ويکيپېډيا pswiki https://ps.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D9%88%D9%85%DA%93%DB%8C_%D9%85%D8%AE MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter رسنۍ ځانگړی خبرې اترې کارن د کارن خبرې اترې ويکيپېډيا د ويکيپېډيا خبرې اترې دوتنه د دوتنې خبرې اترې مېډياويکي د مېډياويکي خبرې اترې کينډۍ د کينډۍ خبرې اترې لارښود د لارښود خبرې اترې وېشنيزه د وېشنيزې خبرې اترې تانبه د تانبې خبرې اترې مهال‌ليک د مهال‌ليک خبرې اترې چلنوال د چلنوال خبرې اترې پېښه د پېښې خبرې اترې 0 2023 369287 364855 2026-09-23T09:20:32Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369287 wikitext text/x-wiki {{صندوق معلومات شخص | honorific_prefix = [[مهاتما]] | name = موهنداس گاندهي | image = MKGandhi.jpg |caption = په زاړه عمر کې د ګاندي د مخ یو انځور چی سپینی چشمی یی پر سترګو او د خندا په حال کی وو | birth_date = {{Birth date|df=yes|1869|10|2}} |nationality = {{هند}} | mother =پوتلیباي گاندی | signature = Mohandas K. Gandhi signature.svg }} '''موهنداس کرمچند گاندهي''' چي وروسته د مهاتما گاندهي په نوم مشهوره شو، د هند له مهمو سياستوالو گڼل کېږي، چې د عدم تشدد د سياست پلوى و. == زوکړه == د ١٨٦٩ م مېلادي کال د اکتوبر په دويمه نېټه د [[هند]] د گجرات په ولايت کښي زېږېدلی. د گاندهي پلار کرمچند گاندهي د [[گجرات]] ولايت يو پانگه وال او سياستوال و. د گاندهي کورنۍ يوه مذهبي کورنۍ وه چي د هندو مذهب د ويشنو ډلي سره يه تړاو درلود. د گاندهي په پلرني کور کې د لاچارانو او مسکينانو سره ډېره مرسته کېدله. دبيلگي په توگه د گاندهي کورنۍ لا چاره ناروغان خپل کور ته بيول او هلته يه د هغوی درملنه او خدمت کول. [[دوتنه:mashum_gandhi.jpg|thumb|150px|ماشوم گاندهي]] == مېرمن == د گاندهي مور او پلار هغه وخت گاندهي ته واده وروکړی چي د ده عمر ١٣ کاله و. د گاندهي مېرمنه کاستوربه نکانجي هم د واده پر وخت ١٣ کلنه وه. [[دوتنه:Gandhi and Kasturbhai 1902.jpg|right|thumb|190px|مهاتما گاندهي او دهغه مېرمنه (١٩٠٢ م)]] == زدکړي او مسلک == [[دوتنه:Gandhi_zwan.jpg|thumb|150px|مهاتما گاندهي]] د ١٨٨٨ او ١٨٩١ مېلادي کلونو تر منځ گاندهي په [[لندن]] کښي د حقوقو لوړي زدکړي وکړې او په ١٨٩١ کښی بېرته و بمبی ته راستون شو. چيري چي ده د يوه وکيل په توگه کار کاوه. د ١٨٩٣ او ١٩١٥ مېلادي کلونو په مېنځ کښي گاندهي په سويلي افريکا کښي ژوند کاوه. په سويلي افريکا کښي گاندهي ته لاپسي څرگنده شوه چي انگرېزان د هنديانو سره تعاصبي او ناسم چلن کوي. همدا و چي په سويلي افريکا کښي گاندهي د هنديانو د حقوقو لپاره مبارزه پېل کړه. گاندهي د ناټال انډين کانگرېس په نامه ي غورځنگ جوړ کړی . دغه غورځنگ په سويلي افريکا کښي د هنديانو سره د ناوړه او تعاصبي چلن په وړاندي مبارزه کوله. == سياست == په ١٩١٥ مېلادي کال گاندهي و هندوستان ته ستون شو چير ي چي د ده د خدماتو اود هندیانو د حقوقو د مبارزې لپاره د مهاتما ياني ستره ارواح نوم ورکړل شوی و. پداسي حال کښي چي گاندهي خپل ځان د دغه نوم وړ نه گڼی نو د د ژوند تر آخره يه د مهاتما نوم نه خوښاوه. په ١٩٢٠ مېلادي کال گاندهي د هند د گانگرېس گوند مشر شو . د گاندهي په مشرتابه کښي دغه گوند د هند د خپلواکۍ تر ټولو مهمه او د عامو هنديانو گوند وگرځېده. په ١٩٣٠ م مېلادي کال کښي گاندهي د هنديانو څخه د انگرېزانو پر ضد د صلح آمېزه اولسي نافرمانۍ غوښتنه وکړه. پدې ترڅ کښي د مالگي مشهوره مارش هم شمېرل کيږي. د مالگي مارش د انگرېزي مالگي د بازاري انحصار نه د خلاصون يو کوښښ و. [[دوتنه:Gandhi_satyagrahi.jpg|بټنوک|گاندهي په ستياگراهي(صلحه غوښتونکي) جامو کښي]] د ١٩٤٢ مېلادي کال د جون په دريمه نېټه گاندهي په ډاگه د برطانيې نه د هند دخپلواکۍ غوښتنه وکړه. همدا و چي انگرېزانو گاندهي زنداني کړ. خو د ناروغۍ له امله گاندهي د دو کالو بند وروسته بېرته خوشي کړل شو. په سويلي افريکا او همدا ډول په هند کښي گاندهي د انگرېزانو له خوا په څو څو ځله زنداني کړل شو. گاندهي خپل د ژوند مجموعا ٨ کاله په زندان کښی تېر کړل. د ١٩٤٧ مېلادي کال د جون په ٣ يمي نېټي د برطانيې لوی وزير کلېمنټ اټلي د هند د خپلواک کولو او په دو برخو ياني [[هندوستان]] او [[پاکستان]] کښي د وېشلو اعلان وکړی. گاندهي د ستر هند د ويشلو مخالف و. خو کله چي د هند د تقسيم پر وخت کورني جگړې ته ورته حالت را منځ ته شو يوازي د گاندهي هلي ځلې وې چي دغه اخ وډب يه ډېر ژر قرار کړی. == مړينه == څو سخت دريځه ملتپال هنديان د مهاتما گاندهي د صلحي دپاليسۍ نه ناخوښه وه. د دغو سخت دريځو په آند بايد د خپلواکۍ لپاره او بيا وروسته د پاکستان سره د کشمير په مسله د واک او توپک نه کار اخيستل شوی وای. په دغو سخت دريځو کښي ناتو رام گودسه هم و. دغه کس پر مهاتما گاندهي باندي هغه وخت په دهلي کښي د توپنچې درې ډزي وکړي چي مهاتما گاندهي د بيانيې ورکول لپاره د خلکو د ډلي په مېنځ کښي روان و. درې واړه مردکي د گاندهي پر سينه ولگېدل او گاندهي خپل ژوند دلاسه ورکړی. == نور == [[دوتنه:Gandhi_churchilllaan.jpg|بټنوک|دگاندهي مجسمه]] د هند ستره وزيره ايندرا گاندهي او د هغې زوی چي هم د هند ستر وزير و په آر کښي د مهاتما گاندهي سره هيڅ خپلوي نه درلوده. ډېر خلک فکر کوي چي دغه د گاندهي د کورنۍ وه خو دغه خبره ناسمه ده. == اخذونه == * ''[[The Story of My Experiments with Truth|An Autobiography: The Story of My Experiments With Truth]]'' (available at [[wikisource:An Autobiography or The Story of my Experiments with Truth|wikisource]]) [http://www.nalanda.nitc.ac.in/resources/english/etext-project/Biography/gandhi/] (1929) ISBN 0807059099 * ''Gandhi: A Photo biography'' by Peter Rühe ISBN 0714892793 * ''The Essential Gandhi: An Anthology of His Writings on His Life, Work, and Ideas'' by Louis Fischer ISBN 1400030501 * ''Gandhi: A Life'' by Yogesh Chadha ISBN 0471350621 * ''Gandhi and India: A Century in Focus'' by Sofri, Gianni ([[1995]]) ISBN 1900624125 * ''[[The Kingdom of God is Within You]]'' [http://www.kingdomnow.org/withinyou.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120205200941/http://www.kingdomnow.org/withinyou.html |date=2012-02-05 }} by [[Leo Tolstoy]] ([[1894]]) ISBN 0803294042 * ''An Autobiography, or the Story of My Experiments with Truth'' M.K. Gandhi (1929) * ''Patel: A Life'' by Rajmohan Gandhi * ''[http://www.southafrica.info/ess_info/sa_glance/history/gandhi.htm Exploring Jo'burg with Gandhi]'', Lucille Davie * ''[http://www.joburg.org.za/2005/oct/oct25_fairview.stm Restored fairview fire tower reopened] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051220020948/http://www.joburg.org.za/2005/oct/oct25_fairview.stm |date=2005-12-20 }}'', Mahatma Gandhi's Troyeville Johannesburg residence. See above link for images == باندني تړنې == === ټولنې === * [http://www.gandhiinstitute.org M.K. Gandhi Institute for Nonviolence] * [http://www.mahatma.org.in The Official Mahatma Gandhi eArchive & Reference Library] * [http://www.mkgandhi.org mkgandhi.org] * [http://www.gandhifoundation.org/ The Gandhi Foundation] * [http://home.snafu.de/mkgandhi Gandhi Information Center] * [http://www.gandhiserve.org/ GandhiServe Foundation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080424055057/http://www.gandhiserve.org/ |date=2008-04-24 }} Mahatma Gandhi Research and Media Service * [http://www.gandhi-manibhavan.org/ Mani Bhavan Gandhi Sangrahalaya Gandhi Museum & Library] Mani Bhavan is the place where Gandhi stayed whenever he was in Mumbai between 1917 and 1934. It was from here that Gandhi initiated his Civil Disobedience, Swadeshi, Khadi and Khilafat movements. === سرچينې === * [http://www.gandhiserve.org/news/news_archive.html Mahatma Gandhi News Digest and News Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060210065528/http://www.gandhiserve.org/news/news_archive.html |date=2006-02-10 }} Daily news about Mahatma Gandhi and India's Independence Movement * {{gutenberg author| id=Mahatma+Gandhi | name=Mahatma Gandhi}} * [http://www.gandhiserve.org/information/photo_library.html Photo Library of Mahatma Gandhi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060209033002/http://www.gandhiserve.org/information/photo_library.html |date=2006-02-09 }} Over 10,000 images of Gandhi and India’s independence movement – partly digitized * [http://photographs.gandhiserve.org The Official Mahatma Gandhi Picture Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051217015704/http://photographs.gandhiserve.org/ |date=2005-12-17 }} The Top 100 photographs of Mahatma Gandhi * [http://www.gandhiserve.org/sale/footage/footage.html Film Footage of Mahatma Gandhi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060210025009/http://www.gandhiserve.org/sale/footage/footage.html |date=2006-02-10 }} List of 300 film clips – over 10 hours - on Gandhi and India’s independence movement * [http://streams.gandhiserve.org/video_library.html Films on Mahatma Gandhi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061026112539/http://streams.gandhiserve.org/video_library.html |date=2006-10-26 }} List of over 100 hours of films on Gandhi and India’s independence movement * [http://streams.gandhiserve.org/mahatma.html Documentary film MAHATMA – Life of Gandhi Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060207024729/http://streams.gandhiserve.org/mahatma.html |date=2006-02-07 }} Watch the 5+ hours documentary film on Gandhi’s life and works! * [http://streams.gandhiserve.org/listen_to_gandhi.html Mahatma Gandhi’s Voice Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060919071619/http://streams.gandhiserve.org/listen_to_gandhi.html |date=2006-09-19 }} Listen to over 50 hours of Gandhi’s speeches in English and Hindi * [http://streams.gandhiserve.org/music_online.html Music Online on Mahatma Gandhi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080703221135/http://streams.gandhiserve.org/music_online.html |date=2008-07-03 }} Listen to Gandhi’s favourite songs as well as to music on Gandhi * [http://streams.gandhiserve.org/audio_library.html Online Audio Library on Mahatma Gandhi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061103023132/http://streams.gandhiserve.org/audio_library.html |date=2006-11-03 }} Listen to records, audio tapes, radio programmes, events and speeches on Mahatma Gandhi * [http://streams.gandhiserve.org/others_on_gandhi_audio.html Audio Testimonials on Mahatma Gandhi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070210154608/http://streams.gandhiserve.org/others_on_gandhi_audio.html |date=2007-02-10 }} Statements by associates and celebrities on Gandhi * [http://streams.gandhiserve.org/einstein.html Albert Einstein on Mahatma Gandhi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140609031152/http://streams.gandhiserve.org/einstein.html |date=2014-06-09 }} An audio statement, correspondence with Gandhi and a text document by Einstein * [http://www.gandhiserve.org/information/writings_online/writings_online.html Writings Online on and by Mahatma Gandhi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060207131240/http://www.gandhiserve.org/information/writings_online/writings_online.html |date=2006-02-07 }} Read over 200 books and articles on and by Gandhi * [http://www.gandhiserve.org/cwmg/cwmg.html Collected Works of Mahatma Gandhi Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509143405/http://www.gandhiserve.org/cwmg/cwmg.html |date=2008-05-09 }} Read over 50,000 pages of Gandhi’s letters, speeches, articles and books * [http://www.gandhiserve.org/sale/books/books.html Books on Mahatma Gandhi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060210024948/http://www.gandhiserve.org/sale/books/books.html |date=2006-02-10 }} List of over 8,800 library and current books in German and English on Gandhi and related subjects * [http://www.gandhiserve.org/correspondence/correspondence.html Mahatma Gandhi’s Correspondence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060207003904/http://www.gandhiserve.org/correspondence/correspondence.html |date=2006-02-07 }} List of 35,000 letters - largely - to and from Mahatma Gandhi, incl. a summary of each letter * [http://www.gandhiserve.org/sale/journals/journals.html Journals on Mahatma Gandhi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060210024942/http://www.gandhiserve.org/sale/journals/journals.html |date=2006-02-10 }} List of publishers of journals on Gandhi * [http://www.gandhiserve.org/information/chronology_1869_1887/chronology_1869_1887.html Chronologies of Mahatma Gandhi’s Life] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060210025035/http://www.gandhiserve.org/information/chronology_1869_1887/chronology_1869_1887.html |date=2006-02-10 }} A brief and a detailed day-to-day chronology of Gandhi’s life * [http://www.gandhiserve.org/sale/stamps_coins_medals/stamps_coins_medals.html Stamps, coins, medals, banknotes and cindrella on Mahatma Gandhi from all over the world] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060210025029/http://www.gandhiserve.org/sale/stamps_coins_medals/stamps_coins_medals.html |date=2006-02-10 }} * [http://www.topicalphilately.com/Gandhi Lick Service to the Mahatma] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051109041859/http://www.topicalphilately.com/Gandhi/ |date=2005-11-09 }} The Story of Gandhi's Life and Legacy told through Philately * [http://www.gandhiserve.org/information/genealogical_table/genealogy.html Genealogy of Mahatma Gandhi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060209032857/http://www.gandhiserve.org/information/genealogical_table/genealogy.html |date=2006-02-09 }} Genealogical tables on Gandhi and his family with over 1,600 entries * [http://www.gandhiserve.org/activities/research/oral_history.html Oral History on Gandhi on Video Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060210025022/http://www.gandhiserve.org/activities/research/oral_history.html |date=2006-02-10 }} Watch interviews with freedom fighters of India’s independence movement * [http://streams.gandhiserve.org/oral_history.html Oral History on Gandhi on Audio Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051202024915/http://streams.gandhiserve.org/oral_history.html |date=2005-12-02 }} Listen to interviews with associates of the Mahatma * [http://www.gandhiserve.org/quiz/Mahatma_Quiz.html Quiz with Mahatma Gandhi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060210024956/http://www.gandhiserve.org/quiz/Mahatma_Quiz.html |date=2006-02-10 }} Play, enjoy, and learn more about Gandhi * [http://www.mahatma.org.in/downloads/ebooks/ebooks.jsp The Story of My Experiments with Truth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060210061342/http://www.mahatma.org.in/downloads/ebooks/ebooks.jsp |date=2006-02-10 }} Gandhi auto-bio; free download in English or 6 South-Asian languages * [http://www.nalanda.nitc.ac.in/resources/english/etext-project/Biography/gandhi/ An Autobiography: The Story of My Experiments with Truth] Free e-text * [http://www.betterworldlinks.org/book35.htm Better World Links on Gandhi]{{Dead link|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.i3pep.org/archives/2003/09/23/contextualizing-gandhi/ Contextualizing Gandhi in Twenty-First Century World] * [http://www.tamilnation.org/saty/9805gandhi.htm Mahatma Gandhi - An Average Man] {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Nadesan Satyendra * [http://chilaw-and-gandhi.tripod.com Mahatma Gandhi and the Corea Family of Chilaw] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717102305/http://chilaw-and-gandhi.tripod.com/ |date=2011-07-17 }} Mahatma Gandhi's visit to Ceylon in 1927 * [http://eserver.org/history/ghandi-nobody-knows.txt The Gandhi Nobody Knows] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516231847/http://eserver.org/history/ghandi-nobody-knows.txt |date=2008-05-16 }} Critical Review of the movie 'Gandhi', which eventually became a biography of the Indian leader. * [http://www.sscnet.ucla.edu/southasia/History/Gandhi/HeRam_gandhi.html Hey Ram: The Politics of Gandhi's Last Words]: Critical review of ''Hey Ram'' – whether Gandhi really said those words or not. * [http://www.ncte-in.org/pub/gandhi/gandhi_0.htm Gandhi on Education] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060213152221/http://www.ncte-in.org/pub/gandhi/gandhi_0.htm |date=2006-02-13 }} (National Centre for Teacher Education, New Delhi 1998) * [http://www.leader-values.com/Content/detail.asp?ContentDetailID=795 Gandhi Biography] * [http://www.deadlysins.com/features/gandhi.htm Gandhi's Seven Deadly Sins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060217135612/http://deadlysins.com/features/gandhi.htm |date=2006-02-17 }} * [http://www.big-picture.tv/index.php?id=19&cat=&a=30/ Big Picture TV] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061025183453/http://www.big-picture.tv/index.php?id=19&cat=&a=30/ |date=2006-10-25 }} Free video clip of Ela Gandhi talking about her grandfather * {{imdb title|title=Gandhi|id=0083987}} * [http://www.chabad.org/article.asp?AID=111454 Gandhi or Moses?] chabad.org [[وېشنيزه:هندي سياستوال]] [[وېشنيزه:د هند سياستوال]] ih3cj4yrfhm6jh4dg4gwxrvwuk76yja 0 2683 369306 366245 2026-09-23T10:48:23Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369306 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} '''ولادمير ولادميروويچ پوتين''' ([[روسي ژبه|روسي]]: Влади́мир Влади́мирович Пу́тин; زېږېدنه [[۷ اکتوبر]] [[1952]]) یو روسي سیاستوال او اوسمهال د روسیې ولسمشر دی. ولادمیر پوتین د ۲۰۱۸م کال د مارچ د اتلسمې نېټې د انتخاباتو په پایله کې یو وار بیا د روسیې د ولسمشر په توګه وټاکل شو. ولادیمیر ولادیمیرویچ پوتین (د ۱۹۵۲ز کال د اکټوبر په ۷مه زېږېدلی) یو روسي سیاستوال او د استخباراتو پخوانی افسر و، چې د روسې د ولسمشر په توګه یې له ۲۰۰۰ز کال نه تر ۲۰۰۸ز کال پورې او له ۲۰۱۲ز کال نه تر اوس مهاله دنده ترسره کړې ده. نوموړی له ۱۹۹۹ز کال نه تر ۲۰۰۰ز کال پورې او له ۲۰۰۸ز کال نه تر ۲۰۱۲ز کال پورې د لومړي وزیر په توګه هم دنده تر سره کړې. پوتین د ګاونډ هېواد بیلاروس له ولسمشر، الکساندر لوکاشینکو وروسته د اروپا دویم ترټولو د اوږدې مودې پاتې ولسمشر دی.<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-russia-putin-timeline-idUSKCN1UZ185|title=Timeline: Vladimir Putin – 20 tumultuous years as Russian President or PM|work=[[Reuters]]|date=9 August 2019|access-date=29 November 2021}}</ref> پوتین په لیننګراد (اوسنۍ سنټ پیټرزبورګ) کې زېږېدلی او په لینینګراد دولتي پوهنتون کې یې د حقوقو برخه کې زده کړې کړي او په ۱۹۷۵ز کال کې فارغ شوی. پوتین ۱۶کاله د (KGB) د بهرنیو استخباراتو د افسر په توګه دنده تر سره کړې اومخکې له دې، چې په ۱۹۹۱ز کال کې له خپلې دندې نه استعفا ورکړي، د ډګروالي رتبه یې تر لاسه کړې وه. پوتین په ۱۹۹۶ز کال کې مسکو ته لاړ، ترڅو د ولسمشر بوریس یلسین په دولت کې دنده ترلاسه کړي. هغه د ۱۹۹۹ز کال په اګسټ میاشت کې د لومړي وزیر په توګه تر ټاکل کېدو مخکې د فدرالي امنیتي خدماتو (FSB) د رئیس او د امنیت شورا د منشي په توګه دنده ترسره کړې وه. د یلسین له استعفا وروسته پوتین سرپرست ولسمشر شو او څه کم څلور میاشتې وروسته په ښکاره توګه د لومړي ځل لپاره ولسمشر وټاکل شو او په ۲۰۰۴ز کال کې بیا وټاکل شو. څرنګه چې هغه د ​​اساسي قانون له نظره د ولسمشر په توګه په پرله پسې دوو دورو پورې محدود و، نو ځکه پوتین د ډیمټري میډیډوف په مشرۍ له ۲۰۰۸ز کال نه تر ۲۰۱۲ز کال پورېد لومړي وزیر په توګه دنده ترسره کړه او په ۲۰۱۲ز کال کې، چې ولسمشریزې ټاکنې د درغلیو او لاریونونو له امله زیانمنې شوې، پوتین د درېیم ځل لپاره ولسمشر وټاکل شو. د ۲۰۲۱ز کال په اپرېل کې د یوه ټولپوښتنې له لارې هغه په اساسي قانون کې ځینی تعدیلات لاسلیک کړل، چې د یادو تعدیلاتو پر بنسټ هغه ته اجازه ورکړل شوه، تر څو د  دوه ځلو نه زیات ټاکنو ته ځان نوماند کړي او د هغه د ولسمشرۍ موده تر ۲۰۳۶ز کال پورې وغځوي.<ref>{{cite web|url=https://www.cbsnews.com/news/vladimir-putin-president-russia-signs-law-allowing-2-more-presidential-terms/|title=Putin signs law allowing him to serve 2 more terms as Russia's president|website=www.cbsnews.com}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2021/04/05/vladimir-putin-may-remain-russian-president-until-2036-under-new-law/7092738002/|title=Putin — already Russia's longest leader since Stalin — signs law that may let him stay in power until 2036|website=USA TODAY}}</ref> د پوتین د ولسمشرۍ په لومړۍ دوره کې د روسیې اقتصاد د پرله پسې اتو کلونو لپاره وده وکړه، یادې ودې د تیلو او ګازو په بیه کې پنځه چنده زیاتوالې راوست، چې د روسیې د صادراتو لویه برخه یې جوړوله. پوتین د چیچنیا په دویمه جګړه کې د روسیې د بریا لامل شو او همدارنګه هغه د میدیدوف په مشرۍ د لومړي وزیر په توګه د روسیې او ګرجستان په جګړه کې د روسیې د بریا او په لویه کچه د پوځي او پولیسو اصلاحاتو څارنه وکړه. د پوتین د ولسمشرۍ د درېیمې دورې په لړ کې، د تیلو د بیې راتیټولو او د ۲۰۱۴ز کال په پیل کې د روسیې له خوا په اوکراین کې د پوځي مداخلې او د کریمیا د الحاق وروسته لګول شوي نړیوال بندیزونه د دې لامل شو، چې په ۲۰۱۵ز کال کې د ناخالصه کورني تولیداتو کچه ۳.۷سلنې ته راټیټه شي. د ولسمشر په توګه د هغه د څلورمې دورې په لړ کې، د ۲۰۲۲ز کال په فبروري کې پوتین په اوکراین کې د بشپړ یرغل امر وکړ، چې د روسیې په وړاندې د نورو بندیزونو د لګولو او د مالي ناورین رامنځته کولو لامل شو.<ref name="challenges_p12">{{cite book|editor=Anders Åslund|editor2=Sergei Guriev|editor3=Andrew C. Kuchins|title=Russia After the Global Economic Crisis|url=https://archive.org/details/russiaaftergloba0000unse|chapter=Challenges Facing the Russian Economy after the Crisis<!-- |pages=[https://archive.org/details/russiaaftergloba0000unse/page/9 9]–39 -->|last1=Guriev|first1=Sergei|last2=Tsyvinski|first2=Aleh|publisher=Peterson Institute for International Economics; Centre for Strategic and International Studies; New Economic School|year=2010|isbn=978-0-88132-497-6|pages=12–13}}<!-- This reference needs to be fixed with repeated pages --></ref><ref>{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/business/invest/in_inv1.htm|title=ПОСТУПЛЕНИЕ ИНОСТРАННЫХ ИНВЕСТИЦИЙ ПО ТИПАМ}} [[Rosstat]]</ref><ref name="Putin 2007">''Putin: Russia's Choice'', (Routledge 2007), by [[Richard Sakwa]], Chapter 9.</ref><ref name="Fragile Empire 2013 page 17">''Fragile Empire: How Russia Fell In and Out of Love with Vladimir Putin'', Yale University Press (2013), by Ben Judah, page 17.</ref><ref>{{cite news|title=It's Official: Sanctioned Russia Now Recession Free|url=https://www.forbes.com/sites/kenrapoza/2017/04/03/its-official-sanctioned-russia-now-recession-free/|work=Forbes|date=3 April 2017}}</ref> د پوتین تر مشرۍ لاندې روسيې استبدادي نظام ته مخه کړه. کارپوهان، د سیاسي مخالفینو بندي کول او ځپل، د آزادو مطبوعاتو ګواښول او مخنیوی کول او د آزادو او عادلانه ټاکنو نشتوالی په ګوته کولو سره روسیه یو ډیموکراتیک هېواد نه ګڼي.<ref name=":4">{{cite book|year=2016|title=Building an Authoritarian Polity: Russia in Post-Soviet Times|url=http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/politics-international-relations/russian-and-east-european-government-politics-and-policy/building-authoritarian-polity-russia-post-soviet-times?format=HB&isbn=9781107130081|last=Gill|first=Graeme|edition=hardback|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-13008-1}}</ref><ref name=":5">{{Cite book|last=Reuter|first=Ora John|url=http://ebooks.cambridge.org/ref/id/CBO9781316761649|title=The Origins of Dominant Parties: Building Authoritarian Institutions in Post-Soviet Russia|date=2017|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-316-76164-9|edition=E-book|doi=10.1017/9781316761649}}</ref><ref>{{cite book|last=Frye|first=Timothy|url=https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691212463/weak-strongman|title=Weak Strongman: The Limits of Power in Putin's Russia|page={{page needed|date=February 2022}}|publisher=Princeton University Press|year=2021|isbn=978-0-691-21246-3}}</ref> == شخصي ژوند == د ۱۹۸۳ز کال د جولای په ۲۸مه، پوتین له لیوډمیلا شکربینیوا سره واده وکړ او له ۱۹۸۵ز کال نه تر۱۹۹۰ز کال پورې یې په ختیځ المان کې یو ځای ژوند کاوه. دوی دوه لوڼې د ماریا پوتینا او یوکاترینا پوتینا په نوم لري. د ۲۰۲۰ز کال په نومبر کې د پروکټ له خوا یوېڅیړنې ادعا کوله، چې پوتین یوه بله لور د الیزاویتا(د مارچ ۲۰۰۳ز کال زېږېدلی) هم لري. د ۲۰۰۸ز کال په اپرېل کې  ماسکوفسکي په نوم یو خبریال راپور ورکړ، چې پوتین له لیوډمیلا نه طلاق اخیستی او د اولمپیک د سرو زرو مډال ګټونکي الینا کابایوا سره یې واده کړی و، چې پخوانۍ روسي سیاستواله هم وه، خو یاده موضوع رد شوه او دغه ورځپاڼه لږ وروسته وتړل شوه.  په راتلونکو کلونو کې، په پرله پسې ډول بې بنسټه راپورونه خپاره شول، چې ګواکې پوتین او کابایوا په ګډه څو ماشومان لري، که څه هم دا راپورونه بیا بیا رد شوي. په ۲۰۱۲ز کال کېپوتین او لیوډمیلا اعلان وکړ چې  دوی سره جلا شوی دي.  پوتین دوه لمسیان لري، چې په ۲۰۱۲ز کال او ۲۰۱۷ز کال کې زېږېدلي دي. == لومړنی ژوند == پوتین د ۱۹۵۲ز کال د اکټوبر په ۷مه په لینینګراډ (اوسنی سینټ پیټرزبورګ) کې زېږېدلی، د ولادیمیر سپیریډونوویچ پوتین او ماریا ایوانوونا له درېیو ماشومانو نه تر ټولو کوچنی ماشوم دی. د هغه نیکه، سپیریډون پوتین د ولادیمیر لینن او جوزف سټالین شخصي اشپز و.<ref name="stp">{{cite web|title=When Was St. Petersburg Known as Petrograd and Leningrad?|url=http://geography.about.com/od/politicalgeography/fl/When-Was-St-Petersburg-Known-as-Petrograd-and-Leningrad.htm|publisher=About.com|first=Matt|last=Rosenberg|date=12 August 2016|access-date=16 September 2016|تاريخ الأرشيف=5 February 2017|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20170205031730/http://geography.about.com/od/politicalgeography/fl/When-Was-St-Petersburg-Known-as-Petrograd-and-Leningrad.htm|url-status=dead|خونديځ نېټه=5 February 2017|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20170205031730/http://geography.about.com/od/politicalgeography/fl/When-Was-St-Petersburg-Known-as-Petrograd-and-Leningrad.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20170205031730/http://geography.about.com/od/politicalgeography/fl/When-Was-St-Petersburg-Known-as-Petrograd-and-Leningrad.htm}}</ref><ref>{{cite web|title=Prime Minister of the Russian Federation – Biography|url=http://premier.gov.ru/eng/premier/biography.html|date=14 May 2010|access-date=31 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20100514164020/http://premier.gov.ru/eng/premier/biography.html|archive-date=14 May 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Putin says grandfather cooked for Stalin and Lenin|url=https://www.reuters.com/article/russia-putin-family/putin-says-grandfather-cooked-for-stalin-and-lenin-idINKCN1GN0P7|website=reuters.com|date=11 March 2018|agency=Reuters|access-date=30 January 2021}}</ref><ref>{{citation|last=Sebestyen|first=Victor|title=Lenin the Dictator|publisher=Weidenfeld & Nicolson|place=London|year=2018|page=422|isbn=978-1-4746-0105-4}}</ref><ref>{{cite news|title=At Event, a Rare Look at Putin's Life|url=https://www.nytimes.com/2012/01/28/world/europe/vladimir-putin-describes-loss-of-a-brother-at-ceremony.html|work=The New York Times|date=27 January 2012}}</ref> د پوتین له زېږون نه مخکې د هغه دوه وروڼه ویکتور او البرټ، چې د ۱۹۳۰لسیزې په منځ کې زېږېدلی و، مړه شول. البرټ په ماشومتوب کې مړ شو او ویکتور په دویمه نړیواله جګړه کې د نازي جرمني ځواکونو له خوا د لیننګراد د محاصرې پرمهال د ډیپتیریا له امله مړ شو. د پوتین مور د فابریکې کارکوونکې وه او پلار یې د شوروي په سمندري ځواکونو کې دنده لرله، وروسته بیا پوځ ته ولېږدول شو. د پوتین مورنې نیا په ۱۹۴۱ز کال کې د جرمني نیواکګرو له خوا ووژل شوه او ماما یې د دویمې نړیوالې جګړې پر مهال په ختیځه جبهه کې ورک شو.<ref name="first-person">{{cite book|title=First Person|author1=Vladimir Putin|author2=Nataliya Gevorkyan|author3=Natalya Timakova|author4=Andrei Kolesnikov|others=trans. Catherine A. Fitzpatrick|year=2000|publisher=[[PublicAffairs]]|page=[https://archive.org/details/firstpersonaston00puti/page/208 208]|isbn=978-1-58648-018-9|url-access=registration|url=https://archive.org/details/firstpersonaston00puti/page/208}}</ref><ref>[https://www.nytimes.com/books/first/p/putin-first.html First Person An Astonishingly Frank Self-Portrait by Russia's President Vladimir Putin] ''The New York Times'', 2000.</ref><ref>[https://articles.latimes.com/2000/mar/19/news/mn-10446/2 Putin's Obscure Path From KGB to Kremlin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304130141/http://articles.latimes.com/2000/mar/19/news/mn-10446/2|date=4 March 2016}} ''Los Angeles Times'', 19 March 2000.</ref><ref name="sakwa_p3">{{harv|Sakwa|2008|p=3}}</ref><ref>Sakwa, Richard. ''Putin Redux: Power and Contradiction in Contemporary Russia'' (2014), p. 2.</ref> د ۱۹۶۰ز کال د سپټمبر په لومړۍ نېټه، پوتین خپل کور ته څېرمه د باسکوف لاین ښوونځي کې زده کړې پیل کړې. په ۱۲کلنۍ کې، هغه د جودو تمرین پیل کړ. په خپل فارغ وخت کې یې د کارل مارکس، فریدریش انګلس او لینن د آثارو له لوستلو نه خوند اخیست. پوتین په ۲۸۱سنټ پیټرزبورګ عالي لېسه کې الماني زده کړې کړي او د دویمې ژبې په توګه الماني خبرې کوي. پوتین په ۱۹۷۰ز کال کې د اندری ژدانوف (اوس د سینټ پیټرزبورګ ایالت پوهنتون) په نوم د لیننګراد دولتي پوهنتون کې د حقوقو برخه کې زده کړی وکړې او په ۱۹۷۵ز کال کې فارغ شو.<ref>{{cite web|url=http://russia.rin.ru/guides_e/2637.html|title=Prime Minister|publisher=Russia.rin.ru|access-date=24 September 2011}}</ref><ref>{{cite book|url=https://www.google.com/books/edition/Putin_s_Progress/2jzf8FsShUgC?hl=en&gbpv=1&bsq=marx|title=Putin's Progress: A Biography of Russia's Enigmatic President, Vladimir Putin|first=Peter|last=Truscott|via=Google Books|page=40|isbn=978-0-7434-9607-0|date=2005|access-date=25 February 2022}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.haaretz.com/news/world/1.582099|title=In Tel Aviv, Putin's German Teacher Recalls 'Disciplined' Student|work=Haaretz|date=26 March 2014|access-date=16 April 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119182033/http://www.haaretz.com/world-news/1.582099|archive-date=19 November 2015}}</ref> === اسیا === په ۲۰۱۲ز کال کې، پوتین په یوې هندۍ ورځپاڼه (The Hindu)کې یوه مقاله لیکلې وه، چې ویلي یې و: « د هند او روسیې ترمنځ د سټراټیژیکو همکاریو تړون، چې په  ۲۰۰۰ز کال کې لاسلیک شو، یو واقعی تاریخي ګام دی ». هند د روسې د پوځي تجهیزاتو لوی رانیوونکی دی او دواړه هېوادونه له تاریخي پلوه پیاوړې سټراټیژیکې او ډیپلوماټیکې اړیکې لري. د پوتین په مشرۍ، روسیې د شانګهای همکارۍ سازمان له اسیايي هېوادونو سره اوله برکس سازمان سره، چې چین، هند، پاکستان او د شوروي اتحاد  له منځه تللو وروسته مرکزي اسیاي هېوادونه په کې شامل دي، مثبتې اړیکې ساتلې دي. په ۲۱مه پیړۍ کې د چین او روسیې اړیکې د اقتصاد له پلوه د پام وړ پیاوړې شوې. د دوستۍ تړون، د (ESPO) د تېلو پایپ لاین او د سایبریایي ځواک د ګازو پایپ لاین د دوو لویو قدرتونو ترمنځ «ځانګړې اړیکې» رامنځته کړې.<ref>{{Cite news|last=Putin|first=Vladimir|date=24 December 2012|title=For Russia, deepening friendship with India is a top foreign policy priority|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/opinion/op-ed//article62117930.ece|access-date=26 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220226051445/https://www.thehindu.com/opinion/op-ed//article62117930.ece|archive-date=26 February 2022|issn=0971-751X}}</ref><ref name="bbc.co.uk">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-20834910|title=India, Russia sign new defence deals|publisher=BBC|date=24 December 2012|access-date=22 June 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://foreignpolicy.com/2020/07/08/russia-india-relations/|title=Why India and Russia Are Going to Stay Friends|work=[[Foreign Policy]]|author=Emily Tamkin|date=8 July 2020|access-date=2 February 2021}}</ref> پوتین او لومړي وزیر شینزو ابې په مکرر ډول د جاپان – روسیې د ځمکنیو شخړو په اړه د خبرو اترو لپاره یو بل سره لیدلي. همداراز پوتین د دواړو هېوادونو ترمنځ د ریل پټلۍ د جوړولو په اړه هم خپله لېوالتیا څرګنده کړې، خو په ۲۰۲۰ز کال کې د ابي له استعفا نه مخکې هېڅ تړون لاسلیک نه شو. همدارنګه پوتین منګولیا ته درې سفرونه کړي او له خپل دغه ګاونډي هېواد سره یې ښې اړیکې ساتلي. پوتین او د هغه منګولیایی سیال د ۲۰۱۹ز کال په سپټمبر کې د دواړو هېوادونو ترمنځ د دوستۍ یو دایمی تړون هم لاسلیک کړ، چې سوداګری او کلتوری تبادلې یې لا زیاتې کړې. پوتین لومړنی روسی مشر و، چې په نیمه پېړۍ کې یې په ۲۰۰۷ز کال کې اندونیزیا ته سفر وکړ او په پایله کې یې د وسلو یو تړون لاسلیک کړ او له افغانستان سره یې په ۲۰۱۰مه لسیزه کې پوځي او اقتصادي مرستې وکړې. روسیې او فیلیپین ترمنځ اړیکې په ۲۰۱۶ز کال کې پیاوړې شوې، کله چې پوتین له خپل فیلیپیني سیال رودریګو دوترته سره نږدې دوه اړخیزې اړیکې ټینګې کړې. پوتین د مالیزیا او د هغه وخت لومړي وزیر مهاتیر محمد سره هم ښې اړیکې لري، همدارنګه د بنګله دیش له لومړي وزیر شیخ حسینې سره د اټومي انرژۍ تړون لاسلیک کړ. پوتین  د روسیې  لومړنی مشر و، چې شمالي کوریا ته یې سفر وکړ او  د ۲۰۰۰ز کال په جولای کې یې کیم جونګ ایل سره وکتل. پوتین په ۲۰۱۷ز کال کې په میانمار کې د روهینګیایي اقلیت پر وړاندې په تاوتریخوالي نیوکه وکړه او په میانمار کې د ۲۰۲۱ز کال کودتا وروسته، روسیې ژمنه وکړه چې د میانمار له پوځي رژیم سره به خپلې اړیکې پیاوړې کړي.<ref>{{cite web|url=https://thediplomat.com/2015/07/russias-pivot-to-asia-and-the-sco/|title=Russia's 'Pivot to Asia' and the SCO|work=[[The Diplomat]]|date=21 July 2015|access-date=2 January 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cfr.org/councilofcouncils/global-memos/russia-and-brics-priorities-presidency|title=Russia and the BRICS: Priorities of the Presidency|work=Council of Councils|author=Sergey Kulik|date=7 July 2015|access-date=2 January 2020|archive-date=4 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200704191414/https://www.cfr.org/councilofcouncils/global-memos/russia-and-brics-priorities-presidency|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|last=Sharkov|first=Damien|date=18 July 2018|title=Russia wants to build a rail bridge to Japan, linking Tokyo to Europe|url=https://www.newsweek.com/russia-wants-build-28-mile-bridge-japan-could-link-tokyo-europe-train-1029529|access-date=4 March 2022|website=Newsweek|language=en}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.rferl.org/a/china-russia-deepen-their-ties-amid-pandemic-conflicts-with-west/30814684.html|title=China, Russia Deepen Their Ties Amid Pandemic, Conflicts With The West|work=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]]|author=Reid Standish|date=1 September 2020|access-date=2 February 2021}}</ref><ref>{{Cite web|last=Abiru|first=Taisuke|title=Japan-Russia Relations in the Post-Abe Era|url=https://carnegiemoscow.org/commentary/84111|access-date=4 March 2022|website=Carnegie Moscow Center|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Resetting Japan-Russia Relations|url=https://thediplomat.com/2020/10/resetting-japan-russia-relations/|access-date=4 March 2022|website=thediplomat.com|language=en-US}}</ref><ref>{{cite web|title=Russia, Mongolia Sign New Treaty To Bring Partnership To 'Whole New Level'|url=https://www.rferl.org/a/russia-mongolia-sign-new-treaty-to-bring-partnership-to-whole-new-level-/30144655.html|publisher=Radio Free Europe|date=3 September 2019}}</ref><ref>{{Cite web|date=4 September 2019|title=Putin promises infrastructure investment in Mongolia|url=https://www.france24.com/en/20190904-putin-promises-infrastructure-investment-in-mongolia|access-date=4 March 2022|website=France 24|language=en}}</ref><ref>{{cite news|author=Peter Walker|title=Putin signs Indonesia arms deal|newspaper=The Guardian|date=6 September 2007|url=https://www.theguardian.com/world/2007/sep/06/indonesia.russia}}</ref><ref>{{Cite web|date=19 May 2016|title=Putin: Russia and Indonesia are Linked by Long-standing and Close Ties|url=https://setkab.go.id/en/putin-russia-and-indonesia-are-linked-by-long-standing-and-close-ties/|access-date=4 March 2022|website=Setkab}}</ref><ref>{{Cite web|date=9 October 2012|title=The Russia–Vietnam comprehensive partnership|url=https://www.eastasiaforum.org/2012/10/09/the-russia-vietnam-comprehensive-partnership/|access-date=4 March 2022|website=East Asia Forum|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Russian-Vietnamese relations on the rise — Putin|url=https://tass.com/russia/763572|access-date=4 March 2022|website=tass.com}}</ref><ref>{{Cite web|last=Welle (www.dw.com)|first=Deutsche|title=Russia's new role in Afghanistan {{!}} DW {{!}} 2 March 2016|url=https://www.dw.com/en/russias-new-role-in-afghanistan/a-19087432|access-date=4 March 2022|website=DW.COM|language=en-GB}}</ref><ref>{{cite web|title=Hamid Karzai and the Russia Connection|publisher=The Diplomat|date=3 November 2017|url=https://thediplomat.com/2017/11/hamid-karzai-and-the-russia-connection/}}</ref> === متحده ایالات، لویدیځه اروپا او ناټو === د پوتین په مشرۍ، د روسیې اړیکې له ناټو او امریکا سره له څو پړاوونو تېرېږي. کله چې هغه د لومړی ځل لپاره  ولسمشر شو، دا اړیکې ډېرې محتاطې وې، خود سپټمبر میاشتې د۱۱مې له بریدونو نه  وروسته پوتین په چټکۍ سره د ترهګرۍ پر وړاندې جګړه کې د امریکا ملاتړ وکړ، چې په دې توګه د ملګرتیا فرصت هم څرګند شو. له ۲۰۰۳ز کال راهیسې، کله چې روسیې د عراق په جګړه کې له متحده ایالاتو سره سخت مخالفت وکړ، پوتین نور هم له لوېدیځ نه لرې شو او دا اړیکې په دوامداره توګه خرابې شوې. د ۲۰۰۷ز کال په فبروري کې، پوتین په نړیوالو اړیکو کې د متحده ایالاتو په انحصاري واک نیوکه وکړه. هغه وویل: د دې پایله به یې دا وي، چې هېڅوک د خوندیتوب احساس  ونه کړي!<ref name="Bi-Partisan">[https://www.huffingtonpost.com/stephen-f-cohen/us-russia-policy_b_1307727.html America's Failed (Bi-Partisan) Russia Policy] by [[Stephen F. Cohen]], ''HuffPost''</ref><ref>{{cite web|date=14 January 1995|title=EUROPE : Chechnya Summons Uneasy Memories in Former East Bloc : Ex-Soviet satellites look warily on the Russian offensive. Their fears create a new urgency for membership in NATO.|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1995-01-14-mn-20008-story.html|access-date=12 April 2021|website=Los Angeles Times|language=en-US}}</ref><ref>{{cite web|date=26 May 2020|title=Irony Amid the Menace {{!}} CEPA|url=https://cepa.org/irony-amid-the-menace/|access-date=12 April 2021|language=en-US}}</ref> پوتین تل په اروپا کې د متحده ایالاتو د توغندیو د دفاعي سیستم مخالفت کړی او ولسمشر جورج ډبلیو بوش ته یې د ۲۰۰۷ز کال د جون په ۷مه یو وړاندیز وکړ چې رد شو. پوتین د ۲۰۰۸ز کال د فبرورۍ په ۱۷مه له سربیا نه د کوزوو د یو اړخیزې خپلواکۍ له اعلان سره هم  مخالفت وکړ او خبرداری یې ورکړ، چې دا به د نړیوالو اړیکو ټول سیستم بې ثباته کړي. هغه د نړۍ د څو سترو قدرتونو له خوا د کوزوو د خپلواکۍ په رسمیت پېژندنه د « یوې وحشتناکې بېلګې په توګه بیان کړه، چې په حقیقت کې به د نړیوالو اړیکو ټول سیسټم له منځه یوسي، چې په لسیزو کې نه، بلکې د پېړیو په اوږدو کې رامنځته شوی».<ref>{{cite news|url=http://news.xinhuanet.com/english/2008-02/14/content_7604675.htm|title=Putin: supports for Kosovo unilateral independence "immoral, illegal"|agency=Xinhua News Agency|date=14 February 2008|access-date=25 February 2008|archive-date=3 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170503190901/http://news.xinhuanet.com/english/2008-02/14/content_7604675.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.smh.com.au/news/world/putin-calls-kosovo-independence-terrible-precedent/2008/02/23/1203467431503.html|title=Putin calls Kosovo independence 'terrible precedent'|date=23 February 2008|publisher=[[The Sydney Morning Herald]]}}</ref><ref>{{cite web|url=http://en.kremlin.ru/events/president/news/20603|title=Address by President of the Russian Federation|website=President of&nbsp;Russia}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/volokh-conspiracy/wp/2014/03/24/crimea-kosovo-and-false-moral-equivalency/|title=Why the Kosovo "precedent" does not justify Russia's annexation of Crimea|newspaper=Washington Post}}</ref> د ۲۰۱۴ز کال  په مارچ کې، پوتین د کوزوو د خپلواکۍ اعلامیه د کریمیا د خپلواکۍ په رسمیت پېژندلو لپاره د توجیه په توګه وکاروله او په ۲۰۰۱ز کال کې پر امریکا د سپټمبر د یوولسمې له بریدونو وروسته، پوتین د امریکا له ولسمشر جورج ډبلیو بوش او د لوېدیځې اروپا له ډېرو مشرانو سره ښې اړیکې درلودې. <ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/people/old-friends-putin-and-berlusconi-enjoy-reunion-in-milan-9802327.html|title=Putin pays late-night visit to 'old friend' Berlusconi|date=17 October 2014}}</ref><ref>{{cite news|title=Silvio Berlusconi and Vladimir Putin: the odd couple|url=https://www.ft.com/content/2d2a9afe-6829-11e5-97d0-1456a776a4f5|newspaper=Financial Times|date=2 October 2015}}</ref> په ۲۰۱۱ز کال کې په لیبیا کې د ناټو په مشرۍ پوځي لاسوهنې د پوتین په ګډون د نړۍ د ډېری مشرانو له خوا د نیوکې پراخه څپې رامنځته کړې او ټینکار کاوه، چې د ملګرو ملتونو د امنیت شورا د ۱۹۷۳ز کال پریکړه لیک «ناقص او نیمګړی» دی. د ۲۰۱۳ز کال په وروستیو کې د روسیې-امریکا اړیکې هغه وخت نورې هم خرابې شوې، کله چې متحده ایالاتو له ۱۹۶۰ز کال نه وروسته د لومړي ځل لپاره هغه وخت  سرمشریزه لغوه کړه، چې پوتین امریکایي اډوارډ سنوډن ته چې د (NSA) نه یې په پراخه کچه محرم معلومات افشا کړي و، پناه ورکړه.<ref>"[http://www.timeslive.co.za/world/article979191.ece/West-in-mediaeval-crusade-on-Gaddafi--Putin West in "medieval crusade" on Gaddafi: Putin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110323111540/http://www.timeslive.co.za/world/article979191.ece/West-in-mediaeval-crusade-on-Gaddafi--Putin|date=23 March 2011}}." ''[[The Times (South Africa)|The Times]]'' ([[Reuters]]). 21 March 2011.</ref> د ۲۰۱۹ز کال د نومبر میاشتې په ۹مه پوتین ډونالډ ټرمپ ته د متحده ایالاتو د ۴۵م ولسمشر په توګه د ټاکل کېدو مبارکي ورکړه. د ۲۰۱۶ز کال په ډسمبر کې، د متحده ایالاتو استخباراتي چارواکو (د جیمز کلیپر په مشرۍ) پوتین په دې تورن کړ، چې هغه د متحده ایالاتو د ټاکنو په لړ کې د ډیموکراټ ګوند نوماندې هیلري کلنټن د بریښنالیک په هک کولو او سایبري بریدونو کې لاس درلود، خو د پوتین ویاند دا تورونه رد کړل. پوتین په پرله پسې ډول هیلري کلینټن په دې تورنه کړې، چې د ۲۰۰۹ز کال نه تر ۲۰۱۳ز کال پورې د متحده ایالاتو د بهرنیو چارو وزیرې په توګه،  د روسیې په کورنیو چارو کې لاسوهنه کوي، خو د ۲۰۱۶ز کال په ډسمبر کې کلنټن پوتین تورن کړ، چې د هغې په وړاندې شخصي کرکه لري.<ref>{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-11-09/putin-congratulates-trump-on-victory-hopeful-ties-will-improve|title=Putin Congratulates Trump on Victory and Hopeful of Better Ties|date=9 November 2016|access-date=18 May 2017|publisher=Bloomberg L.P.}}</ref><ref>[http://news.nationalpost.com/news/world/the-top-four-reasons-vladimir-putin-might-have-a-grudge-against-hillary-clinton "The top four reasons Vladimir Putin might have a grudge against Hillary Clinton"] {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''[[National Post]]''. 16 December 2016.</ref><ref>[http://www.politico.com/story/2016/07/clinton-putin-226153 "Why Putin hates Hillary"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170108001740/http://www.politico.com/story/2016/07/clinton-putin-226153 |date=2017-01-08 }}. ''[[Politico]]''. 26 July 2016.</ref><ref>{{cite news|last=Englund|first=Will|title=The roots of the hostility between Putin and Clinton|url=https://www.washingtonpost.com/world/europe/the-roots-of-the-hostility-between-putin-and-clinton/2016/07/28/85ca74ca-5402-11e6-b652-315ae5d4d4dd_story.html|newspaper=[[The Washington Post]]|date=28 July 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cbsnews.com/news/russia-election-hack-vladimir-putin-personally-involved-us-intelligence-officials-say/|title=Vladimir Putin likely gave go-ahead for U.S. cyberattack, intelligence officials say|work=CBS News|access-date=18 May 2017}}</ref> د ټرمپ له ټاکل کېدو سره سم، په امریکا کې د پوتین محبوبیت زیات شو. د ۲۰۱۷ز کال په فبروري میاشت کې د ګالپ له خوا نظر پوښتنې کې ۲۲سلنې امریکایانو د پوتین په اړه مثبت نظر څرګند کړ، چې له ۲۰۰۳ز کال راهیسې ترټولو لوړ و.<ref>{{cite news|title=Vladimir Putin says US-Russia relations are worse since Donald Trump took office|url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/donald-trump-vladimir-putin-us-russia-relations-worse-military-syria-chemical-attack-barack-obama-a7679796.html|work=The Independent|date=12 April 2017}}</ref><ref>{{cite news|title=US-Russia relations fail to improve in Trump's first year and they are likely to get worse|url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/donald-trump-first-year-inauguration-anniversary-russia-vladimir-putin-relations-moscow-a8168801.html|work=The Independent|date=19 January 2018}}</ref><ref>{{cite news|title=Putin's Image Rises in US, Mostly Among Republicans|url=http://www.gallup.com/poll/204191/putin-image-rises-mostly-among-republicans.aspx|agency=Gallup|date=21 February 2017}}</ref><ref>{{cite news|last=Middelaar|first=Luuk van|title=Poetin is politicus, en dus historicus|url=https://www.nrc.nl/nieuws/2020/06/26/poetin-is-politicus-en-dus-historicus-a4004120|work=NRC Handelsblad|date=26 June 2020}}</ref><ref>{{cite news|last=Putin|first=Vladimir|title=The Real Lessons of the 75th Anniversary of World War II|url=https://nationalinterest.org/feature/vladimir-putin-real-lessons-75th-anniversary-world-war-ii-162982|work=The National Interest|date=18 June 2020}}</ref> ==سرچینې== [[وېشنيزه:د ۱۹۵۲م کال زېږدنې]] [[وېشنيزه:د روسې ولسمشران]] [[وېشنيزه:روسي سیاستوال]] [[وېشنيزه:1952 زېږېدنې]] dr4ptolveaq16zri55ws0x2whbxi7pv 0 3276 369269 361815 2026-09-23T07:41:05Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369269 wikitext text/x-wiki {{هراړخيز مالوماتبکس |نوم= |انځور= |انځوراړوند=}} {{هېواد مالوماتبکس |نوم= |انځور= |انځوراړوند=}} '''قرغېزستان'''، په رسمي ډول قرغز جمهوریت، په مرکزي آسیا کې غرنی او په وچه کې راایسارهېواد دی. شمال لوري ته یې قزاقستان، لویدیځ لوري ته ازبکستان، سویل ته یې تاجکستان او ختیځ ته یې چین موقعیت لري. بېشکېک یې پلازمېنه او لوی ښار دی. د قرغز قوم، د دغه هېواد د شپږ میلیونه وګړو ډېره برخه جوړوي، چې ازبک او روسي مهم لږه کي هم لري. قرغېزي ژبه یې نورو ترکي ژبو ته ډېره نږدې ده، په داسې حال کې چې روسي ژبه تر اوسه په دغه هېواد کې دود ده او  یوه له رسمي ژبو نه یې هم ده. د قرغېزستان ۹۰ سلنه وګړي مسلمانان دي، چې لویه برخه یې سني مسلمانان جوړوي. قرغېز کلتور له دې سره چې ترکي رېښه لري، خو د ایراني، مغولي او روسي عناصرو اغېز هم په کې شته دی.<ref>{{cite web|title=CONSTITUTION OF THE KYRGYZ REPUBLIC|url=https://cis-legislation.com/document.fwx?rgn=131962|website=CIS Legislation|publisher=CIS Legislation|access-date=31 December 2021}}</ref><ref>{{cite web|title=Kyrgyzstan Constitution|url=https://constitutionnet.org/sites/default/files/Kyrgyzstan%20Constitution.pdf|website=Constitution Net|publisher=Constitution Net|access-date=31 December 2021}}</ref><ref>{{cite web|title=CONSTITUTION OF THE KYRGYZ REPUBLIC|url=https://www.legislationline.org/download/id/3116/file/Kyrgyz%20Constitution%20-%20adopted%20by%20referendum%2027%20Jun2010_f_EN.pdf|website=Legislationline|publisher=Legislationline|access-date=31 December 2021|تاريخ الأرشيف=21 January 2022|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220121065839/https://www.legislationline.org/download/id/3116/file/Kyrgyz%20Constitution%20-%20adopted%20by%20referendum%2027%20Jun2010_f_EN.pdf|url-status=dead|خونديځ نېټه=21 January 2022|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220121065839/https://www.legislationline.org/download/id/3116/file/Kyrgyz%20Constitution%20-%20adopted%20by%20referendum%2027%20Jun2010_f_EN.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220121065839/https://www.legislationline.org/download/id/3116/file/Kyrgyz%20Constitution%20-%20adopted%20by%20referendum%2027%20Jun2010_f_EN.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121065839/https://www.legislationline.org/download/id/3116/file/Kyrgyz%20Constitution%20-%20adopted%20by%20referendum%2027%20Jun2010_f_EN.pdf}}</ref><ref name="CIA Factbook">{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kyrgyzstan/|title=Central Asia:: KYRGYZSTAN|date=5 November 2021|publisher=CIA The World Factbook|access-date=13 January 2022|archive-date=19 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250419185252/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kyrgyzstan|url-status=dead}}</ref> د قرغېزستان تاریخ ګڼ شمېر کلتورونه او سترواکۍ په ځان کې رانغاړي. په داسې حال کې چې له جغرافیايي پلوه دغه هېواد د ګڼ شمېر غرونو لرلو له امله ګوښه شوی، خو د ورېښمو لارې او نورو سوداګریزو لارو د یوې برخې په توګه د څو لویو تمدنونو په وصل کېدوني ځای کې پروت دی. ترکي کوچیان چې په ګڼ شمېر ترکي دولتونو، لکه: لومړی او دویم ترکي خانقاتو کې یې رېښه لرله، د تاریخ له اوږدو په دغه هېواد کې مېشت دي. په ۱۳ مه پېړۍ کې قرغېزستان د مغلو له خوا ونیول شو، بیاځلي یې خپلواکي ترلاسه کړه، خو وروسته د قالموقیانو، منچویانو او ازبکانو له خوا تر برید لاندې راغی. په ۱۸۷۶ ز کال کې دغه هېواد د روسي سترواکۍ برخه وګرځېد او په ۱۹۳۶ ز کال کې، د شوروي سوسیالیستي قرغېزي جمهوریت، د شوروي اتحاد په جوړوونکي جمهوریت واوښت. په شوروي اتحاد کې د میخایل ګورباچوف له دیموکراتیکو اصلاحاتو وروسته، په ۱۹۹۰ ز کال کې آزادي پلوه نوماند عسکر آقایوف د دغه هېواد د ولسمشر په توګه وټاکل شو. د ۱۹۹۱ ز کال د اګست په ۳۱ مه نېټه، قرغېزستان له مسکو نه خپله خپلواکي اعلان کړه او یو دیموکراتیک دولت یې جوړ کړ. په ۱۹۹۱ ز کال کې د شوروي اتحاد له شیندل کېدو وروسته، قرغېزستان د یوه ملي دولت په توګه خپل حاکمیت ترلاسه کړ. له خپلواکۍ وروسته، قرغېزستان په رسمي ډول واحد ولسمشریز جمهوریت و، چې وروسته له ۲۰۱۰ ز کال نه تر ۲۰۲۱ ز کال پورې په واحد پارلماني جمهوریت واوښت، په داسې حال کې چې په تدریج سره ولسمشر بشپړ اجرائیوي واک ترلاسه کړ، وړاندې له دې چې په ۲۰۲۱ ز کال کې د دغه هېواد نظام بشپړ ریاستي نظام ته واوړي، د نیمه ولسمشریز یا نیمه ریاستي جمهوریت په توګه اداره کېده. دغه هېواد د خپل موجودیت په اوږدو کې قومي شخړې، انقلابونه، اقتصادي ستونزې، انتقالي دولتونه او سیاسي ناندرې ګاللې دي.<ref>{{cite news|url=http://www.economist.com/node/18682522|title=Investigating Kyrgyzstan's ethnic violence: Bloody business|newspaper=The Economist|date=12 May 2011|access-date=26 March 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.eurasianet.org/node/63678|title=Foreigners in Kyrgyzstan: 'Will We Be Banned, Too?'|publisher=EurasiaNet.org|date=15 June 2011|access-date=26 March 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.occrp.org/en/the-matraimov-kingdom/pro-government-election-victory-sparks-overnight-revolution-in-kyrgyzstan|title=Pro-Government Election Victory Sparks Overnight Revolution in Kyrgyzstan|publisher=OCCRP|date=6 October 2020|access-date=10 November 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=http://globaledge.msu.edu/countries/Kyrgyzstan/economy|title=Kyrgyzstan: Economy globalEDGE: Your source for Global Business Knowledge|publisher=Globaledge.msu.edu|date=20 December 1998|access-date=26 March 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.heritage.org/index/country/kyrgyzrepublic|title=Kyrgyz Republic Economy: Population, GDP, Inflation, Business, Trade, FDI, Corruption|publisher=Heritage.org|access-date=26 March 2013|تاريخ الأرشيف=25 February 2021|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210225234234/https://www.heritage.org/index/country/kyrgyzrepublic|url-status=dead|خونديځ نېټه=25 February 2021|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20210225234234/https://www.heritage.org/index/country/kyrgyzrepublic|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210225234234/https://www.heritage.org/index/country/kyrgyzrepublic|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225234234/https://www.heritage.org/index/country/kyrgyzrepublic}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-16185772|title=BBC News – Kyrgyzstan profile – Timeline|publisher=Bbc.co.uk|date=10 October 2012|access-date=26 March 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.eurasianet.org/taxonomy/term/2813|title=Kyrgyz Unrest|publisher=EurasiaNet.org|access-date=26 March 2013}}</ref> قرغېزستان، د مشترک المنافع خپلواکو هېوادونو، ایروآسیا اقتصادي ټولنې، ټولیز امنیت تړون سازمان، د شانګهای د همکاریو سازمان، اسلامي همکاریو سازمان، ترکي دولتونو سازمان یا ترک شورا، د ترکي کلتور د نړیوال سازمان او ملګرو ملتونو سازمان غړیتوب لري. دغه هېواد یو له مخ پر ودې هېوادونو نه دی چې د انساني ودې د شاخص له مخې نوملړ کې ۱۲۰ ځای لري او په مرکزي آسیا کې دویم فقیر هېواد دی. د دغه هېواد انتقالي اقتصاد، په کلکه سره د طلا، ډبرو سکرو او یورانیمو په زېرمو تکیه لري. == سیاست == === سیاسي نظام === د ۱۹۹۳ ز کال اساسي قانون، د دغه هېواد د دولت ډول د یوجرګه یي دیموکراتیک جمهوریت په توګه تعریف کوي. ولسمشر او لومړی وزیر په اجرائیه قوه کې شاملېږي. پارلمان یې اوس مهال یوه جرګه لري. په قضايي قوه کې یې ستره محکمه، سیمه ییزې محکمې او لوی څارنوال شاملېږي. د ۲۰۰۲ ز کال په مارچ میاشت کې په خپل سري ډول د اپوزیسیون د یوه سیاستوال د نیولو پنځه اعتراض کوونکي د پولیسو له خوا په ډزو ووژل شول، چې په ملي کچه یې لاریونونه رامنځته کړل. ولسمشر عسکر آقایوف د اساسي قانون د سمون بهیر پیل کړ او په پیل کې په لوړه کچه د دولت استازو، مدني او ټولنیزو فعالانو د یوه پرانیستي بحث په ترڅ کې په کې برخه لرله، دغه چاره د ۲۰۰۳ ز کال د ټول پوښتنې لامل شوه، خو په رایه اچونه کې ګډوډۍ ورته لږ زیان ورساوه. په اساسي قانون کې سمونونه، د ټول پوښتنې له خوا تصویب شول چې د ولسمشر د زیات واک او د پارلمان او اساسي قانون د محکمې د کمزورتیا لامل وګرځېد. پارلماني ټاکنې د نوې قانون جوړوونکې جرګې لپاره چې ۷۵ چوکۍ یې لرلې، د ۲۰۰۵ ز کال د فبروري په ۲۷ مه او د مارچ په ۱۳ مه نېټه ترسره شوې، خو په پراخ ډول له درغلیو ډکې وبلل شوې، چې ورپسې لاریونونه یې د ۲۰۰۵ ز کال د مارچ په ۲۴ مه د سپینې کودتا لامل وګرځېدل. اقایوف له خپلې کورنۍ سره له هېواده ووت او ځای یې لنډ مهالي ولسمشر قربان بیک باقیوف ونیو. د ۲۰۰۵ ز کال د جولای په ۱۰ مه نېټه، لنډمهالي ولسمشر باقیوف په ۸۸.۹ سلنه رایو ترلاسه کولو سره ولسمشریزې ټاکنې وګټلې او د اګست په ۱۴ مه یې لوړه وکړه. د ۲۰۰۶ ز کال په اپریل او نومبر میاشتو کې په بشکېک کې د ولسمشر باقیوف پر وړاندې لوی لاریونونه راووتل، د اپوزیسیون مشرانو ولسمشر تورن کړ چې د اساسي قانون د تعدیل او پارلمان ته یې د ګڼ شمېر ولسمشریزو واکونو لېږدولو اړوند خپلې ټاکنیزې ژمنې نه دي پوره کړي. قرغېزستان، د اروپا د امنیت او همکاریو د سازمان (OSCE) د ۵۶ غړو هېوادونو له جملې نه دی، چې په اوراسیا کې سولې، روڼتیا او د بشري حقونو خوندیتوب ته ژمن دی. د OSCE د غړي هېواد په توګه، د قرغېزستان هېواد نړیوالې ژمنې د متحده ایالاتو د هېلسنکي کمیسیون (د اروپا د امنیت او همکاریو سازمان) تر څار لاندې دي. د ۲۰۰۹ ز کال د فبروري په درېیمه نېټه، ولسمشر قربان بېک باقیوف اعلان وکړ چې په مرکزي آسیا کې د امریکا یوازنۍ اډه، مناس هوايي اډه به ژر وتړي. پارلمان د دغې اډې تړلو اړوند د فبروري په ۱۹ مه نېټه رایه ورکړه او د ۷۸ موافقو او یوې مخالفې رایې پر بنسټ یې د دولت دغه پریکړه تصویب کړه، خو د پردې شاته د قرغېزي، روسي او امریکايي دیپلماتو له پریمانه خبرو اترو وروسته، د ۲۰۰۹ ز کال په جون میاشت کې دغه پریکړه لغو شوه. امریکایانو د نوې هوکړې له مخې د پاتې کېدو اجازه ترلاسه کړه، چې له مخې یې د دغې اډې کلنۍ کرایه له ۱۷.۴ میلیونه ډالرو نه ۶۰ میلیون ډالرو ته لوړه شوه.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7868586.stm|title=Proposal to close the Manas Air Base|work=BBC News|date=4 February 2009|access-date=2 May 2010}}</ref><ref>[http://www.foxnews.com/story/0,2933,496167,00.html Kyrgyz Parliament Approves U.S. base closure] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100523060643/http://www.foxnews.com/story/0,2933,496167,00.html |date=2010-05-23 }}. Associated Press. 19 February 2009</ref><ref>Schwirtz, Michael and Levy, Clifford J. (23 June 2009) [https://www.nytimes.com/2009/06/24/world/asia/24base.html?scp=24&sq=manas&st=cse In Reversal, Kyrgyzstan Won't Close a U.S. Base]. New York Times</ref> قرغېزستان په نړۍ کې د لوړ فساد لرونکو پنځوسو هېوادونو په نوملړ کې ځای لري: د فساد د شتون د شاخص له مخې قرغېزستان له ۰ نمرې (ډېر فاسد) تر ۱۰۰ نمرو (لږ فاسد)، ۲۸ نمرې لري.<ref>{{cite web|url=http://www.transparency.org/news/feature/corruption_perceptions_index_2016#table|title=2016 official table|date=25 January 2017|access-date=29 January 2017|تاريخ الأرشيف=25 January 2017|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20170125040730/http://www.transparency.org/news/feature/corruption_perceptions_index_2016#table|url-status=dead|خونديځ نېټه=25 January 2017|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20170125040730/http://www.transparency.org/news/feature/corruption_perceptions_index_2016#table|خونديځ-تړی=https://archive.today/20170130045244/http://www.transparency.org/news/feature/corruption_perceptions_index_2016#table|archive-url=https://web.archive.org/web/20170125040730/http://www.transparency.org/news/feature/corruption_perceptions_index_2016#table}}</ref> په ۲۰۱۰ ز کال کې په دغه هېواد کې بل انقلاب وشو. ولسمشر قربان بیک باقیوف د خپل زوی ماکسیم او ورور ځای ناستې په ګډون له خپلو خپلوانو سره اړ شو، چې قزاقستان ته وتښتي او بیا یې په بیلاروس کې سیاسي پناه وغوښته. رزا اوتونبایوا چې د لنډ مهالې ولسمشرې په توګه وټاکل شوه، اعلان یې وکړ چې نه غواړي د ۲۰۱۱ ز کال په ولشمریزو ټاکنو کې ګډون وکړی. په نومبر میاشت کې ټاکنې وشوې چې د سوسیال دیموکرات ګوند مشر او د وخت لومړي وزیر الماس بیک اتامبایوف ټاکنې وګټلې، نوموړي د ۲۰۱۱ ز کال د دسمبر په لومړۍ لوړه وکړه. په همدغه ورځ یې عمربیک بابانوف د لومړي وزیر په توګه وټاکه چې د ۲۰۱۱ ز کال د د سمبر په ۲۳ مه یې د تایید رایه واخیسته.<ref>[http://enews.fergananews.com/articles/2788 "Maksim Bakiyev tracked not only in Bishkek, but also in the States?"]. ''Ferghana Information agency'', Moscow. 16 October 2012.</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-15980862|title=New Kyrgyz President Atambayev pledges 'new page'|work=BBC News|date=December 2011}}</ref> د ۲۰۱۷ ز کال په اکتوبر میاشت کې، پخواني لومړي وزیر سورنبای جینبکف د الماس بېک اتامبایوف په ملاتړ د قرغېزستان د نوي ولسمشر په توګه وټاکل شو. د ۲۰۱۹ ز کال د اګست په ۷ مه د قرغېزستان ځانګړو ځواکونو د پخواني ولسمشر الماس بیک اتامبایوف پر کور په ده باندې د فساد تورونو له امله عملیات ترسره کړل. ولسمشر جینبکف د قزاقستان د امنیت شورا په ناسته کې اتامبایوف له اساسي قانون نه پر سرغړونه تورن کړ. د ۲۰۲۰ ز کال په اکتوبر میاشت کې، ولسمشر سورنبای جینبکف د ۲۰۲۰ ز کال د اکتوبر د ۴ مې نېټې پارلماني ټاکنو کې د ګډوډیو اړوند رامنځته شویو لاریونونو له امله استعفا ورکړه. د ۲۰۲۱ ز کال په جنوري میاشت کې سادیر ژاپاروف په غوڅ اکثریت سره ولسمشریزې ټاکنې وګټلې.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6124428.stm|title=Clashes erupt in Kyrgyz capital|access-date=21 November 2007|work=BBC Online|date=7 November 2006}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-41625540|title=Kyrgyzstan election: Sooronbay Jeenbekov wins historic election|work=BBC News|date=15 October 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://thediplomat.com/2019/08/former-kyrgyz-president-detained-after-second-raid/|title=Former Kyrgyz President Detained After Second Raid|first=Catherine|last=Putz|website=The Diplomat|date=8 August 2019}}</ref><ref>{{cite news|last1=Leonid|first1=Bershidsky|title=A Bloody Raid Shows Why Post-Soviet Leaders Hate to Hand Off Power|url=https://www.themoscowtimes.com/2019/08/08/a-bloody-raid-shows-why-post-soviet-leaders-hate-to-hand-off-power-a66777|work=[[The Moscow Times]]|date=8 August 2019}}</ref><ref>{{cite news|title=Kyrgyzstan's former president detained after violent clashes|url=https://www.theguardian.com/world/2019/aug/08/kyrgyzstan-ex-president-almazbek-atambayev|work=The Guardian|date=8 August 2019}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-54553173|title=Kyrgyzstan election: President Jeenbekov resigns after protests|work=BBC News|date=15 October 2020}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-55613552|title=Kyrgyzstan election: Sadyr Japarov wins presidency with landslide|work=BBC News|date=11 January 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.unhcr.org/cgi-bin/texis/vtx/refworld/rwmain?page=search&amp;docid=494b629e1e&amp;skip=0&amp;query=radio%20liberty%20kyrgyzstan|title=Refworld &#124; Demand for prior approval of RFE/RL programmes called "intolerable"|publisher=United Nations High Commissioner for Refugees|date=17 December 2008|access-date=17 April 2010}}</ref> ==تاریخ== ==کلتور== ==جغرافیه== ==اقتصاد== [[وېشنيزه:قرغزستان| ]] [[وېشنيزه:هېوادونه]] [[وېشنيزه:د آسيا هېوادونه]] 77q0s76lrla1pkmhazdp9b8gh0rrtcm 0 3371 369264 361814 2026-09-23T07:11:54Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369264 wikitext text/x-wiki {{هراړخيز مالوماتبکس}}عمان، په رسمي توګه د عمان سلطنت (عربيي: سلْطنةُ عُمان، Salṭanat(u) ʻUmān) په لویدیځه آسیا کې د عربي ټاپووزمې په سویل ختیځو سواحلو کې موقعیت لري. عمان چې پخوا یوه سمندریزه سترواکي وه، په عربي نړۍ کې تر ټولو پخوانی خپلواک هېواد دی. دغه هېواد چې د فارس خلیج د خولې سره په پوله سیمه کې موقعیت لري، له سعودي عربيستان، متحده عربي اماراتو او یمن سره ځمکنۍ پوله او له ایران او پاکستان سره ګډه سمندري پوله لري. دغه ساحل له سویل ختیځ لوري له عربي سمندرګي او له شمال ختیځ لوري د عمان له خلیج نه جوړ دی. د مدا او مسندم سیمې یې د متحده عربي اماراتو د ځمکنیو پولو له خوا احاطه شوې، د هرمز تنګی (چې له ایران سره شریک دی) او د عمان خلیج د مسندم ساحلي پولې جوړوي. مسقط د دغه هېواد پلازمېنه او لوی ښار دی.<ref name="autogenerated1">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14654150|title=Oman profile – Overview|work=BBC News|date=11 September 2012|access-date=18 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20200312141232/https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14654150|archive-date=12 March 2020}}</ref><ref>[[Royal Air Force Museum London|Royal Air Force Museum]], [https://web.archive.org/web/20201119092207/https://www.rafmuseum.org.uk/research/online-exhibitions/an-enduring-relationship-a-history/a-history-of-oman.aspx A History of Oman], Retrieved on 19 Nov. 2020</ref> له اوولسمې پېړۍ وروسته، د عمان سلطنت سترواکي وه چې په فارس خلیج او هند سمندرکې یې د نفوذ په موخه د پرتګال او بریتانیا له سترواکیو سره سیالي کوله. په ۱۹ مه پېړۍ کې د دغې سترواکۍ په اوج کې، عماني نفوذ یا کنترول له ټول هرمز تنګي نه تر معاصر ایران او پاکستان پورې او په لرې سویل کې تر زنجبار رسېده. هغه مهال چې په ۲۰ مه پېړۍ کې یې قدرت را کم شو، دغه سلطنت د بریتانیا تر اغېز لاندې راغی. د ۳۰۰ نه زیاتو کلونو لپاره، د دواړو سترواکیو ترمنځ اړیکې د مشترکو ګټو له مخې وې. بریتانیا د عمان جغرافیايي اهمیت د سوداګریز مرکز په توګه چې په فارس خلیج او هند سمندر کې یې د هغو سوداګریزې کرښې تضمین کولې او د هند په نیمه لویه وچه کې یې له خپل نفوذ نه ساتنه کوله، په رسمیت وپېژاند. له تاریخي پلوه مسقط د فارس خلیج سوداګریز مرکز و. <ref name="etn.sagepub.com">{{Cite journal|doi=10.1177/1468796811432681|title=The ethnic label Zinjibari: Politics and language choice implications among Swahili speakers in Oman|journal=Ethnicities|volume=12|issue=3|pages=335–353|year=2012|last1=Kharusi|first1=N. S.|s2cid=145808915}}</ref> سلطان قابوس بن سعید له ۱۹۷۰ ز کال راهیسې د ۲۰۲۰ ز کال د جنوري تر ۱۰ مې نېټې پورې د هغه تر مړینې  پورې د دغه هېواد مشري وکړه چې دولتي بڼه یې مطلقه شاهي وه. د عمان د سلطنتي ځای ناستي د قوانینو له مخې باید د پاچا زوی د هغه ځای ناستي وي، خو له دې امله چې سلطان قابوس بچیان نه لرل، په خپل وروستي وصیت کې یې څرګنده کړه چې، د هغه ځای ناستی باید د مناسبې سلسلې کوم غړی وي. له همدې امله د قابوس له مړینې وروسته، سلطنتي کورنۍ د هغه د تره زوی هیثم بن طارق، د عمان د نوي پاچا په توګه وټاکه.<ref name="rule">{{cite web|title=Country Report: Oman|url=http://www.bti-project.org/en/reports/country-reports/detail/itc/OMN/|year=2016|publisher=BTI Project|access-date=19 August 2016|تاريخ الأرشيف=12 March 2020|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200312141230/https://www.bti-project.org/en/reports/country-reports/detail/itc/OMN/|url-status=dead|خونديځ نېټه=12 March 2020|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20200312141230/https://www.bti-project.org/en/reports/country-reports/detail/itc/OMN/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20200312141230/https://www.bti-project.org/en/reports/country-reports/detail/itc/OMN/|archive-url=https://web.archive.org/web/20200312141230/https://www.bti-project.org/en/reports/country-reports/detail/itc/OMN/}}</ref><ref name="ALJAZEERA2">{{cite news|date=12 January 2020|title=Haitham bin Tariq sworn in as Oman's new sultan|website=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/01/haitham-bin-tariq-named-successor-oman-sultan-qaboos-200111060309444.html|access-date=12 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200111074932/https://www.aljazeera.com/news/2020/01/haitham-bin-tariq-named-successor-oman-sultan-qaboos-200111060309444.html|archive-date=11 January 2020}}</ref> عمان د ملګرو ملتونو سازمان، عربي اتحادیې، خلیج همکاریو شورا، ناپېیلي غورځنګ او د اسلامي همکاریو سازمان غړیتوب لري. د نفتي زېرمو لرلو له امله په نړۍ کې ۲۲ م ځایګی لري. په ۲۰۱۰ ز کال کې په وروستیو ۴۰ کلونو کې ملګرو ملتونو سازمان دغه هېواد د پراختیا له مخې یو له پرمختللو هېوادونو وباله. توریزم(سیاحت)، د کبانو او خرما سوداګري یې د سوداګرۍ یوه برخه جوړوي. عمان د لوړ عاید لرونکي اقتصاد او د نړیوالې سولې د شاخص له مخې په نړۍ کې ۶۹ سوله ییز هېواد بلل شوی دی.<ref>{{cite web|url=http://gulfnews.com/business/economy/private-sector-gets-omanisation-targets-1.761024|title=Private sector gets Omanisation targets|work=[[Gulf News]]|date=13 February 2011|access-date=18 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20191009110635/https://gulfnews.com/business/private-sector-gets-omanisation-targets-1.761024|archive-date=9 October 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/mediacentre/news/announcements/title,21573,en.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109205813/http://hdr.undp.org/en/mediacentre/news/announcements/title,21573,en.html|archive-date=9 November 2013|title=Five Arab states among top leaders in long-term development gains|publisher=Hdr.undp.org|date=4 November 2010|access-date=29 October 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://visionofhumanity.org/app/uploads/2017/06/GPI17-Report.pdf|title=Global Peace Index: 2017|website=visionofhumanity.org|page=11|publisher=[[Global Peace Index]] and [[Institute for Economics and Peace]]|access-date=5 December 2017|تاريخ الأرشيف=1 April 2019|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190401040211/http://visionofhumanity.org/app/uploads/2017/06/GPI17-Report.pdf|url-status=dead|خونديځ نېټه=1 April 2019|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190401040211/http://visionofhumanity.org/app/uploads/2017/06/GPI17-Report.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190401040211/http://visionofhumanity.org/app/uploads/2017/06/GPI17-Report.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401040211/http://visionofhumanity.org/app/uploads/2017/06/GPI17-Report.pdf}}</ref> == سیاست == عمان یو موټی او بشپړ شاهي هېواد دی، چې مقننه، اجرائیه او قضایه ځواک ټول د میراثي پاچا(سلطان) په واک کې دي. له همدې امله، د آزادۍ کور (Freedom House) سازمان یې د «نا آزاد» هېواد په توګه طبقه بندي کوي.<ref name="oman-abs">{{cite news|title=Q&A: Elections to Oman's Consultative Council|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-15288960|work=BBC News}}</ref><ref>{{cite web|title=Oman|url=http://www.freedomhouse.org/country/oman|work=Freedom House|access-date=18 January 2013}}</ref> سلطان د دولت په سر کې ځای لري چې په مستقیم ډول بهرنۍ او دفاعي چارې کنترول کوي. هغه بشپړ واک لري او قوانین د احکامو په بڼه وړاندې کوي. <ref>{{cite web|title=OMAN Majles A'Shura (Consultative Council)|url=http://www.ipu.org/parline-e/reports/2378_E.htm|publisher=Inter-Parliamentary Union}}</ref><ref name="fh12">{{cite web|title=Oman|url=http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2012/oman|work=Freedom in the World 2012|publisher=Freedom House|date=17 January 2012}}</ref><ref name="econwut">{{cite news|title=Waking up too|url=http://www.economist.com/node/21557354|work=The Economist|date=23 June 2012}}</ref> === قانوني نظام === عمان مطلق او بشپړ شاهي هېواد دی، چې په کې د سلطان خبره قانوني بنسټ لري. قضایه قوه د سلطان په واک کې ده. د عمان د اساسي قانون پر بنسټ، د اسلامي شریعت قوانین د دغه هېواد د حقوقي سیستم سرچینه ده. د شرعي محاکمو ادارې د مدني محاکمو په نظام کې د کورنۍ د حقوقو، لکه: د طلاق او میراث مسئولیت لري. په داسې حال کې چې په عمان کې ټول عالي ځواک د سلطان اړوند دی او د قواوو ترمنځ کوم رسمي بېلتون شتون نه لري، مرحوم سلطان قابوس دفاع وزیر، د بهرنیو چارو وزیر او مالیې وزیر ته چې د دغو وزارتونو چار سمبالي وو، د وزیر بشپړ لقب نه ورکاوه او غوره یې بلله، هغه په سلطنتي اډانه کې وساتي. اوسنی سلطان(پاچا )هیثم مسئولو وزیرانو ته د وزیرانو بشپړ لقب ورکړی دی، په داسې حال کې چې د دفاع وزارت چوکۍ یې لومړي وزارت ته لوړه کړې ده. له ۱۹۷۰ز کال راهیسې ټول قوانین له دې ډلې د دغه هېواد اساسي قانون هم د سلطنتي احکامو له مخې اعلان شوي. سلطان، وزیران او قاضیان ګوماري او د مجازاتو د بخښنې او د هغو د کمولو واک هم لري. د سلطان واک کمی نه لري او تمه لري چې ټول د هغه له ارادې بشپړه پیروي وکړي.<ref name="rule2">{{cite web|title=Country Report: Oman|url=http://www.bti-project.org/en/reports/country-reports/detail/itc/OMN/|year=2016|publisher=BTI Project|access-date=19 August 2016|تاريخ الأرشيف=12 March 2020|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200312141230/https://www.bti-project.org/en/reports/country-reports/detail/itc/OMN/|url-status=dead|خونديځ نېټه=12 March 2020|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20200312141230/https://www.bti-project.org/en/reports/country-reports/detail/itc/OMN/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20200312141230/https://www.bti-project.org/en/reports/country-reports/detail/itc/OMN/|archive-url=https://web.archive.org/web/20200312141230/https://www.bti-project.org/en/reports/country-reports/detail/itc/OMN/}}</ref> په داسې حال کې چې د عمان حقوقي قوانین له تیوریکي پلوه د مدني او شخصي آزادیو نه ملاتړ کوي، خو د واکمن رژیم له خوا دواړه له پامه غورځول کېږي. ښځې او ماشومان په ډېرو برخو کې له قانوني تبعیض سره مخامخ دي. ښځې له ګڼ شمېر دولتي ګټو، لکه: د کور لپاره له پور اخیستو محرومې دي او د شخصي احوال د قانون له مخې له برابرو حقونو محرومې دي. ښځې د روغتیا او زېږون په ګډون د خپل برخلیک ټاکلو په برخه کې محدودیتونه تجربه کوي.<ref>{{cite web|title=Basic Statute of the State|url=http://mola.gov.om/Nen.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20130723131521/http://mola.gov.om/Nen.pdf|archive-date=23 July 2013|work=Royal Decree 101/96|publisher=[[Ministry of Legal Affairs]]|access-date=18 August 2012}}</ref><ref>{{cite web|title=Amendment to Some of the Provisions of the Basic Statute of the State|url=http://www.mola.gov.om/maraseem/948/99-2011.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117012153/http://www.mola.gov.om/maraseem/948/99-2011.pdf|archive-date=17 January 2013|work=Royal Decree 99/2011|publisher=Ministry of Legal Affairs}}</ref><ref>{{cite web|last=Stork|first=Joe|title=Human rights in the smaller Persian Gulf states: Bahrain, Kuwait, Oman, Qatar and UAE|date=19 December 2012|url=http://www.peacebuilding.no/Regions/Middle-East-and-North-Africa/The-Gulf/Publications/Human-rights-in-the-smaller-Gulf-states-Bahrain-Kuwait-Oman-Qatar-and-UAE|work=NOREF|access-date=18 January 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140308194615/http://www.peacebuilding.no/Regions/Middle-East-and-North-Africa/The-Gulf/Publications/Human-rights-in-the-smaller-Gulf-states-Bahrain-Kuwait-Oman-Qatar-and-UAE|archive-date=8 March 2014}}</ref><ref name="rule3">{{cite web|title=Country Report: Oman|url=http://www.bti-project.org/en/reports/country-reports/detail/itc/OMN/|year=2016|publisher=BTI Project|access-date=19 August 2016|تاريخ الأرشيف=12 March 2020|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200312141230/https://www.bti-project.org/en/reports/country-reports/detail/itc/OMN/|url-status=dead|خونديځ نېټه=12 March 2020|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20200312141230/https://www.bti-project.org/en/reports/country-reports/detail/itc/OMN/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20200312141230/https://www.bti-project.org/en/reports/country-reports/detail/itc/OMN/|archive-url=https://web.archive.org/web/20200312141230/https://www.bti-project.org/en/reports/country-reports/detail/itc/OMN/}}</ref><ref name="arparl">{{cite web|title=Country Profiles (Legislature) – Oman|url=http://www.arabparliaments.org/countries/country.aspx?cid=13|archive-url=https://web.archive.org/web/20120605011017/http://www.arabparliaments.org/countries/country.aspx?cid=13|archive-date=5 June 2012|publisher=Arab Parliaments}}</ref> === بهرنی سیاست === له ۱۹۷۰ ز کال راهیسې، عمان معتدل بهرني سیاست مخته وړي او خپلې دیپلماتیکې اړیکې یې په پام وړ ډول پراخې کړې دي. عمان یو له محدودو عربي هېوادونو نه دی چې له ایران سره د ملګرتیا اړیکې لري. ویکي لېکس د امریکا هغه دیپلماتیک اسناد فاش کړي چې ښيي عمان د هغو بریتانوي بېړۍ چلوونکو افسرانو په راخوشي کولو کې، چې په ۲۰۰۷ ز کال کې د ایراني سمندري ځواکونو له خوا نیول شوي وو، مرسته کړې. دغه اسناد څرګندوي چې د امریکا د متحده ایالاتو د دیپلماتیکو فشارونو په خوا کې، عمان تل له ایران سره نږدې اړیکو لرلو ته لېوالتیا څرګنده کړې او د دغو فشارونو پر وړاندې یې مقاومت کړی دی. یوسف بن علوی بن عبدالله د دغې پاچهۍ د بهرنیو چارو مسئولیت پر غاړه لري. عمان د بریتانیا سلطنتي سمندري ځواکونو او هندي سمندري ځواکونو ته د الدقم او ډرای ډاک بندر تاسیساتو ته د لاسرسي اجازه ورکړې ده.<ref>{{cite document|url=https://www.rand.org/pubs/research_briefs/RB2501/index1.html|title=Oman: A Unique Foreign Policy|publisher=RAND|access-date=29 October 2011|year=1995|last1=Kechichian|first1=Joseph A.}}</ref><ref name="pop">{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/oman/|title=Oman|publisher=CIA – The World Factbook|access-date=29 October 2011|archive-date=13 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210313050143/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/oman/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=The view from the Gulf: America's quiet go-between speaks|url=http://www.foxnews.com/world/2012/01/31/view-from-gulf-americas-quiet-go-between-speaks/|publisher=Fox News Channel|date=31 January 2012|access-date=1 January 2022|archive-date=17 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117221758/http://www.foxnews.com/world/2012/01/31/view-from-gulf-americas-quiet-go-between-speaks/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://wikileaks.ch/cable/2009/05/09MUSCAT433.html|title=Omani Ministers Voice Increasing Concerns Over Region's Stability|publisher=Wikileaks|access-date=29 October 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111215211340/http://wikileaks.ch/cable/2009/05/09MUSCAT433.html|archive-date=15 December 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://wikileaks.ch/cable/2008/08/08MUSCAT565.html|title=Oman Remains Wary Of Iranian Expansionism|publisher=Wikileaks|access-date=29 October 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111215175002/http://wikileaks.ch/cable/2008/08/08MUSCAT565.html|archive-date=15 December 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://wikileaks.ch/cable/2008/03/08MUSCAT174.html|title=Admiral William J. Fallon's Meeting With Sultan Qaboos|publisher=Wikileaks|access-date=29 October 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111027181916/http://wikileaks.ch/cable/2008/03/08MUSCAT174.html|archive-date=27 October 2011}}</ref><ref name="ie">{{cite news|url=http://indianexpress.com/article/india/india-gets-access-to-strategic-oman-port-for-military-use-chabahar-gwadar-in-sight-5061573/|newspaper=[[The Indian Express]]|title=India gets access to strategic Oman port Duqm for military use, Chabahar-Gwadar in sight|first=Shubhajit|last=Roy|date=13 February 2018}}</ref> === پوځ === د سټاکهالم د نړیوالې سولې څېړنیز انستیتیوت د عمان نظامي او امنیتي لګښت په ۲۰۲۰ ز کال کې د هغه هېواد د داخلي ناخالصو تولیداتو ۱۱٪ ښودلی، چې په دغه کال کې د نړۍ تر ټولو لوړ پوځي لګښت دی چې له سعودي عربيستان (۸.۴ سلنه) هم لوړ دی. په منځنۍ کچه د ۲۰۱۶ او ۲۰۱۸ ز کلونو ترمنځ د داخلي ناخالصو تولیداتو د سلنې له مخې، د دغه هېواد پوځي لګښت نږدې ۱۰ سلنه و، په داسې حال کې چې په نوره نړۍ کې په ورته مهال کې دغه کچه ۲.۲ سلنه وه.<ref>[https://www.sipri.org/databases/milex According to SIPRI] | [https://sipri.org/sites/default/files/SIPRI-Milex-data-1949-2020_0.xlsx Excel Spreadsheet]</ref><ref name="WBMS">Oman's Military Expenditures. [https://data.worldbank.org/indicator/MS.MIL.XPND.GD.ZS?locations=OM-1W Oman's military expenditures WB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230118010201/https://data.worldbank.org/indicator/MS.MIL.XPND.GD.ZS?locations=OM-1W |date=2023-01-18 }} The World Bank. Retrieved 2019.</ref> په ۲۰۰۶ ز کال کې د عمان د وسله والو ځواکونو شمېر ۴۴ زره ‍۱۰۰ تنه وو، چې ۲۵۰۰۰ یې عادي ځواکونه، ۴۲۰۰ یې سمندري او ۴۱۰۰ تنه یې هوايي ځواک و. سلطنتي کورنۍ ۵۰۰۰ تنه سلطنتي ساتونکي، ۱۰۰۰ تنه ځانګړي ځواکونه، ۱۵۰ سمندري نظامي بېړۍ چلوونکي او د سلطنتي الوتنو لپاره ۲۵۰ پیلوټان لري. دغه هېواد ۴۴۰۰ کسه ملیشه ځواک هم لري.<ref name="cordesman">{{cite web|title=The Gulf Military Forces in an Era of Asymmetric War|url=http://csis.org/files/media/csis/pubs/060728_gulf_oman.pdf|publisher=Center for Strategic and International Studies|author1=Anthony H. Cordesman|author2=Khalid R. Al-Rodhan|date=28 June 2006|access-date=1 January 2022|تاريخ الأرشيف=17 May 2013|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20130517100443/http://csis.org/files/media/csis/pubs/060728_gulf_oman.pdf|url-status=dead|خونديځ نېټه=17 May 2013|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20130517100443/http://csis.org/files/media/csis/pubs/060728_gulf_oman.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20130517100443/http://csis.org/files/media/csis/pubs/060728_gulf_oman.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20130517100443/http://csis.org/files/media/csis/pubs/060728_gulf_oman.pdf}}</ref> دغه پاچهي له بریتانوي پوځ او دفاعی صنعت سره اوږد مهاله اړیکه لري. د SIPRI د راپور له مخې، عمان له ۲۰۱۲ ز کال نه تر ۲۰۱۶ ز کال پورې د وسلو ۲۳ م واردونکی هېواد و.<ref name="cordesman" /> ==تاریخ== ==کلتور== ==اقتصاد== ==جغرافیه== == سرچينې == {{لړسرچينې}} [[وېشنيزه:عمان]] tifosbuaw3h42s6smkwxlbuk2705qk2 0 3375 369312 361830 2026-09-23T11:10:20Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369312 wikitext text/x-wiki '''پاناما''' چې رسمي نوم یې '''د پاناما جمهوریت''' دی د [[مرکزي امریکا]] په سویل کې پروت یو هیواد دی. د پاناما پلازمینه [[پاناما سیټي]] او رسمي ژبه یې [[اسپانیایي ژبه|اسپانیایي]] ده، مساحت یې ۵۱۷'۷۵ کیلومتره مربع او د وګړو شمیر یې ۶۷۹'۳۰۹'۳ تنه دی. پاناما چې رسمي نوم يې د پاناما جمهوريت دی، په مرکزي امريکا او سويلي امريکا کې د لويو وچو تر منځ وېشل شوی هېواد دی، لويديځ ته يې کوسټاريکا، سويل ختيځ ته يې کولمبيا، شمال ته يې کرابين سمندر او سویل ته يې ارام سمندر موقعيت لري. پلازمېنه او ستر ښار يې د پاناما ښار دی چې د پاناما ښار ښاري سیمه کې د دې هېواد د څلور ميليونه نفوس نږدې نيمايي برخه خلک ژوند کوي.<ref>{{cite web|url=http://education.nationalgeographic.com/education/mapping/outline-map/?map=Panama|title=National Geographic Education|publisher=[[National Geographic Society]]|access-date=May 12, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110728060745/http://education.nationalgeographic.com/education/mapping/outline-map/?map=Panama|archive-date=July 28, 2011|url-status=dead}}{{Cite book|title=National Geographic Atlas (list)|publisher=National Geographic Society|year=2010|page=4}}{{Cite book|title=Webster's New Geographical Dictionary (list and map)|publisher=Merriam-Webster Inc.|year=1984|pages=856, 859}}[http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#americas "Americas"] ''Standard Country and Area Codes Classifications (M49)'', United Nations Statistics Division [https://web.archive.org/web/20061021010223/http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/maps/reference/international/north_america/referencemap_image_view "North America"] ''Atlas of Canada'' [http://www.nationalgeographic.com/xpeditions/atlas/index.html?Parent=nameri&Rootmap=&Mode=d&SubMode=w North America Atlas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031024172731/http://www.nationalgeographic.com/xpeditions/atlas/index.html?Parent=nameri&Rootmap=&Mode=d&SubMode=w |date=2003-10-24 }} National Geographic</ref> په شپاړسمه پېړۍ کې د اسپانوي نيواکګرو له رسېدو مخکې په پاناما کې اصلي قبايل اوسېدل. دا هېواد په ۱۸۲۱ز کال کې له سپين څخه جلا او د ګران کولمبيا جمهوريت سره يو ځای شو، کوم چې د نيوا ګراناډا، ايکوادور او وينزويلا اتحاد و. له هغه وروسته چې په ۱۸۳۱ز کال کې ګران کولمبيا منحل شوه، پاناما او نيوا ګراناډا د کولمبیا جمهوريت وګرځېد. د متحده ايالاتو په ملاتړ سره، پاناما په ۱۹۰۳ز کال کې له کولمبيا څخه جلا شو، د پاناما کانال ته د جوړېدو اجازه ورکړل شوه چې د ۱۹۰۴ او ۱۹۱۴ز کلونو تر منځ د متحده ايالاتو د پوځ د انجينرانو د قول اردو له خوا بشپړ شو. په ۱۹۷۷ز کال کې د ټوريجوس-کارټر تړونونو موافقه وکړه چې د ۱۹۹۹ز کال د ديسمبر په يو دېرشمه نېټه دا کانال له متحده ايالاتو څخه پاناما ته انتقال شي. د دې په شا اوخوا کې ځمکې په لومړي ځل په ۱۹۷۹ز کال کې بېرته سپارل شوې وې.<ref name="cia">{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/panama/|title=Panama|work=CIA – The World Factbook|access-date=December 23, 2010|archive-date=January 23, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123023447/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/panama/|url-status=dead}}</ref><ref name="19770907_usdos_panamacanaltreaty">{{cite book|title=United States Treaties and Other International Agreements|chapter=Panama Canal Treaty|volume=33|page=55|publisher=United States Department of State|chapter-url=https://books.google.com/books?id=n559BTeMBIsC&pg=PA39|author=Department of State, United States of America|date=1987|quote="Upon entry into force of this Treaty, the United States Government agencies known as the Panama Canal Company and the Canal Zone Government shall cease to operate within the territory of the Republic of Panama that formerly constituted the Canal Zone."|orig-year=Signed at Washington on September 7, 1977. Entered into force October 1, 1979.|id=33 UST 39; TIAS 10030}}</ref> د دې کانال ماليات اوس هم د پاناما د خالص کورني عايد د يوې سترې برخې څرګندونه کوي، که څه هم سوداګري، بانکوالي او ګرځندويي هم په دې هېواد کې مخ پر وده برخې دي. دا هېواد د لوړ عايد اقتصاد لرونکي هېواد په توګه پېژندل کېږي. په ۲۰۱۹ز کال کې د بشري ودې شاخص ته په کتنې سره پاناما په نړۍ کې اوه پنځوس هېواد درجه بندی شوی و. په ۲۰۱۸ز کال کې، د نړيوال اقتصادي ټولنې د نړيوالې سيالۍ د شاخص تر مخې، پاناما په لاتيني امريکا کې اوم سيالي کونکی اقتصاد بلل شوی و. د پاناما ځنګلونه چې د دې هېواد نږدې څلوېښت سلنه ځمکه يې پوښلې ده، د ګڼ شمېر استوايي بوټو او ژويو کور دی -  دوی له ډلې ځينې يې داسې دي چې د ځمکې پر مخ بل هېڅ ځای کې نه موندل کېږي. پاناما د ملګرو متلونو او نورو نړيوالو سازمانونو لکه «OAS,LAIA,G77,WHO» او «NAM» بنسټ اېښودونکی غړی هېواد دی.<ref>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weoselco.aspx?g=2200&sg=All+countries+%2f+Emerging+market+and+developing+economies|title=World Economic Outlook Database, April 2019|publisher=[[International Monetary Fund]]|website=IMF.org|access-date=September 29, 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://wef.ch/2OX9YUm|title=Competitiveness Rankings|website=The Global Competitiveness Report 2018|language=en-US|access-date=March 18, 2019}}{{Dead link|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == د نوم رېښې == د « ''Panama'' » قطعي اصليت معلوم نه دی. په دې اړه ګڼ اندونه شته. يو اند وايي چې د دې هېواد نوم د ونو د يو عام موندل کېدونکي نسل (Sterculia apetala, the Panama tree) له نوم څخه اخیستل شوی دی. يو بل اند دا دی چې پاناما ته لومړي مېشت شوي خلک په اګست کې رسېدلي دي، کوم وخت چې پتنګان ډېر زيات وي نو په همدې بنسټ په يوه هغه اصلي امري انډين ژبه کې چې د اسپانوي نېواک له رسېدو مخکې پرې خبرې کېدې د دې ټکي د دې نوم معنا هم دا ده چې «ډېر پتنګان». يوه بله نظريه دا ده چې دا ټکی د د کونا ژبې د «بنابا» ټکي اسپانوي شوې بڼه ده چې معنا يې ده «لرې» يا «ډېر وړاندې».<ref name="PAN">{{cite web|url=http://www.pa/secciones/informacion/significado.html|title=Origen del Nombre Panamá|publisher=República de Panamá|access-date=July 25, 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070214054429/http://www.pa/secciones/informacion/significado.html|archive-date=February 14, 2007}}</ref> په پاناما کې په عام ډول خپره شوې افسانه دا ده چې د کبانو نيونکو يو کلی و، کوم چې همدا د پاناما نوم درلود چې معنا يې ده «د کبانو زياتوالی» او دا کلی هغه مهال موجود و کله اسپانويانو په لومړی ځل دې سيمې ته ورسېدل. د دې کلي کره موقعيت نه دی معلوم. د دې افسانې تايید په عام ډول د « Captain Antonio Tello de Guzmán» د يادښتونو څخه اخیستل شوی دی، څوک چې په ۱۵۱۵ز کال کې د پاناما د ارام ساحل د لټون پر مهال په يو بې نومه کلي کې د ښکته کېدو خبر ورکوي؛ نوموړي دا کلی يواځې د «هماغه کوچني اصلي کب نيونکو د کلي» په توګه ياد کړی دی. په ۱۵۱۷ز کال کې، يو اسپانوي دويم بريدمن « Don Gaspar de Espinosa» پرېکړه وکړه چې په هماغه ځای کې يو مېشت ځای اباد کړي چې Guzmán يې يادونه کړې وه. په ۱۵۱۹ز کال کې، « Pedro Arias Dávila» پرېکړه وکړه چې په دې سيمه کې د اسپانوي سترواکۍ ارامه بندرګاه جوړه کړي. نوي کلي د « Santa María la Antigua del Darién» ځای ونيو، کوم چې په ارام اقيانوس کې د اسپانيې له خوا د شتمنۍ تر لاسه کولو له پيلیدو وروسته د ولي عهد په نړيواله طرحه کې خپل کار له لاسه ورکړی و. د پاناما د پوهنې وزارت له خوا په رسمي ډول د دې نوم تعريف او اصليت د «کبانو، ونو او پتنګانو زیاتوالی» دی. دا هغه عامه تشرېح ده چې د ټولنيزو مطالعاتو په درسي کتابونو کې ورکړل شوې ده. == تاريخ == په شپاړسمه پېړۍ کې د اسپانويانو په لومړي ځل رسېدو سره، د پاناما په پېژندل شويو اوسېد نکو کې کووا او کوکلي قبايل شامل وو. دا خلک نږدې له منځه تللي دي، ځکه چې دوی د اروپايي عفوني ناروغيو په وړاندې هېڅ خونديتوب نه درلود.<ref>{{Cite book|last=Austin Alchon|first=Suzanne|title=A pest in the land: new world epidemics in a global perspective|url=https://books.google.com/books?id=YiHHnV08ebkC&pg=PA67|publisher=University of New Mexico Press|year=2003|pages=67–74|isbn=0-8263-2871-7}}</ref> === له کولمبيايي پړاو مخکې === د پاناما تنګی نږدې دري ميلیونه کاله مخکې هغه وخت جوړ شو، کله چې د شمالي او سويلي امريکا تر منځ ځمکنی پول بالاخره بشپړ شو او بوټي او ژوي په کرار کرار له دې پولو څخه په دواړو لوريو واوښتل. د دې تنګي شتون لومړی ښکاريانو او د راټولېدونکو له راڅرګندېدو څخه نيولې تر کليوالي او ښاري پړاونو پورې په ټوله امريکا لويه وچه کې د خلکو، کرنې او ټيکنالوژۍ پر خپرېدو اغېز پرېښود.<ref name="Mayo, J 2004">Mayo, J. (2004). ''La Industria prehispánica de conchas marinas en Gran Coclé'', Panamá. Diss. U Complutense de Madrid, pp. 9–10.</ref><ref>Piperno, D. R. (1984). ''The Application of Phytolith Analysis to the Reconstruction of Plant Subsistence and Environments in Prehistoric Panama''. Dissertation, Temple University. Philadelphia, vol. 8 pp. 21–43.</ref> په پاناما کې د اصلي اوسېدونکو تر تولو لرغوني موندل شويو اثارو کې د پاليو-هندي تیرونو (projectile points) شاملې دي. له هغې وروسته منځنۍ پاناما په امريکاګانو کې د ځينو خاورينو لوښو د جوړېدو لومړی مرکز و، د بېلګې په ټول د موناګريلو کلتورونه، د کوم تاريخ کې چې ۲۵۰۰ – ۱۷۰۰ مخزېږديز ته رسېږي. دوی په مهم نفوس بدل شول، کوم چې د موناګريلو لرغونو اثارو په سيمه کې د هغوی د په زړه پورې تدفين (تر شا او خوا ۵۰۰ – ۹۰۰ز پورې) او د دوی ښکلي ګران کوکلي طرز د پولي کروم د خاورينو لوښو په مټ يې شهرت وموند. د Barriles (Chiriqui) په سيمه کې په يوه ډبره پاتې مجسمې هم د هغه لرغوني تنګي د کلتورونو مهم اثار دي. د اروپايانو له رسېدو مخکې په پاناما کې چبچن، چوکون او کيووا خلک په زیاته پیمانه مېشت شوي وو. تر تولو ستره ډله يې کيووا وه (د چا د ژبې دقيق تړون چې ډېر کمزوری مستند کړای شوی دی).د اروپايي نيواک پر مهال د تنګي سيمه ييز نفوس اندازه کره نه ده معلومه. د اټکل تر مخې  تر دوه ميلیونه پورې رسېدل، خو وورستۍ څېړنې ښيي چې دا شمېر دوه سوه زرو ته نژدې وه. د لومړيو اروپايي کشافينو له خوا د لرغونو اثارو موندنې او تعريفونه د ډول ډول سيمه يیزو استمين ډلو ښودنه کوي، کوم چې د کلتوري تنوع ښودنه کوي او خلکو ته د سوداګرۍ د منظمو سيمه ييزو لارو په مټ د پرمختګ وړانديز کوي. کله چې پاناما مستعمره وګرځول شوه، اصلي اوسېدونکي يې ځنګلونو او نژدې ټاپوګانو ته وتښتېدل. پوهان په دې باور دي چې د امریکا د اصلي اوسېدونکو په نفوس کې د کمښت اصلي لامل ساري ناروغۍ وې. سیمه ييزو خلکو د ننکيو په څېر ناروغيو په وړاندې کوم خونديتوب نه و تر لاسه کړی، کوم چې له کلونو راهيسې په ايروايشيا خلکو کې مزمن و.<ref>Hays, J. N. (2005). ''[[iarchive:epidemicspandemi0000hays/page/82|Epidemics and pandemics: their impacts on human history]]'', ABC-CLIO, pp. 82–83, {{ISBN|1-85109-658-2}}</ref> === تر ۱۷۹۹ ز کال پورې نيواک === په ۱۵۰۱ز کال کې «Rodrigo de Bastidas» په وينزويلا کې د سرو زرو په لټون د لويديځ پر لور د سمندر سفر پيل کړ او لومړی اروپايي وګړی وګرځېد چې د پاناما تنګه (نرۍ خاورينه تړانګه چې دوه ځمکې سره نښلوي او د اوبو دوه هستې سره جلا کوي) کشف کړي. یو کال وروسته، کروسټوفر له دې تنګي څخه لېدنه وکړه او په ډيرين کې يې د لنډې مودې لپاره يو کلی جوړ کړ. په ۱۵۱۳ز کال کې له اوقيانوس سمندر څخه تر ارام سمندر پورې د «Vasco Núñez de Balboa» ستونزمن سفر روښانه کړه چې دا تنګی په رښتيا هم د سمندرونو تر منځ لاره وه او پاناما په تېزۍ سره په نوې نړۍ کې د اسپانيې د سترواکۍ د اوښتو را اوښتو لاره او بازار وګرځېد. پاچا فرډينينډ دويم «Pedro Arias Dávila» د شاهي والي په توګه وټاکه. نوموړی د ۱۵۱۴ز کال په جون میاشت کې له نولسو بېړيو او پنځلس سوه کسانو سره راورسېد. په ۱۵۱۹ز کال کې، ډيولا د پاناما د ښار بنسټ کېښود. سره زر او سپين زره په بېړيو کې له سويلي امریکا سره راوړل شول، له تنګي څخه واړول شول او د اسپانيې پر لور د وړلو لپاره په سمندري بېړۍ کې بار کړای شول. دا لاره د کيمينو رئيل يا رايل سرک په نوم وپېژندل شوه، که څه هم په دې لاره کې د قبرونو د شمېر له ماله په عام ډول د کيمينو ډي کروس (روډ اف کراسس) په نوم هم پېژندل کېده. <ref>{{cite web|title=Pedro Arias Dávila|url=https://www.britannica.com/biography/Pedro-Arias-Davila|website=Encyclopedia Britannica|publisher=Encyclopedia Britannica}}</ref> ==جغرافیه== ==ایداري ویش== # [[بوکاس دل تورو]] # [[چیریکی]] # [[کوکله]] # [[کولون]] # [[دارین]] # [[هررا]] # [[لس سانتوس]] # [[پاناما سیټي]] # [[وراګواس]] '''نیمه خپلواکي سیمي چې ولایتونه حسابیږي''' # [[امبرا-وونان]] # [[کونایالا]] # [[نګوبه-بولګه]] ==اقتصاد== ==تاریخ== ==کلتور== == سرچينې == [[وېشنيزه:د مرکزي امریکا هیوادونه]] [[وېشنيزه:پاناما]] m18dobyhnqc8st7jojze8ydk9vkrv57 0 3893 369166 318520 2026-09-23T01:09:58Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369166 wikitext text/x-wiki {{مالومات}} [[دوتنه:Salad platter.jpg|بټنوک|250px|د سابو او پنېرو سلاته.]] [[دوتنه:Couscous-1.jpg|بټنوک|250px|[[Couscous]].]] هر هغه څه چې د [[کاربوهايډرېټ|کاربوهايډرېټو]]، [[غوړ |غوړو]]، [[اوبه|اوبو]] او يا پروټينو نه جوړ وي او د ودې او يا خوند لپاره د ژوو او انسانانو د خوړلو وړ وي او يا يې هم د څښلو وړ وي د خواړه يا خوړو په نامه يادېږي. <ref name=McGee792>{{cite book |last= McGee |first= Harold |authorlink=Harold McGee |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |url=http://books.google.com/books?vid=ISBN0684800012&id=iX05JaZXRz0C&pg=PA792&lpg=PA792&sig=TqeByUdGZxK0s99JFNZ-s0xHNK4 |date= [[November 16]] [[2004]] |publisher= [[Simon and Schuster]]|id= ISBN 0-684-80001-2|pages=pp. 792-793}}</ref> ډېر داسې فرهڼونه دي چې د خوړو ځانگړي دودونه لري: پدغه دودونو کې په بېلابېلو ډولونو خواړه پخول، د بېلابېلو خوړو غوراوی او د ځانگړو خوړو رواج او ډېر کارېدنه دا ټول هغه څه دي چې ځانته ځانگړې زده کړه لري او د همدغې زده کړې نوم [[گاسټرونومي]] <ref name=Mead>[[Margaret Mead|Mead, Margaret]] ([[August 5]] [[1997]]). [http://books.google.com/books?vid=ISBN0415917107&id=yPrbad-HoUIC&pg=PA11&lpg=PA11&sig=96uzdk3KW0OuDdUq0mPYqhHdrXc "The Changing Significance of Food"]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. In Carole Counihan and Penny Van Esterik (Ed.), ''[http://books.google.com/books?vid=ISBN0415917107&id=yPrbad-HoUIC Food and Culture: A Reader]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'', pp. 11-19. Routledge (UK), ISBN 0-415-91710-7.</ref> دی. د خوړو په هکله زده کړې ته د خواړو ساينس وايي. خواړه په پښتو ژبه کې هغه خوړونکي توکو ته وايي چې وروسته له دې چې په خوله کې په غاښونو ژوول کېږي او په همدې توگه په بدن کې د بېلابېلو هضمي پروسو نه هم تېرېږي. == د خواړو سرچينې == نژدې ټول خواړه د بوټو او ژويو نه ترلاسه کېږي، که څه هم چې پدې کې ځينې استثناگانې هم شته. نژدې هر يو ژوندی که هغه بوټي وي او که هغه ژوي وي، د يو يا بل ژوندي د خوړلو برخه جوړوي، او دا خواړه يا د برار او ژوند کولو په خاطر او يا هم د مذهبي او فرهڼيزو دودونو او شگومونو له مخې د يوه او يا هم د ډېرو انساني ټولنو لخوا خوړل کېږي. === هغه خواړه چې د بوټو نه ترلاسه کېږي === [[دوتنه:Foods.jpg|thumbnail|left|د بوټو نه لاس ته راغلي خواړه]] انسانان د بوټو ډېرۍ برخې د خوړو په توگه کاروي. پدې کې د بوټو نژدې دوه زره بېلابېل توکمونه د خوړو لپاره کرل کېږي، او ډېری يې زمونږ د ورځنيو چارو خواړه دي چې د بېلابېلو فصلونو نه لاس ته راځي. د بوټو نه لاس ته راغلي خواړه په لانديني ټولگيو وېشل کېږي: سابه د بوټو نه لاس ته راغلي توکي دي چې د خوړو په توگه کارېږي. په سابو کې د بوټو ريښې لکه کچالو او گازرې، د بوټو پاڼې لکه پالک او کاهو، د بوټو ډډونه لکه اسپراگس او پښۍ او په آخر کې د بوټو گلان، لکه گلپي او شين گلپي يا براکولي، دا ټول سابه يادېږي. ډېرۍ مسالۍ، داروگان او خوند بسيا کوونکي توکي چې د خوند، درملنې او وږم لپاره د خوړو په ډول کارېږي، دا ټول د بوټو نه لاس ته راځي.<ref>''[http://books.google.com/books?id=iX05JaZXRz0C&vid=ISBN0684800012&pg=PA300&lpg=300&sig=lcasRT_dAcTctAePtBu5j_ybSIY ibid]'', Chapter 6: A Survey of Common Vegetables.</ref> === هغه خواړه چې د ژوو نه ترلاسه کېږي === [[دوتنه:Meatfoodgroup.jpg|thumb|left|بېلابېلې خامې غوښې]] انسانان غوښه هم خوري، خو ځينې يې بيا د غوښو خوړلو په هکله د ځانگړې فلسفې خاوندان دي. په همدې توگه د کورني ژويو نه ترلاسه شوي نورې لاس ته راغلي توليدونه هم خوړل کېږي. د بېلگې په توگه شيدې چې د ډېريو کورنيو ژويو نه ترلاسه کېږي، هرڅوک يې څښي او په فارمونو کې د شيدو نه نور شيان لکه پنېر او کوچ هم لاس ته راځي.<ref>''[http://books.google.com/books?id=iX05JaZXRz0C&vid=ISBN0684800012&pg=PA7&lpg=7&sig=lcasRT_dAcTctAePtBu5j_ybSIY ibid]'', Chapter 1: Milk and Dairy Products.</ref> مارغان او چرگان هگۍ اچوي، او دا بيا بل داسې خواړه دي چې د ژويو نه لاس ته راځي.<ref>''[http://books.google.com/books?id=iX05JaZXRz0C&vid=ISBN0684800012&pg=PA68&lpg=68&sig=lcasRT_dAcTctAePtBu5j_ybSIY ibid]'', Chapter 2: Eggs.</ref> په ډېرو فرهڼونو کې گبين چې د شاتو د مچيو نه په لاس راځي هم د خوړو په توگه کارېږي. === نور خواړه === ځينې خواړه داسې دي چې نه يې ژوي او نه هم بوټي د لاسته راوړنې سرچينه گڼل کېږي. دغه ډول خواړه د خوړنده فنجای نه لاس ته راځي چې په هغو کې مرخېړي شامل دي. په همدې توگه د فنجای او روغتيا ته ځيان نه رسونکي باکټېريا هم د خواړو د تخمير کولو په لارو چارو کې کارول کېږي، لکه د اچارو جوړول، ډوډۍ پخول، د الکولي څښاکونو په جوړولو کې، د مستو، شړومبو، او پنېر په جوړولو کې له دغو نومېدلو سرچينو نه کار اخيستل کېږي.<ref>''[http://books.google.com/books?id=iX05JaZXRz0C&vid=ISBN0684800012&pg=PA713&lpg=713&sig=lcasRT_dAcTctAePtBu5j_ybSIY ibid]'', Chapter 13: Wine, Beer, and Distilled Spirits.</ref> == منل شوی تعريف == په انگرېزي ژبو هېوادونو کې د خواړو تعريف په دغه څلور کټه گوريانو کې شوی دی، او د همدغه څلور کټه گوريانو هر يو شی خواړه بلل کېږي. <ref>{{cite web | title = Federal Food, Drug, and Cosmetic Act | publisher = [[متحده ايالات]] [[د خواړو او درملو ادراه]] | date = | url = http://www.fda.gov/opacom/laws/fdcact/fdcact1.htm | accessdate = 2006-11-08 | archive-date = 2009-05-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090512014151/http://www.fda.gov/opacom/laws/fdcact/fdcact1.htm | url-status = dead }}</ref> <ref>{{cite web | title = Food Safety Act 1990 (c. 16) | publisher = [[United Kingdom]] [[Office of Public Sector Information]] | date = 1990 | url = http://www.opsi.gov.uk/acts/acts1990/Ukpga_19900016_en_2.htm#mdiv1 | accessdate = 2006-11-08 }}</ref> <ref>{{cite web | title = Regulation (EC) No 178/2002 | publisher = [[European Parliament]] | date = [[28 January]] [[2002]] | url = http://eur-lex.europa.eu/smartapi/cgi/sga_doc?smartapi!celexapi!prod!CELEXnumdoc&lg=EN&numdoc=32002R0178&model=guichett | accessdate = 2006-11-08 }}</ref>: == سرچينې == {{reflist}} == دا هم وگورۍ == * [[د خواړو سياست]] [[وېشنيزه:خواړه او څښاک| ]] [[وېشنيزه:د خوړو لړلیک]] 7qiqczpzz7y3s2pu86r7h4piczolzen 0 4063 369308 336278 2026-09-23T10:52:23Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369308 wikitext text/x-wiki '''وينه''' (په انگرېزي: '''Blood''') يوه ډېره ځانگړې اکرنۍ (دوراني) نسج دی چې په خپل ځان کې بېلابېل نور سلولونه لري، همدا سلولونه بيا په يو ډول اوبلن چاپېريال کې بهېږي او د دغه اوبلن چاپېريال نوم پلازما دی چې کله ناکله د وينې پلازما په نامه هم يادېږي. د وينې په سلولي توکو کې د وينې سره توکي کوم چې د ساباسونکي گازونو لېږد رالېږد دنده لري، سربېره پر دې همدا سره توکي د وينې د سور رنگ اصلي لاملونه دي دا ځکه چې سره توکي د هېموگلوبين نه جوړ شوي او هېموگلوبين يو ډول وسپنه لرونکی پروټيني تړنگتوکی (مرکب) دی چې د په دې مرکب کې آکسيجن د وسپنې د عنصرونو سره تړلی وي. آکسيجن بيا ټول بدن ته د انرژي د جوړولو په پروسه کې اړين عنصر بلل کېږي. د وينې نور سلولي توکو کې سپين توکي هم راځي، دغو توکو ته په طبي ژبه کې [[ليوکوسايټ|ليوکوسايټونه]] يا ليوکوسايټز هم وايي. ددغو توکو دنده د ناروغيو او نورو مکروبونو پر وړاندې د بدن ژغورنه ده. د وينې درېيمگړي واړه توکي پلېټلېټز سلولونه دي. ددغه ډول توکو دنده د وينې غوټه کېدنه ده او دا بيا په بدن کې د ټپونو د رغېدلو په پروسه کې گټورې کړنې ترسره کوي. <br /> په طبي ژبه کې د هېمو '''''hemo-''''' او يا هېماټو '''''hemato-''''' ( برتانيوي انگليسي کې ''haemo-'' او ''haemato-'') د يوناني ژبې وييکې "''haima''"، چې د "وينه" مانا لري، نه راوتلي او همدا نومونه په طبي لاروچارو کې هم کارېږي. د اناتومي له مخې وينه يوه تړونکی ووب يا [[connective tissue]]، بلل کېږي او دا هم د وينې د کړنو پخاطر او په هډوکو کې د وينې د سرچينې پخاطر. == د وينې کړنې == * ووبونو ته د [[آکسيجن]] رسول (آکسيجن [[هېموگلوبين]] پورې ځان نښلوي او هېموگلوبين د وينې په سره توکي کې وي) * د غذايي موادو لکه [[گلوکوز]]، [[امينو اسيد|امينو اسيدونو]] او [[غوړن اسيد|غوړن اسيدونو]] رسول (دا توکي په وينه کې حل کېږي او يا هم ځان د پلازما پورې نښلوي) * د بېکاره موادو لکه [[کاربون ډای آکسايډ]]، [[يوريا]] او [[لاکټيک اسيد]] وېستل * د وينې په ايميونولوژيکو کړنو کې د وينې سپين توکيو اکر شامل دی، چې اهمه کړنه يې بدن کې د باندنيو توکو پېژندنه او د انټيباډي له لارې د هغوی مخنيونه ده. * [[Coagulation]], وينه د بدن د ځان-رغونې د ميکانيزم يوه اهمه برخه جوړوي * لېږدنده کړنې، چې په دې کې د موخې ځايونو ته د [[هورمون|هورمونونو]] لېږدېدنه او د ويجاړ شويو ووبونو سگنالونه لېږدول شامل دي. * د بدن د [[pH]] تنظيم * د بدن د تودوخې تنظيم * [[هايډروليک]]ي کړنې، لکه [[لکوالی]] (دا هم وگورۍ [[جمپېنگ سپايډر]]) د وينې په جوړښت او اکرني غونډال کې رامېنڅ ته شوې ربړې، ووبونه د ناسوبوالي او ناسم کارنتوب په لور ورماتوي. د اسکېميا اصطلاح د هغه ووب اړونده اشاره کوي کوم چې په ناکافي کچه په وينې خړوبېږي. وينه په [[سږي|سږو]] او بدن کې د [[زړه]] په مرسته په اکرني غونډال کې پمپېږي. زړه ته د وينې د بېرته راستنېدو اضافي فشار بيا د جاذبې د ځواک او د هډتړ د عضلاتو د دندو په مرسته رامېنځ ته کېږي. په تيورو ژويو کې وينه د ليمف سره په يوه توازن کې ده، [[ليمف]] په پرله پسې توگه د وينې نه جوړ شوی (د کپېلري د ډېر چڼېدنې په پايله کې) چې بېرته وينې ته ورستنېږي (د [[توراسيک ډکټ]] له لارې). لېمفاوي اکر اکثراً د دوهم اکر په نامه هم ياد شوی. == د انساني وينې توکي == وينه د بدن د تول ۷٪ برخه جوړوي،<ref name="alberts_table">{{Cite web|url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?cmd=Search&db=books&doptcmdl=GenBookHL&rid=mboc4.table.4143|title=Leukocyte functions and percentage breakdown|accessdate=۲۰۰۷-۰۴-۱۴|publisher=NCBI Bookshelf|year=۲۰۰۵|author=Alberts, Bruce|work=Molecular Biology of the Cell|archive-date=2018-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181216150818/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books?cmd=Search&doptcmdl=GenBookHL&rid=mboc4.table.4143|url-status=dead}}</ref> چې منځوی غلاضت يې نژدې ۱۰۶۰&nbsp;کيلوگرامه/متر^۳، چې د خالصو اوبو غلاضت ۱۰۰۰&nbsp;کيلوگرامه/متر^۳ ډېر نژدې دی.<ref>{{cite web | url = http://hypertextbook.com/facts/2004/MichaelShmukler.shtml | title = Density of Blood | accessdate = ۲۰۰۶-۱۰-۰۴ | year = ۲۰۰۴ | work=The Physics Factbook|last=Shmukler|first=Michael }}</ref> د يوه اوسطه بالغه فرد د وينې واليوم څه نا څه ۵ [[ليتره]] دی. وينه له پلازما او د گڼو نورو سلولونو (چې اکثراً د ''کورپوسکلز'' په نامه هم يادېږي) نه چې د اېرېتروسايټونو ([[د وينې سره توکي]])، ليوکوسايټونو ([[د وينې سپين توکي]])، او د اېرېتروسايټونو ([[د وينې صحيفې]]) په نامه يادېږي، جوړه شوې. د واليوم له مخې په وينه کې د سره توکو کچه نژدې ۴۵٪ ده او د وينې پاتې ۵۵٪ د پلازما نه جوړه ده جې په دې کې لږه برخه د سپينو توکو کچه جوړوي. وينه په بشپړه توگه (د وينې پلازما او نور سلولونه) د غېر-نيوټوني مايعاتو خوځښتي ځانگړتياوؤ نه برخمنه ده. د وينې د بهېدنې ځانتياوې دا دي چې دا مايع د تر ټولو وړو رگونو کې موثرې بهېدنې وړتيا لري او د پلازما په پرتله د بهېدو لږ مقاومت ښکاره کوي. د دې برسېره، که چېرته د انسان ټول هېموگلوبين د وينې په سره توکو کې نه بلکه په پلازما کې په آزاده بڼه کې وای، نو دا اکرنی (دوراني) مايع به ډېر ټينگ وای او همدا ټينگښت به د زړه او رگونو د غونډال په سم کار کې خنډ راپېښ کړای وای. === سلولونه === {{دا هم وگورۍ|د وينې بشپړ شمېر}} په يوه مايکروليتر وينه کې دا ډول سلولونه موندل کېږي: * '''[[اېرېتروسايټ|اېرېتروسايټونه]] (په نارينؤ کې له ۴٫۷ تر ۶٫۱ ميليونه سلولونو پورې، او په ښځو کې له ۴٫۲ تر ۵٫۴ ميليونه سلولونو پورې):'''<ref>{{cite web |url = http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/003644.htm#Normal%20Values |title = Medical Encyclopedia: RBC count|publisher = Medline Plus|dateformat = dmy|accessdate = ۱۸ November ۲۰۰۷ }}</ref> په تيورؤ ژويو کې د وينې سره سلولونه هستې يا نيوکليس او نور اورگانېلز نه لري. د داسې ژونديو د وينې سره توکي يواځې هېموگلوبين باندې سمبال دي چې سلولونو ته آکسيجن ور رسوي. د وينې سره سلولونه (د اېنډوتېليل د رگونو او نور ډول سلولونو سره يو ځای) گلايکوپروټينونه هم لري چې د وينې د ډولونو په مشخص کولو کې اهم توکي گڼل کېږي. د وينې هغه تناسب چې د سره کروياتو برخه جوړوي د هېماتوکريت په نامه يادېږي، او په نورمال حالت کې دا د وينې ۴۵٪ برخه جوړوي. که د وينې د ټولو سره کروياتو د سطحې مساحت څوک سره يو ځای په پام کې ونيسي، نو دا مساحت به څه نا څه ۲٬۰۰۰ ځله د بدن د باندنۍ سطحې نه ډېر وي.<ref>Martini, Frederic, et al (۲۰۰۶). ''Human Anatomy.'' ۵th ed. Page ۵۲۹. San Francisco, California: Pearson Education, Inc. ISBN ۰-۸۰۵۳-۷۲۱۱-۳</ref> * '''[[ليوکوسايټ|ليوکوسايټونه]] (له ۴٬۰۰۰-۱۱٬۰۰۰) :'''<ref name = "Ganong WF">Ganong, William F.: "Review of medical physiology", twenty first edition, page ۵۱۸</ref> ليوکوسايټونه چې په عام ډول د وينې د سپينو توکو په نامه پېژندل کېږي د بدن د ساتندويه يا محافظتي غونډال برخه جوړوي، د وينې د دغو سلولونو دنده دا ده چې په بدن کې د پردي توکو پېژندنه وکړي او هغه له مېنځ نه يوسي. همدا راز د زړو سلولونو او د سلولونو د ناکاره پاتې شوني له مېنځه يوسي او رنځ پېښوؤنکي پاتوجينونه او نور انتاني توکي هم تخريب او منحل کړي. د ليوکوسايټونو د سرطان ناروغي د ليوکيميا په نامه يادېږي. * '''[[ترومبوسايټ|ترومبوسايټونه]] (۲۰۰٬۰۰۰-۵۰۰٬۰۰۰):'''<ref name = "Ganong WF"/> چې پلېټلېټز يا صحيفې هم بلل کېږي، د وينې دا ډول سلولونه د وينې د غوټه کېدلو او تړل کېدلو دنده ترسره کوي. دا سلولونه فېبرينوجېن په فېبرين بدلوي. همدا فېبرين يو ډول جال خوروي چې په دغه جال کې د وينې سره توکي سره راغونډېږي او همدا ډول وينه غوټه کېږي، دا حالت د وينې د بهېدلو مخه نيسي او همدا ډول بدن کې د باکټريا د ننوتلو مخه هم نيول کېږي. {|class="wikitable" align="left" |+ د نورمالې وينې جوړښت |- !پاراميټر !ارزښت |- | [[هېماتوکريت]] || ۴۵ ± ۷ (۳۸ – ۵۲٪) د نارينؤ لپاره<br /> ۴۲ ± ۵ (۳۷ – ۴۷٪) د ښځو لپاره |- | [[pH]] || ۷٫۳۵ – ۷٫۴۵ |- | [[base excess]] || -۳ to +۳ |- | P[[آکسيجن|O_۲]] || ۱۰ – ۱۳ kPa (۸۰ – ۱۰۰ mm Hg) |- | P[[کاربون ډای آکسايډ|CO_۲]] || ۴٫۸ – ۵٫۸ kPa (۳۵ – ۴۵ mm Hg) |- | [[کاربونيک اسيد|HCO_۳<sup>-</sub>]] || ۲۱ mM – ۲۷ mM |- | په وينه کې منحل آکسيجن || آکسيجن لړلې وينه: ۹۸ – ۹۹٪<br /> بې آکسيجنه وينه: ۷۵٪ |} === پلازما === پلازما د وينې نژدې ۵۵٪ برخه جوړوي، دا يوه اوبلنه ماده ده چې د وينې د مايع محيط ترېنه جوړ دی او رنگ يې زېړبخن دی. په يوه منځوي وگړي کې د وينې د پلازما ټول واليوم ۲٫۷ – ۳٫۰ ليترو پورې رسېږي. دا يوه ډېره اهمه اوبلنه ماده ده چې ۹۲٪ برخه يې اوبه او پاتې ۸٪ برخه يې د وينې پلازما پروټينونه او ځينې نور معدنيات جوړوي. پلازما حل شوي غذايي توکي (هغه چې په وينه کې حل شوي او يا هم په پلازما پروټينو نښتي) لکه گلوکوز، امينو اسيدونه او شهمي اسيدونه په بدن کې څرخوي او بېکاره توکي او فضله مواد لکه کاربون ډای آکسايډ، يوريا او لاکټيک اسيد له دوراني غونډال نه ليري کوي. نور اهم توکي په دې توگه دي: * [[سېروم البومين]] * د وينې غوټه کېدنې عاملين چې د وينې په غوټه کېدو کې مرستدويه دي * [[اميونوگلوبولين]]ونه (انټيباډي) * [[ليپوپروټين]]وني توکي * گڼ شمېر نور پروټينونه * گڼ شمېر اېلېکټرولايټونه چې ډېری يې سوډيم او کلورايډ دي د '''سېروم''' اصطلاح د وينې پلازما لور ته اشاره کوي، د وينې پلازما هغه مايع ده چې د وينې غوټه کېدنې پروټينونه ترې ليري شوي او د البومين او [[انټي باډي|اميونوگلوبولينو]] نه بډايه ده . په انسانانو کې د شرياني وينې نورماله [[pH]] نژدې ۷٫۴۰ (نورماله حدود ۷٫۳۵ – ۷٫۴۵) دی. د وينې همدا خاصيت دغه مايع د ضعيفه القلياتو په کتار کې شمېري. هغه وينه چې د pH ارزښت يې له ۷،۳۵ نه ښکته وي د اسيدي وينې او چې د pH ارزښت يې له ۷٫۴۵ نه پورته وي د قليايي وينې په کتار کې شمېرل کېږي. د وينې pH، د وينې د آکسيجن (pO_۲) نسبي فشار، د وينې د کاربون ډای آکسايډ (pCO_۲) نسبي فشار، او د وينې د بايکاربونېټ [[بايکاربونېټ|HCO_۳]] په منظم ډول د [[هېموستاسېز|هېموستاتيک مېکانيزم]] له مخې تنظيمېږي، which exert their influence principally through the [[respiratory system]] and the [[urinary system]] in order to control the [[Acid-base homeostasis|acid-base balance]] and respiration. Plasma also circulates [[hormone]]s transmitting their messages to various tissues. The list of normal [[Reference ranges for blood tests|reference ranges]] for various blood electrolytes is extensive. == د تيورو ژويو د وينې اناتومي == Blood is composed of several kinds of cells (occasionally called ''corpuscles''); these ''formed elements'' of the blood constitute about ۴۵٪ of whole blood by volume, mostly red blood cells. The other ۵۵٪ is [[blood plasma]], a fluid that is the blood's liquid medium, appearing yellow in color. The proportion of blood occupied by red blood cells is referred to as the [[hematocrit]].[[دوتنه:SEM blood cells.jpg|thumb|left|230px|A [[scanning electron microscope]] (SEM) image of normal circulating human blood. One can see [[red blood cell]]s, several [[white blood cell]]s including knobby [[lymphocyte]]s, a [[monocyte]], a [[neutrophil]], and many small disc-shaped [[platelet]]s.]] The normal [[pH]] of human arterial blood is approximately ۷٫۴۰ (normal range is ۷٫۳۵-۷٫۴۵), a weak alkaline solution. Blood that has a pH below ۷٫۳۵ is [[acidic]], while blood pH above ۷٫۴۵ is [[alkaline]]. Blood pH along with arterial carbon dioxide tension (PaCO_۲) and [[Bicarbonate|HCO_۳]] readings are helpful in determining the acid-base balance of the body. The [[respiratory system]] and [[urinary system]] normally control the acid-base balance of blood as part of [[homeostasis]]. Blood is about ۷٪ of the human body weight,<ref>{{Cite web |url=http://www.bloodcenters.org/aboutblood/bloodfacts.htm |title=Bloodcenters.org |access-date=2007-01-29 |تاريخ الأرشيف=2006-02-19 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20060219151306/http://www.bloodcenters.org/aboutblood/bloodfacts.htm |url-status=dead |خونديځ نېټه=2006-02-19 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20060219151306/http://www.bloodcenters.org/aboutblood/bloodfacts.htm |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20060219151306/http://www.bloodcenters.org/aboutblood/bloodfacts.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060219151306/http://www.bloodcenters.org/aboutblood/bloodfacts.htm }}</ref> so the average adult has a blood volume of about ۵ [[litre]]s, of which ۲٫۷-۳ litres is plasma. Human blood density is around ۱۰۶۰ kg/m³.<ref>{{cite web | url = http://hypertextbook.com/facts/2004/MichaelShmukler.shtml | title = Density of Blood | accessdate = ۲۰۰۶-۱۰-۰۴ | year = ۲۰۰۴ | publisher = [http://hypertextbook.com/facts/ The Physics Factbook] }}</ref> The combined surface area of all the red cells in the human body would be roughly ۲٬۰۰۰ times as great as the body's exterior surface.{{fact}} The cells are: * ''[[Red blood cell]]s or erythrocytes'' (۹۶٪). In mammals, mature red blood cells lack a [[Cell nucleus|nucleus]] and [[organelle]]s. They contain the blood's [[haemoglobin]] and distribute oxygen. The red blood cells (together with [[endothelial]] vessel cells and some other cells) are also marked by [[glycoprotein]]s that define the different [[Human blood group systems|blood types]]. * ''[[White blood cell]]s or leukocytes'' (۳٫۰٪), are part of the [[immune system]]; they destroy infectious agents, [[pathogens]]. * ''[[Platelet]]s or thrombocytes'' (۱٫۰٪) are responsible for blood clotting ([[coagulation]]). They change fibrinogen into fibrin. This fibrin creates a mesh onto which red blood cells collect and clot. This clot stops more blood from leaving the body and also helps to prevent bacteria from entering the body [[Blood plasma]] is essentially an [[water|aqueous]] solution containing ۹۲٪ water, ۸٪ blood plasma [[protein]]s, and trace amounts of other materials. Some components are: * [[سېروم البومين]] * Blood clotting factors (to facilitate [[coagulation]]) * [[اميونوگلوبولين|اميونوگلوبولينونه]] (انټيباډي) * [[هورمون|هورمونونه]] * کاربون ډای آکسايډ * نور بېلابېل [[پروټين|پروټينونه]] * Various [[electrolyte]]s (mainly [[sodium]] and [[chlorine]]) Together, plasma and cells form a [[non-Newtonian fluid]] whose flow properties are uniquely adapted to the architecture of the blood vessels. The term ''serum'' refers to plasma from which the clotting proteins have been removed. Most of the protein remaining is albumin and [[antibody|immunoglobulins]]. == د وينې فيزيولوژي == === جوړېدنه او کمېدنه === د وينې سلولونه د هډوکي په مېنځ کې جوړېږي، چې د بون مېرو يا د هډوکي مغز په نامه يادېږي. د وينې جوړېدنې دغه پروسې ته هېماټوپويسز يا وينه جوړېدنه وايي. د وينې پروټيني توکي (چې په دې کې غوټه کېدونکي پروټينونه هم دي) په زيات شمېر کې په ځيگر کې توليدېږي، خو هورمونونه بيا په اينډوکرايني مرغړيو کې توليدېږي چې په وينه کې د بهېدو کچه يې د هايپوتالاموس لخوا کنټرولېږي. د وينې د اوبلنوالي ځانتيا هم د هايپوتالاموس لخوا اداره کېږي چې د پښتورگو او هضمي غونډالونو لخوا پرې وړ کړنې ترسره کېږي. د وينې سلولونه په توري کې او د ځيگر په کوپفر سلولونو کې خپل تنزلي پړاو پوره کوي. ځيگر د ځينو پروټينونو، حشمياتو او امينو اسيدونو د چاڼولو دنده هم لري. پښتورگي بيا په فعاله توگه فضله مواد د ميتيازو له لارې د بدن نه ليرې کوي. د ايرېتروسايټو يا د وينې د سره توکو عمر اکثراً ۱۲۰ ورځې وي چې په سيستماتيک ډول نوي ايرېتروسايټونه چې د هېماټوپويسز د پروسې له مخې جوړېږي، د زړو ايرېتروسايټونو ځای نيسي . === د آکسيجن لېږدونه === See [[Oxygen transportation]]. Blood oxygenation is measured in several ways, but the most important measure is the hemoglobin (Hb) saturation percentage. This is a non-linear (sigmoidal) function of the [[partial pressure]] of oxygen. About 98.5% of the oxygen in a sample of arterial blood in a healthy human breathing air at normal pressure is chemically combined with the Hb. Only 1.5% is physically dissolved in the other blood liquids and not connected to Hb. The hemoglobin molecule is the primary transporter of oxygen in mammals and many other species (for exceptions, see below). With the exception of [[Pulmonary artery|pulmonary]] and [[Umbilical artery|umbilical arteries]] and their corresponding veins, [[artery|arteries]] carry oxygenated blood away from the [[heart]] and deliver it to the body via [[arteriole]]s and [[capillary|capillaries]], where the oxygen is consumed; afterwards, [[venule]]s and [[vein]]s carry deoxygenated blood back to the heart. Differences in infrared absorption between oxygenated and deoxygenated blood form the basis for realtime oxygen saturation measurement in hospitals and ambulances. Under normal conditions in humans at rest, haemoglobin in blood leaving the lungs is about 98-99% saturated with oxygen. In a healthy adult at rest, ''deoxygenated'' blood returning to the lungs is still approximately 75% saturated.<ref>{{Cite web |url=http://home.hia.no/~stephens/ventphys.htm |title=Ventilation and Endurance Performance |access-date=2007-01-29 |تاريخ الأرشيف=2010-03-23 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20100323054138/http://home.hia.no/~stephens/ventphys.htm |url-status=dead |خونديځ نېټه=2010-03-23 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20100323054138/http://home.hia.no/~stephens/ventphys.htm |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20100323054138/http://home.hia.no/~stephens/ventphys.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20100323054138/http://home.hia.no/~stephens/ventphys.htm }}</ref><ref>[http://groups.msn.com/TransplantSupportLungHeartLungHeart/oxygen2.msnw Transplant Support- Lung, Heart/Lung, Heart] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040224085741/http://groups.msn.com/TransplantSupportLungHeartLungHeart/oxygen2.msnw |date=2004-02-24 }} MSN groups</ref> Increased oxygen consumption during sustained exercise reduces the oxygen saturation of venous blood, which can reach less than 15% in a trained athlete; although breathing rate and blood flow increase to compensate, oxygen saturation in arterial blood can drop to 95% or less under these conditions.<ref>{{Cite web |سرليک=J Physiol. 2005 July 1 |تړ=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=1464731 |لاسرسي-نېټه=2007-01-29 |خونديځ نېټه=2013-08-01 |خونديځ-تړی=https://archive.today/20130801115344/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=1464731 |url-status=dead }}</ref> Oxygen saturation this low is considered dangerous in an individual at rest (for instance, during surgery under anesthesia): "As a general rule, any condition which leads to a sustained mixed venous saturation of less than 50% will be poorly tolerated and a mixed venous saturation of less than 30% should be viewed as a medical emergency."<ref>{{Cite web |url=http://www.manbit.com/PAC/chapters/P30.cfm |title=The 'St George' Guide To Pulmonary Artery Catheterisation |access-date=2007-01-29 |تاريخ الأرشيف=2010-09-25 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20100925053056/http://manbit.com/PAC/chapters/P30.cfm |url-status=dead |خونديځ نېټه=2010-09-25 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20100925053056/http://manbit.com/PAC/chapters/P30.cfm |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20100925053056/http://manbit.com/PAC/chapters/P30.cfm |archive-url=https://web.archive.org/web/20100925053056/http://manbit.com/PAC/chapters/P30.cfm }}</ref> A fetus, receiving oxygen via the placenta, is exposed to much lower oxygen pressures (about 20% of the level found in an adult's lungs) and so fetuses produce another form of hemoglobin with a much higher affinity for oxygen (hemoglobin F) in order to extract as much oxygen as possible from this sparse supply.<ref>{{Cite web |url=http://members.aol.com/Bio50/LecNotes/lecnot20.html |title=Oxygen Carriage in Blood - High Altitude |access-date=2007-01-29 |تاريخ الأرشيف=1999-05-02 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/19990502195422/http://members.aol.com/Bio50/LecNotes/lecnot20.html |url-status=live }}</ref> Substances other than oxygen can bind to the hemoglobin; in some cases this can cause irreversible damage to the body. [[Carbon monoxide]] for example is extremely dangerous when absorbed into the blood. When combined with the hemoglobin, it irreversibly makes [[carboxyhemoglobin]] which reduces the volume of oxygen that can be carried in the blood. This can very quickly cause suffocation, as oxygen is vital to many organisms (including humans). This damage can occur when smoking a [[cigarette]] (or similar item) or in event of a fire. Thus carbon monoxide is considered far more dangerous than the actual fire itself because it reduces the oxygen carrying content of the blood. ==== مياشې ==== د غوماشو وينې ته [[هېمولېمف]] وايي او تيورو ژويو ته ناورته په غوماشو کې وينه د آکسيجن په لېږدېدنه کې هېڅ رول نه لري. په دغو کې ژوندي مخلوق کې يو ډول پرانيستې برخه ده چې د [[ټراکيا]] يا کرنکې په نامه يادېږي. په دغه کرنکه کې د هوا نه په سيخه توگه آکسيجن ورننوځي چې بيا همدا آکسيجن راساً د هغوی ووبونو (انساج) ته د ډفيوژن د کړنې په مرسته ورځي. خو د غوماشو وينه ووبونو ته يواځې د خوړنتوکو د رسولو او د غونډال نه د بېکاره فضله موادو په وېستلو کې مرسته کوي. ==== کوچني بې شمزۍ ژوي ==== In some small [[invertebrate]]s like [[insects]], oxygen is simply dissolved in the plasma. Larger animals use respiratory proteins to increase the oxygen carrying capacity. Hemoglobin is the most common respiratory protein found in nature. [[Hemocyanin]] ([[blue]]) contains [[copper]] and is found in [[crustacean]]s and [[mollusk]]s. It is thought that [[tunicate]]s (sea squirts) might use [[vanabins]] ([[protein]]s containing [[vanadium]]) for respiratory pigment (bright [[green]], blue, or [[orange (colour)|orange]]). In many invertebrates, these oxygen-carrying proteins are freely soluble in the blood; in vertebrates they are contained in specialized [[red blood cell]]s, allowing for a higher concentration of respiratory pigments without increasing [[viscosity]] or damaging blood filtering organs like the [[kidneys]]. ==== د ژور سيندونو بې شمزۍ ژوي ==== [[Giant tube worms]] have extraordinary hemoglobins that allow them to live in extraordinary environments. These hemoglobins also carry sulfides normally fatal in other animals. === د کاربون ډاي آکسايډ لېږدېدنه === When systemic arterial blood flows through capillaries, carbon dioxide diffuses from the tissues into the blood. Some carbon dioxide is dissolved in the blood. Some carbon dioxide reacts with hemoglobin and other proteins to form [[carbamino]] compounds. The remaining carbon dioxide is converted to [[bicarbonate]] and [[hydrogen ion]]s through the action of RBC [[carbonic anhydrase]]. Most carbon dioxide is transported through the blood in the form of bicarbonate ions. === د هايډروجن آيونونو لېږدېدنه === Some oxyhemoglobin loses oxygen and becomes deoxyhemoglobin. Deoxyhemoglobin has a much greater affinity for H+ than does oxyhemoglobin so it binds most of the hydrogen ions. === رنگ === In humans and other hemoglobin-using creatures, oxygenated blood is bright red. This is due to oxygenated iron in the red blood cells. Deoxygenated blood is a darker shade of red, which can be seen during blood donation and when venous blood samples are taken. However, due to an optical effect caused by the way in which light penetrates through the skin, veins typically appear blue in color. This has led to a common misconception that venous blood is blue before it is exposed to air. Another reason for this misconception is that medical charts always show venous blood as blue in order to distinguish it from arterial blood which is depicted as red on the same chart. The blood of [[horseshoe crab]]s is blue, which is a result of its high content in copper-based hemocyanin instead of the iron-based hemoglobin found, for example, in humans. === Provision of force === In mammals the restriction of blood flow is commonly used as a temporary provision of force, as in an [[erection]]. == روغتيا او ناروغۍ == === لرغوني درمل === [[Hippocrates|Hippocratic]] medicine considered blood one of the [[four humors]] (together with [[phlegm]], [[yellow bile]] and [[black bile]]). As many diseases were thought to be due to an excess of blood, [[bloodletting]] and [[leeching]] were a common intervention until the [[19th century]] (it is still used for some rare blood disorders). In classical Greek medicine, blood was associated with air, springtime, and with a merry and gluttonous (''sanguine'') personality. It was also believed to be produced exclusively by the [[liver]]. === موندنه === [[Blood pressure]] and [[blood test]]s are amongst the most commonly performed diagnostic investigations that directly concern the blood. === پېتالوژي === {{seealso|Blood diseases}} Problems with blood circulation and composition play a role in many diseases. * [[Injury|Wounds]] can cause major blood loss (see [[bleeding]]). The [[thrombocyte]]s cause the blood to [[coagulation|coagulate]], blocking relatively minor wounds, but larger ones must be repaired at speed to prevent [[exsanguination]]. Damage to the internal organs can cause severe [[internal bleeding]], or [[hemorrhage]]. * Circulation blockage can also create many medical conditions from [[ischemia]] in the short term to tissue [[necrosis]] and [[gangrene]] in the long term. * [[Hemophilia]] is a genetic illness that causes dysfunction in one of the blood's [[coagulation|clotting mechanisms]]. This can allow otherwise inconsequential wounds to be life-threatening, but more commonly results in [[hemarthrosis]], or bleeding into joint spaces, which can be crippling. * [[Leukemia]] is a group of [[cancer (medicine)|cancers]] of the blood-forming tissues. * Major blood loss, whether traumatic or not (e.g. during surgery), as well as certain blood diseases like [[anemia]] and [[thalassemia]], can require [[blood transfusion]]. Several countries have [[blood bank]]s to fill the demand for transfusable blood. A person receiving a blood transfusion must have a [[blood type]] compatible with that of the donor. * Blood is an important vector of infection. [[HIV]], the [[virus]] which causes [[AIDS]], is transmitted through contact between blood, [[semen]], or the bodily secretions of an infected person. [[Hepatitis B]] and [[Hepatitis C|C]] are transmitted primarily through blood contact. Owing to [[blood-borne infection]]s, bloodstained objects are treated as a [[Biological hazard|biohazard]]. * Bacterial infection of the blood is [[bacteremia]] or [[sepsis]]. Viral Infection is viremia. [[Malaria]] and [[trypanosomiasis]] are blood-borne parasitic infections. === درملنه === [[Blood transfusion]] is the most direct therapeutic use of blood. It is obtained from human donors by [[blood donation]]. As there are different [[blood type]]s, and transfusion of the incorrect blood may cause severe complications, [[crossmatching]] is done to ascertain the correct type is transfused. Other blood products administered [[intravenous]]ly are platelets, blood plasma, cryoprecipitate and specific coagulation factor concentrates. Many forms of medication (from [[antibiotic]]s to [[chemotherapy]]) are administered intravenously, as they are not readily or adequately absorbed by the digestive tract. As stated above, some diseases are still treated by removing blood from the circulation. It is the fluid part of the blood that saves lives where severe blood loss occurs, other preparations can be given such as ringers atopical plasma volume expander as a non-blood alternative, and these alternatives where used are rivalling blood use where used. == افسانې او دينونه == Due to its importance to life, blood is associated with a large number of beliefs. One of the most basic is the use of blood as a symbol for family relationships; to be "related by blood" is to be related by ancestry or descendance, rather than marriage. This bears closely to [[bloodline]]s, and sayings such as "blood is thicker than water" and "bad blood", as well as "[[Blood brother]]". Blood is given particular emphasis in the Jewish and Christian religions because ([[Leviticus]] 17:11) says "the life of a creature is in the blood." The differences in sugars and protein sequences sets human blood apart from animal blood and this has been used as an argument for creation in religious circles. === هندو-اروپايي paganism === Among the [[Germanic tribe]]s (such as the [[Anglo-Saxons]] and the [[Viking]]s), blood was used during the sacrifices, the ''[[Blót]]s''. The blood was considered to have the power of its originator and after the butchering the blood was sprinkled on the walls, on the statues of the gods and on the participants themselves. This act of sprinkling blood was called ''bleodsian'' in [[Old English language|Old English]] and the terminology was borrowed by the [[Roman Catholic Church]] becoming ''to bless'' and ''blessing''. The [[Hittite language|Hittite]] word for blood, ''ishar'' was a cognate to words for "oath" and "bond", see [[Ishara]]. The [[Ancient Greece|Ancient Greeks]] believed that the blood of the Gods, ''[[ichor]]'', was a mineral that was poisonous to mortals. === د يهوديت له مخې === In [[Judaism]], blood cannot be consumed even in the smallest quantity ([[Leviticus]] 3:17 and elsewhere); this is reflected in Jewish [[diet (nutrition)|dietary]] laws ([[Kashrut]]). Blood is purged from [[meat]] by [[salting (food)|salting]] and soaking in water. Other rituals involving blood are the covering of the blood of [[fowl]] and [[game]] after slaughtering ([[Leviticus]] 17:13); the reason given by the [[Torah]] is: "Because the life of every animal is [in] his blood" (ibid 17:14), although from its context in [[Leviticus]] 3:17 it would appear that blood cannot be consumed because it is to be used in the [[sacrifice|sacrificial service]] (known as the ''[[korbanot]]''), in the [[Temple in Jerusalem]]. Blood (the blood of a lamb) was also the means for antonement of sins for the Jews. Ironically, [[Judaism]] has historically been the religion to be most affected by [[blood libel]]s. === د عيسويت له مخې === {{main|Eucharist}} Some Christian churches, including [[Roman Catholic Church|Roman Catholicism]], [[Eastern Orthodox Church|Eastern Orthodoxy]], branches of [[Anglicanism]], and the [[Moravians (religion)|Moravian Church]], teach that when consecrated the [[Eucharist]] [[wine]] ''becomes'' the material Blood of [[Jesus]]. Thus in the consecrated wine (now the Most Precious Blood of Christ), Jesus becomes spiritually and physically present. This teaching is rooted in [[the Last Supper]] as written in the four gospels of the [[Bible]], in which Jesus stated to his [[Twelve Apostles|disciples]] that the bread which they ate was his body, and the wine was his blood. ''"This cup is the new testament in my blood, which is shed for you." ({{sourcetext|source=Bible|version=King James|book=Luke |chapter=22|verse=20}})''. Various forms of Protestantism, especially those of a Wesleyan or Presbyterian lineage, teach that the wine is no more than a symbol of the blood of Christ, who is not physically but spiritually present. Blood (the blood of Jesus Christ) is also seen as the means for atonement for sins for Christians. [[Lutheran]] theology teaches that the body and blood is present together "in, with, and under" the bread and wine of the eucharist feast. [[Mormons]] believe that before [[Adam]] and [[Eve (Bible)|Eve]] ate the forbidden fruit, blood was not present in their bodies. It is said to have formed after the Fall when they became mortal. === د اسلام له مخې === د اسلامي حکمونو له مخې د هغو خواړو چې په ځان کې وينه لري حرام گڼل کېږي. === د يهوا د گواهانو له مخې === {{main|Jehovah's Witnesses and blood}} [[Jehovah's Witnesses]] do not eat blood or accept tranfusions of whole blood or its four major components namely, red blood cells, white blood cells, platelets (thrombocytes), and whole plasma. Members are instructed to personally decide whether or not to accept fractions, and medical procedures that involve their own blood. === Vampire legends === [[Vampire]]s are mythological beings which live forever by drinking the blood of the living. Stories of creatures of this kind are known all over the world. European versions of this myth are mostly inspired by folklore based on the stories regarding [[Vlad Dracula]].{{fact}} === د چينايي او جاپاني فرهڼونو له مخې === In Chinese culture, it is often said that if a man's nose produces a small flow of blood, this signifies that he is experiencing sexual desire. This often appears in [[China|Chinese-language]] and [[Hong Kong]] [[film]]s. This is also evident in [[Japan]]ese culture and is parodied in [[anime]] and [[manga]]. Male characters will often be shown with a [[nosebleed]] if they have just seen a female [[nude]] or in little clothing, or if they have had an erotic thought or fantasy.{{fact}} == هنر == Blood is one of the body fluids that has been used in art.<ref>[http://artscad.com/A.nsf/Opra/SRVV-6MDNX5 "Nostalgia"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090108093007/http://artscad.com/A.nsf/Opra/SRVV-6MDNX5 |date=2009-01-08 }} Artwork in blood</ref> In particular, the performances of [[Viennese Actionism|Viennese Actionist]] [[Hermann Nitsch]], [[Franko B]], [[Lennie Lee]], [[Ron Athey]], [[Yang Zhichao]] and [[Kira O' Reilly]] along with the photography of [[Andres Serrano]], have incorporated blood as a prominent visual element. [[Marc Quinn]] has made sculptures using frozen blood, including a cast of his own head made using his own blood. == دا هم وگورۍ == * [[Artificial blood]] * [[د انساني وينې د توکو لړليک]] * Blood as [[food]]: see [[black pudding]] and [[tiết canh]] * Blood and [[video game censorship]] * [[Taboo food and drink#Blood]] == سرچينې == {{Reflist}} [[وېشنيزه:وینه]] ofdm0zcnnkh8cdrirp096rpvirfrb1c 0 6316 369207 368513 2026-09-23T03:48:42Z CommonsDelinker 161 Removing [[:c:File:Abdul_Wadood_Basharyar.jpg|Abdul_Wadood_Basharyar.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No ticket permission since 23 August 2026. 369207 wikitext text/x-wiki '''عبدالودود بشریار''' (زېږنېټه: ۱۱ مارچ ۱۹۸۲ز) یو افغان بشرپال لیکوال، څېړونکی او د بشري حقونو فعال دی[https://taand.net/?p=237702] او د افغانستان اسلامي جمهوریت د جمهوري ریاست د چارو اداره کې د شتمنۍ د ثبت او پلټڼې ادارې رئیس و. [https://afghan-bios.info/index.php?option=com%20afghanbios&id=4665&task=view&total=5282&start=972&Itemid=2] [https://www.mail.gov.af/ps/node/3557?] نوموړی د سیاسي او ټولنیزې فلسفې، بشري حقونو، ژبپوهنې او افغاني کلتوري مسایلو په اړه لېکنې او څېړنې کړې دي. نوموړی د بشرپال فلسفي او تنقیدي فکر د ودې په موخه د افغانستان بشرپالې ټولنې / Afghanistan Humanist Association له بنسټګرو څخه دی. دا ټولنه په ۲۰۱۰ز کال کې د یو شمېر افغانو لیکوالو او روڼ اندو لخوا په [[کابل]] کې رامنځته شوې وه. [https://www.tolafghan.com/posts/26480] نوموړي د فلسفې او بشرپال فکر په اړه ګڼې لیکنې او بحثونه کړي دي.[https://taand.net/?p=53589] او د خپلې دندې پر مهال یې له فساد سره په مبارزه کې قاطعانه عمل کړی دی.[https://pajhwok.com/fa/2020/08/04/%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B4-%D9%88%D8%A7%D9%85%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%AA-%DB%B1%DB%B9%DB%B7-%D8%AA%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%85-%D9%87%D8%A7%D9%89-%D8%A8%D9%84%D9%86%D8%AF-%D8%B1/] ==ژوند لیک== ===ماشومتوب او زده کړې=== '''عبدالودود بشریار''' د شاه محمد زوى او غلام محمد لمسى دى، چې [[د لغمان ولايت]]، د [[قرغ‎يو ولسوالۍ]] د فرمانخېلو په کلي کې په یوه بیوروکراته کورنۍ کې په ١٣٦٠ ل (۱۹۸۲ز) کال کې زېږېدلى دی. پلار یې په ۱۹۷۲ز کال کې د معادن وزارت په چوکاټ کې کارکوونکی و، چې وروسته د ورپېښو ستونزو له امله کډوالۍ ته مجبور شو. نیکه یې د اعلیحضرت محمد ظاهرشاه په دوره کې د قوه کار په چوکاټ کې کارمند و. بشریار لومړنۍ زده‎ کړې پاکستان ته د کډوالۍ په دوران د سوابۍ په برکي پنډغالي، منځنۍ زده کړې يې د کوهي زاخېلو په پنډغالي، ثانوي زده کړې يې په [[اسلام اباد]] کې تر سره کړې دي. په ۲۰۱۶ز کال کې د کابل له مریم پوهنتون څخه د حقوقو او سیاسي علومو له څانګې څخه فارغ شوی دی. نوموړي په فلسفه، فساد سره مبارزه، ژبپوهنه کې هم زده کړې کړې دي. == دندې == عبدالودود بشریار د کډوالۍ په دوران په اسلام اباد کې د کډوالو افغانانو د روزنې لپاره يو منځنى ښوونځى (غلام سخي منځنى ښوونځى) د اسلام اباد په کچه ابادۍ کې پرانېستى و. د دغه ښوونځي په وسيله له پنځه سوه څخه ډېرو ناچارو ماشومانو زده کړې وکړې، د ليک لوست له نعمت څخه برخمن شول او وروسته یې لوړو زده کړو ته زمینې مساعدې شوې. نوموړى په ٢٠٠۵ز کال کې له اسلام اباد څخه افغانستان ته ولاړ او د میدان [[وردګ ولايت]] د والي وياند وگومارل شو. دندې یې په دې ډول دي. ۲۰۰۵ – ۲۰۰۷ز: د افغانستان د میدان [[وردګ ولايت]] د والي دفتر د رسنیو مسوول او ویاند. [https://samiamini.blogfa.com/post/41] ۲۰۰۷ – ۲۰۰۸ز: د کابل ښاروالۍ د مرستیال رسنیز سلاکار او بیا [[د کابل ښاروالي]] د مرستیال په دفتر کې سکرتر. ۲۰۰۸ – ۲۰۱۰ز: د سپوږمۍ انلاین ژورنال مشر ايډیټر. ۲۰۱۱ – ۲۰۱۷ز: د خوځون علمي پرمختيايي مرکز بنسټګر او مشر. ۲۰۱۷ – ۲۰۱۸ز: د افغانستان اسلامي جمهوریت د [[لغمان ولايت]] د بشري سرچینو رئیس. ۲۰۱۸ – ۲۰۱۹ز: د افغانستان اسلامي جمهوریت د ولسمشر د چارو ادارې پورې مربوط، د پالیسۍ او څېړنې ریاست د علمي مشارکت مرستیال. ۲۰۱۹ – ۲۰۲۲ز: د افغانستان د شتمنۍ د ثبت او پلټنې ادارې رئیس.[https://www.mail.gov.af/ps/node/3557?] [http://%5Bhttps://afghan-bios.info/index.php?option=com%20afghanbios&id=4665&task=view&total=5282&start=972&Itemid=2%5D]{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == اثار او ليکنې == === د بېلګې په ډول دوه ادبي ټوټې === د دې تر څنګ چې نوموړی په پښتو او انگرېزي ژبو کې ليکنې او څېړنې کوي، لنډې ادبي ټوټې یې هم ليکلې دي، چې دوه یې د بېلګې په ډول وړاندې کېږي: [[څه وايي؟]] د ساحل په لور روانې چپې، د مازديگر زېړی لمر، د گلونوسپړېدل او رژېدل، د سپرلي راتله او بېرته تله، د شپې چوپه چوپتيا، د ورځې بنډارونه او غوغا، د سپرلي هر خوا گلونه شيندل، د خزان ډاگ او بېديا، څه وايي؟ د ورځې تېرېدل، د شپې راتلل، د مغروره سيند چپې په ځگونو بدلېدل، له گلاب نه د مچکو اخېستو لپاره د پرخې راتلل او سهار د اغيار له لاسه پنا کېدل، څه وايي؟ بس ټوله د پيدا، او پناه کيسه ده، د ژوند ژوره فلسفه ده. نورهېڅ نه دي. د ژوند داستان دی اوبس! ( ۲۰۰۷ز - میدان ښار) [[اخر دومره بې اعتماده؟]] روان وم په لار کې مې پيشو وليدله، ماته يې راوکتل. کتلو يې زما پام هم ځانته واړاو. په کتو کې يې مينه وه. معصومه مينه. زړه مې وغوښتل، چې حال ترې وپوښتم. د مينې خبرې ورسره وکړم. د ژوند کيسې ورسره ووايم. او پر دې پوه شم، چې دوى ته ژوند څه معنا لري؟ نو ورته ودرېدم. خو دې را نه منډه کړه. ورته کېناستم. غېږ مې ورته خلاصه کړه او ورنه مې وغوښتل چې راشي! ما ورنه د راتلو هيله درلوده، خو دې رانه بيا منډه کړه او په يو ځاى کې ودرېده، مخ يې ماته را وگرځاو. بيا مې ورته زارۍ پيل کړې، چې راشي، د زړه خواله سره وکړو او د ژوند کيسې او فلسفې سره ووايو. تاسې باور وکړئ، زارۍ مې ډېرې ورته وکړې. د سليمان عليه السلا م قسم مې ور واچاو. هان چې د ډېرو زاريو نه مې سترگې له اوښکو ډکې شوې. خو دې راته هماغسې کتل او زاريو پرې هيڅ اثر نه کاو. له ناکامه پاسېدم. سوړ اسويلى مې له خولې ووت او له ځان سره مې وويل، چې دا انسان څومره بې اعتماده دى چې حيوانات يې هم پر مينه، زاريواو ننواتو باور نشي کولاى!( ۲۰۰۷ز - احمدشاه بابا مېنه، کابل) === چاپ اثار === #اتمه مڼې گل (د اتمې مڼې گل مېلې د راپورونو او شعرونو ټولگه ده چې د مڼې په اړه پكې پوره کلتوري څېړنه شوې ده. [https://samiamini.blogfa.com/post/41] # نهه ژبنۍ لیکنې (د پښتو وییو، تاریخ او فولکلور اړوند) [https://ketabton.com/books/FajXpbQVJ9R] #په لسګونو څېړنې او لیکنې === ناچاپ اثار === # يوناني سياسي فلسفه #اس د تاريخ په اوږدو كې ( داس په اړه ځانگړى څېړنيز اثر، ناچاپ) #له ميرخانه تر كرزيه( تاريخي اثر، ناچاپ) #وردگ د تاريخ په اوږدو كې (ناچاپ) #English and Pashto Cognates #پخوانی مصر او مصری ښاريتوب == باندنې تړنې == [https://khwazun.blogfa.com/category/6 https://khwazun.blogfa.com] [[وېشنيزه:پښتانه]] [[وېشنيزه:پښتانه ليکوال]] [[وېشنيزه:افغانان]] trtg107jco52hv0errpkj55297u1kiu 0 7728 369136 368073 2026-09-22T22:48:39Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369136 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:InsulinHexamer.jpg|thumb|250px|انسولين]] '''انسولين''' (''په انگرېزي: Insulin'') يو حيواني [[هورمون]] دی چې د بدن په [[مېټابوليزم]] او نورو کيميايي کړنو باندې اهمه اغېزه لري. انسولين د [[ځيگر]]، عضلاتو او شهمي ژونکې (سلولونه) د دې جوگه کوي چې له وينې نه [[گلوکوز]] واخلي او په ځيگر او عضلاتو کې يې د [[گلايکوجېن]] په توگه زېرمه کړي او همداشان شهميات د انرژي د سرچينې په توگه و نه کاروي. کله چې انسولين په بدن کې نه وي (او يا هم لږ وي)، نو د بدن ژونکې (سلولونه) د وينې له بهير نه گلوکوز نه شي اخيستلی، او په دغه وخت کې بدن د انرژي د اړتيا د پوره کولو په خاطر له شهمياتو نه کار اخلي، مثلاً، د انرژي د سرچينې په ډول، د شهمي ووب نه ليپيدونه، ځيگر کې د مېټابوليزم لپاره ورځي. دا څرگنده ده چې د اصلي مېټابوليکي کنټرول په کړنه کې انسولين خپل ځانته ځانگړی ځای لري، خو دغه هورمون د بدن په نورو غونډالونو (د بدن ژونکو (سلولونو) کې د [[امينو اسيد|امينو اسيدونو]] د جذبېدو کړنه) کې د کنټرولي سېگنال په توگه ځانته بېل دريځ خپل کړی هم دی. دغه هورمون په بدن کې د گڼ شمېر نورو انابوليکو اغيزو نه هم برخمن دی. کله چې د انسولينو د کنټرول کچه وغورځېږي، نو په دغه وخت کې [[ډيابېټيز مېليټوز]] يا د شکرې ناروغۍ پېښېږي. په طبي ډول انسولين د ډيابېټيز مېليټوز په درملنه کې کارېږي. د ډيابېټيز مېليټوز ۱ ډول ناروغۍ باندې اخته ناروغان د ژوندي پاتې کېدو لپاره د انسولينو ستنې ته اړتيا لري (چې اکثراً د پوستکي لاندې تذريق کېږي)، دا ځکه چې د هغوی بدن نور دا هورمون نه جوړوي. د ډيابېټيز مېليټوز ۲ ډول نارغۍ باندې اخته ناروغان د انسولينو په وړاندې مقاومت ښکاره کوي، او د همدې دليل په خاطر د هغوی بدن د انسولينو د نسبي کمښت سره مخ کېدلای شي؛ په ځينې نورو ناروغانو کې چې کله نورې درملنې ناکامه شي، نو په وينه کې د گلوکوزو د کچې د کنټرول لپاره، د انسولينو اخيستو ته اړ شي. انسولين يو [[پېپټايډ]] هورمون دی چې له ۵۱ امينو اسيدونو نه جوړ دی او ماليکيولي وزن يې ۵۸۰۸ ډالټونه دی. دا هورمون د [[پانکراس]]، د [[لانگرهانز]] په ټاپوانو کې جوړېږي. د انسولين نوم هم د پانکراس د جوړېدونکې سلولي بڼې نه راوتلی، دا يو لاطيني نوم دی او له انسولا نه راوتلی او د ټاپو مانا لري. د ژويو په بېلابېلو توکمونو کې د انسولين جوړښت ډېر لږ توپير لري. د ژويو له سرچينې نه لاس ته راغلي انسولين د انساني انسولينو سره څه نا څه په 'ځواکمنتيا' کې توپير لري (مثلاً، د کاربوهايډرېټو يا نشايستې د مېټابوليزم د کنټرول په اغېزمنتيا کې). [[پورساين]] (د خنځير نه لاس ته راځي) انسولين هغه ځانگړي حيواني انسولين دي چې د انساني انسولينو ته ډېر ورته والی او نژدېوالی لري. == جين == [[پروانسولين]] د انسولين سزرځی دی چې د ''INS'' په کوډ د [[جين]] په بڼه څرگند شوی.<ref name="entrez">{{cite web| title = Entrez Gene: INS insulin| url = http://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=3630| accessdate = | archive-date = 2018-12-15| archive-url = https://web.archive.org/web/20181215172423/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=3630| url-status = dead }}</ref><ref name="pmid6243748">{{cite journal |author = Bell GI, Pictet RL, Rutter WJ, Cordell B, Tischer E, Goodman HM | title = Sequence of the human insulin gene | journal = Nature | volume = 284 | issue = 5751 | pages = 26–32 | year = 1980 | month = March | pmid = 6243748 | doi = 10.1038/284026a0 | url =https://archive.org/details/sim_nature-uk_1980-03-06_284_5751/page/26}}</ref> === آلېلونه === == پروټيني جوړښت == په شمزۍ لرونکيو ژويو کې د انسولينو ورته والی ډېر نژدې دی. بوين (Bovine) انسولين د انساني انسولينو سره يواځې په درې امينو اسيدونو کې توپير لري، همدا شان پورساين (porcine) انسولين په يوه امينو اسيد کې د انساني انسولين سره توپير لري. آن د ځينو ډول کبان هم د انساني انسولينو سره ورته والی لري چې په کلينيکي لحاظ انسانانو ته گټور تمامېدلی شي. په بې شمزيو ژويو کې (د بېلگې په توگه، کانورهابدايټس اېلېگانس نېماټوډ) هم ځينې انسولينونه د انسانانو انسولينو سره نژدې والی، په سلولونو باندې يو ډول اغېزې او د جوړښت له مخې ورته والی لري. د بېلابېلو ژويو تر مېنځ د بشپړتابه په وختونو کې انسولينو يو څه نا څه په کلکه توگه خپل آرنی حالت ساتلی دی، او له دې نه دا څرگندېږي چې انسولين د ژويو په مېټابوليکي کړنو کې مرکزي حيثيت لري. د بېلابېلو ډولونو ژويو کې د پروانسولين، چې د دويم کچې هورمون دی، په سي-پېپټايډ (C-peptide) تړ (بانډ) کې ډېر توپير ليدل کېږي. == جوړېدنه، فيزيولوژيکي اغېزې او کمېدنه == === جوړېدنه === [[انځور:Insulinpath.png|thumb|400px|انسولين د توليدي لارې نه د لېږدېدو وروسته د ستر بدلون سره مخامخېږي. د انسولينو توليد او افرازېدنه يوه خپلواکه پروسه ده؛ جوړشوي انسولين د افرازېدلو انتظار باسي. دواړه، د سي-پېپټايډ (C-peptide) او رسېدلي انسولين په بيالوژيکي توگه فعاله وي. په همدې انځور کې سلولي توکي او پروټينونه د اندازې له مخې نه دي ښودل شوي.]] انسولين په پانکراس کې توليدېږي او دا هورمون هغه وخت افرازېږي کله چې گڼې پارېدنې راولاړې شي. په دغو کې د پروټينو جذبېدنه او په وينه کې د گلوکوزو شتون شامل دي (له خوړو نه چې د هضمېدلو وروسته په گلوکوزو بدلېږي—دا په ځانگړي توگه کاربوهايډرېټ يا نشايسته ده، که څه هم چې هر ډول خواړه گلوکوز نه جوړوي او نه هم په وينه کې د گلوکوزو کچه لوړوي). انسولين په هدفي سلولونو کې د يوه سگنال لېږدنې پېل کوي چې همدا سگنال د وينې له بهير نه د گلوکوزو په اخيستنه او زېرمه کولو اغېزه ښکاره کوي. په پای کې انسولين د انتزالي حالت نه تېرېږي او د کمېدنې وروسته ځوابي اغېزه پای مومي. == سرچينې == <references/> [[وېشنيزه:طب]] [[وېشنيزه:درمل]] [[وېشنيزه:هورمونونه]] d0rv392p38jvyd8twg3izdvkon2lfis 0 9174 369190 324188 2026-09-23T02:50:43Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369190 wikitext text/x-wiki {{مالومات |نوم= |انځور= |د انځور اړوند= }} '''د زړه ناروغۍ''' يا '''کارډيوپاتي''' د هغو بېلابېلو راټوکېدلو ناروغيو، لپاره يوه کارېدونکې طبي اصطلاح ده چې زړه اغېزمن کوي. په ۲۰۰۷ ز. کال کې دا ناروغۍ د امريکا د متحده ايالتونو کې تر ټولو نورو ناروغيو ډېر د مړينې سبب شوي.<ref> {{cite journal | last = Division of Vital Statistics | first = | coauthors = Arialdi M. Miniño, M.P.H., Melonie P. Heron, Ph.D., Sherry L. Murphy, B.S., Kenneth D. Kochanek, M.A. | title = Deaths: Final data for 2004 | journal = National Vital Statistics Reports | volume = 55 | issue = 19 | pages = 7 | publisher = Center for Disease Control | location = United States | date = 2007-08-21 | url = http://www.cdc.gov/nchs/data/nvsr/nvsr55/nvsr55_19.pdf | format = [[PDF]] | accessdate = 2007-12-30 }}</ref><ref>{{Cite web | last = White House News | first = | title = American Heart Month, 2007 | url=http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2007/02/20070201-2.html | accessdate = 2007-07-16}}</ref> همداشان په [[انگلستان]]،[[کاناډا]] او [[وېلز]]، <ref> [http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20060716183423/http://www.statistics.gov.uk/pdfdir/hsq0506.pdf National Statistics Press Release] 25 May 2006</ref> کې د زړه ناروغۍ په هر ۳۴ ثانيو کې د يوې مړينې سبب دی.<ref>{{cite news | last = Hitti | first = Miranda | title = Heart Disease Kills Every 34 Seconds in U.S. | publisher = Fox News – WebMD | date = 2004-12-07 | url = http://www.foxnews.com/story/0,2933,142436,00.html | accessdate = 2007-12-30 | archive-date = 2012-06-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120623043422/http://www.foxnews.com/story/0,2933,142436,00.html | url-status = dead }}</ref>{{vn|date=January 2010}} <!--== د مړينې لومړنی سبب == ==د خطر عاملونه== ==مخنيوی او درملنه== --> ==د زړه د ناروغيو ډولونه== د زړه کورونري ناروغي د زړه د شریانونو بندیدلو ته وایي چې نه شي کولای په کافي اندازه وینه د زړه عضلاتو او شاوخوا حجراتو ته ورسوي. د زړه کورونري ناروغي تر ډیره بریده د زړه د شریانونو د بندیدو ناروغي ته ورته ده خو فرق یی دا دی چې د زړه د کورونري ناروغي کیداې شي د نورو لاملونو لکه (د زړه د رگونو تنگیدل)د زړه حمله په هغو ځوانو کسانو کې چې نورمال شریانونه لري. د زړه د کورونري ناروغي هغه ناروغي ده چې د زړه په د هغه شریان په دیوالونو کې د یو ډول غوړو موادو د پیداکیدو له امله چې د زره ماهیچې ته وینه رسوي، رامنځ ته کیږي. په شریانونو کې د وینې د کمښت او له امله یې په سینه کې د درد پیدا کیدل (Angina pectoris)او د زړه د رگونو تنگیدل ( د زړه حمله)د زړه د کورونري ناروغیو نښې بلل کیږي. د امریکې د زړه د ټولنې په حواله په دې هیواد کې هر کال ۴۵۹۰۰۰ زره کسان د زړه د کورونري ناروغیو له امله خپل ژوند له لاسه ورکوي. همدارنگه د زړه د کورونري ناروغي هر کال په انگلستان کې د ۱۰۱۰۰۰ کسانو ژوند اخلي. ===د زړه عضلاتي اعتلال=== {{آرنی|د زړه عضلاتي اعتلال}} په تحت اللفظي توگه Cardiomyopathy د زړه د عضلاتي ناروغیو په معنی ده. په اصل کې په هر دلیل چې وي دا د زړه د اصلي عضلې (myocardium)د فعالیت کموالی گڼل کیږي. هغه کسان چې د (cardiomyopathy ) په ناروغۍ اخته دي، تر ډیره د زړه د فعالیت د نامنظمه کیدو او یا هم ناڅاپه دریدا له امله د مړینې له خطر سره مخامخ دي. د زړه بهرنی عضلاتي اعتلال - (cardiomyopathy ) یا هغه برخه ده چې زیانمنه شوی ده، د زړه د باندې د هغه اصلي ماهیچه ده. تر ډیره حده پورې (cardiomyopathy ) یا د زړه عضلاتي اعتلال د باندې څخه وي ځکه چې تر ډیره بریده د (cardiomyopathy )د ناروغۍ عمده لامل د وینې موقتی کموالی (ischemia)ده. د زړه ناروغۍ: د زړه ناروغۍ هغه ناروغیو ته ویل کیږي چې پخپله زړه او یا هم د زړه د شریانونو په سیستم باندې په ځانگړې توگه هغو رگونو او شریانونو باندې چې له زړه څخه د بدن نورو غړو او یا هم زړه ته تللي دي. په هغه څیړنه کې چې په ښځینه او نارینه باندې ترسره شوي دي، ښیي چې میرمنې د زړه په هغه ډول ناروغیو باندې اخته کیږي کومې چې له امله یې د زړه رگونه هم اغیزمن کیږي خو نارینه بیا د زړه د ناروغیو په هغه ډول باندې اخته کیږي چې له امله یې یوازې د زړه عضلات زیانمن کیږي. د زړه ناروغۍ عمده او اړوند لاملونه د ناروغ په بدن کې د قند مرض (diabetes mellitus) د وینې لوړ فشار (hypertension) لوړ (hyperhomocysteinemia) او د وینې لوړ کولیسترول (hypercholesterolemia) شتوالی دی. ===د زړه اسکېميکه ناروغي=== * [[د زړه اسکېميکه ناروغۍ]] – د زړه يوه داسې ناروغۍ ده چې په دې ناروغۍ کې پخپله زړه ته د لږې وينې رسېدنې په سبب رامېنځ ته کېږي. د زړه التهابي ناروغیو کې له امله د زړه عضلات او شاوخوا حجرات پړسوب پیدا کوي. د زړه د داخلي برخې التهاب (endocardium). د زړه د والونو ناروغۍ د زړه د والونو ناروغي هغې ناروغۍ ته ویل کیږي چې له امله یې د زړه یو یا دواړه والونه زیانمن کیږی. د زړه څلور عمده والونه شته چې کیداې شي ددغې ناروغۍ له امله زیانمن شي لکه (tricuspid valve|tricuspid)او (aortic valve|aortic valves)د زړه په ښي خوا کې او همدارنگه (mitral valve|mitral)او (aortic valve|aortic valves)د زړه په کین خوا کې. ==سرچينې== cpg61vtm7zhwnk42jadb5g35tqllr69 0 10806 369300 344007 2026-09-23T10:11:24Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369300 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = نیویورک سیټي |official_name = City of New York |native_name = <!-- for cities whose native name is not in English --> |nickname = غټه مڼه، ګاتهام سیټي، د نړۍ مرکز ،<ref>{{cite web|url=http://hotword.dictionary.com/big-apple-gotham/|title=Why is New York City known as "the Big Apple" and "Gotham?"|publisher=Dictionary.com, LLC|accessdate=June 16, 2011|archive-date=February 15, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120215214452/http://hotword.dictionary.com/big-apple-gotham/|url-status=dead}}</ref> د نړۍ پلازمینه<ref>{{cite web |url=http://www.mpiweb.org/Archive?id=2972 |title=Showcase Destinations New York City: Capital of the World |publisher=Mpiweb.org |date=September 22, 1924 |accessdate=June 16, 2011 |تاريخ الأرشيف=September 30, 2011 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20110930082527/http://www.mpiweb.org/Archive?id=2972 |url-status=dead |خونديځ نېټه=September 30, 2011 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20110930082527/http://www.mpiweb.org/Archive?id=2972 |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20110930082527/http://www.mpiweb.org/Archive?id=2972 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110930082527/http://www.mpiweb.org/Archive?id=2972 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nyc.gov/html/lmec/html/about/nycapital.shtml|title=About New York City|publisher=The City of New York|accessdate=June 16, 2011|تاريخ الأرشيف=April 7, 2014|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20140407134046/http://www.nyc.gov/html/lmec/html/about/nycapital.shtml|url-status=dead|خونديځ نېټه=April 7, 2014|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20140407134046/http://www.nyc.gov/html/lmec/html/about/nycapital.shtml|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20140407134046/http://www.nyc.gov/html/lmec/html/about/nycapital.shtml|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407134046/http://www.nyc.gov/html/lmec/html/about/nycapital.shtml}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.baruch.cuny.edu/nycdata/forward.htm|title=FORWARD New York – Capital of the Modern World|author=Eugene J. Sherman|publisher=The Weissman Center for International Business Baruch College/CUNY 2011|accessdate=June 16, 2011|تاريخ الأرشيف=October 2, 2008|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20081002112343/http://www.baruch.cuny.edu/nycdata/forward.htm|url-status=dead|خونديځ نېټه=October 2, 2008|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20081002112343/http://www.baruch.cuny.edu/nycdata/forward.htm|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20081002112343/http://www.baruch.cuny.edu/nycdata/forward.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20081002112343/http://www.baruch.cuny.edu/nycdata/forward.htm}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tripouttravel.com/new-york-city-the-capital-of-the-world/|title=New York City: The Capital of the World|publisher=2011 Viacom International Inc|accessdate=June 16, 2011|تاريخ الأرشيف=January 19, 2012|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20120119001101/http://www.tripouttravel.com/new-york-city-the-capital-of-the-world/|url-status=dead|خونديځ نېټه=January 19, 2012|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20120119001101/http://www.tripouttravel.com/new-york-city-the-capital-of-the-world/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20120119001101/http://www.tripouttravel.com/new-york-city-the-capital-of-the-world/|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119001101/http://www.tripouttravel.com/new-york-city-the-capital-of-the-world/}}</ref> |settlement_type = [[د امریکا د آیالاتو نوملړ |ښار]] |motto = |image_skyline = NYC Montage 2014 4 - Jleon.jpg |imagesize = 300px |image_caption = له پاسه ګرد ساعت: [[منهټن|د منهټن مرکز]]، [[د ملګرو ملتونو نړیوال سازمان|د ملګرو ملتونو ودانۍ]]، [[د خپلواکی مجسمه]]، [[د بروکلین پل]]، [[د نیویورک منځ پارک]]، [[ټایمز میدان]]، او [[یونیسفر]] په [[کویینز]] کې. |image_flag = Flag of New York City.svg |flag_size = |image_seal = Seal of New York City.svg |seal_size = |image_map = {{Maplink|frame=yes|plain=y|frame-width=325|frame-height=325|zoom=9|frame-lat=40.782|frame-long=-73.965|type=shape-inverse|id=Q60|title=New York City}} |mapsize = 300px |map_caption = موقعیت په نیویورک آیالات کې |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = New York#USA#North America |pushpin_label_position = right |pushpin_map_caption = موقعیت په نیویورک آیالات کې##موقعیت په امریکا کې ##موقعیت په شمالي امریکا کې |mapsize = 160px |coordinates_display = inline,title |co tes_region = US-NY |subdivision_type =[[د هیوادونو نوملړ|هیواد]] |subdivision_name = [[د امریکا متحده آیالاتونه]] |subdivision_type1 = [[د امریکا متحده آیالاتو سیاسي ویش|آیالات]] |subdivision_name1 = [[نیویورک (ایالت)|نیویورک]] |subdivision_type2 = [[نیویورک|ولایت]] |subdivision_name2 = [[برانکس]]{{سخ}}[[بروکلین]]{{سخ}}[[منهتن]]{{سخ}}[[کویینز]]{{سخ}}[[استیتن آیلند]] |government_foonotes = |government_type = د ښار شورا |governing_body = [[د نیویورک ښار شورا]] |leader_title = ښاروال |leader_name = [[بیل ده بلزیو]] ([[کنشگر سیاسی مستقل|I]])<ref name="MayorsOffice">{{cite web |url=http://www.nyc.gov/portal/site/nycgov/menuitem.e985cf5219821bc3f7393cd401c789a0/ |title=Biography |accessdate=January 8, 2010 |publisher=New York, City of |author=the Mayor, New York City Office of |date=January 8, 2010 |تاريخ الأرشيف=March 17, 2010 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20100317115700/http://www.nyc.gov/portal/site/nycgov/menuitem.e985cf5219821bc3f7393cd401c789a0 |url-status=dead |خونديځ نېټه=March 17, 2010 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20100317115700/http://www.nyc.gov/portal/site/nycgov/menuitem.e985cf5219821bc3f7393cd401c789a0 |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20100317115700/http://www.nyc.gov/portal/site/nycgov/menuitem.e985cf5219821bc3f7393cd401c789a0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100317115700/http://www.nyc.gov/portal/site/nycgov/menuitem.e985cf5219821bc3f7393cd401c789a0 }}</ref> |established_title = [[نیو آمستردام]] |established_date = ۱۶۲۴ |established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> |established_date2 = |established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> |established_date3 = ۱۸۹۸ |area_magnitude = 1 E9 |unit_pref = Imperial |area_footnotes = |area_total_km2 = ۱۲۱۴٫۴ |area_land_km2 = ۷۸۹٫۴ |area_water_km2 = ۴۲۸٫۸ |area_total_sq_mi = ۴۶۸٫۹ |area_land_sq_mi = ۳۰۴٫۸ |area_water_sq_mi = ۱۶۵٫۶ |area_water_percent = |area_urban_km2 = ۸۶۸۳٫۲ |area_urban_sq_mi = ۳۳۵۲٫۶ |area_metro_km2 = ۱۷۴۰۵ |area_metro_sq_mi = ۶۷۲۰ |area_blank1_title = |area_blank1_km2 = |area_blank1_sq_mi = |population_as_of = [[سرشماری ۲۰۱۰ ایالات متحده آمریکا|۲۰۱۰]] |population_note = |population_total = ۸۳۳۶۶۹۷ |population_density_km2 = ۱۰۶۳۰ |population_density_sq_mi = ۲۷۵۳۲ |population_metro = ۱۸۸۹۷۱۰۹ |population_density_metro_km2 = auto |population_density_metro_sq_mi = auto |population_urban = ۱۸۲۲۳۵۶۷ |population_density_urban_km2 = auto |population_density_urban_sq_mi = auto |population_combined_statistical_area = 22.2 million |population_demonym = New Yorker |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = |timezone = [[منطقه زمانی شرقی|EST]] |utc_offset = -۵ |timezone_DST = [[منطقه زمانی شرقی|EDT]] |utc_offset_DST = -۴ |latd = ۴۰|latm =۴۳ |lats = |latNS = N |longd = ۷۴|longm =۰۰ |longs= |longEW = W |elevation_footnotes = <!-- for references: use tags --> |elevation_m = ۱۰ |elevation_ft = ۳۳ |postal_code_type = [[زیپ‌کد]]ها |postal_code = 100xx–104xx, 11004–05, 111xx–114xx, 116xx |area_code = [[Area code 212|212]], [[Area code 718|718]], [[Area code 917|917]], [[Area code 646|646]], [[Area code 347|347]], [[Area code 929|۹۲۹]] |blank_name = [[استاندارد پردازش اطلاعات فدرال|کد FIPS]] |blank_info = ۳۶–۵۱۰۰۰ |blank1_name = |blank1_info = |website = {{URL|http://www.nyc.gov/}} }} نیویارک، چې زیاتره ورته د نیویارک ښار وايي تر څو د نیویارک له ایالت څخه بېل وپیژندل شي یا هم په لنډ ډول ورته د NYC اختصار کاروي، په متحده ایالاتو کې تر ټولو ګڼ وګړنیز ښار دی. د ۲۰۲۰ ز کال د یوې تر سره شوې سروې له مخې په ۷۷۸.۲ کیلومتر مربع ځمکه کې ۸۸۰۴۱۹۰ وګړي ژوند کوي، چې له همدې امله په متحده ایالاتو کې یو له تر ټولو ډېر نفوس لرونکی ښار هم ګڼل کېږي. د نیویارک ایالت په سویلي برخه کې پروت د نیویارک ښار، د نیویارک د میروپولیتن د سیمې مرکز او په نړۍ کې د ښاري سیمې له اړخه تر ټولو ستره میتروپولیتن سیمه ګڼل کېږي. د دې ښار په متروپولیتن سیمه کې د ۲۰ میلیونه اوسیدونکو او په ټول نیویارک کې د ۲۳ میلیونه اوسیدونکو په درلودلو سره د نړۍ یو له ډېرو نفوس لرونکو سترو ښارونو څخه ګڼل کېږي. نیویارک د نړۍ د کلتوري، مالي او رسنیز مرکز په توګه پیژندل کېږي، چې په تیره بیا پر سوداګرۍ، تفریح، څېړنو، تکنالوژۍ، زده کړې، سیاست، ګرځندوی، خوراکي توکو، هنر، فیشن او ورزش کې خورا ستر اغېز لري او همداشان د نړۍ یو له هغو ښارونو ګڼل کېږي، چې زیات شمېر انځورونه پکې اخیستل کېږي. دا چې د ملګرو ملتونو سازمان هم دلته مرکزي دفتر لري نو د نړیوالې دپلوماسۍ یو مهم مرکز هم دی او کله نا کله د نړۍ د پلازمېنې په نوم هم یادیږي.<ref>{{Cite web|date=April 2018|title=World Urban Areas|url=http://demographia.com/db-worldua.pdf|access-date=April 27, 2018|publisher=[[Demographia]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.travelzoo.com/ca/blog/10-most-photographed-places-in-the-world-will-surprise-you-2/|title=10 Most Photographed Places in the World Will Surprise You|publisher=[[Travelzoo]], Canadian Edition|date=May 24, 2018|access-date=March 25, 2021|archive-date=June 4, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220604043608/https://www.travelzoo.com/ca/blog/10-most-photographed-places-in-the-world-will-surprise-you-2/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=NYC Mayor's Office for International Affairs|url=http://www.nyc.gov/html/ia/html/home/home.shtml|archive-url=https://web.archive.org/web/20150616080757/http://www.nyc.gov/html/ia/html/home/home.shtml|archive-date=June 16, 2015|access-date=June 24, 2015|publisher=The City of New York}}</ref><ref>{{Cite web|title=DDC New York|url=http://www.digidiplomats.org/newyork/|archive-url=https://web.archive.org/web/20180727142713/http://www.digidiplomats.org/newyork/|archive-date=July 27, 2018|access-date=August 11, 2018|publisher=Digital Diplomacy Coalition, New York|quote=Established in 2014, DDC New York has partnered with the United Nations, major tech and social media companies, multiple governments, and NGOs to bring unique programs to the area community.|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|last=Sherman|first=Eugene J.|title=New York - Capital of the Modern World|url=https://www.baruch.cuny.edu/nycdata/forward.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417043908/https://www.baruch.cuny.edu/nycdata/forward.htm|website=[[Baruch College]] - Weissman Center for International Business|archive-date=April 17, 2021|access-date=October 26, 2021|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|last=Roberts|first=Sam|date=2017-09-14|title=When the World Called for a Capital (Published 2017)|language=en-US|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2017/09/14/nyregion/when-the-world-called-for-a-capital.html|access-date=2021-03-16|issn=0362-4331}}</ref> دا ښار د نړۍ په تر ټولو سترو طبیعي بندرونو کې واقع دی او له پنځو ناحیو څخه جوړ شوی دی چې هره یوه یې د نیویارک ایالت له اړوند کاونټي سره تړلې ده. دا پنځه ناحیې دا دي: بروکلین (د کینګس کاونټي)، کوینس (د کوینس کاونټي)، منهاتن (د نیویارک کاونټي)، بورنکس (د بورنکس کاونټي) او د سټاټین ټاپو (د ریچمونډ کاونټي) – چې دا ټولې پنځه سره ناحیې هغه مهال رامنځته شوې کله چې یې سیمه ایز حکومتونه په ۱۸۹۸ ز کال کې په یوه واحده ښاروالۍ کې سره را ټولې شوې. دغه ښار او د دې ښار ټوله میتروپولیټن سیمه متحده ایالاتو ته د قانوني کډواله کېدو لومړنۍ دروازه ګڼل کېږي. په نیویارک ښار کې خلک په څه باندې ۸۰۰ ژبو خبرې کوي، چې په نړۍ کې یوازینی ښار دی چې په دومره شمېر سره ژبې پکې ویل کېږي. نیویارک د څه باندې ۳.۲ میلیونه هغو خلکو کوربه دی چې له متحده ایالاتو څخه بهر نړۍ ته راغلي دي، چې له ۲۰۱۶ ز کال راهیسې په نړۍ کې یوازینی ښار دی چې د دومره ستر شمېر بهر کې زېږول شویو خلکو کوربه دی. تر ۲۰۱۹ ز کال پورې، داسې اټکل کېږي چې د نیویارک میتروپولیتن سیمې د ۲ ټریلیون ډالرو په ارزښت ناخالص میتروپولیتن محصول (GMP) تولید کړی وي. که چیرته د نیویارک میتروپولیتن سیمه یو خپلواک دولت وای، نو د نړۍ په کچه به اتم لوی اقتصادي هېواد ګڼل کېده. نیویارک په ټوله نړۍ کې تر بل هر یوه ښار څخه د زیات شمېر میلیاردرانو کور دی.<ref>{{Cite web|year=1997|title=A 5-Borough Centennial Preface for Katharine Bement Davis Mini-History|url=http://www.correctionhistory.org/html/chronicl/nycdoc/html/kbd_brnx.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20111023193440/http://www.correctionhistory.org/html/chronicl/nycdoc/html/kbd_brnx.html|archive-date=October 23, 2011|access-date=October 26, 2011|publisher=The New York City Department of Correction}}</ref><ref name="QueensMostLinguisticallyDiverse">{{Cite web|first=Gus|last=Lubin|date=February 15, 2017|title=Queens has more languages than anywhere in the world—here's where they're found|url=https://www.businessinsider.com/queens-languages-map-2017-2|access-date=December 29, 2019|publisher=[[Business Insider]]}}</ref><ref name="NYCHighestForeignBorn">{{Cite news|date=December 19, 2013|title=More Foreign-Born Immigrants Live in NYC Than There Are People in Chicago|work=[[HuffPost]]|url=https://huffingtonpost.com/2013/12/19/new-york-city-immigrants_n_4475197.html|access-date=April 16, 2017}}</ref><ref name="ons.gov.uk">{{Cite web|url=https://www.ons.gov.uk/file?uri=/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/internationalmigration/datasets/populationoftheunitedkingdombycountryofbirthandnationality/januarytodecember2018/populationbycountryofbirthandnationalityjan18todec18.xls|title=Population of the United Kingdom by Country of Birth and Nationality|publisher=[[Office for National Statistics]]|access-date=October 26, 2021}}</ref><ref>{{Cite web|first1=Hillary|last1=Hoffower|first2=Taylor|last2=Borden|title=The top 10 cities in the world for billionaires, ranked|url=https://www.businessinsider.com/where-do-billionaires-live-top-cities-worldwide-ranked-2019-5|access-date=July 10, 2020|website=[[Business Insider]]}}</ref> د نیویارک ښار مخینه په ۱۶۲۴ ز کال کې د هالنډي ښکېلاک ګر له خوا د منهاتن د ټاپو په سویلي څنډې کې سوداګریزې جوړې شوې پوستې ته ورګرځي. دا ښار په ۱۶۲۶ ز کال کې د نوي امستردام په نوم ونومول شو او بیا د یوه ښار په توګه اجاره شو. کله چې په ۱۶۶۴ ز کال کې دغه ښار د انګریزانو لاس ته ولوید نو د انګلستان دویم چارلیز هغه خپل ورور، د یارک ډوک ته ورکړ او نوم یې نیویارک وټاکل شو. د ۱۶۷۳ ز کال د جولای په میاشت کې دا ښار بیرته هالنډیانو ونیو او نوم یې له نیویارک څخه د یوه کال او درېو میاشتو لپاره نیو اورنج ته بدل شو؛ خو د ۱۶۷۴ ز کال د نوامبر له میاشتې راهیسې بیا د نیویارک په نوم یاد شو.  نیویارک ښار له ۱۷۸۵ تر ۱۷۹۰ کال پورې د متحده ایالاتو پلازمېنه هم پاته شوی او له ۱۷۹۰ ز کال راهیسې د متحده ایالاتو تر ټولو ستر ښار پاته شوی دی. د ازادۍ مجسمه د هغو میلیونونو وګړو له خوا لیدل شوې چې د ۱۹مې پېړۍ په وروستیو او  د ۲۰ پېړۍ په لومړیو کې د کښتیو په مټ امریکا ته راتلل. دا مجسمه د امریکا او د دې هېواد د ازادۍ او سولې نښه ګرځیدلې ده. په ۲۱مه پېړۍ کې، نیویارک د نړۍ په کچه د نوښت، تشبث او چاپیریالي تلپاتوالې او همداشان د ازادۍ او کلتوري تنوع د مرکز په توګه پاته شوی دی. په ۲۰۱۹ کال کې، د هغې سروې له مخې چې د نړۍ د ۴۸ ښارونو له څه باندې ۳۰۰۰۰ وګړو څخه واخیستل شوه، نیویارک د کلتوري تنوع لرونکي ښار په توګه وپېژندل شو. <ref name="u-s-history.com">{{Cite web|title=History of New York City, New York|url=http://www.u-s-history.com/pages/h2122.html|access-date=September 9, 2012|publisher=U-S-History.com}}</ref><ref name="npsnetherland">{{cite web|title=Dutch Colonies|url=https://www.nps.gov/nr/travel/kingston/colonization.htm|access-date=July 10, 2016|publisher=[[National Park Service]]|archive-date=October 17, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071017053514/http://www.nps.gov/nr/travel/kingston/colonization.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="senate">{{Cite web|first=Robert|last=Fortenbaugh|title=The Nine Capitals of the United States|year=1948|url=https://www.senate.gov/reference/reference_item/Nine_Capitals_of_the_United_States.htm|access-date=September 7, 2008|publisher=[[United States Senate]]}}</ref><ref name="Statue of Liberty UNESCO">{{Cite web|title=Statue of Liberty|url=https://whc.unesco.org/en/list/307|access-date=October 23, 2011|website=World Heritage|publisher=[[UNESCO]] [[World Heritage Centre]] 1992–2011}}</ref><ref name="VentureCapitalNY1">{{Cite web|title=Venture Investment—Regional Aggregate Data|url=http://nvca.org/research/venture-investment/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160408104240/http://nvca.org/research/venture-investment/|archive-date=April 8, 2016|access-date=April 22, 2016|publisher=National Venture Capital Association and [[PricewaterhouseCoopers]]}}</ref><ref name="EnvironmentalSustainabilityNY1">{{Cite news|date=April 22, 2016|title=The Latest: US Says World Closer to Key Goal on Climate Deal|work=[[The New York Times]]|agency=[[Associated Press]]|url=https://www.nytimes.com/aponline/2016/04/22/world/ap-un-united-nations-climate-agreement-the-latest.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20160425195846/https://www.nytimes.com/aponline/2016/04/22/world/ap-un-united-nations-climate-agreement-the-latest.html|access-date=April 22, 2016|archive-date=April 25, 2016|url-status=dead}}</ref><ref name="EnvironmentalSustainabilityNY2">{{Cite news|first=Lisa W.|last=Foderaro|date=September 21, 2014|title=Taking a Call for Climate Change to the Streets|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2014/09/22/nyregion/new-york-city-climate-change-march.html|access-date=April 22, 2016}}</ref><ref>{{Cite news|first=Kristine|last=Phillips|date=July 8, 2017|title=New York mayor on Germany trip: The world should know that Americans don't align with Trump|work=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/news/post-nation/wp/2017/07/07/new-york-city-mayor-de-blasio-slammed-for-trump-protesting-germany-trip-as-city-mourns-officers-death/|access-date=July 9, 2017}}</ref><ref name="NYCWorld">{{Cite web|first=Will|last=Gleason|date=March 11, 2019|title=Citing its diversity and culture, NYC was voted best city in the world in new global survey|url=https://www.timeout.com/newyork/news/new-york-voted-best-city-in-the-world-in-massive-worldwide-survey-031119|access-date=May 19, 2019|website=[[Time Out (magazine)|Time Out]]|quote=After compiling the thoughts of over 30,000 people, both from our NYC readership and half-a-world away, New York was voted the greatest city on the planet for 2019. In a hint as to why this happened, and why now, it also lead {{sic}} the categories of most diverse metropolis and best culture.}}</ref> د نیویارک په ښار کې زیاتره ولسوالۍ او تاریخي ودانۍ له هغې ډلې په ۲۰۱۳ کال کې د نړۍ له لسو غوره زیات لیدل شویو ګرځندوی سیمو دری یې تاریخي او مهمې نښې ګڼل کېږي. په ۲۰۱۹ کال کې له نیویارک ښار څخه د ۶۶.۶ میلیونه ګرځندویانو لیدنه ریکارډ جوړ کړ. د ټایمز څلورلاره د براډوي تیاتر د سیمې یو له رڼاوو ډک مرکز او د نړۍ په کچه د پیاده تګ یو له ګڼې ګوڼې لرونکې څلورلاره او د نړۍ یو له اصلي تفریحي مرکزونو څخه ده. د دې ښار زیاتره تاریخي او د لیدلو وړ ځایونه او ودانۍ، اسمان څکلي ودانۍ او پارکونه په ټوله نړۍ کې شهرت لري. د ایمپایر سټیټ ودانۍ د خپل لوړوالي او پراخوالې له کبله په نړیواله توګه شهرت لري. د منهاتن د املاکو بازار په نړۍ کې یو له لوړبیه بازارونو څخه دی. د نیویارک ښار سب وي (زیرزمیني) د اورګاډو د ۴۷۲ تمځایونو په لرلو او د شپې او ورځې له خوا د خدماتو په وړاندې کولو سره په ټوله نړۍ کې د لېږد رالېږد ستره شبکه لري چې په دې سره یې دې ښار ته هغه لقب هم ورکړی چې ورته د تل وېښ ښار اصطلاح کاروي. دغه ښار څه باندې ۱۲۰ کالجونه او پوهنتونونه لري، چې له هغې ډلې د کولمبیا پوهنتون، د نیویارک پوهنتون، د رک فیلر پوهنتون او د نیویارک د ښار پوهنتون هم شاملیږي چې په ټوله امریکا کې تر ټولو ستر ښاري دولتي پوهنتون دی. په نیویارک ښار کې د کوز منهاټن په سیمه کې وال سټریټ قرار لري، چې په نړۍ کې مخکښ مالي مرکز او همداشان له مالي اړخه تر ټولو ډېر ځواکمن مرکز ګڼل کېږی، چېرته چې د نړۍ په کچه تر ټولو ستر د ونډو بازار، یعنې د نیویارک د ونډو بازار او NASDAQ هم موقعیت لري.<ref name="Ann Shields">{{Cite web|last1=Appleton|first6=Joshua|publisher=[[Travel + Leisure]]|access-date=July 12, 2015|url=http://www.travelandleisure.com/slideshows/worlds-most-visited-tourist-attractions/2|title=The World's Most Visited Tourist Attractions—No. 3: Times Square, New York City—Annual Visitors: 50,000,000|date=November 10, 2014|first7=Ann|last7=Shields|last6=Pramis|first1=Kate|first5=April|last5=Orcutt|first4=Lyndsey|last4=Matthews|first3=Adrien|last3=Glover|first2=Rich|last2=Beattie|quote=No.{{nbsp}}3 Times Square,{{nbsp}}... No.{{nbsp}}4 (tie) Central Park,{{nbsp}}... No.{{nbsp}}10 Grand Central Terminal, New York City}}</ref><ref>{{Cite encyclopedia|title=Times Square|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596253/Times-Square|access-date=May 10, 2011}}</ref><ref>{{Cite web|year=2010|title=The Most Jivin' Streetscapes in the World|url=http://www.diserio.com/streetscapes.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140921173328/http://www.diserio.com/streetscapes.html|archive-date=September 21, 2014|access-date=May 10, 2011|publisher=Luigi Di Serio}}</ref><ref>{{Cite web|title=New York Architecture Images—Midtown Times Square|url=http://www.nyc-architecture.com/MID/MID-TimesSquare3.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20170125164419/http://www.nyc-architecture.com/MID/MID-TimesSquare3.htm|archive-date=January 25, 2017|access-date=May 10, 2011|publisher=2011 nyc-architecture}}</ref><ref name="FastPaceNYC1">{{cite web|url=https://www.fodors.com/world/north-america/usa/new-york/new-york-city/experiences/news/15-things-not-to-do-in-new-york-city|title=15 Things NOT to Do in New York City|first=Kelsy|last=Chauvin|publisher=[[Fodor's]]|date=March 15, 2019|accessdate=March 23, 2019|quote=There are more than 8.6 million citizens of New York City, and they’re pretty much all in a hurry. They’re also shrewd, outspoken, and proudly able to survive in a metropolis that tends to punish the meek. The buzzing subway system alone is a symbol of how this city works: part ballet, part battlefield. Residents and visitors alike can see why New York is considered the greatest city in the world.}}</ref><ref name="FastPaceNYC2">{{cite news|last=Poliak|first=Shira|url=http://articles.sun-sentinel.com/2009-11-19/features/0911180065_1_new-yorkers-fast-paced-big-apple|title=Adjusting To New York City|newspaper=Sun Sentinel|accessdate=November 1, 2015|quote=Additionally, the fast-paced lifestyle of New York City demands adjusting.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151203093200/http://articles.sun-sentinel.com/2009-11-19/features/0911180065_1_new-yorkers-fast-paced-big-apple|archivedate=December 3, 2015|df=}}</ref><ref name="FastPaceNYC3">{{Cite book|first=Stephen|last=Miller|url=https://books.google.com/books?id=tfsmDAAAQBAJ&q=hurrying+feverish+electric+crowds+new+york&pg=PA50|title=Walking New York: Reflections of American Writers from Walt Whitman to Teju Cole|year=2016|isbn=978-0-8232-7425-3|pages=46, 50, 131|access-date=May 10, 2017}}</ref><ref name="NewYorkMinuteDefinition">{{cite dictionary|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/new%20york%20minute|title=Dictionary—Full Definition of ''New York Minute''|dictionary=[[Merriam-Webster]]|access-date=November 1, 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/egypt-suezcanal-ship-singapore/singapore-transport-minister-says-suez-block-may-disrupt-supplies-to-region-idUSL4N2LN38C|title=Singapore transport minister says Suez block may disrupt supplies to region|publisher=[[Reuters]]|date=March 25, 2021|access-date=March 25, 2021|quote=A container ship, almost as long as the Empire State Building is high, is blocking transit in both directions through the Suez Canal, one of the world’s busiest shipping channels for oil and grain and other trade linking Asia and Europe.}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cbsnews.com/news/coral-reef-discovery-taller-than-empire-state-building-australia-great-barrier-reef/|title=Massive coral reef taller than the Empire State Building found off Australian coast|first=Sophie|last=Lewis|publisher=[[CBS News]]|date=October 27, 2020|access-date=March 25, 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://shenandoahcountryq102.iheart.com/content/2018-03-28-worlds-largest-cruise-ship-is-size-of-empire-state-building/|title=World's Largest Cruise Ship Is Size of Empire State Building|publisher=[[iHeart Media]]|date=March 28, 2018|access-date=March 25, 2021}}</ref><ref>{{cite web|title=Manhattan, New York—Some of the Most Expensive Real Estate in the World Overlooks Central Park|url=http://www.thepinnaclelist.com/blog/directory/manhattan-new-york-some-of-the-most-expensive-real-estate-in-the-world-overlooks-central-park/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129055025/http://www.thepinnaclelist.com/blog/directory/manhattan-new-york-some-of-the-most-expensive-real-estate-in-the-world-overlooks-central-park/|archive-date=November 29, 2014|access-date=November 24, 2014|publisher=The Pinnacle List}}</ref><ref>{{cite magazine|last=Brennan|first=Morgan|date=March 22, 2013|title=The World's Most Expensive Billionaire Cities|url=https://www.forbes.com/pictures/mhj45eddhg/6-new-york-city-u-s-a/|magazine=[[Forbes]]|access-date=July 6, 2013}}</ref><ref>{{Cite web|last=Bird|first=Mike|title=The 25 cities with the most economic power on earth|url=https://www.insider.com/25-most-economically-powerful-cities-2015-9|date=September 22, 2015|access-date=May 15, 2020|website=[[Insider Inc.|Insider]]}}</ref><ref>{{Cite web|last=Florida|first=Richard|date=May 8, 2012|title=What Is the World's Most Economically Powerful City?|url=https://www.theatlantic.com/business/archive/2012/05/what-is-the-worlds-most-economically-powerful-city/256841/|access-date=May 15, 2020|website=[[The Atlantic]]|language=en-US}}</ref> == سرچينې == <references/>‎ au8kcko0sn3lmfrihm0hwjo8wc7zgvu 0 10842 369248 366317 2026-09-23T06:02:34Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369248 wikitext text/x-wiki {{هېواد-مالوماتبکس |= <span style="line-height:1.33em;"> د سعودی عربستان پادشاهي</span> |ولسي نوم = <span style="line-height:1.33em;">{{lang|ar|المملكة العربية السعودية }}<br />''al-Mamlaka al-ʻArabiyya as-Suʻūdiyya''</span> |اوږد دوديز نوم= سعودی عربستان |image_flag = Flag of Saudi Arabia.svg |image_coat = Emblem of Saudi Arabia.svg |image_map = Saudi Arabia (orthographic projection).svg |national_motto = "لا إله إلا الله محمد رسول الله"<br />There is no god but Allah: Muhammad is the Messenger of Allah." [[Shahada]])<ref>[http://www.saudiembassy.net/about/country-information/facts_and_figures/ About Saudi Arabia: Facts and figures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120417231457/http://www.saudiembassy.net/about/country-information/facts_and_figures/ |date=2012-04-17 }}, The Royal Embassy of Saudi Arabia, Washington D.C.</ref> |national_anthem = "[[Aash Al Maleek]]"<small><br />"Long live the King"</small> |رسمی ژبه = [[عربي ژبه]] |demonym = Saudi, Saudi Arabian |مذهب = [[اسلام]] |پلازمېنه =[[الرياض]] |latd=24 |latm=39 |latNS=N |longd=46 |longm=46 |longEW=E |لوی ښار =الرياض |government_type = [[Islamic law|Islamic]] [[absolute monarchy]] |leader_title1 = [[پادشاه]] |leader_name1 = [[عبدالله بن عبدالعزیز]] |leader_title2 = [[تاج]] |leader_name2 = [[سلطان بن عبدالعزیز]] |leader_title3 = [[د لومړی مرستیال مرستیال]] |leader_name3 = [[نایف بن عبدالعزیز]] |sovereignty_type = [[History of Saudi Arabia|Establishment]] |sovereignty_note = | بنسټ = [[لومړنی سعودی]] established |established_date1 = 1744 |established_event2 = [[Second Saudi State]] established |established_date2 = 1824 |established_event3 = [[Unification of Saudi Arabia|Third Saudi State]] declared |established_date3 = جنوری 8, 1926 |established_event4 = Recognized |established_date4 = May 20, 1927 |established_event5 = Kingdom Unified |established_date5 = سپتمبر 23, 1932 |area_rank = 14th |area_magnitude = 1 E12 |area_km2 = 2149690 |area_sq_mi = 830,000 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |percent_water = negligible |population_estimate = 27,136,977<ref>{{Cite web |سرليک=Alriyadh Newspaper |نښلېدنه=http://www.alriyadh.com/2010/08/05/article549461.html |لاسرسي نېټه=2010-10-07 |خونديځ نېټه=2013-12-18 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20131218082709/http://www.alriyadh.com/2010/08/05/article549461.html |url-status=dead |عنوان=آرشیف کاپي |تاريخ الوصول=2010-10-07 |تاريخ الأرشيف=2013-12-18 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20131218082709/http://www.alriyadh.com/2010/08/05/article549461.html }}</ref> |population_estimate_year = 2010 |population_estimate_rank = 41st |population_census = |population_census_year = |population_density_km2 = 12 |population_density_sq_mi = 31 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 205th |GDP_PPP_year = 2010 |GDP_PPP = $618.744 میلیارده<ref name=imf2>{{Cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/01/weodata/weorept.aspx?sy=2007&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=456&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=57&pr.y=5 |title=Saudi Arabia|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2010-04-21}}</ref> |GDP_PPP_rank = |GDP_PPP_per_capita = $23,701.260<ref name=imf2/> |GDP_PPP_per_capita_rank = |GDP_nominal = $438.009 میلیارده<ref name=imf2/> |GDP_nominal_rank = |GDP_nominal_year = 2010 |GDP_nominal_per_capita = $16,778.112<ref name=imf2/> |GDP_nominal_per_capita_rank = |HDI_year = 2007 |HDI = {{increase}} 0.843<ref name="HDI">{{Cite web|url=http://hdrstats.undp.org/en/countries/country_fact_sheets/cty_fs_SAU.html|title=Human Development Report 2009: Saudi Arabia|publisher=The United Nations|accessdate=2009-10-18}}</ref> |HDI_rank = 59th |HDI_category = <span style="color:#090;">high</span> |currency = [[Saudi riyal|Saudi Riyal]] (SR) |currency_code = SAR |country_code = SAU |time_zone = AST |utc_offset = +3 |time_zone_DST = (not observed) |utc_offset_DST = +3 |drives_on = Right |cctld = [[.sa]], [[السعودية.]] |calling_code = [[Telephone numbers in Saudi Arabia|00966]] |footnote1 = Population estimate includes 8,429,401 non-nationals. }} سعودي عربستان چې په رسمي ډول د سعودي عربستان د پاچهي ('''Kingdom of Saudi Arabia''') په نوم پېژندل کېږي، په لویدیځه آسیا کې هېواد دی. دغه هېواد د عربو ټاپو وزمې نږدې ټوله برخه جوړوي، چې مساحت یې نږدې ۲ میلیونه ۱۵۰ زره کیلومتر مربع (۸۳۰ زره مایل مربع) دی. په منځني ختیځ کې تر ټولو لوی او په عربي نړۍ کې دویم لوی هېواد دی. په شمال کې له اردن او عراق، په شمال ختیځ کې له کویټ، په ختیځ کې له قطر، بهرین او عربي متحده اماراتو او په سویل ختیځ کې له عمان او یمن سره پوله لري، د عقبه خلیج په واسطه په شمال لویدیځ کې له مصر نه جلا کېږي. سعودي عربستان یوازنی هېواد دی چې له دواړو سره سمندرګي او فارس خلیج سره ساحلي کرښې لري، چې ډېری ځمکې یې له وچې صحرا، دښتو، بې ونو ځمکو او غرونو نه جوړه ده. پلازمېنه یې ریاض تر ټولو لوی ښار دی، په دغه هېواد کې د اسلام دوه سپېڅلي ښارونه مکه معظمه او مدینه منوره هم موقعیت لري. د  اسلام له سپېڅلي دین وړاندې عربستان، هغه سیمه چې معاصر سعودي عربستان په کې پروت دی، د ګڼ شمېر لرغونو کلتورونو او تمدنونو ځای و، د عربستان له تاریخ وړاندې مهال په نړۍ کې د انساني چارو لومړني آثار ښيي. د نړۍ تر ټولو لوی دویم دین اسلام، په سعودي عربستان کې ظهور کړی. د ۷ مې پېړۍ په لومړیو کې، د اسلام پیغمبر محمد^(ص) د عربستان وګړي متحد کړل او یو واحد اسلامي نظام یې جوړ کړ. په ۶۳۲ ز کال کې د هغه له وفات وروسته، پیروانو یې په چټکۍ سره د عربستان تر حاکمیت لاندې قلمرو پراخ کړ، په بې مخینې ډول یې په لویه کچه قلمرو (په لویدیځ کې له ایبري ټاپووزمې نه په ختیځ کې تر معاصر پاکستان پورې) د څو لسیزو په ترڅ کې فتح کړ. د معاصر سعودي عربستان نه بنسټ اخیستونکو سلسلو د راشدینو (۶۳۲-۶۶۱ ز کال)، امویانو (۶۶۱-۷۵۰ ز کال)، عباسیانو (۷۵۰-۷۵۱ ز کال) او فاطمي (۹۰۹- ۱۱۷۱ ز کال) خلافتونه وکړل، همدارنګه یې په آسیا، افریقا او اروپا کې ګڼ شمېر واکمنۍ رامنځته کړې.<ref>{{cite web|url=https://news.nationalgeographic.com/2018/04/saudi-arabia-finger-human-migration-homo/|title=88,000-Year-Old Finger Bone Pushes Back Human Migration Dates|work=National Geographic|access-date=2021-12-30|archive-date=2018-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180502233751/https://news.nationalgeographic.com/2018/04/saudi-arabia-finger-human-migration-homo/|url-status=dead}}</ref><ref name="landscape">{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-exec/|title=The Global Religious Landscape|date=18 December 2012|publisher=Pew Forum}}</ref><ref name="James E. Lindsay 2005 33">{{cite book|title=Daily Life in the Medieval Islamic World|first=James E.|last=Lindsay|year=2005|isbn=978-0-313-32270-9|page=[https://archive.org/details/dailylifeinmedie00lind/page/33 33]|url=https://archive.org/details/dailylifeinmedie00lind/page/33|publisher=Greenwood Press}}</ref> معاصر سعودي عربستان په ټولیز ډول له څلورو لرغونو سیمو: حجاز، نجد، د ختیځ عربستان له یوې برخې (الاحسا) او د سویلي عربستان له (عسیر) سیمو جوړ شوی. د سعودي عربستان د پاچهۍ بنسټ په ۱۹۳۲ ز کال کې د پاچا عبدالعزیز (په لویدیځ کې په بن سعود پېژندل کېږي) له خوا کېښودل شو. هغه په ۱۹۰۲ ز کال کې د مبارزاتو په پیل کولو سره د خپلو نیکونو یعنې سعود کورنۍ د کور، ریاض، په نیولو سره څلور سیمې د یوه واحد هېواد په توګه یو موټی کړې. له هغه مهاله وروسته د سعودي عربستان سیاسي نظام شاهي مطلقه دی، چې په واقعیت کې میراثي دیکتاتوري ده چې د اسلامي قوانینو پر بنسټ یې اداره کوي. په سني مسلمانانو کې تر ټولو ډېر محافظه کاره وهابي مذهبی خوځښت«د سعودي کلتور د غالبې ځانګړنې» په توګه پېژندل کېږي، په داسې حال کې چې په ۲۰۱۰ مه ز لسیزه کې د مذهبي جوړښتونو واک په پام وړ کچه کمښت موندلی دی. د دغه هېواد په اساسي قانون کې سعودي عربستان د یوه اسلامي خپلواک عربي دولت په توګه چې اسلام یې رسمي دین دی، عربي یې رسمي ژبه او پلازمېنه یې ریاض دی ،تعریف شوی دی. ځینې وختونه سعودي عربستان د اسلام د دوږ سپېڅلو ځایونو مسجد الحرام (په مکه کې) او مسجد النبوي (په مدینه کې) له امله د «دووسپېڅلو جوماتونو د ځمکې یا حرمین الشریفین» په نوم یادېږي.<ref>{{cite book|author=Madawi Al-Rasheed|title=A Most Masculine State: Gender, Politics and Religion in Saudi Arabia|url=https://books.google.com/books?id=JmafWmVNJAAC&pg=PA65|year=2013|page=65|isbn=978-0-521-76104-8|author-link=Madawi Al-Rasheed}}</ref><ref name="HT2003: 14">[[User:حجاوي (بيت الحكمة)/sandbox#HT2003|Tripp, ''Culture Shock'', 2003]]: p. 14</ref><ref name="ReferenceA">[[User:حجاوي (بيت الحكمة)/sandbox#Malbouisson|Malbouisson]], p. 23</ref><ref>{{cite web|title=The Authoritarian Resurgence: Saudi Arabia's Anxious Autocrats|url=http://carnegieendowment.org/2015/04/15/authoritarian-resurgence-saudi-arabia-s-anxious-autocrats|website=Carnegie Endowment|access-date=5 October 2015}}</ref><ref name=":3">{{Cite news|last=Dadouch|first=Sarah|date=3 August 2021|title=Saudi Crown Prince Mohammed seeks to reduce influential clerics' power|work=The New York Times|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/saudi-clerics-crown-prince-mohammed/2021/08/02/9ae796a0-e3ed-11eb-88c5-4fd6382c47cb_story.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210803102359/https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/saudi-clerics-crown-prince-mohammed/2021/08/02/9ae796a0-e3ed-11eb-88c5-4fd6382c47cb_story.html|archive-date=3 August 2021}}</ref> په دغه هېواد کې د ۱۹۳۸ ز کال د مارچ په درېیمه نېټه تیل کشف شول، چې ورپسې په ختیځ ولایت کې څو ځایه نور هم کشف شول. له هغه مهال نه سعودي عربستان د نړی د نفتو دویم لوی تولیدونکی (د امریکا له متحده ایالاتو وروسته) او د نړۍ د نفتو تر ټولو لوی صادرونکی هېواد دی، چې د نړۍ په کچه د تیلو دویمې لویې او د ګازو پنځمې لویې زېرمې لري. دغه پاچهي د لوړ انساني شاخص په لرلوسره د نړیوال بانک د لوړ عاید لرونکي اقتصاد په توګه طبقه بندي کېږي او یوازنی عربي هېواد دی، چې د لوړو اقتصاد لرونکو G20 هېوادونو غړیتوب لري.<ref>{{cite web|last1=Caryl|first1=Sue|title=1938: Oil Discovered in Saudi Arabia|url=http://nationalgeographic.org/thisday/mar3/oil-discovered-saudi-arabia/|website=National Geographic|publisher=National Geographic Society|access-date=27 November 2016|date=20 February 2014|archive-date=12 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161212182621/http://nationalgeographic.org/thisday/mar3/oil-discovered-saudi-arabia/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|last1=Learsy|first1=Raymond|title=Oil and Finance: The Epic Corruption|url=https://archive.org/details/oilfinanceepicco0000lear|date=2011|page=[https://archive.org/details/oilfinanceepicco0000lear/page/89 89]}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.eia.gov/countries/index.cfm?view=production|title=International – U.S. Energy Information Administration (EIA)|work=eia.gov}}</ref><ref name="UNDR2014">{{cite book|title=Human Development Report 2014|date=2013|publisher=United Nations|page=159|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-report-en-1.pdf}}</ref><ref>{{cite book|first=James|last=Wynbrandt|title=A Brief History of Saudi Arabia|url=https://books.google.com/books?id=99M0zoSqsF0C&pg=PA242|year=2004|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-0830-8|page=242}}</ref><ref>{{cite news|title=Saudi Arabia to overtake Russia as top oil producer-IEA|author1=Soldatkin, Vladimir|author2=Astrasheuskaya, Nastassia|url=https://www.reuters.com/article/russia-energy-iea-idUSL6E7M93XT20111109|work=Reuters|date=9 November 2011}}</ref> دغه پاچهي د خپلو داخلي ناخالصو تولیداتو ۸٪ په پوځ لګوي ( په نړۍ کې له عمان وروسته تر ټولو لوړ) چې د امریکا له متحده ایالاتو او چین وروسته د پوځي لګښت له مخې درېیم هېواد دی، له ۲۰۱۵ ز کال نه تر ۲۰۱۹ ز کال پورې د وسلو ترټولو لوی واردونکی هېواد دی چې منځني ختیځ ته د امریکا د وسلو د ټولو صادراتو نیمايي ترلاسه کوي. په بن کې د جګړو د مطالعې د نړیوال مرکز (BICC) د راپور له مخې: سعودي عربستان د نړۍ ۲۸ پوځ لري او په سیمه کې د نظامي وسایلو د کیفیت له مخې له اسرائیلو نه دویم دی. د ۲۰۱۰ مې ز لسیزې وروسته په سعودي عربستان باندې د وسلو د پلورلو د بندولو په موخه ګڼ شمېر غوښتنو شتون درلود، هغه هم په یمن کې د جنګي جرمنو او په ځانګړي ډول د جمال خاشاقچي د ترور له پېښې وروسته. د سعودي عربستان دولت د ګڼ شمېر لاملونو، له دې جملې د یمن په کورنۍ جګړه کې د ونډې، د اسلامي تروریزم د مالي ملاتړ د ادعا او په دغه هېواد کې د اعدام د سزا نه د زیاتې ګټڼې له امله د بشري حقونو د ټیټې کچې، د انساني قاچاق نه په مخنیوي کې د کافي کړنو د نه اخیستو، د مذهبي لږه کیو(اقلیتونو) او ملحدینو سره د دولتي تبعیض، یهودیت ضد او د شریعت د قوانینو په سخت ډول تفسیر له امله تر نیوکو لاندې راغلی دی.<ref>{{Cite web|title=Country Comparison :: Military expenditures — The World Factbook – Central Intelligence Agency|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/military-expenditures/country-comparison|access-date=23 October 2021|website=www.cia.gov|archive-date=12 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210212221208/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/military-expenditures/country-comparison/|url-status=dead}}</ref><ref name=":2">[https://www.iiss.org/blogs/military-balance/2020/02/global-defence-spending Global defence spending: the United States widens the gap] ([[International Institute for Strategic Studies|IISS]]) – 14 February 2020</ref><ref>{{Cite web|title=USA and France dramatically increase major arms exports; Saudi Arabia is largest arms importer, says SIPRI|url=https://www.sipri.org/media/press-release/2020/usa-and-france-dramatically-increase-major-arms-exports-saudi-arabia-largest-arms-importer-says|access-date=25 July 2020|website=SIPRI}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Wezeman|first1=Pieter D.|last2=Kuimova|first2=Alexandra|date=May 2019|title=Military Spending and Arms Imports by Iran, Saudi Arabia, Qatar and the UAE|url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2019-05/fs_1905_gulf_milex_and_arms_transfers.pdf|journal=SIPRI Fact Sheet|pages=1}}</ref><ref>{{Cite journal|date=2019|title=Global Militarisation Index 2019|url=https://www.bicc.de/uploads/tx_bicctools/BICC_GMI_2019_EN.pdf|journal=BICC|pages=8 and 14|access-date=2021-12-30|archivedate=2021-08-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210806002150/https://www.bicc.de/uploads/tx_bicctools/BICC_GMI_2019_EN.pdf}}</ref><ref>{{Cite web|date=15 July 2020|title=The UK Is Greenlighting Arms Sales to Saudi Arabia Again. That's a Travesty.|url=https://www.hrw.org/news/2020/07/15/uk-greenlighting-arms-sales-saudi-arabia-again-thats-travesty|access-date=28 July 2020|website=Human Rights Watch}}</ref><ref>{{Cite news|date=25 October 2018|title=Austria calls for EU-wide halt in arms sales to Saudi Arabia|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-saudi-khashoggi-austria-idUSKCN1MZ34T|access-date=28 July 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=Germany extends ban on arms sales to Saudi Arabia|url=https://www.dw.com/en/germany-extends-ban-on-arms-sales-to-saudi-arabia/a-48107734|access-date=28 July 2019|work=[[Deutsche Welle]]}}</ref><ref>{{cite web|date=25 August 2015|title=The death penalty in Saudi Arabia: Facts and Figure|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2015/08/the-death-penalty-in-saudi-arabia-facts-and-figures/|access-date=4 January 2016|website=[[Amnesty International]]}}</ref><ref>{{Cite web|date=26 September 2017|title=Saudi Arabia: Official Hate Speech Targets Minorities|url=https://www.hrw.org/news/2017/09/26/saudi-arabia-official-hate-speech-targets-minorities|access-date=31 March 2019|website=[[Human Rights Watch]]}}</ref><ref>{{Cite web|date=29 October 2018|title=Saudi Arabia is worst country to be an atheist, report says|url=https://www.secularism.org.uk/news/2018/10/saudi-arabia-is-worst-country-to-be-an-atheist-report-says|access-date=31 March 2019|website=[[National Secular Society]]}}</ref><ref>{{cite book|last=Bjørgo|first=Tore|url=https://books.google.com/books?id=fsN_AgAAQBAJ&pg=PA193|title=Root Causes of Terrorism: Myths, Reality and Ways Forward|date=2004|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-134-26562-6|page=193|author-link=Tore Bjørgo}}</ref><ref>{{Cite web|last=Byman|first=Daniel L.|date=1 February 2005|title=Confronting Passive Sponsors of Terrorism|url=https://www.brookings.edu/research/confronting-passive-sponsors-of-terrorism/|access-date=31 March 2019|website=[[Brookings Institution]]}}</ref> سعودي عربستان د سیمې په کچه ځواک او هم په نړۍ کې د منځنۍ کچې ځواک شمېرل کېږي. د سعودي اقتصاد په منځني ختیځ کې تر ټولو مخکښ او د نړۍ په کچه اتلسم اقتصاد دی. سعودي عربستان د نړۍ یو تر ټولو ځوان نفوس لري چې د ۳۴.۲ میلیونه وګړو نه نږدې ۵۰ سلنه یې له ۲۵ کلونو کم عمر لري. په داسې حال کې چې د خلیج د همکاریو د شورا غړیتوب لري، د ملګرو ملتونو، اسلامي همکاریو سازمان، عربي اتحادیې، عربي هوايي لېږد د سازمان او اوپک یو له فعاله او بنسټ اېښودونکو غړو نه دی.<ref name="The United States and the Great Powers">{{cite book|first=Barry|last=Buzan|title=The United States and the Great Powers|url=https://archive.org/details/unitedstatesgrea0000buza|publisher=Polity Press|year=2004|place=Cambridge|page=[https://archive.org/details/unitedstatesgrea0000buza/page/71 71]|isbn=978-0-7456-3375-6}}</ref><ref>{{cite web|date=7 November 2013|title=The erosion of Saudi Arabia's image among its neighbours|url=http://www.middleeastmonitor.com/articles/middle-east/8207-the-erosion-of-saudi-arabias-image-among-its-neighbours|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109115032/https://www.middleeastmonitor.com/articles/middle-east/8207-the-erosion-of-saudi-arabias-image-among-its-neighbours|archive-date=9 November 2013|website=[[Middle East Monitor]]}}</ref><ref>{{Cite web|title=United Nations Statistics Division - National Accounts|url=https://unstats.un.org/unsd/snaama/Basic|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://investsaudi.sa/en/node-1140/|title=Why Saudi Arabia|website=Invest Saudi|access-date=17 February 2019|تاريخ الأرشيف=13 February 2020|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200213113722/http://investsaudi.sa/en/node-1140/|url-status=dead|خونديځ نېټه=13 February 2020|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20200213113722/http://investsaudi.sa/en/node-1140/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20200213113722/http://investsaudi.sa/en/node-1140/|archive-url=https://web.archive.org/web/20200213113722/http://investsaudi.sa/en/node-1140/}}</ref> == اقتصاد == د ۲۰۱۸ ز کال له اکتوبر میاشتې راهیسې، سعودي عربستان په منځني ختیځ کې تر ټولو لوی اقتصاد او د نړۍ په کچه اتلسم اقتصاد لري. سعودي عربستان د نړۍ په کچه د نفتو د ثابتو زېرمو لرونکی دویم لوی او د نفتو تر ټولو لوی صادرونکی هېواد دی. د طبیعي ګازو د ثابتو زېرمو لرونکی پنځم لوی هېواد دی چې ارزښت یې په ۲۰۱۶ ز کال کې ۳۴.۴ تریلیونه امریکايي ډالر ښوول شوی دی. د سعودي عربستان دولتي اقتصاد د نفتو پر بنسټ دی، چې د بودیجې نږدې ۶۳٪ عواید او د صادراتو ۶۷٪ عواید یې جوړوي. دغه هېواد په کلکه سره په بهرنیو کارګرانو ولاړ دی چې په خصوصي سکتور کې ۸۰ سلنه کارکوونکي سعودیان نه دي. د سعودي عربستان د اقتصاد پر وړاندې ګواښونو کې د سړي سر عاید پر ځای درېدل یا راکمېدل، د زده کړو ښه کول، څو ځوانان کار ته چمتو کړي او د کاري شونتیاوو برابرول، د اقتصاد متنوع کول، د خصوصي سکتور او مسکن جوړولو پیاوړتیا او د فساد او نابرابرۍ له منځه وړل شاملېږي.<ref name="autogenerated1995">{{cite web|url=http://www.opec.org/opec_web/en/about_us/169.htm|title=Saudi Arabia|publisher=OPEC|date=1 January 1995|access-date=28 September 2012}}</ref><ref>[https://www.npr.org/2011/06/08/137065443/opec-decides-not-to-increase-oil-production "OPEC Decides Not To Increase Oil Production"], Jeff Brady. NPR. 8 June 2011. Retrieved 19 August 2011</ref><ref name="undp">{{cite web|url=http://arabstates.undp.org/subpage.php?spid=31&sscid=142|title=Saudi Arabia's first step towards clean energy technologies|publisher=[[United Nations Development Programme|UNDP]]|access-date=5 February 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120528085109/http://arabstates.undp.org/subpage.php?spid=31&sscid=142|archive-date=28 May 2012}}</ref><ref>{{cite journal|title=Global Energy Geopolitics and Iran|journal=Uluslararası İlişkiler|author=Balamir Coşkun, Bezen|volume=5|issue=20|pages=179–201|date=Winter 2009|url=http://www.uidergisi.com/wp-content/uploads/2011/06/Global-Energy-Geopolitics-and-Iran.pdf|url-status=unfit|archive-url=https://web.archive.org/web/20140401102351/http://www.uidergisi.com/wp-content/uploads/2011/06/Global-Energy-Geopolitics-and-Iran.pdf|archive-date=1 April 2014|access-date=30 December 2021|archivedate=1 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140401102351/http://www.uidergisi.com/wp-content/uploads/2011/06/Global-Energy-Geopolitics-and-Iran.pdf}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.investopedia.com/articles/markets-economy/090516/10-countries-most-natural-resources.asp|title=10 Countries With The Most Natural Resources|date=12 September 2016|last=Anthony|first=Craig|website=[[Investopedia]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://oec.world/en/profile/country/sau/|title=OEC – Saudi Arabia (SAU) Exports, Imports, and Trade Partners|website=oec.world|access-date=15 August 2019}}</ref><ref>{{cite news|author1=By Nayla Razzouk and Claudia Carpenter|title=Saudi Arabia Sees Higher Oil Revenue as OPEC Cuts Boost Prices|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-12-19/saudi-arabia-sees-higher-oil-revenue-as-opec-cuts-boost-prices|newspaper=Bloomberg.com|date=19 December 2017}}</ref><ref name="coy-employ">{{cite journal|author=Coy, Peter|title=Online Education Targets Saudi Arabia's Labor Problem, Starting With Women|journal=Bloomberg Businessweek|date=16 July 2014|url=http://www.businessweek.com/articles/2014-07-16/can-online-classes-fix-saudi-arabias-broken-labor-market|quote=Saudi citizens account for two-thirds of employment in the high-paying, comfortable public sector, but only one-fifth of employment in the more dynamic private sector, according to the International Monetary Fund (PDF).|access-date=2021-12-30|archive-date=2014-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20140717192344/http://www.businessweek.com/articles/2014-07-16/can-online-classes-fix-saudi-arabias-broken-labor-market|url-status=dead}}</ref><ref name="McDowall">Economists "estimate only 30–40 percent of working-age Saudis hold jobs or actively seek work," the official employment rate of around 12 percent notwithstanding: {{cite news|first=Angus|last=McDowall|title=Saudi Arabia doubles private sector jobs in 30-month period|url=http://english.alarabiya.net/en/business/2014/01/20/Saudi-Arabiya-doubles-number-of-citizens-in-private-sector-jobs.html|agency=Reuters|date=19 January 2014}}</ref><ref name="HT2009: 150">[[User:حجاوي (بيت الحكمة)/sandbox#HT2009|Tripp, ''Culture Shock'', 2009]]: p. 206</ref> د نفتو صنعت، د سعودي عربستان د اسمي داخلي ناخالصو تولیداتو ۴۵ سلنه جوړوي، په داسې حال کې چې ۴۰ سلنه یې خصوصي سکتور ته اړوندېږي. سعودي عربستان په رسمي ډول ۲۶۰ میلیارده بوشکې (4.1×10¹⁰ m³) د تیلو زېرمې لري، چې د نړۍ د نفتو د ثابتو شوو زېرمو له پنځو برخو یوه جوړوي.<ref name="HT2009: 1502">[[User:حجاوي (بيت الحكمة)/sandbox#HT2009|Tripp, ''Culture Shock'', 2009]]: p. 206</ref> ==تاریخ== ==کلتور== ==جغرافیه== ==اقتصاد== == پېښلیک == په ۱۶ پیړۍ کی عربستان عثمنی حکمرانان لاس ته ور غلی. په ۱۸ کال کی یو عالم محمد ابن عبد الواهب په سعودی عربستان کی یو مذهبی ډله تاسیس کړ. دغه مذهبی ډله په عربستان کی افراطی مذهبی ایدیولوژی ( عقیده ) خپورکړ. دغه غقیده د الوهابیة په نوم یادیږی. الوهابیة په اوس وخت کی د سعودی عربستان دولتی ایدیولوژی دی. په ۱۹ پیړی کی سعودی کورنۍ د مصر او عثمنی دولت په خلاف جگړه وکړل. په ۱۹۰۴ کال کی سعودی کورنۍ النجد ونیول. په ۱۹۲۴ کال کی الحجاز، المدینة او مکة د بریطانیا پوځ لخوا نیول شو. مگر تر درې کالو وروسته دغه ښارونه خپلواک شو. سعودی عربستان په ۱۹۳۲ کال کی د بریطانیا د پوځ تر وتلو وروسته تاسیس شو. == سرچينې == <references/> {{د عرب ليگ غړي هېوادونه}} {{د منځنی ختيځ هېوادونه}} [[وېشنيزه:سعودي عربستان]] [[وېشنيزه:د فارس خليج هېوادونه]] [[وېشنيزه:د آسیا هېوادونه]] grbrh0hmaouh3tjdw2f0f1q92mr140f 0 10864 369252 361700 2026-09-23T06:16:17Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369252 wikitext text/x-wiki {{هېواد-مالوماتبکس |ولسي نوم= <span style="line-height:1.33em;"><big>{{lang|ar| الجمهورية العربية السورية }}</big><br />{{transl|ar|''Al-Jumhūriyyah al-ʿArabiyya as-Sūriyya''}}</span> |conventional_long_name = <span style="line-height:1.33em;">Syrian Arab Republic</span> |اوږد دوديز نوم = سوریه |image_flag = Flag of Syria (2025-).svg |image_coat = Emblem of Syria (2025–present).svg |national_anthem = ''[[Homat el Diyar]]''<small><br />''Guardians of the Land''</small> |image_map = LocationSyria.svg |official_languages = [[عربی ژبه]]¹ |demonym = Syrian |پلازمېنه = [[دمشق]] |latd=33 |latm=30 |latNS=N |longd=36 |longm=18 |longEW=E |largest_city = [[Aleppo]] |government_type = [[Presidential system|Presidential]] [[single party]] [[republic]] under Emergency Law since 1963. |leader_title1 = [[List of heads of state of Syria|President]] |leader_name1 = [[Bashar al-Assad]] |leader_title2 = [[List of Prime Ministers of Syria|Prime Minister]] |leader_name2 = [[Muhammad Naji al-Otari]] |leader_title3 = [[List of Speakers of the Parliament of Syria|Speaker of Parliament]] |leader_name3 = [[Mahmoud al-Abrash]] |area_rank = 88th |area_magnitude = 1 E11 |area_km2 = 185180<!--DO NOT include the Golan Heights here--> |area_sq_mi = 71479 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |percent_water = 1.1 |population_estimate = 22,198,110<ref name=ciapop>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sy.html |title=Central Intelligence Agency. July 2010 est. |access-date=2010-10-12 |تاريخ الأرشيف=2017-12-29 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20171229122345/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sy.html |url-status=dead |خونديځ نېټه=2017-12-29 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20171229122345/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sy.html |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20171229122345/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sy.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171229122345/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sy.html }}</ref> |population_estimate_rank = 51st |population_estimate_year = 2009 |population_census = |population_census_year = |population_density_km2 = 118.3 |population_density_sq_mi = 306.5 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 101st |GDP_PPP = $105.238 billion<ref name=imf>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/01/weodata/weorept.aspx?sy=2007&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=463&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=58&pr.y=20 |title=Syria|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2010-04-21}}</ref> |GDP_PPP_rank = |GDP_PPP_year = 2010 |GDP_PPP_per_capita = $5,043<ref name=imf/> |GDP_PPP_per_capita_rank = |GDP_nominal_year = 2010 |GDP_nominal = $60.047 billion<ref name=imf/> |GDP_nominal_rank = |GDP_nominal_per_capita = $2,877<ref name=imf/> |GDP_nominal_per_capita_rank = |sovereignty_type = [[Independence]] |sovereignty_note = from [[French mandate of Syria|French mandate]] |established_event1 = [[Evacuation Day (Syria)|Evacuation]] |established_date1 = April 17, 1946 |HDI = {{increase}} 0.742 |HDI_rank = 107th |HDI_year = 2007 |HDI_category = <font color="#ffcc00">medium</font> |currency = [[Syrian pound]] |currency_code = SYP |country_code = SY |time_zone = [[Eastern European Time|EET]] |utc_offset = +2 |time_zone_DST = [[Eastern European Summer Time|EEST]] |utc_offset_DST = +3 |drives_on = right |cctld = [[.sy]] |calling_code = [[Telephone numbers in Syria|963]]² |footnote1 = [[Modern Standard Arabic|Arabic]] is the official language; spoken languages and varieties are: [[Syrian Arabic]], [[North Mesopotamian Arabic]], [[Kurmanji|Kurmanji Kurdish]], [[Armenian language|Armenian]], [[Aramaic language|Aramaic]], [[Circassian language|Circassian]], [[Turkish language|Turkish]]<ref name="Minority Rights Group International">{{cite web|url=http://www.minorityrights.org/?lid=5266&tmpl=printpage|title=World Directory of Minorities: Syria Overview|publisher=Minority Rights Group International|date= |accessdate=2010-09-11}}</ref> |footnote2 = 02 from [[Lebanon]] }} '''سوریه''' په رسمي ډول د سوریې عربي جمهوریت (ٱلْجُمْهُورِيَّةُ ٱلْعَرَبِيَّةُ ٱلسُّورِيَّةُ)، په لاتیني کې:( al-Jumhūrīyah al-ʻArabīyah as-Sūrīyah) د لویدیځې آسیا یو هېواد دی، سویل لویدیځ ته یې لبنان او اسرائیل، لویدیځ ته یې مدیترانې سمندرګی، شمال ته یې ترکیه، ختیځ ته یې عراق او سویل ته یې اردن موقعیت لري. دمشق یې لوی ښار او پلازمېنه ده. دغه هېواد د حاصلخېزو ځمکو، لوړو غرونو او دښتو په لرلو سره د ګڼ شمېر قومي او مذهبي ډلو کور دی چې په زیاته کچه په کې عرب سوریايي وګړي، کوردان، ترکمنان، آشوریان، ارمنیان، شرکسیان، مندایون او یونانیان دي. مذهبي ډلې په کې سني مسلمانان، عیسویان، علویان، دروزیان، اسماعیلیه، مندایون، شیعیان، سلفیان او ایزدیان دي. عرب یې تر ټولو لوی قومي او سني مسلمانان یې، تر ټولو لوی دیني جوړښتونه دي.<ref>{{cite book|first=Moshe|last=Gammer|title=The Caspian Region: The Caucasus|volume=2|url=https://books.google.com/books?id=5CVBWjMAtLEC|publisher=Routledge|year=2004|isbn=978-0-203-00512-5|page=64}}</ref><ref>{{Citation|title=Who cares for the Mandaeans?|publisher=Australian Islamist Monitor}}</ref> سوریه یو موټی جمهوریت دی، چې له ۱۴ ولایتونو جوړ دی او یوازنی هېواد دی چې له سیاسي پلوه د بعثیزم له نظریې ملاتړ کوي. له ملګرو ملتونو پرته د یوه بل نړیوال بنسټ چې ناپېیلی غورځنګ دی غړیتوب لري؛ د ۲۰۱۱ ز کال په نومبر میاشت کې یې په عربي ټولنه او اسلامي همکاریو سازمان کې غړیتوب وځنډېد او په خپله یې د مدیترانې سمندرګي د هېوادونو په ټولنه کې غړیتوب وځنډاوه.<ref name="NYT Arab League">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2011/11/13/world/middleeast/arab-league-votes-to-suspend-syria-over-its-crackdown-on-protesters.html|title=Arab League Votes to Suspend Syria|date=12 November 2011|work=The New York Times|access-date=12 November 2011|first=Neil|last=MacFarquhar}}</ref><ref name="CNN OIC">{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2012/08/13/world/meast/syria-unrest/index.html?hpt=hp_t1|title=Regional group votes to suspend Syria; rebels claim downing of jet|date=14 August 2012|publisher=CNN|access-date=14 August 2012}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-12/01/c_131282989.htm|title=Syria suspends its membership in Mediterranean union|date=1 December 2012|agency=Xinhua News Agency|access-date=12 January 2022|archive-date=14 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170114090043/http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-12/01/c_131282989.htm|url-status=dead}}</ref> د سوریې نوم، له تاریخي پلوه یوې پراخې سیمې ته اړوندېږي چې له شام سره مترادف دی او په عربي کې ورته الشام وايي. معاصر دولت یې د ګڼ شمر لرغونو پاچاهیو او سترواکیو ځای پاتې شوی، چې په کې د ابلان تمدن چې له میلاد ۳ زریزې وړاندې تاریخ لري شاملېږي. حلب او د دغه هېواد پلازمېنه دمشق په نړۍ کې یو له تر ټولو لرغونو او د وګړو د استوګنې ښارونه و. په اسلامي دوره کې دمشق د اموي خلافت مرکز او په مصر کې د مملوک پاچهي ولایتي مرکز و.<ref>{{cite web|url=http://ancientneareast.tripod.com/Ramad.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20061111111827/http://ancientneareast.tripod.com/Ramad.html|archive-date=11 November 2006|title=Neolithic Tell Ramad in the Damascus Basin of Syria|publisher=Archive|access-date=25 January 2013}}</ref> د سوریې د معاصر دولت بنسټ، د ۲۰ مې پېړۍ په نیمايي کې د عثماني سترواکۍ له پېړیو واکمنۍ او د فرانسې له لنډ مهالې قیمومت وروسته کېښودل شو، نوي جوړ شوي دولت، چې د پخواني عثماني سترواکۍ تر واکمنۍ لاندې سوریايي ولایتونو نه یې ظهور کړی و د لوی عربي هېواد په توګه راڅرګند شو. د ۱۹۴۵ ز کال د اکتوبر په ۲۴ مه هغه مهال چې د سوریې جمهوریت د ملګرو ملتونو سازمان د بنسټ اېښودونکو غړو په نوملړ کې راغی، د یو خپلواک پارلماني جمهوري په توګه راڅرګند شو او دغې چارې په قانوني ډول په دغه هېواد کې د فرانسې قیمومیت ته پای ټکی کېښود، په داسې حال کې چې فرانسوي سرتېري د ۱۹۴۶ ز کال تر اپرېل میاشتې پورې له دغه هېواد نه وه نه وتل. له خپلواکۍ وروسته دوره کې، له ۱۹۴۹ ز کال نه تر ۱۹۷۱ ز کال پورې دغه هېوا د ګڼ شمېر پوځي کودتا ګانو او هېواد لړزونکو کودتاییزو هڅو شاهد و. په ۱۹۸۵ ز کال کې سوریې له مصر سره د متحد عربي جمهوریت په نوم لنډ مهالې ټولنه جوړه کړه، هغه چې د سوریې د ۱۹۶۱ ز کال د کودتا له امله وپاشل شوه. د دغه جمهوریت نوم د ۱۹۶۱ ز کال په وروستیو کې د همدغه کال د سمبر په لومړۍ نېټه د اساسي قانون په ټول پوښتنه کې د سوریې عربي جمهوریت ته واوښت، او د ۱۹۶۳ ز کال بعثي کودتا تر مهاله مخ پر زیاتوالي بې ثباتۍ سره مخ و، تر هغه مهاله چې بعث ګوند واک خپل کړ. دغه هېواد له ۱۹۶۳ ز کال نه تر ۲۰۱۱ ز کال پورې د اضطرار تر قانون لاندې و او عملا یې د اساسي قانون له خوا وګړو ته ورکړل شوي ګڼ شمېر حقونه ځنډولي و. بشار الاسد له خپل پلار حافظ الاسد وروسته، چې له ۱۹۷۱ ز کال نه یې تر ۲۰۰۰ ز کال پورې په دغه هېواد واکمني وکړه، له ۲۰۰۰ ز کال راهیسې د دغه هېواد ولسمشر دی. په سوریه کې د هغه او بعث ګوند واکمني، له بشري حقونو نه د ګڼ شمېر سرغړونو له امله چې د سیاسي بندیانو او وګړو مکرر اعدام او په لوړه کچه سانسور په کې شاملېږي له نیوکو او غندنو سره مخ شوې. د ۲۰۱۱ ز کال له مارچ راهیسې سوریه په څو اړخیزه داخلي جګړه کې ښکېل ده، چې د سیمې او له هغو هاخوا یو شمېر هېوادونه هم په کې په نظامي او غیر نظامي ډول ښکېل دي. چې له امله یې د دغه هېواد په قلمرو کې یو شمېر خپل سرې سیاسي ډلې رامنځته شوي چې د سوریې اپوزیسیون، د سوریې د ختیځ او شمال خپلسرې اداره یا روژاوا، تحریر الشام او د عراق او شام لپاره اسلامي دولت (داعش) په کې شاملېږي. له ۲۰۱۶ ز کال نه تر ۲۰۱۸ ز کال پورې دغه هېواد د نړیوالې سولې په نوملړ کې وروستۍ ځای لري، چې ښيي د جګړې له امله په نړۍ کې تر ټولو له تاوتریخوالي ډک هېواد دی. په دغو شخړو کې ۵۷۰ زره تنه وژل شوي، ۷.۶ میلیونه داخلي بې ځایه شوي لري (په ۲۰۱۵ ز کال کې د ملګرو ملتونو د کډوالۍ ادارې د شمېرو له مخې)، له ۵ میلیونو نه زیات یې کډوال شوي ( د ۲۰۱۷ ز )کال تر جولای پورې، د ملګرو ملتونو د کډوالۍ د عالي کمیشنري له خوا ثبت شوی) اوهم  یې په وروستیو کلونو کې د وګړو ارزونه له ستونزو سره مخامخ کړې ده.<ref name="The Sturdy House That Assad Built">{{cite magazine|url=http://www.foreignaffairs.com/articles/67561/michael-broening/the-sturdy-house-that-assad-built|title=The Sturdy House That Assad Built|date=7 March 2011|author=Michael Bröning|publisher=The Foreign Affairs}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hrw.org/world-report/2019/country-chapters/syria|title=World Report 2019: Rights Trends in Syria|date=17 December 2018|website=Human Rights Watch}}</ref><ref>{{Cite web|title=OHCHR {{!}} IICISyria Independent International Commission of Inquiry on the Syrian Arab Republic|url=https://www.ohchr.org/En/HRBodies/HRC/IICISyria/Pages/IndependentInternationalCommission.aspx|access-date=2020-10-19|website=www.ohchr.org}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://visionofhumanity.org/indexes/global-peace-index/|title=Global Peace Index|last=Humanity|first=Vision of|website=Vision of Humanity|language=en-us|access-date=2019-10-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.syriahr.com/en/?p=120851|title=More than 570 thousand people were killed on the Syrian territory within 8 years of revolution demanding freedom, democracy, justice, and equality • The Syrian Observatory For Human Rights|date=15 March 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=http://data.unhcr.org/syrianrefugees/regional.php|title=UNHCR Syria Regional Refugee Response|first=United Nations High Commissioner for Refugees|last=(UNHCR)|access-date=9 August 2013|archive-date=19 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180219072255/http://www.data.unhcr.org/syrianrefugees/regional.php|url-status=dead}}</ref> == دولت او سیاستونه == سوریه، په رسمي ډول یو موټی جمهوریت دی. د سوریې اوسنی اساسي قانون په ۲۰۱۲ ز کال کې تصویب شو، چې له مخې یې د هغو خپلواکو کسانو د ټاکل کېدو د حق پر بنسټ چې د ملي مخکښ ګوند ('''الجبهة الوطنية التقدمية)''' غړیتوب نه لري، دغه هېواد په نیمه ریاستي جمهوریت اړولی دی. ولسمشر د دولت مشر او لومړی وزیر د حکومت په سر کې ځای لري. مقننه قوه، د خلکو شورا هغه بنسټ دی چې د قوانینو جوړولو، دولتي اعتباراتو د تصویب او سیاستونو په اړه د بحث کولو مسئولیت لري. د ساده اکثریت د باور رایې په نه ترلاسه کولو سره لومړی وزیر مکلف دی، چې د خپل حکومت استعفا ولسمشر ته وړاندې کړي. د سوریې د کورنۍ جګړې پر مهال دوه موازي حکومتونه، د سوریې انتقالي دولت (په ۲۰۱۳ ز کال کې جوړ شوی) او د سوریې د نجات حکومت (په ۲۰۱۷ ز کې جوړ شوی) رامنځته شوي، چې د دغه هېواد په شمال- لویدیځ واک چلوي او د سوریې عربي جمهوریت په مخالفت کار کوي.<ref>{{cite web|url=https://www.scribd.com/doc/81771718/Qordoba-Translation-of-the-Syrian-Constitution-Modifications-15-2-2012|title=Constitution of Syria. Articles 58–59|publisher=Scribd.com|date=15 February 2012|access-date=30 January 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.scribd.com/doc/81771718/Qordoba-Translation-of-the-Syrian-Constitution-Modifications-15-2-2012|title=Constitution of Syria. Articles 83–118|publisher=Scribd.com|date=15 February 2012|access-date=30 January 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.scribd.com/doc/81771718/Qordoba-Translation-of-the-Syrian-Constitution-Modifications-15-2-2012|title=Constitution of Syria. Article 75(1)2)(4)|publisher=Scribd.com|date=15 February 2012|access-date=30 January 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.scribd.com/doc/81771718/Qordoba-Translation-of-the-Syrian-Constitution-Modifications-15-2-2012|title=Constitution of Syria. Article 77(2)|publisher=Scribd.com|date=15 February 2012|access-date=30 January 2013}}</ref> اجرائیه قوه له ولسمشر، د ولسمشر له دوو مرستیالانو، لومړي وزیر او وزیرانو شورا نه جوړه ده. اساسي قانون امر کوي چې ولسمشر باید مسلمان وي، خو اسلام بیا د رسمي دین په توګه نه بولي. د ۱۹۷۳ ز کال د جنوري په ۳۱ مه، حافظ الاسد نوی اساسي قانون عملي کړ، چې د ملي بحران لامل وګرځېد. د پخواني اساسي قانون پر خلاف، نوي اساسي قانون لازمي نه بلله چې ولسمشر باید مسلمان وي، دغه چاره په حما، حمص او حلب کې د سختو لاریونونو لامل وګرځېده چې د اخوان المسلمین او دیني علماوو له خوا مدیریت کېدل. دوی اسد «د الله(ج) دښمن» وباله او د هغه د حکومت پر وړاندې یې د جهاد اعلان وکړ. دولت له ۱۹۷۶ ز کال نه تر ۱۹۸۲ ز کال پورې د اسلام پالو له یو شمېر وسله والو یاغیتوبونو نه چې ډېری غړي یې اخوان المسلمین ته اړوند و، ځان وساته.<ref name="const">{{cite web|url=http://www.servat.unibe.ch/icl/sy00000_.html|title=Constitution of Syria|access-date=22 October 2008}}</ref><ref>{{Cite book|title=Middle Eastern Leaders and Islam: A Precarious Equilibrium|last=Alianak|first=Sonia|publisher=Peter Lang|year=2007|isbn=978-0-8204-6924-9|page=55}}</ref> اساسي قانون ولسمشر ته دا حقونه ورکړل، چې وزیران وټاکي، جګړه او بېړنی حالت اعلان، قوانین صادر کړي (یوازې په بېړنۍ حالت کې په دې استثنا سره چې باید د خلکو د شورا یا مقننې قوې له خوا تصویب شي)، عمومي عفو اعلان کړي، اساسي قانون تعدیل کړي او ملکي او نظامي چارواکي وګوماري، د ۲۰۱۲ ز کال د اساسي قانون پر بنسټ ولسمشر د سوریايي وګړو د مستقیمو ټاکنو له مخې ټاکل کېږي.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/syria/85051.htm|title=Syria (05/07)|publisher=State.gov|access-date=25 October 2008}}</ref> === پوځ === د سوریې ولسمشر د سوریايي وسله والو ځواکونو اعلی سرقوماندان دی، چې د تحرک پر مهال د دغو ځواکونو شمېر ۴۰۰ زره تنو ته رسېږي. پوځ یې د عسکري د جبري خدمت له مخې دی، هر نارینه ۱۸ کلنۍ ته په رسېدو اړ دی، څو په پوځ کې خدمت وکړي. د جبري عسکرۍ دوره د وخت په تېرېدو راکمه شوې، په ۲۰۰۵ ز کال کې له دوه نیمو کلونو نه دوه کلونو ته، په ۲۰۰۸ ز کال ۲۱ میاشتو ته او په ۲۰۱۱ ز کال کې یو نیم کال ته راکمه شوې. د ۲۰۰۵ ز کال د اپریل تر ۲۷ مې نیټې پورې، تر هغه مهاله چې له درېو لسیزو وروسته سوریايي ځواکونه له لبنان نه ووتل، نژدې ۲۰۰۰۰ سوریايي سرتېري په هغه هېواد کې ځای پر ځای و.<ref>{{cite web|url=http://www.chinadaily.com.cn/xinhua/2011-03-20/content_2068776.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20110503190742/http://www.chinadaily.com.cn/xinhua/2011-03-20/content_2068776.html|archive-date=3 May 2011|title=Syria reduces compulsory military service by three months|work=China Daily|date=20 March 2011|access-date=23 April 2011}}</ref><ref name="globalsecurity">{{cite web|author=John Pike|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/syria/overview.htm|title=Syria – Overview|publisher=Globalsecurity.org|access-date=30 January 2013}}</ref> ==تاریخ== ==کلتور== ==اقتصاد== ==جغرافیه== == د سوريې مهم ښارونه== *[[حلب]] *[[حسکه]] *[[رقه]] *[[سويدا‌]] *[[درعا]] *[[دير الزور]] *[[حما]] *[[حمص]] *[[ادلیب]] *[[لازاقیه]] *[[قنیطره]] *[[دمشق]] == اخځليكونه == ويکي پيډيا {{reflist}} [[وېشنيزه:د آسیا هېوادونه]] [[وېشنيزه:هېوادونه]] h950v9o0zfd04yi6bgx4v0hpbi4fya8 0 11843 369263 340351 2026-09-23T06:57:44Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369263 wikitext text/x-wiki '''عبدالهادي ارغنديوال''' (1952) د [[افغانستان]] د اقتصاد وزير او د افغانستان د حزب اسلامي ګوند مشر دی.<ref>{{cite news|last=Starkey|first=Jerome|title=Man with the money Charlie Wilson unleashed a monster|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/us_and_americas/article7024135.ece|accessdate=1 July 2010|newspaper=Times Online|date=12 February 2010}}{{Dead link|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> يو وخت هغه د گلبدين حکمتيار د اسلامي گوند غړی وو خو په ۲۰۰۸ ز. کال کې هغه د حکمتيار د اسلامي حزب د گوند نه بېل شو او ځانته يې د افغانستان د حزب اسلامي په نامه نوی گوند جوړ کړ چې تر اوسه يې مشري کوي.<ref>{{cite news |title=FACTBOX-Who are Karzai's new cabinet picks? |url=http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/SGE60801N.htm |publisher=[[Reuters]] |date=09 Jan 2010 |accessdate=2010-09-22 }}</ref> {{Infobox officeholder | name = عبدالهادی ارغندیوال | image = File:Abdul Hadi Arghandiwal Cropped.jpg | caption = عبدالهادی ارغندیوال | birth_date = ۱۳۳۱ | birth_place = ‌[[کابل]] | nationality = [[افغانستان]] | office = د [[اقتصاد وزارت|افغانستان د اقتصاد وزیر]] | president = [[حامد کرزی]] | predecessor = [[محمدجلیل شمس]] | succeeded = [[عبدالستار مراد]] | termstart = ۲۰۱۰ | termend = ۲۰۱۴ }} == زده کړې == عبدالهادي ارغنديوال په اقتصاد کې د لېسانس تر کچې زده کړې کړي. کله چې د افغانستان کورنۍ جگړه پيل شوه نوموړی پاکستان ته مهاجر شو.<ref>{{cite web |url=http://www.afghanembassyjp.com/en/government/?pn=60 |title=Cabinet Biographies |accessdate=2010-09-22 |year=2010 |publisher=Embassy of Afghanistan in Tokyo}}</ref> نوموړي په ۱۹۹۶ ز. کال کې د سوداگرۍ د وزير په توگه دنده ترسره کړې. هغه د قبايلي چارو په برخه کې د حامد کرزي د سلاکار په توگه هم پاتې شوی. په ۱۶ د جنوري، ۲۰۱۰ ز. کال کې وروسته له دې چې په ولسي جرگه کې يې د اعتماد رايه خپله کړه بيا له هماغې نېټې نه راپدېخوا د حامد کرزي په کابينه کې د اقتصاد د وزير په توگه دنده سر ته رسوي.<ref>{{cite web|title=Karzai studying peace offer from militant group|url=http://www.businessweek.com/ap/financialnews/D9EK5LE04.htm|work=Businessweek|accessdate=1 July 2010|author=Riechmann, Deb|coauthors=Faiez, Rahim|archive-date=24 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121024060016/http://www.businessweek.com/ap/financialnews/D9EK5LE04.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|last=O'Donnell|first=Lynne|title=Afghan parliament set to vote on second cabinet list|url=http://news.smh.com.au/breaking-news-world/afghan-parliament-set-to-vote-on-second-cabinet-list-20100116-mdam.html|accessdate=1 July 2010|newspaper=Sydney Morning Herald|date=16 January 2010}}</ref> ==سرچينې == {{Reflist}} * {{cite web|url=http://www.aan-afghanistan.org/index.asp?id=572|title=The Cabinet vote: Fourteen in, eleven to go|date=January 16, 2010|access-date=March 25, 2011|تاريخ الأرشيف=July 21, 2011|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20110721130614/http://www.aan-afghanistan.org/index.asp?id=572|url-status=dead|خونديځ نېټه=July 21, 2011|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20110721130614/http://www.aan-afghanistan.org/index.asp?id=572|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20110721130614/http://www.aan-afghanistan.org/index.asp?id=572|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721130614/http://www.aan-afghanistan.org/index.asp?id=572}} [[وېشنيزه:افغان وزيران]] qipqwlhb3948x38atbb3rhpaf2sghan 0 13275 369250 303223 2026-09-23T06:13:06Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369250 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''سوداگري''' (په انگرېزۍ کې:Trade) د [[رولاند امریش]] او [[روزلین هلر]] له لوري جوړ شوى فلم دى چې کارگردان يې [[مارکو کروزپینتر]] دى. == لنډيز == {{د بدلمنۍ خطر}} فلم له هغه ځايه پيلېږي چې د مکسيکو د يوې نېستمنې کورنۍ ١٣ کلنه نجلۍ چې ادريانا نومېږي له خپل ورور څخه په خپله کاليزه کې يو بايسکل ترلاسه کوي. د هغې ١٧ کلن ورور جورج ډېره مينه ورسره لري او په خپلې دې ډالۍ سره خپله خور خوشحاله کوي. د فلم په دوام د ورونيکا په نامه يوه ښځه چې په اصل کې د پولنډ ده او د سيل لپاره مکسيکو ته تللې، د نجونو رانيولو او خرڅولو کار و بار کوي، ١٣کلنه ادريانا هم د دې ښځې ملگرو تښتولې او هڅه کوي د انټرنټ په مرسته ورته رانيوونکي پيدا کړي او په گرانه بيه يې وپلوري. په دې وخت کې د نجلۍ ورور چې د خپلې خور په لټه کې دى د يوه بل کس په مرسته په انټرنټ کې د هغې د ليلام عکسونه پيدا کوي او رانيسي يې. کله چې د نجلۍ د ورور ملگرى په هغې پسې ورځي، رانيوونکي پر دې سړي شک پيدا کوي او گومان کوي پوليس به وي. جگړه نښلي اخر پوليس انسان تښتوونکي نيسي او ورور او خور کور ته روانېږي. == سرچينه == * Wikipedia contributors, "Trade," Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/wiki/Trade_(film) == باندنۍ تړنې == * [http://www.imdb.com/title/tt0399095// په انټرنټ کې د فلم په باب IMDb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071229014527/http://www.imdb.com/title/tt0399095/ |date=2007-12-29 }} * [http://www.trade-derfilm.de// د فلم رسمي پاڼه] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080512065239/http://www.trade-derfilm.de/ |date=2008-05-12 }} [[وېشنيزه:امریکایی فلمونه]] me71jq2kqebudby9kxicwo4evjkd53r 0 14097 369133 369088 2026-09-22T22:31:56Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369133 wikitext text/x-wiki '''البرټ آينشټاين''' (البرټ اینشتاین) (په انگریزي: Albert Einstein) يو الماني - امريکایي [[فزیک پوه]] او [[ساینس پوه]] چې د نسبيت نظريه يې د لومړي ځل لپاره وړاندې کړې. نوموړی د مارچ په ۱۴ کال ۱۸۷۹ په جرمني کې زېږېدلی او د اپرېل په ۱۸مه کال ۱۹۵۵ د امریکا متحده ایالاتو په نیو جرسي کې مړ شوی. البرټ انشټین هغه فزیکپوه و چې د نسبیت فلسفه ېې پراخه کړه. په ۱۹۲۱ کله ېې چې د فوټو الکټریک په اړه خپله تشریح خپره کړه نړیواله جاېزه ېې وگټله . انشټین د ۲۰ پیړی تر ټولو فزیک پوهانو غوره فزیک پوه گڼل کېږی. {{Infobox scientist | name = آلبرټ آنشتاین | pronounce = {{IPAc-en|ˈ|aɪ|n|s|t|aɪ|n}}<ref>{{cite book|last=Wells|first=John|authorlink=John C. Wells|title=Longman Pronunciation Dictionary|url=https://archive.org/details/longmanpronuncia0000unse|publisher=Pearson Longman|edition=3rd|date=3 April 2008|isbn=1-4058-8118-6}}</ref> {{IPA-de|ˈalbɛɐ̯t ˈaɪnʃtaɪn|lang|Albert Einstein german.ogg}} | image = Einstein 1921 by F Schmutzer - restoration.jpg | caption = البرټ انشتاین په ۱۹۲۱م کال کې | birth_date = {{دوْغوم تاریخی|df=yes|1879|3|14}} | birth_place = [[اولم]]، [[وورتمبرق کراللیغی]]، [[آلمان ایمپیراتورلوغو]] | death_date = {{اولوم تاریخی و یاش|df=yes|1955|4|18|1879|3|14}} | death_place = {{Nowrap|[[Princeton, New Jersey]], U.S.}} | children = [[Lieserl Einstein|"Lieserl" Einstein]]{{سخ}}[[Hans Albert Einstein]]{{سخ}}[[Einstein family#Eduard "Tete" Einstein (Albert's son)|Eduard "Tete" Einstein]] | spouse = {{Marriage|[[Mileva Marić]]{{سخ}}|1903|1919|end=div}}{{سخ}}{{Nowrap|{{marriage|[[Elsa Löwenthal]]{{سخ}}|1919|1936|end=died}}<ref>{{cite book |editor-last=Heilbron |editor-first=John L. |title=The Oxford Companion to the History of Modern Science |url=https://books.google.com/books?id=abqjP-_KfzkC&pg=PA233 |date=2003 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-974376-6 |page=233}}</ref>{{Sfnp|Pais|1982|p=۳۰۱}}}} | residence = Germany, Italy, Switzerland, Austria (present-day Czech Republic), Belgium, United States | citizenship = {{Plainlist| * Subject of the [[وورتمبرق کراللیغی]] during the German Empire <small>(1879–1896)</small><ref name=GEcitizen group=note>During the German Empire, citizenship were exclusively subject of one of the 27 ''Bundesstaaten''</ref> * [[وطن‌سیزلیق]] <small>(1896–1901)</small> * Citizen of [[سویس]] <small>(1901–1955)</small> * Austrian subject of the [[اتریش-ماجاریستان]] <small>(1911–1912)</small> * Subject of the [[Kingdom of Prussia]] during the German Empire <small>(1914–1918)</small><ref name=GEcitizen group=note /> * German citizen of the [[Free State of Prussia]] <small>([[ویمار جومهوریتی]]، 1918–1933)</small> * Citizen of the United States <small>(1940–1955)</small> }} | fields = [[فزیک]]، [[فلسفه]] | workplaces = {{Plainlist| * [[Swiss Patent Office]] ([[بیرن]]) <small>(1902–1909)</small> * [[بیرن پوهنتون]] <small>(1908–1909)</small> * [زوریخ پوهنتون]] <small>(1909–1911)</small> * [[کارلف پوهنتون]] <small>(1911–1912)</small> * [[ETH Zurich]] <small>(1912–1914)</small> * [[Prussian Academy of Sciences]] <small>(1914–1933)</small> * [[هومبولت برلین پوهنتون]] <small>(1914–1933)</small> * [[Kaiser Wilhelm Institute]] <small>(director, 1917–1933)</small> * [[German Physical Society]] <small>(president, 1916–1918)</small> * [[لیدن پوهنتون]] <small>(visits, 1920)</small> * [[Institute for Advanced Study]] <small>(1933–1955)</small> * [[د کالیفورنیا د ټکنالوژې انسټیټوټ]] <small>(visits, 1931–1933)</small> }} | education = {{Plainlist| * [[ETH Zurich|Swiss Federal Polytechnic]] <small>(1896–1900; B.A. , 1900)</small> * [[زوریخ بیلیم‌یوردو]] <small>(Ph.D. , 1905)</small> }} | doctoral_advisor = [[آلفرد کلاینر]] | thesis_title = {{Lang|de|Eine neue Bestimmung der Moleküldimensionen}} (A New Determination of Molecular Dimensions) | thesis_url = http://e-collection.library.ethz.ch/eserv/eth:30378/eth-30378-01.pdf | thesis_year = ۱۹۰۵ | academic_advisors = [[هاینریش فریدریش وبر]] | influenced = {{Plainlist| * [[Ernst G. Straus]] * [[نیتان روزن]] * [[لئو زیلارد]] }} | known_for = {{Plainlist| * [[General relativity]] * [[Special relativity]] * [[Photoelectric effect]] * [[Mass–energy equivalence|''E=mc²'' (Mass–energy equivalence)]] * [[Planck–Einstein relation|''E=hf'' (Planck–Einstein relation)]] * Theory of [[Brownian motion]] * [[Einstein field equations]] * [[Bose–Einstein statistics]] * [[Bose–Einstein condensate]] * [[Gravitational wave]] * [[Cosmological constant]] * [[Classical unified field theories|Unified field theory]] * [[EPR paradox]] * [[Ensemble interpretation]] * [[List of things named after Albert Einstein|List of other concepts]] }} | awards = {{Plainlist| * [[Barnard Medal for Meritorious Service to Science|Barnard Medal]] (1920) * [[Nobel Prize in Physics]] (1921) * [[Matteucci Medal]] (1921) * [[ForMemRS]] (1921)<ref name="frs" /> * [[Copley Medal]] (1925)<ref name="frs" /> * [[Gold Medal of the Royal Astronomical Society]] (1926) * [[Max Planck Medal]] (1929) * [[Time 100: The Most Important People of the Century|''Time'' Person of the Century]] (1999) }} | signature = Albert Einstein signature 1934.svg }} ' == ژوند == [[دوتنه:Albert_Einstein_at_the_age_of_three_(1882).jpg|بټنوک|220 px|اینشټاین په ۳ کلنۍ کې چې د ۱۸۸۲ اړوند دی]] [[دوتنه:Albert Einstein as a child.jpg|بټنوک|اینسټاین په ۱۴ کلنۍ کې چې د ۱۸۹۳ اړوند دی]] ==د انرژي او كتلې معادل فرمول (''E''=''mc''^۲)== په ١٩٠٥ ع كال كې اينشټاين د يوه نامتو فورمول مخ وينه وكړه چې نن ورځ دغه نړيوال فورمول داتوم بم، هايدروجن بم، هستوي بټۍ، لمر، ستورو او په كيهان كې دانرژۍ د منځ ته راتلو بنسټ جوړوي. ددې فرمول سرليك په لا ندۍ ډول پيل شو كله چې اينشټاين د خاصه نسبي تيوري په هكله د رياضي يوه معادله حل كوله نو د خداى په امر سره يوه ناڅاپه يو نوی فرمول په محاسبه كې را پيدا شو چې هغه ورته په اول وخت كې د نسبیت فرمول نوم كيښود او هيڅ اهميت يې هم ورنكړ. دغه فرمول په ډاگه كوي چې انرژي (E) د 2 كتلې (m) سره معادل اړيكې لري (''E''=''mc''^۲). دا په دې مانا چې كه د يوه شي كتله د مربع د نورسر عت (c) سره ضرب كړو نو په دغه كتله كې خوندي شوى انرژي لا سر ته راځي . ==ژوند== [[File:Einstein-with-habicht-and-solovine.jpg|thumb|left|alt=Three young men in suits with high white collars and bow ties, sitting.|[[Olympia Academy]] founders: Conrad Habicht, [[Maurice Solovine]] and Einstein.]] د البرټ انشټین مور او پلار سیکولر یهودان و، پلار ېې هېرمن البرټ نومېده چې وروسته ېې د الکټرو کیمیا شرکت جوړ کړ. مور ېې پاولین کوچ نومېده او کورنی ښځه وه . یوه خور ېې لرله چې نوم ېې ماریا وو او له البرټ انشټین نه دوه کاله کشره وه او ماجا په نامه مشهوره وه. ==زده کړې== البرټ انشټین په اولني ځل د مخفي قوې یا نه احساس کېدونکې قوې په اړه فکر پېل کړ او په ۱۲ کلنې کې دهندسې یو کتاب ولیکه چې له ډېره حرصه به ېې ورته مقدس کتاب نوم اخیست. په ۱۲ کلني کې البرټ انشټین ډېر مذهبي وو چې حتی د خدای په باره کې به ېې سندرې لیکلې او زمزمه کولې خو چې کله ېې ساینس ووایه نو د خپل مذهبي نظر سره مخالف شو. په ۱۶ کلنی کې ېې خپل استدان حیران کړي وو چې یو استاد ورته ویلی وو که تا له هر څه سره وتلو ته ورسره په وزن کې برابر ېې. په ۱۶ کلنی کې د البرټ انشټین کره یومیلمه راته چې اکثره وخت به ېې د شپې ډوډی البرټ کره خوړله اود طب محصل وو. البرټ انشټین به له دې محصل نه ساینس او عالي ریاضي زده کوله. چې یوه ورځ ېې البرټ انشټین له ځانه په پوښتنو ولید او دهغو پوښتنو ځواب نه چا لیدلی او نه لیدل کېږي لکه د بریښنا حرکت او اهتزاز او داسې نورې پوښتنې چې د پوهنتون دا محصل ېې ډېر زېات حیران کړ. په ۱۸۹۴ کې د ده زدکړې څو ځله ودرېدې چې وجه ېې دپلار د کاروبار خرابېدل وو او نه ېې شو کولی چې د خپل زوی فیس پوره کړي. وروسته انشټین سویس ته ولاړ او هلته د دولسم امتحان لپاره تیاری ونیاوه تر څو مستقیما په پوهنتون کې داخله واخلي خو په ریاضي او فزیک کې ېې عالی نمرې لرلې صرف په فرانسوی، کیمیا او بیولوژي کې ناکام شو خو استادانو چې د انشټین په ریاضي کې عالي نمرې ولېدې انشټین ته ېې په پولي تخنیک کې د داخلې اجازه ورکړه. د زدکړو په وخت کې انشټین ډېر مضمونونه خپله ویلي وو او له مکتب نه به ېې غېر حاضري ډېره کوله چې دې کار ېې د استادانو غصه پارولې وه. د دې استادانو له ډلې چې ډېر غصه وو هنرېچ وېبر وو چې له زدکړو وروسته انشټین ترې د کار لپاره تصدیق غوښتی وو او هغه د تصدیق وروکول په ځای رټلی او توهین کړی وو. چې وروسته انشټین داسې لیکلي وو '' ما به ډېره مخکې دنده پېدا کړې وای که وېبر ما سره متقلبه لوبه نه وای کړې. == شخصي اړیکې == ===د ژوند ملگرې او مینه=== [[دوتنه:Albert Einstein and his wife Mileva Maric.jpg|بټنوک|210px|کیڼ|اینشټاین او میلوا ماریچ]] [[دوتنه:Einstein Albert Elsa LOC 32096u.jpg|بټنوک|کیڼ|اینسټاین او (الیزا)]] [[دوتنه:Einstein patentoffice.jpg|بټنوک|اینشټاین په ۱۹۰۴ز کال کې]] '' په ۱۹۲۰ کال کې ېې له ماریک سره مېنه وکړه چې د ماریک مور او پلار ورسره مخالفت وکړ او د مخالفت وجه ېې مذهبي، ژبیز او داسې نور توپیرونه وو. خو د وخت تېرېدو سره ماریک له انشټین نه حامله داره شوه چې لایزل په نامه ېې بچی پېدا شو خو د لایزل مالومات ونشول ځنې خلک وایی چې سرې تبې نیولی وو او مړ شو خو ځنې خلک باور لري چې دوی چا ته ورکړی تر څو ېې داولاد په څېر ستر کړی. له دې سره انشټین د ژوند بدو مرحلو ته ورسېد، دنده نلري او په همدې وجه واده هم نشي کولای ، د پلار کاروبار ېې هم په ټپه ولاړ دې او دافلاک سره مخ دې، په دې وخت کې انشټین ماشومانو ته په کور کې درس وایه چې هغه دنده ېې هم ډېره ژر له لاسه ولاړه. پلار ېې سخت رنځور شو په دې وخت کې د انشټین د یو ملگري پلار خبرېږي چې دملگري نوم ېې مارسل وواو د هغه پلار د منشي په حیث په سویس کې ورته دنده پېدا کوي بله ورځ ېې پلار ورته وصیت کوي چې د ماریک سره واده وکړه او له هغې سره خپل ژوند جوړ کړه له وصیت وروسته ېې پلار هم دې فاني نړی سره په مخه ښه کوي. چې د نورو غمونو تر څنگ به انشټین دې خبرې ډېر زېات زوروه 'پلار مې د یو فکر سره مړ شو هغه دا چې زه د ژوند په هر ډکر کې ناکام یم' له دې وروسته ېې په ډېرو کمو پیسو واده وکړ او هره ورځ به منشيتوب نه وروسته د هغو سوالونه د ځواب په لټه کې وو چې ماشومتوب کې ېې له ځانه پوښتلي وو. د وخت په تېرېدو سره ېې له ماریک نه دوه بچي پېدا شول چې د یو نوم هنس او د بل اېډوارډ دې . او هره ورځ د خپلو پوښتنو په اړه بیا بیا فکر کوي چې بلاخره د دې پوښتنو ځواب موندي او دا ځواب د نیوټن د حرکت قوانین ماتوي او انشټین د نسبیت د فلسفې لار ورښيي. په ۱۹۰۴ کې ۴ پاڼې خپروي، بله پاڼه په ۱۹۰۵ کې او د همغې دورې د غوره فزیک پوه توجه جلبوي چې د دې فزیک پوه نوم مکس پلنک وو او داکوانتوم تیوري موسس وو. چې وروسته ېې انشټین د یو لېکچر ورکولو لپاره د سولویا کنفرانس ته دعوت کړ. له کنفرانس نه وروسته ډېرو پوهنتونونو انشټین ته د دندې درخواست وکړ او له ۱۹۱۳ تر ۱۹۳۳ پورې په یوه پوهنتون کې د فزیک د څانگې د ډاریکټر په حیث دنده پر مخ بیایي. په دې وخت کې ډېر سفرونه کوي چې کورودانه ېې د سفرونو او ډېرې بوختیا او په سفرونو د زیات لگښت له وجې تر ناراضه کېږي چې له دې وجې په کور هره ورځ له کور ودانې سره په جگړه وې او بلاخره دا جگړه دوي خپله کې جلا کوي او انشټین د خپلې تره لور سره واده کوي په ۱۹۳۲ کې د جرمني نازیان یوه مجله خپروي چې د مجلې په اوله پاڼه د انشټین انځور وي او پرې لیکل شوي دا یو پاتې چې ډېر ژر باید د اعدام په پړي زوړند شي . په هغه وخت کې نازیانو ټول یهودان وژل او یهود ته په کور کې پنا ورکول یا دولت ته نه ورپه گوته کول جرم وو او له همدې وجې انشټین هم لکه د نورو یهودانو په څېر دامریکا جرسي ایالت ته مهاجر کېږي چې هلته له دروند استقبال سره مخ کېږي او ډېر ژر په خپله څانگه کې دنده ورکول کېږي. == بهرنۍ تړنې == * [http://www.shapell.org/exhibitions.aspx?einstein-original-letters-in-aid-of-his-brethren Einstein's Personal Correspondence: Religion, Politics, The Holocaust, and Philosophy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150315104758/http://www.shapell.org/exhibitions.aspx?einstein-original-letters-in-aid-of-his-brethren |date=2015-03-15 }} Shapell Manuscript Foundation * [http://vault.fbi.gov/Albert%20Einstein FBI file on Albert Einstein] * [http://www.pha.jhu.edu/einstein/stuff/einstein&music.pdf Einstein and his love of music], [[Physics World]] * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1921/einstein-bio.html Albert Einstein] on [[NobelPrize.org]] * [http://www.history.com/topics/albert-einstein Albert Einstein], videos on History.com * {{Wayback |date=20110608004818 |url=http://ocw.mit.edu/courses/science-technology-and-society/sts-042j-einstein-oppenheimer-feynman-physics-in-the-20th-century-spring-2006/ |title=MIT OpenCourseWare STS.042J/8.225J: Einstein, Oppenheimer, Feynman: Physics in the 20th century }} – free study course that explores the changing roles of physics and physicists during the 20th century * [http://www.alberteinstein.info/ Albert Einstein Archives Online (80,000+ Documents)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811112756/http://www.alberteinstein.info/ |date=2011-08-11 }} ([http://www.msnbc.msn.com/id/46785542/ns/technology_and_science-science/ MSNBC, 19 March 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120512105817/http://www.msnbc.msn.com/id/46785542/ns/technology_and_science-science/ |date=12 May 2012 }}) * [http://www.wdl.org/en/item/2745/ Einstein's declaration of intention for American citizenship] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222071037/http://www.wdl.org/en/item/2745/ |date=2014-02-22 }} on the [[World Digital Library]] * [http://archon.brandeis.edu/?p=collections/findingaid&id=41 د البرټ اینسټاین ټولگه] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130929151059/http://archon.brandeis.edu/?p=collections%2Ffindingaid&id=41 |date=2013-09-29 }} په [[برانډیس پوهنتون]] کې * [http://einsteinpapers.press.princeton.edu/ دیجیټل اینسټاین] په [[پرنستن پوهنتون]] کې {{DEFAULTSORT:Einstein, Albert}} [[وېشنيزه:ساينسپوهان]] [[وېشنيزه:البرټ اینسټاین| ]] [[وېشنيزه:1879 births]] [[وېشنيزه:1955 deaths]] [[وېشنيزه:20th-century American engineers]] [[وېشنيزه:20th-century American writers]] [[وېشنيزه:20th-century German writers]] [[وېشنيزه:20th-century Jews]] [[وېشنيزه:20th-century physicists]] [[وېشنيزه:American agnostics]] [[وېشنيزه:امریکایي انجینیران]] [[وېشنيزه:امریکایي مخترعین]] [[وېشنيزه:American pacifists]] [[وېشنيزه:American people of German-Jewish descent]] [[وېشنيزه:امریکایي فیلسوفان]] [[وېشنيزه:امریکایي فزیکپوهان]] [[وېشنيزه:American science writers]] [[وېشنيزه:American socialists]] [[وېشنيزه:American Zionists]] [[وېشنيزه:Ashkenazi Jews]] [[وېشنيزه:Charles University in Prague faculty]] [[وېشنيزه:Corresponding Members of the Russian Academy of Sciences (1917–25)]] [[وېشنيزه:Cosmologists]] [[وېشنيزه:Deaths from abdominal aortic aneurysm]] [[وېشنيزه:Einstein family]] [[وېشنيزه:ETH Zurich alumni]] [[وېشنيزه:ETH Zurich faculty]] [[وېشنيزه:German agnostics]] [[وېشنيزه:German emigrants to Switzerland]] [[وېشنيزه:German Nobel laureates]] [[وېشنيزه:German inventors]] [[وېشنيزه:German physicists]] [[وېشنيزه:German socialists]] [[وېشنيزه:Anti-nationalists]] [[وېشنيزه:Institute for Advanced Study faculty]] [[وېشنيزه:Jewish agnostics]] [[وېشنيزه:Jewish American scientists]] [[وېشنيزه:Jewish emigrants from Nazi Germany to the United States]] [[وېشنيزه:Jewish engineers]] [[وېشنيزه:Jewish inventors]] [[وېشنيزه:Jewish philosophers]] [[وېشنيزه:Jewish physicists]] [[وېشنيزه:Leiden University faculty]] [[وېشنيزه:Foreign Fellows of the Indian National Science Academy]] [[وېشنيزه:Foreign Members of the Royal Society]] [[وېشنيزه:Members of the American Philosophical Society]] [[وېشنيزه:Members of the Bavarian Academy of Sciences]] [[وېشنيزه:Members of the Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences]] [[وېشنيزه:Honorary Members of the USSR Academy of Sciences]] [[وېشنيزه:Nobel laureates in Physics]] [[وېشنيزه:Patent examiners]] [[وېشنيزه:People from Berlin]] [[وېشنيزه:People from Bern]] [[وېشنيزه:People from Munich]] [[وېشنيزه:People from Princeton, New Jersey]] [[وېشنيزه:People from Ulm]] [[وېشنيزه:People from Zürich]] [[وېشنيزه:People with acquired Austrian citizenship]] [[وېشنيزه:People with acquired Swiss citizenship]] [[وېشنيزه:People with acquired American citizenship]] [[وېشنيزه:Philosophers of science]] [[وېشنيزه:Relativity theorists]] [[وېشنيزه:Sigma Xi]] [[وېشنيزه:Stateless people]] [[وېشنيزه:Swiss agnostics]] [[وېشنيزه:Swiss emigrants to the United States]] [[وېشنيزه:Swiss Jews]] [[وېشنيزه:Swiss physicists]] [[وېشنيزه:Theoretical physicists]] [[وېشنيزه:Winners of the Max Planck Medal]] [[وېشنيزه:World federalists]] [[وېشنيزه:Subjects of iconic photographs]] 5lpyoh7bi7fj2ygzl35ixjo6z14i0hn 0 14180 369258 364695 2026-09-23T06:39:10Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369258 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Desktop computer clipart - Yellow theme.svg|بټنوک|300px|]] '''شخصي کمپيوټر''' یو ګڼ‌موخیز مایکرو کمپیوټر دی چې اندازې، وړتیاوو او بیې ته په کتو سره یې فردي استفاده شونې ده. شخصي کمپیوټرونه په داسې ډول جوړ شوي دي چې د کمپيوټر د متخصص پر ځای په مستقیم ډول د وروستي کاروونکي له‌خوا اداره کېدای شي. د لویو او قېمته میني کمپيوټرونو او مېن فرېمونو پر خلاف د ډېرو خلکو له‌خوا له شخصي کمپیوټرونو سره په هم‌مهاله ډول نه کارول کېږي. د ۱۹۷۰یمې او ۱۹۸۰یمې لسیزې په پای کې د کورني کمپیوټر اصطلاح هم وکارول شوه.<ref>{{Cite Dictionary.com|personal computer|access-date=2018-06-11}}</ref> == ډولونه == === نه لېږدېدونکي === ==== ډېسک‌ټاپ کمپیوټر ==== د شخصي کمپیوټرونو تر پراخې استفادې مخکې چې کوم کمپيوټرونه پر مېز کارول کېدای شول، ډېر کوچني وو او بالاخره ډېسک‌ټاپ ونومول شول. په وروستیو کې دغه عبارت معمولاً د کمپیوټر د کېس یا قاب ځانګړی ډول څرګندوي. ډېسک‌ټاپ کمپيوټرونه بېلابېل ډولونه لري، له لویو عمودي قابونو نیولې تر کوچنیو ماډلونو پورې چې د اېل.سي.ډي مانیتورونو تر شا یا مستقیماً لاندې کارېدای شي. که څه هم ډېسک‌ټاپ اصطلاح تر ډېرو هغو کمپیوټرونو ته کارول کېږي چې قاب یې په عمودي ډول درېږي، دغه ډولونه تر ډېره د ځمکې پر مخ یا تر مېز لاندې اېښودل کېږي. پر دغه ظاهري تضاد سربېره «ډېسک‌ټاپ» اصطلاح معمولاً هغو عمودي درېدونکو قابونو او افقي یا پرتو ماډلونو ته کارول کېږي چې د کلمې په اصلي معنا پر مېزونو اېښودل کېږي او له همدې امله د ډېسک‌ټاپ عبارت ته مناسب دي، که څه هم چې دغه دواړه ډولونه په اکثرو عملي استفادو کې د ډېسک‌ټاپ د اصطلاح په شرایطو برابر راځي.  د کمپیوټر د دغو قابونو دواړه ډولونه د سیستم هارډویر برخې لکه مادربورډ، پروسېسر چېپ و د داخلي عملیاتو نورې برخې لري. ډېسک‌ټاپ کمپيوټرونه د ښودنې لپاره یو بېرونی مانیتور او بېرونی کېبورډ لري چې د کمپیوټر د قاب له شاتنیو برخو سره نښلول کېږي. ډېسک‌ټاپ کمپيوټرونه د کورنیو او سوداګریزو محاسباتي پروګرامونو لپاره مشهور دي، ځکه چې پر ډېسک د ګڼو مانیتورونو لپاره ځای لري.<ref>{{cite web |last1=Houghton |first1=Andy |title=Evolution of Custom Gaming PCs: What Really Made the Difference |url=http://www.digitalstorm.com/unlocked/evolution-of-custom-gaming-pcs-what-really-made-the-difference-idnum20/ |access-date=28 September 2015 |website=digitalstorm.com}}</ref> == لېږدېدونکي == === لپ‌ټاپ === لپ‌ټاپ کمپيوټرونه داسې ډیزاین شوي ډي چې د لېږدولو وړ وي. په دې ډول کمپيوټرونو کې کېبورډ او نورې برخې په یوه پنل کې واقع وي او یو بل پنل لري چې د ډېسپلې سکرین په کې وي. کله چې لپ‌ټاپ وتړل شي یا بند شي، د لېږدولو پر مهال یې سکرین او کېبورډ خوندي وي. په لپ‌ټاپونو کې معمولاً داسې بېټرۍ وي چې چارج کېږي او په دې سره د دغه ډول کمپیوټرونو د لېږد وړتیا لا ډېرېږي. د چارج، وزن او سپېس یا فضا د سپما لپاره د لپ‌ټاپ ګرافیک چېپونه په ډېرو مواردو کې په سي.پي.یو یا چیپ‌سېټ کې ادغامېږي او د سیستم له رم (RAM) څخه استفاده کوي، دغه چاره د هغو ډېسک‌ټاپ کمپيوټرونو په پرتله چې ګرافیک کارتونه په کې لګول شوي وي، د کمپیوټر ګرافیکي فعالیت را ټيټوي. له همدې امله ډېسک‌ټاپ کمپيوټرونه د ګېمونو لپاره تر لپ‌ټاپونو غوره ګڼل کېږي.<ref>[https://archive.today/20121209010744/http://www.news.com/2100-1040-979763.html Desktop notebooks stake their claim], accessed October 19, 2007</ref><ref>{{Cite web |last=Bott |first=Ed |title=The PC was supposed to die a decade ago. Instead, this happened |url=https://www.zdnet.com/article/the-pc-was-supposed-to-die-a-decade-ago-instead-this-happened/ |website=ZDNet}}</ref><ref name="cnnogg">{{cite news|title=Time to drop the Netbook label|publisher=CNN|author=Erica Ogg|url=http://www.cnn.com/2009/TECH/ptech/08/20/cnet.drop.netbook.label/index.html|date=August 20, 2009}}</ref><ref>{{citation|url=https://www.nytimes.com/2009/04/02/technology/02netbooks.html|title=Light and Cheap, Netbooks Are Poised to Reshape PC Industry|work=The New York Times|date=April 1, 2009|quote=AT&T announced on Tuesday that customers in Atlanta could get a type of compact PC called a netbook for just 50 US$ if they signed up for an Internet service plan... 'The era of a perfect Internet computer for 99 US$ is coming this year,' said Jen-Hsun Huang, the chief executive of Nvidia, a maker of PC graphics chips that is trying to adapt to the new technological order.|access-date=2010-10-14}}</ref> == پلور == === په بازار کې د پلور کچه === په ۲۰۰۱ کال کې ۱۲۵ میلیونه شخصي کمپيوټرونه عرضه شول چې په پرتلیز ډول په ۱۹۷۷ کال کې دا شمېره ۴۸۰۰۰ کمپيوټرونه وو. په ۲۰۰۲ کال کې څه باندې ۵۰۰ میلیونه شخصي کمپیوټرونه کارېدل او یو میلیارد شخصي کمپيوټرونه د ۱۹۷۰یمې لسیزې له منځنیو کلونو راهیسې تر دې مهاله په ټوله نړۍ کې پلورل شوي دي. په دې کې ۷۵ سلنه کمپیوټرونه د کار اړوند وو او پاتې نور د شخصي او کورنۍ استفادې لپاره پلول شوي دي. شاوخوا ۸۱.۵ سلنه عرضه شوي شخصي کمپیوټرونه ډېسک‌ټاپ، ۱۶.۴ سلنه لپ‌ټاپ او ۲.۱ سلنه سرورونه دي. متحده ایالتونو د عرضه شویو کمپيوټرونو ۳۸.۸ سلنه (چې ۳۹۴ میلیونه کېږي)، اروپا ۲۵ سلنه او اسیا-اقیانوسیې بیا ۱۱.۷ سلنه برخه ترلاسه کړې ده چې په دې کې اسیا-اقیانوسیه له ۲۰۰۲ کال راهیسې د چټکې ودې په حال کې ده. تمه کېږي چې تر ۲۰۰۸ کال پورې به دویم میلیارد هم وپلورل شي. په لوېدیځه اروپا کې کابو نیمې کورنۍ شخصي کمپيوټرونه لري او د بریتانیا په ۴۰ سلنه کورونو کې کمپيوټرونه شته دي چې دا شمېره په ۱۹۸۵ کال کې یوازې ۱۳ سلنه وه.<ref>{{cite web |last=Kanellos |first=Michael |title=PCs: More than 1 billion served |url=http://news.cnet.com/2100-1040-940713.html |access-date=August 9, 2001 |publisher=CNET News}}</ref><ref name="cnet">{{cite news|last=Kanellos|first=Michael|url=http://news.cnet.com/2100-1040-940713.html|title=personal computers: More than 1 billion served|publisher=[[CNET News]]|date=June 30, 2002|access-date=2010-10-14}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/2077986.stm|title=Computers reach one billion mark|publisher=BBC News|date=July 1, 2002|access-date=2010-10-14}}</ref> د شخصي کمپيوټرونو نړیوال لېږد په ۲۰۱۰ کال کې ۳۵۰.۹ میلیون واحده، په ۲۰۰۹ کال کې ۳۰۸.۳ میلیون واحده او په ۲۰۰۸ کال کې ۳۰۲.۲ میلیون واحده و. د ای‌سپلي (iSuppli) د راپور له مخې دغه لېږد په ۲۰۰۷ کال کې ۲۶۴ میلیون واحده و چې د ۲۰۰۶ کال د ۲۳۹ میلیون واحده کمپیوټرونو په نسبت ۱۱.۲ سلنه زیات و. په ۲۰۰۴ کال کې نړیوال لېږد ۱۸۳ میلیون واحده و چې د ۲۰۰۳ کال په نسبت ۱۱.۶ سلنه زیات و. په ۲۰۰۳ کال کې ۱۵۲.۶ میلیونه کمپيوټرونه ولېږدېدل یا نړۍ ته ورسول شول چې په اټکلیز ډول یې ارزښت ۱۷۵ میلیارده ډالره و. په ۲۰۰۲ کال کې ۱۳۶.۷ میلیون شخصي کمپيوټرونه عرضه شول چې اټکلیز ارزښت یې ۱۷۵ میلیارده ډالره و. په ۲۰۰۰ کال کې ۱۴۰.۲ میلیونه شخصي کمپيوټرونه عرضه شول چې کابو ۲۲۶ میلیارده ډالره ارزښت یې درلود. د شخصي کمپيوټرونو نړیواله عرضه په ۱۹۹۹ کال کې تر ۱۰۰ میلیون کمپيوټرونو زیاته شوه او د ۱۹۹۸ کال له ۹۳.۳ میلیون کمپيوټرونو څخه ۱۱۳.۵ میلیونو ته ورسېده. په ۱۹۹۹ کال کې اسیا ۱۴.۱ میلیون کمپیوټرونه عرضه کړل.<ref name="cp2011-09-12">[http://www.gmanews.tv/story/210464/global-pc-shipments-grew-138-percent-in-2010-gartner-study Global PC shipments grew 13.8 percent in 2010 – Gartner study], Jan 13, 2011, retrieved at September 12, 2011</ref><ref name="sn2011-09-12">[http://itmanagement.earthweb.com/mowi/article.php/3884641/Laptop-Sales-Soaring-Amid-Wider-PC-Growth-Gartner.htm Laptop Sales Soaring Amid Wider PC Growth: Gartner], May 27, 2010, Andy Patrizio, earthweb.com, retrieved at September 12, 2011</ref><ref name="seo2011-09-12">[http://www.zdnet.com/blog/itfacts/worldwide-pc-shipments-in-2008/15672 Worldwide PC Shipments in 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111227140237/http://www.zdnet.com/blog/itfacts/worldwide-pc-shipments-in-2008/15672 |date=2011-12-27 }}, March 16, 2009, ZDNet, retrieved at September 12, 2011</ref><ref name="set2011-09-12">[http://www.internetnews.com/hardware/article.php/3796381/PC+Sales+Up+for+2008+but+Barely.htm PC Sales Up for 2008, but Barely], January 14, 2009, Andy Patrizio, internetnews.com, retrieved at September 12, 2011</ref><ref name="cw2009-01-13">{{citation|url=http://www.pcworld.com/article/133102/isuppli_raises_2007_computer_sales_forecast.html|title=ISuppli Raises 2007 Computer Sales Forecast|publisher=pcworld.com|access-date=January 13, 2009|date=2007-06-19|تاريخ الأرشيف=2012-01-19|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20120119155256/http://www.pcworld.com/article/133102/isuppli_raises_2007_computer_sales_forecast.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=2012-01-19|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20120119155256/http://www.pcworld.com/article/133102/isuppli_raises_2007_computer_sales_forecast.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20120119155256/http://www.pcworld.com/article/133102/isuppli_raises_2007_computer_sales_forecast.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119155256/http://www.pcworld.com/article/133102/isuppli_raises_2007_computer_sales_forecast.html}}</ref><ref name="mw2009-01-13">{{citation|url=http://www.macworld.co.uk/business/news/index.cfm?newsid=18326|title=iSuppli raises 2007 computer sales forecast|publisher=[[Macworld UK]]|access-date=January 13, 2009|تاريخ الأرشيف=June 10, 2011|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20110610170443/http://www.macworld.co.uk/business/news/index.cfm?newsid=18326|url-status=dead|خونديځ نېټه=June 10, 2011|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20110610170443/http://www.macworld.co.uk/business/news/index.cfm?newsid=18326|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20110610170443/http://www.macworld.co.uk/business/news/index.cfm?newsid=18326|archive-url=https://web.archive.org/web/20110610170443/http://www.macworld.co.uk/business/news/index.cfm?newsid=18326}}</ref><ref name="nf2009-01-13">{{citation|url=http://www.newsfactor.com/story.xhtml?story_id=30526&full_skip=1|title=Global PC Sales Leveling Off|publisher=newsfactor.com|access-date=January 13, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110614173506/http://www.newsfactor.com/story.xhtml?story_id=30526&full_skip=1|archive-date=June 14, 2011|url-status=dead|df=mdy-all}}</ref><ref name="cnet2009-01-13">{{citation|url=http://news.cnet.com/HP-back-on-top-of-PC-market/2100-1003_3-5141213.html|title=HP back on top of PC market|access-date=January 13, 2009}}</ref><ref name="lat2009-01-13">{{cite news|url=http://articles.latimes.com/2000/jan/24/business/fi-57038|title=Dell Passes Compaq as Top PC Seller in U.S|work=[[Los Angeles Times]]|access-date=January 13, 2009|first=Nona|last=Yates|date=January 24, 2000}}</ref><ref name="za2009-01-13">{{citation|url=http://www.zdnetasia.com/news/hardware/0,39042972,13025480,00.htm|title=Economic recovery bumps AP 1999 PC shipments to record high|publisher=zdnetasia.com|access-date=January 13, 2009}}{{dead link|date=June 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> د ۲۰۰۸ کال تر جون میاشتې پورې په ټوله نړۍ کې د کارول کېدونکو شخصي کمپيوټرونو شمېر یو میلیارد ته ورسېد او تمه کېږي چې تر ۲۰۱۴ کال پورې به یو میلیارد نور هم زیات شي. بالغ یا لوی مارکېټونه لکه متحد ایالتونه، لوېديځه اروپا او جاپان د ټولې نړۍ د شخصي کمپيوټرونو ۵۸ سلنه برخه جوړوي. تمه کېده چې تر ۲۰۱۲ کال پورې به نوي را څرګند شوي مارکېټونه د شخصي کمپیوټرونو شمېر دوه برابره کړي او د دویم میلیارد ۷۰ سلنه برخه به ځانته ځانګړې کړي. تمه کېږي چې تر ۲۰۰۸ کال پورې شاوخوا ۱۸۰ میلیونه کمپیوټرونه بدل شي او ۳۵ سلنه به یې د ضایعاتو د خښولو په ځایونو کې تخلیه شي. ټول انسټال شوي بېس په کلني ډول ۱۲ سلنه وده کړې ده.<ref>{{cite web |title=Worldwide PC use to reach 1&nbsp;billion by 2008: report |url=http://www.cbc.ca/news/technology/worldwide-pc-use-to-reach-1-billion-by-2008-report-1.666962 |access-date=June 12, 2007 |publisher=CBC News}}</ref><ref>{{cite press release|url=http://www.gartner.com/it/page.jsp?id=703807|archive-url=https://web.archive.org/web/20081204005841/http://www.gartner.com/it/page.jsp?id=703807|url-status=dead|archive-date=December 4, 2008|title=Gartner Says More than 1 Billion PCs in Use Worldwide and Headed to 2 Billion Units by 2014|publisher=[[Gartner]]|date=June 23, 2008|access-date=2010-10-14}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/technologyNews/idUSL2324525420080623|title=Computers in use pass 1&nbsp;billion mark: Gartner|publisher=Reuters|author=Tarmo Virki|date=June 23, 2008|access-date=2010-10-14}}</ref> د ډېټا د نړیوال شرکت د شمېرو له مخې د ۲۰۱۱ کال لپاره د هرې ربعې په ډېټا کې چین د لومړي ځل لپاره د شخصي کمپيوټرونو په لېږد کې تر متحدو ایالتونو مخکې شو چې د چین لېږد ۱۸.۵ میلیونه او د متحدو ایالتونو بیا ۱۷.۷ میلیونه و. دغه بهیر د نویو را ټوکېدلیو بازارونو وده او د بالغو سیمو نسبي رالوېدنه منعکسوي.<ref>{{cite web |date=December 11, 2008 |title=4P Computing – Negroponte's 14 Million Laptop Impact |url=http://www.olpcnews.com/use_cases/technology/4p_computing_olpc_impact.html |access-date=2010-10-14 |publisher=OLPC News |archive-date=2019-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190207015534/http://www.olpcnews.com/use_cases/technology/4p_computing_olpc_impact.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |author=Conrad H. Blickenstorfer |title=Rugged PC leaders |url=http://www.ruggedpcreview.com/2_leaders.html |access-date=2010-10-14 |publisher=Ruggedpcreview.com}}</ref> په ۲۰۱۱ کال کې ډېلویټ مشورتي شرکت اټکل وکړ چې د محاسباتي دستګاوو په توګه به د ځیرکو موبایلونو او ټبلېټ کمپيوټرونو پلور تر شخصي کمپيوټرونو زیات شي (لکه څرنګه چې په ۲۰۱۲ کال کې همداسې وهم شول). له ۲۰۱۳ کال راهیسې د شخصي کمپيوټرونو نړیوال پلور کم شو، ځکه چې ډېر خلک د ځیرکو موبایلونو او ټبلېټونو پر لوري لاړل. د ۲۰۱۲ کال په څلورمه ربع کې د ۹۰.۳ میلیونه کمپيوټرونو پلور د ۲۰۱۱ کال په څلورمه ربع کې د پلور ۴.۹ سلنه کموالی وښود. د ډېټا د نړیوال شرکت د شمېرو له مخې د شخصي کمپیوټرونو نړیوال پلور د ۲۰۱۳ کال په لومړۍ ربع کې ډېر کم شو. کال په کال ۱۴ سلنه کمښت په ۱۹۹۴ کال کې د شرکت له جوړېدو راهیسې تر ټولو لوی ثبت شوی کمښت و او تر هغه دوه برابره زیات و چې تحلیلګرانو یې اټکل کاوه. د ۲۰۱۳ کال په دویمه ربع کې د شخصي کمپيوټرونو په پلور کې کمښت د پنځمې پرله‌پسې ربعې کمښت و. یوه تحلیلګر وویل: "دا د شخصي کمپیوټرونو لپاره ډېر بد خبر دی. اوس د محاسباتو اړوند هر څه په موبایلي بڼه دي. موږ اوج ته رسېدلي یو."<ref>Tablets, smartphones to outsell PCs https://news.yahoo.com/s/afp/20110210/tc_afp/itinternettelecomequipmentmobileconsumerproduct</ref><ref name="Gartner011813">{{cite news|title=Gartner Says Declining Worldwide PC Shipments in Fourth Quarter of 2012 Signal Structural Shift of PC Market|url=http://www.gartner.com/it/page.jsp?id=2301715|archive-url=https://web.archive.org/web/20130115050601/https://www.gartner.com/it/page.jsp?id=2301715|url-status=dead|archive-date=January 15, 2013|access-date=January 18, 2013|newspaper=Gartner.Com|date=January 14, 2013|type=Press release}}</ref><ref name="feeble">{{cite news|title=Feeble PC industry stumbles to steep sales drop during first quarter as Windows makeover flops|agency=Associated Press|work=[[Washington Times]]|date=April 10, 2013|url=https://articles.washingtonpost.com/2013-04-10/business/38436022_1_pc-sales-pc-market-traditional-pc|access-date=April 11, 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130419022401/http://articles.washingtonpost.com/2013-04-10/business/38436022_1_pc-sales-pc-market-traditional-pc|archive-date=April 19, 2013}}</ref><ref name="slump">{{cite news|title=PC Sales Still in a Slump, Despite New Offerings|author=Nick Wingfield|date=April 10, 2013|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2013/04/11/technology/data-show-steep-decline-in-pc-shipments.html|access-date=April 11, 2013}}</ref><ref>{{cite web |date=August 24, 2013 |title=Steve Ballmer's retirement leaves Microsoft in a replacement crisis |url=http://www.post-gazette.com/stories/business/news/steve-ballmers-retirement-leaves-microsoft-in-a-replacement-crisis-700543/ |access-date=July 18, 2022 |تاريخ الأرشيف=August 24, 2013 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20130824194335/http://www.post-gazette.com/stories/business/news/steve-ballmers-retirement-leaves-microsoft-in-a-replacement-crisis-700543/ |url-status=dead |خونديځ نېټه=August 24, 2013 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20130824194335/http://www.post-gazette.com/stories/business/news/steve-ballmers-retirement-leaves-microsoft-in-a-replacement-crisis-700543/ |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20130824194335/http://www.post-gazette.com/stories/business/news/steve-ballmers-retirement-leaves-microsoft-in-a-replacement-crisis-700543/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20130824194335/http://www.post-gazette.com/stories/business/news/steve-ballmers-retirement-leaves-microsoft-in-a-replacement-crisis-700543/ }}</ref> == سرچينې == [[وېشنيزه:ځاني سولگر]] grh0idu4mg344v7gj6l17ocfi43kx3s 0 14196 369251 362619 2026-09-23T06:13:10Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369251 wikitext text/x-wiki '''سور رنګ''' ({{Lang-en|Red}}) د رڼا د طیف له هغو لومړنیو رنګونو څخه دی چې د لیدو وړ څپو په اوږدو کې تر ټولو اوږده موج لرونکی طول لري. دا رنګ په طبعیت کې د ځواک، انرژۍ او حیاتي ځواک سمبول ګڼل کېږي او په انساني کلتورونو کې د بېلابېلو ماناګانو لکه مینه، غوسه، خطر او قربانۍ لپاره کارول شوی دی. له علمي پلوه، سور رنګ د [[رڼا]] په طیف کې هغه مهال څرګندېږي چې د څپې اوږدوالی یې نږدې له ۶۲۰ څخه تر ۷۴۰ نانومیټرو پورې وي. په ډېری تمدنونو کې دا رنګ د وینې او اور سره د تړاو له امله د ژوند او حرکت نښه ګڼل شوې او په هنر او معمارۍ کې د لیدونکي د پاملرنې راجلبولو لپاره ترې ګټه اخیستل کېږي. د انسان پر ارواپوهنه د سور رنګ اغېزې خورا ژورې دي، ځکه چې دا رنګ د عصبي سیسټم د هڅولو او د زړه د درزا د زیاتولو وړتیا لري. په [[ارواپوهنه]] کې سور رنګ د هیجان او فزیکي فعالیت محرک بلل کېږي او ډېری وخت په نښو او اشارو کې د خطر یا احتیاط د خبرداري په توګه کارول کېږي. په [[ټولنپوهنه]] کې دا رنګ په بیرغونو، انقلابونو او سیاسي حرکتونو کې د مقاومت او مېړانې د سمبول په توګه ریښه لري. له بلې خوا، په ډېری ختیځو کلتورونو کې سور رنګ د نېکمرغۍ، خوښۍ او سوکالۍ نښه ده چې په ودونو او جشنونو کې د یو بنسټیز عنصر په توګه کارول کېږي. په صنعت او تجارت کې سور رنګ د پېرودونکو د اشتها او پاملرنې د پارولو لپاره یو پیاوړی ابزار ګڼل کېږي، چې له همدې امله په ډېری سوداګریزو نښو یا لوګوګانو کې په پراخه کچه لیدل کېږي. په [[بشري علوم]] او کلتوري مطالعاتو کې دا ثابته شوې چې د رنګونو انتخاب یوازې د خوند خبره نه ده، بلکې د یوې ټولنې له تاریخي او مذهبي باورونو سره ژور تړاو لري. په پای کې دا ویلای شو چې سور رنګ د انسان په ژوند کې له بیولوژیکي اړتیاوو نیولې تر مانیزو مفاهیمو پورې په هر پړاو کې شتون لري او د تمدنونو په ادبي او هنري هستیو کې یې تل یو ځانګړی او اغېزناک ځای ساتلی دی. == د سور رنګ تخنیکي او سمبولیک اړخونه == فزیکي ځانګړتیاوې د رڼا په طیف کې تر ټولو ټیټه فریکونسۍ او تر ټولو اوږد طول موج لري چې له امله یې له لیرې واټن څخه په اسانۍ لیدل کېږي. بیولوژیکي اغېزې د اډرینالین د کچې په لوړولو او د اشتها په زیاتولو کې رول لري چې په بدن کې د فزیکي غبرګونونو لامل ګرځي. کلتوري سمبولیزم په بېلابېلو ټولنو کې د مېړانې، قربانۍ او همدا راز د مینې او صمیمیت د څرګندولو لپاره یو نړیوال ژبه ګڼل کېږي. په هنر او ډیزاین کې د تمرکز د رامنځته کولو او د یوې ځانګړې موضوع د روښانولو لپاره د یو لومړني او غالب رنګ په توګه کارول کېږي. == سرچینې == [https://www.britannica.com/science/color/Red Encyclopedia Britannica - The Science of Color: Red] [https://www.psychologytoday.com/us/blog/habit-strategy/201408/the-meaning-the-color-red Psychology Today: The Impact of Color Red] [https://www.nationalgeographic.com/ National Geographic - Cultural Significance of Colors] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |date=2012-03-26 }} [https://www.pantone.com/color-intelligence/color-meanings/red Pantone Color Intelligence - Meaning of Red]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[وېشنيزه:رنګونه]] [[وېشنيزه:فزیک]] [[وېشنيزه:ارواپوهنه]] [[وېشنيزه:کلتور]] 93fpehtx3lr6t1hfa9yoy2w0edzckuv 0 14210 369313 366916 2026-09-23T11:12:51Z AfghanTsakhtan 36632 نخشه 369313 wikitext text/x-wiki {{مالوماتبکس پخوانی هیواد |native_name = |conventional_long_name = د درانیانو سترواکي |common_name = افغانستان |continent = Europe |region = |status = سترواکي |era = |event_start = |date_start = |year_start = ۱۷۴۷ |event_end = |date_end = |year_end = ۱۸۲۶ |event_post = |date_post = |p1 = د افشاریانو ټولواکمني |flag_p1 = Nadir Shah Flag.svg |p2 = د مغولو ټولواکمني |flag_p2 = Fictional flag of the Mughal Empire.svg |p3 = د مراټایانو ټولواکمني |flag_p3 = Flag of the Maratha Empire.svg |p4 = خانات بخارى |flag_p4 = War flag of Khanate of Bukhara.svg |s1 = د افغانستان امارت |s2 = د مراټیانو ټولواکمني |s3 = د سېکانو ټولواکمني |flag_s1 = Flag of Afghanistan pre-1901.svg |flag_s2 = Flag of the Maratha Empire.svg |flag_s3 = Punjab flag.svg |image_flag = Flag of the Durrani Kingdom.svg |flag_alt = Horizontal tricolor (black, white, red) |flag = Flag of the Abdali Afghan Tribes.jpeg |image_coat = Order of the Durrani Empire Afghanistan received by Sir Thomas Willshire 1789 1862.jpg |symbol_type = سمبول |coat_alt = |image_map = Map of the Durrani Empire (1761).png |image_map_alt = د افغانستان نخشه یا داحمدشاه بابا تر قبضی لاندی سیمی په ۱۷۶۱م کال کی |image_map_caption = د افغانستان نخشه په ۱۷۴۷م کال کی |national_motto = ''[[توکل پر خدای]]'' |national_anthem = |capital = *[[کندهار]] (لمړۍ) *[[کابل]] (دویمه، د دوبي پلازمېنه) *[[پېښور]](دریمه، د ژمي پلازمېنه) *[[هرات]] (څلورمه، ۱۸۱۸–۱۸۲۶) |common_languages = ;رسمي ژبه [[پښتو]]<br/>[[پاړسي|دري]]<br/>[[اوردو ژبه|اردو]] |government_type = [[ټولواکمني]] |title_leader = [[د پښتنو ټولو واکمني|پیښلیک]] |leader1 = [[احمد شاه درانی]] |year_leader1 = ۱۷۴۷– ۱۷۷۲ |leader2 = [[شاه شجاع]] (اخري) |year_leader2 = ۱۸۳۹–۱۸۴۲ |leader3 = |year_leader3 = |title_deputy = |deputy1 = |year_deputy1 = |deputy2 = |year_deputy2 = |legislature = |house1 = |type_house1 = |stat_year1 = 1871 |religion = {{plainlist| *[[اسلام]] ۱۰۰٪ }} |stat_pop1 = |stat_year2 = |stat_pop2 = |stat_year4 = |stat_pop4 = |stat_area4 = |currency = |footnotes = |today = {{افغانستان}}<br />{{ایران}}<br />{{بيرغ|پاکستان}}<br />{{هند}}<br />{{تاجیکستان}}<br />{{اوزبکستان}}<br />{{تورکمنستان}}<br />{{چين}} }} {{د پښتنو تاریخ}} '''د درانيانو سترواکي'''، چې ورته سدوزی واکمني او افغان سترواکي هم ویل کېږي، يو افغان سترواکي وو چې د [[احمد شاه درانی|احمد شاه دراني]] لخوا یې بنسټ کېښودل شو او د آسیا په منځني ختیځ او سویلي خواوې کې یو شمېر برخې په کې شاملېدلې. دغې سترواکۍ په خپل اوج کې په افغانستان، معاصر پاکستان، د ایران په شمال ختیځو او سویل ختیځو برخو، ختیځ ترکمنستان او شمال لویدیځ هند واک درلود. د عثماني سترواکۍ په خوا کې، دراني سترواکي د اتلسمې پېړۍ په دویمه نیمايي کې لویه مسلمانه سترواکي وه.<ref name="Lee 1996">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nYaamE_3kD4C&q=sadozai+kingdom&pg=PA116|title=The "Ancient Supremacy": Bukhara, Afghanistan and the Battle for Balkh, 1731–1901|last=Lee|first=Jonathan L.|date=1996-01-01|publisher=BRILL|isbn=9789004103993|language=en}}</ref><ref name="Britannica2">{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/7798/Afghanistan/21392/Last-Afghan-empire|title=Last Afghan empire|access-date=2010-08-25|editor1-link=Louis Dupree (professor)|editor1-first=Louis|editor1-last=Dupree|first=Nancy|last=Hatch Dupree|display-editors=etal|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|year=2010}}</ref><ref>{{cite book|url=http://www.khyber.org/books/pdf/ahmad-shah-baba.pdf|title=Ahmad Shah Durrani: Father of Modern Afghanistan|last=Singh|first=Ganda|publisher=Asia Publishing House|date=1959|access-date=2013-02-07|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130207183925/http://www.khyber.org/books/pdf/ahmad-shah-baba.pdf|archive-date=2013-02-07}}</ref><ref>{{cite book|last=Dupree|first=Louis|date=1980|title=Afghanistan|url=https://archive.org/details/dli.pahar.3556|publisher=Princeton University Press|page=[https://archive.org/details/dli.pahar.3556/page/334 334]|isbn=0-691-03006-5|quote=Next to the [[Ottoman Empire]], the Durrani Empire was the greatest Muslim empire of the second half of the eighteenth century.}}</ref> احمدشاه ابدالي د محمد زمان خان ابدالي زوی (د ابدالي قبیلې مشر) او د نادر افشار یوله نامتو قوماندانانو نه و. په خپله قبیله کې په بې اتفاقۍ له برلاسۍ او د ۱۷۴۷ ز کال په جون میاشت کې د نادر افشار له مړینې وروسته، احمدشاه ابدالي همدغه کال د کندهار، غزني، کابل او پېښور په نیولو سره افغانستان خوندي او د افغانستان پاچا شو. واک ته له رسېدو وروسته احمد شاه ابدالي د خپلې قبیلې نوم «دراني» ته واړاوه، چې له دې وروسته هغه د احمدشاه دراني په نوم پېژندل کېده. په ۱۷۴۹ ز کال کې مغول واکمن د شمال لویدیځ هند د ډېری برخو حاکمیت افغانانو ته پرېښود. له دې وروسته احمد شاه لویدیځ ته مخه کړه، څو مشهد چې د شاهرخ شاه له خوا اداره کېده ونیسي، خو هغه له احمد شاه سره بیعت وکړ او د هغه حکومت یې ومانه. وروسته یې د هندوکش شمال ته ځواکونه ولېږل، څو ترآمو سیند پورې سیمې ونیسي، په ډېر لنډ مهال کې، د شمال سیمو ګڼ شمېر بېلابېلې قبیلې له ده سره یوځای شوې. له دې وروسته احمدشاه او د هغه ځواکونو څلورځله پر هند برید وکړ او د کشمیر او پنجاب سیمو کنترول یې ترلاسه کړ. د ۱۷۵۷ ز کال په لومړیو کې هغه په ډیلي برید وکړ، خو مغولي سترواک دویم عالمګیر ته یې اجازه ورکړه چې له ده نه په تابعیت کولو یا د ده د واکمنۍ په منلوسره د سیند سیند په سویلي سیمو یوازې تش په نامه واکمن پاتې شي.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=9o0IRPpvDjkC&pg=PA164|title=Boundary Politics and International Boundaries of Iran<!-- omit the subtitle: the one given at Google Books is truncated and the full one, visible at Universal Publishers, is too long -->|isbn=9781581129335|last1=Mojtahed-Zadeh|first1=Pirouz|year=2007}}</ref> په ۱۷۷۲ ز کال کې د احمدشاه دراني له مړینې وروسته، د هغه زوی تیمورشاه درانی د دراني لړۍ واکمن شو. د تیمورشاه د واکمنۍ پر مهال کابل د دراني سترواکۍ په پلازمېنه واوښت او پېښور یې د ژمي په موسم کې پلازمېنه وټاکله. په ورته مهال دغې سترواکۍ د شیندل کېدو پر لورحرکت وکړ. دغې لړۍ ته د نسلونو لپاره افغانستان په میراث پاتې شو، تر هغه مهاله چې دوست محمد خان په ۱۸۲۳ ز کال کې واک ترلاسه کړ. دراني سترواکي د معاصر افغانستان د بنسټ اېښودونکې په توګه پېژندل کېږي، چې احمد شاه درانی ته د «ملت د پلار» یا «بابا» لقب ورکړل شوی دی.<ref>{{cite book|last1=Malleson|first1=George|title=History of Afghanistan: From the Earliest Period to the Outbreak of the War of 1878|date=1878|isbn=0343739771|page=298|url=https://www.google.ca/books/edition/History_of_Afghanistan/0ec2AQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&printsec=frontcover|access-date=31 July 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/afghanistan/|title=Afghanistan|access-date=2010-08-25|publisher=[[CIA]]|work=[[The World Factbook]]|archive-date=2021-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210104184342/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/afghanistan/|url-status=dead}}</ref> == د احمد شاه دراني واکمني (۱۷۴۷- ۱۷۷۲ ز کال) == === د افغان دولت بنسټ اېښودل === په ۱۷۰۹ ز کال کې د کندهار ولایت د غلجي قبیلې مشر میرویس خان هوتکي، له صفوي فارسیانو نه خپلواکي ترلاسه کړه. له ۱۷۲۲ ز کال نه تر ۱۷۲۵ ز کال پورې د هغه زوی محمود هوتکي د لنډ مهال لپاره د ایران په ډېرو برخو واکمني وکړه او ځان یې د فارس پاچا باله. له دې سره هوتکي لړۍ په ۱۷۳۸ ز کال کې وروسته له هغه چې د نادر افشار تر مشرۍ لاندې د فارس د افشاریانو له خوا مات او تبعید شول پای ته ورسېده. ۱۷۴۷ ز کال له مغولي او فارسي سترواکیو نه، جلا افغان سیاسي بنسټ د رامنځته کېدو شاهد و. د دغه کال په جولای میاشت کې (د نادر افشار له وژل کېدو وروسته) یوه لویه جرګه جوړه شوه. جرګې ۹ ورځې دوام وکړ او د واکمنۍ لپاره دوه مخکښان رامخته شول: حاجی جمال خان له محمدزايي او احمد خان له سدوزایي کورنۍ نه. محمد صابر خان چې یو ملنګ (سپېڅلی سړی) و او وړاندې یې هم وړاندوینه کړې وه چې احمد خان به د افغانانو مشر وي، را مخته شو، د احمد خان په پګړۍ کې یې د غنمو وږی وټومبه او هغه یې پاچا، دُر دُوران وباله.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://iranicaonline.org/articles/afghanistan-x-political-history|title=Afghanistan: x. Political History|encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]]|author=D. Balland|date=December 15, 1983|access-date=2012-08-08}}</ref> === لومړۍ بریاوې === د احمدشاه له لومړیو پوځي عملیاتو نه له غلجیانو نه د قلات غلجي او غزني نیول وو، همدارنګه یې کابل او پېښور د مغولي والي نصیر خان نه ونیول. په ۱۷۴۹ ز کال کې، مغولي سترواک احمدشاه بهادر اړ شو، څو سیند، پنجاب سیمه او د سیند مهم سیند (Indus River) احمدشاه ته وسپاري، څو خپله پلازمېنه د افغانانو له برید نه وژغوري. له جګړې پرته په ختیځ کې د پام وړ قلمرو په لاسته راوړو، احمدشاه لویدیځ ته مخه کړه، څو مشهد چې د نادرافشار د لمسي شاهرخ افشار له خوا اداره کېده ونیسي. وروسته له هغې احمدشاه خپل ځواکونه د هندوکش غرونو د شمالي سیمو په نیولو پسې ولېږل. دغه پیاوړي ځواک، په لنډ مهال کې د شمالي افغانستان ترکمني، ازبکي، تاجکي، هزارګي او نورې قبیلې تر خپل کنټرول لاندې راوستې. احمدشاه د درېم ځل او بیا د څلورم ځل لپاره د مغولي سترواکۍ په پاتې شونو برید وکړ، له لاهور سره یې چې د افغانانو له خوا اداره کېده، په پنجاب او کشمیر سیمو کنترول ترلاسه کړ. په ۱۷۵۷ ز کال کې یې په ډیلي برید وکړ، خو مغولي لړۍ ته یې اجازه ورکړه، چې په دغه ښار ترهغه مهاله چې په پنجاب، سیند او کشمیر د احمدشاه واکمني مني، یوازې تش په نامه کنترول ولري. هغه خپل زوی تیمورشاه د خپلو ګټو ساتلو په موخه، په هند کې پرېښود او افغانستان ته راوګرځېد.<ref name="Runion 2007">{{cite book|first=Meredith L.|last=Runion|url=https://books.google.com/books?id=aZk9XzqCFGUC&q=ahmad+shah+durrani+1749+sindh+and+punjab&pg=PA69|title=The History of Afghanistan|page=69|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2007|isbn=978-0313337987}}</ref> === له چین سره اړیکې === احمد شاه چې د قزاقستان تر ختیځو پولو پورې د چینايي چینګ سلسلې له مخکې تګ نه اندېښمن و، هڅه یې وکړه چې ګاونډي مسلمان خانات (سمرقند او بخارا) او قزاقان ظاهراً د خپلو لویدیځو مسلمانو د آزادولو لپاره په چین باندې د برید په موخه یو موټی کړي. احمد شاه له چینايي چینګ سره سوداګري بنده کړه او قوقند ته یې ځواکونه ولېږل. په ورته مهال په هند باندې د ده بریدونو دولتي خزانه تشه کړې وه او په مرکزي آسیا کې یې د ځواکونو د کمېدو لامل شوی و، له همدې امله د کافي منابعو د نشتوالي له امله هغه نه شو کولای، هرڅه وکړي، یوازې دا چې د ناکامو خبرو په موخه بیجینګ ته پلاوی ولېږي.<ref>{{cite book|title=Holy war in China: the Muslim rebellion and state in Chinese Central Asia, 1864–1877|last1=Kim|first1=Ho-dong|year=2004|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0-8047-4884-1|page=20|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC|access-date=2010-08-25}}</ref><ref>{{cite book|title=The Empire and the Khanate: a political history of Qing relations with Khoqand c. 1760–1860|last1=Newby|first1=Laura J.|year=2005|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-14550-4|page=34|url=https://books.google.com/books?id=KTmO416hNQ8C|access-date=2010-08-25}}</ref> === وروستي کلونه === په پاني پت کې بریا د احمدشاه  او افغان ځواک د اوج ټکی و. په ورته مهال ان د ده د ژوند پر مهال سترواکي د شیندل کېدو پر لور روانه وه. احمدشاه په ۱۷۶۲ ز کال کې، د شپږم ځل لپاره د افغانستان له پولو ووت، څو سېکان تر خپل واک لاندې راولي. له دغه مهاله او له دغه مهال وروسته، د دغې سترواکۍ کنترول او واک په کمېدو شو، چې د نوموړي د مړینې پر مهال د پنجاب یو شمېر برخې سیکانو نیولې وې، همدارنګه په شمال کې یو شمېر قلمرونه، د ازبکانو لاس ته ورغلي وو، چې اړتیا یې ولیده، یوه حل لار ورته ومومي.<ref name="Runion 20073">{{cite book|first=Meredith L.|last=Runion|url=https://books.google.com/books?id=aZk9XzqCFGUC&q=ahmad+shah+durrani+1749+sindh+and+punjab&pg=PA69|title=The History of Afghanistan|page=69|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2007|isbn=978-0313337987}}</ref> هغه پر لاهور برید وکړ او د سیکانو د سپېڅلي ښار امرتسر په نیولو سره سره یې، په زرګونه سیکان ووژل، د هغوی د درناوي وړ طلایي معبد یې وران کړ. د دوو کلونو په ترڅ کې سیکانو یو ځل بیا بغاوت وکړ او خپل سپېڅلی ښار امرتسر یې جوړ کړ. احمدشاه څو ځله هڅه وکړه، سیکان د تل لپاره تر خپلې ولکې لاندې راولي، خو و یې نه شو کړای. احمدشاه په شمال کې له بل بغاوت سره مخامخ شو، چې له امله یې هغه او د بخارا ازبک امیر هوکړه وکړه چې آمو سیند به د دواړو د اړوندو سیمو ترمنځ پوله وي. احمدشاه د کندهار په ختیځ غرونو کې خپل کور ته راوګرځېد، چېرې چې د ۱۷۷۲ ز کال د اکتوبر په ۱۶ مه مړ شو. هغه د قبیلوي همکاریو او مخالفتونو د توازن په برابرولو کې د پام وړ توګه بریالی و او هغه تر ډېره قبیلوي انرژي له بغاوتونو نه په لرې کېدو هدایت کوله. هغه د احمدشاه بابا یا «دافغانستان پلار» په توګه پېژندل کېږي.<ref>{{cite book|first=Purnima|last=Dhavan|title=When Sparrows Became Hawks: The Making of the Sikh Warrior Tradition, 1699|url=https://archive.org/details/whensparrowsbeca0000dhav|publisher=Oxford University Press|year=2011|page=[https://archive.org/details/whensparrowsbeca0000dhav/page/112 112]}}</ref><ref name="Singh 1978">{{cite book|first=Khushwant|last=Singh|title=A History of the Sikhs|volume=I: 1469–1839|location=Delhi|publisher=Oxford University Press|year=1978}}</ref><ref>{{cite dictionary|dictionary=Punjabi–English Dictionary|editor1-first=S. S.|editor1-last=Joshi|editor2-first=Mukhtiar|editor2-last=Singh Gill|location=Patiala, India|publisher=Punjabi University Publication Bureau|year=1994|title=Ghalughara|quote=holcaust, massacre, great destruction, deluge, genocide, slaughter, (historically) the great loss of life suffered by Sikhs at the hands of their rulers, particularly on 1 May 1746 and 5 February 1762|page=293}}</ref><ref>{{cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|title=The History of Punjab from the Remotest Antiquity to the Present Time|publisher=Eurasia Publishing House|year=1964|location=New Delhi}}</ref><ref name="Chopra 1928 26">{{cite book|title=The Panjab as a Sovereign State|last=Chopra|first=Gulshan Lall|year=1928|publisher=Uttar Chand Kapur and Sons|location=Lahore|page=26}}</ref> ==سرچینۍ== {{د افغانستان سرليکونه}} [[وېشنيزه:د پښتنو ټولواکمنیانې]] [[وېشنيزه:د درانیانو ټولواکمنی]] [[وېشنيزه:د افغانستان پېښليک]] a9dzvrcz2q0mw9he4se6wcon78mtssh 0 14535 369255 366126 2026-09-23T06:20:20Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369255 wikitext text/x-wiki {{Infobox continent |title = سويلي امريکا |image = [[File:South America (orthographic projection).svg|200px]] |area = 17,840,000 km²<br />(6,890,000 sq mi) |population = 385,742,554 (2011 (پنځم) |density = 21.4/km² (56.0/sq mi) |demonym = سوليل امريکني خلک |countries = 12<!-- There are 12 sovereign states and 3 dependencies. Do not change this number to 13 without discussing at the talk page --> |list_countries = د سويلي امريکې د هېوادونو او سميو لړليک |dependencies = 3 |languages = انگرېزي او نورې گڼ شمېر ژبې |time = [[UTC-2]] to [[UTC-5]] |cities = کولمبيا،براسل او نور }} [[دوتنه:South America - Blue Marble orthographic.jpg|300px|بټنوک|د سېټلايټ نه اخيستې شوي د سويلي امريکي يو انځور]] '''سویلي امریکا''' هغه لویه وچه ده چې په بشپړ ډول په لویدیځه نیم کره، ډېره په سویلي نیم کره او یوه نسبتاً کوچنۍ برخه يې په شمالي نیم کره کې پرته ده. همدا ډول کولای شو ووایو چې سویلي امریکا د امریکا په نامه د یوې واحدې لويې وچې په سویلي فرعي سیمه کې پرته ده (د امریکا لویې وچې لپاره د ملګرو ملتونو جغرافیايي طرحه وګورئ). د نورو کلتوري او جغرافیوي سیمو،لکه: (لاتینه امریکا یا سویلي مخروط) پر ځای د سویلي امریکا اصطلاح په وروستیو لسیزو کې د جیوپولیتیکي ډينامیک له امله (په ځانګړې توګه، د برازیل په راپورته کېدو سره) ډېره کارول کېږي. <ref name="academia.edu">{{Cite journal|url=https://www.academia.edu/12944490|title=Unveiling the South American Balance|journal=Estudos Internacionais 2(2): 215–232.|date=1 January 1970|access-date=8 December 2016|last1=Schenoni|first1=Luis L.}}</ref> سویلي امریکا په لوېدیځ کې له ارام سمندر، په شمال او ختیځ کې له اطلس سمندر سره پوله لري، شمالي امریکا او کارابین سمندرګی یې په شمال لوېدیځ کې پراته دي. په دې لویه وچه کې په عمومي توګه دولس خپلواک دولتونه شامل دي: ارجنټاین، بولیویا، برازیل، چیلی، کلمبیا، اکوادور، ګویانا، پاراګوې، پېرو، سورینام، یورګوای او ونیزویلا. په دې لویه وچه کې دوه تړلې سیمې، د فالکلنډ ټاپوګان او سویلي جورجیا او ساوت ساندویچ ټاپوګان او یوه داخلي سیمه، فرانسوي ګیانا هم راځي. پر دې سربېره ، د هالنډ پاچهۍ ABC ټاپوګان، اسېنشن ټاپو (په انګلیس پورې تړلی سېنټ هېلېنا، اسېنشن او تریستان ده کونها)، بووېت ټاپو (په ناروې هېواد پورې تړلی)، پانامه او ترینیداد او توباګو هم د سویلي امریکا برخې ګڼل کېدای شي. <ref>Holsti 1996, p. 155</ref> سویلي امریکا ۱۷۸۴۰۰۰۰ کیلومتره مربع (۱۱۰۸۵۲۶۲ میله مربع) مساحت لري. په ۲۰۱۸ز کال کې يې اټکلي نفوس ۴۲۳ میلیونه کسه و. سویلي امریکا (له اسیا، افریقا او شمالي امریکا وروسته) د نړۍ څلورم ستر مساحت او (له اسیا، افریقا، اروپا او شمالي امریکا نه وروسته) پنځم ستر نفوس لري. برازیل د سویلي امریکا تر ټولو ګڼمېشتی هېواد دی چې د دې لویې وچې له نیمايي نفوس نه ډېر په کې ژوند کوي او بیا ورپسې کلمبیا، ارجنټاین، وینزویلا او پیرو راځي. په وروستیو لسیزو کې، برازیل د دې لويې وچې نیمايي کورنی ناخالص تولید جوړوي او د دې لویې وچې لومړنی سیمه ییز ځواک دی. ډېری نفوس د دې لويې وچې په لوېدیځو او یا ختیځو ساحلونو کې ژوند کړي او په منځنۍ او لرې سویلي سیمو کې ډېر لږ خلک مېشت دي. د سویلي امریکا لوېدیځه جغرافیه کې د انډېس غرونه پراته دي او په ختیځه برخه کې بیا هم لوړې سیمې او هم پراخې هوارې ځمکې شته چې د امازون، اوریتکو، سان فرانسیسکو او پارانا سیندونه په کې بهېږي. د دې لويې وچې ډېری برخه د ځمکې کُرې په بین المدارین استوايي توده برخه کې پرته ده او د سویلي کان (Southern Cone) ستره برخه يې په منځنیو عرض البلدونو کې پرته ده. د دې لويې وچې کلتوري او توکمیزې ځانګړنې د سیمې د اصلي اوسېدونکو او اروپايي فاتحینو او کډوالو او په ځايي ډول، له افریقايي غلامانو سره په تعامل کې رېښه لري. د ښکېلاک اوږد تاریخ ته په کتو سره، د سویلي امریکا ډېری خلک په هسپانوي او پرتګالي ژبو خبرې کوي، ټولنې او دولتونه يې د لوېدیځ دود او دستور لري. د اروپا، اسیا او افریقا په پرتله، د ۲۰مې پېړۍ سویلي امریکا یوه سوله ییزه لویه وچه ده او ډېر لږ جنګونه په کې شوي دي. [[File:South_America_-_Blue_Marble_orthographic.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:South_America_-_Blue_Marble_orthographic.jpg|بټنوک|د سویلی امریکا انځور]] [[File:Map_of_South_America.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Map_of_South_America.png|بټنوک|د سویلي امریکا معاصره سیاسي نقشه]] == جغرافیه == سویلي امریکا د امریکا سترې وچې سویلي برخه نیولې ده. دا لویه وچه په شمال لوېدیځ کې د کلمبیا-پانامې پولې په اوږدو کې د ډارین اوبو سرحد په وسیله احاطه شوې ده، خو بیا هم ځینې ښايي پرځای يې د پانامې کانال سرحد وبولي. له جیوپولیټیک او جغرافيوي اړخه، ټوله پانامه – په تنګنا کې د پانامې کانال ختیځې برخې په ګډون – په عادي ډول یوازې په شمالي امریکا او د منځنۍ امریکا په هېوادونو کې شامله ده. د سویلي امریکا نږدې ټوله اصلي خاوره د سویلي امریکا په صفحه (South American Plate) کې پرته ده. <ref>Cohen, Saul Bernard. 2003. [https://books.google.com/books?id=QkMD8HKRlgoC&pg=PA141 "North and Middle America" (Ch. 5)]. ''Geopolitics of the World System'', {{ISBN|0847699072}}</ref><ref>[http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#americas "Americas"] ''Standard Country and Area Codes Classifications (M49)'', United Nations Statistics Division</ref><ref>{{cite web|url=http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/maps/reference/international/north_america/referencemap_image_view|title=North America|work=Atlas of Canada|date=14 November 2003|access-date=21 May 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080303233306/http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/maps/reference/international/north_america/referencemap_image_view|archive-date=3 March 2008}}</ref><ref name="North America Atlas">[http://www.nationalgeographic.com/xpeditions/atlas/index.html?Parent=nameri&Rootmap=&Mode=d&SubMode=w North America Atlas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031024172731/http://www.nationalgeographic.com/xpeditions/atlas/index.html?Parent=nameri&Rootmap=&Mode=d&SubMode=w |date=2003-10-24 }} National Geographic</ref><ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/440722/Panama|title=Panama|encyclopedia=Britannica.com|date=31 December 1999|access-date=21 May 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/panama/|title=Panama|work=The World Factbook|publisher=Cia.gov|access-date=21 May 2012|archive-date=23 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123023447/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/panama/|url-status=dead}}</ref> په سویلي امریکا کې د نړۍ تر ټولو لوړ مستمر ځړوبی (آبشار) د وینزویلا هېواد انجیل فالز (Angel Falls)، تر ټولو لوړ سېنګل ډراپ (single drop) ځړوبی د ګویانا هېواد کېتور فالز (Kaieteur Falls)، د حجم له مخې تر ټولو اوږد سیند، یعنې د امازون سیند، د غرونو تر ټولو اوږده لړۍ، یعنې د اندیس غرونه (چې تر ټولو لوړ يې ۶۹۶۲ متره اکونکاګوئوا (Aconcagua) غر دی)، د ځمکې پر مخ ترټول وچ غیرقطبی ځای، د اتاکاما دښته (Atacama Desert)، د امازون باراني ځنګل، ترټولو لوړ پلازمېنې ښار، د بولیویا هېواد لاپاز، د نړۍ تر ټولو لوړ ډب یا جهیل، تیتیکاکا ډب (Lake Titicaca)، او په انترکتیکا د څېړنیزو تمځایونو پرته، د نړۍ تر ټولو سویلي سیمه چې انسانان په کې دایمي استوګنه لري، د چیلي هېواد د پوئېر تورو(  Puerto Toro)سیمه پرته ده. <ref>{{cite web|url=http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0308/feature3/|title=Parts of Chile's Atacama Desert haven't seen a drop of rain since recordkeeping began. Somehow, more than a million people squeeze life from this parched land|work=National Geographic Magazine|access-date=18 April 2009|تاريخ الأرشيف=18 December 2007|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20071218212813/http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0308/feature3/|url-status=dead|خونديځ نېټه=18 December 2007|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20071218212813/http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0308/feature3/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20071218212813/http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0308/feature3/|archive-url=https://web.archive.org/web/20071218212813/http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0308/feature3/}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.extremescience.com/DriestPlace.htm|title=Driest Place &#124; Driest Desert Atacama Desert|publisher=Extremescience.com|date=25 January 2007|access-date=18 April 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090408100840/http://www.extremescience.com/DriestPlace.htm|archive-date=8 April 2009}}</ref><ref>{{cite journal|author=McKay, C.P.|date=May–June 2002|volume=14|page=30|title=Two dry for life: The Atacama Desert and Mars|issue=3|url=http://quest.nasa.gov/challenges/marsanalog/egypt/AtacamaAdAstra.pdf|journal=Ad Astra|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090826151945/http://quest.nasa.gov/challenges/marsanalog/egypt/AtacamaAdAstra.pdf|archive-date=26 August 2009|access-date=29 December 2021|archivedate=29 February 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120229234518/http://quest.nasa.gov/challenges/marsanalog/egypt/AtacamaAdAstra.pdf}}</ref> د سویلي اسیا سترې کاني سرچینې سره زر، سپین زر، مس، اوسپنه، قلعي او پطرولیم دي. په سویلي اسیا کې موندل کېدونکو دغو سرچینو خپلو هېوادونو ته لوړ عاید لرلی دی، په ځانګړې توګه په نورو صنعتي هېوادونو کې د جګړې او چټکې اقتصادي ودې پر مهال. په همدې حال کې، د یوه عمده صادراتي توکي پر تولید ټول پام ورټولول ډېری مهال د متنوعو اقتصادونو د پراختیا مخه نیسي. په نړیوالو بازارونو کې د توکو د بيو ښکته او پورته تللو په پایله کې د سویلي امریکا د دولتونو اقتصاد ستره لوړتیا یا ځوړتیا تجربه کړې چې بیا ډېری مهال د سختې سیاسي بې ثباتۍ لامل شوې ده. په نتیجه کې هڅه کېږي چې، د یوه ځانګړي عمده صادراتي توکي د تولید پرځای خپل تولیدات متنوع کړي. برازیل په سویلي امریکا کې تر ټولو ستر هېواد دی، چې د دې لويې وچې ٪۴۷,۴ مساحت يې نیولی او د دې لويې وچې نیمايي نفوس په کې مېشت دی. پاتې هېوادونه او وطنونه د څلور فرعي سیمو تر منځ وېشل شوي دي: انډین هېوادونه، کارابین سویلي امریکا، ګینا (The Guianas) او سویلي کان( Southern Cone).  <ref>{{Cite web|url=https://www.bacctravel.com/about-brazil|title=Bacc Travel brazilian Vacation Experts|website=www.bacctravel.com|access-date=2021-12-29|archive-date=2021-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307064450/https://www.bacctravel.com/about-brazil|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|last=Society|first=National Geographic|date=2012-01-04|title=South America: Physical Geography|url=http://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/south-america-physical-geography/|access-date=2021-02-19|website=National Geographic Society|language=en|archive-date=2021-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210210204912/https://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/south-america-physical-geography/|url-status=dead}}</ref> [[File:Nadando_em_Madrisqui_Swimming_at_Madrisqui.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Nadando_em_Madrisqui_Swimming_at_Madrisqui.jpg|کيڼ|بټنوک|لاس روکېس ارچیپېلاګو، وینزویلا]] === لرې پراته ټاپوګان === د طبیعي جغرافيې له اړخه، په سویلي امریکا کې ځینې لنډ پراته ټاپوګان هم راځي. د هالنډ ABC ټاپوګان (اروبا Aruba، بونېر Bonaire او کوراچاو Curaçao)، د ترینداد او توباګو (ترینیداد ټاپوګان ، توباګو ټاپوګان او... د نوئېوا اسپارتا دولت، د وینزویلا فدرال تحت الحمایې سیمې چې د سویلې امریکا په شمالي برخه کې تر نیمايي پورې پرتې دي او ځینې مهال د همدې لويې وچه برخې ګڼل کېږي. له جیوپولیټیک پلوه، په کارابین کې ټول ټاپو يي هېوادونه او وطنونه د سویلي امریکا د فرعي سیمو په توګه ډلبندي کېږي. په پرتلیزه توګه، اوېس  Avesټاپو (چې د وینزویلا له خوا اداره کېږي) او سان اندرېس ارکیپېلاګو، پروویدېنسیا او سانتا کاتالینا (سان اندرېس ټاپو، پروویدېنسیا ټاپو او سانتا کاتالینا ټاپو او نور چې د کلمبیا  له لوري اداره کېږي) له سیاسي پلوه د سویلي اسیا هېوادونو برخه دي، خو د طبیعي جغرافيې له اړخه بیا د شمالي امریکا برخه دي. <ref>[http://www.nationalgeographic.com/xpeditions/atlas/index.html?Parent=sameri&Rootmap=&Mode=d&SubMode=w South America Atlas] National Geographic</ref><ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#americas|title=United Nations Statistics Division – Standard Country and Area Codes Classifications (M49)|publisher=Unstats.un.org|date=20 September 2011|access-date=21 May 2012}}</ref> نور هغه ټاپوګان چې له سویلي امریکا سره تړاو لري، کیلوئې ارکیپیلاګو (Chiloé Archipelago) او روبینسن کروز ټاپو (دواړه د چیلي هېواد له خوا اداره کېږي)، ایسټر ټاپو (په عمومي توګه د اوقیانوسیې برخه ده، هم د چیلي له لوري اداره کېږي)، د ګالاپاګوس ټاپوګان (د اېکوادور هېواد له خوا اداره کېږي)، او تیئېرا دېل فوئېګو (د ارجنټاین او چیلی هېوادونو تر منځ وېشل شوي دی). په ارام سمندر کې، برازیل فرناندو دې نورودها (Fernando de Noronha)، تریندېد اېنډ مارټیم واز (Trindade and Martim Vaz) او سېنټ پیټر او سینټ پاول ارکیپیلاګو (Saint Paul Archipelago) اداره کوي. <ref>{{Cite web|url=https://www.worldwildlife.org/ecoregions/oc0105|title=Fiji, Wallis, and Futuna Islands, in the Pacific Ocean, east of Australia &#124; Ecoregions &#124; WWF|website=World Wildlife Fund}}</ref><ref>{{Cite book|title=South Georgia and the South Sandwich Islands|page=2017}}</ref> == سرچینې == {{لويې وچې}} [[وېشنيزه:لويې وچې]] [[وېشنيزه:سويلي امريکا]] ohxa65xcfjupcrf10cdsf52ai9bjh47 0 14562 369247 364059 2026-09-23T06:02:30Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369247 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Saad Mohseni 2011 Shankbone.JPG|thumb|سعد محسني]] '''سعد محسني''' (۲۳ د اپرېل، ۱۹۶۶ ز. لندن، انگلستان) د يو شمېر [[افغان]] رسنيو خاوند [[موبي ډله|د موبي ډلې]]، چې په افغانستان کې د رسنيو شرکتونو تر ټولو لوی شرکت دی، مشر دی. هغه [[طلوع تلويزون|د طلوع تلويزون]]، [[طلوع نيوز]]، [[لمر تلويزون]]، [[فارسي۱]] او [[ارمان اف ام]] خاوند دی. تر دې دمخه چې هغه د موبي ډلې بنسټ کېږدي او مشرتوب يې په غاړه واخلي هغه يو بانکي کارکوونکی و، او د اسټراليا د پانگې اچونې بانکي شرکت کې يې د مالي سلاکار په توگه کار کاوه. == مخينه == محسيني په اصل کې [[لندن]] کې پيدا شوی او هغه د ياسين محسني زوی دی. د هغه پلار يو افغان ديپلومات و چې لندن ته د کار لپاره تللی و. کله چې سعد محسني درې کلن و نو بېرته د خپلې کورنۍ سره افغانستان ته ستون شو. د سعد مور صفيې په هغه وخت کې د ملگرو ملتونو لپاره کار کاوه. کله چې په افغانستان باندې روسي پوځونو يرغل وکړ نو د محسني کورنۍ په ۱۹۸۲ ز. کې آسټراليا کې کډوالۍ ته اړ شول.<ref name=new_yorker4>{{cite web |url=http://www.newyorker.com/reporting/2010/07/05/100705fa_fact_auletta?currentPage=3 |title=Profile: Saad Mohseni, Afghanistan's first media mogul |publisher=[[The New Yorker]] |date=29 June 2010}}</ref> هغه دوه کشران وروڼه او يوه کشرۍ خور لري چې هر يو يې زيد محسني ، جاهد محسني او وږمه محسني نومېږي. هغه په دري او انگرېزي ژبو روان غږېږي. کله چې په ۲۰۰۱ ز. کال کې د [[طالبان|طالبانو]] دولت له مېنځه لاړ، نو سعد محسني او د هغه وروڼه افغانستان ته راستانه شول او د رسنيو په سوداگرۍ کې يې ځان ته لوی مقام جوړ کړ. د رسنيو په سوداگرۍ کې يې ټينگ بنسټ جوړ کړی او د موبي کپټال تر نامه يې يوه رسنيز شرکت جوړ کړی. "زما تل رسنۍ خوښېدې، دا ځکه چې د رسنيو له لارې خلک په رښتيا اغېزمن کېدلی شي، په ځانگړي توگه ځوانان," د محسني گروهه.<ref name=new_yorker4/> == سرچينې == <references/>‎ == باندنۍ تړنې == * [http://www.youtube.com/watch?v=v0GwxfU0gr4 انگرېزي الجزيره: د افغانستان لومړنی ۲۴ ساعته تلويزون (۸ د جولای، ۲۰۱۰)] * [http://www.youtube.com/watch?v=2xwY-xR6NSI راچل مادو: رسنۍ د يوې بلې جبهې په توگه - سعد محسني (۷ د جولای، ۲۰۱۰)] * [http://www.reuters.com/article/idUSTRE6651DT20100706 رويټرز: د افغانستان لومړنی ۲۴ ساعته خبري تلويزون (۶ د جولای، ۲۰۱۰)] * [http://www.clicker.com/tv/morning-joe/Afghanistan-s-first-media-mogul-969206/ Morning Joe (کېن اوليتا د موبي ډلې په اړه بحث) (۲۹ د جون، ۲۰۱۰)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723131958/http://www.clicker.com/tv/morning-joe/afghanistan-s-first-media-mogul-969206/ |date=2012-07-23 }} * [http://www.newyorker.com/reporting/2010/07/05/100705fa_fact_auletta د نيويارکر پېژنليک: سعد محسني, د افغانستان د رسنيو لومړنی مغول (۲۹ د جون، ۲۰۱۰)] * [http://www.msnbc.msn.com/id/26315908/vp/35941776#35941776 د راچل مادو خپرونه "په ام اس ان بي سي کې سعد محسني راچل مادو" (۱۸ د مارچ، ۲۰۱۰)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121104045338/http://www.msnbc.msn.com/id/26315908/vp/35941776#35941776 |date=2012-11-04 }} * [http://www.onthemedia.org/episodes/2010/03/05/segments/151251?utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed:+onthemedia+(On+The+Media+from+NPR/WNYC) په رسنۍ کې "سعد محسني د ان پي آر په رسنۍ کې (۵ د مارچ، ۲۰۱۰)”]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.msnbc.msn.com/id/3036789/#31385292 MSNBC “ سعد محسني د ام اس ان بي سي په سهارنۍ جو خپرونه کې” (۱۶ د جون، ۲۰۰۹)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040202050816/http://msnbc.msn.com/id/3036789/#31385292 |date=2004-02-02 }} * [http://www.thedailyshow.com/video/index.jhtml?videoId=230080&title=Saad-Mohseni ورځينۍ خپرونه “ سعد محسني په ورځينۍ خپرونه کې د جان سټيوارټ سره” (۱۰ د جون، ۲۰۰۹)] * [http://www.charlierose.com/view/interview/8876 چارليس روز “د سعد محسني سره يوه مرکه” (جنوري، ۲۰۰۸)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201042340/http://www.charlierose.com/view/interview/8876 |date=2008-12-01 }} * [http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=89905065 ان پي آر “افغان تلويزوني کانال د سيريال د بنديزو سره په جگړه کې ” (اپرېل، ۲۰۰۸)] * [http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=14412392 ان پي آر “مخ پر وده افغان رسنۍ د بدلون راوستلو په حال کې” (سېپتمبر، ۲۰۰۷)] * [http://marketplace.publicradio.org/display/web/2006/10/18/radical_change_on_afghanistans_airwaves/ Marketplace/Public Radio “د افغانستان په هوايي څپو کې بنسټيز بدلون” (اکتوبر، ۲۰۰۶)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927143654/http://marketplace.publicradio.org/display/web/2006/10/18/radical_change_on_afghanistans_airwaves/ |date=2011-09-27 }} * [http://www.journeyman.tv/?lid=56961 اې بي سي تلويزون “افغان تلويزون” (نومبر، ۲۰۰۶)] * [http://www.journeyman.tv/?lid=18968 اس بي اس تلويزون “انقلابي تلويزون (اگسټ، ۲۰۰۵)] * [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/12/17/AR2008121702924.html واشنگټن پوسټ “ډاويډ اگناتيوس: څه چې افغانان غواړي” (دېسمبر، ۲۰۰۸)] * [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/09/13/AR2007091302444.html واشنگټن پوسټ “په افغانستان کې پرايم ټايم ته رسېدنه” (سېپتمبر، ۲۰۰۷)] * [http://www.nytimes.com/2007/08/01/world/asia/01afghan.html?_r=1&scp=1&sq=Tolo%20TV&st=cse نيويارک ټايمز “اميد جنگ، د تلويزون د پخوونکو، سريالونو او ستورو شوق ” (اگسټ، ۲۰۰۷)] * [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1565618-2,00.html ټايم مجله “کپيټاليزم افغانستان ته راغلی” (ډېسمبر، ۲۰۰۶)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080829015051/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1565618-2,00.html |date=2008-08-29 }} * [http://money.cnn.com/2006/01/06/magazines/fortune/kabul_fortune/index.htm بخت “ په کابل کې د رسنيو امپراتوري جوړول” (جنوري، ۲۰۰۶)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120106023606/http://money.cnn.com/2006/01/06/magazines/fortune/kabul_fortune/index.htm |date=2012-01-06 }} 7ho6yehh0xpeyi3cv4cgxhsgrqjwape 0 15821 369240 366853 2026-09-23T05:22:50Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369240 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |birth_date = {{birth date and age|df=yes|1954|2|26}} }} [[دوتنه:Recep Tayyip Erdogan 2010.jpg|بټنوک|رجب طيب اردوغان]] رجب طیب اردوغان (چې د ۱۹۵۴ ز کال د فبروري په ۲۶ نېټه زېږیدلی) یو ترک سیاستوال دی چې له ۲۰۱۴ ز کال راهیسې د ترکیې د ولسمشر په توګه دنده ترسره کوي. نوموړي له ۲۰۰۳ ز کال څخه تر ۲۰۱۴ ز کال پورې د ترکیې د لومړي وزیر او له ۱۹۹۴ ز کال څخه تر ۱۹۹۸ ز کال پورې د استانبول د ښاروال په توګه خدمت وکړ. نوموړي په ۲۰۰۱ ز کال د عدالت او پراختیا ګوند (AKP) بنسټ کېښود او د ۲۰۱۴ ز کال څخه وړاندې چې د ولسمشر په توګه وټاکل شي، نوموړی ګوند یې د ۲۰۰۲، ۲۰۰۷ او ۲۰۱۱ ز کلونو په ټاکنو کې یې بریالیتوب ته ورساوه. نوموړي په ۲۰۱۷ ز کال کې د اساسي قانون له ټولپوښتنې څخه وروسته د AKP مشرتابه ته بېرته راستون شو. اردوغان چې اسلامپاله سیاسي شالید لري او ځان د محافظه کاره دیموکرات په توګه ښیي، د خپلې ادارې په اوږدو کې هغه له ټولنیز پلوه محافظه کاره او عوام پلوه پالیسو ته وده ورکړې ده.  <ref name="foxnews.com">{{cite news|url=http://www.foxnews.com/world/2014/08/21/turkey-davutoglu-expected-to-be-docile-prime-minister-with-erdogan-calling/|title=Turkey's Davutoglu expected to be a docile Prime Minister with Erdogan calling the shots|agency=Associated Press|work=Fox News|date=21 August 2014|access-date=27 November 2014|archive-date=18 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151018172550/http://www.foxnews.com/world/2014/08/21/turkey-davutoglu-expected-to-be-docile-prime-minister-with-erdogan-calling/|url-status=dead}}</ref><ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/monkey-cage/wp/2016/12/08/is-there-still-hope-for-turkish-democracy/|title=Is there still hope for Turkish democracy?|last1=Yildirim|first1=A. Kadir|date=8 December 2016|work=The Washington Post|access-date=27 June 2018|last2=Lynch|first2=Marc|language=en-US|issn=0190-8286}}</ref><ref>{{cite book|title=From Fascism to Populism in History|url=https://archive.org/details/fromfascismtopop0000finc|page=[https://archive.org/details/fromfascismtopop0000finc/page/152 152]|year=2019|publisher=University of California Press|first=Federico|last=Finchelstein}}</ref> د اسلامپاله سوکالۍ ګوند د نوماند په توګه د ۱۹۹۴ ز کال په ټاکنو کې د استانبول ښاروال وټاکل شو. نوموړي د ضیا ګوک آلپ د شعر لوستلو له امله، وروسته له خپلې دندې څخه ګوښه، له سیاسي دفتر څخه منع او د مذهبي نفرت د هڅولو په تور په څلورو میاشتو بند محکوم شو. وروسته اردوغان اسلامپاله ښکاره سیاست پرېښود او په ۲۰۰۱ ز کال کې یې منځلاری محافظه کاره AKP ګوند تاسیس کړ، چې په ۲۰۰۲ ز کال کې یې لویه بریا ترلاسه کړه. اردوغان چې لا هم له دندې منع و، د AKP ګډ بنسټ ایښودونکی عبدالله ګل د لومړی وزیر په توګه وټاکل شو او وروسته یې د اردوغان سیاسي بندیز لغوه کړ. د ۲۰۰۳ ز کال د سیرت د سمیه ییزو ټاکنو له ګټلو څخه وروسته، اردوغان د ګل پر ځای د لومړي وزیر په توګه وټاکل شو، او ګل د ولسمشرۍ لپاره د AKP د نوماند په توګه ډګر ته راغی. په ۲۰۰۷ او ۲۰۱۱ ز کلونو کې اردوغان د AKP د مشر په توګه دنده ترسره کړه چې په ۲۰۱۴ ز کال کې ولسمشر وټاکل شو او په ۲۰۱۸ ز کال کې د دویم ځل لپاره د ولسمشر په توګه وټاکل شو.   <ref name="erdogan-imprisoned">{{cite journal|title=A Tale of Two Mayors: Courts and Politics in Iran and Turkey|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-middle-east-studies_2004-05_36_2/page/253|first=Hootan|last=Shambayati|date=May 2004|journal=International Journal of Middle East Studies|publisher=Cambridge University Press|volume=36|issue=2|pages=253–275|doi=10.1017/S0020743804362057|hdl=11693/24287|s2cid=153768860|hdl-access=free}}</ref><ref name="Turkey's Most Eluded Prime Minister">{{cite news|title=Turkey's Powerful Prime Minister: Who Can Challenge Erdogan?|author=Walter Mayr|url=http://www.spiegel.de/international/europe/0,1518,495683,00.html|work=Der Spiegel|date=16 July 2007|access-date=3 December 2014}}</ref><ref name="Kumbaracibasi2009">{{cite book|author=Arda Can Kumbaracibasi|title=Turkish Politics and the Rise of the AKP: Dilemmas of Institutionalization and Leadership Strategy|url=https://books.google.com/books?id=tZLL9cg--u0C&pg=PA2|date=24 July 2009|publisher=Routledge|isbn=978-0-203-87629-9|pages=1–2}}</ref> د لومړي وزیر په توګه، د اردوغان د کاري دورې په لومړیو کلونو کې په اروپايي ټولنه کې د ترکیې د غړیتوب په اړه په خبرو کې پرمختګونه راغلل. همدارنګه د ترکیې اقتصاد د ۲۰۰۱ ز کال د مالي سقوط څخه وروسته د رغېدو په حال کې شو او په زیربنایي برخو کې لکه سړکونو، هوايي ډګرونو او د ګړندیو اورګاډو په شبکو کې پانګونه وشوه. نوموړي همدارنګه په ۲۰۰۷ او ۲۰۱۰ ز کلونو کې د اساسي قانون دوه بریالۍ ټولپوښتنې وګټلې. خو د هغه حکومت د فتح الله ګولن او د ګولن غورځنګ سره (چې د ترکیې د دولت له خوا د ترهګریز سازمان په توګه نومول شوی دی) د نږدې اړیکو له امله تر شخړه لاندې پاتې شو چې AKP د ګولن سره یو ځای د بالیوز او ایرګینیکون د محاکمو له لارې د سیکولر بیوروکراټانو او نظامي افسرانو په وړاندې په تصفیه تورن دی. د ۲۰۱۲ ز کال په وروستیو کې، د نوموړي حکومت د کردستان د کارګرانو ګوند (PKK) سره د کرد - ترکي د شخړې (۱۹۷۸ – تر اوسه) د پای ته رسولو لپاره د سولې خبرې پیل کړې. په ۲۰۱۵ ز کال کې اوربند مات شو، چې د شخړو او جګړو د زیاتوالي لامل شو. د اردوغان بهرنی سیاست د نوي عثماني سیاست په توګه انګېرل شوی دی او د سوریې په کورنۍ جګړه کې د ترکیې د ښکېلتیا لامل شو، چې د سوریې د کورنۍ جګړې پرمهال یې د دې هېوادونو په ګډه پوله د سوریې دیموکراتیکو ځواکونو له خوا د خاورې ترلاسه کولو مخه نیوله.  <ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-turkey-constitution-idUSBRE91H0C220130218|title=Erdogan's ambition weighs on hopes for new Turkish constitution|author=Nick Tattersall|date=28 February 2013|publisher=Stratejik Boyut|access-date=9 July 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.metrogroup.de/internet/site/ts_turkey/print/234842/Len/index.html|title=Growing consumption|date=24 November 2011|work=Metro Group|access-date=28 July 2012|خونديځ نېټه=2 February 2012|نښه=https://web.archive.org/web/20120202234347/http://www.metrogroup.de/internet/site/ts_turkey/print/234842/Len/index.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=2 February 2012|نښه=https://web.archive.org/web/20120202234347/http://www.metrogroup.de/internet/site/ts_turkey/print/234842/Len/index.html|نښه=https://web.archive.org/web/20120202234347/http://www.metrogroup.de/internet/site/ts_turkey/print/234842/Len/index.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20120202234347/http://www.metrogroup.de/internet/site/ts_turkey/print/234842/Len/index.html}}</ref> ترکیې د اردوغان د واک په وروستیو کلونو کې ډیموکراټیک شاتګ او فساد تجربه کړی دی. په ۲۰۱۳ ز کال کې د حکومت پر وړاندې د لاریونونو له پیل راهیسې، حکومت په مطبوعاتو او ټولنیزو رسنیو باندې دوامداره سانسور پلی کړ، د یوټیوب، ټویټر او ویکیپیډیا په څېر وېب پاڼو ته یې لاسرسی محدود کړ. دې کړنو په اروپايي ټولنه کې د ترکیې د غړیتوب په اړه خبرې وځنډولې. په ۲۰۱۳ ز کال کې د ۱۰۰ ملیارد ډالرو د فساد رسوایې د دې لامل شوه چې  د اردوغان نږدې متحدین ونیول شي چې اردوغان هم په کې تورن و ګڼل شو. د ګولن سره د اړیکو له خرابېدو وروسته، اردوغان له قضایي، بیوروکراسۍ او نظامي برخو څخه د هغه د پلویانو تصفیه پیل کړه. د ۲۰۱۶ ز کال د جولای په میاشت کې د بې پایلې پوځي کودتا هڅه د نورو تصفیو او بېړني حالت لامل شوه. حکومت ادعا وکړه چې د کودتا مشران له ګولن سره اړیکې لري، خو هغه په ​​دې کې هر ډول لاس درلودل رد کړل. د اردوغان واکمنۍ په زورواکي، پراخوالي، سانسور او د ګوندونو یا مخالفینو پر تحریم سره پېژندل شوې ده.  <ref>{{Cite journal|date=2016|title=Rising competitive authoritarianism in Turkey|url=http://repository.bilkent.edu.tr/bitstream/11693/36632/1/Rising%20competitive%20authoritarianism%20in%20Turkey.pdf|journal=Third World Quarterly|volume=37|issue=9|pages=1581–1606|doi=10.1080/01436597.2015.1135732|last1=Esen|first1=Berk|last2=Gumuscu|first2=Sebnem|hdl=11693/36632|s2cid=155983134|hdl-access=free}}{{Dead link|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2018/turkey|title=Turkey|publisher=Freedom House|language=en|access-date=27 June 2018|date=5 January 2018|خونديځ نېټه=7 July 2019|نښه=https://web.archive.org/web/20190707210506/https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2018/turkey|url-status=dead|خونديځ نېټه=7 July 2019|نښه=https://web.archive.org/web/20190707210506/https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2018/turkey|نښه=https://web.archive.org/web/20190707210506/https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2018/turkey|archive-url=https://web.archive.org/web/20190707210506/https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2018/turkey}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.washingtonpost.com/news/theworldpost/wp/2018/06/25/erdogan/?outputType=amp&variant=116ae929826d1fd3|title=Turkey takes a big step toward nationalist fascism|website=Washington Post|access-date=27 June 2018}}</ref><ref name="Turkey Blocks Twitter">{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/turkey-blocks-access-to-twitter/2014/03/20/7bad19d2-b08c-11e3-b8b3-44b1d1cd4c1f_story.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140321092718/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/turkey-blocks-access-to-twitter/2014/03/20/7bad19d2-b08c-11e3-b8b3-44b1d1cd4c1f_story.html|url-status=dead|archive-date=21 March 2014|title=Turkey Blocks Twitter|newspaper=The Washington Post|date=21 March 2014|access-date=27 November 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.zaman.com.tr/gundem_yeni-yolsuzluk-dosyasinin-ekonomik-boyutu-100-milyar-dolar_2189530.html|title=Yeni yolsuzluk dosyasının ekonomik boyutu 100 milyar dolar|trans-title=New economic corruption files valued at $100&nbsp;billion|language=tr|date=27 December 2013|access-date=3 December 2014|work=Zaman|last1=Genç|first1=Göksel|last2=Esit|first2=Elif|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141217043626/http://www.zaman.com.tr/gundem_yeni-yolsuzluk-dosyasinin-ekonomik-boyutu-100-milyar-dolar_2189530.html|archive-date=17 December 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=http://sozcu.com.tr/2013/gundem/100-milyar-dolarlik-yolsuzluk-430737/|title=100 milyar dolarlık yolsuzluk|language=tr|trans-title=$100&nbsp;billion dollar corruption|work=Sözcü|date=26 December 2013|access-date=3 December 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.milliyet.com.tr/yolsuzluk-operasyonunun-maliyeti-10/gundem/detay/1809059/default.htm|title=Yolsuzluk operasyonunun maliyeti 100 milyar Euro|language=tr|trans-title=Corruption operation costs 100&nbsp;billion euros|work=Milliyet|date=17 December 2013|access-date=3 December 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/12/turkey-failed-coup-attempt-161217032345594.html|title=Turkey's failed coup attempt: All you need to know|website=aljazeera.com}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-turkey-eu-italy-idUSKBN2BV2YW|title=Italy's Draghi accuses 'dictator' Erdogan, draws Turkey's condemnation|author=Reuters Staff|newspaper=Reuters|date=8 April 2021|via=www.reuters.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://foreignpolicy.com/2021/04/08/how-erdogan-got-his-groove-back/|title=How Erdogan Got His Groove Back|first=Steven A.|last=Cook}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://diem25.org/democratic-decay-and-uncertainty-turkey/|title=Democratic decay and uncertainty in Turkey|date=25 March 2021}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2018/08/18/business/west-democracy-turkey-erdogan-financial-crisis.html|title=The West Hoped for Democracy in Turkey. Erdogan Had Other Ideas.|first=Peter S.|last=Goodman|newspaper=The New York Times|date=18 August 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://moderndiplomacy.eu/2020/10/24/erdogans-calamitous-authoritarianism/|title=Erdogan's Calamitous Authoritarianism|first=Dr Alon|last=Ben-Meir|date=24 October 2020}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Turkey's deepening authoritarianism and the fall of electoral democracy|first1=Zafer|last1=Yılmaz|first2=Bryan S.|last2=Turner|date=20 October 2019|journal=British Journal of Middle Eastern Studies|volume=46|issue=5|pages=691–698|doi=10.1080/13530194.2019.1642662|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Aytaç|first=Selim Erdem|date=2021|title=Effectiveness of Incumbent's Strategic Communication during Economic Crisis under Electoral Authoritarianism: Evidence from Turkey|journal=American Political Science Review|volume=115|issue=4|pages=1517–1523|language=en|doi=10.1017/S0003055421000587|issn=0003-0554|doi-access=free}}</ref> اردوغان چې اجرائیوي جمهوري ریاست ته د ترکیې د پارلماني نظام د بدلون اوږد مهاله پلوی ګڼل کېده، په ۲۰۱۷ ز کال کې یې د ښي اړخه محافظه کار ملتپال ګوند (MHP) سره د اتحاد لپاره  اجراییه ریاست رامنځ ته کړ، چې دا بدلون د اساسي قانون د ټولپوښتنې په توګه و منل شو. د حکومت دا نوې بڼه په رسمي توګه د ۲۰۱۸ ز کال له عمومي ټاکنو څخه وروسته رامنځ ته شوه چې په کې اردوغان او د AKP-MHP نوي ایتلاف ټاکنې وګټلې. له هغه وخت راهیسې نوموړی د ترکیې د پولي واحد له ستونزو او د ۲۰۱۸ ز کال د پور له ناورین سره لاس او ګرېوان دی، چې د دې ناورین د لامل په توګه هم تر نیوکو لاندې دی او په پراخه کچه د نوموړي د شهرت د کمښت لامل شوی هم دی. همدارنګه، داسې انګېرل کېږي چې نوموړي د ۲۰۱۹ ز کال په سمیه ییزو ټاکنو کې ونډه درلوده چې په پایله کې یې حاکم ګوند د ۱۵ کلونو په اوږدو کې د لومړي ځل لپاره د انقرې او استانبول کنټرول له لاسه ورکړ. له ماتې وروسته، د ترکیې حکومت په استانبول کې د بیا ټاکنو امر وکړ، چې په کې واکمن ګوند بیا په لوی توپیر سره ټاکنې و بایللې. د اردوغان لپاره دوه پرله پسې ماتې د پام وړ ماتې ګڼل کېدې، چې یو وخت هغه ویلي وو چې که د هغه ګوند "استانبول له لاسه ورکړي، نو په حقیقت کې به ترکیه له لاسه ورکړي". <ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-turkey-election-factbox-idUSKBN1JI1O1|title=Turkey's powerful new executive presidency|author=Reuters Staff|newspaper=Reuters|date=22 June 2018|via=www.reuters.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://euobserver.com/foreign/145409|title=Erdogan picks EU fight, as Turkish economy tanks|website=EUobserver|language=en|access-date=29 August 2019}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.haaretz.com/middle-east-news/turkey/as-turkish-economy-sours-erdogan-s-party-could-lose-grip-on-big-cities-1.6851941|title=As Turkish Economy Sours, Erdogan's Party Could Lose Grip on Big Cities|date=19 January 2019|work=Haaretz|access-date=29 August 2019|language=en|archive-date=2 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210202061340/https://www.haaretz.com/middle-east-news/turkey/as-turkish-economy-sours-erdogan-s-party-could-lose-grip-on-big-cities-1.6851941|url-status=dead}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2019/06/23/europe/turkey-istanbul-mayor-election-intl/index.html|title=Istanbul election rerun won by opposition, in blow to Erdogan|author=Isil Sariyuce and Ivana Kottasová|website=CNN|date=23 June 2019|access-date=20 August 2019}}</ref><ref name=":3">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2019/06/23/world/europe/istanbul-mayor-election-erdogan.html|title=Turkey's President Suffers Stinging Defeat in Istanbul Election Redo|last=Gall|first=Carlotta|date=23 June 2019|work=The New York Times|access-date=20 August 2019|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref name="bbcelection">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-48739256|title=Turkey's ruling party loses Istanbul election|date=23 June 2019|work=BBC News}}</ref><ref name=":5">{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/in-setback-for-erdogan-opposition-candidate-wins-istanbul-mayor-seat-11561309654|title=In Setback for Erdogan, Opposition Candidate Wins Istanbul Mayor Seat|last=Gauthier-Villars|first=David|website=The Wall Street Journal|date=23 June 2019}}</ref><ref name=":6">{{cite web|url=https://www.sozcu.com.tr/2019/dunya/son-dakika-financial-timestan-sok-istanbul-secimi-yorumu-5194106|title=Son dakika… Financial Times'tan şok İstanbul seçimi yorumu|website=sozcu.com.tr}}</ref><ref name="tele1.com.tr">{{Cite web|url=https://tele1.com.tr/erdogan-istanbulda-teklersek-turkiyede-tokezleriz-44258/|title=Erdoğan: 'İstanbul'da teklersek, Türkiye'de tökezleriz'|date=2 April 2019|website=Tele1}}</ref> == کورنۍ او شخصي ژوند == === د ژوند لومړي کلونه === اردوغان د استانبول په یوه بې وزله ګاونډۍ سمیه، کاسمپاسا کې چې کورنۍ یې په ۱۹۳۰ لسیزه کې له ریز ولایت څخه دې ځای ته کډه شوې وه، نړۍ ته سترګې پرانیستې. د اردوغان قبیله په اصل کې د ګرجستان د ادجارا له سیمې څخه ده. د هغه والدین احمد اردوغان (۱۹۰۵ – ۱۹۸۸) او تنزیل اردوغان (د زېږد پر مهال نوم موتلو؛ ۱۹۲۴ – ۲۰۱۱) نومېدل. <ref>{{cite news|last1=Sontag|first1=Deborah|title=The Erdogan Experiment|url=https://www.nytimes.com/2003/05/11/magazine/the-erdogan-experiment.html|access-date=11 January 2020|work=The New York Times|date=11 May 2003}}</ref><ref>{{cite web|url=http://m.ensonhaber.com/recep-tayyip-erdoganin-hayati-2014-07-01.html|title=Recep Tayyip Erdoğan'ın hayatı|date=1 July 2014|language=tr|publisher=Ensonhaber|access-date=22 September 2017|archive-date=12 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612163738/http://m.ensonhaber.com/recep-tayyip-erdoganin-hayati-2014-07-01.html|url-status=dead}}</ref> اردوغان د ماشومتوب خپلې ورځې په ریز کې تېرې کړې، چې پلار یې هلته د ترکیې په ساحلي ګارډ کې د کپتان دنده درلوده. نوموړي د دوبي د رخصتۍ ډېری وختونه د ریز ولایت په ګینیسو کلي کې تېرول. دا سیمه د هغه د کورنۍ اصلي ټاټوبی و. د خپل ژوند په اوږدو کې ډېرې دې معنوي ټاټوبي ته راستنېده او په ۲۰۱۵ ز کال کې يې دې کلي ته نږدې د غره پر سر يو پراخ جومات پرانيست. کله چې اردوغان ۱۳ کلن و، د هغه کورنۍ استانبول ته را کډه شوه.  <ref name="İşte Ahmet Kaptan'ın bilinmeyen hikayesi">{{cite web|language=tr|url=http://odatv.com/iste-ahmet-kaptanin-bilinmeyen-hikayesi-0412161200_m.html|title=İşte Ahmet Kaptan'ın bilinmeyen hikayesi|publisher=Odatv|date=4 December 2016|access-date=11 January 2022|خونديځ نېټه=11 January 2022|نښه=https://web.archive.org/web/20220111102551/http://odatv.com/iste-ahmet-kaptanin-bilinmeyen-hikayesi-0412161200_m.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=11 January 2022|نښه=https://web.archive.org/web/20220111102551/http://odatv.com/iste-ahmet-kaptanin-bilinmeyen-hikayesi-0412161200_m.html|نښه=https://web.archive.org/web/20220111102551/http://odatv.com/iste-ahmet-kaptanin-bilinmeyen-hikayesi-0412161200_m.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111102551/http://odatv.com/iste-ahmet-kaptanin-bilinmeyen-hikayesi-0412161200_m.html}}</ref><ref name="charismatic">{{cite news|title=Turkey's charismatic pro-Islamic leader|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2270642.stm|work=[[BBC News]]|date=4 November 2002|access-date=23 July 2006}}</ref><ref>[http://www.hurriyet.com.tr/kible-dagi-caminin-insaati-bitti-acilisi-erdogan-yapacak-29732329 Kıble Dağı Cami'nin inşaatı bitti, açılışı Erdoğan yapacak] Hürriyet, 5 August 2015</ref> د ځوانۍ په دوران کې، پلار یې هغه ته د اونۍ ۲.۵ لېرې خرڅ ورکولو  چې له یو ډالر څخه لږ ارزښت لري. په دې پیسو باندې هغه پوسټ کارډونه اخیستل او په سړکونو یې بېرته پلورل. هغه همدارنګه په ټرافیکي ګڼه ګوڼه کې بند پاتې شوو چلوونکو ته اوبه پلورلې. اردوغان همدارنګه د سړک سر د پلورونکي په توګه سمیټ (د کنجدو د دانو کلچې) پلورلې. هغه سپین پیش بند اغوسته او په ښیښه یي چوکاټ کې چې د دری-ټایره ګادۍ په سر جوړ شوی و، دا کلچې پلورلې. په ځوانۍ کې اردوغان همدارنګه په یو سیمه ییز لوبغالي کې د فوټبال نیمه مسلکي لوبه کوله. فنرباغچه ټیم غوښتل چې هغه کلپ ته جذب کړي خو پلار یې و نه منله. په ولسوالۍ کې د فوټبال هغه ځایی لوبغالی چې نوموړي په کې لوبې کولې د قسیم پاچا د سپورت د لوبغالي په نوم یادېده چې وروسته د اردوغان په نوم و نومول شو.  <ref name="bbcerdogan">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6900616.stm|title=Profile: Recep Tayyip Erdogan|work=BBC News|access-date=29 August 2008|date=18 July 2007}}</ref><ref name="akperdogan">{{cite web|url=http://www.akparti.org.tr/english/yonetim/genel-baskan|title=Life story|publisher=AK Parti Official Web Site|access-date=29 August 2008}}</ref><ref name="britannicaerdogan">{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/913988/Recep-Tayyip-Erdogan|title=Recep Tayyip Erdoğan|encyclopedia=[[Britannica Online Encyclopedia]]|access-date=29 August 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://siyaset.milliyet.com.tr/fenerbahce-erdogan-i-transfer-etmek-istemis/siyaset/siyasetdetay/01.04.2013/1687933/default.htm|title=Fenerbahçe Erdoğan'ı transfer etmek istemiş|work=Milliyet|date=1 April 2013|access-date=9 July 2013|language=tr|trans-title=Fenerbahçe wanted to transfer Erdoğan|خونديځ نېټه=25 May 2013|نښه=https://web.archive.org/web/20130525001143/http://siyaset.milliyet.com.tr/fenerbahce-erdogan-i-transfer-etmek-istemis/siyaset/siyasetdetay/01.04.2013/1687933/default.htm|url-status=dead|خونديځ نېټه=25 May 2013|نښه=https://web.archive.org/web/20130525001143/http://siyaset.milliyet.com.tr/fenerbahce-erdogan-i-transfer-etmek-istemis/siyaset/siyasetdetay/01.04.2013/1687933/default.htm|نښه=https://web.archive.org/web/20130525001143/http://siyaset.milliyet.com.tr/fenerbahce-erdogan-i-transfer-etmek-istemis/siyaset/siyasetdetay/01.04.2013/1687933/default.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20130525001143/http://siyaset.milliyet.com.tr/fenerbahce-erdogan-i-transfer-etmek-istemis/siyaset/siyasetdetay/01.04.2013/1687933/default.htm}}</ref><ref>{{Cite web|last=klaiber-it.de|first=Timo Klaiber|title=Recep Tayyip Erdoğan Stadyumu|url=https://www.europlan-online.de/recep-tayyip-erdo%2526%2523287an-stadyumu/stadion-5616.html|access-date=30 October 2020|website=Europlan-Online|archive-date=1 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101155138/https://www.europlan-online.de/recep-tayyip-erdo%2526%2523287an-stadyumu/stadion-5616.html|url-status=dead}}</ref> اردوغان د سکندرپاچا د ټولنې غړی دی، چې د ترکیې د نقشبندي تګلارې د تصوف ټولنه ده.  <ref>[http://www.eurasiareview.com/05092015-the-naqshbandi-khalidi-order-and-political-islam-in-turkey-analysis/ Eurasia Review: "The Naqshbandi-Khalidi Order And Political Islam In Turkey – Analysis" By Hudson Institute] 5 September 2015</ref><ref>[http://file.insightturkey.com/Files/Pdf/15_2_2013_heper.pdf Insight Turkey: "Islam, Conservatism, and Democracy in Turkey: Comparing Turgut Özal and Recep Tayyip Erdoğan" by METİN HEPER] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304095616/http://file.insightturkey.com/Files/Pdf/15_2_2013_heper.pdf|date=4 March 2016}} 15 February 2013</ref> == مخينه == [[دوتنه:Isaac Herzog state visit to Turkey, March 2022 (GPOHA1 0925).jpg|بټنوک]] اردوغان د تورکيې لوېديځ کې د [[استانبول]] په گڼ ملتيز ښار کې د [[رسمپاشا]] په سیمه کې وزېږېد. خو کورنۍ یې د ريزه ولایت پورې تړاؤ لري چې له هغه سیمې يې استنبول ته کډه وکړله . ښاغلی اردوغان ډېر کلک هېوادپالی او ولسپالی تورکی دی چې خپلې څرگندونې يې د اېن ټي وي په نوم چاینل ته داسې کړې وې . ٫٫ تاسو به هېڅ باور ونه کړئ چې زما په هکله ځینو تنگنظرو داسې وېلي و ، گواکې زه گورجی يم ، ځينو بيا راته ارمنی وېلې ، خو زه باید په ډاگه کړم چې زه الحمد الله تورکی يم ،، اردوغان خپل ماشومتوب د تورکيې په [[ريزه ولایت (تورکيه)|ريزه ولایت]] کې تېر کړی ، هلته يې پلار د سیمې د سايل (سیند غاړې) څارونکی پوځي و . د اردغان کورنۍ استنبول ته اله ورکډه شول چې کله اردغان د ۱۳ کالو و . په ټيټ کلنۍ (ځلميتوب) کې اردغان د استنبول په گڼ ملتیز او ډېر مېشته ښار کې د لیمو زوښا (جوس) او خوږې وړې ډوډۍ يې خرڅولې . دغه خرڅلاؤ يې پدې ترسره کول چې خپلې نورې اړتياوې پخپله پوره کړي ، گنې د منځوي کچې ژوند يې په ټه ييزه توگه درلود . اردغان په عملي توگه متوازنې مسلمانې کورنۍ کې لوی شو او خپلې زده کړې یې په لومړي ځل د پيالې لومړنيو زده کړو ښوونځي کې چې يو شپېغالی (لیليه) یې هم درلوده په اسلامي اصولو ولاړ کال ۱۹۶۵م زېږدي کې پیل کړې . په ۱۹۷۳م زېږدي کې ده خپله د دوهمې کچې لوړو زده کړو ديپلوم له ايوپ لوړو زده کړو ښوونځي څخه ترلاسه کړ. همدارنگه ورپسې د سوداگرۍ او ادارې په برخه کې لوړې زدهع کړې د لسانس په کچې د اکثريې ښوونځي او د ټه ييزې او خبرتيايي ساينس پوهنځي کې ترلاسه کړلې چې وروسته یې همدې پوهنځي ته د مرمرې پوهنتون نوم ورکړ. اردغان خپل په ځوانۍ کې ډېر تکړه فوټبالر هم و چې په سیمه ییزه کچه د دوهمې ـ کچې لوړ کلب و . فینربېهچې غوښتل چې دی نور هم پرمخ ولاړ شي خو پلار یې فوټبال ته نور پرېنښود . اردوغان د اېمينې گلباران په نوم ښوې پېغلې سره واده وکړ چې په کال ۱۹۷۸ زېږدي کې ۴م د جولای زېږېدلې وه . دواړه د دوه ځامنو خاوندان دي چې احمت (احمد) بوراک او نېکميدين بلال نومېږي او همدارنگه یې دوه لوڼې هم وشوې چې نومان یې اسره او صوميه نومېږي . د اردغان د پلار نوم احمت اردغان و چې په کال ۱۹۸۸م زېږدي کې ومړ او مور بي بي یې چې تنزله نومېده د ۸۸ کالو په عمر کال ۲۰۱۱م زېږدي مړه شوه . == زده کړې == ښاغلی اردوغان په کال ۱۹۸۱م زېږيز کې د [[مرمره پوهنتون]] څخه د [[وټپوهنه|وټپوهنې]] پوهنځۍ د خبرتيايي پوهنې له څانگې څخه زده کړې ترلاسه کړي . == سیاست کې ښکېلتيا == == بندي کېدل == == له گوند مشرۍ څخه تر صدارت او ارگ پورې == == سياسي دريځ == == لاسته راوړنې == == سرچینې == * https://en.wikipedia.org/wiki/Recep_Tayyip_Erdo%C4%9Fan [[وېشنيزه:د ترکیې وزيران]] [[وېشنيزه:ترکي سياستوال]] 0h0a6b6jpctrp2tukx9sjv8vs3a70pq 0 16753 369273 367829 2026-09-23T08:11:04Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369273 wikitext text/x-wiki '''لږ-گڼ ليپوپروټين''' يا '''لږ-گڼ شهمي پروټين''' ''([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Low-density lipoprotein يا په لنډه LDL)'' د ليپوپروټينو د پينځو سترو ډلو نه يوه ډله شهمي پروټين دي چې د غټې کچې نه تر وړې کچې په دې ترتيب اوډل کېږي، کايلومايکرون، خورا لږ-گڼ ليپوپروټين/شهمي پروټين، منځنی-گڼ ليپوپروټين/شهمي پروټين، لږ-گڼ ليپوپروټين/شهمي پروټين، ډېر-گڼ ليپوپروټين/شهمي پروټين. دا ليپوپروټينونه د ژونکو نه چاپېر اوبلن چاپېريال او د اوبو پر بنسټ د وینې بهير کې د غوړو د گڼ شمېر ماليکولونو، چې په دغو کې [[کولېسټرول]] هم راځي، د لېږدېدو چارې برابروي. څېړنيزو زده کړو جوته کړې چې په لوړه کچه د بي-ډول لږ-گڼ ليپوپروټينونه (اې-ډوله لږ-گڼ ليپوپروټينو په خلاف) روغتيايي ستونزې او د زړه او رگونو ناروغيو ته وده ورکوي. دا ډول ليپوپروټينونه اکثراً د ''بد کولېسټرول'' په نامه هم پېژندل کېږي او د دغو په خلاف ډېر-گڼ ليپوپروټينونه د ''ښه کولېسټېرول'' په نامه پېژندل کېږي.<ref>[http://www.americanheart.org/presenter.jhtml?identifier=180 LDL and HDL Cholesterol: What's Bad and What's Good?]</ref> ==د آزمېښتون آزموينې == په درملگريزو آزمېښتونو کې اکثرا د وينې اخيستنې وروسته په وينه کې د LDL-C کچې راپور وړاندې کېږي، دا هغه معيار دی چې د کولېسټرول لرونکو لږ-گڼ ليپوپروټينو شمېر پرې څرگندېږی. په کلينيکي لحاظ، دا اندازه شوی شمېر ډېر ارزښت لري. د شمېرپوهنې له مخې د LDL-C د کچې شمېر د هغو لږ-گڼ ليپوپروټينو د څومره والي په اټکل کېدو کې کارېږی چې روغ بدن د اتېروسکلېروسېز ناروغۍ په لور بيايي. د LDL نېغه مېچنه هم په آزمېښتون کې شونې ده او د پورته ياد شوي آزمېښت په پرتله په ځينو ځاينو کې موثره هم ده. خو دا آزمېښت د ډېر لگښت او په ځانگړو آزمېښتونونو کې د ترسره کېدنې په پار ډېر نه ترسره کېږي. په ۲۰۰۸ ز. کال کې [[امريکایی ډيابېټېز تنظيم|ADA]] او [[د زړه پوهنې امريکايي پوهنځی|ACC]] د [[هستوي مقناتيسي رېزونېنس|NMR]] په مرسته د LDL ماليکولونو نېغه مېچنه تصويب کړه چې په ځينو روابطو کې تر ټولو ښه او په ځینو وگړو کې د زړه او رگونو د رنځونو د وېرې په اټکلېدو کې کارېږي.<ref>John D. Brunzell, MD, FACP, Michael Davidson, MD, FACC, Curt D. Furberg, MD, PhD, Ronald B. Goldberg, MD, Barbara V. Howard, PhD, James H. Stein, MD, FACC, FACP and Joseph L. Witztum, MD Lipoprotein Management in Patients With Cardiometabolic Risk, J Am Coll Cardiol, 2008; 51:1512-1524. [http://content.onlinejacc.org/cgi/content/full/j.jacc.2008.02.034#BIB25] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120227102644/http://content.onlinejacc.org/cgi/content/full/j.jacc.2008.02.034#BIB25 |date=2012-02-27 }}</ref> ==ژونکيميا== ===جوړښت=== Each native LDL particle contains a single [[apolipoprotein]] B-100 molecule ([[apolipoprotein B-100|Apo B-100]], a protein that has 4536 [[amino acid]] residues and a mass of 514 [[kDa]]), which circulates the fatty acids, keeping them soluble in the aqueous environment.{{Citation needed|reason=not common knowledge|date=January 2012}} In addition, LDL has a highly hydrophobic core consisting of polyunsaturated fatty acid known as ''linoleate'' and about 1500 esterified cholesterol molecules.{{Citation needed|reason=Unable to find anything that confirms this|date=January 2012}} This core is surrounded by a shell of phospholipids and unesterified cholesterol, as well as the single copy of Apo B-100. LDL particles are approximately 22&nbsp;nm (0.00000087&nbsp;in.) in diameter and have a mass of about 3 million [[atomic mass unit|daltons]], but since LDL particles contain a changing number of fatty acids, they actually have a distribution of mass and size.<ref>{{Cite journal |author=Segrest JP, Jones MK, De Loof H, Dashti N |title=Structure of apolipoprotein B-100 in low density lipoproteins |journal=Journal of Lipid Research |volume=42 |issue=9 |pages=1346–67 |year=2001 |month=September |pmid=11518754 |url=http://www.jlr.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=11518754 |access-date=2012-08-22 |archivedate=2019-09-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190912024800/http://www.jlr.org/content/42/9/1346.long }}</ref> Determining the structure of LDL has been a tough task because of its heterogeneous structure. First structure of LDL at human body temperature in native condition has been recently found using cryo-electron microscopy and it has resolution of 16 Angstrom.<ref>{{Cite journal|author=Kumar V, Butcher SJ, Katrina O,Engelhardt P,Heikkonen J, Kaski K, Ala-Korpela M, Kovanen PT. |title=Three-Dimensional cryoEM Reconstruction of Native LDL Particles to 16Å Resolution at Physiological Body Temperature |journal=PLoS ONE |year=2011 |month=May|pmid=21573056 |url=http://www.plosone.org/article/info%3Adoi%2F10.1371%2Fjournal.pone.0018841 |doi=10.1371/journal.pone.0018841 |pmc=3090388 |volume=6 |issue=5 |pages=e18841}}</ref> ===د LDL څېرمه ډولونو مخبېگلې=== LDL particles vary in size and density, and studies have shown that a pattern that has more small dense LDL particles, called ''Pattern B'', equates to a higher risk factor for [[coronary heart disease]] (CHD) than does a pattern with more of the larger and less dense LDL particles (''Pattern A''). This is because the smaller particles are more easily able to penetrate the [[endothelium]]. ''Pattern I'', for ''intermediate'', indicates that most LDL particles are very close in size to the normal gaps in the endothelium (26&nbsp;nm). {{Citation needed|date=February 2011}} According to one study, sizes 19.0 to 20.5&nbsp;nm were designated as pattern B and LDL sizes 20.6–22&nbsp;nm were designated as pattern A.<ref>http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/clc.4960280510/pdf</ref> Some in the medical community have suggested the correspondence between Pattern B and CHD is stronger than the correspondence between the LDL number measured in the standard lipid profile test. Tests to measure these LDL subtype patterns have been more expensive and not widely available, so the common lipid profile test is used more commonly. <ref>{{Cite web |title=آرشیف کاپي |url=http://www.msnbc.msn.com/id/35058896/ns/health-heart_health/t/bad-cholesterol-its-not-what-you-think/#.T4Gkub_Owrg |access-date=2012-08-22 |archive-date=2011-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111222134315/http://www.msnbc.msn.com/id/35058896/ns/health-heart_health/t/bad-cholesterol-its-not-what-you-think#.T4Gkub_Owrg |url-status=dead}}</ref> There has also been noted a correspondence between higher triglyceride levels and higher levels of smaller, denser LDL particles and alternately lower triglyceride levels and higher levels of the larger, less dense LDL.<ref name="pmid12417832">{{Cite journal|author=Superko HR, Nejedly M, Garrett B |title=Small LDL and its clinical importance as a new CAD risk factor: a female case study |url=https://archive.org/details/sim_progress-in-cardiovascular-nursing_fall-2002_17_4/page/167 |journal=Progress in Cardiovascular Nursing |volume=17 |issue=4 |pages=167–73 |year=2002 |pmid=12417832 |doi=10.1111/j.0889-7204.2002.01453.x}}</ref><ref name="Warnick"/> With continued research, decreasing cost, greater availability and wider acceptance of other ''lipoprotein subclass analysis'' assay methods, including [[NMR spectroscopy]],<ref>{{Cite journal|author=Otvos J |title=Measurement of triglyceride-rich lipoproteins by nuclear magnetic resonance spectroscopy |journal=Clin Cardiol |volume=22 |issue=6 Suppl |pages=II21–7 |year=1999 |month=June |pmid=10376193 |doi= |url=}}</ref> research studies have continued to show a stronger correlation between human clinically obvious cardiovascular event and quantitatively measured particle concentrations.{{Citation needed|date=September 2011}} ===ژونکې منځ ته لېږدېدنه=== When a cell requires cholesterol, it synthesizes the necessary [[LDL receptors]], and inserts them into the plasma membrane. The LDL receptors diffuse freely until they associate with [[clathrin]]-[[Caveolae|coated pits]]. LDL particles in the blood stream bind to these extracellular LDL receptors. The clathrin-coated pits then form vesicles that are endocytosed into the cell. After the clathrin coat is shed, the vesicles deliver the LDL and their receptors to early [[endosomes]], onto late endosomes to lysosomes. Here the cholesterol esters in the LDL are hydrolysed. The LDL receptors are recycled back to the plasma membrane. == سرچينې == {{Reflist}} 11ysf17s9dxqnqpbhc3mtdki61i954v 0 16826 369189 365771 2026-09-23T02:50:17Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369189 wikitext text/x-wiki '''[[رېږدله|رېږدلې]] انجينري''' ''([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Earthquake Engineering)'' د انجينرۍ هغه څانگه ده چې د رېږدلې او د هغه څخه د راولاړو طبیعي ناورینونو د څیړلو، مخنیوي، لاملونو، او نورو په برخه کې کار کوي.<ref name=Bozorgnia2004>{{cite book |last1=Bozorgnia |first1= Yousef |last2= Bertero |first2=Vitelmo V. |title= Earthquake Engineering: From Engineering Seismology to Performance-Based Engineering |url=https://archive.org/details/earthquakeengine0000unse_g5o9 |publisher=[[CRC Press]] |year=2004 |isbn=978-0-8493-1439-1 }}</ref> پخوا به د رېږدلې انجينري داسې تعریف کیده چې د ودانیو او ځمکنیو جوړښتونو کړه د رېږدلې پر وړاندې څیړي او را پیژني. لدې امله وروسته دغه څانگه د دواړو ودانیو انجينريstructural engineering او ځمکپیژندنې geotechnical engineering د ټولگې په توگه وپیژندل شوه. د رېږدلې انجينرۍموخې دادي: * د سختو زلزلو د پایلو او ورانیو وړاندوینه اغیز چې په ښاري سیمو او بنسټیزو ساختمانونو ېې اچوي. * د ودانونې او جوړونې د کوډونو پر بنسټ ولاړ نوې ودانۍ ډیزان،جوړې او ترمیم کړي ترڅو د تمې سره سم د پیښیدونکو زلزلو پر وړاندې کلک او ښه مقاومت ولري. یو انجیمري تعمیر اړینه نده چې باید بیخي زیات کلک او غیر اقتصادي وي. بلکه باید د امکان تر بریده اقتصادي او تر ټاکلي یا په پام کې نیول شوي بریده د سیمې د مکررو زلزلو پر وړاندې کلک او هم څه ناڅه نړیدنه پکې رامنځ ته شي. [[دوتنه:Snapshot of earthquake-like crash testing.jpg|thumb|د لړزونکي میز پوسیله د یو منظم انجينري تعمیر نړیدنه. د چپ اړخ تعمیر د یو عادي تعمیر او د ښي اړخ ېې د بیس-آیزولیشن تعمیر بیلگه ده]] [[دوتنه:101.portrait.altonthompson.jpg|thumb|415 × 795 px|کيڼ|د ټایپي 101 دنگه ودانۍ چې د ځوړندې کتلې ډمپر لري، د نړۍ دریمه دنگه ودانۍ ده]] == د رېږدلې بار == د رېږدلې بار اچونه '''یعنې ودانۍ یا بل هر سترکچر ته د رېږدلې پوسیله د منځ ته راغلی خوځښت ورکول'''. دغه بار ودانۍ ته د ځمکې پر مخ،او یا هم د کوم بل سترکچر پرسر لکه پر پل د رېږدلې بار د هغې د ستنو د پاسه ور تپل کیږي. == د رېږدلې پر وړاندې د ودانۍ کړه == '''زلزله''' او یا د '''رېږدلې پر وړاندې د ودانۍ کړه'''(seismic performance) د ودانۍ هغه ځواک ښيي چې د پیښې شوې رېږدلې پرمهال خپل کړه څرگند کړي. د بیلگې په توگه د رېږدلې د پیښیدو او د هغې وروسته باید ودانۍ خوندي، او د کارونې وړ وي. یوه ودانۍ هغه مهال خوندي ''safe'' بلل کیږي چې پکې استوگن او شاوخوا خلکو ژوند په خطر کې وا نه چوي. چې دا خطر د بشپړ او یا هم ځنو برخو د نړیدو له کبله وي. یوه ودانۍ هغه وخت د کارونې وړ ''serviceable'' بلل کیږي چې ورته پام کې نیولې ځانگړتیاوې ېې په پوره توگه د کار وړ وي او یا نه وي زیانمنې شوې. === د رېږدلې پر وړاندې د کړو ارزونه === انجینران باید پوه شي چې د یوې ټاکلې رېږدلې د خوځښت پر وړاندې یوه ودانۍ په څومره کچه خپل کړه ترسره کولی شي. دغه ارزونه هم په تجربي او هم په شننیزه یا تحلیلي توگه ترسره کیږي. ====تجربي ارزونه==== په تجربي ډول ارزونه تل زیات لگښت لري. پدې ډول ارزونه کې د یوې ودانۍ بیلگه یا ماډل د یو ځانگړي سکیل سره جوړیږي، او بیا په لړزونکي میز باندې مصنوعي زلزله ورکول کیږي، پدې توگه د رېږدلې پر وړاندې د دغه ودانۍ کړه ارزوي. [[دوتنه:Shaking NDC.jpg|thumb|698 × 480 px|کيڼ|د وچ-کلک (کړسن) شپږ پوړیزه کانکریټي ودانۍ آزمایښت د لړزونکي میز پر سر]] داچې دغه ډول آزمایښتونه زیات لگښت ته اړتیا لري ترڅو د یوې ودانۍ ارزونه وکړي؛ غوره پیتیل شوېده چې ددې کار لپاره د باور وړ موډلونه او د شننې لارې چارې رامنځ ته او د هغوی پر دقت او کره والي کار وکړي. کله چې د باور وړ کره موډلونه او د شننې لارې رامنڅ ته شوې، دغه لارې بیا د تجربي آزمایښتونو پر ځای کاروي چې پدې توگه د رېږدلې پر وړاندې د یوې ودانۍ د ارزولو بیه ډیره ارزانه پریوزي. ====شننیز یا تحلیلي ارزونه==== شننیزه ارزونه یا د ودانۍ شننه چې انگریزي کې ورته (seismic structural analysis) وايي، د رېږدلې انجينرۍیوه پیاوړې وسیله ده چې د هغې پر مټ د ودانیو مشرح موډلونونو وړتیا د ودانیو د شننې په کارولو سره معلوموي؛ او د رېږدلې پر وړاندې د ودانۍ د کړو د ښه پوهاوي په برخه کې ډیر اغیزمن پریوزي. په ټوله کې د ودانیو شننه پر ساختماني ډینامیکس چې انگریزي کې ورته [[structural dynamics]].<ref name=DynamicsOfStructures>{{cite book|title= Dynamics of Structures|url= https://archive.org/details/dynamicsofstruct0000chop_m0d9|author=Chopra, Anil K.|year=1995|publisher=Prentice Hall|isbn=0-13-855214-2}}</ref> .[1]) وايي، ولاړه ده. د رېږدلې د شننې ترټولو مخکښه وسیله د ځواب سپکټرون یا [[response spectrum]] لاره ده. که څه هم داډول لارې د ارتجاعي سیستمونو لپاره ښې دي، خو کله چې یوه ودانۍ ډیره سخته زیانمنه شي د هغې د کړه بیا د غیر ارتجاعي یا ([[non-linearity]]) په بڼه څرگندیږي. د گام-په-گام انټگرال شننیزه لار د یوې گټورې وسیلې او لارې په توگه د څو-درجې-آزادۍ لرونکو ودانیو د شننې لپاره پیژندل شویده. په لنډ ډول، د ودانۍ شننه ددې لپاره ترسره کیږي ترڅو د هغې کړه د رېږدلې پر وړاندې و ارزوي. د ودانۍ د کړو ارزونه د غیر ارتجاعي سټاټیک پوش اور (nonlinear static pushover) شننې او یا هم (nonlinear time-history analysis) شننې په ترسره کولو سره په لاس راځي. ددې لارو د پلي کولو لپاره اړینه ده چې لمړی د ودانۍ د غړو لکه ستنه (column)، تیر (beams) غوټه (beam-column joint) او دیوال (shear wall) یو وړ او مناسب غیر ارتجاعي موډل برابر شي. د کره موډلونو د پیژندلو او برابرولو په برخه کې تجربي پایلې ښه مرسته کولی شي ترڅو د هر غړي کره موډل په تیره بیا د هغه غړو چې زیات غیر ارتجاعي بدلون (deformations) ېې موندلی وي پیدا او تیار کړی شو. د هر غړي غیر ارتجاعي موډلونه بیا یو د بل سره تړل کیږي ترڅو د ټولې ودانۍ غیر ارتجاعي موډل ترې لاسته راشي. او لاسته راغلی موډل بیا شنل کیږي ترڅو د ودانۍ د کړو ارزونه ېې وشي. په اوسني وخت کې پورته یادو چارو لپاره کمپیوټري پروگرامونه ډیر زیات کار کولی شي. په بازار کې بې شمیره سوداگریز پوستکالي (software) شته چې ددې موخې لپاره کاریدی شي د بیلگې په توگه: CSI-SAP2000، CSI-PERFORM-3D او نور. همداراز پر څیړنه-ولاړ (research-based) کمپیوټري پوستکالي پدې برخه کې د لاس رسي وړ دي لکه :RUAUMOKO ،OpenSees او DRAIN-2D/3D، چې د پرانیستې سرچینې (open source) په ډول ورته لاس رسی کیدی شي. == د رېږدلې انجينرۍ اړونده څېړنې == [[دوتنه:FPB testing-1.jpg|بټنوک|800 × 1,183 px|کيڼ|د لړزونکي میز پر سر د یوې ودانۍ د موډل آزمایښت]] پدې برخه کې څیړنې او گویږنې په شننیز او تجربي توگه ترسره کیږي ترڅو د رېږدلې انجينرۍاړوند بیلابیلو برخو کې ښه، کره، علمي موندنو لاس بري وشي. پدې توگه به د شته منل شوو معیارونو بیا کتنه او سمونه د نوو موندنو په رڼا کې ترسره او د پلي کیدو په ډگر کې پوره آسانتیاوې او کره توب رامنځ ته شي. Earthquake Engineering Research Institute یا (EERI) د رېږدلې انجينرۍپه څیړنیزو چارو کې مخکښه اداره ده چې هم په متحده ایالتونو او هم په نړیواله کچه فعالیت کوي. په نړیواله کچه د رېږدلې اړوند څیړنې په لاندې مرکزونو او یا د دوی تر سیوري لاندې ترسره کیږي: *[http://www.eeri.org/ Earthquake Engineering Research Institute (EERI)] *[http://eerc.berkeley.edu/ Earthquake Engineering Research Center] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121014142404/http://www.eerc.berkeley.edu/ |date=2012-10-14 }} *[http://peer.berkeley.edu Pacific Earthquake Engineering Research Center (PEER)] *[http://blume.stanford.edu/ John A. Blume Earthquake Engineering Center] *[http://www.curee.org/ Consortium of Universities for Research in Earthquake Engineering (CUREE)] *[http://mceer.buffalo.edu/About_MCEER/default.asp Multidisciplinary Center for Earthquake Engineering Research (MCEER)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121005053928/http://mceer.buffalo.edu/about_MCEER/default.asp |date=2012-10-05 }} *[http://earthquake.usgs.gov/learning/topics/index.php?topicID=52&topic=Engineering,+Earthquake USGS Earthquake Hazards Program] *[http://www.dot.ca.gov/hq/esc/earthquake_engineering/ Office of Earthquake Engineering at Caltrans] *[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20070502000000/www.afl.hi.is/page/EnskaEERC Earthquake Engineering Research Centre of Iceland] *[http://www.earthquakeengineering.com/news_events/articles/india.shtml Earthquake Engineering New Zealand] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070506233348/http://www.earthquakeengineering.com/news_events/articles/india.shtml |date=2007-05-06 }} *[http://www.caee.uottawa.ca/Canadian%20Research%20Centers/Canadian%20Research%20Centers.html/ Canadian Research Centers and Research Groups on Earthquake Engineering] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130408073525/http://www.caee.uottawa.ca/Canadian%20Research%20Centers/Canadian%20Research%20Centers.html |date=2013-04-08 }} *[http://www.bosai.go.jp/hyogo/ehyogo/ Hyogo Earthquake Engineering Research Center] *[http://www.civil.ntua.gr/earthquake_gr/content_eng/research.php Laboratory for Earthquake Engineering of NTUA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070717112929/http://www.civil.ntua.gr/earthquake_gr/content_eng/research.php |date=2007-07-17 }} *[http://www.loc.gov/rr/scitech/tracer-bullets/earthquakestb.html#intro Earthquakes and Earthquake Engineering in The Library of Congress] === د رېږدلې موډل کول === د رېږدلې موډل کول یا (Earthquake simulation) د لمړي ځل لپاره د یوې افقي قوې پر واردولو سره چې په واقعیت کې د ودانۍ د عطالت قوه ده ترسره شو. پدې موډل کې د ځمکې د خوځښت تعجیل په سکیل شوې بڼه د ودانۍ پر ریاضیکي موډل وارد شوی و. را وروسته بیا د محاسبوي تکنالوژۍ د پرمختگ سره د ډینامیک شننې لپاره گام واخیستل شو. د ودانیو ډینامیکي شننه کیدای شي تجربي وی لکه د لړزونکي میز پر سره د ودانیو د د موډلونو لړزول، او یا هم خیالي () لکه د ریاضیکي موډلونو شننه. په دواړو حالتونو کې موخه داده چې د ودانۍ کړه د رېږدلې پر وړاندې ښکاره او و ارزوي. ځنې څیړونکي د کله کله د رېږدلې موډل کول یا (earthquake simulation) د ځواکمنې رېږدلې د لړزې څخه د را ولاړو اغیزو د بیا جوړونې یا (re-creation) په ډول تعریف کیږي. === د ودانۍ موډل کول === د یوې ودانۍ د کړو د ارزونې لپاره هغه که په نظري توگه وي او که په تجربي، د یادې ودانۍ موډل کولو ته اړتیا پیښیږي. دغه موډل کول د ودانیز ورته والي (structural likeness or similarity) پر بنسټ ولاړ وي. دغه ورته والی کیدای شي د دوه څیزونو د پوره برابرۍ او یا هم د اصلي څیز د یوې اټکلي څیرې په توگه ومنل شي. [[دوتنه:Kinematically equivalent building models on a shake-table.jpg|thumb|1,167 × 567 px|کيڼ|د دوه ورته ودانیو موډلونه په لړزونکي میز، چې یو ېې بیس-آیزولیشن او بل ېې معمولي ودانۍ ده]] د یوې ودانۍ موډل هغه وخت ورته بلل کیږي چې د اصلي ودانۍ سره په هندسي بڼه ''geometric similarity''، حرکي بڼه ''kinematic similarity'' او ډینامیکي بڼه ''dynamic similarity'' کې ورته والی ولري. ترټولو اغیزمن ورته والی حرکي ورته والی دی. حرکي ورته والی هغه وخت منځ ته راځي چې د اصلي ودانۍ او موډل خوځښت لار او د خوځښت تیزوالی یا سرعت ډیر سره نږدې او ورته وي. د حرکي ورته والي تر ټولو لوړه کچه داده چې، د خوځښت پر مهال د ودانۍ او د هغه د موډل د هر پوړ اړخیز بیځایښت (lateral displacements) یوشان وي. == د رېږدلې د رېږدیدا کنټرول == د رېږدلې د ریږدیدا کنټرول د څو تخنیکي مفاهیمو ټولگه ده چې موخه ېې پر ودانیو باندې د رېږدلې د اغیز کمول دي. هغه وسیلې چې د ریږدیدا د کنټرول لپاره کارول کیږي په لاندې دریو ډلو ویشل کیږي (۱) مړه، (۲) کارنده او (۳) هابرایډ (hybrid). * مړه کنټرولونکي وسیله د بیرته ځواب یا [[feedback]] ځواک نلري. * کارنده کنټرولونکي وسیله په ودانۍ کې د ننه په پرمختللو وسایلو سمبال ده چې د ځمکې ور کړ شوی خوځښت پروسس کوي. * هایبرایډ کنټرولونکې وسیله بیا د پورته یادو دواړو ځانگړتیاوې لري. کله چې د ځمکې پر مخ د رېږدلې څپې راشي، او هڅه کوي چې د ودانۍ بیخ ته ننوځي- د دغه څپو د انرژۍ د جریان تکاثف د انعکاس له امله په زیاته کچه معمولاً تر 90٪ پورې کمیږي. سره ددې هم په ډیرو ځواکمنو زلزلو کې دغه پاته انرژي د زیاتو ورانیو او خرابیو سبب کیږي. کله چې د ځمکې څپې یوې ودانۍ ته ننوځي، دلته زیاتې لارې چارې شتون لري چې دوی کنټرول کړي ترڅو د زیاتو ورانیو مخه ېې ونیول شي؛ د بیلگې په توگه د انرژي زبیښونکي یا (Energy Dissippator) ډمپر پوسیله د یادو څپو انرژي د ودانۍ په دننه کې زبیښي. او ځنې وسیلې د یادو څپو انرژي د زیات شمیر فریکونسیو ترمنځ ویشي چې پدې توگه ېې زور کمیږي. او کله کله هم د کتلوي ډمپر پوسیله د رېږدلې د څپو د تکراري برخې د فریکونسیو بانډ زبیښي. [[دوتنه:Cyrus tomb.jpg|بټنوک|600 × 387 px|د سايروس [[مزار]] د نړۍ تر ټولو لرغونی تعمیر چې د بیس-آیزولیشن پر سر جوړ شویدی]] دا وروستي وسایل ېې د مخففاتو په ډول هر یو TMD (د مړه کنټرولونکي)، AMD (د فعال کنټرولونکي) او HMD (د هایبرایډ کنټرولونکي) لپاره کارول کیږي. یاد وسایل د څه باندې دیرشو کلونو راپدې خوا په جاپان کې په پراخه کچه څیړل کیږي، تولیدیږي او کارول کیږي. ددې ترڅنگ د رېږدلې د بار د کمولو په موخه یوه بله لار هم شته چې د هغې په مرسته ودانۍ ته د رېږدلې د انرژۍ (څپو) د مخه په نسبي توگه نیول کیږي. د اصلي ودانۍ او د هغه د بار اخیستونکو بنسټونو ترمنځ نرم ربړي مواد کاروي ترڅو ټوله ودانۍ د ځمکې څخه بیله او پدې توگه د رېږدلې د څپو له اغیز څخه په نسبي توگه خوندي وساتي. دا لاره د بیس-آیزولیشن په نوم یادیږي. د بیس-آیزولیشن لمړنۍ نښې نښانې په لرغوني پارس کې لیدل شویدي. چې تر میلاد مخکې شپږمې پیړۍ ته ورگرځي. === وچ ډبرین دیوال === [[دوتنه:Machupicchu intihuatana.JPG|بټنوک|کيڼ|د مچو پیچو معبد چې وچ ډبرین دیوالونه لري]] د انکا تمدن خلک د وچ ډبرین دیوال وتلي خټگر خلک و. دوی به ډیرې داسې پرې کولې چې یو د بل پرمخ ډیرې ښې پریوزي بې لدې چې کومه مساله ېې ترمنځ ور زیاته کړي. ډبرې به په دومره کره توگه ایښودل کیدې چې د دوی ترمنځ درزونو کې د سابو د شنه کیدو یا را وتلو امکان هم هیڅ نه ترسترگو کیده. د پیرو هیواد یو زلزله لرونکی هیواد دی. او دغه بې مسالې ډبرین دیوالونه د پیړیو را پدیخوا هغو په پرتله چې مساله پکې کارول شویده ډیر کلک او محکم دریدلي پاته شویدي. ددې خبرې راز پدې کې نغښتی دی چې د انکا خلکو به د ډبرو مخونه ښوی پرې کول او پدې توگه به د رېږدلې پر وخت دا ډبرې یو د بل پر مخ لږ-لږ خوځیدې چې پدې توگه ېې د رېږدلې انرژي وژله. === د سرپ او ربړ تکیه === [[دوتنه:LRBtest.jpg|بټنوک|592 × 445 pxLRB د آزمایښت پر مهال]] د سرپ او ربړ تکیه یا ('''Lead Rubber Bearing''') چې لدې وروسته به په لنډ ډول (LRB) بلل کیږي، د بیس-آیزولیشن یو ډول دی چې د زیات [[damping]] لرونکی دی. (LRB) د لمړي ځل لپاره د زیلاندي بیل رابینسون ([[William Robinson (scientist)|Bill Robinson]]) لخوا اختراع شوی و. د زیات (damping) میکانیزم چې د لړزې د کنټرول په تکنالوژۍ کې او په ځانگړې توگه په بیس-آیزولیشن کې ترې کار اخیستل کیږي، د لړزې د کمولو یوه ښه وسیله او همداراز د رېږدلې پر وړاندې د ودانیو د ښه کړو د لاسته راوړلو سرچینه ده. د (LRB) په مرسته نن د نړۍ په گوټ گوټ کې ودانۍ او پلونه د رېږدلې پر وړاندې ډیزاین شویدی. === د ځوړنده کتلې ډمپر === [[دوتنه:Taipei 101 Tuned Mass Damper.png|بټنوک|922 × 769 px|کيڼ|د تاپي 101 دنگه ودانۍ چې په ځوړندې کتلې ډمپر سمبال ده]] لکه څنگه چې د نوم څخه ېې ښکاري، دا ډول ډمپر [[tuned mass damper]] د یوې لوېې گاگریزې (کانکریټي) کتلې څخه عبارت ده چې د ودانۍ په سر، منځ او یا بل موقعیت کې را ځوړنده وي او د رېږدلې پر وخت د ودانۍ د خوځښت پر مخالف جهت باندې حرکت کوي او پدې توگه د ودانۍ زیات بیځایښت مخه نیسي. د تاپي 101 دنگه ودانۍ باید د باد، بړبوکۍ او سختې رېږدلې پر وړاندې کلک ولاړ وي. په همدې موخه ددغه ودانۍ په 92 م او 88 م پوړ کې 660 میتریک ټنه کتلې راځوړندې دي. دغه درنې کتلې د ودانۍ د اړخیز خوځښت پر مهال د ودانۍ د خوځښت پر مخالف جهت خوځیږي او پدې توگه د رېږدلې پوسیله رامنځ ته شوی خوځښت په ودانۍ کې کموي. === اصطکاکي خوځنده تکیه === [[دوتنه:FPB testing.jpg|بټنوک|1,024 × 768 px|ښي|]] اصطکاکي خوځنده تکیه یا ('''Friction Pendulum Bearing'''(FPB)) د رېږدلې د غیز کمونکو وسایلو څخه یو دی. اصطکاکي خوځنده تکیه د دریو مهم برخو څخه جوړه شویده: * ښوی اصطکاکي خوځنده یا (articulated friction slider)؛ * کروي ډوله سطح چې اصطکاکي خوځنده پکې یو خوا بل خوا حرکت کولی شي (spherical concave sliding surface)؛ * د زیات اړخیز بیځایښت مخه نیونکی یا enclosing cylinder for lateral displacement restraint. په ښي اړخ کې انځور د لړزونکي میز پر سر د یوې ودانۍ موډل چې د (FPB) د پاسه جوړ شوی ښودل شویدی. === د ودانۍ د لوړوالي کنټرول === [[دوتنه:TransamericaPyramidFromTI.jpg|بټنوک|1,067 × 2,594 px|کيڼ|هرم ډوله ودانۍ]] د ودانۍ د لوړوالي کنټرول (Building elevation control ) هم د لړزې د کنټرولو ښه وسیله ده. هرم ډول دنگې ودانۍ چې نن سبا ېې د مهندسانو او انجینرانو پاملرنه ځانته اړولې ده، د خپل پراخ بنسټ او نرۍ څوکې په درلودو سره د باد او رېږدلې پر وړاندې ښه ځواب ویونکي دي. د لوړوالي دغه ډول ددې سبب کیږي چې د ودانۍ د نوسان د زیاتوالي مخه ونیسي ځکه پدې ډول ودانیو کې د پریکون د قوې د څپو (sheer wave) انرژي د زیاتو فریکونسیو ترمنځ تیت او پرک کیږي. د ودانۍ کنډو کنډو بڼه یا (tapered profile) ددغه میتود جبري لاره نده چې ودانۍ پرې کنټرول شي. په ورته ډول د نوسان د مخنیوي لپاره کولی شو د ودانۍ په نورو ځانگړنو کې کنډوالی یا کمښت راوستل شي د بیلگې په توگه د کتلې او سختۍ ویش د ودانۍ په لوړوالی کې پداسې ډول چې زیاته کتله او سختي په لاندینیو پوړونو او نسبتا لږ کتله او لږ سختي په پورته پوړونو کې په پام کې ونیول شي (د سختۍ او کتلې ویش د هرم په ډول په پام کې ونیول شي). === ساده رغړنده یا چورلنډۍ تکیه=== ساده رغړنده یا چورلنډۍ تکیه (Simple roller bearing ) د بیس-آیزولیشن یوه آله ده چې ډیری ودانۍ د رېږدلې او یا بل اړخیز بار له زیان څخه خوندي ساتي. دغه اوسپنیزه یا فلزي تکیه د ځنو نسبي خطرونو سره سره د دنگو ودانیو لپاره چې په نرمه ځمکه ودانیږي د بیس-آیزولیشن په توگه منل شویده. دغه وسیله همدا سږ کال (2012) د جاپان په ټوکیو کې د یوې 17 پوړیزه ودانۍ په بنسټ کې د فلزي رغړنده تکیه (Metallic Roller Bearing) په نوم کارول شویدی. === د فنر او ډمپر بیس –آیزولیشن === [[دوتنه:GERB spring with damper.jpg|بټنوک|956 × 980 px|ښي|Springs-with-damper close-up]] د فنر او ډمپر بیس –آیزولیشن (Springs-with-damper base isolator) د دری پوړیزې ودانۍ لاندې په کلیفورنیا کې کارول شویدی. دغه ودانۍ د 1994 کال د نارثریج رېږدلې (Northridge earthquake) هم لړزولې ده. ددې د بیس آیزولیشن ډول د سرپي-ربړي تکیې سره ورته والی لري. له هغو دریو ودانیو څخه چې د پورته ودانۍ سره ورته وې، د رېږدلې د عمودي او افقي تعجیل د ثبت کولو په وسایلو سمبالې وې او د نارثتریج د رېږدلې څخه خوندي پاته شوې چې د نن لپاره د پام وړ ثبت شوي معلومات پریښودل چې د هغوی پر مټ نن نورې څیړنې پرمخ روانې دي. === Hysteretic damper === ددغه ډمپر په درلودو سره ودانۍ د رېږدلې پر وړاندې ډیر ښه او د ویسا وړ کړه ترلاسه کوي- ودانۍ ته د رېږدلې ننوتې انرژي شوپشو کوي یا تیت او پرک کوي. دغه ډمپر په څلورو لویو ډلو ویشل شویدي: * اوبلن سریښناک ډمپر یا Fluid viscous dampers (FVDs) * د فلز د تسلیمیدو ډمپر یا Metallic yielding dampers (MYDs) * ارتجاعي سریښناک ډمپر یا Viscoelastic dampers (VEDs) * اصطکاکي ډمپر یا Friction dampers (FDs) د پورته یادو ډلو څخه هره یوه ېې بیلې ځانگړنې، ښه توبونه، او بد توبونه لري. == د رېږدلې پر وړاندې ډيزاين == د رېږدلې پر وړاندې ډیزاین یا د رېږدلې لپاره ډیزاین د منل شوو انجينري کړنلارو یا (procedures)، ارونو (principles) او معیارونو (criteri) له مخې ترسره کیږي. دغه معیارونه د وخت د معلوماتو سره سم چې د رېږدلې د انجينرۍپه برخه کې شته دی برابر ټاکل کیږي. نو پدې توگه د یوه ودانیز قانون (کوډ) سره سم ډیزاین شوی او ودان شوی تعمیر دا معنی نلري چې د هیڅ ډول باد یا رېږدلې پر وړاندې باید تل کلک ودریږي. د رېږدلې د خوار ډیزاین بیه کیدای شي ډیره لوړه وي. سره لدې د رېږدلې پر وړاندې ډیزاین تل د هڅې او تیروتنې (trial and error) یوه پروسه ده چې کیدای شي پر فزیکي قوانینو او یا هم د رېږدلې پر وړاندې د ودانۍ د کړو په اړه پر تجربي پوهه ولاړه وي. [[دوتنه:San-Francisco City Hall 1906.jpg|thumb| 513 × 409 px|د امریکا په سن فرانسیسکو کې د رېږدلې له امله نړیدلې ودانۍ]] هغه څوک د نوې او شته ودانیو د رېږدلې ډیزاین (seismic design)، یا د رېږدلې شننه (seismic analysis) او یا هم د رېږدلې ارزونه (seismic evaluation) کوي باید د انجينرۍپدغه برخه کې د بریلیک ترڅنگ د رېږدلې د آرونو (''Seismic Principles'') په برخه کې آزموینه په بریالیتوب سره تیره کړي. دغه آزموینه د امریکا په کلیفورنیا کې لاندې برخې را نغاړي: * د رېږدلې ډیټا او د رېږدلې د ډیزاین معیارونه؛ * د انجينري سیستمونو یا ودانیو ځانگړتیاوې د رېږدلې پر وړاندې؛ * د رېږدلې قوې؛ * د رېږدلې لپاره د ودانیو د شننې کړنلارې؛ * د رېږدلې لپاره د ډیزاین رسمونه او د ودانیزې وړتیا کنټرول یا (Construction Quality Control). د ودانیزو کوډونو له مخې ودانۍ داسې ډیزاین کیږي چې په سیمه کې د ممکنه پیښیدونکو زلزلو پر وړاندې ودریږي. د بیلگې په توگه په یوه سیمه کې یوه لویه ورانونکې زلزله هر شلو کاله کې یوځل پیښیږی. نو کچیرې د یوې ودانۍ عمر شل، دیرش یا زیات اټکل کیږي باید ددغه لوېې رېږدلې لپاره ودانۍ ودانې شي. د رېږدلې ډیزاین ددې لپاره ترسره کیږي ترڅو د امکان تر بریده د ودانۍ د نړیدو د مخنیوي له مخې د خلکو د ژوند ساتنه وکړي. د رېږدلې ډیزاین د ودانۍ د نړیدو د ممکنه موډونو د پیژندلو او ودانۍ ته د مناسب کلکوالي، سختۍ، نرمښت، او هندسي شکل په پام کې نیولو سره ترسره کیږي ترڅو د د یادو موډونو د منځ ته نه راتگ څخه ډاډ ترلاسه شي. === د رېږدلې پر وړاندې د ډیزاین شرایط یا اړتیاوې === د رېږدلې پر وړاندې د ډیزاین شرایط د ودانۍ پر څرنگوالي، د پروژې ځای، او د ودانۍ د خاوند یا ښاروالۍ چې د رېږدلې د ډیزاین لپاره قانون (کوډ) او معیارونه ټاکي، اړه لري. [[دوتنه:Metsamor aerien.jpg|thumb| د مېڅمور اټومي بټۍ (Metsamor Nuclear Power Plant ) د 1988 کال د رېږدلې وروسته وتړل شوه]] د امریکا په کالیفورنیا کې د رېږدلې پر وړاندې د ډیزاین معیارونو یا (Seismic Design Criteria (SDC)) د پام وړ ټکی دادی چې په هغه کې د ډیزاین فلسفه د رېږدلې د غوښتنې (seismic demand) ارزونه د قوې پر بنسټ ولاړ (force-based assessment) حالت څخه د بیځایښت پر بنسټ ولاړې ارزونې (displacement-based assessment) ته اړوي. دغه نوې منل شوې (د بیځایښت پر بنسټ ولاړه) کړنلاره د ودانۍ د مهم غړو د ارتجاعي بیځایښت (elastic displacemen) د غوښتنې او غیر ارتجاعي بیځایښت (inelastic displacement) د ظرفیت د پرتله کولو پر بنسټ ولاړه ده. د ودانۍ پر ډیزاین سربیره، د رېږدلې پر وړاندې ډیزاین ددې غوښتنه هم کوي چې کله کله د ودانۍ لاندې ځمکه پیاوړي شي. ځنې وخت د لویو زلزلو له کبله د ودانۍ لاندې ځمکه چوي او د ودانۍ د چپه کیدو لامل کیږي. === د ماتې موډونه=== '''د ماتې ډول (Failure mode )''' لکه د نامه څخه ېې چې ښکاري، د رېږدلې له کبله د ودانۍ د ماتیدو یا چپه کیدو ډول ته وایي. د ماتې ډول په ټوله کې د ودانۍ د چپه کیدو څرنگوالی را ښيي. که څه هم د ماتې د ډول زده کړه ډیر لگښت او وخت غواړي، خو له کبله ېې په راتلونکې کې د رېږدلې پر وړاندې د ډیزاین د ښه کولو لپاره ډیر څه ترلاسه کیدلی شي. د رېږدلې څخه د ماتې د را ولاړو ډولونو له ډلې څخه د څو ډولونو یادونه شویده: [[دوتنه:LomaPrieta-SOMA.jpeg|thumb|231 × 152 px|کيڼ|ښکارندیز ورانی چې یوې بې پولادو ودانۍ ته اوښتی دی]] د پولادو کمښت یا نشتون د کمې مسالې سره یو ځاې او همدارنگه د بام او دیوال ترمنځ نا مناسب تړون ددې ودانۍ د ورانۍ سبب شویدی. د څنگ وهلي (کاږه شوي) درز شوو دیوالونو چپه کیدل هم د رېږدلې د زیاتو پیښیدونکو ورانیو له دلې څخه دي. تر ټولو خطرناک ورانی چې پیښیږي هغه د بام یا چت او دیوالونو ترمنځ دی. د دیوالونو او د ودانۍ د فرم () ترمنځ بیلتون د ودانۍ د باروړنې ځواک کموي او پدې توگه سیستم د عمودي بارونو پر وړاندې بې ځواکه کیږي. [[دوتنه:Smashed Car in Dujiangyan - 2008 Sichuan earthquake (1).jpg|thumb|800 × 532 px|right|د 2008 کال د سیچوان په زلزله کې د ځمکې ښویدنې له امله د ډبرې لاندې شوی موټر]] [[دوتنه:LomaPrieta-Marina.jpeg|thumb|760 × 512 px|right| د نرم پوړ لرونکې ودانۍ چې لمړی پوړ ېې نرم دی چپه شویده]] '''نرم پوړ یا (Soft story)''' په یوه پوړ کې د پریکون د افقي قوې د زغملو لپاره د اړتیا وړ مقاومت او کلکوالي نشتون ته وايي. دغه راز ویلی شو چې یو پوړ هغه وخت نرم بلل کیږي چې اړخیز مقاومت ېې د همدې پوړ د پاسه یا تر هغه لاندې پوړ د اړخیز مقاومت څخه کم وي. [[دوتنه:Liquefaction at Niigata.JPG|thumb|500 × 297 px|کيڼ|د خاورې د خوړینیدو اغیز]] '''د خاورې خوړینېدل''' په هغه ځای کې چې خاوره له نرمو پرتو رسوبي موادو څخه جوړه وي د اوبو په رسیدو او ټکان ورکولو سره نوموړې خاوره خوړینیږي او خپل مقاومت له لاسه ورکوي. د خاورې د خوړینېدو له کبله ممکن ودانۍ نا منظمه ناسته وکړي او یا هم ټوله ودانۍ پر ځمکه ننوځي. دغه پیښې د نِي گه ته (Niigata, Japan) په زلزله کې زرگونه ودانۍ زیانمنې کړې. د ځمکې ښوییدنه یوه ځمکپوهنیزه پیښه ده چې د ځمکې د بیلابیلو خوځښتونو لکه د ډبرو را ښویېدل او نور پکې شامل دي. زیاتره وخت د ځمکې د جاذبې قوه پدې پیښه کې وتلی رول لوبوي. خو په پورته یاده پیښه کې ددې سربیره یو بل عامل هم و چې په سیمه کې ېې د مخ ځوړ ځای په ښوی والي کې رول درلود: د ځمکې ښویېدنې د رېږدلې یو وړوکي ټکان ته اړتیا درلوده ترڅو په خوځښت پیل وکړي. [[دوتنه:St.Joseph'sSeminary Los Altos USGS.jpg|thumb|759 × 512 px|کيڼ|د دوه څنگ په څنگ ودانیو ټکر]] '''د ترڅنگ ودانۍ سره لگیدل'''. دغه انځور یوه پنځه پوړیزه ودانۍ چې د ترڅنگ ودانۍ سره د ټکر له امله زیانمنه شویده په گوته شویده. دغه دوه برجونو د خپلو جلا او نا ورته اړخیزو خوځښتونو له کبله یو له بل ټکر کړیدی. د دوه څنگ په څنگ ودانیو ترمنځ باید په کافي اندازه واټن په پام کې ونیول شي ترڅو د ټکر مخه ونیول شي. [[دوتنه:Kaiser Permanente Building After Northridge Earthquake.jpg|thumb|1,200 × 801 px|right| د نارثریج په زلزله کې د گاگرې څخه د جوړې ودانۍ د غوټو (joints) بشپړ ورانی]] '''د غوټو د بشپړې ورانۍ''' مانا داده چې ددغه ودانۍ د ستنې او تیر غوټو کې د اړتیا سره سم پولادی سیخان نه و ځای پر ځای شوي. د ودانۍ په دا بل اړخ کې شیر وال چې خښتو څخه جوړ او د شارټکټ پوښ ورکړ شوی و- د اړخیز بار د زغملو پر مهال ېې پوښ ترې بیل شوی او دیوال چپه شویدی، ځکه چې د اړتیا وړ پولادي سیخان ېې نه درلودل == رېږدلې زغمونکې ودانۍ == '''Earthquake construction''' means implementation of '''seismic design''' to enable building and non-building structures to live through the anticipated earthquake exposure up to the expectations and in compliance with the applicable [[building code]]s. [[دوتنه:2009 03 03 Pearl River Tower.jpg|بټنوک|کيڼ|Construction of [[Pearl River Tower]] X-bracing to resist lateral forces of earthquakes and winds]] Design and construction are intimately related. To achieve a good workmanship, detailing of the members and their connections should be as simple as possible. As any construction in general, earthquake construction is a process that consists of the building, retrofitting or assembling of infrastructure given the construction materials available.<ref name=BridgeDesign>{{cite book|title=Bridge Design, Construction and Maintenance |author=Edited by Dr. Robert Lark|year=2007|publisher=Thomas Telford|isbn=0-7277-3593-4}}</ref> The destabilizing action of an earthquake on constructions may be ''direct'' (seismic motion of the ground) or ''indirect'' (earthquake-induced landslides, [[soil liquefaction]] and waves of tsunami). A structure might have all the appearances of stability, yet offer nothing but danger when an earthquake occurs.<ref>{{Cite web |title=آرشیف کاپي |url=http://www.msnbc.msn.com/id/24993357/ |access-date=2012-10-16 |archive-date=2012-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025095430/http://www.msnbc.msn.com/id/24993357/ |url-status=dead}}</ref> The crucial fact is that, for safety, earthquake-resistant construction techniques are as important as [[quality control]] and using correct materials. ''Earthquake contractor'' should be [[registered company|registered]] in the state of the project location, [[bond (finance)|bonded]] and [[insured]]. To minimize possible [[earthquake loss|losses]], construction process should be organized with keeping in mind that earthquake may strike any time prior to the end of construction. Each [[construction project]] requires a qualified team of professionals who understand the basic features of seismic performance of different structures as well as [[construction management]]. === د خامو خښتو ودانۍ === [[دوتنه:Adobe structure.jpg|بټنوک|394 × 600 px|ښي|Partially collapsed adobe building in Westmorland, [[California]]]]Around thirty percent of the world's population lives or works in earth-made construction.<ref>{{cite web|url=http://www.eartharchitecture.org/|title=Earth Architecture - the Book, Synopsis|accessdate=21 January 2010}}</ref> [[Adobe]] type of [[mud brick]]s is one of the oldest and most widely used building materials. The use of [[adobe]] is very common in some of the world's most hazard-prone regions, traditionally across Latin America, Africa, Indian subcontinent and other parts of Asia, Middle East and Southern Europe. Adobe buildings are considered very vulnerable at strong quakes.<ref>http://nz.youtube.com/watch?v=AOiqGHEOmuA&feature=PlayList&p=F297EF2ADDEAD86C&index=16</ref> However, multiple ways of seismic strengthening of new and existing adobe buildings are available, see, e.g.,.<ref>{{Cite web |url=http://www.world-housing.net/uploads/WHETutorial_Adobe_English.pdf |title=آرشیف کاپي |access-date=2012-10-16 |تاريخ الأرشيف=2008-08-28 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20080828211041/http://www.world-housing.net/uploads/WHETutorial_Adobe_English.pdf |url-status=dead |خونديځ نېټه=2008-08-28 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20080828211041/http://www.world-housing.net/uploads/WHETutorial_Adobe_English.pdf |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20080828211041/http://www.world-housing.net/uploads/WHETutorial_Adobe_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080828211041/http://www.world-housing.net/uploads/WHETutorial_Adobe_English.pdf }}</ref> Key factors for the improved seismic performance of adobe construction are: * Quality of construction. * Compact, box-type layout. * Seismic reinforcement.<ref>http://nz.youtube.com/watch?v=_EUOPY0OjlQ&feature=PlayList&p=F297EF2ADDEAD86C&index=21</ref> === Limestone and sandstone structures === [[دوتنه:SLCCityAndCountyBldg.jpg|thumb|650 × 443 px|کيڼ|Base-isolated City and County Building, Salt Lake City, [[Utah]]]][[Limestone]] is very common in architecture, especially in North America and Europe. Many landmarks across the world, including the pyramids in Egypt, are made of limestone. Many medieval churches and castles in Europe are made of [[limestone]] and [[sandstone]] masonry. They are the long-lasting materials but their rather heavy weight is not beneficial for adequate seismic performance. Application of modern technology to seismic retrofitting can enhance the survivability of unreinforced masonry structures. As an example, from 1973 to 1989, the [[Salt Lake City and County Building]] in [[Utah]] was exhaustively renovated and repaired with an emphasis on preserving historical accuracy in appearance. This was done in concert with a seismic upgrade that placed the weak sandstone structure on base isolation foundation to better protect it from earthquake damage. === د دستکو چوکاټونو ودانۍ === [[دوتنه:Anne Hvides Gaard Svendborg.jpg|بټنوک|2,088 × 1,550 px|ښي|Half-timbered museum buildings, [[Denmark]], date from 1560]][[دستک framing]] dates back thousands of years, and has been used in many parts of the world during various periods such as ancient Japan, Europe and medieval England in localities where timber was in good supply and building stone and the skills to work it were not. The use of [[timber framing]] in buildings provides their complete skeletal framing which offers some structural benefits as the timber frame, if properly engineered, lends itself to better ''seismic survivability''.<ref name=Timber>{{cite book|title= Timber Design & Construction Sourcebook=Gotz, Karl-Heinz et al.|url= https://archive.org/details/isbn_9780070238510|year=1989|publisher=McGraw-Hall |isbn=0-07-023851-0}}</ref> === د سپکو چوکاټونو ودانۍ === [[دوتنه:Wood-framed house.jpg|thumb|1,083 × 546 px|کيڼ|A two-story wooden-frame for a residential building structure]][[Light-frame construction|Light-frame structures]] usually gain seismic resistance from rigid [[plywood]] shear walls and wood structural panel [[diaphragm (structural system)|diaphragms]].<ref>{{Cite web |url=http://nees.buffalo.edu/projects/NEESWood/video.asp |title=آرشیف کاپي |access-date=2012-10-16 |تاريخ الأرشيف=2013-05-22 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20130522105616/http://nees.buffalo.edu/projects/NEESWood/video.asp |url-status=dead |خونديځ نېټه=2013-05-22 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20130522105616/http://nees.buffalo.edu/projects/NEESWood/video.asp |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20130522105616/http://nees.buffalo.edu/projects/NEESWood/video.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20130522105616/http://nees.buffalo.edu/projects/NEESWood/video.asp }}</ref> Special provisions for seismic load-resisting systems for all [[engineered wood]] structures requires consideration of diaphragm ratios, horizontal and vertical diaphragm shears, and [[connector]]{{Disambiguation needed|date=June 2011}}/[[fastener]] values. In addition, collectors, or drag struts, to distribute shear along a diaphragm length are required. === Reinforced masonry structures === [[دوتنه:Bond-beam.JPG|thumb|516 × 900 px|right|Reinforced hollow masonry wall]] A construction system where [[steel reinforcement]] is embedded in the [[mortar joint]]s of [[masonry]] or placed in holes and after filled with [[concrete]] or [[grout]] is called '''reinforced masonry'''.<ref>{{Cite web |url=http://www.staff.city.ac.uk/earthquakes/MasonryBrick/ReinforcedBrickMasonry.htm |title=آرشیف کاپي |access-date=2012-10-16 |تاريخ الأرشيف=2013-08-19 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20130819014216/http://www.staff.city.ac.uk/earthquakes/MasonryBrick/ReinforcedBrickMasonry.htm |url-status=dead |خونديځ نېټه=2013-08-19 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20130819014216/http://www.staff.city.ac.uk/earthquakes/MasonryBrick/ReinforcedBrickMasonry.htm |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20130819014216/http://www.staff.city.ac.uk/earthquakes/MasonryBrick/ReinforcedBrickMasonry.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20130819014216/http://www.staff.city.ac.uk/earthquakes/MasonryBrick/ReinforcedBrickMasonry.htm }}</ref> The devastating [[1933 Long Beach earthquake]] revealed that masonry construction should be improved immediately. Then, the California State Code made the reinforced masonry mandatory. There are various practices and techniques to achieve reinforced masonry. The most common type is the reinforced hollow unit masonry. The effectiveness of both vertical and horizontal reinforcement strongly depends on the type and quality of the masonry, i.e. masonry units and [[Mortar (masonry)|mortar]]. To achieve a [[ductile]] behavior of masonry, it is necessary that the [[shear strength]] of the wall is greater than the [[flexural strength]].<ref name=SeismicMasonry>{{cite book|title= Seismic Design of Masonry Using the 1997 UBC|author= Ekwueme, Chukwuma G.; Uzarski, Joe|year=2003|publisher=Concrete Masonry Association of California and Nevada}}</ref> === Reinforced concrete structures === [[دوتنه:StressedRibbonBridgeUnderside7138.JPG|thumb|2,048 × 1,536 px|کيڼ|Stressed Ribbon pedestrian bridge over the Rogue River, Grants Pass, [[Oregon]]]][[دوتنه:ThreeTwrBrCenter.jpg|thumb|800 x 600 px|کيڼ|Prestressed concrete [[cable-stayed bridge]] over [[Yangtze river]]]][[Reinforced concrete]] is concrete in which steel reinforcement bars ([[rebars]]) or [[fiber]]s have been incorporated to strengthen a material that would otherwise be [[brittle]]. It can be used to produce [[Beam (structure)|beams]], [[column]]s, floors or bridges. [[Prestressed concrete]] is a kind of [[reinforced concrete]] used for overcoming concrete's natural weakness in tension. It can be applied to [[beams]], floors or bridges with a longer span than is practical with ordinary reinforced concrete. Prestressing [[tendon]]s (generally of high tensile steel cable or rods) are used to provide a clamping load which produces a [[compressive stress]] that offsets the [[tensile stress]] that the concrete [[compression member]] would, otherwise, experience due to a bending load. To prevent catastrophic collapse in response earth shaking (in the interest of life safety), a traditional reinforced concrete frame should have [[ductile]] joints. Depending upon the methods used and the imposed seismic forces, such buildings may be immediately usable, require extensive repair, or may have to be demolished. === Prestressed structures === [[Prestressed structure]] is the one whose overall [[integrity]], [[Structural stability|stability]] and [[security]] depend, primarily, on a ''prestressing''. ''Prestressing'' means the intentional creation of permanent stresses in a structure for the purpose of improving its performance under various service conditions.<ref name=PrestressedConcreteDesign>{{cite book|title= Design of Prestressed Concrete|url= https://archive.org/details/designofprestres0000nils_02ed|author=Nilson, Arthur H.|year=1987|publisher=John Wiley & Sons|isbn=0-471-83072-0}}</ref> [[دوتنه:Colosseo 2020.jpg|thumb|1,600 x 1,200 px|right|Naturally pre-compressed exterior wall of [[Colosseum]], Rome]] There are the following basic types of prestressing: * Pre-compression (mostly, with the own weight of a structure) * [[Prestressed concrete|Pretensioning]] with high-strength embedded tendons * [[Prestressed concrete|Post-tensioning]] with high-strength bonded or unbonded tendons Today, the concept of [[prestressed structure]] is widely engaged in design of [[building]]s, underground structures, TV towers, power stations, floating storage and offshore facilities, [[nuclear reactor]] vessels, and numerous kinds of [[bridge]] systems.<ref name=PrestressedConcrete>{{cite book|title= Prestressed Concrete|url= https://archive.org/details/prestressedconcr0000nawy_h5f5|author=Nawy, Edward G.|year=1989|publisher=Prentice Hall|isbn=0-13-698375-8}}</ref> A beneficial idea of ''prestressing'' was, apparently, familiar to the ancient Rome architects; look, e.g., at the tall [[attic]] wall of [[Colosseum]] working as a stabilizing device for the wall [[pier]]s beneath. === پولادي ودانۍ === [[دوتنه:LomaPrieta-BayBridge-collapsed-section.jpeg|بټنوک|340 × 512 px|ښي|Collapsed section of the [[San Francisco – Oakland Bay Bridge]] in response to [[Loma Prieta earthquake]]]] '''Steel structures''' are considered mostly earthquake resistant but this isn't always the case. A great number of welded [[Steel Moment Resisting Frame]] buildings, which looked earthquake-proof, surprisingly experienced brittle behavior and were hazardously damaged in the [[1994 Northridge earthquake]].<ref name=Reitherman>{{cite book|last=Reitherman|first=Robert|title=Earthquakes and Engineers: An International History|year=2012|publisher=ASCE Press|location=Reston, VA|isbn=9780784410714|pages=394-395|url=http://www.asce.org/Product.aspx?id=2147487208&productid=154097877|تاريخ الوصول=2012-10-16|تاريخ الأرشيف=2012-07-26|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20120726183407/http://www.asce.org/Product.aspx?id=2147487208&productid=154097877|url-status=dead|لاسرسي نېټه=2012-10-16|خونديځ نېټه=2012-07-26|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20120726183407/http://www.asce.org/Product.aspx?id=2147487208&productid=154097877|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20120726183407/http://www.asce.org/Product.aspx?id=2147487208&productid=154097877|archive-url=https://web.archive.org/web/20120726183407/http://www.asce.org/Product.aspx?id=2147487208&productid=154097877}}</ref> After that, the [[Federal Emergency Management Agency]] (FEMA) initiated development of repair techniques and new design approaches to minimize damage to steel moment frame buildings in future earthquakes.<ref>http://www.sacsteel.org/index.html</ref> For [[structural steel]] seismic design based on [[Load and Resistance Factor Design]] (LRFD) approach, it is very important to assess ability of a structure to develop and maintain its bearing resistance in the [[inelastic]] range. A measure of this ability is [[ductility]], which may be observed in a ''material itself'', in a ''structural element'', or to a ''whole structure''. As a consequence of [[Northridge earthquake]] experience, the American Institute of Steel Construction has introduced AISC 358 "Pre-Qualified Connections for Special and intermediate Steel Moment Frames." The AISC Seismic Design Provisions require that all [[Steel Moment Resisting Frame]]s employ either connections contained in AISC 358, or the use of connections that have been subjected to pre-qualifying cyclic testing.<ref>{{cite book|title=Seismic Design Manual|year=2006|publisher=American Institute of Steel Construction|location=Chicago|isbn=1-56424-056-8|pages=6.1-30}}</ref> == Prediction of earthquake losses == '''Earthquake loss estimation''' is usually defined as a ''Damage Ratio'' ('''DR''') which is a ratio of the earthquake damage repair cost to the [[Total Economic Value|total value]] of a building.<ref name=SeismicRisk>{{cite book|title= Financial Management of Earthquake Risk|author=EERI Endowment Subcommittee|date=May 2000|publisher=EERI Publication|isbn=0-943198-21-6}}</ref> ''Probable Maximum Loss'' ('''PML''') is a common term used for earthquake loss estimation, but it lacks a precise definition. In 1999, ASTM E2026 'Standard Guide for the Estimation of Building Damageability in Earthquakes' was produced in order to standardize the nomenclature for seismic loss estimation, as well as establish guidelines as to the review process and qualifications of the reviewer.<ref>{{cite news|url=http://www.cccengr.com/cccengerwebpage_lossestimation.html|year=1999|title=Loss Estimation|author=Eugene Trahern|access-date=2012-10-16|archive-date=2009-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20090410060435/http://www.cccengr.com/cccengerwebpage_lossestimation.html|url-status=dead}}</ref> Earthquake loss estimations are also referred to as ''Seismic Risk Assessments''. The risk assessment process generally involves determining the probability of various ground motions coupled with the vulnerability or damage of the building under those ground motions. The results are defined as a percent of building replacement value.<ref>{{cite book|title=Acceptable Risk Processes: Lifeline and Natural Hazards|year=2002|publisher=ASCE, TCLEE|location=Reston, VA|isbn=9780784406236|url=http://www.asce.org/Product.aspx?id=2147486137&productid=5260|editor=Craig Taylor and Erik VanMarcke|تاريخ الوصول=2012-10-16|تاريخ الأرشيف=2013-01-13|مسار الأرشيف=https://archive.ph/20130113010823/http://www.asce.org/Product.aspx?id=2147486137&productid=5260|url-status=dead|لاسرسي نېټه=2012-10-16|خونديځ نېټه=2013-01-13|خونديځ تړی=https://archive.today/20130113010823/http://www.asce.org/Product.aspx?id=2147486137&productid=5260|خونديځ-تړی=https://archive.today/20130113010823/http://www.asce.org/Product.aspx?id=2147486137&productid=5260|archive-url=https://archive.today/20130113010823/http://www.asce.org/Product.aspx?id=2147486137&productid=5260}}</ref> == دا هم وگورۍ == * [[List of international earthquake acceleration coefficients]] * [[Probabilistic risk assessment]] * [[Soil structure interaction]] * [[Spectral acceleration]] == سرچينې == {{reflist|2}} == باندنۍ تړنې == * [http://www.hazardmapping.com Seismic Risk Analysis using GIS: Evaluation of Structural Damage to Buildings and Loss Estimation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141019074318/http://www.hazardmapping.com/ |date=2014-10-19 }} * [http://www.eeri.org/site/ EERI website] * [http://www.curee.org/ Consortium of Universities for Research in Earthquake Engineering (CUREE)] * [http://nees.org/ George E. Brown, Jr. Network for Earthquake Engineering Simulation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170214213601/http://nees.org/ |date=2017-02-14 }} * [http://earthquake.usgs.gov/learning/topics/index.php?topicID=52&topic=Engineering,+Earthquake USGS Earthquake Hazards Program] * [http://www.loc.gov/rr/scitech/tracer-bullets/earthquakestb.html#intro Earthquakes and Earthquake Engineering in The Library of Congress] * [http://www.inrisk.ubc.ca/ Infrastructure Risk Research Project at The University of British Columbia, Vancouver, Canada] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191218054857/http://inrisk.ubc.ca/ |date=2019-12-18 }} * [http://www.calcolostrutture.net/terremoto-ed-energia-sismica.html Earthquake انجينري] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120622104917/http://www.calcolostrutture.net/terremoto-ed-energia-sismica.html |date=2012-06-22 }} [[وېشنيزه:ښاري انجينري]] [[وېشنيزه:ودانيزه انجينري]] [[وېشنيزه:رېږدلې انجينري| ]] [[وېشنيزه:Seismic vibration control]] [[وېشنيزه:Engineering disciplines]] [[وېشنيزه:رېږدله]] [[وېشنيزه:Seismology]] 6y66amrq9ys1cpkd2bv2y3htmgxl5j2 0 16990 369283 350235 2026-09-23T08:38:28Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369283 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Foto Baktash.jpg|بټنوک|کيڼ|حنيف بکتاش]] دوکتور '''محمد حنيف بکتاش''' ([[زوکړه]] د ۱۹۶۱ زېږدي [[کال]] د [[مې]] ۹، د [[وردگ|وردگ ولايت]] - [[مړینه]] د ۲۰۱۲ ز کال د [[اکتوبر]] ۴، [[لندن]]) ''([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]:Hanif Baktash)'' يو افغان تاريخپوه، [[شاعر]]، [[ليکوال]] او ژورناليست وو. ==مخينه== محمد حنيف بکتاش د ۱۹۶۱ ز کال د مۍ مياشتې پر ۹ د وردک ولايت مرکز ميدان ښار کې زېږېدلی وو. هغه په خټه پښتون وو. حنيف بکتاش خپلې لومړنۍ زده کړې د [[افغانستان]] په بېلابېلو ښارونو کې ترسره کړې. لومړی په مزار شريف کې بيا وروسته په ميدان ښار کې، بيا کندهار، هلمند او دولسم ټولگی يې پر ۱۹۷۸ ز کال د کابل ښار په حبيبيه ليسه کې پای ته رسولی وو. لوړې زده کړې يې د [[کابل پوهنتون]] د پېداگوژۍ په انستيتيوت کې کړې وې. تر دې وروسته يې پخواني [[د شوروي سوسياليستي جمهوريتونو اتحاد|شوروي اتحاد]] ته سفر وکړ او هلته يې پر ۱۹۹۳ ز کال د تاريخ په څانگه کې خپله دوکتورا واخيسته. د هماغه کال په دوبي کې انگلستان کې مهاجر شو. <ref>[http://www.nzdl.org/gsdlmod?e=d-00000-00---off-0areu--00-0----0-10-0---0---0direct-10---4-------0-1l--11-ps-50---20-about---00-0-1-00-0-0-11-1-0utfZz-8-00-0-0-11-1-0utfZz-8-00&a=d&c=areu&cl=CL1.135.32 ستوري دادب په اسمان کې / وفا. محمد داوود/پیښور ددانش خپر ندویه ټولنه / 1379 Biographies of Afghan Writers and Poets 2000] ټوک شمیره : ۷۰۱۴; د ثبت شمیره۶۱۲۰</ref> او پر ۲۰۰۲ ز. کال يې برتانوي تابعيت هم ترلاسه کړ. په [[انگلستان]] کې تر مېشتېدو وروسته يې د بي بي سي راډيو له پښتو څانگې سره کار پيل کړ؛ پر ۱۹۹۸ ز او ۱۹۹۹ ز کالونو يې د وياندۍ تر څنگ د خبريالۍ دنده هم پر مخ بيوله. له ۲۰۰۹ ز. کاله راهيسې يې په هامبورگ کې د افغانستان په قونسلگرۍ کې د سلاکار په توگه دنده ترسره کوله. هغه په پښتو، دري، انگرېزي او روسي ژبو پوهېده.<ref>[http://www.bbc.co.uk/mediaselector/check/pashto/meta/dps/2009/08/090814_mmn_wmbaktash110809?size=au&bgc=003399&lang=ps&nbram=1&nbwm=1&bbram=1&bbwm=1 BBC Interview with Baktash: Songs and Talks (11 August 2009); خبرې او سندرې له شاعر ډاکټر حنیف بکتاش سره مرکه] {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==د شعر بېلگې يې== زه د تیارې او سپیدې تر منځه - د نښت پر ټکي لکه سات پاتې یم پر شاوخوا مې دي د غم لښکرې - لکه بې وسه باچا مات پاتې یم هره خوا گورم دیوالونه ښکاري - لکه چې گور کې کرایي ناست یم روح رانه تښتي، [[زړه]] یاري نه کوي - آسمان ته لاس په گدایي ناست یم * * * شړلې مسکا وطن مې، لکه د وینو غوټۍ لکه د اوښکو څپه لکه له شونډو پر شا شوې مسکا لکه له [[زړه]] نه راوتلې سلگۍ د ویر پر پاڼه باندې ورژېده وطن مې، لکه زړه سندره لکه د کلي چنار لکه سرکښه مجنون لکه عیسی غوندې د مینې مفهوم لکه بودا غوندې ترتله مضمون پر هره کاڼه، کاڼه د یاد پر پاڼه، پاڼه ولیکل شو. ==مدني اکر== محمد جنيف بکتاش د مينه بکتاش، چې د بي بي سي د دري څانگې ويانده او خبرياله ده، خاوند وو او دوه زامن ترې پاتې دي. ==ستاينې او وياړنې== بکتاش پر ۱۹۷۶ ز. کال په پښتو شاعرۍ کې يوه جايزه وگټله چې په پښتو شعر کې يې ځانگړی سبک جوړ کړ.<ref>"دبکتا ش دشعر ښوونځی او ځانگړی سبک" : اکاډمیسین [[سلېمان لایق]] "The Baktash Poetical School and Special Style": Academician Sulayman Layq; [http://rawzana.com/ rawzana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100307052301/http://www.rawzana.com/ |date=2010-03-07 }}</ref> ==ليکلي او چاپ شوي نښيرونه يې== ۱- يادداشت هاو نوشته ها، يادښتونه او ليکنې (په دري ژبه شننيز اثر)، د ۱۹۸۴ ز کال کابل چاپ. ۲- د ځنگله سترگو کې (د پښتو شعرونو ټولگه)، د ۱۹۸۷ ز کال کابل چاپ. <ref>[[AREU]] [http://www.nzdl.org/gsdlmod?e=d-00000-00---off-0areu--00-0----0-10-0---0---0direct-10---4-------0-1l--11-ps-50---20-about---00-0-1-00-0-0-11-1-0utfZz-8-00-0-0-11-1-0utfZz-8-00&a=d&c=areu&cl=CL1.96.39&d=HASH0170513e6771a51c27b0d151 The Afghanistan Research and Evaluation Unit (AREU)]</ref> ۳- کله چې لمر د خدای ايتونه لولي (د پښتو شعرونو ټولگه)، د ۲۰۰۹ ز کال کابل چاپ. <ref>[http://www.nzdl.org/gsdlmod?e=d-00000-00---off-0areu--00-0----0-10-0---0---0direct-10---4-------0-1l--11-ps-50---20-about---00-0-1-00-0-0-11-1-0utfZz-8-00-0-0-11-1-0utfZz-8-00&a=d&c=areu&cl=CL1.96.39 AREU]</ref> ۴- شعرې که خنجر است، هغه شعر چې خنجر دی (د پښتو او دري شعرونو ټولگه )، د ۱۹۸۳ ز کال کابل چاپ. ۵- صدا: غږ (د بکتاش او نورو ځوانو شاعرانو د شعرونو گډه ټولگه، په پښتو او دري ژبو)، د ۱۹۸۴ ز کال کابل چاب. ==سرچينې== {{Reflist}} ۱- https://www.samsoor.com/article/1631 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201116141653/https://www.samsoor.com/article/1631 |date=2020-11-16 }} ۲- http://www.afghan-german.com/acc/Lists/AccWriting/DispForm_1.aspx?List=693b22e0-abc3-4265-9962-d61ecbc84e79&ID=318#.X6j-rNSF5kg ۳- [[وېشنيزه:پښتانه ليکوال]] [[وېشنيزه:پښتانه شاعران]] [[وېشنيزه:افغاني ليکوال]] [[وېشنيزه:پښتانه]] [[وېشنيزه:افغانان]] 8i9lqklik8mb6gzzx8nrsxlyl3csbwl 0 17275 369171 342712 2026-09-23T01:22:56Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369171 wikitext text/x-wiki {{Infobox geopolitical organisation |conventional_long_name = د اسلامي همکاريو سازمان |native_name = {{unbulleted list|item_style=font-size:88%; | {{Native name|ar|منظمة التعاون الإسلامي|italics=off}} | {{Native name|fr|Organisation de la coopération islamique}} }} |common_name = OIC |linking_name = the Organisation of Islamic Cooperation |image_flag = |image_coat = |alt_coat = نښان |motto = <!--"To safeguard the interests and ensure the progress and well-being of Muslims"--> |image_map = OIC_map.png |map_width = 275px |map_caption = <div style="padding-left:9.0em;text-align:left;font-size:100%;">{{legend|#41A317|غړي هېوادونه}}{{legend|#FF0000|هېوادونه چې غړيتوب غواړي}}{{legend|navy|بند شوي هېوادونه}}{{legend|orange|لري کړی شوي هېوادونه}}</div> |org_type = مذهبي |membership_type = غړي |membership = 56 هېوادونه |admin_center_type = اداري مرکز |admin_center = {{nowrap|{{Flagicon|سعودي عربستان}} [[جده]]، [[سعودي عربستان]]}} |languages_type = [[رسمي ژبه]] |languages = {{Hlist|[[عربي ژبه]] |[[انگرېزي ژبه]] |[[فرانسوي ژبه]]}} |leader_title1 = {{nowrap|Secretary-General}} |leader_name1 = [[الياس بن امين مدني]] |leader_title2 = |leader_name2 = |established_event1 = په چارټرډ لاسليک |established_date1 = 25 ستمبر 1969 |established_event2 = |established_date2= |official_website = [http://www.oic-oci.org/ www.oic-oci.org] |population_estimate = 1.6 بليون |population_estimate_year = 2011 }} '''د اسلامي همکاریو سازمان''' (په [[عربي ژبه]]: ''منظمه التعاون الاسلامي''، په [[انگرېزي ژبه]]: ''Organisation of Islamic Cooperation'') یو نړیوال سازمان دی چې ۵۷ هېوادونه یې غړیتوب لري. د دې سازمان موخه دا ده چې د ټولو مسلمانانو ټولیز غږ و اوسي او همدارنگه د غړیو هېوادونو ملي گټې وساتي او د هغو پرمختگ او سمون په نړیواله کچه او سوله یزه فضا کې را منځ ته کړي. د اسلامي همکاریو سازمان یو دایمي غړی په ملگرو ملتونو کې لري. د دې سازمان رسمي ژبې عربي، انگلیسي او فرانسوي دي. == غړي هېوادونه== ===افريقا=== {{columns-list|3| *{{بېرغ|الجزاير}} *{{بېرغ|بېنين}} *{{بېرغ|بورکینا فاسو}} *{{بېرغ|کامرون}} *{{بېرغ|کوموروس}} *{{بېرغ|چاډ}} *{{بېرغ|جېبوتي}} *{{بېرغ|مصر}} *{{بېرغ|گابون}} *{{بېرغ|گامبيا}} *{{بېرغ|ګيني بېساو}} *{{بېرغ|گونې}} *{{بېرغ|عاج ساحل}} *{{بېرغ|لېبيا}} *{{بېرغ|مالي}} *{{بېرغ|موریتانيا}} *{{بېرغ|مراکش}} *{{بېرغ|تونس}} *{{بېرغ|نایجېر}} *{{بېرغ|سېنېگال}} *{{بېرغ|سېرالیون}} *{{بېرغ|سوماليا}} *{{بېرغ|سوډان}} *{{بېرغ|مالاوي}} *{{بېرغ|ټوگو}} *{{بېرغ|موزمبيق}} }} ===اسيا=== {{columns-list|3| *{{افغانستان}} *{{بېرغ|آزربايجان}} *{{بېرغ|بحرین}} *{{بېرغ|بنگله دېش}} *{{بېرغ|برونای}} *{{بېرغ|اندونېزيا}} *{{بېرغ|ايران}} *{{بېرغ|عراق}} *{{بېرغ|اردن}} *{{بېرغ|قزاقستان}} *{{بېرغ|کوېټ}} *{{بېرغ|قرغزستان}} *{{بېرغ|لېبنان}} *{{بېرغ|مالېزيا}} *{{بېرغ|مالديپ}} *{{بېرغ|عمان}} *{{بېرغ|پاکستان}} *{{بېرغ|فلسطين}} *{{بېرغ|قطر}} *{{بېرغ|سعودي عربستان}} *{{بېرغ|سوريه}} *{{بېرغ|تاجکستان}} *{{بېرغ|تورکمنستان}} *{{بېرغ|متحده عرب امارات}} *{{بېرغ|اوزبکستان}} *{{بېرغ|يمن}} }} ===يورپ=== {{columns-list|3| *{{بېرغ|البانیا}} *{{بېرغ|تورکيه}} *{{بېرغ|مانتېنېګرو}} *{{بېرغ|شمالي مقدونیه}} *{{بېرغ|کوسووو}} *{{بېرغ|بوسنيا او هيرزيګووينا}} }} ===جنوبي امريکا=== {{columns-list|3| *{{بېرغ|گايانا}} *{{بېرغ|سورينام}} }} == اسلامي کانفرنسونه == {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;" |- ! شمېر ! نېټه ! هېواد ! ځای |- | 1ړی | 22–25 ستمبر 1969 | {{Flagcountry|مراکش}} | [[ربات]] |- | 2ېم<ref>{{cite web|title=Second Islamic summit conference|url=http://formun.fccsocieties.org/wp-content/uploads/2013/01/Islamic_Summit_1974_FORMUN_2013.pdf|publisher=Formun|accessdate=1 April 2013|تاريخ الأرشيف=26 December 2018|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20181226032441/http://formun.fccsocieties.org/wp-content/uploads/2013/01/Islamic_Summit_1974_FORMUN_2013.pdf|url-status=dead|خونديځ نېټه=26 December 2018|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20181226032441/http://formun.fccsocieties.org/wp-content/uploads/2013/01/Islamic_Summit_1974_FORMUN_2013.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20181226032441/http://formun.fccsocieties.org/wp-content/uploads/2013/01/Islamic_Summit_1974_FORMUN_2013.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226032441/http://formun.fccsocieties.org/wp-content/uploads/2013/01/Islamic_Summit_1974_FORMUN_2013.pdf}}</ref> | 22–24 فروري 1974 | {{Flagcountry|پاکستان}} | [[لاهور]] |- | 3ېم<ref name=jang>{{cite web|title=Mecca Declaration|url=http://jang.com.pk/important_events/oic2003/3rd.htm|publisher=JANG|accessdate=25 مارچ 2013}}</ref> | 25–29 جنوري 1981 | {{Flagcountry|سعودي عربستان}} | [[مکه]] او [[طايف]] |- | 4رم | 16–19 جنوري 1984 | {{Flagcountry|مراکش}} | [[Casablanca]] |- | 5ځم<ref>{{cite web|title=Resolution of the Fifth Islamic Summit Conference|url=http://www.ircica.org/content/irc529.aspx|publisher=IRCICA|accessdate=1 April 2013|تاريخ الأرشيف=26 March 2014|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20140326163640/http://www.ircica.org/content/irc529.aspx|url-status=dead|خونديځ نېټه=26 March 2014|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20140326163640/http://www.ircica.org/content/irc529.aspx|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20140326163640/http://www.ircica.org/content/irc529.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20140326163640/http://www.ircica.org/content/irc529.aspx}}</ref> | 26–29 جنوري 1987 | {{Flagcountry|کوېت}} | [[Kuwait City]] |- | 6ږم<ref name=ifrc>{{cite web|title=Dakar Declaration|url=http://www.ifrc.org/docs/idrl/I643EN.pdf|publisher=IFRC|accessdate=6 فروري 2013}}</ref> | 9–11 دسمبر 1991 | {{Flagcountry|سېنېگال}} | [[Dakar]] |- | 7م | 13–15 دسمبر 1994 | {{Flagcountry|مراکش}} | [[Casablanca]] |- | 1st فوق العاده غونډه || 23–24 مارچ 1997 | {{Flagcountry|پاکستان}} | [[اسلام آباد]] |- | 8م | 9–11 دسمبر 1997 | {{Flagcountry|ايران}} | [[تهران]] |- | 9م | 12–13 نومبر 2000 | {{Flagcountry|قطر}} | [[دوحه]] |- | 2nd فوق العاده غونډه<ref name=dar1apr>{{cite news|last=Darwish|first=Adel|title=OIC meet in Doha: mudslinging dominated the OIC conference in Qatar|url=http://www.thefreelibrary.com/OIC+meet+in+Doha%3a+mudslinging+dominated+the+OIC+conference+in+Qatar.-a099818587|accessdate=1 April 2013|date=1 April 2003}}</ref> || 4–5 مارچ 2003 | {{Flagcountry|قطر}} | [[دوحه]] |- | 10م | 16–17 اکتوبر 2003 | {{Flagcountry|مالېزيا}} | [[Putrajaya]] |- | [[Third فوق العاده غونډه Session of the Islamic Summit Conference|3rd فوق العاده غونډه]] | 7–8 دسمبر 2005 | {{Flagcountry|سعودي عرب}} | [[مکه]] |- | 11م<ref>{{cite news|last=Shah|first=S. Mudassir Ali|title=Karzai flies to Senegal for 11th OIC summit|url=http://www.thefreelibrary.com/Karzai+flies+to+Senegal+for+11th+OIC+summit.-a0217315651|accessdate=1 April 2013|newspaper=Pajhwok Afghan News|date=12 مارچ 2008|location=Kabul}}</ref> | 13–14 مارچ 2008 | {{Flagcountry|سېنېگال}} | [[Dakar]] |- | [[Fourth فوق العاده غونډه Session of the Islamic Summit Conference|4th فوق العاده غونډه]]<ref name=dw>{{cite news|last=Knipp|first=Kersten|title=Islamic group hopes to limit Syrian conflict|url=http://www.dw.de/dw/article/0,,16166602,00.html|accessdate=15 اگست 2012|newspaper=Deutsche Welle|date=15 اگست 2012}}</ref> | 14–15 اگست 2012 | {{Flagcountry|سعودي عرب}} | [[مکه]] |- | 12م<ref name=arrott>{{cite news|last=Arrott|first=Elizabeth|title=Islamic Summit Leaders Urge Action on Mali, Syria|url=http://www.voanews.com/content/leaders-expected-to-address-syria-mali-at-oic-summit/1598070.html|accessdate=6 فروري 2013|newspaper=Voice of America|date=6 فروري 2013|archive-date=2013-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20130209193950/http://www.voanews.com/content/leaders-expected-to-address-syria-mali-at-oic-summit/1598070.html|url-status=dead}}</ref> | 6–7 فروري 2013 | {{Flagcountry|مصر}} | [[قاهره]] |} == نور ولولئ == * [[ملگري ملتونه]] {{د اسلامي همکاريو سازمان}} f5vc7i0j58x37bw2cyawzp2v1el10ca 0 17450 369151 367774 2026-09-23T00:31:08Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369151 wikitext text/x-wiki [[File:"Colored" drinking fountain from mid-20th century with african-american drinking.jpg|thumb|250px|یو افریقایی-امریکایی سړی د امریکا په اوکلاوما ایالت کې د "رنګ خلکو" لپاره د اوبو له یوې فنګچې څخه ګټه پورته کوی ، [[۱۹۳۹]].]] [[File:U.S. Army WW2 anti-Japanese propaganda poster No. 148.png|thumb|200px|د امریکا د [[جاپان]] ضد پروپاګند د دوهمې نړۍ جګړې پر مهال.]] توکمپالنه ''([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Racism)'' دې باور ته ويل کېږي چې ګوندې ځينې انسانان د خپلو ميراثي ځانګړنو پر بنسټ، د جلا ځانګړتياوو او چلندونو څښتنان دي او په همدې اساس، د يو بل توکم په پرتله د غوره توکم په توګه وېشل کېږي. همدا راز توکمپالنه د تعصب، تبعيض، يا د نورو په وړاندې تضاد بلل کېدای شي، ځکه چې دوی يو بل توکم يا قوميت لري. د توکمپالنی اوسني ډولونه ډېر ځله د خلکو تر منځ د مختلفو بيولوژيکي توپيرونو په اړوند د ټولنيز درک پر بنسټ ولاړ دي. شونې ده چې دا ډول اندونه، د ټولنيزو کړنو، کارونو، باورونو يا سياسي نظامونو بڼه غوره کړي، په کوم کې چې بېلا بېل توکمونه د ځانګړتياوو، توانايۍ يا د ګډو فرض کړای شوو څرنګتياوو پر بنسټ، يو له بل څخه غوره يا کم ډلبندي شي. داسې هڅې شوي دي چې، توکمپاليز باورونه، له علمي لارو چارو څخه روا(مشروع) وګڼل شي، چې ډېری يې بې بنسټه بلل شوي دي.<ref name="Ghani">{{cite book|last=Ghani|first=Navid|editor-last=Schaefer|editor-first=Richard T.|title=Encyclopedia of Race, Ethnicity, and Society|date=2008|publisher=SAGE|isbn=978-1-4129-2694-2|pages=1113–1115|chapter-url=https://books.google.com/books?id=YMUola6pDnkC&q=racism|chapter=Racism}}</ref><ref name="newman, D.M.">{{cite book|last=Newman|first=D. M.|title=Sociology: exploring the architecture of everyday life|url=https://archive.org/details/sociologyexplori0000newm_y8x0|publisher=SAGE|location=Los Angeles|year=2012|edition=9th|isbn=978-1-4129-8729-5|page=[https://archive.org/details/sociologyexplori0000newm_y8x0/page/405 405]|quote=racism: Belief that humans are subdivided into distinct groups that are different in their social behavior and innate capacities and that can be ranked as superior or inferior.}}</ref><ref name="newman">{{cite book|last=Newman|first=D. M.|title=Sociology: exploring the architecture of everyday life|url=https://archive.org/details/sociologyexplori0000newm_y8x0|publisher=Sage|location=Los Angeles|year=2012|edition=9th|isbn=978-1-4129-8729-5|page=[https://archive.org/details/sociologyexplori0000newm_y8x0/page/405 405]|quote=racism: Belief that humans are subdivided into distinct groups that are different in their social behavior and innate capacities and that can be ranked as superior or inferior.}}</ref> د سياسي جوړښت له نظره (د بېلګې په ډول اپارتاييډ) کوم چې د تعصباتو د څرګندونو يا د کرکجنو کارونو او يا قوانينو ملاتړ کوي، شونې ده چې په توکمپاله نظرياتو کې ټولنيز اړخونه هم شامل وي، لکه: اصليت پالنه، له پرديو ویره، پردي کېدل، جلا والی، په ميراثي بنسټ ډلبندي او غوره والی. په داسې حال کې چې په معاصرو ټولنيزو علومو کې د توکم او قوميت تصور له ټولو جلا بلل شوی، دواړه اصطلاحات په پخوانيو ټولنيزو او علمي ادبياتو کې يو له بل سره د ورته والي اوږد تاريخ لري. په دوديز ډول په عمومي توګه، «قوميت پالنه» «توکم» ته په نژدې معنا سره کارول کېږي: د هغو کيفيتونو پر بنسټ، د انساني ډلو وېش چې باور کېږي، د يوې ډلې لپاره اړين يا اصلي دي (د نمونې په ډول شريک نسب يا شريک چلند). په همدې بنسټ توکمپالنه يا توکميز تبعيض، ډېر ځله د قوم يا کلتور پر اساس د توپير په معنا کارول کېږي، بې له دې چې دې توپير ته نژاد وويل شي يا نه. د توکميز توپير په اړه د ملګرو ملتونو له کنوانسيون سره سم، د «توکميزو» او «قومي» توپيرونو تر منځ توپير نه شته. د ملګرو ملتونو کنوانسينونه دې پايلې ته رسېدلی دي چې، په علمي بنسټ د توکميز توپير پر بنسټ غوراوی ناسم دی، اخلاقاً د غندنې وړ، په ټولنيز ډول غیر عادلانه او خطرناک دي. کنوانسيون اعلان کړی، چې د توکميز توپير لپاره هېڅ توجيه نه شته، هيڅ چېرته هم نه؛ نه په نظريه کې او نه په عمل کې. <ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/ProfessionalInterest/Pages/CERD.aspx|title=International Convention on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination|publisher=[[Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights]]|access-date=December 23, 2011}}</ref> توکمپالنه یو څه نوی مفهوم دی، چې د اروپايي امپرياليزم په پړاو، په تعقيب يې د پانګه یيز نظام او په ځانګړي ډول د اتلانتيک د مريانو د سوداګرۍ پر مهال يې سر راپورته کړی، کوم چې د توکمپالنې د رامنځته کېدو اصلي محرک و. توکمپالنه د توکميز جلاوالي تر شا اصلي ځواک و، په ځانګړي ډول په نولسمه او د شلمې پېړۍ په لومړيو کې په متحده ايالاتو کې او په سويلي افريقا کې د اپارتاييد واکمني پر مهال؛ په لويديځ کلتور کې په نولسمه او شلمه پېړۍ کې توکمپالنه په ځانګړي ډول مستنده شوې چې د توکمپالنې اړوند مطالعاتو او ويناوو کې د يوې مرجع په توګه ګرځېدلې ده. توکمپالنه په نسل وژنه، لکه هالوکاسټ، امريکايي نسل وژنه او د سربانو نسل وژنه کې ځانګړې ونډه درلودې ده. د زبېښاک په پروژو کې يې هم د پام وړ ونډه لرلې، لکه د اروپايانو له خوا د امريکاګانو، افريقا او اسيا مستعمره کول او همدا شان، د شوروي له خوا د اصلي لږه کيو په شړلو کې مهم عنصر و. ډېر ځله اصلي اوسېدونکي خلک، د توکمپال چلند موخه ګرځېدلي او اوس هم هدف دي.<ref name="Dennis">{{cite book|last1=Dennis|first1=R.M.|editor1-last=Kuper|editor1-first=A.|editor2-last=Kuper|editor2-first=J.|title=The Social Science Encyclopedia, Volume 2|date=2004|publisher=Routledge|location=London; New York|isbn=978-1-134-35969-1|edition=3rd|chapter-url=https://books.google.com/books?id=EiNiAgAAQBAJ&q=racism|chapter=Racism|quote=Racism [is] the idea that there is a direct correspondence between a group's values, behavior and attitudes, and its physical features [...] Racism is also a relatively new idea: its birth can be traced to the European colonization of much of the world, the rise and development of European capitalism, and the development of the European and US slave trade.}}</ref><ref name="Lieberman1997">{{cite web|author=Lieberman, L.|author-link=Leonard Lieberman|year=1997|title="Race" 1997 and 2001: A Race Odyssey|publisher=[[American Anthropological Association]]|page=2|url=http://s3.amazonaws.com/rdcms-aaa/files/production/public/FileDownloads/pdfs/cmtes/commissions/aec/upload/A_Race_Odyssey.pdf|quote=In the period since 1492, European overseas empires and colonies were established ... The establishment of mines and plantations enriched Europe while impoverishing and decimating the conquered and enslaved peoples in Africa and the New World. The race concept helped to give all this the appearance of scientific justification.|لاسرسي نېټه=2021-11-11|خونديځ نېټه=2021-01-10|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20210110075142/http://s3.amazonaws.com/rdcms-aaa/files/production/public/FileDownloads/pdfs/cmtes/commissions/aec/upload/A_Race_Odyssey.pdf|url-status=dead|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210110075142/http://s3.amazonaws.com/rdcms-aaa/files/production/public/FileDownloads/pdfs/cmtes/commissions/aec/upload/A_Race_Odyssey.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110075142/http://s3.amazonaws.com/rdcms-aaa/files/production/public/FileDownloads/pdfs/cmtes/commissions/aec/upload/A_Race_Odyssey.pdf}}</ref><ref>Fredrickson, George M. 1988. The arrogance of race: historical perspectives on slavery, racism, and social inequality. Middletown, Conn: Wesleyan University Press</ref><ref>{{cite book|title=Racism : a global reader|first1=Kevin|last1=Reilly|first2=Stephen|last2=Kaufman|first3=Angela|last3=Bodino|year=2003|publisher=M.E. Sharpe|location=Armonk, N.Y|isbn=978-0-7656-1060-7|pages=[https://archive.org/details/racismglobalread0000unse/page/45 45–52]|url=https://archive.org/details/racismglobalread0000unse/page/45}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Martin|first=Terry|year=1998|title=The Origins of Soviet Ethnic Cleansing|journal=[[The Journal of Modern History]]|volume=70|issue=4|pages=813–861|jstor=10.1086/235168|doi=10.1086/235168|url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/3229636/Martin%201998.pdf?sequence=2|access-date=2021-11-11|archive-date=2020-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20201209094732/https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/3229636/Martin%201998.pdf?sequence=2|url-status=dead}}</ref> == رېښه پېژندنه، تعريف او کارېدل == په نولسمه پېړۍ کې، ډېرو پوهانو باور درلود، چې انسانان بايد د توکم پر ابنسټ ووېشل شي. د توکمپالنې اصطلاح هغه نوم دی، چې د توکمپالۍ حالت بيانوي. د دې باور منل چې شونې ده او يا بايد انسانان د بېلا بېلو وړتياوو او تمايلاتو پر اساس وېشل کېدای شي، چې په همدې بنسټ ممکنه ده، د يوې سياسي نظريې محرک وګرځي، په کوم کې چې حقوق او امتيازات د توکميزو برخو پر بنسټ وېشل شوي وي. شونې ده چې د «توکمپال» ټکی يا يو نوم يا يو ستاینوم(صفت) وي، که نوم وبلل شي، نو د هغه کس ښودنه به کوي، چې توکمپاله باورنه لري. د «توکم» ټکي رېښه روښانه نه ده. ژبپوهان په عموم کې يوه خوله دي چې دا ټکی انګليسي ژبې ته له فرانسوي ژبې لېږدېدلی دی، خو په دې اړه توافق نه شته چې دا ټکی هغو ژبو ته څه ډول راغلی، چې لاتيني بنسټ لري. وروستۍ وړانديزونه دا دي چې، دا ټکی د عربي ژبې د رأس له لفظ څخه راايستل شوی، چې معنا يې «سر، پيل، اصليت» دی، يا د عبري ژبې له روش کليمې څخه اخستل شوی، چې معنا يې د عربي ژبې لفظ ته ورته ده. د توکم لومړي اندپوهان په دې نظر و، چې ځينو توکمونو په نورو غوراوی درلود او په همدې بنسټ، دوی باور لاره، چې له توکمونو سره جلا جلا چلند کول په بشپړه معنا عادلانه و.  دې لومړيو نظريو، د نيمه علمي څېړنيزو انګېرنو لارښوونه کړې، د توکميزو توپيرونو د اټکل لپاره مناسب تعريف او دې فرضيې ته د بڼې ورکولو ډله یيزې هڅې ته په عمومي ډول، د ساينسي توکمپالنې نوم ورکول کېږي، که څه هم د حقيقي پوهې د نشتوالي له امله، د دې ادعا د ملاتړ لپاره دا اصطلاح ناسم نوم دی.<ref name="Merriam-Webster">{{cite book|title=Webster's Ninth New Collegiate Dictionary|date=1983|publisher=Merriam-Webster, Inc.|isbn=0-87779-508-8|pages=969}}</ref><ref>{{cite dictionary|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=race&allowed_in_frame=0|title=race (n2)|dictionary=Online Etymology Dictionary|access-date=21 February 2016}}</ref><ref name="Garner09">{{cite book|url=https://us.sagepub.com/en-us/nam/racisms/book245769|title=Racisms: An Introduction|publisher=Sage|author=Garner, Steve|year=2009|access-date=2017-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401055935/https://us.sagepub.com/en-us/nam/racisms/book245769|archive-date=2019-04-01|url-status=dead}}</ref><ref name="Canadian Encyclo">{{cite web|url=http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/racism/|title=Racism|website=The Canadian Encyclopedia|access-date=21 February 2016|year=2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608204710/https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/racism|archive-date=8 June 2019|url-status=dead}}</ref><ref>Multiple sources: * {{cite web|title=Framework decision on combating racism and xenophobia|url=http://europa.eu/legislation_summaries/justice_freedom_security/combating_discrimination/l33178_en.htm|website=Council Framework Decision 2008/913/JHA of 28 November 2008|publisher=European Union|access-date=3 February 2011}} * {{cite web|title=International Convention on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination|url=http://www2.ohchr.org/english/law/cerd.htm|department=UN Treaty Series|publisher=United Nations|access-date=3 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110804043913/http://www2.ohchr.org/english/law/cerd.htm|archive-date=4 August 2011|url-status=dead}}</ref> ډيری بيولوژي پوهان، بشرپوهان او ټولنپوهان، لکه: د جغرافيايي، قومي يا له خپلوانو سره د ودونو په څېر د ځانګړو معيارونو په ګټه، د توکمونو ډلبندي کول ردوي. له ۲۰۰۵ ز کال راهيسې، د انسان د ژينوم څېړنې ښيي چې، توکم د انسانانو لپاره معنا لرونکې ارثي ډلبندي نه ده.<ref>{{cite journal|title=Does Race Exist?|url=https://archive.org/details/sim_scientific-american_2003-12_289_6/page/78|journal=Scientific American|date=December 2003|first=Michael|last=Bamshad|author2=Steve E. Olson|quote=If races are defined as genetically discrete groups, no. Researchers can, however, use some genetic information to group individuals into clusters with medical relevance.|doi=10.1038/scientificamerican1203-78|pmid=14631734|volume=289|issue=6|pages=78–85|bibcode=2003SciAm.289f..78B}}</ref><ref name="Patrinos04">{{cite journal|title='Race' and the human genome|author=Patrinos, Ari|journal=Nature Genetics|year=2004|volume=36|issue=S1–S2|doi=10.1038/ng2150|pages=S1–S2|pmid=15510100|doi-access=free}}</ref><ref name="Keita97">{{cite journal|url=http://www.councilforresponsiblegenetics.org/pageDocuments/WAURRSZQOE.pdf|title=The persistence of racial thinking and the myth of racial divergence|author1=Keita, Shomarka O. Y.|author2=Rick A. Kittles|name-list-style=amp|journal=American Anthropologist|year=1997|volume=99|issue=3|pages=534–44|doi=10.1525/aa.1997.99.3.534|access-date=2016-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20161007080932/http://www.councilforresponsiblegenetics.org/pageDocuments/WAURRSZQOE.pdf|archive-date=2016-10-07|url-status=dead|archivedate=2016-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161007080932/http://www.councilforresponsiblegenetics.org/pageDocuments/WAURRSZQOE.pdf}}</ref><ref name="Smedley05">{{cite journal|title=Race as biology is fiction, racism as a social problem is real: Anthropological and historical perspectives on the social construction of race|author1=Smedley, Audrey|author2=Brian D. Smedley|name-list-style=amp|journal=American Psychologist|year=2005|volume=60|issue=1|pages=16–26|doi=10.1037/0003-066x.60.1.16|pmid=15641918|citeseerx=10.1.1.694.7956}}</ref> په ۲۰۰۸ ز کال کې د اکسفورډ په انګليسي قاموس کې ځای کړای شوې برخه توکمپالنه (Racialism) داسې راپېژني: « له توکمپالنې څخه يوه مخکينۍ اصطلاح چې اوس يې ځای Racism اصطلاح نيولی» او د Racialism يادونه د ۱۹۰۲ ز کال څخه کوي. د اکسفورډ انګليسي قاموس، د توکمپالنې اصطلاح يادونه له ۱۹۰۳ ز کال څخه کوي. د اکسفورډ انګليسي قاموس (په ۱۹۸۹ ز کال کې بيا سمون ورکړل شوی) يې داسې تعريف کوي:«هغه نظريه چې د انسانانو بېلوونکې ځانګړتیاوې او وړتياوې د توکم پر بنسټ وټاکل شي». په همدې قاموس کې Racism  او Racialism په يوه معنا ښودل شوي دي: «د يوه ځانګړي توکم د غوره ګڼلو باور». د دویمې نړيوالې جګړې له پای ته رسېدو سره سم، توکمپالنې هماغه د غوره ګڼلو معنا خپله کړه، چې مخکې له توکمپالنې سره ملګرې وه: توکمپالنه هغه مهال په توکميز توپير، توکميز غوره والي او بد نيت دلالت کاوه. (د «توکم کرکه» اصطلاح، د ۱۹۲۰ز کلونو په پای کې، د ټولنپوه فریدريک هرتز له خوا هم کارول شوې ده). <ref>"racialism, n." [http://www.oed.com/view/Entry/157084 OED Online]. September 2013. Oxford University Press. (Accessed December 03, 2013).</ref><ref>[http://www.oed.com/view/Entry/157097 "racism, n."]. ''OED Online''. September 2013. Oxford University Press. Accessed December 3, 2013.</ref> لکه چې تاريخ يې څرګندونه کوي، د توکمپالنې له کليمې څخه ګټه اخستل یوڅه نوې ده. په لويديزه نړۍ کې دا ټکی په پراخه کچه په ۱۹۳۰ مو زېږدېزو کلونو کې وکارول شو، کله چې دا ټکی د نازيانو د سياسي او ټولنيز اند د بيانولو لپاره کارېده، چا چې توکم ته د يوه طبيعي سياسي واحد په سترګه کتل. دا اتفاقي خبره ده چې، توکمپالنه د دې کليمې له رامنځته کېدو مخکې هم وه، خو د توکمپالنې د پېژند لپاره داسې اتفاقي تعريف نه شته، چې توکمپالنه څه ده او څه نه ده. نن سبا ځينې پوهان دا غوره بولي چې، د توکمپالنې مفهوم د جمعې په معنا وکاروي، تر څو د توکمپالنې ټول هغه ډولونه په کې شامل کړي چې، په يوه تعريف کې نه رانغښتل کېږي. دوی استدلال کوي چې، د توکمپالنې بېلا بېل ډولونه، په بېلا بېلو پړاوونو او جغرافيايي سيمو کې منځته راغلي. ګارنر ۲۰۰۹ز د توکمپالنې اوسني بېلا بېل تعريفونه لنډيزوي او درې عام عناصر په ګوته کوي چې، د توکمپالنې په دې درېو تعريفونو کې راټول دي. لومړی، د ډلو تر منځ  د تاریخي-  ميراثي ځواک اړيکه، دويم د توکميزو توپيرونو په اړوند د اندونو يوه ټولګه (يوه نظريه) او درېيم ـ تبعيضي کارونه.<ref>{{cite book|url=http://press.princeton.edu/titles/7243.html|title=Racism: A Short History|publisher=Princeton University Press|author=Fredrickson, George M.|year=2002|location=Princeton, NJ|page=5|isbn=978-0-691-11652-5|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160308115725/http://press.princeton.edu/titles/7243.html|archive-date=2016-03-08}}</ref><ref name="Bethen14">{{cite book|title=Racisms: From the Crusades to the Twentieth Century|url=https://archive.org/details/racismsfromcrusa0000beth|publisher=Princeton University Press|author=Bethencourt, Francisco|year=2014|location=Princeton, NJ}}</ref><ref name="Garner092">{{cite book|url=https://us.sagepub.com/en-us/nam/racisms/book245769|title=Racisms: An Introduction|publisher=Sage|author=Garner, Steve|year=2009|access-date=2017-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401055935/https://us.sagepub.com/en-us/nam/racisms/book245769|archive-date=2019-04-01|url-status=dead}}</ref> == سرچينې او ياداښتونه == [[وېشنيزه:سياسي هڅوب]] 4bdtzw1xfbp8ecxoj35w0xykxl9k09a 0 17810 369156 335263 2026-09-23T00:46:50Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369156 wikitext text/x-wiki جرګه د مشرانو هغه دودیزه ناسته ده چې په ترڅ کې یې افغانان د ټولو د نظرونو او پښتونوالې له مخې تصمیم نیسی. دا هغه قومي کلتوري سیستم دی چې د نن ورځې له ثابتو او مکتوبو قوانینو څخه لرغونې ده او د پښتنو تر منځ د شخړو د هواري لباره تر سره کېږي. دغه سیستم د افغانستان او پاکستان په ځینو نورو قومونو کې چې د پښتنو له دودونو څخه اغېزمن شوي (چې له تاریخي اړخه ورته افغان ویل کېږي) هم دود ده. د جرګې لومړۍ موخه دا ده تر څو د قومونو تر منځ له جګړو څخه مخنیوی وشي. جرګې زیاتره په افغانستان کې تر سره کېږي، خو د ګاونډي پاکستان په خیبر پښتونخوا ایالت کې چېرې ته چې ټول پښتانه اوسي هلته هم تر سره کېږي. د پاکستان حکومت په ۲۰۱۷ ز کال کې د ۲۰۱۷ز کال د شخړو د هواري ځایناستی قانون په دې خاطر تصویب کړ تر څو جرګې هم په رسمي قضايي نظام کې شاملي شي. د پاکستان عالي دیوان د ۲۰۱۹ز کال د جنوري په میاشت کې د ښځو د وضعیت د ملي کمېسیون (NCSW) او د اساسي قانون او د بشر د حقونو د نورمونو د سپکاوي په اړه د رپوټونو له خوا د غوښتنې په ځواب کې، د جرګو تر سره کول تر هغه ځایه چې قانون اجازه ورکوي او یوازې د حکمیت لپاره د یوې مجمعې، منځګړتوب، خبرواترو او په یوه مدني شخړه کې د ښکېلو غاړو تر منځ د پخلاینې تر بریده پورې، محدود کړ.<ref name="veconomist">{{cite news|title=Pakistan is "mainstreaming" misogynist tribal justice|url=https://www.economist.com/news/asia/21730202-it-fast-and-cheap-if-not-always-edifying-pakistan-mainstreaming-misogynist-tribal-justice|work=[[The Economist]]|date=13 October 2017}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|last=Editorial|date=2020-06-08|title=When jirgas abet crime|url=https://www.dawn.com/news/1562078|access-date=2020-06-27|website=DAWN.COM|language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|last=Rehman|first=I. A.|date=2019-07-11|title=Jirga space slashed|url=https://www.dawn.com/news/1493381|access-date=2020-06-27|website=DAWN.COM|language=en}}</ref> د ایکونومېسټ مجلې له مخې، «وحشي توب له دې اړخه له جرګې سره مترادف دی» چې په هغو کې د مجرم د کور سوځوونې په څېر سزاګانې کارول کېږي، په داسې حال کې چې د نورو له نظره دا ډول سزاګانې نادرې دي او د لرو پرتو سیمو د نالوستو خلکو کار یې بللی. په هغه مقاله کې چې د ۲۰۲۰ ز کال د جون په لومړیو کې د پاکستان په ډاون نومې ورځپاڼه کې خپره شوه وايي، چې ناقانونه جرګې یوازې د قبایلي سیمو په ولسوالیو پورې محدود نه دي، بلکې په ټول پاکستان کې له قانوني خوندیتوب سره تر سره کېږي. <ref name="veconomist" /><ref name=":3" /> که څه هم د پاکستان عالي دیوان د ۲۰۱۹ ز کال په جنوري کې په جرګو او پنچایتونو (وړو جرګو) کې د ناقانونه کړو وړو پر وړاندې رایه ورکړه، خو د پاکستان لومړي وزیر عمران خان د ۲۰۱۹ ز کال د جولای په میاشت کې وویل چې د ده حکومت د جرګو د نظام تداوم ته ژمن دی. <ref name=":1" /> د شیخ عبدالرشید د ویناوو له مخې، نارسمي جرګې د ښځو پر وړاندې د بشر د حقونو د سترو سرغړونو سرچینې دي. رشید وايي چې خلک لا اوس هم په پر له پسې ډول د قومونو تر منځ د جګړو د ځاني ګواښونو له خطر سره مخ دي او د هغوی کارونه د همدې جګړو له امله اغېزمن شوي دي. په ورته وخت کې د هغوی ښځې هم د سختو کارونو او خیرات ټولوني کارونو ته اړ اېستل کېږي. رشید وايي چې د هغه تصور برخلاف چې په جرګو کې د چټک عدالت د ګټو په اړه شته، د جرګې پریکړې د ښځو، لږه کیو او هغو کسانو د محکومیت لامل ګرځي چې له اقتصادي اړخه ضعیف دي. <ref name=":4">{{Cite web|last=Rasheed|first=Sheikh Abdul|date=2021-02-22|title=Jirga system and women rights|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2021/02/22/jirga-system-and-women-rights/|url-status=live|access-date=2021-02-23|website=Pakistan Today|language=en-US}}</ref> د ۲۰۲۲ کال د مارچ له ۱۱مې تر ۱۴مې پورې د پښتونخوا په [[بنو]] ښار کې د [[پښتون قامي جرگه]] لومړۍ غونډه جوړه شوه چې په پاکستان کې د پښتنو پر وړاندې پرتو ستونزو خبرې وشوې. == اصطلاح پېژندنه او کارکړنه == === اصلیت او تاریخي اړخ یې === جرګه ښايي د مغولي له цирк (tsərk) سره یوه ریښه ولري چې پر یوه پراخه کړۍ کې د نارینه خلکو له را ټولیدو څخه عبارت ده، دغه کړۍ په لومړیو کې د لوبو یا د څارویو د ورزش یا ښکار شوي غوښې د خوراک شاوخوا په محاصره اي ډول تر سره کېدي.  نو ښايي چې پښتانه مشران به هم په لومړیو کې یوه بل ته د غوږ نیولو او د یوې شخړې د هواري په خاطر په حلقوي بڼه سره کښېناستل. === د کارکړنې میتودولوژي === د ټولنې شورا زیاتره په هغو شرایطو کې مفهوم ورکوي چې د دوو کسانو تر منځ شخړه موجوده وي؛ په دا شان حالاتو کې ښايي جرګه د شخړو د هواري د میکانیزم یوه برخه وي. د بحث غاړې، په معمول ډول د یوه منځګړې په موندلو سره پیل کوي او یو ستر دیني کس، د ټولنې نامتو کس یا یو متخصص منځګړی (خان یا مشر) ټاکي. د پښتنو په قومي ټولنو کې، ملکان په سیمه ایزو شخړو کې د بالفعل منځګړي، د دولت لپاره د پالیسیو د سلاکار، د مالیاتو د را ټولوونکي، د کلي او وړو ښارونو د شوراګانو د مشر او د ولایتي یا په ملي کچه د جرګو د استازو او همداشان د پارلمان د استازي په توګه عمل کوي. منځګړی د دواړو غاړو خبرو ته غوږ نیسي او له هغه وروسته د ټولنې د مشرانو په ګډون جرګه رابولي او په جرګه کې د دواړو غاړو استازي هم راولي. دغه جرګه قضیه تر څېړنې لاندې نیسي او پر موضوعګانو باندې له بحث څخه وروسته د هغو د هواري د څرنګوالې په اړه تصمیم نیسي او بیا دا تصمیم د منځګړي کس له خوا  اعلانیږي. د جرګې تصمیم مرعي الاجراء وي. === قانون ته ورته کارکړنه === جرګو همداشان د جرایمو د تر سره کېدو په صورت کې د محکمې په توګه کارکړنه درلوده، دغه کارکړنه د پاکستان او افغانستان په ښارمېشتو سیمو کې د رسمي محکمو پر ځایناستي اوړي، خو په قبیله اي سیمو کې لا اوس هم د محکمو په څېر کارول کېږي. د پاکستان په قبیله اې سیمو کې جرګه د محکمې له اعتبار څخه برخمنه ده. که څه هم د ملي حکومت له خوا هلته ګومارل شوی سیاسي استازی نظم او قانون د مرزي جرایمو د مقررې (FCR) له خوا عملي کوي، خو اصلي ځواک په جرګه کې پروت دی. سیاسي استازی په قبیله اي سیمه کې نظم او قانون د جرګې په مرسته عملي کوي. جرګه کولای شي د درنې سزا حکم ورکړي، لکه د محصینه زنا د تر سره کېدو په صورت کې سنګسار یا له ټولنې څخه شړل. جرګو د ډیورنډ کرښې د پاکستان په خاوره کې د القاعدې او طالبانو پر وړاندې د پاکستان د وروستیو پوځي عملیاتو په تر سره کولو کې مهم رول لوبولی دی او د دولت او ملیشو تر منځ یې د منځګړي په توګه عمل کړی دی. د هند تر ادارې لاندې کشمېر مسلمانانو هم د جرګو دود خپل کړی دی.<ref name="telegraphindia1">{{cite web|url=http://www.telegraphindia.com/1061030/asp/nation/story_6934322.asp|title=Justice rolls in Kashmir, Afghan-style - Jilted, sheep stolen' Some people in the Valley never go to police but pin faith on a time-tested tribal system to settle disputes and redress grievances|work=[[The Telegraph (Calcutta)|The Telegraph]] - Calcutta, India|date=2006-10-30|access-date=2013-11-26|author=Muzaffar Raina}}</ref> === د پاکستان د ۲۰۱۷ز کال د شخړو د هواري ځایناستی قانون === په ۲۰۱۷ ز کال کې د حکومت دننه سیاسي ګوندونو له مخې، جرګې او پنچایتونه د خلکو په منځ کې ډېرې دود دي او له همدې کبله د هغو په رسمیت پېژندل به د دې لامل وګرځي چې دا سیستم لا ډېر ریڼ او ځواب ویونکی واوسي، خو کېڼ اړخو سیاسي او د دولت مخالفو ګوندونو بیا خپل ډار د کمزورې طبقې د ځوریدو او د فیوډال نظام د ګټمن کېدو لامل باله. د پاکستان د ۲۰۱۷ز کال د شخړو د هواري ځایناستی قانون د دولت د تایید وړ پلاوي له منځه د یوه بې پلوه څارونکي منځګړي ټاکنه او پر هغه باندې د دواړو غاړو د هوکړې لرلو له مخې مجاز ګرځولی دی. که چېرته یوه شخړه په سوله ییزه توګه سره هواره شي، نو محکمه به هغه پریکړه قانوني وګرځوي، که داسې ونشي نو د شخړې هره غاړه به کولای شي د خپلو شخړو د هواري لپاره کوم بل رسمي قضايي سیستم ته مراجعه وکړي. باسط محمود، بیا د شخړو د هواري د قانون دا ماده چې دولت ته اجازه ورکوي تر څو په هره جرګه کې یو بې پلوی منځګړی وګوماري، تر نیوکي لاندې نیسي او وايي چې دا کفایت نه کوي، ځکه دا ډول منځګړي چې باید د جرګې پریکړې تایید کړي په زیات احتمال سره به له متقاعد شویو قاضیانو یا هغو دیني عالمانو څخه وي چې محافظه کاره مخینه به لري، چې دا چاره د بې پلوېیتوب اصل په بشپړ دول سره معکوسوي او په ټول پاکستان به د ښځو پر ژوند باندې اغېز وښندي. ''باسط محمود همداشان د نړیوال پرمختګ لپاره د بریتانیا پر مرستندویه  ادارې باندې د تښتیدونکو ښځو د ساتنې او ADR محکمو پر تمویل باندې نیوکه کوي. <ref name=":0">{{Cite web|last=Reporter|first=A.|date=2017-01-19|title=Alternate Dispute Resolution Bill approved|url=http://www.dawn.com/news/1309323|access-date=2020-06-27|website=DAWN.COM|language=en}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|title=Pakistan's Jirgas and Women's Rights|url=https://thediplomat.com/2018/01/pakistans-jirgas-and-womens-rights/|access-date=2020-06-27|website=thediplomat.com|language=en-US}}</ref>'' ==== ''بحث پاروونکی عدالت او د بشر له حقونو سرغړونه'' ==== د پاکستان عالي دیوان د ۲۰۱۹ز کال د جنوري په میاشت کې د ښځو د وضعیت د ملي کمېسیون (NCSW) له خوا د غوښتنلیک په ځواب کې حکم وکړ چې د جرګو تر سره کول تر هغه بریده چې قانون اجازه ورکوي او په یوه مدني شخړه کې د ښکېلو غاړو تر منځ د حکمیت، منځګړتوب، خبرواترو یا پخلاینې په خاطر چې په خپله خوښه ورسره رضایت لري، مجاز دي؛ د جرګو نورې هڅې او کارونه د مدني یا جرمي موضوعګانو په اړه د قضاوت لپاره ناقانونه ده او دا چې د جرګو ناقانونه میتودونه د پاکستان د اساسي قانون 4، 8، 10-A، 25 او 175(3) مادې تر پښو لاندې کوي او همداشان دا چې «د جرګو/پنچایتونو کارکړنه او د UDHR، ICCPR او CEDAW تر چتر لاندې د پاکستان نړیوالې ژمنې، چې له مخې یې د پاکستان دولت مسوولیت لري تر څو ډاډ تر لاسه کړي چې ټول خلک د قضاوت محکمو ته لاسرسی لري او (ټول خلک) د قانون پر وړاندې او د قضاوت د محکمو په ټولو پړاوونو کې ورته دي، تر پښو لاندې نه کړي. <ref name=":12">{{Cite web|last=Rehman|first=I. A.|date=2019-07-11|title=Jirga space slashed|url=https://www.dawn.com/news/1493381|access-date=2020-06-27|website=DAWN.COM|language=en}}</ref> د پاکستان خبریال ابن عبدالرحمن د رپوټونو له مخې، د پاکستان د دولت حقوقي چارواکو د ۲۰۱۹ ز کال په جنوري کې له ایالتونو او فډرال څخه هغه ژمنې چې د دولت له خوا تر سره شوې وي، تایید کړي او د پاکستان له عالي دیوان څخه یې وغوښتل تر څو دې ته اجازه ور نه کړي چې جرګې او پنچایتونه د خپلو ناقانونه کړنو په تر سره کولو سره، لکه: ناموسي قتلونه، واني، سوارا او کارو کاري تر سره کړي؛ د ښځو هغه بنسټیز حقونه چې په اساسي قانون کې مشخص شوي دي تر پښو لاندې کړي او همداشان دا چې دولتونه د ښځو پر وړاندې د هر ډول تبعیض د له منځه وړلو (CEDAW) کنوانسیون ته ژمن دي. <ref name=":12" /> ==== ''د جرګو په پریکړو کې د افراط بېلګې'' ==== د ۲۰۱۸ ز کال د جنوري په میاشت کې باسط محمود د پاکستان د ۲۰۱۷ز کال د شخړو د هواري ځایناستی قانون تر انتقاد لاندې ونیو او ویې ویل چې دغه قانون د یوه موازي عدلي سیستم د رامنځته کولو لپاره شرایط برابروي، چې په پای کې کولای شي د دولت صلاحیت هم کمزوری کړي. د پاکستان د ډاون په ورځپاڼه کې د جون په ۲۰مه د دلاور وزیر د یوه خبري رپوټ له مخې، د پاکستان په قبایلي سیمه کې یوې سیمه ییزې ادارې په کلکه سره هڅه کوله تر څو د احمدزي وزیرو قوم د جرګې له هغې پریکړې له پلي کولو را وګرځوي چې له مخې یې قبایل باید د ۲۴۰۰ کسیز موازي پوځي ځواک جوړ او د خپلو کېن اړخو سیاسي مخالفینو د کورونو د ویجاړولو لپاره وکاروي. سیمه ییزه اداره د دې لپاره چې وکولای شي قومي جرګه د یوه مالي جوړجاړې د منلو لپاره وهڅوي اړ شوه تر څو له ځانګړو ځواکونو څخه د مرستې غوښتنه وکړي او د پېښې قرباني يې اړ کړ تر څو له مقابل لوري او خپل قوم څخه د یو میلیون کلدارو او څلور قوچ پسونو غوښتنه وکړي.  <ref name=":22">{{Cite web|title=Pakistan's Jirgas and Women's Rights|url=https://thediplomat.com/2018/01/pakistans-jirgas-and-womens-rights/|access-date=2020-06-27|website=thediplomat.com|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|last=Wazir|first=Dilawar|date=2020-06-06|title=Ahmadzai Wazir tribe convenes jirga to raise Lashkar|url=https://www.dawn.com/news/1561628|access-date=2020-06-27|website=DAWN.COM|language=en}}</ref> د ۲۰۲۰ ز کال د جون په میاشت کې د ''ټریبیون پاکستان'' د رپوټ له مخې، یوې جرګې (یو ډول صحرايي محکمې) هڅه وکړه تر څو ۱۳ کلنه وړه جنکۍ د سوارا (مجازات) په توګه هغه ۴۱ کلن سړي ته واده کړي چې بله ښځه یې هم لرله. په دې تور چې د هغې ورور د خپل تره له لور سره ناوړه اړیکې درلودي، خو د دغې جرګې پریکړه د همدې هلک د یوه نږدې کس د هلوځلو له امله او د پولیسو په مرسته خنثی شوه. <ref>{{Cite news|last=Khan|first=Ahtesham|date=13 June 2020|title=Jirga’s attempt to give young girl in Swara foiled|work=Tribune Pakistan|url=https://tribune.com.pk/story/2241630/1-jirgas-attempt-give-young-girl-swara-foiled/}}</ref> د پاکستان د سند په سیمه کې د ۲۰۲۰ کال د جون په میاشت کې د یوې بلې پيښې په ترڅ کې، پولیسو هغه جرګه وځپله کوم چې دوه خویندې یې سپکې (بې عزتې (کاریس)) وبللي او د هغوی پلار یې پر یو میلیون پاکستانۍ کلدارو باندې جریمه او د دواړو خویندو د مرګ امر یې صادر کړ (چې د کاریس کلیمه په ریښتيني معنی سره د ټولنې یا کورنۍ د ناموس په بحث کې د تور داغ په معنی ده چې له شدیدو مجازاتو او له هغې ډلې له ناموسي قتل سره مخ کېږي).<ref>{{Cite web|title=Karokari: Police order action against Jirga|url=https://www.thenews.com.pk/print/678531-karokari-police-order-action-against-jirga|access-date=2020-06-27|website=www.thenews.com.pk|language=en}}</ref> ==== ''تاریخي جرګه او ښځې'' ==== د سند سترې محکمې د ۲۰۰۴ کال د اپریل په میاشت کې د جرګو په تر سره کولو باندې بندیز ولګاوه، ځکه چې کله نا کله خلکو ته ناانساني سزاګانې ورکول کېدي، په تیره بیا د هغو ښځو او نارینه وو لپاره چې په خپله خوښه به یې واده کاوه. که څه هم، دغه بندیز خلکو له پامه غورځولی.<ref>SBLR 2004 Sindh 918; [http://www.dawn.com/news/1072875/a-first-step excerpt]</ref><ref>[http://tribune.com.pk/story/476785/tribal-courts-shc-seeks-official-version-against-jirgas/ SHC seeks official version against jirgas] (2012-12-08)</ref> د خویندو د جرګې په نوم یوه جرګه چې ټولې غړې یې ښځې وي په پاکستان کې تر سره شوه او ۲۵ غړې یې درلودي. دغه جرګه د تبسم عدنان په مشرۍ تر سره شوه او تر ۲۰۱۳ کال پورې یې له ۱۱ ښځو سره د عدالت په تر لاسه کولو کې مرسته وکړه. <ref name="foxnews1">{{cite news|url=http://www.foxnews.com/world/2013/07/11/women-challenge-men-in-pakistan-first-female-jirga/#ixzz2Z2Iis4tr|title=Women challenge men in Pakistan's first female jirga|publisher=[[Fox News]]|date=2013-07-11|access-date=2013-11-26|author=Khurram Shahzad|agency=AFP|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924183035/http://www.foxnews.com/world/2013/07/11/women-challenge-men-in-pakistan-first-female-jirga/#ixzz2Z2Iis4tr|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://afpak.foreignpolicy.com/posts/2013/07/11/president_asif_ali_zardaris_security_chief_killed_in_bazaar_attack|title=President Asif Ali Zardari's security chief killed in bazaar attack|author=Jennifer Rowland|author2=Bailey Cahall|work=[[Foreign Policy]]: The AfPak Channel|date=2013-07-11|access-date=2013-11-26|تاريخ الأرشيف=2013-12-03|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20131203004520/http://afpak.foreignpolicy.com/posts/2013/07/11/president_asif_ali_zardaris_security_chief_killed_in_bazaar_attack|url-status=dead|خونديځ نېټه=2013-12-03|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20131203004520/http://afpak.foreignpolicy.com/posts/2013/07/11/president_asif_ali_zardaris_security_chief_killed_in_bazaar_attack|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20131203004520/http://afpak.foreignpolicy.com/posts/2013/07/11/president_asif_ali_zardaris_security_chief_killed_in_bazaar_attack|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203004520/http://afpak.foreignpolicy.com/posts/2013/07/11/president_asif_ali_zardaris_security_chief_killed_in_bazaar_attack}}</ref> == سرچينې == lnuc6w4q16nmqi1fsk7vlkj4hxaesjw 0 18020 369196 367201 2026-09-23T03:04:39Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369196 wikitext text/x-wiki <!-- تعريف او نښې نښانې --> '''د سږو اوندنه خنډيزه ناروغي''' يا '''مزمنه انسدادي ريوي ناروغي''' ''(په انگرېزي: chronic obstructive pulmonary disease)'' د [[سږي|سږو]] يوه ناروغي ده چې د سږو د ووب د ويجاړۍ (چې د اېمفيسېما په نامه يادېږي) او د وړو هوالارو د نيمگړتياوو په سبب رامېنځ ته کېږي.<ref name=GOLD2013Chp1/> دا ناروغي د وخت په تېرېدو سره نوره هم پرمخ ځي.<ref name=GOLD2013Chp1/> د دغې ناروغۍ عمده نښو نښانو کې [[سالنډي]]، [[ټوخی]] او په سږو کې په لويه کچه بلغم جوړېدنه ده. <!--د ناروغۍ سببونه او پېژندنه --> په ټوليزه توگه د سږو اوندنه خنډيزه ناروغي د سېگرېټ څښلو او تمباکو لوگي په سبب رامېنځ ته کېږي، خو يو شمېر نور عاملونه هم شته چې د دې ناروغۍ په پېښېدو کې لاس لري.<ref name=Lancet2012>{{cite journal |author=Decramer M, Janssens W, Miravitlles M |title=Chronic obstructive pulmonary disease |journal=Lancet |volume=379 |issue=9823 |pages=1341–51 |year=2012 |month=April |pmid=22314182 |doi=10.1016/S0140-6736(11)60968-9 |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_april-7-13-2012_379_9823/page/1341}}</ref> دا عاملين په سږو کې يو [[تسپود|تسپوديز]] غبرگون راپاروي.<ref name="pmid17507545">{{cite journal |author=Rabe KF |title=Global Strategy for the Diagnosis, Management, and Prevention of Chronic Obstructive Pulmonary Disease: GOLD Executive Summary |journal=Am. J. Respir. Crit. Care Med. |volume=176 |issue=6 |pages=532–55 |year=2007 |author-separator=, |author2=Hurd S |author3=Anzueto A |display-authors=3 |last4=Barnes |first4=P. J. |last5=Buist |first5=S. A. |last6=Calverley |first6=P. |last7=Fukuchi |first7=Y. |last8=Jenkins |first8=C. |last9=Rodriguez-Roisin |first9=R. |last10=van Weel |first10=C. |last11=Zielinski |first11=J. |doi=10.1164/rccm.200703-456SO |pmid=17507545 |url=http://ajrccm.atsjournals.org/content/176/6/532.long |access-date=2013-10-13 |archive-date=2013-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130102150149/http://ajrccm.atsjournals.org/content/176/6/532.long |url-status=dead }}</ref> د سږو فعاليتي آزمېښتونو ښودلې چې د دغې ناروغۍ د ناروغ په سږو کې د هوا بهير په ډېره لږه کچه کې شتون لري.<ref name=Nathell>{{cite doi|10.1186/1465-9921-8-89}}[http://respiratory-research.com/content/8/1/89] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131013195712/http://respiratory-research.com/content/8/1/89 |date=2013-10-13 }}</ref> د [[سابندي]] ناروغۍ کې هم د هوا بهير په ټيټه کچه وي او همداراز دا حالت پر شا گرځېدونکی هم وي، خو د سږو اوندنې خنډيزې ناروغۍ کې د ناروغۍ حالت ډېر لږ په شاگرځېدونکی وي او اکثراً ناروغي پرمخ ځي. <!--اداره--> د دغې ناروغۍ سمې ادارې کې د تمباکو څښلو بندول، واکسينونه، بياروغېدنه او اکثراً ساکاږونکي برانکوډايلېټر درملونه شامل دي. ځينې ناروغان د اوږدمهاله اکسيجن درملنې او يا هم د سږو پيوندېدنې څخه گټه ترلاسه کوي.<ref name="pmid17507545" /> <!--وگړخپورپوهنه--> په نړېواله کچه د سږو اوندنه خنډيزه ناروغي په څلورم مقام د ډېرو مړينو سبب پېژندل کېږي چې په ۲۰۱۱ ز. کال کې يې له ۳ ميليونو څخه ډېر ناروغان وژلي. <ref>{{cite web |title=The 10 leading causes of death in the world, 2000 and 2011 |date=July 2013 |publisher=World Health Organization |id=Fact sheet No 310 |url=http://who.int/mediacentre/factsheets/fs310/en/ }}</ref> د سېگرېټ څښلو په ډېرېدو او په اکثرو هېوادونو کې د زړو وگړو د شمېر د ډېرېدو سره سم د دغې ناروغۍ له امله مړينې مخ په ډېرېدو دي.<ref>{{cite journal |author=Mathers CD, Loncar D |title=Projections of Global Mortality and Burden of Disease from 2002 to 2030 |journal=PLoS Med. |volume=3 |issue=11 |pages=e442 |year=2006 |month=November |pmid=17132052 |pmc=1664601 |doi=10.1371/journal.pmed.0030442 |url=http://dx.plos.org/10.1371/journal.pmed.0030442}}</ref> د سږو اوندنه خنډيزه ناروغي په امريکا کې د مړينې درېيم ډېر سبب گڼل کېږي. په ۲۰۰۷ ز. کال کې په امريکا کې د دغې ناروغۍ د درملنې د لگښت کچه ۴۲.۶&nbsp;بيليونه ډالره وه.<ref>{{cite web |url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/public/lung/copd/ |title=COPD (Chronic Obstructive Pulmonary Disease) |work=Educational Campaigns |publisher=National Heart, Lung, and Blood Institute, U.S. Department of Health & Human Services |date=2012-02-15 |accessdate=2013-07-23}}<br/>{{cite web |url=http://www.nhlbi.nih.gov/resources/docs/07a-chtbk.pdf |format=PDF |title=2007 NHLBI Morbidity and Mortality Chart Book |accessdate=2008-06-06 |work= |archive-date=2008-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080602161757/http://www.nhlbi.nih.gov/resources/docs/07a-chtbk.pdf |url-status=dead }}</ref> == سرچينې == {{Reflist}} [[وېشنيزه:ناروغۍ]] kyxdk5r6upzwu0g6i6sslmpwht6neci 0 19267 369134 367054 2026-09-22T22:32:31Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369134 wikitext text/x-wiki '''الفا فيټوپروټين''' (په انگرېزي: Alpha-fetoprotein '''AFP''', '''α-fetoprotein'''; '''alpha-1-fetoprotein''', '''alpha-fetoglobulin''' او يا هم '''alpha fetal protein''') يو ډول [[پروټين]] دی<ref name="pmid67821">{{cite journal | author = Tomasi TB | title = Structure and function of alpha-fetoprotein | journal = Annual review of medicine | volume = 28 | issue = | pages = 453–65 | year = 1977 | pmid = 67821 | doi = 10.1146/annurev.me.28.020177.002321 | url =https://archive.org/details/sim_annual-review-of-medicine_1977_28/page/453}}</ref><ref name="pmid11393167">{{cite journal | author = Mizejewski GJ | title = Alpha-fetoprotein structure and function: relevance to isoforms, epitopes, and conformational variants | journal = Experimental Biology and Medicine | volume = 226 | issue = 5 | pages = 377–408 | date = May 2001 | pmid = 11393167 | doi = | url = http://www.ebmonline.org/cgi/content/abstract/226/5/377 | issn = | لاسرسي نېټه = 2015-02-16 | خونديځ نېټه = 2009-12-05 | خونديځ تړی = https://web.archive.org/web/20091205215751/http://www.ebmonline.org/cgi/content/abstract/226/5/377 | url-status = dead | خونديځ-تړی = https://web.archive.org/web/20091205215751/http://www.ebmonline.org/cgi/content/abstract/226/5/377 | archive-url = https://web.archive.org/web/20091205215751/http://www.ebmonline.org/cgi/content/abstract/226/5/377 }}</ref> چې په انسانانو کې د ''AFP'' [[جين]] لخوا په کوډونو سمبال شوی.<ref name="pmid6192711">{{cite journal | author = Harper ME, Dugaiczyk A | title = Linkage of the evolutionarily-related serum albumin and alpha-fetoprotein genes within q11-22 of human chromosome 4 | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 35 | issue = 4 | pages = 565–72 |date=July 1983 | pmid = 6192711 | pmc = 1685723 | doi = }}</ref><ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: Alpha-fetoprotein | url = http://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=174 | accessdate = }} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>د ''AFP'' جين د کروموزوم 4 په q مټ موقعيت لري (4q25). الفا فيټوپروټين په پلازما کې يو عمده پروټين دی چې د جنين د ودې په بهير کې په لړمانه او نوکڅوړې کې جوړېږي. داسې گڼل کېږي چې همدا پروټين د جنيني بڼې البوميني سېروم دی. AFP [[اورگانوتامبيز مرکب|د تامبې]], [[اورگانونېکل|نېکل]], [[شحمي اسيد]]ونو او [[بيليروبين]] سره د تړل کېدلو توان لري<ref name="entrez"/> او د پروټينونو په [[مونومېريک]]، [[پروټين ډايمر|ډايمېرېک]] او [[پروټين ټرايمر|ټرايمېرېک]] بڼو کې موندل کېږي. == جوړښت == الفا فيټوپروټين يو [[گلايکوپروټين]] دی چې د ۵۹۱ [[امينو اسيد|امينو اسيدونو]]<ref name="pmid1709810">{{cite journal | author = Pucci P, Siciliano R, Malorni A, Marino G, Tecce MF, Ceccarini C, Terrana B | title = Human alpha-fetoprotein primary structure: a mass spectrometric study | journal = Biochemistry | volume = 30 | issue = 20 | pages = 5061–6 |date=May 1991 | pmid = 1709810 | doi = 10.1021/bi00234a032| url = }}</ref> او د کاربوهايډرېټو عاملي ډلو څخه جوړ شوی.<ref name="pmid7544570">{{cite journal | author = Seregni E, Botti C, Bombardieri E | title = Biochemical characteristics and clinical applications of alpha-fetoprotein isoforms | journal = Anticancer Res. | volume = 15 | issue = 4 | pages = 1491–9 | year = 1995 | pmid = 7544570 | doi = }}</ref> == کړنه == الفافيټوپروټين هغه پلازما پروټين دی چې تر ټولو ډېر په انساني جنين کې موندل کېږي. ==دا هم ولولئ== *[[د تومور ښکارندويان]] *[[AFP-L3]] ==سرچينې== {{reflist|30em}} ==لا نورې لوستنې== {{refbegin|colwidth=35em}} *{{cite journal | author=Nahon JL |title=The regulation of albumin and alpha-fetoprotein gene expression in mammals | url=https://archive.org/details/sim_biochimie_1987-05_69_5/page/445 |journal=Biochimie |volume=69 |issue= 5 |pages= 445–59 |year= 1987 |pmid= 2445387 |doi= 10.1016/0300-9084(87)90082-4}} *{{cite journal | author=Tilghman SM |title=The structure and regulation of the alpha-fetoprotein and albumin genes |journal=Oxf. Surv. Eukaryot. Genes |volume=2 |issue= |pages= 160–206 |year= 1989 |pmid= 2474300 |doi= }} *{{cite journal | author=Mizejewski GJ |title=Biological role of alpha-fetoprotein in cancer: prospects for anticancer therapy |journal=Expert Rev Anticancer Ther |volume=2 |issue= 6 |pages= 709–35 |year= 2003 |pmid= 12503217 |doi= 10.1586/14737140.2.6.709 }} *{{cite journal | author=Yachnin S, Hsu R, Heinrikson RL, Miller JB |title=Studies on human alpha-fetoprotein. Isolation and characterization of monomeric and polymeric forms and amino-terminal sequence analysis |journal=Biochim. Biophys. Acta |volume=493 |issue= 2 |pages= 418–28 |year= 1977 |pmid= 70228 |doi= 10.1016/0005-2795(77)90198-2 }} *{{cite journal | author=Aoyagi Y, Ikenaka T, Ichida F |title=Comparative chemical structures of human alpha-fetoproteins from fetal serum and from ascites fluid of a patient with hepatoma | url=https://archive.org/details/sim_cancer-research_1977-10_37_10/page/3663 |journal=Cancer Res. |volume=37 |issue= 10 |pages= 3663–7 |year= 1977 |pmid= 71198 |doi= }} *{{cite journal | author=Aoyagi Y, Ikenaka T, Ichida F |title=Copper(II)-binding ability of human alpha-fetoprotein | url=https://archive.org/details/sim_cancer-research_1978-10_38_10/page/3483 |journal=Cancer Res. |volume=38 |issue= 10 |pages= 3483–6 |year= 1978 |pmid= 80265 |doi= }} *{{cite journal | author=Aoyagi Y, Ikenaka T, Ichida F |title=alpha-Fetoprotein as a carrier protein in plasma and its bilirubin-binding ability | url=https://archive.org/details/sim_cancer-research_1979-09_39_9/page/3571 |journal=Cancer Res. |volume=39 |issue= 9 |pages= 3571–4 |year= 1979 |pmid= 89900 |doi= }} *{{cite journal | author=Torres JM, Anel A, Uriel J |title=Alpha-fetoprotein-mediated uptake of fatty acids by human T lymphocytes | url=https://archive.org/details/journal-of-cellular-physiology_1992-03_150_3/page/456 |journal=J. Cell. Physiol. |volume=150 |issue= 3 |pages= 456–62 |year= 1992 |pmid= 1371512 |doi= 10.1002/jcp.1041500305 }} *{{cite journal | author=Greenberg F, Faucett A, Rose E, ''et al.'' |title=Congenital deficiency of alpha-fetoprotein | url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-obstetrics-and-gynecology_1992-08_167_2/page/509 |journal=Am. J. Obstet. Gynecol. |volume=167 |issue= 2 |pages= 509–11 |year= 1992 |pmid= 1379776 |doi= }} *{{cite journal | author=Bansal V, Kumari K, Dixit A, Sahib MK |title=Interaction of human alpha fetoprotein with bilirubin |journal=Indian J. Exp. Biol. |volume=28 |issue= 7 |pages= 697–8 |year= 1991 |pmid= 1703124 |doi= }} *{{cite journal | author=Pucci P, Siciliano R, Malorni A, ''et al.'' |title=Human alpha-fetoprotein primary structure: a mass spectrometric study |journal=Biochemistry |volume=30 |issue= 20 |pages= 5061–6 |year= 1991 |pmid= 1709810| doi=10.1021/bi00234a032}} *{{cite journal | author=Liu MC, Yu S, Sy J, ''et al.'' |title=Tyrosine sulfation of proteins from the human hepatoma cell line HepG2 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=82 |issue= 21 |pages= 7160–4 |year= 1985 |pmid= 2414772| doi=10.1073/pnas.82.21.7160 | pmc=390808}} *{{cite journal | author=Gibbs PE, Zielinski R, Boyd C, Dugaiczyk A |title=Structure, polymorphism, and novel repeated DNA elements revealed by a complete sequence of the human alpha-fetoprotein gene |journal=Biochemistry |volume=26 |issue= 5 |pages= 1332–43 |year= 1987 |pmid= 2436661| doi=10.1021/bi00379a020}} *{{cite journal | author=Sakai M, Morinaga T, Urano Y, ''et al.'' |title=The human alpha-fetoprotein gene. Sequence organization and the 5' flanking region | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1985-04-25_260_8/page/5055 |journal=J. Biol. Chem. |volume=260 |issue= 8 |pages= 5055–60 |year= 1985 |pmid= 2580830 |doi= }} *{{cite journal | author=Ruoslahti E, Pihko H, Vaheri A, ''et al.'' |title=Alpha fetoprotein: structure and expression in man and inbred mouse strains under normal conditions and liver injury |journal=Johns Hopkins Med. J. Suppl. |volume=3 |issue= |pages= 249–55 |year= 1975 |pmid= 4138095 |doi= }} *{{cite journal | author=Urano Y, Sakai M, Watanabe K, Tamaoki T |title=Tandem arrangement of the albumin and alpha-fetoprotein genes in the human genome |journal=Gene |volume=32 |issue= 3 |pages= 255–61 |year= 1985 |pmid= 6085063 |doi=10.1016/0378-1119(84)90001-5 }} *{{cite journal | author=Beattie WG, Dugaiczyk A |title=Structure and evolution of human alpha-fetoprotein deduced from partial sequence of cloned cDNA |journal=Gene |volume=20 |issue= 3 |pages= 415–22 |year= 1983 |pmid= 6187626 |doi=10.1016/0378-1119(82)90210-4 }} *{{cite journal | author=Morinaga T, Sakai M, Wegmann TG, Tamaoki T |title=Primary structures of human alpha-fetoprotein and its mRNA |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=80 |issue= 15 |pages= 4604–8 |year= 1983 |pmid= 6192439| doi=10.1073/pnas.80.15.4604 | pmc=384092}} {{refend}} ==باندنۍ تړنې== * {{MeshName|alpha-Fetoproteins}} [[Category:Glycoproteins]] [[Category:Tumor markers]] [[Category:Obstetrics]] exvix02e8rkicxyk9518svv1bggdjl9 0 19811 369161 368538 2026-09-23T00:54:14Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369161 wikitext text/x-wiki {{مالومات}} [[دوتنه:Julian Assange August 2014.jpg|بټنوک|جوليان پاؤل آسانج]] '''جوليان پاؤل آسانج''' ''([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Julian Paul Assange)'' (زوکړه : ۳ جولای ۱۹۷۱م کال) يو آستراليايي پسوللگر (خپروونکی)او ژورنالسټ دی. دی د [[ويکيليکس|ويکيلیکس]] وېبپاڼې او خپرونو پازوال (چلوونکی) هم وو چې له مخې يې په ۲۰۰۶م کال کې وروسته له اهمو لاسوندیزو اسنادو او کمپيوټري خپرونو د هېکولو (غلاکولو) مرکز ([[بنسټ]]) کېښود . ویکيليکس په ځانگړي توگه خپل شهرت په ۲۰۱۰ م کال کې اله وموند کله چې د [[امریکایې پوځ]] او ډیپلوماتانو لاسوښنه د [[چلسي مېنېنگ]] لخوا برملا يا افشا کړه. آسانج له هماغه کال راهیسې د [[امریکا]] په متحدو ايالاتو کې د څار او تحقیق لاندې شو. په هممهاله کال د [[سويډن]] د خلکو د څار ادارې لخوا ورباندې د جنسي زور زیاتی لرلو يو تحقیقي چاره پیل شوه. ګواکی ښاعلی آسانج جنسي زور زیاتی کړئ دی.<ref name="aklagaretimeline">{{cite web|url=http://www.aklagare.se/In-English/Media/The-Assange-Matter/The-Assange-Matter//|title=Events concerning Julian Assange in chronological order|date=1 July 2014|access-date=12 March 2015|تاريخ الأرشيف=6 March 2016|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160306200942/https://www.aklagare.se/In-English/Media/The-Assange-Matter/The-Assange-Matter/|url-status=dead|خونديځ نېټه=6 March 2016|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20160306200942/https://www.aklagare.se/In-English/Media/The-Assange-Matter/The-Assange-Matter/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20160306200942/https://www.aklagare.se/In-English/Media/The-Assange-Matter/The-Assange-Matter/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306200942/https://www.aklagare.se/In-English/Media/The-Assange-Matter/The-Assange-Matter/}}</ref> په ۲۰۱۲ م زېږدی کې [[سويډن]] ته ذږد آسانج سپارلو حکم شوی ؤ په هغه وخت کې آسانج په لندن کې د [[آېکوادور]] هېواد [[سفارت]] ته د [[سیاسي پناه]] لپاره غوښتنه وکړه او د افریل میاشتی په یولسم 11’4’2019 د بریتانیا پولیسو له خوا ونیول شو. == مخينه == آسانج د [[سهيلي کوينزلېنډ]] په ښار کې په [[ټاؤنزوېل]] کې زېږېدلی.<ref name="Kwek">Glenda Kwek [http://www.smh.com.au/technology/technology-news/magnet-for-trouble-how-assange-went-from-simple-island-life-to-hightech-public-enemy-number-one-20101208-18pb3.html "Magnet for trouble: how Assange went from simple island life to high-tech public enemy number one,"] ''[[The Sydney Morning Herald]]'', 8 December 2010. Retrieved 16 March 2014.</ref><ref>[http://www.couriermail.com.au/news/queensland/wikileaks-founder-julian-assange-a-born-and-bred-queenslander/story-e6freoof-1225898281283 "Wikileaks founder Julian Assange a born and bred Queenslander,"] ''[[The Courier-Mail]]'', 29 July 2010. Retrieved 16 March 2014.</ref> دی د کرېسټین آن آسانج په کاله کې د ني هاکنزچې په کال ۱۹۵۱م زېږدي کې زېږېدلی ؤ وزېږېد.<ref>[http://trove.nla.gov.au/ndp/del/article/18203286 "Family notices,"] ''[[The Sydney Morning Herald]]'', 10 March 1951. Retrieved 17 March 2014.</ref> يو ښکارندگر (Visual Artist) <ref>David Leigh and Luke Harding, ''WikiLeaks: Inside Julian Assange's War on Secrecy'' (London: Guardian Books, 2011; rev. edn. Guardian Books / Faber and Faber, 2013), p. 34.</ref> او جان شپټون يو د جگړې ضد فعال او جوړؤونکی دی .<ref name="ShiptonGuilliat">Richard Guilliatt, [http://www.theaustralian.com.au/news/features/like-father-like-son/story-e6frg8h6-1226663757794/ "For John Shipton, the Wikileaks Party isn't just a political cause,"] ''[[The Australian]]'', 15 June 2013. Retrieved 16 March 2014.</ref> جوړه د آسانج د زېږون څخه دمخه پرېژه کړې وه.<ref name="ShiptonGuilliat"/> کله چې آسانج د يو کال شو مور یې ريچارډ برېټ آسانج سره واده وکړ.<ref name="ManneCypherpunk">Robert Manne, [http://www.themonthly.com.au/julian-assange-cypherpunk-revolutionary-robert-manne-3081 "The cypherpunk revolutionary: Julian Assange,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130123182511/http://www.themonthly.com.au/julian-assange-cypherpunk-revolutionary-robert-manne-3081 |date=2013-01-23 }} ''[[The Monthly]]'', March 2011. Retrieved 16 March 2014. "By the time he was addressing audiences worldwide, his 'father'—which Assange informed me is an amalgam of Brett Assange and John Shipton, created to protect their identities".</ref><ref name="Khatchadourian">Raffi Khatchadourian, [http://www.newyorker.com/reporting/2010/06/07/100607fa_fact_khatchadourian?currentPage=all "No secrets: Julian Assange's mission for total transparency,"] ''[[The New Yorker]]'', 7 June 2010. Retrieved 16 March 2014.</ref><ref>[http://www.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/12/09/assange.profile/ "The secret life of Julian Assange,"] [[CNN]], 2 December 2010. Retrieved 16 March 2014.</ref> هغه يو لوبگر ؤ چې هغې ورته خپل په يوې وړه کۍ د تياتر کمپنۍ کې ځای ورکړی ؤ.<ref name="LismoreFeain">Dominic Feain, [http://www.northernstar.com.au/story/2010/07/29/wikileaks-founders-lismore-roots/ "WikiLeaks founder's Lismore roots,"] ''Northern Star'', 29 July 2010. Retrieved 16 March 2014.</ref> هغوی بيا په کال ۱۹۷۹م زېږدي کې پرېژه وکړه او د آسانج مور د لیئف مينيل سره په اړیکه کې شوه چې ليئف هېملټن باندې هم يادېده. دوی د آستراليا د نوي پیرډلې يوې کورنۍ غړيتوب درلودل، چې مخکې له هغه چې د آسانج مور ورڅخه کال ۱۹۸۲م زېږدي کې جلا شي نويو ځوی يې هم وزېږاوه.<ref name="RundleUnauthorised">Guy Rundle, [http://www.crikey.com.au/2011/09/23/rundle-on-the-assange-bio-not-a-manuscript-that-anyone-would-intend-to-publish/ "Assange bio: not a manuscript anyone would intend to publish,"] ''[[Crikey]]'', 23 September 2011. Retrieved 16 March 2014.</ref><ref>Leigh and Harding, ''WikiLeaks'', pp. 37–38.</ref> آسانج د يو کډوال په څېرخپل وړوکتوب تېر کړی . ده په دېرشو راز رازو د [[استرالیا|آستراليا]] په ښارگوټو کې ژوند کړی.<ref name="AssangeTime">Massimo Calabresi, [http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,2034488,00.html "WikiLeaks' war on secrecy: truth's consequences,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160225000914/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,2034488,00.html |date=2016-02-25 }}. ''[[Time (magazine)|Time]]'', 2 December 2010. Retrieved 16 March 2014.</ref><ref name="InterviewObristOne">Hans Ulrich Obrist, [http://www.e-flux.com/journal/view/232 "In conversation with Julian Assange, Part I,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110507214151/http://e-flux.com/journal/view/232 |date=2011-05-07 }} e-flux, May 2011. Retrieved 14 March 2014.</ref> کله چې بيا دی د کمکيتوب څخه ځلميتوب ته په رسېدو شو نو خپل مور او مېرېزي ورور سره په مېلبورن ښار کې د وېکټوريه ایالت کې استوگن شو.<ref name="ManneCypherpunk"/><ref name="Ghosting">Andrew O'Hagan, [http://www.lrb.co.uk/v36/n05/andrew-ohagan/ghosting "Ghosting: Julian Assange,"] ''[[London Review of Books]]'', vol. 36, no. 5 (6 March 2014), pp. 5–26. Retrieved 15 March 2014.</ref> == زده کړې == هغه ډېر ښونځي بدل رابدل کړل برسېره په ډېرو ښوونځيو يې د گولمار لومړني ښونځي کې چې په نیو ساؤت وېلز کې ؤ زده کړې له (۱۹۷۹ـ ۱۹۸۳ زېږدي ) پورې کړي<ref name="LismoreFeain"/> او همدارنگه متوسطې زده کړې له ټاؤنزوېل سټېټ های سکول څخه کړي.<ref>[http://www.gilimbaa.com.au/newsarchive/535 "Jeremy Geia first Australian to interview Assange,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140126000224/http://www.gilimbaa.com.au/newsarchive/535 |date=2014-01-26 }} Gilimbaa, 24 October 2012. Retrieved 16 March 2014.</ref> آسانج پاتې منځنۍ زده کړې په کور کې هم پرمخ وړي.<ref name="Khatchadourian"/> آسانج د کمپيوټر خپرؤونې ، شمېر پوهنې او پنځپوهنې زده کړې د مرکزي کوينزلېنډ پوهنتون کې کال ۱۹۹۴م زېږدي کې ترسره کړې <ref>Frazer Pearce, [http://www.themorningbulletin.com.au/story/2010/12/18/wikileaks-mastermind-usq-university-julian-assange/ "Assange studied at CQU,"], ''[[The Morning Bulletin]]'', 18 December 2010. Retrieved 16 March 2014.</ref> او د مېلبورن پوهنتون کې له (۲۰۰۳م زېږدي ـ ۲۰۰۶م زېږدي) خپلې زده کړې ترسره کړې .<ref name="ManneCypherpunk"/><ref>[http://www.stuff.co.nz/technology/digital-living/524296/Meet-the-Aussie-behind-Wikileaks "Meet the Aussie behind Wikileaks,"] Stuff, 7 August 2008. Retrieved 21 March 2014. First published in ''[[The Sydney Morning Herald]]''.</ref> زده کړه يې د لوړې ډگرۍ وه.<ref name="DanielAssange">Sarah Whyte, [http://www.smh.com.au/technology/technology-news/driven-to-dissent--like-father-like-son-20101204-18kpr.html "Driven to dissent—like father, like son,"] ''[[The Sydney Morning Herald]]'', 6 December 2010. Retrieved 21 March 2014.</ref> == کمپيوټري غلا == په ۱۹۸۷ زېږدي کې آسانج د مينډاکس (له هورېس څخه : سپلنډډ مينډاکس: ٫٫مانا: نوميالی درواغجن،، ) تر نامه د هېکنگ (کمپيوټري لاسوندونو غلا) پیل کړه.<ref name="Khatchadourian"/><ref name="Underground">Suelette Dreyfus, [http://www.underground-book.net/ ''Underground: Tales of Hacking, Madness and Obsession on the Electronic Frontier''], with research by Julian Assange (Sydney: Random House, 1997).</ref> هغه او دوه نورو چې د ٫٫ټراکس،، او ٫٫پرايم سسپکټس،، په نوم پېژندل کېدل يوه د کمپيوټري لاسوندونو د اخلاقي غلا ډله جوړه کړه چې يې د نړېوال بلواگر(International Subversives)<ref name="Khatchadourian"/> په نوم ونومؤله . په همدې مهال دوی د امريکا د دفاع وزارت پنټاگون او نورو دولتي ژغورونکو ادارو تخنيکي لاسوندونو ته لار پيدا کړه . پدغو کې د مايل نېټ ، د يو اېس نېوي ، ناسا او د آستراليا د باندنيو مخابراتي کميټې (Australia's Overseas Telecommunications Commission) ، سټي بېنک ، لاکهېډ مارټين ، موټورولا ، پاناسونيک او زيروکس او د آستراليا يوه ملي پوهنتون چې لا ټروبي پوهنتون نومېږي لاسوندونو ته يې لار ومونده او همدارنگه يې د سټانفورډ پوهنتون نړېوالې تخنيکي څانگې SRI ته لاسرسی ترلاسه کړ.<ref>Sharon Weinberger, [http://www.aolnews.com/2010/04/07/who-is-behind-wikileaks/ "Who is behind WikiLeaks?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101222024155/http://www.aolnews.com/2010/04/07/who-is-behind-wikileaks/ |date=2010-12-22 }} [[AOL]] News, 7 April 2010. Retrieved 17 March 2014.</ref> په هغه باندې گمان ؤ چې د وانک (ورمز اگېنسټ نيوکلئير کېلر) يې په ناسا کې په کال ۱۹۸۹م زېږدي ترلاس لاندې کړی ؤ ، خو هغه منلې نده.<ref name="ManOfMystery"/><ref>Leigh and Harding, ''WikiLeaks'', p. 42.</ref> د ۱۹۹۱م ز. سپتمبر کې د مېلبورن ستر ترمینل کې لاس لرلو څرک او په نورټېل (يو کاناډايي گڼملتيز مخابراتي شرکت ) کې لاس لرل زبات شوي ؤ.<ref name="Khatchadourian"/> د آستراليا فدرالي پولیسو ډلې د آسانج د تيليفوني کرښې ته وردننه شوي ؤ چې دی يې د يو موډيم کارولو کې بې قانونه گڼلی ؤ ، چې لمخې يې په اکتوبر کې د هغه په کور چاپه ورواچوله چې يې په يو دېرش ځلې لاسونديزو غلاؤ باندې کال ۱۹۹۴م.ز جريمه کړ.<ref>Richard Guilliatt, [http://www.theaustralian.com.au/news/rudd-government-blacklist-hacker-monitors-police/story-e6frg8yx-1225718288350 "Rudd Government blacklist hacker monitors police,"] ''[[The Australian]]'', 30 May 2009. Retrieved 17 March 2014.</ref> د ۱۹۹۶ ز.کال ډسمبر کې دی په ۲۵ جرمونو پړ وگڼل شو او (وروسته يې له هغو جرمونو څخه شپږ يې ورڅخه وايستلې) ورڅخه وغوښتل شول چې ۲۱۰۰ آستراليايي ډالره د جريمې په توگه ورکړي<ref name="Khatchadourian"/> خو د ښه سلوک له کبله له بنده وژغورل شو.<ref name="ManOfMystery">Bernard Lagan, [http://www.smh.com.au/technology/technology-news/international-man-of-mystery-20100409-ryvf.html "International man of mystery,"] ''[[The Sydney Morning Herald]]'', 10 April 2010. Retrieved 17 March 2014.</ref><ref name="TeenHacker">David Leigh and Luke Harding, [http://www.guardian.co.uk/media/2011/jan/30/julian-assange-wikileaks-profile "Julian Assange: the teen hacker who became insurgent in information war,"] ''[[The Guardian]]'', 30 January 2011. Retrieved 17 March 2014.</ref> دی يوځل په ماشومتوب کې هم په ورته جرمونو کې نیول شوی ؤ خو حکومت د هغه د ماشومتوب له کبله چې د جرم په کولو او مانا نه پوهېده پرې ايښي ؤ.<ref name="HackingTrialSMH">Adrian Lowe, [http://www.smh.com.au/national/for-lonely-teenager-assange-a-computer-was-his-only-friend-20110114-19rcq.html "For lonely teenager Assange, a computer was his only friend,"] ''[[The Sydney Morning Herald]]'', 15 January 2011. Retrieved 31 March 2014.</ref><ref name="HackingTrialOz">Lauren Wilson, [http://www.theaustralian.com.au/news/nation/assanges-hacking-offences-laid-bare/story-e6frg6nf-1225989039445 "Assange's hacking offences laid bare,"] ''[[The Australian]]'', 17 January 2011. Retrieved 31 March 2014.</ref><ref name="WildChild">Stuart Rintoul and Sean Parnell, [http://www.theaustralian.com.au/in-depth/wikileaks/julian-assange-wild-child-of-free-speech/story-fn775xjq-1225969230839 "Julian Assange, wild child of free speech,"] ''[[The Australian]]'', 11 December 2010. Retrieved 17 March 2014.</ref><ref>Leigh and Harding, ''WikiLeaks'', pp. 44.</ref> د قضايي پرېکړو د خلاسون څخه وروسته آسانج مېلبورن ته کډه شو چې هلته د يوگړې سرپرست په نفقه يې ژوند ته ادامه ورکړه.<ref name="TeenHacker"/> == کمپيوټري خپرؤونې == په ۱۹۹۳م ز کال آسانج د وېکټوريه پولیس ته د ماشومانو څخه د ناوړه گټو اخيستنې څانگې ته تخنيکي لارښؤونې ورکړې او په څارگريزو چارو کې يې مرستې هم ورکؤلې.<ref>Steve Butcher, [http://www.theage.com.au/victoria/assange-helped-our-police-catch-child-pornographers-20110211-1aqnl.html "Assange helped our police catch child pornographers,"] ''[[The Age]]'', 12 February 2011. Retrieved 17 March 2014.</ref> په هم مهاله کال کې يې يو عام گټه انټرنټي شبکه په آستراليا کې پرانیسته چې نوم يې ورته د ښاريه انټرنټي شبکې عام لاسرسی (Suburbia Public Access Network) ورکړ. هغه په کال ۱۹۹۴م زېږدي کې په کمپيوټري پروگرامنگ پیل وکړ چې د پراخ خپروونکي کونترول پروټوکول (Transmission Control Protocol) خپرونې جوؤونکی او د پورټ سکېنر سټروب (۱۹۹۵م.زکال) بنسټگر هم دی.<ref name="ManneCypherpunk"/><ref>[http://suburbia.org.au/Suburbia_Public_Access_Network/home.html Suburbia Public Access Network.] Retrieved 17 March 2014.</ref> د کمپيوټر عام گټو زېرمو پاڼو څخه د پوسټگرېس SQL توکبنسټ (۱۹۹۶م.ز) برخوال او ونډه وال دی.<ref>Julian Assange, [http://seclists.org/bugtraq/1995/Mar/65 "Strobe v1.01 super optimised TCP port surveyor,"] Seclists.org, 9 Mar 1995. Retrieved 17 March 2014.</ref><ref>[http://hpux.connect.org.uk/hppd/hpux/Networking/Admin/strobe-1.06 "Strobe 1.06: A super optimised TCP port surveyor,"] HP-UX Porting and Archive Centre. Retrieved 17 March 2014.</ref> په همدې کال د يوز نېټ د پوستکاليو لاندې کولو پروگرام (NNTPCache) جوړؤونکی هم دی .<ref>[http://www.postgresql.org/community/contributors/ "Contributor profiles,"] Postgresql.org. Retrieved 29 November 2010.</ref><ref>[http://git.postgresql.org/gitweb/?p=postgresql.git;a=search;h=HEAD;s=Julian+Assange;st=author "PostgreSQL commits,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240712154304/https://git.postgresql.org/gitweb/?p=postgresql.git;a=search;h=HEAD;s=Julian+Assange;st=author |date=2024-07-12 }} Git.postgresql.org. Retrieved 17 March 2014.</ref> په کال ۱۹۹۷م زېږدي کې يې (ربرهاؤس ډينايبل انکريپشن) جوړؤونکی چې لمخې يې شفرلوستنه يا پټ تورو لوستونکی پروگرام ؤ.<ref>[http://www.spinics.net/lists/nntpcache/threads.html NNTPCache Mailing List.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161007091118/http://www.spinics.net/lists/nntpcache/threads.html |date=2016-10-07 }} Retrieved 17 March 2014.</ref> همدارنگه د وېبپاڼې لپاره ځانگړې شوې پلټن پاڼه چې سرفرا (Surfraw) نومېده په ۲۰۰۰م زېږدي کې جوړه کړه.<ref>Ryan Singel, [http://archive.wired.com/politics/onlinerights/news/2008/07/wikileaks "Immune to critics, secret-spilling WikiLeaks plans to save journalism ... and the world,"] ''[[Wired (magazine)|Wired]]'', 3 July 2008. Retrieved 17 March 2014.</ref><ref>Suelette Dreyfus, [http://fc04.deviantart.net/fs71/f/2013/121/3/8/rubber_hose_cryptographically_deniable_file_system_by_l33tn3rdz-d63qcd2.pdf The Idiot Savants' Guide to Rubberhose.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140319233505/http://fc04.deviantart.net/fs71/f/2013/121/3/8/rubber_hose_cryptographically_deniable_file_system_by_l33tn3rdz-d63qcd2.pdf |date=2014-03-19 }} Retrieved 17 March 2014.</ref> په همدې کال کې د يوې پخوانۍ اوزاري پاڼې AUCRYPTO <ref name="JustBetweenUs"/> ته د ورځينيو خبرو او اندونو لپاره دننه په پاڼه کې انټرنټ ټولگي سر سمبالگر شو چې يې په ښه توگه د پاڼې عمومي امنیت وساته.<ref name="JustBetweenUs">Suelette Dreyfus, [http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/network-this-is-just-between-us-and-the-spies-1126316.html "Network: This is just between us (and the spies),"] ''[[The Independent]]'', 15 November 1999.</ref> دغه وېبپاڼه په کمپيوټر کې د انټرنټي او کمپيوټري امنیت او حفاظت لپاره ښې مشورې ورکولې چې يو وخت په ۱۹۹۶م <ref name="Harding, p. 45">Leigh and Harding, ''WikiLeaks'', p. 45.</ref> زېږدي کې یې ۵۰۰۰ ثبت شوي غړي درلودل او شاوخوا په نړۍ کې د سيولټ ډريفيوز انډرگراؤنډ (Suelette Dreyfus's Underground خپرونې لپاره په امنيتي څېړنو کال ۱۹۹۷م زږدي لگيا وه.<ref>[http://surfraw.alioth.debian.org/ Surfraw: Shell Users' Revolutionary Front Rage Against the Web.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180517055745/http://surfraw.alioth.debian.org/ |date=2018-05-17 }} Retrieved 17 March 2014.</ref> يو کتاب يې د څېړنو په درشل کې د آستراليا د کمپيوټري غلو په هکله او د ځينو انټرنټي بلواگرو په هکله وکيښ .<ref name="Underground"/><ref>Annabel Symington, [http://www.wired.co.uk/magazine/archive/2009/10/start/exposed-wikileaks-secrets "Exposed: Wikileaks' secrets,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160429142257/http://www.wired.co.uk/magazine/archive/2009/10/start/exposed-wikileaks-secrets |date=2016-04-29 }} ''[[Wired UK|Wired]]'', 1 September 2009. Retrieved 17 March 2014.</ref> په ۱۹۹۸م زېږدي کې آسانج په گډه د نورو ملکارانو يې د ارتمین ټکنالوژي (Earthmen Technology ) په نوم کمپنۍ بنسټ کېښود.<ref name="WildChild"/> په ۱۹۹۹م زېږدي کې آسانج د Leaks.org په نوم ډومېن انټرنټ کې راجستر کړ ، خو لکه څنگه چې ده پدغې نوې پاڼې لیکلي ؤ چې ٫٫ ما هېڅ هم ندي ترسره کړي ،،"<ref name="WildChild"/> بيا هم ده داسې نوي څه کړي ؤ چې د امنيت ملي ادارې ته يې يو تخنیک په اگست کال ۱۹۹۹م زېږدي کې په لاس ورکړ چې د هرچا بهرني او کورني غږونه يې د ټیلیفون له لارې ترلاسه کول . ورسته بيا ده پخپله ووېل ، ٫٫ دا تخنیک باید چې ټول اندېښمن کړي ځکه چې لمخې يې د هر يو کس باندني او کورني ټیلیفوني مرکې او زنگونه ثبتوي ، بېل يې په څو برخو وېشي او بيا يې د يو بې مسولیته څارگرې ادارې په آرشيف کې خوندي کوي ،،"<ref name="JustBetweenUs"/> دغه عمل د آسانج سره تلپاتې اندېښنه شوه چې وروسته يې په کال ۲۰۱۲م زېږدي کې د ( Cypherpunks) په نوم خپل لیکل شوي کتاب کې يادونه کړې ، په همدې کتاب کې یې د انټرنټي نړۍ په هکله اټکلونه او وړاندوينې داسې کړي ، ٫٫ انټرنټ زموږ د مصونیت لويه ذريه ، خو دغه ذريه يې په ډېرو سختو خطرناکو شونتياؤ او ټولواکمنتيا بدله کړې چې هېڅکله مو نه ؤ لیدلي،،.<ref name="CypherpunksBook">Julian Assange, Jacob Appelbaum, Andy Müller-Maguhn, and Jérémie Zimmermann, ''Cypherpunks: Freedom and the Future of the Internet'' (New York and London: OR Books, 2012).</ref> == ويکيلیکس == په [[مېلبورن پوهنتون]] کې د آسانج د لوړو زده کړو د څه مودې وروسته ، هغه او څو نورو ملگرو يې په کال ۲۰۰۶م زېږدي کې د ویکيلیکس بنسټ کېښود . آسانج د مشاور په توگه په مشورتي جرگه گۍ غړيتوب لري<ref>[https://wikileaks.org/wiki/WikiLeaks:Advisory_Board WikiLeaks' Advisory Board.] Wikileaks. Retrieved 17 March 2014.</ref> او خپل ځان د مسول چلؤونکي په توگه راپېژني.<ref>[http://www.theguardian.com/world/blog/2010/dec/03/julian-assange-wikileaks "Julian Assange answers your questions,"] ''[[The Guardian]]'', 3 December 2010. Retrieved 17 March 2014.</ref> له ۲۰۰۷م زېږدي ـ ۲۰۱۰م زېږدي پورې آسانج د ویکيلیکس لپاره د بسپنې راټولؤنې په يون افریقا ته ، آسيا ته ، اروپا او سهيلي (شمالي) امریکا ته د سفرونه وکړل.<ref name="Khatchadourian"/><ref name="InterviewObristOne"/><ref name="InterviewObristTwo">Hans Ulrich Obrist, [http://www.e-flux.com/journal/in-conversation-with-julian-assange-part-ii/ "In conversation with Julian Assange, Part II,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160402051332/http://www.e-flux.com/journal/in-conversation-with-julian-assange-part-ii/ |date=2016-04-02 }} e-flux, 30 March 2008. Retrieved 18 March 2014.</ref><ref name="NeverSame">Julian Assange, [http://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/julian-assange-i-knew-my-life-would-never-be-the-same-2358653.html "Julian Assange: 'I knew my life would never be the same',"] ''[[The Independent]]'', 22 September 2011. Retrieved 18 March 2014.</ref><ref name="PentagonHunt">Philip Shenon, [http://www.thedailybeast.com/articles/2010/06/10/wikileaks-founder-julian-assange-hunted-by-pentagon-over-massive-leak.html "Wikileaks founder Julian Assange hunted by Pentagon over massive leak,"] ''[[The Daily Beast]]'', 10 June 2010. Retrieved 18 March 2014.</ref> ویکيلیکس په ډېره لويه کچه پټ راز لرونکي دولتي لاسوندونه له ۲۰۰۶م زېږدي څخه تر ۲۰۰۹م زېږدي پورې افشا او خپاره کړل ، چې له لويه سره يې ډېره پاملرنه ترلاسه کړه.<ref name="WikiLeaksYear">[https://wikileaks.org/wiki/Category:Years Leaks by Year], WikiLeaks. Retrieved 15 March 2014.</ref> خو وروسته له هاغه چې د چلسي مېننگ لخوا په لاس ورغلي لاسوندونه خپاره شول نو يې په کورنو کې بحثونه راپارول او ساحه ورباندې تنگه کړله.<ref>Greg Mitchell, ''The Age of WikiLeaks: From Collateral Murder to Cablegate (and Beyond)'', (New York: Sinclair Books, 2011), ch. 1.</ref> د مېننگ لخوا خپاره شويو لاسوندونو کې د افغانستان په هکله هېواد کې ډله ییزې وژنې چې له اپرېل ۲۰۱۰م زېږدي تر جولای ۲۰۱۰م زېږدي ترسره شوي وې په بر کې نیولې او د عراق د هېواد چې يوازې په اکتوبر ۲۰۱۰م زېږدي کې ډله ییزې وژنې ترسره شوې وې په بر کې نیولې.<ref>{{YouTube|5rXPrfnU3G0|''Collateral Murder''}}, 5 April 2000. Retrieved 28 March 2014.</ref> برسېره په دې د ټولو اهمو لاسوندونو څخه درېيمه برخه چې شاؤخوا يو میلیون لاسوندونه د دیپلوماتیکو اړیکو په هکله راڅرخي په نومبر ۲۰۱۰م زېږدي کې شواهد راڅپړل او د گونتانامو لاسوندونه چې په اپرېل ۲۰۱۱م زېږدي سمبال شوي ول په بر کې نیول. د اسانج په هکله څو ډؤله اندونه رامنځته شول . د آستراليا پخوانۍ لومړۍ وزيرې جوليه گېلارډ د ده فعالیتونه غیر قانوني وبلل، <ref>[http://www.smh.com.au/technology/technology-news/wikileaks-acting-illegally-says-gillard-20101202-18hb9.html "WikiLeaks acting illegally, says Gillard,"] ''[[Sydney Morning Herald]]'', 2 December 2010. Retrieved 17 March 2014.</ref> خو دی يې د آستراليا د قانون ماتؤونکی ونه گاڼه .<ref>Dylan Welch, [http://www.smh.com.au/technology/technology-news/julian-assange-has-committed-no-crime-in-australia-afp-20101217-190eb.html "Julian Assange has committed no crime in Australia: AFP,"] ''[[The Sydney Morning Herald]]'', 17 December 2010. Retrieved 17 March 2014.</ref> [[جو بايډن]] د امریکا مرستيال ولسمشر آسانج ته د ترهگر خطاب وکړ ، ځینو بيا د ده د اعدام غږ پورته کړی ؤ .<ref>Ewen MacAskill, [http://www.guardian.co.uk/media/2010/dec/19/assange-high-tech-terrorist-biden "Julian Assange like a hi-tech terrorist, says Joe Biden,"] ''[[The Guardian]]'', 20 December 2010. Retrieved 17 March 2014.</ref><ref>Tom Curry, [http://www.nbcnews.com/id/40517039/ns/politics/40516927 "McConnell optimistic on deals with Obama,"] NBC News, 5 December 2010. Retrieved 17 March 2014. Senate Minority Leader [[Mitch McConnell]].</ref><ref>Shane D'Aprile, [http://thehill.com/blogs/blog-briefing-room/news/132037-gingrich-blames-obama-on-wikileaks-labels-assange-a-terrorist "Gingrich: Leaks show Obama administration 'shallow,' 'amateurish',"] The Hill, 5 December 2010. Retrieved 17 March 2014. Former House Speaker [[Newt Gingrich]].</ref><ref>Martin Beckford, [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/wikileaks/8171269/Sarah-Palin-hunt-WikiLeaks-founder-like-al-Qaeda-and-Taliban-leaders.html "Sarah Palin: hunt WikiLeaks founder like al-Qaeda and Taliban leaders,"] ''[[The Daily Telegraph]]'', 30 November 2010. Retrieved 17 March 2014. Former Vice-Presidential candidate and [[Fox News Channel|Fox News]] commentator [[Sarah Palin]].</ref><ref>Kathleen Troia McFarland, [http://www.foxnews.com/opinion/2010/11/30/yes-wikileaks-terrorist-organization-time-act/ "Yes, WikiLeaks is a terrorist organization and the time to act is now,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150331182044/http://www.foxnews.com/opinion/2010/11/30/yes-wikileaks-terrorist-organization-time-act/ |date=2015-03-31 }} [[Fox News Channel|Fox News]], 30 November 2010. Retrieved 17 March 2014. [[Fox News Channel|Fox News]] commentator and former Pentagon advisor [[Kathleen Troia McFarland]].</ref><ref>[http://www.cbc.ca/news/politics/flanagan-regrets-wikileaks-assassination-remark-1.877548 "Flanagan regrets WikiLeaks assassination remark,"] CBC News, 1 December 2010. Retrieved 17 March 2014. Charlie Smith, [http://www.straight.com/news/police-complaint-filed-after-tom-flanagan-calls-assassination-wikileaks-julian-assange "Police complaint filed after Tom Flanagan calls for assassination of Wikileaks' Julian Assange,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141111233159/http://www.straight.com/news/police-complaint-filed-after-tom-flanagan-calls-assassination-wikileaks-julian-assange |date=2014-11-11 }} Straight.com. 4 December 2010. Retrieved 17 March 2014. [[Tom Flanagan (political scientist)|Tom Flanagan]], a former aide to the Canadian prime minister, [[Stephen Harper]].</ref><ref>[http://www.huffingtonpost.com/2010/12/07/fox-news-bob-beckel-calls_n_793467.html "Fox News' Bob Beckel calls for 'Ilegally' killing Assange: 'A dead man can't leak stuff',"] ''[[The Huffington Post]]'', 7 December 2012. Retrieved 17 March 2014. [[Fox News Channel|Fox News]] commentator [[Bob Beckel]].</ref><ref>Haroon Sidiqqui and Matthew Weaver, [http://www.guardian.co.uk/world/2010/dec/01/us-embassy-cables-executed-mike-huckabee "US embassy cables culprit should be executed, says Mike Huckabee,"] ''[[The Guardian]]'', 1 December 2010. Retrieved 17 March 2014. Former [[List of Governors of Arkansas|Governor of Arkansas]] and [[Fox News Channel|Fox News]] commentator [[Mike Huckabee]].</ref><ref name=mich>Amy Davidson, [http://www.newyorker.com/online/blogs/closeread/2013/08/michael-grunwald-and-the-assange-precedent-problem.html "Michael Grunwald and the Assange precedent problem,"] ''[[The New Yorker]]'', 18 August 2013. Retrieved 17 March 2014. ''[[Time (magazine)|Time]]'' correspondent [[Michael Grunwald]].</ref> د آسانج ملاتړ ته عام وگړي راجگ شول او ورسره سره د برازيل د ولسمشرې [[لوييز اناچيو لولا دا سلوا]] لخوا هم ورته د ملاتړ غږ پورته شو .<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=7xAY7KkcUYk "President Lula shows support for Wikileaks,"] YouTube, 9 December 2010. Retrieved 17 March 2014.</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-11966193 "Wikileaks: Brazil President Lula backs Julian Assange,"] BBC News, 10 December 2010. Retrieved 10 December 2010.</ref> همدارنگه د روسيې صدراعضم [[ولادمير پوتين|ولادمیر پوتین]]<ref>Maria Antonova, [http://news.smh.com.au/breaking-news-world/putin-leads-backlash-over-wikileaks-boss-detention-20101209-18rgi.html "Putin leads backlash over WikiLeaks boss detention,"] ''[[The Sydney Morning Herald]]'', 9 December 2010. Retrieved 17 March 2014.</ref><ref>Luke Harding, [http://www.guardian.co.uk/media/2010/dec/09/julian-assange-nobel-peace-prize "Julian Assange should be awarded Nobel peace prize, suggests Russia,"] ''[[The Guardian]]'', 9 December 2010. Retrieved 17 March 2014.</ref> او ځینو فعالینو او مخورو کسانو لکه [[طارق علي]]<ref>[http://www.democracynow.org/blog/2012/8/20/craig_murray_and_tariq_ali_speak_in_support_of_wikileaks_julian_assange_outside_ecuadorean_embassay "Craig Murray and Tariq Ali speak in support of WikiLeaks' Julian Assange outside Ecuadorean embassy,"] [[Democracy Now]], 20 August 2012. Retrieved 21 March 2014.</ref> ، [[جان پېري بارلؤ]] <ref>James Ball, [http://www.support-julian-assange.com/wikileaks-supporters-plan-us-foundation-to-restore-funding/ "WikiLeaks supporters plan US foundation to restore funding,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140106074842/http://www.support-julian-assange.com/wikileaks-supporters-plan-us-foundation-to-restore-funding/ |date=2014-01-06 }} Support Julian Assange Website, 20 April 2012. Retrieved 21 March 2014.</ref>، [[ډانيل اېلسبرگ]] <ref>[http://www.democracynow.org/2010/12/31/pentagon_whistleblower_daniel_ellsberg_julian_assange "Whistleblower Daniel Ellsberg: Julian Assange is not a terrorist,"] [[Democracy Now]], 31 December 2010. Retrieved 17 March 2014.</ref><ref>[http://www.accuracy.org/release/2404-ex-intelligence-officers-others-see-plusses-in-wikileaks-disclosures/ "Ex-intelligence officers, others see plusses in WikiLeaks disclosures,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180728221345/http://accuracy.org/release/2404-ex-intelligence-officers-others-see-plusses-in-wikileaks-disclosures/ |date=2018-07-28 }} Institute for Public Accuracy, Media Release, 7 December 2010. Retrieved 17 March 2014.</ref>، [[مېري کوستاکيديس]] <ref>[https://www.getup.org.au/campaigns/core-member/assange/sign-the-petition "Julian Assange: sign the petition,"] GetUp! Action for Australia, 2012. Retrieved 21 March 2014.</ref>، [[جان پیلگر]] <ref name="PilgerWar">John Pilger, [http://johnpilger.com/articles/the-war-on-wikileaks-a-john-pilger-investigation-and-interview-with-julian-assange "The war on WikiLeaks: a John Pilger investigation and interview with Julian Assange,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210128192158/http://johnpilger.com/articles/the-war-on-wikileaks-a-john-pilger-investigation-and-interview-with-julian-assange |date=2021-01-28 }} [[John Pilger]] Website, 13 January 2011. Retrieved 19 March 2014.</ref><ref>John Pilger, [http://johnpilger.com/articles/wikileaks-is-a-rare-truth-teller-smearing-julian-assange-is-shameful "WikiLeaks is a rare truth-teller. Smearing Julian Assange is shameful,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210117102734/http://johnpilger.com/articles/wikileaks-is-a-rare-truth-teller-smearing-julian-assange-is-shameful |date=2021-01-17 }} [[John Pilger]] Website, 14 February 2013. Retrieved 19 March 2014.</ref>، [[واگهن سمېت]] <ref>[http://www.thedailybeast.com/articles/2011/11/02/julian-assange-s-guardian-angel-frontline-club-founder-vaughan-smith.html "Julian Assange's guardian angel,"] ''[[The Daily Beast]]'', 2 November 2011. Retrieved 21 March 2014.</ref><ref>Charles M. Sennott, [http://www.globalpost.com/dispatches/globalpost-blogs/groundtruth/vaughan-smith-julian-assange "A bold stand in support: Vaughan Smith on Julian Assange,"] ''[[GlobalPost|Global Post]]'', 15 July 2012. Retrieved 17 March 2014.</ref> او [[اولېور سټون]] لخوا هم وستایل شو.<ref name="MooreStone">Michael Moore and Oliver Stone, [http://www.nytimes.com/2012/08/21/opinion/wikileaks-and-the-global-future-of-free-speech.html "WikiLeaks and free speech,"] ''[[The New York Times]]'', 21 August 2012. Retrieved 17 March 2014.</ref> د ۲۰۱۰م زېږدي کال د سېم اېډمز اېوارډ سره پای ته ورسېد ، چې آسانج د اکتوبر په مياشت کې خپله ستاینیزه ترلاسه کړه.<ref>Ray McGovern, [https://therealnews.com/t2/component/content/article/57-ray-mcgovern/462-julian-assange-honored-at-london-press-conference "Julian Assange honored at London press conference,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101028134157/http://therealnews.com/t2/component/content/article/57-ray-mcgovern/462-julian-assange-honored-at-london-press-conference |date=2010-10-28 }} ''The Real News'', 25 October 2010. Retrieved 19 March 2014.</ref> همدارنگه په ډسمبر کې د عامو کارونو څخه د توپیریزې ستاینیزه ، د [[لې ـ موندې]] خپرؤنۍ څخه یې د ډېرو لوستونکو د ټاکنې ستاینیزه چې دی یې د کال مخور بللی ؤ ترلاسه کړله <ref>Sylvie Kauffmann, [http://www.lemonde.fr/documents-wikileaks/article/2010/12/24/defis-et-limites-de-la-transparence_1457338_1446239.html#ens_id=1450400 "WikiLeaks: défis et limites de la transparence,"] ''[[Le Monde]]'', 24 December 2010. Retrieved 17 March 2014.</ref><ref>[http://www.abc.net.au/news/2010-12-24/assange-named-le-monde-man-of-the-year/1884984 "Assange named Le Monde Man of the Year,"] [[Australian Broadcasting Corporation|ABC]] News, 24 December 2010. Retrieved 17 March 2014.</ref> ، له ټایمز څخه یې هم همدارنگه د ډېرو لوستونکو د ټاکنې ستاينیزه د کال مخور انسان په توگه ترلاسه کړله .<ref>Megan Friedman, [http://newsfeed.time.com/2010/12/13/julian-assange-readers-choice-for-times-person-of-the-year-2010/ "Julian Assange: readers’ choice for Time’s person of the year 2010,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190524132802/http://newsfeed.time.com/2010/12/13/julian-assange-readers-choice-for-times-person-of-the-year-2010/ |date=2019-05-24 }} ''[[Time (magazine)|Time]]'' Newsfeed, 13 December 2010. Retrieved 17 March 2014.</ref><ref>Barton Gellman, [http://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2036683_2037118_2037146,00.html "Runners-Up Julian Assange,"] ''[[Time (magazine)|Time]]'', 15 December 2010. Retrieved 17 March 2014.</ref> د هغه د ژوند کړووړو برسېره پوره ژوندلیک لیکنې لپاره ۱.۳ میلیونه ډالرو بسپنه ومنل شوه<ref>Paul Sonne, [http://online.wsj.com/news/articles/SB10001424052970203568004576043894046208056?mg=reno64-wsj&url=http%3A%2F%2Fonline.wsj.com%2Farticle%2FSB10001424052970203568004576043894046208056.html "Assange memoir sold in U.S., U.K.,"] ''[[The Wall Street Journal]]'', 27 December 2010. Retrieved 16 March 2014.</ref><ref>Ravi Somaiya, [http://www.nytimes.com/2010/12/28/world/europe/28wiki.html "WikiLeaks founder signs book deal,"] ''[[The New York Times]]'', 27 December 2010. Retrieved 16 March 2014.</ref><ref>Kevin Dolak, [http://abcnews.go.com/Politics/wikileaks-julian-assange-signs-13-million-book-deal/story?id=12480583 "Julian Assange signs $1.3 million book deal,"] [[American Broadcasting Company|ABC]] News, 26 December 2010. Retrieved 16 March 2014.</ref> او د اټاليايي يوې خپرؤونکې (رولنگ سټون) دی د کال ځلېدونکي ستوري يا راک سټار آف دي اير ونوماوه .<ref>Nick Squires, [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/wikileaks/8200997/WikiLeaks-Julian-Assange-crowned-Rock-Star-of-the-Year-by-Italian-Rolling-Stone.html "WikiLeaks: Julian Assange crowned 'Rock Star of the Year' by Italian Rolling Stone,"] ''[[The Daily Telegraph]]'', 14 December 2010. Retrieved 19 March 2014.</ref><ref>Nick Pisa, [http://www.dailymail.co.uk/news/article-1338566/Julian-Assange-dubbed-Rockstar-Year-Italys-Rolling-Stone.html "Bare-chested Julian Assange dubbed Rockstar of the Year by Italy's Rolling Stone,"] ''[[The Daily Mail]]'', 15 December 2010. Retrieved 19 March 2014.</ref> وروسته کال د فبروري په میاشت کې جوليان آسانج د سيډني د سولې له بنسټ څخه د سرو زرو مډال د سولې او نياؤ (عدالت) لپاره ترلاسه کړ ، چې مخکې لده يې يوازې درې کسانو ته ورډالۍ کړي ول ، لکه [[نېلسن مانډېلا|نیلسن مانډېلا]] ، [[دلای لامه]] او د بوديزم د دین مخور مشر [[دايساکو ايلکیدا]] ته ورکړي ول.<ref>Isabel Hayes, [http://news.smh.com.au/breaking-news-national/julian-assange-awarded-sydney-peace-medal-20110202-1ad7y.html "Julian Assange awarded Sydney peace medal,"] ''[[The Sydney Morning Herald]]'', 2 February 2011. Retrieved 17 March 2014.</ref> دوه وونۍ وروسته د ده په نوم يو سوداگري نښه په اروپا کې د ده لخوا لاسلیک شوه ، چې لمخې یې د خبريالانو ، خبر رپوټرانو ، ژورنالستانو ، د رسالو د خپرؤونکو ، تعلیمي اداراتو او وخت تېرېؤ څانگو لپاره د بيان د ازادي نښې په توگه وکارېده .<ref>[http://trademark.markify.com/trademarks/ctm/julian+assange/009734096 "Word mark Number 009734096: Julian Assange,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131022002331/http://trademark.markify.com/trademarks/ctm/julian+assange/009734096 |date=2013-10-22 }} Markify. Application filed 14 February 2011, trademark registered 23 June 2011. Retrieved 16 March 2014.</ref><ref>Josh Halliday, [http://www.theguardian.com/media/2011/feb/28/julian-assange-trademark-name "WikiLeaks founder Julian Assange applies to trademark his name,"] ''[[The Guardian]]'', 28 February 2011. Retrieved 16 March 2014.</ref><ref>Patrick Barkham, [http://www.theguardian.com/media/2011/mar/01/why-julian-assange-trademarking-name "Why is Julian Assange trademarking his name?"] ''[[The Guardian]]'', 1 March 2011. Retrieved 16 March 2014.</ref> دی د ډېرې مودې راهیسې د آستراليا د ژورنالستانو د اتحادې افتخاري غړی ؤ ،<ref>[http://www.abc.net.au/news/2010-12-23/journalists-union-shows-support-for-assange/2383428 "Journalists' union shows support for Assange,"] [[Australian Broadcasting Corporation|ABC]] News, 23 December 2010. Retrieved 17 March 2014.</ref><ref>Alex Massie, [http://blogs.spectator.co.uk/alex-massie/2010/11/yes-julian-assange-is-a-journalist/ "Yes, Julian Assange is a journalist,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140319222937/http://blogs.spectator.co.uk/alex-massie/2010/11/yes-julian-assange-is-a-journalist/ |date=2014-03-19 }} ''[[The Spectator]]'', 2 November 2010. Retrieved 17 March 2014.</ref><ref>[http://www.spiegel.de/international/world/star-lawyer-alan-dershowitz-assange-is-a-new-kind-of-journalist-a-746942.html "Star lawyer Alan Dershowitz: Assange is a new kind of journalist,"] ''[[Der Spiegel]]'', 22 February 2011. Retrieved 17 March 2014.</ref> ده د مارتا گېلهورن ستاينیزه د ژورنالیزم لپاره په جون مياشت کې ترلاسه کړله .<ref>Jason Deans, [http://www.theguardian.com/media/2011/jun/02/julian-assange-martha-gelhorn-prize "Julian Assange wins Martha Gellhorn journalism prize,"] ''[[The Guardian]]'', 2 June 2011. Retrieved 17 March 2014.</ref><ref>Joel Gunter, [http://www.journalism.co.uk/news/julian-assange-wins-martha-gellhorn-prize-for-journalism/s2/a544492/ "Julian Assange wins Martha Gellhorn Prize for Journalism,"] [[Journalism.co.uk]], 2 June 2011. Retrieved 17 March 2014.</ref> او همدارنگه یې د وونۍ ستاینیزه يې د ژورنالیزم په برخه کې د بې جوړې برخه وال ترلاسه کړله .<ref>Glenn Greenwald, [http://www.salon.com/2011/11/27/wikileaks_wins_major_journalism_award_in_australia/ "WikiLeaks wins major journalism award in Australia,"] ''[[Salon (website)|Salon]]'', 27 November 2011. Retrieved 17 March 2014.</ref><ref>Margaret Simons, [http://www.crikey.com.au/2011/11/28/walkley-awards-decide-julian-assange-is-a-journalist/ "Walkley Awards decide Julian Assange is a journalist,"] ''[[Crikey]]'', 28 November 2011. Retrieved 17 March 2014.</ref> له مخکې کالونو څخه یې په ۲۰۰۹م زېږدي کې د برتانيې مېشتې امنسټي انټرنېشنل څانگې لخوا د نوې مېډيا په نوم ستاینیزه ترلاسه کړې وه .<ref>Dan Nystedt, [http://www.computerworld.com/s/article/9140006/Wikileaks_leader_talks_of_courage_and_wrestling_pigs "Wikileaks leader talks of courage and wrestling pigs,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140319221831/http://www.computerworld.com/s/article/9140006/Wikileaks_leader_talks_of_courage_and_wrestling_pigs |date=2014-03-19 }} ''[[Computerworld]]'', 27 October 2009. Retrieved 17 March 2014.</ref> == قانوني ځای يې == == د اېکوادور په سفارت کې يې کار == == لیکلي نښېرونه == == گډې لیکنې او کتابونه == == مدني ژوند == == جوليان آسانج په رسنيؤ کې == == سرچينې == {{Reflist|30em}} # https://en.wikipedia.org/wiki/Julian_Assange ==باندنۍ تړنې== * {{Gutenberg author | id=Assange,+Julian | name=Julian Assange}} * {{Internet Archive author |sname=Julian Paul Assange}} * {{TED speaker|julian_assange}} {{Authority control|PND=143399217|LCCN=n/98/37452|VIAF=168093721|TSURL=viaf/168093721|VIAF-1=68241727|NOTES=VIAF included(s)}} <!-- Metadata: see [[Wikipedia:Persondata]] --> {{Persondata | NAME = Assange, Julian | ALTERNATIVE NAMES = Assange, Julian Paul | SHORT DESCRIPTION = آستراليايي journalist, programmer and Internet activist | DATE OF BIRTH = 3 July 1971 | PLACE OF BIRTH = Townsville, Queensland, Australia | DATE OF DEATH = | PLACE OF DEATH = }} {{DEFAULTSORT:Assange, Julian}} [[وېشنيزه:Julian Assange| ]] [[وېشنيزه:1971 births]] [[وېشنيزه:Living people]] [[وېشنيزه:Activists from Melbourne]] [[وېشنيزه:Alternative journalists]] [[وېشنيزه:آستراليايي activists]] [[وېشنيزه:آستراليايي computer programmers]] [[وېشنيزه:آستراليايي expatriates in the United Kingdom]] [[وېشنيزه:آستراليايي Internet celebrities]] [[وېشنيزه:آستراليايي freelance journalists]] [[وېشنيزه:آستراليايي libertarians]] [[وېشنيزه:آستراليايي memoirists]] [[وېشنيزه:آستراليايي political journalists]] [[وېشنيزه:آستراليايي political writers]] [[وېشنيزه:آستراليايي publishers (people)]] [[وېشنيزه:آستراليايي television journalists]] [[وېشنيزه:آستراليايي whistleblowers]] [[وېشنيزه:Cypherpunks]] [[وېشنيزه:Founders]] [[وېشنيزه:Fugitives wanted by Sweden]] [[وېشنيزه:Fugitives wanted on sex crime charges]] [[وېشنيزه:Internet activists]] [[وېشنيزه:Journalists from Melbourne]] [[وېشنيزه:Media critics]] [[وېشنيزه:Open content activists]] [[وېشنيزه:People from Townsville]] [[وېشنيزه:Political party founders]] [[وېشنيزه:University of Melbourne alumni]] [[وېشنيزه:WikiLeaks]] [[وېشنيزه:The Wikileaks Party politicians]] [[وېشنيزه:TED speakers]] c9tn0m486nj66lbrqe7q49847tngjx4 0 24786 369295 352767 2026-09-23T09:57:10Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369295 wikitext text/x-wiki {{مالومات}} [[دوتنه:Sheikh_Nimr_al-Nimr.jpg|بټنوک|نمر باقر النمر 2009]] '''نمر باقر النمر''' د سعودي عربستان د شیعه ګانو مشر وو چې په سعودی عربستان او د خلیج په هېوادونو کې یې د شیعه ګانو پر وړاندې د مظلوميتونو پر وړاندې مبارزه کړله. په ۲۰۱۲ کال کې د سعودی عربستان دولت لخوا ونیول شو او د مرگ په جزا محکوم شو او د ۲۰۱۶ کال د [[جنوری]] په دوهمه يې د وژنې پرېکړه وشوه او سر يې تنې پرې شو.<ref name="AJE_Nimr_executed">{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/01/saudi-announces-execution-47-terrorists-160102072458873.html|title=Saudi announces execution of 47 'terrorists'|publisher=[[Al Jazeera]]|accessdate=2 January 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/saudi-arabia-says-sheikh-nimr-al-nimr-leading-shiite-muslim-cleric-among-47-executed/2016/01/02/7c269600-b124-11e5-b281-43c0b56f61fa_story.html|title=Saudi Arabia says Sheikh Nimr al-Nimr, leading Shiite Muslim cleric, among 47 executed|author=Associated Press|date=2 January 2016|work=[[Washington Post]]|accessdate=2 January 2016|archive-date=26 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226094050/https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/saudi-arabia-says-sheikh-nimr-al-nimr-leading-shiite-muslim-cleric-among-47-executed/2016/01/02/7c269600-b124-11e5-b281-43c0b56f61fa_story.html|url-status=dead}}</ref> ==سرچینې== [[وېشنيزه:شیعه گان]] [[وېشنيزه:شيعه]] [[وېشنيزه:شيعه مسلمانان]] 15lggk46i28ss7g7s64q2sov3jxabfn 0 25970 369254 335898 2026-09-23T06:18:40Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369254 wikitext text/x-wiki [[File:Abbey of Port-Royal, Distributing Alms to the Poor by Louise-Magdeleine Hortemels c. 1710.jpg|thumb|240px|Distributing [[alms]] to the poor, abbey of Port-Royal des Champs c. 1710.]]'''سوکالي''' {{Lang-en|Welfare}} په [[اقتصاد]] کې ټولنیزه سوکالي د تولیدوونکو او مستهلکینو لپاره د بازار څخه د ترلاسه کیدونکې سوکالي مجموعه ده، چې په ډیری کتابونو کې ټولنیزې سوکالۍ(social welfare) په نوم نومول شوې او ټولنیزه سوکالي هغه مهال خپل اعظمي حد ته رسیږي، چې [[بازار]] په پوره ډول [[سیالیز بازار|سیالیگر]] وي. هوساینه (یا په عموم ډول، ټولنیزه هوساینه) د دولت یو ډول ملاتړ دی چې موخه یې له هغه څه ډاډ ترلاسه کول دي چې د ټولنې غړي وتوانېږي لومړنۍ بشري اړتیاوې لکه خواړه او سرپناه پوره کړي. ټولنیز خوندیتوب کېدای شي د هوساینې سره مترادف وي، یا په ځانګړې توګه د ټولنیزې بیمې په هغو پروګرامونو دلالت وکړي چې یوازې هغو کسانو ته ملاتړ چمتو کوي چې مخکې یې ونډه اخیستې وي (د بېلګې په توګه د تقاعد سیستم)، او د ټولنیزو مرستو د پروګرامونو برعکس دی چې یوازې د اړتیا پر بنسټ (د بیلګې په توګه د معلولیت مرستې) ملاتړ چمتو کوي. د کار نړیوال سازمان ټولنیز خوندیتوب د زاړه عمر لرونکو خلکو لپاره د ملاتړ، د ماشومانو د ساتنې ملاتړ، طبي درملنه، د مور/پلار کېدو او ناروغۍ رخصتۍ، د وزګاري او معیوبیت مرستې، او د کار د ټپیانو لپاره د ملاتړ په توګه تعریفوي. <ref>{{cite web|title=Social welfare program|url=https://www.britannica.com/topic/social-welfare-program|website=[[Encyclopedia Britannica]]|language=en}}</ref><ref name="WeissbrodtVega2007">{{cite book|author1=David S. Weissbrodt|author2=Connie de la Vega|title=International Human Rights Law: An Introduction|url=https://books.google.com/books?id=RaU1U-4gBCkC&pg=PA130|year=2007|publisher=University of Pennsylvania Press|isbn=978-0-8122-4032-0|page=130}}</ref><ref name="Robert2004">{{cite book|author=Walker, Robert|title=Social Security And Welfare: Concepts And Comparisons: Concepts and Comparisons|url=https://books.google.com/books?id=5WZu4TlzRuIC&pg=PA4|date=1 November 2004|publisher=McGraw-Hill Education (UK)|isbn=978-0-335-20934-7|page=4}}</ref><ref>{{cite web|title=International Labour Standards on Social security|url=https://www.ilo.org/global/standards/subjects-covered-by-international-labour-standards/social-security/lang--en/index.htm|website=www.ilo.org|language=en}}</ref><ref name="Pennings2006">{{cite book|author=Frans Pennings|title=Between Soft and Hard Law: The Impact of International Social Security Standards on National Social Security Law|url=https://books.google.com/books?id=We26kJ2FFskC&pg=PA41|date=1 January 2006|publisher=Kluwer Law International B.V.|isbn=978-90-411-2491-3|pages=32–41}}</ref> په پراخه بڼه، هوساینه کېدای شي د وړیا یا سبسایډي ټولنیزو چوپړتیاوو لکه روغتیا پاملرنې، تعلیم، حرفوي زده کړې او عامه کورونو پر مټ د هوساینې د بنسټيزې کچې د چمتو کولو هڅې تر پوښښ لاندې راولي. په یوه هوسا دولت کې، دولت د ټولنې د روغتیا، پوهنې او هوساینې مسولیت پر غاړه اخلي چې یو لړ ټولنیزې چوپړتیاوې لکه څنګه چې پورته بیان شوې، وړاندې کوي. <ref name="Vrooman2009">{{cite book|author=J. C. Vrooman|title=Rules of Relief: Institutions of Social Security, and Their Impact|url=https://pure.uvt.nl/ws/portalfiles/portal/1111095/Proefschrift_JC_Vrooman_040909.pdf|year=2009|publisher=Netherlands Institute for Social Research, SCP|pages=111–126}}</ref><ref name="Modern Thought Third Edition 1999 p. 919">''The New Fontana Dictionary of Modern Thought'' Third Edition (1999), Allan Bullock and Stephen Trombley Eds., p. 919.</ref> لومړۍ عمومي قانوني حکومتي هوساینه په اوومه پېړۍ (۶۳۴ ز کال) کې د راشدین خلیفه عمر رضی الله عنه په وخت کې را منځ ته شوه. لومړی هوسا دولت د آلمان شاهي نظام (۱۸۷۱-۱۹۱۸) و، چې په کې د بسمارک حکومت په ۱۸۸۹ کال کې ټولنیز خوندیتوب وړاندې کړ. د شلمې پېړۍ په لومړیو کې، انګلستان د ۱۹۱۳ کال په شاوخوا کې ټولنیز خوندیتوب وړاندې کړ، او د اتلي د حکومت (۱۹۴۵ – ۱۹۵۱) په وخت کې، د ۱۹۴۶ کال د ملي بیمې په قانون سره یې هوساینه تصویب کړه. د لوېدیځې اروپا، آسټرالیا او نیوزیلنډ په هېوادونو کې، ټولنیزه هوساینه په عمده توګه د حکومت له لوري د ملي مالیاتو له عوایدو څخه ورکول کېږي، او په لږه کچه د غیر دولتي موسسو (NGOs) او خیریه موسسو (ټولنیز او دیني) له لوري چمتو کېږي. د ټولنیز خوندیتوب حق او د ژوند مناسب معیار د بشري حقونو د عمومي اعلامیې په ۲۲ او ۲۵ مادو کې تر ټینګار لاندې نیول شوی. <ref>{{cite web|url=https://www.bloomsbury.com/uk/the-charitable-crescent-9781845118990/|title=Benthall, Jonathan & Bellion-Jourdan, J. The Charitable Crescent: Politics of Aid in the Muslim World, 2nd ed. (London: I.B. Tauris, 2009), p. 17|access-date=20 May 2020}}{{Dead link|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ssa.gov/history/ottob.html|title=Social Security History|date=28 September 2019|website=Social Security|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190928175734/https://www.ssa.gov/history/ottob.html|archive-date=28 September 2019|access-date=28 September 2019}}</ref><ref name="Modern Thought Third Edition 1999 p. 9192">''The New Fontana Dictionary of Modern Thought'' Third Edition (1999), Allan Bullock and Stephen Trombley Eds., p. 919.</ref>  == تاریخچه == سترواک اګوسټس د روم په سترواکۍ کې، لومړی د Cura Annonae یا د غلې مرسته د هغو اتباعو لپاره چمتو کړه چې نه یې شوای کولای هره میاشت خواړه واخلي. ټولنیزه هوساینه د سترواک ټراجان له لوري پراخه شوه. د تراجان پروګرام د ډېرو له لوري، د ځوان پلیني په ګډون، وستایل شو. د سونګ د کورنۍ حکومت (۹۶۰ ز کال کې) ډېری پروګرامونو چمتو کړل چې کېدای شي د ټولنیزې هوساینې په توګه وګڼل شي، لکه د تقاعد کورونو ودانول، عامه کلینیکونه او د غریبانو لپاره هدیره جوړول. د اقتصاد پوه رابرټ هینري نیلسن په وینا، "د منځنۍ پېړۍ رومي کاتولیک کلیسا د بې وزلو لپاره خورا پراخ او هراړخیز هوسا سیستم پر مخ وړه ..." له ۱۴ پېړۍ څخه وروسته د ایټالیا د ښاري حکومتونو له کلیسا سره ګډ کار پیل کړ، ترڅو ټیټو طبقو ته سوکالي او تعلیم چمتو کړي. په وروسته پروتستانت اروپایي هېوادونو لکه د هالنډ په جمهوریت کې، د  ۱۹ پېړۍ په لومړیو کې سوکالي د ټولنو د نظام د سیمه ایزو ډلو له لوري تر هغه اداره کېده، چې دا نظام له منځه لاړ. د مقدس روم سترواکۍ په آزادو شاهي ښارونو، لکه د نورمبرګ په څېر ښارونو کې ښاري حکومتونه کولای شو د عامه هوساینې د راټولولو او وېش کنټرول په لاس کې واخلي.<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/602150/Trajan#tab=active~checked%2Citems~checked&title=Trajan%20%20Britannica%20Online%20Encyclopædia|title=Trajan|access-date=8 November 2017|website=Britannica.com}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.pbs.org/empires/romans/empire/nerva_trajan.html|title=The Roman Empire: in the First Century. The Roman Empire. Emperors. Nerva & Trajan – PBS|website=Pbs.org|access-date=8 November 2017}}</ref><ref>"[http://libro.uca.edu/charity/cw1.htm Chapter1: Charity and Welfare]", the American Academy of Research Historians of Medieval Spain.</ref><ref>Robert Henry Nelson (2001). "''[https://books.google.com/books?id=Rw-bHEGNqqcC&pg=PA103 Economics as religión: from Samuelson to Chicago and beyond]''". [[Penn State Press]]. p. 103. {{ISBN|0-271-02095-4}}</ref><ref name="Jones1997">{{cite book|author=Philip Jones|title=The Italian City-State: From Commune to Signoria|url=https://books.google.com/books?id=rcR2pk4lknQC|date=22 May 1997|publisher=Clarendon Press|isbn=978-0-19-159030-6|page=447}}</ref><ref name="Leeuwen2016">{{cite book|author=Marco H. D. Van Leeuwen|title=Mutual Insurance 1550-2015: From Guild Welfare and Friendly Societies to Contemporary Micro-Insurers|url=https://books.google.com/books?id=h5TvDAAAQBAJ&pg=PA70|date=31 August 2016|publisher=Palgrave Macmillan UK|isbn=978-1-137-53110-0|pages=70–71}}</ref><ref name="HarrisBridgen2012">{{cite book|author1=Bernard Harris|author2=Paul Bridgen|title=Charity and Mutual Aid in Europe and North America Since 1800|url=https://books.google.com/books?id=3LF_AgAAQBAJ&pg=PA90|date=6 April 2012|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-21508-9|pages=90}}</ref><ref name="Holborn1982">{{cite book|author=Hajo Holborn|date=21 December 1982|title=A History of Modern Germany: The Reformation|publisher=Princeton University Press|pages=26|isbn=978-0-691-00795-3|oclc=1035603175|url=https://books.google.com/books?id=350Qosar-UcC&pg=PA26}}</ref><ref name="CollinsTaylor2008">{{cite book|author1=James B. Collins|author2=Karen L. Taylor|title=Early Modern Europe: Issues and Interpretations|url=https://books.google.com/books?id=lT1TzLhoidIC&pg=PA224|date=15 April 2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4051-5207-5|pages=224}}</ref> د اوومې پېړۍ خلیفه عمر (رض) د زکات یوه بڼه، چې د اسلام له پنځو بناوو له ډلې ده، د عمومي ټولنیز خوندیتوب د مالیې په توګه نافذ کړ. په دودیز ډول د یو کس د شتمنیو ۲.۵ اټکل شوی یا د د دولت د زکات پیسې د مسلمانانو په بېلابېلو ډلو، لکه بې وزلو خلکو او سختو پروړو، وېشل کېدې. د اموي او عباسي خلافتونو په وخت کې، که څه هم د زکات نظام په مکرر ډول غير موثر او فاسد و، د زکات راټولول زيات شول. اسلامي فقهاوو زیاتره وختونه مسلمانانو ته لارښوونه وکړه چې پيسې په مستقيم ډول پر اړمنو کسانو ووېشي تر څو يې اغېز لوړ شي. <ref>{{cite web|url=https://www.bloomsbury.com/uk/the-charitable-crescent-9781845118990/|title=Benthall, Jonathan & Bellion-Jourdan, J. The Charitable Crescent: Politics of Aid in the Muslim World, 2nd ed. (London: I.B. Tauris, 2009), p. 17|access-date=20 May 2020}}{{Dead link|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite journal|author=Benthal, Jonathan|url=https://openaccess.leidenuniv.nl/bitstream/handle/1887/16762/ISIM_1_The_Qur-an-s_Call_to_Alms_Zakat_the_Muslim_Tradition_of_Alms-giving.pdf?sequence=1|title=The Qur'an's Call to Alms Zakat, the Muslim Tradition of Alms-giving|journal=ISIM Newsletter|volume=98|issue=1|page=13}}</ref><ref>{{cite book|author=M.A. Mohamed Salih|editor=Alexander De Waal|title=Islamism and its enemies in the Horn of Africa|publisher=Indiana University Press|year=2004|isbn=978-0-253-34403-8|pages=148–149|url=https://books.google.com/books?id=WYLSKQa9tHEC&pg=PA148}}</ref><ref>{{cite book|title=Faith and the State: A History of Islamic Philanthropy in Indonesia|last=Fauzia|first=Amelia|year=2013|isbn=9789004233973|publisher=Brill|pages=45–55}}</ref> په همدې ډول په یهودي دود کې، صدقه (چې د زیداکاه په بڼه وړاندې کېده) د سخاوت پرځای دیني مسؤلیت ګڼل کېږي. معاصره صدقه د انجیلي عشر، یا د بې وزلو لپاره لسمه برخې په توګه او همدارنګه د انجیلي ګړنو په بڼه دوام لري، لکه د شیمیتا (سباتیک کال، د رخصتۍ اوم کال) په جریان کې بې وزلو ته اجازه ورکول چې د کروندې کنجونه او حاصلات راټول کړي. د میانه منځنیو پېړیو څخه وړاندې د مرستندویه تادیاتو (انتقالي تادیاتو) په اړه نسبتا لږ احصایوي معلومات موجود دي. په منځنیو پېړیو کې او تر صنعتي انقلاب پورې، په اروپا کې د هوساینې د تادیاتو فعالیتونه د شخصي ورکړې یا صدقي له لارې، د بېلابېلو ډلو او کړنو له لوري د دیني احکامو پر بنسټ پر مخ وړل کېدل. په اروپا کې د هوساینې په لومړیو پروګرامونو کې د ۱۶۰۱ کال د انګلیسي بې وزلو قانون دی، چې سیمه ایزو کشیشانو ته یې د بې وزلو لپاره د هوساینې تادیاتو چمتو کولو مسؤلیت ورکړ. دې سیستم د ۱۹ پېړۍ د بې وزلو د قانون د تعدیل له لوري ، چې د درالمساکین سیستم یې معرفي کړ، پراخ بدلون وموند. <ref>[http://eh.net/encyclopedia/article/boyer.poor.laws.england The Poor Laws of England] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100105105148/http://eh.net/encyclopedia/article/boyer.poor.laws.england|date=5 January 2010}} at EH.Net</ref> په عمده توګه د ۱۹ پېړۍ په وروستیو او د ۲۰ پېړۍ په لومړیو کې وو چې په زیاتره هېوادونو کې د دولت د هوساینې منظم سیستم وړاندې شو. د آلمان صدراعظم، اوټو فون بسمارک د کارګرانو لپاره  هوساینې له لومړیو سیستمونو څخه معرفي کړ. په انګلستان کې د هنري کمبل بنرمن او ډېوېډ لویډ جورج لیبرال حکومت په ۱۹۱۱ کال کې د ملي بیمې سیستم معرفي کړ، چې وروسته دا سیستم د کلمېنټ اتلي له لوري پراخ شو. <ref name="WB">[http://documents.worldbank.org/curated/en/816281518818814423/pdf/2019-WDR-Report.pdf World Bank World Development Report 2019: The Changing Nature of Work. Chapter 6]</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/schools/gcsebitesize/history/mwh/britain/liberalreformsrev2.shtml Liberal Reforms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070826103614/http://www.bbc.co.uk/schools/gcsebitesize/history/mwh/britain/liberalreformsrev2.shtml |date=2007-08-26 }} at [[BBC]] Bitesize</ref> د هوساینې په عصري دولتونو کې آلمان، فرانسه، هالنډ او همدارنګه نورډیک هېوادونه لکه آیسلنډ، سویډن، ناروې، ډنمارک او فنلنډ ګډون لري چې د نورډیک ماډل په نوم یو سیستم کاروي. ایسپینګ-انډرسن د هوساینې تر ټولو پرمختللي دولتي سیستمونه په دریو برخو وېشلي دي: سوسیال دیموکرات، محافظه کاره او لیبرال. <ref>Shorto, Russell (29 April 2009). [https://www.nytimes.com/2009/05/03/magazine/03european-t.html?pagewanted=all Going Dutch.] ''[[The New York Times]]'' (magazine). Retrieved: 11 June 2016.</ref><ref>Paul K. Edwards and Tony Elger, ''The global economy, national states and the regulation of labour'' (1999) p. 111</ref><ref>{{cite journal|title=Thematic Review: Welfare regime debate: past, present, futures?|first1=Emanuele|last1=Ferragina|first2=Martin|last2=Seeleib-Kaiser|date=30 October 2011|journal=Policy & Politics|volume=39|issue=4|pages=583–611|doi=10.1332/030557311X603592|url=https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-01347336/file/Welfare_regime_debate.pdf}}</ref> په ۲۰۱۴ کال کې د ایلو (ILO) له لوري په خپور شوی راپور اټکل شوی چې د نړۍ یوازې ۲۷٪ نفوس بشپړ ټولنیز خوندیتوب ته لاسرسی لري. د نړیوال بانک د ۲۰۱۹ کال د نړیوال پرمختیایي راپور استدلال کوي چې د ټولنیزې بیمې زیاتره ډولونو دودیز معاش ماډل "د معیاري استخدام د قراردادونو څخه بهر د کاري مقرراتو له لوري په پراخه کچه له خنډ سره مخ کېږي".<ref name="WB2">[http://documents.worldbank.org/curated/en/816281518818814423/pdf/2019-WDR-Report.pdf World Bank World Development Report 2019: The Changing Nature of Work. Chapter 6]</ref><ref>{{cite web|url=http://ilo.org/global/about-the-ilo/newsroom/news/WCMS_244748/lang--en/index.htm|title=More than 70 per cent of the world population lacks proper social protection|date=3 June 2014|website=ilo.org|access-date=24 March 2018|تاريخ الأرشيف=18 March 2018|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180318075602/http://ilo.org/global/about-the-ilo/newsroom/news/WCMS_244748/lang--en/index.htm|url-status=dead|خونديځ نېټه=18 March 2018|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20180318075602/http://ilo.org/global/about-the-ilo/newsroom/news/WCMS_244748/lang--en/index.htm|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20180318075602/http://ilo.org/global/about-the-ilo/newsroom/news/WCMS_244748/lang--en/index.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20180318075602/http://ilo.org/global/about-the-ilo/newsroom/news/WCMS_244748/lang--en/index.htm}}</ref> == ډولونه == هوساینه بېلابېل ډولونه لري، لکه د پیسو تادیات، سبسایډي او ارزښت لرونکي اسناد، یا د کور مرسته. د هوساینې سیستمونه دهېوادونو په پرتله توپیر لري، خو هوساینه عموماً وزګارو، ناروغه یا معیوبو، بوډاګانو، ماشوم لرونکو، او پخوانیو تجربه کارو سرتېرو ته ورکول کېږي. دا پروګرامونه کېدای شي د یو کس لپاره د هوساینې د ترلاسه کولو لپاره مختلف شرایط ولري: * ټولنیزه بیمه، د دولت له لوري تمویل شوي پروګرامونه دي چې تر یوې اندازې پورې د مرستو په برخه کې د انفرادي ونډې پر بنسټ ولاړ دي لکه روغتیا پاملرنه، د وزګارۍ تادیات او د بوډا عمر تقاعد. * د وړتیا د ازمایښت مرستې، هغه مالي مرستې دي چې د هغو کسانو لپاره چمتو کېږي چې د بې وزلۍ یا د بیکارۍ، ناروغۍ، معلولیت، یا د ماشومانو د پاملرنې په پایله کې د عاید د نشتون له امله نشي کولی لومړني اړتیاوې، لکه خواړه، جامې او کور، پوره کړي. لکه څنګه چې مرستې زیاتره د مالي تادیاتو په بڼه وي، هغه کسان چې د ټولنیز هوساینې لپاره وړ دي معمولا روغتیایي او تعلیمي خدماتو ته وړیا لاسرسی موندلای شي. د مرستې اندازه د بنسټیزو اړتیاوو د پوره کولو لپاره بسنه کوي او د هغه لپاره د وړتیا شرایط زیاتره د غوښتونکي ټولنیز او مالي وضعیت تر بشپړې او پیچلې ارزونې لاندې راځي. د ټيټ عاید مرستې ته هم مراجعه وکړئ. * '''بې ونډې مرستې.''' زیاتره هېوادونه ځانګړي پروګرامونه لري چې د ونډې یا د وړتیا د آزماییښت له شرایطو پرته د ځانګړو ډلو خلکو لپاره، د بیلګې په توګه، د وسله والو ځواکونو پخواني سرتېري، معلولیت لرونکي او بوډا خلک، مرستې ورکول کېږي. * '''اختیاري مرستې'''. ځینې پروګرامونه د یو چارواکي د پرېکړې پر بنسټ دي، لکه د ټولنیز کارکونکي. * '''عمومي یا د یوې کټګورۍ مرستې''': دا مرستې د ډیموګرانت (د ډیموګرفیکي شرایطو مرستې) په نوم هم یادېږي. دا بې ونډې مرستې دي چې د نفوس ټولې برخې ته د وړتیا د آزمایښت پرته ورکول کېږي، لکه په نیوزیلینډ کې د کورنۍ خرڅ یا عامه تقاعد (د نیوزیلنډ د تقاعد په نوم یادېږي). د الاسکا دایمي پیسو ونډې ته هم مراجعه وکړئ. === ټولنیز ملاتړ === د پرمختګ په حال کې هېوادونو کې، د ټولنیز خوندیتوب فعالیتونه زیاتره د ډېر کاري نفوس لپاره، همدارنګه په غیر رسمي اقتصاد د اتکا له امله نشته. د دې ترڅنګ، خلکو ته د رسېدنې لپاره د دولت ظرفیت ممکن د محدودو زیربناوو او سرچینو له امله محدود وي. په دې ډول شرایطو کې، ټولنیز ملاتړ زیاتره د ټولنیز خوندیتوب پرځای کارول کېږي، چې له ځانه سره پراخه تګلارې لري، لکه د کار په بازار کې مداخله او د سیمه ایزو ټولنو پر بنسټ پروګرامونه، ترڅو د بې وزلۍ کمولو او د بیکارۍ په څېر د حالاتو په وړاندې خوندیتوب چمتو کړي. <ref>{{cite web|title=Types of social protection|url=https://gsdrc.org/topic-guides/social-protection/types-of-social-protection/|website=GSDRC|تاريخ الوصول=2022-05-28|تاريخ الأرشيف=2022-07-04|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220704031353/https://gsdrc.org/topic-guides/social-protection/types-of-social-protection/|url-status=dead|لاسرسي نېټه=2022-05-28|خونديځ نېټه=2022-07-04|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220704031353/https://gsdrc.org/topic-guides/social-protection/types-of-social-protection/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220704031353/https://gsdrc.org/topic-guides/social-protection/types-of-social-protection/|archive-url=https://web.archive.org/web/20220704031353/https://gsdrc.org/topic-guides/social-protection/types-of-social-protection/}}</ref><ref>{{cite web|title=Track 2: Social Security and Social Protection: Developing Discourses|url=https://www.ilera2015.com/index.php/en/abstracts/tracks/19-track-2-social-security-and-social-protection-developing-discourses|website=www.ilera2015.com|access-date=2022-05-28|تاريخ الأرشيف=2022-08-11|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220811210215/https://ilera2015.com/index.php/en/abstracts/tracks/19-track-2-social-security-and-social-protection-developing-discourses|url-status=dead|خونديځ نېټه=2022-08-11|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220811210215/https://ilera2015.com/index.php/en/abstracts/tracks/19-track-2-social-security-and-social-protection-developing-discourses|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220811210215/https://ilera2015.com/index.php/en/abstracts/tracks/19-track-2-social-security-and-social-protection-developing-discourses|archive-url=https://web.archive.org/web/20220811210215/https://ilera2015.com/index.php/en/abstracts/tracks/19-track-2-social-security-and-social-protection-developing-discourses}}</ref><ref>Mendoza, Roger Lee (1990). The political economy of population control and retirement security in China, India and the Philippines. ''Philippine Economic Review'', 31(2): 174–191.</ref> ==تاریخچه== ==نور ولولئ== * [[سوکالۍ اقتصاد]] ==سرچینې== * انگریزی ویکی اقتصادی اصطلاحات/ ع.ع.، ا. و. [[وېشنيزه:اقتصاد]] 8qt9x2co17k3lusdflli10hwsw3y25m 0 26723 369277 336073 2026-09-23T08:13:52Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369277 wikitext text/x-wiki {{Infobox spaceflight | name = ISS Expedition 16 | image = | image_caption = | insignia = ISS Expedition 16 Patch.svg | mission_type = ISS Expedition | mission_duration = <!-- (at ISS)<br/>--><small>192&nbsp;days (launch to landing)</small> | orbits_completed = | crew_size = 3 | crew_members = [[Peggy Whitson]]<br/>[[Yuri Malenchenko]]<br/>[[Clayton Anderson]]* (October)<br/>[[Daniel M. Tani|Daniel Tani]] (October–February)<br/>[[Léopold Eyharts]] (February–March)<br/>[[Garrett Reisman]]† (March–April)<br/><small>* - transferred from Expedition 15<br/>† - transferred to Expedition 17</small> | crew_EVAs = 5 | crew_EVA_duration = 35&nbsp;hours, 21&nbsp;minutes | crew_photo = Expedition 16 Portrait.jpg | crew_photo_caption = The official Expedition 16 crew portrait. (left to right) Anderson, Malenchenko, Tani, Eyharts, Whitson, Reisman | space_station = [[International Space Station]] | start_date = {{start-date|10 October 2007}} | end_date = {{end-date|19 April 2008, 10:30|timezone=yes}}&nbsp;UTC | arrival_craft = [[Soyuz TMA-11]]<br/>Anderson: [[STS-117]]<br/><small>{{OV|104}}</small><br/>Tani: [[STS-120]]<ref name="sts-120">{{Cite web|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/shuttlemissions/sts120/|title=STS-120|accessdate=9 October 2007|publisher=[[NASA|National Aeronautics and Space Administration]]|year=2007|author=NASA}}</ref><br/><small>{{OV|103}}</small><br/>Eyharts: [[STS-122]]<br/><small>{{OV|104}}</small><br/>Reisman: [[STS-123]]<br/><small>{{OV|105}}</small> | departure_craft = [[Soyuz TMA-11]]<br/>Anderson: [[STS-120]]<ref name="sts-120"/><br/><small>{{OV|103}}</small><br/>Tani: [[STS-122]]<br/><small>{{OV|104}}</small><br/>Eyharts: [[STS-123]]<br/><small>{{OV|105}}</small><br/>Reisman: [[STS-124]]<br/><small>{{OV|103}}</small> | previous_mission = [[Expedition 15]] | next_mission = [[Expedition 17]] | programme = [[International Space Station|ISS]] [[list of International Space Station expeditions|expeditions]] }} ==Crew== {| class="wikitable" |- !Position<ref name="announce" /> !First Part<br /><small>(October 2007)</small> !Second Part<br /><small>(October 2007 to February 2008)</small> !Third Part<br /><small>(February to March 2008)</small> !Fourth Part<br /><small>(March to April 2008)</small> |- !Commander |colspan=4 align=center|{{flagicon|USA}} [[Peggy Whitson]], [[NASA]]<br />Second spaceflight |- !Flight Engineer 1 |colspan=4 align=center|{{flagicon|RUS}} [[Yuri Malenchenko]], [[Russian Federal Space Agency|RSA]]<br />Fourth spaceflight |- !Flight Engineer 2 |colspan=1 align=center|{{flagicon|USA}} [[Clayton Anderson]], NASA<br />First Spaceflight |colspan=1 align=center|{{flagicon|USA}} [[Daniel M. Tani|Daniel Tani]], NASA<br />Second and last spaceflight |colspan=1 align=center|{{flagicon|FRA}} [[Léopold Eyharts]], [[European Space Agency|ESA]]<br />Second spaceflight |colspan=1 align=center|{{flagicon|USA}} [[Garrett Reisman]], NASA<br />First spaceflight |- |} لېږد ۱۶ (انگلیسي: Expedition 16) نړیوال تشیال تمځای (International Space Station, ISS) ته د ستورمزلو شپاړسم ماموریت دی. == Backup crew == *{{flagicon|USA}} [[Michael Fincke]] Commander - NASA (for Whitson) *{{flagicon|RUS}} [[Salizhan Sharipov]] Flight Engineer 1 - RSA (for Malenchenko) *{{flagicon|USA}} [[Greg Chamitoff]] Flight Engineer 2 - NASA (for Anderson) *{{flagicon|USA}} [[Sandra Magnus]] Flight Engineer 2 - NASA (for Tani) *{{flagicon|BEL}} [[Frank De Winne]] Flight Engineer 2 - ESA (for Eyharts) *{{flagicon|USA}} [[Timothy L. Kopra|Timothy Kopra]] Flight Engineer 2 - NASA (for Reisman) ==د عملیاتو تفصیلات== [[Image:Expedition 16 suit up.jpg|thumb|200px|[[Peggy Whitson]] suited up in a pressurized [[Sokol space suit]] getting ready for Expedition 16.]] ===Configuration of ''Harmony''=== [[Image:Iss016e012617.jpg|thumbnail|250px|Expedition commander [[Peggy Whitson]] during the increment's third EVA. Behind Whitson, is the [[Destiny Laboratory Module]], and ''Harmony''.]] [[Image:Expedition 16 crew members pose for a Christmas photo in the Zvezda Module of the ISS.jpg|thumbnail|250px|Crew members pose for a Christmas photo in [[Zvezda (ISS module)]]]] ===STS-122=== [[STS-122]] delivered [[Columbus (ISS module)|Columbus]] and replaced [[Dan Tani]] with [[Léopold Eyharts]]. ===STS-123=== [[STS-123]] delivered the first element of [[Kibō]] and replaced [[Léopold Eyharts]] with [[Garrett Reisman]]. ===Soyuz TMA-12=== Expedition 16 also saw the arrival of the first Korean astronaut, Yi So-yeon. ==Extra-vehicular activity== {{See also| List of spacewalks and moonwalks | List of ISS spacewalks|Extra-vehicular activity}} {| class="wikitable" |- bgcolor="#efefef" ! width="10%" style="background:#ccccff;color:black;text-align:left"|'''Mission''' ! width="20%" style="background:#ccccff;color:black;text-align:left"|'''Spacewalkers''' ! width="16%" style="background:#ccccff;color:black;text-align:left"|'''Start ([[Coordinated Universal Time|UTC]])''' ! width="16%" style="background:#ccccff;color:black;text-align:left"|'''End (UTC)''' ! width="12%" style="background:#ccccff;color:black;text-align:left"|'''Duration''' |- |rowspan=2 |<small>EVA 1</small><br> | [[Peggy Whitson]]<br />[[Yuri Malenchenko]] | 9 November 2007<br />09:54 | 9 November, <br />16:49 | 6 hours, 55 minutes |- | colspan=4 |[[Station-to-Shuttle Power Transfer System|SSPTS]] cable disconnect and stowage, PMA-2 umbilical stowage, Node 2 avionics umbilical temp stowed.<ref name="EVA1" /> |- | colspan=7 bgcolor=#ccccff height="5px" | |- |rowspan=2 |<small>EVA 2</small><br> | Whitson<br />[[Daniel M. Tani]] | 20 November 2007<br />10:10 | 20 November, <br />17:26 | 7 hours, 16 minutes |- | colspan=4 |External configuration of PMA-2 and [[Harmony Module|''Harmony'']]: Fluid, electrical, and data line hookups, avionics line hookup, heater cable hookups, Fluid tray relocation.<ref name="eva2"/><ref name="eva2b">{{Cite web|url=http://www.hq.nasa.gov/osf/iss_reports/reports2007/11-20-2007.htm|title=International Space Station Daily Report: 11/20/07|accessdate=24 November 2007|publisher=NASA|year=2007|author=NASA|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071225064500/http://www.hq.nasa.gov/osf/iss_reports/reports2007/11-20-2007.htm|archivedate=25 December 2007|url-status=dead}}</ref> |- | colspan=7 bgcolor=#ccccff height="5px" | |- |rowspan=2 |<small>EVA 3</small><br> | Whitson<br />Tani | 24 November 2007<br />09:50 | 24 November, <br />16:54 | 7 hours, 04 minutes |- | colspan=4 |Completion of fluid, electrical, and data line hookups for PMA-2 and ''Harmony''. Loop B Fluid Tray connection to port side of ''Destiny''. Photographic analysis of starboard [[Integrated Truss Structure#Solar alpha rotary joint|Solar Alpha Rotary Joint]] (SARJ) to assist with troubleshooting on the ground, re-installation of CETA cart from a temporary stowage location.<ref name="eva3" /><ref name="eva3b" /> |- | colspan=7 bgcolor=#ccccff height="5px" | |- |rowspan=2 |<small>EVA 4</small><br> | Whitson<br />Tani | 18 December 2007<br />09:50 | 18 December, <br />16:46 | 6 hours, 56 minutes |- | colspan=4 |Inspection of the [[Integrated Truss Structure#P3.2FP4.2C S3.2FS4 truss assemblies|S4]] [[starboard]] [[Solar Alpha Rotary Joint]] (SARJ), and a Beta Gimbal Assembly (BGA). The EVA is the 100th in support of building the International Space Station.<ref name="evarecords">{{Cite web|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/station/expeditions/expedition16/exp16_eva_121807.html|title=Spacewalkers Seeking Cause of Array Problems|accessdate=18 December 2007|publisher=NASA|year=2007|author=NASA|تاريخ الأرشيف=17 December 2007|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20071217134249/http://www.nasa.gov/mission_pages/station/expeditions/expedition16/exp16_eva_121807.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=17 December 2007|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20071217134249/http://www.nasa.gov/mission_pages/station/expeditions/expedition16/exp16_eva_121807.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20071217134249/http://www.nasa.gov/mission_pages/station/expeditions/expedition16/exp16_eva_121807.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217134249/http://www.nasa.gov/mission_pages/station/expeditions/expedition16/exp16_eva_121807.html}}</ref><ref name="eva4">{{cite news|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,317221,00.html|title=Astronauts Take Spacewalk to Inspect Defective Solar Wing Mechanisms|accessdate=18 December 2007|publisher=Fox News|author=Associated Press|date=18 December 2007|archive-date=25 July 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080725212547/http://www.foxnews.com/story/0,2933,317221,00.html|url-status=dead}}</ref> |- | colspan=7 bgcolor=#ccccff height="5px" | |- |rowspan=2 |<small>EVA 5</small><br> | Whitson<br />Tani | 30 January 2008<br />09:56 | 30 January, <br />17:06 | 7 hours, 10 minutes |- | colspan=4 |Replacement of a Bearing Motor Roll Ring Module (BMRRM) in the [[Integrated Truss Structure#P3.2FP4.2C S3.2FS4 truss assemblies|S4]] [[starboard]] Beta Gimbal Assembly (BGA), further inspection of the [[Solar Alpha Rotary Joint]] (SARJ).<ref name="eva5">{{Cite web|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/station/expeditions/expedition16/exp16_eva_013008.html|title=Spacewalkers Replace Solar Wing Motor|accessdate=31 January 2008|publisher=NASA|year=2008|author=NASA|تاريخ الأرشيف=26 January 2021|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210126053442/https://www.nasa.gov/mission_pages/station/expeditions/expedition16/exp16_eva_013008.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=26 January 2021|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20210126053442/https://www.nasa.gov/mission_pages/station/expeditions/expedition16/exp16_eva_013008.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210126053442/https://www.nasa.gov/mission_pages/station/expeditions/expedition16/exp16_eva_013008.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126053442/https://www.nasa.gov/mission_pages/station/expeditions/expedition16/exp16_eva_013008.html}}</ref> |- | colspan=7 bgcolor=#ccccff height="5px" | |} ==سرچینې== {{Include-NASA}} {{Reflist|30em}} <!--See WP:FOOT for an explanation of how to generate footnotes using the<ref> and </ref> tags, and the template above.--> ==External links== {{commonscat|ISS Expedition 16}} * [http://www.nasa.gov/mission_pages/station/expeditions/expedition16/index.html NASA: Expedition 16] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080311174249/http://www.nasa.gov/mission_pages/station/expeditions/expedition16/index.html |date=2008-03-11 }} * [http://www.federalspace.ru/Start1Show.asp?STARTID=631 Roscosmos:Soyuz TMA-11 launch page in English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012013525/http://www.federalspace.ru/Start1Show.asp?STARTID=631 |date=2007-10-12 }}, * [http://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/shuttlemissions/sts120/ NASA: STS-120] * [http://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/shuttlemissions/sts122/index.html NASA: STS-122] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080506074358/http://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/shuttlemissions/sts122/index.html |date=2008-05-06 }} * [http://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/shuttlemissions/sts123/index.html NASA: STS-123] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090729053042/http://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/shuttlemissions/sts123/index.html |date=2009-07-29 }} * [http://spaceflight.nasa.gov/gallery/images/station/crew-16/ndxpage1.html Expedition 16 Photography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130216155356/http://spaceflight.nasa.gov/gallery/images/station/crew-16/ndxpage1.html |date=2013-02-16 }} {{نړیوال تشيال تمځای}} [[وېشنيزه:نړیوال تشيال تمځای ته لېږد]] 88z4fqz51uhu5bia2cbo4ylvyz2jr80 0 27693 369231 354704 2026-09-23T05:06:12Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369231 wikitext text/x-wiki دا د هغو [[ساينس]]-افسانه فلمونو لړليک دی چې په ۲۰۱۰مو کلونو کې خپاره شوي دي. که څه هم نور ژانرونه لري، خو ساينس-افسانه د دې فلمونو اصلي موضوع ده. دا فلمونه سينمايي نندارچيانو ته د سوداګريز فلمي [[صنعت]] له خوا خپاره شوي او له ګڼ‌شمېر بیاکتنو او نیوکو سره مخامخ شوي دي. ==لړليک== {{TOCyears|startyear=2010|endyear=2016|title=Years|primary=false}} {| class="wikitable" |- | {{Year header}} | [[2010 in film|{{visible anchor|2010}}]] |- ! Title !! Director !! Cast !! Country !! Subgenre/Notes |- |''[[Altitude (film)|Altitude]]''||[[Kaare Andrews]]||[[Jessica Lowndes]], [[Julianna Guill]], [[Ryan Donowho]]||{{Flagicon|Canada}}||[[Horror film|Horror]] |- |''[[Alien vs Ninja]]''||[[Seiji Chiba]]||[[Shuuji Kashiwabara]], [[Ben Hiura]]||{{Flagicon|Japan}}||[[Action film|Action]] |- |''[[Arctic Blast]]''||[[Brian Trenchard-Smith]]||[[Michael Shanks]], [[Alan Andrews (actor)|Alan Andrews]], [[Alexandra Davies]]||{{Flagicon|Australia}} {{Flagicon|Canada}}||[[Disaster film|Disaster]] [[Thriller (genre)|thriller]] |- |''[[Beyond the Black Rainbow]]''||[[Panos Cosmatos]]||[[Michael Rogers (actor)|Michael Rogers]], [[Eva Allan]]||{{Flagicon|Canada}}||[[Mystery film|Mystery]] thriller |- | ''[[The Book of Eli]]''||[[Hughes brothers|Albert Hughes]], [[Hughes brothers|Allen Hughes]]||[[Denzel Washington]], [[Gary Oldman]], [[Mila Kunis]]||{{Flagicon|USA}}||[[Apocalyptic and post-apocalyptic fiction|Post-apocalyptic]] |- |''[[The Crazies (2010 film)|The Crazies]]''||[[Breck Eisner]]||[[Timothy Olyphant]], [[Radha Mitchell]], [[Joe Anderson (actor)|Joe Anderson]]||{{Flagicon|USA}}||Horror |- | ''[[Daybreakers]]''||[[Spierig brothers|Peter Spierig]], [[Spierig brothers|Michael Spierig]]||[[Ethan Hawke]], [[Willem Dafoe]], [[Sam Neill]]||{{Flagicon|USA}}||[[Vampire film|Vampire]] thriller |- | ''[[Denizen (film)|Denizen]]''||[[J. A. Steel]]||[[J. A. Steel]], [[Julie Corgill]], [[Glen Jensen]], [[Ben Bayless]]||{{Flagicon|USA}}||Action horror<ref name=muskogee20100421>{{Cite news| title=‘Denizen’ premieres at Bare Bones Film Festival| work=[[Muskogee Phoenix]] | date=April 21, 2010| url=http://muskogeephoenix.com/features/x1687719842/-Denizen-premieres-at-Bare-Bones-Film-Festival| accessdate=2010-04-11 }}</ref><ref>{{Cite web | title=J.A. Steel | work=Outlantacon | date=November 14, 2009 | url=http://www.outlantacon.org/may-guests-JAS.htm | accessdate=2010-04-11 | publisher=Convoluted, Inc. | تاريخ الأرشيف=2012-03-06 | مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20120306143432/http://www.outlantacon.org/may-guests-JAS.htm | url-status=dead | خونديځ نېټه=2012-03-06 | خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20120306143432/http://www.outlantacon.org/may-guests-JAS.htm | خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20120306143432/http://www.outlantacon.org/may-guests-JAS.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20120306143432/http://www.outlantacon.org/may-guests-JAS.htm }}</ref> |- |''[[Despicable Me]]''||[[Pierre Coffin]] [[Chris Renaud (animator)|Chris Renaud]]||[[Steve Carell]] (Gru), [[Miranda Cosgrove]] (Margo), Dana Gaier (Edith), Elsie Fisher (Agnes), [[Pierre Coffin]] [[Chris Renaud (animator)|Chris Renaud]], [[Jemaine Clement]] (Gru's Minions), [[Jason Segel]] (Vector)||{{Flagicon|USA}}||Family-oriented crime comedy |- |''[[The Disappearance of Haruhi Suzumiya]]''||[[Tatsuya Ishihara]], [[Yasuhiro Takemoto]]||[[Aya Hirano]], [[Tomokazu Sugita]], [[Minori Chihara]], [[Yūko Gotō]], [[Daisuke Ono]]||{{Flagicon|Japan}}||[[Anime]] drama |- |''[[Downstream (2010 film)|Downstream]]''||[[Simone Bartesaghi]], [[Philip Kim]]||[[Jonathon Trent]], [[Jono Roberts]]||{{Flagicon|USA}}||Post-apocalyptic action<ref>{{cite web | first=Steve | last=Biodrowski | date=February 10, 2010 | publisher=Hollywood Gothique | title=Los Angeles Premiere of Downstream| url=http://www.hollywoodgothique.com/2010/02/los-angeles-premiere-of-downstream/ | accessdate=2010-08-25 }}</ref> |- |''[[Enthiran]]''||[[S. Shankar]]||[[Rajinikanth]], [[Aishwarya Rai]]||{{Flagicon|India}}|| |- |''[[Future X-Cops]]''||[[Wong Jing]]||[[Andy Lau]], [[Xu Jiao]], [[Barbie Hsu]]||{{Flagicon|China}} {{Flagicon|Hong Kong}} {{Flagicon|Taiwan}}||[[Time travel in fiction|Time travel]] |- |''[[Growth (film)|Growth]]''||[[Gabriel Cowan]]||[[Mircea Monroe]]||{{Flagicon|USA}}||Horror |- |''[[Hot Tub Time Machine]]''||[[Sean Anders]], [[John Morris (actor)|John Morris]]||[[Rob Corddry]], [[John Cusack]]||{{Flagicon|USA}}||[[Comedy film|Comedy]] |- |''[[Hunter Prey]]''||[[Sandy Collora]]||[[Clark Bartram]], [[Damion Poitier]], [[Isaac C. Singleton Jr.]]||{{Flagicon|USA}}||Thriller |- |''[[Inception]]''||[[Christopher Nolan]]||[[Leonardo DiCaprio]], [[Ken Watanabe]], [[Joseph Gordon-Levitt]]||{{Flagicon|UK}}||Action thriller<ref group="nb">Awarded ''Best Production Design'', ''Best Special Visual Effects'' and ''Best Sound'' at the [[64th British Academy Film Awards]]. It was nominated for ''Best Film'', ''Best Cinematography'', ''Best Director'', ''Best Editing'', ''Best Music'' and ''Best Original Screenplay''.<br>At the [[83rd Academy Awards]], ''Inception'' received Oscars for ''Best Cinematography'', ''Best Sound Editing'', ''Best Sound Mixing'' and ''Best Visual Effects''. It was nominated for ''Best Art Direction'', ''Best Music (Original Score)'', ''Best Picture'' and ''Best Writing (Original Screenplay)''.<br>At the [[37th Saturn Awards|37th Annual Saturn Awards]], ''Inception'' received awards for ''Best Science Fiction Film'', ''Best Director'', ''Best Writer'', ''Best Music'', and ''Best Special Effects''. It was nominated for ''Best Actor'', ''Best Actress'', ''Best Supporting Actor'', and ''Best Production Design''.</ref> |- |''[[Iron Man 2]]''||[[Jon Favreau]]||[[Robert Downey, Jr.]], [[Gwyneth Paltrow]], [[Don Cheadle]]||{{Flagicon|USA}}||[[Superhero film|Superhero]] |- |''[[Kaboom (film)|Kaboom]]''||[[Gregg Araki]]||[[Thomas Dekker (actor)|Thomas Dekker]], [[Juno Temple]], [[Haley Bennett]]||{{Flagicon|France}} {{Flagicon|USA}}||Comedy mystery |- |''[[Die kommenden Tage]]''||[[Lars Kraume]]||[[Bernadette Heerwagen]], [[Johanna Wokalek]], [[Daniel Brühl]], [[August Diehl]]||{{Flagicon|Germany}}||Near-future drama<ref>{{cite web | title=Drama at the end of the world. Trailer for Lars Kraume’s THE DAYS TO COME (DIE KOMMENDEN TAGE) | last=Antunes | first=Marina | work=Quiet Earth | date=October 22, 2010 | url=http://www.quietearth.us/articles/2010/10/22/Drama-at-the-end-of-the-world-Trailer-for-Lars-Kraumes-THE-DAYS-TO-COME-DIE-KOMMENDEN-TAGE | accessdate=2011-04-01 | publisher=QE Media, LLC | تاريخ الأرشيف=2010-10-28 | مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20101028150307/http://www.quietearth.us/articles/2010/10/22/Drama-at-the-end-of-the-world-Trailer-for-Lars-Kraumes-THE-DAYS-TO-COME-DIE-KOMMENDEN-TAGE | url-status=dead | خونديځ نېټه=2010-10-28 | خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20101028150307/http://www.quietearth.us/articles/2010/10/22/Drama-at-the-end-of-the-world-Trailer-for-Lars-Kraumes-THE-DAYS-TO-COME-DIE-KOMMENDEN-TAGE | خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20101028150307/http://www.quietearth.us/articles/2010/10/22/Drama-at-the-end-of-the-world-Trailer-for-Lars-Kraumes-THE-DAYS-TO-COME-DIE-KOMMENDEN-TAGE | archive-url=https://web.archive.org/web/20101028150307/http://www.quietearth.us/articles/2010/10/22/Drama-at-the-end-of-the-world-Trailer-for-Lars-Kraumes-THE-DAYS-TO-COME-DIE-KOMMENDEN-TAGE }}</ref> |- |''[[Mardock Scramble|Mardock Scramble: The First Compression]]''||[[Susumu Kudo]]||||{{Flagicon|Japan}}||Anime film |- |''[[Megamind]]''||[[Tom McGarth]]||[[Will Ferrell]] (Megamind), [[Brad Pitt]] (Metro Man), [[Tina Fey]] (Roxanne Rithi), [[David Cross]] (Minion), [[Jonah Hill]] (Hal/Titan)||{{Flagicon|USA}}||Family-oriented action comedy |- |''[[Monsters (2010 film)|Monsters]]''||[[Gareth Edwards (director)|Gareth Edwards]]||[[Scoot McNairy]], [[Whitney Able]]||{{Flagicon|UK}}||Romantic [[Drama film|drama]] |- |''[[Mutant Girls Squad]]''||[[Noboru Iguchi]], [[Yoshihiro Nishimura]], [[Tak Sakaguchi]]||[[Yumi Sugimoto]], [[Yuko Takayama]], [[Suzuka Morita]]||{{Flagicon|Japan}}||Action |- |''[[Never Let Me Go (2010 film)|Never Let Me Go]]||[[Mark Romanek]]||[[Keira Knightley]], [[Carey Mulligan]], [[Andrew Garfield]]||{{Flagicon|UK}}||[[Utopian and dystopian fiction|Dystopian]] drama |- |''[[Predators (film)|Predators]]''||[[Nimród Antal]]||[[Adrien Brody]], [[Topher Grace]], [[Laurence Fishburne]]||{{Flagicon|USA}}||Horror |- |''[[Repo Men]]''||[[Miguel Sapochnik]]||[[Jude Law]], [[Liev Schreiber]], [[Forest Whitaker]]||{{Flagicon|USA}}||Action thriller |- |''[[Resident Evil: Afterlife]]''||[[Paul W.S. Anderson]]||[[Milla Jovovich]], [[Ali Larter]], [[Spencer Locke]]||{{Flagicon|Germany}} {{Flagicon|UK}} {{Flagicon|USA}}||Action horror |- |''[[Shank (2010 film)|Shank]]''||[[Mo Ali]]||[[Adam Deacon]], [[Bashy]], [[Kaya Scodelario]]||{{Flagicon|UK}}||Action |- |''[[Skyline (film)|Skyline]]''||[[Colin Strause]], [[Greg Strause]]||[[Donald Faison]], [[Eric Balfour]], [[Scottie Thompson]]||{{Flagicon|USA}}||[[Alien invasion]] thriller |- |''[[Space Battleship Yamato (2010 film)|Space Battleship Yamato]]''||[[Takashi Yamazaki]]||[[Takuya Kimura]], [[Koyuki]], [[Hiroyuki Ikeuchi]], [[Naoto Takenaka]]||{{Flagicon|Japan}}||Action adventure<ref group="nb">Released theatrically in [[Japan]] on December 1.</ref> |- |''[[Tron: Legacy]]''||[[Joseph Kosinski]]||[[Jeff Bridges]], [[Garrett Hedlund]], [[Olivia Wilde]]||{{Flagicon|USA}}||Action adventure |- |''[[Universal Soldier: Regeneration]]''||[[John Hyams]]||[[Jean-Claude Van Damme]], [[Dolph Lundgren]]||{{Flagicon|USA}}||Action<ref group="nb">Only released theatrically in the [[Middle East]] and [[Southeast Asia]].</ref> |- |''[[Womb (film)|Womb]]''||[[Benedek Fliegauf]]||[[Eva Green]], [[Matt Smith (actor)|Matt Smith]]||{{Flagicon|Germany}}||Romantic drama |- | {{Year header}} | [[2011 in film|{{visible anchor|2011}}]] |- ! Title !! Director !! Cast !! Country !! Subgenre/Notes |- |''[[51 (film)|51]]''||[[Jason Connery]]||[[Bruce Boxleitner]], [[John Shea]]||{{Flagicon|USA}}||Horror |- |''[[7aam Arivu]]''||[[A. R. Murugadoss]]||[[Surya Sivakumar]], [[Shruti Haasan]]||{{Flagicon|India}}||Thriller |- |''[[The Adjustment Bureau]]''||[[George Nolfi]]||[[Matt Damon]], [[Emily Blunt]]||{{Flagicon|USA}}||Romantic thriller |- |''[[Another Earth]]''||[[Mike Cahill (director)|Mike Cahill]]||[[William Mapother]], [[Brit Marling]]||{{Flagicon|USA}}||Drama |- |''[[Apollo 18 (film)|Apollo 18]]''||[[Gonzalo López-Gallego]]||[[Lloyd Owen]], [[Warren Christie]]||{{Flagicon|USA}}||Horror |- |''[[Area Q]]''||[[Gerson Sanginitto]]||[[Isaiah Washington]], [[Murilo Rosa]], [[Tania Khalill]]||{{Flagicon|BRA}}{{Flagicon|USA}}||Thriller |- |''[[Atlas Shrugged: Part I]]''||[[Paul Johansson]]||[[Taylor Schilling]], [[Grant Bowler]]||{{Flagicon|USA}}||Mystery drama |- |''[[Attack the Block]]''||[[Joe Cornish (filmmaker)|Joe Cornish]]||[[John Boyega]], [[Nick Frost]], [[Jodie Whittaker]], [[Luke Treadaway]] ||{{Flagicon|UK}}||Action horror |- |''[[Battle: Los Angeles]]''||[[Jonathan Liebesman]]||[[Aaron Eckhart]], [[Michelle Rodriguez]], [[Michael Peña]], [[Bridget Moynahan]]||{{Flagicon|USA}}||Alien invasion |- |''[[Captain America: The First Avenger]]''||[[Joe Johnston]]||[[Chris Evans (actor)|Chris Evans]], [[Hugo Weaving]], [[Samuel L. Jackson]]||{{Flagicon|USA}}||Superhero |- |''[[Cowboys & Aliens]]''||[[Jon Favreau]]||[[Daniel Craig]], [[Olivia Wilde]], [[Harrison Ford]], [[Sam Rockwell]]||{{Flagicon|USA}}||[[Western (genre)#Film|Western]] |- |''[[The Darkest Hour (film)|The Darkest Hour]]||[[Chris Gorak]]||[[Olivia Thirlby]], [[Emile Hirsch]]||{{Flagicon|USA}}||Action horror |- |''[[EVA (2011 film)|EVA]]''||[[Kike Maíllo]]||[[Daniel Brühl]], [[Marta Etura]], [[Alberto Ammann]]||{{Flagicon|Spain}}||Drama<ref name=mayorga20110704>{{citation | first1=Emilio | last1=Mayorga | date=July 4, 2011 | title=Maillo's 'Eva' opens Sitges | work=Variety | publisher=RBI | url=http://www.variety.com/article/VR1118039410 | accessdate=2011-10-30 }}</ref> |- |''[[Extraterrestre]]''||[[Nacho Vigalondo]]||[[Michelle Jenner]], [[Carlos Areces]], [[Julián Villagrán]], [[Raúl Cimas]]||{{Flagicon|Spain}}||Drama<ref>{{cite web | first=Hugh | last=Hart | date=September 21, 2010 | work=Wired | title=New Wave of Spanish-Language Sci-Fi Films Tackle Alien Incursions | publisher=Condé Nast Digital | url=http://www.wired.com/underwire/2010/09/extraterrestre/ | accessdate=2010-10-13}}</ref><ref>{{cite news | first=John | last=DeFore | date=September 16, 2011 | title=Extraterrestrial (Extraterrestre): Toronto Review | work=The Hollywood Reporter | url=http://www.hollywoodreporter.com/review/extraterrestrial-extraterrestre-toronto-review-236651 | accessdate=2011-10-18}}</ref> |- |''[[Gantz (live action films)|Gantz]]''||[[Shinsuke Sato]]||[[Kazunari Ninomiya]], [[Ken'ichi Matsuyama]]||{{Flagicon|Japan}}||Action horror |- |''[[Gantz (live action films)|Gantz: Perfect Answer]]''||[[Shinsuke Sato]]||[[Kazunari Ninomiya]], [[Ken'ichi Matsuyama]]||{{Flagicon|Japan}}||Action horror |- |''[[Generation P (film)|Generation P]]''||[[Victor Ginzburg (director)|Victor Ginzburg]]||[[Vladimir Epifancev]], [[Mixail Efremov]], [[Andrei Fomin]]||{{Flagicon|Russia}}||Comedy drama |- |''[[Green Lantern (film)|Green Lantern]]''||[[Martin Campbell]]||[[Ryan Reynolds]], [[Mark Strong]], [[Peter Sarsgaard]]||{{Flagicon|USA}}||Superhero |- |''[[Hell (2011 film)|Hell]]''||[[Tim Fehlbaum]]||[[Hannah Herzsprung]], [[Lars Eidinger]], [[Stipe Erceg]]||{{Flagicon|Germany}} {{Flagicon|Switzerland}}||Post-apocalyptic<ref>{{cite news | first=Karsten | last=Kastelan | date=July 5, 2011 | title=Hell: Film Review | work=The Hollywood Reporter | url=http://www.hollywoodreporter.com/review/hell-film-review-208031 | accessdate=2011-08-01 }}</ref> |- |''[[O Homem do Futuro]] (The Man from the Future)''||[[Cláudio Torres]]||[[Wagner Moura]], [[Alinne Moraes]]||{{Flagicon|BRA}}||[[Time travel]]/Comedy |- |''[[I Am Number Four (film)|I Am Number Four]]''||[[D. J. Caruso]]||[[Timothy Olyphant]], [[Alex Pettyfer]], [[Teresa Palmer]], [[Dianna Agron]]||{{Flagicon|USA}}||Action thriller |- |''[[In Time (film)|In Time]]''||[[Andrew Niccol]]||[[Justin Timberlake]], [[Olivia Wilde]], [[Amanda Seyfried]]||{{Flagicon|USA}}||Thriller |- |''[[Limitless (film)|Limitless]]''||[[Neil Burger]]||[[Bradley Cooper]], [[Abbie Cornish]], [[Robert De Niro]]||{{Flagicon|USA}}||Mystery thriller |- |''[[Love (2011 film)|Love]]''||[[William Eubank]]||[[Gunner Wright]]||{{Flagicon|USA}}||Drama |- |''[[Mardock Scramble|Mardock Scramble: The Second Combustion]]''||[[Susumu Kudo]]||||{{Flagicon|Japan}}||Anime film |- |''[[Mars Needs Moms]]''||[[Simon Wells]]||[[Seth Green]], [[Joan Cusack]], [[Elisabeth Harnois]]||{{Flagicon|USA}}||Animated action comedy |- |''[[Melancholia (2011 film)|Melancholia]]''||[[Lars von Trier]]||[[Kirsten Dunst]], [[Kiefer Sutherland]]||{{Flagicon|Denmark}}||Drama |- |''[[Paul (film)|Paul]]''||[[Greg Mottola]]||[[Simon Pegg]], [[Nick Frost]], [[Seth Rogen]], [[Kristen Wiig]]||{{Flagicon|UK}} {{Flagicon|USA}}||Comedy |- |''[[Phase 7]]''||[[Nicolás Goldbart]]||[[Daniel Hendler]], [[Jazmín Stuart]], [[Federico Luppi]]||{{Flagicon|Argentina}}||Comedy thriller |- |''[[Priest (2011 film)|Priest]]''||[[Scott Stewart (director)|Scott Stewart]]||[[Paul Bettany]], [[Karl Urban]], [[Lily Collins]]||{{Flagicon|USA}}||Action horror |- |''[[The Prodigies (film)|The Prodigies]]''||[[Antoine Charreyron]]||[[Jeffrey Evan Thomas]], [[Lauren Ashley Carter]], [[Moon Dailly]]||{{Flagicon|France}}||Animated<ref>{{citation | first=Jordan | last=Mintzer | date=May 12, 2011 | title=The Prodigies: Cannes Review | work=Hollywood Reporter | url=http://www.hollywoodreporter.com/review/prodigies-cannes-review-187976 | accessdate=2011-09-08 }}</ref> |- |''[[Ra.One]]''||[[Anubhav Sinha]]||[[Shah Rukh Khan]], [[Arjun Rampal]], [[Kareena Kapoor]]||{{Flagicon|India}}||Action superhero |- |''[[Real Steel]]''||[[Shawn Levy]]||[[Hugh Jackman]], [[Evangeline Lilly]]||{{Flagicon|USA}}||Action |- |''[[Rise of the Planet of the Apes]]''||[[Rupert Wyatt]]||[[James Franco]], [[Andy Serkis]]||{{Flagicon|USA}}||Action drama |- |''[[Source Code]]||[[Duncan Jones]]||[[Jake Gyllenhaal]], [[Vera Farmiga]], [[Michelle Monaghan]], [[Jeffrey Wright (actor)|Jeffrey Wright]]||{{Flagicon|France}} {{Flagicon|USA}}||Thriller |- |''[[Super 8 (film)|Super 8]]''||[[J. J. Abrams]]||[[Joel Courtney]], [[Elle Fanning]], [[Kyle Chandler]]||{{Flagicon|CAN}} {{Flagicon|USA}}||Mystery thriller |- |''[[The Thing (2011 film)|The Thing]]''||[[Matthijs van Heijningen Jr.]]||[[Mary Elizabeth Winstead]], [[Joel Edgerton]]||{{Flagicon|USA}}||Horror |- |''[[Thor]]''||[[Kenneth Branagh]]||[[Chris Hemsworth]], [[Tom Hiddleston]], [[Natalie Portman]], [[Anthony Hopkins]]||{{Flagicon|USA}}||Superhero |- |''[[Transformers: Dark of the Moon]]''||[[Michael Bay]]||[[Shia LaBeouf]], [[Rosie Huntington-Whiteley]], [[Tyrese Gibson]]||{{Flagicon|USA}}||Action |- |''[[X-Men: First Class]]''||[[Matthew Vaughn]]||[[James McAvoy]], [[Michael Fassbender]]||{{Flagicon|USA}} {{Flagicon|UK}}||Superhero |- | {{Year header}} | [[2012 in film|{{visible anchor|2012}}]] |- ! Title !! Director !! Cast !! Country !! Subgenre/Notes |- |''[[009 Re:Cyborg]]''||[[Kenji Kamiyama]]||||{{Flagicon|Japan}}||Anime film |- |''[[Alien Origin]]''||[[Mark Atkins (director)|Mark Atkins]]||[[Chelsea Vincent]], [[Peter Pedrero]], [[Philip Coc]], [[Trey McCurley]], [[Daniela Flynn]]||{{Flagicon|USA}}||[[Horror film|Horror]] |- |''[[The Amazing Spider-Man (2012 film)|The Amazing Spider-Man]]''||[[Marc Webb]]||[[Andrew Garfield]], [[Emma Stone]], [[Rhys Ifans]]||{{Flagicon|USA}}||Superhero |- |''[[The Avengers (2012 film)|The Avengers]]''||[[Joss Whedon]]||[[Robert Downey, Jr.]], [[Chris Evans (actor)|Chris Evans]], [[Scarlett Johansson]] ||{{Flagicon|USA}}||<ref group="nb">At the [[39th Saturn Awards|39th Annual Saturn Awards]], ''The Avengers'' received awards for Best Science Fiction Film, Best Director, Best Supporting Actor, and Best Special Effects. It was nominated for Best Writing and Best Editing.</ref> Superhero |- |''[[Battleship (film)|Battleship]]''||[[Peter Berg]]||[[Taylor Kitsch]], [[Alexander Skarsgård]], [[Liam Neeson]]||{{Flagicon|USA}}||Action thriller |- |''[[Branded (2012 film)|Branded]]''||[[Jamie Bradshaw]], [[Alexander Doulerain]]||[[Ed Stoppard]], [[Leelee Sobieski]], [[Jeffrey Tambor]], [[Max von Sydow]]||{{Flagicon|Russia}} {{Flagicon|USA}}|| |- |''[[Chronicle (film)|Chronicle]]''||[[Josh Trank]]||[[Michael B. Jordan]], [[Dane DeHaan]], [[Michael Kelly (American actor)|Michael Kelly]], [[Alex Russell (actor)|Alex Russell]]||{{Flagicon|USA}}||Action drama |- |''[[Cloud Atlas (film)|Cloud Atlas]]''||[[Tom Tykwer]], [[The Wachowskis]]||[[Tom Hanks]], [[Halle Berry]], [[Hugh Grant]], [[Susan Sarandon]]||{{Flagicon|Germany}} {{Flagicon|USA}}||<ref group="nb">Saturn Awards for Best Editing and Best Make-up</ref> 2 of the 6 stories are science fiction |- |''[[Dredd]]||[[Pete Travis]]||[[Karl Urban]], [[Olivia Thirlby]], [[Lena Headey]]||{{Flagicon|UK}} {{Flagicon|SAF}} {{Flagicon|IND}} {{Flagicon|USA}}|| |- |''[[The Divide (film)|The Divide]]''||[[Xavier Gens]]||[[Lauren German]], [[Michael Biehn]], [[Milo Ventimiglia]], [[Rosanna Arquette]]||{{Flagicon|Canada}} {{Flagicon|Germany}} {{Flagicon|USA}}||Drama thriller |- |''[[Grabbers]]||[[Jon Wright]]||[[Richard Coyle]], [[Ruth Bradley]], [[Russell Tovey]]||{{Flagicon|Ireland}}|| |- |''[[The Hunger Games (film)|The Hunger Games]]''||[[Gary Ross]]||[[Jennifer Lawrence]], [[Josh Hutcherson]], [[Liam Hemsworth]]||{{Flagicon|USA}}||<ref group="nb">Won a Saturn Award for Best Actress</ref> Action drama |- |''[[Iron Sky]]''||[[Timo Vuorensola]]||[[Julia Dietze]], [[Götz Otto]], Christopher Kirby, [[Udo Kier]]||{{Flagicon|Australia}} {{Flagicon|Finland}} {{Flagicon|Germany}}||Comedy |- |''[[John Carter (film)|John Carter]]''||[[Andrew Stanton]]||[[Taylor Kitsch]], [[Lynn Collins]], [[Willem Dafoe]]||{{Flagicon|USA}}||Action adventure |- |''[[Lockout (film)|Lockout]]||[[James Mather (director)|James Mather]], [[Stephen St. Leger]]||[[Guy Pearce]], [[Maggie Grace]], [[Peter Stormare]]||{{Flagicon|France}}||Action |- |''[[Looper (film)|Looper]]''||[[Rian Johnson]]||[[Bruce Willis]], [[Joseph Gordon-Levitt]], [[Emily Blunt]]||{{Flagicon|USA}}|| |- |''[[Mardock Scramble|Mardock Scramble: The Third Exhaust]]''||[[Susumu Kudo]]||||{{Flagicon|Japan}}||Anime film |- |''[[Mars et Avril]]''||[[Martin Villeneuve]]||[[Jacques Languirand]], [[Caroline Dhavernas]], [[Paul Ahmarani]], [[Robert Lepage]]||{{Flagicon|Canada}}||Drama, Fantasy |- |''[[Men in Black 3]]''||[[Barry Sonnenfeld]]||[[Will Smith]], [[Tommy Lee Jones]], [[Josh Brolin]]||{{Flagicon|USA}}||Comedy |- |''[[Prometheus (2012 film)|Prometheus]]''||[[Ridley Scott]]||[[Noomi Rapace]], [[Charlize Theron]], [[Michael Fassbender]]||{{Flagicon|USA}} {{Flagicon|UK}}||Action, Horror |- |''[[Resident Evil: Retribution]]''||[[Paul W.S. Anderson]]||[[Milla Jovovich]], [[Sienna Guillory]], [[Michelle Rodriguez]]||{{Flagicon|Germany}} {{Flagicon|UK}} {{Flagicon|USA}}|| |- |''[[Robot & Frank]]''||[[Jake Schreier]]||[[Frank Langella]], [[James Marsden]], [[Peter Sarsgaard]], [[Susan Sarandon]]||{{Flagicon|USA}}||Drama |- |''[[Safety Not Guaranteed]]''||[[Colin Trevorrow]]||[[Aubrey Plaza]], [[Mark Duplass]], [[Jake Johnson]]||{{Flagicon|USA}}||Comedy drama |- |''[[Seeking a Friend for the End of the World]]''||[[Lorene Scafaria]]||[[Steve Carell]], [[Keira Knightley]]||{{Flagicon|USA}}||Comedy drama |- |''[[Strange Frame]]''||[[GB Hajim]]||[[Claudia Black]], [[Tim Curry]]||{{Flagicon|USA}}||Cut-out_animation Musical |- |''[[Starship Troopers: Invasion]]''||[[Shinji Aramaki]]||||{{Flagicon|Japan}} {{Flagicon|USA}}||Computer animation |- |''[[Storage 24]]''||[[Johannes Roberts]]||[[Noel Clarke]], [[Antonia Campbell-Hughes]], [[Laura Haddock]], [[Colin O'Donoghue]]||{{Flagicon|UK}}||<ref>{{citation | first1=Charles | last1=Gant | date=June 27, 2012 | title=Storage 24 | publisher=Variety | url=http://www.variety.com/review/VE1117947832/ | accessdate=2012-07-11}}</ref> |- |''[[Total Recall (2012 film)|Total Recall]]''||[[Len Wiseman]]||[[Colin Farrell]], [[Kate Beckinsale]], [[Jessica Biel]], [[Bryan Cranston]]||{{Flagicon|USA}}||Cyberpunk Action |- |''[[Thermae Romae#Film|Thermae Romae]]''||Hideki Takeuchi||[[Hiroshi Abe (actor)|Hiroshi Abe]], [[Aya Ueto]]||{{Flagicon|Japan}}||time travel comedy<ref>{{cite web |url=http://www.hollywoodreporter.com/review/thermae-romae-toronto-review-368472 |author=Jordan Mintzer |title=Thermae Romae: Toronto Review |date=2012-09-06 |accessdate=2013-10-25 |work=The Hollywood Reporter}}</ref><ref>{{cite web|url=http://tiff.net/filmsandschedules/tiff/2012/thermaeromae |work=Toronto International Film Festival |title=Thermae Romae |archivedate=August 29, 2012 |deadurl=unfit |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120829085830/http://tiff.net/filmsandschedules/tiff/2012/thermaeromae }}</ref> |- |''[[Upside Down (2012 film)|Upside Down]]''||[[Juan Diego Solanas]]||[[Jim Sturgess]], [[Kirsten Dunst]]||{{Flagicon|Canada}} {{Flagicon|France}}|| |- |''[[The Watch (2012 film)|The Watch]]''||[[Akiva Schaffer]]||[[Ben Stiller]], [[Vince Vaughn]], [[Jonah Hill]]||{{Flagicon|USA}}||Comedy |- | {{Year header}} | [[2013 in film|{{visible anchor|2013}}]] |- ! Title !! Director !! Cast !! Country !! Subgenre/Notes |- |''[[After Earth]]''||[[M. Night Shyamalan]]||[[Will Smith]], [[Jaden Smith]]||{{Flagicon|USA}}||Action adventure |- |''[[The A.R.K. Report]]''||[[Shmuel Hoffman]]||[[Katy Castaldi]], [[Pascal Yen-Pfister]], [[Ayden Crispe]]||{{Flagicon|Israel}} {{Flagicon|USA}}||[[Action film|Action]] |- |''[[The Colony (2013 film)|The Colony]]''||[[Jeff Renfroe]]||[[Laurence Fishburne]], [[Bill Paxton]], [[Kevin Zegers]]||{{Flagicon|Canada}}||Post-apocalyptic |- |''[[The Congress (2013 film)|The Congress]]''||[[Ari Folman]]||[[Robin Wright]], [[Harvey Keitel]], [[Jon Hamm]], [[Paul Giamatti]]||{{Flagicon|Israel}}{{Flagicon|Germany}}{{Flagicon|Poland}}{{Flagicon|Luxembourg}}{{Flagicon|Belgium}}||Live action/animation |- |''[[The Cosmonaut]]''||[[Nicolás Alcalá]]||[[Katrine De Candole]], [[Leon Ockenden]], [[David Barrass]] ||{{Flagicon|Spain}}|| |- |''[[Dark Skies (film)|Dark Skies]]''||[[Scott Stewart (director)|Scott Stewart]]||[[Keri Russell]], [[Josh Hamilton (actor)|Josh Hamilton]]||{{Flagicon|USA}}||Horror |- |''[[Despicable Me 2]]''||[[Pierre Coffin]] [[Chris Renaud (animator)|Chris Renaud]]||[[Steve Carell]] (Gru), [[Kristen Wigg]] (Agent Lucy Wilde), [[Benjamin Bratt]] (Eduardo), [[Miranda Cosgrove]] (Margo), Dana Gaier (Edith), Elsie Kate Fisher (Agnes), [[Steve Coogan]] (Silas Ramsbottom)||{{Flagicon|USA}}||Animated comedy film |- |''[[Elysium (film)|Elysium]]''||[[Neill Blomkamp]]||[[Matt Damon]], [[Jodie Foster]], [[Wagner Moura]], [[Alice Braga]], [[Sharlto Copley]]||{{Flagicon|USA}}||Action, Drama |- |''[[Escape from Planet Earth]]''||[[Cal Brunker]]||[[Brendan Fraser]] (Scorch Supernova), [[Jessica Alba]] (Lena), [[Rob Corddry]] (Gary Supernova), [[Sarah Jessica Parker]] (Kira Supernova)||{{Flagicon|USA}}||Animated |- |''[[Europa Report]]''||[[Sebastián Cordero]]||[[Sharlto Copley]], [[Michael Nyqvist]], [[Daniel Wu]]||{{Flagicon|USA}}||Horror |- |''[[Ender's Game (film)|Ender's Game]]''||[[Gavin Hood]]||[[Asa Butterfield]], [[Abigail Breslin]], [[Harrison Ford]]||{{Flagicon|USA}}||Young adult space opera |- |''[[G.I. Joe: Retaliation]]''||[[Jon M. Chu]]||[[Dwayne Johnson]], [[Bruce Willis]], [[Channing Tatum]]||{{Flagicon|USA}}||Action |- |''[[Gatchaman (film)|Gatchaman]]''||[[Tōya Satō]]||[[Tori Matsuzaka]], [[Gō Ayano]], [[Ayame Gouriki]]||{{Flagicon|Japan}}|| |- |''[[Gravity (film)|Gravity]]''||[[Alfonso Cuarón]]||[[Sandra Bullock]], [[George Clooney]] ||{{Flagicon|UK}} {{Flagicon|USA}}|| |- |''[[Hard to Be a God (2013 film)|Hard to Be a God]]''||[[Aleksei Yuryevich German|Aleksey German]]||[[Leonid Yarmolnik]], [[Dmitriy Vladimirov]], [[Laura Lauri]], [[Aleksandr Ilin]]||{{Flagicon|Russia}}|| |- |''[[Her (film)|Her]]''||[[Spike Jonze]]||[[Joaquin Phoenix]], [[Scarlett Johansson]]||{{Flagicon|USA}}||Drama |- |''[[The Hunger Games: Catching Fire]]''||[[Francis Lawrence]]||[[Jennifer Lawrence]], [[Josh Hutcherson]], [[Liam Hemsworth]]||{{Flagicon|USA}}|| |- |''[[Independence Daysaster]]''||[[W.D. Hogan]]||[[Ryan Merriman]], [[Emily Holmes]] ||{{Flagicon|Canada}}||Action |- |''[[The Host (2013 film)|The Host]]''||[[Andrew Niccol]]||[[Saoirse Ronan]], [[Diane Kruger]], [[William Hurt]]||{{Flagicon|USA}}||Romantic |- |''[[Iron Man 3]]''||[[Shane Black]]||[[Robert Downey, Jr.]], [[Gwyneth Paltrow]], [[Don Cheadle]], [[Guy Pearce]], [[Ben Kingsley]]||{{Flagicon|USA}}||Superhero |- |''[[Krrish 3]]''||[[Rakesh Roshan]]||[[Hritik Roshan]], [[Vivek oberoi]], [[Priyanka]]||{{Flagicon|India}}||Superhero |- |''[[Los Últimos Días|The Last Days]]''||[[David Pastor]], [[Àlex Pastor]]||[[Quim Gutiérrez]], [[José Coronado]], [[Marta Etura]]||{{Flagicon|Spain}} {{Flagicon|France}}||Thriller |- |''[[The Last Days on Mars]]''||[[Ruairí Robinson]]||[[Liev Schreiber]], [[Romola Garai]], [[Elias Koteas]]||{{Flagicon|Ireland}} {{Flagicon|UK}}||Thriller |- |''[[Man of Steel (film)|Man of Steel]]''||[[Zack Snyder]]||[[Henry Cavill]], [[Amy Adams]], [[Michael Shannon]]||{{Flagicon|USA}}||Superhero |- |''[[Oblivion (2013 film)|Oblivion]]''||[[Joseph Kosinski]]||[[Tom Cruise]], [[Andrea Riseborough]], [[Olga Kurylenko]], [[Morgan Freeman]]||{{Flagicon|USA}}||Post-apocalyptic |- |''[[Pacific Rim (film)|Pacific Rim]]''||[[Guillermo del Toro]]||[[Idris Elba]], [[Charlie Day]], [[Charlie Hunnam]]||{{Flagicon|USA}}||Monster movie |- |''[[The Purge]]''||[[James DeMonaco]]||[[Lena Headey]], [[Ethan Hawke]]||{{Flagicon|USA}}||Dystopic thriller |- |''[[Riddick (film)|Riddick]]''||[[David Twohy]]||[[Vin Diesel]], [[Katee Sackhoff]], [[Karl Urban]]||{{Flagicon|USA}}|| <ref>{{cite news | first=Tatiana | last=Siegel | date=February 11, 2010 | title=Vin Diesel signs up for another 'Riddick' | work=Variety | url=http://www.variety.com/article/VR1118015101?refCatId=13 | accessdate=2011-06-29 | archive-date=2011-06-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110629034422/http://www.variety.com/article/VR1118015101?refCatId=13 | url-status=dead }}</ref> |- |''[[Snowpiercer]]''||[[Bong Joon-ho]]||[[Chris Evans (actor)|Chris Evans]], [[Song Kang-ho]], [[Jamie Bell]], [[Tilda Swinton]], [[John Hurt]], [[Ed Harris]] ||{{Flagicon|South Korea}} {{Flagicon|USA}} {{Flagicon|France}}||Action thriller |- |''[[Space Pirate Captain Harlock (film)|Space Pirate Captain Harlock]]''||[[Shinji Aramaki]]||||{{Flagicon|Japan}}|| |- |''[[Star Trek Into Darkness]]''||[[J. J. Abrams]]||[[Chris Pine]], [[Benedict Cumberbatch]], [[Zachary Quinto]], [[Zoe Saldana]]||{{Flagicon|USA}}||Action adventure |- |''[[Thor: The Dark World]]''||[[Alan Taylor (director)|Alan Taylor]]||[[Chris Hemsworth]], [[Natalie Portman]], [[Tom Hiddleston]]||{{Flagicon|USA}}||Superhero |- |''[[The Wolverine (film)|The Wolverine]]''||[[James Mangold]]||[[Hugh Jackman]], [[Rila Fukushima]]||{{Flagicon|UK}} {{Flagicon|USA}}||Superhero |- |''[[World War Z (film)|World War Z]]''||[[Marc Forster]]||[[Brad Pitt]], [[Mireille Enos]], [[James Badge Dale]]||{{Flagicon|UK}} {{Flagicon|USA}}||Post-apocalyptic zombie horror |- |''[[The World's End (film)|The World's End]]''||[[Edgar Wright]]||[[Simon Pegg]], [[Nick Frost]], [[Martin Freeman]]||{{Flagicon|UK}}||Comedy |- |''[[Young Ones (film)|Young Ones]]''||[[Jake Paltrow]]||[[Nicholas Hoult]], [[Elle Fanning]], [[Michael Shannon]]||{{Flagicon|USA}}|| |- |''[[The Zero Theorem]]''||[[Terry Gilliam]]||[[Christoph Waltz]], [[Mélanie Thierry]]||{{Flagicon|UK}} {{Flagicon|Romania}} {{Flagicon|France}}||Drama, Fantasy <ref>{{citation | last1=Fleming | first1=Mike | url=http://www.deadline.com/2012/08/toronto-christoph-waltz-starring-in-terry-gilliams-the-zero-theorem-voltage-selling/ | title=UPDATE: Toronto: Terry Gilliam Confirms Christoph Waltz For Zero Theorem | date=August 14, 2012 | work=DeadLine | postscript=. }}</ref> |- | {{Year header}} | [[2014 in film|{{visible anchor|2014}}]] |- ! Title !! Director !! Cast !! Country !! Subgenre/Notes |- |''[[The Amazing Spider-Man 2]]''||[[Marc Webb]]||[[Andrew Garfield]], [[Emma Stone]], [[Jamie Foxx]]||{{Flagicon|USA}}||Superhero |- |''[[The Anomaly]]''||[[Noel Clarke]]||[[Noel Clarke]], [[Ian Somerhalder]], [[Brian Cox (actor)|Brian Cox]]||{{Flagicon|UK}}|| |- |''[[Armor Hero Atlas]]''||Zheng Guowei||Xu Feng, Cao Xiyue, Kenny Zeng||{{Flagicon|China}}||Science fiction action<ref>{{cite web |url= http://movie.douban.com/subject/24372055/|script-title=zh:铠甲勇士之雅塔莱斯 (2014)|accessdate= October 5, 2014|work= movie.douban.com|publisher= [[douban.com]]|language= Chinese}}</ref> |- |''[[Autómata (film)|Autómata]]''||[[Gabe Ibáñez]]||[[Antonio Banderas]], [[Melanie Griffith]], [[Dylan McDermott ]]||{{Flagicon|Spain}}{{Flagicon|USA}} || |- | ''[[Beyond (2014 film)|Beyond]]'' || Joseph Baker and Tom Large || Richard J. Danum, Gillian MacGregor, Paul Brannigan || {{Flagicon|UK}} || Independent psychological drama<ref>{{cite web|url=http://www.starburstmagazine.com/reviews/dvd-and-blu-ray-home-entertainment-reviews/10381-beyond|title=Beyond|last=Cuthbert|first=Dominic|work=[[Starburst (magazine)|Starburst]]|date=2014-11-25|accessdate=2015-03-25|تاريخ الأرشيف=2015-08-15|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20150815061741/http://www.starburstmagazine.com/reviews/dvd-and-blu-ray-home-entertainment-reviews/10381-beyond|url-status=dead|خونديځ نېټه=2015-08-15|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20150815061741/http://www.starburstmagazine.com/reviews/dvd-and-blu-ray-home-entertainment-reviews/10381-beyond|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20150815061741/http://www.starburstmagazine.com/reviews/dvd-and-blu-ray-home-entertainment-reviews/10381-beyond|archive-url=https://web.archive.org/web/20150815061741/http://www.starburstmagazine.com/reviews/dvd-and-blu-ray-home-entertainment-reviews/10381-beyond}}</ref> |- |''[[Big Hero 6 (film)|Big Hero 6]]''||Don Hall||[[Ryan Potter]], [[Scott Adsit]], [[Jamie Chung]], [[Damon Wayans Jr.]], [[Génesis Rodríguez]], [[T. J. Miller]]||{{Flagicon|USA}}||Animation |- |''[[Bodacious Space Pirates: Abyss of Hyperspace]]''||[[Tatsuo Satō (director)|Tatsuo Satō]]||||{{Flagicon|Japan}}|| |- |''[[Bugs (2014 film)|Bugs]]''||Yan Jia||Xia Zitong, [[Zhang Zilin]], [[Eric Wang]]||{{Flagicon|China}}||Science fiction disaster thriller<ref>{{cite web |url= http://movie.douban.com/subject/25958914/|script-title=zh:食人虫 (2014)|accessdate= October 11, 2014|work= movie.douban.com|publisher= [[douban.com]]|language= Chinese}}</ref> |- |''[[Captain America: The Winter Soldier]]''||[[Russo brothers]]||[[Chris Evans (actor)|Chris Evans]], [[Scarlett Johansson]], [[Sebastian Stan]], [[Anthony Mackie]], [[Emily VanCamp]]||{{Flagicon|USA}}||Superhero |- |''[[Coherence (film)|Coherence]]''||[[James Ward Byrkit]]||[[Emily Baldoni]], [[Maury Sterling]], [[Nicholas Brendon]]||{{Flagicon|USA}}|| |- |''[[Dawn of the Planet of the Apes]]''||[[Matt Reeves]]||[[Jason Clarke (actor)|Jason Clarke]], [[Kodi Smit-McPhee]], [[Andy Serkis]]||{{Flagicon|USA}}|| |- |''[[The Device]]''||[[Jeremy Berg]]||[[Kate Alden]], [[Angela DiMarco]], [[Lorraine Montez]]||{{Flagicon|USA}}||<ref>[http://www.dreadcentral.com/news/88511/discover-device-uk-dvd-march/ The Device ]</ref> |- |''[[Divergent (film)|Divergent]]''||[[Neil Burger]]||[[Shailene Woodley]], [[Theo James]], [[Ansel Elgort]]||{{Flagicon|USA}}|| |- |''[[Earth to Echo]]''||[[Dave Green (director)|Dave Green]]||||{{Flagicon|USA}}|| |- |''[[Edge of Tomorrow (film)|Edge of Tomorrow]]''||[[Doug Liman]]||[[Tom Cruise]], [[Emily Blunt]], [[Bill Paxton]]||{{Flagicon|AUS}} {{Flagicon|USA}}||Time travel action |- |''[[Ejecta (film)|Ejecta]]''||[[Chad Archibald]], [[Matt Wiele]]||[[Lisa Houle]], [[Julian Richings]], [[Adam Seybold]]||{{Flagicon|Canada}}|| |- |''[[Expelled from Paradise]]''||[[Seiji Mizushima]]||[[Rie Kugimiya]], [[Shin-ichiro Miki]], [[Hiroshi Kamiya]]||{{Flagicon|Japan}}||Anime film |- |''[[The Giver (film)|The Giver]]''||[[Phillip Noyce]]||[[Brenton Thwaites]], [[Jeff Bridges]], [[Meryl Streep]], [[Taylor Swift]] ||{{Flagicon|USA}} |- |''[[Die Gstettensaga: The Rise of Echsenfriedl]]''||[[Johannes Grenzfurthner]]||Lukas Tagwerker, Sophia Grabner, Jeff Ricketts||{{Flagicon|AUT}}||Post-apocalyptic art house comedy |- |''[[Godzilla (2014 film)|Godzilla]]''||[[Gareth Edwards (director)|Gareth Edwards]]||[[Aaron Johnson (English actor)|Aaron Johnson]], [[Elizabeth Olsen]], [[Bryan Cranston]] || {{Flagicon|JPN}} {{Flagicon|USA}} ||Monster movie |- |''[[Guardians of the Galaxy (film)|Guardians of the Galaxy]]''||[[James Gunn (filmmaker)|James Gunn]]||[[Chris Pratt]], [[Dave Batista]], [[Zoe Saldana]]||{{Flagicon|USA}}||Superhero |- |''[[The Hunger Games: Mockingjay – Part 1]]''||[[Francis Lawrence]]||[[Jennifer Lawrence]], [[Josh Hutcherson]], [[Liam Hemsworth]]||{{Flagicon|USA}}||Young adult dystopia |- |''[[Interstellar (film)|Interstellar]]''||[[Christopher Nolan]]||[[Matthew McConaughey]], [[Anne Hathaway]], [[Topher Grace]], [[Michael Caine]]||{{Flagicon|UK}}{{Flagicon|USA}}||Action drama |- |''[[Lucy (2014 film)|Lucy]]''||[[Luc Besson]]||[[Scarlett Johansson]], [[Morgan Freeman]]||{{Flagicon|France}}||Posthuman |- |''[[The Maze Runner (film)|The Maze Runner]]''||[[Wes Ball]]||[[Dylan O'Brien]], [[Will Poulter]], [[Thomas Sangster]], [[Aml Ameen]]||{{Flagicon|USA}}||Young adult action |- |''[[Outpost 37]]''||[[Jabbar Raisani]]||[[Kenneth Fok]], [[Stevel Marc]], [[Joe Reegan]] ||{{flagicon|South Africa}}{{flagicon|UK}}||Action thriller |- |''[[Mr. Peabody & Sherman]]''||[[Rob Minkoff]]||[[Ty Burrell]], [[Max Charles]]||{{Flagicon|USA}}|| |- |''[[Parasyte: Part 1]]''||[[Takashi Yamazaki]]||||{{Flagicon|Japan}}||Horror<ref>{{cite web|url= http://www.filmbiz.asia/news/naruto-overtakes-parasyte-at-japan-box-office|title= Naruto overtakes Parasyte at Japan box office|author= Kevin Ma|date= 10 December 2014|accessdate= 11 December 2014|work= [[Film Business Asia]]|archive-date= 3 March 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160303211515/http://www.filmbiz.asia/news/naruto-overtakes-parasyte-at-japan-box-office|url-status= dead}}</ref> |- |''[[Predestination (film)|Predestination]]''||[[Spierig brothers|Peter Spierig]], [[Spierig brothers|Michael Spierig]]||[[Ethan Hawke]]||{{Flagicon|Australia}}||Time travel |- |''[[The Purge: Anarchy]]''||[[James DeMonaco]]||[[Frank Grillo]], [[Carmen Ejogo]]||{{Flagicon|USA}}||Dystopia |- |''[[The Quiet Hour]]''||[[Stéphanie Joalland]]||[[Karl Davies]], [[Brigitte Millar]], [[Dakota Blue Richards]] ||{{Flagicon|Ireland}}{{Flagicon|UK}}||<ref>[http://www.dreadcentral.com/news/88965/88965/ The Quiet Hour]</ref> |- |''[[RoboCop (2014 film)|RoboCop]]''||[[José Padilha]]||[[Joel Kinnaman]], [[Gary Oldman]], [[Michael Keaton]], [[Samuel L. Jackson]]||{{Flagicon|USA}}||Cyberpunk action |- |''[[The Signal (2014 film)|The Signal]]''||[[William Eubank]]||[[Brenton Thwaites]], [[Olivia Cooke]], [[Laurence Fishburne]], [[Sarah Clarke]]||{{Flagicon|USA}}||Mystery |- |''[[Space Station 76]]''||[[Jack Plotnick]]||[[Patrick Wilson (American actor)|Patrick Wilson]], [[Liv Tyler]], [[Matt Bomer]]||{{Flagicon|USA}}||Retro comedy |- |''[[Teenage Mutant Ninja Turtles (2014 film)|Teenage Mutant Ninja Turtles]]''||[[Jonathan Liebesman]]||[[Megan Fox]], [[Will Arnett]], [[William Fichtner]], [[Whoopi Goldberg]]||{{Flagicon|USA}}||Action comedy |- |''[[Time Lapse (film)|Time Lapse]]''||[[Bradley D. King]]||[[Danielle Panabaker]], [[Matt O'Leary]], [[George Finn]]||{{Flagicon|USA}}||Thriller |- |''[[Transcendence (2014 film)|Transcendence]]''||[[Wally Pfister]]||[[Johnny Depp]], [[Paul Bettany]], [[Rebecca Hall]]||{{Flagicon|USA}}||Posthuman |- |''[[Transformers: Age of Extinction]]''||[[Michael Bay]]||[[Mark Wahlberg]], [[Jack Reynor]], [[Nicola Peltz]]||{{Flagicon|USA}}||Action |- |''[[Space Battleship Yamato 2199: Odyssey of the Celestial Ark]]''|||||| {{Flagicon|Japan}} || Anime film |- |''[[Space Battleship Yamato 2199: A Voyage to Remember]]''|||||| {{Flagicon|Japan}} || Anime film |- |''[[Vychislitel|Calculator]]''||[[Dmitriy Grachev]]||[[Evgeniy Mironov]], [[Vinnie Jones]]||{{Flagicon|Russia}}|| |- |''[[Under the Skin (2013 film)|Under the Skin]]''||[[Jonathan Glazer]]||[[Scarlett Johansson]], [[Kryštof Hádek]], [[Robert J. Goodwin]]|| {{Flagicon|UK}} || [[Art film]] |- |''[[X-Men: Days of Future Past]]''||[[Bryan Singer]]||[[Hugh Jackman]], [[James McAvoy]], [[Michael Fassbender]], [[Jennifer Lawrence]]||{{Flagicon|USA}}||Superhero |- | {{Year header}} | [[2015 in film|{{visible anchor|2015}}]] |- ! Title !! Director !! Cast !! Country !! Subgenre/Notes |- |''[[Aliens: Zone-X]]''||[[Thomas R. Dickens]]||[[David J. Burke]], [[Holly Poplawski]], [[Wallace Dorian]], [[James J. Zito III]], [[Jai Johnston]], [[Travon L. Collins]], [[Jessica Walker]], [[Chris Harper (actor)|Chris Harper]], [[Jason P. Edwards]], [[Teresa Giammusso]]||{{Flagicon|USA}}|| |- |''[[Ant-Man (film)|Ant-Man]]''||[[Peyton Reed]]||[[Paul Rudd]], [[Michael Douglas]], [[Evangeline Lilly]] ||{{Flagicon|USA}}||Superhero |- |''[[Avengers: Age of Ultron]]''||[[Joss Whedon]]||[[Robert Downey, Jr.]], [[Chris Evans (actor)|Chris Evans]], [[Scarlett Johansson]], [[James Spader]] ||{{Flagicon|USA}}||Superhero |- |''[[Chappie (film)|Chappie]]''||[[Neill Blomkamp]]||[[Sharlto Copley]], [[Watkin Tudor Jones]], [[Yolandi Visser]]||{{Flagicon|USA}}|| |- |''[[The Divergent Series: Insurgent]]''||[[Robert Schwentke]]||[[Shailene Woodley]], [[Theo James]], [[Ansel Elgort]]||{{Flagicon|USA}}|| |- |''[[The End of the World and the Cat's Disappearance]]''||Michihiro Takeuchi||Izukoneko, Jun Aonami, Daisuke Nishijima||{{Flagicon|JPN}}||<ref>{{cite web |url= http://www.allcinema.net/prog/show_c.php?num_c=351637|title= 世界の終わりのいずこねこ(2014)|accessdate= May 20, 2015|work= allcinema|publisher= Stingray|language= Japanese}}</ref> |- |''[[Ex Machina (film)|Ex Machina]]''||[[Alex Garland]]||[[Domhnall Gleeson]], [[Alicia Vikander]], [[Oscar Isaac]]||{{Flagicon|UK}}||Posthuman |- |''[[Fantastic Four (2015 film)|Fantastic Four]]''||[[Josh Trank]]||[[Miles Teller]], [[Kate Mara]], [[Michael B. Jordan]], [[Jamie Bell]]||{{Flagicon|USA}}||Superhero |- |''[[Ghost in the Shell: The Movie|Ghost in the Shell]]''|||||||{{Flagicon|Japan}}|| |- |''[[The Hunger Games: Mockingjay – Part 2]]''||[[Francis Lawrence]]||[[Jennifer Lawrence]], [[Josh Hutcherson]], [[Liam Hemsworth]]||{{Flagicon|USA}}|| |- |''[[Infini (film)|Infini]]''||[[Shane Abbess]]||[[Daniel MacPherson]], [[Grace Huang]], [[Luke Hemsworth]]||{{Flagicon|Australia}}|| |- |''[[Jupiter Ascending]]''||[[The Wachowskis]]||[[Mila Kunis]], [[Channing Tatum]], [[Sean Bean]]||{{Flagicon|USA}}||Space opera |- |''[[Jurassic World]]''||[[Colin Trevorrow]]||[[Chris Pratt]], [[Bryce Dallas Howard]], [[Ty Simpkins]], [[Nick Robinson (American actor)|Nick Robinson]]||{{Flagicon|USA}}|| |- |''[[Mad Max: Fury Road]]''||[[George Miller (filmmaker)|George Miller]]||[[Tom Hardy]], [[Nicholas Hoult]], [[Charlize Theron]]||{{Flagicon|Australia}} {{Flagicon|USA}}||Post-apocalyptic action |- |''[[The Martian (film)|The Martian]]''||[[Ridley Scott]]||[[Matt Damon]], [[Jessica Chastain]], [[Jeff Daniels]]||{{Flagicon|USA}}||Survival drama |- |''[[Maze Runner: The Scorch Trials]]''||[[Wes Ball]]||[[Dylan O'Brien]], [[Thomas Brodie-Sangster]], [[Giancarlo Esposito]]||{{Flagicon|USA}}|| |- |''[[Monsters: Dark Continent]]''||[[Tom Green (director)|Tom Green]]||[[Joe Dempsie]], [[Johnny Harris (actor)|Johnny Harris]], [[Sofia Boutella]]||{{Flagicon|UK}}||Monster movie |- |''[[On Line (film)|On Line]]''||Li Changxin||Liu Mengmeng, Li Ning, Kang Enhe||{{Flagicon|China}}||Action<ref>{{cite web |url= https://movie.douban.com/subject/26285355/|title= 时光大战 (2014)|accessdate= January 31, 2015|work= movie.douban.com|publisher= [[douban.com]]|language= Chinese}}</ref> |- |''[[Pixels (2015 film)|Pixels]]''||[[Chris Columbus (filmmaker)|Chris Columbus]]||[[Adam Sandler]], [[Kevin James]], [[Michelle Monaghan]], [[Peter Dinklage]]||{{Flagicon|USA}}||Action comedy |- |''[[Project Almanac]]''||[[Dean Israelite]]||[[Jonny Weston]], [[Sofia Black D'Elia]], [[Amy Landecker]]||{{Flagicon|USA}}|| |- |''[[Psycho-Pass: The Movie]]''||[[Naoyoshi Shiotani]]||||{{Flagicon|Japan}}||Anime film |- |''[[Self/less]]''||[[Tarsem Singh]]||[[Ryan Reynolds]], [[Ben Kingsley]]||{{Flagicon|USA}}||Mystery thriller |- |''[[Spring (2014 film)|Spring]]''||[[Aaron Scott Moorhead]]||[[Vanessa Bednar]], [[Nadia Hilker]], [[Lou Taylor Pucci]]||{{Flagicon|USA}}|| |- |''[[Star Wars: The Force Awakens]]''||[[J. J. Abrams]]||[[Daisy Ridley]], [[John Boyega]], [[Oscar Isaac]]||{{Flagicon|USA}}||Space opera |- |''[[Terminator Genisys]]''||[[Alan Taylor (director)|Alan Taylor]]||[[Arnold Schwarzenegger]], [[Jason Clarke (actor)|Jason Clarke]], [[Emilia Clarke]], [[Jai Courtney]]||{{Flagicon|USA}}||Time travel action |- |''[[Tomorrowland (film)|Tomorrowland]]''||[[Brad Bird]]||[[Britt Robertson]], [[George Clooney]]||{{Flagicon|USA}}|| |- |''[[Vice (2015 film)|Vice]]''||Brian A. Miller||[[Bruce Willis]], [[Thomas Jane]], [[Ambyr Childers]]||{{Flagicon|USA}}|| |- | {{Year header}} | [[2016 in film|{{visible anchor|2016}}]] |- ! Title !! Director !! Cast !! Country !! Subgenre/Notes |- |''[[The 5th Wave (film)|The 5th Wave]]''||[[J Blakeson]]||[[Chloë Grace Moretz]], [[Nick Robinson (American actor)|Nick Robinson]], [[Alex Roe]], [[Liev Schreiber]]||{{Flagicon|USA}}|| |- |''[[10 Cloverfield Lane]]''||[[Dan Trachtenberg]]||[[Mary Elizabeth Winstead]], [[John Goodman]], [[John Gallagher, Jr.]], [[Bradley Cooper]]||{{Flagicon|USA}}||Psychological thriller |- |''[[24 (2016 film)|24]]''||[[Vikram Kumar]]||[[Suriya]], [[Samantha Ruth Prabhu]]||{{Flagicon|India}}|| |- |''[[Batman v Superman: Dawn of Justice]]''||[[Zack Snyder]]||[[Henry Cavill]], [[Ben Affleck]], [[Amy Adams]], [[Laurence Fishburne]], [[Gal Gadot]]||{{Flagicon|USA}}||Superhero |- |''[[Captain America: Civil War]]''||[[Russo brothers]]||[[Chris Evans (actor)|Chris Evans]], [[Robert Downey, Jr]], [[Scarlett Johansson]], [[Sebastian Stan]]||{{Flagicon|USA}}||Superhero |- |''[[The Divergent Series: Allegiant]]''||[[Robert Schwentke]]||[[Shailene Woodley]], [[Theo James]]||{{Flagicon|USA}}|| |- |''[[Midnight Special (film)|Midnight Special]]''||[[Jeff Nichols]]||[[Michael Shannon]], [[Joel Edgerton]], [[Kirsten Dunst]]||{{Flagicon|USA}}||Drama supernatural |- |''[[Ratchet & Clank (film)|Ratchet & Clank]]''||Jericca Cleland, [[Kevin Munroe]]||||{{Flagicon|USA}}|| |- |''[[Terra Formars#Film|Terra Formars]]''||[[Takashi Miike]]||||{{Flagicon|Japan}}||Action horror |- |''[[X-Men: Apocalypse]]''||[[Bryan Singer]]||[[James McAvoy]], [[Michael Fassbender]], [[Jennifer Lawrence]], [[Oscar Issac]]||{{Flagicon|USA}}||Superhero |- |''[[Teenage Mutant Ninja Turtles: Out of the Shadows (film)|Teenage Mutant Ninja Turtles: Out of the Shadows]]''||[[Dave Green (director)|Dave Green]]||[[Megan Fox]], [[Stephen Amell]], [[Will Arnett]], [[Tyler Perry]], [[Laura Linney]]||{{Flagicon|USA}}||Action comedy |} ==راتلونکي== ==نور ولولئ== ==یادښتونه== ==سرچينې== c1c9ix42pfi9rwjfoyzjng4e0io3eb7 0 31352 369256 277493 2026-09-23T06:26:49Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369256 wikitext text/x-wiki {{Infobox film |name = سپرلي |image = Passengers 2016 film poster.jpg |caption = د اکران پوسټر |director = [[مورټن ټېلډام]] |producers = {{Plainlist| * [[نيل اچ. مورتېز]] * [[سټيپېن هامل]] * [[مايکل ماهر]] * [[اوری مارمور]] }} |writer = [[جان سپاهتس]] |starring = {{plainlist| * [[جنېفر لارنس]] * [[کرېس پارت]] * [[مايکل شين]] * [[لارېنس فيشبرن]] }}<!--PER POSTER BILLING BLOCK--> |music = [[توماس نېومن]] |cinematography = [[رودرېګو پرېتو]] |editing = [[مارېان براندون]] |production companies = {{plainlist| * [[ويلیج روډشو پيکجرز]] * [[سټارټ موشن پيکچرز]] * [[اورجينال فلم]] * [[ال سټار کاپيټال]] * [[w:Wanda Media|واڼدا پيکچرز]] * [[کمپني فلمس]] }} |distributor = [[کلمبيا پيکچرز]] |released = {{Film date|2016|12|14|[[w:Regency Village Theatre|ريجينسي کليوال تياتر]]|2016|12|21|د امریکا متحده ايالات}} |runtime = 116 دقيقي<ref>{{cite web|url=http://www.bbfc.co.uk/releases/passengers-film-0|title=''Passengers'' (12A)|work=[[British Board of Film Classification]]|date=December 8, 2016|accessdate=December 8, 2016|archive-date=December 20, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220085437/http://www.bbfc.co.uk/releases/passengers-film-0|url-status=dead}}</ref> |country = متحده ايالات |language = انګرېزي |budget = 110.000.000 امریکايي ډالره<ref name="BOM">{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=passengers2016.htm|title=Passengers (2016)|work=[[Box Office Mojo]]|publisher=[[IMDb]]|accessdate=April 22, 2017}}</ref> |gross = 299.508.646 امريکايي ډالره }} سپرلي (انګرېزي: Passengers) د ۲۰۱۶ یو ساینس-افسانه امریکايي فلم دی چې جان سپېټس (Jon Spaihts) یې کیسه لیکلې او مورټين ټیلډم (Morten Tyldum) جوړ کړی دی. جنیفر لارنس، کریس پراټ، مایکل شین، او لورنس فیشبرن د دې فلم ستوري دي. د دې فلم ټوله کیسه د درو کسانو په اړه ده چې یوې نوې سیارې ته د تګ پر مهال په ستوربېړۍ کې له خپل اصلي وخت څخه ۹۰ کاله وړاندې له ژورخوبه (induced hibernation) را پاڅي. دا فلم د کولمبیا پیکچرز له خوا په امریکا کې پر ۲۱ ډسمبر ۲۰۱۶ نندارې ته وړاندې شو. ==کیسه== د اوالون (Avalon) په نامه ستوربېړۍ غواړي چې ۵٬۰۰۰ کسه سپرلي او ۲۵۸ تنه کارکوونکي د هومسټېد ۲ (Homestead II) په نامه نوې سیارې ته بوځي. دا فضايي سفر ۱۲۰ کاله وخت اخلي او په ستوربېړۍ کې دننه ټول سپرلي یې د یوې ټکنالوجۍ له لارې په ژورخوب ویده کړي وي. ==جوړونه== ===موسیقي=== ==نور ولولئ== * د ساینس-افسانه فلمونو لړلیک [[وېشنيزه:فلم]] <references /> [[وېشنيزه:امریکایی فلمونه]] lmw9c5hvloct1y6evb458i0067s0pma 0 36752 369290 364856 2026-09-23T09:27:42Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369290 wikitext text/x-wiki {{ مالوماتبکس لوبغاړی | نوم = مونيکا ګيل | انځور = | د انځور څرګندونه = | مشهور په = [[مس هند امریکا|مس هند امریکا ٢٠١٣]]<br />[[مس هند په ټوله نړۍ کې|مس هندپه ټوله نړۍ کې ٢٠١٤]]<ref>{{cite news|title=د عمان سټیفی لوهیل نړیوال مس هند ٢٠١٣ تاج ايښودنه تر سره کړه |url=https://www.indiacurrents.com/articles/2015/11/01/stephanie-lohale-oman-crowned-miss-india-worldwide-2015}}</ref> | د فعالیت زمینه = | د زېږېدو نېټه = {{birth date and age|1991|6|24}} | د زېږېدو ځای = [[ورسيسټر]]، [[میساچیسټس]]، [[امریکا]] | د زېږون نوم = | میړه = | مور او پلار = | د ژوند ځای = | دنده =لوبگره | ماشومان = | تابعیت = {{هند}} | د فعالیت کلونه = | وېب پاڼه = | اکاډمۍ جایزې = | جایزې = | پاډما جایزې = | imdb_id =8033021 | لاسلیک = }} '''مونيکا ګيل''' ({{lang-pa|ਮੋਨਿਕਾ ਗਿੱਲ}}; پيدايښت ٢٤ جون ١٩٩١) يوه امريکايي [[هندي امریکایان|هندي امریکايي]] موډل، فلمي ستوري او د ښکلا پيجينټ سرلیکونکي ده، چا چي په ٢١ جون [[په ټوله نړی کې مس هند|په ټوله نړی کې د ٢٠١٤ مس هند]] جايزه هم وګټله.<ref>{{cite web | last=Francis | first=Sneha May | title=UAE to Bollywood: Miss India Worldwide Monica Gill's dream | website=Emirates 24&#124;7 | date=16 June 2016 | url=http://www.emirates247.com/entertainment/uae-to-bollywood-miss-india-worldwide-monica-gill-s-dream-2014-06-28-1.554621 | accessdate=16 June 2016 | archive-date=25 June 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180625213218/https://www.emirates247.com/entertainment/uae-to-bollywood-miss-india-worldwide-monica-gill-s-dream-2014-06-28-1.554621 | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | last=from | first=IANS | title=Monica Gill from US is Miss India Worldwide 2014 | website=The Times of India | date=21 June 2014 | url=http://timesofindia.indiatimes.com/nri/nri-achievers/Monica-Gill-Miss-India-Worldwide-2014/articleshow/36932695.cms | accessdate=16 June 2016}}</ref><ref>{{cite web | last=Pennington | first=Roberta | title=American Monica Gill wins Miss India Worldwide in UAE | website=The National | date=21 June 2014 | url=http://www.thenational.ae/uae/tourism/american-monica-gill-wins-miss-india-worldwide-in-uae | accessdate=16 June 2016 | archive-date=4 June 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170604054450/http://www.thenational.ae/uae/tourism/american-monica-gill-wins-miss-india-worldwide-in-uae | url-status=dead}}</ref> دا همدارنګه په ٢٦ نومبر ٢٠١٣ باندي په نړيواله کچه باندي [[مس هند امریکا]] هم سوه .<ref>{{cite web | last=Chitnis | first=Deepak | title=Boston student Monica Gill crowned Miss India USA 2013 | website=The American Bazaar | date=27 November 2013 | url=http://www.americanbazaaronline.com/2013/11/27/boston-student-monica-gill-crowned-miss-india-usa-2013/ | accessdate=16 June 2016}}</ref><ref>{{cite web | title=Monica Gill crowned Miss India USA 2013 | website=India Today | date=27 November 2013 | url=http://indiatoday.intoday.in/story/monica-gill-crowned-miss-india-usa-2013/1/326678.html | accessdate=16 June 2016}}</ref><ref>{{cite web | title=Monica Gill crowned Miss India USA 2013 | website=timesofindia-economictimes | date=26 November 2013 | url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-11-26/news/44486783_1_crown-miss-india-worldwide-annual-pageant | accessdate=16 June 2016 | archive-date=16 August 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160816171109/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-11-26/news/44486783_1_crown-miss-india-worldwide-annual-pageant | url-status=dead }}</ref> په ٢٠١٥ کي هغي [[د هندوستان راتلونکی لوړ ماډل (چټک ١)|د هندوستان راتلونکی لوړ ماډل]] خپرونه چي د [[ام ډي ټينګار وي انډيا]] لخوا تر سره کيدل برخه واخیستل، او بيا يي ''[[د هند بل ټاپ موډيل]] په خپرونه کې هم برخه واخيستل''.<ref>{{cite web | title=India's Next Top Model | website=MTV India | url=http://www.mtvindia.com/intm/people.html | accessdate=16 June 2016}}</ref><ref>{{cite web | title=India's Next Top Hot Model Show-2016 | website=YouTube | date=15 June 2016 | url=https://www.youtube.com/watch?v=QT64sElsviE | accessdate=16 June 2016}}</ref> دي همدارنګه په پنجابي سينما سکوپ فيلمونو کي کار کړي دي''.<ref>{{cite web | author=Cities | title=Sonam Bajwa, Parul Gulati, Monica Gill: Punjabi actresses who we would love to see in Bollywood | website=The Indian Express | date=28 May 2016 | url=http://indianexpress.com/photos/entertainment-gallery/sonam-bajwa-parul-gulati-monica-gill-punjabi-actresses-love-to-see-in-bollywood-2823194/ | accessdate=16 June 2016}}</ref> ==سرچينې== 54zq61yp6cnfzyeoqf25i3grj8jfxrw 10 39583 369115 311008 2026-09-22T19:19:14Z فضل الله عجمي 40504 /* */ 369115 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:کړنه/Af420|test|{{{office|}}}}} <!----------Speaker of the House----------> {{#if:{{{speaker|}}}| {{#if:{{{state_legislature|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} {{{speaker}}} [[Speaker of the {{{legislature|}}} Legislature]] {{!}}- |{{#if:{{{state_assembly|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} {{{speaker}}} [[Speaker of the {{{state_assembly|}}} {{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|Nevada||{{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|New Jersey|General|State}}}} Assembly]] {{!}}- |{{#if:{{{speaker|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} {{{speaker}}} {{#if:{{{speaker_office|}}}|{{{speaker_office}}}|[[Speaker of the {{#if:{{{state_delegate|}}} |{{{state_delegate}}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|United States}}}} House of {{#if:{{{state_delegate|}}}|Delegates|Representatives}}|Speaker of the {{#if:{{{state_delegate|}}} |{{{state_delegate}}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|U.S.}}}} House of {{#if:{{{state_delegate|}}}|Delegates|Representatives}}]]}} {{!}}- }} }} }} }} <!---------- Office ----------> {{#if:{{{{{#if:{{{nominee|}}}|nominee|candidate}}|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} {{#if:{{{party{{#if:{{{party_election||}}}|_election||}}|}}}|{{{party{{#if:{{{party_election||}}}|_election||}}|}}}&#32;}}{{#if:{{{nominee|}}}|{{#if:{{{party{{#if:{{{party_election||}}}|_election||}}|}}}|n|N}}ominee|{{#if:{{{party{{#if:{{{party_election||}}}|_election||}}|}}}|c|C}}andidate}} for<br>{{{{{#if:{{{nominee|}}}|nominee|candidate}}|}}} {{!}}- {{#if:{{{termstart|}}}{{{election_date|}}} | {{!}}colspan=2 style="border-bottom:none; text-align:center"{{!}}{{nowrap|'''د ټاکنې نېټه'''}}<br />{{#if:{{{election_date|}}}|{{{election_date}}}|{{{termstart}}}}} {{!}}- }} }} {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{#if:{{{jr/sr|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} [[مجلس الشيوخ الأمريكي]]{{{jr/sr}}}-->United States Senator{{#if:{{{succeeding|}}} |-elect}}]]<br />from {{{state}}} {{!}}- }} {{#if:{{{jr/sr and state|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} {{{jr/sr and state}}} {{!}}- }} {{#if:{{{state_senate|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} Member of the [[{{{state_senate}}} Senate]]<br />from the {{{district}}} district{{#if:{{{prior_term|}}}| <br /><small>{{{prior_term}}}</small>}} {{!}}- }} {{#if:{{{state_legislature|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} Member of the [[{{{state_legislature}}} Legislature]]<br />from the {{{district}}} district {{!}}- }} }} {{#if:{{{{{#if:{{{ambassador_from|}}}|ambassador|minister}}_from|}}}|| {{#if:{{{order|}}} | ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} <!-- -->{{#if:{{{office|}}} |[[{{{office}}}]]}}<!-- -->{{#if:{{{state|}}} |[[{{{state}}}]]}}<!-- -->{{#if:{{{title|}}} |{{{title}}}}}<!-- -->&#32;{{{order}}}<!-- --> {{!}}-| {{#if:{{{office|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} {{{office}}} {{!}}- }} {{#if:{{{title|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} {{{title}}} {{!}}- }} }} }} <!----------Ambassador----------> {{#if:{{{{{#if:{{{ambassador_from|}}}|ambassador|minister}}_from|}}}| {{#if:{{{country|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} {{#if:{{{order|}}}|{{{order}}}}} [[{{{{{#if:{{{ambassador_from|}}}|ambassador|minister}}_from}}} Ambassador to {{{country}}}{{#if:{{{minister_from|}}}|{{!}}{{{minister_from}}} Minister to {{{country}}}}}]] {{!}}- }} }} <!----------MP----------> {{#if:{{{constituency_AM|}}}{{{constituency_MP|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} {{#ifeq:{{{parliament|}}}|Ireland|[[Teachta Dála]]|{{#if:{{{constituency_AM|}}}|{{#if:{{{assembly|}}}|Member of the [[{{{assembly}}} Assembly]]|Assembly Member}}|Member of {{#if:{{{parliament|}}}|the [[{{{parliament}}} Parliament]]|Parliament}}}}}}<br />for {{{constituency_{{#if:{{{constituency_AM|}}}|AM|MP}}}}} {{!}}- }} {{#if:{{{riding|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} {{#if:{{{constituency_AM|}}}|{{#if:{{{assembly|}}}|Member of the [[{{{assembly}}} Assembly]]|Assembly Member}}|Member of {{#if:{{{parliament|}}}|the [[{{{parliament}}} Parliament]]|Parliament}}}}<br />for {{{riding}}} {{!}}- }} <!----------Majority Leader (State Senate)----------> {{#if:{{{majority_leader|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} {{{majority_leader}}} {{#if:{{{state_senate|}}}|[[Majority Leader of the {{{state_senate}}} Senate]]|[[United States Senate Majority Leader]]}} {{!}}- }} <!----------Majority Floor Leader (State Senate)----------> {{#if:{{{majority_floor_leader|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} {{{majority_floor_leader}}} [[Majority Floor Leader of the {{{state_senate}}} Senate]] {{!}}- }} <!----------Minority Leader (State Senate)----------> {{#if:{{{minority_leader|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} {{{minority_leader}}} [[Minority Leader of the {{{state_senate}}} Senate]] {{!}}- }} <!----------Minority Floor Leader (State Senate)----------> {{#if:{{{minority_floor_leader|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} {{{minority_floor_leader}}} [[Minority Floor Leader of the {{{state_senate}}} Senate]] {{!}}- }} <!----------Congressman----------> {{#if:{{{state_legislature|}}}{{{state_senate|}}}{{{jr/sr|}}}{{{jr/sr and state|}}}|| {{#if:{{{district|}}}| {{#if:{{{succeeding|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} Member-elect of the [[مجلس النواب الأمريكي]]{{#if:{{{state|}}}|&#32;from<br />{{{state}}}'s {{{district}}}}}&#32;district {{!}}-|{{#if:{{{state_assembly|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} Member of the [[{{{state_assembly|}}} {{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|Nevada||{{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|New Jersey|General|State}}}} Assembly]]<br />from {{#if:{{{state_assembly|}}}|the {{{district}}}}} district {{!}}- |{{#if:{{{district|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} Member of the [[{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|{{#if:{{{state_delegate|}}}|{{{state_delegate}}}|United States }}}} {{#if:{{{state_delegate|}}}|House of Delegates|House of Representatives}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|{{#if:{{{state_delegate|}}}|{{{state_delegate}}}|U.S.}}}}&#32;{{#if:{{{state_delegate|}}}|House&#32;of&#32;Delegates|{{#if:{{{state_house|}}}| }}House&#32;of&#32;Representatives}}]]<br />from {{#if:{{{state_delegate|}}}|the |{{#if:{{{state_house|}}}|the |{{{state}}}'s}}}} {{{district}}} district{{#if:{{{prior_term|}}}| <br /><small>{{{prior_term}}}</small>}} {{!}}- }} }} }} }} }} <!----------Term----------> {{#if: {{{term|}}}| {{!}}colspan=2 style="border-bottom:none; text-align:center"{{!}}{{nowrap|'''د مسؤليت موده'''}}<br />{{{term}}} {{!}}- }} {{#if:{{{termstart|}}}|{{#if:{{{termend|}}} |<!--then term has start and end:--> {{!}}colspan=2 style="border-bottom:none; text-align:center"{{!}}{{nowrap|'''د مسؤليت موده'''}}<br />{{{termstart}}} – {{{termend}}} {{!}}- |<!--else:--> <!--term is ongoing--> {{!}}colspan=2 style="border-bottom:none; text-align:center"{{!}}{{nowrap|'''د مسؤليت موده'''}}<br />{{{termstart}}} {{!}}- }} }} <!---------- President, Prime Minister, Governor----------> {{#if:{{{monarch|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} امیرالمؤمنین {{!}} {{{monarch}}} {{!}}- }} {{#if:{{{president|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} ولسمشر {{!}} {{{president}}} {{!}}- }} {{#if:{{{امیرالمؤمنین|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} امیرالمؤمنین {{!}} {{{امیرالمؤمنین}}} {{!}}- }} {{#if:{{{governor_general|}}}{{{governor|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} والي {{!}} {{{governor}}} {{!}}- }} {{#if:{{{government|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} {{nowrap|حکومت}} {{!}} {{{government}}} {{!}}- }} {{#if:{{{primeminister|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} {{nowrap|لومړی وزیر}} {{!}} {{{primeminister}}} {{!}}- }} {{#if:{{{chancellor|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} Chancellor {{!}} {{{chancellor}}} {{!}}- }} {{#if:{{{minister|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} وزير {{!}} {{{minister}}} {{!}}- }} {{#if:{{{taoiseach|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} Taoiseach {{!}} {{{taoiseach}}} {{!}}- }} {{#if:{{{firstminister|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} {{nowrap|First Minister}} {{!}} {{{firstminister}}} {{!}}- }} {{#if:{{{chiefminister|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} {{nowrap|Chief Minister}} {{!}} {{{chiefminister}}} {{!}}- }} {{#if:{{{premier|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} Premier {{!}} {{{premier}}} {{!}}- }} {{#if:{{{lieutenant_governor|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} {{nowrap|Lieutenant Governor}} {{!}} {{{lieutenant_governor}}} {{!}}- }} <!---------- Vice president/s, Vice Prime Minister/s, Deputy/ies, Lieutenant/s----------> {{#if:{{{vicepresident|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} مرستيال {{!}} {{{vicepresident}}} {{!}}- }} {{#if:{{{vicegovernor|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} {{nowrap|{{#if:{{{office|}}}|{{#ifeq:{{isValidPageName|Vice {{{office}}}}}|valid|[[Vice {{{office}}}|Vice Governor]]|Vice Governor}}|Vice Governor}}}} {{!}} {{{vicegovernor}}} {{!}}- }} {{#if:{{{viceprimeminister|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} {{nowrap|د لومړي وزیر مرستیال}} {{!}} {{{viceprimeminister}}} {{!}}- }} {{#if:{{{vicepremier|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} {{nowrap|{{#if:{{{office|}}}|{{#ifeq:{{isValidPageName|Vice {{{office}}}}}|valid|[[Vice {{{office}}}|Vice Premier]]|Vice Premier}}|Vice Premier}}}} {{!}} {{{vicepremier}}} {{!}}- }} {{#if:{{{deputy|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} مرستیال {{!}} {{{deputy}}} {{!}}- }} {{#if:{{{leader|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} Leader {{!}} {{{leader}}} {{!}}- }} {{#if:{{{lieutenant|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} {{#if:{{{office|}}}|[[Lieutenant {{{office}}}|Lieutenant]]|Lieutenant}} {{!}} {{{lieutenant}}} {{!}}- }} {{#if:{{{nominator|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} {{nowrap|Nominated by}} {{!}} {{{nominator}}} {{!}}- }} {{#if:{{{appointer|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} {{nowrap|Appointed by}} {{!}} {{{appointer}}} {{!}}- }} <!---------- Blank fields ----------> {{#if:{{{1namedata|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} {{{1blankname|}}} {{!}} {{{1namedata}}} {{!}}- }} {{#if:{{{2namedata|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} {{{2blankname|}}} {{!}} {{{2namedata}}} {{!}}- }} {{#if:{{{3namedata|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} {{{3blankname|}}} {{!}} {{{3namedata}}} {{!}}- }} {{#if:{{{4namedata|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} {{{4blankname|}}} {{!}} {{{4namedata}}} {{!}}- }} {{#if:{{{5namedata|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} {{{5blankname|}}} {{!}} {{{5namedata}}} {{!}}- }} <!----------Predecessor/successor----------> {{#if:{{{runningmate|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} {{nowrap|Running mate}} {{!}} {{{runningmate}}} {{!}}- }} {{#if:{{{opponent|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} Opponent(s) {{!}} {{{opponent}}} {{!}}- }} {{#if:{{{incumbent|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} Incumbent {{!}} {{{incumbent}}} {{!}}- }} {{#if:{{{succeeding|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} Succeeding {{!}} {{{succeeding}}} {{!}}- |{{#if:{{{preceding|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} Preceding {{!}} {{{preceding}}} {{!}}- }}}} {{ص.م/قبل-بعد1 |خلفية=f9f9f9 |سهم يمين=Fleche-defaut-droite-gris-32.png |سهم يسار=Fleche-defaut-gauche-gris-32.png |{{{predecessor|{{{preceded|}}}}}} |{{#switch:{{{successor|{{{succeeded|}}}}}} | Incumbent | '''Incumbent''' | ''Incumbent'' | [[شاغل المنصب]] | incumbent | '''incumbent''' | ''incumbent'' | [[شاغل المنصب]] = |#default={{{successor|{{{succeeded|}}}}}} }} | | |8 }} <!-----Constituency-----> {{#if:{{{الدائرة الإنتخابية|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} الدائرة الإنتخابية {{!}} {{{الدائرة الإنتخابية}}} {{!}}- }} <!-----Majority-----> {{#if:{{{majority|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} Majority {{!}} {{{majority}}} {{!}}- }}</includeonly><noinclude> </noinclude> do4v4jduy88juucspk7q2opb65kxm4w 369116 369115 2026-09-22T19:33:40Z فضل الله عجمي 40504 /* */ 369116 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:کړنه/Af420|test|{{{office|}}}}} <!----------Speaker of the House----------> {{#if:{{{speaker|}}}| {{#if:{{{state_legislature|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} {{{speaker}}} [[Speaker of the {{{legislature|}}} Legislature]] {{!}}- |{{#if:{{{state_assembly|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} {{{speaker}}} [[Speaker of the {{{state_assembly|}}} {{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|Nevada||{{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|New Jersey|General|State}}}} Assembly]] {{!}}- |{{#if:{{{speaker|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} {{{speaker}}} {{#if:{{{speaker_office|}}}|{{{speaker_office}}}|[[Speaker of the {{#if:{{{state_delegate|}}} |{{{state_delegate}}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|United States}}}} House of {{#if:{{{state_delegate|}}}|Delegates|Representatives}}|Speaker of the {{#if:{{{state_delegate|}}} |{{{state_delegate}}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|U.S.}}}} House of {{#if:{{{state_delegate|}}}|Delegates|Representatives}}]]}} {{!}}- }} }} }} }} <!---------- Office ----------> {{#if:{{{{{#if:{{{nominee|}}}|nominee|candidate}}|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} {{#if:{{{party{{#if:{{{party_election||}}}|_election||}}|}}}|{{{party{{#if:{{{party_election||}}}|_election||}}|}}}&#32;}}{{#if:{{{nominee|}}}|{{#if:{{{party{{#if:{{{party_election||}}}|_election||}}|}}}|n|N}}ominee|{{#if:{{{party{{#if:{{{party_election||}}}|_election||}}|}}}|c|C}}andidate}} for<br>{{{{{#if:{{{nominee|}}}|nominee|candidate}}|}}} {{!}}- {{#if:{{{termstart|}}}{{{election_date|}}} | {{!}}colspan=2 style="border-bottom:none; text-align:center"{{!}}{{nowrap|'''د ټاکنې نېټه'''}}<br />{{#if:{{{election_date|}}}|{{{election_date}}}|{{{termstart}}}}} {{!}}- }} }} {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{#if:{{{jr/sr|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} [[مجلس الشيوخ الأمريكي]]{{{jr/sr}}}-->United States Senator{{#if:{{{succeeding|}}} |-elect}}]]<br />from {{{state}}} {{!}}- }} {{#if:{{{jr/sr and state|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} {{{jr/sr and state}}} {{!}}- }} {{#if:{{{state_senate|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} Member of the [[{{{state_senate}}} Senate]]<br />from the {{{district}}} district{{#if:{{{prior_term|}}}| <br /><small>{{{prior_term}}}</small>}} {{!}}- }} {{#if:{{{state_legislature|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} Member of the [[{{{state_legislature}}} Legislature]]<br />from the {{{district}}} district {{!}}- }} }} {{#if:{{{{{#if:{{{ambassador_from|}}}|ambassador|minister}}_from|}}}|| {{#if:{{{order|}}} | ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} <!-- -->{{#if:{{{office|}}} |[[{{{office}}}]]}}<!-- -->{{#if:{{{state|}}} |[[{{{state}}}]]}}<!-- -->{{#if:{{{title|}}} |{{{title}}}}}<!-- -->&#32;{{{order}}}<!-- --> {{!}}-| {{#if:{{{office|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} {{{office}}} {{!}}- }} {{#if:{{{title|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} {{{title}}} {{!}}- }} }} }} <!----------Ambassador----------> {{#if:{{{{{#if:{{{ambassador_from|}}}|ambassador|minister}}_from|}}}| {{#if:{{{country|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} {{#if:{{{order|}}}|{{{order}}}}} [[{{{{{#if:{{{ambassador_from|}}}|ambassador|minister}}_from}}} Ambassador to {{{country}}}{{#if:{{{minister_from|}}}|{{!}}{{{minister_from}}} Minister to {{{country}}}}}]] {{!}}- }} }} <!----------MP----------> {{#if:{{{constituency_AM|}}}{{{constituency_MP|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} {{#ifeq:{{{parliament|}}}|Ireland|[[Teachta Dála]]|{{#if:{{{constituency_AM|}}}|{{#if:{{{assembly|}}}|Member of the [[{{{assembly}}} Assembly]]|Assembly Member}}|Member of {{#if:{{{parliament|}}}|the [[{{{parliament}}} Parliament]]|Parliament}}}}}}<br />for {{{constituency_{{#if:{{{constituency_AM|}}}|AM|MP}}}}} {{!}}- }} {{#if:{{{riding|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} {{#if:{{{constituency_AM|}}}|{{#if:{{{assembly|}}}|Member of the [[{{{assembly}}} Assembly]]|Assembly Member}}|Member of {{#if:{{{parliament|}}}|the [[{{{parliament}}} Parliament]]|Parliament}}}}<br />for {{{riding}}} {{!}}- }} <!----------Majority Leader (State Senate)----------> {{#if:{{{majority_leader|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} {{{majority_leader}}} {{#if:{{{state_senate|}}}|[[Majority Leader of the {{{state_senate}}} Senate]]|[[United States Senate Majority Leader]]}} {{!}}- }} <!----------Majority Floor Leader (State Senate)----------> {{#if:{{{majority_floor_leader|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} {{{majority_floor_leader}}} [[Majority Floor Leader of the {{{state_senate}}} Senate]] {{!}}- }} <!----------Minority Leader (State Senate)----------> {{#if:{{{minority_leader|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} {{{minority_leader}}} [[Minority Leader of the {{{state_senate}}} Senate]] {{!}}- }} <!----------Minority Floor Leader (State Senate)----------> {{#if:{{{minority_floor_leader|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} {{{minority_floor_leader}}} [[Minority Floor Leader of the {{{state_senate}}} Senate]] {{!}}- }} <!----------Congressman----------> {{#if:{{{state_legislature|}}}{{{state_senate|}}}{{{jr/sr|}}}{{{jr/sr and state|}}}|| {{#if:{{{district|}}}| {{#if:{{{succeeding|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} Member-elect of the [[مجلس النواب الأمريكي]]{{#if:{{{state|}}}|&#32;from<br />{{{state}}}'s {{{district}}}}}&#32;district {{!}}-|{{#if:{{{state_assembly|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} Member of the [[{{{state_assembly|}}} {{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|Nevada||{{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|New Jersey|General|State}}}} Assembly]]<br />from {{#if:{{{state_assembly|}}}|the {{{district}}}}} district {{!}}- |{{#if:{{{district|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} Member of the [[{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|{{#if:{{{state_delegate|}}}|{{{state_delegate}}}|United States }}}} {{#if:{{{state_delegate|}}}|House of Delegates|House of Representatives}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|{{#if:{{{state_delegate|}}}|{{{state_delegate}}}|U.S.}}}}&#32;{{#if:{{{state_delegate|}}}|House&#32;of&#32;Delegates|{{#if:{{{state_house|}}}| }}House&#32;of&#32;Representatives}}]]<br />from {{#if:{{{state_delegate|}}}|the |{{#if:{{{state_house|}}}|the |{{{state}}}'s}}}} {{{district}}} district{{#if:{{{prior_term|}}}| <br /><small>{{{prior_term}}}</small>}} {{!}}- }} }} }} }} }} <!----------Term----------> {{#if: {{{term|}}}| {{!}}colspan=2 style="border-bottom:none; text-align:center"{{!}}{{nowrap|'''د مسؤليت موده'''}}<br />{{{term}}} {{!}}- }} {{#if:{{{termstart|}}}|{{#if:{{{termend|}}} |<!--then term has start and end:--> {{!}}colspan=2 style="border-bottom:none; text-align:center"{{!}}{{nowrap|'''د مسؤليت موده'''}}<br />{{{termstart}}} – {{{termend}}} {{!}}- |<!--else:--> <!--term is ongoing--> {{!}}colspan=2 style="border-bottom:none; text-align:center"{{!}}{{nowrap|'''د مسؤليت موده'''}}<br />{{{termstart}}} {{!}}- }} }} <!---------- President, Prime Minister, Governor----------> {{#if:{{{monarch|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} امیرالمؤمنین {{!}} {{{monarch}}} {{!}}- }} {{#if:{{{president|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} ولسمشر {{!}} {{{president}}} {{!}}- }} {{#if:{{{امیرالمؤمنین|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} امیرالمؤمنین {{!}} {{{امیرالمؤمنین}}} {{!}}- }} {{#if:{{{governor_general|}}}{{{governor|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} والي {{!}} {{{governor}}} {{!}}- }} {{#if:{{{government|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} {{nowrap|حکومت}} {{!}} {{{government}}} {{!}}- }} {{#if:{{{primeminister|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} {{nowrap|لومړی وزیر}} {{!}} {{{primeminister}}} {{!}}- }} {{#if:{{{chancellor|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} Chancellor {{!}} {{{chancellor}}} {{!}}- }} {{#if:{{{minister|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} وزير {{!}} {{{minister}}} {{!}}- }} {{#if:{{{taoiseach|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} Taoiseach {{!}} {{{taoiseach}}} {{!}}- }} {{#if:{{{firstminister|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} {{nowrap|First Minister}} {{!}} {{{firstminister}}} {{!}}- }} {{#if:{{{chiefminister|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} {{nowrap|Chief Minister}} {{!}} {{{chiefminister}}} {{!}}- }} {{#if:{{{premier|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} Premier {{!}} {{{premier}}} {{!}}- }} {{#if:{{{lieutenant_governor|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} {{nowrap|Lieutenant Governor}} {{!}} {{{lieutenant_governor}}} {{!}}- }} <!---------- Vice president/s, Vice Prime Minister/s, Deputy/ies, Lieutenant/s----------> {{#if:{{{vicepresident|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} مرستيال {{!}} {{{vicepresident}}} {{!}}- }} {{#if:{{{vicegovernor|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} {{nowrap|{{#if:{{{office|}}}|{{#ifeq:{{isValidPageName|Vice {{{office}}}}}|valid|[[Vice {{{office}}}|Vice Governor]]|Vice Governor}}|Vice Governor}}}} {{!}} {{{vicegovernor}}} {{!}}- }} {{#if:{{{viceprimeminister|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} {{nowrap|د لومړي وزیر مرستیال}} {{!}} {{{viceprimeminister}}} {{!}}- }} {{#if:{{{vicepremier|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} {{nowrap|{{#if:{{{office|}}}|{{#ifeq:{{isValidPageName|Vice {{{office}}}}}|valid|[[Vice {{{office}}}|Vice Premier]]|Vice Premier}}|Vice Premier}}}} {{!}} {{{vicepremier}}} {{!}}- }} {{#if:{{{deputy|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} مرستیال {{!}} {{{deputy}}} {{!}}- }} {{#if:{{{leader|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} Leader {{!}} {{{leader}}} {{!}}- }} {{#if:{{{lieutenant|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} {{#if:{{{office|}}}|[[Lieutenant {{{office}}}|Lieutenant]]|Lieutenant}} {{!}} {{{lieutenant}}} {{!}}- }} {{#if:{{{nominator|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} {{nowrap|Nominated by}} {{!}} {{{nominator}}} {{!}}- }} {{#if:{{{appointer|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} {{nowrap|Appointed by}} {{!}} {{{appointer}}} {{!}}- }} <!---------- Blank fields ----------> {{#if:{{{1namedata|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} {{{1blankname|}}} {{!}} {{{1namedata}}} {{!}}- }} {{#if:{{{2namedata|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} {{{2blankname|}}} {{!}} {{{2namedata}}} {{!}}- }} {{#if:{{{3namedata|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} {{{3blankname|}}} {{!}} {{{3namedata}}} {{!}}- }} {{#if:{{{4namedata|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} {{{4blankname|}}} {{!}} {{{4namedata}}} {{!}}- }} {{#if:{{{5namedata|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} {{{5blankname|}}} {{!}} {{{5namedata}}} {{!}}- }} <!----------Predecessor/successor----------> {{#if:{{{runningmate|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} {{nowrap|Running mate}} {{!}} {{{runningmate}}} {{!}}- }} {{#if:{{{opponent|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} Opponent(s) {{!}} {{{opponent}}} {{!}}- }} {{#if:{{{incumbent|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} Incumbent {{!}} {{{incumbent}}} {{!}}- }} {{#if:{{{succeeding|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} Succeeding {{!}} {{{succeeding}}} {{!}}- |{{#if:{{{preceding|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} Preceding {{!}} {{{preceding}}} {{!}}- }}}} {{ص.م/قبل-بعد1 |خلفية=f9f9f9 |سهم يمين=Fleche-defaut-droite-gris-32.png |سهم يسار=Fleche-defaut-gauche-gris-32.png |{{{predecessor|{{{preceded|}}}}}} |{{#switch:{{{successor|{{{succeeded|}}}}}} | Incumbent | '''Incumbent''' | ''Incumbent'' | [[شاغل المنصب]] | incumbent | '''incumbent''' | ''incumbent'' | [[شاغل المنصب]] = |#default={{{successor|{{{succeeded|}}}}}} }} | | |8 }} <!-----Constituency-----> {{#if:{{{الدائرة الإنتخابية|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} الدائرة الإنتخابية {{!}} {{{الدائرة الإنتخابية}}} {{!}}- }} <!-----Majority-----> {{#if:{{{majority|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} Majority {{!}} {{{majority}}} {{!}}- }}</includeonly><noinclude> {{#if:{{{پوځي رتبه|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} پوځي رتبه {{!}} {{{پوځي رتبه}}} {{!}}- }} </noinclude> gggui9jo4eg51k8aup43dua2wbt4xqz 369119 369116 2026-09-22T19:55:27Z فضل الله عجمي 40504 /* */ 369119 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:کړنه/Af420|test|{{{office|}}}}} <!----------Speaker of the House----------> {{#if:{{{speaker|}}}| {{#if:{{{state_legislature|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} {{{speaker}}} [[Speaker of the {{{legislature|}}} Legislature]] {{!}}- |{{#if:{{{state_assembly|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} {{{speaker}}} [[Speaker of the {{{state_assembly|}}} {{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|Nevada||{{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|New Jersey|General|State}}}} Assembly]] {{!}}- |{{#if:{{{speaker|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} {{{speaker}}} {{#if:{{{speaker_office|}}}|{{{speaker_office}}}|[[Speaker of the {{#if:{{{state_delegate|}}} |{{{state_delegate}}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|United States}}}} House of {{#if:{{{state_delegate|}}}|Delegates|Representatives}}|Speaker of the {{#if:{{{state_delegate|}}} |{{{state_delegate}}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|U.S.}}}} House of {{#if:{{{state_delegate|}}}|Delegates|Representatives}}]]}} {{!}}- }} }} }} }} <!---------- Office ----------> {{#if:{{{{{#if:{{{nominee|}}}|nominee|candidate}}|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} {{#if:{{{party{{#if:{{{party_election||}}}|_election||}}|}}}|{{{party{{#if:{{{party_election||}}}|_election||}}|}}}&#32;}}{{#if:{{{nominee|}}}|{{#if:{{{party{{#if:{{{party_election||}}}|_election||}}|}}}|n|N}}ominee|{{#if:{{{party{{#if:{{{party_election||}}}|_election||}}|}}}|c|C}}andidate}} for<br>{{{{{#if:{{{nominee|}}}|nominee|candidate}}|}}} {{!}}- {{#if:{{{termstart|}}}{{{election_date|}}} | {{!}}colspan=2 style="border-bottom:none; text-align:center"{{!}}{{nowrap|'''د ټاکنې نېټه'''}}<br />{{#if:{{{election_date|}}}|{{{election_date}}}|{{{termstart}}}}} {{!}}- }} }} {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{#if:{{{jr/sr|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} [[مجلس الشيوخ الأمريكي]]{{{jr/sr}}}-->United States Senator{{#if:{{{succeeding|}}} |-elect}}]]<br />from {{{state}}} {{!}}- }} {{#if:{{{jr/sr and state|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} {{{jr/sr and state}}} {{!}}- }} {{#if:{{{state_senate|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} Member of the [[{{{state_senate}}} Senate]]<br />from the {{{district}}} district{{#if:{{{prior_term|}}}| <br /><small>{{{prior_term}}}</small>}} {{!}}- }} {{#if:{{{state_legislature|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} Member of the [[{{{state_legislature}}} Legislature]]<br />from the {{{district}}} district {{!}}- }} }} {{#if:{{{{{#if:{{{ambassador_from|}}}|ambassador|minister}}_from|}}}|| {{#if:{{{order|}}} | ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} <!-- -->{{#if:{{{office|}}} |[[{{{office}}}]]}}<!-- -->{{#if:{{{state|}}} |[[{{{state}}}]]}}<!-- -->{{#if:{{{title|}}} |{{{title}}}}}<!-- -->&#32;{{{order}}}<!-- --> {{!}}-| {{#if:{{{office|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} {{{office}}} {{!}}- }} {{#if:{{{title|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} {{{title}}} {{!}}- }} }} }} <!----------Ambassador----------> {{#if:{{{{{#if:{{{ambassador_from|}}}|ambassador|minister}}_from|}}}| {{#if:{{{country|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} {{#if:{{{order|}}}|{{{order}}}}} [[{{{{{#if:{{{ambassador_from|}}}|ambassador|minister}}_from}}} Ambassador to {{{country}}}{{#if:{{{minister_from|}}}|{{!}}{{{minister_from}}} Minister to {{{country}}}}}]] {{!}}- }} }} <!----------MP----------> {{#if:{{{constituency_AM|}}}{{{constituency_MP|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} {{#ifeq:{{{parliament|}}}|Ireland|[[Teachta Dála]]|{{#if:{{{constituency_AM|}}}|{{#if:{{{assembly|}}}|Member of the [[{{{assembly}}} Assembly]]|Assembly Member}}|Member of {{#if:{{{parliament|}}}|the [[{{{parliament}}} Parliament]]|Parliament}}}}}}<br />for {{{constituency_{{#if:{{{constituency_AM|}}}|AM|MP}}}}} {{!}}- }} {{#if:{{{riding|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} {{#if:{{{constituency_AM|}}}|{{#if:{{{assembly|}}}|Member of the [[{{{assembly}}} Assembly]]|Assembly Member}}|Member of {{#if:{{{parliament|}}}|the [[{{{parliament}}} Parliament]]|Parliament}}}}<br />for {{{riding}}} {{!}}- }} <!----------Majority Leader (State Senate)----------> {{#if:{{{majority_leader|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} {{{majority_leader}}} {{#if:{{{state_senate|}}}|[[Majority Leader of the {{{state_senate}}} Senate]]|[[United States Senate Majority Leader]]}} {{!}}- }} <!----------Majority Floor Leader (State Senate)----------> {{#if:{{{majority_floor_leader|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} {{{majority_floor_leader}}} [[Majority Floor Leader of the {{{state_senate}}} Senate]] {{!}}- }} <!----------Minority Leader (State Senate)----------> {{#if:{{{minority_leader|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} {{{minority_leader}}} [[Minority Leader of the {{{state_senate}}} Senate]] {{!}}- }} <!----------Minority Floor Leader (State Senate)----------> {{#if:{{{minority_floor_leader|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} {{{minority_floor_leader}}} [[Minority Floor Leader of the {{{state_senate}}} Senate]] {{!}}- }} <!----------Congressman----------> {{#if:{{{state_legislature|}}}{{{state_senate|}}}{{{jr/sr|}}}{{{jr/sr and state|}}}|| {{#if:{{{district|}}}| {{#if:{{{succeeding|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} Member-elect of the [[مجلس النواب الأمريكي]]{{#if:{{{state|}}}|&#32;from<br />{{{state}}}'s {{{district}}}}}&#32;district {{!}}-|{{#if:{{{state_assembly|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} Member of the [[{{{state_assembly|}}} {{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|Nevada||{{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|New Jersey|General|State}}}} Assembly]]<br />from {{#if:{{{state_assembly|}}}|the {{{district}}}}} district {{!}}- |{{#if:{{{district|}}}| ! colspan=2 style="background-color: lavender; text-align: center" {{!}} Member of the [[{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|{{#if:{{{state_delegate|}}}|{{{state_delegate}}}|United States }}}} {{#if:{{{state_delegate|}}}|House of Delegates|House of Representatives}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|{{#if:{{{state_delegate|}}}|{{{state_delegate}}}|U.S.}}}}&#32;{{#if:{{{state_delegate|}}}|House&#32;of&#32;Delegates|{{#if:{{{state_house|}}}| }}House&#32;of&#32;Representatives}}]]<br />from {{#if:{{{state_delegate|}}}|the |{{#if:{{{state_house|}}}|the |{{{state}}}'s}}}} {{{district}}} district{{#if:{{{prior_term|}}}| <br /><small>{{{prior_term}}}</small>}} {{!}}- }} }} }} }} }} <!----------Term----------> {{#if: {{{term|}}}| {{!}}colspan=2 style="border-bottom:none; text-align:center"{{!}}{{nowrap|'''د مسؤليت موده'''}}<br />{{{term}}} {{!}}- }} {{#if:{{{termstart|}}}|{{#if:{{{termend|}}} |<!--then term has start and end:--> {{!}}colspan=2 style="border-bottom:none; text-align:center"{{!}}{{nowrap|'''د مسؤليت موده'''}}<br />{{{termstart}}} – {{{termend}}} {{!}}- |<!--else:--> <!--term is ongoing--> {{!}}colspan=2 style="border-bottom:none; text-align:center"{{!}}{{nowrap|'''د مسؤليت موده'''}}<br />{{{termstart}}} {{!}}- }} }} <!---------- President, Prime Minister, Governor----------> {{#if:{{{monarch|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} امیرالمؤمنین {{!}} {{{monarch}}} {{!}}- }} {{#if:{{{president|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} ولسمشر {{!}} {{{president}}} {{!}}- }} {{#if:{{{امیرالمؤمنین|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} امیرالمؤمنین {{!}} {{{امیرالمؤمنین}}} {{!}}- }} {{#if:{{{governor_general|}}}{{{governor|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} والي {{!}} {{{governor}}} {{!}}- }} {{#if:{{{government|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} {{nowrap|حکومت}} {{!}} {{{government}}} {{!}}- }} {{#if:{{{primeminister|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} {{nowrap|لومړی وزیر}} {{!}} {{{primeminister}}} {{!}}- }} {{#if:{{{chancellor|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} Chancellor {{!}} {{{chancellor}}} {{!}}- }} {{#if:{{{minister|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} وزير {{!}} {{{minister}}} {{!}}- }} {{#if:{{{taoiseach|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} Taoiseach {{!}} {{{taoiseach}}} {{!}}- }} {{#if:{{{firstminister|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} {{nowrap|First Minister}} {{!}} {{{firstminister}}} {{!}}- }} {{#if:{{{chiefminister|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} {{nowrap|Chief Minister}} {{!}} {{{chiefminister}}} {{!}}- }} {{#if:{{{premier|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} Premier {{!}} {{{premier}}} {{!}}- }} {{#if:{{{lieutenant_governor|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} {{nowrap|Lieutenant Governor}} {{!}} {{{lieutenant_governor}}} {{!}}- }} <!---------- Vice president/s, Vice Prime Minister/s, Deputy/ies, Lieutenant/s----------> {{#if:{{{vicepresident|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} مرستيال {{!}} {{{vicepresident}}} {{!}}- }} {{#if:{{{vicegovernor|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} {{nowrap|{{#if:{{{office|}}}|{{#ifeq:{{isValidPageName|Vice {{{office}}}}}|valid|[[Vice {{{office}}}|Vice Governor]]|Vice Governor}}|Vice Governor}}}} {{!}} {{{vicegovernor}}} {{!}}- }} {{#if:{{{viceprimeminister|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} {{nowrap|د لومړي وزیر مرستیال}} {{!}} {{{viceprimeminister}}} {{!}}- }} {{#if:{{{vicepremier|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} {{nowrap|{{#if:{{{office|}}}|{{#ifeq:{{isValidPageName|Vice {{{office}}}}}|valid|[[Vice {{{office}}}|Vice Premier]]|Vice Premier}}|Vice Premier}}}} {{!}} {{{vicepremier}}} {{!}}- }} {{#if:{{{deputy|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} مرستیال {{!}} {{{deputy}}} {{!}}- }} {{#if:{{{leader|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} Leader {{!}} {{{leader}}} {{!}}- }} {{#if:{{{lieutenant|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} {{#if:{{{office|}}}|[[Lieutenant {{{office}}}|Lieutenant]]|Lieutenant}} {{!}} {{{lieutenant}}} {{!}}- }} {{#if:{{{nominator|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} {{nowrap|Nominated by}} {{!}} {{{nominator}}} {{!}}- }} {{#if:{{{appointer|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} {{nowrap|Appointed by}} {{!}} {{{appointer}}} {{!}}- }} <!---------- Blank fields ----------> {{#if:{{{1namedata|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} {{{1blankname|}}} {{!}} {{{1namedata}}} {{!}}- }} {{#if:{{{2namedata|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} {{{2blankname|}}} {{!}} {{{2namedata}}} {{!}}- }} {{#if:{{{3namedata|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} {{{3blankname|}}} {{!}} {{{3namedata}}} {{!}}- }} {{#if:{{{4namedata|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} {{{4blankname|}}} {{!}} {{{4namedata}}} {{!}}- }} {{#if:{{{5namedata|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} {{{5blankname|}}} {{!}} {{{5namedata}}} {{!}}- }} <!----------Predecessor/successor----------> {{#if:{{{runningmate|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} {{nowrap|Running mate}} {{!}} {{{runningmate}}} {{!}}- }} {{#if:{{{opponent|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} Opponent(s) {{!}} {{{opponent}}} {{!}}- }} {{#if:{{{incumbent|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} Incumbent {{!}} {{{incumbent}}} {{!}}- }} {{#if:{{{succeeding|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} Succeeding {{!}} {{{succeeding}}} {{!}}- |{{#if:{{{preceding|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} Preceding {{!}} {{{preceding}}} {{!}}- }}}} {{ص.م/قبل-بعد1 |خلفية=f9f9f9 |سهم يمين=Fleche-defaut-droite-gris-32.png |سهم يسار=Fleche-defaut-gauche-gris-32.png |{{{predecessor|{{{preceded|}}}}}} |{{#switch:{{{successor|{{{succeeded|}}}}}} | Incumbent | '''Incumbent''' | ''Incumbent'' | [[شاغل المنصب]] | incumbent | '''incumbent''' | ''incumbent'' | [[شاغل المنصب]] = |#default={{{successor|{{{succeeded|}}}}}} }} | | |8 }} <!-----Constituency-----> {{#if:{{{الدائرة الإنتخابية|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} الدائرة الإنتخابية {{!}} {{{الدائرة الإنتخابية}}} {{!}}- }} <!-----Majority-----> {{#if:{{{majority|}}}| ! style="text-align:right;" {{!}} Majority {{!}} {{{majority}}} {{!}}- }}</includeonly><noinclude> </noinclude> do4v4jduy88juucspk7q2opb65kxm4w 0 45230 369244 299483 2026-09-23T05:51:41Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369244 wikitext text/x-wiki '''زما نوم خان دی''' يو هندی فلم دی، چې د دهرما پروډکشن له خوا چمتو او د فوکس سټار له خوا وړاندې سو. د لارښوونې چارې يې د هندي سينما وتلي ډايريکتر کرن جوهر ترسره کړي دي او د موسیقۍ تړون يې شنکر مهاديون کړی دی {{Infobox film | name = My Name Is Khan | image = My Name Is Khan film poster.jpg | alt = | caption = Theatrical release poster | director = [[Karan Johar]] | producer = {{ubl|Hiroo Yash Johar|[[Gauri Khan]]}} | writer = '''Story and Screenplay:'''<br>[[Shibani Bathija]]<br>'''Dialogues:'''<br>Shibani Bathija<br>[[Niranjan Iyengar]] | narrator = Shah Rukh Khan | starring = {{ubl|[[Shah Rukh Khan]]|[[Kajol]]|[[Sonya Jehan]]|[[Jimmy Sheirgill]]|[[Zarina Wahab]]|[[Arjun Mathur]]}} | music = [[Shankar-Ehsaan-Loy]] | cinematography = [[Ravi K. Chandran]] | editing = [[Deepa Bhatia]] | studio = {{ubl|[[Fox Searchlight Pictures]]|[[20th Century Fox]]|[[Image Nation Abu Dhabi]]|[[Dune Entertainment]]}} | distributor = {{ubl|<small>'''India &United States:'''</small>|[[Fox Searchlight Pictures]]|<small>'''International:'''</small>|[[20th Century Fox]]|<small>'''Hong Kong:'''</small>|[[Fortune Star]]}} | released = {{film date|df=yes|2010|2|10|[[Dubai]]|2010|2|12|Worldwide}} | runtime = 165 minutes<ref name=release>{{cite news |title=BBFC Movie Information |work=[[British Board of Film Classification]] |date=4 February 2010 |url=https://www.bbfc.co.uk/website/Classified.nsf/e8ea0df3a881175480256d58003cb570/7a82f63c1590b15f802576c000663f9f?OpenDocument|archive-url= https://archive.today/20121223125216/http://www.bbfc.co.uk/website/Classified.nsf/e8ea0df3a881175480256d58003cb570/7a82f63c1590b15f802576c000663f9f?OpenDocument|url-status= dead|archive-date= 23 December 2012 |accessdate=4 February 2010}}</ref> | country = {{ubl|India<ref name=asman />|United States<ref name=asman />|Hong Kong<ref name=asman>{{cite web |url=http://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2b8dc62a16 |title=MY NAME IS KHAN (2010) – BFI |date=10 May 2017 |publisher=[[British Film Institute]]|url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170811150639/http://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2b8dc62a16 |archivedate=11 August 2017}}</ref>}} | language = Hindi<ref>{{Cite web|title=MY NAME IS KHAN {{!}} British Board of Film Classification|url=https://www.bbfc.co.uk/releases/my-name-khan-2010|access-date=11 August 2020|website=www.bbfc.co.uk|archive-date=9 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160309055916/https://www.bbfc.co.uk/releases/my-name-khan-2010|url-status=dead}}</ref> | budget = {{INR|45–60 crore}}<ref>{{cite web |title=My Name Is Khan – Movie |url=https://boxofficeindia.com/movie.php?movieid=96 |website=[[Box Office India]] |accessdate=13 December 2018}}</ref> | gross = {{INR|225 crore}}<ref name="gross" /> }} د فلم د کيسې موضوع د ٢٠٠١ کال د سپتمبر د ١١ نېټې تربريدونو وروسته په امريکا کې له مسلمانانو سره پر کيدونکي چلند باندې راڅرخي او داسې پيغام ورکول غواړي چې ګواکې هر مسلمان، اوپه ځانګړې توګه خان تروريست نه دي، خو ټوله کيسه په ساده او رومانتيک ډول پرمخ تللې ده.<ref>{{cite web | url=https://www.bbc.com/pashto/multimedia/2010/03/100316_hh-may-name-is-khan| title=''زما نوم خان دی او زه ترهگر نه يم''| author=بي بي سي پښتو| date= ١۶ مارچ ۲۰۱۰| publisher= | via=}}</ref> ==سرچينې== 3qaponb8jwd0l9fjjvc00rgrc6czibx 0 46142 369297 367496 2026-09-23T10:09:33Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369297 wikitext text/x-wiki {{هراړخيز مالوماتبکس}}'''نوی زیلانډ''' یا '''نیوزیلنډ''' د ارام سمندر په سویل لویدیځه کې له دوو ټاپوګانو جوړ هېواد دی، چې یوې ته یې شمالي ټاپو او بلې ته یې سویلي ټاپو وايي او همداشان ۷۰۰ نور واړه ټاپوګان لري چې ټولټال ۲۶۸۰۲۱ کیلومترمربع مساحت لري. نوی زیلانډ له اسټرالیا نه په ختیځ کې ۲۰۰۰ کیلومتره د تاسمان سمندر په خوا کې واټن لري او په سویل کې بیا له نوي کالډونیا، في جي، او ټونګا نه ۱۰۰۰ کیلومتره واټن لري. د دې هېواد ډول ډول توپوګرافي او د سویلي الپ په ګډون د غرونو لوړ څوکو یې زیاتره تکتونیکي پړاونه او د اورغورځوونکو غرونو تجربې درلودلې دي. د نوي زیلانډ پلازمېنه د ویلینګټون ښار دی، خو اوکلنډ یې بیا ګڼ وګړنیز ښار دی. د خپل لرې والې له مخې، د نوي زیلانډ ټاپوګان تر ټولو وروستي هغه سیمې دي چې بشر په کې ژوند غوره کړی. د ۱۲۸۰ او ۱۳۵۰ ز کلونو تر منځ، پولی نیزیانو (Polynesians) په دغو ټاپوګانو کې ژوند پیل کړ او وروسته یې د ماوري کلتور رامنځته کړ. په ۱۶۴۲ ز کال کې، هالنډ کشاف، ابیل تاسمان لومړنی اروپايي وو چې نوی زیلانډ یې کشف کړ. په ۱۸۴۰ ز کال کې د بریتانیا استازو او د ماوري مشرانو د وایټانګي تړون لاسلیک کړ، چې له مخې یې پر دې ټاپوګانو د بریتانیا حاکمیت اعلان کړ. په ۱۸۴۱ ز کال کې، نوی زیلانډ د بریتانوي سترواکۍ یوه مستعمره شوه او په ۱۹۰۷ ز کال کې پر یوه حکومت باندې بدل شو؛ خو په ۱۹۴۷ ز کال کې یې بشپړ قانوني خپلواکي تر لاسه او د بریتانیا پاچا د دولت مشر پاتې شو. نن ورځ، د نوي زیلانډ د ۵ میلیوني وګړو زیاتره یې اروپايي نژاده دي، چې بومي ماوري بیا تر ټولو ستر لږکي دي او همداشان اسیايي وګړي او د ارام سمندر وګړي په کې ترتیب سره د لږکیو په توګه پېژندل کېږي. دې حقیقت ته په کتو سره، د نوي زیلانډ کلتور په اصل کې له ماوري او لومړنیو بریتانوي مېشت شویو کسانو او همدا راز له اوسنیو پراخو کډوالو له تنوع نه جوړ شوی دی. رسمي ژبې یې ماوري او د نوي زیلانډ اشاري ژبه ده، چې انګریزې په کې حاکمه او رسمي ژبه ګڼل کېږي.<ref>{{cite encyclopedia|last1=Bardsley|first1=Dianne|title=English language in New Zealand - Characteristics of New Zealand English|url=https://teara.govt.nz/en/english-language-in-new-zealand/page-1|encyclopedia=Te Ara - the Encyclopedia of New Zealand|access-date=11 November 2021|date=7 October 2018}}</ref> نوی زیلانډ د ملګرو ملتونو، د ټولګټو هېوادونو، ANZUS، OECD، ASEAN Plus Six، د اسیا-پاسفیک اقتصادي همکارۍ، د پاسفیک ټولنې او د پاسفیک د ټاپوګانو د مجمع غړی دی. == د اصطلاح رېشه پېژندنه == له نوي زیلانډ څخه لومړنی اروپايي لیدونکی هالنډی کاشف، ابیل ټاسمان و چې دغو جزیرو ته یې د ''سټاټین لنډ'' نوم ورکړ او پر دې باور و چې دا د سټاټین لنډ هغه برخه ده چې ژاکوب لومر د سویلي امریکا په سویلي برخه کې لیدلې وه. هنډریک براویر ثابته کړه چې د سویلي امریکا ځمکه په ۱۶۴۳ ز کال کې یو کوچنی ټاپو و، چې هالنډي نقشه رسموونکو بیا د ټاسمان دا کشف په لاتین ژبه ''Nova Zeelandia'' چې د هالنډ Zeeland ولایت دی نوم کېښود. وروسته بیا دا نو په انګریزې بڼه کې په نوي زیلانډ باندې واوښت. دا نوم د ډنمارک له Zealand سره کوم تړاو نه لري.<ref name="StatenLandt">{{cite book|first=John|last=Wilson|chapter=European discovery of New Zealand – Tasman's achievement|title=[[Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand]]|date=March 2009|chapter-url=http://www.teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/3|access-date=24 January 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://nzetc.victoria.ac.nz//tm/scholarly/tei-Stout44-t2-body-d1-d1.html|title=The Pamphlet Collection of Sir Robert Stout: Volume 44. Chapter 1, Discovery and Settlement|first=John|last=Bathgate|publisher=NZETC|quote=He named the country Staaten Land, in honour of the States-General of Holland, in the belief that it was part of the great southern continent.|access-date=17 August 2018}}</ref><ref>{{cite book|last=Mackay|first=Duncan|chapter=The Search for the Southern Land|date=1986|editor-last=Fraser|editor-first=B.|title=The New Zealand Book of Events|url=https://archive.org/details/newzealandbookof0000fras|location=Auckland|publisher=[[Methuen Publishing|Reed Methuen]]|pages=[https://archive.org/details/newzealandbookof0000fras/page/52 52]–54}}</ref><ref>{{cite book|url=https://archive.org/stream/b24850366#page/n6/mode/1up|page=iii|first=James|last=Wood|title=The Nuttall Encyclopaedia: Being a Concise and Comprehensive Dictionary of General Knowledge|publisher=[[Frederick Warne & Co]]|date=1900|location=London and New York|access-date=10 October 2016}}</ref><ref name="Names">{{cite book|first=Malcolm|last=McKinnon|author-link=Malcolm McKinnon|chapter=Place names – Naming the country and the main islands|title=[[Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand]]|date=November 2009|chapter-url=http://www.TeAra.govt.nz/en/place-names/1|access-date=24 January 2011}}</ref> په ماوري ژبه کې د ''نو تیریني (Nu Tireni)'' په بڼه لیکل شوی. په ۱۸۳۴ ز کال کې، هغه سند چې په ماوري ژبه لیکل شوی عنوان یې "''He Wakaputanga o te Rangatiratanga o Nu Tireni''" دی په انګریزې ژبه وژباړل شو او هغه د نوي زیلانډ د خپلواکۍ اعلامیه وګرځېدله. دا سند د ''Te W(h)akaminenga o Nga Rangatiratanga o Nga Hapu o Nu Tireni'' یعنې د نوي زیلانډ د متحده قومونو له خوا چمتو شوې وه او یوه کاپي یې پنځم پاچا ویلیام ته لېږل شوې وه چا چې د نوي زیلانډ د متحده قومونو بېرغ منلی و او هغه څوک چې دا اعلامیه یې د لارډ ګلینیلګ له خوا د یوه مکتوب له لارې په رسمیت پېژندلی و.<ref name="glenelgletter">{{cite web|last=Grant (Lord Glenelg)|first=Charles|author-link=Charles Grant, 1st Baron Glenelg|date=1836|title=Extract of a Despatch from Lord Glenelg to Major-General Sir Richard Bourke, New South Wales|via=Waitangi Associates|url=http://www.waitangi.co.nz/declarationindependence.htm#Extract|access-date=20 March 2021|archive-date=8 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208175521/http://www.waitangi.co.nz/declarationindependence.htm#Extract|url-status=dead}}</ref>{{sfn|Palmer|2008|p=41}}<ref>{{cite web|author=Ministry of Health|date=24 June 2021|title=COVID-19: Elimination strategy for Aotearoa New Zealand|url=https://www.health.govt.nz/our-work/diseases-and-conditions/covid-19-novel-coronavirus/covid-19-response-planning/covid-19-elimination-strategy-aotearoa-new-zealand|access-date=15 July 2021|archive-date=2 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211202142043/https://www.health.govt.nz/our-work/diseases-and-conditions/covid-19-novel-coronavirus/covid-19-response-planning/covid-19-elimination-strategy-aotearoa-new-zealand|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Larner|first1=Wendy|date=31 May 2021|title=COVID-19 in Aotearoa New Zealand|journal=Journal of the Royal Society of New Zealand|volume=51|issue=sup1|pages=S1–S3|doi=10.1080/03036758.2021.1908208|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite news|title=Using 'Aotearoa' and 'New Zealand' together 'as it should be' - Jacinda Ardern|language=en|work=Newshub|url=https://www.newshub.co.nz/home/politics/2019/12/using-aotearoa-and-new-zealand-together-as-it-should-be-jacinda-ardern.html|date=17 December 2019|access-date=2021-07-18|archive-date=2021-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210718225639/https://www.newshub.co.nz/home/politics/2019/12/using-aotearoa-and-new-zealand-together-as-it-should-be-jacinda-ardern.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Williamson2013">{{cite press release|first=Maurice|last=Williamson|title=Names of NZ's two main islands formalised|date=10 October 2013|publisher=New Zealand Government|url=http://www.beehive.govt.nz/release/names-nz%E2%80%99s-two-main-islands-formalised|access-date=1 May 2017}}</ref><ref>{{cite book|first=Thomas|last=Brunner|author-link=Thomas Brunner|url=http://www.nzetc.org/tm/scholarly/BruJour-fig-BruJour_P001a.html|title=The Great Journey: An expedition to explore the interior of the Middle Island, New Zealand, 1846-8|publisher=[[Royal Geographical Society]]|date=1851}}</ref>{{sfn|Mein Smith|2005|p=6}}{{sfn|King|2003|p=41}}{{sfn|Hay|Maclagan|Gordon|2008|p=72}}{{sfn|Palmer|2008|p=41}} == تاریخچه == نوی زیلانډ یو له هغو ټاپوګانو دی چې په وروستیو کې انسانان هلته په کې مېشت شوي دي. د راډیوکاربون تاریخ او د ځنګل وهلو شواهد او په ماوري وګړو کې د میټوکنډري د DNA تنوع ښیي چې ختیځ پلي نیسیان د لومړي ځل لپاره د ۱۲۵۰ او ۱۳۰۰ ز کلونو په منځ کې د نوي زیلانډ په ټاپوګانو کې مېشت شول. که څه هم د لرغون پېژندنې او جینیتیکي څېړنو له مخې له ۱۲۸۰ ز کال وړاندې هلته د مېشت کېدو کوم شواهد هم نشته خو هغه څه چې شته هغه د ۱۳۲۰ او ۱۳۵۰ ز کلونو تر منځ هغه مېشتېدل دي چې د نسب پېژندنې د دودونو له مخې رامنځته شوي دي. دا د ارام سمندر د ټاپوګانو له لارې د اوږدو سفرونو د لړۍ د اوج ښکارندوی ده. په راوروستیو کلونو کې، پلی نیسي کډوالو یو بېل کلتور ته پراختیا ورکړه چې اوسمهال د ماوري کلتور په نوم یادیږي. دغو وګړو دوه بېلې قبیلې ''iwi'' او ''hapū'' رامنځته کړي چې کله نا کله به یې یوه بل سره مرسته کوله، سیالي به یې کوله او همداشان د یوه بل پر وړاندې به یې جګړې کولي. په ځینو وختونو کې، یوه ډله ماوري خلک ''Rēkohu'' ته کډه شول، چې اوس د چتام ټاپوګانو په نوم پېژندل کېږي، چېرې چې هغوی خپل ځانګړی ماوروري کلتور رامنځته کړ. د ماوروري نفوس د ۱۸۳۵ او ۱۸۶۲ ز کلونو تر منځ د ماوروري د نسل وژنې له امله چې په ۱۸۳۰ لسیزه کې د تاراناکي ماوري له خوا تر سره شو له منځه ولاړ، که څه هم اروپايي ناروغیو هم په دې نسل وژنه کې خپل رول درلود. په ۱۸۶۲ ز کال کې، یوازې ۱۰۱ ژوندي پاتې شوي کسان په ۱۹۳۳ ز کال کې ووژل شول.<ref>{{Cite journal|last1=Murray-McIntosh|volume=95|pmc=21200|bibcode=1998PNAS...95.9047M|pmid=9671802|doi=10.1073/pnas.95.15.9047|date=1998|pages=9047–52|issue=15|journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]]|first1=Rosalind P.|title=Testing migration patterns and estimating founding population size in Polynesia by using human mtDNA sequences|first4=David|last4=Penny|first3=Peter J.|last3=Hatfield|first2=Brian J.|last2=Scrimshaw|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=McGlone|first1=M.|last2=Wilmshurst|doi=10.1016/S1040-6182(98)00067-6|first2=J. M.|title=Dating initial Maori environmental impact in New Zealand|journal=Quaternary International|volume=59|issue=1|pages=5–16|date=1999|bibcode=1999QuInt..59....5M}}</ref>{{sfn|Mein Smith|2005|p=6}}<ref>{{Cite journal|last1=Wilmshurst|journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]]|bibcode=2008PNAS..105.7676W|pmc=2409139|pmid=18523023|date=2008|pages=7676–80|issue=22|volume=105|doi=10.1073/pnas.0801507105|first1=J. M.|title=Dating the late prehistoric dispersal of Polynesians to New Zealand using the commensal Pacific rat|first4=T. H.|last4=Worthy|first3=T. F. G.|last3=Higham|first2=A. J.|last2=Anderson|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Jacomb|first6=Richard|doi=10.1016/j.jas.2014.05.023|pages=24–30|volume=50|journal=Journal of Archaeological Science|title=High-precision dating and ancient DNA profiling of moa (Aves: Dinornithiformes) eggshell documents a complex feature at Wairau Bar and refines the chronology of New Zealand settlement by Polynesians|date=2014|first7=Emma|last7=Brooks|last6=Walter|first1=Chris|first5=Charlotte L.|last5=Oskam|first4=Michael|last4=Bunce|first3=Morten E.|last3=Allentoft|first2=Richard N.|last2=Holdaway|url=http://researchrepository.murdoch.edu.au/id/eprint/23310/}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Walters|first1=Richard|last2=Buckley|first2=Hallie|last3=Jacomb|first3=Chris|last4=Matisoo-Smith|first4=Elizabeth|title=Mass Migration and the Polynesian Settlement of New Zealand|journal=Journal of World Prehistory|volume=30|issue=4|pages=351–376|doi=10.1007/s10963-017-9110-y|date=7 October 2017|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Roberton|first=J. B. W.|date=1956|title=Genealogies as a basis for Maori chronology|journal=Journal of the Polynesian Society|volume=65|issue=1|pages=45–54|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_65_1956/Volume_65,_No._1/Genealogies_as_a_basis_for_Maori_chronology,_by_J._B._W._Roberton,_p_45%9654/p1|access-date=2022-02-02|archivedate=2020-03-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200310165840/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_65_1956/Volume_65%2C_No._1/Genealogies_as_a_basis_for_Maori_chronology%2C_by_J._B._W._Roberton%2C_p_45%EF%BF%BD54/p1}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Te Hurinui|first=Pei|date=1958|title=Maori genealogies|journal=Journal of the Polynesian Society|volume=67|issue=2|pages=162–165|url=http://jps.auckland.ac.nz/document/Volume_67_1958/Volume_67%2C_No._2/Maori_genealogies%2C_by_Pei_Te_Hurinui%2C_p_162-165/p1|access-date=2022-02-02|archivedate=2018-02-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180212111816/http://www.jps.auckland.ac.nz/document//Volume_67_1958/Volume_67,_No._2/Maori_genealogies,_by_Pei_Te_Hurinui,_p_162-165/p1}}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1126/science.1166083|first15=M.|last12=Siba|first12=P.|last13=Graham|first13=D. Y.|last14=Marshall|first14=B. J.|last15=Achtman|display-authors=3|last11=Jobb|title=The Peopling of the Pacific from a Bacterial Perspective|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=323|issue=5913|pages=527–530|date=2009|pmid=19164753|pmc=2827536|first11=G.|first10=S.|last1=Moodley|last5=Breurec|first1=Y.|last2=Linz|first2=B.|last3=Yamaoka|first3=Y.|last4=Windsor|first4=H. M.|first5=S.|last10=Phuanukoonnon|last6=Wu|first6=J.-Y.|last7=Maady|first7=A.|last8=Bernhöft|first8=S.|last9=Thiberge|first9=J.-M.|bibcode=2009Sci...323..527M}}</ref><ref>{{cite book|last1=Ballara|first1=Angela|title=Iwi: The Dynamics of Māori Tribal Organisation from c. 1769 to c. 1945|date=1998|publisher=[[Victoria University Press]]|location=Wellington|isbn=9780864733283|edition=1st}}</ref><ref>{{cite book|last=Clark|first=Ross|chapter=Moriori and Māori: The Linguistic Evidence|date=1994|editor-last=Sutton|editor-first=Douglas|title=The Origins of the First New Zealanders|location=Auckland|publisher=[[Auckland University Press]]|pages=123–135}}</ref><ref>{{cite book|chapter-url=http://www.teara.govt.nz/en/moriori/4|chapter=The impact of new arrivals|title=[[Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand]]|last=Davis|first=Denise|date=September 2007|access-date=30 April 2010}}</ref><ref>{{cite book|first1=Denise|last1=Davis|first2=Māui|last2=Solomon|chapter=Moriori – The impact of new arrivals|title=[[Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand]]|date=March 2009|chapter-url=http://www.TeAra.govt.nz/en/moriori/4|access-date=23 March 2011}}</ref> د نګاتي توماتاکوکیري او هالنډي کاشف ابیل ټاسمان د کارکوونکو تر منځ د ۱۶۴۲ کال په دښمنۍ کې، د ټاسمان څلور کارګر ووژل شول او لږ تر لږه یو ماوري کس په کنیسټر ډز سره ووژل شو. اروپایانو بیا تر ۱۷۶۹ ز کال پورې نوي زیلانډ ته را نه غلل، تر څو چې بریتانوی کاشف جیمز کاک د نوي زیلانډ ټولې څنډې نقشه برداري کړي. له کاک وورسته، نوي زیلانډ ته بې شمېره اروپايي او د شمالي امریکا کښتۍ راغلې. هغوی به اروپايي خواړه، فلزي توکي، وسلې او نور مواد له لرګیو، ماوري خوړو، لرغونو اثارو او اوبو سره مبادله کول. پټاټو او پتیله اي توپکو د ماوريانو کرهڼه او جکړه بدله کړه. پټاټې د دې لامل وګرځېدې چې هغوی ته ښه پریمانه خواړه ورکړي او هغوی د دې جوګه وګرځوي تر څو پراخ او اوږده پوځي کمپاینونه پر مخ یوسي. د قبیلو تر منځ د همدې پتیله اي جګړو له امله له ۱۸۰۱ څخه تر ۱۸۴۰ ز کال پورې څه باندې ۶۰۰ جګړې رامنځته شوې چې له امله یې له ۳۰۰۰۰ تر ۴۰۰۰۰ پورې ماوري خلک ووژل شول. د ۱۹مې پېړۍ له لومړیو، مسیحي مبلغانو په نوي زیلانډ کې پر مېشت کېدو پیل وکړ، چې په پای کې یې زیاتره ماوري وګړي مسیحیت ته ور واړول. په ۱۹مه پېړۍ کې د ماوري وګړو شمېر د پخوا په پرتله ۴۰ سلنه ته را کم شو، چې د دوی د وګړو د همدې کمښت اصلي علت د اروپایانو له خوا ورپېژندل شوې ناروغۍ وي.<ref>{{cite web|last1=Mitchell|first1=Hillary|title=Te Tau Ihu|url=http://www.teara.govt.nz/en/te-tau-ihu-tribes|website=[[Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand]]|publisher=[[Ministry for Culture and Heritage]]|access-date=15 September 2016|date=10 February 2015}}</ref><ref>{{cite book|page=82|title=Two Worlds: First Meetings Between Maori and Europeans 1642–1772|author-link=Anne Salmond|first=Anne|last=Salmond|publisher=[[Penguin Books]]|location=Auckland|isbn=0-670-83298-7|date=1991}}</ref><ref>{{cite journal|last=Fitzpatrick|first=John|date=2004|title=Food, warfare and the impact of Atlantic capitalism in Aotearo/New Zealand|journal=Australasian Political Studies Association Conference: APSA 2004 Conference Papers|url=https://www.adelaide.edu.au/apsa/docs_papers/Others/Fitzpatrick.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511142553/https://www.adelaide.edu.au/apsa/docs_papers/Others/Fitzpatrick.pdf|archive-date=11 May 2011|access-date=2 February 2022|archivedate=11 May 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511142553/https://www.adelaide.edu.au/apsa/docs_papers/Others/Fitzpatrick.pdf}}</ref><ref>{{Cite book|first=Barry|last=Brailsford|title=Arrows of Plague|location=Wellington|date=1972|page=35|publisher=Hick Smith and Sons|isbn=0-456-01060-2}}</ref><ref>{{cite book|editor-last=Brock|editor-first=Peggy|title=Indigenous Peoples and Religious Change|publisher=[[Brill Publishers|Brill Academic Publishers]]|chapter=Broken Tongues and Foreign Hearts|last=Wagstrom|first=Thor|location=Boston|date=2005|isbn=978-90-04-13899-5|pages=71 and 73}}</ref><ref>{{cite book|title=May the people live: a history of Māori health development 1900–1920|first=Raeburn|last=Lange|publisher=[[Auckland University Press]]|date=1999|isbn=978-1-86940-214-3|page=18}}</ref>{{sfn|King|2003|p=122}}{{sfn|Mein Smith|2005|p=23}} == حکومت او سیاست == نوی زیلانډ مشروطه شاهي او پارلماني دیموکراسي لري، که څه هم اساسي قانون یې مدون نه دی. دویمه الیزابیت د نوي زیلانډ ملکه او د دولت مشره ده. د ملکې استازیتوب بیا عمومي والي کوي چې نوموړې یې د لومړي وزیر به مشوره ټاکي. عمومي والي بیا کولای شي د ولیعهد له انحصاري اختیارونو څخه برخمن واوسي لکه د بې عدالتیو د مواردو څېړنه او د وزیرانو، سفیرانو او نورو لوړپوړو دولتي چارواکو انتصاف او هان په ځینو نادرو مواردو کې کولای شي پارلمان منحل کړي. د پاچاهي او د عمومي والي واکونه د اساسي قانون د محدودیتونو له مخې محدود دي، چې له دې امله هغوی نه شي کولای هغه د وزیرانو له مشورې پرته تر سره کړي.<ref name="GG constitution">{{cite web|title=New Zealand's Constitution|url=http://www.gg.govt.nz/role/constofnz.htm|publisher=Office of the [[Governor-General of New Zealand]] of New Zealand|access-date=13 January 2010}}</ref><ref name="Economist factsheet">{{cite news|title=Factsheet – New Zealand – Political Forces|newspaper=[[The Economist]]|date=15 February 2005|url=http://economist.com/countries/NewZealand/profile.cfm?folder=Profile-Political%20Forces|archive-url=https://web.archive.org/web/20060514204533/http://economist.com/countries/NewZealand/profile.cfm?folder=Profile-Political%20Forces|archive-date=14 May 2006|access-date=4 August 2009}}</ref><ref>{{Cite work|date=1 January 1987|title=Constitution Act 1986|at=Section 2.1|publisher=[[New Zealand Parliamentary Counsel Office]]|url=http://www.legislation.govt.nz/act/public/1986/0114/latest/whole.html#DLM94210|quote=The Sovereign in right of New Zealand is the head of State of New Zealand, and shall be known by the royal style and titles proclaimed from time to time.|access-date=15 July 2018}}</ref><ref>{{cite web|title=The Role of the Governor-General|url=https://gg.govt.nz/role|publisher=Office of the [[Governor-General of New Zealand]] of New Zealand|access-date=6 July 2017}}</ref><ref>{{cite journal|first=Bruce|last=Harris|title=Replacement of the Royal Prerogative in New Zealand|date=2009|work=New Zealand Universities Law Review|volume=23|pages=285–314|url=http://www.britannica.com/bps/additionalcontent/18/41876855/REPLACEMENT-OF-THE-ROYAL-PREROGATIVE-IN-NEW-ZEALAND|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718005846/http://www.britannica.com/bps/additionalcontent/18/41876855/REPLACEMENT-OF-THE-ROYAL-PREROGATIVE-IN-NEW-ZEALAND|archive-date=18 July 2011|access-date=28 August 2016}}</ref><ref name="reserve Powers">{{cite web|title=The Reserve Powers|publisher=Office of the [[Governor-General of New Zealand]] of New Zealand|url=http://www.gg.govt.nz/role/powers.htm|access-date=8 January 2011}}</ref> ==جغرافیه== <references /> == سرچینې == 62k39k8rm01wsoqtom9bate8j6gvu1w 0 46216 369286 353261 2026-09-23T08:53:57Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369286 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography |name = مسوت اوزیل | image = 20180602 FIFA Friendly Match Austria vs. Germany Mesut Özil 850 0704.jpg | image_size = | caption = اوزیل د [[د المان فوټبال ملي ټیم سره]] کال ۲۰۱۸ |fullname = مسوت اوزیل<ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/news/612828 |title=Updated squads for 2017/18 Premier League confirmed |publisher=Premier League |date=2 February 2018 |accessdate=10 February 2018}}</ref> |birth_date = {{زوکړه او سن|۱۹۸۸|۱۰|۱۵|df=y}}<ref>{{cite web |title=FIFA World Cup South Africa 2010: List of players: Germany |url=https://www.fifa.com/mm/document/tournament/competition/01/22/85/78/fwc_2010_squadlists.pdf |publisher=FIFA |format=PDF |page=11 |date=4 June 2010 |accessdate=10 February 2018 |archive-date=17 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517205300/https://www.fifa.com/mm/document/tournament/competition/01/22/85/78/fwc_2010_squadlists.pdf |url-status=dead}}</ref> |birth_place = [[ګیلزن کیرخن]]، لویدیځ المان |height = {{Convert|1.80|m|ftin|0|abbr=on}}<ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/players/4714/Mesut-%C3%96zil/overview |title=Mesut Özil: Overview |publisher=Premier League |accessdate=10 February 2018 |archive-date=2 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220402125607/https://www.premierleague.com/players/4714/Mesut-%C3%96zil/overview |url-status=dead }}</ref> |position = [[حمله یی هافک]] |currentclub = [[ارسنال فوټبال لوبډله|ارسنال]] |clubnumber = ۱۰ |youthyears1 = ۱۹۹۵–۱۹۹۸ | youthclubs1 = وست فالیا ۰۴ |youthyears2 = ۱۹۹۸–۱۹۹۹ | youthclubs2 = تیوتونیا شالکه-نورد |youthyears3 = ۱۹۹۹–۲۰۰۰ | youthclubs3 = فالکه [[ګیلزن کیرشن]] |youthyears4 = ۲۰۰۰–۲۰۰۵ | youthclubs4 = [[روت وایس اسن فوټبال لوبغالی|روت وایس اسن]] |youthyears5 = ۲۰۰۵–۲۰۰۶ | youthclubs5 = [[د شالکه فوټبال لوبغالی۰۴|شالکه ۰۴]] |years1 = ۲۰۰۶–۲۰۰۸ | clubs1 = [[د شالکه فوټبال لوبغالی ۰۴|شالکه ۰۴]] | caps1=۳۰ | goals1=۰ |years2 = ۲۰۰۸–۲۰۱۰ | clubs2 = [[وردر برمن فوټبال لوبغالی|وردر برمن]] | caps2=۷۱ | goals2=۱۳ |years3 = ۲۰۱۰–۲۰۱۳ | clubs3 = [[ریال مادرید فوټبال لوبغالی|ریال مادرید]] | caps3=۱۰۵ | goals3=۱۹ |years4 = ۲۰۱۳– | clubs4 = [[ارسنال فوټبال لوبغالی|ارسنال]] | | caps4= ۱۶۶ | goals4= ۳۲ |nationalyears1 = ۲۰۰۶–۲۰۰۷ | nationalteam1 = ۱۹ د المان کلن | nationalcaps1=۱۱ | nationalgoals1=۴ |nationalyears2 = ۲۰۰۷–۲۰۰۹ | nationalteam2 = [[د المان ۲۱ کلنو فوټبال لوبډله|د المان ۲۱ کلنو فوټبال لوبډله]] | nationalcaps2=۱۶ | nationalgoals2=۵ |nationalyears3 = ۲۰۰۹–۲۰۱۸ | nationalteam3 = [[د المان ملي فوټبال لوبډله|المان]] |nationalcaps3 = ۹۲ | nationalgoals3 = ۲۳ | club-update = ۱۴:۰۶, ۲ افریل ۲۰۱۸ (UTC) | nationalteam-update = ۲ جون ۲۰۱۸ | medaltemplates = {{MedalCompetition|[[فوټبال نړیوال جام]]}} {{Medal|W|[[فوټبال نړیوال جام ۲۰۱۴|۲۰۱۴]]|}} {{Medal|3rd|[[فوټبال نړیوال جام ۲۰۱۰|۲۰۱۰]]|}} {{MedalCompetition|[[د اروپا ملتونو جام]]}} {{Medal|B|[[د اروپا ملتونو جام ۲۰۱۲|۲۰۱۲]]|}} {{MedalCompetition|[[UEFA European Under-21 Championship]]}} {{Medal|W|[[2009 UEFA European Under-21 Football Championship|۲۰۰۹]]|}} }} '''مسعود اوزیل''' په الماني Mesut Özil) ۱۵ اکتوبر ۱۹۸۸م کال [[ګیلزن کیرخن]] ،[[المان]]) یو ترکیایي ال اصل المانی فوټبال لوبغاړی دی چې په [[ارسنال فوټبال لوبډله]] کې لوبه کوي. ==شخصي ژوند== مسعود اوزیل په ۹ د جون ۲۰۱۹م کال د ترکي په [[استانبول]] ښار کې د ترک ولسمشر [[رجب طیب اردوغان ]] په شتون کې واده وکړ. ==فوټبال== l55guzfnu4nzyjtk28lbwkbnxkzx11n 0 46708 369278 364598 2026-09-23T08:19:56Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369278 wikitext text/x-wiki {{صندوق معلومات شخص | نوم = مارک | دوهم نوم = زاربرګ | بشپړ نوم = <!-- اوږد يا غټ نوم--> | انځور = Mark Zuckerberg F8 2018 Keynote (cropped).jpg | څرګندونه= د فیسبوک بنسټګر او تر ۲۰۰۸م کال پوري ترټولو ځوان میلیادر | د زيږيدنې نيټه = ۱۴ مې ۱۹۸۴ <!-- {{د زیږون نیټه او عمر|کال|مياشت|ورځ}} --> | د زېږېدو ځای = [[امریکا]] | وفات ځای = | تاریخ وفات =<!-- {{death date and age|مړينه|1|1|کال|1|1|mf=yes}} --> | د مړینې لامل = |قتل = | هيواد غړيتوب = امریکا | پلرنی ټاټوبی = <!--که اړين وي--> | څانګه = | اصلي نوم= مارک | دين = [[یهودیت]] | قد = | وزن = | پلار = | دنده = د فسبوک ریس | ژوند ملګری = [[پریسیلا چان]] | جايزې = }} '''ماردک الیوټ زاکربرګ''' چې د ۱۹۸۴ ز کال د مې میاشتې په ۱۴مه نېټه زېږېدلی، یو امریکایی رسنیز مخور، انټرنېټي کار پنځوونکی او بشرپال دی. دی د مېټا فلټفارمز شرکت (چې مخکې فېسبوک نومېده) د جوړولو په خاطر مشهور دی او د همدغه شرکت د رئیس، اجرائیوي مدیر او همګټې په توګه فعالیت کوي. همدا راز دی د لمرین بادبان د فضايي بېړۍ د پروژې (Breakthrough Starshot) له بنسټګرانو څخه دی او د همدغې پروژې د مدیره پلاوي د یوه غړي په توګه خدمت کوي.<ref name="FBM">{{cite news|url=https://finance.yahoo.com/blogs/daily-ticker/facebook-surges-mark-zuckerberg-pockets-3-8-billion-143114560.html|work=Yahoo! Finance|title=Facebook Surges and Mark Zuckerberg Pockets $3.8 Billion|first=Bernice|last=Napach|date=July 26, 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://articles.latimes.com/2012/may/20/business/la-fi-hiltzik-20120517|title=Facebook shareholders are wedded to the whims of Mark Zuckerberg|newspaper=Los Angeles Times|first=Michael|last=Hiltzik|date=May 20, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171202155638/http://articles.latimes.com/2012/may/20/business/la-fi-hiltzik-20120517|archive-date=December 2, 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.newsweek.com/mark-zuckerberg-joins-100-million-initiative-send-tiny-space-probes-explore-447513|title=Mark Zuckerberg just joined a new project to explore the universe faster|last=Lee|first=Seung|date=April 13, 2016|website=Newsweek|language=en|access-date=March 29, 2020}}</ref> زاکربرګ په هاروارډ پوهنتون کې زده‌کړې پیل کړې او د ۲۰۰۴ زکال په فبرورۍ میاشت کې یې د خپلې خونې( اتاق )له ملګرو «اډوارډو ساورین»، «انډریو ملک‌کلوم»، «ډاسټین موسکویټز» او «کریس هویوز» سره یوځای، د خپل خوب له اتاق څخه د فېسبوک ټولنیزه شبکه پرلیکه کړه. دغه سایټ په لومړیو کې د پوهنځي په کچه جوړ شو، خو وروسته ډېر ژر د پوهنځیو تر کچې ډېر پراخ شو او په ۲۰۱۲ ز دکال کې یې کاروونکي یو میلیارد کسانو ته ورسېدل. زاکربرګ د ۲۰۱۲ کال په مې میاشت کې، دغه شرکت له اکثریتو سهامو سره پر عام سهامي شرکت بدل کړ. په ۲۰۰۷ز کال کې د ۲۳ کلنۍ په عمر د نړۍ تر ټولو ځوان میلیاردر شو چې ټوله شتمني یې په خپله ګټلې ده. د ۲۰۲۱ ز کال تر نومبر میاشتې پورې د زاکربرګ خالصه شتمني، ۱۲۶ میلیارده ډالره وه چې د نړۍ اووم تر ټولو شتمن شخص کېږي.<ref name="Bloomberg">{{cite magazine|date=|title=Bloomberg Billionaires Index: Mark Zuckerberg|url=https://www.bloomberg.com/billionaires/profiles/mark-e-zuckerberg/|magazine=|publisher=[[Bloomberg L.P.]]|access-date=December 3, 2021}}</ref> له ۲۰۰۸ ز کال راهیسې ټایم (مجلې )«د کال شخص» جایزې د برخې په توګه زاکربرګ د نړۍ په ۱۰۰ اغېزناکو شخصیتونو کې شامل کړی چې، دغه جایزه په ۲۰۱۰ ز کال کې ورکړل شوه. د ۲۰۱۶ ز کال په دسمبر میاشت کې زاکربرګ، د فوربس (مجلې) «د نړۍ د تر ټولو ځواکمنو اشخاصو» په نوملړ کې لسم مقام خپل کړ.<ref name="NetWorth">{{cite magazine|url=https://www.forbes.com/profile/mark-zuckerberg/|title=Mark Zuckerberg|magazine=Forbes}}</ref><ref name="POTY">{{cite magazine|first=Lev|last=Grossman|author-link=Lev Grossman|url=https://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2036683_2037183_2037185,00.html|title=Person of the Year 2010: Mark Zuckerberg|date=December 15, 2010|magazine=Time|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130817081156/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2036683_2037183_2037185,00.html|archive-date=August 17, 2013}}</ref><ref>{{cite magazine|title=The All-Time TIME 100 of All Time|url=https://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2111975_2112269_2112278,00.html|access-date=April 20, 2012|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|date=April 18, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120419230619/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2111975_2112269_2112278,00.html|archive-date=April 19, 2012}}</ref><ref>{{cite news|title=The World's Most Powerful People|url=https://www.forbes.com/sites/davidewalt/2016/12/14/the-worlds-most-powerful-people-2016/|newspaper=Forbes|date=December 2016|access-date=December 14, 2016}}</ref> == د ژوند لومړي وختونه == مارک الیوټ زاکربرګ د ۱۹۸۴ ز کال د مې میاشتې په ۱۴مه نېټه د نیویارک په وایټ پلینز کې وزېږېد. مور یې «کارن (کمپنز)» رواني ډاکتره وه او پلار یې «اډوارډ زاکربرګ» د غاښونو ډاکتر و. دی او درې خویندې یې «اریل»، تجاره «رنډي» او لیکواله «دونا» د نیویارک په ډابز فیري کې په یوه اصلاحي یهودي کورنۍ کې لوی شول. د ده نیکونه له استرلیا، جرمني او پولنډ څخه را کډوال شوي یهودان وو. دی د نیویاک په ارډسلي سیمه کې د «ارډسلي عالي ښوونځي» یو تکړه زده‌کوونکی و. دوه کاله وروسته، «فیلیپس اکسټر» خصوصي اکاډمۍ ته ولاړ او هلته یې په نجومو، کلاسیکو زده‌کړو، ریاضیاتو او فزیک کې جایزې وګټلې. همدا راز په ځوانۍ کې یې د جان هاپکینز پوهنتون د لایقو ځوانانو مرکز په اوړني کمپ کې برخه واخیسته. ده د خپل کالج په غوښتنلیک کې ویلي وو چې: په لرغونې یوناني، فرانسوي، عبري او لاتیني ژبو لیکل او لوستل کولی شي. <ref>{{cite news|last=Malone|first=Jasmine|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/mark-zuckerberg/8204697/Mark-Zuckerberg-wins-Time-person-of-the-year-profile.html|title=Mark Zuckerberg wins Time person of the year: profile|newspaper=[[The Daily Telegraph]]|date=December 15, 2010|location=London, UK}}</ref><ref>{{citation|title=The Zuckerbergs of Dobbs Ferry|url=https://nymag.com/news/features/zuckerberg-family-2012-5/index1.html|magazine=New York|issue=May 14, 2012|access-date=May 21, 2012}}</ref><ref name="Haartez">{{cite news|url=https://www.haaretz.com/opinion/zuckerbergs-curated-jewish-conscience-is-shallow-and-evasive-1.5455322|newspaper=Haaretz|title=Mark Zuckerberg's Carefully Curated Jewish Conscience Is Both Shallow and Evasive|first=Anshel|last=Pfeffer|date=October 4, 2017|access-date=May 12, 2018|archive-date=May 12, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180512113816/https://www.haaretz.com/opinion/zuckerbergs-curated-jewish-conscience-is-shallow-and-evasive-1.5455322|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=UBbaDwAAQBAJ&q=mark+Zuckerberg+raised+a+reform+jew&pg=PT382|title=The New Reform Judaism: Challenges and Reflections - Dana Evan Kaplan|date=April 2020|isbn=9780827614314|access-date=May 21, 2020|last1=Kaplan|first1=Dana Evan}}</ref><ref name="NEWYORKER2010">{{cite web|access-date=September 22, 2010|url=https://www.newyorker.com/reporting/2010/09/20/100920fa_fact_vargas|title=The Face of Facebook|work=The New Yorker|date=September 20, 2010|author=Vargas, Jose Antonio}}</ref><ref>{{cite news|last=Zuckerberg|first=Mark|url=https://www.facebook.com/zuck/posts/10103460278231481|title=My great grandparents came from Germany, Austria, and Poland.|newspaper=Facebook|date=January 27, 2017|location=PaloAlto}}</ref><ref>{{cite news|last=Burrell|first=Ian|url=https://www.independent.co.uk/news/people/profiles/mark-zuckerberg-hes-got-the-whole-world-on-his-site-2034134.html|title=Mark Zuckerberg: He's got the whole world on his site|work=The Independent|location=UK|date=July 24, 2010|access-date=November 6, 2010}}</ref><ref name="Kirkpatrick">{{cite book|title=The Facebook Effect: The Inside Story of the Company That Is Connecting the World|last=Kirkpatrick|first=David|year=2010|publisher=[[Simon & Schuster]]|location=New York|isbn=978-1-4391-0211-4|pages=20–21|url=https://books.google.com/books?id=RRUkLhyGZVgC&pg=PA20|access-date=November 9, 2010}}</ref><ref name="whatwelearned">{{Cite news|first=Caitlin|last=McDevitt|title=What We Learned About Mark Zuckerberg This Week|date=March 5, 2010|url=http://www.thebigmoney.com/blogs/facebook-status/2010/03/05/what-we-learned-about-mark-zuckerberg-week|work=The Big Money|access-date=March 5, 2010}}</ref><ref>{{cite news|last=Grynbaum|first=Michael M.|url=http://www.thecrimson.com/article/2004/6/10/mark-e-zuckerberg-06-the-whiz|title=Mark E. Zuckerberg '06: The whiz behind thefacebook.com|newspaper=[[The Harvard Crimson]]|date=June 10, 2004}}</ref> == سافټویر جوړوونکی == === لومړي کلونه === زاکربرګ د کمپیوتر کارول او د سافټوریونو لیکل، د منځني ښوونځي له وخته پیل کړل. پلار یې په ۱۹۹۰یمو ز کلونو کې پروګرامینګ (Atari BASIC Programming) ور زده کړ او وروسته یې د خصوصي زده‌کړې لپاره یو سافټوریر جوړوونکی «ډېوېډ نیومن» ورته وټاکه. په داسې حال کې چې زاکربرګ لا د ښوونځي په دوره کې و، په دې برخه کې یې د تکمیلي زده‌کړو یو کورس خپل کور ته نږدې په «مرسي کالج» کې بشپړ کړ. دا چې د پلار د غاښونو کتنځي(معاینه‌خانه) یې له کور څخه اداره کېده، ده د « ZuckNet» په نامه یو داسې سافټویر جوړ کړ چې، د کور او کارځای ټول کمپیوترونه یې سره تړل. دا د AOL بېړني پیغام‌رسوونکي "لومړنۍ" بڼه بلل کېږي چې په ورپسې کال خپور شو.<ref>{{cite web|url=http://www.letsintern.com/blog/4-thing-mark-zuckerberg/|title=4-thing-mark-zuckerberg|access-date=April 21, 2016|تاريخ الأرشيف=April 22, 2016|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160422093404/http://www.letsintern.com/blog/4-thing-mark-zuckerberg/|url-status=dead|خونديځ نېټه=April 22, 2016|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20160422093404/http://www.letsintern.com/blog/4-thing-mark-zuckerberg/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20160422093404/http://www.letsintern.com/blog/4-thing-mark-zuckerberg/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160422093404/http://www.letsintern.com/blog/4-thing-mark-zuckerberg/}}</ref><ref>{{cite web|url=http://learni.st/users/jacobrwheeler/boards/83006-facebook-founder-mark-zuckerberg-child-prodigy|title=facebook-founder-mark-zuckerberg-child-prodigy|access-date=April 21, 2016}}</ref> نیویارکر مجلې لیکلي دي چې: کله په ۲۰۰۲ ز کال کې زاکربرګ په هاروارډ پوهنتون کې زده‌کړې پیل کړې، تر هغه وړاندې «د یوه بې‌ساري پروګرامر په توګه» مشهور و. په پوهنتون کې یې د زده‌کړو په دویم کال یو پروګرام ولیکه، چې CourseMatch یې باله. دغه پروګرام محصلانو ته دا موکه ورکوله چې، د نورو محصلانو انتخابونو ته په کتو سره د ټولګیو د غوراوي  پریکړه وکړي. هم یې له دوی سره مرسته کوله، چې د زده‌کړې لپاره ګروپونه جوړ کړي. لږه موده وروسته یې یو بل متفاوت پروګرام جوړ کړ، چې په لومړیو کې یې Facemash ونوماوه، په دغه پروګرام کې محصلانو کولای شوای چې، په څو منتخبو(غورچاڼ شوو) عکسونو کې، هغه شخص انتخاب کړي، چې تر ټولو ښه ښکاري. د زاکربرګ د هغه مهال د اتاق ملګری اري هاسيټ وايي: "زاکربرګ دغه سایټ د سات‌تېرۍ( ساعت تېري) لپاره جوړ کړی و". هاسیټ زیاتوي:<ref name="POTY2">{{cite magazine|first=Lev|last=Grossman|author-link=Lev Grossman|url=https://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2036683_2037183_2037185,00.html|title=Person of the Year 2010: Mark Zuckerberg|date=December 15, 2010|magazine=Time|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130817081156/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2036683_2037183_2037185,00.html|archive-date=August 17, 2013}}</ref><ref name="NEWYORKER20102">{{cite web|access-date=September 22, 2010|url=https://www.newyorker.com/reporting/2010/09/20/100920fa_fact_vargas|title=The Face of Facebook|work=The New Yorker|date=September 20, 2010|author=Vargas, Jose Antonio}}</ref><ref>{{citation|title=Mark Zuckerberg speaks at BYU, calls Facebook "as much psychology and sociology as it is technology"|url=http://www.deseretnews.com/article/700121651/Mark-Zuckerberg-speaks-at-BYU-calls-Facebook-as-much-psychology-and-sociology-as-it-is-technology.html|first=Chase|last=Larson|work=Deseret News|date=March 25, 2011|access-date=May 21, 2012|archive-date=April 27, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120427061627/http://www.deseretnews.com/article/700121651/Mark-Zuckerberg-speaks-at-BYU-calls-Facebook-as-much-psychology-and-sociology-as-it-is-technology.html|url-status=dead}}</ref><blockquote>موږ د (Face Books) په نامه کتابونه لرل او د هغو کسانو نوم او عکس به په کې وو چې، د پوهنتون په لیلیه کې اوسېدل. ده په لومړیو کې یو سایټ جوړ کړ او دوه دوه عکسونه یا د دوو نارینه‌وو او دوو ښځو عکسونه یې په کې کېښودل. د سایټ کتونکو باید رایه ورکړې وای، چې کوم یو «ښکلی» دی او بیا د رایو له مخې درجه‌بندي کېدل.<ref name="Hasit">{{cite web|first=Guy|last=Grimland|url=http://www.haaretz.com/news/facebook-founder-s-roommate-recounts-creation-of-internet-giant-1.275748|title=Facebook founder's roommate recounts creation of Internet giant|work=Haaretz|date=October 5, 2009|access-date=December 7, 2021|archive-date=October 22, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101022153118/http://www.haaretz.com/news/facebook-founder-s-roommate-recounts-creation-of-internet-giant-1.275748|url-status=dead}}</ref></blockquote>دغه وېب‌سایټ د یوې اونۍ د پای په رخصتۍ کې پورته شو (انلاین شو) [په لوېدیځ کې د اونۍ د پای رخصتي یکشنبه ده]، خو د دوشنبې پر سهار پوهنتون بېرته هغه وتاړه، ځکه د ډېر شهرت له امله یې د هاروارډ د شبکې یو سویچ خراب کړی و او پر محصلانو یې انټرنېټ قطع و. پر دې سربېره، ډېرو محصلانو شکایت وکړ چې، عکسونه یې له اجازې پرته په دغه سایټ کې کارول کېږي. زاکربرګ له ټولو بښنه وغوښته، خو د محصلانو ورځپاڼې داسې مقالې خپرې کړې، چې ویل یې:  د ده وېب‌سایټ «په بشپړه توګه ناوړه( نامناسب)» دی.<ref name="Hasit2">{{cite web|first=Guy|last=Grimland|url=http://www.haaretz.com/news/facebook-founder-s-roommate-recounts-creation-of-internet-giant-1.275748|title=Facebook founder's roommate recounts creation of Internet giant|work=Haaretz|date=October 5, 2009|access-date=December 7, 2021|archive-date=October 22, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101022153118/http://www.haaretz.com/news/facebook-founder-s-roommate-recounts-creation-of-internet-giant-1.275748|url-status=dead}}</ref> په بل سمستر کې چې د ۲۰۰۴ ز کال د جنوري میاشت وه، زاکربرګ د بل وېب‌سايټ لپاره پر کودونو لیکلو پیل وکړ. د ۲۰۰۴ ز کال په فبرورۍ میاشت کې یې«فېسبوک» پرلیکه کړ، چې په لومړیو کې په (thefacebook.com) کې ځای پر ځای و.<ref name="Hoffman, Claire">{{Cite magazine|first=Claire|last=Hoffman|url=https://www.rollingstone.com/news/story/21129674/the_battle_for_facebook/|title=The Battle for Facebook|magazine=[[Rolling Stone]]|location=New York City|date=June 28, 2008|access-date=February 5, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080703220456/http://www.rollingstone.com/news/story/21129674/the_battle_for_facebook/|archive-date=July 3, 2008|url-status=dead}}</ref><ref name="skepticism">{{Cite news|access-date=April 30, 2008|url=https://www.wsj.com/articles/SB118539991204578084|title=Judge Expresses Skepticism About Facebook Lawsuit|newspaper=[[The Wall Street Journal]]|location=New York City|date=July 25, 2007|author=Seward, Zachary M.}}</ref> == شخصي ژوند == زاکربرګ چې د یوه اصلاحي یهودي په توګه لوی شو، وروسته اتیست شو، خو بیا یې بېرته خپل نظرونه بدل کړل. ده په ۲۰۱۶ ز کال کې وویل: "زه یهودي را لوی شوم، خو وروسته مې داسې دوره تېره کړه چې، هر څه مې تر پوښتنې لاندې راوستل، اوس په دې باور یم چې، دین ډېر مهم دی".<ref name="Kirkpatrick2">{{cite book|title=The Facebook Effect: The Inside Story of the Company That Is Connecting the World|last=Kirkpatrick|first=David|year=2010|publisher=[[Simon & Schuster]]|location=New York|isbn=978-1-4391-0211-4|pages=20–21|url=https://books.google.com/books?id=RRUkLhyGZVgC&pg=PA20|access-date=November 9, 2010}}</ref><ref>{{cite news|last=Vara|first=Vauhini|url=https://www.wsj.com/articles/SB119621309736406034|title=Just How Much Do We Want to Share On Social Networks?|work=The Wall Street Journal|date=November 28, 2007|access-date=December 30, 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/news/acts-of-faith/wp/2016/12/30/mark-zuckerberg-says-hes-no-longer-an-atheist-believes-religion-is-very-important|title=Mark Zuckerberg says he's no longer an atheist, believes 'religion is very important'|last=Zauzmer|first=Julie|date=December 30, 2016|website=The Washington Post|language=en|access-date=October 31, 2019}}</ref> زاکربرګ خپله راتلونکې مېرمن «پریسیلا چان» چې هغه هم د هاروارډ پوهنتون محصله وه، د زده‌کړو په دویم کال په یوه مېلمستیا کې ولیدله. دوی له ۲۰۰۳ ز کال را وروسته لیدنې پیل کړې. د ۲۰۱۰ ز کال په سپتمبر میاشت کې چان چې هغه مهال د سن‌فرانسیسکو په کلیفورنیا پوهنتون کې د طب محصله وه، د کلیفورنیا په پالو التو کې د زاکربرګ کرايي کور ته ولېږدېده. تر دې وړاندې چې زاکربرګ د چان د مور او پلار ټاټوبي چین ته ولاړ شي، د هماغه کال په وروستیو کې یې ماندارین ژبه ولوسته. دوی د ۲۰۱۲ ز کال د مې میاشتې په ۱۹مه نېټه واده وکړ. د همدغه کال د جولای میاشتې په ۳۱مه نېټه زاکربرګ وویل چې، دوی د خپلې لور زیږېدو ته انتظار باسي او چان تر دې وړاندې ۳ ځله بچیان لرې کړي دي. د دوی لور «مکسیما چان زاکربرګ»، د ۲۰۱۵ ز کال د دسمبر په لومړۍ نېټه وزېږېده. دوی د چین د نوي کال په یوه ویډیو کې وویل چې: د لور چینايي نوم یې «چن منګیو» (په چینايي: 陈明宇) دی. د دوی دویمه لور د ۲۰۱۷ ز کال په اګسټ میاشت کې وزېږېده. دوی دواړه د (Beast) په نامه یو پولي سپی هم لري، چې په فېسبوک کې تر دوه میلیونه ډېر پلویان لري.<ref name="forbes1">{{citation|first=Clare|last=O'Connor|title=Mark Zuckerberg's Wife Priscilla Chan: A New Brand of Billionaire Bride|url=https://www.forbes.com/sites/clareoconnor/2012/05/20/mark-zuckerbergs-wife-priscilla-chan-a-new-brand-of-billionaire-bride/|work=Forbes|date=May 20, 2012|access-date=May 21, 2012}}</ref><ref name="techstroke1">{{citation|title=Status Update: Mark Zuckerberg is married to Priscilla Chan|url=http://techstroke.com/status-update-mark-zuckerberg-marries-priscilla-chan/|publisher=Techstroke|date=May 20, 2012|access-date=May 21, 2012|تاريخ الأرشيف=January 19, 2018|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180119120050/https://techstroke.com/status-update-mark-zuckerberg-marries-priscilla-chan/|url-status=dead|خونديځ نېټه=January 19, 2018|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20180119120050/https://techstroke.com/status-update-mark-zuckerberg-marries-priscilla-chan/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20180119120050/https://techstroke.com/status-update-mark-zuckerberg-marries-priscilla-chan/|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120050/https://techstroke.com/status-update-mark-zuckerberg-marries-priscilla-chan/}}</ref><ref>[http://medschool2.ucsf.edu/spotlights/white-coats-rainbow-students "White Coats on a Rainbow of Students"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130112205926/http://medschool2.ucsf.edu/spotlights/white-coats-rainbow-students|date=January 12, 2013}}, ''Spotlight'', UCSF School of Medicine. Cf. Priscilla Chan, 23.</ref><ref>{{cite news|url=http://www.ecommercetimes.com/story/Zuckerberg-Goes-Searching-in-China-71499.html?wlc=1292882576|title=Zuckerberg Goes Searching in China|first=Rob|last=Spiegel|date=December 20, 2010}}</ref><ref>{{cite web|work=ChineseTime.cn|url=http://www.chinesetime.cn/learn/chinese/forum/tabid/119/forumid/-1/postid/4618/scope/posts/language/en-US/Default.aspx|title=Facebook founder Mark Zuckerberg learn chinese every morning|date=September 29, 2010|access-date=December 7, 2021|تاريخ الأرشيف=November 24, 2010|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20101124032855/http://www.chinesetime.cn/learn/chinese/forum/tabid/119/forumid/-1/postid/4618/scope/posts/language/en-US/Default.aspx|url-status=dead|خونديځ نېټه=November 24, 2010|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20101124032855/http://www.chinesetime.cn/learn/chinese/forum/tabid/119/forumid/-1/postid/4618/scope/posts/language/en-US/Default.aspx|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20101124032855/http://www.chinesetime.cn/learn/chinese/forum/tabid/119/forumid/-1/postid/4618/scope/posts/language/en-US/Default.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20101124032855/http://www.chinesetime.cn/learn/chinese/forum/tabid/119/forumid/-1/postid/4618/scope/posts/language/en-US/Default.aspx}}</ref><ref>{{cite news|last=Stein|first=Joel|title=Facebook's Mark Zuckerberg marries sweetheart|url=http://hosted.ap.org/dynamic/stories/U/US_FACEBOOK_CEO_MARRIED?SITE=AP&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT&CTIME=2012-05-19-21-31-02|access-date=May 19, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120524030904/http://hosted.ap.org/dynamic/stories/U/US_FACEBOOK_CEO_MARRIED?SITE=AP&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT&CTIME=2012-05-19-21-31-02|archive-date=May 24, 2012}}</ref><ref>{{cite news|title=Facebook's Mark Zuckerberg marries Priscilla Chan|url=https://www.cbsnews.com/8301-501465_162-57437780-501465/facebooks-mark-zuckerberg-marries-priscilla-chan/|access-date=May 20, 2012|publisher=CBS News}}</ref><ref>{{cite news|first=Marcus|last=Wohlsen|title=Facebook's Mark Zuckerberg marries longtime girlfriend, Priscilla Chan: Palo Alto, Calif., ceremony caps busy week after company goes public|date=May 19, 2012|agency=Associated Press|publisher=NBC News|url=https://www.nbcnews.com/id/47491836|access-date=May 20, 2012}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-33743740|title=Facebook founder Mark Zuckerberg to become a father|work=[[BBC News]]|date=July 31, 2015|access-date=August 1, 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.washingtonpost.com/news/the-switch/wp/2015/12/01/mark-zuckerberg-will-give-away-99-percent-of-his-facebook-stock/|title=Mark Zuckerberg and Priscilla Chan to give away 99 percent of their Facebook stock, worth $45 billion|first1=Todd C.|last1=Frankel|first2=Brian|last2=Fung|first3=Lyndsey|last3=Layton|access-date=October 24, 2020|via=www.washingtonpost.com}}</ref><ref>{{cite web|title=A letter to our daughter|url=https://www.facebook.com/notes/mark-zuckerberg/a-letter-to-our-daughter/10153375081581634|website=facebook.com|access-date=December 1, 2015}}</ref><ref>{{cite news|title=Mark Zuckerberg and his wife just unveiled their new baby girl to the world|date=August 28, 2017|access-date=August 28, 2017|url=http://www.foxnews.com/tech/2017/08/28/mark-zuckerberg-and-his-wife-just-unveiled-their-new-baby-girl-to-world.html|publisher=Fox News Channel|archive-date=August 28, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170828205359/http://www.foxnews.com/tech/2017/08/28/mark-zuckerberg-and-his-wife-just-unveiled-their-new-baby-girl-to-world.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cbsnews.com/pictures/meet-beast-zuckerberg-your-new-favorite-puli-dog-rug/|title=Meet Beast Zuckerberg, your new favorite dog rug|date=2019|website=CBS News}}</ref><ref>{{cite web|url=https://money.cnn.com/2016/09/22/technology/mark-zuckerberg-dog-beast-baby/index.html|title=Mark Zuckerberg's dog Beast is 'moping' over new baby|last=King|first=Hope|date=September 22, 2016|website=CNN|access-date=December 7, 2021|archive-date=May 9, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190509133834/https://money.cnn.com/2016/09/22/technology/mark-zuckerberg-dog-beast-baby/index.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last1=Kell|first1=John|title=Mark Zuckerberg Reveals Daughter's Chinese Name|url=http://fortune.com/2016/02/08/facebook-zuckerberg-daughter/|website=Fortune|access-date=February 29, 2016|date=February 8, 2016|quote=In a pretty adorable video shared by the tech executive over the weekend, Zuckerberg and his wife Priscilla Chan said their daughter Max's Chinese name is Chen Mingyu.}}</ref> ==پرمختګ== ==لاسته راوړني== ==شخصیت== 6dsqv7eyijx9n0uf24nxhr7v9j6ydo6 0 46877 369176 353126 2026-09-23T01:51:20Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369176 wikitext text/x-wiki د '''متحده ایالاتو''' '''سمندري ځواک''' ('''USN''') د '''متحده ایالاتو د دفاع وزارت''' (Department of Defense) یوه څانګه ده، چي د نړۍ تر ټولو پیاوړی سمندري ځواک ګڼل کیږي، او په ۲۰۲۱ کال کي یې د تخلیې اندازه ۴.۵ میلیونه ټنه وه. دا سمندري ځوک د نړۍ تر ټولو لوی د '''هوایي بیړیو''' چمتوکوونکې عمله لري، چي ۱۱ بیړۍ په ځان کي رانغاړي. د ۳۳۶,۹۷۸ فعالو سرتیرو او ۱۰۱,۵۸۳ چمتو سرتیرو په درلودلو سره یاد ځواک د متحده ایالاتو د پوځ درېیمه لویه څانګه جوړوي، او د ۲۹۹ جګړه ییزو بیړیو او شاوخوا ۴,۰۱۲ عملیاتي هوایي الوتکو په لرلو سره د ۲۰۲۳ کال د جولای تر ۱۸ نیټې پوري ستر فعال ځواک بلل سوی دی. {{Infobox military unit |unit_name= د امریکا متحده آیالاتونو سمندري ځواک |image= Emblem of the United States Navy.svg |caption= |dates= {{Nowrap|۱۳ اکتوبر ۱۷۷۵ – تراوسه}}<ref name=Navy_birth_day>{{cite web |url=http://www.history.navy.mil/birthday.htm |title=Navy Birthday Information – ۱۳ اکتوبر ۱۷۷۵ |publisher=United States Navy |website=[[Naval History & Heritage Command]] |date= |accessdate=25 July 2013 |archive-date=1 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150101222021/http://www.history.navy.mil/birthday.htm |url-status=dead}}</ref><ref name=Preced_Navy>{{cite web |url=http://www.history.navy.mil/birthday2.htm |title=Precedence of the U.S. Navy and the Marine Corps |publisher=United States Navy |website=[[Naval History & Heritage Command]] |date= |accessdate= |archive-date=2015-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150101140355/http://www.history.navy.mil/birthday2.htm |url-status=dead}}</ref>{{سخ}}(کابو ۲۴۰ کاله) |country= {{بیرغ|United States|name=United States of America|size=23px}} |allegiance=[[دذانریما متخده آیالاتونو اساسي قانون]] |branch= |type= په آزادو اوبو کې عملیات |role=عمل او پیښتو ته عکسل العمل |size= ۳۲۵٬۱۴۳ د حدمت په حال کې پوځیان <ref name="status" />{{سخ}}۱۰۷٬۳۵۵ ذخیره پوځ<ref name="status" />{{سخ}}۲۷۵ کشتي<ref name="status" />{{سخ}}۳٬۷۰۰+ آلوتکي{{سخ}}۱۱ [[آلوتکي وړونکې بیړې]]{{سخ}}۱۰ [[خړه آسمانې عملیاتي کشتې]]{{سخ}}۱۰ انتقالونکی اسکلي{{سخ}}۱۲ اسکله{{سخ}}۲۲ [[کشتې]]{{سخ}}۶۲ [[جنګي کشتې]]{{سخ}}۵ [[ناوچه]]{{سخ}}۴ [[جنګي سمندري کشتي]]{{سخ}}۷۶ [[اوبتل]] |command_structure= دذامریما متخده آیالاتونو د سمندري ځواکونو وزارت |garrison= [[پنټاګون]]{{Nowrap|[[آرلینګټون ولسوالۍ، ویرجینیا|آرلینګټون]]}} |garrison_label= د امر ورکونې مرکز |nickname= |motto="''د ځان لپاره نه د هیواد لپاره''" ({{Lang-la|"''Non sibi sed patriae''"}})<ref name="NavHistCent">{{cite web |url=http://www.history.navy.mil/trivia/trivia01.htm |title=Navy Traditions and Customs |website=د سمندري ځواک د کلتوري میراث عملیاتي برخه |publisher=United States Navy |accessdate= |archive-date=2015-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150107115637/http://www.history.navy.mil/trivia/trivia01.htm |url-status=dead}}</ref> |patron= |colors= آسماني، طلایی{{Color box|#260d54}}{{Color box|#b38c0a}}<ref>{{cite web|url=http://www.navy.com/about/mission/tradition.html|title=Traditions: Mission & History: About the Navy: Navy.com|publisher=|accessdate=}}</ref> |colors_label= رنګونه |march= {{صدا|AnchorsAweigh.ogg|"لنګرونه"}} |mascot= |equipment= |equipment_label= |battles= {{Collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal; |title = |[[د امریکا د انقلاب جنګ]]{{سخ}}نبرد کوازی{{سخ}}[[د بربرانو اول جنګ]]{{سخ}}[[جنگ ۱۸۱۲]]{{سخ}}د بربرانو دوهم جنګ{{سخ}}په لویځ هند کې د سمندري غلو پر ضد عنلیات{{سخ}}په افریقا کې د برده نیوني ضد عملیات{{سخ}}سوماترا ته د ځواکونو لیګل{{سخ}}[[د امریکا او مکسیکو جنګ]]{{سخ}}د سنخوان بمبارول{{سخ}}فیجی ته د ځواکونو لیګل{{سخ}}[[د تاریاکو دوهم جنګ]]{{سخ}} پاراګوای ته د ځواکونو لیګل{{سخ}}[[د امریکا داهلي جنګ]]{{سخ}}[[جنگ شیمونوسکی]]{{سخ}}کوریا ته د پوځ لیګل{{سخ}}د هاوایی پادشاهې له منځه وړل{{سخ}}د سامویا داخلي جنګ * [[د امریکا او اسپانیا جنګ]] * د نیکاراګوای هیواد نیونه * د هایتي هیواد نیونه * د دومنیکن جمهوریت اشغال (۱۹۱۶) ددامریکا -فلیپین جنګ{{سخ}}[[د سوک وښونکو شورش]]{{سخ}}[[اوله نړیواله جګړه]]{{سخ}}د سامسون بمبارول{{سخ}}[[دوهمه نړیواله جګړه]]{{سخ}}[[د کوریا جنګ]]{{سخ}}۱۹۵۸ د لبنان بحران{{سخ}}[[د ویتنام جنګ]]{{سخ}}د دومینیکن جمهوریت نیونه (۱۹۶۵){{سخ}}[[طبس عملیات]]{{سخ}}[[په لبنان کې ځواکونه]]{{سخ}}[[ په ګرانادا د امریکا حمله]]{{سخ}}د لیبیا بمبارول (۱۹۸۶){{سخ}}[[د ایران او عراق جنګ]] * [[د جدی ارادی عملیات]] * [[د ښه فرصت عملیات]] * [[د ماتونکی یخچال عملیات]] * [[ تیز غشي ویشتونکی عملیات]] * [[د اخوندک عملیات]] [[په پاناما د امریکا متحده آیالاتونو حمله]]{{سخ}}[[د فارس خلیج جنګ]]{{سخ}}د عراق آلوتنې تړل شوې هوایي سیمه{{سخ}}د [[سومالیا]] داخلي جنګ{{سخ}}د بوسنیا جنګ{{سخ}}د کوسوو جنګ{{سخ}}د ختیځ تیمور نړیوال ځواک{{سخ}}[[عملیات آزادی بلندمدت]] * [[د افغانستان جنګ (۲۰۰۱–۲۰۱۴)]] * [[د زیات وخت عملیات – فلیپین]] * د آزادی عملیات - د افریقا ښکر * آموزش و برنامه تجهیز جورجیا * د آزادی عملیات - د افریقا صحرا * [[د خپلوامی د زیات وخت عملیات]] [[د عراق جنګ]]{{سخ}}{{سخ}}[[د داعش په وړاندي نظامي عملیات]]{{سخ}}[[د ذاتي حل لاري عملیات]]{{سخ}}[[د افغانستان جنګ]] }} |anniversaries= |decorations= [[دوسیه:U.S. Navy Unit Commendation streamer.svg|200px]]{{سخ}}د ولسمشرې ماڼۍ د ستاینلیک نښان{{سخ}}[[دوسیه:Navy Unit Commendation streamer.svg|200px]]{{سخ}}د سمندري ځواکونو ستاینلیک{{سخ}}[[پرونده:Meritorious Unit Commendation (Navy-Marine) Streamer.jpg|200px]]{{سخ}}د وړتیا ښودني نښان |battle_honours= <!-- Commanders --> |commander1=ولسمشر [[ډونالډ ټرامپ]] |commander1_label=[[د امریکا متحده آیالاتونو ولسمشر|د ټول وسلوال پوځ لوی درستیز]] |commander2= ښاعلی [[ری مابوس]] |commander2_label= [[د امریکا متحده آیالاتونو د سمندري ځواکونو قمندان]] |commander3= [[دریابد]] [[جان ام. ریچاردسون]] |commander3_label= [[د امریکا متحده آیالاتونو د سمندري عملیاتو قمندان]] |commander4= [[دریابد]] [[میشل جی هاوارد]] |commander4_label= د امریکا د سمندري ځواکونو د قمندان معاون |commander5= مایکل دی استیونز اوله کشتې |commander5_label= د سمندري ځواکونو بیړۍ |notable_commanders= <!-- Insignia --> |identification_symbol= [[دوسیه:USNavyFlag-Official.svg|100px]] |identification_symbol_label= [[د امریکا متحده آیالاتونو د سمندري ځواکونو بیرغ]] |identification_symbol_2=[[پرونده:Naval Jack of the United States.svg|border|100px]] |identification_symbol_2_label= |identification_symbol_3= |identification_symbol_3_label= |identification_symbol_4= |identification_symbol_4_label= }} s361jxzl35dt9axmxrpbpyx21essfw0 0 47317 369122 367186 2026-09-22T22:07:49Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369122 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = ''ارمنیان{{سخ}}Armenians{{سخ}}Հայեր Hayer'' | image = Flag of Armenia.svg | caption = | population = ۸ میلیون<ref>different sources: * {{cite book|last=Von Voss|first=Huberta|title=Portraits of Hope: Armenians in the Contemporary World|url=https://archive.org/details/portraitsofhopea0000unse|year=2007|publisher=Berghahn Books|location=New York|isbn=978-1-84545-257-5|page=xxv|quote=...there are some 8 million Armenians in the world...}} * {{cite book|last=Freedman|first=Jeri|title=The Armenian genocide|url=https://archive.org/details/armeniangenocide0000free|year=2008|publisher=Rosen Publishing Group|location=New York|isbn=978-1-4042-1825-3|page=52|quote=In contrast to its population of 3.2 million, approximately 8 million Armenians live in other countries of the world, including large communities in the United States and Russia.}} * {{cite book|title=Nations and Nationalism: A Global Historical Overview: A Global Historical Overview|year=2008|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara, California|isbn=978-1-85109-908-5|author=Guntram H. Herb, David H. Kaplan|page=1705|quote=A nation of some 8 million people, about 3 million of whom live in the newly independent post-Soviet state, Armenians are constantly battling not to lose their distinct culture, identity and the newly established statehood.}} * {{cite book|title=Historical dictionary of the Russian Federation|url=https://archive.org/details/historicaldictio0000saun_g9m2|year=2010|publisher=Scarecrow Press|location=Lanham, Maryland|isbn=978-0-8108-5475-8|author=Robert A. Saunders, Vlad Struko|page=[https://archive.org/details/historicaldictio0000saun_g9m2/page/50 50]}} * {{cite book|last=Philander|first=S. George|title=Encyclopedia of global warming and climate change|year=2008|publisher=SAGE|location=Los Angeles|isbn=978-1-4129-5878-3|page=77|quote=An estimated 60 percent of the total 8 million Armenians worldwide live outside the country...}} * {{cite book|title=Historical dictionary of the Russian Federation|url=https://archive.org/details/historicaldictio0000saun_g9m2|year=2010|publisher=Scarecrow Press|location=Lanham, Maryland|isbn=978-0-8108-7460-2|author=Robert A. Saunders, Vlad Strukov|page=[https://archive.org/details/historicaldictio0000saun_g9m2/page/51 51]|quote=Worldwide, there are more than 8 million Armenians; 3.2 million reside in the Republic of Armenia.}}</ref> | region1 = {{ارمنستان}} | pop1 = ۳٬۱۴۵٬۳۵۴<ref name="2001census">{{cite web|url=http://docs.armstat.am/census/pdfs/51.pdf|title=2001 Armenian National Census: De Jure Population (Urban, Rural) by Age and Ethnicity|publisher=National Statistical Service of the Republic of Armenia|accessdate=5 January 2013|تاريخ الأرشيف=5 February 2012|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20120205224405/http://docs.armstat.am/census/pdfs/51.pdf|url-status=dead|خونديځ نېټه=5 February 2012|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20120205224405/http://docs.armstat.am/census/pdfs/51.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20120205224405/http://docs.armstat.am/census/pdfs/51.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205224405/http://docs.armstat.am/census/pdfs/51.pdf}}</ref> | region2 = {{روسیه}} | pop2 = ۱٬۱۸۲٬۳۸۸<ref>{{Ru icon}} {{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls|title=National makeup of the population of the Russian Federation ''(Национальный состав населения Российской Федерации)''|publisher=[[Russian Federal State Statistics Service]]|accessdate=5 January 2013}}</ref>–۲٬۹۰۰٬۰۰۰<ref>{{cite book|title=Historical dictionary of the Russian Federation|url=https://archive.org/details/historicaldictio0000saun_g9m2|year=2010|publisher=Scarecrow Press|location=Lanham, Maryland|isbn=978-0-8108-5475-8|author=Robert A. Saunders, Vlad Struko|page=[https://archive.org/details/historicaldictio0000saun_g9m2/page/50 50]}}</ref> | region3 = {{امریکا}} | pop3 = ۴۸۳٬۳۶۶<ref>{{cite web|title=Total ancestry categories tallied for people with one or more ancestry categories reported 2011 American Community Survey 1-Year Estimates|url=http://ia601608.us.archive.org/26/items/2011AmericanCommunitySurveyAncestry/2011Acs.pdf|publisher=United States Census Bureau|accessdate=22 December 2012}}</ref>–۱٬۵۰۰٬۰۰۰<ref>* {{cite web|url=http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php?prid=1365|title=Barack Obama on the Importance of US-Armenia Relations|date=19 January 2008|publisher=[[Armenian National Committee of America]]|accessdate=24 July 2012|تاريخ الأرشيف=17 January 2013|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20130117011402/http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php?prid=1365|url-status=dead|خونديځ نېټه=17 January 2013|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20130117011402/http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php?prid=1365|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20130117011402/http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php?prid=1365|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117011402/http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php?prid=1365}} * {{cite news|url=http://www.armenianweekly.com/2012/05/20/kim-kardashian-urges-support-for-telethon/|title=Kim Kardashian Urges Support for Telethon|date=20 May 2012|agency=''[[The Armenian Weekly]]''|accessdate=24 July 2012}} * {{cite news|last=Milliken|first=Mary|title=Armenian-American clout buys genocide breakthrough|url=http://www.reuters.com/article/2007/10/12/us-usa-armenians-idUSN1144509820071012|accessdate=5 December 2012|date=12 October 2007|agency=''[[رویټرز]]''|archive-date=18 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151018194515/http://www.reuters.com/article/2007/10/12/us-usa-armenians-idUSN1144509820071012|url-status=dead}}</ref> | region4 = {{فرانسه}} | pop4 = ۲۵۰٬۰۰۰<ref name="Thon">{{cite book|last=Thon|first=Caroline|title=Armenians in Hamburg: an ethnographic exploration into the relationship between diaspora and success|url=https://archive.org/details/armeniansinhambu0000thon|year=2012|publisher=LIT Verlag Münster|location=Berlin|isbn=978-3-643-90226-9|page=[https://archive.org/details/armeniansinhambu0000thon/page/25 25]}}</ref>–۷۵۰٬۰۰۰<ref name="Taylor">{{cite book|last=Taylor|first=Tony|title=Denial: history betrayed|url=https://archive.org/details/denialhistorybet0000tayl|year=2008|publisher=Melbourne University Pub.|location=Carlton, Victoria|isbn=978-0-522-85482-4|page=[https://archive.org/details/denialhistorybet0000tayl/page/4 4]}}</ref> | region5 = {{ګرجستان (ابهام‌زدایی)}} <small>(excl. Abkhazia)</small> | pop5 = ۲۴۸٬۹۲۹<ref>{{cite web|url=http://www.statistics.ge/index_eng.htm|title=The State Department for Statistics of Georgia}}{{پیوند مرده|url=http://www.statistics.ge/index_eng.htm |date=March 2009}}, see {{Webarchive|url=http://www.statistics.ge/index_eng.htm|title=The State Department for Statistics of Georgia|date=20060616193947}}</ref> | region6 = {{سوریه}} | pop6 = ۱۵۰٬۰۰۰<ref>{{Cite web |url=http://www.armeniadiaspora.com/population.html |title=ARMENIAN POPULATION IN THE WORLD |access-date=2019-08-25 |تاريخ الأرشيف=2013-05-11 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20130511084353/http://www.armeniadiaspora.com/population.html |url-status=dead |خونديځ نېټه=2013-05-11 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20130511084353/http://www.armeniadiaspora.com/population.html |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20130511084353/http://www.armeniadiaspora.com/population.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511084353/http://www.armeniadiaspora.com/population.html }}</ref> | region7 = {{هیواد-بیرغ|Nagorno-Karabakh}}<ref>The Nagorno Karabakh Republic is ''de facto'' independent and mainly integrated into Armenia, however, it is internationally recognized as ''de jure'' part of [[ آذربایجان|Azerbaijan]]</ref> | pop7 = ۱۳۷٬۳۸۰<ref>{{cite web|url=http://census.stat-nkr.am/nkr/5-1.pdf|title=De Jure Population (Urban, Rural) by Age and Ethnicity|accessdate=5 January 2013|author=National Statistical Service of Nagorno-Karabach Republic|format=PDF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090305151151/http://census.stat-nkr.am/nkr/5-1.pdf|archivedate=5 March 2009|deadurl=dead}}</ref> | region8 = {{ایران}} | pop8 = ۱۲۰٬۰۰۰<ref>{{Hy icon}} {{cite web|url=http://www.noravank.am/arm/issues/detail.php?ELEMENT_ID=2376|title=Իրանահայ համայնք. ճամպրուկային տրամադրություններ|trans_title=The Iranian-Armenian community|last=Vardanyan|first=Tamara|date=21 June 2007|publisher=[[Noravank Foundation]]|accessdate=5 January 2013}}</ref> | region9 = {{لبنان}} | pop9 = ۱۰۰٬۰۰۰<ref name="Gibney">{{cite book|last=Gibney|first=Matthew J.|title=Immigration and asylum: from 1900 to the present|url=https://archive.org/details/immigrationasylu00matt|year=2005|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara, California|isbn=978-1-57607-796-2|page=13}}</ref> | region10 = {{اوکراین}} | pop10 = ۱۰۰٬۰۰۰<ref name="Ukraine 2001 Census">{{Citation|url=http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=20&rz=1_1&rz_b=2_1%20&n_page=2|title=The distribution of the population by nationality and mother tongue|year=2001|publisher=State Statistics Committee of Ukraine|publication-place=Kiev|accessdate=5 January 2013}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | region11 = {{ترکیه}} | pop11 = ۶۰٬۰۰۰<ref>{{cite news|title=Foreign Ministry: 89,000 minorities live in Turkey|url=http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291|newspaper=[[Today's Zaman]]|date=15 December 2008|accessdate=5 January 2013|archive-date=20 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110520084230/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291|url-status=dead}}</ref> | region12 = {{کانادا}} | pop12 = ۵۵٬۷۴۰<ref>{{Citation|url=http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=0&GK=0&GRP=0&PID=105396&PRID=0&PTYPE=105277&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2013&THEME=95&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF=|title=Canada National Household Survey|year=2011|publisher=Statistics Canada|accessdate=20 August 2013}}. Of those, 31,075 reported single and 24,675 mixed Armenian ancestry.</ref> | region13 = {{آبخاز}}<ref>The Abkhazia Republic is ''de facto'' independent and mainly integrated into Russia, however, it is internationally recognized as ''de jure'' part of [[ګرجستان|Georgia]]</ref> | pop13 = ۴۱٬۸۶۴<ref>{{Ru icon}} {{cite news|title=В Абхазии объявили данные переписи населения |url=http://rus.delfi.lv/news/daily/abroad/v-abhazii-obyavili-dannye-perepisi-naseleniya.d?id=42015926|newspaper=[[Delfi (web portal)|Delfi]]|date=29 December 2011|accessdate=20 August 2013}}. (According to the 2011 census).</ref> | region14 = {{د چین منځ}}''see [[د ارمني وګړو وېش]] for other regions'' | languages = [[ارمني ژبه|ارمني]] | religions = '''†''' [[مسیحیت]]{{سخ}}predominantly [[حواری ارمني کلیسا]]{{سخ}}minorities: [[Armenian Catholic Church|Catholic]], [[Armenian Evangelical Church|Protestant]] | footnotes = }}'''ارمنیان''' (ارمني خلک/ارمني وګړي) په [[ارمني ژبه|ارمني]] հայեր) یوه ۱۱ یوولس میلیوني ټولنه ده چې ۳ میلیونه یې په [[ارمنستان]] او پاتی نور په نوره نړۍ کې میشت دي. ارمینیان  یوه قومي ډله ده چې د لوېدیځې اسیا په ارمینیایی لوړو سیمو کې ژوند کوي. ارمینیان د ارمینیا او بالفعل خپلواک «ارتسخ» عمده نفوس جوړوي. د بشپړ یا جزوي ارمینيايي نسب لرونکي شاوخوا پنځه میلیونه کډوال، له اوسنۍ ارمینیا څخه بهر ژوند کوي. اوسمهال د ارمینیايانو تر ټولو لوی نفوس په روسیه، متحده ایالاتو، فرانسه، جورجیا، ایران، المان، اوکراین، لبنان، برازیل او سوریه کې شته. له ایران او پخواني شوروي دولتونو پرته، د اوسمهال ارمينيايي کډوالي په بنسټيز ډول د ارمينيايي نسل وژنې پايله ده. <ref>{{cite web |title=Armenia: Ancient and premodern Armenia |url=https://www.britannica.com/place/Armenia/Administration-and-social-conditions#ref481320 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190426135102/https://www.britannica.com/place/Armenia/Administration-and-social-conditions#ref481320 |archive-date=26 April 2019 |access-date=17 July 2018 |website=[[Encyclopædia Britannica Online]] |publisher=[[Encyclopædia Britannica, Inc.]] |quote=The Armenians, an Indo-European people, first appear in history shortly after the end of the 7th century BCE[, d]riving some of the ancient population to the east of Mount Ararat [...]}}</ref><ref name="Hovannisian">[[Richard G. Hovannisian]], ''The Armenian people from ancient to modern times: the fifteenth century to the twentieth century'', Volume 2, p. 421, Palgrave Macmillan, 1997.</ref> ارمینیایی یوه اندو-اروپایی ژبه ده. دا ژبه د متقابل فهم دوه ویل شوې او لیکل شوې بڼې لري: ختیځه ارمینیایي چې اوسمهال په عمده توګه په ارمینیا، ارتسخ، ایران او پخواني شوروي جمهوریت کې ويونکي لري او لوېدیځه ارمینیایی چې په تاریخي لوېدیځه ارمینیا او د ارمینیایي نسل وژنې وروسته په لومړي سر کې په ارمینیایي کډوالو ټولنو کې کارول کیږي. ارمینیایي بې سارې الفبا توری په ۴۰۵ز کال کې د «میسروپ ماشټوټس» له خوا اختراع شو. <ref>{{Cite web |title=Armenian (people) &#124; Description, Culture, History, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Armenian-people |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190426130529/https://www.britannica.com/topic/Armenian-people |archive-date=26 April 2019 |access-date=5 September 2018}}</ref> ډیری ارمینیايان د ارمینیایي «اپوستولیک» کلیسا پیروي کوي چې یوه غیر-چلسیډونین عیسوي کلیسا ده، کومه چې د نړۍ تر ټولو پخوانۍ ملي کلیسا هم ده. د عیسی له مړینې ډېر ژر وروسته د هغه د دوه عیسوي شاګردانو هر یو «سينټ تاډیس» او «سنټ بارتولومیو» د هڅو له امله په ارمینیا کې مسيحيت ډېر ژر خپور شو. د څلورمې پیړۍ په لومړیو کې، د ارمينيا سلطنت لومړنی دولت شو چې عیسویت یې د دولتي مذهب په توګه ومانه.  <ref name="HistofChrist">see {{Cite book|first=Adrian|last=Hastings|title=A World History of Christianity|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|page=289|year=2000|isbn=978-0-8028-4875-8}}</ref><ref name="ncccusa">{{cite web |title=Armenia first nation to adopt Christianity as a state religion |url=http://www.ncccusa.org/news/01news36a.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110106104636/http://www.ncccusa.org/news/01news36a.html |archive-date=6 January 2011 |access-date=2007-02-27}}</ref> == د نوم رېښې == ارمينيا ته د بهرنيانو له خوا د ورکړل شوي نوم لومړی اثبات په شا او خوا شپږمه مخزېږديزه پېړۍ کې شوی. د فارس ستر داریوس لومړي په خپل درې ژبې متن «بهیستون» کې چې تاريخ يې ۵۱۷ مخزېږديز کال ته رسېږي، «اوراشټو» (په بابليونين کې) ته د ارمینیا په توګه اشاره کړې. په یوناني کې «ارمینیوس» هم له شا اوخوا همدې وخت څخه ثابت شوی دی، شونې ده چې دا تر ټولو لرغونې حواله وي چې د «ميليټس» «هيکاټيس» (۴۷۶ مخزېږوديز) ته منسوبه يوه ټوټه ده. تر زېږد له مخه په شاوخوا ۴۰۱ز کال کې یوناني جنرال زینوفون چې په ځینو فارسي سفرونو کې یې دنده ترسره کوله، د ارمینیایی کلیوال ژوند او میلمه پالنې زیات اړخونه بیان کړي.  <ref>"{{lang|grc|Χαλύβοισι πρὸς νότον Ἀρμένιοι ὁμουρέουσι}} (The Armenians border on the [[Chalybes]] to the south)". {{Cite book|last=Chahin|first=Mark|title=The Kingdom of Armenia|publisher=[[Routledge]]|year=2001|location=London|pages=fr. 203|isbn=978-0-7007-1452-0}}</ref> ځینې د ارمینیا نوم ته د ژړو د لومړي پړاو دولت ارماني (ارمانوم، ارمي) یا د ژړو وروستي پړاو دولت ارم (شوپریا) سره اړيکه ورکوي. ارمیني، ارتیان د "ارم اوسیدونکي" یا "ارمین هیواد" لپاره د «شوپریا» سیمې ته اشاره کوي چې «وان» جهيل ته نږدې لوېدیځ ته پروت دی. شونې ده چې د «اراتیایي» متنونو آرم قبیله «یورومو» وي، چا چې په دولسمه مخزېږديزه پیړۍ کې له شمال څخه له خپلو متحدینو «موشکي» او «کاسکیانو» سره یو ځای پر اشوریا د یرغل هڅه کړې وه. «اورومو» په څرګند ډول «ساسون» ته څیرمه مېشت شول چې د «ارم» سیمو او  «ارمي» ته نیږدې ځمکو او داخلي «ارومو» ته یې خپل نوم ورکړ. د ارماني د پخواني ځای موقیعت د بحث موضوع ده. ځینو معاصرو څیړونکو دې ته په هماغه عامه سیمه کې ځای ورکړی، لکه «ارامي» چې د نوي «سمسات» سره نږدې ده او وړاندیز یی کړی چې دې سیمه کې لږ تر لږه تر يو بريده لومړي په اندو-اروپايي ژبه غږېدونکي خلک مېشت شوي دي. د ارماني او وروستيو ارمي-شوپريا تر منځ که چېرې اړيکې وي، نه دي مشخصې شوي. سربېره پر دې، له ارمينيايانو سره د دوی اړيکې بې پايلې دي، ځکه نه ده معلومه چې په دې سیمه کې په کومو ژبو خبرې کېدې.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=3WqaAAAAQBAJ&pg=PA42|title=Armenia Country Study Guide Volume 1 Strategic Information and Developments|author=Ibp Inc.|page=42|isbn=9781438773827|date=September 2013}}</ref><ref>Armen Petrosyan. ''The Indo-European and Ancient Near Eastern Sources of the Armenian Epic''. ''Journal of Indo-European Studies''. Institute for the Study of Man. 2002. pp. 166–167. [https://www.academia.edu/3656244/The_Indo_European_and_Ancient_Near_Eastern_Sources_of_the_Armenian_Epic_Washington_D_C_2002?auto=download]</ref><ref>Armen Petrosyan. ''The Indo-European and Ancient Near Eastern Sources of the Armenian Epic''. ''Journal of Indo-European Studies.'' Institute for the Study of Man. 2002. p. 184. [https://www.academia.edu/3656244/The_Indo_European_and_Ancient_Near_Eastern_Sources_of_the_Armenian_Epic_Washington_D_C_2002?auto=download]</ref><ref>{{cite journal|last=Kroonen|first=Guus; Gojko Barjamovic; Michaël Peyrot|title=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian|date=9 May 2018|page=3|doi=10.5281/zenodo.1240524|url=https://zenodo.org/record/1240524|access-date=8 June 2019|journal=|archive-date=29 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190629152739/https://zenodo.org/record/1240524|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|last=Archi|first=Alfonso|title=Egypt or Iran in the Ebla Texts?|journal=Orientalia|date=2016|volume=85|page=3|url=https://www.academia.edu/34915656|access-date=8 June 2019}}</ref> دا هم اټکل شوې چې د «ایرمینین» ځمکه (په مینني يا ورته نژدې موقعيت لری)، د کومې یادونه چې د مصري فرعون «درېیم تتموس» له خوا په ۱۴۴۶مخزېږديز کې شوې، شونې ده چې اشاره يې ارمينيا ته وي. ارمینیایان خپل ځان په «هي» يادوي. دا نوم په دودیزه توګه له «هیک» څخه اخیستل شوی چې د ارمینیایانو افسانوي سرپرست او د نوح کودی (د لمسي لمسی) دی، چا چې د «موسیس خوریناټسي» (د خورینا موسی) په باور د بابیلون پاچا «بیل» ته په ۲۴۹۲ مخزېږديز کې ماتې ورکړې وه او د «ارارات» په سیمه کې یې خپل ملت جوړ کړی و. سربېره پر دې دا هم اټکل شوی چې «هي»  نوم د متحد شوي «هیټیټي» مريي شويو دولتونو هایاسا-آزي (۱۶۰۰-۱۲۰۰ مخزېږديز) سره اړیکه لري، یا دا نوم له همدې څخه اخيستل شوی دی. بالاخره، شونې ده چې «هي» ټکی له پروټو اندو-اروپايي ژبې له « ''póti'' » (چې معنا يې ده پالونکی يا مالک) ټکي څخه اخستل شوی وي، يا له «''*h₂éyos''/''*áyos'' » (چې معنا يې ده فلز) څخه اخيستل شوی.. <ref>Razmik Panossian, The Armenians: From Kings And Priests to Merchants And Commissars, [[Columbia University Press]] (2006), {{ISBN|978-0-231-13926-7}}, p. 106.</ref><ref>Rafael Ishkhanyan, "Illustrated History of Armenia," Yerevan, 1989</ref><ref name="Bauer">Elisabeth Bauer. ''Armenia: Past and Present'' (1981), p. 49</ref><ref>{{cite journal|last=Petrosyan|first=Armen|title=Towards the Origins of the Armenian People: The Problem of Identification of the Proto-Armenians: A Critical Review (in English)|journal=Journal for the Society of Armenian Studies|date=2007|volume=16|page=30|url=https://www.academia.edu/3657764|access-date=6 June 2019|archive-date=4 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201004180224/https://www.academia.edu/3657764/Towards_the_Origins_of_the_Armenian_People_The_Problem_of_Identification_of_the_Proto_Armenians_A_Critical_Review_in_English_|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last=Martirosyan|first=Hrach|title=Etymological Dictionary of the Armenian Inherited Lexicon|date=2010|publisher=Leiden: Brill|pages=382–385}}</ref> «خوریناټسي» لیکلي چې د «ارمینین» ټکی د «ارمیناک» یا «آرام» (د هایک د نسل) څخه سرچینه اخلي. «خوریناټسي» ارمینیا او ارمینیایانو ته د «هایک» په توګه اشاره کوي (د پورته ياد شوي سرپرست، هایک سره بايد ګډوډ نه کړای شي). == تاريخ == === اصليت === په داسې حال کې چې ارمینیایي ژبه د ايندو-اروپايي ژبې په توګه ډلبندي شوې، د اندو-اروپايي ژبې په پراخه کورنۍ کې د هغې ځای پر ځای کول د بحث موضوع ده. تر دې وروستیو پورې، پوهانو باور درلود چې ارمینیایان د یونان او لرغونې مقدونیې سره نږدې تړاو لري. «ایریک پی. هیمپ» د ۲۰۱۲ز کال د اندو-اروپایي کورنۍ په شجره کې د اندو-اروپایی ژبو په فرعي ډله کې ارمینیایان په "پونټیک اندو-اروپایي" (چې ګریکو-ارمنیایي یا هیلینو-ارمنیایي هم بلل کېږی) کې ځای پر ځای کړي دي. د ارمنيايي او یوناني ژبو د ګډ اصل لپاره دوه احتمالي توضیحات شته چې ځانګړې دوه اړخيزه اړيکه نه لري.<ref name="hamp">{{cite journal|last=Hamp|first=Eric P.|title=The Expansion of the Indo-European Languages: An Indo-Europeanist's Evolving View|journal=Sino-Platonic Papers|date=August 2013|volume=239|pages=8, 10, 13|url=http://sino-platonic.org/complete/spp239_indo_european_languages.pdf|access-date=8 February 2014|archive-date=2 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190802070158/http://sino-platonic.org/complete/spp239_indo_european_languages.pdf|url-status=live}}</ref> * د «هامپ» له نظره، د وړاندې شوی ګریکو-ارمینیایایی فرعي ډلې اصلي ټاټوبی د تور سمندر شمال ختیځ ساحل او د هغې د غاړې سیمې دي. نوموړی انګيري چې هغوی له هغه ځايه د قفقاز له لارې جنوب ختیځ ته کډوال شوي،  د ارمینیایانو د «بټومي» څخه وروسته پاتې کیدو سره په داسې حال کې چې مخکيني یونانیان د تور سمندر د سويلي ساحل په اوږدو کې لوېدیځ ته تللي.  <ref name="hamp" /> * لرغوني یوناني تاریخپوه هیروډوټس (د ۴۴۰ مخزېږديز په شا او خوا کې يې ليکل کړي) وړاندیز کړی چې ارمينیايان له «فریګیا» کډوال شوي، هغه سیمه چې د اوسپنې عصر په اوږدو کې د لویدیځ او مرکزي اناتولیا ډیره برخه پکې شامله وه: «ارمينیايان د فریګیانو په څیر په هر څه سمبال وو، د فریګین نيواکګر وو» (۷.۷۳)(''Ἀρμένιοι δὲ κατά περ Φρύγες ἐσεσάχατο, ἐόντες Φρυγῶν ἄποικοι.''). دا جمله د وروستیو پوهانو له خوا داسې تشریح شوی چې ارمینیایانو یوه ژبه ویله، کومه چې د فریګین څخه اخیستل شوې او يوه اندو-اروپایي ژبه وه چې بشپړه نه ده تاييد شوې. په هرصورت، دا اند بې باوره ګرځول شوی. لرغوني یوناني لیکوالان په دې باور دي چې فریګیان په بالکان کې، د مقدونیې سره په یوه سیمه کې پیدا شوي، له کومه ځايه چې دوی د ژيړو د عصر د سقوط پر مهال اناتولیا ته کډوال شوي و. دې باور وروسته پوهانو ته دا نظریه ورکړه چې ارمینیایان هم په بالکان کې پیدا شوي دي. په هرحال، په بالکان کې د ارمینیا اصل، که څه هم یو ځل په پراخه کچه منل شوی و، په وروستیو کلونو کې په زماني جدول کې د ټکر او د جنیټیک او لرغون پېژندنې شواهدو نيشتوالي له امله د زیاتې پلټنې سره مخ شوی. د دې نظر تاييد د ارمینیا د لرغونو تاریخي حسابونو او افسانو له خوا کیږي چې ګوندې ارمینیایان د سويلي قفقاز اصلي اوسیدونکي دي، کوم چې د «ارارات» میدان د ارمني کلتور د زانګو په توګه بولي، تر څنګ يې اوسنۍ جینیتیکي څیړنې له دې نظريې ملاتړ کوي. په حقیقت کې، ځینو پوهانو وړاندیز کړی چې فریګیان او/یا په ښکاره ډول اړوند «مشکي» خلک په اصل کې د ارمینیا څخه و او لوېدیځ ته تللي و.<ref>James P.T. Clackson (2008). "Classical Armenian."''The Ancient Languages of Asia Minor.'' Cambridge University Press. p. 124</ref><ref>Bartomeu Obrador-Cursach. "On the place of Phrygian among the Indo-European languages." Journal of Language Relationship. 2019. p. 240. https://www.jolr.ru/files/(271)jlr2019-17-3-4(233-245).pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210324071401/https://www.jolr.ru/files/%28271%29jlr2019-17-3-4%28233-245%29.pdf|date=24 March 2021}}</ref><ref>{{cite book|author1=Armen Petrosyan|title=The Problem Of Identification Of The Proto-Armenians: A Critical Review|url=https://www.academia.edu/3657764|access-date=23 November 2018|date=January 1, 2007|publisher=Society For Armenian Studies|pages=49–54|archive-date=4 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201004180224/https://www.academia.edu/3657764/Towards_the_Origins_of_the_Armenian_People_The_Problem_of_Identification_of_the_Proto_Armenians_A_Critical_Review_in_English_|url-status=live}}</ref><ref name="Martirosyan">{{cite web |last=Martirosyan |first=Hrach |date=2014 |title=Origins and Historical Development of the Armenian Language |url=https://ling.hse.ru/data/2014/09/01/1313574129/Hrach%20Martirosyan%20-%20Handout.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190804193154/https://ling.hse.ru/data/2014/09/01/1313574129/Hrach%20Martirosyan%20-%20Handout.pdf |archive-date=4 August 2019 |access-date=5 August 2019 |publisher=Leiden University |pages=1–23 |journal=}}</ref><ref>{{Cite web |title=''The Mushki Problem Reconsidered'' |url=http://smea.isma.cnr.it/wp-content/uploads/2016/02/Kossian_The-Mushki-problem-Reconsidered.pdf%7Clast%3DKossian%7Cfirst%3DAram |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828192604/http://smea.isma.cnr.it/wp-content/uploads/2016/02/Kossian_The-Mushki-problem-Reconsidered.pdf%7Clast=Kossian%7Cfirst=Aram/ |archive-date=28 August 2020 |access-date=24 March 2021}}</ref> [[دوتنه:ArmenianDiaspora.png|ټومبل|350px|چپ|]] د ارمني وګړو وېش. ==تاریخ== ==انځورونه== سرچينې 3ux0kmkznkqg0uo8i0nhqp5kw72wp92 0 53418 369233 277488 2026-09-23T05:09:09Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369233 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = درې ياران هغه هم لېونيان | image = The Three Stooges poster.jpg | alt = | caption = د تیاتر پوسټر | director = [[Farrelly brothers|بوبي فېرلي<br>پيټر فېرلي]] | producer = {{Plainlist| * بوبي فېرلي * پيټر فېرلي * براډلي تهوماس * [[چارلز بي. ويسلر]]}} | writer = [[مايک سېرونه]]<br />پيټر فېرلي<br> بوبي فېرلي | based_on = {{Based on|''[[درې ياران هغه هم لېونيان]]''|[[نورمان ماورر]] او <br>ډېک براون}} | starring = {{Plainlist| * [[Sean Hayes]] * [[Will Sasso]] * [[Chris Diamantopoulos]] * [[Jane Lynch]] * [[Sofia Vergara]] * [[Jennifer Hudson]] * [[Craig Bierko]] * [[Larry David]]}} | music = [[John Debney]] | cinematography = [[Matthew F. Leonetti]] | editing = سیم سیګ | studio = {{Plainlist| * [[C3 Entertainment]]<ref name=afi>{{cite web|url=http://www.afi.com/members//catalog/AbbrView.aspx?s=&Movie=68500|title=The Three Stooges|work=[[American Film Institute]]|access-date=February 27, 2017}}</ref> * [[Charles B. Wessler|Charles B. Wessler Entertainment]]<ref name=afi/> * [[Dune Entertainment]]<ref name=afi/> * [[Farrelly brothers|کنډروم تفریح انټرټېنمينټ]] }} | distributor = [[20th Century Fox|ټونټي سنچری فوکس]] | released = {{Film date|2012|04|13|ref1=<ref name=hr>{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/three-stooges-gets-a-release-233459|title='The Three Stooges' Gets A Release Date|last=Schutte|first=Lauren|work=[[The Hollywood Reporter]]|date=September 9, 2011|access-date=September 12, 2011}}</ref>}} | runtime = ٩٢ دقېقې <!--Theatrical runtime: 92:04--><ref name="bbfc">{{cite web | url=https://bbfc.co.uk/releases/three-stooges-film | title=''The Three Stooges'' (PG) | work=[[British Board of Film Classification]] | date=May 28, 2012 | access-date=December 3, 2016 | archive-date=August 22, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170822052419/http://bbfc.co.uk/releases/three-stooges-film | url-status=dead}}</ref> | country = د امريکا متحده ايالات | language = انګریزي | budget = $30 ميليونه | gross = $54.8 ميليونه<ref name="auto">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=threestooges.htm|title=The Three Stooges (2012) - Box Office Mojo|website=www.boxofficemojo.com|access-date=January 22, 2018}}</ref> }} '''درې ياران هغه هم لېونيان''' د ٢٠١٢ کال يو مسخراچي فيلم وو، د فلم بشپړ انګرېزي نوم او د مشهوره کېدو نوم يې '''''The Three Stooges: The Movie''''' وو. ==سرچينې== <references /> [[وېشنيزه:امریکایی فلمونه]] 2zydv94g9sjzlhmcv1m3um43qrxbyy9 0 54408 369249 324442 2026-09-23T06:11:01Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369249 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Elaeagnus angustifolia 20050905 942.jpg|بټنوک|250px| [[د سینځلو ونه]]]] '''د سنځلې ونه''' د {{lang-en|Elaeagnus}} د Elaeagnus Angustifolia په كورنۍ پوري اړه لري، او يو دوه مشيمه (Dicotyledon) بوټي دي، خپله ډيره نمو د سپرلي او مني په موسم كي تر سره كوي، دا بوټي سپين رنگ ته ورته پاڼي لري ، زيړ گلان توليدوي همدارنگه ددي وني ميوه په اوړي كي منځ ته راځي او تر مني دوام پيدا كوي، ددي وني لوړوالي تر ۳۵ فوټه رسيږي. دا ونه د ريښي، تخم او قلمي په وسيله تكثير كيږي همدارنگه دا ونه د وچكالي په مقابل كي ډير مقاومت لري. == [[درمل|درمليز]] ارزښت == د سنځلو د ونې پاڼې د قبض پيداکونکی خواص لري، له گلانو څخه یی د ځینو مایعاتو د خوشبو کولو لپاره کار اخیستل کیږي. ==نور خصوصیات== دي وني پاڼي بيضوي او تياره شني دي، كوچني ژيړ او خوشبويه گلان لري چي د مي او جون په مياشتو كي منځ ته راځي، دا ونه وروسته له دريو كلونو څخه ميوه توليدوي. د سنځلو ريښي د Nitrogen Fixing root Nodules درلودونكي دي چي دا ددي ونو سره مرسته كوي تر څو په ډيرو غريبو خاورو كي نمو وكړي او توافق تر لاسه كړي. سنځلي په اصلي ډول په چين او جاپان پوري اړه لري او په 1900 ميلادي كال كي شمالي امريكا ته وپيژندل شوه. دا بوټي په امريكا كي د ځمكي د تخريب د مخنيوي، د ځمكو د احيا، د وحشي ځناورو د محيط د جوړولو او ښكلا لپاره كرل كيږي، دا بوټي په غربي او منځني اسيا پوري اړه لري او له روسيي او قزاقستان څخه تر تركيي پوري ددي بوټي اصلي وطن دي. ددي بوټي پاڼي متانوبي دي چي د 4-9 سانتي مترو پوري رسيږي او 1-2.5 سانتي متره پراخوالي لري او همدارنگه څنډي يي همواري دي، په لوړه اندازه اروماتيكي گلان چي دوه دري ځونډي يي سره يو ځاي وي او ۱ سانتي متر اوږدوالي لري توليدوي اوددي بوټي گلان د زيړي كرولا درلودونكي دي دا يوه عالي باد ماتونكي (Wind Break) ونه ده چي د لږو اوبو په مقابل كي مقاومت لري او همدارنگه كولاي شي چي د مالگينو او Alkali خاورو كي وده وكړي ، ددي وني تخم ددريو كلونو لپاره په خاوره كي ژوندي پاتي كيداي شي، ريښي يي ژوري دي دا ونه په ريگي او كلكو كلي خاور كي نمو كولاي شي او د سيلابونو په مقابل كي مقاومت لري. دا ونه په يوه كال كي ۶ فوټه نمو كوي. ددي وني له بيلابيلو برخو لكه ميوه، پوست او شيري څخه صنعتي او طبي گټي لاس ته راځي. ددي وني له پوست څخه تتراهيدروآرمور - متيل – N استخراجيږي ددي وني له پاڼو څخه د آلكانوييد په نامه يوه بله كيمياوي ماده لاس ته راځي چي له دي دواړو مادو څخه ددوا په جوړولو كي گټه اخيستل كيږي. د سنځلي ميوه ددريو برخو (پوست ، منځني برخه او هستي ) څخه منځ ته راغلي. د سنځلي منځني برخه او هسته ډير غذايي اهميت لري ، د سنځلي منځني برخه دوه ډوله قندونه گلوكوز او فركتوز او 7 نوعه اشباع شوي او غير اشباع شوي چربي درلودونكي ده. د سنځلي هسته 17 نوع امينو اسيدونه لري چي هر يو دا امينو اسيد ښه طبي گټه لري. او داسي ويل كيږي چي دا ميوه د صفرا لپاره دوا ده ، په سنتي طب كي دا ميوه د قبض لپاره ، د غاښونو او د معدي د زخم لپاره ديره موثره ده. ددي وني څخه د عطر جوړولو او د لرگي په صنعت كي گټه اخيستل كيږي. دا ميوه د قي د مخنيوي لپاره هم يوه ښه دوا گڼل كيږي. همدارنگه دا ميوه د سړو تبو دلري كولو او د زړه لپاره ښه گتوره ميوه ده. همدارنگه كه چيري دا ميوه د زيتونو په غوړو كي سره شي نو د خارښ، د بندونو د درد او همدارنگه د ويښتانو د نمو لپاره گټوره ده. په اسپانيا كي د سنځلو د گلانو له شيري څخه د شديدو او خطرناكو تبو په مخنيوي كي گټه اخلي. د سنځلي په پوست كي آلكالوئيد الدآگنين او يوبل سريښناك آلكالوئيد شتون لري. د سنځلي ميوه د ويتامين A او B ويتامينونودرولودونكي ده همدارنگه لږ اندازه ويتامين K هم لري. همدارنگه سنځله د بواسيرو لپاره هم گټوره ده، هغه څوك چي ډيري متيازي كړي دهغو د مخنيوي لپاره ښه دوا ده. سنځله د جگر د ناروغيو لكه زيړي لپاره ډيره گټوره ده، په سنځله كي د كلسيم اندازه ډيره ده نو له دي امله د هډوكي لپاره گټوره ده. دا ميوه د درد ضد ، سرطان ضد او د ويني د فشار مخنيونكي ده. او همدارنگه د شكر د ناروغي لپاره ډيره گتوره ده. د سنځلي گلان دوه ډوله يعني د نر او ښځي په شكل پيدا كيږي، سنځلي ته په انگليسي ژبه deaster او Bohemian oleaster او Russian olive ، په فرانسوي ژبه chalef او Eleajne ويل كيږي. په عراق كي ورته غبيده بادام او په عربو كي ورته غبيرا ويل كيږي، د سنځلو د گلانو عطر په 50 متري كي محسوس كيږي. د هغه لوښو او اسبابو تصويرونه چي د سنځلي له لرگي څخه جوړ شوي دي ==سرچینې== {{Ltr}} * Nonnative Invasive Plants of Southern Forests - USDA Forest Service http://www.invasive.org/eastern/srs/RO.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170225045713/http://www.invasive.org/eastern/srs/RO.html |date=2017-02-25 }} - Aug 26, 2004 * Fire Effects Information System - USDA Forest Service http://www.fs.fed.us/database/feis/plants/tree/elaang/all.html - Aug 26, 2004 * Weeds Gone Wild: Alien Plant Invaders of Natural Areas - Plant Conservation Alliance http://www.nps.gov/plants/alien/fact/elan1.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170519212136/https://www.nps.gov/plants/alien/fact/elan1.htm |date=2017-05-19 }} - Aug 26, 2004 * Element Stewardship Abstract - The Nature Conservancy http://tncweeds.ucdavis.edu/esadocs/documnts/elaeang.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070207023218/http://tncweeds.ucdavis.edu/esadocs/documnts/elaeang.pdf |date=2007-02-07 }} - Aug 26, 2004 * Invasive Plant Atlas of New England - University of Connecticut http://www.lib.uconn.edu/webapps/ipane/browsing.cfm?descriptionid=49 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060910013530/http://www.lib.uconn.edu/webapps/ipane/browsing.cfm?descriptionid=49 |date=2006-09-10 }} - Aug 26, 2004 * Weed of the Week - USDA Forest Service http://www.na.fs.fed.us/fhp/invasive_plants/weeds/russian-olive.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306162530/http://www.na.fs.fed.us/fhp/invasive_plants/weeds/russian-olive.pdf |date=2016-03-06 }} - Nov 7, 2006 {{پای}} [[وېشنيزه:مېوې]] 3fotq5y0o947msnnuilbq53b16yv0g4 0 55587 369307 272364 2026-09-23T10:49:22Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369307 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Www.wikipedia_screenshot_(2021).png|بټنوک|330x330px| دا د یوه ویبځاى انځور دی. دا د [http://www.wikipedia.org ویکيپیډیا] ويبځاى دى.]] په '''ويبځاى''' ډېرې ويبپاڼې وي. خلک ویبځاى ته د [[سولگر|کمپیوټر]] په وسيله ورځي، دا کمپيټر کېداى شي چې په ګرځنده ټليفون کې وي او يا هم په ځيرک [[تلويزون|تلويزيون]] کې. يو ویبځاى په بل کمپیوټر کې ساتل شوى وي چې ویبسرور ورته وايي. == عمومي کتنه == زياتره وخت په يو ويبځاى کې، يوه د کورپاڼه په نوم يوه ويبپاڼه وي چې هغه ويبپاڼه د همدې ويبځاى نورو ويبپاڼو ته تړاونه لري. کله کله نورو ويبځايونه ته هم تړاونه لري. کورپاڼه د ويبځاى هرکلى او سريزه بلل کيږي. ويبځايونه د کاروبار لپاره کارول کيږي چې خرڅلاو او خبرتياوې پکې کېداى شي. د نورو خلکو سره خبرې کولو لپاره هم کاريږي. == ډولونه == * ویب لاګ ''(د بلاګ په نوم هم پیژندل کيږي)'' . <ref>{{cite web |url=http://www.computerhope.com/jargon/w/weblog.htm |title=Weblog |author= |website= |publisher=Computer Hope |accessdate=3 April 2016}}</ref> * ویکي (داسې يو ويبځاى چې هر څوک پکې ويبپاڼې سمولى شي'')'' . <ref>{{cite web |url=https://net.educause.edu/ir/library/pdf/ELI7004.pdf |title=7 things you should know about... Wikis |author= |website= |publisher=EDUCAUSE |accessdate=3 April 2016 |archive-date=9 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309215223/http://net.educause.edu/ir/library/pdf/ELI7004.pdf |url-status=dead }}</ref> * د مینځپانګې مدیریت سیسټم ''(داسې يو سافټویر چرته چې تاسو وکړاى شئ ويبځاى په اسانه توګه جوړ کړئ)'' . * د لټون انجن ''(د ګوګل په څېر ویبځاى، چرته چې تاسو کولاى شئ نور ويبځايونه ولټوئ او پيدا يې کړئ)'' .<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/webwise/0/22562913 |title=What is a search engine? |author= |date=6 June 2013 |website= |publisher=BBC |accessdate=3 April 2016 |archive-date=30 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161130065215/http://www.bbc.co.uk/webwise/0/22562913 |url-status=dead}}</ref> * د ټولنیزو شبکو سایټونه ''(لکه [[فیسبوک]]، په کوم کې چې تاسو له ملګرو سره اړیکه ونيسئ)'' .<ref>{{cite web |url=http://www.dictionary.com/browse/social-networking |title=social networking |author= |website=The Free Dictionary |publisher=Farlex |accessdate=3 April 2016}}</ref> == لاسرسی == کاروونکي يو ويبځاى ته په يو ځانګړى تړاو چې ويبپته ورته وايي (انګرېزي: URL) ورتلاى شي. دا د ويبځاى پته ده چې د ويب براوسر په سر کې ښودل کيږي. د يوه ويبځاى د کورپانې او نورو پاڼو د ويبپتو سر يو ډول وي. لکه د پښتو ويکيپېډيا د ټولو ويپاڼو ويبپتو سر داسې پيليږي "https://ps.wikipedia.org" او بيا نور د هرې پاڼې لپاره مختلف وي. که يو کس د خپل ويبځاى لپاره ډومېن نوم وانخلي، د هغه ويبځاى ته به د اي پي (انګرېزي: IP) په توګه ورځي. == بڼه == زياتره وخت ويبځاى HTML کاروي چې خپل کانتنت وښيي. ويبځاىګر پوستغال داسې پروګرامونه دي چې هغه پوره ويبځاى جوړوي بغير له کوډ څخه. == سرچینې ==  {{reflist}} 4ifu9x8cidwzk4ax0zm6j1kudua946u 0 56209 369137 286875 2026-09-22T22:51:03Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369137 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=انټز|editing=ستان ویب|budget=$۴۲–۱۰۵ میلیونه<ref>{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=antz.htm|title=Antz (1998) - Box Office Mojo|website=www.boxofficemojo.com}}</ref><ref>{{cite web|url=https://cinematicfrontier.wordpress.com/2013/08/23/antz-a-bugs-life/|title='Antz' & 'A Bug's Life'|first1=le0pard13 |last1=August 23|first2=2013 at 10:03 am |last2=Reply|date=August 23, 2013}}</ref>|language=انګلیسي|country={{امریکا}}|runtime=۸۳ دقیقې<ref>{{cite web|title=Antz|url=https://www.bbfc.co.uk/releases/antz-1970-1|publisher=British Board of Film Classification|access-date=August 23, 2015|quote=Approved Running time 83m 7s|archive-date=September 23, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923232205/http://www.bbfc.co.uk/releases/antz-1970-1|url-status=dead}}</ref>|released={{Film date|1998|9|19|[[ټورنټو نړیوال فلم فستیوال|TIFF]]|1998|10|2|متحده ایالات}}|distributor=[[ډریم ورکس پیکچرز]]<ref name="AFIAntz"/>|studio={{Plainlist| * [[ډریم ورکس پیکچرز]]<ref name="AFIAntz">{{cite web|title=Antz|url=http://catalog.afi.com/Catalog/MovieDetails/60633|publisher=American Film Institute|access-date=December 26, 2016}}</ref> * [[ډریم ورکس انیمیشن]]<ref name="AntzNumbers">{{cite web |title=Antz |url=https://www.the-numbers.com/movie/Antz#tab=summary |website=[[The Numbers (website)|The Numbers]] |access-date=June 14, 2019}}</ref> * [[پیسیفک ډیټا عکسونه]]<ref>{{cite web|title=D'Works, PDI trumpet 'Tusker'|date=December 4, 1998|url=https://variety.com/1998/film/news/d-works-pdi-trumpet-tusker-1117489121/|publisher=[[Variety (magazine)|Variety]]|access-date=January 8, 2018}}</ref> }}|music={{Plainlist| * [[هیري ګریګسن-ویلیامز]] * [[جان پاول]] }}|image=Antz-Poster.jpg|starring={{Plainlist| * [[ووډي الن]] * [[ډان ایکرویډ]] * [[اني بینکرافټ]] * [[جین کورټین]] * [[ډینی ګلوور]] * [[جین هیکمن]] * [[جینیفر لوپیز]] * [[جان مهوني]] * [[پاول مزورسکي]] * [[ګرانټ شود]] * [[سلویسټر سټالون]] * [[شارون سټون]] * [[کریسټوفر واکن]]}}|story=|screenplay={{Plainlist| * [[ټډ الکوټ]] * [[کریس ویټز]] * [[پاول ویټز]] }}|producer={{Plainlist| * [[براد لويس]] * [[ارون وارنر]] * پیټي ووتون }}|director={{Plainlist| * [[ایریک ډارنیل]] * [[ټیم جانسن]] }}|border=yes|caption=د تیاتر خوشې کولو پوسټر|gross=$۱۷۱.۸ میلیونه<ref name=mojo>{{cite web|title=Antz (1998) – Box Office Mojo|url=https://boxofficemojo.com/movies/?id=antz.htm|access-date=April 22, 2011}}</ref>}} '''انټز''' {{Lang-en|Antz}} د ۱۹۹۸ امریکایی کمپیوټر انیمیشن ساہسک کامیډی فلم دی چې د ټریک الکوټ ، کریس ویټز ، او پاول ویټز لخوا د سکرین پلې څخه ایریک ډارنل او ټیم جانسن لخوا لارښود شوی. == قیصه == په ملیونونو اوسیدونکو سره په زنګ کې ، ز ۴۱۹۵ د کارګر میږه ده. په موافقت سیسټم کې د پام وړ احساس کول ، هغه په ناڅاپي ډول ښکلې شهزادګۍ بالا سره ویني ، څوک چې د ټولنیز کچې په پای کې ورته ستونزه لري. د هغې سره د بیا لیدو لپاره ، ز د خپل سرتیري ویور سره اړخونه بدلوي - یوازې د پیښو په جریان کې اتل کیږي. د دې په واسطه هغه په نا ارامه توګه د زړه راښکونکي عمومي منډیبل (د بالا منګی ، په لاره کې) ناوړه پلانونه تیریږي ، څوک چې غواړي د میږې ټولنه په غوره ، قوي نسل (سرتیرو) او ټیټ ، له مینځه وړل شوي نسل (کارګرانو) باندې وویشي. ). مګر زیډ او بالا ، دواړه د خطرناک وضعیت څخه ناخبره دي ، د حشراتوپیا ته په لاره اچولو سره د ظالم سیسټم پریښودو هڅه کوي ، دا هغه ځای دی چیرې چې خواړه سړکونه پاکوي. == سرچینې == <references /> == بهرنۍ اړیکې == * {{IMDb title|0120587}} [[وېشنيزه:امریکایی فلمونه]] [[وېشنيزه:انیمیشن فلمونه]] qtrqlaa8meyazuraclbqbb199m8ssi3 0 56406 369144 364888 2026-09-22T23:17:32Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369144 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Iontophoresis_device.png|بټنوک| د ډېرو خولو يا عرق کولو د درملنې لپاره د اېنټوپرسېس وسیله]] '''اېنټوپرسېس''' یا '''یونتوفورز''' (په [[انگرېزي ژبه|انګرېزي]]: Iontophoresis) يو طبي تخنيک يا کړنه ده چې د خپلواکو درملنو، درمل رسونې، او تشخيص لپاره کارول کېږي. == نوم‌ ايښودنه == د اېنټوپرسېس نوم د لاندې برخو څخه تشکیل شوی: ion که څه هم د یوناني ریښې ienai څخه اخیستل شوی چې د (تګ) په مانا دی، phore چې د phorein څخه اخیستل شوی د وړلو په معنا دی. sis - کوم چې د یوناني مخفف معنی لري عمل ، پروسه او وضعیت. په عموم کې ، د دې تخنیک نومول د هغې تاریخ او د غوښتنلیکونو یوې ډلې پراساس دي چې پکې د چارج شوي ذرو لیږد شامل و. == د ډیرو خولو کولو درملنې کې رول == د اېنټوپرسېس یو له خورا مهم غوښتنلیکونو څخه د ډیر خولې درملنه ده ، کوم چې د FDA لخوا تصویب شوی. <ref>Division of Neurological and Physical Medicine Devices. (2014). “[https://www.fda.gov/downloads/AdvisoryCommittees/CommitteesMeetingMaterials/MedicalDevices/MedicalDevicesAdvisoryCommittee/OrthopaedicandRehabilitationDevicesPanel/UCM386449.pdf Classification Discussion: Iontophoresis Devices Not Labeled for Use with a Specific Drug] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170509111103/https://www.fda.gov/downloads/AdvisoryCommittees/CommitteesMeetingMaterials/MedicalDevices/MedicalDevicesAdvisoryCommittee/OrthopaedicandRehabilitationDevicesPanel/UCM386449.pdf |date=2017-05-09 }}”. ''U.S. Food and Drug Administration''. pp.11.</ref> == په درمل رسونې کې رول == د iontophoresis بل کار د پوستکي له لارې درم رسونه ده. == سرچینې == {{لړسرچينې|۲}} == بهرنۍ تړنې == * [http://www.balegoonline.org/index.php?main_page=index&cPath=501_507 په فزیکي درملنه او سپورت درملو کې د کارولو لپاره آیونټوفورسیس پروتوکولونه] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210810050127/https://www.balegoonline.org/index.php?main_page=index&cPath=501_507 |date=2021-08-10 }} bae2eiwr85onreoakupspuohdv4duk5 0 57581 369327 364705 2026-09-23T11:43:56Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369327 wikitext text/x-wiki ښځینه همجنس باز (Lesbian)، نارینه هم جنس باز (gay)، نرښځی (bisexual)، او جنس-تغییر یا ترانس جنډر (transgender) افراد چې (LGBT) ورته ویل کېږي، په [[سویلي کوریا|سوېلي کوریا]] کې د عادي خلکو په پرتله له قانوني کړاوونو او تبعیض سره مخ دي. پداسې حال کې چې په سویلي کوریا کې د نارینه او ښځینه همجنسي جنسي فعالیت قانوني دی، واده یا د قانوني ملګرتیا نور ډولونه د ورته جنسي ملګرو لپاره نشته .<ref>{{Cite web|last=김재현|date=2014-02-12|title=타임誌 "한국인의 동성애 인식 빠르게 변화"|url=https://www.yna.co.kr/view/AKR20140212007000092|access-date=2021-06-23|website=연합뉴스|language=ko}}</ref><ref>{{Cite web|title=South Korea's LGBT Community Is Fighting for Equal Rights|url=https://time.com/6575/south-koreas-lgbt-community-is-fighting-for-equal-rights/|access-date=2021-06-23|website=Time|language=en|archive-date=2022-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121015305/https://time.com/6575/south-koreas-lgbt-community-is-fighting-for-equal-rights/|url-status=dead}}</ref><ref name="diplomat-2019">{{cite news|last1=Rich|first1=Timothy S.|last2=Eliassen|first2=Isabel|title=What's Behind South Korea's Persistent LGBT Intolerance?|url=https://thediplomat.com/2019/03/whats-behind-south-koreas-persistent-lgbt-intolerance/|access-date=8 June 2019|work=The Diplomat|date=19 March 2019}}</ref> په سویلي کوریا کې همجنسبازي په ځانګړي ډول د سویلي کوریا په اساسي قانون یا د مدني جزا قانون کې نه دي ذکر شوی. د بشري حقونو د ملي کمیسیون قانون 31 ماده وايي "هیڅ فرد باید د هغه د جنسي تمایل پر اساس تبعیض ونه لري". خو، د نظامي جزا قانون 92 ماده، چې دا مهال تر قانوني ننګونې لاندې ده، د ورته جنسي غړو تر مینځ جنسي اړیکې د "جنسي ځورونې" په توګه مجازات کوي، چې حد اقل په یو کال بند محکومیږي. په 2010 کال کې، یوې نظامي محکمې پرېکړه وکړه چې دغه قانون غیر قانوني دی او ویلي یې دي چې همجنسبازي په کلکه یوه شخصي مسله ده. خو، دا د سویلي کوریا اساسي قانون محکمې ته راجع شوه، چې په 2011 کې اساسي قانون تایید کړه.  <ref name="military">{{cite web|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/news/nation/2010/09/117_67179.html|title=Will homosexuality be accepted in barracks?|work=[[The Korea Times]]|date=2010-06-06}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20110331001070|title=Court upholds ban on gays in military|last=배현정|date=2011-03-31|website=www.koreaherald.com|language=en|access-date=2019-06-03}}</ref> ترانسجینډر خلکو ته اجازه ورکړل شوې چې د 20 کلنۍ وروسته په سویلي کوریا کې د جنسي تغییر جراحي ترسره کړي او کولای شي په رسمي اسنادو کې د دوی د جنس معلومات بدل کړي. هریسو د سویلي کوریا لومړی ټرانسجینډر ساتیري دی، او په 2002 کال کې په سویلي کوریا کې دوهم کس شو چې په قانوني ډول یې جنس بدل کړ.<ref>{{cite web|url=http://www.gaynz.com/articles/publish/32/article_5801.php|title=Being gay in South Korea|publisher=GayNZ.com|access-date=2010-09-16|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110807015346/http://www.gaynz.com/articles/publish/32/article_5801.php|archive-date=7 August 2011|df=dmy-all}}</ref> همجنسباز کوریایان تراوسه په کور او کار کې له ستونزو سره مخ دي، او ډیری کورنۍ، ملګرو یا همکارانو ته د دوی جنسي تمایل نه ښکاره کېدل غوره ګڼي.<ref>{{cite web|title=South Korea's 18th Queer festival starts today, but gay people still face discrimination and hate|url=https://www.pri.org/stories/2017-07-14/south-koreas-18th-queer-festival-starts-today-gay-people-still-face|website=Public Radio International|access-date=2021-10-20|archive-date=2017-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814223129/https://www.pri.org/stories/2017-07-14/south-koreas-18th-queer-festival-starts-today-gay-people-still-face|url-status=dead}}</ref> د 2017 کال په اګست کې، سترې محکمې حکومت ته امر وکړ چې "د رنګين ټال هاخوا" (کوریا: 비온 뒤 무지개 재단)) ، د LGBT حقونو بنسټ، ته اجازه ورکړي چې د عدلیې وزارت سره د خیریه بنسټ په توګه ثبت شي. د رسمي ثبت پرته، بنسټ نشو کولی د مالیه-‌پذیر مرستې لاس ته راوړي او د قانون سره سم عمل وکړي. په 2014 کې، د سویلي کوریا حکومت د ملګرو ملتونو د پرېکړه لیک په ګټه رایه ورکړه چې هدف یې د LGBT خلکو پروړاندې تبعیض سره مبارزه ده. <ref>{{cite web|url=https://www.hrw.org/news/2017/08/04/south-korea-supreme-court-affirms-lgbt-rights|title=South Korea: Supreme Court Affirms LGBT Rights|publisher=[[Human Rights Watch]]|date=4 August 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.hani.co.kr/arti/english_edition/e_national/689681.html|title=Government denies recognition to sexual minority rights group|date=4 May 2015|newspaper=[[The Hankyoreh]]}}</ref><ref name="Nqapia">{{cite web|url=https://www.nqapia.org/wpp/lgbtq-rights-in-south-korea/|title=FACT SHEET: LGBTQ Rights in South Korea|last=NQAPIA|date=12 February 2018|access-date=20 October 2021|تاريخ الأرشيف=25 July 2019|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190725230357/https://www.nqapia.org/wpp/lgbtq-rights-in-south-korea/|url-status=dead|خونديځ نېټه=25 July 2019|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190725230357/https://www.nqapia.org/wpp/lgbtq-rights-in-south-korea/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190725230357/https://www.nqapia.org/wpp/lgbtq-rights-in-south-korea/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190725230357/https://www.nqapia.org/wpp/lgbtq-rights-in-south-korea/}}</ref> == تاریخچه == د د ټولو سرچینو له پوښښ سره، همجنسیت هېڅکله په سویلي کوریا کې غیرقانوني نه و. که څه هم په کوریایي ادبیاتو یا دودیز تاریخي موضوعاتو کې د همجنسبازۍ خورا لږ ذکر شته، د اشرافو او بودايي راهبانو ډیری غړي پیژندل شوي چې همجنس غړو ته دوی جذب شوي یا هم عملي توګه ورسره ښکېل شوي دي. <ref>{{cite web|url=http://www.utopia-asia.com/korlife2.htm|title=Korean Gay and Lesbian History|publisher=Utopia-asia.com|access-date=2011-01-20}}</ref> د سیلا د سلطنت په جریان کې، ډیری لوړ پوړي نارینه اوښځې پیژندل شوې چې په همجنسي فعالیت کې بوخت وو او د همجنس کس سره يې خپله مینه څرګنده کړې ده. د دې په مینځ کې پاچا هایګونګ دی. سربیره پردې، هورانګ (هنګول: 화랑 Han هانجا: 花 郞) چې د ګلانو اتلان یا د ګلانو هلکانو په نوم هم پیژندل کیږي، د سیلا د نارینه جنګیالیو یوه اشرافي ډله وه، چې د دوی د همجنسبازي او ښځینه والي لپاره مشهور وو. د سامګوک یوسا، چې د کوریایي افسانو، کیسو او تاریخي موضوعاتو ټولګه ده، ځانګړې کرښې شته چې چې د هورانګ همجنسي طبیعت څرګندوي.<ref>{{cite web|url=http://www.theasian.asia/archives/91736|title=Homosexuality in ancient and modern Korea|date=12 August 2015}}</ref><ref name="thesis">{{Cite web|url=https://helda.helsinki.fi/bitstream/handle/10138/162883/Naaranoja_Kata_Pro%20gradu_2016.pdf?sequence=2|title=South Korean University Students' Attitudes toward Homosexuality and LGBT Issues}}</ref> د ګوریو سلطنت په وخت کې، پاچا موکجونګ (980-1009) او پاچا ګونګمین (1325–1374) د دواړو په اړه اسناد شته چې ډیری وینچنګ ("نارینه مینه وال") یې په محکمو کې د "کوچني ورور خدمتګار" (چاجوی) په توګه ساتلي وو چي د دوی جنسي ملګري به وو. د خپلې ښځې له مړینې وروسته، پاچا ګونګمین حتی دومره وړاندې لاړ چې یو وزارت یې رامینځته کړ چې یوازینی هدف یې د هیواد له ګوټ ګوټ څخه ځوانان لټول او ګمارل وو څو د هغه په محکمه کې خدمت وکړي. د پاچا چونګسن په ګډون نورو هم د نارینه وو سره اوږدمهاله اړیکې درلودې. هغه څوک چې په ورته جنسي اړیکو کې وو د یونګیانګ جیچونګ په نوم یادېږي، چې د ژباړې په هکله یې د نظر اختلاف موجود دی، مګرپه عمومي توګه ورته د "ښامار او لمر" په معنی کتل کیږي.  <ref name="thesis" /> د جوزون په دور کې ډیری اشرافو نارینه او ښځینه شتون درلود چې ورته جنسي اړیکې يې درلودې، لکه د شاهي اشراف ملګرې سن بن بنګ چې د جوزون د مونژونګ دوهمه ملګرې وه او د پاچا سیجونګ نګور وه چې له شړل کېدو وروسته وموندل شوه چې نوموړې له خپلې یوې خدمتګارې سره ویده کېده. د دې دورې په جریان کې، د تیاتر ډلې وې چې د نمسادانګ په نوم پیژندل کېدې چې پکې د کم عمر لرونکي نارینه شامل وو چې میډونګ ("ښکلي هلکان") نومېدل. دې ډلو "د ساتیرۍ مختلف ډولونه، لکه د باند میوزیک، سندرې، نقاب پوش نڅا، سرکس، او د نانځکې لوبې، او ځینې وختونه د ورته جنسي اړیکو نمایشونو وړاندې کول.   <ref name="thesis" /> نیمسندګ په دوه نورو ډلو ویشل شوي د "بوچ" غړي (숫 동모 ، سوتدونګمو) او "ملېکې" (모 모 ، یودونګمو ، یا 암 동모 ، امډونګمو). په سویلي کوریا کې د نو-کنفیوشینیزم خپریدل د کوریایي ټولنې اخلاقي سیسټم، د ژوند لاره، او د کوریا ټولنې ټولنیزې اړیکې تنظیم کړې. نو کنفیوشینیزم ټولنیز نظم او د کورنۍ ټولګه کې په سخت اطاعت ټینګار کوي، چې میړه او ښځې ته راجع کیږي. همجنسبازي او د ورته جنس اړیکې دې سیسټم ته د ګډوډونکي په نظر دی او په دې توګه د "منحرف" یا "غیر اخلاقي" عمل په توګه پیژندل شوي. د 1910 لسیزې راهیسې، نو کنفیوشینیزم خورا ډیر نفوذ له لاسه ورکړی، که څه هم نن د کنفیوشین نظریات او کړنې د سویلي کوریا کلتور او ټولنې ته د پام وړ تعریف ورکوي.<ref name="thesis" /> همجنسبازي په رسمي ډول په 2003 کې د "زیان رسونکي او فحش" په توګه اعلان شوه.  <ref name="thesis" /> == د همجنس اړیکو په رسمیت پېژندل == د همجنس بازانو ودونه او مدني ټولنې په سویلي کوریا کې په قانوني ډول نه پیژندل کېږي. د 2019 په اکتوبر کې، د [[سویلي کوریا]] حکومت اعلان وکړ چې د بهرنيو ډیپلوماټانو همجنس میړه به په رسمیت وپیژني، مګر دا به د سویلي کوریا ډیپلوماتانو ته چې په بهر کې خدمت کوي، همجنس میړه په رسمیت نه پیژني.  <ref>{{Cite web|url=https://www.hankookilbo.com/News/Read/201910201790755799|title=[단독] 주한 외교관 '동성배우자' 지위 인정한 청와대|date=2019-10-21|website=한국일보|language=ko|access-date=2019-10-21}}</ref> د 2014 کال په اکتوبر کې، د ډیموکراتیک ګوند ځینو غړو ملي شورا ته د همجنسي ملګرتیا په رسمیت پیژندلو لپاره یو قانون معرفي کړ. خو دا قانون هېڅکله رایې ته کېنښودل شو.  <ref>{{Cite web|url=http://h21.hani.co.kr/arti/society/society_general/38162.html|title=연애 말고, 결혼 말고, 동반자!|website=h21.hani.co.kr}}</ref> د 2015 کال په جولای کې، لوبغاړی کیم جو ګوانګسو او د هغه ملګری کیم سیونګ هوان د دوی د واده لپاره د قانوني حیثیت غوښتنې لپاره یوه دعوی وکړه. قضیه د می په 2016 کې د سیول لویدیځې حوزې د محکمې او د 2016 په دسمبر کې د استیناف محکمې لخوا رد شوه. دې جوړې وروسته اعلان وکړ چې دوی به خپله قضیه سترې محکمې ته وړاندې کړي. <ref>{{cite web|url=https://en.yna.co.kr/view/AEN20161206010400315|title=S. Korean court rejects gay couple's appeal over same-sex marriage|last=최수향|date=6 December 2016|website=Yonhap News Agency}}</ref><ref>{{cite web|url=http://english.hani.co.kr/arti/english_edition/e_national/773651.html|title=Same sex couple's marriage notice again rejected by court|website=Hano.co.kr|date=7 December 2016}}</ref> د 2021 په جنوري کې، د سیول د جنډر مساوات او د کورنۍ وزارت اعلان وکړ چې دوی به مدني او د رفاه په مقرراتو کې د بدلون وړاندیز وکړي څو واحد والدین او غیر واده شوي، بې له واده ګډ شریکان قانوني کورنۍ وشمېرل شي. خو، د وزارت یوه چارواکي چې له رسنیو سره یې د خبرو کولو واک نه درلود او د نوم د نه ښولو غوښتنه یې کړې وه، په یوه بریښنالیک کې لیکلي وو، چې اصلاحات به یوازې په همجنسبازو جوړو باندې پلي کیږي. "په دې اړه هیڅ بحث نه دی شوی او حتی د همجنسي جوړو په اړه هم غور نه دی شوی،". <ref>{{Cite web|date=2021-02-01|title=Same-sex couples excluded from South Korea's new definition of families|url=http://www.voanews.com/east-asia-pacific/2021/feb/01/same-sex-couples-excluded-south-koreas-new-definition-families|url-status=live|access-date=2021-02-01|website=Voice of America|language=en}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == سرچينې او ياداښتونه == forzh0zaa9j22x7n0f8lzv4gl3ed2g3 0 57735 369268 366205 2026-09-23T07:33:10Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369268 wikitext text/x-wiki فیمینیزم د امریکا په متحده ایالاتو کې هغو خوښتونو او نظرونو ته رسیږي، چې د امریکا په متحده ایالاتو کې يې ښځو ته د حقوقي، اقتصادي، کلتوري او ټولنیز مساوات لرونکي ایالت د تعریف کولو، رامنځته کولو او ورڅخه د دفاع کولو په موخه ده.<ref>{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/feminism|title=Feminism – Definition and More from the Free Merriam-Webster Dictionary|publisher=merriam-webster.com|access-date=12 June 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://dictionary.cambridge.org/dictionary/british/feminism|title=Definition of feminism noun from Cambridge Dictionary Online: Free English Dictionary and Thesaurus|publisher=dictionary.cambridge.org|access-date=12 June 2011}}</ref><ref name=":0">{{cite web|url=http://womenshistory.answers.com/feminism/what-are-the-three-waves-of-feminism|title=What Are the Three Waves of Feminism?|access-date=June 30, 2014|website=Answers|last=Engel|first=Kerilynn|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714235238/http://womenshistory.answers.com/feminism/what-are-the-three-waves-of-feminism|archive-date=July 14, 2014}}</ref><ref name="4thWave-Guardian20131210">{{cite news|last=Cochrane|first=Kira|author-link=Kira Cochrane|title=The Fourth Wave of Feminism: Meet the Rebel Women|url=https://www.theguardian.com/world/2013/dec/10/fourth-wave-feminism-rebel-women|newspaper=The Guardian|date=10 December 2013}}</ref> فیمینیزم د امریکا په سیاست کې ژور اغېز لرلی دی. په سياسي او ټولنيزو حقونو کې د ښځينه او نارينه وو مساوات  (Feminism) د امریکا په متحده ایالاتو کې د زماني ترتيب له مخې په لومړۍ، دويمې او درېيمې څپې وېشل شوې دي. په ۲۰۱۷ کال د نړۍ والې اقتصادي جرګې د جنسيت تر منځ د بېلوالي په نوملړ کې امریکا د جنسيت د مساوات له مخې ۴۹ هېواد دی.<ref>{{cite web|last=Johnson|first=David|url=http://time.com/5028384/gender-gap-united-states-world-economic-forum/|title=48 Countries Are Ahead of the U.S. in Closing the Gender Gap|magazine=Time|date=2017-11-17|access-date=2018-05-31|archive-date=2021-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121155005/https://time.com/5028384/gender-gap-united-states-world-economic-forum/|url-status=dead}}</ref> == د فیمینیزم لومړۍ څپه == په امریکا کې د فیمینیزم لومړۍ څپه د سينيکا فالس( Seneca Falls) په غونډه پيل شوه. د ښځو د حقونو لومړنۍ جرګه د ۱۸۴۸ کال د نوامبر په ۱۹ او ۲۰ د نیویارک د Seneca Falls په (Wesleyan Chapel) کې جوړه شوه.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=EoJrHDirVQUC&pg=PA12|title=Encyclopedia of women and religion&nbsp; ... – Google Books|access-date=June 29, 2011|isbn=9780253346865|year=2006|last1=Keller|first1=Rosemary Skinner|last2=Ruether|first2=Rosemary Radford|last3=Cantlon|first3=Marie}}</ref> دغې جرګې ۱۸۴۰ کال له پېښې څخه الهام اخیست.هغه وخت چې ايلېزابت کېډي سټانټون  ( Elizabeth Cady Stanton) په لندن کې د غلامۍ ضد په یو نړۍ واله غونډه کې له لوکريشيا موټ ( Lucretia Mott) سره وکتل. کنفرانس موټ ( Mott) او نورو امریکايي ښځو ته د ګډون حق ورنه کړ. البته د هغوی د جنسیت له امله، سټانټون(Stanton ) چې د غلامۍ ضد ماموره ځوانه ناوې وه او اغلې موټ (Mott) چې یوه قوي مبلغه او د اصلاحاتو تجربه کاره ښځه وه؛ په ګډه چې د داسې یو مجلس د جوړولو په اړه یې خبرې وکړې، چې د ښځو حالت منعکس کوي یا په نښه کوي. د لوکريشيا موټ (Lucretia Mott) او فريدريک دولاس (Frederick Douglass) په ګډون شاوخوا درې سوه تنو په غونډه کې ګډون وکړ. د غونډې په پای کې ۶۸ ښځو او ۳۲ نارینه وو، هغه پرېکړه لیک لاسلیک کړ، چې ايلېزابت کېډي سټاټون (Elisabeth Cady Stanton) او د ام کلينټوک (M’clintock) کورنۍ لیکلې و.<ref name="npg.si.edu">{{cite web|url=http://www.npg.si.edu/col/seneca/senfalls1.htm|title=seneca falls|publisher=Npg.si.edu|access-date=June 29, 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110709072000/http://www.npg.si.edu/col/seneca/senfalls1.htm|archive-date=July 9, 2011}}</ref> د پرېکړه لیک بڼه د خپلواکۍ اعلاميې ته ورته وه. د بېلګې په ډول د پرېکړه لیک اعلامیه کې راځي : ((موږ دا حقیقتونه د ځان لپاره روښانه کوو، چې ټول نارینه او ښځينه مساوي پيدا شوي او د خپل خالق په واسطه ورته ځانګړي غیر انتقالي حقونه برابر شوي دي)). همدارنګه اعلامیه کاږي چې: (( د بشریت تاریخ د نارینه وو په برخه کې د ښځو پر وړاندې د تکرار شویو، تکلیفونو او په زور اخیستنې تاریخ دی)).<ref name="rochester.edu">{{cite web|url=http://www.rochester.edu/SBA/suffrage_sba_ecs.html|title=The Susan B. Anthony Center for Women's Leadership :: Susan B. Anthony and Elizabeth Cady Stanton|publisher=Rochester.edu|access-date=June 29, 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110628141406/http://rochester.edu/SBA/suffrage_sba_ecs.html|archive-date=June 28, 2011}}</ref><ref name="npg.si.edu" /> په اعلامیه کې همدارنګه هغه فوانین مشخص شوي دي، چې له امله يې یوه ښځه نه شي کولای د مزدورۍ، پيسو او جایداد څښتنه شي. یاد ټول حقونه یوازې د دوی مېړونو( خاوندانو) ته ورکول کېدل. هغو قوانینو ته چې په ټوله امریکا کې چې د یادو شويو حقونو غوښتنه یې کوله د پوښښ قوانینو په نوم یادېدل. زده کړو ته د ښځو د لاسرسي مسلکي دندو کموالي او ضعیفه حالت د ا ایجابولو چې ښځې په کلیساګانو کې کار وکړي.همدارنګه اعلامیې بیانول، چې ښځې باید د رايې ورکولو حق ولري.د سينيکا (Seneca) په غونډه کې ځينو ګډونوالو د روچستر ( Rochester) د ښځو د حقونو کنفرانس جوړ کړ. دغه کنفرانس د نیویارک په روچسټر (Rochester ) کې د لومړني کنفرانس څخه دوه اوونۍ وروسته جوړ شو. په اوهایو، پنسلوانیا او نیویارک کې نورو سیمه ییزو کنفوانسیون په ۱۸۵۰ کال کې د ماساچوست( Massachetts) په اورسيسټر ( Worcester) کې جوړ شو. د ښځو د حقونو کنوانسیونونه په ۱۸۵۰ څخه تر کورنۍ جګړې پورې په منظم ډول دایر شول.<ref name="nps.gov">{{cite web|url=http://www.nps.gov/wori/historyculture/womens-rights-movement.htm|title=Women's Rights National Historical Park – Women's Rights Movement (U.S. National Park Service)|publisher=Nps.gov|date=August 17, 2010|access-date=June 29, 2011|archive-date=December 29, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101229055718/http://www.nps.gov/wori/historyculture/womens-rights-movement.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.legacy98.org/move-hist.html|title=Legacy '98: A Short History of the Movement|publisher=Legacy98.org|date=September 19, 2001|access-date=June 29, 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110713081500/http://www.legacy98.org/move-hist.html|archive-date=July 13, 2011}}</ref> د ښځو د رای ورکولو خوځښت په ۱۸۴۸ کال د سينيکا فالس ( Seneca Falls) له غونډې سره سم پيل شو. د غلامۍ د لغوه کولو پلوي خوځښت په ترڅ کې ډېری فعالان په سیاسي ډول پوه شوي دي. خوځښت له کورنۍ جګړې وروسته بیا منظم شو. تجربه لرونکي مبارزین ورسره یو ځای شول، چې اکثرو د مسیحي ښځو د اعتدال ټولنه کې د مخنیوي لپاره کار کړی وو. د نولسمې پېړۍ په پای ته رسېدو سره یوازې ځينو(محدودو) ایالتونو ښځو ته د رايې ورکولو بشپړ حق ورکړ. که څه هم ښځو د شتمنۍ او ماشومانو د ساتنې د حقونو په ترلاسه کولو سره مهمې قانوني بریاوې لرلې.<ref>Rebecca J. Mead, ''How the Vote Was Won: Woman Suffrage in the Western United States, 1868–1914'' (2006)</ref><ref>Glenda Riley, ''Inventing the American Woman: An Inclusive History'' (2001)</ref> په ۱۸۶۶ کال اغلې سټانټون (Stanton) او سوسن بي انتوني (Susan B. Anthony) د مساوي حقونو ټولنه جوړه کړه.د (American Equal Right Association) په نوم دغه سازمان د تور پوستو او سپين پوستو ښځو لپاره و او نارینه وو د ټولو لپاره د رايې ورکولو حق ډالۍ کاوه. د ۱۸۶۸ کال په قانون کې څوارلسم ۱۴ تعدیل ومنل شو. دا لومړنی تعدیل و، چې له مخې يې ښځو د سړیو په شان رایه وکاروله. په ۱۸۶۹ کال کې د ښځو د حقونو خوځښت د څوارلسم او ورپسې پینځلسم تعدیل پر سره د ځينو اختلافاتو له امله په دوه برخو/ګوندونو ووېشل شو، چې تر (۱۸۹۰) ز کال پورې بېرته یو موټي نه شول. ايلېزابت کېډي سټانټون (Elisabeth Cady Stanton) او سوسن بي انتوني (Susan B. Anthony) په نیویارک کې میشت د ښځو د رايې ورکولو ملي ټولنې په نوم یو راډیکال ګوند جوړ کړ، چې لنډيز يې (NWSA) و. بلک ول، لوسي سټون(Lucy stone، Blackwell) او جوليا وارد هووی ( Julia Ward Howe) د امریکايي ښځو د رايې ورکولو ټولنې په نوم محافظه کار ګوند جوړ کړ، چې د نوم لنډيز يې (AWSA) او مقر يې  په بوسټون (‌Boston) کې و. په ۱۸۷۰ کال پینځلسم تعدیل تور پوستو ښځو ته مدني حقونه ورکړل. (NWSA) تعدیل تصویب نه کړ او د شپاړسم تعدیل دعوه يې وکړه، چې (NWSA) په غوښتنه باید ټولو ته د رايې ورکولو زمینه مساعده کړي. فريدريک دوګلاس ( Fredrick Douglass) او د (NWSA) دریځ له امله له سټانټون ( Stanton) او انتوني (Anthony) سره اړیکه پرې کړه.<ref name="memory.loc.gov">{{cite web|url=http://memory.loc.gov/ammem/naw/nawstime.html|title=Votes for Women: Timeline|publisher=Memory.loc.gov|date=August 26, 1920|access-date=June 29, 2011}}</ref> په ۱۸۶۹ کال ( Wyoming) لومړنۍ سیمه یا ایالت شو، چې ښځو ته يې د رايې ورکولو حق ورکړ، لوسا انا سوان (Louisa Ann Swan) په امریکا کې لومړنۍ ښځه وه، چې په ۱۸۷۰ کال يې په عمومي ټاکنو کې رایه وکاروله. نوموړې په 6-Sep-1870 نېټه د (Wyoming) په ( Laramie) کې خپله رایه وکاروله.<ref>[http://www.history.com/this-day-in-history/wyoming-grants-women-the-vote Wyoming grants women the vote — History.com This Day in History — 12/10/1869<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>{{cite book|title=Women vote in the West: the Woman Suffrage Movement, 1869&ndash;1896|url=https://archive.org/details/womenvoteinwestw0000beet|first=Beverly|last=Beeton|publisher=[[Garland Science]]|location=New York|year=1986|isbn=978-0-8240-8251-2|page=[https://archive.org/details/womenvoteinwestw0000beet/page/11 11]}}</ref><ref>{{cite book|title=Women and museums: a comprehensive guide|first=Victor J.|last=Danilov|publisher=[[Rowman & Littlefield|AltaMira Press]]|location=Lanham, MD|year=2005|isbn=978-0-7591-0854-7|page=68|url=https://books.google.com/books?id=4AWmyJvZwkwC&pg=PA68}}</ref> له ۱۸۷۰ ز کال څخه تر ۱۸۷۵ ز کال پورې د ویرجنټیا لويس ميرنر، ويکټوريا اووډهل ( Louis Mirnor, Victoria Woodhull) او ميا براډول (Myea Bradwell) په پرلپسې توګه هڅه وکړه، چې په محکمو کې د رايې ورکولو حق د څوارلسم تعدیل څخه په ګټنې محفوظ کړي؛ خوهڅې يې بریالۍ نه وې، په ۱۸۷۲ کال سوسن بي انتوني (Susan B. Anthony) ونېول شوه او د نیویارک په روچسټر (Rochester) کې محاکمې ته راوړل شوه. نوموړې په ولسمشریزو ټاکنو کې د يووسسیس اس ګرانټ ( Ulysses S. Grant) په پلوۍ د رايې ورکولو هڅه کړې وه. نوموړې (۱۰۰) ډالر او د څارنوالۍ د مصارفو په ورکړه، محکومه شوه، خو له اداینې یې ډډه وکړه. په  ۱۸۷۲ زکال کې ويکتوريا ووډهل (Victoria Woodhull) لومړنۍ ښځه شوه، چې د ولسمشرۍ لپاره يې کمپاین کاوه. که څه هم نوموړې یوازې محدودې رايې درلرلې او يووسسیس اس ګرانټ ( Ulysses S. Grant) په مقابل کې يې وبایلله،. نوموړې د مساویانه حقونود ډلې له خوا نوماند شوی وه. د ورځې د اته ساعته کار فارغې عایداتي ماليې ټولنیزو خیریه پروګرام او د موقفونو ترمنځ د ګټو د شراکت دفاع او پلوي يې کوله. په ۱۸۷۴ کال اني ويټټن ماير (Annie Witten Myer) د مسیحي ښځو د اعتدال جوړه جوړه کړه چې فرانسوي ويللارډ (Willard) ورسره په  ۱۸۷۶ زکال  کې د ټولنې د مشر په توګه په کار پيل کړ. د ټولنې عمومي موخه د الکولو بندول وو. یاده ټولنه ښځو ته د رايې ورکولو د حق یوه مهمه قوه شوه. په ۱۸۷۸ ز کال د لومړي ځل لپاره د امریکا په پارلمان (کانګرس) کې د ښځو د رايې ورکولو تعدیل معرفي شو؛ خو و نه منل شو. په ۱۹۲۰ کال نولسم تعدیل تصویب شو، چې سپين پوستو ښځو ته يې د رايې ورکولو حق ورکاوه. د فیمینیزم لومړنۍ څپه په همدې بریا پای ته ورسېده.<ref>{{cite web|first=Doug|last=Linder|url=http://www.law.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/anthony/timeline.html|title=The Susan B. Anthony Trial: A Chronology|publisher=Law.umkc.edu|access-date=June 29, 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101021125832/http://www.law.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/anthony/timeline.html|archive-date=October 21, 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.archives.gov/exhibits/featured_documents/amendment_19/|title=Featured Document: The 19th Amendment|publisher=Archives.gov|access-date=June 29, 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://victoria-woodhull.com/whoisvw.htm|title=Who Is Victoria Woodhull?|publisher=Victoria-woodhull.com|access-date=June 29, 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.loc.gov/wiseguide/may06/women.html|title=The LOC.GOV Wise Guide : The First Woman to Run for President&nbsp;.&nbsp;.&nbsp;. 50 Years Ago?|publisher=Loc.gov|access-date=June 29, 2011}}</ref> مارګاريټ هېګين سنجر (Margaret Higgen Sanger) چې د جنسيت په برخه کې زده کړې کړې وې، ليکواله وه او د ولادت د کنترول لپاره يې مبارزه کوله. نوموړې د «ولادت کنترول» اصطلاح مشهوره کړه او د لومړي ځل لپاره يې په ۱۹۱۶ز کال د امريکا په متحده ايالاتو کې د (Birth Control) يو کلينيک خلاص کړ. همدارنګه هغه سازمانونه يې جوړ کړل چې په امريکا کې والدينو پلان شوي فدراسيون (Planned Parenthood Federation of America) ته يې وده ورکوله. == سرچينې او ياداښتونه == r3wve39lbzrqxu92y029ux3qtj3lmgu 0 57736 369157 369051 2026-09-23T00:47:08Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369157 wikitext text/x-wiki جعلي خبرونه په هند کې هغو غلطو یا ناسمو معلوماتو ته ویل کېږي چې په خوله او دودیزو رسنیو له لارې ویل کېږي او په دې وروستیو کې د ډیجیټالي وسایلو له لارې تر سره کېږي لکه ایډیټ شوې ویډیوګانې، میمونه، نا تایید شوي اعلانات او په ټولنیزو رسنیو کې خپرې شوې اوازې. په دې هېواد کې د ټولنیزو رسنیو له خوا خپریدونکي جعلي خبرونه په یوه جدي ستونزه باندې اوښتې ده، چې کولای شو په دې برخه کې په ۲۰۱۸ کال کې د هغو ۲۰ کسانو د مړینې موضوع یاده کړو چې په ټولنیزو رسنیو کې د ناسمو معلوماتو د خپراوي له کبله خپل ځانونه له لاسه ورکړل. <ref>{{Cite web|url=https://cis-india.org/internet-governance/resources/Intermediary%20Liability%20Rules%202018.pdf|title=Response to the Draft of The Information Technology [Intermediary Guidelines (Amendment) Rules] 2018|date=31 January 2019|website=[[Centre for Internet and Society (India)|Centre for Internet and Society]]|access-date=3 January 2020|quote=UNESCO has made the following distinction|archive-date=28 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928195202/https://cis-india.org/internet-governance/resources/Intermediary%20Liability%20Rules%202018.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/social-media-india-fans-fake-news|title=Social media in India fans fake news|website=The Interpreter – [[Lowy Institute]]|access-date=27 August 2019}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/opinion/op-ed/disinformation-is-everywhere-in-india/article26626745.ece|title=Disinformation is everywhere in India|last1=Nielsen|first1=Rasmus Kleis|date=25 March 2019|work=The Hindu|access-date=29 August 2019|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.latimes.com/world/la-fg-india-whatsapp-2019-story.html|title=How WhatsApp is battling misinformation in India, where 'fake news is part of our culture'|last1=Bengali|first1=Shashank|date=4 February 2019|website=Los Angeles Times|access-date=28 August 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/fake-news-politicised-misinformation-more-common-in-india-us-expert-1916786|title="Lot Of Misinformation in India Spreads On WhatsApp": US Expert|date=15 September 2018|publisher=NDTV|access-date=28 August 2019}}</ref> == شالید == د رویټرز د ژورنالیزم د زده کړې د انستیتوت مشر، راسموس کلیس نیلسین فکر کوي چې: «د لویدیځ په پرتله د هند په څېر هېواد کې د ناسمو معلوماتو د خپرولو ستونزه ډېره پیچلې او ګواښوونکې ده». هند کې د انټرنېټ په زیاتیدو سره د په ټولنیزو رسنیو کې جعلي خبرونو له لاسه رامنځته کېدونکې زیانونه مخ پر زیاتیدو دي، ځکه چې په دې هېواد کې په ۲۰۱۲ کال کې د انټرنېټ کاروونکو وګړو شمېر له ۱۳۷ میلیونو څخه په ۲۰۱۹ کال کې ۶۰۰ میلیونه وګړو ته رسیدلی. هند د واټساپ تر ټولو ستر بازار دی چې ۲۳۰ میلیونه کاروونکي لري او له همدې کبله د جعلي خبرونو د خپریدو لپاره دا یو له اصلي پلاټفارمونو څخه ګڼل کېږي. یوه تر ټولو اصولي ستونزه دا ده چې د توکو او معلوماتو تر لاسه کوونکي د خپلې بې خبرۍ له لاسه دوی ته په ټولنیزو رسنیو کې پر لیږل شویو معلوماتو باندې باور کوي. د جعلي خبرونو د خپریدو او اغیزو د مخنیوي لپاره ګڼ نوښتونه او لارې چارې په کار اچول شوي دي. جعلي خبرونه همداشان په فیسبوک او ټویټر کې هم خپریږي.   <ref>{{Cite web|date=6 October 2018|title=India's Disinformation War More Complex Than in West: Oxford Prof|url=https://www.thequint.com/news/india/media-coverage-disinformation-in-india-interview-rasmus-nielsen|access-date=27 August 2019|website=The Quint}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Mohan|first1=Shriya|date=26 April 2019|title=Everybody needs a good lie|url=https://www.thehindubusinessline.com/blink/cover/everybody-needs-a-good-lie/article26952244.ece|access-date=28 August 2019|website=Business Line}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|last1=Perrigo|first1=Billy|date=25 January 2019|title=How Whatsapp Is Fueling Fake News Ahead of India's Elections|url=https://time.com/5512032/whatsapp-india-election-2019/|access-date=28 August 2019|website=Time|archive-date=3 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203201713/https://time.com/5512032/whatsapp-india-election-2019/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|date=5 September 2018|title=Disinformation Is Spreading on WhatsApp in India—And It's Getting Dangerous|url=http://pulitzercenter.org/reporting/disinformation-spreading-whatsapp-india-and-its-getting-dangerous|access-date=28 August 2019|website=Pulitzer Center}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Jain|first1=Rishabh R.|date=9 April 2019|title=In India's Election, Voters Feed on False Information|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-04-09/in-india-s-election-voters-feed-on-false-information|access-date=29 August 2019|website=Bloomberg}}</ref><ref>{{Cite web|title=WhatsApp FAQ – Contributing to the safety of elections in India|url=https://faq.whatsapp.com/en/26000233/|access-date=28 August 2019|website=WhatsApp}}</ref><ref>{{Cite web|title=WhatsApp in India: Scourge of violence-inciting fake news tough to tackle|url=https://www.dw.com/en/whatsapp-in-india-scourge-of-violence-inciting-fake-news-tough-to-tackle/a-52709823|access-date=4 June 2020|publisher=Deutsche Welle}}</ref><ref>{{Cite news|date=6 April 2019|title=WhatsApp: The 'black hole' of fake news in India's election|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-47797151|access-date=4 June 2020}}</ref><ref>{{Cite news|date=21 May 2019|title=Alarming lessons from Facebook's push to stop fake news in India|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/tech/internet/alarming-lessons-from-facebooks-push-to-stop-fake-news-in-india/articleshow/69421474.cms|access-date=4 June 2020}}</ref> د ګارډین ورځپاڼې د راپور له مخې، د هند د رسنیو څېړنیزې ادارې CMS ویلي چې په هند کې د جعلي خبرونو د خپریدو یو علت «د رسنیو د تګلارې د تایید نشتوالی» دی. سربېره پر دې، د قانون پلي کوونکو چارواکو د «ساختګي مقالو لیکونکي» خبریالان او ژورنالیستان نیولي دي، په تیره بیا کله چې د هغوی مقالو جنجالونه را پورته کړي دي. <ref name="Handbook2019">{{Cite book|last1=E|first1=Chiluwa, Innocent|last2=A|first2=Samoilenko, Sergei|date=28 June 2019|title=Handbook of Research on Deception, Fake News, and Misinformation Online|url=https://books.google.com/books?id=LJGbDwAAQBAJ|publisher=IGI Global|page=236|isbn=9781522585374|via=Google Books}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Goel|first1=Vindu|last2=Gettleman|first2=Jeffrey|last3=Khandelwal|first3=Saumya|date=2 April 2020|title=Under Modi, India's Press Is Not So Free Anymore|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2020/04/02/world/asia/modi-india-press-media.html|access-date=22 June 2020|issn=0362-4331}}</ref> په هند کې زیاتره جعلي خبرونه د سیاسي او مذهبي موضوعګانو اړوند خپریږي. د BJP، کانګریس او نورو سیاسي ګوندونو د معلوماتي ټیکنالوژۍ برخې د همدې ګوندونو د سیاسي مخالفینو او د هر هغه کمپاین په وړاندې چې د دغو ګوندونو پر خلاف وي، د جعلي خبرونو پر خپرولو باندې تورن شوي دي. د BJP ګوند د مذهبي لږکیو په نښه کولو سره د جعلي خبرونو پر خپریدو باندې تورن شوی دی. د RSS ګوند خپرنیز ارګان Organizer او د کانګریس ګوند خپرنیز ارګان National Herald هم د ګمراه کوونکو رپوټونو په خپرولو سره تورن پیژندل شوي دي.<ref>{{cite news|url=https://www.financialexpress.com/elections/massive-crackdown-on-fake-news-facebook-removes-687-pages-linked-to-congress-it-cell/1534375/|title=Massive crackdown on fake news! Facebook removes 687 pages linked to Congress IT cell|date=1 April 2019|publisher=Financial Express}}</ref><ref>{{Cite web|last=Service|first=Tribune News|title=BJP on backfoot on migrants issue and 'fake' news targeting minorities|url=https://www.tribuneindia.com/news/nation/bjp-on-back-foot-on-migrants-issue-and-fake-news-targeting-minorities-83777|access-date=4 June 2020|website=The Tribune}}</ref><ref>{{Cite web|title=From spreading fake news on JNU to garnering support for CAA through dubious claims, netizens are calling out BJP's IT Cell|url=https://www.firstpost.com/india/from-fake-news-on-jnu-attack-to-luring-people-to-back-caa-through-false-promises-bjps-gargantuan-it-cell-is-being-called-out-by-netizens-7876491.html|access-date=4 June 2020|website=Firstpost|date=8 January 2020}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Bansal|first1=Samarth|first2=Snigdha|last2=Poonam|date=1 April 2019|title=Misinformation Is Endangering India's Election|work=The Atlantic|url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2019/04/india-misinformation-election-fake-news/586123/|access-date=22 June 2020|issn=1072-7825}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.sify.com/news/the-many-lies-about-kerala-by-the-rss-organiser-news-columns-plslpvhadcbff.html|title=The many lies about Kerala by the RSS' Organiser|access-date=2021-10-31|archive-date=2015-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20151118202647/http://www.sify.com/news/the-many-lies-about-kerala-by-the-rss-organiser-news-columns-plslpvhadcbff.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://scroll.in/article/902530/claims-that-shehla-rashid-siphoned-off-funds-collected-for-kathua-rape-victim-is-fake-news|title=Claim that Shehla Rashid siphoned off funds collected for Kathua rape victim is fake news}}</ref> == بېلګې == === کرونا وېروس === د کرونا وېروس اړوند ناسم معلومات د ټولنیزو رسنیو د هغو پیغامونو په بڼه دي چې پکې نا تایید شوي د کورنۍ درملنې، جعلي مشورې او د توطیې تیوري ګانې شاملي دي. د کرونا وېروس په اړه د جعلي خبرونو د خپرولو په تور څه کم دوه کسه تر اوسه پورې نیول شوي دي. د ۲۰۲۰ کال د مارچ په اوومه د هند لومړي وزیر نرېندا مودي له خلکو وغوښت تر څو د کرونا وېروس په اړه اوازو باندې باور مه کوئ. د رسنیو معلوماتي دفتر د مارچ په ۲۴مه د امارو او ارقامو یوه څېړنه خپره کړه چې پکې لیکل شوي و چې په هند کې د بېړني مالي حالت د تپل کېدو په اړه خبرونه جعلي دي. له دې ډول خبرونو سره د مقابلې لپاره، د اپریل له ۱۴مې راهیسې څه باندې ۴۰۰ هندي ساینس پوهان په ګډه سره کار کوي تر څو د همدې وېروس په اړه ناسم معلومات رد کړي. <ref name=":6">{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/03/misinformation-fake-news-spark-india-coronavirus-fears-200309051731540.html|title=Misinformation, fake news spark India coronavirus fears|last1=Purohit|first1=Kunal|date=10 March 2020|publisher=Al Jazeera|access-date=16 March 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.boomlive.in/health/boiled-garlic-water-for-treating-coronavirus-not-really-6737|title=Boiled Garlic Water For Treating Coronavirus? Not Really|date=1 February 2020|website=Boomlive|access-date=2 February 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.businesstoday.in/latest/trends/coronavirus-update-health-worker-arrested-for-spreading-fake-news/story/398312.html|title=Coronavirus update: Health worker arrested for spreading fake news|date=16 March 2020|website=Business Today|access-date=16 March 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/odisha-32-year-old-held-spreading-fake-news-coronavirus-social-media-1655623-2020-03-14|title=Odisha: 32-year-old held for spreading fake news on coronavirus on social media|last1=Suffian|first1=Mohammad|date=14 March 2020|website=India Today|access-date=16 March 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/stop-panicking-pm-modi-is-not-declaring-an-emergency-stay-away-from-fake-news/articleshow/74791920.cms|title=Stop Panicking: PM Modi is not declaring an emergency; Stay Away from Fake News|date=24 March 2020|website=Mumbai Mirror|access-date=25 March 2020|archive-date=26 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126154645/https://mumbaimirror.indiatimes.com/stop-panicking-pm-modi-is-not-declaring-an-emergency-stay-away-from-fake-news/articleshow/74791920.cms|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://inshorts.com/en/news/pib-warns-against-fake-news-about-imposing-financial-emergency-in-india-1585044485348|title=PIB warns against fake news about imposing financial emergency in India|website=Inshorts - Stay Informed|access-date=25 March 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=How 300 Indian scientists are fighting fake news about COVID-19|url=https://www.weforum.org/agenda/2020/04/indian-scientists-covid19-false-infomation-coronavirus/|last1=Dore|first1=Bhavya|date=14 April 2020|website=World Economic Forum|access-date=8 May 2020}}</ref> === په ۲۰۱۹ کال کې د تابعیت (تعدیل شوی) قانون === د تابعیت د تعدیل شوي قانون (CAA) لاریونونو په ټولنیزو رسنیو کې د جعلي خبرونو او جعلي محتوی د توپان لامل وګرځید چې په ترڅ کې یې لاریونوال او د ډیلي پولیس په ورته توګه تر هدف لاندې ونیول. د واکمن BJP ګوند غړي ولیدل شول چې داسې ویډیوګانې یې خپرولې چې پکې په غلطه سره یې خلک له دې خبرول چې ګواکې د عليګړ مسلم پوهنتون محصلینو د هندوانو ضد شعارونه ورکوي. د هند سترې محکمې د هند له مرکزي حکومت څخه وغوښتل تر څو د تابعیت د تعدیل شوي قانون موخې، مقاصد او ګټې ټولو خلکو ته ورسوي تر څو کولای شي په دې اړه خپاره شوي جعلي خبرونه له منځه یوسي. د BJP ګوند مشرانو د ټلیفون یوه شمېره خپره کړه او له خلکو څخه یې وغوښتل چې له دې قانون څخه د ملاتړ ښودلو په خاطر دې دغې شمېرې ته یو میسکال ورکړي. خو دغه شمېره په ټویټر کې په پراخه کچه سره خپره شوه او د دې شمېرې په اړه یې داسې جعلي خبرونه خپاره کړل چې ګواکې دې شمېرې ته په زنګ وهلو سره به تاسې له فاحشه ښځو سره په اړیکه کې شئ او د نیټفلیکس په څیر پلاټفارمونو کې به وړیا ګډون تر لاسه کړئ.<ref name=":7">{{Cite web|last=Goel|first=Kritika|date=2019-12-18|title=Here's Your Round-Up of All the Fake News Around CAA Protests|url=https://www.thequint.com/news/webqoof/round-up-of-fake-news-around-caa-protests-students-police|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201202190430/https://www.thequint.com/news/webqoof/round-up-of-fake-news-around-caa-protests-students-police|archive-date=2020-12-02|access-date=2021-03-15|website=TheQuint|language=en}}</ref><ref name=":5">{{Cite news|others=PTI|date=18 December 2019|title=Supreme Court asks Centre to consider publicising info about CAA to curb circulation of fake news|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/supreme-court-asks-centre-to-consider-publicising-info-about-caa-to-curb-circulation-of-fake-news/article30339988.ece|access-date=21 December 2019|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite news|last=PTI|date=18 December 2019|title=SC asks Centre to consider publicising info about CAA to curb circulation of fake news|work=Rajya Sabha TV|url=https://rstv.nic.in/sc-asks-centre-consider-publicising-info-caa-curb-circulation-fake-news.html|access-date=21 December 2019}}</ref><ref>{{Cite web|last=Chatterji|first=Rohini|date=2020-01-04|title=BJP Resorts To Fake 'Lonely Woman' On Twitter To Drum Up Support For CAA|url=https://www.huffingtonpost.in/entry/bjp-lonely-woman-twitter-caa-support_in_5e10660cc5b6b5a713ba970b|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307224927/https://www.huffpost.com/archive/in/entry/bjp-lonely-woman-twitter-caa-support_in_5e10660cc5b6b5a713ba970b|archive-date=2021-03-07|access-date=2021-03-15|website=HuffPost|language=en}}</ref> د هند امنیتي او استخباراتي ادارو راپور ورکړی و چې دوی له پاکستان څخه شاوخوا ۵۰۰۰ د ټولنیزو رسنیو اداره کوونکي په ګوته کړي دي چې د تابعیت د تعدیل شوي قانون په اړه یې «جعلي او ناسم تبلیغات خپرول»، چې ځینو یې بیا په دې درشل کې «ډېرې ژورې جعلي ویډیوګانې» خپرولې. د ټولنیزو رسنیو پلټفارمونو د جعلي، پاروونکو او عامه خبرونو د کنترول لپاره میډیټران درلودل. <ref>{{Cite web|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/around-5000-pak-social-media-handles-spread-fake-news-on-caa/1687209|title=Around 5,000 Pak social media handles spread fake news on CAA|date=16 December 2019|website=Outlook India|others=IANS|access-date=21 December 2019|archive-date=4 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211104123247/https://www.outlookindia.com/newsscroll/around-5000-pak-social-media-handles-spread-fake-news-on-caa/1687209|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/companies/caa-protests-15-000-social-media-mediators-fight-to-root-out-fake-news-119121601331_1.html|title=CAA protests: 15,000 social media mediators fight to root out fake news|last1=Alawadhi|first1=Karan Choudhury & Neha|date=16 December 2019|work=Business Standard India|access-date=21 December 2019}}</ref> زاړه انځورونه او ویډیوګانې به په ټولنیزو رسنیو کې ان د مشهورو شخصیتونو له خوا خپریدل او په دې سره به د لاریونونو اور ته لمن وهل کېده.  زاړه تصویرونه به همداشان د دې لپاره خپریدل تر څو وښیې چې لاریونوالو په ګڼو ځایونو کې پر تاوتریخوالې لاس پورې کړی دی. دې ته ورته، د پولیسو له خوا د زورزیاتي ځینې پخواني کلیپونه به هم خپریدل او په غلطه سره به یې دا پرې ثابتول چې ګواکې د CAA لاریونوال په دې ډول وهل ټکول کېږي. د BJP د ګوند د معلوماتي ټیکنالوژۍ د برخې مشر، امیټ مالویا هغه منحرف شوې ویډیوګانې هم خپرولي چې پکې د CAA ضد لاریونوال یې ناسم پیژندلي وو او د «زنداباد پاکستان» شعارونه او د هندو ټولنې په وړاندې یې مخرب شعارونه ورکول. <ref>{{Cite web|last=Chaudhuri|first=Pooja|date=2020-01-28|title=Tarek Fatah, the unrelenting fake news peddler who targets Indian Muslims regularly|url=https://theprint.in/hoaxposed/tarek-fatah-the-unrelenting-fake-news-peddler-who-targets-indian-muslims-regularly/355214/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201213153922/https://theprint.in/hoaxposed/tarek-fatah-the-unrelenting-fake-news-peddler-who-targets-indian-muslims-regularly/355214/|archive-date=2020-12-13|access-date=2021-03-15|website=ThePrint|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|date=2019-12-27|title=Telangana BJP MP shares old video with 'communal' claim to question CAA protests|url=https://www.thenewsminute.com/article/telangana-bjp-mp-shares-old-video-communal-claim-question-caa-protests-114865|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210315014735/https://www.thenewsminute.com/article/telangana-bjp-mp-shares-old-video-communal-claim-question-caa-protests-114865|archive-date=2021-03-15|access-date=2021-03-15|website=The News Minute|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Mishra|first=Shweta|date=2019-12-21|title=Fact Check: These viral images are NOT related to recent anti-CAA protests {{!}} Newsmobile|url=https://newsmobile.in/articles/2019/12/21/fact-check-these-viral-images-are-not-related-to-recent-anti-caa-protests/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221192853/https://newsmobile.in/articles/2019/12/21/fact-check-these-viral-images-are-not-related-to-recent-anti-caa-protests/|archive-date=2019-12-21|access-date=2021-03-15|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|last=Chaudhuri|first=Pooja|date=2020-02-10|title=Amit Malviya's fake news fountain: 16 pieces of misinformation spread by the BJP IT cell chief|url=https://scroll.in/article/952731/amit-malviyas-fake-news-fountain-16-pieces-of-misinformation-spread-by-the-bjp-it-cell-chief|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210215030450/https://scroll.in/article/952731/amit-malviyas-fake-news-fountain-16-pieces-of-misinformation-spread-by-the-bjp-it-cell-chief|archive-date=2021-02-15|access-date=2021-03-15|website=Scroll.in|language=en-US}}</ref> د مالیزیا لومړي وزیر د همدې قانون د اړتیا په اړه خبرې وکړي خو له هندي تابعیت څخه یې د هندي مسلمانانو د ممکنه محرومیدو په اړه اندېښنه څرګنده کړه. په مقابل کې د هند د بهرنیو چارو وزارت د هغه «ریښتینې ناسمې څرګندونې» رد کړي او ویې ویل چې دا کار به «هېڅ یو هندي که هغه په هر مذهب پورې تړلی وي له خپل تابعیت څخه محروم نه کړي». د بنګلور د پولیسو کمیشنر له خلکو وغوښتل چې د CAA په اړه جعلي خبرونو باندې باور و نه کړي، په داسې حال کې چې د اسام پولیسو بیا خلکو ته خبرداری ورکړ چې په ټولنیزو رسنیو کې د خپلو مطالبو د خپرولو په اړه دې احتیاط وکړي. <ref>{{Cite web|url=https://mea.gov.in/press-releases.htm?dtl/32230/Factually+Inaccurate+Remarks+by+Prime+Minister+of+Malaysia+on+CAA|title=Factually Inaccurate Remarks by Prime Minister of Malaysia on CAA|website=mea.gov.in|access-date=21 December 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/world-news/malaysian-pm-mahathir-says-people-dying-due-to-law-inaccurate-says-india/story-X4uoQD4ryfY6usf5Dvok4M.html|title='Factually inaccurate': India rebuts Malaysian PM's remark on citizenship law|date=21 December 2019|website=Hindustan Times|access-date=21 December 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.livemint.com/news/india/section-144-imposed-in-bengaluru-other-parts-of-karnataka-to-disallow-protests-against-caa-nrc-11576688875291.html|title=Section 144 imposed in Bengaluru, other parts of Karnataka|last1=Poovanna|first1=Sharan|date=18 December 2019|website=Livemint|access-date=21 December 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/caa-protest-be-cautious-posting-social-media-assam-police-tells-people-1630156-2019-12-20|title=Be cautious while posting on social media, Assam police tells people|date=20 December 2019|website=India Today|others=Press Trust of India|access-date=21 December 2019}}</ref> === ټولټاکنې === د هند د ۲۰۱۹ کال په عمومي ټولټاکنو کې جعلي خبرونه زښته ډېر وو. تر ټولټاکنو وړاندې د ټولنې په هره کچه کې ناسم معلومات خورا زیات وو. هان ځینو خلکو د هند دغو ټولټاکنو ته د «هند لومړني د واټساپ ټولټاکنو» نوم ورکړ، ځکه چې په دې ټولټاکنو کې واټساپ د زیاترو نوماندانو له خوا د تبلیغاتو د یوې وسیلې په توګه کاریده. لکه څرنګه چې VICE او AltNews لیکي: «ګوندونو د واټساپ اپلیکیشن  وسله وال کړی و» او په مقابل کې «ناسم معلومات وسله وال شوي وو». <ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/elections/story/india-lok-sabha-elections-fake-news-photoshop-lie-truth-1537053-2019-05-28|title=Clip, flip and Photoshop: Anatomy of fakes in Indian elections|date=28 May 2019|website=India Today|access-date=28 August 2019}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2019/04/india-misinformation-election-fake-news/586123/|title=Misinformation Is Endangering India's Election|last1=Bansal|first1=Samarth|date=1 April 2019|work=The Atlantic|access-date=28 August 2019|last2=Poonam|first2=Snigdha|issn=1072-7825}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ox.ac.uk/news/2019-05-13-junk-news-and-misinformation-prevalent-indian-election-campaign|title=Junk news and misinformation prevalent in Indian election campaign|date=13 May 2019|publisher=University of Oxford|access-date=28 August 2019|archive-date=27 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190827091557/http://www.ox.ac.uk/news/2019-05-13-junk-news-and-misinformation-prevalent-indian-election-campaign|url-status=dead}}</ref><ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/india-election-socialmedia-fakenews-idUSKCN1RE08Z|title=Despite being exposed, fake news thrives on social media ahead of...|last1=Phartiyal|first1=Sankalp|date=2 April 2019|work=Reuters|access-date=28 August 2019|last2=Kalra|first2=Aditya}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-47797151|title=WhatsApp: The 'black hole' of fake news in India's election|last1=Ponniah|first1=Kevin|date=6 April 2019|publisher=BBC|access-date=29 August 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.vice.com/en_us/article/597mwk/modis-trolls-are-ready-to-wreak-havoc-on-indias-marathon-election|title=Modi's trolls are ready to wreak havoc on India's marathon election|last1=Gilbert|first1=David|date=11 April 2019|website=Vice|access-date=28 August 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.altnews.in/how-misinformation-was-weaponized-in-2019-lok-sabha-election-a-compilation/|title=How misinformation was weaponized in 2019 Lok Sabha election – A compilation|last1=Sidharth|first1=Arjun|date=18 May 2019|website=[[Alt News]]|access-date=28 August 2019|archive-date=25 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125115917/https://www.altnews.in/how-misinformation-was-weaponized-in-2019-lok-sabha-election-a-compilation/|url-status=dead}}</ref> هند ۲۲ رسمي ژبې لري، چې له امله یې د فیسبوک لپاره دا ډېره ستونزمنه وه تر څو په دې ټولو ژبو کې شریک شوي معلومات وڅېړي، خو بیا یې هم د ۱۰ مواردو په اړه اړینې سرچینې را ټولې کړي دي او د سندي، اوډیا او کناډا په څير ژبې یې د ۲۰۱۹ کال تر مۍ میاشتې پورې هېڅ نه وي کتلي. سره له دې هم، فیسبوک په ورځ کې نږدې یو میلیون حسابونه پاکول چې په دې کې هغه حسابونه هم شامل و چې تر ټولټاکنو وړاندې یې ناسم او جعلي معلومات خپرول. <ref>[http://rajbhasha.nic.in/UI/pagecontent.aspx?pc=MTUz Languages Included in the Eighth Schedule of the Indian Constution] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160604094122/http://rajbhasha.nic.in/UI/pagecontent.aspx?pc=MTUz|date=4 June 2016}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/tech/internet/alarming-lessons-from-facebooks-push-to-stop-fake-news-in-india/articleshow/69421474.cms?from=mdr|title=Alarming lessons from Facebook's push to stop fake news in India|date=21 May 2019|work=The Economic Times|access-date=29 August 2019|others=Bloomberg}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.firstpost.com/india/facebook-makes-preparations-for-countering-fake-news-in-india-as-elections-loom-6409621.html|title=Facebook removes 1 million abusive accounts a day to counter fake news in India|date=9 April 2019|website=Firstpost|access-date=29 August 2019}}</ref> === د پاکستان پر وړاندې جعلي خبرونه === هغه څېړنه چې د اروپايي ټولنې د DisinfoLab له خوا په ۲۰۱۹ کال کې تر سره شوه په ډاګه شوه چې «په څه باندې ۶۵ هېوادونو کې څه کم ۲۶۵ د جعلي خبرونو سیمه ایزې وېبپاڼې د هند د نفوذي شبکو له خوا پر نړیوالو ادارو باندې د اغیزې اچولو او د پاکستان په اړه د عمومي برداشت د اغیزمنولو لپاره مدیریت کېږي».د «هند د سرګذشتونو» په نوم په یوه څېړنه کې ښودل کېږي چې تر ۲۰۲۰ کال پورې، په ۱۱۶ هېوادونو کې د هند پلوو دا ډول جعلي خبرونو وېبپاڼو شمېر ۷۵۰ ته رسیدلی وو. د جعلي خبرونو د خپروونکو ځینو مشهورو وېبپاڼو او انلاین سرچینو بېلګې دا دي: OpIndia او پسټ کارد نیوز.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/265-fake-news-websites-in-over-65-countries-managed-by-indian-influence-networks-study/article29967820.ece|title=265 fake news websites in over 65 countries managed by Indian influence networks: study|last1=Bhargava|first1=Yuthika|date=14 November 2019|work=The Hindu|access-date=25 November 2019|issn=0971-751X}}</ref><ref name="BBC4">{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-55232432|title=The dead professor and the vast pro-India disinformation campaign|work=BBC|first1=Abid|last1=Hussain|first2=Shruti|last2=Menon|date=10 December 2020|access-date=10 December 2020|quote=The network was designed primarily to "discredit Pakistan internationally" and influence decision-making at the UN Human Rights Council (UNHRC) and European Parliament, EU DisinfoLab said.}}</ref><ref>{{Cite web|last=Kumar|first=Basant|title=Fake news, lies, Muslim bashing, and Ravish Kumar: Inside OpIndia's harrowing world|url=https://www.newslaundry.com/2020/01/03/fake-news-lies-muslim-bashing-and-ravish-kumar-inside-opindias-harrowing-world|access-date=4 June 2020|website=Newslaundry}}</ref><ref>{{Cite web|last=Vij|first=Shivam|date=27 May 2020|title=India's anti-Muslim fake news factories are following the anti-Semitic playbook|url=https://theprint.in/opinion/india-anti-muslim-fake-news-factories-anti-semitic-playbook/430332/|access-date=4 June 2020|website=ThePrint}}</ref><ref>{{Cite web|last=Surendran|first=Vivek|date=30 March 2018|title=Postcard News editor arrested for spreading fake news, BJP leaders call for release|url=https://www.indiatoday.in/fyi/story/postcard-news-editor-mahesh-hegde-booked-for-spreading-fake-news-arrested-in-bengaluru-1201009-2018-03-30|access-date=4 June 2020|website=India Today}}</ref><ref>{{Cite web|last=Dutta|first=Amrita Nayak|date=2 May 2019|title=Postcard, Indiatimes in Poynter list of 513 'fake news' websites|url=https://theprint.in/india/postcard-indiatimes-in-poynter-list-of-513-fake-news-websites/230016/|access-date=4 June 2020|website=ThePrint}}</ref> == سرچينې او ياداښتونه == 47rxqa0p8aofyv2npcur82535xwfufb 0 57831 369294 364936 2026-09-23T09:55:39Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369294 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=نعمت الله رحیمي <b> Niamatullah Rahimi|image=رحیمي په کابل کې.jpg|birth_place=[[وردګ]]، افغانستان|residence=کابل، [[افغانستان]]|nationality={{افغانستان}}|citizenship={{افغانستان}}|home_town=وردګ، [[افغانستان]]|occupation=لیکوال، ناول لیکونکی، خبریال|birth_date=۱۹۹۹ ډسمبر ۳۱|زدکړې=لېسه او د فلم جوړونې مسلکي روزنه}} نعمت الله رحیمي ([[انګلیسي]]: Niamatullah Rahimi) (زوکړه: ۳۱ ډسمبر ۱۹۹۹ زېږديز) یو ځوان ناول لیکونکی، مستندجوړونکی او ویډیو ژورنالېست دی. == مخينه == نعمت الله رحیمي یو ویډیو ژورنالېست، فلم جوړونکی او لیکوال دی. نوموړی په ویډیویي ژورنالېزم، مستندو فلمونو، خبرونو، ویډیو اېډېټنګ او کیسه لیکنه کې تجربه لري. د ۱۹۹۹ز کال د ډسمبر په ۳۱مه په کابل کې زېږېدلی او پلارنی ټاټوبی یې د میدان وردګ ولایت دی. د ژورنالېزم ترڅنګ د افغانستان او سیمې اړوند تحلیلي لیکنې هم کوي او د ناول لیکوال په توګه پر ادبي اثارو کار کوي. == زده کړې == رحیمي خپلې لومړنۍ زده کړې په کابل کې بشپړې کړې دي. له ښوونځي تر فراغت وروسته یې د فلم جوړونې، ویډیو اېډېټنګ او بصري کیسه ویلو په برخو کې آنلاین مسلکي زده کړې ترسره کړې او وروسته یې د مستندو فلمونو، ویډیویي ژورنالېزم او خبري تولید په ډګر کې عملي تجربه ترلاسه کړه. = لیکلي آثار = رحیمي د لیکوالۍ په برخه کې تر اوسه اته ناولونه لیکلي دي چې د ټولنیزو، فرهنګي، رواني او انساني موضوعاتو بېلابېل اړخونه رانغاړي. د هغه د ناولونو نوملړ په لاندې ډول دی: * '''مډرن مجنون''' * '''د چرسي زوی''' * '''وزیره''' * '''مستان صوفي''' * '''ګلابو''' ''(له کابل تر امریکا د مینې خوږه کیسه)'' * '''کابریکا''' ''(له کابله تر امریکا)'' * '''تر ځوانۍ په افغانستان کې''' * '''وروستی باران''' = چاپ شوي آثار = # میین کډوال = لنډې کیسې = # شهید محصل = اخځلیک = https://ketabton.com/book/14718 https://ketabton.com/book/14781 https://rohi.af/news/89319{{Dead link|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} https://taand.com/main/?p=203996 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220213092351/https://taand.com/main/?p=203996 |date=2022-02-13 }} https://www.scribd.com/document/525030764/Modern-Majnoon-Novel [[وېشنيزه:ژورناليزم]] [[وېشنيزه:لیکوال]] [[وېشنيزه:خبریال]] [[وېشنيزه:ژورنالیست]] lfdirmp0tt75labo5by7552thk8c9tm 0 57895 369178 273234 2026-09-23T01:53:55Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369178 wikitext text/x-wiki د انسان تکامل په حالاتو کې، د انسان آثار کې په انسانانو کې هغه پېښېدونکي ځانګړتیاوې (لکه غړي یا چلند) شامل دي چې د تکامل له لارې یې خپل ټول یا ډېری اصلي فعالیت له لاسه ورکړی دی. که څه هم هغه جوړښتونه چې د آثار په نوم یادېږي، ډېری وختونه بې کاره ښکاري. یو آثاري جوړښت ممکن لږ کارونه په یاد ولري یا نوې کوچنۍ کارونه ترسره کوي. په ځینو مواردو کې هغه جوړښتونه چې یو ځل د آثاري په توګه وپېژندل شول، یوازې یې په ساده ډول یو ناپیژندل شوی فعالیت درلود. آثاري غړي ځیني وختونه لومړني غړي هم بلل کېږي. <ref>{{Cite web|title=Difference between rudimentary and vestigial organ - Biology - Evolution - 11741123 {{!}} Meritnation.com|url=https://www.meritnation.com/ask-answer/question/difference-between-rudimentary-and-vestigial-organ/evolution/11741123#:~:text=Vestigeal%20organs%20are%20rudimentary(no,usually%20used%20synonymously%20in%20biology.&text=Vestigial%20organs%20are%20those%20organs,to%20perform%20in%20the%20past.|access-date=2021-02-16|website=www.meritnation.com}}</ref> د اناټومیکي بېلګو (لکه د انسان د لګن خاصرې هډوکی، د عقل غاښونه او د سترګې دننه کونج)، چلندیزو بېلګو: (لکه د وېښته شخ درېدل او د لاس ورغوي نیولو غبرګون) او مالیکولي بېلګو (pseudogenes) په ګډون د انسان د آثارو بېلګې بې شمېره دي. د انسان ډېری ځانګړتیاوې په نورو لومړيو او اړوندو حیواناتو کې هم شته دي. == تاریخ == چارلس ډاروین (۱۸۷۱ ز کال) د انسان اصل کتاب کې د انسان یو شمېر هغه مشهور آثاري جوړښتونه فهرست کړي چې هغه د لومړنيو غړو په نامه یاد کړي دي. په دوی کې د غوږ عضلات، د عقل غاښونه، اپنډیکس، د لګن خاصرې هډوکی، د بدن ویښتان او د سترګې په کونج کې ګونځې شاملې دي. ډاروین د ډېری آثاري جوړښتونو، په ځانګړي ډول د عضلاتو سیسټم د نامنظم طبیعت په اړه هم تبصره او بحث وکړ. د اناټومِست ویلیم ټرنراثر ته په اشارې سره، ډاروین یو شمېر داسې غیرمنظم غړي په ګوته کړل چې هغه د پانیکولوس کارنوس آثار پاتې شونو، په ځانګړې توګه د صدري عضلاتو په توګه وپېژندل.<ref>Darwin C, ''The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex'', London: John Murray, 1890, p.13.[https://archive.org/details/ajp4619.0001.001.umich.edu]</ref><ref>Turner W, ''On the musculus sternalis'', Proc. Royal Soc. Edinburgh session 1866–1867, p.65.[https://archive.org/stream/proceedingso618661869roya#page/64/mode/2up/]</ref> په ۱۸۹۳ ز کال کې رابرټ ویډرشیم د انسان جوړښت په نوم د انسان د اناټومي او د انسان د تکاملي تاریخ سره د هغه د تړاو په اړه یو کتاب چاپ کړ. په نوموړي کتاب کې د انسان ۸۶ داسې غړي ذکر شوي چې هغه یې آثار ګڼلي دي، یا لکه څنګه چې ویډرشیم په خپله تشرېح کړه: "دا چې غړي په بشپړ یا قسمي ډول بې کاره کېږي، ځیني نور یې یوازې په جنین کې ښکاري او پاتې نور یې د ژوند پرمهال په پرله پسې توګه یا غیر دوامداره توګه موجود دي. په پراخه کچه ارګانونه، په سمه توګه آاثار نومول شوي دي." د هغو ظاهري اثاري غړو په لېسټ کې، په دې مخ کې ډېری شته نمونې او نورې نمونې شاملې وې چې بیا په غلطۍ سره درک کړل شوه، چې په بشپړ ډول آثاري شوې، لکه پینه آل(کاجو) غده، تیموس غده، تر مغزو لاندې غده. له دغو غړو څخه ځینې هغه چې خپلې څرګندې او اصلي دندې یې له لاسه ورکړې وې او بیا یې هغه دندې وساتلې چې د هورمونونو یا د معافیت سیسټم د ډېری دندو او نسجونو له موندلو مخکې ناپېژندل شوې وې. په دې کې لاندې ذکر شوي بېلګې شاملې دي:<ref name="The Structure of Man">Wiedersheim, R. (1893) ''The Structure of Man: An Index to His Past History''. Second Edition. Translated by H. and M. Bernard. London: Macmillan and Co. 1895. [https://archive.org/details/structureofmanin00wiediala]</ref><ref name="Muller">{{cite encyclopedia|last=Muller|first=G. B.|year=2002|title=Vestigial Organs and Structures|encyclopedia=Encyclopedia of Evolution|editor-first=Mark|editor-last=Pagel|location=New York|publisher=Oxford University Press|pages=1131–1133}}</ref><ref>{{cite news|last=Koerth-Baker|first=Maggie|title=Vestigial Organs Not So Useless After All|date=30 July 2009|work=National Geographic|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2009/07/090730-spleen-vestigial-organs.html|access-date=27 July 2013|archive-date=4 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090804032748/http://news.nationalgeographic.com/news/2009/07/090730-spleen-vestigial-organs.html|url-status=dead}}</ref> * د سرکاډین ریتهم په تنظیم کې د پینه آل رول (تر دغه وخته نه فعالیت او نه هم د ملاتونین هورمونو شتو الی پېژندل شوی و). * په معافیت سیسټم کې د تایموس رول کشفول به په راتلونکي کې څو لسیزې ونیسي؛ دا د شلمې پېړۍ تر نیمایي پورې یو ناڅرګند ارګان پاتې شو. * ترمغزو لاندې غدې او هایپوتالامس او د هغوی د ډېرو او بېلابېلو هورمونونو په اړه پوهېدل ستونزمن و او د دوی د اړیکو پېچلتیا یې یوازې پرېښودل شوه. د تاریخ له پلوه، نه یوازې په بېکاره توګه د آثار په توګه د ورميفارم ضمیمې ردولو، بلکې د خطرناک پړسوب پر وړاندې د یو مکلفیت په څېر د اناټومي خطر لپاره یو بهیر موجود و. د شلمې پېړۍ په نیمایي کې ډېری نامتو چارواکو ومنله چې، دا هېڅ ګټور فعالیت نه دی. دا هغه نظر و چې په خپله د ډاروین له خوا د انسان اصل او د جنسیت اړوند غورچاڼ په نوم د ۱۸۷۴ ز کال کتاب کې ترې ملاتړ یا ښایي ورڅخه الهام واخیستل شو. د اپنډیکس پر وړاندې د غړي د اختراع د ثبت مسؤلیت او د هغه ناپېژندل شوي رول دې ته اجازه ورکړه چې د یو شمېر احتمالي نا اړوندو شرایطو پروړاندې، پر اپنډیکس نیوکه وکړي. د نمونې په توګه: په ۱۹۱۶ ز کال کې یو جراح ادعا وکړه چې:: د اپنډیکس په لرې کولو سره د (trifacial neuralgia) درد او سر او مخ اړوند د نورو عصبي دردونو د ډېرو قضیو درملنه شوې ده. که څه هم هغه وویل چې، په دې ناروغانو کې د اپینډیسیټ شواهد بې پایلې وو. د هورمونونو او د هغوی د اصولو کشف، په ځانګړې توګه د بایلیس او سټارلینګ له خوا، د دې نظرونو په وړاندې استدلال وکړ، خو د شلمې پېړۍ په پیل کې لوی شمېر بنسټیزې څېړنې پاتې دي چې د هاضمې کانال د لویو برخو د فعالیتونو او کارونو په اړه ترسره شي. په ۱۹۱۶ ز کال کې یو لیکوال دا اړینه وبلله، څو د هغې مفکورې په وړاندې استدلال وکړي چې، کولن هېڅ مهم فعالیت نه درلود او دا چې "د اپنډیکس وروستۍ ورکېدنه یو همغږی عمل دی او لکه څرنګه چې موږ یې په انسان کې وینو، له دا ډول پرله پسې پړسوبونو( التهابونو) سره په اړینه توګه تړاو لري.<ref name="WellsSOF">{{cite book|last1=Wells|first1=H. G.|author1-link=H. G. Wells|last2=Huxley|first2=J.|author2-link=Julian Huxley|last3=Wells|first3=G. P.|author3-link=G. P. Wells|title=The Science of Life|publisher=Cassells|year=1929|title-link=The Science of Life}}</ref><ref>Rosenthal, M. I.: ''Journal of the American Medical Association'', Volume 67, Issues 15–26, 1916. p. 1326</ref><ref>W. Colin MacKenzie. "A Contribution to the Biology of the Vermiform Appendix". ''Medical Record'', Volume 89, p. 342, 1916</ref> د دا ډول بې ځایه نظرونو په اړه د شک اوږد تاریخ موجود و. د ۱۹۲۰ ز کال په اوږدو کې نامتو جراح Kenelm Hutchinson Digby داسې پخوانۍ څارنې مستندې کړې دي چې، تاریخ یې د ۳۰ کلونو نه زیات دی. هغه وړاندیز وکړ، څو لمفاوي نسجونه، لکه ټانسلونه او اپنډکس، ښایي د پام وړ معافیتي فعالیتونه ولري. == اناټومي == === اپنډیکس === په عصري انسانانو کې اپنډیکس د بې کاره غړي پاتې شونې دي، په پلارنيو نسلونو کې یې په ژونديو موجوداتو کې د هاضمې دندې درلودلې، په دقیقه توګه یې داسې چې اوس هم په هغه موجوده ژونديو موجوداتو کې ترسره کوي چې په هغوی کې د کولمو د نباتاتو سلولوز او د نباتاتو ورته نه هضمېدونکي مواد هایدرولایز کوي. ځینې بوټي خوړونکي حیوانات، لکه سوی(خرگوش)، یو داسې ترمینل ورمیفارم اپنډیکس او سیکوم لري، چې په څرګنده د معافیتي فعالیت درلودونکي نسجونو ټوټې لري او ښایي د کولمو د نباتاتو د جوړښت په ساتلو کې هم مهم وي. په هرحال، داسې نه برېښي چې د هاضمې ډېرفعالیت ولري، که چېرته یې ولري او په ټولو نبات خوړونکو حیواناتو، ان په لوی سیکوم لرونکو حیواناتو کې موجود نه وي. لکه څنګه چې په راتلونکو انځورونو کې ښودل شوي دي. که څه هم د انسان اپنډیکس معمولاً په اندازه کې د سوی له اپنډیکس سره د پرتله کېدو وړ دی، خو بیا هم سیکوم په هغه ځای کې یو واحد پړسوب ته راکمېږي، چېرته چې ایلیوم په کولون کې خالي کېږي. ځینې غوښه خوړونکي حیوانات ښایي ضمیمې هم ولري، په نادره توګه له آثاري سکوم سره ډېرې وي. د نويو فعالیتونو پیدا کوونکو آثاري غړو. له امکان سره سم، ځینې څېړنې وړاندیز کوي چې اپنډیکس ممکن د هغه سمبیوټیک باکتریا له لاسه ورکولو څخه ساتنه وکړي چې په هضم کې مرسته کوي، په ډېرو بوټي خوړونکو حیواناتو کې د ورمیفارم اپنډیکس دشتوالي په پام کې نیولوسره، که څه هم دا امکان نه لري چې، یو نوی فعالیت واوسي. د کولمو د باکتریا نفوس، چې په اپنډیکس کې ځای پرځای شوي، ښایي د ناروغۍ، مسموم کېدلو یا د اینټي بیوټیک درملنې له کارولو وروسته، د لویو کولمو د نباتاتو په ګړندۍ توګه بیا چوړښت کې مرسته وکړي یا ښایي په بل ډول د کولمو د باکتریا نفوس ته زیان رسوونکي بدلونونه راولي. په هر حال، د ۲۰۱۳ ز کال یوه څېړنه د سیکوم د اندازې او اپنډیکس د اندازې او د هغوی د شتوالي ترمنځ د دوه اړخه اړیکو مفکوره ردوي. دا په euarchontoglires کې په پراخه کچه شته دي (د تي لرونکو حیواناتو یوه غوره ډله چې په کې rodents، lagomorphs او primates شامل دي) او په خپلواکه توګه په ډیپروټوډونټ مارسوپیلز یږو، مونوټریمونو کې وده کړې او په اندازې او شکل کې ډېر توپیر لري چې آثاري نه شي ګڼل کېدلای. څېړونکي دې پایلې ته رسېدلي دي چې، اپنډیکس په کولمو کې د غوره باکتریاوو د ساتلو وړتیا لري. په دې توګه، کله چې کولمې د اسهال یا بلې داسې ناروغۍ له امله اغېزمنې شي چې کولمې پاکوي، په اپنډیکس کې غوره باکتریا کولای شي، د هاضمې سیسټم کې بیا ځای پرځای شي او شخص روغ وساتي.<ref name="Descent">[[Charles Darwin|Darwin, Charles]] (1871). ''[[The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex]]''. John Murray: London.</ref><ref name="Stevens">{{cite book|author1=Stevens, C. Edward|author2=Hume, Ian|title=Comparative Physiology of the Vertebrate Digestive System|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|year=2004|isbn=978-0-521-61714-7}}</ref><ref name="StPRCESD">Peter Robert Cheeke, Ellen S. Dierenfeld, Comparative Animal Nutrition and Metabolism. Publisher: CABI; 2010 {{ISBN|978-1-84593-631-0}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nbcnews.com/id/21153898|title=Appendix may be useful after all – Health – Health care – More health news – NBC News|publisher=NBC News}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Randal Bollinger|title=Biofilms in the large bowel suggest an apparent function of the human vermiform appendix|pmid=17936308|year=2007|pages=826–31|issue=4|volume=249|journal=Journal of Theoretical Biology|first5=William|first1=R.|last5=Parker|first4=Shu S.|last4=Lin|first3=Errol L.|last3=Bush|first2=Andrew S.|last2=Barbas|doi=10.1016/j.jtbi.2007.08.032}}</ref><ref>Charles Q. Choi, "The Appendix: Useful and in Fact Promising", ''Live Science'', 2009, [http://www.livescience.com/10571-appendix-fact-promising.html Appendix has useful function]</ref><ref name="SEAL09">{{cite journal|doi=10.1111/j.1420-9101.2009.01809.x|first2=R. E.|first6=W.|last6=Parker|first5=R.|last5=Randal Bollinger|first4=A. D.|last4=Thomas|first3=M. L.|last3=Everett|last2=Fisher|pmid=19678866|first1=H. F.|last1=Smith|year=2009|pages=1984–99|issue=10|volume=22|journal=Journal of Evolutionary Biology|title=Comparative anatomy and phylogenetic distribution of the mammalian cecal appendix|doi-access=free}}</ref> == سرچينې او ياداښتونه == 6ofy901ntes6vhsi25nkbfnras2mge8 0 57906 369288 302144 2026-09-23T09:22:23Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369288 wikitext text/x-wiki مورواکي یو ټولنیز نظام دی چې په هغه کې ښځې د سیاسي مشرتابه، اخلاقي واک، ټولنیزو امتیازاتو او د ملکیت کنترول په برخه کې د واک لومړني دریځونه لري. په داسې حال کې چې دا تعریفونه په عمومي انګلیسي کې پلي کېږي، د انتروپولوژي او فیمینیزم د څانګو لپاره ځانګړي تعریفونه په ځینو برخو کې توپیر لري. مورواکي کېدای شي، په میټریلینیل (Matrilineal)، مټريفوکل (Matrifocal) او مټريلوکل (Matrilocal) ټولنو باندې اشتباه شي. په داسې حال کې چې ځينې خلک شته، د دې لپاره چې مورواکه اوسي، ممکن هر ډول غیر سرپرست سیستم وګوري. لکه څرنګه چې په کلکه تعریف شوي دي، ډېری عالمان دا سیستمونه له مورواکۍ څخه رابېلوي.<ref>''Women at the Center: Life in a Modern Matriarchy'', [[Cornell University Press]], 2002.</ref> * '''مټريفوکل (Matrifocal):''' د ماټریفوکل کورني جوړښت له مخې ميندې د کورنۍ مشري کوي او پلرونه په کور او د ماشومانو په پالنه کې لږ رول لري. * '''ميټريلينيل (Matrilineal):''' د ښځینه وو له لارې د خپلوۍ نښه کول دي. دا کېدای شي، له یوه ټولنیز سیستم سره هم اړیکه ولري چې په هغه کې هر شخص په خپل میټرلین سره پېژندل کېږي، کېدای شي د دوی د مور نسب، ملکیت او یا لقبونو میراث په کې شامل وي. * '''مټريلوکل (Matrilocal):''' هغه ټولنیز سیستم دی، چې په هغه کې واده شوې جوړه ،د مېرمنې له والدینو سره یا نږدې ژوند کوي. == تعريفونه، مفاهيم او ايتيمولوژي (اشتقاق علم) == د اکسفورډ انګلیسي قاموس (OED) له مخې، میثاقیت "د ټولنیز سازمان بڼه ده چې مور یا د کورنۍ تر ټولو زړه ښځه په کې د کورنۍ مشره وي او اړیکې د ښځینه کرښې له لارې حسابېږي. د ښځو په واسطه حکومت يا حکمراني کول. د جیمز پیپلز (James Peoples) او ګیریک بیلي (Garrick Bailey) په وینا: یونامتو تعریف "ښځینه واکمني" ده. د کلتوري انتروپولوژي (اشتقاق علم) په اکاډمیک ډسپلین کې د اکسفورډ انګيسي قاموس  (OED) په استناد: مورواکي " یو کلتور یا ټولنه ده چې په هغې کې دا ډول سیستم شته" یا "کورنۍ، ټولنه، سازمان او داسې نور چې د یوې ښځې یا مېرمنې له خوا واک لري." په عمومي انتروپولوژي کې د ویلیم اې هاویلینډ (William A. Haviland) په وینا : مورواکي "د ښځو واکمني" ده. مورواکي هغه ټولنه ده چې په هغې کې ښځې په ځانګړې ډول میندې د سیاسي مشرتابه، اخلاقي واک او د ملکیت کتنرول مرکزي رول لري، مګر هغه ټولنه په کې شامله نه ده چې کله ناکله د مېرمنو له خوا رهبري کېږي، د غیر مورواکي دلیلونو یا د هغه مسلک پر بنسټ چې په کې ښځې وي، په عمومي ډول مورواکۍ ته له اشارې کولو پرته غالب کېږي. لکه: فحشا یا د مېرمنو مرستندویه سازمانونه، چې د نارینه وو له خوا پرمخ وړل کېږي. په ۱۹۹۷ ز کال کې د لارنس ای کوزنر (Lawrence A. Kuzner) په وینا: ای ار راډکليفف ـ براون (A.R. Radcliffe-Brown) په ۱۹۲۴ ز کې استدلال وکړ چې د مور او پلار پالنې تعریفونه "منطقي او تجربوي ناکامۍ او ... خورا مبهم وو چې په ساینسي ډول ګټور وي".<ref name="HumanityIntroCulturAnthro-9ed-p259col12">{{harvp|Peoples|Bailey|2012|p=259}}</ref><ref name="Anthro-Haviland-8ed-p579col1">Haviland, William A., ''Anthropology'' (Ft. Worth: Harcourt Brace College Publishers, 8th ed. 1997 ({{ISBN|0-15-503578-9}})), p.&nbsp;579.</ref><ref>Kuznar, Lawrence A., ''Reclaiming a Scientific Anthropology'' (Walnut Creek, Calif.: AltaMira Press (div. of Sage Publications), pbk. 1997 ({{ISBN|0-7619-9114-X}})).</ref><ref name="OED-matriarchy">''Oxford English Dictionary'' (online), entry ''matriarchy'', as accessed November 3, 2013{{Subscription or libraries}}.</ref> ېری عالمان، مساوي ناسرپرست سیستمونه، له مورواکۍ څخه لرې کوي، چې ډېر په کلکه تعریف شوي دي. د هایډ ګوتنر-ابندروت (Heide Göttner-Abendroth) په وینا: «د مورواکۍ د شتون منلو ته زړه نازړه کېدل کېدای شي. له یوه ځانګړي او کلتوري پلوه ، د تعصبي مفکورې پر بنسټ وي، چې مورواکي دې څنګه تعریف شي، ځکه چې په پلارواکه نظام کې نارینه په ښځو واکمني کوي؛ نو د مورواکۍ ډېری وخت داسې تصور شوی، چې ښځې په نارینه وو واکمني کوي، په داسې حال کې چې هايد ګوتنرـ ابندروت (Heide Göttner-Abendroth) په دې باور وه چې مورواکي مساوي دي.<ref name="MatriarchalSocDefTheory">{{cite web|last=Göttner-Abendroth|first=Heide|author-link=Heide Göttner-Abendroth|title=Matriarchal Society: Definition and Theory|archive-url=https://web.archive.org/web/20130419055107/http://www.gift-economy.com/athanor/athanor_005.html|archive-date=19 April 2013|url=http://www.gift-economy.com/athanor/athanor_005.html}} :: ''See also'' Sanday, Peggy Reeves, [http://www.cornellpress.cornell.edu/book/?GCOI=80140100164210 Women at the Center: Life in a Modern Matriarchy] (Cornell University Press, 2002) ("matriarchies are not a mirror form of patriarchies but rather ... a matriarchy "emphasizes maternal meanings where 'maternal symbols are linked to social practices influencing the lives of both sexes and where women play a central role in these practices{{'"}}).{{Page needed|date=December 2016}} </ref><ref>{{Cite journal|last=Göttner-Abendroth|first=Heide|author-link=Heide Göttner-Abendroth|title=Matriarchal studies: Past debates and new foundations|journal=[[Asian Journal of Women's Studies]]|volume=23|issue=1|pages=2–6|doi=10.1080/12259276.2017.1283843|date=2017}}</ref><ref>Lepowsky, M. A., ''Fruit of the Motherland: Gender in an Egalitarian Society'' (U.S.: Columbia University Press, 1993).</ref> [[File:Margot-adler-2004.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Margot-adler-2004.jpg|بټنوک|مارګوټ اډلر (Margot Adler)]] د مورواکۍ کليمه، د یوې ټولنې لپاره چې په سیاسي ډول د مېرمنو له خوا رهبري کېږي، په ځانګړې ډول د میندو له خوا چې ملکیت هم کنترولوي؛ ډېری وختونه د پلرونو د جنسیت په معنا تعبیر کېږي، مګر دا یو مخالف نظر نه دی. د پیپلس (Peoples) او بیلي (Bailey) په وینا: د انتروپولوژیست پیګي ریویس سنډې (Peggy Reeves Sanday) نظر دا دی چې: مورواکي د پلرونو عکس العمل نه دی؛ بلکې دا چې د مورواکۍ يعنې "د میندو په معنا ټینګار کوي، چې د میندو سمبولونه له ټولنیزو کړنو سره تړاو لري چې ښځې د دواړو جنسونو پر ژوند اغېزه کوي او په دې کړنو کې مرکزي رول لوبوي<nowiki>''</nowiki>. ژورنالیسته مارګوټ اډلر (Margot Adler) لیکي چې: په لفظي ډول"مورواکي" د ميندو له خوا د حکومت کولو په معنا سره ده، یا په پراخه ډول: هر کله چې حکومت او واک د ښځو په لاس کې وي، مورواکي ورته وايي. باربرا لف (Barbara Love) او الیزابیت شینکلین (Elizabeth Shanklin) وليکل: "له مورواکۍ" څخه موږ د یوې بې ځایه ټولنې معنا لرو، يعنې زموږ په فکر هغه ټولنه چې ښځې په کې هغه څوک دي، چې راتلونکی نسل تولیدوي، مورنۍ تعریفوي، د مور شرایط ټاکي او هغه چاپېریال ټاکي چې راتلونکی نسل په کې پالل کېږي. د سنتیا ایلر (Cynthia Eller) په وينا : " مورواکي" د هرې ټولنې لپاره د لنډې تشرېح په ډول فکر کېدی شي، چې د مېرمنو ځواک په کې د نارینه وو په پرتله مساوي یا غوره وي او په کوم کې چې کلتور د ارزښتونو او د ژوند پېښو په شاوخوا کې مرکزونه د "ښځینه" په ډول بیان شوي وي. ایلر (Eller) لیکي چې: د مورواکۍ مفکوره په بنسټیزه توګه په دوو ستنو ولاړه ده: رومانتیزم او عصري ټولنیزه نیوکه. د مورواکۍ مفهوم د دې لپاره و، چې د یوټوپیا (utopia) په څېر یو څه تشرېح کړي چې په تېرو وختونو کې د معاصر ټولنیز انتقاد د مشروعیت په خاطرځای پر ځای شوي وو. د باربرا اپسټین (Barbara Epstein) په وینا: د پخواني تاریخ څخه مخکې د پخوانۍ يا لرغونې دورې په اړه "مورواکي د یو ټولنیز سیستم په معنا سره ده، چې د واده او د خدای د عبادت په اړه تنظیم شوی دی، چې ښځې په کې د واک موقف لري". د اډلر (Adler) په وینا: په مارکسيستي دود کې دا د معمول له مخې، د پخوانۍ طبقې ټولنې ته اشاره کوي، چې ښځې او نارینه په کې په مساوي ډول په تولید او ځواک کې شریک دي.<ref>Compare, in ''Oxford English Dictionary'' (online), entry patriarchy to entry ''matriarchy'', both as accessed November 3, 2013.{{Subscription or libraries|sentence}}</ref><ref>{{harvp|Eller|1995|loc=pp.&nbsp;161–162 & 184 & n.&nbsp;84}} (p.&nbsp;184 n.&nbsp;84 probably citing Spretnak, Charlene, ed., ''Politics of Women's Spirituality: Essays on the Rise of Spiritual Power Within the Feminist Movement'' (Garden City, New York: Anchor Books, 1982), p.&nbsp;xiii (Spretnak, Charlene, ''Introduction'')).</ref><ref>{{harvp|Goettner-Abendroth|2009a|pp=1–2}}</ref><ref>{{harvp|Peoples|Bailey|2012|pp=258-259}}</ref><ref>{{harvp|Adler|2006|p=193}} (italics so in original)</ref><ref>{{harvp|Eller|2000|pp=12–13}}</ref><ref>{{harvp|Eller|2011}} {{Page needed|date=October 2013}}</ref><ref>{{harvp|Epstein|1991|loc=p.&nbsp;173 and see p.&nbsp;172}}</ref><ref name="DrawDnMoon-2006-p194">{{harvp|Adler|2006|p=194}}</ref> مېرمن اډلر (Adler) زياتوي چې : ځينې ښځینه پوهانې یادونه کوي چې د «مورواکۍ» کليمې ځينې تعریفونه، د هغې د لغوي معنا سره سره د ځواک هر ډول مفکورې ته شاملېږي او دوی وړاندیز کوي چې د پېړیو ظلمونو، د ښځو لپاره له دې ډول سره د ځان تصورول ناشوني کړي دي. <ref name="DrawDnMoon-2006-p1942">{{harvp|Adler|2006|p=194}}</ref> مورواکي، ډېر کله د پلارواکۍ په مقابل کې د يو طبيعي او د منلو وړ جنس په توګه په منفي ډول وړاندې شوې، چې دا ډول مورواکي ،په حقيقت کې ناهيلي ده. مینه (Love) او شینکلین (Shanklin) وليکل:<blockquote>کله چې موږ د "مورواکۍ" کليمه اورو، نو موږ د ځينو ځوابونو سره مشروط یو: دا چې مورواکي تېرو وختونو ته اشاره کوي، چې هېڅکله نه وه.  یاده مورواکي، د ښځو د واکمني، پر بچیانو د میندو د حاکمیت او د ښځو، د نارینه وو په وړاندې د ظلم یو ناهيلی تصور دی. موږ په منفي ډول د مورواکۍ په اړه چې د سرپرستانو په ګټه ده، مشروط شوي يوو. موږ ته دا احساس راکړل شوی دی، چې سرپرستي طبیعي ده. موږ لږ احتمال لرو، چې دا پوښتنه وکړو او لږ احتمال لرو چې زموږ انرژی د دې حالت پای ته رسولو لپاره لارښوونه وکړي.<ref>{{harvp|Love|Shanklin|1983}}</ref></blockquote>د مورولۍ د مطالعاتو ښوونځی، چې مشري یې د ګوتنر-ابندروت (Göttner-Abendroth) له خوا رهبري کېږي، د دې اصطلاح د ټولنمنلي تعریف غوښتنه کوي: ګوتنر-ابندروت (Göttner-Abendroth) د مورولۍ عصري مطالعات د "نا پلرنيو ټولنو څېړنه او وړاندې کولو" په ډول تعریفوي. په ګټور ډول مورواکي، د نا پلارواکۍ په ډول راپېژني. نوموړي د مورواکي د دواړو جنسونو ترمنځ په مساوي ډول د واک شریکولو د ځانګړتیا په ډول هم تعريف کړې ده. د ډیان لیبو (Diane LeBow) په وینا: "مورواکه ټولنې ډېر ځله، د مساوي ټولنو" په ډول تشرېح شوې دي، که څه هم انسان پېژندونکي روبي روهریچ (Ruby Rohrlich) لیکي چې: "مورواکي په مساوي ټولنه کې د ښځو مرکزيت دی". <ref>[http://www.second-congress-matriarchal-studies.com/goettnerabendroth.html ''Introduction'', in ''Second World Congress on Matriarchal Studies''].</ref><ref>[http://matriarchy.info/index.php?option=com_content&task=view&id=143&Itemid=83 DeMott, Tom, ''The Investigator'' (review of Bennholdt-Thomsen, Veronika, Cornelia Giebeler, Brigitte Holzer, & Marina Meneses, ''Juchitán, City of Women'' (Mexico: Consejo Editorial, 1994))] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140404162800/http://matriarchy.info/index.php?option=com_content&task=view&id=143&Itemid=83 |date=2014-04-04 }}, as accessed Feb. 6, 2011.</ref><ref>{{harvp|LeBow|1984}}</ref><ref>{{harvp|Rohrlich|1977|p=37}}</ref> مورواکي هغه عام جوړښت دی، په کوم کې چې ښځه، په کورنۍ کې د واک څښتنه وي. د دې کارونې لپاره ځینې پوهان اوس د «مورني» پر ځای د څو اړخيز اصطلاح ته ترجېح ورکوي. د ډینیل موینیهان په ګډون، ځینو ادعا وکړه چې: په متحده ایالاتو کې د تور پوستو کورنیو ترمنځ مورواکي وه، ځکه چې د دوی څلورمه برخه د واحدې يعنې يوې مېرمنې له خوا رهبري کېدله. په دې ډول هغه کورنۍ چې د پام وړ لږه کيو څخه د پام وړ لږه کي جوړوي، په لویه نامورواکه ټولنه کې د مورواکي د قانوني کولو لپاره بسنه کولی شي. <ref>[http://www.dol.gov/dol/aboutdol/history/webid-meynihan.htm Office of Policy Planning and Review (Daniel Patrick Moynihan, principal author), ''The Negro Family: The Case For National Action'' (U.S. Department of Labor, 1965)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428151006/http://www.dol.gov/dol/aboutdol/history/webid-meynihan.htm |date=April 28, 2014 }}, esp. [http://www.dol.gov/dol/aboutdol/history/moynchapter4.htm ''Chapter IV. The Tangle of Pathology''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170522180639/https://www.dol.gov/dol/aboutdol/history/moynchapter4.htm |date=2017-05-22 }}, authorship per [http://www.dol.gov/dol/aboutdol/history/webidrpage.htm ''History at the Department of Labor: In-Depth Research''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151104104305/http://www.dol.gov/dol/aboutdol/history/webidrpage.htm |date=2015-11-04 }}, all as accessed November 2, 2013.</ref><ref>{{harvp|Donovan|2000|p=171}}, citing Moynihan, Daniel, ''The Negro Family: The Case for National Action'' (1965) ("In this analysis Moynihan asserted that since a fourth of black families were headed by single women, black society was a matriarchy&nbsp;.... [and t]his situation undermined the confidence and 'manhood' of black men, and therefore prevented their competing successfully in the white work world.") and citing [[Bell hooks|hooks, bell]]<!-- Keep the lower case for bell hooks' name. -->, either ''Ain't I a Woman: Black Women and Feminism'' (Boston: South End, 1981) or ''Feminist Theory: From Margin to Center'' (Boston: South End, 1984) (probably former), pp.&nbsp;181–187 ("freedom came to be seen by some black militants as a liberation from the oppression caused by black women"), hooks, bell, pp.&nbsp;180–181 ("many black men 'absorbed' the Moynihan ideology, and this misogyny itself became absorbed into the black freedom movement" and included this, "Moynihan's view", as a case of "American neo-Freudian revisionism where women who evidenced the slightest degree of independence were perceived as 'castrating' threats to the male identity"), and see hooks, bell, p.&nbsp;79.</ref> په ایتمولوژیک ډول، مورواکي (Matriarchy) د لاتیني ماټر (''māter'') (ملکي مضاف  (''mātris'') "مور" او یوناني (ἄρχειν ''arkhein'') يعنې "حکومت کولو" څخه اخستل شوی ده. د مورواکۍ مفکوره، د جوزف فرانسوا لافیتاو (Joseph-François Lafitau) له خوا په (۱۶۸۲ ز – ۱۷۴۶ز) کې تعریف شوې وه، چې لومړی یې دا نوم (ginécocratie) نومولی و. د انګليسي اکسفورډ قاموس (Oxford English Dictionary) يا په لنډ ډول (OED) له مخې: د موراکۍ کليمې ترټولو لومړنی پېژندل شوی سند، په ۱۸۸۵ ز کال کې دی. برعکس، ګینایکوکراسي (gynæcocracy) "د ښځو واکمني" معنا لري، چې د ۱۷ مې پېړۍ راهیسې کارول کېږي او د یوناني کليمې (γυναικοκρατία)  پر بنسټ جوړ شوی، چې په ارستوطالیس (Aristotle) او پلوتارک (Plutarch) کې موندل شوی دی. <ref>{{cite dictionary|title=matriarchy|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=matriarchy|dictionary=[[Online Etymology Dictionary]]}}</ref><ref>[[Edvard Westermarck]] (1921), [[iarchive:historyofhumanma03westuoft|''The History of Human Marriage'', Vol. 3]], London: Macmillan, p. 108.</ref><ref>[https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0058%3Aentry%3D%237148 Liddell, Henry George, & Robert Scott, ''An Intermediate Greek–English Lexicon'', for ''γυναικοκρατία''].</ref><ref>[https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2323035 Liddell, Henry George, & Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', for ''γυ^ναικο-κρα^τέομαι''].</ref> == سرچينې او ياداښتونه == 53qv3nfxkqi4q0fwe83vyxzxyu4mcz0 0 57918 369237 365881 2026-09-23T05:13:39Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369237 wikitext text/x-wiki مذهبي ځورول د يو شخص يا يوې ډلې د مذهبي باورونو يا له مذهبي باورونو سره د تړون يا د مذهبي باورونو د نشتوالي له امله د هغوی پر وړاندې منظم ناسم چلند ته ويل کيږي. په ټولنو کې د ځينو ډلو دغه لېوالتیا چې له کوچنيو کلتورونو «ډلو» سره يا دوښمني وکړي، يا يې تر فشار لاندې راولي د تاريخ تکراري موضوع ده. سربېره پر دې، له دې امله چې د يو شخص مذهب ډېر ځله د هغه یا هغې اخلاق، نړيوال ليد او شخصي ليد، د نورو پر وړاندې چلند او تر ډېره حده ټوله د هغه شخصي پېژندګلوي ټاکي، شونې ده چې مذهبي اختلافات يې مهم کلتوري، شخصي او ټولنيز لاملونه کېدای شي. شونې ده چې د مذهبي ځورولو پايله مذهبي اختلافات وي (د بېلګې په ډول: کله چې د يوې واکمنې ډلې يو غړی له خپل پرته نور دينونه بدناموي) او همدا راز شونې ده چې حکومت يوه ځانګړې مذهبي ډله د خپلو ګټو يا امنيت لپاره ګواښي. په ټولنيزه کچه، د يوې ځانګړې مذهبي ډلې له منځه وړل کېدای شي تاوتريخوالی يا د ځورولو نور ډولونه رامنځ ته کړي. په حقيقت کې، په ډېرو هيوادونو کې، د مذهبي ځورولو له امله زيات تاوتريخوالی رامنځ ته شوی چې دا د بشري حقوقو ستونزه بلل کيږي. == تعريف == ډيويډ ټي. سميت David T. Smith، «په متحده ايالاتو کې مذهبي ځورونه او سياسي نظام» کې مذهبي ځورول په دې ډول تعريف کړی: «د مذهبي تړاو له امله د مذهبي لږکيو د غړيو پر ضد تاوتريخوالی او تبعيضي چلند» هغو کارونو ته اشاره کوي چې موخه يې له خپلو سياسي حقوقو څخه د خلکو بې برخې کول او دا چې لږکي له ځان سره يو ځای کولو، وتلو يا د دويمې درجه اتباعو په توګه ژوند کولو ته اړ کړي. د يو هيواد د تګلارې له اړخه، داسې تعریف کېدای شي چې هغه د فکر، ضمير او ګروهې د ازادۍ پر وړاندې تاوتريخوالی دی چې د يو هيواد د منظمې او فعالې تګلارې سره سم خپور شوی وي چې د ځورولو، ګواښلو او د سزا تپلو ملاتړ د دې لپاره څو د موخې وړ لږکيو د ژوند حقوق، سپيڅلتيا او ازادي وګواښي، يا ترې سرغړونه وکړي. د مذهبي ځورولو او مذهبي نه زغم تر منځ توپير په دې حقيقت ولاړ دی چې په ډېرو حالاتو کې مذهبي نه زغم د خلکو له احساساتو راولاړيږي چې شونې ده دولت يې هم وزغمي يا يې ملاتړ وکړي. د مذهب پر اساس له مدني حقوقو څخه د خلکو محرومول ډېر ځله د مذهبي تبعیض په توګه پېژندل شوي، نه تعذیب. <ref>{{cite book|author=David T. Smith|title=Religious Persecution and Political Order in the United States|url=https://books.google.com/books?id=U9nECgAAQBAJ&pg=PA26|date=12 November 2015|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-11731-0|page=26|quote="Persecution" in this study refers to violence or discrimination against members of a religious minority because of their religious affiliation. Persecution involves the most damaging expressions of [[prejudice]] against an [[In-group and out-group|out-group]], going beyond verbal abuse and social avoidance. It refers to actions that are intended to deprive individuals of their political rights and force minorities to assimilate, leave, or live as second-class citizens. When these actions persistently happen over a period of time, and include large numbers of both perpetrators and victims, we may refer to them as being part of a "campaign" of persecution that usually has the goal of excluding the targeted minority from the polity.}}</ref><ref name="Ghanea-Hercock2013">{{cite book|author=Nazila Ghanea-Hercock|title=The Challenge of Religious Discrimination at the Dawn of the New Millennium|url=https://books.google.com/books?id=uU3vCAAAQBAJ&pg=PA91|date=11 November 2013|publisher=Springer|isbn=978-94-017-5968-7|pages=91–92}}</ref> د ځورولو په مثالونو کې د شتمنۍ مصادره کول يا ويجاړول، کرکې ته هڅول، نيول، بندي کول، وهل، شکنجه کول، وژل او اعدام شامل دي. مذهبي ځورول د مذهب د ازادۍ ضد  اصطلاح ده. بيټمن د ځورولو د بېلا بېلو درجو تر منځ توپير کړی. «بايد په شخصي ډول ګران وي...بايد غېر عادلانه او ناوړه وي...بايد د يو تن د ګروهې مستقيمه پايله وي».<ref>Bateman, J. Keith. 2013. Don't call it persecution when it's not. ''Evangelical Missions Quarterly'' 49.1: 54–56, also pp. 57–62.</ref> === ټولنيز ليد === د ټولنپېژندنې له نظره، د پياوړو ټولنيزو ډلو د هويت جوړېدل لکه چې د ملت پالنې، قوميت يا مذهب له لارې منځ ته راغلي وي د ځورولو د کارونو اتفاقي اړخ دی. هانس جي. کيپنبرګ Hans G. Kippenberg وايي همدا ټولنې دي چې تاوتريخوالی رامنځ ته کوي او کېدای شي لږکي يا اکثريت وي. دا چې د پېژندنې په جوړېدو کې هغه لاملونه کوم چې «موږ نه يو» هومره شامل دي، څومره چې په کې هغه لاملونه شامل وي «څه چې موږ يو»، نو د دې وېرې لاملونه هم شته که چېرته موږ هغه څه وزغمو چې «موږ نه يو» هويت به له منځه ولاړ شي. برين جی. ګريم او روګر بينک وايي همدا د اکثريت والي احساس همدومره خطرناک دی چې ځورولو ته لاره هواروي. هم حکومت او هم واکمن مذهب دواړه دغه اندېښنې لري که چېرې مذهب بې له مهاره همداسې پرېښودل شي نو د مذاهبو پاڅونونه به رامنځ ته شي کوم چې هم اتباعو او هم دولت ته خطرناک دي، همدا علت هم دولت او هم  واکمن مذهب دې ته هڅوي څو په مذهبي فعاليتونو محدوديتونه ولګوي. ګريم او فينکي په دې بارو دي چې مذهبي اصول مذهبي ځورول رامنځ ته کوي. ار.آی مور وايي چې د منځنيو پېړيو پر مهال ځورول «د لرغوني اسماني نظريې په زړه پورې انځور وړاندې کوي، چې د هويت رامنځ کولو پر بنسټ ولاړه ده، لکه چې د ټولنپوهنې د پلار اميل دورکيم لخوا مطرح شوې ده». ځورول ډېر ځله د هغې لويې نښتې يوه برخه وي په کومه جګړه کې چې نوي جوړ شوي او په خوا جوړ شوي هيوادونه د خپل ملي هويت د بيا تعريف په بهېر کې ښکېل وي.<ref name="Kippenberg">{{cite book|author-last=Kippenberg|author-first=Hans G.|editor1-last=Raschle|editor1-first=Christian R.|editor2-last=Dijkstra|editor2-first=Jitse H. F.|title=Religious Violence in the Ancient World From Classical Athens to Late Antiquity|date=2020|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781108849210|chapter=1}}</ref><ref>Jinkins, Michael. Christianity, Tolerance and Pluralism: A Theological Engagement with Isaiah Berlin's Social Theory. United Kingdom, Taylor & Francis, 2004. Chapter 3. no page #s available</ref><ref name="Grim and Finke">{{cite book|last1=Grim|first1=Brian J.|last2=Finke|first2=Roger|title=The Price of Freedom Denied: Religious Persecution and Conflict in the Twenty-First Century|url=https://archive.org/details/priceoffreed_grim_2011_000_10458593|date=2010|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781139492416}}</ref><ref name="GrimandFinkejournal">{{cite journal|last1=Grim|first1=BJ|last2=Finke|first2=R.|title=Religious Persecution in Cross-National Context: Clashing Civilizations or Regulated Religious Economies?|journal=American Sociological Review|date=2007|volume=72|issue=4|pages=633–658|doi=10.1177/000312240707200407|s2cid=145734744|url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/000312240707200407#articleCitationDownloadContainer}}</ref><ref name="Moore">{{cite book|last=Moore|first=R. I.|title=The Formation of a Persecuting Society|publisher=Blackwell Publishing|location=Malden, Massachusetts|edition=second|year=2007|isbn=978-1-4051-2964-0}}</ref> جيمز ايل ګيبسن James L.Gibson زياتوي څومره چې د يوې ډلې هويت سره د وفادارۍ او يووالي رويه ستره وي او څومره چې د اړيکو ګټې زیاتې درک کېږي، په هماغه اندازه ټولنيز هويت د ننګونو پر وړاندې یې زغم کمېږي. له دولت سره د ټولنيز هويت پياوړي يو ځای کېدل ګټې لوړوي، په همدې بنسټ د هغې ډلې له خوا ځورول هم لوړيږي. د دولت له خوا قانوني محدوديت پر ټولنيزې همکارۍ تکيه لري، نو په همدې اساس دولت بايد هغه ټولنيزه ډله وساتي چې د دولت ملاتړ کوي او په دې توګه د دولت له خوا د تعذیب احتمال هم زیاتوي. ګريم او فينکي وايي د دوی څېړنه ښيي څومره چې مذهبي ازادي زیاته وي، په هماغه اندازه به د مذهبي ځورولو اندازه کمه وي. «کله چې مذهبي مسلک يا عمل د قوانينو له لارې مذهبي ازادي اخیستل کيږي، له تاوتريخوالي ډکو مذهبي ځورولو او جګړو کې زياتوالی راځي».<ref>{{cite web|last1=Gibson|first1=James L.|title=James L. Gibson|url=https://polisci.wustl.edu/people/james-l-gibson|website=Department of Political Science|publisher=Washington University in St.Louis Arts and Sciences|quote=Sidney W. Souers Professor of Government}}</ref><ref name="Gibson">Gibson, James L., and Gouws, Amanda. Overcoming Intolerance in South Africa: Experiments in Democratic Persuasion. United Kingdom, Cambridge University Press, 2005.</ref><ref>Heisig, James W. Philosophers of Nothingness: An Essay on the Kyoto School. United States, University of Hawai'i Press, 2001.</ref> پرز زاګورين ليکي «د ځينو فيلسوفانو په باور، زغم يوه اخلاقي لوړوالی دی، که حالت همدا وي نو طبيعي ده چې د زغم نشتوالی بد عمل دی. خو غوره والی او ناوړه والی يوازې د افرادو څرنګتيا ده، نه زغم او ځورول [د مسيحيت په منځنيو پېړيو کې]  ټولنيزې او ډله یيزې ښکارندې وې چې ټولنې يې ملاتړ کاوه او په ډېرې سختۍ سره د يو چا له خوا تر پوښتنې لاندې نيول کېدې. په همدې اساس مذهبي نه زغم او ځورولو ته په بده سترګه نه کتل کېدل، بلکې د ديني حقيقت او ګروهې او له دې سره د تړلو هر څه د ساتنې لپاره اړين او ګټور ګڼل کېدل». د ځورولو دغه نظريه تر منځنيو پېړېو پورې محدوده نه ده. لکه چې کرسټيان ار. راشل او جيتس ايچ.ايف ديکسترا وايي «مذهبي تاوتریخوالی يوه پېچلې ښکارنده ده چې په هر وخت او ځای کې شته». <ref>{{cite web|title=Christian R Raschle|url=https://umontreal.academia.edu/ChristianRaschle|website=academia.edu|publisher=University of Motreal|quote=Université de Montréal, Histoire, Faculty Member}}</ref><ref>{{cite web|title=AIA Lecturer: Jitse H.F. Dijkstr|url=https://www.archaeological.org/lecturer/jitse-h-f-dijkstra/|website=Lecture Program|publisher=Archaeological Institute of America|لاسرسي نېټه=2021-11-10|خونديځ نېټه=2021-11-10|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20211110075045/https://www.archaeological.org/lecturer/jitse-h-f-dijkstra/|url-status=dead|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20211110075045/https://www.archaeological.org/lecturer/jitse-h-f-dijkstra/|archive-url=https://web.archive.org/web/20211110075045/https://www.archaeological.org/lecturer/jitse-h-f-dijkstra/}}</ref><ref name="ancient violence">{{cite book|editor1-last=Raschle|editor1-first=Christian R.|editor2-last=Dijkstra|editor2-first=Jitse H. F.|title=Religious Violence in the Ancient World From Classical Athens to Late Antiquity|date=2020|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781108849210}}</ref><ref name="Zagori">{{cite book|last1=Zagorin|first1=Perez|title=How the Idea of Religious Toleration Came to the West|date=2013|publisher=Princeton University Press|isbn=9781400850716|page=16}}</ref> د مصر، يونان او روم په لرغونو ټولنو کې، شکنجه د حقوقي نظام يوه منل شوې برخه وه. ګيليان کلارک وايي چې په څلورمه پېړۍ کې تاوتريخوالی د جګړې او سزا د يوې برخې په توګه منل شوی و؛ د کارنيفيکس «د رومي حقوقي نظام شکنجه کوونکي» له خوا شکنجه کول د هغه نظام يوه منل شوې برخه وه. ځينې استثناوې وې لکه د کوروش او داريوش تر واکمنۍ لاندې فارسي سترواکي، ډنيس لاکورن وايي چې په لرغونو ټولنو کې د مذهبي زغم بېلګې «له لرغوني يونان څخه تر رومي سترواکۍ پورې، د هسپانيې له منځنيو پېړيو څخه تر عثماني سترواکۍ پورې او د وینز جمهوريت» د هغه ډول زغم مثالونه نه دي، کومه اصطلاح چې اوسمهال د زغم لپاره کارول کيږي.<ref name="Stanley08">{{cite book|last1=Stanley|first1=Elizabeth|title=Torture, Truth and Justice The Case of Timor-Leste|date=2008|publisher=Taylor & Francis|isbn=9781134021048}}</ref><ref name="Clark2006">{{cite book|last1=Clark|first1=Gillian|editor1-last=Drake|editor1-first=H. A.|title=Violence in Late Antiquity: Perceptions and Practices|url=https://archive.org/details/violenceinlatean0000unse|date=2006|publisher=Routledge|isbn=978-0754654988|chapter=11: Desires of the Hangman: Augustine on legitimized violence}}</ref><ref>{{cite web|last1=Ezquerra|first1=Jaime Alvar|title=History's first superpower sprang from ancient Iran|url=https://www.nationalgeographic.com/history/magazine/2016/09-10/dawn-of-ancient-persian-empire/|website=History Magazine|publisher=National Geographic|access-date=20 October 2020|archive-date=7 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200107130251/https://www.nationalgeographic.com/history/magazine/2016/09-10/dawn-of-ancient-persian-empire/|url-status=dead}}</ref><ref name="Lacorne2019">{{cite book|last1=Lacorne|first1=Denis|title=The Limits of Tolerance: Enlightenment Values and Religious Fanaticism (Religion, Culture, and Public Life)|date=2019|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0231187145|page=1}}</ref> د ټولنپوهنې نظر څرګندوي چې مذهبي نه زغم او ځورول په پراخه کچه ټولنيزې پروسې دي چې د شرایطو له مخې ټاکل کېږي، چې ټولنیزه ټولنه د بل هر څه په پرتله شته.کله چې حکومت د ټولو لپاره برابره ازادي ډاډمنه کړي نو بيا ځورول هم کم وي.<ref name="Dees">Dees, Richard H. Trust and Toleration. N.p., Taylor & Francis, 2004. chapter 4. no page #s available</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.pewforum.org/2017/04/11/nearly-all-muslims-jews-hindus-live-in-countries-where-their-group-was-harassed-in-2015/pf-04-11-2017_-restrictions-02-00/|title=Jews, Hindus, Muslims most likely to live in countries where their groups experience harassment|website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|access-date=24 February 2020|تاريخ الأرشيف=24 February 2020|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200224171942/https://www.pewforum.org/2017/04/11/nearly-all-muslims-jews-hindus-live-in-countries-where-their-group-was-harassed-in-2015/pf-04-11-2017_-restrictions-02-00/|url-status=dead|خونديځ نېټه=24 February 2020|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20200224171942/https://www.pewforum.org/2017/04/11/nearly-all-muslims-jews-hindus-live-in-countries-where-their-group-was-harassed-in-2015/pf-04-11-2017_-restrictions-02-00/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20200224171942/https://www.pewforum.org/2017/04/11/nearly-all-muslims-jews-hindus-live-in-countries-where-their-group-was-harassed-in-2015/pf-04-11-2017_-restrictions-02-00/|archive-url=https://web.archive.org/web/20200224171942/https://www.pewforum.org/2017/04/11/nearly-all-muslims-jews-hindus-live-in-countries-where-their-group-was-harassed-in-2015/pf-04-11-2017_-restrictions-02-00/}}</ref> == سرچينې او ياداښتونه == 5v5ncp975vauobmbby7tda9im2zx1ch 0 58028 369246 368008 2026-09-23T05:57:32Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369246 wikitext text/x-wiki په وینزویلا کې سانسور ټولو هغو کړنو ته راجع کېږي چې په دغه هېواد کې د وینا ځپل ګڼل کېږي. بې پولې خبريالانو په ۲۰۱۵ ز کال کې وینزویلا د نړۍ د مطبوعاتو د ازادۍ په نوملړ کې د ۱۸۰ هېوادونو نه ۱۳۷مقام ورکړ او د وينزويلا د معلوماتو ازادي یې د "سخت وضعیت" په کچه درجه بندي کړه. <ref>{{cite web|title=WORLD PRESS FREEDOM INDEX 2015|url=http://index.rsf.org/#!/index-details/VEN|work=Report|publisher=Reporters Without Borders|access-date=30 August 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150827202105/http://index.rsf.org/#!/index-details/VEN|archive-date=27 August 2015}}</ref><ref>{{cite web|title=Freedom of the Press Worldwide in 2014|url=http://rsf.org/index2014/data/carte2014_en.png|publisher=Reporters Without Borders|access-date=5 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150301064000/http://rsf.org/index2014/data/carte2014_en.png|archive-date=2015-03-01|url-status=dead}}</ref> د وینزویلا اساسي قانون وايي چې د وینا ازادي او د مطبوعاتو ازادي خوندي ساتل کېږي. ۵۷ ماده بیانوي: "هرڅوک نارینه یا ښځينه حق لري چې خپل افکار او نظرونه په شفاهي، کتبي یا د بیان په هره بل بڼه په ازاده توګه څرګند کړي او د دې موخې لپاره د اړیکې او خپرېدو هره وسیله وکاروي او  هېڅ سانسور باید را منځ ته نه شي. " دا هم بیانوي هغه سانسور منع دی چې د عامه چارواکو اختیار د هغو مسایلو په اړه محدودوي چې د راپور ورکړه یې مسؤلیت دی. " د ۵۸ مادې له مخې، "هرڅوک پرته له سانسور، پر وخت، ريښتینو او د بې پرې معلوماتو حق لري.... "<ref>[http://venezuela-us.org/live/wp-content/uploads/2009/08/constitucioningles.pdf "Constitution of Venezuela in English"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309160908/http://venezuela-us.org/live/wp-content/uploads/2009/08/constitucioningles.pdf|date=2016-03-09}} 1999 Constitution of Venezuela</ref> د بشري حقونو د څار سازمان ویلي چې د " ولسمشر چاویز او اوس د ښاغلي مادورو د رهبرۍ په ترڅ کې د واک تمرکز په اجراییه څانګه کې او د بشري حقونو د تضمینونو له منځه تلل، حکومت ته دا وړتیا ورکړې چې خپل منتقدین وډارکړي سانسور او محاکمه یې کړي" او راپور یې ورکړي که چېرې خپرونکي پر حکومت نیوکه وکړي کېدای شي سانسور شي. <ref>{{cite web|title=WORLD REPORT {{!}} 2014|url=https://www.hrw.org/sites/default/files/reports/wr2014_web.pdf|work=Report|publisher=Human Rights Watch|access-date=2 May 2014|تاريخ الأرشيف=25 August 2019|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190825181905/https://www.hrw.org/sites/default/files/reports/wr2014_web.pdf|url-status=dead|خونديځ نېټه=25 August 2019|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190825181905/https://www.hrw.org/sites/default/files/reports/wr2014_web.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190825181905/https://www.hrw.org/sites/default/files/reports/wr2014_web.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20190825181905/https://www.hrw.org/sites/default/files/reports/wr2014_web.pdf}}</ref><ref>{{cite web|title=WORLD REPORT {{!}} 2014|url=https://www.hrw.org/sites/default/files/reports/wr2014_web.pdf|work=Report|publisher=Human Rights Watch|access-date=2 May 2014|تاريخ الأرشيف=25 August 2019|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190825181905/https://www.hrw.org/sites/default/files/reports/wr2014_web.pdf|url-status=dead|خونديځ نېټه=25 August 2019|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190825181905/https://www.hrw.org/sites/default/files/reports/wr2014_web.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190825181905/https://www.hrw.org/sites/default/files/reports/wr2014_web.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20190825181905/https://www.hrw.org/sites/default/files/reports/wr2014_web.pdf}}</ref> بې پولې خبریالانو ویلي چې په وینزویلا کې "حکومت او د هغه د کیډناس یا ''cadenas'' په نوم اجباري اعلانونونه تقریباً په بشپړ ډول په رسنیو واکمني لري ".<ref name="RWBamericas">{{cite web|title=Americas|url=http://rsf.org/index2014/en-americas.php#|publisher=Reporters Without Borders|access-date=5 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140303132604/http://rsf.org/index2014/en-americas.php|archive-date=2014-03-03|url-status=dead}}</ref> خپلواک ټلویزیون په ۱۹۹۸ ز کال کې د ۲۴ ملي ټلویزیوني چینلونو د ۸۸ سلنې استازیتوب کولو په داسې حال کې چې نور ۱۲سلنه چینلونه د وینزویلا د حکومت له خوا کنټرول کېدل. تر ۲۰۱۴ ز کال پورې د ۱۰۵ ملي ټلویزیوني چینلونه نه یوازې ۴۸ چینلونو، یا ۴۶ سلنې خپلواکو رسنیو استازیتوب کولو په داسې حال کې چې د وینزویلا حکومت او "کمونیستي چینلونه" چې دوی تمویلول ۵۴ سلنه چینلونه یا ۵۷ پاتې چینلونه یې تشکیلول. فریډم هاوس یا د ازادۍ کور دا هم ویلي چې "سیستماټیکه ځان سانسوري" د وینزویلا د حکومت د فشار له امله د پاتې خصوصي رسنیو پر وړاندې هڅول شوې ده.<ref name="JoD">{{cite journal|last1=Corrales|first1=Javier|title=The Authoritarian Resurgence|url=https://archive.org/details/journal-of-democracy_2015-04_26_2/page/37|journal=[[Journal of Democracy]]|date=April 2015|volume=26|issue=2|pages=37–51|doi=10.1353/jod.2015.0031|s2cid=153641967}}</ref><ref name="FH2014">{{cite web|title=Venezuela - 2014 Scores|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2014/venezuela#.VX3MWM6d7ww|website=[[Freedom House]]|access-date=16 June 2015|quote=pressure from the central government on private media ... fosters systematic self-censorship|url-status=dead|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20150607210955/http://www.freedomhouse.org/report/freedom-press/2014/venezuela|archive-date=June 7, 2015}}</ref> د وینزویلا د مطبوعاتو د کارکوونکو د ملي ټولنې په وینا، ۱۱۵ رسنۍ چې ۴۱ چاپي رسنۍ، ۶۵ راډیوګانې او ۹ تلویزیوني چینلونه په کې شامل وو د ۲۰۱۳ او  ۲۰۱۸ کلونو ترمنځ د نیکولاس مادورو د حکومت پرمهال تړل شوي دي.<ref>{{cite news|title=Durante el gobierno de Maduro se han cerrado 115 medios de comunicación, según el SNTP|url=http://www.ntn24.com/america-latina/venezuela/durante-el-gobierno-de-maduro-se-han-cerrado-115-medios-de-comunicacion|access-date=4 November 2018|agency=Durante el gobierno de Maduro se han cerrado 115 medios de comunicación, según el SNTP|publisher=NTN24|date=2 November 2018|language=es}}</ref> د ۲۰۱۹ کال په لومړیو اوو میاشتو کې د وینزویلا د مطبوعاتو او ټولنې انسیټیټوټ د وینا له ازادۍ څخه د سرغړونې لږ تر لږه ۳۵۰ قضیې وموندلې.<ref>{{Cite web|url=https://ipysvenezuela.org/alerta/balance-semanal-ipysve-hechos-intimidatorios-y-limitaciones-de-acceso-el-patron-de-la-censura-en-julio/|title=Balance Semanal IPYSve {{!}} Hechos intimidatorios y limitaciones de acceso: el patrón de la censura en julio|website=IPYS|language=es|access-date=2019-09-22}}</ref> == د سرچینو ایستنې او د رسنیو پېرودنې == ولسمشر هوګو چاویز او نیکولاس مادورو دواړو به د رسنیو سازمانونه تر فشار لاندې راوستل څو دوی د اړینو سرچینو په ترلاسه کولو کې پاتې راشي. د وینزویلا حکومت به د بهرنیو اسعارو نرخونه د رسنیو سازمانونو لپاره ترتیبول څو نور ونشي کړای خپلې سرچینې واردې کړي یا دوی په لویه پیمانه جریمه کړي. بیا به حکومت فرانټ کمپنۍ کاروله، څو د کمپنۍ د پيرودو لپاره اغېزمن سازمان ته ګټور وړاندیز وکړي. فرانټ کمپنۍ به له پېرودلو وروسته ژمنه کوله چې کارکوونکي به یې نه بدلېږي خو ورو ورو به یې خوشې کول او د وینزویلا د حکومت په ګټه به خپل پوښښ بدلولو.<ref name="FPpeter">{{cite news|last1=Pomerantsev|first1=Peter|title=Beyond Propaganda|url=https://foreignpolicy.com/2015/06/23/beyond-propaganda-legatum-transitions-forum-russia-china-venezuela-syria/|access-date=27 January 2016|work=[[Foreign Policy]]|date=23 June 2015}}</ref> نیکولاس مادورو لږ وروسته د وینزویلا ولسمشر شو، د وینزویلا د ځینو لویو رسنیو سازمانونو څخه دری، ایل یونیورسل، ګلوبوویژن او التي ماس نوټیسیا په هغه مالکینو باندې وپلورل شول چې د وینزویلا د حکومت سره همفکر وو. لږ وروسته د اغېزمنو رسنیو د سازمانونو کارکوونکو په استعفا کولو پیل وکړ چې ځینې یې د سانسور له امله وو چې د سازمانونو د نویو مالکینو له خوا پلي شوي وو. <ref name="ReutersSale">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/venezuela-newspaper-idUSL2N0PG0FP20140705|title=In Venezuela's latest media shift, El Universal newspaper sold|work=Reuters|date=5 July 2014|access-date=6 July 2014|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924202335/http://www.reuters.com/article/2014/07/05/venezuela-newspaper-idUSL2N0PG0FP20140705|url-status=live}}</ref><ref name="CPJdec2014">{{cite web|last1=Otis|first1=John|title=Venezuela's El Universal criticized for being tamed by mystery new owners|url=http://cpj.org/blog/2014/12/venezuelas-el-universal-criticized-for-being-tamed.php|website=Committee to Protect Journalists|date=30 December 2014|access-date=8 January 2015}}</ref><ref>{{cite news|last1=Rueda|first1=Manuel|title=Is Venezuela's Government Silencing Globovision?|url=https://abcnews.go.com/ABC_Univision/venezuelas-government-silencing-globovision/story?id=18713972|access-date=18 January 2015|agency=ABC News|date=12 March 2013}}</ref><ref name="LN2013">{{cite news|last1=Lozano|first1=Daniel|title=Otro avance chavista: se queda con el diario más vendido del país|url=http://www.lanacion.com.ar/1588241-otro-avance-chavista-se-queda-con-el-diario-mas-vendido-del-pais|access-date=18 January 2015|agency=La Nación|date=4 June 2013|archive-date=8 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181008200216/https://www.lanacion.com.ar/1588241-otro-avance-chavista-se-queda-con-el-diario-mas-vendido-del-pais|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Venezuelan opposition TV channel Globovision sold|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-22524101|access-date=18 January 2015|agency=BBC|date=14 May 2013}}</ref><ref>{{cite web|title=Renuncia Jefa de Investigación de Últimas Noticias por censura|url=http://cnpcaracas.org/2014/03/noticias/renuncia-jefa-de-investigacion-de-ultimas-noticias-por-censura/|website=Colegios Nacional de Periodistas|access-date=18 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150118114140/http://cnpcaracas.org/2014/03/noticias/renuncia-jefa-de-investigacion-de-ultimas-noticias-por-censura/|archive-date=2015-01-18|url-status=dead}}</ref> د وینزویلا خلکو ته د ورځپاڼو له چاپولو نږدې ۸۳ کلونو وروسته، ورځپاڼې د ۲۰۱۶ ز کال د مارچ په ۱۷ خپله وروستۍ فزیکي نسخه خپره کړه او د چاپي توکو کارول یې بند کړل. ال کارابوبینو د خپل وروستي مخ په سرمقاله کې څرګنده کړه چې دولتي اداره چې د ورځپاڼو د کاغذ د توزیع مسؤلیت لري د ورځپاڼو اړینو سرچينو د خرڅلاو لپاره یې پوره هڅه نه وه کړې.<ref>{{cite news|title=Venezuela newspaper prints final edition due to failing economy|url=http://latino.foxnews.com/latino/news/2016/03/18/venezuela-newspaper-prints-final-edition-due-to-financial-disaster/|access-date=19 March 2016|agency=[[Fox News Latino]]|date=18 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160321111820/http://latino.foxnews.com/latino/news/2016/03/18/venezuela-newspaper-prints-final-edition-due-to-financial-disaster/|archive-date=21 March 2016|url-status=dead}}</ref> د ښاغلي مادورو له ټاکنې وروسته په وینزویلا کې د ۲۰۱۳ او ۲۰۱۸ کلونو ترمنځ د ستونزو او حکومتي سانسور له امله ۵۵ ورځپاڼو خپرول بند کړل.<ref>{{Cite news|url=https://www.lapatilla.com/2018/09/15/en-cinco-anos-55-medios-impresos-dejaron-de-circular-en-venezuela/|title=En cinco años, 55 medios impresos dejaron de circular en Venezuela - LaPatilla.com|date=2018-09-15|work=[[LaPatilla.com]]|access-date=2018-09-15|language=es-ES}}</ref> == د راډیو سانسور == په وینزویلا کې ۵۰۰ خپلواکه د راډیو سټیشنونه او یوازې یو د دولت تر تحریم لاندې سټیشن په ۲۰۰۱ ز کال کې موجود وو.<ref name="FTWD">{{cite book|title=Financial Times World Desk Reference|last1=Heritage|first1=Andrew|date=December 2002|publisher=[[Dorling Kindersley]]|isbn=9780789488053|pages=618–21}}</ref> د مخابراتو د ملي کمېسیون د هغه وخت رییس ډیوسدادو کابیلو د ۲۰۰۹ ز کال د اګست په میاشت کې د ۳۲ راډیوګانو او ۲ تلویزیوني سټیشنونو د مداخلې  امر صادر کړ چې هغه پرېکړې د رادیوسایډ نوم ترلاسه کړ. د مطبوعاتو د کارکوونکو د ملي ټولنې په وینا د مادورو حکومت په ۲۰۱۷ ز کال کې ۴۶ راډیو سټیشنونه بند کړل.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.lapatilla.com/site/2017/08/30/para-el-regimen-informar-es-delito-49-medios-han-sido-cerrados-por-orden-de-maduro/|title=Para el régimen informar es delito: 49 medios han sido cerrados durante el 2017 por orden de Maduro|date=30 August 2017|website=[[La Patilla]]|language=es-ES|access-date=2017-08-31|ref=LPradTV17}}</ref> کونټل د رادیو او ټلویزیون د ټولنیز مسؤلیت د قانون سره سم چې په  ۲۰۰۴ ز کال کې نافذ شو د ۲۰۱۹ ز کال د جنورۍ ۲۲ راهیسې د تاوتریخوالي د ودې او د سازماني چارواکو د نه منلو پروړاندې په مکرر ډول توصیه وکړه. د سیزر میګویل روندن راډیویي پروګرام په ګډون چې په هېواد کې یو له ډېرو اورېدل شویو پروګرامونو څخه و، د راډیو د ځینو پروګرامونو د بندېدو امر وشو. نور پروګرامونه په موقتي توګه لغو شول یا یې د سانسور اخطارونه ترلاسه کړل، د خصوصي ټلویزیونونو او راډیو سټیشنونو د تړلو ګواښ هم شامل و که چیرې دوی جان ګوایدو د وینزویلا د سرپرست یا موقت ولسمشر په توګه وپیژني.<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/Conatel/status/1090956613740126210|title=Conoce el artículo 27 de la Ley Resorte|last=Venezuela|first=Conatel|date=31 January 2019|website=@Conatel|language=es|access-date=31 January 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.el-nacional.com/noticias/entretenimiento/censura-emisoras-televisoras-plataformas-arrecio-desde-enero_268833|title=Censura a emisoras, televisoras y plataformas arreció desde el 22 de enero|last=González Mendoza|first=Isaac|date=31 January 2019|website=El Nacional|language=es|access-date=31 January 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ntn24.com/america-latina/venezuela/cesar-miguel-rondon-se-despide-de-la-radio-y-transmitira-programa-por|title=César Miguel Rondón se despide de la radio y transmitirá programa por Periscope e Instagram|date=29 January 2019|website=NTN24 {{!}} www.ntn24.com|language=es|access-date=31 January 2019}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.ntn24.com/america-latina/venezuela/conatel-amenaza-con-cerrar-medios-privados-que-llamen-guaido-presidente|title=Conatel amenaza con cerrar a medios privados que llamen a Guaidó presidente encargado|date=24 January 2019|work=[[NTN24]]|quote=Algunas radios y televisoras privadas del país han recibido una amenaza por parte de Conatel si reconocen al diputado Juan Guaidó como presidente encargado o interino de Venezuela. [Some private radios and television stations in the country have received a threat from Conatel if they recognize deputy Juan Guaidó as acting president or interim president of Venezuela.]}}</ref> == د تلویزیون سانسور == بې سرحده خبریالانو په ۲۰۰۸ ز کال کې راپور ورکړ چې " هوګو چاویز او د هغه حکومت له رسنیزې  جګړې کلونو وروسته نږدې ټول نشراتي سکتور کنټرول کړ".<ref name="CNNwarMEDIA">{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2009/WORLD/americas/06/05/venezuela.tvstation.owner/|title=Venezuela takes actions against critical TV station|first=Arthur|last=Brice|date=5 June 2009|publisher=[[CNN]]}}</ref> کولمبیایې خبري چینل NTN24 د وینزویلا د ۲۰۱۴ کال اعتراضي لاریونونو په ترڅ کې د "تاوتریخوالي هڅولو" له امله د CONATEL  (د وینزویلا دولتي اداره چې د مخابراتو د تنظیم، څارنې او کنټرول لپاره ټاکل شوې وه) له خوا له انتن څخه وایستل شو. ښاغلي مادورو بیا د لاریونونو په اړه د معلوماتو د لاسوهنې له امله د فرانسې خبري اژانس (AFP) وغندلو. وروسته له هغې چې د اسکار مراسمو له ګډون کوونکو څخه په ټویټر کې د مخالف کمپاین وغوښتل چې د دوی په ملاتړ خبرې وکړي،  Venevisión خصوصي ټلویزیوني چینل د لومړي ځل لپاره په څو لسیزو کې د اسکار جایزې خپرې نه کړې چېرې چې جیرډ لیټو کله چې خپله جایزه وګټله د " خوب لیدونکو" اپوزیسیون سره خپل یووالی اعلان کړ.<ref>[http://www.eluniversal.com/arte-y-entretenimiento/140213/senal-del-canal-ntn24-fue-sacada-de-la-parrilla-de-cable "Señal del canal NTN24 fue sacada de la parrilla de cable"] ("NTN24 channel signal was taken from the wire") {{in lang|es}}, ''El Universal'', 13 February 2014. Retrieved 23 March 2014.</ref><ref>{{cite news|last=Schipani|first=Andres|title=Fears grow of Venezuela media crackdown|url=http://www.ft.com/cms/s/0/9e231fcc-96bd-11e3-945d-00144feab7de.html#axzz2tThnMQ5K|access-date=16 February 2014|newspaper=Financial Times|date=16 February 2014}}</ref><ref>{{cite news|title=No Oscars Show for Broadcast TV in Venezuela|url=https://abcnews.go.com/Entertainment/wireStory/oscars-show-broadcast-tv-venezuela-22744328|access-date=5 March 2014|newspaper=ABC News|date=3 March 2014}}</ref> کله چې یوې تلویزیوني لړۍ چې هوګو چاویز نقش سره یې د ایل کمانډنټ په نوم د لومړي ځل لپاره خپریدله، د بولیوریا حکومت هغه برخه سانسور کړه چې ښاغلي مادورو وایي چې ایل کمانډنټ "یوه لړۍ ده د یو ریښتیني مشر او د لاتینې امریکا او د نړۍ د اتل د بدنامولو هڅه کوي" په داسې حال کې چې CONATEL وینزویلایانو ته ټویټ وکړ چې "که کوم کیبل چلوونکی چې د "ایل کمانډنټ " لړۍ خپروي د هوګو چاویز میراث ته سپکاوی کوي باید کمېسیون ته خبر ورکړي. <nowiki>#</nowiki> دلته یوڅوک د چاویز په اړه خبرې نه کوي" .<ref>{{cite news|last1=S.|first1=Alex Vasquez|title=Outraged with series about Chavez's life, Venezuela prez orders a remake|url=http://www.foxnews.com/world/2017/02/02/outraged-with-series-about-chavezs-life-venezuela-prez-orders-remake.html|access-date=3 February 2017|work=[[Fox News]]|date=2 February 2017|archive-date=28 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170728050035/http://www.foxnews.com/world/2017/02/02/outraged-with-series-about-chavezs-life-venezuela-prez-orders-remake.html|url-status=dead}}</ref> CNN en Español  د ۲۰۱۷ زېږديز کال د فبروري په ۱۲ له یوه خبري راپور وروسته د CONATEL  له خوا لغو شو چې د وینزویلا حکومت یې تورن کړ چې د عراق په بغداد کې د خپل سفارت له لارې د منځني ختیځ هیوادونو خلکو ته چې مشکوک شالید لري د ګټې لپاره پاسپورتونه او ویزې پلوري. حکومت دغه راپور " د وینزویلا د خلکو سولې او دیموکراتیک ثبات ته یو ګواښ وباله په داسې حال کې چې دوی یو نه زغمونکی چاپېریال رامنځ ته کوي."<ref>[http://www.cnn.com/2017/02/08/world/venezuela-passports-investigation/ Venezuela may have given passports to people with ties to terrorism]</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cnn.com/2017/02/15/americas/cnn-en-espanol-venezuela-off-air/index.html|title=CNN en Español kicked off air in Venezuela|first=Steve|last=Almasy|website=cnn.com|date=16 February 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170327123310/http://www.cnn.com/2017/02/15/americas/cnn-en-espanol-venezuela-off-air/index.html|archive-date=2017-03-27}}</ref> د ارجنټاین تودو نوټیسیا او د کولمبیا ایل تیمپو د ۲۰۱۷ ز کال د اپریل په ۱۰ د حکومت ضد لاریونونو په ترڅ کې د CONATEL  د امرونو په اساس بند شول. CONATEL د ۲۰۱۷ ز کال د اګست په ۲۴ د کولمبیا دوه تلویزیوني چینلونه کاراکول تلویزیون او RCN کولمبیا بند کړل. CONATEL په دې چینلونو کې "د داسې پیغام خپرولو په همکارۍ چې د وینزویلا د بولیوریا جمهوریت د ولسمشر نیکولاس مادورو موروس وژل هڅوي" تور لګوي. د OAS سکرتر جنرال لویس الماگرو او د کولمبیا ولسمشر خوان مانویل سانتوس د دې چینلونو د لرې کولو پر پرېکړې نیوکه وکړه. ولسمشر نیکولاس مادورو په هماغه ورځ د خپل مطبوعاتي کنفرانس پر مهال د نړیوالو رسنیو پر سازمانونو سختې نیوکې وکړې او ویې ویل چې "د CNN، فاکس نیوز او BBC د درواغجن ځواک شڼډول چې هره ورځ یې کرکه کرله ګران کار و". ښاغلي مادورو دا هم وویل چې په وینزویلا کې بي بي سي "د پوځي لاسوهنې لپاره ترټولو لویه تبلیغاتي وسیله ګرځېدلې ده." د مطبوعاتو د کارګرانو د ملي ټولنې په وینا درې ټلویزیوني چینلونه د ۲۰۱۷ کال تر اګست میاشتې پورې لغو شول.<ref>{{cite news|title=Caracol TV y RCN ya no se ven en Venezuela por orden del gobierno|url=http://www.el-nacional.com/noticias/entretenimiento/caracol-rcn-ven-venezuela-por-orden-del-gobierno_200280|agency=El Nacional|date=24 August 2017}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://knightcenter.utexas.edu/blog/00-18734-venezuela-blocks-two-colombian-television-networks-new-action-against-international-ne |title=آرشیف کاپي |access-date=2021-11-16 |تاريخ الأرشيف=2019-07-28 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190728153401/https://knightcenter.utexas.edu/blog/00-18734-venezuela-blocks-two-colombian-television-networks-new-action-against-international-ne |url-status=dead |خونديځ نېټه=2019-07-28 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190728153401/https://knightcenter.utexas.edu/blog/00-18734-venezuela-blocks-two-colombian-television-networks-new-action-against-international-ne |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190728153401/https://knightcenter.utexas.edu/blog/00-18734-venezuela-blocks-two-colombian-television-networks-new-action-against-international-ne |archive-url=https://web.archive.org/web/20190728153401/https://knightcenter.utexas.edu/blog/00-18734-venezuela-blocks-two-colombian-television-networks-new-action-against-international-ne }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-41041585|title=Venezuela takes two Colombian TV channels off air|date=24 August 2017|work=[[BBC News]]}}</ref> ۲۴ هوراس کانال چې د چیلي د عامه نشراتو،Televisión Nacional ملکیت ؤ د وینزویلا د ۲۰۱۹ کال د ولسمشریزو کړکچنو په ترڅ کې د وینزویلا د کیبل او سپوږمکۍ ټلویزیون اپریټرونو څخه د جنورۍ په ۲۴ د مخابراتو ملي کمېسیون (Conatel) له خوا لېرې شو. د وینزویلا په پوله کې د فبرورۍ په ۲۳ نېټه د شخړو په ترڅ کې Conatel یو ځل بیا ۲۴ هوراس کانال بند کړ، دلیل یې هم څرګند نشو.<ref>{{cite web|url=http://www.lapatilla.com/2019/01/24/denuncian-que-conatel-ordeno-eliminar-el-canal-de-24-horas-de-chile-de-las-cableoperadoras/|title=Denuncian que Conatel ordenó eliminar el canal de 24 Horas de Chile de las cableoperadoras|date=24 January 2019|website=[[La Patilla]]|language=es-ES|access-date=25 January 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.el-nacional.com/noticias/sociedad/sacaron-del-aire-canal-horas-por-transmitir-ingreso-ayuda-humanitaria_272030|title=Sacaron del aire canal 24 horas por transmitir ingreso de ayuda humanitaria|date=2019-02-23|website=El Nacional|language=es|access-date=2019-02-25}}</ref> د وینزویلا ایډ لایف کنسرت په جریان کې د فبروري په ۲۲  نېټه جیو او انټینا ۳ د کنسرت خپرولو په پار له کیبل او سټلایټ تلویزیون څخه لېرې شول. د کنسرت په ترڅ کې د CANTV کاروونکو لپاره یوټیوب ته لاسرسی هم بند شوی وو.<ref>{{Cite news|url=http://www.el-nacional.com/noticias/sociedad/sacaron-del-aire-nat-geo-antena-por-transmitir-venezuela-aid-live_271906|title=Sacaron del aire Nat Geo y Antena 3 por transmitir el Venezuela Aid Live|date=22 February 2019|website=El Nacional|language=es|access-date=23 February 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://netblocks.org/reports/youtube-blocked-during-venezuela-aid-live-concert-3RyjdbAg|title=YouTube blocked during Venezuela Aid Live concert|date=22 February 2019|website=NetBlocks|access-date=23 February 2019}}</ref> == سرچينې او ياداښتونه == 8ljbmjrbh7jsbc5jxbvaoopt13v5t64 0 58156 369298 356443 2026-09-23T10:10:24Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369298 wikitext text/x-wiki نړیوال د را یې د ورکولو حق (د رایې جامع حق، د رایې عمومي امتیاز او د عامو خلکو د رایې ګډ حق ته هم ویل کېږي) د شتمنۍ، عاید، جنسیت، ټولنیز دریځ، نژاد، قومیت، سیاسي موضوع یا د کوم بل محدودیت په پام کې نیولو پرته، په لږ استثناوو، ټولو بالغو وګړو ته د رایي ورکولو حق ورکوي، په برتانیه کې نړیوال د رایې د ورکولو حق په اصل کې په ۱۹ پېړۍ کې د اصلاح غوښتونکو له خوا یوازې د نارینه وو د رایې نړیوال حق بلل شوی و؛ ښځو ته د رایه ورکولو حق د رایې غورځنګ په جریان کې وغځول شو.<ref>{{Cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/universal-suffrage|title=Universal suffrage definition and meaning {{!}} Collins English Dictionary|website=www.collinsdictionary.com|language=en|access-date=1 February 2019}}</ref><ref name="Brit">[https://www.britannica.com/topic/suffrage Suffrage], ''Encyclopedia Britannica''.</ref><ref>Shirley Roberts, ''Sophia Jex-Blake: A Woman Pioneer in Nineteenth Century Medical Reform'' (Routledge, 1993), p. 1: "Although political reformers from [[John Wilkes]] onward had pressed for 'universal adult franchise' they and their followers all understood the term to mean 'universal 'male suffrage.'"</ref><ref>Robert Justin Goldstein, ''Political Repression in 19th Century Europe'' (Routledge, 1983): "the great majority of European countries adopted highly discriminatory suffrage systems for lower legislative chambers for most or all of the 1815–1915 period. Universal male suffrage (which is what was meant when universal suffrage was discussed) at age 21 would have enfranchised about 25 per cent of the European population during the nineteenth century."</ref> د رایې د حق د ځانګړتیاوو له مخې د هېوادونو ترمنځ توپیرونه شته؛ معمولا ترټولو کم عمر د ۱۸ او ۲۵ کلونو ترمنځ وي (د رایې ورکولو عمر وګورئ) او "رواني، د محکوم شویو مجرمینو ځینې طبقې، او هغه کسان چې د ځینو ټاکنیزو جرمونو په پار مجازات شوي" ځینې وختونه د رایې ورکولو حق نه لري.<ref name="Brit" /> حکومتونو په لومړیو عصري ډیموکراسیو کې رایه په هغو کسانو پورې محدوده کړه چې ملکیت او شتمني يې درلوده، چې تقریباً تل د نارینه اقلیت نفوس په معنی و. په ځینو قضایاوو کې نور محدودیتونه موجود وو، لکه د رایې ورکوونکو څخه غوښتل کېدل چې په یوه مشخص دین باندې عمل وکړي. په ټولو عصري ډیموکراسیو کې د هغو خلکو شمېر چې د رایې ورکولو حق یې درلود د وخت په تېرېدو سره په تدریجي ډول زیات شو. ۱۹ پېړۍ د ډېرو غورځنګونو شاهده وه چې د " (نارینوو) د رای ورکولو عمومي حق څخه یې ملاتړ کاوه"، په ځانګړې توګه په اروپا، لویه بریتانیا او شمالي امریکا کې.<ref>{{Cite web|title=Athenian Democracy|url=https://www.worldhistory.org/Athenian_Democracy/|website=[[World History Encyclopedia]]|access-date=21 May 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=America's True History of Religious Tolerance|url=https://www.smithsonianmag.com/history/americas-true-history-of-religious-tolerance-61312684/|website=Smithsonian Magazine|language=en|access-date=21 May 2020}}</ref><ref name="Caramani">{{Cite book|last=Caramani|first=Daniele|url=https://books.google.com/books?id=6UUfDgAAQBAJ&q=universal+male+suffrage&pg=PA53|title=Elections in Western Europe 1815–1996|date=13 February 2017|publisher=Springer|isbn=978-1-349-65508-3|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Constitutional Rights Foundation|url=https://www.crf-usa.org/bill-of-rights-in-action/bria-8-1-b-who-voted-in-early-america|website=www.crf-usa.org|access-date=21 May 2020|archive-date=9 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170509115801/http://www.crf-usa.org/bill-of-rights-in-action/bria-8-1-b-who-voted-in-early-america|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=White Manhood Suffrage|url=https://americanhistory.si.edu/democracy-exhibition/vote-voice/getting-vote/demanding-vote/white-manhood-suffrage|date=3 May 2017|website=National Museum of American History|language=en|access-date=21 May 2020|تاريخ الأرشيف=29 June 2021|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210629070524/https://americanhistory.si.edu/democracy-exhibition/vote-voice/getting-vote/demanding-vote/white-manhood-suffrage|url-status=dead|خونديځ نېټه=29 June 2021|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20210629070524/https://americanhistory.si.edu/democracy-exhibition/vote-voice/getting-vote/demanding-vote/white-manhood-suffrage|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210629070524/https://americanhistory.si.edu/democracy-exhibition/vote-voice/getting-vote/demanding-vote/white-manhood-suffrage|archive-url=https://web.archive.org/web/20210629070524/https://americanhistory.si.edu/democracy-exhibition/vote-voice/getting-vote/demanding-vote/white-manhood-suffrage}}</ref> وروسته له هغه چې په متحده ایالاتو کې د "یو سړی، یوه رایه" قانون د ۱۹۶۰ کال لسیزې په لومړیو کې د متحده ایالاتو د سترې محکمې له خوا د ارل وارن په مشرۍ تصویب شو، د ۱۹۶۴ کال د مدني حقونو قانون، د ۱۹۶۵ کال  د رایې ورکولو د حقونو قانون او د سترې محکمې د څو حکمونو له لارې د متحده ایالاتو کانګرس د وارن محکمې سره یوځای د ټولو امریکایانو، په ځانګړې توګه د افریقا الاصله امریکایانو، د رایې د حقونو خوندیتوب او پراختیا ته دوام ورکړ. برسېره پر دې د "رایې حق" اصطلاح هم په ځانګړې توګه په متحده ایالاتو کې د ښځو د رایې حق سره تړاو درلود؛ د نولسمې پېړۍ په نیمایي کې یو غورځنګ پیل شو چې رایې ورکولو حق ښځو ته وغځوي او په ۱۹۲۰ کال کې هغه وخت پای ته ورسېد، چې متحده ایالاتو، د متحده ایالاتو په اساسي قانون کې نولسم تعدیل تصویب کړ او د ښځو د رایې حق یې تضمین کړ.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1986/11/21/nyregion/one-man-one-vote-decades-of-court-decisions.html|title=One Man, One Vote: Decades of Court Decisions|last=Goldman|first=Ari L.|date=21 November 1986|work=The New York Times|access-date=14 January 2020|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mtsu.edu/first-amendment/article/1370/earl-warren|title=Earl Warren|last=Pederson|first=William D.|website=www.mtsu.edu|language=en|access-date=14 January 2020}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.nps.gov/nr/travel/civilrights/prize.htm|title=We Shall Overcome – The Players|website=www.nps.gov|access-date=5 October 2019|archive-date=16 January 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080116174251/http://www.nps.gov/nr/travel/civilrights/prize.htm|url-status=dead}}</ref><ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.oyez.org/cases/1965/48|title=Harper v. Virginia Board of Elections|website=Oyez|language=en|access-date=5 October 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.law.cornell.edu/constitution/amendmentxix|title=19th Amendment|website=LII / Legal Information Institute|language=en|access-date=24 May 2019}}</ref> == د رایې ورکولو د حق پراختیا == فرانسې هېواد د ۱۷۹۳ کال د جاکوبین (د دومنکین راهبانو) د اساسي قانون په بنسټ، لومړی لوی هېواد و چې د ټولو بالغ نارینه وو لپاره یې رایې حق وضع کړ، که څه هم دا حق هېڅکله په رسمي توګه په عمل کې پلی نشو (اساسي قانون له پلې کېدو وړاندې سمدستي وځنډول شو، او ورپسې د ۱۷۹۴ کال د حکومت له سقوط څخه وروسته په ۱۷۹۵ کال کې ټاکنې ترسره شوې چې د اساسي قانون په ګډون له دې سره تړلې ډېری نظرونه یې له اعتباره و غورځول). د فرانسوي ژبې په نورو هېوادونو کې، په ۱۸۱۶ کال کې د هایتي جمهوریت د نارینه وو عمومي رایې روکولو د حق لپاره قانون ترتیب کړ. د فرانسې دویم جمهوریت د ۱۸۴۸ کال له انقلاب وروسته د بالغو نارینه وو لپاره د رایې حق را منځ ته کړ. <ref>{{cite book|last1=Dubois|first1=Laurent|author-link1=Laurent Dubois|title=Haiti: The Aftershocks of History|url=https://books.google.com/books?id=drU3HlesN5kC|location=New York|publisher=Henry Holt and Company|date=2012|pages=60–61|isbn=9780805095623|access-date=19 September 2019|quote=In 1816, the Republic of Haiti put into place a new constitution [...]. The creation of the Chamber of Deputies was a significant advance for democratic government: the deputies were elected by universal male suffrage, with no restrictions on the right to vote [...].}}</ref><ref name="Caramani2">{{Cite book|last=Caramani|first=Daniele|url=https://books.google.com/books?id=6UUfDgAAQBAJ&q=universal+male+suffrage&pg=PA53|title=Elections in Western Europe 1815–1996|date=13 February 2017|publisher=Springer|isbn=978-1-349-65508-3|language=en}}</ref> د فرانسوي انقلابونو په تعقیب، د ۱۹ پېړۍ په لومړیو کې په لویدیځه نړۍ کې د عمومي رایې ورکولو په لور خوځښتونه را منځ ته شول او د رایې ورکولو لپاره د ملکیت لرلو د شرایطو په لرې کولو ټینګار وشو. په ۱۸۶۷ کال کې [[المان|آلمان]] (د شمالي آلمان کنفدراسیون) د ټولو بالغو نارینه وو ته د رایې حق ورکړ. په متحده ایالاتو کې د کورنۍ جګړې وروسته، غلامان آزاد شول او د بالغ نارینه وو د رایې ورکولو د حقوقو په شمول، د اتباعو حقونه ورکړل شول، (که څه هم ډیری ایالتونو په پراخه کچه محدودیتونه وضع کړي وو، خو په بشپړه توګه نه، چې دا حقوق یې کمرنګه کړل). د ۱۹مې پېړۍ په وروستیو او د شلمې پېړۍ په لومړیو کې، د رایې ورکولو عمومي حق د غورځنګ تمرکز د ښځو د د رایې د حقوقو پراختیا وه، چې د کورنۍ جګړې وروسته په څو لویدیځو ایالتونو کې او د ۱۸۹۰ لسیزې په یو شمېر بریتانوي مستعمرو کې ترسره شول. د [[نیوزیلنډ]] د بریتانوي والي ښاغلي ګالسکو په ۱۸۹۳ کال کې د سپټمبر په ۱۹ یو نوی ټاکنیز قانون تصویب کړ، چې په بنسټ یې نیوزیلنډ د برتانیې تر کنټرول لاندې لومړنۍ مستعمره شوه، چې ښځینه وو په پارلماني ټاکنو کې د رایې ورکولو حق تلاسه کړ. لږ وروسته دا قانو د سویلي [[اسټرالیا|آسټرالیا]] د مستعمرې له خوا په ۱۸۹۴ کال کې تعقیب شو، چې دویمه مستعمره وه چې ښځو ته یې د رایې ورکولو اجازه ورکوله، خو له بله اړخه لومړی مستعمره وه چې ښځو ته یې د نوماندۍ حق ورکړ. دولس کاله وروسته، د روسیې خپلواکه سیمه چې د فنلینډ د ګرانډ دوچي په نوم یادېده (چې په ۱۹۱۷ کال کې د فنلینډ جمهوریت شو) په نړۍ کې لومړنۍ سیمه وه چې د عمومي رایې ورکولو غیر محدوده بڼه یې پلې کړه، چې د استرالیا په څېر او د نیوزیلاند په خلاف، میرمنو ته اجازه وه چې بې له کوم توکمیز تبعیض څخه د نوماندانو په ډول په ټاکنو کې ودرېږي. په دې سیمه کې په راتلونکي کال کې په نړۍ کې لومړی ځل و چې ښځه د پارلمان غړې کېږي. د لومړۍ نړیوالې جګړې څخه دمخه فدرالي دولتونه او استعماري یا خودمختاره سیمې د عمومي رایی د حق لومړي معرفي کولو ډیرې بېلګې لري. اما، دا قوانین د برتانیا، روسیې یا نورو دولتونو د اجازې له امله چې د حاکم حیثیت یی درلود، په پراخه کچه اغیزمن شول له همدې امله، استرالیا په ۱۹۰۱ کال کې، نیوزیلند په ۱۹۰۸ کال کې او فنلند په ۱۹۱۷ کال کې د خپلواک ملت د حیثیت د ترلاسه کولو مختلفې نېټې لري.  <ref>{{cite web|url=https://nzhistory.govt.nz/politics/womens-suffrage|title=new zealand women and the vote|website=nzhistory.govt.nz|access-date=30 June 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nma.gov.au/defining-moments/resources/womens-suffrage|title=Women's suffrage|access-date=1 December 2019}}</ref><ref name="eduskunta.fi">{{Cite web|url=https://www.eduskunta.fi/EN/tietoaeduskunnasta/historia/Pages/default.aspx|title=Eduskunnan lyhyt historia|website=www.eduskunta.fi}}</ref><ref name="web.archive.org">{{Cite web|url=http://www.aanioikeus.fi/en/articles/strike.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720175612/http://www.aanioikeus.fi/en/articles/strike.htm|url-status=dead|archive-date=20 July 2011|title=Centenary of women's full political rights in Finland|date=20 July 2011}}</ref> د فرانسې لومړي جمهوریت په ۱۷۹۲ کې په خلاصه ډول د نارینه وو د عمومي رایې حق ومنلو؛ دا یو له لومړنیو ملي نظامونو څخه و چې د نارینه وو د نوم لیکنې لپاره یې د ملکیت درلودلو ټول شرایط لغوه کړل. په ۱۸۴۴ کال کې یونان د نارینه وو د رایې بشپړ حق په رسمیت وپیژانده. هسپانیې دا حق د ۱۸۶۹ کال په اساسي قانون کې په رسمیت پېژندلو او فرانسې او سویس د ۱۸۴۸ کال د انقلاب (د اوسیدونکو نارینه اتباعو لپاره) لپاره دا حق په رسمیت و پېژانده. په ۱۹ پېړۍ کې له خپلواکۍ وروسته، د لاتینې امریکا ډېری هېوادونو او په افریقا کې لایبریا په پیل کې ټولو بالغو نارینه وو ته د رایې حق ورکړ، مګر وروسته یې د ملکیت درلودلو په شرط محدود کړل. د آلمان سترواکۍ د نارینه وو د رایې بشپړ حق په ۱۸۷۱ کي پلي کړ.  <ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Greece|title=Greece – Building the nation, 1832–1913|website=Encyclopedia Britannica}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.iub.edu/~paris10/ParisOSS/Day10_Sex_and_Gender/d7_Offen.html|title=Karen Offen, "Women, Citizenship, and Suffrage in France Since 1789"|website=www.iub.edu|access-date=21 December 2019|تاريخ الأرشيف=1 April 2020|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200401105757/http://www.iub.edu/~paris10/ParisOSS/Day10_Sex_and_Gender/d7_Offen.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=1 April 2020|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20200401105757/http://www.iub.edu/~paris10/ParisOSS/Day10_Sex_and_Gender/d7_Offen.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20200401105757/http://www.iub.edu/~paris10/ParisOSS/Day10_Sex_and_Gender/d7_Offen.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20200401105757/http://www.iub.edu/~paris10/ParisOSS/Day10_Sex_and_Gender/d7_Offen.html}}</ref> په متحده ایالاتو کې، د دې هېواد د اساسي قانون پنځلسم تعدیل، چې په ۱۸۷۰ کال کې د بیارغونې په دوره کې تصویب شو، داسې صراحت ورکړ "د متحده ایالاتو د اتباعو د رایې ورکولو حق د متحده ایالاتو یا کوم بل ایالت له خوا د نسل، رنګ، یا د غلامۍ د پخواني حالت په بنسټ، رد یا محدود کېدای نشي. " د دې تعدیل موخه دا وه چې افریقایي امریکایانو ته د رایې ورکولو حق تضمین کړي، چې ډیری یې په ۱۸۶۵ کال کې د امریکا د کورنۍ جګړې له پای مخکې او د ۱۸۶۴ – ۱۸۶۵ کلونو تر منځ د غلامۍ له منسوخ کېدو مخکې په سویل کې غلامان شوي وو. د دې تعدیل سربېره، با هم ۱۸۷۸ څخه وروسته تورپوستي په پخوانیو متفق ایالتونو کې له دې حق څخه بې برخې شول؛ او په سویل کې چارواکو دا تعدیل له پامه و غوځولو او تور پوستی اتباع یې له مختلو لارو لکه  رایې ورکولو مالیه، د سواد ازمایښت، او نیکه قضایاوې، د رایې ورکولو له حق څخه منع کړل. د ځینو نور رایه ورکوونکو مخه د  تاوتریخوالی او ترهګرې له لارې و نیول شو. سویلي تور پوستانو د ۱۹۶۵ کال د رایې ورکولو د حقوقو د قانون تر تصویب پورې، په اغیزمنه توګه د رایې ورکولو حق ترلاسه نه کړ.  <ref name="Davidson">Chandler Davidson, "The Recent Evolution of Voting Rights Law Affecting Racial and Language Minorities" in ''Quiet Revolution in the South: The Impact of the Voting Rights Act, 1965–1990'' (Princeton University Press, 1994: eds. Chandler Davidson & Bernard Grofman), pp. 21–22.</ref><ref>Gary Gershman, "Fifteenth Amendment (1870)" in ''Race and Racism in the United States: An Encyclopedia of the American Mosaic'' (eds. Charles A. Gallagher, Cameron D. Lippard), pp. 441–43.</ref> نوی زیلاند په ۱۸۹۳ کې په نړۍ کې لومړی هېواد شو (په ۱۸ پېړې کې د کورسیکن د لڼد ماله جمهوریت پرته) چې ښځو ته یې د رایې د حق په ورکولو سره فعال عمومي رایې حق ورکړه. دې هېواد تر ۱۹۱۹ کال پورې د رايې عمومي بشپړ حق ورنکړ (د رایې او نوماند کېدو حق یا دواړه فعال او غیر فعاله رایه).  <ref name="Nohlen">{{cite work|last=Nohlen|first=Dieter|authorlink=Dieter Nohlen|date=2001|title=Elections in Asia and the Pacific: South East Asia, East Asia, and the South Pacific|page=14|publisher=Oxford University Press}}</ref> د آسترالیا مشترک المنافع هېواد په ۱۹۰۲ کې لومړی هېواد شو چې ښځو ته یې د بشپړې رایې حق ورکړ، په بل عبارت، د رایې ورکولو او د نوماند کېدو حقونه ورکړل شول. <ref>{{Cite web |url=http://www.australia.gov.au/about-australia/australian-story/austn-suffragettes |title=آرشیف کاپي |access-date=2021-11-22 |تاريخ الأرشيف=2016-03-10 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160310153450/http://www.australia.gov.au/about-australia/australian-story/austn-suffragettes |url-status=dead |خونديځ نېټه=2016-03-10 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20160310153450/http://www.australia.gov.au/about-australia/australian-story/austn-suffragettes |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20160310153450/http://www.australia.gov.au/about-australia/australian-story/austn-suffragettes |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310153450/http://www.australia.gov.au/about-australia/australian-story/austn-suffragettes }}</ref> خو پدې وخت کې آسټرالیا د عمومي رایې حق نه و پلی کړی – یعني بومي آسټرالیایانو تر۱۹۶۲ کال  پورې د رایې ورکولو حق نه درلود.  د ډیری اروپایی هېوادونو چې د عمومي رايې حق په عمومي قانوني بهیرونو کې، یا د یو خپلواکه هېواد په توګه تصویب کړی و، د ۱۹۱۴ – ۱۹۱۸ پورې د لومړۍ نړیوالې جګړې په ترڅ کې مختل شو.   ډېری ټولنو په تېرو وختونو کې د تابعیت اړوند د نژاد او قوم په بنسټ د تبعیضي د نظریاتو پر بنسټ سیاسي استازیتوب نه منلو یا یې محدود کولو. د مثال په توګه، په سویلي افریقا کې د اپارتاید په دوره کې، غیر سپین پوسته خلکو د ۱۹۹۴ تر څوګوندي ټاکنو پورې په عمومې ډول رایه نشو ورکولای. (پرته له د کپ د رایي د حق د وړیتا په بنسټ، چې په ۱۹۳۶ کال کې د د یو شمیر جلا تورپوستو استازو، او په ۱۹۵۸ کال کې (د غیر سپین پوستو) له خوا، او وروسته د دری مجلسه پارلمان له خوا تغییر شو). رودزیا (ننۍ زیمبابوې) په ۱۹۶۵ کال د خپلواکې د اعلان په ترځ کې ورته قانون نافذ کړ، چې د اکثریت تورپوستو لپاره لږ شمیر استازو ته اجازه ورکوله (د۱۹۶۱ کال د اساسي قانون په بنسټ، د رای ورکولو طبقات د ټولنیز-اقتصادي معیارونو پراساس وو، چې دې درنې رایې د اصل پر بنسټ یې ډیری تور پوستي له پامه غورځول او لږو سپین پوستو رایه ورکوونکي ته یې د ټاکنیزو حوزو یوې جلا برخه را منځ ته کړې وه؛ په ۱۹۶۹ کال کې دا قانون د نژاد په بنسټ د رایې ورکولو په آزاد حق بدل شو، چې ټول تور پوستي یې د دويمې درجې رایه ورکوونکو په ډله کې راوستل).  == سرچينې او ياداښتونه == axd5dz3klor2utrqsssgfjjs3trrj1v 0 58169 369219 367336 2026-09-23T04:35:17Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369219 wikitext text/x-wiki د پایداری ځغاستې فرضیه، د ځینو انساني ځانګړتیاوو تکامل او وده ،د اوږده واټن منډې وهلو سره د سمون په توګه توضیح کیدای شي. دغه فرضیه وړاندیز کوي چې پایداره منډې وهل د خوړو ترلاسه کولو کې د لومړنيو کورنیو لپاره مهم رول لوبولئ. څیړونکو وړاندیز کړی، چې پایداره منډې وهلو د پلټلو سره د تطابق په پار پیل او وروسته د ښکار د دوام لامل شوی.<ref name="Carrier">{{cite journal|last=Carrier|first=D.R.|title=The Energetic Paradox of Human Running and Hominid Evolution|url=https://archive.org/details/sim_current-anthropology_august-october-1984_25_4/page/483|journal=Current Anthropology|date=Aug–Oct 1984|volume=25|issue=4|pages=483–495|jstor=2742907|doi=10.1086/203165|s2cid=15432016|display-authors=etal}}</ref><ref name="number8">{{cite journal|last=Bramble|first=Dennis|author2=Lieberman, Daniel|title=Endurance running and the evolution of Homo|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-11-18_432_7015/page/345|journal=Nature|date=November 2004|volume=432|issue=7015|doi=10.1038/nature03052|pmid=15549097|pages=345–52|bibcode=2004Natur.432..345B|s2cid=2470602}}</ref>'''A''' == اناتومیکي او فزیولوژیکي سمون == === ځغاسته د قدم وهلو (تګ راتګ) په مقابله کې پرتلهکئ === ډېری څېړنې د هغو میکانیزمونو پر لور چمتو شوې، چې څنګه د هیمو نسل کې دوه اړخیز قدم وهلو (تګ راتګ) تکامل او وده رامینځته شوې، مګر لږې څېړنې ترسره شوې، ترڅو وازمویل شي، چې څرنګه د منډې وهلو لپاره ځانګړی تطابق او جوړښت راڅرګند شوی او څنګه یې د انسان تکامل او وده  اغېزمنه کړې ده.   یو څه څېړنې چې د انسان پر منډې وهلو باندې تمرکز کوي، د بدن فعالیت او جوړښتونو لپاره ډېر شواهد وړاندې کوي، چې یوازې ځغاستې ته وده ورکوي او په قدم وهلو (تګ راتګ)  کې نه کارول کېږي. دا وړاندیز کوي، چې منډې وهل یو تطابق و، نه دا چې دا د قدم وهلو (تګ راتګ) د محصول په توګه رامینځته شوی دی.    په ځغاسته او قدم وهلو کې مختلف بیولوژیک میکانیزمونه شامل کړي. قدم وهل یوه "سرچپه یا معکوس تمایل ته اړتیا لري، چېرې چې د بدن کتلې مرکز د غځول شوې پښې په اوږدو کې ځای په تغییر کېږي، ترڅو له هر ګام سره موجوده پټه او حرکي انرژي تبادله کړي. په ځغاسته کې د "کتلې او فنر" میکانیزم شامل دی، ترڅو د احتمالي (موجوده پټه) او حرکي انرژۍ د ټېندونونو او لیګامینټونو په کارولو سره تبادله کړي.  ټنډون او لیګامینټونه ارتجاع یا کش لرونکي نسجونه دي، چې انرژي ذخیره کوي. دوی غځول کېږي او بیا انرژي خوشې کوي، کله چې دوی بېرته راګرځي. دا د کتلې او فنر میکانیزم په ګړندي سرعت کې په کم انرژي لګښت منځته راځي او له همدې امله په ډېر سرعت سفر کولو پرمهال، د منډې وهلو میخانیکونو برعکس پنډولم څخه ډېر اغېزناک دی، مګر ټینډنز او لیګامینټونه په تګ کې دا ګټې نه وړاندې کوي.   <ref name="number8" /> که څه هم د "کتلې او فنر" میکانیزم کولی شي، په لوړ سرعت کې ډېر د انرژیکي پلوه مناسب وي، ولې د ځمکې د غبرګون د قوو د زیاتوالي پایله هم لري او لږ ثبات لري، ځکه چې هلته په بدن او پښو کې ډیر حرکت شته. ځمکنۍ قوې او د بدن حرکت په ګام اخیستلو کې مهمه موضوع نه ده، چیرې چې د بدن مرکزي کتلې موقعیت لږ توپیر لري او تګ په طبیعي ډول ډېر باثباته حرکت رامینځته کوي. د ځغاستې د بې ثباتۍ په ځواب کې، داسې ښکاري چې د انسان بدن د ثبات لوړولو لپاره، په عمومي ډول د "کتلې او فنر" میکانیزم لپاره انتبطاق رامینځته کړي، دا انطباق چې لاندې تشرېح شوي، د پایدارې ځغاستې د انتخاب لپاره ټول شواهد دي.    <ref name="number8" /> === سکلیټي (د هډوکو جوړښت) شواهد === ډېری څېړونکي د لومړني هومینونو سکلیټي (د هډوکو جوړښت) جوړښتونه، لکه: اسټرالوپیتیکس د هومو سره پرتله کوي، ترڅو د ساختماني توپیرونو پیژندنه وکړي، چې ممکن د پایدارې ځغاستې لپاره د پام وړ وي. نوچل لیګامینټ ( عضلاتي وتر یا رباط): ځکه چې سر له اوږو څخه جلا شوی، لومړنی هومو د سر ثبات لپاره یوې لارې ته اړتیا درلوده. د نوچل لیګامینټ ( عضلاتي وتر یا رباط) د سر ثبات کې یوه مهمه پرمختللې خصیصه ده. دا د اکسیپوټ (د سر د کوپړۍ شاتینی هډوکی) په منځ کې پیل کېږي او پورتنۍ ټریپیزیس (د اوږو تر منځ عضلې) سره وصل کیږي. دا لیګامینټ ( عضلاتي وتر یا رباط) د لرغون پیژندنې په شرایطو کې هم مهم دی ، ځکه چې دا په کوپړۍ کې یوه کوچنۍ حاشیه او څنډه پریږدي او څیړونکو ته اجازه ورکوي، چې وګوري ، بیلابیل ډولونه نوچل لیګامینټ ( عضلاتي وتر یا رباط) لري. د لرغون پیژندنې په موندنو کې د لیګامینټونو نښې لیدلو وړتیا نادره ده، ځکه چې دا ژر له منځه ځي او ډیری وختونه هېڅ نښه نه پریږدي. د نوچل لیګامینټ ( عضلاتي وتر یا رباط) په شتون کې یوه نښه په کوپړۍ کې پاتې کېږي، ځکه چې نه اسټرالوپیتیکوس او نه هم پان د سر د کوپړۍ څنډه درلوده، دې پایلې ته رسېدلي چې دا خصیصه هومو ته ځانګړې ده، ځکه چې د نوچل لیګامینټ یوازې د ځغاستې پرمهال فعال شوی. د ځغاستې اندازه د عضلاتو له درز څخه اټکل کېدای شي. د هومو ایریکټس او نیینډرتالس په حالاتو کې، د قوي نوچل لیګامینټ نښې شته، مګر په عصري انسانانو کې لږې نښې شته ، چې په ځغاستې کې کمښت په ګوته کوي.   <ref name="Lieberman">{{cite journal|last=Lieberman|first=Daniel|author2=Bramble, Dennis|author3=Raichlen, David|author4=Shea, John|title=Brains, Brawn, and the Evolution of Human Endurance Running Capabilities|journal=Contributions from the Third Stony Brook Human Evolution Symposium and Workshop|date=October 2006|pages=77–92}}</ref> د اوږې او سر ثبات: د انسان سکلیټ (د هډوکو جوړښت)  د لومړنیو هومینونو څخه توپیر لري، ځکه چې د اوږو او پورتنۍ ملا او سر د سینې کمربند برخو ترمنځ لږ اړیکې شته دي، کوم چې به د هسکیدلو (پورته ختلو) لپاره ګټور وي، مګر د پورتني بدن حرکت ته به خنډ وي، کوم چې د پښو د حرکت سره مقابله کوي او له همدې امله د ځغاستې په وخت کې د بدن او سر ثبات رامنځ ته کوی. دا ثبات په تګ کې غیر ضروري دی. <ref name="Lieberman" /> د پښو اوږدوالی او وزن : هومو، د بدن وزن په پرتله اوږدې پښې لري، کوم چې د ځغاستې انرژيتیکي لګښتونو کمولو کې مرسته کوي، ځکه چې له ځمکې سره په تماس کې وخت ډیریږي. د انسانانو د غړو د لرې برخو وزن کې کمښت شته، کوم چې په پایداره ځغاسته کې د میټابولیک لګښتونو کمولو لپاره ګټور پیژندل کېږي، مګر په تګ راتګ لږ اغېز لري. سربیره پردې، په هومو کې د بدن د پورتنۍ برخې وزن د ټول وزن په پرتله د پام وړ کم شوئ، کوم چې په ځغاسته کې د مټو (اوږو) د ثبات هڅو کمولو لپاره مهم دی.  <ref name="number8" /> د بندونو (مفاصلو) سطحه: انسانان د ځغاستې پر مهال پر سکلیټي جوړښت باندې د لویې قوې د جذبولو او زغم(تحمل) لپاره تکامل او پرمختګ کړی. په بدن باندې د مؤثرې قوې اندازه، د پایدارې ځغاستې پرمهال د بدن د ۳ نه تر ۴ برابره پورې رسېدای شي، چې سکلیټي جوړښت خورا لوی فشار لاندې راولي. د دې فشار د کمولو لپاره انسانانو د بدن وزن مطابق د بندونو (مفاصلو) سطحې زیاتې کړې، ترڅو قوه او ځواک پر لویې سطحې خپرې کړي. په ځانګړي توګه، د بدن په لاندینۍ برخه باندې. دا تطابق، کوم چې انسانانو ته اجازه ورکوي، لوی شاک او ځواک جذب کړي، په سکلیټ (د هډوکو جوړښت) باندې پلي کېږي، په اسټرالوپیتیسین سکلیټي جوړښتونو کې نه لیدل کېږي.  <ref name="number8" /> د پلانټر آرک ( د پښې د تلې قوس): د انسان په پښو کې پلانټر آرک ( د پښې د تلې قوس)د ارتجاعي فنر دنده لري، چې د ځغاستې لپاره انرژي تولیدوي، مګر د تګ لپاره نه. د اسټرالوپیتیسین پښو فوسیلونه یوازې جزوي پلانټر آرک ( د پښې د تلې قوس) ښیې، چې د لږ ارتجاعی ظرفیت ښکارندویي کوي. د دې لپاره چې د پلانټر آرک ( د پښې د تلې قوس) ارتجاعې میکانیزم په بشپړ ډول فعالیت وکړي، باید د پښو شاته او مخکینیو برخو کې محدود گردش هم وې. دا محدودیت د پښې د لویې ګوتې (شصت) او د انسانانو د پښې د منځ بند (مفصل) هډوکو جوړښتونو څخه منځته راځي ، کوم چې تر هومو هابلیز پورې نشته دی. <ref name="number8" /> د پښې د پوندې د هډ‌وکي څرګنده او د اشیل وژه (هغه وژه چې د پنډۍ عضله د پوندې د هډوکي سره نښلوي) : مطالعاتو دا څرګنده کړې ده چې، د پښې د پوندې د هډ‌وکي بارزه، د نوموړي هډوکي نیمایي شاتنۍ برخه د اشیل وژې اوږدوالي لپاره د ارتباط په توګه او د پښې د پوندې د هډ‌وکي بارزې اوږدوالي او د اشیل وژې اوږدوالي ترمنځ اړیکه او ارتباط موندلی، ځکه چې د پوندې د هډ‌وکي بارزې لنډ اوږدوالی د لوی اشیل وژې پراخېدو لامل کېږي، ډېره متحرکه انرژي، ارتجاعي انرژۍ ته بدلېږي. د نینډرتال او عصري انسانانو ترمنځ پرتله کول څرګندوي چې، دا تطابق په نینډرتالز کې نشته ، مخکښ څېړونکي دې پایلې ته رسېدلي دي چې، د پایدارې ځغاستې وړتیاوې، ممکن په اناتوميکې ډول عصري انسانانو کې وده ورکړل شوې وي.   <ref name="Raichlen">{{cite journal|last=Raichlen|first=D.A.|author2=Armstrong, H|author3=Lieberman, D.E.|title=Calcaneus length determines running economy: Implications for endurance running performance in modern humans and Neandertals.|journal=Journal of Human Evolution|date=26 January 2011|volume=60|issue=3|pages=299–308|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmet/21269660|doi=10.1016/j.jhevol.2010.11.002|pmid=21269660}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == سرچينې او ياداښتونه == 3u42cgww0c29ryta1dnqwokhl3a7ewp 0 58300 369319 355375 2026-09-23T11:31:26Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369319 wikitext text/x-wiki په افغانستان کې دچاپېریال ساتنې مسئلې له تېرو څو لسیزو سیاسي ناخوالو پخوانۍ دي. ځنګلونه د کرنیزو بندونو جوړولو او څړځایونو باندې د بدلېدو له امله تش شوي دي، هغه لاملونه چې یوازې د وګړو له مدرنې ودې سره زیات شوي دي. په افغانستان کې د چاپېریال ساتل او اقتصادي اندېښنې، دوه متضاد کارونه نه دي؛ په کرنه او مالدارۍ باندې د څه باندې ۴۴ سلنه خلکو بوختیا، د خلکو د اقتصادي هوساینې لپاره د چاپېریال ساتنې سلامتي حیاتي بلل کېږي. په ۲۰۰۷ ز کال کې د روغتیا نړیوال سازمان یو راپور خپور کړ، چې له مخې یې افغانستان د غیر افریقايي هېوادونو په ډله کې په ټیټه کچه کې و، چې د چاپېریالي ګواښونو له امله یې [[مړینه]] لرله.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/labor-force-by-occupation|title=Afghanistan: Labor force - by occupation|work=World Factbook|publisher=CIA|year=2017|access-date=2021-02-26|تاريخ الأرشيف=2021-03-01|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210301045752/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/labor-force-by-occupation|url-status=dead|خونديځ نېټه=2021-03-01|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20210301045752/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/labor-force-by-occupation|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210301045752/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/labor-force-by-occupation|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301045752/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/labor-force-by-occupation}}</ref><ref name="who">{{cite web|url=https://www.who.int/mediacentre/news/releases/2007/pr30/en/index.html|title=New country-by-country data show in detail the impact of environmental factors on health|publisher=World Health Organization|date=2007-06-13|access-date=2007-06-15}}</ref> == د ځنګلونو وهل == ډېر خلک د بوټو راټولولو او د پستې او بادامو چې په شمالي مرکزي سیمو کې په طبیعي ځنګلونو کې شنه کېږي، له صادراتو نه یې د عوایدو ترلاسه کولو لپاره په ځنګلونو بسیا دي. په تخار او بادغیس ولایتونو کې د پستې ۵۰ سلنه ځنګلونه له منځه تللي دي. د وروستیو څو لسیزو جګړو په ترڅ کې، د سیمې اوسېدونکي او پوځي ملېشې لکه د شمال ائتلاف د ځنګلونو له لرګیو نه د سون توکو لپاره کار اخیستی او دغو ځواکونو ونې  یې پرې کړې دي، څو د دوی د مخالفینو په پټن ځایونو بدلې نه شي.په دې سربېره، له ځنګل نه د څړ ځای او صادراتو لپاره د زړي( خستې) راټولولو په توګه، په ظاهره د پستې د ډېرو ونو د شنه کېدو مخنیوی کوي.<ref name="unep">{{cite web|url=https://postconflict.unep.ch/publications/afghanistanpcajanuary2003.pdf|publisher=United Nations Environment Programme|format=PDF|year=2003|title=Post-Conflict Environmental Assessment: Afghanistan|access-date=2007-06-15|تاريخ الأرشيف=2016-03-04|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160304114142/http://postconflict.unep.ch/publications/afghanistanpcajanuary2003.pdf|url-status=dead|خونديځ نېټه=2016-03-04|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20160304114142/http://postconflict.unep.ch/publications/afghanistanpcajanuary2003.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20160304114142/http://postconflict.unep.ch/publications/afghanistanpcajanuary2003.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304114142/http://postconflict.unep.ch/publications/afghanistanpcajanuary2003.pdf}}</ref> افغانستان خپل نږدې نیمايي ځنګلونه له لاسه ورکړي. ګڼ ځنګلونه چې د هېواد په ختیځ ننګرهار، کونړ، نورستان او نورو ولایتونو کې دي، د چارتراشو مافیا له ګواښ سره مخامخ دي. سره له دې چې د ونې پرې کول غیر قانوني دي، خو هغه ګټه چې ګاونډي پاکستان ته د چارتراشو له صادراتو ترلاسه کېږي، ډېره ده. لامل یې دا دی چې د پاکستان حکومت په کلکه د خپلو ځنګلونو ساتنه کوي، نو له دې امله د چارتراشو مافیا په افغانستان کې ونې پرې کوي. دغه چارتراش نه یوازې پېښور، بلکې اسلام اباد، راولپنډۍ او لاهور ته هم لېږدول کېږي او هلته د ګران بیه مبلونو اوفرنیچرونو په جوړولو کې کارول کېږي. <ref>{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/features/2019/7/4/were-in-crisis-the-high-price-of-deforestation-in-afghanistan|title='We're in crisis': The high price of deforestation in Afghanistan|publisher=Al Jazeera|date=July 4, 2019|access-date=2021-02-25}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ourdailyplanet.com/story/deforestation-in-afghanistan-multiplies-climate-and-security-threats/|title=Deforestation in Afghanistan Multiplies Climate and Security Threats|date=September 14, 2020|access-date=2021-02-25|تاريخ الأرشيف=2021-01-21|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210121123622/https://www.ourdailyplanet.com/story/deforestation-in-afghanistan-multiplies-climate-and-security-threats/|url-status=dead|خونديځ نېټه=2021-01-21|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20210121123622/https://www.ourdailyplanet.com/story/deforestation-in-afghanistan-multiplies-climate-and-security-threats/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210121123622/https://www.ourdailyplanet.com/story/deforestation-in-afghanistan-multiplies-climate-and-security-threats/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121123622/https://www.ourdailyplanet.com/story/deforestation-in-afghanistan-multiplies-climate-and-security-threats/}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-environment-floods-trfn-idUSKBN25Z1HQ|title=Made worse by tree loss, flooding forces migration in Afghanistan|publisher=Reuters|date=September 8, 2020|access-date=2021-02-25}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.npr.org/2013/03/18/174200911/afghanistans-forests-a-casualty-of-timber-smuggling|title=Afghanistan's Forests A Casualty Of Timber Smuggling|publisher=NPR|date=March 18, 2013|access-date=2021-02-25}}</ref><ref>{{cite news|url=https://foreignpolicy.com/2019/07/15/afghanistans-forests-are-turning-a-profit-for-the-islamic-state/|title=Afghanistan's Forests Are Turning a Profit for the Islamic State|publisher=Foreign Policy|date=July 15, 2020|access-date=2021-02-25}}</ref> د ځنګلي پوښښ له کموالي سره، ځمکه لږ حاصلخیزه کېږي، د کلیوالو ژوند له ګواښ سره مخامخ کېږي او د سیلابونو بهېدل  د کرنیزو ځمکو او کورونو د ویجاړېدو لامل کېږي. د بوټو له منځه تلل، د سیلابونو د زیاتوالي لامل کېږي او دغه کار نه یوازې خلک له ګواښ سره مخامخ کوي بلکې، د خاورې د زړښت لامل شوي او کرنې ته د لاس رسي ځمکې کچه کموي. د افغانستان د کرنې او مالدارۍ وزارت (MAIL) له نړیوالو سازمانونو سره په همغږۍ کې هڅه کوي، څو په هر پسرلي کې د میلیونونو نیالګیو په خښولو سره، د مارچ ۱۰ چې په هېواد کې د نیالګي خښولو د ملي ورځې په نوم نومول شوې، افغانستان بیا زرغون او دغه ستونزه حل کړي. <ref>{{cite news|title=Government to Plant 'Millions' of Trees Across Afghanistan|url=https://tolonews.com/afghanistan/government-plant-millions-trees-across-afghanistan|publisher=TOLOnews|date=March 10, 2021|access-date=2021-03-10}}</ref><ref>{{cite news|title=National tree plantation campaign begins: MAIL|url=https://pajhwok.com/2021/03/10/national-tree-plantation-campaign-begins-mail/|publisher=Pajhwok Afghan News|date=March 10, 2021|access-date=2021-03-10}}</ref><ref name="KCET">{{cite web|title=Afghanistan Hires Lockdown Jobless to Boost Kabul's Water and Trees|url=https://www.kcet.org/coronavirus-worldwide/afghanistan-hires-lockdown-jobless-to-boost-kabuls-water-and-trees|publisher=KCET|date=June 15, 2020|access-date=2021-03-11}}</ref><ref>{{cite web|title=Changing the Afghan landscape, one tree at a time|url=https://www.unep.org/news-and-stories/story/changing-afghan-landscape-one-tree-time|publisher=United Nations Environment Programme (UNEP)|date=May 4, 2018|access-date=2021-03-10}}</ref><ref>{{cite news|title=Afghan Tree Planter Cultivates His Dream|work=Bashir Ahmad Ghezali; Farangis Najibullah|url=https://www.rferl.org/a/afghanistan-sakhi-planting-trees/25400377.html|publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty (RFE/RL)|date=May 27, 2014|access-date=2021-03-10}}</ref><ref>{{cite web|title=Tree-planting in Afghanistan to be discussed in San Anselmo event|url=https://www.marinij.com/sananselmo/ci_21673142/tree-planting-afghanistan-be-discussed-san-anselmo-event|publisher=marinij.com|date=October 3, 2012|access-date=2012-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20121006062132/https://www.marinij.com/sananselmo/ci_21673142/tree-planting-afghanistan-be-discussed-san-anselmo-event|archive-date=October 6, 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Citizens Plant 1.2 Million Trees in Eastern Afghanistan|url=http://afghanistan.usaid.gov/en/USAID/Article/611/Citizens_Plant_12_Million_Trees_in_Eastern_Afghanistan|publisher=United States Agency for International Development|date=April 15, 2009|access-date=2012-12-03|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130307045142/https://afghanistan.usaid.gov/en/USAID/Article/611/Citizens_Plant_12_Million_Trees_in_Eastern_Afghanistan|archive-date=March 7, 2013}}</ref> افغانستان د ۲۰۱۸ ز کال د ځنګل طبیعي منظرو تمامیت په شاخص کې، د منځنۍ کچې ۸.۸۵/۱۰ نمرې لرونکی دی او دغه هېواد د ۱۷۲ هېوادونو له ډلې په پینځلسمه لیکه(رده) کې راولي. <ref name="FLII-Supplementary">{{cite journal|last1=Grantham|last34=Radachowsky|last39=Strassburg|first38=A.|last38=Shapiro|first37=J.|last37=Silverman|first36=C.|last36=Samper|first35=S.|last35=Saatchi|first34=J.|first33=H.|last40=Stevens|last33=Possingham|first32=N. J.|last32=Murray|first31=R.|last31=Mittermeier|first30=M.|last30=Mendez|first29=S.|last29=Maxwell|first28=Y.|first39=B.|first40=T.|first27=M.|last47=Wang|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|issn=2041-1723|year=2020|issue=1|volume=11|journal=Nature Communications|title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity - Supplementary Material|first48=J. E. M.|last48=Watson|first47=S.|first46=P.|last41=Stokes|last46=Visconti|first45=O.|last45=Venter|first44=R.|last44=Tizard|first43=T.|last43=Tear|first42=R.|last42=Taylor|first41=E.|last28=Malhi|last27=Linkie|first1=H. S.|first7=J.|first12=H. M.|last12=Costa|first11=T.|last11=Clements|first10=M.|last10=Callow|first9=J. G.|last9=Robinson|first8=J. C.|last8=Ray|last7=Walston|first13=A.|first6=R.|last6=Schuster|first5=H. L.|last5=Beyer|first4=K. R.|last4=Jones|first3=T. D.|last3=Evans|first2=A.|last2=Duncan|last13=DeGemmis|last14=Elsen|first26=S.|last21=Jantz|last26=Lieberman|first25=W. F.|last25=Laurance|first24=P.|last24=Langhammer|first23=A.|last23=Kang|first22=S.|last22=Jupiter|first21=P.|first20=E.|first14=P. R.|last20=Hofsvang|first19=A.|last19=Hansen|first18=S.|last18=Goetz|first17=E.|last17=Goldman|first16=P.|last16=Franco|first15=J.|last15=Ervin|doi-access=free}}</ref> == ژو ژوند == په افغانستان کې د ژو ژوند  د ښکار د مخنیوي او د دوی د ځالو له منځه تلو په برخه کې د دولت د لږ زېربناوو او وچکالۍ له امله له ګواښ سره مخامخ دي. افغانستان او د ژویو د خوندیتوب ټولنې (WCS)  د ۲۰۰۶ ز کال کې  د ژویو د ژوند او د دوی د ځالو د خوندیتوب لپاره د واخان دهلیز او فلات مرکزي سیمو په اوږدو کې درې کلنه پروژه پيل کړې ده. <ref name="wildlands">{{cite web|title=Afghanistan To Protect Wildlife And Wild Lands|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2006/06/060628234217.htm|publisher=Science Daily|date=2006-06-28|access-date=2007-06-16}}</ref> '''په انقراض کې له ګواښ سره مخامخ ډولونه''' * واورین پړانګ ([[لاتیني ژبه|علمي نوم]]): ''Uncia uncia'') * ښکروره دمانۍ اوزه (علمي نوم): ''Capra aegagrus'') * مارخور (علمي نوم): ''Capra falconeri'') * پامیری غرم / مارکوپولو غرڅه (علمي نوم: ''Ovis ammon polii'') * وحشي پسه اوریال (علمي نوم): ''Ovis orientalis'') * خرس (علمي نوم): ''Ursus thibetanus'') * سیبري دُرنای (علمي نوم ): ''Grus leucogeranus'') * په انقراض کې له ګواښ سره مخامخ ډولونه(علمي نوم: ''Oxyura leucocephala'') * سپین سرې هیلۍ (علمي نوم): ''Marmaronetta angustirostris'')) * مرمري هیلۍ (علمي نوم ): ''Haliaeetus leucoryphus'') * پالاس سمندري ګوربت (علمي نوم): ''Aquilla clanga'') * لوی خالداره ګوربت (علمي نوم: ''Aquilla heliaca'') * شاهي ګوربت (علمي نوم): ''Falco naumanni'') * کوچنی کرک (علمي نوم): ''Crex crex'') * کوچنی خرک (علمي نوم): ''Falco naumanni'') * ټولنیز کولي چرګ (علمي نوم: ''Vanellus gregaria'') * زېړسترګې کوتره (علمي نوم: ''Columba hodgsonii'') د سمندر او د پغمان غرني سمندر د ډولونو په اړه، چې د هندوکش په غرونو کې پيدا کېږي، لږ معلومات شته. == د اوبو مدیریت == ''ډېر معلومات: د افغانستان د بندونو نوملړ، د افغانستان د سیندونو نوملړ  او په افغانستان کې اوبه'' د افغانستان ډېرې خوږې اوبه، د چټکو سیندونو له لارې ګاونډيو هېوادونو ته بهیږي. له طبیعي پلوه ګاونډي هېوادونه، له دغو اوبو ګټه اخلي نه افغانستان. د افغانستان د اوبو سرچینو اساسي ګواښ وچکالي ده، چې میلیونونو افغانانو ته د خوړو کمښت لامل کېږي. د ۱۹۹۵ او ۲۰۰۱ ز کلونو ترمنځ کرنیزې ستونزې ښارونو ته د زرګونه کورنیو د کډه کېدو لامل شوې. وچکالي د دې لامل شوې، څو داوبو ترلاسه کولو لپاره ژورې څاه ګانې وکېندل شي او دغه کار د ځمکې لاندې اوبو د کمښت لامل شي، چې په پایله کې د ځمکې لاندې اوبو سرچینې چې د بیا ډکېدو لپاره په باران متکي دي، تشې شي. <ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2018/12/afghanistan-and-pakistans-looming-water-conflict/|title=Afghanistan and Pakistan's Looming Water Conflict|publisher=The Diplomat|date=December 15, 2018|access-date=2021-03-10|quote=Afghanistan has abundant water resources. It produces 80 billion cubic meters of water a year, pumping 60 billion cubic meters of it to the neighbors — particularly Pakistan.}}</ref><ref name="VOA">{{cite news|url=https://www.voanews.com/east-asia-pacific/iran-criticism-afghan-dam-projects-draws-rebuke-kabul-officials|title=Iran Criticism of Afghan Dam Projects Draws Rebuke From Kabul Officials|publisher=Voice of America (VOA)|date=July 5, 2017|access-date=2021-03-11|archive-date=2021-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210327114440/https://www.voanews.com/east-asia-pacific/iran-criticism-afghan-dam-projects-draws-rebuke-kabul-officials|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://foreignpolicy.com/2018/11/13/afghanistans-rivers-could-be-indias-next-weapon-against-pakistan-water-wars-hydropower-hydrodiplomacy/|title=Afghanistan's Rivers Could Be India's Next Weapon Against Pakistan|publisher=Foreign Policy|date=November 13, 2018|access-date=2021-03-10}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/afghanistan-and-iran-water-treaty-water-dispute|title=Afghanistan and Iran: From water treaty to water dispute|publisher=The Interpreter|date=October 14, 2020|access-date=2021-03-10}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thenews.com.pk/print/339335-a-pak-afghan-water-treaty|title=A Pak-Afghan water treaty?|publisher=The News International|date=July 9, 2018|access-date=2021-03-10}}</ref><ref>{{cite web|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/wwp2.12033|title=Cutting across the Durand: Water dispute between Pakistan and Afghanistan on river Kabul|work=Amit Ranjan; Drorima Chatterjee|date=December 27, 2020|access-date=2021-03-10}}</ref><ref name="drought">{{cite web|url=https://www.alertnet.org/thenews/fromthefield/222031/116057891345.htm|title=ACT Alert: Afghanistan Drought|date=2006-10-01|publisher=Reuters|author=ACT International (Action by Churches Together)|access-date=2007-06-15|تاريخ الأرشيف=2008-10-26|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20081026105759/http://www.alertnet.org/thenews/fromthefield/222031/116057891345.htm|url-status=dead|خونديځ نېټه=2008-10-26|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20081026105759/http://www.alertnet.org/thenews/fromthefield/222031/116057891345.htm|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20081026105759/http://www.alertnet.org/thenews/fromthefield/222031/116057891345.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20081026105759/http://www.alertnet.org/thenews/fromthefield/222031/116057891345.htm}}</ref><ref name="droughtmap">{{cite web|title=Drought Map, Understanding Afghanistan: Land in Crisis|url=https://www.nationalgeographic.com/landincrisis/drought.html|publisher=National Geographic|date=2001-11-15|access-date=2007-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20080611174526/https://www.nationalgeographic.com/landincrisis/drought.html|archive-date=2008-06-11}}</ref><ref name="KCET2">{{cite web|title=Afghanistan Hires Lockdown Jobless to Boost Kabul's Water and Trees|url=https://www.kcet.org/coronavirus-worldwide/afghanistan-hires-lockdown-jobless-to-boost-kabuls-water-and-trees|publisher=KCET|date=June 15, 2020|access-date=2021-03-11}}</ref> د یونیسف ادارې د شمېرو له مخې، د افغانستان نږدې ۶۷ سلنه خلک د څښاک پاکو اوبو ته لاس رسی لري. تمه کېږي په راتلونکې کې دغه شمېره زیاته شي، په ځانګړي ډول په کابل کې د شاه وعروس او شاه توت بندونو له جوړولو وروسته. هغه لوی سازمانونه چې له افغانستان سره د اوبو د ښه مدیریت په برخه کې مرسته کوي، هند او المان دي. <ref>{{cite web|url=https://www.unicef.org/afghanistan/wash-water-sanitation-and-hygiene|title=WASH: Water, sanitation and hygiene|publisher=UNICEF|access-date=2021-03-11}}</ref><ref name="VOA2">{{cite news|url=https://www.voanews.com/east-asia-pacific/iran-criticism-afghan-dam-projects-draws-rebuke-kabul-officials|title=Iran Criticism of Afghan Dam Projects Draws Rebuke From Kabul Officials|publisher=Voice of America (VOA)|date=July 5, 2017|access-date=2021-03-11|archive-date=2021-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210327114440/https://www.voanews.com/east-asia-pacific/iran-criticism-afghan-dam-projects-draws-rebuke-kabul-officials|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/india-to-complete-dam-for-safe-drinking-water-in-kabul/article33173127.ece|title=India to complete dam for safe drinking water in Kabul|publisher=The Hindu|date=November 25, 2020|access-date=2021-03-11}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.giz.de/en/worldwide/14701.html|title=Awareness-raising about clean water|publisher=[[Deutsche Gesellschaft für Internationale Zusammenarbeit]] (GIZ)|access-date=2021-03-11|تاريخ الأرشيف=2020-10-29|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20201029054558/https://www.giz.de/en/worldwide/14701.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=2020-10-29|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20201029054558/https://www.giz.de/en/worldwide/14701.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20201029054558/https://www.giz.de/en/worldwide/14701.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20201029054558/https://www.giz.de/en/worldwide/14701.html}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.kfw.de/stories/economy/infrastructure/water-supply-afghanistan/|title=Awareness-raising about clean water|publisher=[[KfW]]|date=February 13, 2020|access-date=2021-03-11}}</ref> له ۱۹۹۸ تر ۲۰۰۳ ز کال پورې د سیستان تالابونو نږدې ۹۹ سلنه وچ شوي وو، د پرلپسې وچکالیو او اوبو مدیریت نشتوالي په پایله کې  تالابونه چې د خړپيلیکان او مرمري هیلیو د نسل د زېږېدو مهم ځایونه بلل کېږي، له نږدې ۵۰۰۰ کلونو راهیسې  د کرنیزو ځمکو خړبولو لپاره یې اوبه برابرې کړې دي. د دغو تالابونو اوبه د هلمند او فراه له سیندونو برابرېږي چې د ۲۰۰۱ تر ۲۰۰۳ کلونو ترمنځ له منځنۍ کچې نږدې ۹۸ سلنه ټېټې شوې. د هېواد په نورو برخو کې د طبیعي بوټو له منځه تلل، د خاورې د زړښت لامل شوي او تر ۲۰۰۳ کال پورې د شن طوفانونو نږدې ۱۰۰ کلي له منځه یو وړل.<ref name="wetlands">{{cite web|title=Afghan wetlands 'almost dried out'|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/2736795.stm|publisher=BBC|date=2003-02-07|author=Alex Kirby|access-date=2007-06-15}}</ref><ref name="unep2">{{cite web|url=https://postconflict.unep.ch/publications/afghanistanpcajanuary2003.pdf|publisher=United Nations Environment Programme|format=PDF|year=2003|title=Post-Conflict Environmental Assessment: Afghanistan|access-date=2007-06-15|تاريخ الأرشيف=2016-03-04|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160304114142/http://postconflict.unep.ch/publications/afghanistanpcajanuary2003.pdf|url-status=dead|خونديځ نېټه=2016-03-04|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20160304114142/http://postconflict.unep.ch/publications/afghanistanpcajanuary2003.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20160304114142/http://postconflict.unep.ch/publications/afghanistanpcajanuary2003.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304114142/http://postconflict.unep.ch/publications/afghanistanpcajanuary2003.pdf}}</ref> د افغانستان د اوبو ځینې بندونه دا دي: * په هرات ولایت کې د سلما بند * بامیان ولایت کې د امیر بند * کندهار ولایت کې د هلې بند * ننګرهار کې د درونټې بند * هلمند ولایت کې د کجکي بند * نیمروز ولایت کې د کمال خان بند * کابل ولایت کې د نغلو بند * کابل ولایت کې د قرغې بند * د غزني او پکتیکا ولایتونو ترمنځ د سردې بند == ککړتیا == په وروستیو کلونو کې د ښاري خلکو شمېر زیات شوی. له ۲۰۰۳ ز کال راهیسې  له ۵ میلیون زیات وګړي چې په پاکستان او [[ايران|ایران]] کې کډوال وو بېرته افغانستان ته راستانه شوي دي. د دغو کډوالو ډېری یې هغه کسان دي چې له کلیوالي سیمو  د سیلابونو له امله کډوالي ته اړ شوي دي او کابل ښار چې پلازمېنه ده،  په کې مېشت شوي دي. === د هوا ککړتیا === په ټوله نړۍ کې د نورو ښارونو په څېر، د افغانستان په ښارونو کې د هوا ککړتیا د روغتیا لپاره جدي ستونزه ده.<ref>{{cite news|url=https://www.dailysabah.com/world/asia-pacific/air-pollution-killed-almost-5000-people-in-afghanistan-in-2020-health-ministry-says|title=Air pollution killed almost 5,000 people in Afghanistan in 2020, health ministry says|publisher=Daily Sabah|work=German Press Agency|date=January 13, 2021|access-date=2021-03-11}}</ref><ref>{{cite news|url=https://gandhara.rferl.org/a/deaths-air-pollution-health-afghanistan/31044621.html|title=Air Pollution Claimed Almost 5,000 Lives In Afghanistan Last Year|publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty|date=January 13, 2021|access-date=2021-03-11}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/afghanistanair-pollution-more-dangerous-than-civil-war/1690496|title=Afghanistan:Air pollution more dangerous than civil war|publisher=Anadolu Agency|date=February 1, 2020|access-date=2021-03-11|quote=Nearly 26,000 people lost their lives due to air pollution related diseases in 2017, 3,483 deaths due to war}}</ref><ref>{{cite news|url=https://apnews.com/article/1e566a9f6cd647d2998ec9c2582a6176|title=Afghan capital's air pollution may be even deadlier than war|publisher=Associated Press|work=Rahim Faiez|date=November 13, 2019|access-date=2021-03-11}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.emro.who.int/afg/programmes/eh.html|title=Afghanistan - Environmental health|publisher=WHO|access-date=2021-03-11|archive-date=2021-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210228131722/http://www.emro.who.int/afg/programmes/eh.html|url-status=dead}}</ref> === صنعتي او داخلي ضایعات === افغانستان له ډېرې مودې راهیسې، د چټلو اوبو سیستم د نه لرلو له ستونزې سره مخامخ دی. په ۲۰۰۲ ز کال کې د ملګرو ملتونو د چاپېریال ساتنې پروګرام څرګنده کړه چې، د ښار په ډېرو برخو کې د خطرناکو شرایطو رامنځته کولو په حال کې  د ضایعاتو د سم مدیریت سیستم نشتوالی وو. د کابل ښار په پينځمه او شپږمه ناحیو کې کورني او طبي ضایعات په واټونو کې اچول کېدل. انساني ضایعات، د فاضلابو په خلاصو لارو کې خوځېدل او د کابل سیند ته بهېدل او د څښاک اوبه یې ککړولې.<ref>{{cite news|url=https://www.stripes.com/news/sewage-from-us-embassy-nato-headquarters-dumped-into-kabul-river-due-to-aging-infrastructure-1.644860|title=Sewage from US Embassy, NATO headquarters dumped into Kabul River due to aging infrastructure|publisher=Stars and Stripes (newspaper)|date=September 12, 2020|access-date=2021-03-11}}</ref><ref>{{cite web|url=https://postconflict.unep.ch/publications/afghanistanpcajanuary2003.pdf|title=Afghanistan: Managing wastewater to help improve living conditions|publisher=International Committee of the Red Cross|date=February 14, 2018|access-date=2021-03-11|تاريخ الأرشيف=2016-03-04|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160304114142/http://postconflict.unep.ch/publications/afghanistanpcajanuary2003.pdf|url-status=dead|خونديځ نېټه=2016-03-04|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20160304114142/http://postconflict.unep.ch/publications/afghanistanpcajanuary2003.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20160304114142/http://postconflict.unep.ch/publications/afghanistanpcajanuary2003.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304114142/http://postconflict.unep.ch/publications/afghanistanpcajanuary2003.pdf}}</ref><ref name="unep3">{{cite web|url=https://postconflict.unep.ch/publications/afghanistanpcajanuary2003.pdf|publisher=United Nations Environment Programme|format=PDF|year=2003|title=Post-Conflict Environmental Assessment: Afghanistan|access-date=2007-06-15|تاريخ الأرشيف=2016-03-04|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160304114142/http://postconflict.unep.ch/publications/afghanistanpcajanuary2003.pdf|url-status=dead|خونديځ نېټه=2016-03-04|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20160304114142/http://postconflict.unep.ch/publications/afghanistanpcajanuary2003.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20160304114142/http://postconflict.unep.ch/publications/afghanistanpcajanuary2003.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304114142/http://postconflict.unep.ch/publications/afghanistanpcajanuary2003.pdf}}</ref> په کابل، کندهار او هرات ولایتونو کې د کثافاتو د خښولو پرځای، له لویو چټل دانیو کار اخیستل کېږي، چې تر ډېره نږدې سیندونه او د اوبو زیرمې ورڅخه نه ساتل کېږي. د روغتونونو ضایعات کله نا کله په دغو لویو چټل دانیو کې وړل کېږي چې له باکتریاوو او ویروسونو سره د هوا د ککړتیا  لامل کېږي. == سرچينې او ياداښتونه == aqwcf2z7ujsybxmj0l8d1olwj8avas7 0 58330 369276 274237 2026-09-23T08:12:01Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369276 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} '''لیونل اندرس مېسي''' چې د ۱۹۸۷ ز کال د جون میاشتې په ۲۴مه نېټه زېږېدلی او په لیو مېسي هم مشهور دی، یو ارجنټاینی مسلکي فوټبالېست دی چې په لیګ ۱ سیالیو کې د پاریسن جرمن کلب لپاره د بریدګر په توګه او د ارجنټاین ملي لوبډلې لپاره د کپتان په توګه لوبېږي. مېسي چې د نړۍ او فوټبال د تاریخ تر ټولو ښه لوبغاړی بلل کېږي، د ریکارډ په ډول یې د طلايي توپونو او د اروپا د طلایي بوټونو شپږ شپږ جایزې ګټلې دي او همدا راز په ۲۰۲۰ ز کال کې د طلايي توپ ارماني لوبډلې ته انتخاب شو. مېسي په ۲۰۲۱ ز کال کې د بارسلونا کلب تر پرېښودو وړاندې خپله ټوله مسلکي مخینه په دغه کلب کې تېره کړې وه، چې د کلب په کچه یې د ۳۵ جامونو د ګټلو ریکارډ خپل کړ؛ په دغو جامونو کې د لالیګا لس اتلولۍ، د کوپا دل رې اووه اتلولۍ او د اروپا د اتلانو لیګ څلور اتلولۍ شاملې دي. مېسي یو بریالی ګول ‌وهونکی او خلاق پلې مېکر (Playmaker) دی، ځینې ریکارډونه یې جوړ کړي چې په لالیګا کې تر ټولو ډېر (۴۷۴) ګولونه، د لالیګا او اروپا لیګ په یوه فصل کې (۵۰) ګولونه، په لالیګا کې تر ټولو ډېر (۳۶) او د اروپا د اتلانو په لیګ کې (۸) هېټریکونه، په لالیګا کې د ګول تر ټولو ډېر (۱۹۲) پاسونه او د لالیګا او کوپا امریکا په یوه یوه فصل کې (۲۱) او (۱۷) پاسونه دي. همدا راز دی د سویلي امریکا د یوه نرینه لوبغاړي په توګه د تر ټولو ډېرو (۸۰) نړیوالو ګولونو ریکارډ هم لري. مېسي په خپله مسلکي مخینه کې د خپل کلب او هېواد لپاره تر ۷۵۰ ډېر ګولونه وهلي او د یوه کلب لپاره د یوه لوبغاړي په توګه تر ټولو ډېر ګولونه لري. مېسي په مرکزي ارجنټاین کې وزېږېد او لوی شو، په ۱۳ کلنۍ کې اسپانیا ته لاړ، تر څو له بارسلونا سره یوځای شي او د ۲۰۰۴ ز کال په اکتوبر میاشت کې یې د دغه کلب لپاره د ۱۷ کلنۍ په عمر خپله لومړۍ لوبه وکړه. ده په راتلونکو درېیو کلونو کې د دغه کلب لپاره ځان یو نه بېلېدونکی لوبغاړی ثابت کړ او په ۲۰۰۸-۲۰۰۹ ز کلونو کې یې په خپل لومړني بې‌وقفې فصل کې له بارسلونا سره مرسته وکړه چې د اسپانیا د فوټبال لومړنۍ درې‌ګونې [یا په یوه فصل کې د درېیو بېلابېلو جامونو اتلولۍ] وګټي. مېسي پر هغه کال د ۲۲ کلنۍ په عمر کې خپل لومړنی طلایي توپ وګاټه. مېسي د درېیو بریالیو فصلونو په دوام د څلورو پرله‌پسې طلايي توپونو په ګټلو سره لومړنی لوبغاړی شو، چې څلور ځله او په پرله‌پسې ډول دغه جایزه ګټي. د ۲۰۱۱-۲۰۱۲ فصل په لړ کې یې د لالیګا او اروپا په یوه فصل کې د ډېرو ګولونو د وهلو ریکارډ په خپل نوم کړ او په عین حال کې یې ځان د بارسلونا د تاریخ تر ټولو ښه ګول ‌وهونکی ثابت کړ. په را وروسته دوو فصلونو کې مېسي د طلايي توپ لپاره تر (خپل مسلکي سیال) کرستیانو رونالدو وروسته دویم شو، تر دې وړاندې چې په ۲۰۱۴-۲۰۱۵ ز فصل کې خپل تر ټولو ښه فرم بیا ومومي، د لالیګا د تاریخ تر ټولو ښه ګول‌ وهونکی شو او بارسلونا ته یې دویمه تاریخي درې‌ګونې وګټله، تر هغه وروسته یې په ۲۰۱۵ ز کال کې خپل پنځم طلايي توپ ترلاسه کړ. مېسي په ۲۰۱۸ ز کال کې د بارسلونا کپتاني پر غاړه واخیسته او په ۲۰۱۹ز کال کې یې شپږم طلايي توپ ترلاسه کړ.<ref>{{Cite web|title=Messi makes it four FIFA Ballon d'Or wins in a row|url=https://www.uefa.com/memberassociations/news/newsid=1910623.html|work=UEFA|date=7 January 2013|access-date=16 May 2020|archive-date=8 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130108071824/https://www.uefa.com/memberassociations/news/newsid=1910623.html|url-status=dead}}</ref> د ارجنټاین د ملي لوبغاړي په توګه مېسي د خپل هېواد لپاره تر ټولو ډېر ځلېدلی او همدا راز، د تاریخ تر ټولو ډېر ګول‌ وهونکی لوبغاړی دی. د ځوانانو په کچه یې په ۲۰۰۵ ز کال کې د فیفا د ځوانانو نړیواله اتلولي وګټله، دغه لوبې یې د طلايي توپ او طلايي بوټونو په اخیستلو سره پای ته ورسولې او د ۲۰۰۸ ز کال په اوړنیو المپیک سیالیو کې یې هم د المپیک یو طلايي مډال وګاټه. په کېڼه پښه د یوه کوچني درېبل ‌وهونکي (dribbler) په توګه د مېسي د لوبې ډول د دې لامل شو، چې له خپل وطنوال ډیګو مارادونا سره پرتله شي، دا په داسې حال کې ده ،چې هغه مېسي خپل ځای‌ناستی بللی و. مېسي په ۲۰۰۵ ز کال کې د سېنیرانو یا مشرانو په کچه کې تر خپلې لومړۍ لوبې وروسته تر ټولو ځوان ارجنټاینی لوبغاړی شو، چې د ۲۰۰۶ ز کال د فوټبال په نړیوال جام کې ولوبېد او ګول یې وواهه، همدا راز، د ۲۰۰۷ ز کال د کوپا امریکا جام پایلوبې ته ورسېد او هلته د ټورنمنټ تر ټولو ځوان لوبغاړی ونومول شو. مېسي د ۲۰۱۱ ز کال له اګسټ میاشتې راهیسې د لوبډلې د کپتان په توګه ارجنټاین درې ځله پرله‌پسې پایلوبو ته ورساوه: لومړی د ۲۰۱۴ ز کال د فوټبال نړیوال جام و چې د هغه لپاره یې د طلا توپ هم وګاټه او بیا یې په ۲۰۱۵ او ۲۰۱۶ ز کلونو کې هم خپل هېواد د کوپا امریکا جام پایلوبې ته ورساوه. همدا راز په ۲۰۱۵ ز کال کې یې بل طلايي توپ هم وګاټه. په ۲۰۱۶ز کال کې یې له نړیوالو لوبو څخه تر تقاعد اعلانولو وروسته، بېرته خپله پریکړه بدله کړه او خپل هېواد یې د ۲۰۱۸ ز کال نړیوال جام ته د لارموندنې پړاو ته ورساوه، د ۲۰۱۹ ز کال په کوپا امریکا جام کې یې درېیم مقام ورته وګاټه او په ۲۰۲۱ ز کال کې یې د کوپا امریکا جام سیالیو اتلولي ورته وګټله، په داسې حال کې چې په وروستي ځل یې د طلايي توپ او طلايي بوټونو جایزه هم واخیسته. مېسي له ۲۰۰۶ ز کال راهیسې د ورزشي جامو د کمپنۍ اډیډاس (Adidas) د جامو پر شا خپل لاسلیک پرېښی دی. د فرانس فوټبال د راپور له مخې، مېسي له ۲۰۰۹ څخه تر ۲۰۱۴ز  کال پورې د نړۍ تر ټولو ډېر عاید لرونکی فوټبالېست و او په ۲۰۱۹ ز کال کې د فوربس مجلې د نړۍ تر ټولو ډېر عاید لرونکی ورزشکار وباله. مېسي په ۲۰۱۱ او ۲۰۱۲ زکلونو کې په نړیواله کچه د ټایم ۱۰۰ په ډېرو اغېزناکو شخصیتونو کې شامل و. د ۲۰۲۰ ز کال په فبرورۍ کې یې د کال د تر ټولو غوره نارینه لوبغاړي په توګه لوریوس جایزه وګټله، په دې توګه دی لومړنی فوټبالیسټ او لومړنی ټیمي ورزشکار و، چې دغه جایزه یې وګټله. وروسته پرهمدغه کال مېسي دویم فوټبالیسټ (او دویم ټیمي ورزشکار) شو، چې خپل مسلکي عاید یې تر یو میلیارد ډالرو لوړ شو. == د ژوند لومړي وختونه == مېسي د ۱۹۸۷ ز کال د جون میاشتې په ۲۴مه نېټه د سانټافه ولایت په روساریو ښار کې زیږېدلی. پلار یې «جورج مېسي» د اوسپنې د یوې فابریکې مدیر و او مور یې «سلیا کوچیټيني» د اهنربا د تولید د یوې کارخونې کارکوونکې وه. مېسي یې د څلورو بچیانو په ډله کې درېیم اولاد دی. د پلار له خوا په اصل کې  ایټالیایی او اسپانیایی او د هغو کډوالو لمسی دی چې د ایټالیا او کتلونیا له مرکزي شمالي اډریاټیک مارکه سیمې څخه ارجنټاین ته راغلي و او د مور له لوري یې نیکونه تر ډېره ایټالیایان دي. "لیو" چې په ګڼه او پر فوټبال مَینه کورنۍ کې لوی شو، له ماشومتوبه یې له دغه ورزش سره ډېره مینه پیدا شوه او په پر له پسې ډول یې له خپلو مشرانو وروڼو «روډریګو» او «ماتیاس»؛ همدا راز د تره له زامنو «ماکسیمیلیانو» او «امانوېل بیانکوکي» سره لوبه کوله، چې د تره دواړه زامن یې هم مسلکي فوټبالیسټان شول. په څلور کلنۍ کې یې د ګرانډولي په ځايي کلب کې لوبه پیل کړه، چې هلته به یې پلار روزنه ورکوله، که څه هم د لوبغاړي په توګه یې لومړنۍ اغېزه له مورنۍ نیا څخه واخیسته، چې دی به یې تمریناتو او لوبو ته ورسره بېوه. مېسي تر یوولس کلنۍ لږ وړاندې د خپلې دغې نیا مرګ سخت متأثره کړ. تر هغه را وروسته د یوه کلک کاتولیک په توګه د خپلې نیا د درناوي ادا کولو لپاره د ګول وهلو پر مهال پورته ګوري او اسمان ته اشاره کوي.'''<ref>{{Cite web|title=Messi {{!}} Ficha del jugador 20/21 {{!}} Delantero|url=https://www.fcbarcelona.es/es/futbol/primer-equipo/jugadores/4974/lionel-messi|access-date=1 June 2021|work=FC Barcelona|language=es}}</ref><ref name="MagicFeet">{{cite news|first=John|last=Carlin|title=Lionel Messi: Magic in His Feet|newspaper=The Independent|date=27 March 2010|url=https://www.independent.co.uk/news/people/profiles/lionel-messi-magic-in-his-feet-1928768.html|access-date=18 July 2015|archive-date=5 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150705210947/http://www.independent.co.uk/news/people/profiles/lionel-messi-magic-in-his-feet-1928768.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|first=Chris|last=Maume|title=Lionel Messi: The World at His Feet|newspaper=The Independent|date=11 July 2014|url=https://www.independent.co.uk/news/people/profiles/lionel-messi-the-world-at-his-feet-9601215.html|access-date=18 July 2015}}</ref>{{sfn|Balagué|2013|pp=44–45}}{{sfn|Caioli|2012|pp=9–10}}{{sfn|Balagué|2013|pp=32–37}}''' مېسي چې د نیویلز اولډ بویز کلب دایمي ملاتړی و، په شپږ کلنۍ کې له روساریو کلب سره یوځای شو. د شپږو کلونو په لړ کې یې چې د نیویلز لپاره لوبه وکړه، د «۸۷ ماشین» غړي په توګه یې نږدې۵۰۰ ګولونه ووهل، ۸۷ شمېره یې د زیږېدنې له کال څخه اخیستل شوې ده. همدا راز، ده به د لومړۍ لوبډلې د کورنیو لوبو په هره نیمايي کې په منظم ډول د توپ په حرکاتو سره ننداره‌چیان خوشحالول. له دې سره سره، کله چې په لس کلنۍ کې د ودې د هورمون له کموالي سره مخامخ شو، د یوه مسلکي لوبغاړي په توګه یې راتلونکی له ګواښ سره مخامخ و. دا چې د پلار روغتیايي بیمې یې یوازې دوه کاله د ودې د هورمون درملنه وکړای شوه، چې هره میاشت یې لږ تر لږه ۱۰۰۰ ډالره لګښت درلود، نیویلز هوکړه وکړه چې، همکاري وکړي، خو وروسته له خپلې وعدې په شا شول. ریور پلاټه کلب چې پلې مېکر یې پابلو ایمار و، د مېسي پرمختګ ته لېوالتیا وښوده، خو د ارجنټاین د اقتصادي ماتې له امله یې د درملنې لګښت ورنه‌کړای شو. د زلمیتوب په دوران کې یې ایډیال ګول‌ وهونکی «رونالډو لوئیز» و ،چې ده یې په اړه ویلي وو: "هغه تر ټولو ښه بریدګر لوبغاړی دی، چې تر اوسه مې لیدلی".<ref name="Here">{{cite web|first=Wright|last=Thompson|title=Here and Gone: The Strange Relationship between Lionel Messi and His Hometown in Argentina|work=ESPN|date=22 October 2012|url=http://www.espn.com/espn/eticket/story?page=Lionel-Messi|access-date=18 July 2015}}</ref><ref>{{cite news|title=Messi: Brazil striker Ronaldo my hero|url=https://www.fourfourtwo.com/news/messi-brazil-striker-ronaldo-my-hero|access-date=8 September 2018|work=FourFourTwo}}</ref><ref name="Mission">{{cite news|first=Ian|last=Hawkey|title=Lionel Messi on a Mission|newspaper=The Times {{subscription required}}|date=20 April 2008|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/european_football/article3779961.ece|archive-url=https://web.archive.org/web/20080830020412/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/european_football/article3779961.ece|archive-date=30 August 2008|url-status=live|access-date=18 July 2015}}</ref><ref name="Aimar">{{cite news|first=Paul|last=Wilson|title=Pablo Aimar: The Argentinian Wizard Admired by Maradona and Messi|newspaper=The Guardian|date=16 July 2015|url=https://www.theguardian.com/football/blog/2015/jul/16/pablo-aimar-next-diego-maradona-argentina-retired-age-35-valencia|access-date=18 July 2015}}</ref><ref>{{cite news|first1=Jérôme|last1=Cazadieu|first2=Alexandre|last2=Juillard|first3=Frédéric|last3=Traïni|title=Leo Messi: La Légende d'El Enano|trans-title=Leo Messi: The Legend of El Enano|newspaper=L'Équipe via Irish Independent|date=15 November 2008|url=http://www.independent.ie/sport/soccer/rosario-the-old-coach-and-the-kid-26496103.html|access-date=18 July 2015}}</ref>{{sfn|Caioli|2012|pp=31–35}} == سرچينې او ياداښتونه == 94j5ibbesch08fq4c2te61nixes4lcz 0 58342 369200 356571 2026-09-23T03:12:41Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369200 wikitext text/x-wiki د طالبانو بغاوت د طالبانو بغاوت، هغه بغاوت چې په ۲۰۰۱ ز کال کې وروسته له هغې چې په افغانستان کې د جګړې په پایله کې د دوی ډله له واکه ګوښه شوه پیل شو. طالب جنګیالیو د ولسمشر حامد کرزي او بیا د ولسمشر اشرف غني په مشرۍ له افغان دولت او د امریکا په مشرۍ د ائتلاف ځواکونو پر وړاندې چې د ناټو ټولو غړو هېوادونو سرتېري په کې وو جګړه وکړه؛ چې په ۲۰۲۱ ز کال کې د دوی د جګړې له امله، د ولسمشر اشرف غني دولت وپاشل شو. بغاوت د ګاونډي پاکستان په پوله ییزو سیمو، په ځانګړې توګه په خیبر پښتونخوا کې په پراخه کچه شته و. طالبانو له افغان ملي امنیتي ځواکونو او د دوی له ناټو همکارانو سره جګړه کوله، همدارنګه یې ملکي هدفونه هم په نښه کول. د سیمې هېوادونه، په ځانګړې توګه پاکستان، ایران، چین او روسیه د دغې یاغي ډلې په ملاتړ تورن شوي دي.<ref>{{cite web|url=http://www.rawa.org/temp/runews/2011/03/10/isaf-seizes-iranian-weapons-in-nimroz.html|title=Isaf Seizes Iranian Weapons in Nimroz|access-date=14 October 2014|تاريخ الأرشيف=17 August 2021|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210817192226/http://www.rawa.org/temp/runews/2011/03/10/isaf-seizes-iranian-weapons-in-nimroz.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=17 August 2021|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190327090400/http://www.rawa.org/temp/runews/2011/03/10/isaf-seizes-iranian-weapons-in-nimroz.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210817192226/http://www.rawa.org/temp/runews/2011/03/10/isaf-seizes-iranian-weapons-in-nimroz.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20210817192226/http://www.rawa.org/temp/runews/2011/03/10/isaf-seizes-iranian-weapons-in-nimroz.html}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&tx_ttnews%5Btt_news%5D=35708|title=Is Iran Supporting the Insurgency in Afghanistan?|work=The Jamestown Foundation|access-date=14 October 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/usa-afghanistan-region-idUSWALNME6T120101123|title=Iran still supporting Afghan insurgency-U.S.|work=Reuters|access-date=14 October 2014|date=23 November 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.centralasiaonline.com/en_GB/articles/caii/features/main/2010/06/07/feature-03|title=Iran accused of supporting Afghan insurgents|date=7 June 2010|work=Central Asia Online|access-date=14 October 2014|archive-date=7 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141007194040/http://centralasiaonline.com/en_GB/articles/caii/features/main/2010/06/07/feature-03|url-status=dead}}</ref><ref name="US-blames-Pakistan">{{cite news|url=https://news.yahoo.com/pakistan-isi-urged-attacks-u-targets-officials-002201562.html|title=U.S. blames Pakistan agency in Kabul attack|publisher=Reuters|date=22 September 2011|access-date=4 March 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110925075845/http://news.yahoo.com/pakistan-isi-urged-attacks-u-targets-officials-002201562.html|archive-date=25 September 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-pakistan-usa-haqqani-idUSTRE78G1RM20110917|title=U.S. links Pakistan to group it blames for Kabul attack|date=17 September 2011|publisher=Reuters|access-date=4 March 2012}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.foxnews.com/world/2011/09/18/clinton-presses-pakistan-to-help-fight-haqqani-insurgent-group/|title=Clinton Presses Pakistan to Help Fight Haqqani Insurgent Group|publisher=Fox News|date=18 September 2011|access-date=4 March 2012|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924181106/http://www.foxnews.com/world/2011/09/18/clinton-presses-pakistan-to-help-fight-haqqani-insurgent-group/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://news.yahoo.com/pakistan-condemns-us-comments-spy-agency-044440789.html;_ylt=A2KJ3vVYX3xOdRkA9EZXNyoA?rnd=005681253004174930714413|title=Pakistan condemns US comments about spy agency|agency=Associated Press|date=23 September 2011|access-date=4 March 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727053454/http://news.yahoo.com/pakistan-condemns-us-comments-spy-agency-044440789.html%3B_ylt%3DA2KJ3vVYX3xOdRkA9EZXNyoA?rnd=005681253004174930714413|archive-date=27 July 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=https://foreignpolicy.com/2015/08/03/chinas-man-in-the-taliban-mullah-omar/|title=China's Man in the Taliban|last=Small|first=Andrew|date=23 August 2015|work=[[Foreign Policy]] Argument|access-date=26 July 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6975934.stm|title=Taleban 'getting Chinese arms'|last=Danahar|first=Paul|date=3 September 2007|work=[[BBC]]|access-date=26 July 2019}}</ref> حقاني ډله، د ګلبدین حکمتیار په مشرۍ اسلامي حزب (تر ۲۰۱۶ ز کال پورې) او د القاعدې یو شمېر کوچنۍ ډلې د طالب بغاوت برخې وې.<ref>[http://www.tnr.com/article/politics/our-man-kabul Our Man in Kabul?] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100412164007/http://www.tnr.com/article/politics/our-man-kabul|date=12 April 2010}} by Michael Crowley, tnr.com, 9 March 2010</ref><ref>{{cite web|url=https://politi.co/2Bl3t8u|title=Whatever happened to Al Qaeda in Afghanistan?|first=Wesley|last=Morgan|website=POLITICO}}</ref> == مخینه(لرلید) == په ۲۰۰۱ ز کال کې په افغانستان باندې د امریکا د متحده ایالاتو له برید وروسته، طالبانو ماتې وخوړه او د دغې ډلې ګڼ شمېر جنګیالیو د طالبانو تحریک پرېښود او یا هم په پاکستان کې خپلو امن ځایونو ته وتښتېدل. د ۲۰۰۳ز کال په مۍ او جون میاشتو کې طالب لوپوړو چارواکو څرګنده کړه چې:  د طالبانو ډله بېرته راغونډه شوې او چمتو ده چې له افغانستان څخه د امریکايي ځواکونو د وتلو په موخه ګوریلایي جګړه پرمخ بوځي. ملا محمد عمر د داد الله په څېر طالب قوماندانانو ته پنځه عملیاتي زونونه وټاکل. دادالله ته د زابل ولایت مسئولیت وسپارل شو.<ref name="CSMontorTalibanResurge">{{cite news|title=Taliban appears to be regrouped and well-funded|author1=Tohid, Owias|author2=Baldauf, Scott|name-list-style=amp|work=[[Christian Science Monitor]]|date=8 May 2003|url=http://www.csmonitor.com/2003/0508/p01s02-wosc.html|access-date=28 February 2007}}</ref><ref name="Chr.June2003">{{cite web|title=Taliban regroups&nbsp;– on the road|author=Tohid, Owias|work=[[Christian Science Monitor]]|date=27 June 2003|url=http://www.csmonitor.com/2003/0627/p06s01-wosc.html?related|access-date=28 February 2007}}</ref> د ۲۰۰۴ ز کال په وروستیو کې پټ شوي طالب مشر محمد عمر اعلان وکړ چې: طالبان د "امریکایانو او د هغو د لاس پوڅو" (یعنی د افغانستان د انتقالي دولت د ځواکونو) پر وړاندې "د خپل هېواد د حاکمیت د بېرته ترلاسه کولو" په موخه جګړه پیلوي.<ref name="NYTNov2004">{{cite news|title=Asia: Afghanistan: Taliban Leader Vows Return|last=Gall|first=Carlotta|work=The New York Times|date=13 November 2004|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F05E5DB173FF930A25752C1A9629C8B63|access-date=8 September 2017}}</ref><ref>{{cite book|first=Thomas|last=Barfield|title=Afghanistan: A Cultural and Political History|url=https://books.google.com/books?id=tg45ygAACAAJ|date=2012|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-15441-1|page=327}}</ref> == د طالبانو تحریک == په ۲۰۱۸ ز کال کې د طالبانو تحریک له څلورو بېلابېلو شورا ګانو یا ډلو جوړ شو. لومړۍ هغه یې د کویټې شورا وه. چې دوه کوچنۍ د حقاني شبکه (د میرانشاه د شورا په نوم هم پېژندل کېږي) او د پېښور شورا ورته اړوندېدلې. د پېښور شورا د ۲۰۰۵ ز.کال په مارچ کې جوړه شوه، چې بنسټ یا عملیاتي سیمه یې د افغانستان ختیځ و. د دغې شورا ډېری جنګیالي د ګلبدین حکمتیار په مشرۍ د اسلامي حزب پخواني غړي وو. حقاني شبکې، په ۲۰۰۷ ز.کال کې له کویټې شورا خپله بېلواکي اعلان کړه، خو د ۲۰۱۵ ز کال په اګست کې بېرته ورسره یوځای شوه. د پېښور شورا له ۲۰۰۹ ز کال څخه تر ۲۰۱۶ ز کال پورې خپلواکه وه.<ref name="landinfo6">{{cite web|title=Afghanistan: Taliban's organization and structure|last=Giustozzi|first=Antonio|access-date=29 March 2020|date=August 2017|url=https://landinfo.no/asset/3589/1/3589_1.pdf|page=6}}</ref><ref name="Giustozzi2019">{{cite book|author=Antonio Giustozzi|title=The Taliban at War: 2001 – 2018|url=https://books.google.com/books?id=CB6sDwAAQBAJ|date=November 2019|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-009239-9|pages=87, 89}}</ref><ref>Giustozzi 2019, p. 88.</ref><ref>Giustozzi 2017, p. 9.</ref> دویمه خپلواکه شورا هم د شمال شورا وه چې مرکز یې په بدخشان ولایت کې و. درېمه هغه هم د مشهد شورا وه، د کومې چې ایران ملاتړ کاوه او څلورمه هغه د رسول شورا وه چې د ملا محمد رسول له خوا یې مشري کېده او همدارنګه د اسلامي امارت د لوړ پوړې شورا په توګه پېژندل کېدله.<ref name="landinfo62">{{cite web|title=Afghanistan: Taliban's organization and structure|last=Giustozzi|first=Antonio|access-date=29 March 2020|date=August 2017|url=https://landinfo.no/asset/3589/1/3589_1.pdf|page=6}}</ref> === مالي مدیریت === د لندن د اقتصادي کالج (London School of Economics) په یوه راپور کې یو لړ محرم اسناد څرګند شوي، چې ښيي: د پاکستان استخباراتي ادارې (ISI) د هغې کچې څخه په زیاته اندازه چې مخکې یې اټکل کېده، د طالب جنګیالیو مالي ملاتړ کړی، هغوی یې روزلي او خوندي پټن ځایونه یې ورته برابر کړي دي. د راپور لیکوال مت والدمن (Matt Waldman) د جګړې په ډګر کې له ۹ طالب قوماندانانو سره له مرکې وروسته دې پایلې ته رسېدلې دی چې:  له طالب یاغیانو سره د پاکستان اړیکې له هغې چې پخوا انګېرل کېدلې ، ډېرې پراخې دي. یو شمېر دغو مرکه کوونکو څرګنده کړې، چې پاکستاني استخباراتي ادارې، ان د طالبانو د عالي شورا یا کویټې شورا په ناستو کې ګډون درلود. د پاکستان د پوځ ویاند دغه راپور رد کړ، او هغه یې "بدناموونکی" وباله.<ref>{{cite web|title=Afghanistan: How much opium is produced and what's the Taliban's record?|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58308494|website=BBC News|publisher=BBC News|access-date=15 September 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.pajhwok.com/viewstory.asp?lng=eng&id=63759|title=Iran trying to influence Afghanistan: US report}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[[Gretchen Peters (journalist)|Gretchen Peters]] "Seeds of Terror: How Heroin is Bankrolling the Taliban and Al Qaeda", publ. Thomas Dunne Books (2009)</ref><ref>{{cite web|url=http://www.wbur.org/npr/124821049|title=Exploring The Taliban's Complex, Shadowy Finances|publisher=Wbur.org|access-date=23 February 2011|تاريخ الأرشيف=17 June 2011|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20110617074531/http://www.wbur.org/npr/124821049|url-status=dead|خونديځ نېټه=17 June 2011|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20110617074531/http://www.wbur.org/npr/124821049|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20110617074531/http://www.wbur.org/npr/124821049|archive-url=https://web.archive.org/web/20110617074531/http://www.wbur.org/npr/124821049}}</ref><ref>{{cite news|last1=Findlay|first1=Stephanie|title=Taliban finances swelled by proceeds of Afghanistan's shadow economy|url=https://www.ft.com/content/25b48967-2d8c-4acd-8699-e0cbdf164cb8|website=Financial Times|date=20 August 2021|publisher=Financial Times|access-date=15 September 2021}}</ref><ref>{{Cite news|author=Ian Traynor in Brussels|url=https://www.theguardian.com/world/2009/jul/28/taliban-foreign-funds-us-holbrooke|title=US sets up task force to stem flow of foreign funds to Taliban|work=Guardian|location=UK|date=28 July 2009|access-date=23 February 2011}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/newsOne/idUSTRE5823IL20090903|title=Are U.S. taxpayers funding the Taliban?|work=Reuters|date=3 September 2009|access-date=23 February 2011}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/world/south_asia/10302946.stm|title=Pakistan's ISI intelligence agency 'supports' Taliban|work=BBC News|date=13 June 2010|access-date=23 February 2011}}</ref><ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/afghanistan/article7149089.ece "Pakistan puppet masters guide the Taliban killers"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110512184639/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/afghanistan/article7149089.ece|date=12 May 2011}}</ref><ref>{{Cite news|last=Burch|first=Jonathon|url=https://www.reuters.com/article/idUSTRE65C06620100613|title=Report slams Pakistan for meddling in Afghanistan|work=Reuters|date=13 June 2010|access-date=23 February 2011}}</ref><ref>{{cite news|author=CNN Wire Staff|url=http://edition.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/06/13/afghanistan.taliban.isi/|title=New report on Pakistan connections with Taliban dismissed by military|publisher=CNN|date=14 June 2010|access-date=23 February 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.rferl.org/content/Pakistan_Denies_Supporting_Taliban/2070224.html|title=Pakistan Denies Supporting Taliban|publisher=Rferl.org|date=14 June 2010|access-date=23 February 2011}}</ref> له ۲۰۰۱ ز کال – ۲۰۰۶ ز کال پورې د طالب جنګیالیو د بیا منظم کېدلو مهال په توره بوړه کې د اناکوندا له عملیاتو(Operation Anaconda) او جګړې وروسته، طالبانو ماتې وخوړه. ګڼ شمېر طالب جنګیالیو د طالبانو تحریک پرېښود او یا هم په پاکستان کې خپلو خوندي ځایونو ته کډه شول، چېرې چې دوی د خپل تحریک د بېرته جوړولو لومړني ګامونه واخیستل.<ref name="CSMontorTalibanResurge2">{{cite news|title=Taliban appears to be regrouped and well-funded|author1=Tohid, Owias|author2=Baldauf, Scott|name-list-style=amp|work=[[Christian Science Monitor]]|date=8 May 2003|url=http://www.csmonitor.com/2003/0508/p01s02-wosc.html|access-date=28 February 2007}}</ref><ref name="Chr.June20032">{{cite web|title=Taliban regroups&nbsp;– on the road|author=Tohid, Owias|work=[[Christian Science Monitor]]|date=27 June 2003|url=http://www.csmonitor.com/2003/0627/p06s01-wosc.html?related|access-date=28 February 2007}}</ref><ref>[[Stephen Tanner]], Afghanistan: A Military History, Page 317</ref> د ۲۰۰۳ ز کال په پیل کې د طالبانو او نورو ډلو تبلیغ کوونکي، ښارونو او کلیو ته لاړل او له خلکو یې وغوښتل، چې د اسلامي باور پر بنسټ د امریکايي او نورو بهرنیو ځواکونو پر وړاندې ودرېږي او د دوی پر باور سپېڅلې جګړې کې برخه واخلي. د ۲۰۰۳ ز کال په جنوري میاشت کې د منګنوس عملیاتو (Operation Mongoose) یا په افغانستان کې د جګړې پر مهال امریکايي ځواکونو د سپین بولدک شمال ته په ۲۵ کیلومترۍ (۱۵ میله) کې پروت ادي غار (Adi Ghar) کې پر یو شمېر جنګیالیو برید وکړ. د ۱۸ جنګیالیو د وژنې او امریکایي سرتېرو ته د تلفاتو د نه اوښتو راپور ورکړل شو. دغه مرکز له پاکستان څخه د راتلونکو جنګیالیو د سمبالولو د مرکز په توګه وښودل شو. دا هغه مهال و چې په افغان هدفونو باندې د طالبانو لویو ډلو ته اړوند جلا جلا بریدونه څرګند شول.<ref name="www_globalsecurity_org1">{{cite web|url=http://www.globalsecurity.org/military/library/news/2003/02/mil-030211-afps01.htm|title=globalsecurity.org|access-date=27 September 2007}}</ref><ref>{{cite news|title=Leaflet War Rages in Afghan Countryside|agency=Associated Press|date=14 February 2003|url=http://www.intellnet.org/news/2003/02/14/16788-1.html|access-date=6 October 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928142619/http://www.intellnet.org/news/2003/02/14/16788-1.html|archive-date=28 September 2007}}</ref> د ۲۰۰۳ ز کال په مۍ میاشت کې، د طالبانو د سترې محکمې قاضي القضات عبدالسلام اعلان وکړ چې:  طالبان بېرته راغلي، منظم شوي او چمتو دي چې له افغانستان څخه د امریکايي ځواکونو د وتلو په موخه ګوریلایي جګړه وکړي. عمر د پنځو عملیاتي زونونو لپاره قوماندانان وټاکل، چې یو یې دادالله و، چې د زابل ولایت مسئولیت یې ور وسپاره.<ref name="CSMontorTalibanResurge4">{{cite news|title=Taliban appears to be regrouped and well-funded|author1=Tohid, Owias|author2=Baldauf, Scott|name-list-style=amp|work=[[Christian Science Monitor]]|date=8 May 2003|url=http://www.csmonitor.com/2003/0508/p01s02-wosc.html|access-date=28 February 2007}}</ref> د ۲۰۰۳ ز کال په جون میاشت کې د طالب لوړ پوړي قوماندان ملا لنګ په وینا: پولې ته څېرمه کوچني ګرځنده روزنیز ګروپونه، د طالبانو لپاره جوړ شول، څو د ګوریلايي جګړې لپاره نوي ګمارل شوي جنګیالي وروزي. ډېری دغه جنګیالي، د پاکستان د قبایلي سیمو له مدرسو را ټول شوي وو. د ۲۰۰۳ ز کال په اوړي کې په قبایلي سیمو کې د ۲۰۰ یا له هغو څخه د زیات شمېر جنګیالیو په لرلو پوځي مرکزونه څرګند شول. د دوی له نفوذ څخه د مخنیوي په موخه، د پاکستان اراده معومه نه وه، ځکه د پاکستاني ځواکونو عملیاتو چندان ګټه نه لرله.<ref name="Chr.June20033">{{cite web|title=Taliban regroups&nbsp;– on the road|author=Tohid, Owias|work=[[Christian Science Monitor]]|date=27 June 2003|url=http://www.csmonitor.com/2003/0627/p06s01-wosc.html?related|access-date=28 February 2007}}</ref><ref name="CSMontorTalibanResurge3">{{cite news|title=Taliban appears to be regrouped and well-funded|author1=Tohid, Owias|author2=Baldauf, Scott|name-list-style=amp|work=[[Christian Science Monitor]]|date=8 May 2003|url=http://www.csmonitor.com/2003/0508/p01s02-wosc.html|access-date=28 February 2007}}</ref> د ۲۰۰۳ ز کال په اوړي کې په تدریجي ډول د طالبانو بریدونه زیات شول، په لسګونو افغان ملی امنیتي ځواکونه، د غیر دولتي مؤسسو کارکوونکي او یو شمېر امریکايي سرتېري ددغې ډلې په بریدونو، کمینونو او راکټي بریدونو کې ووژل شول. د ګوریلايي جګړې په خوا کې طالب جنګیالیو د زابل ولایت په دای چوپان ولسوالۍ کې د ځواک په جوړولو پیل وکړ. طالبانو پریکړه وکړه چې، همالته پاتې شي. د اوړي پر مهال ، له ۱۰۰۰ زیات ګوریلایي جنګیالي هلته ورسېدل. د ۲۰۰۳ ز کال په اګست کې، د ګڼ شمېر افغان پولیسو په ګډون له ۲۲۰ زیات وګړي ووژل شول.<ref name="The Associated Press">{{cite web|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1320&dat=20030321&id=t-lWAAAAIBAJ&pg=6360,4863738|title=Troops Rush Afghanistan in Taliban hunt|author=The Associated Press|publisher=The Gainesville Sun|access-date=12 April 2014}}</ref> == په ۲۰۰۶ ز کې د جګړې زیاتوالی == په ۲۰۰۶ ز کال کې، افغانستان په لاس جوړشوو ماینونو او ځانمرګو برید کوونکو د بریدونو له پراخې څپې سره مخامخ شو، په ځانګړې توګه هغه مهال چې د ۲۰۰۶ ز کال په پسرلي کې، ناټو د یاغیانو ضد جګړې مشري پر غاړه واخیسته.<ref>[http://news.monstersandcritics.com/southasia/article_1209201.php/Two_journalists_NATO_soldier_killed_in_Afghanistan] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929131244/http://news.monstersandcritics.com/southasia/article_1209201.php/Two_journalists_NATO_soldier_killed_in_Afghanistan|date=29 September 2007}}</ref> افغان ولسمشر حامد کرزي په عام ډول د لویدیځو ځواکونو له خوا په جګړه کې کارول کېدونکي تاکتیکونه وغندل. د ۲۰۰۶ ز کال په جون کې هغه وویل:<blockquote>له دوو کالونو راهیسې، زه په سیستماتیکه بڼه پرله پسې او هره ورځ نړیوالې ټولنې ته د هغه څه اړوند، چې په افغانستان کې وده کوي ،خبرداری ورکوم، کوم چې اړتیا ده، دوی په خپل چلن کې بدلون راولي... نړیواله ټولنه، باید له ترهګرۍ سره په جګړه کې په خپلو تاکتیکونو بیا کتنه وکړي.</blockquote>طالب حنګیالي هم،  د خپلو کړنو له امله له کلکو نیوکو سره مخامخ وو. د بشري حقونو څار ډلې له خوا په افغان ملکي وګړو د طالبانو (تر یوې اندازې د ګلبدین حکمتیار په مشرۍ د اسلامي حزب) ماین چاودنو او نورو بریدونو راپورونه ورکړل شوي، هغه چې "په ۲۰۰۶ ز کال کې ډېر زیات شول" چې لږ تر لږه ۶۶۹ افغان ملکي وګړي د دوی په ۳۵۰ هغو وسله والو بریدونو کې، چې په ډېری هغو کې په قصدي ډول ملکي وګړي او ملکي اهداف په نښه شوي وو، ووژل شول. له دغې شمېرې ۱۳۱ یې ځانمرګي بریدونه وو، چې ۲۱۲ ملکي وګړي په کې ووژل شول(۷۳۲ ټپیان شول)، د ملي اردو او ملي پولیسو ۴۶ سرتېري،  (۱۰۱ ټپیان ) او ۱۲ بهرني سرتېري ووژل شول (۶۳ ټپیان شول).<ref>{{cite web|url=http://hrw.org/english/docs/2007/04/16/afghan15688.htm|title=Human Rights News, Afghanistan: Civilians Bear Cost of Escalating Insurgent Attacks|publisher=Hrw.org|date=16 April 2007|access-date=23 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20100616151336/http://www.hrw.org/english/docs/2007/04/16/afghan15688.htm|archive-date=16 June 2010|url-status=dead}}</ref><ref>[https://www.hrw.org/reports/2007/afghanistan0407/ The Consequences of Insurgent Attacks in Afghanistan ] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305083358/https://www.hrw.org/reports/2007/afghanistan0407/|date=5 March 2016}} April 2007 Volume 19, No. 6(C)</ref><ref>[http://www.paktribune.com/news/print.php?id=165055 Afghanistan`s record of suicide attacks in 2006] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193807/http://www.paktribune.com/news/print.php?id=165055|date=4 March 2016}} Paktribune.com quoting "A well-calculated survey by Pajhwok Afghan News". Retrieved 1 February 2008</ref><ref>{{cite web|url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gNEdEcTp4a1zk3dHfxz5XTyU7WgA?docId=CNG.ba9f54e0e6c83f59a766bc1cfb28d661.681|title=AFP: Afghan civilian deaths up 15%|date=14 July 2011|access-date=30 September 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110802233849/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gNEdEcTp4a1zk3dHfxz5XTyU7WgA?docId=CNG.ba9f54e0e6c83f59a766bc1cfb28d661.681|archive-date=2 August 2011}}</ref> == سرچينې او ياداښتونه == 1a6t0wsz59m6ymsul3nib9ytgiwssr1 0 58582 369317 365396 2026-09-23T11:28:29Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369317 wikitext text/x-wiki د الکولي مشروباتو تولید او مصرف په تېره بیا شراب د افغانستان لرغونی دود دی چې له مخزېږد څلور پېړۍ مخکې ته ورګرځي. دم ګړۍ د افغانستان خلک حق نه لري چې الکولي مشروبات ولري یا یې وکاروي. په همدې حال کې د افغانستان حکومت څو بېلابېلو شرکتونو ته بهرنیو خبریالانو او سیلانیانو ته د الکولي مشروباتو د وېش جواز ورکړی. دغه راز، په تور بازار کې هم الکولي مشروبات شته. هغه بهرنیان چې په ۲۰۲۱ ز کال کې واک ته د طالبانو له رسېدو مخکې افغانستان ته راتلل، د دوه لیټره الکولي مشروباتو راوړولو اجازه یې لرله. <ref name="autogenerated1">{{cite web|author=Sean Carberry|url=https://www.npr.org/sections/parallels/2013/07/06/199087974/what-a-fella-has-to-do-to-get-a-drink-around-the-muslim-world|title=What A Fella Has To Do To Get A Drink Around The Muslim World|publisher=[[National Public Radio]]|date=6 July 2013|accessdate=10 November 2015}}</ref><ref name="MLDA">{{cite web|url=http://drinkingage.procon.org/view.resource.php?resourceID=004294|title=Minimum Legal Drinking Age (MLDA) in 190 Countries|publisher=[[ProCon.org]]|date=25 August 2015|accessdate=10 November 2015|تاريخ الأرشيف=26 January 2019|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190126233412/https://drinkingage.procon.org/view.resource.php?resourceID=004294|url-status=dead|خونديځ نېټه=26 January 2019|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190126233412/https://drinkingage.procon.org/view.resource.php?resourceID=004294|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190126233412/https://drinkingage.procon.org/view.resource.php?resourceID=004294|archive-url=https://web.archive.org/web/20190126233412/https://drinkingage.procon.org/view.resource.php?resourceID=004294}}</ref><ref name="Jilani">{{cite web|first=Seema|last=Jilani|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2010/aug/31/kabul-expat-bars-war-afghanistan|title=Getting drunk in Kabul bars? Pass the sick bag|newspaper=[[The Guardian]]|date=31 August 2010|accessdate=10 November 2015}}</ref><ref name="GlobalPost">{{cite news|last=MacKenzie|first=Jean|accessdate=6 January 2016|url=http://www.globalpost.com/dispatch/afghanistan/090603/the-party's-over|title=Last call in Kabul|work=[[GlobalPost]]|date=30 May 2010}}</ref><ref name="Jilani2">{{cite web|first=Seema|last=Jilani|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2010/aug/31/kabul-expat-bars-war-afghanistan|title=Getting drunk in Kabul bars? Pass the sick bag|newspaper=[[The Guardian]]|date=31 August 2010|accessdate=10 November 2015}}</ref> == د افغانستان شاهي کورنۍ == د شاه امان الله او ظاهر شاه کورنۍ په دوران کې الکولي مشروبات، د ټولنې یوه برخه وه او د کابل نامتو څېرو د افراطي غونډو په جوړولو کې شهرت درلود. == بیاکتنه == افغانستان دمګړۍ د انګورو نږدې ۶۰،۰۰۰ هکټاره (۱۵۰۰۰۰جرېبه) باغونه لري او د کیفیت لرونکو شرابو جوړولو لپاره مناسبه خاوره او اقلیم لري. سره له دې چې د شرابو تاریخچه ډېرو پخوانیو دورو ته رسېږي، خو په ظاهره د (موکاري) انګورو روزنه له مخ زېږد نږدې څلور پېړۍ مخکې د افغانستان په ځینو برخو کې  په ښه توګه روانه ده. ویل کېږي چې د مغولو لومړنی سترواک بابر، د کابل د شرابو په اړه معلومات ترلاسه کړل. بابر هغه لیک چې د نوموړي د اتو بیوګرافي شرحه ده، ویل کېږي چې په ځانګړي ډول د استالف سیمې په اړه (په احتمالي توګه د استافیلي له یوناني کلېمې چې د انګورو په معنی مشتق شوې ده) داسې شرح ورکړې، «د څپاند سیند دواړوغاړو ته چې تاکونه او باغونه دي چې رڼې او سړې اوبه لري». د مغولو سترواک د سیند له درې  او افغانستان نه کیفیت لرونکي شراب ترلاسه کول. منځنۍ پېړۍ د شرابو د تولید یوه بډایه دوره وه چې په اتلسمه زیږدیزه پېړۍ کې پای ته ورسېده. د ۱۹۶۰ ز لسیزه د بیا تولید شاهده وه چې طالبانو له خوا پای ته ورسېده په ۱۹۶۹ زیږدیز کې یوې فرانسوي څېړنې اټکل وکړ چې لویو تاکونو نږدې ۳۷،۵۰۰ هکټاره ځمکه تر پوښښ لاندې راوستې او دا یوازې د کرنې وړ ۲٪ اراضي ده. ډېری تاکونه هرات، کندهار او کابل ته نږدې وو؛ په شمالي پولو کې هم لږ د انګورو سیمې وې. سره له دې چې دغې فرانسوي څېړنې په لویو او مسلکي تاکونو باندې متمرکزه وې، خو وايي چې انګور په بېلابېلو باغونو، حتی په نورستان کې په ۲۴۰۰ متره ارتفاع کې هم روزل کېږي. هغه اټکل چې په ۱۹۶۸ ز کال کې د یوې سیمه ییزې مرستې لپاره پروګرام جوړ شو، د  ۶۰،۰۰۰ هکټاره (۱۵۰۰۰۰جرېبه) تاکونو ښکارندوی وو. که چېرې پرتله شي، اتریشي شراب په ۵۱،۰۰۰ هکټاره (۱۳۰،۰۰۰جریبه) ځمکه کې تولیديږي. اوس د انګورو تولید تر ډېره د کابل په شاو خوا کې تر سره کېږي او د مذهبي دلایلو له امله، تر ډېره د مېوې اوبه او ممیز ورنه تولیديږي. <ref name=":2">{{cite web|title=Weinbau in Afghanistan – Die Weinkennerin (Blog entry, confirmed in Wilhelm Hamm, Das Weinbuch: Der Wein, sein Werden und Wesen, 1874)|url=http://www.weinkennerin.de/weinlaender/afghanistan/weinbau-in-afghanistan.html|newspaper=Der Wein|publisher=weinkennerin.de|language=German|accessdate=26 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208012526/http://www.weinkennerin.de/weinlaender/afghanistan/weinbau-in-afghanistan.html|archive-date=8 December 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|title=Wine and the Vine: An Historical Geography of Viticulture and the Wine Trade|url=https://books.google.com/books?id=I5EqBgAAQBAJ|publisher=[[Routledge]]|location=London New York|date=12 July 2005|isbn=0415144167|first=Tim|last=Unwin}}</ref><ref>{{Cite book|title=The World's Wine Markets: Globalization at Work|url=https://books.google.com/books?id=PMKc8Ed8qoIC|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|date=1 January 2004|isbn=9781845420765|first=Kym|last=Anderson|location=Northampton, MA}}</ref><ref name=":22">{{cite web|title=Weinbau in Afghanistan – Die Weinkennerin (Blog entry, confirmed in Wilhelm Hamm, Das Weinbuch: Der Wein, sein Werden und Wesen, 1874)|url=http://www.weinkennerin.de/weinlaender/afghanistan/weinbau-in-afghanistan.html|newspaper=Der Wein|publisher=weinkennerin.de|language=German|accessdate=26 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208012526/http://www.weinkennerin.de/weinlaender/afghanistan/weinbau-in-afghanistan.html|archive-date=8 December 2015|url-status=dead}}</ref><ref name=":4">{{cite journal|url=http://www.vitis-vea.de/admin/volltext/e006150.pdf|first1=P.|last1=Galet|language=French|title=Rapport sur la viticulture en Afghanistan|publisher=[[SupAgro|Ecole Nationale Supérieure Agronomique de Montpellier]]|journal=Vitis|volume=8|pages=114–128|year=1969|accessdate=7 January 2016|archivedate=5 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305023135/http://www.vitis-vea.de/admin/volltext/e006150.pdf}}</ref><ref>{{cite report|first=M.|last=Grncarevic|title=Recommendations for improved handling of grapes and raisins in the Koh-i-Daman valley of Afghanistan – Programme on Agricultural Credit and Cooperatives in Afghanistan|pages=27|docket=1|date=1968}}{{Full citation needed|date=January 2016}}</ref><ref>{{Cite web|title=Statistic Archive of the AWMB|url=http://www.austrianwine.com/facts-figures/austrian-wine-docu-2011/statistic-archive-of-the-awmb/|website=Austrian Wine|publisher=Austrian Wine Marketing Board www.austrianwine.com|accessdate=6 January 2016|تاريخ الأرشيف=19 December 2017|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20171219165119/http://www.austrianwine.com/facts-figures/austrian-wine-docu-2011/statistic-archive-of-the-awmb/|url-status=dead|خونديځ نېټه=19 December 2017|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20171219165119/http://www.austrianwine.com/facts-figures/austrian-wine-docu-2011/statistic-archive-of-the-awmb/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20171219165119/http://www.austrianwine.com/facts-figures/austrian-wine-docu-2011/statistic-archive-of-the-awmb/|archive-url=https://web.archive.org/web/20171219165119/http://www.austrianwine.com/facts-figures/austrian-wine-docu-2011/statistic-archive-of-the-awmb/}}</ref> == سیمه ییز خلک == افغانستان یو له هغو ۱۶ هېوادونو نه دی چې د هر سن خلکو له خوا یې د الکولي مشروباتو څښل غیر قانوني دي. له دغه قانون نه د خلکو د سرغړونې په صورت کې، د اسلامي شریعت احکام ورباندې جاري کېږي. د شرابو څښلو په سزا کې جریمه، زنداني کېدل او ۶۰ شرعي درې وهل شامل دي. د نړیوال روغتیايي سازمان (WHO) د معلوماتو له مخې، په رسمي توګه په افغانستان کې د شرابو مصرف صفر دی. له ۲۰۰۳ تر ۲۰۰۵ کلونو په ترڅ کې په افغانستان کې د شرابو کارول نږدې صفر وو؛ د ۲۰۰۸ تر ۲۰۱۰ کلونو په بهیر کې د شرابو ثبت شوی مصرف نږدې صفر، خو یو تن لپاره نه ثبت شوی مصرف نږدې ۰،۷ لېټره اټکل شوی ؤ. د قانون عملي کول په متناقض ډول ترسره کېږي او په تور بازار کې شراب په پراخه کچه د لاس رسي وړ دي، په تېره کابل او د افغانستان په لوېدیځ د هرات په ښار کې، چېرې چې ویل کېږي کورني شراب په مناسبه بیه او اسانه د لاس رسي وړ دي. د هېواد په شمال کې د ازبکستان له لارې د شرابو قاچاق لویه سوداګري بلل کېږي. په شمالي ښار مزار شریف کې په پراخه کچه شراب مصرفېږي، چې له هغې جملې یې جګړه مار عبدالرشید دوستم ډېر کاروي.  <ref>{{Cite web|url=https://www.rferl.org/a/1084846.html|title=Afghanistan: Taliban Tries to Consolidate Hold on Rebel Stronghold}}</ref><ref>{{Cite book|title=Afghanistan. Ediz. Inglese|url=https://books.google.com/books?id=PjhP76JaVgkC|location=Footscray, Vic. London|publisher=[[Lonely Planet]]|date=1 January 2007|isbn=9781740596428|first=Paul|last=Clammer}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.who.int/substance_abuse/publications/global_alcohol_report/profiles/afg.pdf|title=Afghanistan alcohol consumption: Levels and patterns|date=2014|publisher=[[World Health Organization]]}}</ref><ref name="GlobalPost2">{{cite news|last=MacKenzie|first=Jean|accessdate=6 January 2016|url=http://www.globalpost.com/dispatch/afghanistan/090603/the-party's-over|title=Last call in Kabul|work=[[GlobalPost]]|date=30 May 2010}}</ref> د طالبانو له سقوط وروسته می خانو/ او ډول ډول بازارونو بهرنیانو او سیلانیانو ته د الکولي مشروباتو په پلورلو پيل کړی وو. کابل اوږدې او رنګینې شپې لرلې، حتی د ګاونډیو هېوادونو لکه: نوي ډیلي، کراچۍ یا تهران لویو ښارونو په پرتله. په افغانستان کې د نړیوالو مرستندویه ادارو، امنیتي کارکوونکو له ښو معاشونو سره د ځوانو ډیپلوماټانو لویې غونډې کېدې. په ۲۰۱۰ ز کال کې ځینې ځایونه وپلټل شول او یو شمېر اوکرایني نوکرانې (نجونې) چې فحاشي یې کوله ونیول شوې. په می خانو او تفریح ځایونو باندې د طالبانو له خوا څو ځلې بریدونه وشول. <ref>{{cite news|url=http://www.csmonitor.com/World/Asia-South-Central/2012/0622/Taliban-attack-Kabul-resort-citing-illicit-fun-and-alcohol-video|title=Taliban attack Kabul resort, citing 'illicit fun' and alcohol|work=[[The Christian Science Monitor]]|date=22 June 2012|accessdate=10 November 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2014/01/19/world/asia/afghanistan-restaurant-attack.html|title=Deadly Attack at Kabuil Restaurant Hints at Changing Climate for Foreigners|first1=Aram|last1=Ahmad|first2=Matthew|last2=Rossenberg|newspaper=[[The New York Times]]|date=18 January 2014|accessdate=4 January 2016}}</ref><ref name=":0">{{Cite news|title=Alkoholversorgung in Afghanistan: Ausländer werden trockengelegt|url=http://www.taz.de/!5143465/|newspaper=[[Die Tageszeitung]]|accessdate=26 November 2015|first=Agnes|last=Tandler|language=German|date=30 April 2010}}</ref> == سیلانیان == مخکې له دې چې طالبانو د ۲۰۲۱ په اګسټ میاشت کې په افغانستان کې واک ترلاسه کړي، هر بهرني سیلاني اجازه لرله چې دوه بوتل یا دوه لیټره شراب له ځان سره افغانستان ته راوړي.<ref name="autogenerated12">{{cite web|author=Sean Carberry|url=https://www.npr.org/sections/parallels/2013/07/06/199087974/what-a-fella-has-to-do-to-get-a-drink-around-the-muslim-world|title=What A Fella Has To Do To Get A Drink Around The Muslim World|publisher=[[National Public Radio]]|date=6 July 2013|accessdate=10 November 2015}}</ref><ref name="Jilani3">{{cite web|first=Seema|last=Jilani|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2010/aug/31/kabul-expat-bars-war-afghanistan|title=Getting drunk in Kabul bars? Pass the sick bag|newspaper=[[The Guardian]]|date=31 August 2010|accessdate=10 November 2015}}</ref> == بهرني پوځي ځواکونه == په افغانستان کې له امنیت سره د مرستې د نړیوالو ځواکونو (ISAF) قرار ګاه د ۲۰۰۹ کال له سپټمبر مخکې حد اقل اووه می خانې لرلې چې له مالیې پرته یې د وربشو اوبه بیر او شراب وړاندې کول، له هغې جملې د تورې بوړې په نوم یوه ورزشي می خانه. په ۲۰۰۹ ز کال کې په هوايي برید کې د ۱۲۵ ملکي وګړو د وژل کېدو خبر خپور شو. جنرال ستنلي مک کریسټال چې هغه وخت په افغانستان کې د ISAF قومندان و، هڅه یې وکړه څو د ځواکونو له مسؤلینو سره په اړیکه کې شي. وروسته له هغې چې نوموړی پوه شو چې ځینې ځواکونه د نشې له امله د دې جوګه نه وو چې د پېښې په اړه مناسب ځواب ووايي، نوموړي د امریکا متحده ایالاتو اړوندو کار ځایونو کې د الکولي مشروباتو کارول منع کړل. دغه ممنوعیت په بهرنیو سرتیرو باندې د پلي کېدو وړ وه.<ref name=":1">{{cite web|title=Deutsche Soldaten betrinken sich mit Sanitätsalkohol – Alkoholexzesse in Afghanistan|url=http://www.focus.de/politik/deutschland/tid-32039/alkoholexzesse-in-afghanistan-deutsche-soldaten-betrinken-sich-mit-sanitaetsalkohol_aid_1026013.html|website=FOCUS Online|language=German|accessdate=26 November 2015|date=25 May 2013|archive-date=26 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426111449/https://www.focus.de/politik/deutschland/tid-32039/alkoholexzesse-in-afghanistan-deutsche-soldaten-betrinken-sich-mit-sanitaetsalkohol_aid_1026013.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/6153744/Alcohol-banned-on-Afghanistan-base-after-troops-party-too-hard.html|title=Alcohol banned on Afghanistan base after troops party too hard|newspaper=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|date=8 September 2009|accessdate=10 November 2015}}</ref> دغه راز ویل کېږي چې الکولي مشروباتو د کندهار په وژنو کې ونډه لرلې ده، د ۲۰۱۲ ز کال پېښه، کوم چې د کندهارولایت پنجوايي ولسوالۍ کې د رابرت بېلز په نوم یوه امریکايي سرتیري شپاړس ملکي وګړي ووژل او شپږ نوریې ټپیان کړل. څه موده وروسته متحده ایالاتو په خپلو سرتیرو باندې الکولي مشروبات بند کړل. د دغه ممنوعیت سربېره، د امریکا متحده ایالاتو د دفاع وزارت چارواکو په خپلو پوځي اډو کې ځینې الکولي مشروبات وموندل. <ref name="DrugFree">{{cite web|url=http://www.drugfree.org/join-together/u-s-soldiers-find-ways-to-get-hands-on-alcohol-in-afghanistan-despite-ban/|title=U.S. Soldiers Find Ways to Get Hands on Alcohol in Afghanistan Despite Ban|publisher=[[Partnership for Drug-Free Kids]]|date=20 March 2012|accessdate=10 November 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.ctvnews.ca/despite-ban-alcohol-reaches-u-s-bases-in-afghanistan-1.782761|title=Despite ban, alcohol reaches U.S. bases in Afghanistan|publisher=[[CTV News]]|agency=[[Associated Press]]|date=16 March 2012|accessdate=10 November 2015|archive-date=29 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161029025147/http://www.ctvnews.ca/despite-ban-alcohol-reaches-u-s-bases-in-afghanistan-1.782761|url-status=dead}}</ref> د نورو هېوادونو سرتېرو د شراب څښلو اجازه لرله. د اروپايي هېوادونو پوځي اډو په معمولي ډول د شرابو دوه زېرمې لرلې. فرانسوي او الماني ځواکونو اجازه لرله هره ورځ دوه د وربشو کوچني بوتل وڅښي. د مارمل په څېر په کوچنیو کمپونو کې د هر سرتیري ونده د رسید په ترلاسه کولو سره برابرېده او دوی اړ وو چې ډېر ژر یې وڅښي، څو د ډېرېدو مخنیوی یې وشي. په ۲۰۱۳ ز کال کې د الکولو اړوند په څو پېښو کې، جنرال جروګ ولمر شخصاً له ځینو ځایونو لیدنه وکړه څو ډاډمن شي چې له قوانینو پيروي کېږي. <ref name=":12">{{cite web|title=Deutsche Soldaten betrinken sich mit Sanitätsalkohol – Alkoholexzesse in Afghanistan|url=http://www.focus.de/politik/deutschland/tid-32039/alkoholexzesse-in-afghanistan-deutsche-soldaten-betrinken-sich-mit-sanitaetsalkohol_aid_1026013.html|website=FOCUS Online|language=German|accessdate=26 November 2015|date=25 May 2013|archive-date=26 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426111449/https://www.focus.de/politik/deutschland/tid-32039/alkoholexzesse-in-afghanistan-deutsche-soldaten-betrinken-sich-mit-sanitaetsalkohol_aid_1026013.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|title=Afghanistan-Mission: Bundeswehr kämpft gegen Alkoholmissbrauch im Camp|url=http://www.spiegel.de/politik/ausland/afghanistan-bundeswehr-kaempft-gegen-alkoholmissbrauch-im-camp-a-907579.html|newspaper=[[Der Spiegel Online]]|language=German|date=25 June 2013|accessdate=26 November 2015|first=Matthias|last=Gebauer}}</ref> د ایساف ماموریت له پای ته رسېدو سره، د بهرنیو ځواکونو په شمېر کې د پام وړ کموالی راغی. د ایساف په پرتله، د غوڅ ماموریت تر ملاتړ لاندې یوازې د لسو هېوادونو ځواکونو په افغانستان کې شتون درلود. بهرنيو سیلانیانو د مالېې له ورکړې پرته، افغانستان ته د راتلو پرمهال دوه لیټره شراب له ځان سره راوړلای شوای. په نشه حالت کې موټر چلول او له حده زیات د الکولي مشروباتو لرل، د څو میاشتې زنداني کېدو لامل کېدل. د الماني پوځ Bundeswehr  له خوا د الکولي مشروباتو راوړل په افغانستان کې د مېشتو نورو ملکي المانانو او را بلل شویو خبریالانو لپاره په ورته ډول و. <ref>{{Cite news|title=German Supply Lines Flow With Beer in Afghanistan|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/11/14/AR2008111403512.html|newspaper=[[The Washington Post]]|date=15 November 2008|accessdate=26 November 2015|issn=0190-8286|language=en-US|first=Craig|last=Whitlock}}</ref><ref>{{cite web|url=https://travel.state.gov/content/passports/en/country/afghanistan.html|title=Alerts & Warnings|work=Afghanistan|publisher=[[United States Department of State]]|accessdate=10 November 2015|archive-date=25 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171125013636/https://travel.state.gov/content/passports/en/country/afghanistan.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.foxnews.com/leisure/2014/04/04/countries-where-alcohol-is-illegal/|title=Countries where alcohol is illegal|publisher=[[Fox News]]|date=4 April 2014|accessdate=10 November 2015|archive-date=22 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161022083039/http://www.foxnews.com/leisure/2014/04/04/countries-where-alcohol-is-illegal/|url-status=dead}}</ref> == سرچينې == tnlmhmkx83gz1wqunwivfawqardmvil 0 58591 369159 365627 2026-09-23T00:51:35Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369159 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} '''جورج واشنګټن کارور''' (شاوخوا ۱۸۶۴ – د ۱۹۴۳ د جنورۍ ۵مه) یو امریکایی د کرنې عالم او مخترع و چې د پنبې بدیل محصولات یې دود کړل او د خاورې د خرابېدو د مخنیوي لپاره یې لارې چارې وموندې. دی د شلمې پېړۍ په لومړیو کې تر ټولو مخکښ تور پوستی عالم و. <ref name="gwcnps">{{cite web|url=http://www.nps.gov/archive/gwca/expanded/gwc_tour_01.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080201171906/http://www.nps.gov/archive/gwca/expanded/gwc_tour_01.htm|title=About GWC: A Tour of His Life|archive-date=February 1, 2008|publisher=[[National Park Service]]|work=[[George Washington Carver National Monument]]|quote=George Washington Carver did not know the exact date of his birth, but he thought it was in January 1864 (some evidence indicates July 1861, but not conclusively). He knew it was sometime before slavery was abolished in Missouri, which occurred in January 1865.}}</ref><ref name="GW Carver">{{cite web|url=https://www.livescience.com/41780-george-washington-carver.html|title=George Washington Carver|website=[[Live Science]]|date=7 December 2013}}</ref> کارور چې کله په ټسکېګي انستېتیوت کې ښوونکی و، د هغو خاورو د سمولو لپاره یې تخنیکونه جوړ کړل چې د پنبې د پرله‌پسې کرنې له امله خرابېږي. ده له بېوزلو کروندګرو غوښتل چې د مومپلیو او کچالو په څېر نور محصولات د ځان لپاره د خوراکي سرچینې په توګه وکري او د خپل ژوند کیفیت ښه کړي. د کروندګرو لپاره د کارور په ۴۴ عملي خپرونو کې تر ټولو مشهوره یې هغه وه چې د مومپلیو په مرسته د ۱۰۵ ډوله خوراکونو د جوړولو لارښوونې په کې وې. که څه هم ده کلونه کلونه وخت د ګڼو هغو محصولاتو پر جوړولو او دودولو تېر کړ چې له مومپلیو جوړېدل، خو یو یې هم له سوداګریزه اړخه بریالی نه‌شو.<ref>{{cite book|author=Linda O. McMurry|title=George Washington Carver: Scientist and Symbol|url=https://books.google.com/books?id=hlMkIgwg9KEC&pg=PA196|year=1982|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=978-0-19-503205-5|page=196}}</ref> کارور د کروندګرو د ژوند ښه کولو لپاره د خپل کار تر څنګ، د چاپېریال‌ساتنې د دودولو سرلاری هم و. ده د خپلو کارونو له امله ګڼ ویاړونه ګټلي چې یو یې د رنګین‌پوستانو د پرمختګ له ملي ټولنې (NAACP) څخه د سپینګارن (Spingarn Medal) مېډال دی. د لوړ توکمیز تضاد په دوران کې د کارور شهرت د تور پوستانو د ټولنې تر کچې لوړ و. دی د خپلو ګڼو لاسته‌راوړنو او وړتیاوو له امله د سپین‌پوستانو تر منځ هم په پراخه کچه وپېژندل شو او وستایل شو. په ۱۹۴۱ کال کې ټایم مجلې، کارور «تور پوستی لیونارډو» ونوماوه. <ref>Mark D. Hersey (2011), [https://www.questia.com/library/120080065/my-work-is-that-of-conservation-an-environmental ''My Work Is That of Conservation: An Environmental Biography of George Washington Carver''], University of Georgia Press, {{ISBN|978-0820338705}}.</ref><ref name="time_article1">{{cite news|title=Black Leonardo Book|date=November 24, 1941|work=[[Time (magazine)|Time]]|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,801330,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930090502/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,801330,00.html|url-status=dead|archive-date=September 30, 2007|access-date=August 10, 2008}}</ref> == د ژوند لومړي کلونه == کارور د ۱۸۶۰مې لسیزې په لومړیو یا منځنیو کلونو کې د میسوري سیمې د نیوټن ښار په ډيامونډ ګرو کې کرېسټال پلېس ته نږدې، د غلامۍ په حالت کې وزیږېد. د زیږېدو نېټه یې نامعلومه ده او په خپله دی هم نه و پرې خبر؛ خو په میسوري کې د غلامۍ تر لغوه کېدو وړاندې وه او هغه د ۱۸۶۵ کال په جنورۍ میاشت کې د امریکا د کورنۍ جګړې په جریان کې لغوه شوه. څښتن یې «موزس کارور» یو جرمني‌الاصله امریکایی کډوال و چې د ده مور او پلار «مري او ګلیز» یې د ۱۸۵۵ کال د اکتوبر په ۹مه نېټه له ویلیم پي مک ګینس څخه د ۷۰۰ ډالرو په بیه پېرلي وو.<ref>McMurry (1982), ''George Washington Carver'', pp. 9–10.</ref><ref name="gwcnps2">{{cite web|url=http://www.nps.gov/archive/gwca/expanded/gwc_tour_01.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080201171906/http://www.nps.gov/archive/gwca/expanded/gwc_tour_01.htm|title=About GWC: A Tour of His Life|archive-date=February 1, 2008|publisher=[[National Park Service]]|work=[[George Washington Carver National Monument]]|quote=George Washington Carver did not know the exact date of his birth, but he thought it was in January 1864 (some evidence indicates July 1861, but not conclusively). He knew it was sometime before slavery was abolished in Missouri, which occurred in January 1865.}}</ref> جورج چې کله د یوې اونۍ و؛ دی، خور او مور یې د شپنیو یرغلګرو له‌خوا له ارکانزاس څخه وتښتول شول. د جورج ورور «جېمز» د تښتوونکو له منګولو څخه امن ځای ته ولېږدېد. خو تښتوونکو پاتې درې کسان په «کنټوکي» کې وپلورل. موزس کارور «جان بټلي» ته د دوی د پیدا کولو دنده وسپارله، خو هغه یوازې نوی زیږېدلی جورج پیدا کړ. موزس د ماشوم د بېرته ترلاسه کولو لپاره له تښتوونکو سره خبرې وکړې او بنټلي ته یې خپله حق‌الزحمه ورکړه. د غلامۍ تر لغوه کېدو وروسته موزس کارور او د هغه مېرمنې «سوسن» جورج او د هغه مشر ورور جېمز د خپلو بچیانو په توګه لوی کړل. دوی جورج وهڅاوه چې خپلو فکري فعالیتونو ته دوام ورکړي او د موزس مېرمنې «سوسن» هم ابتدايي لیکل او لوستل ور زده کړل.<ref name="Pioneers">{{citation|editor1-first=Richard|editor1-last=Rennert|others=[[Coretta Scott King]] (introduction)|title=Profiles of Great Black Americans: Pioneers of Discovery|year=1994|publisher=Chelsea House Publishers|location=New York|isbn=978-0-7910-2067-8|pages=[https://archive.org/details/pioneersofdiscov00renn/page/26 26–32]|url=https://archive.org/details/pioneersofdiscov00renn/page/26}}</ref> == لوړې زده‌کړې == کارور د کانزاس ایالت د هایلنډ ښار په «هایلنډ پوهنتون» کې تر منل کېدو وړاندې ګڼو پوهنتونونو ته د داخلې غوښتنه وسپارله. خو له دې سره سره، کله چې ورغی، د توکم په خاطر یې د ده له منلو څخه ډډه وکړه. د ۱۸۸۶ کال په اګسټ میاشت کې کارور له جې.اېف بیلر سره له هایلنډ څخه د کانزاس ایالت د نېس سیمې اډن ښار ته لاړ. ده بیلر ته نږدې د بوټو او ګلونو یوه شنه خونه او د ځمک‌پوهنې یوه مجموعه لرله او همدلته یې یو کلېم [هغه ځمکه چې کډوالو کښت پکې کړی وي او د ځان یې ګڼي] هم درلود. کارور د دغه کلېم ۱۷ جریبه (۶۹۰۰۰ متره مربع) برخه کولبه کړه او وریژې، جوار، هندي جوار، د بڼوالۍ محصولات، د مېوې ونې، ځنګلي ونې او بېلابېل نور بوټي یې پکې وکرل. همدا راز ده په ښار کې په نورو لنډمهالو یا اضافي کارونو هم عاید ګاټه او د یوه ګوروان په توګه یې کار کاوه.<ref>{{Cite book|publisher=[[Capstone Publishers|Compass Point Books]]|location=[[Minneapolis, MN]]|isbn=978-0-7565-1882-0|last=Burgan|first=Michael|title=George Washington Carver: Scientist, Inventor, and Teacher|date=2007|page=[https://archive.org/details/georgewashington0000burg/page/37 37]|url=https://archive.org/details/georgewashington0000burg/page/37}}</ref><ref>{{Cite book|publisher=[[ABC-CLIO]]|location=[[Santa Barbara, CA]]|isbn=978-0-313-34796-2|last=Kremer|first=Gary R.|title=George Washington Carver: A Biography|url=https://archive.org/details/georgewashington0000krem|date=2011|page=[https://archive.org/details/georgewashington0000krem/page/21 21]}}</ref><ref name="skyways">[http://skyways.lib.ks.us/counties/NS/gwcarver.html George Washington Carver: Scientist, Scholar, and Educator] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090212103355/http://skyways.lib.ks.us/counties/NS/gwcarver.html|date=February 12, 2009}} from the "Blue Skyways" website of the [[Kansas State Library]]</ref><ref>Southeast Quarter of Section 4, Township 19 South, Range 26 West of the [[Sixth Principal Meridian]], Ness County, Kansas</ref><ref name="skyways2">[http://skyways.lib.ks.us/counties/NS/gwcarver.html George Washington Carver: Scientist, Scholar, and Educator] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090212103355/http://skyways.lib.ks.us/counties/NS/gwcarver.html|date=February 12, 2009}} from the "Blue Skyways" website of the [[Kansas State Library]]</ref> کارور د ۱۸۸۸ کال په لومړیو کې د خپلو زده‌کړو لپاره د نېس ښار له بانک څخه ۳۰۰ ډالره پور ترلاسه کړ او په جون میاشت کې له دې ځایه لاړ. په ۱۸۹۰ کال کې یې د ایووا سیمې د اینډیانولا په «سیمپسون کالج» کې د هنر او پیانو په برخه کې زده‌کړې پیل کړې. د هنر استاد «اېټا باډ» یې د ګلونو او بوټو په انځورګرۍ کې وړتیا تشخیص کړه او ویې هڅاوه چې په ایمز کې د ایووا ایالت د کرنې په کالج (چې دا مهال د ایووا ایالتي پوهنتون دی) کې بوتاني [د بوټو علم] ولولي. <ref name="skyways3">[http://skyways.lib.ks.us/counties/NS/gwcarver.html George Washington Carver: Scientist, Scholar, and Educator] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090212103355/http://skyways.lib.ks.us/counties/NS/gwcarver.html|date=February 12, 2009}} from the "Blue Skyways" website of the [[Kansas State Library]]</ref><ref name="simpson">{{cite web|title=George Washington Carver|url=https://simpson.edu/dunn-library/archives-special-collections/george-washington-carver|access-date=2021-02-01|publisher=[[Simpson College]]|work=Dunn Library Archives & Special Collections|archive-url=https://web.archive.org/web/20081016085253/http://www.simpson.edu/library/research/carver.html|archive-date=2008-10-16|url-status=live}}</ref><ref name="simpson2">{{cite web|title=George Washington Carver|url=https://simpson.edu/dunn-library/archives-special-collections/george-washington-carver|access-date=2021-02-01|publisher=[[Simpson College]]|work=Dunn Library Archives & Special Collections|archive-url=https://web.archive.org/web/20081016085253/http://www.simpson.edu/library/research/carver.html|archive-date=2008-10-16|url-status=live}}</ref> کله یې چې په ۱۸۹۱ کال کې هلته زده‌کړې پیل کړې، په ایووا ایالت کې لومړنی تور پوستی زده‌کړیال و. دی په ۱۸۹۴ کال کې له دغه کالج څخه د لېسانس په کچه فارغ شو. د ایووا ایالتي پوهنتون استادانو «جوزف باډ» او «لویس پامل» قناعت ورکړ چې د ماسټرۍ زده‌کړو ته هم دلته دوام ورکړي. کارور د راتلونکو دوو کلونو لپاره د ایووا په ازمېښتي مرکز کې د پامل تر لارښوونې لاندې څېړنه وکړه. ده په ازمېښتي مرکز کې د بوټو د رنځپوهنې او مایکولوژۍ په برخه کې څېړنه وکړه چې په ملي کچه یې د پېژندل کېدو لامل شوه او د یوه بوټي پېژندنونکي په توګه درناوی ورته وشو. ده د خپلې ماسټرۍ سند په ۱۸۹۶ کال کې ترلاسه کړ او په ایووا ایالت کې یې د لومړني تور پوستي علمي کادر په توګه تدریس وکړ.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://digitalcollections.lib.iastate.edu/george-washington-carver/biography|title=George Washington Carver Bio|website=Digital Collections, Iowa State University|language=en-us|access-date=2018-11-19|تاريخ الأرشيف=2018-02-05|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180205021632/http://digitalcollections.lib.iastate.edu/george-washington-carver/biography|url-status=dead|خونديځ نېټه=2018-02-05|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20180205021632/http://digitalcollections.lib.iastate.edu/george-washington-carver/biography|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20180205021632/http://digitalcollections.lib.iastate.edu/george-washington-carver/biography|archive-url=https://web.archive.org/web/20180205021632/http://digitalcollections.lib.iastate.edu/george-washington-carver/biography}}</ref><ref name="BSthesis0">{{cite web|url=http://cdm16001.contentdm.oclc.org/cdm/compoundobject/collection/p15031coll7/id/287/|author=Geo. W. Carver|title=Plants as Modified by Man.|year=1894|لاسرسي نېټه=2021-12-15|خونديځ نېټه=2015-02-18|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20150218094553/http://cdm16001.contentdm.oclc.org/cdm/compoundobject/collection/p15031coll7/id/287/|url-status=dead|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20150218094553/http://cdm16001.contentdm.oclc.org/cdm/compoundobject/collection/p15031coll7/id/287/|archive-url=https://web.archive.org/web/20150218094553/http://cdm16001.contentdm.oclc.org/cdm/compoundobject/collection/p15031coll7/id/287/}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.admissions.iastate.edu/distinguished_alumni.php|title=Distinguished Alumni|website=Iowa State University, Office of Admissions|language=en|access-date=2018-11-19|archive-date=2020-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20200701203848/https://www.admissions.iastate.edu/distinguished_alumni.php|url-status=dead}}</ref><ref name=":02">{{Cite web|url=https://digitalcollections.lib.iastate.edu/george-washington-carver/biography|title=George Washington Carver Bio|website=Digital Collections, Iowa State University|language=en-us|access-date=2018-11-19|تاريخ الأرشيف=2018-02-05|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180205021632/http://digitalcollections.lib.iastate.edu/george-washington-carver/biography|url-status=dead|خونديځ نېټه=2018-02-05|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20180205021632/http://digitalcollections.lib.iastate.edu/george-washington-carver/biography|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20180205021632/http://digitalcollections.lib.iastate.edu/george-washington-carver/biography|archive-url=https://web.archive.org/web/20180205021632/http://digitalcollections.lib.iastate.edu/george-washington-carver/biography}}</ref><ref name=":12">{{Cite web|url=https://www.admissions.iastate.edu/distinguished_alumni.php|title=Distinguished Alumni|website=Iowa State University, Office of Admissions|language=en|access-date=2018-11-19|archive-date=2020-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20200701203848/https://www.admissions.iastate.edu/distinguished_alumni.php|url-status=dead}}</ref> که څه هم کارور ته کله ناکله د «ډاکتر» خطاب کېده، خو هېڅکله یې رسمي دوکتورا ترلاسه نه‌کړه. ده له پامل سره په یوه شخصي مکالمه کې وویل چې دا «ناسم نوم» دی او هغو کسانو ده ته د وړتیاوو په دلیل ورکړی چې د زده‌کړو په اړه یې دقیق معلومات نه‌لري. له دې سره سره، سیمپسون کالج او سیلما پوهنتون دواړو، ده ته د ژوند پر مهال افتخاري دوکتورا ورکړه او بیا وروسته ایووا ایالت هم په ۱۹۹۴ کال کې د انساني ادبیاتو دوکتورا د ده په نوم کړه.<ref name="doctorate">{{cite book|last1=Kremer|first1=Gary|title=George Washington Carver: A Biography|url=https://archive.org/details/georgewashington0000krem|date=2011|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara, CA|page=[https://archive.org/details/georgewashington0000krem/page/115 115]}}</ref><ref>{{cite book|editor1-last=Kremer|editor1-first=Gary|title=George Washington Carver: In His Own Words, Second Edition|date=2017|publisher=University of Missouri Press|location=Columbia, MO}}</ref><ref>{{cite book|last1=Abrams|first1=Dennis|last2=Adair|first2=Gene|title=George Washington Carver: Scientist and Educator|url=https://archive.org/details/georgewashington00abra|date=2008|publisher=Infobase Publishing|page=[https://archive.org/details/georgewashington00abra/page/104 104]}}</ref> == ټسکېګي انستېتیوت == په ۱۸۹۶ کال کې د ټسکېګي انستېتیوت (چې دا مهال ټسکېګي پوهنتون دی) لومړني مدیر او عمومي رئیس «بوکر ټي واشنګټن» کارور د کرنې د څانګې ریاست ته ور وباله. کارور ۴۷ کاله هلته تدریس وکړ او دا څانګه یې پر یوه پیاوړي څېړنیز مرکز بدله کړه، همدا راز د خپل کار په جریان کې یې د کالج له دوو نورو رئیسانو سره هم همکاري وکړه. ده د تناوبي کرنې مېتودونه تدریس کړل، کروندګرو ته یې ګڼ داسې خرڅېدونکي محصولات ور وپېژندل چې د پنبې د پرله‌پسې کښت له امله خرابه شوې خاوره هم سمولای شي، همدا راز د کرنیزو محصولاتو (chemurgy) په اړه یې څېړنې پیل کړې او د تور پوستو زده‌کوونکو نسلونو ته یې د ځان‌بسیاینې لپاره د کرنې تخنیکونه ور زده کړل.<ref>[http://www.cr.nps.gov/museum/exhibits/tuskegee/gwcwagon.htm "The first Jesup Wagon"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130128200833/http://www.cr.nps.gov/museum/exhibits/tuskegee/gwcwagon.htm |date=2013-01-28 }}, George Washington Carver Museum, Tuskegee University Historic Site, National Park Service website.</ref><ref>McMurry (1982), pp. 45–47.</ref> == اړیکې == کارور هېڅکله واده ونه‌کړ. په ۴۰ کلنۍ کې یې د یوه لومړني ښوونځي له ښوونکې «سارا ال. هانټ» سره خپله مینه څرګنده کړه چې هغه د ټسکېګي انستېتیوت د خزانه‌دار «وارن لوګان» خوښینه (د ښځې خور) وه. دغې مینې درې کاله دوام وکړ او بیا هغې په کلفورنیا کې د تدریس دنده واخیسته. کرېسټینا وېلا په ۲۰۱۵ کال کې په خپل ژوندلیک کې د هغه عاطفي اړیکو ته کتنه کړې او په دې باور ده چې کارور دوه جنسه و او د خپلې تاریخي دورې د دودونو تر اغېزې لاندې و.<ref>Kremer, Gary R., ''George Washington Carver: A Biography'', Greenwood, 2011, {{ISBN|0313347964}}, p. 68</ref><ref>Christina Vella, ''[https://books.google.com/books/about/George_Washington_Carver.html?id=CXs-CgAAQBAJ George Washington Carver: A Life]'', Southern Biography Series, Louisiana State University Press, 2015</ref> == مړینه == کارور یوه ورځ کور ته له راګرځېدو وروسته په زینو کې سخت ولوېد. خدمتګار یې د بېهوښۍ په حالت کې پیدا کړ او روغتون ته یې ورساوه. بالاخره د دغې پېښې په پایله کې د ۱۹۴۳ کال د جنورۍ میاشتې په ۵مه نېټه د وینې د کمښت له امله مړ شو او په ټسکېګي پوهنتون کې د «بوکر ټي واشنګنټن» تر څنګ خاورو ته وسپارل شو. د کارور د سپما پیسې څه باندې ۶۰،۰۰۰ ډالره وې چې ټولې یې د خپل ژوند په وروستیو کې او د مرګ پر مهال «کارور موزیم» او «جورج واشنګټن فونډېشن» ته وبښلې.<ref>{{Cite web |title=GWC {{!}} Tour Of His Life {{!}}Page 6<!-- Bot generated title --> |url=http://www.nps.gov/archive/gwca/expanded/gwc_tour_06.htm |access-date=2021-12-15 |archive-date=2009-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090329065039/http://www.nps.gov/archive/gwca/expanded/gwc_tour_06.htm |url-status=dead}}</ref> د ده پر قبر لیکل شوي وو: "ده کولای شول چې شهرت ته شتمني ور زیاته کړي، خو یوه ته یې هم توجه ونه‌کړه، خوښي او عزت یې له نړۍ سره په مرسته کې وموندل."<ref>{{Cite web|title=George Washington Carver|url=https://www.samford.edu/alabama-mens-hall-of-fame/inductees/Carver.html#:~:text=Carver%20was%20buried%20in%20Tuskegee,Famous%20Americans%20Series%20in%201948|website=www.samford.edu|access-date=January 18, 2021}}</ref> == سرچينې == qemo39mb0zne98dijzc9jpcoeolr91n 0 58631 369177 274890 2026-09-23T01:51:28Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369177 wikitext text/x-wiki '''د امریکا په متحده ایالاتو کې د مالیاتو پر وړاندې مقاومت''' لږ تر لږه د ښکېلاک له مهاله عملي شوی او د امریکا په تاریخ کې یې مهمه ونډه لرلې ده. د مالیاتو پر وړاندې مقاومت د مالیاتو له ورکړې ډډه کول دي. په معمول ډول د ټاکل شوو قانوني ارزښتونو په کارونې سره د اعتراض، له تاوتریخوالي پرته مقاومت او یا د وجداني مخالفت په معنا دی. د مالیاتو پر وړاندې مقاومت، د امریکا د انقلاب اصلي تاکتیک و چې د اښکېلاک له وخت نه تر اوسه پورې یې د امریکا په ډېرۍ مبارزاتو کې اغېز لرلی دی. په دې سربېره، د مالیاتو پر وړاندې د مقاومت فلسفه، «له استازولۍ پرته مالیات هم نشته» اصل نه ده، چې د انقلاب د بنسټ په توګه یې عمل وکړ، چې د هنري ډېوېډ ثورو د مدني سرغړونو اړوند، د فردي وجدان د ادعا له مخې و، چې د امریکا د سیاسي فلسفې مهمه پاڼه وه. == نظریه(تیوري) == دغه نظریه، چې «له استازولۍ پرته مالیات هم نه شته»، له دې سره چې له امریکا نه یې بنسټ نه دی اخیستی، خو تر ډېره د امریکا له انقلاب سره اړوند ده، چې دغه شعار په هغو کې پیاوړې دنده ترسره کړه. نن ورځ هم د مالیاتي بغاوتونو په لاریونونو کې دا یو ټولیز غږ دی.  د هنري ډېوېډ ثورو د مدني سرغړونې نظریې ثابته کړه چې، ډېره اغېزمنه وه. اوس مهال یې اغېز یوازې د مالیاتو پر وړاندې درېځ نیولو او کمپاینونو ته نه محدود کېږي، بلکې له ناعادلانه قوانینو نه د هر ډول سرغړونو رانغاړونکی دی. دا د مالیاتو پر وړاندې د مقاومت له تیوریو نه ده، چې ځانګړی امریکايي بوی او خوند یې اخیستی چې د امریکايي مالیاتو پر وړاندې یې مقاومتونه او مقاومتي مبارزې په حرکت راوستلې او هغو ته یې الهام وربښلی دی. === له استازولۍ پرته مالیات هم نه شته === د اتلسمې پېړۍ په وروستیو کې، د انګلستان په سیاسي فلسفه کې دغه نظریه ډېره د پام وړ وه چې په یوه ټولنه باندې د واکمنۍ په موخه باید مالیات ولګول شي. یاده ټولنه باید په قانون جوړوونه کې استازي ولري چې د مالیاتو د لګولو واک ولري. دغه نظریه «له استازولۍ پرته مالیات هم نشته» ناره(شعار) (د هغو په ورته عبارتونو) په اډانه کې بنسټیزه شوه. تر هغو چې امریکايي مستعمراتو د بریتانیا په پارلمان کې استازي نه لرل، دغه اصل د استعمار ضد یاغیانو لپاره غوره بستر جوړ کړ، څو د هغو مستقیمو مالیاتو پر وړاندې چې د ولیعهد له خوا ټاکل شوي وو، خپله سرغړونه توجیه کړي.<ref>{{cite book|last=Smith|first=Daniel A.|date=1998|title=Tax Crusaders and the Politics of Direct Democracy|url=https://archive.org/details/taxcrusaderspoli00smit|url-access=limited|pages=[https://archive.org/details/taxcrusaderspoli00smit/page/21 21]–23|isbn=9780415919913}}</ref> «له استازولۍ پرته مالیات هم نه شته» شعار، وروسته د افریقايي – امریکایانو او ښځو له خوا د مالیاتو پر وړاندې د مقاومت په استدلالونو کې هم ځای پیدا کړ، ځکه هغو د رایو ورکولو او یا هم قانون جوړولو په برخه کې د کار اجازه نه لرله. اوس مهال، دغه شعار د کلمبیا سیمې د اوسېدونکو د شکایت په توګه له دې امله چې دوی په کانګرس کې استازي (رایه ورکوونکي) نه لري، استفاده کېږي.<ref>{{cite book|editor-last=Gross|editor-first=David|date=2008|title=We Won't Pay!: A Tax Resistance Reader|pages=115–117|isbn=9781434898258}}</ref><ref>{{cite news|title=National Woman's Rights Convention|work=Daily Standard|date=1852-09-10|url=http://www.fultonhistory.com/Newspapers%20Disk3/Syracuse%20NY%20Daily%20Standard%20Grayscale/Syracuse%20Daily%20Standard%20NY%201852%20Grayscale.pdf/Syracuse%20Daily%20Standard%20NY%201852%20Grayscale%20-%200853.pdf}}</ref><ref>{{Cite web|last=Davis|first=Aaron C.|date=April 19, 2016|title=DC poised to change license plate slogan in push to become 51st state|url=https://www.washingtonpost.com/local/dc-politics/dc-poised-to-change-license-plate-slogan-in-push-to-become-51st-state/2016/04/19/edd0e538-063f-11e6-b283-e79d81c63c1b_story.html|access-date=January 29, 2021|website=Washington Post}}</ref> دغه عبارت، په امریکايي فکرونو کې دومره پیاوړی ځایګی لری، چې ان اوس مهال په مالیاتي بحثونو کې چې له قانوني استازولۍ سره چندان اړیکه هم نه لري، په مکرر ډول استفاده کېږي. لږ تر لږه په هغه ډول چې اصلي مخاطبین د دوی په دغه عبارت وپوهېږي، د بېلګې په توګه: دغه شکایتونه چې د کانګرس استازي یوازې له یو شمېر ځانګړو ګټو استازولي کوي، یا دا چې شکایت کوونکی حس کوي، چې نظر یې په بحثونو او یا هم قانوني چارو کې نه دی وړاندې شوی.<ref>e.g. {{cite news|last=Berger|first=Judson|title=Modern-Day Tea Parties Give Taxpayers Chance to Scream for Better Representation|work=FoxNews Politics|date=2009-04-09|url=http://www.foxnews.com/politics/2009/04/09/modern-day-tea-parties-taxpayers-chance-scream-better-representation.html|access-date=2021-12-17|archive-date=2018-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923200626/http://www.foxnews.com/politics/2009/04/09/modern-day-tea-parties-taxpayers-chance-scream-better-representation.html|url-status=dead}}</ref> === مدني سرغړونې === په ۱۸۴۹ ز کال کې د هنري ډېوېد ثورو مقاله، د مدني دولت پر وړاندې مقاومت، چې اوس مهال د مدني سرغړونو په توګه یادېږي، د امریکا د سیاسي فلسفې برخه ده. د نظر پوښتنې د مالیاتو له ورکړې د ثورو د ډډې کولو سرغړونه، له دې امله وه چې، لېوالتیا یې نه لرله، له هغه دولت نه ملاتړ وکړي چې، په عمل کې یې د امریکایانو غلامي کوله او احساس یې کاوه چې، دا د مکسیکو پر وړاندې یوه غیرعادلانه جګړه ده.<ref>{{cite book|last=Maynard|first=W. Barksdale|title=Walden Pond: A History|publisher=Oxford University Press|date=2005|pages=265|isbn=978-0195181371}}</ref> ثورو استدلال کاوه چې، له دولت نه اطاعت نامناسب دی او خلک باید له قانون نه د امسا په توګه د ګټنې پر ځای، خپل وجدان ته وده ورکړي او په هغو باور وکړي.<ref>{{cite book|editor-last=Browne|editor-first=Ralph|date=1919|title=Man or the State|page=xi|url=https://archive.org/details/manorstateagrou00browgoog|publisher=B.W. Huebsch|location=New York}}</ref> د ثورو فلسفه د مالیاتو د ډېرو مخالفینو لپاره الهام بخښونکې وه، په ځانګړې توګه د هغو لپاره چې په انفرادي ډول (نه د مالیاتي اعتصاب او یا هم لویو خوځښتونو د برخې په توګه) یې له وجداني انګېزې سره د هغو د مخالفت له امله اقدام کاوه.<ref>{{cite book|last=Clark|first=C.R. II|date=2010|title=Fighting Back: Libertarian Essays on Resisting the State|chapter=Chapter 9: Assessing the Legitimacy of the Tax Resister|pages=46–52|isbn=978-0557455744|location=East Boston, Massachusetts|chapter-url=https://books.google.com/books?id=GyGLMf9bJzoC&pg=PA46}}</ref> === له پوځي مالیاتو سره وجداني مخالفت === دغه نظریه چې مالیه ورکوونکي د دولتي چارو او غوښتنو لپاره مالیات ورکوي، په دولتي چارو کې شریک کېږي او باید د دولت چارې و ارزوي. په داسې حالت کې چې دولت په کلکه سره غیر اخلاقي عمل کوي، د مالیاتو له ورکړې ډډه، د استعمار په دوره کې د امریکايي کواکرانو(Quakers) له خوا د جګړې د مالیاتو پر وړاندې د مقاومت کیلې وه. همدارنګه یې تر نن ورځې پورې د نورو مذهبي او سیکولر امریکايانو لپاره د جګړې د مالیاتو پر وړاندې د مقاومت بنسټ جوړ کړی دی.<ref name="grossquaker">{{cite book|editor-last=Gross|editor-first=David|title=American Quaker War Tax Resistance|edition=2nd|date=2011|isbn=978-1466458208}}</ref> د امریکا په متحده ایالاتو کې د جګړې د مالیاتو مخالفینو، دغه نظر مطرح کړ چې د نظامي مالیاتو پر وړاندې وجداني مخالفت باید په قانون کې خوندي شوی حق و اوسي، یعنې هغه مالیه ورکوونکي چې له اخلاقي پلوه په جګړه کې د ونډې لرلو مخالف دي، نه باید اړ ایستل شي، څو جګړه تمویل کړي، په بشپړه توګه هغه ډول چې دولتونه اجازه ورکوي، دغه ډول کسان د عسکري له خدمت نه ډډه وکړي. دغې نظریې، د هغو کسانو له خوا پراختیا ومونده، چې د دولتي بودیجې له نورو اړخونو سره یې مخالفت درلود. یو شمېر له دې امله چې د دولت د روغتیايي بودیجې یوه برخه هغو مؤسسو ته درومي، چې د جنین سقط برابروي، د مالیاتو له ورکړې ډډه کړې. یو شمېر آمیش وګړو د وجداني لاملونو له مخې د دولت د ټولنیزې بیمې پروګرام ته د مالیاتو له ورکړې ډډه کړې ده.<ref>{{cite web|url=http://presentationministries.com/publications/AbortTax.asp|title=Abortion and Your Taxes|work=Presentation Ministries|date=2004|location=Cincinnati, Ohio}} * {{cite web|last=Barnhardt|first=Ann|url=https://www.barnhardt.biz/2014/07/27/the-one-about-rendering-unto-caesar|title=The One About Rendering Unto Caesar|date=2014-07-27|work=Barnhardt}}</ref><ref>(see below)</ref> === مالیات د غلا په څېر === دغه نظریه چې مالیات له اخلاقي پلوه له غلا نه توپیر نه لري، د امریکايي انارشیستي او (تر ډېره) د آزادي غوښتونکي تفکر یو له اصلي عناصرو نه دی. امریکايي انارشیست فیلسوف لیساندر سپونر دغه موضوع دا ډول څرګندوي:<blockquote>هغه مالیات چې د یوه شخص له رضایت پرته اخیستل کېږي، د هغې غلا په توګه دي چې د میلیونونو وګړو پر وړاندې اجرا کېږي... د یوه شخص له خوښې پرته د هغه پیسې اخیستل، هغه مهال چې د میلیونونو کسانو له خوا چې په همغږي ډول ځان ته دولت وايي ترسره کېږي، د هغې کچې غلا په څېر ده چې، یو شخص یې د خپل مسئولیت له مخې کوي او ځان د لویې لارې څښتن ګڼي. په دغه چاره کې شاملې شمېرې او نه هم متفاوت شخصیتونه، چې دغه چاره ترسره کوي، د دغې چارې ماهیت ته بدلون نه ورکوي.</blockquote>د امریکا د متحده ایالاتو د لیبرتارین ګوند په اساسنامه کې هوکړه وشوه (۱۹۷۲ ز کال) چې مالیات تل د وګړو د حقونو نقض دی.<blockquote>له دې امله چې موږ باور لرو، هر کس حق لري، د خپل کارګټه ترلاسه کړي، د ټولو هغو دولتي فعالیتونو سره چې په زور سره له وګړو پیسې یا توکي راغونډوي او دا د دوی د فردي حقونو تر پښو لاندې کول دي، مخالف یو. په ځانګړې توګه موږ په پایله کې د ټولو مالیاتو د له منځه وړلو ملاتړ کوو. موږ په یوه آزاده ټولنه کې د وړاندې شوو خدمتونو په مقابل کې په خپله خوښه د لګښتونو د ورکړې له سیستم نه، چې د دولت د مالي اړتیاوو د پوره کولو لپاره یوه لار ده، ملاتړ کوو.<ref>{{cite book|title=Libertarian Party Platform of 1972|date=1972-06-17|chapter-url=http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=29615|editor-first1=Gerhard|editor-last1=Peters|editor-first2=John T.|editor-last2=Woolley|work=The American Presidency Project|chapter=Minor/Third Party Platforms}} adopted unanimously by the delegates to the first national convention of the Libertarian Party</ref></blockquote> == سرچینې == 7f47987h4e9alpi0yeh8rzx9jmr3jkf 0 58649 369175 364838 2026-09-23T01:50:51Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369175 wikitext text/x-wiki د امریکا د متحده ایالاتو اقتصاد د آزاد بازار تر ټولو مخکښ اقتصاد دی. دغه هېواد د ناخالصو ملي تولیداتو او خالصې پانګې لرلو له مخې د نړۍ تر ټولو مخکښ او د پېرلو د توان له مخې (PPP) دویم لوی هېواد دی. په ۲۰۲۱ ز کال کې د سړي سر ناخالصو تولیداتو له مخې د نړۍ پنځم او سړي سر پېرلو توان له مخې اوم ځایګی لري. د امریکا متحده ایالات د تکنالوژۍ له مخې د نړۍ پیاوړی او نوښتګر اقتصاد لري. د تکنالوژي په برخه کې د پرمختګ له مخې په ځانګړې توګه د مصنوعي هوش، کمپیوټرونو، درمل جوړولو، طبي وسایلو، فضايي څانګو او پوځي تجهیزاتو په برخو کې یا هم په لومړي قطار او یا هم ورته نږدې ځایګی لري. امریکايي ډالر په نړیوالو معاملاتو کې تر ټولو ډېر کارېدونکی او د نړۍ مشهور احتیاطي پولي واحد دی، چې د دغه هېواد د اقتصاد، پوځي ځواک، پټرو ډالر سیسټم (petrodollar system) او ورته اړوند ایروډالر(eurodollar) او د امریکا د ونډو د بازار له لوري یې ملاتړ کېږي. ګڼ شمېر هېوادونه ډالر د خپل رسمي پولي واحد په توګه کاروي او په نورو کې هم عملاً پولي واحد (''de facto'' currency) دی. د امریکا د متحده ایالاتو پیاوړي سوداګریز شریکان چین، اروپايي ټولنه، کاناډا، مکسیکو، هند، جاپان، سویلي کوریا، بریتانیا او ټایوان دي. امریکا د نړۍ لوی واردونکی او دویم لوی صادرونکی هېواد دی. له ګڼ شمېر هېوادونو لکه USMCA غړو هېوادونو، اسټرالیا، سویلي کوریا، اسرائیل او څو نورو سره چې د پلي کېدو په حال کې دي او یا هم ورباندې خبرې اترې روانې دي، د آزادې سوداګرۍ هوکړې لري.<ref>{{cite web|url=https://worldpopulationreview.com/country-rankings/market-economy-countries|title=Market Economy Countries 2021|publisher=World Population Review|access-date=September 12, 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/index.aspx|title=World Economic Outlook Database, April 2019|publisher=[[International Monetary Fund]]|website=IMF.org|access-date=April 9, 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=43&pr.y=19&sy=2017&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512,672,914,946,612,137,614,546,311,962,213,674,911,676,193,548,122,556,912,678,313,181,419,867,513,682,316,684,913,273,124,868,339,921,638,948,514,943,218,686,963,688,616,518,223,728,516,558,918,138,748,196,618,278,624,692,522,694,622,142,156,449,626,564,628,565,228,283,924,853,233,288,632,293,636,566,634,964,238,182,662,359,960,453,423,968,935,922,128,714,611,862,321,135,243,716,248,456,469,722,253,942,642,718,643,724,939,576,644,936,819,961,172,813,132,199,646,733,648,184,915,524,134,361,652,362,174,364,328,732,258,366,656,734,654,144,336,146,263,463,268,528,532,923,944,738,176,578,534,537,536,742,429,866,433,369,178,744,436,186,136,925,343,869,158,746,439,926,916,466,664,112,826,111,542,298,967,927,443,846,917,299,544,582,941,474,446,754,666,698,668&s=PPPGDP&grp=0&a=|title=Report for Selected Country Groups and Subjects (PPP valuation of country GDP)|publisher=IMF|language=en-US|access-date=December 29, 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ustr.gov/trade-agreements/free-trade-agreements|title=United States free trade agreements|work=[[Office of the United States Trade Representative]]|access-date=May 31, 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.wto.org/english/res_e/statis_e/wts2019_e/wts2019_e.pdf|title=World Trade Statistical Review 2019|work=[[World Trade Organization]]|page=100|access-date=May 31, 2019}}</ref><ref name="auto">{{cite web|url=https://www.census.gov/foreign-trade/statistics/highlights/top/top1612yr.html|title=Top Trading Partners|date=December 2016|access-date=July 8, 2017|publisher=U.S. Census Bureau}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.multpl.com/us-gdp-growth-rate/table/by-year|title=US GDP Growth Rate by Year|date=March 31, 2014|access-date=June 18, 2014|website=multpl.com|publisher=US Bureau of Economic Analysis}}</ref><ref name="Benjamin J. Cohen 2006, p. 17">Benjamin J. Cohen, ''The Future of Money'', Princeton University Press, 2006, {{ISBN|0691116660}}; ''cf.'' "the dollar is the de facto currency in Cambodia", Charles Agar, ''[[Frommer's]] Vietnam'', 2006, {{ISBN|0471798169}}, p. 17</ref><ref>{{cite web|author=Zaw Thiha Tun|title=How Petrodollars Affect The U.S. Dollar|url=http://www.investopedia.com/articles/forex/072915/how-petrodollars-affect-us-dollar.asp|date=July 29, 2015|access-date=October 14, 2016}}</ref><ref name="federalreserve.gov">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/pf/pdf/pf_4.pdf|title=The Implementation of Monetary Policy – The Federal Reserve in the International Sphere|access-date=August 24, 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/|title=United States reference resource|work=[[The World Factbook]] [[Central Intelligence Agency]]|access-date=May 31, 2019|archive-date=December 12, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211212224932/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/|url-status=dead}}</ref> د دغه هېواد اقتصاد د ګڼ شمېر طبیعي سرچینو، پرمختللو زیربېناوو او لوړ تولید له لوري تغذیه کېږي. دغه هېواد د طبیعي سرچینو د ارزښت له مخې اوم هېواد دی چې په ۲۰۱۵ کال کې یې د طبیعي سرچینو ارزښت ۴۵ ټریلیونه ډالر ښوول شوی. د OECD غړو هېوادونو په کچه امریکايي وګړي د کور او کارمند د عاید له مخې په منځنۍ کچه لوړ عاید لري. په ۲۰۱۳ ز کال کې د کورنۍ په کچه د عاید له مخې شپږم هېواد و چې له ۲۰۱۰ ز کال راهیسې له څلورم ځایګي څخه راټیټ شوی و.<ref name="Wright, Gavin 2007 p. 185">Wright, Gavin, and Jesse Czelusta, "Resource-Based Growth Past and Present", in ''Natural Resources: Neither Curse Nor Destiny'', ed. Daniel Lederman and William Maloney (World Bank, 2007), p. 185. {{ISBN|0821365452}}.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.investopedia.com/articles/markets-economy/090516/10-countries-most-natural-resources.asp|title=10 Countries With The Most Natural Resources|date=September 12, 2016|last=Anthony|first=Craig|website=[[Investopedia]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.oecdbetterlifeindex.org/topics/income/|title=Income|work=Better Life Index|publisher=OECD|access-date=September 28, 2019|quote=In the United States, the average household net adjusted disposable income per capita is USD 45 284 a year, much higher than the OECD average of USD 33 604 and the highest figure in the OECD.}}</ref><ref name="Household Income">{{cite journal|title=Household Income|url=http://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/society-at-a-glance-2014_soc_glance-2014-en|journal=Society at a Glance 2014: OECD Social Indicators|publisher=OECD Publishing|access-date=May 29, 2014|doi=10.1787/soc_glance-2014-en|date=March 18, 2014|series=Society at a Glance|isbn=9789264200722|doi-access=free|archive-date=May 28, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140528162558/http://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/society-at-a-glance-2014_soc_glance-2014-en|url-status=dead}}</ref><ref name="autogenerated4">{{cite web|title=OECD Better Life Index|url=http://www.oecdbetterlifeindex.org/#/11111111111|publisher=OECD|access-date=November 25, 2012}}</ref> په ۱۸۹۰ ز کال کې د امریکا متحده ایالات له بریتانوي سترواکۍ څخه د تولیدي اقتصاد لرلو له مخې مخکښ شو. دغه هېواد د نړۍ تر ټولو لوی د پټرولیم او طبیعي ګاز استخراج کوونکی هېواد دی. په ۲۰۱۶ ز کال کې د نړۍ تر ټولو لوی سوادګریز هېواد او درېیم لوی تولیدي هېواد و چې د ټولې نړۍ د تولید پنځمه برخه تولیدات لري. امریکا نه یوازې د توکو د پلور لپاره لوی داخلي بازار لري، بلکې د خدمتونو په سوداګرۍ هم واک لري. په ۲۰۱۸ ز کال کې د امریکا د سوداګرۍ کچه ۴.۲ ټریلیون ډالرو ته رسېده. د نړۍ له ۵۰۰ لویو کمپنیو څخه، ۱۲۱ یې د امریکا په متحده ایالاتو کې دي. امریکا د نړۍ تر ټولو زیات میلیاردران لري چې د پانګې کچه یې ۳.۰ ټریلیون ډالرو ته رسېږي. په نړیواله کچه د امریکا د متحده ایالاتو تر مدیریت لاندې شتمنۍ له ۳۰ ټریلیون ډالرو څخه زیات دي.<ref name="Digital History">{{cite web|author1=Digital History|author2=Steven Mintz|url=http://www.digitalhistory.uh.edu/database/article_display.cfm?HHID=188|archive-url=https://web.archive.org/web/20040302193732/http://www.digitalhistory.uh.edu/database/article_display.cfm?HHID=188|archive-date=2004-03-02|title=Digital History|publisher=Digitalhistory.uh.edu|access-date=April 21, 2012|df=mdy-all}}</ref><ref name="lop">{{cite web|url=https://www.eia.gov/todayinenergy/detail.php?id=36292|title=United States remains the world's top producer of petroleum and natural gas hydrocarbons|website=EIA}}</ref><ref>{{cite news|authors=Katsuhiko Hara and Issaku Harada (staff writers)|url=http://asia.nikkei.com/Politics-Economy/Economy/US-overtook-China-as-top-trading-nation-in-2016|title=US overtook China as top trading nation in 2016|newspaper=Nikkei Asian Review|date=April 13, 2017|access-date=2017-06-22|df=mdy-all|location=Tokyo|archive-date=2021-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210224034235/https://asia.nikkei.com/Politics-Economy/Economy/US-overtook-China-as-top-trading-nation-in-2016|url-status=dead}}</ref><ref name="Vargo, Frank">{{cite web|url=http://shopfloor.org/2011/03/u-s-manufacturing-remains-worlds-largest/18756|title=U.S. Manufacturing Remains World's Largest|publisher=Shopfloor|date=March 11, 2011|access-date=March 28, 2012|author=Vargo, Frank|archive-url=https://web.archive.org/web/20120404234310/http://shopfloor.org/2011/03/u-s-manufacturing-remains-worlds-largest/18756|archive-date=April 4, 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.wto.org/english/news_e/pres17_e/pr791_e.htm|title=Trade recovery expected in 2017 and 2018, amid policy uncertainty|publisher=World Trade Organization|date=April 12, 2017|access-date=2017-06-22|df=mdy-all|location=Geneva, Switzerland}}</ref><ref>{{cite web|url=http://fortune.com/global500/list/filtered?hqcountry=U.S.|title=Global 500 2016|work=Fortune|access-date=2021-12-18|تاريخ الأرشيف=2018-09-21|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180921142659/http://fortune.com/global500/list/filtered?hqcountry=U.S.|url-status=dead|خونديځ نېټه=2018-09-21|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20180921142659/http://fortune.com/global500/list/filtered?hqcountry=U.S.|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20221205112632/https://fortune.com/global500/list/filtered?hqcountry=U.S.|archive-url=https://web.archive.org/web/20180921142659/http://fortune.com/global500/list/filtered?hqcountry=U.S.}} Number of companies data taken from the "Country" filter.</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cnbc.com/2019/05/09/the-countries-with-the-largest-number-of-billionaires.html|title=The US is home to more billionaires than China, Germany and Russia combined|date=May 9, 2019|publisher=CNBC|access-date=May 9, 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://hk.asiatatler.com/life/top-10-countries-with-the-most-billionaires-in-2019|title=Wealth-X's Billionaire Census 2019 report reveals insights and trends about the world's top billionaires|website=hk.asiatatler.com|access-date=May 14, 2019|تاريخ الأرشيف=May 14, 2019|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190514102256/https://hk.asiatatler.com/life/top-10-countries-with-the-most-billionaires-in-2019|url-status=dead|خونديځ نېټه=May 14, 2019|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20200131114329/https://hk.asiatatler.com/life/top-10-countries-with-the-most-billionaires-in-2019|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20200131114329/https://hk.asiatatler.com/life/top-10-countries-with-the-most-billionaires-in-2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190514102256/https://hk.asiatatler.com/life/top-10-countries-with-the-most-billionaires-in-2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://fred.stlouisfed.org/series/TLAACBW027SBOG/|title=Total Assets, All Commercial Banks|date=January 3, 1973}}</ref><ref>http://www.agefi.fr/sites/agefi.fr/files/fichiers/2016/07/bcg-doubling-down-on-data-july-2016_tcm80-2113701.pdf</ref><ref>{{Cite web |title=آرشیف کاپي |url=https://repositorio.cepal.org/bitstream/handle/11362/45045/1/S1900994_en.pdf |access-date=2021-12-18 |archive-date=2021-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210803202407/https://repositorio.cepal.org/bitstream/handle/11362/45045/1/S1900994_en.pdf |url-status=dead }}</ref> د نیویارک د ونډو بازار او نسډاک (Nasdaq) د بازار د ارزښت او سوداګرۍ د کچې له مخې د نړۍ تر ټولو لوی د ونډو بازارونه دي. په امریکا کې د بهرنۍ پانګونې کچه په ټولیز ډول نږدې ۴.۰ ټریلیون ډالر ده، په داسې حال کې چې په بهرنیو هېوادونو کې د امریکا د پانګونې کچه له ۵.۶ ټریلیون ډالرو زیاتېږي. امریکا د نړۍ تر ټولو لوی لګښتي بازار لري. په دغه هېواد کې د کار بازار د نړۍ له ګوټ ګوټ څخه کډوال را جذب کړي، چې له امله یې د کډوالو د خالصې کچې له مخې د نړۍ د مخکښو هېوادونو له ډلې دی. <ref>{{cite web|url=https://www.world-exchanges.org/our-work/statistics|title=Monthly Reports - World Federation of Exchanges|publisher=WFE}}</ref><ref name="sfc.hk">[http://www.sfc.hk/web/doc/EN/research/stat/a01.pdf Table A – Market Capitalization of the World's Top Stock Exchanges (As at end of June 2012)]. Securities and Exchange Commission (China).</ref><ref name="CIA – The World Factbook">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2198rank.html|title=CIA – The World Factbook|publisher=Cia.gov|access-date=April 21, 2012|تاريخ الأرشيف=December 11, 2007|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20071211224222/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2198rank.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=December 11, 2007|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20071211224222/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2198rank.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20071211224222/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2198rank.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20071211224222/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2198rank.html}}</ref><ref name="cia.gov">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2199rank.html|title=CIA – The World Factbook|publisher=Cia.gov|access-date=April 21, 2012|تاريخ الأرشيف=November 17, 2011|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20111117173831/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2199rank.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=November 17, 2011|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20111117173831/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2199rank.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20111117173831/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2199rank.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20111117173831/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2199rank.html}}</ref><ref>[http://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/Global_venture_capital_insights_and_trends_2014/$FILE/EY_Global_VC_insights_and_trends_report_2014.pdf Adapting and evolving{{snd}}Global venture capital insights and trends 2014] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804135427/https://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/Global_venture_capital_insights_and_trends_2014/$FILE/EY_Global_VC_insights_and_trends_report_2014.pdf |date=2020-08-04 }}. EY, 2014.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.battelle.org/docs/tpp/2014_global_rd_funding_forecast.pdf?sfvrsn=4|title=2014 Global R&D Funding Forecast|date=December 16, 2013|website=battelle.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20140209171411/http://www.battelle.org/docs/tpp/2014_global_rd_funding_forecast.pdf?sfvrsn=4|archive-date=February 9, 2014}}</ref><ref name="consumerecon">[https://fred.stlouisfed.org/graph/?g=ntyj "Personal consumption expenditures (PCE)/gross domestic product (GDP)"] ''FRED Graph'', Federal Reserve Bank of St. Louis</ref><ref name="unstats.un.org">{{cite web|title=United Nations Statistics Division – National Accounts Main Aggregates Database|url=http://unstats.un.org/unsd/snaama/selbasicFast.asp|access-date=2021-12-18|archive-date=2016-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205025204/http://unstats.un.org/unsd/snaama/selbasicFast.asp|url-status=dead}}</ref><ref>[https://fred.stlouisfed.org/series/W270RE1A156NBEA "Shares of gross domestic income: Compensation of employees, paid: Wage and salary accruals: Disbursements: To persons"] ''FRED Graph'', Federal Reserve Bank of St. Louis</ref><ref name="The World Factbook">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2112rank.html|title=Country comparison :: net migration rate|date=2014|access-date=June 18, 2014|website=Central Intelligence Agency|publisher=The World Factbook|تاريخ الأرشيف=December 24, 2018|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20181224210148/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2112rank.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=December 24, 2018|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20181224210148/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2112rank.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20181224210148/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2112rank.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224210148/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2112rank.html}}</ref><ref name="World Economic Forum">{{cite web|url=http://www3.weforum.org/docs/GCR2013-14/GCR_Rankings_2013-14.pdf|title=Rankings: Global Competitiveness Report 2013–2014|publisher=World Economic Forum|access-date=June 1, 2014}}</ref> د امریکا د متحده ایالاتو اقتصاد د ۲۰۰۷ ز کال له ډسمبر څخه د ۲۰۰۹ ز کال تر جون پورې د لوی مالي کړکېچ پر مهال جدي اقتصادي ګواښونه تجربه کړل. د ۲۰۲۰ ز کال په لومړیو دوو ربعو کې، د امریکا د متحده ایالاتو اقتصاد د کوېډ -۱۹ وبا له امله له کړکېچ سره مخ شو. د کوېډ -۱۹ وبا له پخواني لوی مالي کړکېچ (Great Depression) وروسته د نړۍ تر ټولو لوی مالي کړکېچ په توګه او له هغو څخه د ډېر "بد تر" کړکېچ په توګه وګڼل شو. په ۲۰۱۷ ز کال کې د امریکا متحده ایالات د ۱۵۶ هېوادونو ترمنځ د عاید د نابرابروالي له مخې ۴۱ ځای خپل کړ، چې د پاتې لویدیځې نړۍ په پرتله یې لوړ ځایګی خپل کړی.<ref name="FRED – Real GDP">[https://fred.stlouisfed.org/series/GDPC1 FRED – Real GDP]</ref><ref>[https://fred.stlouisfed.org/series/PAYEMS FRED-Total Non-Farm Payrolls ]</ref><ref name="FRED – Household Net Worth">[https://fred.stlouisfed.org/series/TNWBSHNO FRED – Household Net Worth]</ref><ref>[https://fred.stlouisfed.org/series/UNRATE FRED-Civilian Unemployment Rate]</ref><ref>[https://www.nytimes.com/2018/03/20/business/economy/economy-recovery.html ''The New York Times''. Casselbaum. "Up, Up, Up Goes the Economy". March 20, 2018].</ref><ref name="CNBC_Q3">{{cite news|last1=Pound|first1=Jesse|title=Fed's Bullard says the recession is over but rates will 'stay low for a long time'|url=https://www.cnbc.com/2020/08/28/feds-bullard-says-the-recession-is-over-but-rates-will-stay-low-for-a-long-time.html|access-date=September 4, 2020|work=CNBC|date=28 August 2020}}</ref><ref>{{cite web|author=Larry Elliott Economics editor|url=https://www.theguardian.com/business/2020/apr/14/great-lockdown-coronavirus-to-rival-great-depression-with-3-hit-to-global-economy-says-imf|title='Great Lockdown' to rival Great Depression with 3% hit to global economy, says IMF &#124; Business|work=The Guardian|date=April 14, 2020|access-date=April 27, 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bloombergquint.com/business/global-great-lockdown-will-dwarf-the-great-recession|title=The Great Recession Was Bad. The 'Great Lockdown' Is Worse.|website=BloombergQuint|access-date=April 15, 2020|archive-date=June 25, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625010400/https://www.bloombergquint.com/business/global-great-lockdown-will-dwarf-the-great-recession|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nysscpa.org/news/publications/the-trusted-professional/article/imf-says-%27great-lockdown%27-worst-recession-since-depression-far-worse-than-last-crisis-041420|title=IMF Says 'Great Lockdown' Worst Recession Since Depression, Far Worse Than Last Crisis|website=nysscpa.org|access-date=April 15, 2020|archive-date=June 18, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200618181301/https://www.nysscpa.org/news/publications/the-trusted-professional/article/imf-says-%27great-lockdown%27-worst-recession-since-depression-far-worse-than-last-crisis-041420|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|author=Ben Winck|url=https://www.businessinsider.com/imf-economic-outlook-great-lockdown-worst-recession-century-coronavirus-pandemic-2020-4|title=IMF economic outlook: 'Great Lockdown' will be worst recession in century|publisher=Business Insider|date=April 14, 2020|access-date=April 27, 2020}}</ref><ref>{{cite news|last=Gray|first=Sarah|date=June 4, 2018|title=Trump Policies Highlighted in Scathing U.N. Report On U.S. Poverty|url=http://fortune.com/2018/06/04/trump-policies-u-n-report-u-s-poverty/|work=[[Fortune (magazine)|Fortune]]|access-date=September 13, 2018|quote="The United States has the highest rate of income inequality among Western countries", the report states.}}</ref> == تاریخچه == === د استعمار مهال او ۱۸ مه پېړۍ === د امریکا د متحده ایالاتو اقتصادي تاریخ په ۱۷ مه او ۱۸ مه پېړۍ کې د ختیځو څنډو په اوږدو کې د بریتانویانو له استوګن کېدو پیلېږي. دغو ۱۳ مستعمرو په ۱۸ مه پېړۍ کې له بریتانوي سترواکۍ خپلواکي واخیسته او په بیړې سره له استعماري اقتصاد څخه د کرنې پر بنسټ ولاړ اقتصاد باندې واوښتل. === ۱۹ مه پېړۍ === د ۱۸۰ کلونو په اوږدو کې، د امریکا د متحده ایالاتو اقتصاد، په پراخ، یوموټي او صنعتي اقتصاد واوښت چې د نړۍ د اقتصاد پنځمه برخه جوړوي. په پایله کې د امریکا د سړي سر ناخالصه داخلي تولیداتو کچه د بریتانیا د امپراتورۍ او نورو هغو هېوادونو سره چې ترې شاته وه برابره او ان ترې لوړه شوه. دغه اقتصاد لوړ مزد (معاش) وساته، او د نړۍ له ګوټ ګوټ څخه یې په میلیونونو کډوال ځانته راجلب کړل. د ۱۸۰۰ مې لسیزې په پیل کې امریکا په پراخه کچه کرنیز هېواد و چې له ۸۰ سلنه ډېرو وګړو په کرنیزو چارو لاس پورې کاوه. ډېری تولید د لرګیو، لرګیو د کارخانو، تکې، موزو او بوټانو د جوړولو په برخه کې د خامو موادو د تبدیل په لومړنیو پړاونو تمرکز درلود. د ۱۹ مې پېړۍ په اوږدو کې د بډایه سرچینو کارولو د اقتصادي پراختیا په چټکه پیاوړتیا کې مرسته وکړه. بزګرو ته په پراخه کچه ځمکې ورکولو دې ته لار برابره کړه چې یو شمېر بزګر خپلې ودې ته دوام ورکړي، خو د تولید، خدمتونو، ټرانسپورټ او نورو برخو کې فعالیتونو ډېر ژر وده وکړه. له همدې امله په ۱۸۶۰ کال کې د امریکا په کلیوالي سیمو کې د نفوسو کچه له ۸۰ سلنه څخه ۵۰ سلنه ته راټیټه شوه. په ۱۹ مه پېړۍ کې مالي ستونزې له مالي بحرانونو سره یو ځای رامنځته شوې. د امریکا په متحده ایالاتو کې د ۱۸۳۷ ز کال مالي کړکېچ (Panic of 1837) پنځه کاله دوام وکړ، چې د بانکونو د سقوط او د بېکارۍ د لوړې کچې لامل وګرځېد. د پېړیو په اوږدو کې په اقتصاد کې د لویو بدلونونو د رامنځته کېدو له امله ستونزمنه ده چې مدرن مالي بحرانونه له پخوانیو سره مقایسه کړو. خو داسې ښکاري چې له دويمې نړیوالې جګړې وروسته اقتصادي کړکېچ د پخوانیو بحرانونو په پرته کم شدت درلود، خو لامل یې ندی معلوم.<ref>{{cite book|author=Baten, Jörg|title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present|date=2016|publisher=Cambridge University Press|page=88ff|isbn=978-1107507180|url=https://books.google.com/books?id=xYEGswEACAAJ}}</ref> === شلمه پېړۍ === د پېړۍ په پیل کې په شته نوښتونو کې تازه نوښتونو او پرمختګونو د امریکايي مصرف کوونکو د ژوندانه په معیارونو کې د ودې پر مخ دروازې پرانیستې. ډېری شرکتونو د اقتصادي مقیاسونو او غوره ارتباطاتو په کارولو په ملي کچه خپلو چارو ته وده ورکړه. د دغو صنایعو پر تولید ډېر پام له انحصار څخه د وېرې لامل شو چې د بیو د لوړوالي او د تولید د کموالي لامل کېده، خو ډېری شرکتونو لګښتونه دومره ژر را ښکته کول چې د تولید د کچې د زیاتوالي او د بیې د کموالي لامل کېده. ګڼ شمېر کارګران د دغو لویو شرکتونو په بریا کې شریک وو، هغه شرکتونه چې د نړۍ په کچه یې لوړ مزد وړاندې کاوه. له ۱۹۲۰ مې لسیزې وروسته د امریکا متحده ایالات د ناخالصو ملي تولیداتو له مخې د نړۍ په کچه د پراخ ملي اقتصاد لرونکی هېواد و.<ref>{{cite book|author=Baten, Jörg|title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present|date=2016|publisher=Cambridge University Press|page=95|isbn=978-1107507180|url=https://books.google.com/books?id=xYEGswEACAAJ}}</ref> == فساد == په ۲۰۱۹ ز کال کې د امریکا متحده ایالاتو د شفافیت د نړیوال سازمان د فساد د کچې په نوملړ کې له ۱۰۰ نمرو څخه د ۶۹ په لرلو ۲۳ ځایګی خپل کړ. دا له ۲۰۱۸ ز کال څخه په نمرو کې کمښت و چې هغه کال یې له ۱۰۰ څخه ۷۱ نمرې لرلې.<ref>{{Cite web|url=https://www.transparency.org/cpi2018|title=2018 - Cpi|تاريخ الوصول=2021-12-18|تاريخ الأرشيف=2019-04-27|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190427092026/https://www.transparency.org/cpi2018|url-status=dead|لاسرسي نېټه=2021-12-18|خونديځ نېټه=2019-12-28|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20191228021007/https://www.transparency.org/cpi2018|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190427092026/https://www.transparency.org/cpi2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20191228021007/https://www.transparency.org/cpi2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.transparency.org/cpi2019|title=2019 - Cpi|تاريخ الوصول=2021-12-18|تاريخ الأرشيف=2020-03-27|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200327160133/https://www.transparency.org/cpi2019|url-status=dead|لاسرسي نېټه=2021-12-18|خونديځ نېټه=2020-03-27|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20200327160133/https://www.transparency.org/cpi2019|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20200327160133/https://www.transparency.org/cpi2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200327160133/https://www.transparency.org/cpi2019}}</ref> == سرچينې == q84y8us14hlzha6odb301org8jabxoz 0 58713 369164 345421 2026-09-23T01:04:46Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369164 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} خالد الجراح الصباح (په عربی: الشیخ خالد الجراح الصباح، په ۱۹۵۳ز کال کې زېږېدلی) یو کویټي سپهسالار دی، چې تر انتصاب وروسته د متقاعد جنرال شیخ احمد الخالد الحمد الصباح پر ځای د وزیر په توګه وټاکل شو او په اردو کې يې له خدمت کولو نه استعفا وکړه. نوموړی د ۲۰۱۳ ز کال د اګست له څلورمې نه د ۲۰۱۷ ز د د سمبر تر ۱۱ مې پورې د لومړي وزیر مرستیال او د دفاع وزیر او د  ۲۰۱۷ز د د سمبر له ۱۱مې نه د ۲۰۱۹ ز د نومبر تر ۱۸ مې پورې د لومړ ي وزیر مرستیال او د کورنیو چارو وزیر و. هغه د کویټ د واکمنې کورنۍ الصباح یو غړی دی. د ۲۰۲۱ ز کال په مارچ میاشت کې د کویټ وزارتي محکمې د فساد په تور د هغه د نیولو او زنداني کولو امر وکړ. <ref>{{Cite web|url=https://www.thenational.ae/world/gcc/new-kuwait-cabinet-emir-names-eldest-son-as-defence-minister-1.683621|title=New Kuwait cabinet: Emir names eldest son as defence minister|work=The National|accessdate=20 September 2020}}</ref> == کسب == صباح د ۲۰۱۲ ز کال د مارچ په څلورمه د کویټ د نظامي ځواک د لوی درستیز په توګه وټاکل شو. هغه د سپهسالارۍ د نظامي رتبې لرونکی و چې د کویټ له وسله وال پوځ نه تقاعد شو. هغه د ۲۰۱۳ز کال د اګست په څلورمه د لومړي وزیر د مرستیال په توګه منصوب شو. هغه په دواړو پوستونو کې د احمد الخالد الصباح ځای‌ناستی و او په ۲۰۱۷ ز کال کې يې د کورنیو چارو د وزیر دنده پر غاړه واخیسته. <ref name="kuwgov">{{cite web|title=Lt. Gen. (ret.) Sheikh Khalid Al-Jarrah Al-Sabah|url=http://www.e.gov.kw/sites/kgoEnglish/Portal/Pages/InformationPages/Ministers.aspx|work=Kuwait Government|accessdate=9 September 2013|تاريخ الأرشيف=16 October 2015|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20151016002317/http://www.e.gov.kw/sites/kgoEnglish/Portal/Pages/InformationPages/Ministers.aspx|url-status=dead|خونديځ نېټه=16 October 2015|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20151016002317/http://www.e.gov.kw/sites/kgoEnglish/Portal/Pages/InformationPages/Ministers.aspx|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20151016002317/http://www.e.gov.kw/sites/kgoEnglish/Portal/Pages/InformationPages/Ministers.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20151016002317/http://www.e.gov.kw/sites/kgoEnglish/Portal/Pages/InformationPages/Ministers.aspx}}</ref><ref>{{cite web|title=Seven Al-Sabah family members in new Kuwait cabinet|url=http://www.middle-east-online.com/english/?id=60546|work=Middle East Online|accessdate=9 September 2013|date=4 August 2013|تاريخ الأرشيف=16 August 2013|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20130816013448/http://www.middle-east-online.com/english/?id=60546|url-status=dead|خونديځ نېټه=16 August 2013|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20130816013448/http://www.middle-east-online.com/english/?id=60546|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20130816013448/http://www.middle-east-online.com/english/?id=60546|archive-url=https://web.archive.org/web/20130816013448/http://www.middle-east-online.com/english/?id=60546}}</ref><ref name="app">{{cite web|title=4 August 2013 - Decree number 212 for year 2013 of the formation of the Cabinet|url=http://www.pm.gov.kw/en/government/decreeCabinetFormation.jsp#04_August_2013_-_Decree_number_212_for_year_2013_of_the_formation_of_the_Cabinet|archive-url=https://archive.today/20120805120015/http://www.pm.gov.kw/en/government/decreeCabinetFormation.jsp|url-status=dead|archive-date=5 August 2012|work=Kuwaiti Government|accessdate=9 September 2013}}</ref><ref>{{cite news|title=Kuwait's new cabinet|url=http://www.globalpost.com/dispatch/news/afp/130804/kuwaits-new-cabinet|accessdate=9 September 2013|work=Global Post|date=4 August 2013|agency=AFP}}</ref><ref>{{cite web|title=11 December 2012 - Decree number 296 for year 2012 of the formation of the Cabinet|url=http://www.pm.gov.kw/en/government/decreeCabinetFormation.jsp#11_December_2012_-_Decree_number_296_for_year_2012_of_the_formation_of_the_Cabinet|archive-url=https://archive.today/20120805120015/http://www.pm.gov.kw/en/government/decreeCabinetFormation.jsp|url-status=dead|archive-date=5 August 2012|work=Kuwaiti Government|accessdate=9 September 2013}}</ref><ref>{{cite news|title=Kuwait forms cabinet with new oil, finance ministers|url=http://www.foxnews.com/world/2013/08/04/kuwait-forms-cabinet-with-new-oil-finance-ministers/|accessdate=14 September 2013|work=Fox News|date=4 August 2013|author=Omar Hasan|agency=AFP|location=Kuwait City|archive-date=16 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151016002315/http://www.foxnews.com/world/2013/08/04/kuwait-forms-cabinet-with-new-oil-finance-ministers/|url-status=dead}}</ref> په ۲۰۱۹  ز کال کې د کویټ لوی څارنوال ته د کویټ د دفاع وزیر شیخ ناصر صباح الاحد الصباح تر شکایت وروسته، د ۲۴۰ میلیونه کویټي دینارو (۷۹۴.۵ میلیون ډالر) د اختلاس په تور هغه مهال چې خالد د د فاع وزیر و، له دندې نه ګوښه شو. <ref>{{Cite web|url=https://gulfnews.com/world/gulf/kuwait/kuwait-defence-minister-shaikh-nasser-takes-aim-at-outgoing-premier-jaber-1.67890248|title=Kuwait Defence Minister Shaikh Nasser takes aim at outgoing premier Jaber|work=Gulf News|accessdate=20 September 2020}}</ref> == مناقشه == === د عامه بودیجې د اختلاس تورونه === د ۲۰۱۹ ز کال په نومبر کې د کویټ د دفاع وزیر شیخ ناصر الصباح د کویټ لوی څارنوال ته د کویټ د عامه بودیجې چې(د لندن په نظامي دفتر کې ساتل کېده) د اختلاس د ادعا په اړه شکایت وړاندې کړ، خالد الجراح او ناصر الصباح دواړه په ترتیب سره له خپلو دندو نه د کورنیو چارو د وزیر او د دفاع وزیر له پوستونو نه ګوښه شول. لوی څارنوال په خپل وار سره دا راپور د څېړنې لپاره وزارتي محکمې ته راجع کړ او محکمې د یوه فرمان په صادرولو سره د دې قضیې په اړه د کويټي رسنیو د راپور مخنیوی وکړ. <ref>{{Cite news|date=18 November 2019|title=Kuwait's emir reappoints premier, removes defence and interior ministers|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/kuwait-government-idUSD5N27G072|access-date=15 March 2021}}</ref> === د امریکا د عدلیې وزارت د شتمنیو ضبطول === د ۲۰۲۰ ز کال په جولای کې د متحده ایالاتو د عدلیې وزارت وکیلانو د شتمنیو د ضبط په قضیه کې ادعا وکړه ، چې خالد الجراح او دوو نورو کسانو په لندن کې د کویټ د نظامي دفتر اړوند غیر قانوني حسابونه پرانیستي دي. د دوی د ادعا پر بنسټ وروسته يې دا غیر قانوني حسابونه د کویټ د عمومي پانګې له لسګونه میلیونو ډالرو، پونډو او یورو سره تمویل کړي او د خپلو موخو لپاره یې کارولي دي. د متحده ایالاتو د څارنوالانو په وینا: خالد الجراح د کویټ له اختلاس شویې پانګې نه  ۱۰۴ میلیونه ډالر د ۲۰۱۲ - ۲۰۱۵ ز کلونو ترمنځ د کلیفورینیا بانکونو ته لېږلې چې، د دې لېږد ځینې برخې په دروغي ‌ډول د کویټ د نظامي موخو په توګه یادې شوې دي. متحده ایالتونه ادعا کوي چې، دا پیسې د بورلي هېلز غره او د ۶ میلیونه ډالرو په ارزښت د پېنټ هوز او په بورلي هېلز کې  د ۱۳ میلیونه ډالرو په ارزښت د نور ملیکت د اخیستلو لپاره لګول شوې دي، چې متحده ایالات یې د ضبط په هڅه کې هم دي. دې ادعا سمیرالمحلاوي (هغه کس چې خالد یې نوال ته وروپېژانده) د تقلب په تور، تورن کړی دی. <ref>{{Cite web|date=2020-07-17|title=U.S. Files Lawsuits Seeking to Recover More Than $100 Million Embezzled by Former Officials in Kuwait’s Ministry of Defense|url=https://www.justice.gov/usao-cdca/pr/us-files-lawsuits-seeking-recover-more-100-million-embezzled-former-officials-kuwait-s|access-date=2021-03-15|website=www.justice.gov|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|date=2020-07-16|title=Stolen Kuwaiti Money in Beverly Hills ‘Mountain,’ U.S. Says|language=en|work=Bloomberg.com|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-07-16/stolen-kuwaiti-money-behind-beverly-hills-mountain-u-s-says|access-date=2021-03-15}}</ref>  === نیول او توقیف کول === د ۲۰۲۱ ز کال په مارچ کې د کویټ وزارتي محکمې د خالدالجراح د توقیف امر صادر کړ، چې وروسته ونیول شو او زنداني شو. <ref>{{Cite web|date=15 March 2021|title=Kuwait transfers ex-interior minister to prison pending probe|url=https://www.middleeastmonitor.com/20210315-kuwait-transfers-ex-interior-minister-to-prison-pending-probe/|access-date=15 March 2021|work=Middle East Monitor}}</ref> == سرچینې == oa3qkt0s01uc586oy5b7kkzbt2pe48x 0 58727 369187 275102 2026-09-23T02:40:51Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369187 wikitext text/x-wiki دا مقاله په متحده ايالاتو کې د خوراکي توکو او درملو په اړوند ده. == د خوراکي توکو او درملو تاريخچه (FDA) == === د خوراکي توکو د تنظيم فدرالي بنسټ === تا قرن بیستم، قوانین اندکی در ایالات متحده وجود داشت که، به استثنای یک مورد، قانون کوتاه مدت واکسین در سال 1813 میلادی، محتویات و فروش مواد غذایی و دوایی تولید داخلی را تنظیم کند. مجموعه‌ی از قوانین ایالتی درجه‌های مختلفی از محافظت را در برابر شیوه‌های فروش غیراخلاقی مانند ارائه نادرست مواد تشکیل‌دهنده محصولات غذایی یا مواد درمانی، ارائه می‌کرد. تاریخچه FDA را می‌توان در اواخر قرن نوزدهم و بخش کیمیای وزارت زراعت ایالات متحده (بعدها اداره کیمیا – Bureau of Chemistry) دنبال کرد. تحت رهبری هاروی واشنگتن وایلی، که در سال 1883 میلادی به عنوان کیمیادان ارشد منصوب شد، بخش کیمیا تحقیقاتی را در مورد تقلب و نام تجاری نادرست غذا و دوا در بازار آمریکا آغاز نمود. اگرچه آن‌ها هیچ قدرت تنظیمی نداشتند، این بخش یافته‌های خود را از سال 1887 تا 1902 میلادی در یک مجموعه ده قسمتی با عنوان ''غذاها و متقلبین غذایی'' منتشر کرد. وایلی از این یافته‌ها و اتحاد با سازمان‌های مختلف مانند تنظیم‌کننده‌های ایالتی، فدراسیون عمومی باشگاه‌های زنان و انجمن‌های ملی پزشکان و فارمسیست‌ها برای لابی‌کردن به قانون جدید فدرال به منظور تعیین استانداردهای یک‌سان برای غذا و دواها برای ورود به تجارت بین‌ایالتی استفاده کرد. مدافع وایلی، زمانی صورت گرفت که عموم مردم در برابر اضرار بازار توسط روزنامه‌نگاران کودکاو مانند آپتون سینکلر برانگیخته شده بودند و بخشی از روند عمومی افزایش مقررهای فدرال را در مسائل مربوط به امنیت عمومی در عصر ترقی‌خواهی شد. قانون کنترل بیولوژیک در سال 1902 میلادی پس از جمع‌آوری آنتی توکسین دیفتری از اسبی به نام جیم که به تیتانوس مبتلا بود و منجر به مرگ چند تن شد، وضع گردید. مرگ بسیاری از مردم در دهه 1930 میلادی، از جمله مرگ ایبن بایرز در سال 1932 در اثر مصرف رادیتور و بسیاری از زنان، که برخی از آن‌ها به نام دختران رادیوم شناخته می‌شوند، سبب شد تا اداره غذا و دوا به سازمان بسیار قدرت‌مندتری که امروزه می‌شناسیم، تبدیل گردد.<ref name="Cult of Weird 1">{{cite web|title=The Radioactive Death of Eben Byers|url=http://www.cultofweird.com/medical/eben-byers-radithor-poisoning/|work=Medical Curiosities|accessdate=26 March 2012|date=2010-12-15}}</ref><ref name="Cult of Weird 2">{{cite web|title=Medical Curiosities|url=http://www.cultofweird.com/medical/radium-girls/|work=The Radium Girls|publisher=/|accessdate=26 March 2012|date=2010-12-15}}</ref><ref>{{cite web|title=Radithor Radioactive Health Water!|url=http://esmeraldasquietlife.wordpress.com/2010/04/07/radithor-radioactive-health-water/|publisher=Esmeralda's Quiet Life|accessdate=26 March 2012|date=2010-04-07}}</ref><ref>{{cite magazine|title=Medicine: Radium Drinks|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,743525,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20071113070153/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,743525,00.html|url-status=dead|archive-date=November 13, 2007|magazine=Time Magazine|accessdate=26 March 2012|date=11 April 1932}}</ref> تر شلمې پېړۍ پورې، له يو قانون څخه پرته چې په ۱۸۱۳ز کال کې د واکسين لنډ مهالی قانون و، په متحده ايالتو کې ډېر کم داسې قوانين وو چې د خوراکي توکو او درملو د داخلي توليد د محتوياتو پير او پلور منظم کړي. د ايالتي قوانينو يو ټولګې د نا اخلاقي پلور په وړاندې يوه اندازه خونديتوب برابر کړی و، لکه  د هغو موادو ناسم وړاندې کول له کومو چې خوراکي يا درمليز توکي جوړېږي. د FDA تاريخچه د نولسمې پېړۍ وروستيو او د متحده ايالاتو د کيميايي کرنيزې برخې ادارې ته ورګرځي (چې وروسته يې نوم د کيميا په اداره واوښت). د هاروي واشنګټن وايلي د مشرتابه پر مهال، څوک چې په ۱۸۸۳ز کال کې مشر کيمياپوه ټاکل شوی و، دې ادارې د امريکا په بازار کې د خوراکي توکو او درملو په برخه کې د جعلکارۍ او ناسم سوداګريز نوم په اړه څېړنې پيل کړې. که څه هم دوی تنظيمونکی ځواک نه درلود، دې برخې له ۱۸۸۷ز کال څخه تر ۱۹۰۲ز کال پورې په لسو برخو کې يو لړ موندنې خپرې کړې چې نوم يې خوراکي توکي او د خوراکي توکو سرغړوونکي و. وايلي دا موندنې له ډول ډول ادارو سره په شريکه وکاورلې لکه ايالتي منظموونکي، د ښځو د کلبونو عمومي فدراسيون او د ډاکټرانو او درمل جوړوونکو ملي ټولنې، چې د نوي فدرالي قانون لپاره تبليغات وکړي، تر څو د ايالتونو تر منځ د خوراکي توکو او درملو لپاره يو شان معيارونه کېږدي. د ويلی وکالت په داسې حال کې پيل وکړ چې ولس په بازار کې د اپټون سينکنلير په څېر رسوا کوونکو ژورنالستانو په و اسطه راپارول شوي وو او د پرمختګ په پړاو کې د عومي  خونديتابه اړوند د فدرالي تنظيم لپاره د عمومي ميلان برخه وګرځېد. په ۱۹۰۲ز کال کې د بيالوژيکي کنترول قانون هه مهال کېښودل شو کله چې د جيم په نوم له يو اس څخه انتي توکسين ديفتري تر لاسه شول چې په تيتانوس اخته شوی و او بيا له همدې څخه ومړ. په هغه ځواکمن سازمان د FDA د بدلېدو په برخه کې چې نن ورځ يې موږ پېژنو، ډېره ونډه په ۱۹۳۰ز  کلونو کې د ډېری خلکو مرګونو درلودله،، په ۱۹۳۲ز کال کې د ايبن بايرس د مرګ په ګډون چې د راډيټور د مصرف له کبله و او ډېرې  ښځې چې ځينې يې د راډيوم انجونو په نوم پېژندل کېږي. === په ۱۹۰۶کال کې د سوچه خوراکي توکو او درملو قانون او د FDA رامنځ ته کېدل === د ۱۹۰۶ز کال د جون په میاشت کې ولسمشر تيودور روزولټ د خوراکي توکو او درملو قانون لاسليک کړ، چې د دې قانوني د اصلي مدافع په نوم «د وايلي قانون» په نوم هم پېژندل کېږي. دې قانون د توکو د ضبط تر جرمانې لاندې، د ايالتونو تر منځ د خوراکي توکو انتقال چې «په جعل لړلي» و بند کړل، په دې ډول چې دا اصطلاح د کم «معيار او  ځواک» ډکوونکو توکو، يا رنګه کولو ته اشاره کوي تر څو «زيان يا کموالی» پټ کړي، له زياتېدونکي سره د جوړولو کوم چې «د روغتيا لپاره زيان لري»، يا له «خوسا، تجزيه شويو يا خرابو شويو» توکو څخه ګټه اخستل. دې قانون همدې ته ورته جريمه د ايالتونو ترمنځ د «جعلي» درملو لپاره پر بازاز موندنو هم لګولې وه، په کوم چې د فعالو موادو «د ځواک، څرنګوالي يا پاکۍ معيار» ته يا په نښه کې څرګند ځای نه و ورکړل شوی، يا د متحده ايالاتو د د رملو جوړولو يا ملي نوملړ کې يې يادونه شوې وه. دې قانون همدا راز د خوراکي توکو او درملو «ناسم سوداګريز ن وم» بند کړ. د خوراکي توکو او درملو د داسې «جعلکارۍ» يا «ناسم سوداګريز نوم» د ازمويلو مسئوليت د وايلي د USDA د کيميا ادارې ته ورکړل شوی و.<ref>{{Cite web |title=Original Text of the 1906 Food and Drugs Act and Amendments |url=https://www.fda.gov/opacom/laws/wileyact.htm |access-date=2021-12-21 |archive-date=2009-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090512143516/http://www.fda.gov/opacom/laws/wileyact.htm |url-status=dead}}</ref> وايلي د څارني دا نوي و اکونه په سختۍ سره د هغو خوراکي توکو د جوړوونکو پر ضد وکارول چې کيمياوي مواد لري، خو ډېر ژر د کيمياوي ادارې و اکونه د قضايي پرېکړو او  همدا راز په ۱۹۰۷ او ۱۹۰۸ز کلونو کې د USDA په داخل کې په پرله پسې دول د د خوراکي توکو او درملو د پلټڼې د يو پلاوي او او د سيانسي ماهرينو سره دمشورې د يو څارونکي پلاوي په واسطه چې جلا ادارې وې، و ارزول شول. په ۱۹۱۱ز کال کې د سترې محکمې يوې پرېکړې دا اصل کېښود چې د ۱۹۰۶ز کال قانون د درملنې د ګټې پر درواغجنو ادعاوو نه عملي کېږي، د دې په ځواب کې د ۱۹۱۲ز کال تعديل د «ناسم سوداګريز نوم» په تعريف کې د «درملنې يا د درملنې د اغېزو» «ناسم او له جعل ډکې» ادعاوې هم ورزیاتې کړې. په هرحال، محکمې د دې واکونو لنډ تعريف کوي، کوم چې د جعلکارۍ د نيت د ثبوت لپاره لوړ معيارونه ټاکي. په ۱۹۴۷ز کال کې، د USDA، خوراکي توکو، درملو او خوځنده وژونکو په نوم د يو نوي جوړښت لاندې د کيمياوي ادارې تنظيمونکي ځواکونه بيا منظم کړای شول. درې کاله وروسته دا نوم د خوراکي توکو او درملو ادارې (FDA) په ډول نور هم رالنډ کړای شو.<ref name="milestones">{{Cite web|url=https://www.fda.gov/aboutfda/history/forgshistory/evolvingpowers/ucm2007256.htm|title=FDA’s Evolving Regulatory Powers - Milestones in U.S. Food and Drug Law History|last=Commissioner|first=Office of the|website=www.fda.gov|language=en|access-date=2019-02-25}}</ref><ref>{{cite court|litigants=United States v. Johnson (1911)|vol=221|reporter=U.S.|opinion=488|pinpoint=|court=31 S. Ct. 627|date=May 29, 1911, decided|url=http://web.lexis-nexis.com/universe/document?_m=45e93d4ecf899e8ddacfc1288d2b2e55&_docnum=3&wchp=dGLbVlb-zSkVA&_md5=0c2cf1f63b450204 6df1b297de555a5c}}</ref> === د ۱۹۳۸ کال د خوراکي توکو، درملو او سينګار توکو قانون === په ۱۹۳۰ لسیزه کې، پارونکو ژورنالستانو، د مصرف کوونکو د خونديتابه سازمانونو او فدرالي ترتيبوونکو د زيان رسوونکو توليداتو د يو نوملړ په خپرولو سره چې د ۱۹۰۶ز کال د قانون سره سم اجازه ورکړل شوې وه، د پياوړي تنظيمونکي ځواک د جوړولو لپاره کار پيل کړ، په دې توکو کې راډيو اکټيو د څښاک توکي، او د بڼو رنګ چې د ړندېدو لامل ګرځېدو او د شوګر او تبرکلوز لپاره بې ارزښته درملنه شامل وو. په پايله کې وړاندې شوي قانون ونه شول کولای چې د پنځو کلونو لپاره د متحده ايالاتو له کانګريس څخه تصويب شي، خو په ۱۹۳۷ز کال کې د اليکساير سولفانيل اميد د ناورين څخه وروسته د اعتراضونو له کبله چې له سلو زيات کسان پکې د زهري موادو څخه د جوړو شوو درملو له کارولو وروسته مړه شول، دا قانون ډېر ژر تصويب شو، دا مواد يو ډول مايع و چې ازمويل شوي نه و. يوازينۍ لاره چې FDA کولای شول  توليدات ضبط کړي د ناسم سوداګريژ نوم کارولو ستونزه وه: يو «Elixir» د يو ډول درملنې په توګه تعريف شوې وه چې په ايتانول کې حل شوي، نه هغه ډياتيلين ګليکول له کومو چې په اليکسير سولفانيل اميډ کې ګټه اخستل شوې وه. ويل کېږي که چېرې دې ته «حل» وويل شي، نو دې ادارې به هيڅ اقدام نه شو کولای تر څو هغه درمل تعقيب او ضبط کړي کوم چې د عامو خلکو په لاس کې پاتې دي.<ref>{{cite journal|last=Hamowy|first=Ronald|title=Medical Disasters and the Growth of FDA|date=February 2010|pages=7|url=http://www.independent.org/pdf/policy_reports/2010-02-10-fda.pdf|accessdate=28 September 2011}}</ref> == له ۱۹۳۸ کال وروسته د انساني درملو ا و طبي وسايلو برابرښت == === د FD&C قانون لومړی تعديل: ۱۹۳۸-۱۹۵۸ === د ۱۹۳۸ز کال د قانون تر تصويب وروسته، FDA ځينې ځانګړي درمل يوازې د يو متختصص ډاکټر تر څارنې لاندې د کارولو لپاره خوندي وبلل او د «يوازې د نسخې» د درملو ډله په ۱۹۵۱ز کال کې د ډورهام-همفري په تعديل کې په قانون کې ځای ورکړل شو. په داسې حال کې چې د FD&C د قانون تر مخې له بازار څخه مخکې د درملو د اغېزمنتيا ازمېشت ته اجازه نه وه ورکړل شوې، وروستي تعديلات لکه د انسولين سمونه او د پنسيلين سمونه، د ژوند د ژغورلو ځانګړو درمل جوړولو د تشکيل لپاره د ځواک ازمېښت لازمي وګرځولو. FDA د درمل جوړونکو په وړاندې د خپلو نوو واکونو پر عملي کولو پيل وکړ، چا چې ونه شول کولای چې د خپلو جوړو کړو درملو د اغېزمتيا ادعاوې ثابتې کړي او د متحده ايالاتو په وړاندې د اربرټي د خوراکي توکو د توليد شرکت (۱۹۵۰) په نهمه دايره کې د متحده ايالاتو د استئناف محکمې وموندله چې د درملو دا توليدونکي نه شي کولای چې د ۱۹۳۸ز کال د قاون د «ناسمو درملنو ادعاوو» له مقررو څخه يوازې په دې دليل وتښتي چې د درملو له نښې څخه يوازې موخه کارول ړنګ کړي. دې پرمختګونو د FDA لپاره پراخه واکونه تاييد کړل تر څو وکولای شي له بازار موندنې مخکې بې اغېزې درمل بېرته راوغواړي. په دې پير کې د FDA ډېری تنظيمونکې څارنې د ايمفتامين او باربيتورات ناسم کارولو ته متوجه وې، خو دې ادارې د ۱۹۳۸ز او ۱۹۶۲ز کلونو تر منځ نږدې ۱۳،۰۰۰ نوي درملو عملي کېدلو ارزونه هم وکړه. په داسې حال کې چې د دې پړاو په پيل کې د زهري موادو د پېژندنې علم په لومړيو کې و، په دې پړاو کې د FDA تنظيموونکو او نورو له خوا د خوراکي موادو په محتوياتو او درملو د خونديتابه په ازموينه کې په تېزۍ سره تجرباتي پرمختګ وکړ. <ref name="milestones2">{{Cite web|url=https://www.fda.gov/aboutfda/history/forgshistory/evolvingpowers/ucm2007256.htm|title=FDA’s Evolving Regulatory Powers - Milestones in U.S. Food and Drug Law History|last=Commissioner|first=Office of the|website=www.fda.gov|language=en|access-date=2019-02-25}}</ref> په ۱۹۴۰ز کال کې FDA د کرنې له وزارت څخه د فدرالي خونديتابه ادارې ته متقل کړای شو او کله چې په ۱۹۵۳ز کال کې د روغتيا، زده کړې او سوکالۍ وزارت رامنځ ته شو، بيا د دې وزارت برخه پاتې شوه.<ref name=":0">{{Cite web|date=2016-08-15|title=Records of the Food and Drug Administration [FDA]|url=https://www.archives.gov/research/guide-fed-records/groups/088.html|access-date=2021-11-22|website=National Archives|language=en}}</ref> == سرچینې == lqaaqnwndsqll1sdeafaolu2uxcqul9 0 58729 369160 335285 2026-09-23T00:52:47Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369160 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} جوسیا ویلیارد ګیبس ('''Josiah Willard Gibbs)''' ( د فبروري ۱۱ مه، ۱۸۳۹- د اپریل ۲۸ مه، ۱۹۰۳ ز) امریکايي ساینس پوه او عالم و، چې د فزیک، کیمیا او ریاضي په برخو کې یې مهم تیوریکي ګامونه اخیستي دي. په ترمودینامیک (thermodynamics) برخه کې د هغه څېړنو په یوه کره استنتاجي علم، د فزیکي کیمیا (physical chemistry) د اوښتو په برخه کې د پام وړ اغېز لرلی دی. هغه له جیمز کلارک ماکسوېل (James Clerk Maxwell) او لودونک بولتزمان (Ludwig Boltzmann) سره په ګډه ستاتیک میخانیک (statistical mechanics)(هغه اصطلاح چې ده  په خپله جوړه کړې) رامنځته او ترمودینامیک قوانین یې له ذراتو څخه جوړ فزیکي سیستم د ممکنه حالاتو د آماري خواصو د پایلو په توګه معرفي کړل. ګیبس همدارنګه د ماکسویل په معادلاتو کار وکړ، څو د فزیکي نور پېژندنې ستونزې حل کړي. د ریاضي پوه په توګه یې ویکتور کالکولس (vector calculus) یا د حساب ماشین رامنځته کړ ( دغه اختراع له بریتانوي ساینس پوه اولیور هویساید نه په جلا ډول، چې هم مهاله یې په دغه پروژه کار کاوه، ترسره شوه).<ref>{{cite web|url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199571123.001.0001/m_en_gb0334600|title=Gibbs, Josiah Willard|work=Oxford Dictionary of English (3 ed.)|publisher=Oxford Reference|url-access=subscription}}</ref> په ۱۸۶۳ ز کال کې، د ییل پوهنتون د انجینرۍ په برخه کې ګیبس ته د لومړني امریکايي په توګه افتخاري دوکتورا ورکړه. په اروپا کې له درې کلن لنډ مهاله هستوګنې وروسته، ګیبس په ییل پوهنتون کې په خپلو چارو پیل وکړ، چېرې چې هغه له ۱۸۷۱ ز کال نه تر ۱۹۰۳ ز کال پورې د ریاضیکي فزیک د پروفیسور په توګه تر خپل مرګه تدریس وکړ. هغه چې په نسبي ګوښه توب کې کار کاوه، د امریکا د لومړني تیوریکي عالم یا څېړونکي په توګه وپېژندل شو او نړیوال شهرت یې ترلاسه کړ، چې د البرت انشټاین له خوا ورته " د امریکا په تاریخ کې د متفکر مغز" لقب ورکړل شو. په ۱۹۰۱ ز کال کې ګیبس د "ریاضیکي فزیک په برخه کې د خدمتونو له امله" په نړیواله کچه تر ټولو لوړ علمي افتخار، یعنې د لندن د سلطنتي ټولنې (Royal Society) کاپلي مډال (Copley Medal) ترلاسه کړ.<ref name="APS">{{cite web|url=http://www.aps.org/programs/outreach/history/historicsites/gibbs.cfm|title=J. Willard Gibbs|work=Physics History|publisher=American Physical Society|access-date=16 Jun 2012|خونديځ نېټه=24 July 2012|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20080705151510/http://www.aps.org/programs/outreach/history/historicsites/gibbs.cfm|url-status=dead|خونديځ-تړی=https://archive.today/20120724031442/http://www.aps.org/programs/outreach/history/historicsites/gibbs.cfm|archive-url=https://archive.today/20120724031442/http://www.aps.org/programs/outreach/history/historicsites/gibbs.cfm}}</ref><ref name="Copley">{{cite web|url=http://royalsociety.org/awards/copley-medal/|title=Copley Medal|work=Premier Awards|publisher=Royal Society|access-date=16 Jun 2012}}</ref> مفسرین او ژوند لیک لیکونکي، په نیوانګلنډ کې د ده د ارامه او ګوښه ژوند او په نړیواله کچه د ده د نظریاتو د اغېزو ترمنځ د اختلاف خبرې کوي. په داسې حال کې چې د ده ډېری آثار د تئوري په ډول دي، خو په عملي ډګر کې د ګیبس د چارو ارزښت د ۲۰ مې پېړۍ په لومړۍ نیمايي کې د کیمیاوي صنعت په پرمختګ کې لیدل کېږي. رابرت ای میلیکان (Robert A. Millikan) څرګندوي چې: د سوچه علم په توګه، ګیبس "د ستاتیک میخانیک او ترمودینامیک په برخه کې هغه کارونه ترسره کړي، چې لاپلاس (Laplace) د اسماني میخانیک (celestial mechanics) او ماکسول (Maxwell) د الکترودینامیک په برخه کې ترسره کړي وو، چې خپله تخصصي څانګه یې له تیوریکي پلوه بشپړه کړې وه".<ref name="Millikan">{{cite journal|last=Millikan|first=Robert A.|author-link=Robert Andrews Millikan|year=1938|title=Biographical Memoir of Albert Abraham Michelson, 1852–1931|journal=Biographical Memoirs of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=19|issue=4|pages=121–146|url=http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/michelson-a-a.pdf|access-date=2021-12-21|archive-date=2014-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20140630084737/http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/michelson-a-a.pdf|url-status=dead}}</ref> == ژوند لیک == === کورنۍ مخینه(شالید) === ګیبس په کنتیکت نیو هېون (New Haven, Connecticut) کې وزېږید. هغه د یانکي دودیزې کورنې غړی و، چې له ۱۷مې پېړۍ وروسته د امریکا پیاوړي روحانیون او پوهان له دغه نسل څخه وو. هغه د جوسایا ویلارد ګیبس سر (Josiah Willard Gibbs Sr) او د هغه د مېرمنې ماري انا چې اصلي نوم یې وان کلو و، څلورم بچی او یوازنی زوی و. د پلار له لوري هغه د ساموئل ویلیارد لمسی و، چې له ۱۷۰۱ ز کال څخه یې تر ۱۷۰۷ ز کال پورې د هاروارد پوهنتون مشري پر غاړه لرله. د مور له لوري د جانتان ډیکنیسون لمسی دی، چې د نیوجرسي پوهنتون (وروسته په پرینسیټون پوهنتون واوښت) لومړنی مشر و. د ګېبس نوم چې یې له پلار او د کورنۍ له ګڼ شمېر غړو سره مشترک دی، له خپل نیکه جوسیا ویلیارد نه، چې په ۱۸ مه پېړۍ کې د ماساچوستس ایالت وزیر و، ورته په میراث پاتې دي.<ref name="Bumstead">Bumstead 1928</ref> مشر ګیبس تر ډېره په کورنۍ کې او د همکارانو ترمنځ د "جوسیا" په نوم په پېژندل کېده، چې زوی ته به یې بیا "ویلیارد" ویل. جوسیا ګیبس ژب پوه او د الهیاتو متخصص و چې له ۱۸۲۴ ز کال څخه یې په ۱۸۶۱ ز کال کې تر خپل مرګه د ییل پوهنتون د الهیاتو په پوهنځي کې تدریس وکړ. اوسمهال هغه د غلامۍ د لغوې کولو د پلوی په توګه پېژندل کېږي، ځکه هغه د امیستاد (''Amistad)'' بېړۍ افریقايي مسافرو ته یو ژباړن پیدا کړ، څو په هغه محکمه  کې چې د دوی له خرڅېدو وروسته بغاوت له امله رامنځته شوې وه، په شهادت ورکولو کې ورسره مرسته وکړي.<ref>Cropper 2001, p. 121</ref><ref>{{cite web|url=http://law2.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/amistad/AMI_BGIB.HTM|title=Biography of Prof. Josiah Gibbs|last=Linder|first=Douglas|work=Famous American Trials: Amistad Trial|publisher=University of Missouri–Kansas City School of Law|access-date=16 Jun 2012}}</ref> === زده کړې === ویلیارد ګیبس په هاپکېنس ښوونځي کې زده کړې وکړې او په ۱۸۵۴ ز کال، کله چې ۱۵ کلن و، ییل کالج ته شامل شو. په ییل کې ګیبس د ریاضیاتو او لاتین په برخه کې ګڼ شمېر جایزې ترلاسه کړې او په ۱۸۵۸ ز کال کې له هغه ځایه په خپل ټولګي کې په لوړه درجه فارغ شو. هغه له فراغت وروسته په یل کې له شیفلډ علمي ښوونځي سره پاتې شو. په ۱۹ کلنۍ کې له کالج څخه له فراغت وروسته، ګیبس د کنتیکت د هنرونو او علومو اکاډمۍ ته چې ډېری غړي یې د ییل پوهنتون د علمي پلاوي غړي وو، لار ومونده.<ref name="MacTutor">{{cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/history/Biographies/Gibbs.html|title=Josiah Willard Gibbs|last1=O'Connor|first1=John J.|last2=Robertson|first2=Edmund F.|year=1997|work=The MacTutor History of Mathematics archive|publisher=University of St Andrews, Scotland. School of Mathematics and Statistics|access-date=16 Jun 2012}}</ref><ref name="Rukeyser-CTAcademy">Rukeyser 1988, p. 104</ref> له دې امله چې، له هغه مهاله تر اوسه پورې ډېر کم اسناد پاتې شوي، نو دا به ستونزمنه وي چې د ګیبس د لومړني مهال چارې دې په بشپړه توګه روښانه کړای شي. د ژوند لیک د لیکونکو پر باور، د ګېبس لارښود او اتل په دواړو ییل او کنتیکت اکاډمیو کې ستوري پېژندونکی او ریاضي پوه هوبرت انسون نیوټن (Hubert Anson Newton) و، چې د شهاب ډبرو په مطالعه کې مخکښ و او د ګیبس تلپاتی ملګری او باوري کس و. په ۱۸۶۱ ز کال کې، د هغه د پلار له مړینې وروسته ګیبس له خپل پلار څخه دومره پانګه په میراث کې ترلاسه کړه، چې د ټول عمر لپاره یې هغه له مالي پلوه خپلواک کړ.<ref name="Wheeler-college">Wheeler 1998, pp.&nbsp;23–24</ref><ref name="Rukeyser-inheritance">Rukeyser 1998, pp.&nbsp;120, 142</ref> ځوان ګیبس په مکرر ډول د سږو له ستونزو سره مخامخ شو او ډاکټران یې په دې فکر کړل، چې کېدای شي هغه په تبرکلوز ناروغۍ اخته شوی وي، ځکه همدغې ناروغۍ یې مور وژلې وه. هغه د استېګماتیزم له ناروغۍ رنځېده، چې هغه مهال د سترګو په طبابت کې د دغې ناروغۍ درملنه ډېره ستونزمنه وه. له همدې امله به ګیبس په خپله ځان معاینه کاوه او د خپل تشخیص له مخې به یې د خپلو سترګو لپاره لېنز ټاکه. وروسته هغه له عینکو څخه د مطالعې او ورته نورو چارو پر مهال کار اخیست. د ګیبس نازک روغتیايي حالت او د کمزوری لید د دې لامل شو چې، د ۱۸۶۱- ۱۸۶۵ ز کال پورې، د امریکا په کورنۍ جګړه کې له خپلې خوښې ګډون څخه د ده مخه ونیسي. هغه د عسکرۍ خدمت ته نه ولاړ او د جګړې پر مهال په ییل کې پاتې شو.<ref name="Wheeler-astigmatism">Wheeler 1998, pp.&nbsp;29–31</ref><ref name="Rukeyser-astigmatism">Rukeyser 1988, p. 143</ref><ref name="Wheeler-war">Wheeler 1998, p. 30</ref><ref name="Rukeyser-war">Rukeyser 1998, p. 134</ref> ګیبس په ۱۸۶۳ ز کال کې، د انجینرۍ په برخه کې خپله لومړی Ph.D. د موټرو د ګېر په برخه کې د څرخونو د غاښونو( "On the Form of the Teeth of Wheels in Spur Gearing") تر سرلیک لاندې تېزس په لیکلو ترلاسه کړه، چې په کې یې د موټرو د ګېر په برخه کې له هندسي تخنیکونو کار اخیستی و. دغه دکتورا (Ph.D.)، د امریکا په متحده ایالاتو کې په بېلابېلو علومو کې پنځمه دوکتورا وه.<ref name="Wheeler-PhD">Wheeler 1998, p. 32</ref><ref>{{cite book|url=http://brbl-dl.library.yale.edu/vufind/Record/3439123|title=On the form of the teeth of wheels in spur gearing|last=Gibbs|first=Josiah W.|date=1863|website=Yale University Library|access-date=27 Mar 2016|bibcode=1863PhDT.........1G}}</ref><ref name="ElmarsafyBernard2013">{{cite book|author1=Ziad Elmarsafy|author2=Anna Bernard|title=Debating Orientalism|url=https://books.google.com/books?id=VP6ARP2m-D0C&pg=PA85|date=13 June 2013|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-1-137-34111-2|page=85}}</ref> === مسلک، ۱۸۶۳-۱۸۷۱ز === له فراغت وروسته، هغه د درېو کلونو لپاره په درس ورکولو بوخت شو. په لومړیو دوو کلونو کې، هغه د لاتین درس ورکړ او په درېم کال کې هغه "د طبیعي فلسفې" (لکه فزیک) درس ورکړ. په ۱۸۶۶ ز کال کې یې د رېل ګاډي د برېک ډیزاین اختراع کړ او وړاندې له دې چې کنتیکت اکاډمۍ ته ولاړ شي، د " اوږدوالي د انکچې معلومولو د واحد د مناسب مقدار" تر عنوان لاندې مقاله یې خپره کړه، چې په کې یې په میخانیک کې د کچې اخیستنې د منطقي سیستم په موخه طرحه وړاندیز کړې وه.<ref>US Patent No. 53,971, "Car Brake", Apr. 17, 1866. See ''The Early Work of Willard Gibbs in Applied Mechanics'', (New York: Henry Schuman, 1947), pp.&nbsp;51–62.</ref><ref name="Units">Wheeler 1998, appendix II</ref> د زده کړو ورکولو د دورې له پای ته رسېدو وروسته، ګیبس له خپلو خویندو سره اروپا ته سفروکړ. دوی د ۱۸۶۶-۱۸۶۷ ز کال ترمنځ ژمی په پاریس کې تېر کړ. چېرې چې ګیبس په سوربون (Sorbonne) او کلژ دو فرانس (Collège de France) پوهنتونونو کې په څو لکچرونو کې برخه واخیسته چې په کې مشهورو ریاضي پوهانو، لکه: جوزف لیوول او مشل شالس خپلې مقالې وړاندې کولې. د زده کړو د تنبیهي نظام په ترلاسه کولو سره، هغه سخت زکام ونیو او ډاکټر یې له تبرکلوز څخه د وېرې له امله هغه ته مشوره ورکړه چې، د فرانسې په ریوریای کې، چېرې چې ده او خویندو یې څو میاشتې هلته تېرې کړې وې، پاتې شي او هلته روغ شو.<ref>Wheeler 1998, p. 40</ref><ref>Wheeler 1998, p. 41</ref> == سرچینې == ev7c2pmhohz2e5qlwxamq6l0t6xmf5h 0 58779 369221 344024 2026-09-23T04:42:09Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369221 wikitext text/x-wiki '''د ځواک ( پاور) انجنیري'''(Power engineering) چې '''د پاور سیستمونو انجنیري''' هم بلل کېږي، د برېښنايي انجنیرۍ یوه څانګه ده چې د الکتریکي ځواک له تولید، لېږد، وېش او کارولو او له دغه ډول سیستمونو سره له تړلو الکتریکي دستګاوو سره سروکار لري. که څه هم د دغې څانګې ډېری برخه د AC درې فازه برېښنا د ستونزو اړونده ده، چې دا په اوسنۍ نړۍ کې په لویه کچه د برېښنا د انتقال او توزېع لپاره سټنډرډ دی، خو له دې سره سره هم د دغې څانګې یوه ډېره برخه د ریکټیفایر [هغه وسیله چې د AC متناوب جریان د DC مستقیم جریان ته اړوي] او د تخصصي پاور د سیستمونو د پراختیا اړونده ده. د بېلګې په توګه: هغه سیستمونه چې په الوتکو یا د رېل‌پټلۍ په شبکو کې کارول کېږي. د پاور ( ځواک) انجنیرۍ ډېری تیوریکي بنسټونه له برېښنايي انجنیرۍ نه اخیستل شوي دي. == لومړني کلونه == برېښنا د اوولسمې پېړۍ په وروستیو کې د علمي څېړنو موضوع شوه. په را وروسته دوو پېړیو کې ځینې مهم کشفونه وشول، لکه د روښانه ګروپ یا لامپ کشف او د برېښناييز پیل (voltaic pile) کشف. د پاور انجنیرۍ اړوند تر ټولو لوی کشف «مایکل فاراډي» وکړ. هغه په ۱۸۳۱ ز کال کې ومونده چې په مقناطیسي جریان کې د بدلون له امله په یوه سیمي کړۍ کې الکټروموټیو یا په برېښنا چالان شوی ځواک رامنځته کېږي؛ دغه اصل د الکترو مقناطیسي القا په توګه پېژندل کېږي چې د جنراتورونو او ترانسفرمرونو د کار د ډول له تشرېح سره مرسته کوي.<ref>{{cite web|title=The History Of The Light Bulb|publisher=Net Guides Publishing, Inc.|year=2004|url=http://www.thehistoryof.net/the-history-of-the-light-bulb.html|access-date=2007-05-02|تاريخ الأرشيف=2009-10-02|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20091002073659/http://www.thehistoryof.net/the-history-of-the-light-bulb.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=2009-10-02|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20091002073659/http://www.thehistoryof.net/the-history-of-the-light-bulb.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20091002073659/http://www.thehistoryof.net/the-history-of-the-light-bulb.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20091002073659/http://www.thehistoryof.net/the-history-of-the-light-bulb.html}}</ref><ref>{{cite web|first=Thomas|last=Greenslade|title=The Voltaic Pile|publisher=[[Kenyon College]]|url=http://physics.kenyon.edu/EarlyApparatus/Electricity/Voltaic_Pile/Voltaic_Pile.html|access-date=2008-03-31|تاريخ الأرشيف=2023-10-12|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20231012033936/http://physics.kenyon.edu/EarlyApparatus/Electricity/Voltaic_Pile/Voltaic_Pile.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=2023-10-12|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20231012033936/http://physics.kenyon.edu/EarlyApparatus/Electricity/Voltaic_Pile/Voltaic_Pile.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20231012033936/http://physics.kenyon.edu/EarlyApparatus/Electricity/Voltaic_Pile/Voltaic_Pile.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20231012033936/http://physics.kenyon.edu/EarlyApparatus/Electricity/Voltaic_Pile/Voltaic_Pile.html}}</ref><ref>{{cite web|title=Faraday Page|publisher=The Royal Institute|url=http://www.rigb.org/heritage/faradaypage.jsp|access-date=2008-03-31|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080329153140/http://www.rigb.org/heritage/faradaypage.jsp|archive-date=2008-03-29}}</ref> په ۱۸۸۱ ز کال کې د برېښنا دوو متخصصانو د انګلستان په ګوډالمنګ کې د نړۍ لومړنی برېښناکوټ جوړ کړ. په دغه برېښناکوټ کې د متناوب جریان د تولید لپاره د اوبو دوه څرخونه کارېدل چې اووه "۲۵۰ ولټه قوسي ګروپونه" او څلور دېرش "۴۰ ولټه روښانه ګروپونه" یې لګول. په ۱۸۸۲ ز کال کې توماس اډیسون او د هغه شرکت (The Edison Electric Light Company) د نیویارک ښار په پرل واټ کې د بخار د برېښنا لومړنی برېښناکوټ جوړ کړ. دغه برېښناکوټ ګڼ جنراتورونه لرل او په لومړیو کې یې یوازې ۵۹ پېرودونکو ته د شاوخوا ۳۰۰۰ ګروپونو برېښنا ورکوله. دغه برېښناکوټ له مستقیم جریان نه استفاده کوله او په یوه ولټاژ سره یې کار کاوه. دا چې د انتقال په لړ کې د پاور د ضایعاتو د کمولو لپاره د مستقیم جریان پاور "اړینو لوړو ولټاژونو" ته په اسانۍ سره نه‌شي بدلېدای، د لوډ او جنراترونو احتمالي واټن شاوخوا نیم مایل (۸۰۰ متره) ته را محدود شو.  <ref>{{cite web|url=http://www.engineering-timelines.com/scripts/engineeringItem.asp?id=744|title=Godalming Power Station|publisher=Engineering Timelines|access-date=2009-05-03}}</ref><ref>{{cite news|first=Jasmin|last=Williams|title=Edison Lights The City|publisher=[[New York Post]]|url=http://www.nypost.com/seven/11302007/news/cextra/edison_lights_the_city_514905.htm|access-date=2008-03-31|date=2007-11-30|archive-date=2008-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20080309121533/http://www.nypost.com/seven/11302007/news/cextra/edison_lights_the_city_514905.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|first=Casey|last=Grant|title=The Birth of NFPA|publisher=[[National Fire Protection Association]]|url=http://www.nfpa.org/itemDetail.asp?categoryID=500&itemID=18020&URL=About%20Us/History&cookie%5Ftest=1|access-date=2008-03-31|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071228104759/http://www.nfpa.org/itemDetail.asp?categoryID=500&itemID=18020&URL=About%20Us%2FHistory&cookie_test=1|archive-date=2007-12-28}}</ref><ref>{{cite press release|title=Bulk Electricity Grid Beginnings|publisher=New York Independent System Operator|url=http://www.pearlstreetinc.com/NYISO_bulk_elect_beginnings.pdf|access-date=2008-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090226080753/http://www.pearlstreetinc.com/NYISO_bulk_elect_beginnings.pdf|archive-date=2009-02-26|url-status=dead}}</ref> تر ۱۸۹۰ ز کال پورې د برېښنا صنعت وغوړېد او برېښنايي شرکتونو په متحدو ایالتونو او [[اروپا]] کې (د مستقیم او متناوب جریان) د پاور زرګونه سیستمونه جوړ کړي وو؛ دغه شبکې په اغېزناک ډول د الکتریکي روښنایۍ د تولید لپاره ځانګړې شوې وې. د دغه مهال په جریان کې په متحدو ایالتونو کې د اډیسون او وسټینګهاوس تر منځ په دې تړاو چې د انتقال کوم ډول (مستقیم که متناوب جریان) غوره دی،«د جریانونو جګړې» په نامه پراخې سیالۍ پیل شوې. په ۱۸۹۱ ز کال کې وسټینګهاوس د لوی پاور لومړنی سیستم انسټال کړ چې د یوه الکتریکي موتور د چلولو لپاره ډیزاین شوی و او یوازې الکتریکي روښنایي یې نه تولیدوله. دغه انسټال شوی سیستم د کلوراډو په ټیولورایډ کې یوه ۱۰۰ هارس‌پاوره (۷۵ کیلو واټه) سنکرون موتور ته قوت (پاور) ورکاوه او دا موتور د ټسلا کمپنۍ د یوه القايي موتور په مرسته چالانېده. د اتلانتیک په بل پلو کې«اسکار وون مېلر»له«لافن ام نېکار»نه «فرانکفورټ ام ماین» ته په فرانکفورټ کې د برېښنايي انجنیرۍ د یوه نندارتون لپاره د ۲۰ کیلو ولټه درې فازه انتقال ۱۷۶ کیلومتري لاین جوړ کړ. په ۱۸۹۵ ز کال کې د تصمیم‌ نیونې تر یوې اوږدې پروسې وروسته، په نیاګارا فالز کې«د اډمز ۱ شمېرې» برېښناکوټ بوفالو ته د ۱۱ کیلو ولټه متناوب جریان لرونکې درې فازه برېښنا لېږد پیل کړ. د نیاګارا فالز د پروژې تر بشپړېدو وروسته، د پاورنویو سیستمونو د الکتریکي لېږد لپاره د متناوب جریان پر ځای مستقیم جریان غوره کړ.<ref>{{cite web|url=http://people.clarkson.edu/~ekatz/scientists/gaulard.html|title=Lucien Gaulard|first=Evgeny|last=Katz|date=2007-04-08|access-date=2008-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20080422072336/http://people.clarkson.edu/~ekatz/scientists/gaulard.html|archive-date=2008-04-22}}</ref><ref>[http://www.edisontechcenter.org/GreatBarrington.html Great Barrington 1886 - Inspiring an industry toward AC power]</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ieee.org/web/aboutus/history_center/stanley.html|title=Alternating Current Electrification, 1886|publisher=IEEE|first=Thomas|last=Blalock|date=2004-10-02|access-date=2008-05-25|archive-date=2008-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308104910/http://www.ieee.org/web/aboutus/history_center/stanley.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=8j5bJ5OkGpgC&pg=PA36|title=Fritz E. Froehlich, Allen Kent, The Froehlich/Kent Encyclopedia of Telecommunications: Volume 17, page 36|date=December 1998|isbn=9780824729158|access-date=2012-09-10|last1=Froehlich|first1=Fritz E.|last2=Kent|first2=Allen}}</ref><ref>Petar Miljanic, Tesla's Polyphase System and Induction Motor, Serbian Journal of Electrical Engineering, pp.&nbsp;121–130, Vol. 3, No. 2, November 2006.</ref> == شلمه پېړۍ == === پاور انجنیري او بلوشیویزم === د برېښنا تولید د بلوشیوکانو واک ته رسېدو وروسته ډېر مهم وګڼل شو. لېنن وویل: "کمونېزم ټول هېواد ته د برېښنا رسونې تر څنګ د شوروي ځواک دی". په ۱۹۲۰ز کال کې ګویلرو پلان (GOELRO plan) په صنعتي پروګرام کې د بلوشویکي ازمېښت په توګه پیل شو چې لېنن په‌خپله ګډون په کې درلود. په دغه پروګرام کې ښکېل بل مهم کس «ګلېب کريژيژانوفسکي» و چې په ۱۹۱۰ ز کال کې یې په [[مسکو]] کې د برېښناکوټ په جوړولو کې ونډه لرله. ده له ۱۸۹۷ز کال را وروسته له لېنن سره پېژندل او دا هغه مهال و چې دواړه د کارګرانو د آزادۍ لپاره د مبارزې د اتحادیې د سنټ پټرزبورګ په برخه کې یوځای وو.<ref>{{cite book|last=Vladimir|first=Lenin|title=Our Foreign and Domestic Position and Party Tasks|year=1920|location=Moscow|url=http://www.marxists.org/archive/lenin/works/1920/nov/21.htm|quote=Communism is Soviet power plus the electrification of the whole country, since industry cannot be developed without electrification.}}</ref> == ځواک – قوت (پاور) == پاورانجنیري د برېښنا له تولید، لېږد، وېش‎، کارولو او د ګڼو اړوندو دستګاوو له ډیزاین سره سروکار لري. په دغو دستګاوو کې ترانسفرمرونه، الکتریکي جنراتورونه، الکتریکي موتورونه او پاور الکترونیکونه شاملېږي. پاورانجنیران ښايي پر داسې سیستمونو کار وکړي چې له برېښنايي شبکې سره تړلي نه وي. دغه پاور سیسمتونه له شبکې بهر پاور سیستمونه بلل کېږي او ښايي د کارولو لپاره د بېلابېلو دلایلو پر بنسټ د شبکه‌يي سیستمونو په پرتله لومړیتوب ولري، د بېلګې په توګه: په لرو پرتو ځایونو کې ښايي یوه کان ته له شبکې سره د نښلېدو پر ځای د خپلې برېښنا تولید ارزانه پریوزي. == ډګرونه (برخې) == «برېښنايي تولید» د هغو وسایلو انتخاب، ډیزاین او جوړښت رانغاړي چې انرژي له لومړنۍ بڼې نه برېښنايي بڼې ته بدلوي. «د برېښنايي پاور انتقال» د لوړ ولټاژ لېږدوونکو لینونو او د وسایلو سب‌سټېشنونو ته اړتیا لري، تر څو د تولید او توزېع له سیسمتونو سره وصل شي. د لوړ ولټاژ د مستقیم جریان سیستمونه، د برېښنايي شبکې یوه جوړوونکې برخه ده. «د برېښنا د وېش انجنیري» له سب‌سټېشن نه تر وروستي پېرودونکي پورې د پاور سیستم عناصر رانغاړي. «د پاور سیستم خوندیتوب» د هغو لارو چارو څېړنه ده، چې د برېښنايي پاور یو سیستم ښايي له کاره ولوېږي، په دې برخه کې یې د دغسې خرابیو د تشخیص او کمولو لارې چارې څېړل کېږي. په ډېریو پروژو کې باید پاور انجنیر له ډېرو نورو څانګو، لکه:  له سیول او میخانيکي انجنیرانو، د چاپېریال له متخصصانو، حقوقي او مالي پرسونل سره همغږی وي. د لویو پاور سیستمونو پروژې، لکه:  لوی برېښناکوټونه ښايي د پاور انجنیرانو تر څنګ د ډيزاین ډېر شمېر متخصصانو ته هم اړتیا ولري. د پاور سیستمونو د انجنیرۍ په بېلابېلو مسلکي کچو کې، انجنیر د برېښنايي انجنیرۍ د مهارتونو په اندازه اداري او اجرائيي مهارتونو ته هم اړتیا لري. == مسلکي ټولنې او د نړیوال معیار ادارې == په بریتانیا او متحدو ایالتونو دواړو کې له ډېره وخته راهیسې د سیول او میخانیک انجنیرانو لپاره مسلکي ټولنې شته دي. د برېښنايي انجیرانو مؤسسه (IEE) په ۱۸۷۱ ز کال کې په انګلستان کې او د امریکا د برېښنايي انجنیرانو مؤسسه (AIEE) په ۱۸۸۴ ز کال کې په امریکا کې جوړه شوه. دغو مؤسسو د برېښنا د اړوندې پوهې په تبادله او د برېښنايي انجنیرۍ د زده‌کړو په پراختیا کې مرسته وکړه. په نړیواله کچه د الکترو تخنیک نړیوال کمیسیون، چې په ۱۹۰۶ز کال کې جوړ شو، د پاور انجنیرۍ لپاره سټنډرډونه جوړوي، له ۱۷۲ هېوادونو نه د الکترو تخنیک ۲۰۰۰۰ متخصصان لري او نړیوالې ځانګړنې(مشخصات) د عمومي توافق له مخې پنځوي. == سرچینې == tgp0r3wgbtnb82rjn3ly8wtubv274h1 0 58827 369131 368150 2026-09-22T22:29:55Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369131 wikitext text/x-wiki اقتصادي وده په یوه وخت کې د یوه هېواد په اقتصادي نظام کې د تولید شوو توکو او چوپړتیاوو د انفلاسیون سره سم د بازار په ارزښت کې د زیاتوالي یا ښه والي په توګه تعریف کېږي. احصایه پوهان په دودیزه توګه دا ډول وده د واقعي ناخالص کورني تولید (یا واقعي جی ډي پي) په سلنه کې د زیاتوالي په بڼه محاسبه کوي. <ref>[http://www.statista.com/statistics/197039/growth-of-the-global-gross-domestic-product-gdp/ Statistics on the Growth of the Global Gross Domestic Product (GDP) from 2003 to 2013], IMF, October 2012. - "Gross domestic product, also called GDP, is the market value of goods and services produced by a country in a certain time period."</ref> وده په معمول ډول د واقعي شرایطو پر بنسټ– یعنې د انفلاسیون سره سم د شرایطو پر بنسټ – محاسبه کېږي ترڅو د تولید شوو توکو پر قمیت د انفلاسیون بدلوونکې اغېزي لرې کړي. د اقتصادي ودې محاسبه د ملي عاید د محاسبې پر بنسټ ترسره کېږي. لکه څنګه چې اقتصادي وده د ناخالص کورني تولید (جي ډي پي) په کلنۍ سلنه کې د بدلون له مخې اندازه کېږي، دا تګلاره خپلې ګټې او نیمګړتیاوې له ځانه سره لري. د هېوادونو د اقتصادي ودې کچه په عمومي ډول د GDP او د نفوس د نسبت (سرانه عاید)  په پرتله کولوسره ترسره کېږي.  <ref name="Bjork 1999 251">{{Harvnb|Bjork|1999|p=251}}</ref><ref name="Bjork 1999">{{Harvnb|Bjork|1999|p=67}}</ref> د یوې مودې په اوږدو کې د لومړي او وروستي کال ترمنځ په GDP کې د ودې هندسي کلنۍ کچې ته  د "اقتصادي ودې کچه" ویل کېږي. د دې مودې په اوږدو کې د ودې دا کچه د GDP د اوسط کچې حرکت وړاندې کوي او د دې حرکت په شاوخوا کې د GDP هر ډول نوسانات په نظر کې نه نیول کېږي.   اقتصاد پوهان د هغه اقتصادي ودې لوړوالي ته چې د عواملو د اغېزمنې کارونې (لکه  د کار، د فزیکي پانګې، د انرژۍ یا د موادو د مولدیت د زیاتوالی) په پایله کې را منځ ته شي، پیاوړې وده وایي. د دې پر وړاندې، که چېرته د GDP وده د عواملو د زیاتوالي (د بېلګې په توګه د نفوس د زیاتوالي، یا د نویو سيمو د زیاتوالي) په پایله کې را منځ ته شي، دې ته پراخه وده ویل کېږي.  <ref>{{cite book|title=The Way It Worked and Why It Won't: Structural Change and the Slowdown of U.S. Economic Growth|last=Bjork|first=Gordon J.|year=1999|publisher=Praeger|location=Westport, CT; London|isbn=978-0-275-96532-7|pages=[https://archive.org/details/wayitworkedwhyit0000bjor/page/2 2, 67]|url=https://archive.org/details/wayitworkedwhyit0000bjor/page/2}}</ref> د نویو توکو او چوپړتیاوو را منځ ته کېدل هم اقتصادي وده پیاوړې کوي. دا کار په دوامداره توګه پېښېږي، لکه څرنګه چې په متحده ایالاتو کې په ۲۰۱۳ کال کې کې شاوخوا ۶۰ سلنه د مستهلکینو لګښت په هغو توکو او چوپړتیاوو باندې شوی و چې په ۱۸۶۹ کال کې نه وي.  <ref>{{cite book|title=The Rise and Fall of American Growth|url=https://archive.org/details/risefallofameric0000gord_w5w7|last=Gordon|first=Robert J.|year=2016|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, NJ USA|isbn=978-0-691-14772-7|pages=[https://archive.org/details/risefallofameric0000gord_w5w7/page/38 38]–39|quote=Share of spending on categories that existed in 1869 [...]}}</ref> == سنجش (محاسبه) == د اقتصادي ودې کچه د GDP د هغې ډېټا پر بنسټ محاسبه کېږي چې د هېوادونو د احصایوي ادارو له خوا اټکل کېږي. د سرانه GDP د ودې کچه د GDP او د وګړو د هغې ډېټا له مخې محاسبه کېږي چې د شنونکو په شننه کې په لومړیو او وروستیو دورو کې شامله وي.  == اوږد مهاله وده == د هېوادونو په پرتله د ژوند معیارونه په پراخه کچه توپیر لري او همدارنګه د وخت په تېریدو د ژوند په معیارونو کې بدلون د دهېودانو په پرتله په پراخه کچه بدلون مومي. لاندې یو داسې جدول وړاندې شوی چې د کس پر سر GDP او د هر کس پر سر د GDP وده په ټاکلو هېوادونو کې د ۱۰۰ کلونو په موده کې وړاندې کوي. د کس پر سر GDP دېټا د انفلاسیون په پر بنسټ تنظیم شوې ده، چې له همدې امله "واقعي" بڼه لري.  د کس پر سر GDP (چې په عامه توګه هغه ته سرانه GDP هم ویل کېږي) د هېواد په نفوس باندې د ټول هېواد GDP له تقسیم څخه لاس ته راځي او سرانه GDP د مفهوم له اړخه د "اوسط عاید" سره ورته والی لري. {| class="wikitable" | colspan="5" | د هېواد پر بنسټ اقتصادي وده<ref>{{cite book|last=Mankiw|first=Gregory|date=2011|title=Principles of Macroeconomics|edition=6th|page=[https://archive.org/details/principlesofmacr00mank/page/236 236]|isbn=978-0538453066|url=https://archive.org/details/principlesofmacr00mank/page/236}}</ref> |- | '''هېواد''' | '''دوره''' | '''د دورې په پیل کې سرانه واقعي''' GDP | '''د دورې په پای کې سرانه واقعي''' GDP | '''د ودې کلنۍ کچه''' |- | '''چاپان''' |۱۸۹۰ - ۲۰۰۸ |۱۵۰۵ ډالر |۳۵۲۲۰ ډالر |۲.۷۱ سلنه |- | '''برازیل''' |۱۹۰۰ – ۲۰۰۸ |۷۹۹ ډالر |۱۰۰۷۰ ډالر |۲.۴۰ سلنه |- | '''مکسیکو''' |۱۹۰۰ – ۲۰۰۸ |۱۱۵۹ ډالر |۱۴۲۷۰ ډالر |۲.۳۵ سلنه |- | '''آلمان''' |۱۸۷۰ – ۲۰۰۸ |۲۱۸۴ ډالر |۳۵۹۴۰ ډالر |۲.۰۵ ډالر |- | '''کاناډا''' |۱۸۷۰ – ۲۰۰۸ |۲۳۷۵ ډالر |۳۶۲۲۰ ډالر |۱.۹۹ ډالر |- | '''چین''' |۱۹۰۰ – ۲۰۰۸ |۷۱۶ ډالر |۶۰۲۰ ډالر |۱.۹۹ سلنه |- | '''متحده ایالات''' |۱۸۷۰ – ۲۰۰۸ |۴۰۰۷ ډالر |۴۶۹۷۰ ډالر |۱.۸۰ سلنه |- | '''ارجنټاین''' |۱۹۰۰ – ۲۰۰۸ |۲۲۹۳ ډالر |۱۴۰۲۰ ډالر |۱.۶۹ سلنه |- | '''بریتانیا''' |۱۸۷۰ – ۲۰۰۸ |۴۸۰۸ ډالر |۳۶۱۳۰ ډالر |۱.۴۷ سلنه |- | '''هند''' |۱۹۰۰ – ۲۰۰۸ |۶۷۵ ډالر |۲۹۶۰ ډالر |۱.۳۸ سلنه |- | '''اندونیزیا''' |۱۹۰۰ – ۲۰۰۸ |۸۹۱ ډالر |۳۸۳۰ ډالر |۱.۳۶ سلنه |- | '''بنګلادېش''' |۱۹۰۰ – ۲۰۰۸ |۶۲۳ ډالر |۱۴۴۰ ډالر |۰.۷۸ سلنه |} په ښکاره توګه په کلنۍ GDP کې لږ وده د وخت په تېرېدو سره په GDP کې د لویو بدلونونو لامل کېږي.  د بېلګې په توګه، په پورتني جدول کې، په بریتانیا کې په ۱۸۷۰ کال کې سرانه GDP ۴۸۰۸ ډالر وه. په همدې مهال په متحده ایالاتو کې سرانه GDP ۴۰۰۸ ډالر وه چې نږدې ۲۰ سلنه د بریتانیا په پرتله کمښت بیانوي. خو په ۲۰۰۸ کال کې دې شمېرو بدلون موندلی دی: په بریتانیا کې سرانه GDP ۳۶۱۳۰ ډالر او په متحده ایالاتو کې ۴۶۹۷۰ ډالر ښودل شوي دي، په بل عبارت، په متحده ایالاتو کې سرانه  GDP د بریتانیا په پرتله ۳۰ سلنه زیاتوالی ښیي. د پورته جودل له مخې، دا په دې معنی ده چې په متحده ایالاتو کې سرانه GDP  په اوسط ډول په کال کې ۱.۸۰ سنله او په بریتانیا کې ۱.۴۷ سلنه وده کړې ده. نو په کال کې د ناخالص تولید په وده کې لږ توپیر د څو نسلونو په موده کې د دوامداره ودې په پایله کې د لوی توپیر لامل کېږي. دې لیدلوري او نورو مشاهدو ډېری اقتصاد پوهان دې ته متوجه کړي دي چې د GDP وده د لوی اقتصاد د په برخه کې د یوې اړین لامل په توګه په پام کې ونیسي: <blockquote>... که چېرته موږ د حکومت د پالیسیو په اړه چې ان د اوږدمهاله ودې په کچه لږ اغیزې کولای شي، پوه شو، موږ د ژوند د معیارونو په ښه والي کې چې د لوی اقتصاد د ټول شالید پر بنسټ د نوساناتو ضد پالیسیو او کره سمون د شنني پر مټ وړاندې شوې دي، مرسته کولای شو. اقتصادي وده د لوی اقتصاد هغه برخه ده چې لوی ارزښت لري.  <ref name=":0">{{cite book|last1=Barro|first1=Robert|first2=Xavier|last2=Sala-i-Martin|date=2004|title=Economic Growth|edition=2nd|page=6|asin=B003Q7WARA}}</ref></blockquote> === وده او نوښت === د مشاهدو پر بنسټ، د اقتصادي نظام پراخوالی د GDP وده تر اغېز لاندې راولي. د هېوادنو په کچه GDP د ودې او د GDP ترمنځ اړیکه په یو ځانګړي وخت کې محدبه بڼه لري. د GDP پر مټ د ودې زیاتوالی اعظمي حالت ته رسېږي و بیا نزولي بڼه اخلي. په دې ځای کې ځینې اعظمي ارزښتونه شتون لري. دا په حقیقت کې د منځنۍ کچي- د عاید دام یا د ثابت متوسط عاید حالت نه دی. دا حالت هم په پرمختللو او هم په پرمختلونکو اقتصادي نظامونو کې تر سترګو شوی دی.هغه هیوادونه چې دا ځانګړتیا لري د دودیزې ودې د هېودانو په محدوده راځي. د اعظمي حالت د تخنیکي او پالیسي نوښتونو پر مټ دوام موندلای شي او له دې امله ځینې هېوادونه د نوښت د ودې محدودې ته ننوځي چې د لوړې کچې ارزښتونو له ځانه سره لري.  <ref name=":0" /> == د سرانه GDP ودې ټاکونکي عوامل == د ملي عاید په محاسبه کې، سرانه محصول د لاندې فکتورونو په کارولو سره محاسبه کېږي: د کار د ځواک د هر واحد محصول (د کار مولدیت)، کاري ساعتونه (شدت)، د سن له مخې د وړ کارکوونکو سلنه چي عملاً کار کوي (د ګډون کچه) او د ټول نفوس په پرتله د سن له مخې د وړ کارکوونکو تناسب (ډیموګرافیک). "د GDP / نفوس د بدلون کچه د څلورو محتولینو مجموعه جمع د متقاطع حاصل ضرب ده. <ref>{{Harvnb|Bjork|1999|p=68}}</ref> د اوږد مهاله اقتصادي ودې او په تولید کې د لنډ مهاله اقتصادي بدلونونو ترمنځ د اقتصاد پوهانو له نظره توپیر شته. په اقتصادي وده کې لنډ مهاله بدلون د اقتصادي نوساناتو په نوم یادېږي. په عمومي توګه، اقتصاد پوهان په اقتصادي نوساناتو کې  ښکته او پورته حرکتونه د مجموعي تقاضا د بدلونونو د پایلې له امله په ګوته کوي. برعکس، اقتصادي وده د ساختاري لاملونو لکه تکنالوژي د ودې او تولید د عواملو د تجمع له امله په تولید کې له اوږد مهاله حرکت سره تړاو لري. === مولدیت === د کار د ځواک په مولدیت کې زیاتوالی (د کار ځواک او د هغه په پایله کې د محصول نسبت) له تاریخي اړخه د سرانه واقعي اقتصادي ودې ترټولو با ارزښته سرچینه ګڼل شوې ده. " د MIT پوهنتون پروفیسور رابرټ سولو په یوه مشهور اټکل کې، دې پایلې ته ورسیده چې تکنالوژیکي پرمختګ د متحده ایالاتو د سرانه عاید په اوږدې مهاله زیاتوالي کې ۸۰ سلنه ونډه درلوده، چې د پانګې په برخه کې پانګونې یوازې ۲۰ سلنه زیاتوالی را منځ ته کړئ و.  <ref name="Bjork 1999 pp">{{Harvnb|Bjork|1999|pp=}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Roubini|first1=Nouriel|last2=Backus|first2=David|work=Lectures in Macroeconomics|year=1998|title=Productivity and Growth|url=http://pages.stern.nyu.edu/~nroubini/NOTES/CHAP4.HTM#topic2}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Wang|first1=Ping|title=Growth Accounting|year=2014|page=2|url=http://pingwang.wustl.edu/Econ472/Growth%20Development-V.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140715173535/http://pingwang.wustl.edu/Econ472/Growth%20Development-V.pdf|archive-date=2014-07-15}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Corry|first1=Dan|last2=Valero|first2=Anna|last3=Van Reenen|first3=John|title=UK Economic Performance Since 1997|date=Nov 2011|url=http://cep.lse.ac.uk/conference_papers/15b_11_2011/CEP_Report_UK_Business_15112011.pdf|postscript=<" The UK‟s high GDP per capita growth was driven by strong growth in productivity (GDP per hour), which was second only to the US .">}}</ref><ref name="Kendrick_1961">{{cite book|title=Productivity Trends in the United States|last=Kendrick|first=John W.|year=1961|publisher=Princeton University Press for NBER|page=3|url=https://www.nber.org/chapters/c2236.pdf}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Krugman|first=Paul|title=The Myth of Asia's Miracle|year=1994|journal=Foreign Affairs|volume=73|issue=6|pages=62–78|url=https://www.foreignaffairs.com/articles/asia/1994-11-01/myth-asias-miracle|doi=10.2307/20046929|jstor=20046929}}</ref> په مولدیت کې زیاتوالی د توکو د واقعي کمښت لامل کېږي. د شلمې پېړۍ په اوږدو کې د ډېرو توکو واقعي قیمت ۹۰ سلنه کم شوی دی. <ref>{{cite book|title=Inside the Black Box: Technology and Economics|last=Rosenberg|first=Nathan|year=1982|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, New York|isbn=978-0-521-27367-1|page=[https://archive.org/details/insideblackboxte00rose/page/258 258]|url=https://archive.org/details/insideblackboxte00rose/page/258}}</ref> په دودیز دول اقتصادي وده د انساني او فزیکي پانګې د تجمع او د تولیداتو زیاتوالی او د نوي توکو را منځ ته کېدو ته ويل کېږي چې د تکنالوژیکي نوښت په پایله کې را منځ ته کېږي. همدارنګه د کار په ځواک کې لا زیات وېش (تخصص) هم د مولدیت د زیاتوالي لپاره بنسټیز ګڼل کېږي. <ref name="Lucas1988">{{cite journal|last=Lucas|first=R. E.|year=1988|title=On the Mechanics of Economic Development|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-monetary-economics_1988-07_22_1/page/n8|journal=[[Journal of Monetary Economics]]|volume=22|issue=1|pages=3–42|doi=10.1016/0304-3932(88)90168-7|s2cid=154875771}}</ref><ref>{{cite book|title=Capitalism: A complete understanding of the nature and value of human economic life|url=https://archive.org/details/capitalismtreati0000reis|last=Reisman|first=George|year=1998|isbn=0-915463-73-3|publisher=Jameson Books}}</ref> د صنعتي کېدو څخه وړاندې تکنالوژیکي پرمختګ د نفوس د زیاتوالي لامل شو، چې د خوراکي توکو د عرضي اونورو سرچینو پر بنسټ کنټرول کېده، چې سرانه عاید د محدودیت لامل شو چې دا حالت د مالتوس د ناورین په نوم یادېږي. د صنعتي انقلاب په ترڅ کې چټکه اقتصادي وده د پام وړ وه ځکه چې دا وده د نفوس تر ودې ډېره وه چې د مالتوس د ناورین څخه یې د خلاصون لاره وړاندې کړه. هغه هېوادونه چې د صنعتي کېدو په لور روان شول، په پایله کې متوجه شول چې د نفوس وده یې په کراره روانه ده، چې دې پېښې ته دیموګرفیک یا جمعیتي لېږد ویل کېږي.  <ref name="Galor (2005)">{{cite book|last=Galor|first=Oded|year=2005|chapter=From Stagnation to Growth: Unified Growth Theory|title=Handbook of Economic Growth|volume=1|pages=171–293|publisher=Elsevier|chapter-url=https://ideas.repec.org/h/eee/grochp/1-04.html}}</ref><ref>{{cite book|title=A Farewell to Alms: A Brief Economic History of the World|last=Clark|first=Gregory|year=2007|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-12135-2|postscript=Part I: The Malthusian Trap|url=https://archive.org/details/farewelltoalmsbr00clar}}</ref><ref>{{Harvnb|Clark|2007|pp=Part 2: The Industrial Revolution}}</ref> د مولدیت لوړوالی سرانه اقتصادي ودې په برخه کې لوی عامل ګڼل کېږي – چې دا حالت په ځانګړې توګه د ۱۹ پېړۍ له نیمایي را په دې خوا ثابت شوی دی. په شلمه پېړۍ کې د کاري ځواک، موادو، انرژۍ او ځمکې په هر واحد کې د حاصل د زیاتوالي (د یو شي لپاره لږ په کار اچول شوی عامل) په اقتصادي وده کې لویه ونډه درلوده. د تولید د ودې تعادل د ډیرو عواملو د کارولو څخه منځ ته راغلی دی. د دواړه بدلونونه د حاصل د زیاتوالي لامل کېږي. د تولید په زیاتوالي کې پخوانیو ورته تولید شوي توکي او نوي توکي او خدمات شامل وو. <ref name="nber.org">Kendrick, J. W. 1961 "[https://www.nber.org/books/kend61-1 Productivity trends in the United States]," Princeton University Press</ref> د صنعتي انقلاب په ترڅ کې، په تولید کې میکانیزه تګلارو د لاسي تګلارو د ځای نیولو پیل وکړ او نویو بهیرونو د کیمیاوي موادو، اوسپنې، پولادو او نورو محصولاتو تولید منظم کړ. ماشيني وسایلو د فلزي پرزو ارزانه توليد شونې کړ، چې په پایله کې یې د پرزو د تبادلې وړتیا لوړه شوه.<ref name="Landes1969">{{cite book|title=The Unbound Prometheus: Technological Change and Industrial Development in Western Europe from 1750 to the Present|last=Landes|first=David. S.|author-link=David Landes|year=1969|publisher=Press Syndicate of the University of Cambridge|location=Cambridge, New York|isbn=978-0-521-09418-4}}</ref><ref name="Houndshell_1984">{{Hounshell1984}}</ref> د دویم صنعتي انقلاب په ترڅ کې، د مولدیت د ودې لوی لامل د انساني او حیواني ځواک پر ځای د ماشیني ځواک کارول وو.  همدارنګه د بخار په واسطه د برېښنا تولید او د داخلي احتراق ماشینونو د باد او اوبو د محدودې بریښنا ځای ونیو چې د برېښنا په زیاتوالي کې یې د د پام وړ ونډه درلوده. له دې تعویض راهیسې، د انرژي د اوښتون په اغېزمنتیا کې د دوامداره پرمختګ له امله د برېښنا ټولیز پراخوالی لاس ته راغی. اتومات کېدل، ترانسپورتي زېربناوې (کانالونه، د اورګاډي پټلۍ، او لویې لارې)، نوي مواد لکه (پولاد) او برېښنا چې د بخار او د داخلي احتراق د ماشینونو او د نورو سرچینو څخه لاس ته راتلل، د مولدیت د نورو تاریخي اغېزمنو سرچینو په توګه شمېرل کېږي. میکانیزه کرهڼه او علمي کرهڼه لکه  د کیمیاوي سرې کارول او مالداري او د چرګانو مدیریت او شین انقلاب د مولدیت له نورو پرمختګونو څخه ګنل کېږي. برقي ماشینونه د بدلېدونکو پرزو او برخو په وړتیا سره ډله ییز تولید ته لاره هواره کړه چې اوس هم په عمومي ډول کارول کېږي.  <ref name="Ayres-Warr2004">{{Cite journal|last1=Ayres|last2=Warr|first1=Robert U.|first2=Benjamin|title=Accounting for Growth: The Role of Physical Work|year=2004|url=http://www.abundancedebunked.com/downloads/Ayres-TheRoleOfPhysicalWork.pdf|access-date=2012-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170116171105/http://www.abundancedebunked.com/downloads/Ayres-TheRoleOfPhysicalWork.pdf|archive-date=2017-01-16|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Grubler|first1=Arnulf|title=The Rise and Fall of Infrastructures|year=1990|url=http://www.iiasa.ac.at/Admin/PUB/Documents/XB-90-704.pdf}}</ref><ref>{{cite book|title=The Transportation Revolution, 1815–1860|url=https://archive.org/details/transportationre0004geor_u5n9|last=Taylor|first=George Rogers|isbn=978-0873321013|year=1951}}</ref> د نولسمې پېړۍ په وروستیو کې د اورګاډي پټلۍ، د بخار کښتۍ، د اس-بګیو په ډول رېبونکي او د کښت د را ټولولو ماشینونه او د بخار-په-ځواک فابریکې د مولدیت د لوړوالي له نورو لویو سرچینو څخه وې. د پولادو جوړولو د ارزانه بهیر منځ ته راتګ د میکانیزه کولو او ترانسپورت لپاره خورا اړین و. د نولسمې پېړۍ په وروستیو کې هم نرخونه او د اونۍ کاري ساعتونه د تولید او ترانسپورت په برخه کې د لږ کاري ځواک، موادو او انرژۍ د کارلو له امله را ټيت شول خو واقعی معاشونه لوړ شول چې کارګرانو ته یې د غوره خوراکي سیستم، استهلاکي توکو او غوره کورونو د پېرودلو لپاره لاره هواره کړه.  <ref name="Wells_1890">{{cite book|title=Recent Economic Changes and Their Effect on Production and Distribution of Wealth and Well-Being of Society|last=Wells|first=David A.|year=1890|publisher=D. Appleton and Co.|location=New York|isbn=978-0543724748|url=https://archive.org/details/recenteconomicc01wellgoog}}</ref><ref>{{cite book|title=A New Economic View of American History|last1=Atack|first1=Jeremy|last2=Passell|first2=Peter|year=1994|publisher=W.W. Norton and Co.|location=New York|isbn=978-0-393-96315-1|url=https://archive.org/details/neweconomicviewo00atac}}</ref> ډله ییز تولید د ۱۹۲۰ کال په اوږدو کې د مازاد تولید (له تقاضا څخه پورته) لامل شو، چې د ۱۹۳۰ لسیزې د ستر ناورین له لاملونو څخه ګڼل کېده. له ستر ناورین څخه وروسته، اقتصادي وده بېرته پیل شوه، چې د شته توکو او چوپړتیاوو لکه موټرونو، ټیلیفونونو، راډیوګانو، برېښنا او د کور د وسایلو لپاره یې د تقاضا د زیاتوالي په برخه کې مرسته وکړه. په نویو توکو او چوپړتیاوو کې ټلویزیون، ایرکنډېشن او سوداګریزو الوتنو (له ۱۹۵۰ کال وروسته) ګډون درلود چې نوې تقاضا يې را منځ ته کړه او د کاري اونۍ د ثبات لامل شول. د لویو لارو د بنسټونو جوړولو هم د دویمې نړیوالې جګړې څخه وروسته د ودې په برخه کې او همدارنګه د تولید او کیمیاوي صنعت په برخه کې پر پانګې اچونه کې مرسته وکړه. د دويمي نړیوالې جګړې څخه وروسته اقتصادي نظام همدارنګه په ټوله نړۍ کې په ځانګړې توګه په منځني ختیځ کې د تیلو له لویو موندنو څخه ګټه واخیسته. د جان ډبلیو کیندریک د اټکل پر بنسټ، د ۱۸۸۹ څخه تر ۱۹۵۷ کال پورې د متحده ایالاتو په سرانه ناخالص تولید کې دری پر څلورمه برخه زیاتوالی د مولدیت د لوړوالي په پایله کې را منځ ته شو. <ref>{{cite book|title=Mass Production, the Stock Market Crash and the Great Depression|last=Beaudreau|first=Bernard C.|year=1996|publisher=Authors Choice Press|location=New York, Lincoln, Shanghi}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Moore|first1=Stephen|last2=Simon|first2=Julian|title=The Greatest Century That Ever Was: 25 Miraculous Trends of the last 100 Years|publisher=The Cato Institute|journal=Policy Analysis, No. 364|date=December 15, 1999|url=http://www.cato.org/pubs/pas/pa364.pdf}}[[Diffusion curve|Diffusion curves]] for various innovations start at Fig. 14</ref><ref>{{cite book|title=A Great Leap Forward: 1930s Depression and U.S. Economic Growth|url=https://archive.org/details/greatleapforward0000fiel|last1=Field|first1=Alexander J.|year=2011|publisher=Yale University Press|location=New Haven, London|isbn=978-0-300-15109-1}}</ref> د ۱۹۷۳ کال څخه وروسته په متحده ایالاتو کې اقتصادي وده ورو شوه. خو په آسیا کې له هغه وخت راهیسې وده پیاوړې ده چې له [[جاپان]] څخه پیل او د ودې څلورو آسیایي پړانګانو، چین، سوېل ختیځه آسیا، د هند وچين او آسیا د [[آرام سمندر]] هېوادو ته خپره شوه. د سویلي کوریا سرانه GDP په ۱۹۵۷ کال کې د [[ګانا]] په پرتله ټیټه وه، خو په ۲۰۰۸ کال کې ۱۷ ځله د ګانا په پرتله لوړه وه. د ۱۹۸۰ لسیزې له وروستیو راهیسې د جاپان اقتصادي وده د پام وړ کمزورې شوې ده. <ref>[https://research.stlouisfed.org/fred2/series/USARGDPC St. Louis Federal Reserve] Real GDP per capita in the U.S. rose from $17,747 in 1960 to $26,281 in 1973 for a growth rate of 3.07%/yr. Calculation: (26,281/17,747)^(1/13). From 1973 to 2007 the growth rate was 1.089%. Calculation: (49,571/26,281)^(1/34) From 2000 to 2011 average annual growth was 0.64%.</ref><ref name="MarketWatch 2019">{{cite web|title=Semiconductor Foundry Market: 2019 Global Industry Trends, Growth, Share, Size and 2021 Forecast Research Report|website=MarketWatch|date=2019-11-28|url=https://www.marketwatch.com/press-release/semiconductor-foundry-market-2019-global-industry-trends-growth-share-size-and-2021-forecast-research-report-2019-11-28|access-date=2019-12-20|تاريخ الأرشيف=2019-12-20|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20191220172649/https://www.marketwatch.com/press-release/semiconductor-foundry-market-2019-global-industry-trends-growth-share-size-and-2021-forecast-research-report-2019-11-28|url-status=dead|خونديځ نېټه=2019-12-20|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20191220172649/https://www.marketwatch.com/press-release/semiconductor-foundry-market-2019-global-industry-trends-growth-share-size-and-2021-forecast-research-report-2019-11-28|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20191220172649/https://www.marketwatch.com/press-release/semiconductor-foundry-market-2019-global-industry-trends-growth-share-size-and-2021-forecast-research-report-2019-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20191220172649/https://www.marketwatch.com/press-release/semiconductor-foundry-market-2019-global-industry-trends-growth-share-size-and-2021-forecast-research-report-2019-11-28}}</ref><ref>[https://www.independent.co.uk/news/education/education-news/leading-article-africa-has-to-spend-carefully-407666.html Leading article: Africa has to spend carefully] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110513090857/http://www.independent.co.uk/news/education/education-news/leading-article-africa-has-to-spend-carefully-407666.html |date=2011-05-13 }}. The Independent. July 13, 2006.</ref><ref>Data refer to the year 2008. $26,341 GDP for Korea, $1513 for Ghana. ''World Economic Outlook Database – October 2008''. [[International Monetary Fund]].</ref> د ۱۹ پېړۍ په اوږدو کې په متحده ایالاتو کې مولدیت په زیاتیدونکي کچه وده وکړه او د شلمې پېړۍ په لومړیو او منځنیو لسیزو کې خورا ګړندۍ وه. د ټیکنالوژیکي نوښت په کچه کې د چټکتیا له امله چې د مور د قانون په نوم یادېږي، د متحده ایالاتو د مولدیت وده د شلمې پیړۍ په پای کې د ۱۹۹۶ – ۲۰۰۱۴ کلونو تر منځ اعظمي کچې ته ورسېده، د ۲۰۰۴ کال څخه وروسته د متحده ایالاتو د مولدیت وده د ۱۹۷۲ – ۱۹۹۶ کلونو ټیټې کچې ته راستانه شوه.<ref>{{Cite journal|last1=Kendrick|first1=John|title=U.S. Productivity Performance in Perspective, Business Economics, October 1, 1991|url=https://archive.org/details/sim_business-economics_1991-10_26_4/page/7|journal=Business Economics|volume=26|issue=4|pages=7–11|year=1991|jstor=23485828}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Field|first=Alezander J.|title=U.S. Economic Growth in the Gilded Age, Journal of Macroeconomics 31|year=2007|pages=173–90|url=http://www.scu.edu/business/economics/research/upload/field_macroecon_2009.pdf|access-date=2021-12-28|archivedate=2016-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160108181103/http://www.scu.edu/business/economics/research/upload/field_macroecon_2009.pdf}}</ref><ref>{{Cite journal|url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-economic-history/article/technological-change-and-us-productivity-growth-in-the-interwar-years/99E3F7A9C33CA30278F06C1442A913E3|title=Technological Change and Economic Growth the Interwar Years and the 1990s|last=Field|first=Alexander|journal=The Journal of Economic History|year=2004|volume=66|issue=1|pages=203–236|doi=10.1017/S0022050706000088|ssrn=1105634|s2cid=154757050}}</ref><ref name="Gordon2000">{{Cite journal|last1=Gordon|first1=Robert J.|title=Interpreting the 'One Big Wave' in U.S. Long Term Productivity Growth|journal=NBER Working Paper No. 7752|date=June 2000|doi=10.3386/w7752|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book|title=Two Centuries of American Macroeconomic Growth From Exploitation of Resource Abundance to Knowledge-Driven Development|last1=Abramovitz|first1=Moses|last2=David|first2=Paul A.|year=2000|publisher=Stanford University|pages=24–5 (pdf pp. 28–9)|url=http://www-siepr.stanford.edu/papers/pdf/01-05.pdf|تاريخ الوصول=2021-12-28|تاريخ الأرشيف=2020-07-31|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200731023437/http://www-siepr.stanford.edu/papers/pdf/01-05.pdf|url-status=dead|لاسرسي نېټه=2021-12-28|خونديځ نېټه=2020-07-31|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20200731023437/http://www-siepr.stanford.edu/papers/pdf/01-05.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20200731023437/http://www-siepr.stanford.edu/papers/pdf/01-05.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731023437/http://www-siepr.stanford.edu/papers/pdf/01-05.pdf}}</ref><ref name="Gordon 2013">{{cite journal|title=U.S. Productivity Growth: The Slowdown Has Returned After a Temporary Revival|journal=International Productivity Monitor, Centre for the Study of Living Standards|date=Spring 2013|last=Gordon|first=Robert J.|volume=25|pages=13–9|url=http://faculty-web.at.northwestern.edu/economics/Gordon/SAN-to-NBER%20Baily-Sharpe%20as%20published_130327.pdf|access-date=2014-07-19|quote=The U.S. economy achieved a growth rate of labour productivity of 2.48 per cent per year for 81 years, followed by 24 years of 1.32 per cent, then a temporary recovery back to 2.48 per cent per cent, and a final slowdown to 1.35 per cent. The similarity of the growth rates in 1891–1972 with 1996–2004, and of 1972–96 with 1996–2011 is quite remarkable.|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140809065612/http://faculty-web.at.northwestern.edu/economics/Gordon/SAN-to-NBER%20Baily-Sharpe%20as%20published_130327.pdf|archive-date=2014-08-09|archivedate=2014-08-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140809065612/http://faculty-web.at.northwestern.edu/economics/Gordon/SAN-to-NBER%20Baily-Sharpe%20as%20published_130327.pdf}}</ref><ref name="Jorgenson&Ho_2014">{{cite web|url=http://www.worldklems.net/conferences/worldklems2014/worldklems2014_Ho.pdf|title=Long-term Estimates of U.S. Productivity and Growth|publisher=World KLEMS Conference|author1=Dale W. Jorgenson|author2=Mun S. Ho|author3=Jon D. Samuels|year=2014|access-date=2014-05-27}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1257/jep.22.1.3|title=A Retrospective Look at the U.S. Productivity Growth Resurgence|journal=Journal of Economic Perspectives|volume=22|issue=1|pages=3–24|author1=Dale W. Jorgenson|author2=Mun S. Ho|author3=Kevin J. Stiroh|year=2008|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite web|url=http://bea.gov/papers/pdf/ip-nipa.pdf|title=Information Processing Equipment and Software in the National Accounts|publisher=U.S. Department of Commerce Bureau of Economic Analysis|author1=Bruce T. Grimm|author2=Brent R. Moulton|author3=David B. Wasshausen|year=2002|access-date=2014-05-15}}</ref> === د تولید د عواملو تجمع === په اقتصاد کې پانګه عمومي ډول فزیکي پانګې ته کله بنسټونه (چې د فزیکي پانګې لویه برخه دي) او تجهیزات چې په سوداګرۍ کې کارول کېږي (لکه ماشینري، د فابریکو تجهیزات، کمپیوټر او د دفترونو تجهیزات، ساختماني وسایل، سوداګریز وسایط، طبي وسایل، او نور) ویل کېږي. د هر کارګر لپاره تر یوې مشخصي کچې د پانګې زیاتوالی د اقتصادي مولدیت د ودې یو مهم لامل ګڼل کېږي. د پانګې د هغه کچي پر بنسټ چې په عملي توګه پکار اچول کېږي؛ او د فرسایش د زیاتېدونکي بار له امله، پانګه د نزولي ګټي د قانون تابع ده. د اقتصاد د تيورۍ د پراختیا په بهیر کې، د عاید وېش د کارګر او د ځمکې او د پانګې د مالکینو ترمنځ انګېرل کېده. په وروستیو لسیزو کې دېر آسیایي هېوادونه شتون لري چې د پانګې د کارولو پر مټ یې په لوړه کچه اقتصادي وده لاس ته راوړې ده. <ref>{{cite book|title=History of Economic Thought: A Critical Perspective|url=https://archive.org/details/isbn_9788120344020|last1=Hunt|first1=E. K.|last2=Lautzenheiser|first2=Mark|publisher=PHI Learning|year=2014|isbn=978-0765625991}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Krugman|first=Paul|year=1994|title=The Myth of Asia's Miracle|url=https://www.foreignaffairs.com/articles/asia/1994-11-01/myth-asias-miracle|journal=Foreign Affairs|volume=73|issue=6|pages=62–78|doi=10.2307/20046929|jstor=20046929}}</ref> د ۱۹ پېړۍ د کار په اونۍ کې د پام وړ کمښت راغی. په متحده ایالاتو کې په ۱۹۲۰ کلونو کې د کار اونۍ په منځني ډول ۴۹ ساعته وه، خو د ۱۹۳۳ کال د ملي صنعت د بیا رغونې قانون د یوې برخې په توګه، ورسته  ۴۰ ساعتونو ته راټیټه شوه (له هغه وروسته چې د اضافي وخت امتیاز پلی شو). <ref>{{Cite web|title=Hours of Work in U.S. History|year=2010|url=http://eh.net/encyclopedia/article/whaples.work.hours.us|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111026075949/http://eh.net/encyclopedia/article/whaples.work.hours.us|archive-date=2011-10-26}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Whaples|first1=Robert|title=The Shortening of the American Work Week: An Economic and Historical Analysis of Its Context, Causes, and Consequences|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-economic-history_1991-06_51_2/page/454|journal=The Journal of Economic History|volume=51|issue=2|pages=454–7|date=June 1991|doi=10.1017/s0022050700039073}}</ref> ډیموګرافیک لاملونه لکه نفوس او د استخدام د تناسب بدلون او د کار ځواک د ګډون کچه کولای شي چې وده تر اغېز لاندې راولي. صنعتي کول د ډیموګرافیک لېږد لامل کېږي چې په هغه کې د زیږون کچه کمېږي او د نفوس اوسط عمر لوړیږي. هغه مېرمنې چې لږ ماشومان لري او د کار موندنې بازار ته غوره لاسرسی لري، په کاري ځواک د ګډون لوړه سلنه لري. د ماشومانو کاري ځواک ته لږه تقاضا شته او ماشومان ډېر کلونه په ښوونځي کې تېروي. په متحده ایالاتو کې په کاري ځواک کې د ښځو د سلنې زیاتوالي په اقتصادي وده کې لویه ونډه لرلې، لکه څرنګه چې د بې بي بومر نسل (۱۹۴۶ – ۱۹۶۴ کلونو نسل) د کار د ځواک په جوړښت کې ونډه درلوده.  <ref name="Bjork 1999 pp2">{{Harvnb|Bjork|1999|pp=}}</ref> == سرچینې == f46vc8wx82598r91zhfu3vsoegw5o1m 0 58860 369126 320992 2026-09-22T22:27:16Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369126 wikitext text/x-wiki لاندې پېښې په ۲۰۰۵ ز کال کې د میاشتو په ترتیب په افغانستان کې رامنځته شوې دي. == د واک چارواکي == * ولسمشر:` حامد کرزی * لومړی مرستیال: احمد ضیاء مسعود * دویم مرستیال: کریم خلیلي * قاضي‌القضات: فضل هادي شینواری == فبروري == د ۲۰۰۵ کال د فبروري په میاشت کې، د امریکا یو سناتور، جان مکین په افغانستان کې د امریکا د متحده ایالاتو له خوا د تلپاتې اډو د جوړولو غوښتونکی شو او ویې ویل چې دا ډول اډې «به د امریکا د خلکو په ګټه وي، ځکه چې موږ په سیمه کې اوږدمهاله امنیتي ګټې لري». <ref name="Senator Calls for Permanent US Military Bases in Afghanistan">[http://www.voanews.com/tibetan/archive/2005-02/2005-02-22, 2005-voa8.cfm Senator Calls for Permanent US Military Bases in Afghanistan] {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Afghan riots bode ill for US long-term plans">{{Cite web |عنوان=Afghan riots bode ill for US long-term plans |نښلېدنه=http://www.afghanemb-canada.net/en/news_bulletin/2005/may/13/Afghan%20riots%20bode%20ill%20for%20US%20long-term%20plans.php |تاريخ الوصول=2021-12-29 |تاريخ الأرشيف=2008-11-20 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20081120151956/http://www.afghanemb-canada.net/en/news_bulletin/2005/may/13/Afghan%20riots%20bode%20ill%20for%20US%20long-term%20plans.php |url-status=dead |سرليک=آرشیف کاپي |لاسرسي نېټه=2021-12-29 |خونديځ نېټه=2008-11-20 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20081120151956/http://www.afghanemb-canada.net/en/news_bulletin/2005/may/13/Afghan%20riots%20bode%20ill%20for%20US%20long-term%20plans.php }}</ref> نوموړي دا خبرې په کابل کې له افغان ولسمشر حامد کرزي سره د لیدنې په مهال هغه وخت وکړي چې د امریکا د سنا د یوه پنځه کسیزه پلاوي په توګه له سیمې څخه یې د امنیتي موضوعګانو په اړه د خبرو اترو لپاره کابل ته سفر کړی و. په دې پلاوي کې د امریکا د هغه وخت سناتور، هیلري کلینټون چې بیا د امریکا د بهرنیو چارو وزیره شوه، هم شامله وه. <ref name="Senator Calls for Permanent US Military Bases in Afghanistan" /> == مارچ == * د مارچ میاشتې په نیماي کې د امریکا د پوځ لوی درستیز جنرال ریچارډ مایرز په کابل کې خبریالانو ته وویل چې د امریکا د بهرنیو چارو وزارت اوس مهال په افغانستان کې د دا ډول دایمي اډو د جوړولو امکان ارزوي. د مارچ د میاشتې په پای کې، د امریکا د متحده ایالاتو پوځ اعلان کړ چې په افغانستان کې یې په خپلو دوو پوځي اډو کې یعنې په بګرام او د کندهار په هوايي ډګر کې یې ۸۳ میلیونه امریکايي ډالر لګولي دي.  <ref name="Afghan riots bode ill for US long-term plans" /> == اپریل == * کابل ته د امریکا د دفاع وزیر، ډونالډ رامزفیلډ د ناڅاپي سفر په ترڅ کې، افغان ولسمشر حامدکرزي په افغانستان کې د امریکا د متحده ایالاتو د پوځي تلپاتې احتمالي شتون موضوع ته اشاره وکړه او ویې ویل چې هغه هم په دې اړه له ولسمشر بوش سره خبرې کړي دي، خو رامزفیلډ په دې اړه چې امریکا به په افغانستان کې تلپاتې پوځي اډې ولري څه و نه ویل، خو دومره یې زیاته کړه چې په دې اړه به وروستی تصمیم سپینه ماڼۍ ونیسي. <ref name="Karzai Hints at Permanent U.S. Military Basing">{{Cite web|url=http://www.commondreams.org/headlines05/0414-05.htm|title=Karzai Hints at Permanent U.S. Military Basing|access-date=2010-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111121340/http://www.commondreams.org/headlines05/0414-05.htm|archive-date=2012-01-11|url-status=dead}}</ref> == مې == * په نیوزویک (NewsWeek) اونیزه کې د امریکايي مستنطقینو له خوا قران ته د سپکاوي په اړه ناسم خپور شوي رپوټ د افغانانو د لاریونونو لامل وګرځېد او دا لاریونونو له ۲۰۰۱ کار اهیسې پر افغانستان باندې د امریکا د تیري نه وروسته تر ټولو ستر لاریون و چې د کابل له حکومت څخه یې غوښت تر څو په افغانستان کې د امریکا د تلپاته پوځي اډو جوړولو ته د رد ځواب ورکړي.  <ref name="Afghan riots bode ill for US long-term plans" /> == جون == * '''د جون ۲۷–''' د امریکا په مشرۍ د سرو کوڅرو عملیات پیل شول. == سرچینې == nc5s8v53i10xp98pgyynq6mvs0892hi 0 58957 369129 275661 2026-09-22T22:27:52Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369129 wikitext text/x-wiki په افغانستان کې په ۲۰۱۶ ز کال کې لاندې پېښې د میاشتو په ترتیب رامنځته شوې دي. == د دولت چارواکي == * ولسمشر: اشرف غني، له ۲۰۱۴ تر اوسه * اجرایه رئیس: عبدالله عبدالله، له ۲۰۱۴ تر اوسه * قاضي القضات: عبدالسلام عظیمي == پېښې == د افغانستان جګړه (له ۲۰۰۱ ز کال تر اوسه پورې) دوام لري. === جنوري === * '''۱ جنوري –''' په کابل کې د یوه رستورانت څنګ ته د موټر بم په چاودنه کې ۲ کسه مړه او ۱۵ نور ټپیان شول.<ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/12077381/Suicide-blast-strikes-Kabul-restaurant-popular-with-foreigners.html|title=Suicide blast strikes Kabul restaurant popular with foreigners|publisher=the telegraph|date=1 January 2016}}</ref> * '''۲ جنوري –''' افغان امنیتي ځواکونو په مزارشریف کې د هند کونسولي ته نږدې له یوې ډلې وسله والو کسانو سره جګړه وکړه. همداشان په همدغه ورځ، له ترهګرۍ سره د مبارزې افغان پولیسو، په نهرسراج ولسوالۍ کې  د طالبانو له زندان څخه ۵۹ بندیان ازاد کړل.<ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/12079506/Battle-near-Indian-consulate-building-in-northern-Afghanistan.html|title=Battle near Indian consulate building in northern Afghanistan|publisher=the telegraph|date=3 January 2016}}</ref><ref name="auto">{{cite web|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2016/02/afghan-forces-raid-another-taliban-prison-in-helmand.php|title=Afghan forces raid another Taliban 'prison' in Helmand|publisher=the long war journal|date=29 February 2016}}</ref> * '''۵ جنوري –''' د هلمند ولایت په مارجه ولسوالۍ کې د هغو پراخو ګډو عملیاتو په ترڅ کې چې د افغانستان د پوځ د ۲۱۵ قل اردو او ایتلافي ځواکونو له خوا پیل شوي و، د امریکا د متحده ایالاتو د ۱۹م SFG د لومړي کنډک د الف ټولي د ځانګړو سرتیرو یو سرتیری مړ او دوه نور ژوبل شول. همداشان په دغو عملیاتو کې ناڅرګند شمېر د افغانستان د ځانګړو ځواکونو سرتیري ووژل شول. په دغو عملیاتو کې د پوځ د ځانګړو عملیاتو یو HH-60 چورلکه هم ویجاړه شوه.<ref>{{Cite news|title=One U.S. soldier killed, two wounded in Helmand province, Afghanistan|language=en-US|work=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/news/checkpoint/wp/2016/01/05/one-u-s-soldier-killed-two-wounded-in-helmand-province-afghanistan/|access-date=2021-08-23|issn=0190-8286}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/news/checkpoint/wp/2016/01/06/pentagon-identifies-army-special-forces-soldier-killed-in-afghanistan/|title=Pentagon identifies Army Special Forces soldier killed in Afghanistan|work=the Washington post|date=6 January 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/news/checkpoint/wp/2016/01/07/congressman-questions-if-army-special-forces-denied-rescue-force-fire-support|title=Congressman questions if Army Special Forces denied rescue force, fire support|work=The Washington Post|date=7 January 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.stripes.com/news/centcom-ac-130-absolutely-did-fire-in-marjah-battle-against-taliban-1.387814|title=CENTCOM: AC-130 'absolutely did fire' in Marjah battle against Taliban|publisher=Stars and Stripes|date=8 January 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.military.com/daily-news/2016/01/29/keep-breathing-jblm-ranger-recovering-wounds-afghanistan-attack.html|title=Army Ranger Recovering from Wounds in Afghanistan Attack|publisher=Military.com|date=29 January 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ndtv.com/world-news/explosion-near-indian-consulate-in-jalalabad-in-afghanistan-1265215|title=Suicide Attack Targets Pakistan Consulate In Afghanistan's Jalalabad|author=Agencies|date=13 January 2016|work=NDTV.com|access-date=15 May 2016}}</ref> === فبروري === * '''۱ فبروري –''' هغه ځانمرګي بریدګر چې د افغانستان د عامه امن او نظم د پولیسو د مرکزي دفتر دروازې ته مخامخ د پولیسو په لیکو کې ولاړ و، ځان ته یې چاودنه ورکړه. په دغه چاودنه کې ۲۰ کسه مړه او ۲۹ نور ټپیان شول. طالبانو د دغه برید مسوولیت پر غاړه واخیست. همداشان په همدې ورځ، د افغانستان په ختیځ به ننګرهار ولایت کې د امریکايي هوايي ځواکونو له خوا په تر سره شوي هوايي برید کې د داعش ۲۹ جنګیالي مړه او د دغې ترهګرې ډلې د راډیو سټیشن یې وېجاړ کړ.<ref>{{cite news|title=Afghanistan attack: Kabul suicide bomber kills 20|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35459074|access-date=11 February 2016|work=[[BBC News]]|date=1 February 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/afghanistan-blast-parliament-idUSKCN0VA1W8|title=Suicide bomber strikes outside police office in Afghan capital|author=Mirwais Harooni|date=1 February 2016|work=Reuters|access-date=16 February 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2016/02/02/world/asia/afghanistan-kabul-suicide-bombing-taliban.html|title=Taliban Bombing Kills at Least 20 at Kabul Police Station|date=2 February 2016|work=The New York Times|access-date=16 February 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2016/feb/01/kabul-police-station-hit-by-deadly-suicide-attack-afghanistan-says|title=Taliban suicide bomber in deadly attack on Kabul police base|work=the Guardian|access-date=16 February 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/1236771|title=Suicide bomber kills 20 outside Kabul police base|author=AFP - Reuters|access-date=16 February 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.upi.com/Top_News/World-News/2016/02/01/Taliban-attack-on-Kabul-police-headquarters-kills-20/7161454345759/|title=Taliban attack on Kabul police headquarters kills 20|date=1 February 2016|work=UPI|access-date=16 February 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/02/suicide-attack-rocks-afghan-capital-police-160201093751757.html|title=Deadly suicide attack rocks Afghanistan's capital|access-date=16 February 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2016/02/01/asia/taliban-kabul-police-attack/index.html|title=Taliban claim Kabul police headquarters attack - CNN.com|author1=Ashley Fantz and Masoud Popalzai|author2=CNN|date=1 February 2016|work=CNN|access-date=16 February 2016}}</ref> * '''۲ فبروري –''' د افغانستان په ختیځ د پکتیکا په ولایت کې د امریکايي ځواکونو په هوايي برید کې ۱۸ پاکستاني جنګیالي ووژل شول.<ref>{{cite web|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2016/02/us-strikes-pakistani-taliban-faction-in-eastern-afghanistan.php|title=US strikes Pakistani Taliban faction in eastern Afghanistan|publisher=the long war journal|date=3 February 2016}}</ref> * '''۵ فبروري –''' د هلمند ولایت په سنګین ولسوالۍ کې د جګړې په مهال ۴ افغان سرتیري مړه او ۷ نور یې ټپیان شول.<ref name="auto1">{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/news/checkpoint/wp/2016/02/27/i-see-my-old-battalion-assigned-to-helmand-again-and-i-wonder-what-is-the-point/|title=I see my old battalion assigned to Helmand again and I wonder: What is the point?|work=Washington post|date=27 February 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.appeal-democrat.com/news/regional_news/asia/afghan-policeman-opens-fire-on-colleagues-kills/article_db4dc4ab-4b19-58f2-8cc6-3e6b24bc22b2.html|title=Afghan policeman opens fire on colleagues, kills 4|publisher=appealdemocrat|date=11 February 2016}}{{dead link|date=June 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.voanews.com/content/us-drones-afghan-forces-kill-28-is-fighters/3179608.html|title=US Drones, Afghan Forces Kill 28 IS Fighters|work=VOA|access-date=15 May 2016|archive-date=12 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160312030347/http://www.voanews.com/content/us-drones-afghan-forces-kill-28-is-fighters/3179608.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.voanews.com/content/achin-battle-rages-on-dozens-militants-killed/3198698.html|title=Battle for Achin Rages On; Afghan Govt. Reports Dozens of Militants Killed|work=VOA|access-date=15 May 2016}}</ref> * '''۶ فبروري –''' د سنګین ولسوالۍ د دولتي ودانیو په دفاع کې ۹ افغان سرتیري مړه، ۷ يي ټپيان او ۳ نور یې اسیر ونیول شول.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-35603635|title=Afghanistan: Three killed in raid on Swedish-run clinic|publisher=BBC|date=18 February 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.foxnews.com/world/2016/02/20/us-drone-crashes-in-southern-afghanistan-no-injuries.html|title=US drone crashes in southern Afghanistan; no injuries|work=foxnews|date=20 February 2016|access-date=5 January 2022|archive-date=8 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180708133524/http://www.foxnews.com/world/2016/02/20/us-drone-crashes-in-southern-afghanistan-no-injuries.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.stripes.com/news/officials-forces-kill-43-islamic-state-militants-in-eastern-afghanistan-1.395611|title=Officials: Forces kill 43 Islamic State militants in eastern Afghanistan|publisher=Stars and Stripes|date=23 February 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ibtimes.com/isis-afghanistan-us-airstrikes-afghan-forces-target-islamic-state-group-eastern-2319176|title=ISIS In Afghanistan: US Airstrikes, Afghan Forces Target Islamic State Group In Eastern Nangarhar|work=international business times|date=23 February 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.abc.net.au/news/2016-02-28/afghan-blasts-kill-25-jeopardising-peace-talks/7205738|title=Afghanistan suicide attacks kill 25, jeopardising peace talks|work=ABC news|date=27 February 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-35677171|title=Afghanistan: 25 people killed in two separate suicide attacks|work=BBC news|date=27 February 2016}}</ref> === مارچ === * '''۲ مارچ –''' بریدګرو د جلال اباد ښار د هند پر قونسولي باندې برید وکړ، چې په پایله کې ۵ بریدګر ووژل شول او ۹ نور ټپيان شول.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-35705774|title=Afghanistan militants dead in Jalalabad attack|publisher=BBC|date=2 March 2016}}</ref> * '''۶ مارچ –''' د ننګرهار عملیات پای ته ورسېدل؛ افغان ولسمشر، اشرف غني دافغانستان په پارلمان کې اعلان وکړ چې د هېواد په ختیځ کې داعش ماتې وخوړه. په همدې ورځ، په ننګرهار ولایت کې د امریکايي بې پيلوټه الوتکې په مت د داعش ۱۵ غړي ووژل شول.<ref>{{cite web|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/afghan-president-wiped-afghanistan-37437747|title=Afghan President: IS Being Wiped out in Afghanistan|work=ABC news|date=6 March 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.stripes.com/news/middle-east/drone-strike-kills-islamic-state-militants-in-afghanistan-1.397989|title=Drone strike kills Islamic State militants in Afghanistan|publisher=Stars and Stripes|date=7 March 2016}}</ref> * '''۹ مارچ –''' نږدې ۱۰ طالب جنګیالیو د هلمند ولایت پر دولتي دفترونو باندې برید وکړ.<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2016/03/10/world/asia/afghanistan-taliban-helmand.html|title=Taliban Fighters Assault Afghan Government Sites in Helmand|work=New York Times|date=9 March 2016}}</ref> * '''۱۴ مارچ –''' د خان نشین ولسوالۍ د طالبانو تر ولکې لاندې راغله.<ref>{{cite web|url=http://www.militarytimes.com/story/military/2016/03/16/nato-chief-predicts-another-tough-year-ahead-afghanistan/81886508/|title=NATO chief predicts another tough year ahead for Afghanistan|publisher=militarytimes|date=16 March 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://abcnews.go.com/International/us-air-force-16-crashes-afghanistan-pilot-safely/story?id=38008450|title=US Air Force F-16 Crashes in Afghanistan, Pilot Safely Ejects|work=abc news|date=29 March 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/03/afghanistan-taliban-fight-kills-15-security-troops-160330130441186.html|title=Afghanistan: Taliban fight kills 15 security troops|publisher=AlJazeera|date=30 March 2016}}</ref> === اپریل === * '''د اپریل لومړۍ ورځې –'''د ننګرهار ولایت په کوټ ولسوالۍ کې د هغه ۳۶ ساعته ماموریت په ترڅ کې چې د امریکا له خوا د داعش پر واضعو باندې بریدونه تر سره شول، په پایله کې د ځانګړو عملیاتو ځواکونو وکولای شول تر څو ولسوالۍ ته ورشي او د همدې ولسوالۍ ځینې سیمې د هغو له شتون څخه پاکې کړي.<ref>{{cite web|url=http://www.defense.gov/News-Article-View/Article/721629/number-of-isil-fighters-in-afghanistan-drops-significantly-official-says|title=Number of ISIL Fighters in Afghanistan Drops Significantly, Official Says|publisher=US department of defence|date=14 April 2016|access-date=5 January 2022|archive-date=12 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160712165253/http://www.defense.gov/News-Article-View/Article/721629/number-of-isil-fighters-in-afghanistan-drops-significantly-official-says|url-status=dead}}</ref> * '''۶ اپریل –  '''په ننګرهار ولایت کې د افغان ځواکونو او داعش تر منځ د جګړې په مهال، د داعش د قومندان، قاري یوسف په ګډون ۳۹ جنګیالي ووژل شول او ۱۵ نور یې ټپیان شول. <ref>{{cite web|url=http://latino.foxnews.com/latino/news/2016/04/06/3-is-members-killed-in-clashes-with-troops-in-eastern-afghanistan/|title=39 IS members killed in clashes with troops in eastern Afghanistan|publisher=fox news latino|date=6 April 2016|access-date=2016-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20160408101809/http://latino.foxnews.com/latino/news/2016/04/06/3-is-members-killed-in-clashes-with-troops-in-eastern-afghanistan/|archive-date=2016-04-08|url-status=dead}}</ref> * '''۱۱ اپریل –''' په جلال اباد ښار کې پر موټر سایکل سپور یوه ځانمرګي بریدګر، په ملي اردو کې ۱۲ هغه جذب شوي سرتیري چې د اردو په موټر کې سپاره و او د روزنې په خاطر د کابل پر خوا روان وو، په خپلې چاودنې سره ووژل. <ref>{{Cite web|url=http://www.theblaze.com/stories/2016/04/11/afghan-official-suicide-bombing-kills-12-new-army-recruits/|title=Afghan Official: Suicide Bombing Kills 12 New Army Recruits|website=The Blaze|access-date=2016-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160423032542/http://www.theblaze.com/stories/2016/04/11/afghan-official-suicide-bombing-kills-12-new-army-recruits/|archive-date=2016-04-23|url-status=dead}}</ref> * '''۱۵ اپریل –''' افغان او امریکايي ځواکونو د لوګر ولایت په خروار ولسوالۍ کې د القاعدې د یوه شکمن غړي، ابو عبدالله پر کور برید وکړ. په دغه برید کې، دوه کسان له وسلو او د جاسوسۍ له وسایلو سره یو ځای ونیول شول او ۱۲ کسه نور (چې ۷ یې د چیچین وګړي و) د درېو ماشومانو په ګډون ووژل شول. <ref>{{cite web|url=https://www.wsj.com/articles/afghan-civilians-killed-in-raid-1460825525|title=Twelve Die in Coalition Raid in Afghanistan|publisher=Washington street journal|date=16 April 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2016/05/08/world/asia/haqqanis-steering-deadlier-taliban-in-afghanistan-officials-say.html?_r=0|title=Haqqanis Steering Deadlier Taliban in Afghanistan, Officials Say|work=New York Times|date=7 May 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.defense.gov/News-Article-View/Article/752718/senior-official-outlines-us-forces-missions-in-Afghanistan|title=Senior Official Outlines U.S. Forces' Missions in Afghanistan|publisher=U.S. department of Defence|access-date=2022-01-05|archive-date=2016-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160713143250/http://www.defense.gov/News-Article-View/Article/752718/senior-official-outlines-us-forces-missions-in-afghanistan|url-status=dead}}</ref> === مې === * '''۵ مې –''' افغان ځانګړو ځواکونو د ناټو ځواکونو په ملاتړ هغه څه باندې ۶۰ کسان چې په نوزاد ولسوالۍ کې له طالبانو سره بندیان و، ازاد کړل. په دغو عملیاتو کې ۲ طالب جنګیالي ووژل شول او زیات شمېر یې ژوندي ونیول شول.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-36230668|title=Afghan conflict: Special forces 'free' prisoners of Taliban|work=BBC news|date=6 May 2016}}</ref> * '''۷ مې –''' په کندهار ولایت کې د رومانیا د ځانګړو ځواکونو دوه سرتیري د طالبانو د غړو/پلویانو په یوه برید کي ووژل شول.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-36239599|title=Afghanistan: Nato soldiers killed in 'green-on-blue' attack|work=BBC news|date=7 May 2016}}</ref> * '''۸ مې –''' افغان حکومت هغه ۶ طالب بندیان چې د ملکي وګړو او امنیتي ځواکونو پر وړاندې یې درانه جرمونه تر سره کړي و، د قربانیانو د کورنیو د غوښتنې له مخې اعدام کړل. په همدې ورځ، دوه د سپرلیو بسونه او یو د تیلو ټانکر د غزني په لویه لاره کې سره ټکر شول، چې له امله یې ۷۳ کسان ووژل شول او ۵۰ نور ټپیان شول. همداشان په همدې ورځ، طالب جنګیالو د لښکرګاه ښار په څنډو کې پر یوې امنیتي پوستې برید وکړ او ۱۵ امنیتي ځواکونه یې ووژل، خو د پولیسو چارواکو بیا ویل چې ۱۴ بریدګر تر تېښتې وړاندې ووژل شول.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2016/may/08/afghanistan-executes-six-taliban-prisoners-ashraf-ghani|title=Afghanistan executes six Taliban prisoners|work=the guardian|date=8 May 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-36241002|title=Afghanistan fuel tanker crash kills 73 in Ghazni province|work=BBC news|date=8 May 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-36242428|title=Afghanistan: Taliban prisoners hanged as Helmand fighting flares|work=BBC news|date=8 May 2016}}</ref><ref name="auto2">{{cite web|url=http://www.stripes.com/news/middle-east/taliban-claims-it-shot-down-us-drone-in-afghanistan-1.408852|title=Taliban claims it shot down US drone in Afghanistan|publisher=Stars and stripes|date=10 May 2016}}</ref> === جون === * '''۱۲ جون –''' د افغان او پاکستاني سرتیرو تر منځ د خیبر دري د تلو راتلو پر لار جګړه ونښته، چې تر شپې یې دوام وکړ او په پایله کې یو پاکستان سرتیری ټپي، یو افغان مړ او شپږ نور ټپیان شول.<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-pakistan-afghanistan-border-idUSKCN0YZ0OJ|title=Pakistan, Afghan soldiers clash at Khyber Pass border: officials|date=2016-06-13|newspaper=Reuters|access-date=2016-06-13}}</ref> * '''۱۴ جون –''' طالب جنګیالیو د روزګان ولایت پر چارچینو ولسوالۍ ډله ییز برید وکړ، چې د څو ورځو جګړو نه وروسته د یو شمېر نړیوالو سلاکارانو او د ځانګړو عملیاتو د ځواکونو له خوا له حکومتي ځواکونو سره مرسته وشوه. په دې جګړه کې ۷۷ طالب جنګیالي ووژل شول او ۳۶ نور یې ټپیان شول، په داسې حال کې چې ۱۲ افغان امنیتي ځواکونه مړه او پنځه نور یې ټپیان شول.<ref>{{cite web|url=http://www.stripes.com/news/taliban-overrun-district-in-volatile-uruzgan-province-1.414550|title=Taliban overrun district in volatile Uruzgan province|publisher=stars and stripes|date=14 June 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.stripes.com/news/middle-east/dozens-of-islamic-state-fighters-killed-in-eastern-afghanistan-1.415355|title=Dozens of Islamic State fighters killed in eastern Afghanistan|publisher=stars and stripes|date=19 June 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.stripes.com/news/taliban-leader-killed-in-northern-afghanistan-1.416469|title=Taliban leader killed in northern Afghanistan|publisher=stars and stripes|date=27 June 2016}}</ref> === جولای === * '''۲ جولای –''' سیمه ییزو چارواکو اعلان وکړ چې د هغو پوځي عملیاتو په پایله کې چې یوه اونۍ وړاندې پیل شوي و، داعش ته وفاداره ۲۲۵ جنګیالي ووژل شول.<ref>{{cite web|url=http://en.alalam.ir/news/1834398|title=25 ISIS Terrorists killed in Nangarhar Raids By Afghan Army}}</ref> * '''۹ جولای –''' په ننګرهار کې د امریکا د بې پیلوټه الوتکې په هوايي برید کې چې موخه یې د داعش-خراسان ډله وه د طارق ګیدار د ډلې مشر عمر خلیفه او څلور نور جنګیالي په کې ووژل شول.<ref>{{cite web|url=http://www.defense.gov/News-Article-View/Article/836890/pentagon-press-secretary-comments-on-death-of-terrorist-in-Afghanistan|title=Pentagon Press Secretary Comments on Death of Terrorist in Afghanistan|publisher=Department of Defence|date=13 July 2016|access-date=5 January 2022|archive-date=14 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160714151142/http://www.defense.gov/News-Article-View/Article/836890/pentagon-press-secretary-comments-on-death-of-terrorist-in-afghanistan|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/world/national-security/pentagon-school-attack-mastermind-killed-in-us-airstrike/2016/07/13/837011b2-4930-11e6-8dac-0c6e4accc5b1_story.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20160714160624/https://www.washingtonpost.com/world/national-security/pentagon-school-attack-mastermind-killed-in-us-airstrike/2016/07/13/837011b2-4930-11e6-8dac-0c6e4accc5b1_story.html|url-status=dead|archive-date=14 July 2016|title=Pentagon: school attack mastermind killed in US airstrike|work=Washington post|date=13 July 2016}}</ref> * '''جولای ۱۳-''' د ننګرهار ولایت د اچین په ولسوالۍ کې له ترهګرۍ سره د مبارزې دری بریدونه تر سره شول.<ref name="Stars and Stripes">{{cite web|url=http://www.stripes.com/news/us-drone-destroys-islamic-state-radio-station-in-afghanistan-1.419005|title=US drone destroys Islamic State radio station in Afghanistan|publisher=Stars and Stripes|date=14 July 2016}}</ref><ref name="Stars and Stripes2">{{cite web|url=http://www.stripes.com/news/us-drone-destroys-islamic-state-radio-station-in-afghanistan-1.419005|title=US drone destroys Islamic State radio station in Afghanistan|publisher=Stars and Stripes|date=14 July 2016}}</ref> * '''۱۴ جولای –''' د امریکا د یوې بې پیلوټې الوتکې په برید کې په ننګرهار ولایت کې د داعش اړوند یوې راډیو سټیشن ویجاړ شو.<ref name="PAKTODAY">{{cite web|url=http://www.pakistantoday.com.pk/2016/07/23/national/twin-blasts-in-kabul-kill-50/|title=More madness, more bloodshed in Afghanistan|work=[[Pakistan Today]]|date=23 July 2016|access-date=24 July 2016}}</ref><ref name="bbc2">{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-36874570|title=Kabul explosion: Islamic State 'admits attack on Hazara protest' but protester believed Afghanistan government is behind this attack, they believe government want to shout down the people of Afghanistan|publisher=BBC|date=23 July 2016|access-date=24 July 2016}}</ref><ref name="indianex">{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/world/world-news/kabul-suicide-bomber-attacks-demonstration-by-hazara-minority-10-killed-2931442/|title=Kabul: At least 80 feared killed, more than 200 wounded in IS claimed bomb attack|work=[[The Indian Express]]|date=23 July 2016|access-date=24 July 2016}}</ref> === اګسټ === * '''۱ اګسټ –''' په کابل کې د یوه برید له امله یو تن مړ او ۴ نور ټپیان شول.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-36974648|title=Afghanistan's Taliban attack foreign tourist convoy|publisher=BBC|date=4 August 2016}}</ref> * '''۴ اګسټ –''' طالب جنګیالیو د هرات ولایت په چشت شریف ولسوالۍ کې پر بهرنیو ګرځندویانو باندې برید وکړ چې له امله یې څو کسان ټپیان شول.<ref>{{cite web|url=http://www.armytimes.com/story/military/2016/08/08/2-soldiers-injured-afghanistan-ied-blast/88426694/|title=2 soldiers injured in Afghanistan IED blast|publisher=armytimes|date=8 August 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.stripes.com/news/3-us-troops-injured-in-afghanistan-1.423078|title=3 US troops injured in Afghanistan|publisher=stars and stripes|date=9 August 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-37006257|title=US and Australian professors kidnapped in Afghanistan|publisher=bbc|date=8 August 2016}}</ref> * '''۷ اګسټ –''' د امریکايي ځواکونو دری سرتیري د جلال اباد ښار ته نږدې په سره روډ ولسوالۍ کې د یوه موټر بم د چاودنې له امله ټپیان شول. همداشان په دې ورځ، په امریکايي پوهنتون کې یو امریکايي او بل اسټرالیايي ښوونکی وتښتول شول.<ref>{{cite web|url=https://www.armytimes.com/story/military/2016/08/14/soldier-dies-noncombat-injury-afghanistan/88718924/|title=Soldier dies from noncombat injury in Afghanistan|publisher=armytimes|date=14 August 2016}}</ref><ref name="al jazeera">{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/08/taliban-overruns-district-afghanistan-baghlan-160815073521937.html|title=Taliban overruns district in Afghanistan's Baghlan|publisher=al jazeera|date=15 August 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.foxnews.com/world/2016/08/15/at-least-2-wounded-in-bombing-near-us-embassy-in-afghanistan.html|title=At least 2 wounded in bombing near US Embassy in Afghanistan|publisher=fox news|date=15 August 2016|access-date=5 January 2022|archive-date=8 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180708104506/http://www.foxnews.com/world/2016/08/15/at-least-2-wounded-in-bombing-near-us-embassy-in-afghanistan.html|url-status=dead}}</ref> === سپټمبر === * '''له ۵ تر ۶ سپټمبر –''' په کابل ښار کې د بریدونو له امله څه باندې ۴۰ کسان مړه او همداشان څه باندې ۱۰۰ کسه ټپیان شول.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-36974648|title=Afghanistan's Taliban attack foreign tourist convoy|publisher=BBC|date=4 August 2016}}</ref> * '''۸ سپټمبر –''' طالبان د ترینکوټ ښار ته دننه شول، خو څو ساعته وروسته د افغانستان د دفاع وزارت وویل چې طالبان له ښار څخه په شا شړل شوي دي.<ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/09/taliban-push-provincial-capital-afghanistan-160908085613569.html|title=Afghanistan: Taliban pushes into Uruzgan's Tarinkot|publisher=alJazeera|date=8 September 2016}}</ref> * '''د سپټمبر نیمايي –''' د القاعدې ډلې د اعلامیې له مخې، امریکايي ځواکونو «د پاکستان د پوځ د معلوماتو له مخې په یوه ځمکني عملیاتو کې»، اسامه ابراهیم په زابل ولایت کې وواژه. ابراهیم (چې په امجد بهايي سره مشهور و) یو پاکستانی جهادپال، د القاعدې شبکې د مشرتابه غړی «د السحاب رسنۍ» او د القاعدې د رسمي رسنیو د تولید د برخې مشر و.<ref>{{cite web|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2017/04/us-military-kills-aqis-leaders-fighters-in-southern-afghanistan.php|title=US military kills AQIS leaders, fighters in southern Afghanistan|publisher=Long War Journal|date=26 April 2017}}</ref> * '''۱۸ سپټمبر –''' په روزګان ولایت کې د امریکا په یوه تېر وتي هوايي برید کې لږ تر لږه ۷ افغان پولیس ووژل شول.<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2016/09/20/world/asia/afghanistan-us-airstrike-oruzgan.html?_r=1|title=At Least 7 Afghan Police Officers Killed in Errant U.S. Strike, Officials Say|work=new York times|date=19 September 2016}}</ref> * '''۲۸ سپټمبر –''' په ننګرهار ولایت کې د امریکا د یوې بې پیلوټې الوتکې په برید کې ۱۸ کسان ووژل شول (۱۵ ملیشې او دری ملکي وګړي).<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2016/sep/28/suspected-us-drone-strike-isis-kills-18-people-afghanistan-nangarhar|title=Suspected US drone strike on Isis kills 18 people in Afghanistan|work=the Guardian|date=28 September 2016}}</ref> === اکټوبر === * '''د اکټوبر له ۲ تر ۳ –''' طالب جنګیالو د اکټوبر پر دویمه ماښام مهال پر کندوز ښار باندې له څلورو خواو هممهاله برید وکړ او دا ښار یې تر خپلې ولکې لاندې راوست. د امریکا د ځانګړو عملیاتو ځواکونه د اکټوبر په ۲ له افغان ځواکونو څخه د ملاتړ په موخه سیمې ته ورسېدل، په داسې حال کې چې افغان هوايي ځواکونو د ځمکنیو ځواکونو په ملاتړ ګڼ هوايي بریدونه تر سره کړل. د ملي دفاع وزارت ویاند، برید جنرال دولت وزیري وویل چې «د افغانستان امنیتي او دفاعي ځواکونو د هوايي ځواکونو په ملاتړ وکولای شول د دښمن بریدونو ته ځواب ورکړي او اوس مهال وضعیت په بشپړ ډول د هغوی په کنټرول کې دی».<ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/10/taliban-launches-attack-afghanistan-kunduz-161003034257759.html|title=Taliban storm into Afghanistan's Kunduz|publisher=al Jazeera|date=3 October 2016|access-date=28 October 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.stripes.com/news/us-special-operations-enablers-in-kunduz-as-taliban-reportedly-enter-city-1.432136|title=US special operations 'enablers' in Kunduz as Taliban reportedly|publisher=Stars and Stripes|date=3 October 2016}}</ref> * '''د اکټوبر ۴-''' د ځانګړو ځواکونو د ۱۰ مې ډلې د دویم کنډول د لومړي ټولي یو امریکايي سرتیری د ننګرهار ولایت د اچین په ولسوالۍ کې د داعش-خراسان ډلې پر وړاندې د عملیاتو په درشل کې له افغان ځواکونو سره د عملیاتو پر مهال هغه وخت ووژل شو کله چې د سړک غاړې ماین وچاودید. دا لومړی ځل و چې یو امریکايي سرتیري په افغانستان کې د داعش پر وړاندې د جګړې په مهال ووژل شو.<ref>{{cite web|url=http://www.nbcwashington.com/news/local/Maryland-Soldier-Killed-By-Roadside-Bomb-In-Afghanistan-396091811.html|title=Maryland Soldier Killed by Roadside Bomb in Afghanistan|publisher=nbcwashington|date=5 October 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.stripes.com/news/middle-east/us-special-operator-was-1st-us-casualty-in-fight-against-islamic-state-in-afghanistan-1.432343|title=US special operator was 1st US casualty in fight against Islamic State in Afghanistan|publisher=Stars and Stripes|date=5 October 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.stripes.com/news/middle-east/ied-blast-wounds-2-us-servicemembers-in-eastern-afghanistan-1.433110|title=IED blast wounds 2 US servicemembers in eastern Afghanistan|publisher=Stars and Stripes|date=8 October 2016}}</ref> === نومبر === * '''۳ نومبر –''' د همدې ورځې په لومړیو ساعتونو کې، د افغان سرتیرو او ناټو ځواکونو له خوا یو ګډ برید تر سره شو، چې موخه یې په کندوز ولایت کې د طالبانو یو لوړپوړی قومندان و. وروسته دا ځواکونه د دښمن له خوا محاصره  او د هغوی تر برید لاندې راغلل. په همدې وخت کې هغوی د امریکا د هوايي بریدونو غوښتونکي شول. که څه هم افغان هوايي ځواک له هغوی سره مرسته وکړه، خو امریکايي الوتکو بیا پر طالبانو باندې بمبار وکړ، چې په پایله کې د امریکا د ځانګړو خواکونو د لسم ګروپ د دویم کنډک دوه سرتیري مړه او څلور نور ټپیان شول او همداشان د افغان ځانګړو ځواکونو څلور سرتیري مړه او ۷ نور یې ټپیان شول. د کندوز امنیې قومندانۍ ویاند وویل چې د جمعې له سهار راهیسې (د نومبر ۴)، ۲۴ ملکي وګړو ته مرګ ژوبله اوښتې چې په هغو کې ښځې او ماشومان هم شامل و. همداشان په دې جګړه کې لس نور کسان هغه مهال ټپیان شول چې د طالبانو تر کنټرول لاندې د بوز کندهاري په کلي کې جګړه وشوه. د کندوز امنیه قومندان وویل چې د طالبانو دوه هغه مهم قومندانان چې د همدې برید موخه و سره له نورو ۶۳ جنګیالیو سره یو ځای ووژل شول.<ref>{{cite web|url=http://www.military.com/daily-news/2016/11/04/dod-ids-2-soldiers-killed-kunduz-officials-confirm-airstrikes.html|title=DoD IDs 2 Soldiers Killed in Kunduz as Officials Confirm Airstrikes|publisher=military.com|date=4 November 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.military.com/daily-news/2016/11/03/nato-says-2-us-service-members-killed-afghanistan.html|title=2 US Troops, 26 Civilians Dead after Afghan Raid on Taliban|publisher=military.com|date=3 November 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2016/nov/10/taliban-attack-german-consulate-mazar-i-sharif-afghanistan-nato-airstrikes-kunduz|title=At least four killed in Taliban raid on German consulate in Afghanistan|work=the guardian|date=11 November 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/11/afghanistan-explosion-hits-airbase-bagram-161112045737967.html|title=Afghanistan: Explosion hits US airbase in Bagram|publisher=al jazeera|date=12 November 2016}}</ref> === ډیسمبر === * '''۱۸ ډیسمبر –''' د فراه ولایت په لویه لاره کې د سپرلیو له یوه بس موټر سره د تیلو د ټانکر د ټکر له امله ۱۴ کسانو خپل ژوند له لاسه ورکړ. * '''د ډیسمبر له ۲۱ تر ۲۲ –''' د طالبانو درېو وسله والو کسانو په کابل کې د هلمند د خلکو د استازي، میرولي کور باندې برید وکړ چې له امله یې ۸ کسه مړه او ۶ نور یې ټپیان شول. امنیتي ځواکونو وکولای شول چې بریدګر ووژني او له ۱۰ ساعته محاصرې وروسته ۱۸ ګروګان نیولي کسان را ازاد کړي. * '''د ډیسمبر ۳۱ –''' د امریکا سرتیري له افغانستان څخه ووتل، خو یوازې په څلورو اډو (کابل، کندهار، بګرام او جلال اباد) کې یې ۸۴۰۰ سرتیري پرېښودل. <ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-38356325|title=Afghanistan fuel tanker hits bus, killing at least 14|publisher=BBC|date=18 December 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-38399751|title=Afghanistan Taliban: Eight dead in attack on MP's house|publisher=BBC|date=22 December 2016}}</ref> == سرچینې == 8c25bot0dh0i6zh7lfhbz2snrb24q45 0 58958 369127 337705 2026-09-22T22:27:33Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369127 wikitext text/x-wiki لاندنۍ پېښې په افغانستان کې په ۲۰۱۰ ز کال کې د میاشتو په ترتیب رامنځته شوې دي. == د دولت چارواکي == * ولسمشر: حامد کرزی * د ولسمشر لومړی مرستیال: محمد فهیم * د ولسمشر دویم مرستیال: کریم خلیلي * قاضي‌القضات: عبدالسلام عظیمي === جنوري === * '''د ۲۰۱۰ ز کال د جنوري په ۲۸مه،''' د افغانستان په اړه د لندن په لانکسټر هاوس کې نړیوال کنفرانس تر سره شو، چې په کې د نړیوالې ټولنې غړو له ۲۰۰۱ز کال راهیسې د طالبانو د پرځولو نه وروسته په افغانستان کې د پټرزبورګ د هوکړه لیک د لا زیاتو پرمختګونو او د افغانستان د دیموکراتیزه کولو په اړه بحث وشو. دغه یو ورځنی کنفرانس چې د بریتانیا، ملګرو ملتونو او افغان دولت په مېلمه توب جوړ شوی و د څه باندې ۷۰ هېوادونو د بهرنیو چارو وزیرانو او لوړپوړو استازو او نړیوالو سازمانونو په کې ګډون کړی و.<ref>[http://www.e-ariana.com/ariana/eariana.nsf/allDocs/36A56CC1685A5808872576BA0053F199?OpenDocument "Ghani Pledges to Back Karzai in Rebuilding Effort "] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120229163902/http://www.e-ariana.com/ariana/eariana.nsf/allDocs/36A56CC1685A5808872576BA0053F199?OpenDocument|date=2012-02-29}}</ref> * '''همداشان د ۲۰۱۰ ز کال د جنوري په په وروستیو کې،''' د فرانسې د بهرنیو چارو وزیر، برنارډ کوشنر وویل چې فرانسه به نور افغانستان ته اضافي سرتیري و نه لیږي. نوموړې په خپلې دې خبرې سره د امریکا تر مشرۍ لاندې د خپل هېواد مخالفت څرګند کړ. <ref>{{cite news|author=Tom Evans, CNN|url=http://www.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/01/28/afghanistan.france.pakistan|title=French minister: No more combat troops to Afghanistan|publisher=CNN.com|date=29 January 2010|access-date=2010-02-09}}</ref> === فبروري === * په خطابه کلي کې د فبروري په ۱۲مه د امریکايي ځانګړو ځواکونو له خوا پر یوه کور برید وشو چې په ترڅ کې یې د دوو امېندوارو ښځو او یوې پیغلې په ګډون ۵ ملکي وګړي ووژل شول. * په روزګان ولایت د چورلکې په برید کې د ۴ ښځو او یوه ماشوم په ګډون بې شمېره ملکي وګړي ووژل شول. دغه برید د ۲۰۱۰ کال د فبروري په ۲۱مه د روزګان او ډایکنډي ولایتونو په منځ کې هغه مهال وشوه چې د ځانګړو ځواکونو چورلکې پر دریو میني بوس موټرو باندې برید وکړ.<ref>{{cite news|last=Nordland|first=Rod|url=https://www.nytimes.com/2010/02/04/world/asia/04taliban.html?hp|title=Military Officials Say Afghan Fight Is Coming|location=Afghanistan|work=The New York Times|date=3 February 2010|access-date=9 February 2010}}</ref><ref name="heavylifting">{{cite news|first=C. J.|last=Chivers|url=https://www.nytimes.com/2010/02/21/world/asia/21afghan.html?hp|title=Military Analysis&nbsp;– Marines Do Heavy Lifting as Afghan Army Lags in Battle|location=Marja (Afghanistan)|newspaper=The New York Times|date=20 February 2010|access-date=6 April 2010}}</ref><ref>{{cite news|first1=Ben|last1=Anderson|first2=Jerome|last2=Starkey|first3=Tim|last3=Reid|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/afghanistan/article7028205.ece|title=Hidden enemy delays advance in Marjah|newspaper=The Times|date=16 February 2010|access-date=6 April 2010|location=London}}{{Dead link|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === مارچ === * د ۲۰۱۰ ز کال د مارچ په ۱۲مه، د بریتانیا د پوځ له خوا د هلمند په ولایت کې جوړه شوې یوه لویه لاره په رسمي توګه د ترافیک پر مخ خلاصه شوه.<ref>{{cite news|first1=Ben|last1=Anderson|first2=Jerome|last2=Starkey|first3=Tim|last3=Reid|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/afghanistan/article7028205.ece|title=Hidden enemy delays advance in Marjah|newspaper=The Times|date=16 February 2010|access-date=6 April 2010|location=London}}{{Dead link|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === اپریل === * ولسمشر حامد کرزي ژمنه وکړه چې له کندهار نه چې د افغانستان په سویل کې د طالبانو معنوي کور ګڼل کېږي د هغوی د شړلو نه وړاندې به له قومي مشرانو سره مشوره وشي.<ref>{{cite news|url=http://www.canada.com/news/Tribal+leaders+consulted+before+Kandahar+push+Karzai/2762290/story.html|title=Tribal leaders to be consulted before Kandahar push: Karzai|newspaper=[[Agence France-Presse|AFP]] via [[Canada.com]]|last=Ahmad|first=Sardar|date=2010-04-04|access-date=2010-11-21}}{{Dead link|date=November 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> * د پنټاګون د تازه رپوټ له مخې، طالب جګړه مارو په افغانستان کې فکر کاوه چې تېر کال، له ۲۰۰۲ ز کال را وروسته د دوی لپاره د عملیاتو له اړخه تر ټولو بریالی کال و، خو امریکايي چارواکو بیا د زیات شمېر سرتیرو د لېږد له امله دا ډاډ درلود چې په دې اړه به د طالبانو لیدلوری ډېر ژر بدلون ومومي. <ref>{{cite news|url=http://www.csmonitor.com/USA/Military/2010/0428/Afghanistan-war-surge-on-cusp-of-bringing-real-change|title=Afghanistan war: surge on cusp of bringing 'real change'|newspaper=[[The Christian Science Monitor]]|last=Lubold|first=Gordon|date=2010-04-28|access-date=2010-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20101201010818/http://www.csmonitor.com/USA/Military/2010/0428/Afghanistan-war-surge-on-cusp-of-bringing-real-change|archive-date=1 December 2010|url-status=live}}</ref> * د چارواکو په وینا، د ریښتر په کچه ۵.۳ درجې زلزلې د افغانستان د پلازمېنې په شمال د هندوکش په غرونو کې وشوه، چې له امله یې څه نا څه اوه کسه مړه او ۳۰ نور ټپیان شول. <ref>{{cite news|url=http://www.newsday.com/news/world/7-killed-30-injured-in-northern-afghanistan-quake-1.1869053|title=7 killed, 30 injured in northern Afghanistan quake|newspaper=[[Associated Press]] via [[newsday.com]]|date=2010-04-19|access-date=2010-11-21|archive-date=2010-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20100427221818/http://www.newsday.com/news/world/7-killed-30-injured-in-northern-afghanistan-quake-1.1869053|url-status=dead}}</ref> === مې === طالبانو د پسرلي په موسم کې د خپلو بریدونو د ډېروالي خبر ورکړ او د ایساف او افغان دولتي ځواکونو پر وړاندې یې ګڼ بریدونه تر سره  کړل؛ له هغې جملې په کابل کې د ناټو د ځواکونو تر څنګ د موټر بم چاودنه چې له امله یې د ناټو د ۶ سرتیرو په ګډون ۱۸ کسان ووژل شول. دې ته ورته په افغانستان کې د ایساف پر دو سترو اډو یعنې بګرام هوايي ډګر او کندهار کې هم بریدونه وشول.<ref>{{cite news|title=Afghan insurgents attack key Nato base in Kandahar|work=BBC News|date=22 May 2010|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/world/south_asia/10135441.stm|access-date=22 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100524031809/http://news.bbc.co.uk/2/hi/world/south_asia/10135441.stm|archive-date=24 May 2010|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Vogt|first=Heidi|title=Insurgents attack NATO's Afghan base: It's the third major assault on military hubs in six days|publisher=Associated Press|date=22 May 2010|url=http://www.nbcnews.com/id/37292016|access-date=22 May 2010}}</ref> === جون === * '''د جون ۶-''' د افغانستان د ملي امنیت د عمومي ریاست مشر، امرالله صالح (له ۲۰۰۴ کال راهیسې) استعفا ورکړه. هغه د ترهګرۍ پر وړاندې جدي مبارزې ته ژمن کس و. * '''جنرال سټنلي مک کریسټل''' د رولینګ سټون په مجله کې د یوې جنجالې مقالې له خپریدو وروسته تر فشار لاندې راغی تر څو استفعا ورکړي. د هغه پر ځای ډیویډ پیټروس وټاکل شو. * '''د جون ۱۰ –''' د کندهار ولایت د ارغنداب په ولسوالۍ کې د واده په مراسمو کې د یوه موټر بم د چاودیدو له امله لږ تر لږه ۴۰ ملکي وګړي ووژل شول. افغان چارواکو د دې پېښې پړه پر طالبانو واچوله، خو هغوی په دغه پېښه کې خپل لاس لرل رد کړ. === جولای === * '''د جولای ۱ –''' د هلمند ولایت د حاجي وکیل په کلي کې د طالبانو پر وړاندې د عملیاتو په درشل کې د ځانګړو سمندري ځواکونو پرکمشر، سیټ سټفنز د شدیدې جګړې په مهال ووژل شو. په دغو عملیاتو د کې د هغه د خدماتو او کړنو له امله نوموړي ته د «ګالانټري ستر صلیب» مېډال ورکړل شو. <ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-dorset-13520529|title=Marine Cpl Seth Stephens shot in the head by Afghanistan insurgent|work=BBC news|date=24 May 2011}}</ref> === اګسټ === * یوې خیریه مسیحي موسسې وویل چې د دوی د ۱۰روغتیايي کارکوونکو په وژل کېدو برسېره، نه غواړي چې له افغانستان څخه ووځي او دا یې وویل چې دا موسسه مسیحیت ته د مسلمانانو د اړولو نیت نه لري. د دغې موسسې دا ۱۰ کارکوونکي چې ۶ یې امریکايان، ۲ یې افغانان، ۱ یې بریتانوی او ۱ یې المان و، هغه مهال تر برید لاندې راغلل او ووژل شول کله چې د نورستان ولایت یوې لرې پرتې او بېوزلې سیمې ته د روغتیايي خدماتو د دوه اونیز ماموریت په موخه تللي و. طالبانو د دغه برید پړه پر غاړه واخیسته او ادعا یې وکړه چې دا ډله جاسوسان و او هڅه یې کوله تر څو مسلمانان له خپل دین څخه وګرځوي. <ref>{{cite news|url=http://www.cbsnews.com/stories/2010/08/09/eveningnews/main6756091.shtml|title=Slayings Won't Deter Afghan Mission, Group Says|newspaper=[[CBS News]]|date=2010-08-09|access-date=2010-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20101107004846/http://www.cbsnews.com/stories/2010/08/09/eveningnews/main6756091.shtml|archive-date=7 November 2010|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/IRIN/4f33e6bce55627051db97d0e2ec124a6.htm|title=Analysis: Doubts over new Afghan security strategy|newspaper=[[The New Humanitarian|IRIN]] via [[Reuters]] AlertNet|date=2010-08-23|access-date=2010-11-15}}</ref><ref>{{cite news|url=http://topics.nytimes.com/top/reference/timestopics/people/s/mohammed_zia_salehi/index.html|title=Mohammed Zia Salehi|newspaper=[[The New York Times]]|date=2010-08-26|access-date=2010-11-15|first=Rod|last=Nordland}}</ref> === سپټمبر === * د ۲۰۱۰ کال د سپټمبر په ۱۸مه د افغانستان د ولسي جرګې د غړو د ټاکنو په موخه د افغانستان پارلماني ټولټاکنې تر سره شوې. د دې ټاکنو وروستۍ پایلې لا د اکټوبر تر میاشتې پورې اعلان نه شوي. د افغانستان د ټاکنو خپلواک کمېسیون، چې د افغانستان د اساسي قانون د ۱۵۶ مادې له مخې په هېواد کې د ټولو ټاکنو د تر سره کولو او څارنې لپاره جوړ شوی وی، د دې ټاکنو د رای اچولو ورځ یې د مې له ۲۲مې څخه د سپټمبر ۱۸ ته وځنډاوه. <ref>{{cite web|url=http://www.rferl.org/content/Afghan_Election_Commission_Postpones_Parliamentary_Vote/1938035.html|title=Afghan Election Commission Postpones Parliamentary Vote|work=RadioFreeEurope/RadioLiberty|access-date=23 November 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://english.aljazeera.net/news/asia/2010/01/201012482936215831.html|title=Afghan parliamentary vote postponed|work=Al Jazeera English|access-date=23 November 2014}}</ref><ref>[https://www.nytimes.com/2009/12/30/world/asia/30afghan.html "Afghans Announce Spring Election"]</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2010/jan/03/afghan-mps-snub-karzai-cabinet|title=Afghan MPs snub Karzai's new cabinet - President dealt political body blow ahead of key international conference in London later this month|author=Ben Quinn|work=the Guardian|access-date=23 November 2014}}</ref><ref>[https://www.nytimes.com/2010/01/25/world/asia/25afghan.html "Afghanistan Postpones Parliamentary Election by 4 Months"]</ref><ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/07/09/AR2010070904166.html|title=Why Afghanistan's September elections ought to be postponed|newspaper=[[The Washington Post]]|access-date=23 November 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/idUSTRE66A0P120100711|title=NATO denies Taliban ascendant as Afghan toll mounts|work=Reuters|access-date=23 November 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.rawa.org/temp/runews/rawanews.php?id=1863|title=Afghanistan Air Strikes Up 172 Percent|access-date=23 November 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.rawa.org/temp/runews/rawanews.php?id=1862|title=ICRC: Kandahar casualties reflect worsening security|access-date=23 November 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2010/oct/13/afghanistan-taliban|location=London|work=The Guardian|first=Peter|last=Beaumont|title=Afghan civilian war injuries double in Kandahar conflict|date=2010-10-13|access-date=13 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101017103109/http://www.guardian.co.uk/world/2010/oct/13/afghanistan-taliban|archive-date=17 October 2010|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.rawa.org/temp/runews/rawanews.php?id=1867|title=Civilian casualties doubled in north: UN|access-date=23 November 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.rawa.org/temp/runews/rawanews.php?id=1866|title=Afghans say Nato "as bad as the Taliban"|access-date=23 November 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.minnpost.com/globalpost/2010/08/25/20845/major_kandahar_offensive_delayed_as_counterinsurgency_strategy_pushes_forward|title=Major Kandahar offensive delayed as counterinsurgency strategy pushes forward|publisher=MinnPost|date=25 August 2010|access-date=2 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110111213827/http://www.minnpost.com/globalpost/2010/08/25/20845/major_kandahar_offensive_delayed_as_counterinsurgency_strategy_pushes_forward|archive-date=2011-01-11|url-status=dead}}</ref> === اکټوبر === * یو امریکايي سرتیری وروسته له هغه ونیول شو کله چې یو طالب زنداني د هغه په بدن کې د مرمیو د ټپونو له امله ساه ورکړه.<ref>{{cite news|title=US soldier in custody after death of Taliban prisoner|url=http://thecapitalpost.com/soldier-custody-after-death-taliban-prisoner-p-82.html|work=The Capital Post|date=20 October 2010|language=en}}</ref><ref>http://www.france24.com/en/20101019-afghan-detainee-possibly-killed-coalition-troops-karzai{{dead link|date=September 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * فرانسې په ۲۰۱۱ ز کال کې له افغانستان څخه د خپلو سرتیرو د وتلو د تصمیم او پر فرانسوي ځواکونو باندې د اسامه بن لادن د بریدونو د خبرداري تر منځ د هر ډول تړاو شتون رد کړ.<ref>{{cite news|url=http://www.csmonitor.com/World/Global-News/2010/1028/Osama-bin-Laden-threatens-French-troops-France-announces-pullout-from-Afghanistan|title=Global News Blog Osama bin Laden threatens French troops, France announces pullout from Afghanistan|newspaper=[[The Christian Science Monitor]]|last=Peter|first=Tom|date=2010-10-28|access-date=2010-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20101124204734/http://www.csmonitor.com/World/Global-News/2010/1028/Osama-bin-Laden-threatens-French-troops-France-announces-pullout-from-Afghanistan|archive-date=24 November 2010|url-status=live}}</ref> === نومبر === * د امریکا د بهرنیو چارو وزیرې هیلري کلینټون وروسته له هغې له افغانستان څخه د دفاع لپاره د امریکا له ستراتیژۍ څخه دفاع وکړه چې ولسمشر حامد کرزي د واشنګټن د پوځي شتون د کمولو غوښتنه وکړه او طالب مشرانو د سولې خبرې اترې رد کړي.<ref>{{cite news|url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jXHBjVvDSsGxBqu3JHd0-wyNOvPg?docId=CNG.f786f35478d537ce7ea65301a98c7313.321|title=US defends Afghan mission after Karzai criticism|newspaper=[[Agence France-Presse|AFP]]|date=2010-11-15|access-date=2010-11-15}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/idUSTRE6AE1XE20101116|title=NATO summit a turning point in Afghan war: U.S. envoy|last=Allbritton|first=Chris|newspaper=[[Reuters]]|date=2010-11-15|access-date=2010-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20101124102915/https://www.reuters.com/article/idUSTRE6AE1XE20101116|archive-date=24 November 2010|url-status=live}}</ref><ref name="bbc18nov">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-11793407|title=Nato to debate Afghanistan at crucial Lisbon summit|publisher=BBC|date=18 November 2010|access-date=19 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119051355/http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-11793407|archive-date=19 November 2010|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-11790165|title=What does Nato hope to achieve?|publisher=BBC|first=Paul|last=Reynolds|date=18 November 2010|access-date=19 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119051406/http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-11790165|archive-date=19 November 2010|url-status=live}}</ref><ref name="nytafghan">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2010/11/21/world/europe/21nato.html|title=NATO Agrees to Assist Afghanistan Past 2014|first=Judy|last=Dempsey|newspaper=The New York Times|date=20 November 2010|access-date=20 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110507050544/http://www.nytimes.com/2010/11/21/world/europe/21nato.html|archive-date=May 7, 2011|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/11/14/afghanistan.troops.killed/index.html|title=7 NATO troops die after attacks in Afghanistan|author=CNN Wire Staff|newspaper=[[CNN]]|date=2010-11-15|access-date=2010-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20101118075755/http://edition.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/11/14/afghanistan.troops.killed/index.html|archive-date=18 November 2010|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/idUSTRE6AH2XO20101118|title=Afghan sweep may have killed 40 insurgents: NATO|newspaper=[[Reuters]]|date=2010-11-18|access-date=2010-11-18}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/11/21/afghanistan.elections/|title=21 candidates disqualified from Afghan elections|newspaper=[[CNN]]|last=Mati|first=Matiullah|date=2010-11-21|access-date=2010-11-21}}</ref> === ډیسمبر === * د افغانستان د ټاکنو خپلواک کمېسیون د ولسمشر حامد کرزي برخلاف او د یوه جنجالي تصمیم له مخې په ولسي جرګه کې د غزني ولایت ۱۱ چوکۍ د دې ولایت لږه کیو هزاره ګانو ته ورکړې، چېرته چې اکثریت پښتنو ته طالبانو اجازه ور نه کړه چې په ټاکنو کې خپلې رایې وکاروي. د افغانستان لویې څارنوالۍ د ټاکنو د پایلو خپرول ناقانونه اعلان کړي او د دواړو کمېسیونونو پر وړاندې یې د بډې اخیستنې او د رایو په شمېرنه کې د لاسوهنې په تور د جنايي څېړنو دوسیه پرانیسته.<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703865004575648531573532398|title=Afghan Panel Certifies Final, Controversial Poll Count|newspaper=[[The Wall Street Journal]]|last=Trofimov|first=Yaroslav|date=2010-12-02|access-date=2010-12-05}}</ref> * د امریکا ولسمشر، باراک اوباما په یوه ناڅاپي سفر کې افغانستان ته ورسېد او خپلو امریکايي سرتیرو ته ورغی او هغوی ته یې وویل چې د ترهګرۍ پر وړاندې مبارزه کې بریالي دي. کله چې هغه په یوه ۱۴ ساعته پټ سفر کې افغانستان ته ورسېد، د کابل ککړه هوا د دې لامل شوه چې هغه له ولسمشر حامد کرزي سره د خرابو اړیکو لرلو په اړه له خبرو کولو څخه را وګرځوي. څو ورځې وروسته،  د امریکا د متحده ایالاتو د بهرنیو چارو وزیر، رابرټ ګیټس په هغه ورځ چې د بریتانیا لومړي وزیر، ډېویډ کامیرون کابل ته سفر کړی و، هغه هم د یوه نا اټکل شوي سفر په ترڅ کې له امریکايي چارواکو او سرتیرو سره د لیدنې په موخه کابل ته ورسېد.  <ref>{{cite news|url=https://www.boston.com/news/world/middleeast/articles/2010/12/04/obama_makes_secret_flight_to_see_troops_in_afghanistan/|title=Obama makes secret flight to see troops in Afghanistan|newspaper=[[Associated Press]] via [[boston.com]]|last=Feller|first=Ben|date=2010-12-04|access-date=2010-12-05|archive-date=2012-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102160151/http://www.boston.com/news/world/middleeast/articles/2010/12/04/obama_makes_secret_flight_to_see_troops_in_afghanistan/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://afghanistan.blogs.cnn.com/2010/12/07/troops-get-another-visit-this-time-by-gates/|title=Troops get another visit, this time by Gates|newspaper=[[CNN]]|date=2010-12-07|access-date=2010-12-13|archive-date=2010-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20101210102635/http://afghanistan.blogs.cnn.com/2010/12/07/troops-get-another-visit-this-time-by-gates/|url-status=dead}}</ref> == سرچینې == jx603ali5u2s1jkignhjo3meiv9gf2b 0 58968 369148 366241 2026-09-22T23:55:42Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369148 wikitext text/x-wiki '''بیوټکنالوژي''' د بیولوژۍ یوه پراخه برخه ده چې د محصولاتو د پراختیا یا تولید لپاره د ژوندیو سیستمونو او ژوندیو موجوداتو استفاده په کې شاملېږي. د توکو او استفادې له مخې تر ډېره له اړوندو علمي څانګو سره غاړه غړۍ ده. بیوټکنالوژي د شملې پېړۍ په وروستیو او د یوویشتمې پېړۍ په لومړیو کې پراخه شوه او د جینومیک، د نوي جوړښت لرونکي جین د تخنیکونو، عملي ایمونولوژۍ او تشخیصي ازمېښتونو په څېر نوي او بېلابېل علوم په کې شامل شول. د بیوټکنالوژۍ اصطلاح په لومړي ځل په ۱۹۱۹ کال کې «کارل ارکي» د موجوداتو په مرسته له خامو توکو څخه د محصولاتو د تولید په معنا وکاروله. == تاریخچه == کرنه د نویو ډبرو تر انقلاب را وروسته د خوړو د تولید لپاره پر غالبه طریقه بدله شوې ده. لومړنیو کروندګرو د لومړنۍ بیوټکنالوژۍ له لارې هغه محصولات انتخاب کړل چې تر ټولو ډېر محصول یې درلود تر څو د مخ پر ودې نفوس لپاره کافي خواړه تولید کړي. دا چې کروندې او محصولات ورځ په ورځ لویېدل او ساتنه یې سختېده، کروندګرو ومونده چې ځینې ځانګړي ارګانېزمونه او د هغوی جانبي محصولات کولای شي په ډېر ښه ډول القاح شي، نایټروجن بیامومي او افتونه کنټرول کړي. د کرنې په تاریخي بهیر کې کروندګرو نویو چاپېریالونو ته د خپلو محصولاتو په ور وړلو او د نورو نباتاتو تر څنګ د روزنې له لارې په لاشعوري ډول د خپلو محصولاتو جنیټیک بدل کړی چې دا د بیوټکنالوژۍ یو لومړنی ډول و. دغه پروسس د بیر په لومړني تخمیر کې هم شامل و. دا پروسس په لرغوني بین‌النهرین، مصر، چین او هند کې دود شوی او لا هم د هماغې لومړنۍ بیوټکنالوژۍ په ډول کارېږي. د بیر په تولید کې انزایم لرونکې وچې غلې دانې نشایسته له دانو څخه پر بوره بدلوي او بیا د بیر د تولید لپاره ځانګړي مخمرونه ور زیاتوي. په دې پروسه کې په دانو کې موجود کاربوهایدرېتونه په الکولو لکه اتانول تجزیه کېږي. وروسته نورو فرهنګونو د لاکټیک اسید د تخمیر پروسه رامنځته کړه چې په پایله کې یې د سوجي د ساس په څېر نور خوراکي توکي تولید شول. په دې دوره کې له تخمیر څخه د ډوډۍ د خمیر مایې د تولید لپاره هم کار اخیستل کېده. که څه هم د تخمیر پروسه په ۱۸۵۷ کال کې د لویس پاسټور د څېړنو تر وخته پوره څرګنده نه وه، خو لا هم د بیوټکنالوژۍ لومړنۍ استفاده وه چې یوه غذايي سرچینه یې پر بله بڼه اړوله. <ref>See {{Cite book|last=Arnold|first=John P.|title=Origin and History of Beer and Brewing: From Prehistoric Times to the Beginning of Brewing Science and Technology|url=https://archive.org/details/originhistoryofb0000arno|publisher=BeerBooks|year=2005|isbn=978-0-9662084-1-2|location=Cleveland, Ohio|page=[https://archive.org/details/originhistoryofb0000arno/page/34 34]|oclc=71834130|name-list-style=vanc}}.</ref> د چارلېز داروین د څېړنو او ژوند تر وخت وړاندې د حیواناتو او نباتاتو پوهانو له انتخابي پیوند څخه کار اخیست. داروین د نوعو یا موجوداتو په بدلون کې د علم د وړتیا په اړه په خپلو علمي پلټنو سره دغه کار پراخ کړ. دغو موندنو د دارین د طبیعي انتخاب له تیورۍ سره مرسته وکړه.<ref>{{Cite journal|last=Cole-Turner|first=Ronald|date=2003|title=Biotechnology|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1G2-3404200058.html|journal=Encyclopedia of Science and Religion|access-date=December 7, 2014|name-list-style=vanc}}</ref> انسانانو زرګونه کاله د خوراکي استفادې په موخه د کرنیزو محصولاتو او مالدارۍ د تولید ښه کولو لپاره له انتخابي پیوند څخه کار اخیست. په انتخابي پیوند کې هغه ارګانېزمونه سره یوځای کېږي چې مطلوبې ځانګړنې لري تر څو د ورته ځانګړنو لرونکي بچیان وزیږوي. د بېلګې په توګه دا تخنیک له جوارو سره وکارول شو تر څو ډېر او خواږه محصولات تولید کړي.<ref name="Thieman">{{Cite book|title=Introduction to Biotechnology|url=https://archive.org/details/introductiontobi0000thie_u3v0|vauthors=Thieman WJ, Palladino MA|publisher=Pearson/Benjamin Cummings|year=2008|isbn=978-0-321-49145-9}}</ref> د شلمې پېړۍ په لومړیو کې د مایکروبیولوژۍ په اړه د پوهانو پوهه ډېره شوه او د ځانګړو محصولاتو د تولید لارې چارې یې وموندې. په ۱۹۱۷ کال کې «کاییم وایزمن» د لومړي ځل لپاره په یوه صنعتي پروسه کې له یوه خالص مایکروبیولوژيکي کښت – یعنې د کلسټریډیوم اسټوبوټیلیکوم (Clostridium acetobutylicum) په مرسته د جوارو د نشایستې له تولید څخه – د اسېټون (acetone) د تولید لپاره کار واخیست چې انګلستان د لومړۍ نړیوالې جګړې په لړ کې د چاودېدونکو توکو د جوړولو لپاره کلکه اړتیا ورته لرله.<ref name="Springham_biotechnology">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=9GY5DCr6LD4C|title=Biotechnology: The Science and the Business|vauthors=Springham D, Springham G, Moses V, Cape RE|publisher=CRC Press|year=1999|isbn=978-90-5702-407-8|page=1}}</ref> بیوټکنالوژي د انټي بیوټیکونو د جوړېدو لامل هم شوې ده. په ۱۹۲۸ کال کې الکساندر فلېمېنګ پنسلین کشف کړل. دغه کار د انټي بیوټيکي ترکیب د خالصېدو لامل شو چې د هاوارډ فلوري، ارنسټ بوریس چاین او نورمن هیټلي له‌خوا قالب شوی و تر څو هغه څه جوړ کړي چې موږ یې دا مهال د پنسلین په نامه پېژنو. په ۱۹۴۰ کال کې پنسلین په انسان کې د باکټریايي عفونتونو د درملنې لپاره د لاسرسي وړ شول.  <ref name="Thieman" /> په ټولیز ډول داسې انګېرل کېږي چې اوسنۍ بیوټکنالوژي په ۱۹۷۱ کال کې منځته راغله او دا هغه مهال و چې د جین د پیوند لپاره د پل برګ (سټنفورډ) ازمېښتونه په لومړني ډول بریالي شول. هربرټ بویر (په سانفرانسېسکو کې د کلفورنیا پوهنتون) او سټنلي کوهن (سټنفورډ) په ۱۹۷۲ کال کې یوې باکټریا ته د جنیټیکي توکو په لېږدولو سره یوه د پام وړ نوې ټکنالوژي پر مخ کړه، په دې کې وارداتي توکي بیاځلي تولیدېدل. کله چې د ۱۹۸۰ کال د جون میاشتې په ۱۶مه نېټه د متحدو ایالتونو سترې محکمې «ډایمنډ وي چاکرابارټي» ته د پیوند شوي جنیټيکي مایکرو ارګانېزم د اختراع د ثبت حکم ورکړ، د بیوټکنالوژۍ د یوه صنعت سوداګریزه وړتیا په پام وړ ډول پراخه شوه. هندي‌الاصله «انانډا چاکرابارټي» چې په جنرل الکټریک کمپنۍ کې یې کار کاوه، یوه باکټریا (چې د سوډموناس له جنسه وه) بدله کړه چې د خامو تېلو د تجزیه کولو وړتیا یې لرله او وړاندیز یې وکړ چې د تېلو د ککړتیا په لرې کولو کې وکارول شي. د چاکرابارټي دغه کار په جین کې لاسوهنه ونه‌کړه، بلکې د سوډوموناس باکټریا د ټولو ارثي صفتونو تر منځ د ارګانیلونو انتقال پکې شامل و.<ref name="DiamondvChakrabarty">"[http://caselaw.lp.findlaw.com/scripts/getcase.pl?court=us&vol=447&invol=303 Diamond v. Chakrabarty, 447 U.S. 303 (1980). No. 79-139]." ''[[United States Supreme Court]].'' June 16, 1980. Retrieved on May 4, 2007.</ref><ref name="computerhistory">{{Cite journal|title=1960: Metal Oxide Semiconductor (MOS) Transistor Demonstrated|url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/metal-oxide-semiconductor-mos-transistor-demonstrated/|journal=The Silicon Engine: A Timeline of Semiconductors in Computers|publisher=[[Computer History Museum]]|access-date=August 31, 2019}}</ref> == بېلګې == بیوټکنالوژي په څلورو لویو صنعتي برخو کې کارېږي؛ په دې ډله کې روغتیا پالنه (طب)، د محصولاتو تولید او کرنه، د محصولاتو غیر غذايي (صنعتي) استفاده او نور تولیدات (لکه په‌خپله خرابېدونکي پلاستیکونه او نباتي غوړي) او چاپېریالي استفاده شاملېږي. د بېلګې په توګه د بیوټکنالوژۍ د استفادې یو ځای د ارګانیک محصولاتو د تولید لپاره له مایکرو ارګانېزمونو څخه مستقیم کار اخیستل دي (مثلاً بیر او د شیدو محصولات). بله بېلګه یې په بیولیچېنګ (bioleaching) کې د کانونو په صنعت کې د موجودو باکټریاوو کارول دي. بیوټکنالوژي د ضایعاتو د تصفیې، د صنعتي فعالیتونو له امله د ککړو شویو ځایونو د پاکولو او د بیولوژيکي وسلو د تولید لپاره هم کارول کېږي.<ref name="gerstein">Gerstein, M. "[http://www.primate.or.kr/bioinformatics/Course/Yale/intro.pdf Bioinformatics Introduction] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070616013805/http://www.primate.or.kr/bioinformatics/Course/Yale/intro.pdf|date=2007-06-16}}." ''[[Yale University]].'' Retrieved on May 8, 2007.</ref><ref name=":2">Siam, R. (2009). Biotechnology Research and Development in Academia: providing the foundation for Egypt's Biotechnology spectrum of colors. Sixteenth Annual American University in Cairo Research Conference, American University in Cairo, Cairo, Egypt. BMC Proceedings, 31–35.</ref><ref name=":0">Kafarski, P. (2012). [http://www.chemikinternational.com/pdf/2012/08_2012/chemik_8_2012_01.pdf Rainbow Code of Biotechnology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214054125/http://www.chemikinternational.com/pdf/2012/08_2012/chemik_8_2012_01.pdf|date=February 14, 2019}}. CHEMIK. Wroclaw University</ref><ref name=":1">Biotech: true colours. (2009). TCE: The Chemical Engineer, (816), 26–31.</ref> === طب === اوسنۍ بیوټکنالوژي د طب په ګڼو برخو کې کارول کېږي؛ په دغو برخو کې د درملو اکتشاف او تولید، فارمکوجینومیک او جنیټيکي ازمېښت شاملېږي.<ref>Ermak G. (2013) ''Modern Science & Future Medicine'' (second edition)</ref><ref name="pmid20836007">{{Cite journal|vauthors=Wang L|year=2010|title=Pharmacogenomics: a systems approach|journal=Wiley Interdisciplinary Reviews: Systems Biology and Medicine|volume=2|issue=1|pages=3–22|doi=10.1002/wsbm.42|pmc=3894835|pmid=20836007}}</ref><ref name="pmid19530963">{{Cite journal|vauthors=Becquemont L|date=June 2009|title=Pharmacogenomics of adverse drug reactions: practical applications and perspectives|journal=Pharmacogenomics|volume=10|issue=6|pages=961–9|doi=10.2217/pgs.09.37|pmid=19530963}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fda.gov/downloads/RegulatoryInformation/Guidances/ucm126957.pdf|title=Guidance for Industry Pharmacogenomic Data Submissions|date=March 2005|publisher=[[U.S. Food and Drug Administration]]|access-date=August 27, 2008|archive-date=October 6, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161006210237/http://www.fda.gov/downloads/RegulatoryInformation/Guidances/ucm126957.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="pmid20712531">{{Cite journal|vauthors=Squassina A, Manchia M, Manolopoulos VG, Artac M, Lappa-Manakou C, Karkabouna S, Mitropoulos K, Del Zompo M, Patrinos GP|date=August 2010|title=Realities and expectations of pharmacogenomics and personalized medicine: impact of translating genetic knowledge into clinical practice|journal=Pharmacogenomics|volume=11|issue=8|pages=1149–67|doi=10.2217/pgs.10.97|pmid=20712531}}</ref> == زده‌کړه == په ۱۹۸۸ کال کې د متحدو ایالتونو د کنګرې په غوښتنه د عمومي طبي علومو ملي مؤسسې (NIGMS) د بیوټکنالوژۍ په برخه کې د روزنې لپاره د بودیجې یو میکانېزم جوړ کړ. د هېواد ټول پوهنتونونه د بیوټکنالوژۍ د روزنیزو پروګرامونو (BTP) د جوړولو لپاره د دغې بودیجې د ترلاسه کولو په موخه په رقابت کې شول. هره بریالۍ غوښتنه معمولاً پنځه کاله تضمینوي او بیا په رقابتي ډول تمدیدېږي. له زده‌کړو فارغ زده‌کوونکي په (BTP) کې د منل کېدو لپاره رقابت کوي. که ومنل شي نو د دوو یا درېیو کلونو لپاره د دوکتورا د دورې په لړ کې د تحصیل، اوسېدو او روغتیایي بیمې د لګښتونو مرسته ورسره کېږي. ۱۹ داسې مؤسسې شته چې د (NIGMS) په ملاتړ د بیوټکنالوژۍ روزنیزو پروګرامونه وړاندې کوي. د بیوټکنالوژۍ زده‌کړې د لېسانس او کالجونو په کچه کې موجودې دي.<ref>{{Cite web|url=http://www.nigms.nih.gov/Training/InstPredoc/Pages/PredocDesc-Biotechnology.aspx|title=Biotechnology Predoctoral Training Program|date=December 18, 2013|website=National Institute of General Medical Sciences|access-date=October 28, 2014|تاريخ الأرشيف=October 28, 2014|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20141028215034/http://www.nigms.nih.gov/Training/InstPredoc/Pages/PredocDesc-Biotechnology.aspx|url-status=dead|خونديځ نېټه=October 28, 2014|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20141028215034/http://www.nigms.nih.gov/Training/InstPredoc/Pages/PredocDesc-Biotechnology.aspx|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20141028215034/http://www.nigms.nih.gov/Training/InstPredoc/Pages/PredocDesc-Biotechnology.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20141028215034/http://www.nigms.nih.gov/Training/InstPredoc/Pages/PredocDesc-Biotechnology.aspx}}</ref> == سرچینې == lrwute9jyjc52ywsint0fl722bso6un 0 58984 369128 355181 2026-09-22T22:27:37Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369128 wikitext text/x-wiki لاندنۍ پېښې په افغانستان کې په ۲۰۱۴ ز کال کې د میاشتو په ترتیب رامنځته شوې دي. == د دولت چارواکي == * ولسمشر: حامد کرزی (د سپټمبر تر ۲۹مې)، اشرف غني (د سپټمبر له ۲۹مې) * اجرائیه رئیس: عبدالله عبدالله (د سپټمبر له ۲۹مې) * د ولسمشر لومړی مرستیال: ** محمد فهیم: د مارچ تر ۹مې ** خالي: د مارچ له ۹ تر ۳۱مې ** یونس قانوني: د مارچ له ۳۱مې د سپټمبر تر ۲۰مې ** عبدالرشید دوستم: د سپټمبر له ۲۹مې * د ولسمشر دویم مرستیال: کریم خلیلي (د سپټمبر تر ۲۹مې)، سرور دانش (د سپټمبر له ۲۹مې) * قاضي‌القضات: عبدالسلام عظیمي == پېښې == === جنوري === * '''6 جنوري –''' د غزني ولایت د پولیسو د تلاشۍ په ځای کې د موټر بم چاودنه وشوه چې له امله یې ۳ پولیس ووژل شول. * '''8 جنوري –''' د امریکا د پخواني دفاع وزیر، رابرټ ګیټس کتاب خپور شو، چې ولسمشر باراک اوباما یې په افغانستان کې د جګړې د مدیریت له امله تر نیوکي لاندې نیولی و. * '''9 جنوري –''' افغان دولت له زندان څخه د ۷۲ جنګیالیو د ازادیدو اعلان وکړ، که څه هم امریکایانو اعتراض کړی و چې هغوی امنیت ته جدي ګواښ پېښوي. * '''11 جنوري –''' د امریکايي ځواکونو له خوا یو ۴ کلن افغان ماشوم ووژل شو. * '''17 جنوري –''' د کابل په یوه رسټورانټ کې د ځانمرګي برید له امله ۲۱ افغانان ووژل شول. <ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2014/jan/17/taliban-suicide-attack-kabul-restaurant|title=Taliban suicide attackers kill at least 21 at Kabul restaurant|author=Mokhtar Amiri|work=The Guardian|access-date=November 23, 2014}}</ref> * '''26 جنوري –''' یوه ځانمرګي بریدګر د کابل په ښار کې د ملي اردو پر یوه بس باندې برید وکړ چې ۲ کسه یې ووژل او ۲ نور ټپیان کړل. === فبروري === * '''10 فبروري –''' په کابل کې یوه موټر بم له ا یساف سره د دوه قراردادیان ووژل. * '''13 فبروري –''' ** پرکمشر کامیرون بیرډ هغه سلم اسټرالیايي شو چې د خپلې قربانۍ له مخې یې په روزګان ولایت کې د ۲۰۱۳ ز کال د جون په ۲۲مه خپل ځان له لاسه ورکړ او د «ویکټوري صلیب» مېډال یې تر لاسه کړ. ** افغان حکومت په پروان کې ۶۵ بندیان ازاد کړل؛ که څه هم د امریکا متحده ایالاتو خپله اندېښنه څرګنده کړه چې هغوی د ناټو او افغان ځواکونو پر وړاندې د بریدونو مسوولیت درلود. * '''24 فبروري –''' د پاکستاني طالبانو لوړپوړی قومندان، عصمت الله شاهین بیټنی په خیبر پښتونخوا کې ووژل شو. === مارچ === * '''1 مارچ –''' د اسټرالیا په ډاروین ښار کې خلکو د افغانستان په جګړه کې د اسټرالیا د فعال رسمي ګډون د پای ته رسېدو له امله د ښه راغلاست پریډ تر سره کړ. * '''6 مارچ –''' په لوګر کې د افغان سرتیرو پر یوې پوستې باندې د ناټو د یوې تېروتل شوې حملې له امله ۵ افغان سرتیري ووژل شول. * '''11 مارچ –''' په کابل کې وسله والو کسانو د [[سویډن]] راډیو یو بهرنی خبریال، نیلز هورنر وواژه. * '''12 مارچ –'''په کندهار کې د ملي امنیت د ریاست پر پخوانۍ ودانې باندې د طالبانو د برید نه وروسته افغان کمانډویانو او سرتیرو ۳ [[طالبان]] ووژل. طالبانو ادعا وکړه چې په دې برید کې یې ۴ کمانډویان او ۵ پولیس وژلي، دا ادعا د پولیسو له خوا تکذیب نه شوه. * '''18 مارچ –''' د فاریاب په مرکز میمنه ښار کې په یوې ریکشا کې د اېښودل شوي ماین د چاودنې له امله ۱۵ کسه مړه او ۱۰ نور ټپیان شول. <ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-blast-faryab-idUSBREA2H07U20140318|title=Afghan president picks new VP, bomb kills 15|work=Reuters|access-date=November 23, 2014}}</ref> * '''20 مارچ -''' ** د طالبانو ۴ شکمنو غړو په کابل کې پر سرینا هوټل برید وکړ چې د ۴ بهرنیانو په ګډون ۹ کسان یې ووژل. ** ځانمرګو بریدګرو د جلال اباد ښار د پولیسو پر حوزه برید وکړ چې له امله یې ۱۱ کسه مړه او ۲۲ نور یې ټپیان شول. === اپریل === * '''2 اپریل –''' په پوځي جامو کې یوه ځانمرګي بریدګر به کابل کې د رای ورکوونکو د نوم لیکنې پر دفتر برید وکړ او ۶ پولیس یې ووژل. * '''4 اپریل –'''  د ملي پولیسو په یونیفورم کې یوه افغان د اسوشیټیډ پریس اژانس دوه غړي په خوست کې وویشتل، په دغوو دوو کسانو کې انیا نیدرینګ هاوز د پولیټایزر جایزې ګټونکی او خبري عکاس و چې ووژل شوه او بل یې ټپي شو. * '''24 اپریل –'''  یوه افغان پولیس په کابل کې پر درېو روغتيايي امریکايي کارکوونکو برید وکړ او ویې وژل. ویل کېږي چې دغه پولیس له برید وروسته خپل ځان هم وویشت. * '''26 اپریل –''' په کندهار کې د پوځي چورلکې د لویدو له امله د ایساف ۵ بریتانوي سرتیري ووژل شول. * '''26 اپریل –''' د افغانستان په شمال کې د وروستیو سیلابونو له امله د قربانیانو شمېر ۱۲۳ کسانو ته ورسېد. * '''26 اپریل –''' د افغانستان د ولسمشرۍ ټاکنې وروسته له هغه دویم پړاو ته ولاړې چې د مالیې مخکني وزیر اشرف غني او د بهرنیو چارو مخکني وزیر عبدالله عبدالله و نه شو کړای چې په لومړي پړاو کې د رایو اکثریت (۵۰+۱) تر لاسه کړي. === مې === * '''2 مې –''' د بدخشان د ارګو ولسوالۍ د آب باریک په کلي کې د ځمکې ښوئیدو له امله ۳۵۰ کسه ووژل شول او څه باندې دوه زره کسان لادرکه شول. * '''4 مې –''' افغان حکومت د همدې پېښې د قربانیانو په درناوي، د ملي ماتم ورځ اعلان کړ. * '''8 مې –''' پر ډیورنډ کرښه د شمالي وزیرستان په سیمه کې د سړک غاړې ماین چاودنې له امله ۸ پاکستاني سرتیرو خپل ژوند له لاسه ورکړ. * '''21 مې –''' طالبانو په بدخشان او لغمان ولایتونو کې خپل بریدونه پیل کړل، چې په ترڅ کې یې ۱۰ پولیس او ۳ ملکي وګړي ووژل شول. * '''23 مې –''' وسله والو ځواکونو په هرات کې د هند پر کونسولۍ باندې برید وکړ. === جون === * '''6 جون –''' د افغانستان د ملي ایتلاف نه د افغانستان په ولسمشرۍ ټاکنو کې یو مخکښ نوماند، عبدالله عبدالله له یوې چاودنې روغ رمټ راووت. * '''7 جون –''' په بغلان کې د شدیدو سیلابونو د راوتلو له امله ۶۵ کسه مړه او په زرګونو نور خلک یې بې کوره کړل. * '''9 جون –''' له طالبانو سره په مخامخ جګړه کې د ناټو ۵ سرتیري ووژل شول. * '''10 جون –''' په زابل ولایت کې ۵ امریکايي سرتیري، یو افغان سرتیری او د هغوی یو ژباړونکی هغه مهال ووژل شول، چې د ناټو له خوا په تېروتنې سره بمبار شول. === جولای === * '''2 جولای –''' یوه ځانمرګي بریدګر په کابل کې د ملي اردو د هوايي ځواکونو پر بس باندې برید وکړ چې ۵ تنه یې په کې ووژل شول. * '''7 جولای –''' د رایو لومړۍ شمېرنې وښودله چې د مالیې پخوانی وزیر اشرف غني د ټاکنو ګټونکی دی. * '''8 جولای –''' طالبانو د افغانستان پر پلازمېنې د برید مسوولیت پر غاړه واخیست، چې له امله یې ۱۰ ملکي وګړي او د ناټو اړوند د چیک هېواد ۴ سرتیري او دوه افغان پولیس په کې ووژل شول. * '''12 جولای –''' د افغان طالبانو په یوه برید کې د پاکستان د باجوړ په ایجنسس کې د پاکستان د پوځ ۳ سرتیري ووژل شول. * '''12 جولای –''' د افغانستان د ولسمشرۍ په یوه جنجالي ټاکنو کې د دوو مخکښو نوماندانو، اشرف غني او عبدالله عبدالله تر منځ د ټولو رایو پر څېړنې هوکړه وشوه. * '''15 جولای –''' د افغانستان د پکتیکا په یوه بازار کې د یوه موټر بم چاودنې له امله ۸۹ کسه ووژل شول او زیات شمېر نور یې ټپیان شول، دا برید یو له تر ټولو خونړیو بریدونو څخه ګڼل کېږي. === اګسټ === * '''5 اګسټ –''' د مارشال فهیم په پوځي اکاډیمۍ کې د یوه وسله وال افغان سرتیري په برید کې هارولډ جي. ګرین ووژل شو او د یوه [[الماني ژبه|الماني]] برید جنرال په ګډون ۱۵ نور کسان ټپیان شول. * '''14 اګسټ –''' په لغمان کې د پولیسو پر موټر د سړک غاړې ماین وچاودید، چې له  امله یې ۳ پولیس مړه او ۴ نور ټپیان شول. * '''23 اګسټ –''' د افغانستان د ټاکنو د رایو بیا شمېرنه وروسته له هغه پیل شوه چې اشرف غني او عبدالله عبدالله د امریکا د بهرنیو چارو وزیر، جان کیري په منځګړتوب یوې هوکړې ته ورسېدل. * '''30 اګسټ –''' طالب جګړه مارو په جلال اباد ښار کې د ملي امنیت د ریاست پر ودانۍ برید وکړ چې د نږدې ۶ کسانو د مړینې لامل وګرځېد. === سپټمبر === * '''8 سپټمبر –''' د یوه ځانمرګي برید په پایله کې، د کندهار امنیه قومندان ووژل شو. * '''16 سپټمبر –''' په کابل کې د یوې سترې چاودنې له امله ۳ بهرني سرتیري (د امریکا د پوځ د یوه جګړن په ګډون) ووژل شول او ۵ نور یې ټپیان شول.<ref>{{cite web|url=https://www.defense.gov/News/Article/Article/659013/face-of-defense-heroic-navy-corpsman-receives-silver-star-medal/|title=Face of Defense: Heroic Navy Corpsman Receives Silver Star Medal|publisher=Department of Defence|date=February 19, 2016|access-date=January 7, 2022|archive-date=June 12, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141154/https://www.defense.gov/News/Article/Article/659013/face-of-defense-heroic-navy-corpsman-receives-silver-star-medal/|url-status=dead}}</ref> * '''21 سپټمبر –''' د افغانستان د ولسمشرۍ په ټاکنو کې دوو سیالو نوماندانو، اشرف غني او عبدالله عبدالله د واک د وېش معامله لاسلیک  کړه، چې له مخې یې د ملي یووالي حکومت رامنځته شو چې اشرف غني په کې ولسمشر او عبدالله عبدالله په کې اجرائیه مشر وټاکل شو.<ref>{{cite web|url=http://www.foxnews.com/world/2014/10/01/suicide-bomb-attacks-in-afghanistan-kill-7-wound-21/|title=Suicide bomb attacks in Afghanistan kill seven, wound 21|publisher=Fox News Channel|access-date=November 23, 2014}}</ref> === اکټوبر === * '''1 اکټوبر –''' په کابل کې د ملي اردو پر کاروان باندې طالب ځانمرګو برید وکړ، چې په پایله کې ۷ کسه مړه او ۱۹ نور ټپیان شول. * '''8 اکټوبر –''' یوه ځانمرګي بریدګر په هلمند کې ۴ کسان مړه او ۱۶ نور یې ټپیان کړل. * '''13 اکټوبر -'''  د افغانستان په شمال کې د طالبانو په برید کې ۲۲ افغان پوځیان ووژل شول.<ref>{{cite web|url=https://uk.news.yahoo.com/deadly-taliban-ambush-afghanistan-125031278.html|title=Deadly Taliban ambush in Afghanistan|date=October 13, 2014|work=Yahoo News UK|access-date=November 23, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141022024934/https://uk.news.yahoo.com/deadly-taliban-ambush-afghanistan-125031278.html|archive-date=October 22, 2014|url-status=dead|df=mdy-all}}</ref> * '''14 الی 15 اکټوبر –''' د افغانستان د ملي امنیت د عمومي ریاست کارکوونکو په خوست کې د حقاني شبکې دوه لوړپوړي مشران د ځانګړو عملیاتو په ترڅ کې ونیول.<ref>{{cite web|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2014/10/afghan_intel_agency_captures_t.php|title=Afghan intel agency captures two senior Haqqani Network leaders|publisher=the long war journal|date=October 16, 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2014/10/senior_al_qaeda_lead_12.php|title=Senior al Qaeda leader reported killed in US airstrike in eastern Afghanistan|publisher=the long war journal|date=October 19, 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2014/10/senior_al_qaeda_lead_12.php|title=Senior al Qaeda leader reported killed in US airstrike in eastern Afghanistan|publisher=the long war journal|date=October 19, 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2015/02/13/world/asia/data-from-seized-computer-fuels-a-surge-in-us-raids-on-al-qaeda.html?emc=edit_th_20150213&nl=todaysheadlines&nlid=55199738&_r=1|title=U.S. Is Escalating a Secretive War in Afghanistan|work=The New York Times|date=February 12, 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/11411520/British-spies-helped-find-Afghan-trove-of-al-Qaeda-plans.html|title=British spies helped find Afghan trove of al Qaeda plans|publisher=the telegraph|date=February 13, 2015}}</ref> === نومبر === * '''10 نومبر –''' د یوه قومندان په ګډون ۱۰ پولیس په ننګرهار او لوګر کې ووژل شول. * '''18 نومبر –''' په کابل ښار کې یوه ځانمرګي بریدګر دوه کسان ووژل. * '''23 نومبر –''' یوه ځانمرګي بریدګر د افغانستان په سویل کې د والیبال د لوبې په میدان کې خپل ځان وچاوداوه، چې له امله یې ۴۵ کسه ووژل شول او ۶۰ نور ټپیان شول. <ref>{{Cite web|last=Ehsan Popalzai and Ashley Fantz|first=|title=Suicide bomber kills 45 at Afghan volleyball game|url=https://www.cnn.com/2014/11/23/world/asia/afghanistan-violence/index.html|url-status=live|access-date=2021-08-23|website=CNN}}</ref> * '''27 نومبر –''' په کابل ښار کې یوه ځانمرګي برید د یوه بریتانوي په ګډون ۶ کسان ووژل.<ref>{{Cite web|title=Afghanistan hit by string of Taliban attacks|url=https://www.aljazeera.com/news/2014/11/28/afghanistan-hit-by-string-of-taliban-attacks|access-date=2021-08-23|website=www.aljazeera.com|language=en}}</ref> * '''29 نومبر –''' د افغانستان لپاره د چین ځانګړي استازي، سون یوشی، د لومړي ځل لپاره په ډاګه اعلان کړه چې د پاکستان په پیښور کې یې له طالب استازو سره لیدلي دي. د همدې لیدنې موخه د سولې د احتمالي خبرواترو د لارو چارو په اړه وه.<ref name="Jamestown01">[http://www.jamestown.org/programs/chinabrief/single/?tx_ttnews%5Btt_news%5D=43158&cHash=cdf9d3723aea6491802a49aad8f898be Assessing China’s Afghan Peace Play] – Richard Weitz, December 5, 2014</ref> === ډیسمبر === * '''1 ډیسمبر –''' په بغلان کې د یوه قومي مشر د جنازې په مراسمو کې د یوه ماین د چاودیدو له امله د دوو پولیسو په ګډون نږدې ۹ کسان ووژل شول. * '''2 ډیسمبر –''' د پیاده عسکرو د ۷۵ مې لېوا د لومړي غنډ د براوو د ټولي پیاده عسکرو په ننګرهار کې پر طالبانو باندې برید وکړ، چې له امله یې مخامخ شپږ ساعته جګړه وشوه او ۲۵ یاغیان په کې ووژل شول، یو امریکايي ټپي او دوو نورو سرتیرو ته سیلور ستوري مېډالونه ورکړل شول. برسېره پر دې، دوو سرتیرو د برونزو ستوري او د مېړانې مېډالونه تر لاسه کړل او دوو نورو سرتیرو بیا «د ګډو خدماتو د تقدیر مېډال» تر لاسه کړ. <ref>{{cite web|url=https://www.army.mil/article/147889/1st_Battalion__75th_Ranger_Regiment_honors_its_heroes|title=1st Battalion, 75th Ranger Regiment honors its heroes|publisher=armymil|date=May 5, 2015}}</ref> * '''11 ډیسمبر –''' یوه طالب ځانمرګي بریدګر د افغانستان د ملي اردو نږدې ۶ سرتیري د کابل ښار په څنډه د تره خېلو په سیمه کې ووژل. سرچینې 1owygh7rsfmq3amnjiisv59lprnw9lr 0 58985 369130 355163 2026-09-22T22:28:00Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369130 wikitext text/x-wiki په ۲۰۱۷ ز کال کې په افغانستان کې لاندنۍ پېښې د میاشتو په ترتیب رامنځته شوې دي. = د دولت چارواکي = * ولسمشر: اشرف غنی * اجرائیه ئیس: عبدالله عبدالله == پېښې == === جنوري === * '''1 جنوري –''' د ۷۵ مې لېوا د دویم غنډ رینجر سرتیرو په هېواد کې د داعش-خراسان د څانګې پر فعال قومندان باندې برید تر سره کړ. جوشوا لېچ، سره له دې چې د ګرنېټ د چاودنې له امله ټپی شوی و، د داعش جنګیالي یې په یوازې سر د دریو دقیقو لپاره مهار کړي و. په داسې حال کې چې هغه د AK-47، AK-74، AKS-74، AKS-74U او ګرنېټ تر بریدونو لاندې و، خو خپلو دوو ټپي شوو رینجر سرتیرو او ټپي شوي افغان سرتیري ته یې د دې زمینه برابره کړه تر څو له سیمې ووځي. لېچ د خپلې همدې مېړانې په خاطر د «سپینو زرو د ستوری» مېډال وګاټه. <ref>{{cite web|url=https://www.armytimes.com/articles/ranger-receives-silver-star-for-saving-afghan-soldier-during-raid-on-isis-commander|title=Ranger receives Silver Star for saving Afghan soldier during raid on ISIS commander|publisher=Army Times|date=19 May 2017}}</ref> * '''9 جنوري –''' افغان امنیتي او دفاعي ځواکونو، د القاعدې یو ستر مشر، قاري سیف الله اختر او یو بل ترهګر په غزني کې ووژل. <ref>{{cite web|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2017/04/us-military-kills-aqis-leaders-fighters-in-southern-afghanistan.php|title=US military kills AQIS leaders, fighters in southern Afghanistan|publisher=Long War Journal|date=26 April 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2017/02/afghan-intelligence-confirms-top-al-qaeda-leader-killed-in-raid.php|title=Afghan intelligence confirms top al Qaeda leader killed in raid|publisher=Long War Journal|date=19 February 2017}}</ref> * '''10 جنوري –''' د ۲۰۱۷ ز کال د جنوري په میاشت کې د ماین چاودو له امله څه باندې ۶۰ کسان مړه او نږدې ۱۰۰ کسه ټپیان شول. <ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/01/heroin-labs-destroyed-afghanistan-170130082640875.html|title=Six heroin labs destroyed in Afghan crackdown|publisher=Al Jazeera|date=30 January 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2017/01/31/world/asia/afghanistan-taliban-helmand.html?_r=0|title=U.S. Airstrikes Hit Taliban After Attack on an Afghan Army Post|work=Washington Post|date=31 January 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/02/air-raids-hit-afghan-taliban-tunnel-attack-170201064431878.html|title=US air raids hit Afghan Taliban after tunnel attack|publisher=al jazeera|date=1 February 2017}}</ref> === فبروري === * '''4 فبروري –''' په ۲۰۱۷ ز کال کې په افغانستان کې د واورې ښوئیدنې له امله ۱۴۳ کسه مړه او ۱۰۳ نور ټپیان شول. <ref>{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2017/02/06/asia/avalanche-afghanistan-pakistan/|title=More than 100 die as avalanches bury villages in Afghanistan, Pakistan|publisher=CNN|date=7 February 2017}}</ref> * '''7 فبروري –''' په کابل کې د سترې محکمې مخکې ځانمرګي برید له امله ۲۰ کسه مړه او ۴۸ نور ټپیان شول. په همدې ورځ، په لویدیځ فراه ولایت کې د سړک غاړې ماین چاودیدو له امله د دې ولایت د پولیسو یو لوړپوړی کس ووزل شول. طالبانو د همدې برید پړه پر غاړه واخیسته.<ref>{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/deaths-reported-civilians-killed-blast-outside-afghanistan-supreme-court-kabul-a7567021.html|title=At least 20 killed in blast outside Afghanistan's Supreme Court|work=the independent|date=7 February 2017}}</ref> * '''8 فبروري –''' هغه ۶ افغانان چې له سره صلیب سره یې کار کاوه د خراسان د داعش اړوند وسله والو کسانو له خوا ووژل شول او دوه نور یې لادرکه شول. داسې احتمال کېده چې هغوی به د داعش د کسانو له خوا د فاریاب په قوش تپه ولسوالۍ کې تښتول شوي وي. <ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-38908312|title=Six Afghan ICRC workers 'killed by Islamic State'|publisher=BBC|date=8 February 2017}}</ref> * '''9 فبروري –''' د امریکا د متحده ایالاتو یو سرتیری وروسته له هغه په کلکه سره ټپي شو، کله چې طالبانو په هلمند کې د هغوی پر اډې باندې برید وکړ. په دغه ورځ کې په هلمند کې یو بل سرتیری هم ټپي شو. <ref>{{cite web|url=http://www.militarytimes.com/articles/troops-wounded-sangin-helmand-afghanistan|title=A U.S. soldier is wounded in Sangin, highlighting a tragic irony about the Afghanistan war|publisher=military.com|date=9 February 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.military.com/daily-news/2017/02/12/2-us-soldiers-wounded-in-afghanistan-clash.html|title=2 US Soldiers Wounded in Afghanistan Clash|publisher=military.com|date=12 February 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.skynews.com.au/news/world/mideast/2017/02/12/suicide-bomber-kills-seven-inafghanistan.html#sthash.UEDXFeZV.dpuf|title=Suicide bomber kills seven in Afghanistan|publisher=Sky News Australia|date=12 February 2017}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.huffingtonpost.com/entry/us-strikes-afghanistan_us_58a0a8c9e4b094a129ec0990|title=U.S. Airstrikes In Afghanistan Kill At Least 18 Civilians: UN Report|publisher=Huffington post|date=12 February 2017}}</ref><ref name="auto">{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/03/pakistan-temporarily-reopens-border-afghanistan-170307054711005.html|title=Pakistan temporarily reopens border with Afghanistan|publisher=Aljazeera|date=7 March 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2017/02/taliban-overruns-afghan-district-where-al-qaeda-ran-training-camps.php|title=Taliban overruns Afghan district where al Qaeda ran training camps - FDD's Long War Journal|access-date=13 April 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2017/02/25/world/asia/afghanistan-isis-police-officers-killed.html?_r=0|title=10 Police Officers Killed in Ambush by Militants in Afghanistan|work=New York Times|date=25 February 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nbcnews.com/card/drone-strike-kills-taliban-governor-akhund-afghanistan-n726101|title=U.S. Drone Strike Kills Regional Taliban Leader in Afghanistan|work=NBC news|date=27 February 2017}}</ref> === مارچ === * '''1 مارچ –''' طالبانو د پولیسو، اردو او استخباراتي ادارو پر مرکزونو برید وکړ او ۱۵ کسه یې ووزل او په لسګونو نور یې ټپیان کړل.<ref>{{cite web|url=http://www.militarytimes.com/articles/us-airstrike-afghanistan-taliban|title=U.S. airstrike in Kunduz signals a new chapter in Afghanistan|publisher=Military Times|date=11 March 2017}}</ref> * '''7 مارچ –''' پاکستان د لنډې مودې لپاره د تورخم او [[چمن]] د تګ را تګ لارې پرانیستلې، تر څو له دواړو خواوو څخه یوازې هغه مسافر چې ویزې لري، هېواد ته د تلو لپاره ورته اجازه ورکړي. <ref name="auto2">{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/03/pakistan-temporarily-reopens-border-afghanistan-170307054711005.html|title=Pakistan temporarily reopens border with Afghanistan|publisher=Aljazeera|date=7 March 2017}}</ref> * '''8 مارچ –''' د داعش خراسان ډلې ۴ جګړه مارو د کابل په تر ټولو ستر پوځی روغتون، سردار محمد داوود خان روغتون برید وکړ او څه باندې ۳۰ کسه یې ووژل او ۵۰ نور ټپیان شول. کمانډو ځواکونو له څو ساعتونو جګړې وروسته څلور سره بریدګر ووژل.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-39202525|title=Afghanistan: IS gunmen dressed as medics kill 30 at Kabul military hospital|publisher=BBC|access-date=8 March 2017|date=8 March 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tolonews.com/afghanistan/31-taliban-insurgents-killed-helmand-operation|title=31 Taliban Insurgents Killed In Helmand Operation|publisher=Tolonews|date=12 March 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2017/03/13/world/asia/afghanistan-suicide-bomber-minibus.html?_r=0|title=Suicide Bomber in Afghanistan Slams Into Packed Minibus|work=New York Times|date=13 March 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.militarytimes.com/articles/suicide-bombers-target-troops-local-official-in-afghanistan|title=Suicide bombers target Afghan troops, local official in Afghanistan|publisher=Military Times|date=17 March 2017}}</ref> === اپریل === * '''۲ اپریل –'''کله چې د کمانډو ځواکونو د هلمند په لښکرګاه ښار کې د چاودونکو توکو او مهماتو یو زېرمتون پیدا کړ او هغه ته یې چاودنه ورکړه، نو له امله یې ۹ ملکي وګړی ووژل شول.<ref>{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/afghan-official-9-civilians-killed-in-southern-afghanistan/2017/04/02/24d50530-17b2-11e7-8598-9a99da559f9e_story.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20170402161016/https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/afghan-official-9-civilians-killed-in-southern-afghanistan/2017/04/02/24d50530-17b2-11e7-8598-9a99da559f9e_story.html|url-status=dead|archive-date=2 April 2017|title=Afghan official: 9 civilians killed in southern Afghanistan|work=Washington post|date=2 April 2017}}</ref> * '''۵ اپریل –''' سیمه ییزو رسنیو رپوټ ورکړ چې د ترهګرۍ ضد عملیاتو په درشل کې، د داعش یو لوړپوړی مشر، سید عمر باجوړی د ننګرهار په اچین ولسوالۍ کې سره له خپلو ۲۴ جګړه مارو سره ووژل شو. <ref>{{cite web|url=https://www.nbcnews.com/news/world/violence-bloodshed-mount-afghanistan-report-says-n753081|title=Violence, Bloodshed Mount in Afghanistan, Report Says|work=NBC news|date=30 April 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.foxnews.com/world/2017/04/13/afghanistan-maryland-green-beret-killed-in-isis-fight-remembered-as-hero.html|title=Afghanistan: Maryland Green Beret killed in ISIS fight remembered as hero|publisher=Fox News|date=13 April 2017|access-date=7 January 2022|archive-date=6 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170906052414/http://www.foxnews.com/world/2017/04/13/afghanistan-maryland-green-beret-killed-in-isis-fight-remembered-as-hero.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2017/04/08/politics/special-ops-soldier-killed-afghanistan/index.html|title=US special operations soldier was killed today in Afghanistan|publisher=CNN|author=Ryan Brown}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/news/checkpoint/wp/2017/04/08/u-s-soldier-killed-fighting-the-islamic-state-in-afghanistan/|title=U.S. soldier killed fighting the Islamic State in Afghanistan|work=The Washington Post|author=Thomas Gibbons-Neff}}</ref><ref>{{cite web|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/roadside-bomb-kills-afghan-forces-battling-taliban-46683864|title=Roadside bomb kills nine Afghan forces battling the Taliban|work=ABC News}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.xinhuanet.com/english/2017-04/09/c_136193762.htm|title=Airstrikes kill 18 militants in N. Afghan province|publisher=Xinhua}}</ref> === مې === * '''1 تر 2 د مې –''' د افغانستان د ملي اردو د ۷م غنډ د ۵ کنډک د دوو ټولیو امنیتي سرتیري له سختو سیمو څخه له په شاتګ وروسته د بدخشان د اشکاشم ولسوالۍ ته راورسېدل.دغه ځواکونه په ناڅاپي ډول د دښمن تر بریدونو لاندې راغلل او اړ شول تر څو د سیمې له خلکو څخه مرسته وغواړی تر څو له خپلو سیمو څخه دفاع وکړي،چې د مې تر دویمې پورې یې دفاعي حالت ونیو. د افغان ځانګړو ځواکونو د کمانډویانو یوه وړه ډله له ترهګرو څخه د سیمې د نیولو په موخه زیباک ولسوالۍ ته راغلل او ویل کېږی چې هوايي ځواک هم ګڼ شمېر بریدونه د طالبانو پر سیمو واورول. <ref name="Fox News">{{cite web|url=http://www.foxnews.com/world/2017/05/02/one-small-battle-could-lead-to-massive-strategic-loss-in-afghanistan.html|title=One small battle could lead to massive strategic loss in Afghanistan|publisher=Fox News|date=2 May 2017|access-date=7 January 2022|archive-date=19 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180819232928/http://www.foxnews.com/world/2017/05/02/one-small-battle-could-lead-to-massive-strategic-loss-in-afghanistan.html|url-status=dead}}</ref> * '''3 مې –''' په کابل کې د امریکا سفارت ته نږدې د ناټو خواکونو پر کاروان د موټر بم چاودنه وشوه. په دغه چاودنه کې د ۳ امریکايي سرتیرو په ګډون ۸ کسان ووژل شول او څه باندې ۲۵ نور ټپیان شول. داعش د همدې برید مسوولیت پر غاړه واخیست.<ref>{{cite web|url=http://www.cnn.com/2017/05/03/asia/suicide-attack-near-us-embassy-in-kabul/|title=Car bomb kills eight people near US Embassy in Kabul|publisher=CNN|date=3 May 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-39946711?intlink_from_url=https://www.bbc.co.uk/news/topics/1a5696c5-07d0-4a08-8b54-41ad5cd534b6/afghanistan&link_location=live-reporting-story|title=IS gunmen in deadly battle at Afghan TV|publisher=BBC|date=17 May 2017}}</ref> === جون === * '''3 جون –''' د ۲۰۱۷ ز کال د جون په ۳ په کابل کې بمي چاودنې * '''6 جون –''' د هرات د جامع جومات په وړاندې د ماین یوه مشکوکه چاودنه<ref name="reuters">{{cite news|last1=Rezaee|first1=Jalil Ahmad|last2=Birsel|first2=Robert|date=6 June 2017|title=Suspected bomb kills seven outside historic mosque in Afghanistan's Herat|url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-attack-idUSKBN18X1E0?feedType=RSS&feedName=worldNews|work=[[Reuters]]|location=[[Kabul]]|access-date=6 June 2017}}</ref> * '''10 جون –''' د ننګرهار د سیمه ییزو چارواکو د معلوماتو له مخې، د طالبانو یوه نفوذي کس په اچین ولسوالۍ کې ۳ امریکايي سرتیري وژلي او یو یې ټپی کړی دی. <ref>{{cite web|url=http://aa.com.tr/en/middle-east/2-us-soldiers-killed-in-afghanistan-/838873|title=2 US soldiers killed in Afghanistan|publisher=Anadolu Agency|date=10 June 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2017/06/10/politics/afghanistan-us-service-members-killed/index.html|title=Official: Afghan soldier kills 3 US service members|publisher=CNN|date=11 June 2017}}</ref> * '''15 جون –''' په کابل کې پر یوه جومات باندې د ۲۰۱۷ ز کال د جون په میاشت کې برید * '''22 جون –''' په لښکرګاه کې د جون په میاشت کې د ماین چاودنه * '''ناڅرګنده نېټه –''' د کمانډو ځواکونو یوه سرتیري د امریکا د ځانګړو ځواکونو پر خوا څو راکېټونه وویشتل چې له امله یې ۴ کسه ټپیان شول. <ref>{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/news/checkpoint/wp/2017/08/11/in-bid-to-beat-back-the-taliban-afghanistan-starts-expanding-its-commando-units/|title=In bid to beat back the Taliban, Afghanistan starts expanding its commando units|work=Washington Post|date=11 August 2017}}</ref> === جولای === * '''3 جولای –''' د بهرنیو ځواکونو او افغان ځواکونو د ګډو عملیاتو په ترڅ کې چې د هلمند په ناوه ولسوالۍ کې د یوې اډې مخ ته تر سره شو، د لومړۍ زغره والې فرقې د لومړي سټریکر غنډ یو امریکايي سرتیری مړ او دوه نور ټپیان شول. <ref>{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/news/checkpoint/wp/2017/07/05/death-of-u-s-soldier-in-afghanistan-highlights-the-evolving-role-of-conventional-combat-troops-there/|title=Death of U.S. soldier in Afghanistan highlights the evolving role of conventional combat troops there|work=Washington Post|date=5 July 2017}}</ref> * '''11 جولای –''' په کنړ ولایت کې د داعش ډلې پر مرکزونو د امریکا د هوايي ځواکونو په بمبار کې، د داعش د خراسان څانګې مشر، ابو سعید د داعش له نورو جنګیالیو سره یو ځای ووژل شو. <ref>{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/isis-afghanistan-emir-abu-sayed-killed-pentagon-us-air-strike-a7842186.html|title=Head of Isis in Afghanistan killed by US air strike, Pentagon says|work=the Independent|date=14 July 2017}}</ref> * '''17 جولای –''' افغان امنیتي ځواکونو چې د امریکا د سمندري واحد او بې شمېره امریکايي هوايي بریدونو په مټ یې ملتیا کېدله، د هلمد د ناوې ولسوالۍ یې بېرته له طالبانو څخه ونیوله. <ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-taliban-idUSKBN1A2181|title=Afghan forces retake district in southern province of Helmand|date=17 July 2017|publisher=Reuters|access-date=17 July 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/news/checkpoint/wp/2017/07/17/u-s-airstrikes-in-afghanistan-are-at-levels-not-seen-since-obama-troop-surge/|title=U.S. airstrikes in Afghanistan are at levels not seen since Obama troop surge|work=Washington Post|date=17 July 2017}}</ref> * '''24 جولای –''' د ۲۰۱۷ ز کال د جولای په ۲۴مه په کابل کې چاودنه وشوه. * '''31 جولای –''' په کابل کې د عراق پر سفارت باندې په ۲۰۱۷ز کال کې برید وشو. === اګسټ === * '''1 اګسټ –''' په ۲۰۱۷ ز کال کې د هرات پر جومات برید وشو * '''2 اګسټ –''' په کندهار ولایت کې د ناټو ځواکونو پر کاروان موټر بم چاودنه وشوه، چې له امله یې د امریکايي ځواکونو دوه سرتیري مړه او څلور نور یې ټپیان شول. <ref>{{cite web|url=https://www.stripes.com/news/army/military-identifies-fort-bragg-soldiers-killed-in-afghanistan-suicide-bomb-attack-1.481354#.WYwka_WcG70|title=Military identifies Fort Bragg soldiers killed in Afghanistan suicide bomb attack|publisher=Stars and Stripes|date=3 August 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.foxnews.com/world/2017/08/03/2-us-soldiers-killed-in-afghanistan-identified.html|title=US soldiers killed in Afghanistan identified|publisher=Fox News|date=3 August 2017|access-date=7 January 2022|archive-date=4 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170804035344/http://www.foxnews.com/world/2017/08/03/2-us-soldiers-killed-in-afghanistan-identified.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2017/aug/02/two-us-soldiers-killed-in-taliban-suicide-bomb-attack-in-Afghanistan|title=Two US soldiers killed in Taliban suicide bomb attack in Afghanistan|work=the Guardian|date=2 August 2017}}</ref> * '''3 تر 5 اګسټ –''' طالب ځواکونو او د خراسان د داعش ډلې ځواکونو په ګډه سره د سرپل د صیاد ولسوالۍ په میرزا اولنګ کلي کې د سیمه ییزو پولیسو پر وړاندې برید وکړ چې ۴۸ ساعته یې دوام وکړ. په دغه جګړه کې څه باندې ۵۰ ملکیان (زیاتره یې شیعه هزاره ګان)، ۱۸ سیمه ییز پولیس او ۲۸ سیمه ییزه ملیشه ووژل شوه. په مقابل لوري کې  هم ۱۲ جنګیالي مړه او ۱۲ نور یې ټپیان شول. د افغانستان د کورنیو چارو وزارت ویاند، د همدې پېښې په تړاو وویل چې دولت د له لاسه ورکړل شویو سیمو د بېرته نیولو لپاره پر پلان کار کوي. همداشان، په همدې ورځ د کابل په شمال کې بګرام هوايي ډګر ته نږدې د قره باغ په ولسوالۍ کې د ناټو او افغان ملي اردو په ګډه ګزمه باندې ځانمرګی برید تر سره کړ، چې له امله یې یو ګرجستانی سرتیری مړ او ۳ نور یې ټپیان شول. سربېره پر دې، دوه امریکايي پوځیان، یو افغان ژباړونکی او ۵ نور سرتیري ټپي او ۲ ملکي افغانان ووژل شول. <ref>{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2017/08/07/asia/taliban-isis-joint-afghanistan-village-attack/index.html|title=ISIS and Taliban join forces in deadly village attack, Afghan officials claim|publisher=CNN|date=7 August 2017}}</ref><ref name="Stars and Stripes">{{cite web|url=https://www.stripes.com/news/middle-east/taliban-free-235-villagers-in-northern-afghanistan-gunmen-open-fire-on-us-base-1.482064#.WYwoAvWcG70|title=Taliban free 235 villagers in northern Afghanistan; gunmen open fire on US base|publisher=Stars and Stripes|date=9 August 2017|access-date=10 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170810134303/https://www.stripes.com/news/middle-east/taliban-free-235-villagers-in-northern-afghanistan-gunmen-open-fire-on-us-base-1.482064#.WYwoAvWcG70|archive-date=10 August 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2017/08/06/world/asia/taliban-islamic-state-attack-afghanistan.html|title=Joint Taliban-ISIS Attack Kills Dozens, Afghan Officials Say|work=New York Times|date=6 August 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.stripes.com/news/middle-east/nato-georgian-soldier-killed-2-americans-wounded-in-latest-afghan-attack-1.481456#.WZMwxvWcG70|title=NATO: Georgian soldier killed, two Americans wounded in latest Afghan attack|publisher=Stars and Stripes|date=4 August 2017}}</ref><ref name="Stars and Stripes2">{{cite web|url=https://www.stripes.com/news/middle-east/taliban-free-235-villagers-in-northern-afghanistan-gunmen-open-fire-on-us-base-1.482064#.WYwoAvWcG70|title=Taliban free 235 villagers in northern Afghanistan; gunmen open fire on US base|publisher=Stars and Stripes|date=9 August 2017|access-date=10 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170810134303/https://www.stripes.com/news/middle-east/taliban-free-235-villagers-in-northern-afghanistan-gunmen-open-fire-on-us-base-1.482064#.WYwoAvWcG70|archive-date=10 August 2017|url-status=dead}}</ref> === سپټمبر === * '''۵ سپټمبر –''' د سره صلیب دوه کارکوونکي د وسله والو کسانو له خوا وتښتول شول او د فبروري کې بېرته ازاد شول.<ref>{{cite web|url=https://www.militarytimes.com/flashpoints/2017/09/27/us-airdropping-supplies-in-afghanistan-again-as-war-heats-up/|title=US airdropping supplies in Afghanistan again as war heats up|publisher=Military Times|date=27 September 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-41162327|title=Two kidnapped Afghan ICRC workers freed|publisher=BBC|date=5 September 2017}}</ref> * '''۱۱ سپټمبر –''' پېنځه امریکايي سرتیري او د ناټو اړوند یو سرتیری هغه مهال سرسرن ټپیان شول، کله چې ځانمرګي بریدګر په خپل موټر کې د چاودونکو توکو په کارولو د پروان ولایت د قلعه موسی بالا په کلي کې پر هغوی برید وکړ.<ref>{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2017/09/11/politics/suicide-attack-bagram-afghanistan-9-11-anniversary/index.html|title=Suicide attack wounds US troops in Afghanistan on anniversary of 9/11|publisher=CNN|date=11 September 2017}}</ref> === اکټوبر === * '''۱ اکټوبر –''' د افغانستان د هوايي ځواک له خوا په تیروتنې سره د یوه بمبار له امله د هلمند د ګرشک پر یوې پوستې باندې ۱۰ تنه مړه او د سنګوریانو د ډلې ۹ غړي ټپیان شول – سنګوریان هغه امنیتي ځواکونه دي چې سیمه ییز کالي اغوندي.<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-airstrike/afghan-security-forces-killed-in-friendly-fire-incident-idUSKCN1C61P1|title=Afghan security forces killed in 'friendly fire' incident|publisher=Reuters|date=1 October 2017}}</ref> * '''۱۲ اکټوبر-''' د امریکا د یوې بې پیلوټه الوتکې د برید له امله په کنړ کې د داعش ۱۴ ترهګر ووژل شول. د کنړ د والي ویاند وویل چې دغه برید یې د داعش ډلې پر هغه ناسته کړی چې پلان یې درلود یو برید تر سره کړي.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2017/oct/14/us-drone-strike-kills-14-isis-militants-in-afghanistan|title=US drone strike 'kills 14 Isis militants in Afghanistan'|work=the Guardian|date=14 October 2017}}</ref> * '''۱۸ اکټوبر –''' په [[پکتيا ولايت|پکتیا]] ولایت کې د امریکايي بې پیلوټه الوتکې په برید کې د «جماعت الاحرار» د ډلې مشر، عمرخالد خراساني او ۹ نور ترهګر ووژل شول.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-41685674|title=Pakistan militant leader 'killed by drone' in Afghanistan|publisher=BBC|date=19 October 2017}}</ref> === نومبر === * '''۳ نومبر –''' د دولتي چارواکو او سیمه ییزو خلکو په وینا، د کندوز د چهادردرې ولسوالۍ کې د امریکايي الوتکو د برید له امله، زیات شمېر ملکي وګړي چې نږدې ۵۵ کسه وو، ووژل شول. یوې افغان امنیتي سرچینې وویل چې طالبانو د سیمې خلک مجبور کړل تر څو د مړو جسدونه د هوايي بریدونو په مهال ولیږدوي. که څه هم افغان ځواکونو دا په ډاګه کړه چې په دې برید کې هېڅ ملکي وګړی نه دی وژل شوی.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2017/nov/04/us-airstrikes-kill-civilians-kunduz-afghanistan|title=US airstrikes kill scores of civilians in Kunduz province, Afghans say|work=The Guardian|date=4 November 2017}}</ref> * '''۴ نومبر –''' د امریکا د دویمې لېوا د ځانګړو ځواکونو یوه سرتیري هغه مهال خپل ژوند له لاسه ورکړ چې په لوګر ولایت کې ټپي شوی و. <ref>{{cite web|url=https://www.stripes.com/news/middle-east/us-soldier-killed-during-operations-in-eastern-afghanistan-identified-1.496320|title=US soldier killed during operations in eastern Afghanistan identified|publisher=Stars and Stripes|date=4 November 2017}}</ref> * '''۱۹ نومبر –''' افغان کمانډویانو او ایتلافي ځواکونو د خپلو شپنیو عملیاتو په ترڅ کې د هملند په نوزاد ولسوالۍ کې د طالبانو پر زندان برید وکړ چې په پایله کې یې ۱۵ زندانیان ازاد کړل. همداشان یې د [[طالبان]] ګڼ غړي ونیول او د ماین جوړولو مواد یې له منځه یوړل. <ref>{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2017/11/19/asia/afghanistan-taliban-prison/index.html|title=Afghan commandos rescue 15 people from Taliban prison|publisher=CNN|date=19 November 2017}}</ref> === ډیسمبر === * '''۱ ډیسمبر –''' د هلمند په موسی قلعه کې د یوه برید په پایله کې د طالبانو د «سرې قطعې» مشر، ملا شاه ولي، د هغه مرستیال او ۳ نور ترهګر ووژل شول.<ref>{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/world/top-al-qaeda-leader-killed-in-afghanistan-in-us-afghan-operation/2017/12/05/48d1f332-d998-11e7-a841-2066faf731ef_story.html|title=Top al-Qaeda leader reported killed in Afghanistan in U.S.-Afghan operation|work=Washington Post|date=5 December 2017}}</ref> * '''۱۸ ډیسمبر-''' د داعش د ډلې بریدګرو په کابل کې د ملي امنیت د عمومي ریاست پر ښوونیز مرکز باندې برید وکړ.<ref>{{cite web|url=https://www.cbsnews.com/news/afghanistan-troops-repel-isis-attack-kabul-intelligence-training-center/|title=Gunmen storm building near Afghan intel training center|work=CBS News|date=18 December 2017}}</ref> * '''۲۵ ډیسمبر-''' یوه ځانمرګي بریدګر په کابل کې د ملي امنیت د عمومي ریاست اړوند ودانۍ کې ۶ کسه ووژل او ۳ نور یې ټپیان کړل.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2017/dec/25/kabul-suicide-attack-kills-six-near-afghan-intelligence-agency|title=Kabul suicide attack kills six near Afghan intelligence agency|work=The Guardian|date=25 December 2017}}</ref> * '''۲۸ ډیسمبر –''' یوه ځانمرګي بریدګر په کابل کې د شیعه ګانو پر یوه کلتوري مرکز برید وکړ چې په پایله کې ۵۰ تنه مړه او څه باندې ۸۰ نور ټپیان شول. دا برید داعش تر سره کړ. == وفات شوي کسان == * '''۲۰ جنوري –''' د افغانستان د اسلامي ملي محاز د جبهې بنسټګر، احمد ګیلاني (په ۱۹۳۲ کې زوکړل شوی) مړ شو.<ref>{{cite news|url=http://www.houstonchronicle.com/news/world/article/Government-says-High-Peace-Council-chief-dies-10873850.php|title=Government says High Peace Council chief dies|newspaper=[[Houston Chronicle]]|date=21 January 2017|access-date=4 February 2017}}</ref> * '''۲۶ فبروري –''' د طالبانو والي، عبدالسلام (په ۱۹۶۸ کې زوکړل شوی) مړ شو.<ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/02/senior-taliban-member-killed-afghanistan-air-raid-170227090221952.html|title=Senior Taliban leader killed in Kunduz air raid|work=[[Al Jazeera]]|date=27 February 2017|access-date=6 April 2017}}</ref> * '''۱۰ سپټمبر –''' امریکايي تاریخ لیکونکي، نانسي ډوپري (په ۱۹۲۷ کې زوکړل شوې) چې د خپل عمر ۵۵ کاله یې د افغانستان د لرغونو آثارو په ساتنه کې تېر کړي و، مړه شوه.<ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/09/nancy-dupree-renowned-historian-dies-afghanistan-170910081950894.html|title=Nancy Dupree: Renowned US historian dies in Afghanistan|publisher=Al Jazeera|date=10 September 2017}}</ref> == سرچینې == aggwyvni59wvqoo01ygx8nwc0bfcgzq 0 59004 369299 352635 2026-09-23T10:10:40Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369299 wikitext text/x-wiki نړیواله سوله یا په ځمکه کې سوله، د ځمکې په سیاره کې  د ټولو ملتونو او خلکو تر منځ د خوښۍ، خپلواکۍ او سولې د یوه اېډیال حالت مفهوم وړاندې کوي. د نړۍ په دې نظریه کې له تاوتریخوالي سره مخالفت د خلکو او ملتونو لپاره یوه انګیزه ده، چې په داوطلبانه ډول یا د حکومت‌ولۍ د سیستم په واسطه یادو موخو ته د رسېدو لپاره په خپله خوښه همکارۍ ته تیاروي. بېلابېل کلتورونه، مذهبونه، فلسفې او سازمانونه د دې ډول حالت د رامنځته کېدلو د څرنګوالي په اړه بېلابېل مفهومونه لري.   بېلابېل مذهبي او سيکولر سازمانونه، د نړیوالې سولې حالت ته د رسېدلو په موخه انساني حقونو، تیکنالوژي، زده‌کړې، انجنیري، طبابت یا دیپلوماسي د شخړو د ټولو ډولونو د پای ته رسولو لپاره کاروي. د ۱۹۴۵ز کال راهیسې ملګري ملتونه او د امنیت شورا پنځه دایمي غړي (چین، فرانسه، روسیه، بریتانیا او امریکا) له شخړې یا د جنګ له اعلان نه پرته د مناقشاتو د حل په موخه فعالیت کوي. له دې سره، له هغه مهال راهیسې تر نن پورې ډېری هېوادونه په بېلابېلو نظامي لانجو کې ښکېل شوي دي. نړیوالې سولې ته د لاسرسي لپاره ډېری تيورۍ وړاندې شوې دي. له دې تیوریو نه څو لاندې لېست شوې دي: == سوله د ځواک له لارې == دا اصطلاح له میلاد نه مخکې د ۱۱۷-۱۳۸ کلونو تر منځ واکمنۍ د روم سترواکي هارډیان ته ورګرځي،خو مفهوم یې د تاریخي ریکارډونو په اندازه لرغونی دی. د هند په رامیانه حماسه کې چې ۷۰۰۰ کاله لرغونتوب لري، د راما رب النوع نه رانقل شوې چې وایي: «باهي بېن هويي نا پریت» په دې معنا چې: که د سولې لپاره دعا ماته وخوري، ښايي د سولې د ټېنګښت لپاره د وېرې تلقین ته اړتیا وي. په ۱۹۴۳ز کال کې د دویمې نړیوالې جګړې په اوج کې د پان‌اېروپین (Paneuropean) اتحادیې بنسټ اېښودونکي رېچارډ فون کودنهو کالرګي استدلال وکړ چې، تر جنګ وروسته متحده ایالتونه اړ دي، د تلپاتې پرله پسې سولې د ضمانت لپاره «د اسمانونو قومانده» په لاس کې واخلي:<blockquote>خو د سولې د داسې شاندارې پېړۍ د پيل لپاره اړتیا ده، د سولې پخواني ټول مفاهیم له پامه وغورځول شي. د سولې نوې ملایکه نوره نه باید د یوې زړه راښکونکې، خو ناهیلې مېرمنې په توګه چې د زیتون یوه څانګه په لاس کې لري، انځور شي، بلکې باید د خدایي عدالت په څېر وي، چې ښي لاس کې توره او په کیڼ لاس کې تله لري؛ یا د آرکېنګ‌جېل ميچل (Archangel Michael) په څېر چې د فولادو وزرونه او د اور توره لري او له شیطان سره جګره کوي، تر څو له جنت نه بېرته سوله راوګرځوي او خوندي يې کړي. <ref>''Crusade for Pan-Europe'', (New York: G. P. Putnam's Sons, 1943), p 299, 305.</ref></blockquote>په حقیقت کې د هوايي ځواکونو د اوفوټ (Offutt) هوايي ډګر د SCA داخلي دروازې ته نږدې یوه لویه تابلو د SCA له نښان سره ولاړه ده چې شعار يې دی: «سوله زموږ کسب دی». شعار په بشپړ ډول کوټلی او یو حیرانوونکی پاراډوکس - paradox  (هغه وینا چې ظاهراً ناسمه برېښي، خو ښايي سمه وي) و. د کانويېر بي- ۳۶ (Convair B-36) په نوم د ستراتيژيکې هوايي قوماندې (SCA) یو بم غورځوونکي او د ال جي اېم (LGM-118) په نوم یو اېنټرکانتنېنټال- د قارو تر منځ توغندي ته سوله ساتي ویل کېږي.   <ref>Phillip S. Meilinger, ''Bomber: The Formation and Early History of Strategic Air Command'', (Alabama: Air University Press, 2012), p XVIII.</ref><blockquote>په ۲۰۱۶ز کال کې د متحده ایالتونو د دفاع پخوانې وزیر اش کارتر (Ash Carter) وړاندوينه وکړه چې، د اسیا او ارام سمندر تر منځ بیاځلي تعادل به په سیمه کې د ځواک له لارې سوله ټينګه کړي. تاسو او ستاسو تر قومانده لاندې سرتېري، بېړۍ چلوونکي، هوايي ځواکونه او سمندري ځواکونه به بیا تعادل ټینګ کړي، تاسو به دا شبکه کار کولو ته مجبوره کړئ او تاسو به د اسیا ارام سمندر سره مرسته وکړئ، تر څو په ریښتیا یوه سوکاله، سوله‌ييزه او اصولي راتلونکې ولري او هغه رول ولوبوئ، چې یوازې امریکا یې لوبولی شي. تاسو به له ځواک سره دا چاره ترسره کړئ. <ref>{{cite web|title="The Future of the Rebalance: Enabling Security in the Vital & Dynamic Asia-Pacific", Secretary of Defense Speech, September 29, 2016, Washington: Department of Defense|url=https://www.defense.gov/News/Speeches/Speech-View/Article/959937/remarks-on-the-future-of-the-rebalance-enabling-security-in-the-vital-dynamic-a?source=GovDelivery|access-date=January 7, 2022|archive-date=March 24, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170324084853/https://www.defense.gov/News/Speeches/Speech-View/Article/959937/remarks-on-the-future-of-the-rebalance-enabling-security-in-the-vital-dynamic-a?source=GovDelivery|url-status=dead}}</ref></blockquote>په ۲۰۱۸ ز کال کې د متحده ایالتونو د ملي امنیت او دفاعي ستراتیژۍ په پيلامه کې راغلي دي چې: له متحدینو سره د متحده ایالتونو د ځواک دریځ به د ځواک له لارې سوله ساتي. دا سند د ځواک له لارې سولې ته رسېدلو ټولې اړتیاوې له تفصیل سره وړاندې کوي. <ref>{{Cite web|url=https://www.defense.gov/Portals/1/Documents/pubs/2018-National-Defense-Strategy-Summary.pdf|title=Summary of the 2018 National Defense Strategy of the United States of America|access-date=2019-11-22|archive-date=2020-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109160626/https://dod.defense.gov/Portals/1/Documents/pubs/2018-National-Defense-Strategy-Summary.pdf|url-status=dead}}</ref> د ځواک د مفاهیمو ګټه د ځواک د تعادل پر وړاندې، د هېموجنیک ثبات نظریه، یو قطبي ثبات او سترواکي سوله (رومي سوله/ Pax Romana، بريتانوي سوله/ Pax Romana، امریکايي سوله/ Pax Americana) د ځواک له لارې له سولې سره په اړیکه کې دي.  == مارکسیزم: نړیواله سوله د نړیوال انقلاب له لارې == د کارل مارکس د مادیاتي عامیانه تیوري (dialectic materialist theory) له مخې: په  کپيتالیزم(پانګوالۍ) کې بشریت یوازې په دوو ډلو وېشل کېږي: کاریګري ډله- پرولتاریا- هغه چې د تولید وسایلو ته لا‌سرسی نه لري او پانګواله طبقه(بورژوازي) چې د تولید لپاره وسایل لري. یو ځل چې کمونیستي انقلاب پېښ شي او په پایله کې یې تولیدي ابزار د شخصي ملکیت په توګه منسوخ کړل شي. بشریت به نه وېشل کېږي او د دې دواړو طبقو تر منځ رامنځته شوی کړکېچ به ودرول شي. د سوسیالیزم په نوم دوره به د پرولتاریا (کاریګرډله) د واکمنۍ له لارې د پانګوالۍ وروستۍ نښې له منځه یوسي او په ټوله نړۍ کې به د انقلاب په رامنځته کولو کې مرسته وکړي. کله چې شخصي ملکیت په ټوله نړۍ کې لغوه شي، بیا به د تاوتریخوالي پر وړاندې انحصاري کړنو ته اړتیا ونه لري او په دې توګه به ورک شي. کاریګري سازمانونه به د هغوی ځای ونیسي او د توکو د تولید مدیریت به په غاړه واخلي، خو هېڅ یو سازمان به نظامي ځواک، د پولیسو ځواکونه او زندانونه ونه لري. د مارکس د تیورۍ اصلي اصل دا دی چې: مادي شرایط معنوي شرایط محدودوي. باید د دوی مادي شرایط ورته اجازه ورکړي. خلک به په ټوله نړۍ کې له تاوتریخوالي سره مخامخ نه وي، بلکې سوله‌ییز، د درناوي‌وړ او التریوستیک- altruistic (خپل همنوعه خوښوونکي) به وي. په یوه کمونیستي حالت کې به هغوی یوازې د پایښت لپاره ژوند ته اړتیا ونه لري، بلکې د خپلې معنوي روحي بشپړتیا لپاره به ژوند کوي.   <ref>{{Cite web|last=Tyagi|first=Abhishek|title=Peace|url=https://innerpeacezone.com/about/|website=Inner Peace Zone|access-date=2022-01-07|archive-date=2022-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220107194546/https://innerpeacezone.com/about/|url-status=dead}}</ref> د لیون تروسکي (Leon Trotsky) د استدلال پر بنسټ: د پرولتاریا نړیوال انقلاب به د نړیوالې سولې لامل شي. <ref>{{Citation|url=http://www.marxists.org/archive/trotsky/1914/war/|first=Leon|last=Trotsky|title=War and the International|year=1914|publisher=Marxists}}.</ref> === د دیموکراتیکې سولې تیوري === د سولې د دیموکراتیکې تیورۍ پلویان ادعا کوي چې، د تجربو پر بنسټ پیاوړي شواهد شته چې، دیموکراسۍ هېڅکله هم له یو بل سره جګړه نه کوي یا یې په ندرت کوي. پر دې سربېره، له تاریخي پلوه د دیموکراسیو تر منځ څوګونې جګړې پېښې شوې دي. <ref>{{Citation|url=http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/ray.htm|publisher=M Tholyoke|title=International relations|contribution=Ray|place=USA|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080217032515/http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/ray.htm|archive-date=17 February 2008}}.</ref><ref>{{Citation|url=http://www.nyu.edu/gsas/dept/politics/faculty/smith/dempeace.PDF|publisher=New York University|place=USA|last=Smith|title=Politics|contribution=Democracy & peace}}.</ref><ref>{{cite conference|url=https://www.academia.edu/2486355|title=Dyadic Democratic Peace Strikes Back|access-date=31 July 2013|author=Müller, Harald and Jonas Wolff|book-title=5th Pan-European International Relations ConferenceThe Hague|date=September 2004}}</ref><ref>{{Citation|url=http://www.foreignaffairs.org/20051101fareviewessay84611/john-m-owen-iv/iraq-and-the-democratic-peace.html|work=ForeignAffairs.org|date=1 November 2005|title=Fareview essay|first=John M, IV|last=Owen|id=Iraq and the democratic peace|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20051221155722/http://www.foreignaffairs.org/20051101fareviewessay84611/john-m-owen-iv/iraq-and-the-democratic-peace.html|archive-date=21 December 2005}}.</ref> === د پانګوالۍ (کپيتالیزم) د سولې تیوري === ایان رانډ (Ayn Rand ) د جګړې رېښې په نوم په خپله مقاله کې لیکي چې: لویې تاریخي جګړې د وخت د کنترول شوو اقتصادونو له خوا د آزادو اقتصادونو پر وړاندې پيل شوې او پانګوالۍ د بشر په تاریخ کې بشر ته تر ټولو اوږدمهاله د سولې دوره ورپه برخه کړه، یوه دوره چې په ترڅ کې یې د ناپيلوني جګړو تر پای وروسته (۱۸۱۵ز) او په ۱۹۱۴ ز کې د لومړۍ نړیوالې جګړې تر پيل پورې، په ۱۹۷۰ ز کې د فرانسې او پروس، په ۱۸۹۸ زکې د هسپانيې او امریکا او له ۱۸۶۵-۱۸۶۱ ز پورې د امریکا له داخلي جګړو پرته، په ټوله متمدنه نړۍ کې هېڅ جګړه پېښه نه شوه.   === کوبدینیزم === د کوبدینیزم (یوه اقتصادي ایډیالوژي) پلویان ادعا کوي چې: د تعرفو په له منځ وړلو او د آزادې نړیوالې سوداګرۍ په رامنځته کولو سره جګړه ناممکنه کېږي، ځکه چې سوداکري د یو ملت د ځان‌بسیا کېدو مخه نیسي، چې دا د اوږد مهاله جګړو اړتیا ده.    که څه هم آزاده سوداګري، د جګړې پر مهال د لنډمهالې ځان‌بسیا کېدو لپاره د یوه ملت د ځینې بېړنیو پلانونو مخه نه نیسي او یا دا چې په اسانۍ سره وکولی شي، خپل د اړتیا وړ توکي له بېلابېلو ملتونو نه تر لاسه کړي، د دې یو ښه مثال د لومړۍ نړیوالې جګړې په ترڅ کې تر یوې کچې د جرمني او بریتانیا په ځان بسیا کېدل دي. دا چاره په ځانګړي ډول اړینه ده، ځکه جرمني د اقتصادي جګړې د رامنځته کولو لپاره هېڅ کوم پلان نه درلود.   <ref>{{Citation|url=http://www.nuclearfiles.org/menu/key-issues/nuclear-weapons/history/cold-war/strategy/strategy-mutual-assured-destruction.htm|publisher=Nuclear files|title=Strategy|contribution=Mutual Assured Destruction|تاريخ الوصول=2022-01-07|تاريخ الأرشيف=2018-01-03|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180103001128/http://www.nuclearfiles.org/menu/key-issues/nuclear-weapons/history/cold-war/strategy/strategy-mutual-assured-destruction.htm|url-status=dead|لاسرسي نېټه=2022-01-07|خونديځ نېټه=2018-01-03|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20180103001128/http://www.nuclearfiles.org/menu/key-issues/nuclear-weapons/history/cold-war/strategy/strategy-mutual-assured-destruction.htm|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20180103001128/http://www.nuclearfiles.org/menu/key-issues/nuclear-weapons/history/cold-war/strategy/strategy-mutual-assured-destruction.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20180103001128/http://www.nuclearfiles.org/menu/key-issues/nuclear-weapons/history/cold-war/strategy/strategy-mutual-assured-destruction.htm}}.</ref><ref>{{Citation|first=Col. Alan J|last=Parrington|publisher=Air Force|place=USA|url=http://www.airpower.maxwell.af.mil/airchronicles/apj/apj97/win97/parrin.html|contribution=Mutually Assured Destruction Revisited, Strategic Doctrine in Question|title=Airpower Journal|date=Winter 1997|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150620055606/http://www.airpower.maxwell.af.mil/airchronicles/apj/apj97/win97/parrin.html|archive-date=20 June 2015|df=dmy-all}}.</ref> == سرچینې == j4br4pfeibj5gy8ry7yxhemycml2t71 0 59061 369172 335378 2026-09-23T01:33:57Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369172 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:The_foreign_minister_of_Afghanistan_Dr._Rangin_Dadfar_Spanta_being_received_by_the_Minister_of_State_for_External_Affair_Shri_Anand_Sharma_on_his_arrival,_in_New_Delhi_on_April_01,_2007.jpg|بټنوک|ښي|alt=د افغانستان د بهرنيو چارو وزير ډاکټر رنګین او شري انند شرما په نوي ډهلي کې ۲۰۰۷ کال د اپرېل ۱|د افغانستان د بهرنيو چارو وزير ډاکټر رنګین او شري انند شرما په نوي ډهلي کې ۲۰۰۷ کال د اپرېل ۱]] د افغانستان او هندوستان اړیکې د هندوستان او افغانستان اسلامي امارت تر منځ اړيکو ته اشاره کوي، کوم چې له ۲۰۰۱ څخه تر ۲۰۲۱ز کال پورې د افغانستان په ډېره برخه حکومت کړی. دوی تاریخي ګاونډيان دي او د باليوډ او کرکټ په مټ ګډې کلتوري اړيکې لري.<ref>{{Cite web|last1=|first1=|date=22 November 2019|title=Bollywood, cricket two real stars of Afghanistan's relationship with India: Envoy|url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/bollywood-cricket-two-real-stars-of-afghanistans-relationship-with-india-envoy/articleshow/72177432.cms|url-status=live|access-date=2020-10-15|website=The Times of India|language=en}}</ref> د هند جمهوريت د سويلي اسيا يواځينی هغه هېواد و چې په ۱۹۸۰ز کال کې يې د شورويانو له ملاتړ څخه برخمن د افغانستان ديموکراتيک جمهوريت په رسميت پېژندلی و، خو د ۱۹۹۰ز کلونو پر مهال د افغانستان د کورنۍ جګړې او طالبانو د حکومت په اوږدو کې دا اړیکې له منځه ولاړې. هندوستان د طالبانو په نسکورولو کې مرسته وکړه او د افغانستان پخواني اسلامي جمهوريت ته د بشري او بيا رغونې مرستو چمتو کوونکی تر ټولو ستر سيمه ييز هېواد شو. په افغانستان کې هندوستان د بيا رغولو د هڅو د برخې په توګه هندوستانيان د ابادولو په ګڼو پروژو کې کار کاوه. پاکستان تور پورې کوي چې د هندوستان د بهرنيو استخباراتو اداره « R&AW» په پټه فعاليت کوي، تر څو پاکستان بدنام کړي، باغيانو ته روزنه ورکوي او ملاتړ يې کوي، دا هغه ادعا ده چې هندوستان په کلکه رد کړې ده.<ref name="RED">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1989/03/07/world/india-to-provide-aid-to-government-in-afghanistan.html|title=India to Provide Aid to Government in Afghanistan|access-date=3 June 2008|work=The New York Times|first=Barbara|last=Crossette|date=7 March 1989}}</ref><ref name="IP">{{cite web|url=http://www.rferl.org/featuresarticle/2006/04/B5BFE0BE-ED5D-43DE-A768-99A6AB1E6C5C.html|title=Kabul's India ties worry Pakistan|access-date=3 June 2008|publisher=[[Radio Free Europe]], [[Radio Liberty]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20080611105916/http://www.rferl.org/featuresarticle/2006/04/b5bfe0be-ed5d-43de-a768-99a6ab1e6c5c.html|archive-date=11 June 2008|url-status=live}}</ref><ref name="CFR">{{cite web|url=http://www.cfr.org/publication/14969/|title=India's Northern Exposure|access-date=3 June 2008|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20080530083317/http://www.cfr.org/publication/14969/|archive-date=30 May 2008|url-status=dead}}</ref><ref name="outlookindia.com">{{cite web|last=Baabar|first=Mariana|date=24 April 2006|title=RAW Is Training 600 Balochis in Afghanistan|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?231032|url-status=dead|access-date=9 March 2012|publisher=Outlook India|archive-date=24 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224203250/https://www.outlookindia.com/}}</ref><ref name="pak-times.com">{{cite web|last=Azam|first=Omer|date=25 September 2010|title=RAW Creating Trouble for NATO in Afghanistan|url=http://www.pak-times.com/2008/09/05/raw-creating-trouble-for-nato-in-afghanistan/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120430194436/http://www.pak-times.com/2008/09/05/raw-creating-trouble-for-nato-in-afghanistan/|archive-date=30 April 2012|access-date=9 March 2012|website=Pakistan Times|publisher=Pak-times.com}}</ref><ref name="rediff.com">{{cite web|url=http://www.rediff.com/news/2009/mar/08raw-helping-militants-in-afghanistan-says-musharraf.htm|title=RAW helping militants in Afghanistan: Musharraf|work=Rediff.com|date=31 December 2004|access-date=9 March 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.indianexpress.com/news/no-evidence-that-india-aiding-pak-baloch-rebels/466814/|title=No evidence that India aiding Pak Baloch rebels|work=The Indian Express|date=27 May 2009|access-date=9 March 2012}}</ref> د هندوستان لپاره د افغانستان سفير شيدا محمد ابدالي، د ۲۰۱۷ز کال د اپريل په مياشت کې وويل چې: «هندوستان، افغانستان ته تر ټولو ستر سيمه ييز بسپنه ورکوونکی دی او په نړيواله کچه پنځم ستر بسپنه ورکوونکی دی چې له درې مليارده ډالرو څخه زياته مرسته يې کړې ده. هندوستان له دوه سوو زيات دولتي او خصوصي ښوونځي جوړ کړي، له زرو زيات تعلیمي بورسونه يې ورکړي او له شپاړس زرو څخه زياتو افغان زده کوونکو کوربه دی».  په ۲۰۱۱ز کال کې د ستراتيژيک شراکت تړون په لاسليک کولو سره د افغانستان او هندوستان تر منځ اړيکو ډېره ستاينه وشوه، دا په ۱۹۷۹ز کال کې د شوروي له يرغل وروسته د افغانستان لومړی تړون و. <ref>{{Cite web|last=Talukdar|first=Sreemoy|date=2017-08-23|title=Donald Trump's Afghanistan policy presents India a chance to increase sphere of influence in South Asia|url=https://www.firstpost.com/world/donald-trumps-afghanistan-policy-presents-india-a-chance-to-increase-sphere-of-influence-in-south-asia-3965687.html|url-status=live|access-date=2021-08-16|website=Firstpost}}</ref><ref>{{Cite news|date=2011-10-04|title=Afghanistan and India sign 'strategic partnership'|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-south-asia-15161776|access-date=2021-08-16}}</ref><ref name="The World Reporter">{{cite web|last=Shrivastava|first=Sanskar|date=30 March 2013|title=India, Russia and China in Race to Expand Influence Over Afghanistan; Preventing Re-Talibanization After 2014|url=http://www.theworldreporter.com/2013/03/india-russia-china-expanding-influence-in-afghanistan.html|url-status=dead|access-date=30 March 2013|publisher=The World Reporter|تاريخ الأرشيف=18 November 2018|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20181118100230/http://www.theworldreporter.com/2013/03/india-russia-china-expanding-influence-in-afghanistan.html|خونديځ نېټه=1 April 2013|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20181118100230/http://www.theworldreporter.com/2013/03/india-russia-china-expanding-influence-in-afghanistan.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20130401231519/http://www.theworldreporter.com/2013/03/india-russia-china-expanding-influence-in-afghanistan.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130401231519/http://www.theworldreporter.com/2013/03/india-russia-china-expanding-influence-in-afghanistan.html}}</ref><ref>{{Cite news|last=Haidar|first=Suhasini|date=2015-08-29|title=India rebuffs Afghanistan on strategic meet|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/india-rebuffs-afghanistan-on-strategic-meet/article7592059.ece|access-date=2021-08-16|issn=0971-751X|quote=India was the first country Afghanistan chose to sign a strategic partnership agreement...}}</ref> د افغان طالبانو په اړه د هندوستان د دريځ ستر بدلون د لوړ رتبه قطري چارواکي په مټ د ۲۰۲۱ز کال په جون کې رامنځ ته شو، هغه دا رسوا کړه چې د هندوستان يو پلاوي په پټه دوحې ته سفر کړی تر څو د طالبانو له مشرانو سره وګوري.  دا يو ستر بدلون و چې د ۲۰۲۱ز کال په لومړۍ نيمايي کې يې څو اونۍ ونيولې او شونې ده چې د هندوستان او طالبانو تر منځ د قطر منځګړيتوب پکې شامل و.<ref>{{Cite news|last=Mohan|first=Geeta|date=22 June 2021|title=Indian officials had a 'quiet' rendezvous with Taliban, says Qatari special envoy|work=India Today|url=https://www.indiatoday.in/world/story/indian-officials-meet-taliban-qatari-special-envoy-talks-1817915-2021-06-22|access-date=24 June 2021}}</ref><ref>{{Cite news|last=|first=|date=22 June 2021|title=Qatar Govt Official Says Indian Delegation Visited Qatar to Meet Taliban|work=The Wire India|url=https://thewire.in/diplomacy/qatar-govt-official-says-indian-delegation-visited-qatar-to-meet-taliban|access-date=24 June 2021}}</ref> == تاریخ == د افغانستان او هندوستان د خلکو اړيکې د «سیند درې» تمدن پورې رسېږي. د ستر سکندر له لنډ نېواک وروسته، د هغه ځای ناستې سلوکي سترواکۍ هغه سيمه چې اوس د افغانستان په نوم پېژندل کېږې ونيوله. له زېږد مخکې په ۳۰۵ کال کې، دوی د يووالي د يو تړون د برخې په توګه د دې سيمې ډېره برخه د هندوستان موريا سترواکۍ ته پرېښوده. <ref name="Dupree3">[[Nancy Hatch Dupree|Nancy Dupree]] (1973): An Historical Guide To Afghanistan, Chapter 3 Sites in Perspective.</ref><blockquote>سکندر دا سيمې له اريايانو ونيولې او د خپل ځان لپاره يې استوګنځايونه جوړ کړل، خو «سلوکوس نيکاتور» د يو خپلمنځي واده او پنځه سوه پيلانو په بدل کې دا سيمې ساندروکوتوس (چندرګوپتا) ته ورکړې. -       سترابو، له زېږد مخکې ۶۴ – له زېږد وروسته ۲۴</blockquote>موريايانو د هندوکش په سويلي سيمو واکمني وکړه او په همدې پړاو کې هندویيزم او بودايي دين خپور شو. د دوی زوال د اشوکا د واکمنۍ له پای ته رسېدو شپېته کاله وروسته پيل شو او يو ځل بيا د يوناني-باختريانو په مټ د هلنستي له خوا دا سيمې ونيول شوې. د دې سيمې ډېره برخه ډېره ژر له يوناني-باختريانو څخه جلا شوه او د اندو-يوناني پاچايۍ برخه وګرځېده. اندو-يونانيانو ته له زېږد مخکې په دويمه پېړۍ کې اندو-ساکيانو ماتې ورکړه او وشړل شول. په اومه پېړۍ کې د اسلام تر رارسېدو پورې د افغانستان په ډېره برخه هندویيزم، بودايي او زردشتي دينونو اغېز درلود. خو سره له دې چې ډېری افغانانو اسلام ومانه، مسلمانانو او هندوانو بیا هم څنګ په څنګ ژوند کاوه. له زېږد مخکې د اتمې پېړۍ او له زېږد وروسته د لسمې پېړۍ تر منځ موده کې ډېرې هغه پاچايۍ چې په اوسني افغانستان يې حکومت کړی، لکه يوناني-باختري پاچايي، اندو-يوناني پاچايي، د موريانو پاچايي، اندو-ساکانو پاچايي، هانيان او تر ټولو وروستی يې کابل شاهي، دوی يا د يوناني بوت پرستۍ پلويان وو، يا د زردشتي دين (په ځانګړي ډول په شمال لويديځ کې) يا د بودايي هندوايزم دين (په ځانګړي ډول په سويل ختيځ کې). <blockquote>«کابل يوه کلا لري چې د خپلې پیاوړتيا له امله مشهوره ده، يوازې د يو سرک په مټ ورته لاسرسی کېدای شي. په هغې کې مسلمانان دي او يو ښار لري، په کوم کې چې هندو کافران هم شته». استخري په ۹۲۱ز کال کې وايي</blockquote>له لسمې پېړۍ څخه د اتلسمې پېړۍ تر نيمايي پورې، پر شمالي هندوستان يو شمېر بريدګرو يرغلونه کړي چې مرکزيت يې په اوسني افغانستان کې و. غزنويان، غوريان، خلجيان، سوريان، مغول او درانيان له همدې ډلې دي. په دې پيرونو کې، په ځانګړي ډول د مغولو په پړاو کې (۱۵۲۶-۱۸۵۸)، په خپلو سيمو کې د سياسي ناکرارۍ له امله ډېرو افغانانو هندوستان ته کوچ کړی دی.<ref name=":0">{{Cite book|last=Adamec|first=Ludwig W.|url=https://books.google.com/books?id=AAHna6aqtX4C&pg=PR49|title=Historical Dictionary of Afghanistan|date=2012|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-7815-0|language=en}}</ref> خان عبدالغفار خان او خان صاحب د هندوستان د خپلواکۍ نوميالي مشران او د هندوستان د ملي کانګريس فعال ملاتړي وو. که څه هم په ۱۹۴۷ز کال کې NWFP د پاکستان برخه وګرځېده، د هندوستان د خپلواکۍ له هڅو څخه د پښتنو فعال ملاتړ د پښتنو د ازادۍ او خپلواکۍ د هيلو لپاره په هندوستان کې د زياتې خواخوږۍ لامل وګرځېد. په NWFP کې د پښتنو د پراخه خپلواکۍ لپاره د هڅو په لړ کې د هندوستان حکومت د پښتون مشر خان عبدالغفار خان ملاتړ ته دوام ورکړ. د افغانستان د بيا ابادولو په مبارزه کې د هڅو په ډول، هنديان د بيا ابادونې په ګڼو پروژو کې کار کوي، که څه هم د هندوستان استخباراتي اداره RAW د پاکستان په څېر هېواودنو له خوا تورنه شوې چې د پاکستان د بدنامولو لپاره کار کوي، باغيان روزي او ملاتړ يې کوي. اټکلاً دا کارکوونکي د درې زرو او څلور زرو تر منځ دي. په افغانستان کې مېشت هندي اتباع په دې هېواد کې په پرله پسې ډول له امنيتي ګواښونو سره مخ شوي دي، تښتول شوي او په څرګند ډول ډېر بريدونه پرې شوي (لکه د ۲۰۲۰ز کال د کابل بريد).<ref name="outlookindia.com2">{{cite web|last=Baabar|first=Mariana|date=24 April 2006|title=RAW Is Training 600 Balochis in Afghanistan|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?231032|url-status=dead|access-date=9 March 2012|publisher=Outlook India|archive-date=24 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224203250/https://www.outlookindia.com/}}</ref><ref name="pak-times.com2">{{cite web|last=Azam|first=Omer|date=25 September 2010|title=RAW Creating Trouble for NATO in Afghanistan|url=http://www.pak-times.com/2008/09/05/raw-creating-trouble-for-nato-in-afghanistan/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120430194436/http://www.pak-times.com/2008/09/05/raw-creating-trouble-for-nato-in-afghanistan/|archive-date=30 April 2012|access-date=9 March 2012|website=Pakistan Times|publisher=Pak-times.com}}</ref><ref name="rediff.com2">{{cite web|url=http://www.rediff.com/news/2009/mar/08raw-helping-militants-in-afghanistan-says-musharraf.htm|title=RAW helping militants in Afghanistan: Musharraf|work=Rediff.com|date=31 December 2004|access-date=9 March 2012}}</ref><ref name="IP2">{{cite web|url=http://www.rferl.org/featuresarticle/2006/04/B5BFE0BE-ED5D-43DE-A768-99A6AB1E6C5C.html|title=Kabul's India ties worry Pakistan|access-date=3 June 2008|publisher=[[Radio Free Europe]], [[Radio Liberty]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20080611105916/http://www.rferl.org/featuresarticle/2006/04/b5bfe0be-ed5d-43de-a768-99a6ab1e6c5c.html|archive-date=11 June 2008|url-status=live}}</ref> د ۱۹۵۰ز کال په جنورۍ مياشت کې د دواړو هېوادونو تر منځ په نوي ډيلي کې د پنځو کلونو لپاره د ملګرتيا يو تړون لاسليک شو. دې تړون «د دواړو هېوادونو تر منځ د تلپاتې ملګرتيا او سولې» پر تاييد سربېره د يو بل په هېواد کې د ديپلوماتيکو او کونسلي دندو د رامنځ ته کولو توافق هم کړی و. <ref>{{cite web|title=Treaty of Friendship|url=http://mea.gov.in/bilateral-documents.htm?dtl/6584/Treaty+of+Friendship|website=Ministry of External Affairs, India|publisher=mea.gov.in|access-date=9 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180209091933/http://mea.gov.in/bilateral-documents.htm?dtl%2F6584%2FTreaty+of+Friendship|archive-date=9 February 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Indi-Afghan Friendship Treaty Signed|url=https://news.google.com/newspapers?id=Bsc-AAAAIBAJ&pg=4872%2C477830|access-date=9 February 2018|work=The Indian Express|date=5 January 1950|page=6}}</ref> هندوستان د ۱۹۷۳ز کال د جولای په مياشت کې د افغانستان نوی جمهوريت په رسميت وپېژندلو. د همدې کال په اکتوبر مياشت کې د هندوستان د بهرنيو چارو وزير «ساوران سنګ» د افغانستان له ولسمشر محمد داود خان سره وکتل، او داود خان د ۱۹۷۵ز کال د مارچ په مياشت کې له هندوستان څخه لیدنه وکړه. د ۱۹۷۴ز کال د جولای مياشتې په اومه نېټه دواړو هېوادونو د سوداګرۍ پروتوکول لاسليک کړ.<ref name=":02">{{Cite book|last=Adamec|first=Ludwig W.|url=https://books.google.com/books?id=AAHna6aqtX4C&pg=PR49|title=Historical Dictionary of Afghanistan|date=2012|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-7815-0|language=en}}</ref> === د شوروي له نېواک څخه د طالبانو تر حکومت پورې === د هندوستان جمهوريت د سويلي اسيا يوازينی هېواد و چې د شوروي له ملاتړ څخه د برخمن افغانستان ديموکراتيک جمهوريت او د افغانستان په خاوره د شوروي اتحاد پوځي شتون يې په رسميت وپېژندو، په افغانستان کې د ولسمشر نجيب الله حکومت ته يې بشري مرستې چمتو کړې. په ۱۹۸۹ز کال کې له افغانستان نه د شوروي پوځي ځواکونو تر وتلو وروسته، هندوستان د نجيب الله د حکومت ملاتړ ته د بشري مرستو له لارې دوام ورکړ. د دې حکومت له نسکورېدو وروسته، هندوستان له نړيوالې ټولنې سره يو ځای له هغه ايتلافي حکومت څخه ملاتړ ته دوام ورکړ چې واک يې په لاس کې واخيست، خو د يوې بلې کورنۍ جګړې په پيليدو سره اړيکې او تماسونه پای ته ورسېدل، د کومې جګړې په پايله کې چې طالبان واک ته ورسېدل، کومه چې يوه اسلامي مليشه وه او پاکستان يې ملاتړ کاوه. د طالبانو حکومت يواځې پاکستان، سعودي عربستان او متحده عربي اماراتو په رسميت وپېژانده. د طالبانو له خوا د بودا د بوتانو ماتېدلو د هندوستان غوصه او له غوصې ډک اعتراض راپورته کړ. په همدې ډول په ۲۰۰۱ز کال کې د طالبانو له خوا له افغان هندوانو څخه دا غوښتنه چې يو پېژندونکی لباس واغوندي، کومو چې د نازيانو د تګلارو یادښت راژوندی کړ، هندوستان په دې هم سخته نيوکه وکړه. په ۱۹۹۹ز کال کې، د هندوستان هوايي کرښو ۸۱۴ الوتکه وتښتول شوه او د افغانستان په کندهار کې ښکته شوه او په طالبانو شک کېدو چې د تښتوونکو ملاتړ يې کړی.<ref name="The World Reporter2">{{cite web|last=Shrivastava|first=Sanskar|date=30 March 2013|title=India, Russia and China in Race to Expand Influence Over Afghanistan; Preventing Re-Talibanization After 2014|url=http://www.theworldreporter.com/2013/03/india-russia-china-expanding-influence-in-afghanistan.html|url-status=dead|access-date=30 March 2013|publisher=The World Reporter|تاريخ الأرشيف=18 November 2018|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20181118100230/http://www.theworldreporter.com/2013/03/india-russia-china-expanding-influence-in-afghanistan.html|خونديځ نېټه=1 April 2013|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20181118100230/http://www.theworldreporter.com/2013/03/india-russia-china-expanding-influence-in-afghanistan.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20130401231519/http://www.theworldreporter.com/2013/03/india-russia-china-expanding-influence-in-afghanistan.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130401231519/http://www.theworldreporter.com/2013/03/india-russia-china-expanding-influence-in-afghanistan.html}}</ref><ref name="ID">{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/taliban-vandalism-stirs-indias-oldest-hatreds-695503.html|title=Taliban vandalism stirs India's oldest hatreds|access-date=3 June 2008|work=The Independent|location=UK|first=Peter|last=Popham|date=10 March 2001}}{{dead link|date=August 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref><ref name="CFRN">{{cite web|url=http://www.newsweek.com/id/73137/page/2|title=Afghanistan's Troubled Border|access-date=3 June 2008|work=Newsweek}}</ref><ref>{{Cite web|title=Taliban Slams Hindu Denouncements|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/aponline/20010524/aponline153713_000.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604123112/https://www.washingtonpost.com/wp-srv/aponline/20010524/aponline153713_000.htm|url-status=dead|archive-date=2020-06-04|access-date=2020-10-15|website=www.washingtonpost.com}}</ref><ref name="RED2">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1989/03/07/world/india-to-provide-aid-to-government-in-afghanistan.html|title=India to Provide Aid to Government in Afghanistan|access-date=3 June 2008|work=The New York Times|first=Barbara|last=Crossette|date=7 March 1989}}</ref> هندوستان د طالبانو ضد شمالي تلوالی مهم ملاتړی شو.<ref name="J">{{cite web|url=http://www.janes.com/security/international_security/news/jir/jir010315_1_n.shtml|title=India joins anti-Taliban coalition|access-date=3 June 2008|publisher=Jane's Security News|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226012915/http://www.janes.com/security/international_security/news/jir/jir010315_1_n.shtml|archive-date=26 February 2008|url-status=live}}</ref> == سرچینې == p9ewht60dekt5kzgyzdzd7n4xlzg8zu 0 59138 369232 337017 2026-09-23T05:08:18Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369232 wikitext text/x-wiki {{هراړخيز مالوماتبکس}}درمل چې (په ساده ډول ورته دوا يا درمل وايي) هغه درمل دي چې د ناروغۍ د تشخيص، درملنې، تداوۍ یا مخنيوي لپاره کارول کېږي. د درملو درملنه (pharmacotherapy) د طب د برخې يوه مهمه برخه ده او د متداوم پرمختګ لپاره د درملو په علم باندې تکيه کوي او د مناسب مديريت لپاره په درملتون باندې ډډه لګوي. <ref>{{cite web|title=Drug definition US FDA Drug approval process|url=http://www.pharmacistspharmajournal.org/2010/11/definitions-of-drug-radioactive-drug_11.html|date=11 November 2010|website=Pharmacists Pharma Journal|access-date=15 January 2022|archive-date=22 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170722022720/http://www.pharmacistspharmajournal.org/2010/11/definitions-of-drug-radioactive-drug_11.html|url-status=dead}}</ref><ref>[https://www.fda.gov/opacom/laws/fdcact/fdcact1.htm US Federal Food, Drug, and Cosmetic Act, SEC. 210., (g)(1)(B).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090512014151/http://www.fda.gov/opacom/laws/fdcact/fdcact1.htm |date=2009-05-12 }} Accessed 17 August 2008.</ref><ref>[http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32004L0027:EN:HTML Directive 2004/27/EC of the European Parliament and of the Council of 31 March 2004 amending Directive 2001/83/EC on the Community code relating to medicinal products for human use. Article 1.] Published 31 March 2004. Accessed 17 August 2008.</ref> درمل په ګڼو طريقو سره ډلبندي شوي دي. يوه تر ټولو کليدي ډلبندې يې د ادارې يا کنترول د کچې په واسطه ده، چې توصيه شوي درمل (هغه چې يو درمل جوړوونکی يې يوازې د يوه عالم، د هغې د همکار يا وړ نرس د امر له مخې وېشي يا تطبيقوي) له د مېز د سر له درملو (هغه چې يو مصرفوونکی يې د ځان لپاره امر کولی شي) نه بېلوي. يو بل کليدي بېلوالی، د عنعنوي کوچني ماليکول لرونکو درملو چې په عادې ډول له کيمياوي ترکيب نه تر لاسه شوي وي او biopharmaceuticals تر منځ دی، چې ترکيبي پروټينونه، واکسينونه، د وينې توليدات، چې په معالجوي ډول، (لکه: IVIG)، د جين درملنې، (monoclonal antibodies) او (cell therapy) لکه: (stem-cell therapies) کې کارول کېږي. نورې طريقې چې درمل يې په واسطه ډلبندي کولی شو، د درملو د عمل حالت، د تطبيق لارې چارې، بيولوژيکي اغېزمن شوي سيستم يا د درملنې اغېزو له مخې وکړو.يو دقيق او پراخ استعمال شوی سيستم (Anatomical Therapeutic Chemical Classification System) دی. د روغتيا نړيوال سازمان د اړينو درملو يو لېست له ځان سره ساتي. د درملو کشف او د درملو پرمختګ پېچلې او قيمتي هڅې دي، چې د درمل جوړوونې د کمپنيو، علمي پوهانو او حکومت په واسطه تر سره کېږي. له کشف نه تر سوداګريز کوونې پورې د دې پېچلې لارې د پايلې په توګه د پرمختللو نلونو يا تيوبونو په واسطه د درملو د نوماندانو لپاره ملګري يا شريکباڼي يو معياري عمل ګرځېدلی دی. حکومتونه په عمومي ډول قانوني کوي، چې کوم درمل بازار ته راوتلی شي، څنګه بازاري کېږي او په ځينو قانوني برخو کې د درملو بيې هم ټاکي. د درملو د بيې ټاکنې او د کارېدلو درملو د ترتيب په اړه مخالفتونه راپورته شوي دي. == پېژندنه == په اروپا کې ورته د درملي توليد اصطلاح ويل کېږي او د اروپايي اتحاديې د قانون له مخې یې په دې ډول تعريف شوی دی: * هر هغه ماده يا د مادو ترکيب چې د انسان په بدن کې د درملنې يا د ناروغۍ د مخنيوي لپاره د خواصو د درلودلو په توګه وړاندې کېږي يا : * هر هغه ماده يا د مادو ترکيب چې کېدای شی، په انسانانو کې وکارول شي يا ورته د بېرته ترميم، سمونې، د يوه فامکالوژيکي دفاعي سيستم د پياوړي کولو يا ميتابوليک عمل د اجرا کولو په واسطه د فزيالوژيکي دندو د مشخص کولو يا د طبي تشخيص په موخه سپارښتنه وشي او تطبيق شي. <ref>[http://ec.europa.eu/health/files/eudralex/vol-1/dir_2004_27/dir_2004_27_en.pdf Directive 2004/27/EC] Official Journal of the European Union. 30 April 2004 L136</ref> د امريکا په متحده ايالتونو کې درمل: * هغه ماده چې د يوې رسمي درمل جوړوونې يا ساختمان په واسطه تنظيم شوې وي. * هغه ماده چې په تشخيص، معالجې، لګوونې، درملنې يا د ناروغۍ د مخنيوي لپاره کارول کېږي. * هغه ماده (له خوړو پرته) چې د بدن د ودانۍ(جوړښت) يا هرې دندې د اغېزمنولو ميلان ولري. * هغه ماده چې د درملو د يوې برخې په توګه د کارولو ميلان ولري، نه د يوې وسيلې يا برخې يا هم د يوې وسيلي د شريکباڼي په توګه. * بيولوژيکي توليدات، په دې تعريف کې شاملېږي او په عمومي ډول د ورته قوانينو او قواعدو په واسطه پوښل کېږي، مګر د دوی د توليد د پړاوونو (کيمياوي پړاو د بيولوژيکي پړاو پر وړاندې) له مخې توپيرونه شته دي. <ref>FDA [https://www.fda.gov/Drugs/InformationOnDrugs/ucm079436.htm Glossary]</ref> == استعمال == د یو څه زړو امريکايانو تر منځ د درمل کارونه څېړل شوې ده. يوه ۲۳۷۷ کسيزه ډله کې چې منځني عمرونه يې ۷۱ کلونه وو، د ۲۰۰۵ او ۲۰۰۶ ز کلونو تر منځ سروې شوه. د دوی له ډلې ٪۸۴ يې لږ تر لږه يوه نسخه درمل خوړلي وو، ٪۴۴ يې لږ يو ځل د مېز د سر درمل (over-the-counter (OTC)) خوړلي وو او ٪۵۲ يې لږ تر لږه يو ځل پرهېزانه تقويه کوونکي درمل خوړلي وو. د ۷۱ کلونو منځني عمر لرونکو يوه ۲۲۴۵ کسيزه ډله د ۲۰۱۰ او ۲۰۱۱ ز تر منځ سروې شوه، چې د پورتني ترتيب له مخې يې سلنه ٪۸۸، ٪۳۸ او ٪۶۴ وه. <ref>{{Cite journal|last1=Qato DM|last2=Wilder J|last3=Schumm L|last4=Gillet V|last5=Alexander G|date=1 April 2016|title=Changes in prescription and over-the-counter medication and dietary supplement use among older adults in the united states, 2005 vs 2011|journal=JAMA Internal Medicine|volume=176|issue=4|pages=473–482|doi=10.1001/jamainternmed.2015.8581|pmid=26998708|pmc=5024734}}</ref> == ډلبندي == يوه کليدي ډلبندي، د عنعنوي کوچني ماليکول لرونکو درملو چې په عادې ډول له کيمياوي ترکيب نه تر لاسه شوي وي او biopharmaceuticals تر منځ ده، چې ترکيبي پروټينونه، واکسينونه، د وينې توليدات چې په معالجوي ډول (لکه IVIG)، د جين درملنې(gene therapy) او (cell therapy) لکه (stem cell therapies) کې کارول کېږي. درمل يا دوا يا دارو د فامکالوژيکي ځانګړنو پر بنسټ (لکه د عمل حال او د دوی فارمکالوژيکي عمل يا فعاليت) د درملو د اصليت تر څنګ په بېلابېلو نورو ډلو کې هم وډلبندي شوي دي. لکه: کيمياوي ځانګړتياوې، د تطبيق د لارې حالت، بيولوژيکي اغېزمن شوي سيستم يا د درملنې اغېزو له مخې ډلبندي کولی شو. يو دقيق او پراخ استعمال شوی سيستم (Anatomical Therapeutic Chemical Classification System (ATC system)) دی. د روغتيا نړيوال سازمان د اړينو درملو يو لېست له ځان سره ساتي. <ref>[https://www.medthority.com/drugs/ https://www.medthority.com] database of prescription pharmaceutical products including drug classifications https://www.medthority.com/drugs/</ref> د درملو د ډلبندۍ په يوه نمونه کې لاندې برخې شاملېږي: # Antipyretics: تبه کموي (pyrexia/pyresis). # Analgesics: درد کموي (د درد له منځه وړونکي دي). # Antimalarial drugs:د ملاريا درملنه کوي. # Antibiotics: د ميکروب د ودې مخنيوی کوي. # Antiseptics: د سوځېدلې، پرې شوې يا د بدن د يوې برخې د ټپونو شاوخوا د ميکروب د ودې مخنيوی کوي. # Mood stabilizers: lithium  او valpromide # Hormone replacements : Premarin # Oral contraceptives : Enovid، “biphasic” ګولۍ او “triphasic”  ګولۍ # Stimulants : methylphenidate, amphetamine درمل کېدای شي، د «تخصص» په توګه له نورو ډلبنديو نه بېل (خپلواک) تشرېح شي، چې د درملو يو نيمګړی تعريف شوی تولګی دی او کېدای شي، اداره يې ستونزمنه وي، د اداره کولو پر مهال ځانګړي پر مخ وړنې يا سلوک ته اړتيا لري، د تطبيق پر مهال او تطبيق نه وروسته په بېړني ډول د ناروغ اداره کولو ته اړتيا لري، ځانګړې قانوني غوښتنې لري، چې ګټه اخېستنه ورنه محدودوي او په عمومي ډول د نورو درملو په پرتله قیمت بیه دي. <ref>{{Cite journal|url=http://www.healthaffairs.org/healthpolicybriefs/brief.php?brief_id=103|title=Specialty Pharmaceuticals|date=25 November 2013|journal=[[Health Aff. (Millwood)|Health Affairs]]|access-date=28 August 2015|vauthors=Spatz I, McGee N|department=Health Policy Briefs|at=What's The Background?}}</ref> = د درملو ډولونه = === د هاضمې سيستم لپاره === * د هاضمي سيستم پورتنۍ برخې لپاره: antacids, reflux suppressants, antiflatulents, antidopaminergics, proton pump inhibitors (PPIs), H₂-receptor antagonists, cytoprotectants, prostaglandin analogues. درمل کارول کېږي. * د هاضمې سيستم د ښکتنۍ برخې لپاره: laxatives, antispasmodics, antidiarrhoeals, bile acid sequestrants, opioid درمل کارول کېږي. === د زړه او رګونو ناروغيو لپاره === * General: β-receptor blockers ("beta blockers"), calcium channel blockers, diuretics, cardiac glycosides, antiarrhythmics, nitrate, antianginals, vasoconstrictors, vasodilators. * Affecting blood pressure/(antihypertensive drugs): ACE inhibitors, angiotensin receptor blockers, beta-blockers, α blockers, calcium channel blockers, thiazide diuretics, loop diuretics, aldosterone inhibitors. * Coagulation: anticoagulants, heparin, antiplatelet drugs, fibrinolytics, anti-hemophilic factors, haemostatic drugs. * HMG-CoA reductase inhibitors (statins) for lowering LDL cholesterol inhibitors: hypolipidaemic agents. * عمومي درمل: β-receptor blockers ("beta blockers"), calcium channel blockers, diuretics, cardiac glycosides, antiarrhythmics, nitrate, antianginals, vasoconstrictors, vasodilators. * د وينې فشار اغېزمنوونکي درمل (antihypertensive drugs): ACE inhibitors, angiotensin receptor blockers, beta-blockers, α blockers, calcium channel blockers, thiazide diuretics, loop diuretics, aldosterone inhibitors. * د وينې د لخته کېدنې لپاره درمل: anticoagulants, heparin, antiplatelet drugs, fibrinolytics, anti-hemophilic factors, haemostatic drugs. * HMG-CoA reductase inhibitors (statins) for lowering LDL cholesterol inhibitors: hypolipidaemic agents. === د مرکزي عصبي سيستم لپاره === هغه درمل چې مرکزي عصبي سيستم باندې اغېزه کوي، دا دي: psychedelics, hypnotics, anaesthetics, antipsychotics, eugeroics, antidepressants (including tricyclic antidepressants, monoamine oxidase inhibitors, lithium salts, and selective serotonin reuptake inhibitors (SSRIs)), antiemetics, Anticonvulsants/antiepileptics, anxiolytics, barbiturates, movement disorder (e.g., Parkinson's disease) drugs, nootropics, stimulants (including amphetamines), benzodiazepines, cyclopyrrolones, dopamine antagonists, antihistamines, cholinergics, anticholinergics, emetics, cannabinoids and 5-HT (serotonin) antagonists.. === د درد لپاره === د درد ضد درملو اصلي صنفونه (NSAIDs)، (opioids) او محلي بې هوښي يا (local anesthetics) دي. ==== د فهم لپاره (د درد ضد درمل) ==== ځيني د درد ضد درملو کې (benzodiazepines) او (barbiturates) شاملېږي. === د عضلې او اسکلېټ د بې نظمۍ درمل === د عضلي او هډوکو د جوړښت د بې نظمۍ درمل دا دي:د (COX-2 selective inhibitors) په ګډون (NSAIDs)، (muscle relaxants)، (neuromuscular) درمل، او (anticholinesterases). === د سترګې لپاره === * عمومي: adrenergic neurone blocker, astringent * تشخيصي: topical anesthetics, sympathomimetics, parasympatholytics, mydriatics او cycloplegics. * د بکتريا ضد: antibiotics, topical antibiotics, sulfa drugs, aminoglycosides او fluoroquinolones. * د ويروس ضد درمل * د فنجي ضد درمل: imidazoles, polyenes * د پړسوبونو(التهابونو) ضد درمل: NSAIDs او corticosteroids * د حساسيت ضد درمل: mast cell inhibitors. === د غوږ، پوزې او ستونې لپاره درمل === Antibiotics, sympathomimetics, antihistamines, anticholinergics, NSAIDs, corticosteroids, antiseptics, local anesthetics, antifungals او cerumenolytic دي. === د تنفسي سيستم لپاره درمل === Bronchodilators, antitussives, mucolytics, decongestants، تنفسي او منظم corticosteroids،beta2-adrenergic agonists, anticholinergics, mast cell stabilizers او leukotriene antagonists دي. == سرچينه == 819ug7ik2glynz42utn000fo7qt401c 0 59142 369198 276084 2026-09-23T03:05:00Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369198 wikitext text/x-wiki د سیند درې تمدن ('''Indus Valley Civilisation''')(IVC)، چې د سیند د تمدن په توګه هم پېژندل کېږي، د سویلي آسیا په شمال لویدیځه برخه کې د برونزو د زمانې تمدن دی چې له میلاد نه ۳۳۰۰ کاله وړاندې له میلاد نه تر ۱۳۰۰ کاله وړاندې او د ودې مهال یې له میلاد ۲۶۰۰ کاله وړاندې له میلاد نه تر ۱۹۰۰ کاله وړاندې دوام درلود. د لرغوني مصر او بین النهرین په خوا کې دغه تمدن د نږدې ختیځ او سویلي آسیا یو له درېو لومړنیو تمدنونو او د دغو درېو له پراخو تمدنونو نه و چې د شمال ختیځ افغانستان نه تر ټول معاصر پاکستان او د هند لویدیځې او شمال لویدیځې برخې په کې شاملېدلې. <ref>For example, in the titles of the works used to reference this article by Habib (2015), Marshall (ed., 1931 and 1996), Parpola (2015), Possehl (2002), and Sullivan (1964)</ref>{{Sfn|Giosan|Clift|Macklin|Fuller|2012}}{{sfn|Wright|2009}}{{Sfn|Wright|2009|p=1}} د دغه تمدن ښارونه، د ښاري پلان لرلو، پخو خښتو نه جوړو شویو کورونو، د کانالیزاسیون سیستم، اوبو رسونې سیستم، نا استوګنیزو لویو ودانیو د ټولګو او په لاسي صنایعو کې د نویو تخنیکونو (د عقیقو د تولیداتو، د مهرونو د حکاکي) او متالورژي (مس، برنز، سرپ او قلعي) له امله د پام وړ وو. د موهنجا دارو او هاړاپا لویو ښارونو کې له ۳۰۰۰۰ نه تر ۶۰۰۰۰ وګړي استوګن وو او د دغه تمدن د غوړېدو پر مهال، د دغه تمدن په اړوندو برخو کې د وګړو شمېر، له یو میلیون نه تر ۵ میلیونه تنو پورې رسېده.{{Sfn|McIntosh|2008|p=387|ps=: "The enormous potential of the greater Indus region offered scope for huge population increase; by the end of the Mature Harappan period, the Harappans are estimated to have numbered somewhere between 1 and 5 million, probably well below the region's carrying capacity."}}{{Sfn|Wright|2009|pp=115–125}} له میلاد نه وړاندې په درېيمه زریزه کې د ځمکې تدریجي وچېدل کېدای شي، له دغه تمدن سره د اړونده ښاري ژوند لپاره لومړنۍ انګیزه رامنځته کړې وي، خو کمزوري موسمي بادونه او د اوبو رسونې کمښت د دغه تمدن د زوال لامل وګرځېد چې له امله یې د دغه تمدن وګړي ختیځ او سویل لورو ته تیت شول.<ref>{{cite journal|url=https://aip.scitation.org/doi/10.1063/5.0012059|title=Uncovering transitions in paleoclimate time series and the climate driven demise of an ancient civilization|series=Nishant Malik, Chaos (2020)|year=2020|doi=10.1063/5.0012059|last1=Malik|first1=Nishant|journal=Chaos: An Interdisciplinary Journal of Nonlinear Science|volume=30|issue=8|page=083108|pmid=32872795|bibcode=2020Chaos..30h3108M|s2cid=221468124}}</ref> د سیند درې تمدن، د هاړاپا تمدن په توګه د دغه تمدن د لرغون پېژندنې د مرکز له امله پېژندل کېږي، هاړاپا د دغه تمدن د لرغون پېژندنې لومړنۍ ځای دی چې د ۲۰ مې پېړۍ په لومړیو کې د بریتانوي هند په پنجاب ایالت کې چې اوس مهال د معاصر پاکستان اړوند دی، وسپړل شو. د هاړاپا او ورپسې ډېر ژر د موهنجو دارو کشف د هغه کار وروستۍ پایله وه چې د بریتانوي واکمنۍ پر مهال د ۱۸۶۱ ز کال په لومړیو کې د هندي لرغون پېژندنې په بنسټ اېښودلو پیل شو. په ورته مهال په همدغه سیمه کې مخکني او وروستني کلتورنه چې ورته تر ډېره مخکنی هاړاپا او وروستنی هاړاپا هم ویل کېږي، شته وو؛.له همدې امله، ځینې مهال د هاړاپا تمدن ته بالغ یا مخکښ هاړاپا کلتور هم ویل کېږي، چې له نورو کلتورونو یې توپیر وشي.{{Sfn|Wright|2009|p=2}}{{Sfn|Habib|2015|p=13}} تر ۲۰۰۲ ز کال پورې، له زرو نه زیات مخکښ هاړاپا کلتور ته د اړوندو ښارونو او هستوګن ځایونو راپور ورکړل شوی، چې یوازې له سلو نه کم یې تر اوسه پورې څېړل شوي دي. په ورته مهال یوازې پنځه اصلي ښاري ځایونه یې شتون لري: هاړاپا، موهنجو دارو (په ۱۹۸۰ ز کال کې د «په موهنجو دارو کې د لرغون پېژندونې د ړنګو ځایونو» تر عنوان لاندې د یونسکو له خوا د نړیوال میراث په توګه اعلان شوی)، دهولویرا ( «دهولویرا: دهاړاپايي ښار په توګه» په ۲۰۲۱ ز کال کې د یونسکو د نړیوالو میراثونو په نوملړ کې شامل شو)، ګنیریووالا او راخیګارهي (Rakhigarhi). {{Sfn|Possehl|2002a}}<ref name="Singh2008-p137">{{harvnb|Singh, Upinder|2008|p=[https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&pg=PA137 137]}}. "Today, the count of Harappan sites has risen to about 1,022, of which 406 are in Pakistan and 616 in India. Of these, only 97 have so far been excavated."</ref>{{sfn|Kenoyer|1991}}{{Sfn|Wright|2009|p=107}}{{Sfn|Coningham|Young|2015|p=192}}{{Sfn|Possehl|2002|p=20}} د هاړاپا ژبه، په مستقیمه توګه نه ده تايید شوې او اړیکې یې نه دي معلومې، ځکه تر اوسه د سیندي لیک دود کوډونه نه دي پرانیستل شوي، خو د دراویدي او ایلامو دراویدي ژبو له کورنۍ سره یې اړیکې د یو شمېر څېړونکو د لېوالتیا لامل ګرځېدلې دي.<ref>{{cite book|author=Lockard, Craig|year=2010|title=Societies, Networks, and Transitions|volume=Volume&nbsp;1: To 1500|publisher=Cengage Learning|location=India|isbn=978-1-4390-8535-6|edition=2nd|url=https://books.google.com/books?id=u4VOYN0dmqMC|page=40}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/we-are-all-harappans/300463|title=We are all Harappans|series=Outlook India|access-date=2022-01-15|archive-date=2018-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180805084042/https://www.outlookindia./|url-status=dead}}</ref>{{sfn|Ratnagar|2006a|p=25}} == نوم == د سیند درې تمدن، د سیند سیند له سیستم نه اخیستل شوی، چې د دغه سیند نه اوبه کېدنو سیمو کې د دغه تمدن لومړني ځایونه موندل شوي او څېړل شوي دي. په لرغون پېژندنه کې د کلتور پر بنسټ دغه تمدن ځینې مهال هاړاپا ته اړوند بلل کېږي، د هغو د لرغون پېژندنې مرکزهاړاپا له امله چې د دغه تمدن د لرغون پېژندنې لومړنی ځای و، په ۱۹۲۰ مه لسیزه کې وڅېړل شو.{{sfn|Habib|2002|pp=13–14}}{{sfn|Wright|2009|p=10}} د سیند تمدن لپاره د «ګهګر – هکرا» اصطلاح د ګهګر- هکرا سیند په اوږدو کې په شمال لویدیځ هند او ختیځ پاکستان کې په زیات شمېر د دغه تمدن د لرغون پېژندنې د سیمو د موندلو له امله په پام وړ ډول په معاصر ډول کارول شوې ده. د «سیند – سراشواتي تمدن» او «سیندو – سراشواتي تمدن» اصطلاحات هم، له میلاد نه وړاندې دویمه زریزه کې د لرغوني سانسکریت د سرودونو د ټولګو رېګویدا په لومړنیو فصلونو کې د ګهګر – هکرا او سراشواتي سیند نه په یادولو کارول شوي دي. وروستۍ جیوفیزیکي څېړنۍ ښيي چې، د سراشواتي پر خلاف، چې په ریګویدا کې له واورې نه د سرچینې اخیستونکي سیند په توګه یاد شوی، خو ګهګر – هکرا دایمي تغذیه شوی سیستم درلود، چې نږدې ۴۰۰۰ کاله وړاندې د دغه تمدن د له منځه تلو پر مهال یې موسمي بڼه خپله کړې وه.{{Sfn|Giosan|Clift|Macklin|Fuller|2012}}<ref name="Singh2008">{{harvnb|Singh, Upinder|2008|p=[https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&pg=PA137 137]}}.</ref>{{sfn|Habib|2002|p=44}}{{sfn|Possehl|2002|pp=[https://books.google.com/books?id=XVgeAAAAQBAJ&pg=PA8 8–11]}} == پراختیا == د سیند تمدن د لرغونې نړۍ له نورو سیندي تمدنونو سره هم مهاله یا معاصر و: د نیل سیند په اوږدو کې مصر، بین النهرین په هغو سیمو کې چې له فرات او دجلې اوبه کېدلې او چین د ژېړ سمندرګي او یانګ تسه د اوبو کولو د حوضې په اوږدو کې. د دغه تمدن د بلوغ یا تکامل پر مهال دغه تمدن د نورو په پرتله ډېرو سیمو ته پراخ شوی و، چې په کې د سیند سیند په اوبو تلونکې دښته کې د ۱۵۰۰ کیلومتره (۹۰۰ مایله) په اوږدوالي هسته او نورې څانګې شاملېدلې. په دې سربېره، د بوټو، ځناورو او نورو ژوندیو موجوداتو ته اړونده داسې سیمه هم په کې شاملېدله، چې ۱۰ چنده لویه وه، چې له کلتوري او اقتصادي پلوه، د سیند له خوا ورته ډول ورکړل شوی و.{{sfn|Fisher|2018|p=35}} له میلاد نه نږدې ۶۵۰۰ کاله وړاندې، د سیند د اوبو په څنډه، بلوچستان کې کرنه رامنځته شوه. په راتلونکو زریزو کې، استوګنیز ژوند د سیند دښتو ته نفوذ وکړ او د ښاري او کلیوالي استوګنځایونو ودې ته یې زمینه برابره کړه. سازمان شوی بې حرکته ژوند دې ته لار برابره کړه چې د زیږون کچه لوړه شي. د موهنجو دارو او هاړاپا په ښاري مرکزونو کې د وګړو شمېر له ۳۰۰۰۰ او ۶۰۰۰۰ ترمنځ ورسېد، د دغه تمدن د غوړېدو پر مهال د دغې نیمه لویې وچې د وګړو شمېر د ۴-۶ میلیونه پورې وده وکړه. په دغه دوره کې د مړینې کچه هم لوړه شوه، ځکه د انسانانو او حیواناتو د ژوندانه نږدې شرایط د ساري ناروغیو د زیاتوالي لامل ګرځېدل. د یوه اټکل له مخې، د سیند تمدن د اوج پر مهال دغه تمدن له یو نه تر ۵ میلیونه تنه وګړي لرل.{{sfn|Dyson|2018|p=29}}{{Sfn|McIntosh|2008|pp=186–187}}{{sfn|Coningham|Young|2015|p=138}}{{sfn|Fisher|2018|p=33}}{{sfn|Dyson|2018|p=29}} د سیند درې تمدن، له لویدیځ لوري د پاکستان له بلوچستان نه د هند تر ختیځ اترا پردیش، له شمال ختیځ افغانستان نه تر سویلي هندي ګجرات پورې پراخوالی درلود. په زیاته کچه مرکزونه یې په هند کې په ګجرات، هاریانا، پنجاب، راجستان، اترا پردیش، جمو او کشمیر ایالتونو، د پاکستان په بلوچستان، پنجاب او سیند ایالتونو کې دي. ساحلي هستوګن ځایونو هم ،په لویدیځ بلوچستان کې له ستوکاګان دور نه د ګجرات تر لوتهال پورې دوام درلود. <ref name="Singh20082">{{harvnb|Singh, Upinder|2008|p=[https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&pg=PA137 137]}}.</ref><ref>{{cite book|title=History and Archaeology|last=Bisht|first=R.S.|publisher=Ramanand Vidya Bhawan|year=1989|isbn=978-81-85205-46-5|location=New Delhi|pages=379–408|chapter=A new model of the Harappan town planning as revealed at Dholavira in Kutch: A surface study of its plan and architecture|editor=Chatterjee Bhaskar}}</ref><ref>{{cite book|title=South Asian Archaeology 1977|last=Dales|first=George F.|publisher=Seminario di Studi Asiatici Series Minor 6. Instituto Universitario Orientate|year=1979|location=Naples|pages=241–274|chapter=The Balakot Project: Summary of four years excavations in Pakistan|editor=Maurizio Taddei}}</ref><ref>{{cite book|last=Ray|first=Himanshu Prabha|year=2003|title=The Archaeology of Seafaring in Ancient South Asia|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-01109-9|page=95}}</ref><ref>{{cite book|title=Indian Archaeology, A Review (1958–1959)|publisher=Archaeol. Surv. India|editor=A. Ghosh|location=Delhi|pages=51–52|chapter=Excavations at Alamgirpur}}<!-- Needs clarification --></ref><ref>{{cite book|title=Harappan Civilization: A recent perspective|last1=Joshi|first1=J.P.|publisher=Oxford University Press|year=1982|location=New Delhi|pages=185–195|chapter=Manda: A Harappan site in Jammu and Kashmir|last2=Bala|first2=M.|editor=Possehl, Gregory L.}}</ref><ref>{{cite journal|last=Dani|first=Ahmad Hassan|year=1970–1971|title=Excavations in the Gomal Valley|journal=Ancient Pakistan|issue=5|pages=1–177|author-link=Ahmad Hasan Dani}}</ref>{{sfn|Kenoyer|1998|p=96}} == سرچینې == jhtzrx0uwewkgmy1zi7yqb83lgmu7ft 0 59663 369280 277092 2026-09-23T08:29:03Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369280 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} '''مامي الیزابېت ټېل-موبلي''' (انګلیسي: Mamie Elizabeth Till-Mobley) (چې د زېږون پر مهال یې نوم '''مامي الیزابېت کارتان''' و او د ۱۹۲۱ز د نومبر له ۲۳مې – د ۲۰۰۳ز د جنوري تر ۶مې پورې یې ژوند کړی) یوه امریکایۍ ښوونکې او فعاله وه. نوموړې د ایمیټ ټېل (Emmett Till) مور وه، چې په مسیسیپي ایالت کې د ۱۹۵۵ ز کال د اګست پر ۲۸مه د ۱۴ کلنۍ په عمر وروسته له هغه ووژل شو، چې په ناحقه د کارولین براینټ په نامه د خوراکي توکو د یوه پلورنځي خزانه دارې یوې سپین پوستې مېرمنې باندې پر شپېلي وهلو یا سپکاوي تورن شو. مامي ټېل په شیکاګو کې د خپل زوی د جنازې پر مهال ټینګار وکړ چې ،د هغه جسد دې په تابوت کې خلاص پرېښودل شي، ځکه د هغې په وینا: "زه غواړم نړۍ وګوري چې دوی زما له زوی سره څه وکړل؟"<ref name="brookings.edu">[http://www.brookings.edu/events/2000/0111race.aspx?rssid=race Recollection by Joyce Ladner of conversation with Till's mother, in the context of a Brookings Institution panel discussion on the Civil Rights Movement] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100606153930/http://www.brookings.edu/events/2000/0111race.aspx?rssid=race|date=2010-06-06}}.</ref> مېرمن ټېل په مسیسیپي ایالت کې زیږېدلې وه او په ماشومتوب کې له خپل مور او پلار سره د "سترې کډوالۍ" پر مهال د شیکاګو سیمې ته تللې وه. نوموړې د خپل زوی له وژل کېدو وروسته د مدني حقونو په غورځنګ کې ښوونکې او فعاله شوه. == لومړنی ژوند == مامي الیزابېت کارتان د ۱۹۲۱ ز کال د نومبر پر ۲۳مه د مسیسیپي ایالت په ویب ښارګوټي کې زېږېدلې. د کارتان کورنۍ سويلي امریکا د هغې دورې په جریان کې پرېښوده، کله چې په میلیونونو افریقایي-امریکایان د سترې کډوالۍ پر مهال شمالي امریکا ته (تر ډېره صنعتي ښارونو ته) کډوال شول. په ۱۹۲۲ز کال کې د هغې له زېږېدنې لږ وروسته، د هغې پلار "ناش کارتان" شیکاګو ته څېرمه د ایلینوی ایالت ارګو سیمې ته ولاړ. هلته یې د ارګو د جوارو محصولاتو د تصفیې په شرکت کې کار پیدا کړ. الما کارتان د ۱۹۲۴ز کال په جنوري کې له خپل مېړه سره یوځای شوه او دوه کلنه مامي او خپل ورور جان یې هم له ځان سره راوستل. دوی په ارګو کې د افریقایي – امریکایانو په یوه سیمه کې مېشت شول.<ref name="pbs.org">{{cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/amex/till/peopleevents/p_parents.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20030119054110/http://www.pbs.org/wgbh/amex/till/peopleevents/p_parents.html|archive-date=2003-01-19|title=American Experience {{!}} The Murder of Emmett Till {{!}} People & Events}}</ref> مامي ۱۳ کلنه وه چې مور او پلار یې له یو بله طلاق واخیست. نوموړې په مات زړه خپل ښوونځي ته دوام ورکړ او په خپلو درسونو کې ډېره لایقه وه. مېرمن الما خپل یوازیني ماشوم ته ډېرې هیلې لرلې او که څه هم الما کارتان ویل چې، د هغې په وخت کې "نجونو یوازې یو ارمان درلود – هغه دا چې واده وکړي"، خو بیا هم هغې مامي خپلو زده کړو ته هڅوله. مامي لومړنۍ افریقایي - امریکایۍ زده کوونکې وه چې د "A" په افتخاري درجه کې راغله او د افریقایي - امریکایي زده کوونکو له ډلې څلورمه هغه وه چې د سپین پوستو د ارګو ټولنې له عالي لېسې نه فارغه شوه. نوموړې په ۱۸ کلنۍ کې د لویس ټېل په نامه د میسوري ایالت د نوي ماډریډ ښار اوسېدونکي یوه ځوان سره اشنا شوه. هغه د ارګو کارن په شرکت کې کار کاوه، یو غیرمسلکي سوک وهونکی و او د ښځو ترمنځ یې محبوبیت درلود. د هغې د مور او پلار خوښه نه وه او فکر یې کاوه چې کارازماټیک ټېل د دوی د لور لپاره "ډېر غیرطبیعي او نامناسب" دی. هغې د خپلې مور د ټینګار له امله، له هغه سره مینه پرېښوده، خو ټېل په خپل اصرار سره بريالی شو او بالاخره دواړو د ۱۹۴۰ ز کال د اکتوبر پر ۱۴مه واده وکړ، چې هغه مهال دواړه ۱۸ کلن وو.<ref name="pbs.org" /> د دوی یوازینی ماشوم "ایمیټ" ۹ میاشتې وروسته وزېږېد. دوی په ۱۹۴۲ ز کال کې وروسته له هغه سره جلا شول چې مامي پوه شوه چې هغه بې وفا او خاین دی. لویس وروسته نوموړې د بې هوښۍ تر کچې زندۍ کړه، چې نوموړې یې په غبرګون کې پر هغه جوش اوبه وشیندلې. په پای کې، نوموړې د هغه پرضد د نه څارلو او له هغه نه د خوندیتوب امر ترلاسه کړ، خو وروسته له هغه چې لویس له هغه فرمان نه په مکرر ډول سرغړونه وکړه، قاضي هغه مجبور کړ چې د متحده ایالاتو په اردو کې له نوم لیکنې یا زندان تېرولو نه یو انتخاب وکړي. هغه لومړنی وړاندیز انتخاب کړ او په ​​​​۱۹۴۳ ز کال کې په اردو کې شامل شو.<ref>Till-Mobley and Benson, pp. 14–17.</ref> په ۱۹۴۵ ز کال کې هغې ته د جګړې وزارت یوه خبرتیا راغله، چې مېړه یې په ایټالیا کې په اردو کې د خدمت په جریان کې وژل شوی. لویس ټېل (د هغه له ملګري فریډ مک موري سره په ګډه) پر یوې ایټالوۍ ښځې پر جنسي تیري محکوم شوی و. دوی دواړه د متحده ایالاتو د اردو د عمومي محکمې له خوا محاکمه شوي او پر اعدام محکوم شوي وو او سزا یې په دار ځړول ټاکل شوې وه. د دوی د سزا په اړه د استیناف غوښتنه هم شوې وه، خو رد شوې وه. سرچینه: پنځم ډګر-د هغو ۹۶ امریکایي سرتېرو کیسه چې په دویمه نړیواله جګړه کې په اروپا او شمالي افریقا کې د مرګ په سزا محکوم شوي او اعدام شوي، فرانسوی ډګروال ایل مکلین، د متحده ایالاتو اردو (متقاعد). د دوی نومونه په ۲۱۲مه پاڼه کې ذکر شوي او د دوی دواړو مړي د متحده ایالاتو د لومړۍ نړیوالې جګړې هدیرې ته نږدې، چې په اویس-ایسن (Oise-Aisne) کې موقعیت لري، ښخ شوي دي. دا د پلاټ اي (Plot E) یا پنځم ډګر په نامه مشهور دی. د ۱۹۵۰مې ز لسیزې په لومړیو کې، مامي او ایمیټ د شیکاګو سویلي غاړې ته ولاړل. هلته مامي له "پینک" براډلي سره اشنا شوه او واده یې ورسره وکړ، مګر دوه کاله وروسته یې بېرته طلاق واخیست.<ref name="pbs.org" /> == د ایمیټ ټېل وژنه == په ۱۹۵۵ ز کال کې، کله چې ایمیټ څوارلس کلن و، مور یې هغه په ​​​​اورګاډي کې کېناوه ، ترڅو اوړی د مسیسیپي ایالت په ماڼۍ کې د خپل تره له زامنو سره تېر کړي. هغې بیا هېڅکله خپل زوی ژوندی ونه لید. د هغې زوی د ۱۹۵۵ز کال د اګست په ۲۸مه له یوې سپین پوستې ښځې سره د نامناسب چلند په تور وتښتول شو او په خورا وحشیانه ډول ووژل شو. بله میاشت، رای براینټ او د هغه ناسکه ورور "جې ډبلیو میلام" (J.W. Milam) د ټېل د تښتونې او وژنې په تور له محاکمې سره مخامخ شول، خو د محکمې منصفه پلاوي، چې ټول سپین پبوستي وو، له پنځه ورځنۍ محاکمې او ۶۷ دقیقو بحث وروسته برائت ورکړ. د قضائیه پلاوي یوه غړي وویل: "که موږ د څښاک لپاره ځنډ(وقفه) نه وای اخیستی، نو دومره وخت به یې نه و نیولی." یوازې څو میاشتې وروسته، په ۱۹۵۶ز کال کې له لوک مجلې سره په یوه مرکه کې، براینټ او میلام، چې له بیا محاکمه کېدو هم خوندي وو، د ایمیټ ټېل پر وژلو اعتراف وکړ.<ref>Whitfield, pp. 41–42.</ref><ref>Whitfield, p. 52.</ref> مېرمن ټېل د خپل زوی د جنازې پر مهال ټینګار وکړ، چې د هغه مړی او تابوت دې پرانیستي پرېښودل شي، ځکه چې د هغې په وینا: "زه غواړم نړۍ وګوري چې دوی زما له ماشوم سره څه وکړل؟" په لسګونو زره خلکو د ایمیټ جسد ولیده او عکسونه یې په ټول هېواد کې خپاره شول. د ټېل قضیه د هغه پرله پسې پام له امله وه چې دغې قضیې جلب کړ، په سويل کې د تور پوستانو لپاره د عدالت د توپیر پر یوه نمونه او نښان بدله شوه. د رنګین پوستانو د پرمختګ ملي ټولنې (NAACP) له مامي ټېل نه وغوښتل چې د خپل زوی د ژوند، مړینې او د هغه د قاتلینو د محاکمې په اړه د هېواد لر او بر ته سفرونه وکړي. دا د دغې ټولنې له لوري ترسره شوو ټولو کمپاینونو کې د مالي مرستو راټولولو تر ټولو بریالی کمپاین و.<ref>{{cite web|url=http://www.awesomestories.com/flicks/help-the/emmett-till-dies-in-mississippi|title=EMMETT TILL DIES in MISSISSIPPI}}</ref><ref>Till-Mobley and Benson, pp. 191–196.</ref> == وروستنی ژوند او زده کړې == مېرمن ټېل په ۱۹۶۰ ز کال کې د شیکاګو د ښوونکو له کالج (اوس د شیکاګو ایالتي پوهنتون، ۱۹۷۱ز) نه فارغه شوه. هغې د ۱۹۵۷ ز کال د جون په ۲۴مه له جین موبلي سره واده وکړ. نوموړې د ښوونکې په توګه دنده پیل کړه او خپل تخلص یې ټېل-موبلي ته بدل کړ. هغې د یوې فعالې په توګه خپل ژوند ته دوام ورکړ او خلکو ته یې د هغه څه په اړه، چې د هغې له زوی سره شوي وو، ښوونه کوله. نوموړې په ۱۹۷۶ ز کال کې د شیکاګو له لویولا پوهنتون نه د تعلیمي ادارې په برخه کې د ماسټرۍ سند ترلاسه کړ.<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A25041-2003Jan7?language=printer|title=Mamie Till-Mobley; Civil Rights Figure (obituary)|newspaper=Washington Post|date=January 8, 2003|access-date=2009-05-25}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ټېل-موبلي په ۱۹۹۲ ز کال کې، کله چې له رای براینټ سره د هغې د زوی په قتل کې د ښکېلتیا په اړه مرکه وشوه، هغې د اورېدو موکه درلوده. براینټ پر دې خبر نه و چې ټېل-موبلي اورېدل، خو هغه ټینګار وکړ چې ایمیټ ټېل د هغه ژوند ورویجاړ کړی دی. بیا هم هغه هېڅ پښېماني څرګنده نه کړه او ویې ویل: "ایمټ ټېل مړ شوی. زه نه پوهېږم چې هغه ولې اوس مړ نه شي پاتې کېدای."<ref>Till-Mobley and Benson, p. 261.</ref> مامي او جین موبلي، د ۲۰۰۰ ز کال د مارچ په ۱۸مه د مغزي سکتې له امله د جین د مړینې تر وخته، په خوښۍ سره ګډ ژوند وکړ.<ref>Till-Mobley and Benson</ref> == مړینه == مېرمن ټېل-موبلي د ۲۰۰۳ ز کال د جنوري په ۶مه د ۸۱ کلونو په عمر کې د زړه د درېدو له امله مړه شوه. په همدغه کال د هغې ژوندلیک (چې د کریسټوپر بینسن له لوري لیکل شوی)، "''د بې ګناه مړینه: د کرکجن جرم هغه کیسه چې امریکا یې بدله کړه"''، خپره شوه. ټېل-موبلي له خپل زوی سره نږدې په بور اوک هدیره کې خاورو ته وسپارل شوه او په یادګاري لوحه یې لیکل شوي: "د هغې درد، یو ملت سره متحد کړ".<ref>{{Cite news|url=http://www.chicagotribune.com/suburbs/daily-southtown/news/ct-sta-emmett-till-alsip-st-0713-story.html|title='Trayvon Martin before Trayvon Martin': 63 years after slaying, Emmett Till still visited daily at Alsip cemetery|last1=BoweanKoeske|first1=Zak|date=July 12, 2018|work=Daily Southtown|access-date=2018-07-14|last2=Bowean|first2=Lolly|language=en-US}}</ref> == سرچینې == csnjd2xzz7ehn87p0e6ug3wqjs64div 0 59712 369238 366940 2026-09-23T05:19:44Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369238 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} رالفا ډيويډ ابرناتي سر ('''Ralph David Abernathy Sr.''') چې (۱۹۲۶ز، د  مارچ ۱۱ مه د ۱۹۹۰ ز، د اپریل ۱۷مه ) پورې يې ژوند کاوه، د مدني حقونو يو امريکايي فعال او د Baptist [د مسيحانو يوه ډله ده] وزير و. هغه په ۱۹۴۸ ز کې د Baptist سنت کې وټاکل شو. د مدني حقونو غورځنګ د مشر په توګه د مارتن لوتر کينګ يو نږدې ملګری او سلاکار و. نوموړي له لوتر کينګ او E. D. Nixon سره د مونټګومري پرمختګ ټولنې (Montgomery Improvement Association) په رامنځته کولو کې مرسته وکړه، چې د مونټګومري بس پرېکون ته يې لاره هواره کړه او د ياد پرېکون بنسټ يې کېښود. ابرناتي د سويلي عيسوي مشرتابه کنفرانس (Southern Christian Leadership Conference (SCLC)) د اجرائیه پلاوي غړی و. هغه په ۱۹۶۸ ز کې د لوتر کينګ له وژنې نه وروسته د سويلي عيسويانو د مشرتابه کنفرانس مشر شو، چې له حقوقو نه د بې برخې امريکايانو لپاره د نورو لاريونونو او مظاهرو تر منځ يې په واشنګټن ډي سي کې د غريبو وګړو کمپاين رهبري کړ. <ref>{{Cite web|last1=M. S.Ed|first1=Secondary Education|last2=M. F.A.|first2=Creative Writing|last3=B. A.|first3=English|title=How Did Ralph Abernathy Work Alongside MLK During the Civil Rights Movement?|url=https://www.thoughtco.com/ralph-abernathy-biography-4019498|access-date=2021-04-15|website=ThoughtCo|language=en}}</ref> ابرناتي په ۱۹۷۱ ز کې د نړيوالې سولې په اړه ملګري ملتونه مخاطب کړل. نوموړي د ۱۹۷۳ ټپي زنګون پېښې (Wounded Knee incident) پر مهال، د FBI او هندي لاريون کوونکو تر منځ د معاملې په منځګړيتوب کې مرسته وکړه. هغه په ۱۹۷۷ز کې د سويلي عيسويانو د مشرۍ کنفرانس رئيس په توګه له خپلې دندې تقاعد شو او متقاعد رئيس شو. له هغه کال نه وروسته، نوموړي په نابريالي ډول د متحده ايالتونو د جورجيا ايالت د پينځمې ولسوالۍ د استازو مجلس لپاره هڅه وکړه. وروسته يې د اقتصادي دستګاه پرمختګ لپاره بنسټ رامنځته کړ او په ۱۹۸۲ز کې د رايې کارولو حقونو د قانون پراخولو په ملاتړ يې د امريکا متحده ايالتونو کانګرس (پارلمان) ته ګواهي ورکړه. ابرناتي په ۱۹۸۹ ز کې د (''And the Walls Came Tumbling Down'') [او دېوالونه راونړېدل] تر سرليک لاندې د مدني حقونو په غورځنګ کې د ځان او لوترکينګ د ښکلېلتيا په اړه خپل جنجالي ژوند ليک وليکه. هغه په کتاب کې د لوتر کينګ د ادعا شويو مدني کفرياتو په اړه د ویناوو لپاره مسخره شوی و. ابرناتي بالاخره په سياست کې لږ فعال شو او د وزير په توګه خپلې دندې ته وګرځېد. هغه د ۱۹۹۰ز اپریل پر ۱۷ مه نېټه باندې د زړه ناروغۍ له امله مړ شو د نوموړي د قبر پر ډبره باندې کښل شوي دي: «هڅه مې وکړه». <ref name="philly">{{cite news|url=http://articles.philly.com/1989-12-05/news/26157645_1_abernathy-white-marble-crypt-judas|title=Ralph Abernathy's Judgment Day With His Autobiography, He Hoped To Secure His Place In Civil-rights History. But Two Pages Of The Book Proved To Be His Undoing&nbsp;— And Earned Him The Label Of Judas.|last=Capuzzo|first=Mike|date=December 5, 1989|work=The Philadelphia Inquirer|access-date=March 21, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402152014/http://articles.philly.com/1989-12-05/news/26157645_1_abernathy-white-marble-crypt-judas|archive-date=April 2, 2015|df=mdy-all}}</ref> == د ژوند لومړي وختونه، کورنۍ او زده کړې == ابرناتي چې د (William) او (Louivery Abernathy) له دوولسو بچيانو نه يې لسم زوی و، د ۱۹۲۶ ز مارچ پر ۱۱ مه نېټه د الاباما په Linden کې د هغوی په ۵۰۰ جريبه کرونده کې وزېږېد. د نوموړي پلار لومړنی افريقايي الاصل امريکايي و، چې د الاباما په Marengo Country کې رايه کاروي او په لويه جرګه کې خدمت کوي. هغه د Linden Academy (يو Baptist ښوونځي دی چې د لومړي Mt. د خوشحاله ولسوالۍ ټولنې له خوا يې بنسټ کېښودل شوی) کې ګډون وکړ. ابرناتي د Linden Academy کې د خپلو ملګرو محصلینو معيشت ته د ودې ورکولو په موخه خپل لومړني لاريونونه رهبري کړل. <ref name="legacy">{{cite web|url=http://www.legacy.com/news/legends-and-legacies/ralph-abernathy-kings-right-hand-man/572/|title=Ralph Abernathy: King's Right Hand Man|publisher=Legacy.com|date=March 11, 2011|access-date=March 13, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402113219/http://www.legacy.com/news/legends-and-legacies/ralph-abernathy-kings-right-hand-man/572/|archive-date=April 2, 2015|df=mdy-all}}</ref><ref name="SE">{{cite web|url=https://kinginstitute.stanford.edu/encyclopedia/abernathy-ralph-david|title=Abernathy, Ralph David|publisher=Stanford University|work=The Martin Luther King Jr. Research and Education Institute|access-date=December 3, 2019}}</ref><ref name="EB">{{cite encyclopedia|editor-first=Dale H.|editor-last=Hoiberg|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|title=Abernathy, Ralph David|edition=15th|year=2010|publisher=Encyclopædia Britannica Inc.|volume=I: A-ak Bayes|location=Chicago, Illinois|isbn=978-1-59339-837-8|pages=[https://archive.org/details/newencyclopaedia2009ency/page/29 29]|url=https://archive.org/details/newencyclopaedia2009ency/page/29}}</ref><ref name="Who's Who">{{cite book|title=Who Was Who in America, with World Notables, v. 10: 1989-1993|year=1993|publisher=Marquis Who's Who|location=New Providence, NJ|isbn=0837902207|page=1|chapter=Abernathy, Ralph David}}</ref><ref name="nb">{{cite web|url=http://www.notablebiographies.com/A-An/Abernathy-Ralph.html|title=Ralph Abernathy Biography|publisher=Advameg, Inc.|access-date=March 13, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402093559/http://www.notablebiographies.com/A-An/Abernathy-Ralph.html|archive-date=April 2, 2015|df=mdy-all}}</ref> د دويمې نړيوالې جګړې پر مهال يې نوم د متحده ايالتونو په پوځ کې شامل شو او له دندې نه د ګوښه کېدنې نه مخکې د ډلګۍ مشرۍ تر مرتبې پورې پورته شو. له هغې نه وروسته له (G.I. Bill) نه د ګټې په کارولو سره په الاباما دولتي پوهنتون کې شامل شو، چې د خپل خدمت په پايله کې يې تر لاسه کړې وه. د دويم ټولګي زده کړيال په توګه د زده کوونکو شورا د مشر په توګه غوره شو او په ليليه کې د ورکول کېدونکو خوړو د کيفيت لوړونې په موخه يې لږ بريالی اعتصاب رهبري کړ. تر هغه وخته چې لا د پوهنځي زده کوونکی و، Abernathy د هغه غوښتنه وزارت ته اعلان کړه، چې هغه د کوچنيوالي راهيسي چې په يوه پرهېزګاره تعميد ورکوونکې (Baptist) کورنۍ کې يې ژوند کاوه، پلان کړي وو. هغه د يو Baptist [د مسيحانو يوه ډله ده] وزير له خوا په ۱۹۴۸ ز کې وټاکل شو او د مور په ورځ (د هغه د وروستۍ مړه شوې مور په درناوي) باندې يې خپل لومړي مراسم څرګند کړل. په ۱۹۵۰ز کې په رياضياتو کې د لېسانس له درجې فارغ شو. د ياد اوړي پر مهال Abernathy د يوې راډيوي خپرونې کوربه توب وکړ او د الاباما په Montgomery کې لومړنی تورپوستی و، چې په راډيو کې راڅرګندېږي. هغه په مني کې اتلانتا پوهنتون ته د لازياتو زده کړو په موخه لاړ، چې په ۱۹۵۱ز کې يې په لوړو وياړونو سره په ټولنپوهنه کې د هنرونو درجه تر لاسه کړه. کله چې د الاباما دولت کې شامل شو، Abernathy ژمنه وکړه او د Kappa Alpha Psi وروګلوۍ ټولنې يو نوښتي ورور [غړی] شو. <ref name="huff">{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/2015/01/19/rev-ralph-abernathy-civil-rights_n_6482176.html|title=Rev. Ralph Abernathy: Martin Luther King Jr.'s Overlooked 'Civil Rights Twin'|work=Huffington Post|date=January 19, 2015|agency=Religion News Service|access-date=March 12, 2015|author=Banks, Adelle|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150318072139/http://www.huffingtonpost.com/2015/01/19/rev-ralph-abernathy-civil-rights_n_6482176.html|archive-date=March 18, 2015|df=mdy-all}}</ref><ref name="rowman3">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nzlEdUaG_xkC&q=%22ralph%20david%20abernathy%20jr%22&pg=PA177|title=The Human Tradition in the New South|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|author=Klotter, James|year=2005|pages=176|isbn=1461600960|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150514174754/https://books.google.com/books?id=nzlEdUaG_xkC&lpg=PA177&ots=61LvhMba4z&dq=%22ralph%20david%20abernathy%20jr%22&pg=PA177#v=onepage&q=%22ralph%20david%20abernathy%20jr%22&f=false|archive-date=May 14, 2015|df=mdy-all}}</ref> نوموړي خپل مسلک په ۱۹۵۱ ز کال کې هغه وخت پيل کړ، چې د الاباما دولتي پوهنتون کې د نارينه و رئيس په توګه وټاکل شو. له هغه کال نه وروسته راف البرناتي د لومړنۍ Baptist کليسا لوړپوړي پادري شو، چې ياده کليسه په Montgomery کې د تورپوستو تر ټولو ستره کليسا وه او د لسو کلونو لپاره يې په کې خدمت وکړ. <ref name="anb">{{cite web|url=http://www.anb.org/articles/15/15-01076.html|title=American National Biography Online: Abernathy, Ralph David|work=American National Biography Online|date=February 2000|access-date=March 14, 2015|author=Williams, Kenneth|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150405043351/http://www.anb.org/articles/15/15-01076.html|archive-date=April 5, 2015|df=mdy-all}}</ref><ref name="pbs">{{cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/freedomriders/people/ralph-abernathy|title=Ralph Abernathy|publisher=PBS|work=WGBH|access-date=March 13, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150317074739/http://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/freedomriders/people/ralph-abernathy|archive-date=March 17, 2015|df=mdy-all}}</ref> البرناتي د الاباما د Uniontown له (Juanita Odessa Jones) سره د ۱۹۵۲ ز  اګسټ پر ۳۱ مه نېټه واده وکړ. دواړو په ګډه پينځه بچيان لرل: Ralph David Abernathy Jr., Juandalynn Ralpheda, Donzaleigh Avis, Ralph David Abernathy III او Kwame Luthuli Abernathy. د دوی لومړی بچی (Ralph Abernathy Jr.) له دوو ورځو نه د کمې مودې په عمر، د ۱۹۵۳ ز اګسټ پر ۱۸ مه نېټه په ناڅاپي ډول مړ شو، په داسې حال کې چې نورو کوچنيانو يې ځوانۍ ته تر رسېدو پورې ژوند وکړ. <ref name="bio">{{cite web|url=http://www.biography.com/people/ralph-d-abernathy-9174397#early-years|title=Ralph D. Abernathy Biography|publisher=Bio|work=A&E Television Networks, LLC|access-date=March 13, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150312214116/http://www.biography.com/people/ralph-d-abernathy-9174397#early-years|archive-date=March 12, 2015|df=mdy-all}}</ref><ref name="nps">{{cite web|url=http://www.nps.gov/featuresAbernathy.htm|title=International Civil Rights: Walk of Fame&nbsp;— Juanita Abernathy|publisher=National Park Service|work=nps.gov|access-date=March 13, 2015}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="rowman2">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nzlEdUaG_xkC&q=%22ralph%20david%20abernathy%20jr%22&pg=PA177|title=The Human Tradition in the New South|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|author=Klotter, James|year=2005|pages=177|isbn=1461600960|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150514174754/https://books.google.com/books?id=nzlEdUaG_xkC&lpg=PA177&ots=61LvhMba4z&dq=%22ralph%20david%20abernathy%20jr%22&pg=PA177#v=onepage&q=%22ralph%20david%20abernathy%20jr%22&f=false|archive-date=May 14, 2015|df=mdy-all}}</ref> البرناتي په ۱۹۵۴ ز کې له ډاکتر مارتن لوتر کېنګ سره وکتل، چې په هغه وخت کې په نږدې کليسا کې په خپله يو پادري ټاکل کېده. هغه لوتر کينګ ته سلا ورکړه او په پای کې دواړه نږدې ملګري شول. <ref name="bio2">{{cite web|url=http://www.biography.com/people/ralph-d-abernathy-9174397#early-years|title=Ralph D. Abernathy Biography|publisher=Bio|work=A&E Television Networks, LLC|access-date=March 13, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150312214116/http://www.biography.com/people/ralph-d-abernathy-9174397#early-years|archive-date=March 12, 2015|df=mdy-all}}</ref> == ز ډسمبر پر لومړۍ نېټه == {| class="wikitable" |'''باندينۍ ويډيو''' |- |له ريورينډ رالف البرناتي سره پر جايزه باندې د سترګو لیدلي حال په توګه، په ۱۹۸۵ ز کې مرکه ترسره شوې ده، چې د Montogomery Bus Boycott د تنظيمولو لپاره په مرسته کې د هغه د ښکېلتيا په اړه بحث کوي. |} د ۱۹۵۵ ز ډسمبر پر لومړۍ نېټه د Rosa Parks له نيول کېدلو نه وروسته، چې په بس کې يې يو سپين پوستي ته د چوکۍ ورکولو نه يې انکار وکړ، البرناتي (چې وروسته د Montgomery يو غړی شو) له لوتر کينګ سره د مونټګومري پرمختګ ټولنې (Montgomery Improvement Association (MIA)) په رامنځته کولو کې مرسته وکړه، چې همدې د مونټګومري بس اړيکې پرېکون (Montgomery bus boycott) تنظيم کړل. د انګليسي پروفيسر ملګري (Jo Ann Robinson) سره يو ځای يې د شپې ليکونه (flyers) راوغوښتل او ويې وېشل، چې د Montgomery له تورپوستو ښاريانو نه يې له بسونو نه د لرې والي غوښتنه کوله. د اړيکې ياد پرېکون ملي پام او د فدرالي محکمې د يوې قضيې پام ځانته راواړاوه، چې د ۱۹۵۶ ز ډسمبر پر ۱۷ مه نېټه باندې هغه مهال پای ته ورسېده، چې په (''Browder v. Gayle'') کې د متحده ايالتونو سترې محکمې د يوې ابتدايي محکمې لومړنۍ پرېکړه تاييد کړه، چې له مخې يې د بس بېلوالی ناقانوني و. بس سره د اړيکې ۳۸۱ ورځې پرېکون، چې د Jim Crow د بېلوالي قانون يې وګواښاوه، بريالی و او د ۱۹۵۶ز ډسمبر پر ۲۰ مه باندې پرېکون پای ته ورسېد. <ref name="legacy2">{{cite web|url=http://www.legacy.com/news/legends-and-legacies/ralph-abernathy-kings-right-hand-man/572/|title=Ralph Abernathy: King's Right Hand Man|publisher=Legacy.com|date=March 11, 2011|access-date=March 13, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402113219/http://www.legacy.com/news/legends-and-legacies/ralph-abernathy-kings-right-hand-man/572/|archive-date=April 2, 2015|df=mdy-all}}</ref><ref name="EB2">{{cite encyclopedia|editor-first=Dale H.|editor-last=Hoiberg|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|title=Abernathy, Ralph David|edition=15th|year=2010|publisher=Encyclopædia Britannica Inc.|volume=I: A-ak Bayes|location=Chicago, Illinois|isbn=978-1-59339-837-8|pages=[https://archive.org/details/newencyclopaedia2009ency/page/29 29]|url=https://archive.org/details/newencyclopaedia2009ency/page/29}}</ref><ref>{{cite book|author-link1=Peter Brock (historian)|first1=Peter|last1=Brock|first2=Nigel|last2=Young|title=Pacifism in the Twentieth Century|url=https://archive.org/details/pacifismintwenti0000broc|publisher=Syracuse University Press|location=New York|year=1999|isbn=0-8156-8125-9|page=[https://archive.org/details/pacifismintwenti0000broc/page/232 232]}}</ref><ref name="WP">{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/wife-of-civil-rights-leader-abernathy-says-lack-of-invite-on-march-anniversary-is-a-slight/2013/08/31/89d71028-0a9f-11e3-8974-f97ab3b3c677_story.html|title=Ralph Abernathy's widow says march anniversary overlooks her husband's role|newspaper=The Washington Post|date=August 31, 2013|access-date=March 13, 2015|author=Fletcher, Michael|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150529045004/http://www.washingtonpost.com/business/economy/wife-of-civil-rights-leader-abernathy-says-lack-of-invite-on-march-anniversary-is-a-slight/2013/08/31/89d71028-0a9f-11e3-8974-f97ab3b3c677_story.html|archive-date=May 29, 2015|df=mdy-all}}</ref><ref name="leaflet">{{cite web|url=http://mlk-kpp01.stanford.edu/index.php/encyclopedia/documentsentry/leaflet_dont_ride_the_bus_come_to_a_mass_meeting_on_5_december/|title=Leaflet, "Don't Ride the Bus"|publisher=Stanford University|work=The Martin Luther King Jr. Research and Education Institute|date=December 2, 1955|access-date=March 15, 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402155441/http://mlk-kpp01.stanford.edu/index.php/encyclopedia/documentsentry/leaflet_dont_ride_the_bus_come_to_a_mass_meeting_on_5_december/|archive-date=April 2, 2015|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=TU_HozbJSC8C&q=%22352%20U.S.%20950%22%20(1956)&pg=PA127|title=The Papers of Martin Luther King Jr: Threshold of a new decade, January 1959-December 1960|publisher=University of California Press|author1=King, Martin|author2=Holloran, Peter|author3=Luker, Ralph|author4=Russell, Penny|year=2005|pages=127|isbn=0520242394|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150514165836/https://books.google.com/books?id=TU_HozbJSC8C&lpg=PA127&ots=TXp5cDtFRX&dq=%22352%20U.S.%20950%22%20(1956)&pg=PA127#v=onepage&q=%22352%20U.S.%20950%22%20(1956)&f=false|archive-date=May 14, 2015|df=mdy-all}}</ref><ref name="demnow">{{cite news|url=http://www.democracynow.org/2005/12/1/50th_anniversary_of_montgomery_bus_boycott|title=50th Anniversary of Montgomery Bus Boycott|work=Democracy Now|date=December 1, 2005|access-date=March 15, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150313124551/http://www.democracynow.org/2005/12/1/50th_anniversary_of_montgomery_bus_boycott|archive-date=March 13, 2015|df=mdy-all}}</ref><ref name="bp">{{cite web|url=http://www.blackpast.org/aah/montgomery-bus-boycott-1955-56|title=Montgomery Bus Boycott (1955-56)|publisher=BlackPast.org|access-date=March 15, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150326031450/http://www.blackpast.org/aah/montgomery-bus-boycott-1955-56|archive-date=March 26, 2015|df=mdy-all}}</ref> == د رسنيو څرګندونې == له پرېکون نه وروسته، د البرناتي کور او کليسا بمبار شول. د هغه کورنۍ په سختۍ سره وتوانېده چې له خپله کوره وتښتي، مګر زيان ورته نه و رسېدلی. د البرتاني کليسا، Mt. Olive کليسا، Bell Street کليسا او د Robert Graetz کور هم په همغه ماښام هغه مهال بمبار شول، چې البرناتي، لوترکينګ او د سويل ۵۸ نورو تور پوستو مشرانو د لېږد رالېږد او تاوتريخوالي د نه شتون بشپړونې په اړه د سويلي نيګرو مشرانو په کنفراس (Southern Negro Leaders Conference on Transportation and Nonviolent Integration) اټلانتا کې غونډه کوله. <ref>{{cite book|last1=ShakesAaseng|title=African-American Religious Leaders, Rev. ed.}}</ref><ref name="latimes">{{cite news|url=http://articles.latimes.com/1990-04-18/news/mn-1288_1_civil-rights-movement|title=Ralph Abernathy, Aide to Dr. King, Dies : Civil rights: He had been called one of 'the Movement's Twins.' But his memoir of his friend's personal life had haunted his last months.|last=May|first=Lee|date=April 18, 1990|work=Los Angeles Times|access-date=March 21, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150308153015/http://articles.latimes.com/1990-04-18/news/mn-1288_1_civil-rights-movement|archive-date=March 8, 2015|df=mdy-all}}</ref><ref name="nyt">{{cite news|title=Ralph David Abernathy, Rights Pioneer, Is Dead at 64|url=https://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/bday/0311.html|quote=The Rev. Ralph David Abernathy, a pioneer leader in the civil rights struggle who was one of the most trusted confidants of the Rev. Dr. Martin Luther King Jr. in the Southern Christian Leadership Conference, died yesterday at the Crawford W. Long Hospital of Emory University in Atlanta. He was 64 years old.|work=[[The New York Times]]|date=April 18, 1990|access-date=August 1, 2010|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100531092121/http://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/bday/0311.html|archive-date=May 31, 2010|df=mdy-all}}</ref><ref name="aberpdf">{{cite web|url=http://mlk-kpp01.stanford.edu/primarydocuments/Vol4/28-May-1958_FromAbernathy.pdf|title=The Martin Luther King Jr. Papers Project: From Ralph Abernathy|publisher=Stanford University|work=The Martin Luther King Jr. Research Institute|date=May 28, 1958|access-date=March 17, 2015|author=Abernathy, Ralph|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110506203901/http://mlk-kpp01.stanford.edu/primarydocuments/Vol4/28-May-1958_FromAbernathy.pdf|archive-date=May 6, 2011|df=mdy-all}}</ref><ref name="EB3">{{cite encyclopedia|editor-first=Dale H.|editor-last=Hoiberg|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|title=Abernathy, Ralph David|edition=15th|year=2010|publisher=Encyclopædia Britannica Inc.|volume=I: A-ak Bayes|location=Chicago, Illinois|isbn=978-1-59339-837-8|pages=[https://archive.org/details/newencyclopaedia2009ency/page/29 29]|url=https://archive.org/details/newencyclopaedia2009ency/page/29}}</ref><ref name="SCLChistory">{{cite web|url=http://sclcnational.org/our-history/|title=Our History|publisher=Southern Christian Leadership Conference|access-date=March 17, 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150206131140/http://sclcnational.org/our-history/|archive-date=February 6, 2015}}</ref><ref name="prSNLC">{{cite press release|url=http://www.thekingcenter.org/archive/document/press-release-southern-negro-leaders-conference|title=Press Release for the Southern Negro Leaders Conference|publisher=Montgomery Improvement Association Inc.|date=January 7, 1957|access-date=March 17, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402095828/http://www.thekingcenter.org/archive/document/press-release-southern-negro-leaders-conference|archive-date=April 2, 2015|df=mdy-all}}</ref> === د مدني حقونو غورځنګ === د ۱۹۵۷ ز جنوري په ۱۱ مه له دوه ورځنۍ غونډې نه وروسته د لېږد رالېږد او تاوتريخوالي د نه شتون بشپړونې په اړه د سويلي نيګرو مشرانو کنفراس (Southern Negro Leaders Conference on Transportation and Nonviolent Integration) رامنځته شو. د ۱۹۵۷ز د فبروري په ۱۴مه  ياد کنفرانس يو ځل بيا په New Orleans کې غونډه وکړه. د يادې غونډې پر مهال يې د ډلې نوم د سويلي مشرۍ کنفراس ته بدل کړ او دا اجرائيه پلاوی يې وټاکه: لوتر کينګ رئيس، Charles Kenzie Steele مرستيال رئيس، البرناتي د مالی منشي خزانه دار، T. J. Jemison منشي، I. M. Augustine عمومي سلاکار. د ۱۹۵۷ ز اګست پر اتمه د سويلي مشرتابه کنفرانس خپل لومړنی کنوانسيون (جرګه يا ناسته) د الاباما په Montgomery کې جوړه کړه. په هغه وخت کې يې د کنفرانس نوم د وروستي ځل لپاره د سويلي عيسوي مشرتابه کنفرانس ته بدل کړ او په ټول سويل کې يې د تور پوستو وګړو لپاره د رايې کارونکو د نوم ليکنې د بهير پيلولو پریکړه وکړه. <ref name="statement">{{cite press release|url=http://www.thekingcenter.org/archive/document/statement-south-and-nation-1|title=A Statement to the South and Nation|publisher=Southern Leaders Conference on Transportation and Non-violent Integration|date=January 11, 1957|access-date=March 17, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402093020/http://www.thekingcenter.org/archive/document/statement-south-and-nation-1|archive-date=April 2, 2015|df=mdy-all}}</ref><ref name="SCLChistory2">{{cite web|url=http://sclcnational.org/our-history/|title=Our History|publisher=Southern Christian Leadership Conference|access-date=March 17, 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150206131140/http://sclcnational.org/our-history/|archive-date=February 6, 2015}}</ref><ref name="EA2">{{cite encyclopedia|url=http://www.encyclopediaofalabama.org/article/h-1909|title=Southern Christian Leadership Conference (SCLC)|encyclopedia=Encyclopedia of Alabama|date=January 12, 2009|access-date=March 17, 2015|author=Brooks, F.|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150328204223/http://www.encyclopediaofalabama.org/article/h-1909|archive-date=March 28, 2015|df=mdy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150328204223/http://www.encyclopediaofalabama.org/article/h-1909 |date=March 28, 2015 }}</ref><ref name="threshold">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=TU_HozbJSC8C&q=southern%20christian%20leadership%20conference%20%22august%201957%22&pg=PA227|title=The Papers of Martin Luther King Jr: Threshold of a new decade, January 1959-December 1960|publisher=University of California Press|author1=King, Martin|author2=Holloran, Peter|author3=Luker, Ralph|author4=Russell, Penny|year=2005|pages=227|isbn=0520242394|editor=Carson, Clayborne|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150515112346/https://books.google.com/books?id=TU_HozbJSC8C&lpg=PA227&ots=TXp5fzxzVZ&dq=southern%20christian%20leadership%20conference%20%22august%201957%22&pg=PA227#v=onepage&q&f=false|archive-date=May 15, 2015|df=mdy-all}}</ref><ref name="tns">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=j4dV9NHvdIsC&q=southern%20christian%20leadership%20conference%20%22august%201957%22&pg=PA183|title=The New South, 1945-1980|publisher=LSU Press|author=Bartley, Numan|year=1995|pages=183|isbn=080711944X|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150514171144/https://books.google.com/books?id=j4dV9NHvdIsC&lpg=PA183&ots=rVg1EKjY6b&dq=southern%20christian%20leadership%20conference%20%22august%201957%22&pg=PA183#v=onepage&q&f=false|archive-date=May 14, 2015|df=mdy-all}}</ref> == سرچینې == 29tpob724y8v09wbodk19imahnrthnf 0 59757 369121 357118 2026-09-22T21:46:34Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369121 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} '''ابي کلي فاسټر''' (د ۱۸۱۱ ز کال د جنورۍ ۱۵مه – د ۱۸۸۷ز کال د جنورۍ ۱۴مه) یوه امریکایۍ ټولنیزه اصلاح‌غوښتونکې او د تور پوستانو د غلامۍ مخالفه وه چې له ۱۸۳۰مې لسیزې نه تر ۱۸۷۰یمې لسیزې پورې فعاله وه. اغلې کلي د امریکا د غلامۍ ضد ټولنې لپاره د مالي مرستو راټولوونکې، ویناواله او د کمېټو تنظیموونکې شوه، چې دلته یې له «ویلیم لویډ ګریسون» او نورو راډیکالانو سره نږدې همکاري لرله. ابي کلي له «سټېفن سیمونډز فاسټر» سره واده وکړ او دوی دواړو د ښځو او هغو افریقايانو د برابرو حقونو لپاره کار وکړ چې د امریکا په لویه وچه کې غلامان وو.{{Sfn|Sterling|1991|pp=1--3, 14}} == د ژوند لومړي وختونه == ابي کلي د ۱۸۱۱ زکال د جنورۍ میاشتې په ۱۵مه نېټه، د «وینګ» او «لیډیا کلي» په کور کې وزېږېده. مور او پلار یې د «ماساچوسټ» ایالت په «پلهام» سیمه کې کروندګر وو. کلي په «ووسټر» کې له کورنیو کښت‌زارونو سره په مرسته کې لویه شوه او دا هغه ځای و چې په مینه‌ناکه فضا کې یې روزنه ترلاسه کړه. کلي او کورنۍ یې د «ماساچوسټ» ایالت «اکسبرېج» ته نږدې «د کواکور د میاشتنۍ ناستې» غړي وو. ابي کلي په «ووسټر» کې خپلې زده‌کړې پیل کړې. د فاسټر لور وروسته ولیکل: "ابي په ووسټر کې د نجونو په تر ټولو ښه خصوصي ښوونځي کې شامله شوه." دا چې په ووسټر کې د نجونو لېسه نه وه او د ابي مور او پلار د خصوصي ښوونځیو د لګښتونو وس نه درلود، ابي کلي هم په ۱۸۲۶ زکال کې د «روډ ایلنډ» ایالت د «پرویډنس» سیمې په «نیو انګلنډ فرېنډز بورډېنګ» ښوونځي کې زده‌کړو ته دوام ورکړ. کلي د ښوونځي تر لومړي کال وروسته دوه کاله تدریس وکړ او د زده‌کړو د دوام لپاره یې څه ناڅه پیسې برابرې کړې. په ۱۸۲۹ ز کال کې یې د خپلو زده‌کړو وروستی کال هم بشپړ کړ او په ډېره ښه کچه فارغه شوه.  <ref name="quaker2">{{cite web|title=Valley Sites - Millville, Uxbridge: Friends Meetinghouse|publisher=NPS|url=http://home.nps.gov/blac/planyourvisit/valley-sites-millville-uxbridge.htm|access-date=2010-07-23|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111027195655/http://home.nps.gov/blac/planyourvisit/valley-sites-millville-uxbridge.htm|archive-date=2011-10-27}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.blackstonedaily.com/quaker.htm|title=The Uxbridge Meeting House|access-date=2010-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20100818172214/http://www.blackstonedaily.com/quaker.htm|archive-date=18 August 2010|url-status=dead}}</ref>{{Sfn|Sterling|1991|pp=19--25}}{{Sfn|Sterling|1991|p=19}}{{Sfn|Sterling|1991|pp=14--18}} ابي په ځايي ښوونځیو کې د تدریس لپاره خپل پلرني کور ته را وګرځېده. په ۱۸۳۵ ز کال کې یې له خپل مور او پلار سره مرسته وکړه، چې په «میلبري» کې خپل نوي کور ته ولېږدي. وروسته بیا په ۱۸۳۶ز کال کې ماساچوسټ ته لاړه او هلته یې په یوه ځايي ښوونځي کې تدریس وکړ. هلته یې له داسې کواکرانو سره وپېژندل، چې د اعتدال، سوله‌غوښتنې او غلامۍ ضد نظریو لپاره یې تبلیغ کاوه. اغلې ابي د «سیلوسټر ګراهام» د تیوریو لېواله شوه او کله یې چې د «لېبرېټر» د غلامۍ ضد ورځپاڼې د اېډېټر «ویلیم لویډ ګریسون» وینا واورېده، د غلامۍ د له منځه وړلو عمومي لېوالتیا ورسره پیدا شوه. کلي «د لین د غلامۍ ضد ښځینه ټولنې» سره یوځای شوه او هلته د داسې کمېټې غړې شوه، چې په کلمبیا کې د غلامۍ ختمولو په موخه فدرال دولت ته د غوښتنې لپاره د لاسلیکونو د راټولولو مسؤلیت ور په غاړه شو. کلي په ډېره لېوالتیا سره خپل ماموریت ترسره کړ او په ۱۸۳۷ ز کال کې یې د «لین» سیمې د کابو نیمايي ښځو لاسلیکونه راټول کړي وو.{{Sfn|Sterling|1991|pp=26--35}} == د غلامۍ ضد فعالیت == ابي کلي په ۱۸۳۷ ز کال کې په متحدو ایالتونو کې تر اقتصادي ناورین وروسته «د لین د ښځو ټولنې» لپاره د مالي مرستو د را ټولولو مسؤلیت پر غاړه واخیست. د خپلو شخصي پیسو یوه برخه یې د امریکا د غلامۍ ضد ټولنې ته وبښله. اغلې ابي د «انجلینا ګریمک» په هڅونې سره په نیویارک کې د غلامۍ ضد ټولنې په ملي کنوانسیون کې د لین د ښځو ټولنې د لومړنۍ استازې په توګه خدمت وکړ. هلته یې د مالي مرستو د را ټولولو په اړه خبرې وکړې او د غلامۍ لغوه کولو لپاره یې د دغې ټولنې د اعلامیې د مسودې په چمتو کولو کې ونډه واخیسته. ابي کلي تر دغه کنوانسیون وروسته په غلامۍ ضد ټولنه کې ډېره ښکېله شوه، غوښتن‌لیکونه یې ووېشل، مالي مرستې یې راټولې کړې او د عامه پوهاوي د لوړولو لپاره یې په کنفرانسونو کې ګډون وکړ. {{Sfn|Sterling|1991|pp=37--43}} کلي په ۱۸۳۸ ز کال کې، په «فیلاډلفیا» کې د امریکايي ښځو په لومړني غلامۍ ضد کنوانسیون کې خپله عمومي وینا واوروله، چې مخاطبین یې هم نارینه وو هم ښځینه. هغه مهال ښځو په عمومي ټولنو کې دغسې مخاطبینو ته وینا نه کوله. که څه هم معترضانو شور ماشور جوړ کړ، خو کلي په ډېر فصاحت سره د غلامۍ د لغوه کولو اصول واورول. اغلې ابي کلي په را وروسته میاشتو کې د نیو انګلینډ د غلامۍ ضد کنوانسیون په څېر ګډو(مختلطو) غونډو ته ویناوې وکړې او ځان یې د یوې پېژندل شوې څېرې په توګه ثابت کړ. د دې تر څنګ یې په یوه داسې کمېټه کې کار کاوه چې نارینه او ښځینه په کې ګډ وو.<ref name="seneca1843">{{cite web|url=http://www.nps.gov/wori/historyculture/in-defense-of-woman-and-the-slave.htm|title=In defense of Woman and the Slave...|access-date=2010-07-23|publisher=NPS}}</ref> په ۱۸۴۳ز کال کې یې د نیویارک ایالت په «بوفالو» ښار کې د لېبرال ګوند په کنوانسیون کې ګډونوالو ته وینا وکړه او په امریکا کې لومړنۍ ښځه شوه، چې په یوه ملي سیاسي کنوانسیون کې یې وینا وکړه. اغلې کلي په را وروسته کلونو کې د ویناوالې او مالي مرستو راټولوونکې په توګه له غلامۍ ضد ټولنې سره مرسته وکړه. که څه هم د یوې داسې ښځې په توګه تل له مخالفتونو سره مخامخ وه، چې له نرانو سره یې له نږدې کار کاوه او هغوی ته یې په عمومي ځایونو کې ویناوې کولې، خو له دې سره سره يې هم خپل کار ته دوام ورکړ. که څه هم د ځینو له مخالفت سره به مخامخ کېده، خو دې خپلې تګلارې، له هغو افریقایانو سره شریکولې چې مخکې غلامان وو. "زه خوشحاله یم چې په رنګین‌پوستانو سره پېژندل کېږم. که څوک غواړي چې، هغوی ته په سپکه وګوري، مدافعان یې هم باید د هغوی په څېر وي." د ۱۸۴۹ ز کال په اکتوبر میاشت کې یې خپل ملګري «مایلو ټاونسنډ» ته لیک ولېږه او د غلامۍ ضد ټولنې لپاره یې د خپل کار په اړه ورته وویل: "موږ پوهېږو چې زموږ موخه مخ پر وړاندې روانه ده".{{Sfn|Morin|1994|p=19}}<ref name="Buffum">{{cite book|last=Buffum|first=Lucille|title=Elizabeth Buffum Chase- Her Life and its Environment|publisher=W. B. Clarke Co.|year=1914|url=https://books.google.com/books?id=_IoEAAAAYAAJ&q=abby+kelley+uxbridge+ma+society+of+friends&pg=PA264}}</ref><ref>Johnson, Reinhard O. "The Liberty Party, 1840-1848: Antislavery Third-Party Politics in the United States." Baton Rouge: LSU Press, 2009, p.1647</ref><ref>{{cite web|url=http://www.wwhp.org/Resources/Biographies/KelleyFoster/lecturing.html|title=Abby Kelley Foster resumes lecturing|access-date=2010-07-23|publisher=Worcester Women's History Project|archive-date=2018-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180312155312/http://www.wwhp.org/Resources/Biographies/KelleyFoster/lecturing.html|url-status=dead}}</ref>{{Sfn|Morin|1994|pp=19--20}}{{Sfn|Sterling|1991|p=86}}{{Sfn|Sterling|1991|p=123}} == د ښځو حقونه == د ښځو د حقونو لپاره مبارزه ډېر ژر د غلامۍ د سخت ‌درېځو مخالفینو لپاره نوی لومړیتوب شو او کلي هم په دې ډله کې وه چې د نیویارک ایالت په «سنکا فالز» ښار کې د «سنکا فالز کنوانسیون» تر جوړېدو پنځه کاله وړاندې یې دلته د ښځو د حقونو په اړه ویناوې کولې. اغلې کلي د «سوزن انتوني» او «لوسي سټون» په ګډون د ښځو د رایې حق غوښتونکې وهڅولې، چې په سیاسي فعالیتونو کې ونډه واخلي. اغلې کلي په ۱۸۵۰ ز کال کې د ماساچوسټ ایالت په ووسټر ښار کې د ښځو د حقونو د لومړني ملي کنوانسیون یوه مهمه ویناواله وه. (سنکا فالز د ښځو د حقونو لومړنی کنوانسیون و، چې په ۱۸۴۸ ز کال کې جوړ شو، خو ملي نه و).<ref name="seneca18432">{{cite web|url=http://www.nps.gov/wori/historyculture/in-defense-of-woman-and-the-slave.htm|title=In defense of Woman and the Slave...|access-date=2010-07-23|publisher=NPS}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.wwhp.org/Resources/Biographies/KelleyFoster/1850.html|title=Abby Kelley Foster at First National Woman's Rights Convention|access-date=2010-07-23|publisher=Worcester Women's History Project|archive-date=2013-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20131110233330/http://www.wwhp.org/Resources/Biographies/KelleyFoster/1850.html|url-status=dead}}</ref> ابي کلي د امریکا تر کورنۍ جګړې وروسته، د اساسي قانون د پنځلسم تعدیل د تصویب ملاتړ وکړ. ځینې ښځینه فعالانې د هر هغه تعدیل په مقابل کې پورته شوې، چې ښځو ته یې د رایې حق نه ورکاوه. «سوزن انټوني» او «الیزابېت کډي سټاټون» له دغه تعدیل سره کلک مخالفت څرګند کړ او کلي له همدې امله ترې جلا شوه. کله چې تعدیل تصویب شو او «ګریسون» د غلامۍ ضد ټولنه منحل کړه، کلي د افریقايي‌توکمو امریکایانو او ښځو لپاره د برابرو حقونو په برخه کې کار ته دوام ورکړ.{{Sfn|Morin|1994|pp=25--27}} کلي او مېړه یې «سټېفن سیمونډز فاسټر» په ۱۸۷۲ ز کال کې د خپلې ګډې شتمنۍ د مالیاتو له ورکړې ډډه وکړه. دوی استدلال وکړ چې: کلي رایه نه‌شي ورکولی، استازی نه‌ لري او د مالیاتو قرباني ده. که څه هم د دوی کښت ‌زار مصادره شو، وپلورل شو او بېرته یې ملګرو ورته واخیست، خو کلي له مالي ستونزو او کمزورې روغتیا سره سره خپلو فعالیتونو ته دوام ورکړ. ابي کلي په ۱۸۸۷ ز کال کې د مړینې تر وخته پورې خپلو راډیکالو ملګرو او نورو سیاسي شخصیتونو ته لیکونه ولیکل.<ref name="libfarm">{{cite web|url=http://www.nps.gov/history/nr/travel/pwwmh/ma42.htm|title=Liberty Farm|access-date=2010-07-23|publisher=NPS|archive-date=2009-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20090210115421/http://www.nps.gov/history/NR/travel/pwwmh/ma42.htm|url-status=dead}}</ref> == واده او کورنۍ == ابي کلي تر څلور کلن مینتوب وروسته، په ۱۸۴۵ ز کال کې له خپل غلامۍ ضد همکار «سټېفن سیمونډز فاسټر» سره واده وکړ. دوی دواړو په ۱۸۴۷ ز کال کې د ماساچوسټ ایالت د ووسټر ښار په «ټاټناک» سیمه کې یو کښت‌زار واخیست او «د آزادۍ کښت‌زار» یې ونوماوه. د دوی دواړو یوازنۍ لور په ۱۸۴۷ کال کې وزېږېده. کلي تر ۱۸۵۰ ز کال پورې د ویناوالې او مالي مرستو راټولوونکې په توګه په ټول شمال کې خپلو هڅو ته دوام ورکړ، تر هغه وخته چې روغتیايي کمزورۍ، د سفرونو کمولو ته اړ کړه.<ref name="libfarm2">{{cite web|url=http://www.nps.gov/history/nr/travel/pwwmh/ma42.htm|title=Liberty Farm|access-date=2010-07-23|publisher=NPS|archive-date=2009-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20090210115421/http://www.nps.gov/history/NR/travel/pwwmh/ma42.htm|url-status=dead}}</ref>{{Sfn|Sterling|1991|p=3}} ابي کلي فاسټر د ۱۸۸۷ ز کال د جنورۍ میاشتې په ۱۴مه نېټه تر خپلې ۷۶یمې زیږدکلیزې یوه ورځ وړاندې مړه شوه.{{Sfn|Morin|1994|p=27}} == سرچینې == jryxl4thbr6hg4z31ybn23cssnzn6qu 0 59811 369321 368159 2026-09-23T11:36:02Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369321 wikitext text/x-wiki په امریکا کې '''مېشتېدنه''' له هغه وخت راهیسې پیل شوه، چې د پیلولیتیک دورې ښکاریان له شمالي اسیا نه د ماموته له سیمې نه د بیرینګیا د ځمکني پل له لارې شمالي امریکا ته ننوتل، یاد پل د شمال ختیځې سایبریا او لوېدیځې الاسکا ترمنځ پروت دی. دې خلکو د لارینټایډ یخبندانسویل ۱۴۰۰۰کاله مخکې کشف کړ او په ګړندۍ توګه په شمالي او سویلي امریکا کې خپاره شول. په امریکا کې تر ټولو لومړني خلک پیلیو-هنديان وو، چې شاوخوا لس زره کاله وړاندې هلته مېشت شوي وو.د امریکا بومي خلک د سایبریا له خلکو سره د ژبني فکتورونو، وینې ګروپ او جینیټیکي جوړښت له پلوه تړاو لري. <ref name="Smithsoniana">{{cite news|last=Pringle|first=Heather|author-link=Heather Pringle (writer)|title=What Happens When an Archaeologist Challenges Mainstream Scientific Thinking?|url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/jacques-cinq-mars-bluefish-caves-scientific-progress-180962410|date=March 8, 2017|work=[[Smithsonian]]}}</ref><ref name="FaganDurrani2016">{{cite book|first1=Brian M.|last1=Fagan|first2=Nadia|last2=Durrani|name-list-style=amp|title=World Prehistory: A Brief Introduction|url=https://books.google.com/books?id=fMneCwAAQBAJ&pg=PA124|year=2016|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-34244-1|page=124}}</ref><ref name="Goebel">{{cite journal|title=The Late Pleistocene dispersal of modern humans in the Americas|year=2008|citeseerx=10.1.1.398.9315|archive-date=2014-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20140102191740/http://www.centerfirstamericans.com/cfsa-publications/Science2008.pdf|url-status=bot: unknown|access-date=2010-02-05|bibcode=2008Sci...319.1497G|doi=10.1126/science.1153569|pmid=18339930|pages=1497–1502|last1=Goebel|issue=5869|volume=319|journal=[[Science (journal)|Science]]|url=http://www.centerfirstamericans.com/cfsa-publications/Science2008.pdf|first3=Dennis H.|last3=O'Rourke|first2=Michael R.|last2=Waters|first1=Ted|s2cid=36149744}}</ref><ref name="NYT-20180103">{{cite news|last=Zimmer|first=Carl|author-link=Carl Zimmer|title=In the Bones of a Buried Child, Signs of a Massive Human Migration to the Americas|url=https://www.nytimes.com/2018/01/03/science/native-americans-beringia-siberia.html|date=January 3, 2018|work=[[The New York Times]]|access-date=January 3, 2018}}</ref><ref name="NAT-20180103">{{cite journal|last1=Moreno-Mayar|display-authors=3|first14=L|last15=Song|first15=YA|last16=Nielsen|first16=R|last17=Meltzer|first17=DJ|last18=Willerslev|first18=E|title=Terminal Pleistocene Alaskan genome reveals first founding population of Native Americans|first13=RS|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|doi=10.1038/nature25173|pmid=29323294|bibcode=2018Natur.553..203M|volume=553|issue=7687|year=2018|pages=203–207|s2cid=4454580|last14=Orlando|last13=Malhi|first1=JV|first6=J|last2=Potter|first2=BA|last3=Vinner|first3=L|last4=Steinrücken|first4=M|last5=Rasmussen|first5=S|last6=Terhorst|last7=Kamm|first12=JD|first7=JA|last8=Albrechtsen|first8=A|last9=Malaspinas|first9=A-S|last10=Sikora|first10=M|last11=Reuther|first11=JD|last12=Irish|url=http://researchonline.ljmu.ac.uk/id/eprint/7887/1/UpwardSun_Nature%20paper%20MS%20DEC17.pdf}}</ref><ref name="AshRobinson2011">{{cite book|first1=Patricia J.|last1=Ash|first2=David J.|last2=Robinson|name-list-style=amp|title=The Emergence of Humans: An Exploration of the Evolutionary Timeline|url=https://books.google.com/books?id=JUlSYsyC-NQC&pg=PT289|year=2011|publisher=[[John Wiley & Sons]]|isbn=978-1-119-96424-7|page=289}}</ref><ref name="Roberts2010">{{cite book|first=Alice|last=Roberts|title=The Incredible Human Journey|url=https://books.google.com/books?id=ng8ai3xkZRUC&pg=PT101|year=2010|publisher=A&C Black|isbn=978-1-4088-1091-0|pages=101–103}}</ref> په داسې حال کې، چې د امریکا د کډوالۍ په اړه عمومي توافق دا په ډاګه کوي، چې  په امریکا کې په لومړي ځل اسیایي خلک مېشت شوي، خود هغو خلکو چې امریکا ته کډوال شوي، د کډوالۍ نمونه، د کډوالۍ وخت او د هغوياصلي ځایونه ناڅرګند پاتې دي. دودیز اټکلونه دا ښیې چې: انسانان د ۱۵۰۰۰او ۲۰۰۰۰کلونو تر منځ شمالي امریکا ته رسېدلي دي.<ref name="Pauketat2012">{{cite book|editor=Timothy R. Pauketat|editor-link=Timothy R. Pauketat|title=The Oxford Handbook of North American Archaeology|chapter-url=https://books.google.com/books?id=yf8j0b7gLvUC&pg=PA86|year=2012|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-538011-8|pages=86–95|chapter=Early Paleoindians, from Colonization to Folsom|first=Nicole|last=Waguespack}}</ref><ref name="Goebel2">{{cite journal|title=The Late Pleistocene dispersal of modern humans in the Americas|year=2008|citeseerx=10.1.1.398.9315|archive-date=2014-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20140102191740/http://www.centerfirstamericans.com/cfsa-publications/Science2008.pdf|url-status=bot: unknown|access-date=2010-02-05|bibcode=2008Sci...319.1497G|doi=10.1126/science.1153569|pmid=18339930|pages=1497–1502|last1=Goebel|issue=5869|volume=319|journal=[[Science (journal)|Science]]|url=http://www.centerfirstamericans.com/cfsa-publications/Science2008.pdf|first3=Dennis H.|last3=O'Rourke|first2=Michael R.|last2=Waters|first1=Ted|s2cid=36149744}}</ref> عنعنوي تیوري دا ده، چې لومړني کډوال هغه وخت، چې د سمندرکچه د کواټرنر یخ وهنې له امله ټیټه شوې وه، له یخه د پاکو دهلیزونو په اوږدو کې، چې د لارینټایډ او کورډیلران یخونو تر مینځ غځېدلي وو، دورک شوي پلیسټوسین میګافاونا رمو په تعقیب حرکت وکړ. بله وړاندیز شوې لاره دا ده، چې دوی به پلي یا د ابتدايي بېړیو په کارولو سره د ارام سمندر له ساحل نه سویلي امریکا ته تر چیلي پورې مهاجرت کړی وي. د وروستۍ یخ وهنې دورې په لړ کې د هر ډول لرغون پېژندنې شواهد ښیي چې، د سمندرد سطحې د لوړېدو(تر سل مترو پورې ) له امله به پوښل شوي وي.<ref name="Wells2006">{{cite book|author=Spencer Wells|date=2006|title=Deep Ancestry: Inside the Genographic Project|publisher=National Geographic Books|pages=222–|isbn=978-0-7922-6215-2|oclc=1031966951|url=https://books.google.com/books?id=432Kt0A7J_UC&pg=PA222}}</ref><ref name="Relethford2017">{{cite book|author=John H. Relethford|date=17 January 2017|title=50 Great Myths of Human Evolution: Understanding Misconceptions about Our Origins|publisher=John Wiley & Sons|pages=192–|isbn=978-0-470-67391-1|oclc=1238190784|url=https://books.google.com/books?id=rAjcDQAAQBAJ&pg=PA192}}</ref><ref name="Birx2010">{{cite book|editor=H. James Birx|date=10 June 2010|title=21st Century Anthropology: A Reference Handbook|publisher=SAGE Publications|pages=|isbn=978-1-4522-6630-5|oclc=1102541304|url=https://books.google.com/books?id=fsF1AwAAQBAJ&pg=PT50}}</ref><ref name="KiczaHorn2016">{{cite book|author1=John E Kicza|author2=Rebecca Horn|date=3 November 2016|title=Resilient Cultures: America's Native Peoples Confront European Colonialization 1500-1800|edition=2|publisher=Routledge|pages=|isbn=978-1-315-50987-7|url=https://books.google.com/books?id=b2t4DQAAQBAJ&pg=PT20}}</ref><ref name="Smithsonianb">{{cite web|first1=Drs. William|last5=Stanford|archive-url=https://web.archive.org/web/20090105215737/http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm|url-status=dead|access-date=2009-01-15|publisher=Smithsonian Institution Anthropology Outreach Office|title=Paleoamerican|url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI/nmnh/origin.htm|first5=Dennis|last1=Fitzhugh|last4=Owsley|first4=Doug|last3=Ousley|first3=Steve|last2=Goddard|first2=Ives|archive-date=2009-01-05}}</ref><ref name="national">{{cite web|title=Atlas of the Human Journey-The Genographic Project|publisher=National Geographic Society|date=1996–2008|url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003|access-date=2017-01-27|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110501094643/https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003|archive-date=2011-05-01}}</ref><ref>{{cite web|url=https://phys.org/news/2009-08-peopling-americas-genetic-ancestry-health.html|title=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health|work=Scientific American|access-date=2019-05-08}}</ref><ref>{{Cite journal|jstor=279189|title=Alternate Migration Corridors for Early Man in North America|url=https://archive.org/details/sim_american-antiquity_1979-01_44_1/page/55|journal=American Antiquity|volume=44|issue=1|pages=55–69|last1=Fladmark|first1=K. R.|year=1979|doi=10.2307/279189|s2cid=162243347}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/|title=68 Responses to "Sea will rise 'to levels of last Ice Age'"|work=Center for Climate Systems Research, Columbia University|date=26 January 2009|access-date=2009-11-17}}</ref> د «کلویس لومړۍ تیوري» د ۱۹۵۰لسیزې فرضیې ته،چې د کلویس کلتور اشاره کوي، داپه امریکا کې شاوخوا ۱۳۰۰۰کاله وړاندې د لومړنیو انسانانو شتون ښیي. احتمالي موندنې ښیي، چې امریکا ته د انسان راتګ له وروستۍ اعظمي یخ وهنې نه مخکې پیل شوی. په دې وروستیو کې، د۲۰۲۱ز کال په سپټمبر کې ساینسپوهانو د وایټ سینډز ملي پارک (د متحده ایالاتو په نیو مکسیکو ایالت) کې د انسان د پښو د نښو د کشف راپور ورکړ، چې له ۲۲۸۶۰ نه تر ۲۱۱۳۰کلونو پورې تاریخ لري، دغه کشف د وروستۍ اعظمي یخ وهنې پر مهال او یا ممکن په امریکا کې د انسانانو ترټولو پخوانی ریکارډ وي.<ref>{{cite journal|doi=10.1038/s41586-020-2509-0|first24=Marco B.|first17=Irán|last18=Solís-Rosales|first18=Corina|last19=Rodríguez-Ceja|first19=María|last20=Gandy|first20=Devlin A.|last21=Navarro-Gutierrez|first21=Zamara|last22=de la Rosa-Díaz|first22=Jesús J.|last23=Huerta-Arellano|first23=Vladimir|last24=Marroquín-Fernández|last25=Martínez-Riojas|first16=Jorge|first25=L. Martin|last26=López-Jiménez|first26=Alejandro|last27=Higham|first27=Thomas|last28=Willerslev|first28=Eske|journal=Nature|volume=584|issue=7819|pages=87–92|pmid=32699412|bibcode=2020Natur.584...87A|s2cid=220697089|last17=Rivera-González|last16=Blancas-Vázquez|title=Evidence of human occupation in Mexico around the Last Glacial Maximum|first7=Joaquin|year=2020|last1=Ardelean|first1=Ciprian F.|last2=Becerra-Valdivia|first2=Lorena|last3=Pedersen|first3=Mikkel Winther|last4=Schwenninger|first4=Jean-Luc|last5=Oviatt|first5=Charles G.|last6=Macías-Quintero|first6=Juan I.|last7=Arroyo-Cabrales|last8=Sikora|first15=Agustín|first8=Martin|last9=Ocampo-Díaz|first9=Yam Zul E.|last10=Rubio-Cisneros|first10=Igor I.|last11=Watling|first11=Jennifer G.|last12=De Medeiros|first12=Vanda B.|last13=De Oliveira|first13=Paulo E.|last14=Barba-Pingarón|first14=Luis|last15=Ortiz-Butrón|url=https://www.repository.cam.ac.uk/handle/1810/312474}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1038/s41586-020-2491-6|title=The timing and effect of the earliest human arrivals in North America|year=2020|last1=Becerra-Valdivia|first1=Lorena|last2=Higham|first2=Thomas|journal=Nature|volume=584|issue=7819|pages=93–97|pmid=32699413|bibcode=2020Natur.584...93B|s2cid=220715918}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Gruhn|first1=Ruth|title=Evidence grows that peopling of the Americas began more than 20,000 years ago|journal=Nature|date=22 July 2020|volume=584|issue=7819|pages=47–48|doi=10.1038/d41586-020-02137-3|pmid=32699366|bibcode=2020Natur.584...47G|s2cid=220717778|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Somerville|first1=Andrew D.|last2=Casar|first2=Isabel|last3=Arroyo-Cabrales|first3=Joaquín|title=New AMS Radiocarbon Ages from the Preceramic Levels of Coxcatlan Cave, Puebla, Mexico: A Pleistocene Occupation of the Tehuacan Valley?|journal=Latin American Antiquity|year=2021|volume=32|issue=3|pages=612–626|doi=10.1017/laq.2021.26|doi-access=free}}</ref><ref name="NYT-20210923">{{cite news|last=Zimmer|first=Carl|authorlink=Carl Zimmer|title=Ancient Footprints Push Back Date of Human Arrival in the Americas|url=https://www.nytimes.com/2021/09/23/science/ancient-footprints-ice-age.html|date=23 September 2021|work=[[The New York Times]]|accessdate=23 September 2021}}</ref><ref name="Bennett">{{cite journal|author=Matthew Bennett|display-authors=et al.|title=Evidence of humans in North America during the Last Glacial Maximum|journal=Science|date=23 September 2021|volume=373|issue=6562|pages=1528–1531|doi=10.1126/science.abg7586|pmid=34554787|bibcode=2021Sci...373.1528B|s2cid=237616125|url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abg7586|access-date=24 September 2021}}</ref> == د ارام سمندر ساحلي لاره == د ارام سمندرد ساحلي کډوالۍ تیوري وړاندیز کوي، چې خلک لومړی د اوبو له لارې شمال ختیځې اسیا نه امریکا ته رسېدلي دي. په اصل کې دا فرضیه په ۱۹۷۹ز کال کې د نوټ فلدمارک له خوا د یخ نهپاک دهلیز له لارې د فرضي کډوالۍ د بدیل په توګه وړاندیز شوه. دا ماډل به د بیرینګ سیمې نه خورا لرې ساحلي سیمو کې د خلکو د ګړندي خپرېدوو په تشرېح کولو کې مرسته کوي؛ په سویلي چیلي کې د مونټ ورډ او په لوېدیځ وینزویلا کې د تیما په ګډون.<ref>{{cite journal|last=Fladmark|first=Knute R.|date=January 1979|title=Routes: alternate migration corridors for early man in North America|url=https://archive.org/details/sim_american-antiquity_1979-01_44_1/page/55|journal=American Antiquity|volume=44|issue=1|pages=55–69|doi=10.2307/279189|jstor=279189|s2cid=162243347}}</ref> د سمندري کډوالۍ فرضیه ساحلي کډوالۍ ته ورته ده. په اصل کې د سمندري کډوالۍ یوازینی توپیر دا دی، چې په سفرونو کې له بېړیو نه کار اخیستل شوی دی. په کښتیو کې کډوالکولای شي، په اسانۍ سره د یخ خنډونو نه تېر او په بېړیو کې ځای پر ځای شي،مخکې تر دې چې د ساحلي ځمکې د لارې تخریب بشپړ شي.<ref name="Erlandson2011">{{cite journal|last1=Erlandson|first1=Jon M.|last2=Braje|first2=Todd J.|name-list-style=amp|date=2011|title=From Asia to the Americas by boat? Paleogeography, paleoecology, and stemmed points of the northwest Pacific|journal=Quaternary International|volume=239|issue=1–2|pages=28–37|doi=10.1016/j.quaint.2011.02.030|bibcode=2011QuInt.239...28E}}</ref><ref name="Erlandsonetal2007">{{cite journal|last1=Erlandson|first6=Robert S.|year=2007|pages=161–174|journal=The Journal of Island and Coastal Archaeology|doi=10.1080/15564890701628612|issue=2|volume=2|title=The Kelp highway hypothesis: marine ecology, the coastal migration theory, and the peopling of the Americas|display-authors=3|last6=Steneck|first1=Jon M.|first5=James A.|last5=Estes|first4=Debra|last4=Corbett|first3=Bruce J.|last3=Bourque|first2=Michael H.|last2=Graham|s2cid=140188874}}</ref> په ۲۰۰۷ز کال کې یوه مقاله، چې د ټاپو او ساحلي لرغونپوهنې په ژورنال کې خپره شوه، د« کیلپ لویې لارې فرضیه» یېوړاندیزکړه،  دا د ساحلي کډوالۍ یو ډول دی، چې له جاپان نه بیرینګیا، د ارام سمندر شمال لوېدیځ او کلیفورنیا او د سویلي امریکا د انډین ساحلونو په اوږدو کې د ارام سمندر د کیلپ ځنګلونو د کارونې پر بنسټ ولاړه ده. کله چې د الاسکا او بریتانوي کولمبیا ساحلونه شاوخوا ۱۶۰۰۰کاله مخکې ویجاړ شول، نو د کیلپ ځنګلونو (د اسټورین ، منګروو او مرجان ریف سره) د استوګنځایونو لپاره په بشپړ ډول بی خنډه او د ایکولوژیکي له پلوه د کډوالۍ دهلیز چمتو کړ. په ۲۰۱۶ز کال کې د نباتاتو او حیواناتو د (DNA) تحلیل ښیي چې دا ممکنساحلي لاره وه.<ref>{{cite journal|last=Callaway|first=Ewen|date=11 August 2016|title=Plant and animal DNA suggests first Americans took the coastal route|journal=Nature|volume=536|issue=7615|pages=138|doi=10.1038/536138a|doi-access=free|pmid=27510205|bibcode=2016Natur.536..138C}}</ref><ref>{{cite news|first=Thomas|last=Summer|date=10 August 2016|title=Humans may have taken different path into Americas than thought Arctic passage wouldn't have provided enough food for the earliest Americans' journey|website=[[Science News]]|url=https://www.sciencenews.org/article/humans-may-have-taken-different-path-americas-thought}}</ref><ref name="Rasmussen2014">{{Cite journal|first1=Morten|first31=Thomas|last35=Balloux|first35=Francois|last34=Orlando|first34=Ludovic|last33=Collins|first33=Matthew|last32=Barnes|first32=Ian|last31=Sicheritz-Ponten|last30=Brunak|last36=Manica|first30=Søren|last29=Malhi|first29=Ripan S.|last28=Lopes|first28=Margarida C.|last27=Warmuth|first27=Vera M.|last26=Saag|first26=Lauri|first36=Andrea|first37=Ramneek|first25=Jesper|display-authors=6|pmc=4878442|pmid=24522598|pages=225–229|issue=7487|volume=506|doi=10.1038/nature13025|journal=Nature|title=The genome of a Late Pleistocene human from aClovis burial site in western Montana|date=February 2014|last42=Willerslev|last37=Gupta|first42=Eske|last41=Nielsen|first41=Rasmus|last40=Jakobsson|first40=Mattias|last39=Bustamante|first39=Carlos D.|last38=Metspalu|first38=Mait|last25=Stenderup|last24=Pierre|last1=Rasmussen|first7=Simon|last11=Poznik|first11=G. David|last10=Doyle|first10=Shane M.|last9=Albrechtsen|first9=Anders|last8=Moltke|first8=Ida|last7=Rasmussen|last6=Stafford|last12=Gudmundsdottir|first6=Thomas W., Jr|last5=DeGiorgio|first5=Michael|last4=Skoglund|first4=Pontus|last3=Waters|first3=Michael R.|last2=Anzick|first2=Sarah L.|first12=Valborg|first13=Rachita|first24=Tracey L.|first19=Anders|last23=Meltzer|first23=David J.|last22=Korneliussen|first22=Thorfinn Sand|last21=Karmin|first21=Monika|last20=Heintzman|first20=Peter D.|last19=Eriksson|last18=Tambets|last13=Yadav|first18=Kristiina|last17=Cornejo|first17=Omar E.|last16=Allentoft|first16=Morten E.|last15=White|first15=Samuel Stockton V|last14=Malaspinas|first14=Anna-Sapfo|bibcode=2014Natur.506..225R}}</ref><ref name="Peregoetal2009">{{cite journal|last1=Perego|display-authors=3|last13=Semino|first13=Ornella|last14=Bandelt|first14=Hans-Jürgen|last15=Woodward|first15=Scott R.|last16=Torroni|first16=Antonio|title=Distinctive Paleo-Indian Migration Routes from Beringia Marked by Two Rare mtDNA Haplogroups|last12=Salas|volume=19|issue=1|doi=10.1016/j.cub.2008.11.058|journal=[[Current Biology]]|pages=1–8|pmid=19135370|year=2009|s2cid=9729731|first12=Antonio|first11=Natalie M.|first1=Ugo A.|last6=Olivieri|last2=Achilli|first2=Alessandro|last3=Angerhofer|first3=Norman|last4=Accetturo|first4=Matteo|last5=Pala|first5=Maria|first6=Anna|last11=Myres|last7=Kashani|first7=Baharak H.|last8=Ritchie|first8=Kathleen H.|last9=Scozzari|first9=Rosaria|last10=Kong|first10=Qing-Peng|doi-access=free}}</ref> == د ساحلي کډوالۍ‌‌‌‌ د ماډلونو د ارزولو ستونزې == د ساحلي کډوالۍ ماډل نوې نړۍ ته د کډوالۍ په اړه بېلابېل لید وړاندې کوي، خو دا هم بې ستونزو نه دي؛ یوه ورته ستونزه دا ده، چې د نړۍ د سمندرونو  کچه د وروستۍ یخ دورې له پای نه تر ۱۲۰مټرو (۳۹۰فټ) لوړه شوې ده او هغه لرغوني ساحلونه یې ډوب کړي، چې سمندري خلکو به امریکا ته تعقیب کړي وي. له لومړنیو ساحلي کډوالیو سره د تړلو ځایونو موندل خورا ستونزمن دي او په ژورو اوبو کې د هرې سیمې سیستماتیک کېدنه ستونزمنه او ډېر لګښت ته اړتیا لري.<ref name="nasa-sea-level">{{cite web|last1=Gornitz|first1=Vivian|date=January 2007|title=Sea Level Rise, After the Ice Melted and Today|department=[[Goddard Institute for Space Studies]]|publisher=[[NASA]]|url=http://www.giss.nasa.gov/research/briefs/gornitz_09/|archive-url=https://web.archive.org/web/20070202144333/http://www.giss.nasa.gov/research/briefs/gornitz_09/|url-status=dead|archive-date=2007-02-02|access-date=23 April 2015}}</ref><ref name="Erlandson20112">{{cite journal|last1=Erlandson|first1=Jon M.|last2=Braje|first2=Todd J.|name-list-style=amp|date=2011|title=From Asia to the Americas by boat? Paleogeography, paleoecology, and stemmed points of the northwest Pacific|journal=Quaternary International|volume=239|issue=1–2|pages=28–37|doi=10.1016/j.quaint.2011.02.030|bibcode=2011QuInt.239...28E}}</ref><ref name="geotimesquest">{{cite web|first1=Renée|last1=Hetherington|first2=J. Vaughn|last2=Barrie|first3=Roger|last3=MacLeod|first4=Michael|last4=Wilson|name-list-style=amp|date=February 2004|title=Quest for the Lost Land|website=Geotimes|url=http://www.geotimes.org/feb04/feature_Quest.html|access-date=2022-02-17|archive-date=2022-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20220217105415/http://www.geotimes.org/feb04/feature_Quest.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=California islands give up evidence of early seafaring: Numerous artifacts found at late Pleistocene sites on the Channel Islands|date=3 March 2011|publisher=University of Oregon|website=Science Daily|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2011/03/110303141540.htm}}</ref> د کډوالو د لومړنیو ځایونو موندلو په تګلارو کې په ډوب شوو ساحلونو کې د احتمالي سیمو پېژندل او دهغو سیمو پلټل، چې ښایي ساحلي کډوال یې راجلب کړي وي. له دې پرته د کلیفورنیا چینل ټاپوګانو کې له زېږد ۱۰۰۰۰ کاله دمخه د سمندري ټیکنالوژۍ شواهد شته. که چېرې د کلویس نه مخکې د ساحلي کډوالۍ پیل وي، نو دا به د یو «ناکام استعمار» احتمال شتون وښیي.. بله ستونزه، چې راپورته کېږي، د «اوږد مهاله تاریخي تیوري» لپاره د قوي شواهدو نه شتون  دی. هېڅ سیمې تر اوسه پورې له ۱۲۵۰۰کلونو نه زوړ ثابت تاریخ نه دی رامنځته کړی، خو په سویلي امریکا کې د ابتدایې ساحلي کډوالۍ په اړه څېړنې محدودې شوې دي. == کرونولوژي == د ۲۱مې پېړۍ په لومړیو کې، د کرونولوژي ماډلونه په دوو عمومي برخو ووېشل شول. لومړی د لنډې کرونولوژۍ تیوري ده، چې له مخې یې لومړی کډوالۍ د وروستي اعظمي یخ وهنې نه وروسته رامنځته شوه، چې شاوخوا ۱۹۰۰۰کاله وړاندې له کمېدو سره مخامخ شوه،خو وروسته بیا دکډوالو پرله پسې څپې پیل شوې.<ref name="White2006">{{cite book|first=Phillip M.|last=White|title=American Indian chronology: chronologies of the American mosaic|url=https://books.google.com/books?id=_VnZ8_2kSScC&pg=PA1|year=2006|publisher=Greenwood|isbn=978-0-313-33820-5|page=1}}</ref><ref name="SpencerWells2">{{cite book|first1=Spencer|last1=Wells|first2=Mark|last2=Read|name-list-style=amp|title=The Journey of Man - A Genetic Odyssey|url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&pg=PA138|publisher=Random House|isbn=978-0-8129-7146-0|year=2002|pages=138–140}}</ref><ref name="Blaiseetal1990">{{cite journal|last1=Blaise|first1=B.|last2=Clague|first2=J.J.|last3=Mathewes|first3=R.W.|name-list-style=amp|year=1990|title=Time of maximum Late Wisconsin glaciation, west coast of Canada|url=https://archive.org/details/quaternary-research_1990-11_34_3/page/282|journal=[[Quaternary Research]]|volume=34|issue=3|pages=282–295|doi=10.1016/0033-5894(90)90041-i|bibcode=1990QuRes..34..282B}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2008/03/080313-first-americans.html|first=Stefan|last=Lovgren|title=Americas Settled 15,000 Years Ago, Study Says|magazine=[[National Geographic]]|date=March 13, 2008|access-date=February 17, 2022|archive-date=March 14, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080314172308/http://news.nationalgeographic.com/news/2008/03/080313-first-americans.html|url-status=dead}}</ref> دویمه تیوري، د اوږدې کرونولوژۍ تیوري ده، چې له مخې یې د لومړنيو خلکو ډله ۴۰۰۰۰ کاله وړاندې دبیرینګیا او د الاسکا د یخ نه پاکو سیمو ته ننوتل.دکلوویس لومړۍ تیوري په ۲۰مې پېړۍ کې د نوې نړۍ د انسان پېژندنې پرفکر واک درلود.<ref name="Bonattoetal2009">{{cite journal|doi=10.1073/pnas.94.5.1866|title=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data|journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences]]|last1=Bonatto|first1=Sandro L.|last2=Salzano|first2=Francisco M.|name-list-style=amp|volume=94|issue=5|pages=1866–1871|year=1997|pmc=20009|pmid=9050871|bibcode=1997PNAS...94.1866B|doi-access=free}}</ref><ref name="Cinq1979">{{cite journal|last=Cinq-Mars|first=J.|date=1979|title=Bluefish Cave 1: A Late Pleistocene Eastern Beringian Cave Deposit in the Northern Yukon|journal=[[Canadian Journal of Archaeology]]|issue=3|pages=1–32|jstor=41102194}}</ref><ref name="Bonnichsen1978">{{cite book|last=Bonnichsen|first=Robson|chapter=Critical arguments for Pleistocene artifacts from the Old Crow basin, Yukon: a preliminary statement|pages=102–118|editor=Alan L. Bryan|title=Early Man in America from a Circum-Pacific Perspective|location=Edmonton|publisher=Archaeological Researches International Department of Anthropology, [[University of Alberta]]|series=Occasional Papers No. 1|date=1978|isbn=9780888649997|chapter-url=https://books.google.com/books?id=JY10AAAAMAAJ&pg=PA102}}</ref><ref name="SpencerWells22">{{cite book|first1=Spencer|last1=Wells|first2=Mark|last2=Read|name-list-style=amp|title=The Journey of Man - A Genetic Odyssey|url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&pg=PA138|publisher=Random House|isbn=978-0-8129-7146-0|year=2002|pages=138–140}}</ref><ref name="Bradshaw">{{cite web|url=http://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php|title=Journey of mankind|work=Bradshaw Foundation|first=Stephen|last=Oppenheimer}}</ref><ref name="Mandryketal2001">{{cite journal|url=https://www.researchgate.net/publication/223550672|title=Late Quaternary paleoenvironments of Northwestern North America: implications for inland versus coastal migration routes|pages=301–314|journal=[[Quaternary Science Reviews]]|bibcode=2001QSRv...20..301M|doi=10.1016/s0277-3791(00)00115-3|issue=1|volume=20|name-list-style=amp|last1=Mandryk|first4=Rolf W.|last4=Mathewes|first3=Daryl W.|last3=Fedje|first2=Heiner|last2=Josenhans|first1=Carole A.S.|date=January 2001}}</ref><ref name="Goodyear2005">{{cite book|last=Goodyear|first=Albert C.|editor1=Robson Bonnichsen|editor2=Bradley T. Lepper|editor3=Michael R. Waters|editor4=Dennis Stanford|display-editors=1|title=Paleoamerican Origins: Beyond Clovis|chapter-url=https://scholarcommons.sc.edu/cgi/viewcontent.cgi?referer=&httpsredir=1&article=1026&context=sciaa_staffpub|series=Peopling of the Americas|year=2005|publisher=Center for the Study of the First Americans, Texas A&M University|isbn=978-1-60344-812-3|pages=103–112|chapter=Evidence of Pre-Clovis sites in the eastern United States}}</ref><ref name="Dillehay2000">{{cite book|last=Dillehay|first=Thomas|title=The Settlement of the Americas: A New Prehistory|date=2000|publisher=Basic Books|location=New York|isbn=978-0-465-07669-7|url=https://archive.org/details/settlementofamer00dill_0}}</ref> په امریکا کې له پخوانیو تاریخونو سره لرغوني آثار، چې ټول ۱۵۰۰۰کلونه تاریخ لري. پهدې کې په ټیکساس کې د بټرملک کریک کمپلیکس، په پنسلوانیا کې د میډوکرافټ راکشیلټر سیمې او په سویلي چیلي کې د مونټ ورډ سیمې شاملې دي. د کلوویس نه مخکې د لرغون پېژندنې آثار د سویلي کارولینا ټاپر سیمې ته اشاره کوي، چې ۱۶۰۰۰کاله تاریخ لري.<ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/science/2018/10/24/continents-oldest-spear-points-provide-new-clues-about-first-americans/|title=Continent's oldest spear points provide new clues about the first Americans|last=Kaplan|first=Sarah|newspaper=Washington Post|date=October 24, 2018}}</ref><ref name="Dillehay20002">{{cite book|last=Dillehay|first=Thomas|title=The Settlement of the Americas: A New Prehistory|date=2000|publisher=Basic Books|location=New York|isbn=978-0-465-07669-7|url=https://archive.org/details/settlementofamer00dill_0}}</ref> څېړنې دې پایلې ته رسېدلي چې د یخ نه پاکو سیمو کې، چې اوس د البرټا او بریتانوي کولمبیا په نامه یادېږي،«په تدریجي ډول د ځنګل له خوا، چې تر سپروس او ژېړو ونو لاندې شو»او دا « د کلویس خلکو د راتګ احتمال له سویل نه، بلکې له شمال نه ښیی» د امریکا د خلکو لپاره یوه بدیله فرضیه د ساحل کډوالۍ ده، کوم چې ښایي د ۱۶۰۰۰ کلونو دمخه د ویجاړ شوي (خو اوس ډوب شوی) ارام سمندر په شمال لوېدیځ ساحل کې دود وه.<ref name="Nature-landbridge_2016">{{cite journal|date=August 10, 2016|first15=David J.|first11=Ben A.|last11=Potter|first12=Rasmus|last12=Nielsen|first13=Rebecca A.|last13=Rainville|first14=Ludovic|last14=Orlando|last15=Meltzer|first10=Nicolaj K.|first16=Kurt H.|last16=Kjær|first17=Eske|last17=Willerslev|volume=537|issue=7618|pages=45–49|s2cid=4450936|url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:0463dc92-986c-49c7-9ee2-ec85dfe1e62f|last10=Larsen|last9=Zutter|journal=Nature|last3=Schweger|doi=10.1038/nature19085|pmid=27509852|title=Postglacial viability and colonization in North America's ice-free corridor|bibcode=2016Natur.537...45P|first1=Mikkel W.|last1=Pedersen|first2=Anthony|last2=Ruter|first3=Charles|first4=Harvey|first9=Cynthia|last4=Friebe|first5=Richard A.|last5=Staff|first6=Kristian K.|last6=Kjeldsen|first7=Marie L.Z.|last7=Mendoza|first8=Alwynne B.|last8=Beaudoin|display-authors=3}}</ref><ref>{{cite news|title=Popular theory on how humans populated North America can't be right, study shows: Ice-free corridor through Alberta, B.C. not usable by humans until after Clovis people arrived|first=Emily|last=Chung|url=http://www.cbc.ca/news/technology/ice-free-corridor-north-americans-1.3715397|work=[[CBC News]]|date=August 10, 2016|access-date=August 10, 2016}}</ref> == سرچینې == hd24u0z52ltu9whx921o67m642rrki8 0 59813 369241 337813 2026-09-23T05:30:00Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369241 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} '''روزا لویس مک کاولي پارکس''' (انګلیسي: Rosa Louise McCauley Parks) (۱۹۱۳ ز، د  فبروري ۴مه – ۲۰۰۵ز، د اکتوبر ۲۴مه) د مدني حقونو په غورځنګ کې یوه امریکایۍ فعاله وه چې د مونټګومري په بس بایکاټ کې د هغې د مهم رول له امله مشهوره شوې ده. د متحده ایالاتو کانګرس د "مدني حقونو د لومړۍ مېرمنې" او "د آزادۍ غورځنګ د مور" په توګه د نوموړې ستاینه کړې ده.<ref>{{USPL|106|26}}. Retrieved November 13, 2011. The quoted passages can be seen by clicking through to the text or PDF.</ref> د ۱۹۵۵ ز کال د ډسمبر پر لومړۍ نېټه د الاباما ایالت په مونټګومري ښار کې، مېرمن پارکس د بس چلوونکي جیمز ایف بلیک هغه امر رد کړ، چې د یوه سپین پوستي مسافر لپاره د "رنګین پوستانو" په برخه کې د څلورو چوکیو یو کتار د "سپین پوستانو" د برخې له ډکېدو وروسته خالي کړي. پارکس لومړنۍ هغه څوک هم نه وه چې په بسونو کې یې له نژادي تبعیض او بېلوالي سره مقاومت کاوه، مګر د رنګین پوستانو د پرمختګ ملي ټولنه (NAACP) په دې باور وه، چې نوموړې د الاباما د نژادي یا توکمیز بېلوالي له قوانینو نه د سرغړونې په برخه کې د مدني نافرمانۍ له امله د هغې له نیولو وروسته په محکمه کې د لیدل کېدو لپاره تر ټولو غوره څېره وه او هغې د تور پوستانو د ټولنې له لوري د یوه کال لپاره د مونټګومري بسونو له بایکاټ سره مرسته وکړه. دا قضیه په ایالتي محکمو کې همداسې پاتې شوه، مګر د "براوډر او ګیل" تر نوم لاندې د مونټګومري فدرالي بس محاکمې د ۱۹۵۶ زکال په نومبر کې پرېکړه وکړه، چې په بسونو کې توکمیز بېلوالی د متحده ایالاتو د اساسي قانون د ۱۴ تعدیل د مساوي خوندیتابه د بند له مخې د اساسي قانون خلاف چاره ده.<ref>{{Cite web|url=https://www.archives.gov/education/lessons/rosa-parks|title=An Act of Courage, The Arrest Records of Rosa Parks|date=15 August 2015|access-date=1 December 2020|website=National Archives}}</ref><ref>{{Cite episode|title=The Other Rosa Parks: Now 73, Claudette Colvin Was First to Refuse Giving Up Seat on Montgomery Bus|series=[[Democracy Now!]]|url=http://www.democracynow.org/2013/3/29/the_other_rosa_parks_now_73|publisher=[[Pacifica Radio]]|last1=González|first1=Juan|last2=Goodman|first2=Amy|date=March 29, 2013|minutes=25|access-date=April 18, 2013}}</ref><ref name="Branch">{{cite web|title=Parting the Waters: America in the King Years|publisher=Simon & Schuster|year=1988|first=Taylor|last=Branch|url=http://www.colorado.edu/conflict/branch4.htm|access-date=February 5, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130523192706/http://www.colorado.edu/conflict/branch4.htm|archive-date=May 23, 2013|url-status=dead}}</ref> د پارکس دا سرغړونه او د مونټګومري بس بایکاټ د دغه خوځښت پر مهمو سمبولونو بدل شول. نوموړې د نژادي توپیر پرضد د مقاومت پر یوه نړیواله نښان بدله شوه او د اډګر نیکسون او مارتین لوتر کینګ جونیر په ګډون د مدني حقونو له مدافع رهبرانو سره یې همکاري وکړه. پارکس هغه مهال په یوه سیمه ییز پلورنځي کې د ښځینه خیاطې په توګه کار کاوه او د رنګین پوستانو د پرمختګ د ملي ټولنې (NAACP) د مونټګومري څانګې منشي یا سکرتره وه. هغې په هایلینډر فلک روزنځي کې، چې په ټینسي کې د کارګرانو د حقونو او نژادي مساواتو لپاره د فعالینو د روزنې مرکز و، ګډون کړی و. که څه هم نوموړې په وروسته کلونو کې په پراخه کچه وستایل شوه، خو د خپلو کړنو له کبله یې ډېر زیانونه هم ولیدل. نوموړې له دندې ګوښه شوه او وروسته بیا د څو کلونو لپاره د مرګ ګواښونه هم ورته وشول. تر بایکاټ لږ وروسته نوموړې ډیټرویټ ښار ته ولاړه، چېرته چې هغې د لنډې مودې لپاره یوه ورته دنده وموندله. له ۱۹۶۵ ز کال نه تر ۱۹۸۸ ز کال پورې، هغې د یوه افریقایي-امریکایي استازي جان کونیرز د سکرترې په توګه دنده ترسره کړه. نوموړې د "تور ځواک" په غورځنګ او دغه راز په امریکا کې د سیاسي بندیانو په ملاتړ کې هم فعاله وه.<ref>{{Cite news|title=Commentary: Rosa Parks' Role In The Civil Rights Movement|date=June 13, 1999|work=Weekend Edition Sunday|publisher=NPR|id={{ProQuest|190159646}}}}</ref> پارکس له تقاعد وروسته خپل ژوندلیک ولیکه او ټینګار یې کاوه چې د عدالت لپاره په مبارزه کې باید لا ډېر کار وشي. هغې په ملي کچه نوم او نښان وګاټه، چې په کې د رنګین پوستانو د پرمختګ د ملي ټولنې (NAACP) د ۱۹۷۹ ز کال سپینګارن مډال، د آزادۍ لپاره د ولسمشرۍ مډال، د کانګرس د سرو زرو مډال، او د متحده ایالاتو د پلازمینې د ملي مجسمې په تالار کې تر مړینې وروسته مجسمه یې پکې د یادولو وړ دي. په ۲۰۰۵ز کال کې د هغې له مړینې وروسته، نوموړې لومړنۍ ښځه وه چې د کانګرېس د جرګو د ودانۍ په ګومبزه (Capitol Rotunda) کې په افتخاري توګه خاورو ته وسپارل شوه. کالیفورنیا او میسوري د فبروري ۴مه، چې د هغې د زیږون ورځ ده، د روزا پارکس د ورځې په توګه نمانځي او اوهایو، اوریګون او ټیکساس د ډسمبر لومړۍ نېټه د هغې د نیول کېدو د کلیزې په توګه نمانځي.<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/posteverything/wp/2015/12/01/how-history-got-the-rosa-parks-story-wrong/|title=How History Got Rosa Parks Wrong|author-link=Jeanne Theoharis|last=Theoharis|first=Jeanne|date=December 1, 2015|newspaper=The Washington Post}}</ref><ref name=":1">{{cite web|date=September 1, 2021|title=HB 3481, 87th Regular Session|url=https://lrl.texas.gov/legis/billSearch/BillDetails.cfm?legSession=87-0&billTypeDetail=HB&billnumberdetail=3481|url-status=live|access-date=November 30, 2021|website=Legislative Reference Library of Texas|publisher=Legislative Reference Library of Texas}}</ref> == د ژوند لومړني پړاوونه == روزا پارکس د ۱۹۱۳ ز کال د فبرورۍ په ۴مه د الاباما ایالت په توسکګي ښار کې د روزا لویس مک کاولي له نوم سره د یوې ښوونکې لیونا (کورنی نوم یې ایډوارډز)، او یوه نجار جیمز مک کاولي په کور کې زیږېدلې ده. پر افریقایي اصل او نسب سربېره، د پارکس یو نیکه سکاټلنډي-آیرلینډی و او یوه نیا یې بومي امریکایۍ غلامه تېره شوې وه. نوموړې په ماشومتوب کې د ستوني د پړسوب له امله له خرابې روغتیا نه کړېده. کله چې د هغې مور او پلار سره جلا شول، هغه له خپلې مور سره له ایالتي مرکز مونټګومري نه بهر "پاین لېول" ته ولاړه. نوموړې له خپل مورني نیکه او مورنۍ نیا، مور، او کوچني ورور سلویسټر سره په یوه فارم کې رالویه شوه. دوی ټول د افریقایي مېتودېست اسقفي کلیسا (AME) غړي وو، چې یوه پېړۍ مخکې د نولسمې پېړۍ په لومړیو کې د آزادو تور پوستانو له خوا د پنسلوانیا ایالت په فلاډیلفیا ښار کې د یوې خپلواکې تورپوستې کلیسایي فرقې په توګه جوړه شوې وه.<ref name="Remembering Rosa Parks on Her 100th Birthday">{{cite web|last1=Gilmore|first1=Kim|title=Remembering Rosa Parks on Her 100th Birthday|url=https://www.biography.com/news/remembering-rosa-parks-on-her-100th-birthday-21114273|website=Biography.com|publisher=A&E Television Networks|access-date=December 11, 2019}}</ref><ref>Douglas Brinkley, ''Rosa Parks'', Chapter 1, excerpted from the book published by Lipper/Viking (2000), {{ISBN|0-670-89160-6}}. [http://partners.nytimes.com/books/first/b/brinkley-parks.html Chapter excerpted] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019200239/http://partners.nytimes.com/books/first/b/brinkley-parks.html|date=October 19, 2017}} on the site of the ''New York Times''. Retrieved July 1, 2008</ref><ref>{{cite news|first=Douglas|last=Brinkley|work=Rosa Parks|title=Chapter 1 (excerpt): 'Up From Pine Level'|publisher=Lipper/Viking; excerpt published in The New York Times|url-access=registration|year=2000|isbn=0-670-89160-6|url=https://archive.org/details/rosaparks00brin|access-date=July 1, 2008}}</ref><ref name="Webb">{{cite news|last=Webb|first=James|date=October 3, 2004|title=Why You Need to Know the Scots-Irish|work=[[Parade (magazine)|Parade]]|url=http://www.parade.com/articles/editions/2004/edition_10-03-2004/featured_0|access-date=September 2, 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090704152512/http://www.parade.com/articles/editions/2004/edition_10-03-2004/featured_0|archive-date=July 4, 2009}}</ref> مېرمن مک کاولي تر یوولس کلنۍ پورې په کلیوالي ښوونځیو کې زده کړې وکړې. تر هغه وړاندې د نوموړې مور هغې ته "د ګنډلو پوره روزنه" ورکړې وه. دا چې د نوموړې مور او نیا روجایي ګانې جوړولې، نو هغې هم د شپږ کلنۍ په عمر کې د روجایي ګانو پر جوړولو پیل وکړ او د شاوخوا لس کلنۍ په عمر کې یې خپله لومړۍ روجایي په خپله جوړه کړه، چې دا چاره خورا غیر معمول وه، ځکه د روجایي ګانو ګنډل تر ډېره د ټولې کورنۍ یو داسې فعالیت ګڼل کېده چې په بهر کې د کار نه موندل کېدو پر مهال به ترسره کېده. هغې له یوولس کلنۍ وروسته په ښوونځي کې د ګنډلو لا ډېرې زده کړې وکړې او د ځان لپاره یې خپلې لومړنۍ جامې په خپله وګنډلې. په مونټګومري کې د نجونو لپاره د صنعتي ښوونځي د یوې زده کوونکې په توګه، هغې علمي او مسلکي کورسونه واخیستل. پارکس د ثانوي زده کړو لپاره د الاباما د ایالتي کالج له خوا جوړ شوي ښوونځي ته ورغله، مګر کله یې چې نیا او بیا وروسته مور ناروغانې شوې، د هغوی د پالنې لپاره یې زده کړې پرېښودې.<ref name="NYT2">{{Cite news|title=Rosa Parks, 92, Founding Symbol of Civil Rights Movement, Dies|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2005/10/25/us/25parks.html?pagewanted=2|date=October 25, 2005|last=Shipp|first=E. R.|author-link=E. R. Shipp|access-date=January 1, 2010|page=2}}</ref><ref name="Quilts">{{cite book|editor-last=MacDowell|editor-first=Marsha L.|chapter=An Interview with Rosa Parks, The Quilter|last1=Barney|first1=Deborah Smith|title=African American Quiltmaking in Michigan|date=1997|publisher=Michigan State University Press|url=https://www.google.com/books/edition/African_American_Quiltmaking_in_Michigan/R63YAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=0|oclc=36900789|location=East Lansing, MI|isbn=0870134108|pages=x, 133–138|access-date=October 12, 2020}}</ref><ref name="shraff">{{cite book|title=Rosa Parks: Tired of Giving In|publisher=Enslow|last=Shraff|first=Anne|year=2005|pages=23–27|isbn=978-0-7660-2463-2|url=https://books.google.com/books?id=J37vgZvCI78C&pg=PA23}}</ref> === لومړني فعالیتونه === په ۱۹۳۲ ز کال کې، روزا په مونټګومري کې له یوه نایي ریمونډ پارکس سره واده وکړ. هغه د رنګین پوستانو د پرمختګ ملي ټولنې (NAACP) غړی و، چې هغه مهال یې د "سکاټسبورو هلکانو" د دفاع لپاره پیسې راټولولې. سکاټسبورو د تور پوستانو هغه ډله وه چې پر دوو سپین پوستو ښځو د جنسي تېري دروغجن تور پرې لګول شوی و. روزا د کورني کاریګر له دندې نیولې په روغتون کې د مرستیالې نرسې تر دندې پورې پر بېلابېلو دندو کار کړی دی. هغې د خپل مېړه په غوښتنه په ۱۹۳۳ ز کال کې د لېسې زده کړې پای ته ورسولې، حال دا چې هغه مهال تر ۷٪ لږ افريقايي امریکایانو د لېسې ډیپلوم درلود.<ref name="rebellious mrs.">{{cite book|title=The Rebellious Life of Mrs. Rosa Parks|author-link=Jeanne Theoharis|first=Jeanne|last=Theoharis|publisher=[[Beacon Press]]|year=2013|isbn=9780807076927|url=https://books.google.com/books?id=O9_YCwAAQBAJ&pg=PA208|access-date=July 19, 2016}}</ref><ref name="Crewe Walsh">{{cite book|title=The Montgomery Bus Boycott|first1=Sabrina|last1=Crewe|first2=Frank|last2=Walsh|year=2002|publisher=Gareth Stevens|chapter=Chapter 3: The Boycott|chapter-url=https://books.google.com/books?id=YHwiynhKj9UC&pg=PA15|page=15|isbn=9780836833942|access-date=July 19, 2016}}</ref><ref name="Whitaker 2011">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RSGhEUq5bp0C&pg=PA690|title=Icons of Black America: Breaking Barriers and Crossing Boundaries|last=Whitaker|first=Matthew|date=March 9, 2011|publisher=ABC-CLIO|isbn=9780313376436}}</ref> مېرمن پارکس د ۱۹۴۳ز کال په دسمبر کې د مدني حقونو په غورځنګ کې فعاله شوه، د رنګین پوستانو د پرمختګ ملي ټولنې (NAACP) له مونټګومري څانګې سره یوځای شوه، او داسې وخت یې سکرتره وټاکل شوه چې دا د یوې ښځې دنده ګڼل کېده. هغې وروسته بیا ویلي: "زه هلته یوازینۍ ښځه وم او دوی یوې سکرترې ته اړتیا لرله او زه له نه ویلو ډېره وېرېدم." هغې تر ۱۹۵۷ ز کال پورې هلته د سکرترې په توګه دندې ته دوام ورکړ. هغې د NAACP له ځايي مشر اډګر نیکسون سره کار کاوه، که څه هم د هغه باور دا و چې: "ښځې باید له پخلنځي پرته بل ځای کې نه وي." کله چې پارکس ترې وپوښتل: "ښه، نو زما په اړه ولې؟" هغه ځواب ورکړ: "زه یوه سکرتر ته اړتیا لرم او ته یوه ښه سکرتره یې."<ref>{{cite news|first=Mark|last=Feeney|title=Rosa Parks, civil rights icon, dead at 92|work=The Boston Globe|date=October 25, 2005|url=https://www.boston.com/news/globe/obituaries/articles/2005/10/25/rosa_parks_civil_rights_icon_whose_single_act_sparked_a_movement_at_92/|access-date=July 31, 2009|archive-date=February 17, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120217145942/http://www.boston.com/news/globe/obituaries/articles/2005/10/25/rosa_parks_civil_rights_icon_whose_single_act_sparked_a_movement_at_92/|url-status=dead}}</ref><ref name="daughters">{{cite book|title=Freedom's Daughters: The Unsung Heroines of the Civil Rights Movement from 1830 to 1970|last=Olson|first=L.|date=2001|publisher=Scribner|isbn=9780684850122|url=https://books.google.com/books?id=lddD_IFIJisC&pg=PA97|page=97|access-date=August 1, 2015}}</ref> په ۱۹۴۴ ز کال کې، هغې د الاباما ایالت د ابویل ښار پر یوې تور پوستې ښځې رئیسي ټیلر د ډله ییز جنسي تیري په اړه څېړنه وکړه. پارکس او د مدني حقونو نورو فعالانو "د مېرمن ریسي ټیلر لپاره د عدالت غوښتنې کمیټه" تنظیم کړه، چې د شیکاګو ډیفېنډر ورځپاڼې "په یوه لسیزه کې د عدالت غوښتنې ترټولو قوي کمپاین" بللی. پارکس پنځه کاله وروسته یو ځل بیا د جنسي تیري ضد فعالې په توګه فعالیت وکړ او د ګیرټروډ پرکینز په ملاتړ د لاریونونو په تنظیم کې یې مرسته وکړه. ګیرټروډ پرکینز یوه تور پوستې ښځه وه، چې د مونټګومري د دوو سپین پوستو پولیسو افسرانو له خوا جنسي تېری پرې شوی و.<ref>{{Cite web|date=2015-12-01|title=More Than A Seat On The Bus|url=https://werehistory.org/rosa-parks/|access-date=2021-03-10|website=We're History|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|first=Danielle|last=McGuire|url=http://inamerica.blogs.cnn.com/2012/12/01/opinion-its-time-to-free-rosa-parks-from-the-bus/|title=Opinion: It's time to free Rosa Parks from the bus|work=CNN|date=December 1, 2012|access-date=December 22, 2012|archive-date=January 19, 2013|archive-url=https://archive.today/20130119110219/http://inamerica.blogs.cnn.com/2012/12/01/opinion-its-time-to-free-rosa-parks-from-the-bus/|url-status=dead}}</ref> == سرچینې == 2itkb4lz2g3cvrt79hdbl6l0psw15u8 0 59866 369212 367230 2026-09-23T04:00:23Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369212 wikitext text/x-wiki د مکسیکو لیکل شوی تاریخ له درېیو زرو کلونو نه ډېر دی. د مکسیکو مرکزي او سویلي برخه (میسو امریکا) چې د لومړي ځل لپاره یې تر ۱۳۰۰۰ کلونو ډېر دمخه نفوس درلود، دا سیمه د پېچلو داخلي تمدنونو د رامنځته کېدو او زوال شاهده ده. وروسته مکسیکو په یوې بې سارې څو کلتوري ټولنې کې وده وکړه. د میسو امریکن تمدنونو د ګلیفیک لیکلو سیسټم رامنځته کړ، چې د سوبو او واکمنانو سیاسي تاریخ یې لیکه. د میسو امریکن تاریخ اروپا ته له ننوتو دمخه له هسپانیک دورې نه وړاندې یا له کولمبیا نه دمخه دوره بلل کېږي. په ۱۸۲۱ز کال له هسپانیې نه د مکسیکو تر خپلواکۍ وروسته، سیاسي ناورینونو په هېواد کې ګډوډۍ رامنځته کړې. فرانسې د مکسیکو د محافظه کارانو په مرسته، په ۱۸۶۰ز لسیزه کې د دویمې مکسیکي سترواکۍ پر مهال واک ترلاسه کړ، خو وروسته له ماتې سره مخامخ شوه. د ۱۹مې پېړۍ په وروستیو کې ارامه او نېکمرغه وده ځانګړې وه، خو په ۱۹۱۰ز کال کې د مکسیکو انقلاب یوه ترخه کورنۍ جګړه رامنځته کړه. په ۱۹۲۰ ز لسیزه کې د سوکالۍ په راتلو، اقتصادي وده هم ثابته وه، په داسې حال کې چې د نفوسو وده ګړندۍ وه. <ref>[http://www.cnn.com/2002/TECH/science/12/03/oldest.skull/ "Oldest American skull found"], CNN, December 3, 2002</ref> == اروپا ته له رسېدو دمخه == لویو او پېچلو تمدنونو د مکسیکو په مرکزي او سویلي سیمو کې پراختیا موندلې، دا هغه سیمه ده، چې له سویلي سیمې نه تر اوسنۍ مرکزي اسیا پورې غځېدلې، دا ځای د میسو امریکا په نامه یادېږي. هغه تمدنونه، چې د زریزې په اوږدو کې رامنځته شوي او بېرته له منځه تللي دي، د لاندې ځانګړنو لرونکي وو: <ref>Ida Altman, Sarah Cline, and Javier Pescador, ''The Early History of Greater Mexico'', Pearson 2003: pp. 9–14.</ref> # د پام وړ ښاري استوګنځي. # تاریخي معمارۍ؛ لکه معبدونه، ماڼۍ او نورې. # د ټولنې وېش پر مذهبي، سیاسي او سیاسي اشرافو (لکه: جنګیالي او سوداګر) او عام وګړي، چې د بزګرۍ ژوند ته دوام ورکوي.   # له عامو وګړو نه اشرافو ته د خراج او د کار وېش سپارل. # پر کرنې یې تکیه، چې زیاتره وخت یې ښکار کاوه، کبان یې نیول او د مالدارۍ د اقتصاد نشتوالی و، ځکه چې د اروپایانو له راتګ دمخه هېڅ کورني څاروي نه وو. # سوداګریزې شبکې او بازارونه دا تمدنونه په داسې سیمه کې رامنځته شول، چې نه یې لوی سمندر درلود او نه یې بار وړونکي حیوانات درلودل او سختو ځمکو به د خلکو او سوداګریزو توکو د تګ راتګ مخنیوی کاوه. اصلي تمدنونو پېچلي مذهبي او لمریز کلیز سیسټمونه رامنځته کړل، د ستورپوهنې پوهه او د مخابراتو ډولونه یې رامنځته کړل، چې په ګلیفونو لیکل شوي وو. <ref>{{cite web|author=Bakalar, Nicholas|title=Earliest Maya Writing Found in Guatemala, Researchers Say|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2006/01/0105_060105_maya_writing.html|publisher=National Geographic Society|date=2006-01-05|access-date=2009-04-18|archive-date=2006-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20060111053407/http://news.nationalgeographic.com/news/2006/01/0105_060105_maya_writing.html|url-status=dead}}</ref> === پیل === یو مهال فکر کېده، چې په میسو امریکا کې د خلکو شتون تر ۴۰۰۰۰ کلونو مخکې تاریخ لري، یو اټکل چې د باور وړ دی، د مکسیکو په دره کې د کشف شوې پښې نښه ده، خو د راډیوکاربن تاریخ په کارولو سره تر نورو څېړنو وروسته داسې ښکاري، چې دا تاریخ به سم نه وي. تر دې مهاله دا څرګنده نه ده، چې په مکزیک دره کې د ۲۳۰۰۰کلن کمپ فایر پاتې شوني د لومړنیو انسانانو پاتې شونې دي، چې تر دې مهاله په مکزیک کې کشف شوي دي. <ref>{{cite journal|author=Paul R. Renne|first3=Michael R.|bibcode=2005Natur.438E...7R|first7=Kim B.|last7=Knight|first6=Mario|last6=Perez-Campa|first5=Patricia|last5=Ochoa-Castillo|first4=Joaquin|last4=Arroyo-Cabrales|last3=Waters|title=Geochronology: Age of Mexican ash with alleged 'footprints'|first2=Joshua M.|last2=Feinberg|display-authors=1|issue=7068|doi=10.1038/nature04425|pmid=16319838|year=2005|pages=E7–E8|volume=438|journal=Nature|s2cid=4421368}}</ref><ref>{{cite web|title=Native Americans|url=http://uk.encarta.msn.com/encyclopedia_761570777/Native_Americans.html#s76|work=Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20090614055405/http://uk.encarta.msn.com/encyclopedia_761570777/native_americans.html|archive-date=2009-06-14|url-status=dead}}</ref> په مکسیکو کې مېشت لومړي وګړي، د اوسني اقلیم په پرتله، له ډېر معتدل او نرم اقلیم سره مخامخ وو. په ځانګړې توګه: د مکسیکو په دره کې ډېری لوی لرغوني جهیلونه وو (چې په ټولیز ډول د ټیکسکوکو جهیل په نامه یادېږي) دا په ګڼو ځنګلونو پوښل شوي دي. په دې سیمه کې هوسۍ موندل شوې وې، خو ډېری یې د وچې کوچني حیوانات وو، کبان او نور سمندري حیوانات په جهیلي سیمو کې موندل شوي وو. <ref>{{Cite journal|last=Sweeney|first=Lean|date=1951|title=Historia Mexicana El Colegio de México|journal=Historia Mexicana|volume=69}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Matsuoka|title=A single domestication for maize shown by multilocus microsatellite genotyping|bibcode=2002PNAS...99.6080M|pmid=11983901|pmc=122905|issn=0027-8424|doi=10.1073/pnas.052125199|pages=6080–6084|issue=9|volume=99|language=en|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2002-04-30|first1=Yoshihiro|first6=John|last6=Doebley|first5=Edward|last5=Buckler|first4=Jesus Sanchez|last4=G|first3=Major M.|last3=Goodman|first2=Yves|last2=Vigouroux|doi-access=free}}</ref> === دین === میسو امریکایانو د خدایانو او دین مفهوم درلود، خو د دوی مفهوم له ابراهیمي مفهومونو نه خورا توپیر درلود. میسو امریکایانو باور درلود، چېرې چې هر څه، د نړۍ هر عنصر؛ ځمکه، لمر، سپوږمۍ، ستوري، چې بشر په کې ژوند کوي، هر هغه څه چې د طبیعت برخه جوړوي، لکه: حیوانات، بوټي، اوبه او غرونه، ټول د مافوق الطبیعت څرګندونه کوي. په ډېرو مواردو کې خدایان او الهې په ډبرو، خاورینو لوښو، دېوالي انځورونو او په انځوریزو خطي نسخو کې؛ لکه: د مایا لرغونې خطي نسخه، د آزتک نسخه او د مکسټیک په لرغونو خطي نسخو کې انځور شوي دي. د آزتک دین په اړه ډېر څه پېژندل شوي، لومړیو راهبانو هڅه کوله چې اصلي وګړي د مسیحیت دین ته واړوي. د فرانسیسکان فرای توربیو دی بیناوینټی موتولوینیا، فرای برناردینو دي سهاګون او ډومینیکن فرای ډیاګو په لیکنو کې د ناهوا دین په اړه ډېر څه ثبت شوي؛ ځکه چې پر لرغونو دودونو پوهېدل یې مسیحي دین ته د اوښتلو لپاره اړین ګڼل.<ref name="ancientmexico.biz">{{cite web|url=http://www.ancientmexico.biz/ancient-mexico-blog/religion-in-pre-columbian-mesoamerica/|title=Religion in Pre Columbian Mesoamerica|access-date=23 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20141125014446/http://www.ancientmexico.biz/ancient-mexico-blog/religion-in-pre-columbian-mesoamerica/|archive-date=25 November 2014|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> === اولمیکس (۴۰۰- ۱۵۰۰ له میلاد مخکې) === اولمیک لومړی ځل د اتلانتیک ساحل په اوږدو کې (په اوسني تباسکو ایالت کې) له میلاد مخکې په ۹۰۰- ۱۵۰۰ دوره کې راڅرګند شول. اولمیکس د میسو امریکن لومړی کلتور و، چې د پېژندلو وړ هنري او کلتوري سبک یې تولید کړ او ښایي هغه ټولنه وي، چې په میسو امریکا کې یې لیکل رامنځته کړل. په منځنۍ لرغونې کلاسیکې دورې (له میلاد مخکې ۳۰۰- ۹۰۰ کال) کې د اولمک هنري سبک تر مکزیک او کاسټاریکا پورې ومنل شو. === مایا === د مایا کلتوري ځانګړنې؛ لکه: د آهاو یا پاچا راڅرګندېدل، له میلاد مخکې ۳۰۰ کال نه وروسته موندل کېږي. له کلاسیکې دورې نه دمخه د پېړیو په لړ کې، د مایا سلطنتونه، د سویلي مکسیکو او ګواتیمالا د ارام سمندر له ساحلونو نه شمالي یوکاتان ټاپووزمې ته وغځول شول. له سلطنت نه وړاندې پېړیو کې د مایا برابرۍ غوښتونکې ټولنې خپل ځای داسې ټولنې ته ورکړ، چې د شتمنو اشرافو له خوا کنټرول کېده، دوی د لویو تشریفاتي معبدونو او کمپلیکسونو پر جوړولو پیل وکړ.   ټیکال تر ټول سلطنتونو لوی و، چې ۵۰۰۰۰۰ اوسېدونکي یې لرل، که څه هم د یوه سلطنت اوسط نفوس ډېر کم و، یعنې له ۵۰۰۰۰ تنو لږ وو. مایا وګړي د ژبو پر یوې کورنۍ خبرې کوي، چې نوم یې مایان دی. === د مکسیکو- امریکا جګړه (۱۸۴۶ز- ۱۸۴۸ز) === د مکسیکو د ټولوژنې په ځواب کې چې په یوې متنازعې سیمې کې د امریکا د پوځ پر یوې قطعې و، نو د ۱۸۴۶ز کال د می په ۱۳مه د امریکا کانګرس د جګړې اعلان وکړ. مکسیکو هم د می په ۲۳مه دا چاره تعقیب کړه. د مکسیکو- امریکا جګړه په دوو تیاترونو کې ترسره شوه: په لوېدیځ کې (د کالیفورنیا په موخه) عملیات او په مرکزي مکسیکو کې (د مکسیکو د ښار نیولو په موخه ) عملیات. د ۱۸۴۷ز کال په مارچ کې، د امریکا ولسمشر جېمز کې پولک ویراکروز بندر ته د جنرال وینفیلډ سکاټ په مشرۍ د ۱۲۰۰۰ رضاکارانو او منظمو امریکایي پوځیانو پوځ واستاوه. د مارچ په ۷مه د یرغلګرو ځواکونو ۷۰ بېړۍ ښار ته ورسېدې او سمندري بمبارۍ یې پیل کړې. سکاټ د خپلو کسانو، آسونو او اکمالاتو تر ښکته کولو وروسته، د ویراکروز کلابندي پیل کړه. <ref>{{cite book|author=Justin Harvey Smith|title=The War with Mexico|url=https://books.google.com/books?id=0VNOyhWAyMAC&pg=RA1-PR2|volume=2|year=1919|publisher=Macmillan|page=1ff}}</ref> دغه ښار (هغه مهال لا کلابند و) د مکسیکويي جنرال جوان مورالیس له خوا د ۳۴۰۰ سرتېرو پر مټ دفاع کېده. له ۱۲ ورځو وروسته مکسیکو تسلیمه شوه. سکاټ له ۸۵۰۰ کسانو سره لوېدیځ ته حرکت وکړ، په داسې حال کې چې سانتا انا له توپخانې او ۱۲۰۰۰ سرتېرو سره د مکسیکو ښار په نیمه لار کې پر عمومي سړک ځای پر ځای شوي وو. دCerro Gordo  په جګړه کې سانتا انا ماتې وخوړه. جګړه د ګواډالوپ هیدالګو په تړون پای ته ورسېده، چې (۱) مکسیکو باید خپلې شمالي سیمې په ۱۵ میلیونه ډالرو وپلوري؛ (۲) امریکا د تابعیت او د بشپړې رایې ورکولو حق ورکوي او د هغو مکسیکویانو د ملکیت حقونه به خوندي کوي، چې په مکسیکو کې ژوند کوي؛ (۳) امریکا به د مکسیکو له خوا امریکایانو ته د ۳.۲۵ میلیونه ډالرو پور په غاړه واخلي. په جګړه کې مکزیک له عصري، منظم او سمبال شوي پوځ سره جګړې ته ودانګل. د مکسیکو ماتې، د هغې ستونزمن داخلي حالت ته منسوبېږي، چې له بې اتفاقۍ او بې نظمۍ سره مخامخ وه. <ref>{{cite journal|last1=Reeves|first1=Jesse S.|year=1905|title=The Treaty of Guadalupe Hidalgo|url=https://archive.org/details/sim_american-historical-review_1905-01_10_2/page/309|journal=American Historical Review|volume=10|issue=2|pages=309–324|doi=10.2307/1834723|jstor=1834723|hdl=10217/189496|hdl-access=free}}</ref> == معاصره مکسیکو                                      == === ولسمشر ارنستو زیدیلو (۱۹۹۴ز- ۲۰۰۰ز) === په ۱۹۹۵ز کال کې ولسمشر ارنستو زیدیلو د (ډسمبر غلطۍ) له ناورین سره مخامخ شو، چې د پزو د ارزښت ناڅاپه کمښت له امله رامنځته شو. د مکسیکو په ښار کې عمومي لاریونونه وشول او په چیاپاس کې د زاپاتیسټا د ملي آزادۍ اردو د ۱۹۹۴ز کال له پاڅون وروسته د یوه منظم پوځ په توګه رامنځته شوه. <ref>{{cite book|author1=Julia Preston|author2=Samuel Dillon|title=Opening Mexico: The Making Of A Democracy|url=https://books.google.com/books?id=rT4WB2RM3l8C&pg=PA257|year=2005|publisher=Macmillan|page=257ff|isbn=978-0-374-52964-2}}</ref> امریکا د اقتصادي ناورین د مخنیوي لپاره په چټکۍ مداخله وکړه، لومړی یې په آزاد بازار کې د پزو پېرود او بیا د ۵۰ میلیارد ډالرو پور د ضمانت په بڼه مرسته وکړه. اقتصاد تر ۱۹۹۶ز کال پورې د ودې په حال کې و او په ۱۹۹۷ز کال کې مکسیکو له مهالوېشه مخکې، د امریکا د خزانې ټول پورونه ورکړل.  زیدیلو د سیاسي او ټاکنیزو سمونونو څارنه کوله، چې د PRI واک یې راکم کړ. د ۱۹۸۸ز کال له ټاکنو وروسته، په سختۍ سره تر بحث لاندې راغی او د دولت له خوا مات شو. د ۱۹۹۰ ز لسیزې په لومړیو کې IFE رامنځته شو، دا د عامو وګړو له خوا پرمخ وړل کېده، چې د بې طرفه او قانوني ټاکنو پر ترسره کېدو څارنه کوي. === ولسمشر اندریس مانویل لوپیز اوبراډور( ۲۰۱۸ز- اوسمهال) === د ۲۰۱۸ز کال د جولای په لومړۍ نېټه، اندریس مانویل لوپیز اوبراډور له 30,112,109 رایو (د ټولو اچول شوو رایو ۵۳.۱۹٪) سره د ولسمشر په توګه وټاکل شو. لوپیز اوبراډور د ملي بیا رغونې خوځښت مشر دی او هغه د جونټوس هیرموس تاریخي ائتلاف مشري هم کوله. دغه ائتلاف په پارلمان کې ۵۰۰\۳۰۶ چوکۍ، په فډرالي سنا کې ۱۰۰\۶۹ چوکۍ، څو ولایتونه او ډېری ځایي ټاکنې هم وګټلې. <ref>{{cite web|url=https://www.elsoldemexico.com.mx/analisis/resultados-elecciones-2018-1848256.html|title=Resultados elecciones 2018|last=Ávila Ruiz|first=Daniel Gabriel|publisher=El Sol de Mexico|date=July 18, 2019|access-date=March 10, 2019|language=es|trans-title=Election results, 1018}}</ref><ref>{{cite web|title=Mexico’s 2018 Elections: Results and Potential Implications|url=https://fas.org/sgp/crs/row/IF10867.pdf|website=[[Congressional Research Service]]|access-date=November 25, 2021|date=July 17, 2018|archive-date=February 4, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240204185534/https://sgp.fas.org/crs/row/IF10867.pdf|url-status=dead}}</ref> دولت باید له کرونا وېروس سره مبارزه وکړي. AMLO ماسک نه اغوندي او ټولنیز واټن هم نه مراعتوي. د پېښو شمېر په ډېرېدو دی، خو مکسیکو د اقتصاد د تدریجي بیا پرانیستې هڅه کوي. لږ تر لږه ۵۰۰ کیوبایي روغتیایي کارکونکي، په مکسیکو ښار کې له نوي کرونا وېروس سره د مبارزې لپاره مرسته کوي او ښایي دا د نړۍ په کچه تر ټولو لویه ډله وي، چې ټاپو به دغې وبا ته د مبارزې لپاره ځای پر ځای کړې وي. AMLO واشنګټن ډي سي ته خپل لومړنی سفر وکړ، تر څو د امریکا، مکسیکو او کاناډا تړون لاسلیک کړي. د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ او AMLO په سپینه ماڼۍ کې سره وکتل، خو د کاناډا لومړي وزیر جسټن ټروډو د کرونا وېروس د خپرېدو له امله له ګډون نه ډډه وکړه. <ref>[https://www.nytimes.com/2020/07/08/us/politics/trump-mexico-president-andres-manuel-lopez-obrador.html Trump and AMLO sign USMCA New York Times 08 July 2020] accessed 16 July 2020</ref> د ۲۰۲۱ز کال په جون کې، د منځمهالو ټاکنو پرمهال د مورینا ائتلاف، چې د لوپیز اوبراډور کیڼ اړخ و، د کانګریس په پارلمان کې یې خپلې چوکۍ له لاسه ورکړې. په هر حال د هغه واکمن ائتلاف ساده اکثریت ساتلی، خو لوپیز اوبراډور د کانګریس دوه پر درېیمه برخه لوی اکثریت په ترلاسه کولو کې پاتې راغی. د ائتلاف اصلي مخالف، د مکسیکو له درېیو دودیزو ګوندونو نه و: د مرکزي ښي اړخي انقلابي ادارې ګوند، د ملي اقدام ښی اړخی ګوند او د ډیموکراټیک انقلاب کیڼ اړخی ګوند. <ref>{{cite news|author=Karol Suarez, Rafael Romo and Joshua Berlinger|title=Mexico's President loses grip on power in midterm elections marred by violence|url=https://edition.cnn.com/2021/06/07/americas/mexico-elections-intl-hnk/index.html|work=CNN}}</ref> == سرچینې == kirjanhriibiysdvhq6mcnvfqi4dced 0 59986 369139 355320 2026-09-22T23:03:01Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369139 wikitext text/x-wiki '''اوږدپایه ښاري بېخبنا''' د «ښاري بېخبنا» مفهوم لارې، د «اوږدپایښت» برخې په زیاتېدلو سره، د لا پرمختللي او اوږدپایه ښاري پراختیا درلودلو په موخه، پراخېږي. په ودانیزو، فزیکي او سازماني جوړښتونو کې، چې ښارونه ته د فعالیت کولو وسه وربخښي، د اوسني نسل د اړتیاوو پوره کولو او د راتلونکي نسل د وړتیاوو پر لار د خنډونو او ننګونو نه‌رامنځ‌ته کېدلو په موخه، د «اوږدپایښت» اړخ هم په پام کې نیول کېږي.<ref>{{cite book|last=Tiwari|first=Alok|year=2016|title=Urban Infrastructure Research: A Review of Ethiopian Cities|location=London|publisher=Springer|doi=10.1007/978-3-319-30403-8|isbn=978-3-319-30401-4|issn=2211-4165|page=2}}</ref> SDG 9، د ملګرو ملتونو د عمومي غونډې له‌خوا تنظیم شوې نړیوالې اوږدپایه پراختیایي موخې دي او له بېخبناوو سره سر او کار لري (سره له‌دې چې بېخبنا د نورو SDGګانو لپاره یو ودانیز بنسټ دی).<ref>{{Cite web|title=the critical role of infrastructure for the sdgs|url=https://content.unops.org/publications/The-critical-role-of-infrastructure-for-the-SDGs_EN.pdf?mtime=20190314130614}}</ref> == مفهوم == د اوږدپایه ښاري بېخبناوو په اړوند د څېړنې تدریجي ودې په هکله یوه اخځلیک‌سنجوونکې مطالعه، چې په ۲۰۱۹ ز کې خپره شوه، ټینګار لري چې دغه مفهوم په څیړنیزې ټولنه کې لا هم مخ په وده دی او د کاري ډګر محدوده یې د ټکنالوجۍ له پرمختګ سره سمه بدلون مومي. د کولورادو دېنفر پوهنتون د انجنیرۍ او تطبیقي ساینس پوهنځي د څرګندونې له‌مخې، ښاري بېخبناوې (د اوبو، انرژۍ، ترانسپورت، فاضلابو کانالیزاسیون او معلوماتي انجنیرۍ په څېر) هغو انجنیري سیسټمونو ته ویل کېږي چې یو ښار رامنځ‌ته کوي. ښاري بېخبناوو ته اړوند اوږدپایه هڅې، یوازې د ښاري ټولګټو پر ارزونه باندې ډډه نه‌لګوي، بلکې د کُره‌ییزې تودېدنې او ښاري خځلو او پاتې‌شونو پر وړاندې د مبارزې ترڅنګ اقتصادي ودې ته هم هڅوونکی فکر لري. د دغو هڅو ټولنیزې-اقتصادي پایلو کې، ډېري وخت د اوږدپایه بېخبنایي پروژو پلي کېدلو پر مهال پالیسي او تنظیمي چارې نغښتې دي، او د هغو تنوع په بېلابېلو پروګرامونو باندې په ملي، سیمه‌ییزې او یا لا کوچنۍ کچې اغېزه کوي. د وګړو د شمېر لوړېدلو په پایله کې راپورته شویو ننګونو د داسې اوږدپایه بېخبناوو لپاره اړتیا رامنځ‌ته کړې ده چې لوړه کارکړنه، سپمایي-ګټورتیا، ګټورې سرچینې او له چاپېریال سره جوړجاړی ولري.<ref name="Du">{{cite journal|last1=Du|first1=Huibin|title=Research Development on Sustainable Urban Infrastructure From 1991 to 2017: A Bibliometric Analysis to Inform Future Innovations|journal=Advancing Earth and Space Science|volume=7|issue=7|page=718-733|doi=10.1029/2018EF001117|url=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1029/2018EF001117|access-date=16 December 2020|doi-access=free}}</ref><ref name="Ferrer">{{cite journal|last1=Ferrer|first1=Ana|title=Sustainable urban infrastructure: A review|journal=Resources, Conservation and Recycling|volume=128|page=360-372|doi=10.1016/j.resconrec.2016.07.017|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0921344916301914?casa_token=IAfHGd2XybIAAAAA:cwkDus98CvE42guioDOKwDNTx3cCRS_yJsKCRqE0c0onqNzBeTXXzKt1c6MSJzUIB7qLF_ly9g|access-date=16 December 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ucdenver.edu/academics/colleges/Engineering/Programs/Civil-Engineering/DegreePrograms/SpecialtyAreas/Pages/SustainableInfrastructure.aspx|title=Specialized Areas of Study|access-date=5 March 2015|archive-date=18 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181018000604/http://www.ucdenver.edu/academics/colleges/Engineering/Programs/Civil-Engineering/DegreePrograms/SpecialtyAreas/Pages/SustainableInfrastructure.aspx|url-status=dead}}</ref> د متحده ایالاتو چاپېریال‌ساتنې اداره وایي چې، د دوی په اند د اوږدپایه ډیزاین د پلان‌جوړونې بهیر کولای شي داسې یوې ټولنې ته پراختیا وروبخښي چې له چاپېریالي، اقتصادي او ټولنیز اړخه اوږدپایه ده. د یوې اوږدپایه ښاري بېخبنا طرح، [د وګړو] پر ځای په ځای کېدنې او اوږدپایه استوګنې باندې ټینګار لري. د اوږدپایې پراختیا اصل ته په کتو سره، ستره موخه، په هغو سیمو کې د وګړو «د ایکولوجیکي پل‌نښو» کچې راټیټول دي، چې د نفوس ګڼوالی یې لوړ دی.<ref>{{cite web|url=http://www.epa.gov/greenkit/sustain.htm|title=Action Planning and the Sustainable Community|website=U.S. EPA|access-date=16 March 2015|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924052815/http://www.epa.gov/greenkit/sustain.htm|url-status=dead}}</ref> له هغه ځایه چې بېخبناوې د ډول، جوړښتي بڼې، اقلیمي شرایطو او د سیمه‌ییزو سرچینو او کاري ځواک د شتون له اړخونو څخه، سره توپیر لري، نو دا چې په دغسې ښاري چاپېریال کې کوم معیارونه په پام کې ونیول شي، په هره سیمه کې فرق کوي. == نړیوالې نوښتګرۍ == === په ټوله کې === کله چې وغواړو د ترسره شویو څېړنو ډېرښت او د پرمختګونو اړخونه سره پرتله کړو، نو جوتېږي چې د امریکا متحده ایالات، انګلستان، اسټرالیا، او چین د بېخبناوو د حل‌لارو په رامنځ‌ته کولو کې تر نورو ستره ونډه لري. په بېلابېلو هېوادونو کې د بېلابېلو ملي لومړیتوبونو درلودلو له امله، [په بېخبناوو کې] د «اوږدپایښت» له اړخه د تمرکز ټکي سره توپیر لري. د شته پروژو او څېړنو د بیاکتنې له‌مخې، متحده ایالات او انګلستان د اوږدپایه حل لارو پنځولو په لړ کې، کلتور، اوبو، ناورینونو او ښاري پلان‌جوړونې ته لومړیتوب ورکوي. متحده ایالات بیا د شنو سیمو لرونکو بېخبنایي نوښتګرۍ سره پرمختګ کړی دی (د بېلګې په توګه: «د شنو کوڅو پروګرامونه»). چین او اسټرالیا هم ورته لومړیتوبونه په پام کې نیسي، خو په دې توپیر سره چې د اسټرالیا سیلاني اړخ، د ناورینونو څخه مخنیوي اړخ په پرتله په لومړیتوب کې ګڼل کېږي، په داسې حال کې چې چین دولتي واک، برېښنا او د ځمکو پراختیا ته خورا ارزښت ورکوي.<ref name="Du2">{{cite journal|last1=Du|first1=Huibin|title=Research Development on Sustainable Urban Infrastructure From 1991 to 2017: A Bibliometric Analysis to Inform Future Innovations|journal=Advancing Earth and Space Science|volume=7|issue=7|page=718-733|doi=10.1029/2018EF001117|url=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1029/2018EF001117|access-date=16 December 2020|doi-access=free}}</ref><ref name="Newell">{{cite journal|last1=Newell|first1=Joshua|title=Green Alley Programs: Planning for a sustainable urban infrastructure?|journal=Cities|volume=31|page=144-155|doi=10.1016/j.cities.2012.07.004|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0264275112001229?casa_token=-pQcdi5ZeHsAAAAA:nypv_7yEpUrmCwNWHJV7m8R4zMUeScNtosPTvv1_rASLnD64Qbx20ykS4yGKiQIl_Eh_AshHzg|access-date=17 December 2020}}</ref> === افریقا کې === د بېخبناوو او حکومتي ننګونو شتون کولای شي د اوږدپایه ښاري فعالیتونو په لوري د پرمختګونو بهیر ودروي. د ملګرو ملتونو اوږدپایې پراختیایي ۲۰۳۰ تګلاره، چې د ګڼ‌شمېر افریقایي هېوادونو لپاره د پلي کېدو وړ ده، د اوږدپایښت په خوا د ګام اخېستنې ترڅنګ له دغو ننګونو سره د مبارزې په لټه کې ده. د ملګرو ملتونو د څرګندونو پر بنسټ، په افریقایي هېوادونو کې یوازې 40 سلنه وګړي په ښاري مېنو کې استوګن دي، خو دغه ښاري مېنې او سره‌پيوستونونه یې په چټکۍ سره مخ په وده دي او اړینه ده ترڅو «اوږدپایښت» اړخ ته ځانګړې پاملرنه وشي. د دغې سکالو په رڼا کې، د افریقا ټولنې (AU) خپل اوږدپایه او بېخبنایي فعالیت د «۲۰۶۳ تګلارې» په ترڅ کې پيل کړ: ''هغه افریقا چې موږ یې غواړو''. د افریقا ټولنې او ملګرو ملتونو په خبرو اترو کې، د یوې ښاري ټولنې په کلتوري او استقلابي بېخبناوو کې د اوږدپایښت د معیارونو په توګه، د سرچینو مناسبې رااېستنې او هغو ته د عادلانه لاسرسۍ امکان په هکله، په ځانګړې توګه، څرګندونې بیان شوې دي. سره له‌دې، د ثابتو دولتي مقرراتو او ټولنیز-اقتصادي شرایطو نه‌شتون، د ټولو افریقایي ښارونو د یوې انعطاف‌منونکې او تلپاتې متحرکې شبکې د رامنځ‌ته کولو پر وړاندې خنډ ګرځي. د یوموټي سیاستونو (چې د ګڼ‌شمېر افریقایي هېوادونو له‌خوا په لاره اچول شوي دي) رامنځ‌ته کولو لپاره یو ملي غورځنګ، د دولتي میثاق مفکورو ته هیله وربخښي ترڅو د ښاري مخ‌په‌وده سیمو په ګټه، په مشارکتي ډول ځمکو ته پراختیا ورکړل شي. <ref name="Pieterse">{{cite journal|last1=Pieterse|first1=Edgar|title=African dreams: locating urban infrastructure in the 2030 sustainable developmental agenda|journal=Area Development and Policy|volume=3|issue=2|doi=10.1080/23792949.2018.1428111|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/23792949.2018.1428111|access-date=17 December 2020|doi-access=free}}</ref> == سرچینې == ojut0e5jdrsuwl50a8trjyqpq7ni9eb 0 59993 369324 361835 2026-09-23T11:37:45Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369324 wikitext text/x-wiki افغان ډیاسپورا ؛ هغو افغان وګړو ته ویل کېږي چې له افغانستان څخه بهر ژوند او کار کوي. په دغو کې هغه افغان وګړي شاملېږي چې نورو هېوادونو ته کډوال شوي. د دغو ډیاسپورا ډېره کچه په ۱۹۷۹ ز کال کې د افغان ـ شوروي جګړې له پیل وروسته، د افغان کډوالو د شمېر په زیاتوالي رامنځته شوه، چې ګڼ شمېر یې د لنډ مهال لپاره په پاکستان او ایران کې مېشت شول. <ref>See generally * {{uscsub|8|1157|c|3}} * {{uscsub|8|1181|c}} * {{uscsub|8|1231|b|3|A}} * {{cite web|url=https://www.justice.gov/sites/default/files/eoir/legacy/2012/08/14/3127.pdf|title=Matter of Izatula, 20 I&N Dec. 149|page=154|work=Board of Immigration Appeals|publisher=U.S. Dept. of Justice|date=February 6, 1990}} * {{cite web|url=https://www.justice.gov/sites/default/files/eoir/legacy/2014/07/25/3251.pdf|title=Matter of B, 21 I&N Dec. 66|page=72|work=Board of Immigration Appeals|publisher=U.S. Dept. of Justice|date=May 19, 1995}}</ref><ref>See generally * {{uscsub|8|1157|c|3}} * {{uscsub|8|1181|c}} * {{uscsub|8|1231|b|3|A}} * {{cite web|url=https://www.justice.gov/sites/default/files/eoir/legacy/2012/08/14/3127.pdf|title=Matter of Izatula, 20 I&N Dec. 149|page=154|work=Board of Immigration Appeals|publisher=U.S. Dept. of Justice|date=February 6, 1990}} * {{cite web|url=https://www.justice.gov/sites/default/files/eoir/legacy/2014/07/25/3251.pdf|title=Matter of B, 21 I&N Dec. 66|page=72|work=Board of Immigration Appeals|publisher=U.S. Dept. of Justice|date=May 19, 1995}}</ref><ref name="Child Citizenship Act">* {{Cite web|url=https://cite.case.law/f3d/324/913/#p915|title=Gomez-Diaz v. Ashcroft, 324 F.3d 913|page=915|work=U.S. Court of Appeals for the Seventh Circuit|date=April 7, 2003|publisher=Harvard Law School|access-date=2021-08-02|quote=The [[Child Citizenship Act of 2000]], Pub.L. No. 106-395, 114 Stat. 1631, revised the manner in which children of non-citizens born outside the United States are eligible to become U.S. citizens.|خونديځ نېټه=2023-05-28|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20230528111300/https://cite.case.law/f3d/324/913/#p915|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20230528111300/https://cite.case.law/f3d/324/913/#p915}} * {{Cite web|url=https://cite.case.law/f3d/712/543/#p545|title=Belleri v. United States, 712 F.3d 543|page=545|work=U.S. Court of Appeals for the 11th Circuit|date=March 14, 2013|publisher=Harvard Law School|access-date=2021-08-02|quote=A child acquires derivative citizenship by operation of law, not by adjudication.|خونديځ نېټه=2023-04-05|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20230405030558/https://cite.case.law/f3d/712/543/#p545|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405030558/https://cite.case.law/f3d/712/543/#p545}} * {{Cite web|url=https://www.justice.gov/sites/default/files/eoir/legacy/2014/07/25/3316.pdf|title=In re Fuentes-Martinez, 21 I&N Dec. 893|page=896 n.4|work=Board of Immigration Appeals|date=April 25, 1997|publisher=U.S. Dept. of Justice|access-date=2021-08-02|quote=A person who claims to have derived United States citizenship by naturalization of a parent may apply to the [[United States Attorney General|Attorney General]] for a certificate, but a certificate is not required.}} * {{Cite web|url=https://cite.case.law/f-supp-2d/599/772/#p779|title=Robertson-Dewar v. Mukasey, 599 F. Supp. 2d 772|page=779 n.3|work=U.S. District Court for the Western District of Texas|date=February 25, 2009|publisher=Harvard Law School|access-date=2021-08-02|quote=The [[Immigration and Nationality Act of 1952|Immigration and Nationality Act]] defines naturalization as 'conferring of nationality of a state upon a person after birth, by any means whatsoever.'|archive-date=2023-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230528000000/https://web.archive.org/web/20230528111302/https://cite.case.law/f-supp-2d/599/772/#p779|url-status=dead}} * {{Cite web|url=https://cite.case.law/f-supp/559/2/#p3|title=Petition for Naturalization of Tubig ex rel. Tubig, 559 F. Supp. 2|page=3|work=U.S. District Court for the Northern District of California|date=October 7, 1981|publisher=Harvard Law School|access-date=2021-08-02|quote=A person naturalized under § 1433(a) need not meet many of the requirements for naturalization—such as language, residence, and physical presence requirements—imposed upon those who seek naturalization under other provisions.... Thus, qualifying for naturalization under § 1433(a) can be of substantial importance to applicants for naturalization.|خونديځ نېټه=2021-11-12|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20211112052415/https://cite.case.law/f3d/712/543/#p3|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20211112052415/https://cite.case.law/f3d/712/543/#p3}}</ref> افغانستان ته د نږدې سیمو څخه هاخوا، د افغان وګړو لویې او پخوانۍ ټولنې په جرمني کې شتون لري، نورې لویې ټولنې یې په متحده ایالاتو، عربي متحده اماراتو، روسیې، ترکیې، کاناډا، بریتانیا، سویډن، هالنډ، اسټرالیا او اطریش کې هم شته. یو شمېر یې ان د هغو هېوادونو وګړي ګرځېدلي، چېرې چې دوی مېشت دي، په ځانګړې توګه په متحده ایالاتو، کاناډا، جرمني، اسټرالیا او نیوزلنډ کې. په متحده ایالاتو کې هغه افغانان چې لا د متحده ایالاتو وګړي شوي نه دي (تابعیت نه لري)، د متحده ایالاتو د وګړو سره یوشان قانوني خونديتوب لري. <ref name="Khan v. Barber">{{Cite web|url=https://cite.case.law/f2d/253/547/#p548|title=Khan v. Barber, 253 F.2d 547|page=548|work=U.S. Court of Appeals for the Ninth Circuit|date=March 11, 1958|publisher=Harvard Law School|access-date=2021-08-01|خونديځ نېټه=2021-12-19|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20211219140719/https://cite.case.law/f2d/253/547/#p548|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219140719/https://cite.case.law/f2d/253/547/#p548}}</ref><ref name="In the Matter of K">{{Cite web|url=https://casetext.com/admin-law/in-the-matter-of-k-27|title=In the Matter of K, 2 I&N Dec. 253|work=Board of Immigration Appeals|date=May 26, 1945|publisher=Casetext.com|access-date=2021-08-01|archive-date=2021-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019190042/https://casetext.com/admin-law/in-the-matter-of-k-27|url-status=dead}}</ref><ref name="Child Citizenship Act2">* {{Cite web|url=https://cite.case.law/f3d/324/913/#p915|title=Gomez-Diaz v. Ashcroft, 324 F.3d 913|page=915|work=U.S. Court of Appeals for the Seventh Circuit|date=April 7, 2003|publisher=Harvard Law School|access-date=2021-08-02|quote=The [[Child Citizenship Act of 2000]], Pub.L. No. 106-395, 114 Stat. 1631, revised the manner in which children of non-citizens born outside the United States are eligible to become U.S. citizens.|خونديځ نېټه=2023-05-28|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20230528111300/https://cite.case.law/f3d/324/913/#p915|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20230528111300/https://cite.case.law/f3d/324/913/#p915}} * {{Cite web|url=https://cite.case.law/f3d/712/543/#p545|title=Belleri v. United States, 712 F.3d 543|page=545|work=U.S. Court of Appeals for the 11th Circuit|date=March 14, 2013|publisher=Harvard Law School|access-date=2021-08-02|quote=A child acquires derivative citizenship by operation of law, not by adjudication.|خونديځ نېټه=2023-04-05|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20230405030558/https://cite.case.law/f3d/712/543/#p545|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405030558/https://cite.case.law/f3d/712/543/#p545}} * {{Cite web|url=https://www.justice.gov/sites/default/files/eoir/legacy/2014/07/25/3316.pdf|title=In re Fuentes-Martinez, 21 I&N Dec. 893|page=896 n.4|work=Board of Immigration Appeals|date=April 25, 1997|publisher=U.S. Dept. of Justice|access-date=2021-08-02|quote=A person who claims to have derived United States citizenship by naturalization of a parent may apply to the [[United States Attorney General|Attorney General]] for a certificate, but a certificate is not required.}} * {{Cite web|url=https://cite.case.law/f-supp-2d/599/772/#p779|title=Robertson-Dewar v. Mukasey, 599 F. Supp. 2d 772|page=779 n.3|work=U.S. District Court for the Western District of Texas|date=February 25, 2009|publisher=Harvard Law School|access-date=2021-08-02|quote=The [[Immigration and Nationality Act of 1952|Immigration and Nationality Act]] defines naturalization as 'conferring of nationality of a state upon a person after birth, by any means whatsoever.'|archive-date=2023-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230528000000/https://web.archive.org/web/20230528111302/https://cite.case.law/f-supp-2d/599/772/#p779|url-status=dead}} * {{Cite web|url=https://cite.case.law/f-supp/559/2/#p3|title=Petition for Naturalization of Tubig ex rel. Tubig, 559 F. Supp. 2|page=3|work=U.S. District Court for the Northern District of California|date=October 7, 1981|publisher=Harvard Law School|access-date=2021-08-02|quote=A person naturalized under § 1433(a) need not meet many of the requirements for naturalization—such as language, residence, and physical presence requirements—imposed upon those who seek naturalization under other provisions.... Thus, qualifying for naturalization under § 1433(a) can be of substantial importance to applicants for naturalization.|خونديځ نېټه=2021-11-12|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20211112052415/https://cite.case.law/f3d/712/543/#p3|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20211112052415/https://cite.case.law/f3d/712/543/#p3}}</ref><ref>See, e.g., * {{Cite web|url=https://cite.case.law/us/507/292/#p306|title=Reno v. Flores, 507 U.S. 292|page=306|work=Supreme Court of the United States|date=March 23, 1993|publisher=Harvard Law School|access-date=2021-08-02|quote=It is well established that the [[Fifth Amendment to the United States Constitution|Fifth Amendment]] entitles [[Alien (law)|aliens]] to due process of law in deportation proceedings.|خونديځ نېټه=2023-05-12|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20230512180041/https://cite.case.law/us/507/292/#p306|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20230512180041/https://cite.case.law/us/507/292/#p306}} * {{Cite web|url=https://casetext.com/case/calderon-rosas-v-attorney-gen#p385|title=Calderon-Rosas v. Attorney General, 957 F.3d 378|page=385|work=U.S. Court of Appeals for the Third Circuit|date=April 20, 2020|publisher=Casetext.com|access-date=2021-08-02|archive-date=2021-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20211005030836/https://casetext.com/case/calderon-rosas-v-attorney-gen/#p385|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bu.edu/aias/reports/durand_conference.pdf|title=The Durand line: History, Consequences, and Future|access-date=4 June 2014|archive-date=9 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210609085233/https://www.bu.edu/aias/reports/durand_conference.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.npr.org/2013/05/07/181823814/afghan-pakistani-forces-exchange-fire-along-shared-border|title=Afghan-Pakistani Forces Exchange Fire Along Shared Border|publisher=NPR|date=May 7, 2013|access-date=2021-08-01}}</ref> == تاریخ == په ۱۹۷۹ ز کال کې په افغانستان باندې د شوروي اتحاد له برید وروسته، افغان ملکي وګړو ګاونډیو هېوادونو پاکستان او ایران ته مخه کړه، چېرې چې د هغو هېوادونو د دولتونو له خوا یې هرکلی وشو. له دغه ځایه ډېر یې شمالي امریکا، اروپا او اقیانوسیې ته ولاړل. ډېر لږ شمېر یې شمال لوري ته ولاړل او د شوروي اتحاد په یو شمېر ښارونو کې یې ژوند پیل کړ. یو شمېر هند، سعودي عربستان او د آسیا لویې وچې نورو برخو ته ولاړل.<ref name="Bose">{{cite web|last=Bose|first=Nayana|date=March 10, 2006|url=https://www.unhcr.org/cgi-bin/texis/vtx/news/opendoc.htm?tbl=NEWS&id=441190254&page=news|title=Afghan refugees in India become Indian, at last|publisher=UNHCR|access-date=2013-11-07}}</ref> د ۱۹۸۹ ز کال د فبروري په میاشت کې د شوروي اتحاد د ځواکونو له وتلو وروسته ګڼ شمېر افغانانو بېرته خپل وطن ته په راګرځېدو پیل وکړ، خو وروسته له هغه چې مجاهدینو په ۱۹۹۲ ز کال کې واک خپل کړ، دوی بېرته ګاونډیو هېوادونو ته کډه شول. <ref>{{Cite web|title=Refugees From Afghanistan: The world's largest single refugee group|url=https://www.refworld.org/pdfid/3ae6a9d110.pdf|url-status=live|access-date=December 11, 2021|website=www.refworld.org|date=November 16, 1999|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111214654/https://www.refworld.org/pdfid/3ae6a9d110.pdf|archive-date=2020-11-11}}</ref><ref name="Over 1.1m Afghans repatriated from Iran, Pakistan last year">{{cite news|title=Over 1.1m Afghans repatriated from Iran, Pakistan last year|url=https://pajhwok.com/2022/01/03/over-1-1-million-afghans-repatriated-from-iran-pakistan-last-year/|agency=Pajhwok Afghan News|date=January 3, 2022|access-date=2022-01-07}}</ref><ref name="IOM Afghanistan Highlights">{{cite news|title=IOM Afghanistan Highlights|url=https://www.iom.int/sites/g/files/tmzbdl486/files/situation_reports/file/iom-afghanistan-highlights-november-2021.pdf|agency=International Organization for Migration|date=January 5, 2022|access-date=2022-01-07}}</ref><ref name="UNHCR in Pakistan">{{cite web|url=https://www.unhcr.org/pk/unhcr-in-pakistan|title=UNHCR in Pakistan|access-date=2021-07-30|quote=Since 2002, in what has become the world's largest assisted return programme, UNHCR has been facilitating voluntary repatriation of millions of Afghan refugees from Pakistan. Ten years after programme began, UNHCR has directly helped around 4.4 million Afghans to return home.}}</ref><ref name="data2.unhcr.org">{{Cite web|url=https://data2.unhcr.org/en/country/pak|title=Registered Afghan Refugees in Pakistan|work=UNHCR|date=December 31, 2020|access-date=2021-07-30}}</ref><ref name="Onward Movements of Afghan Refugees">{{citation|url=https://reporting.unhcr.org/sites/default/files/Statistical%20Factsheet%20Onward%20movements%20of%20Afghan%20refugees%20March-April%202021.pdf|title=Onward Movements of Afghan Refugees|date=March–April 2021|publisher=UNHCR|access-date=2021-08-10|archive-date=2021-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210630162811/https://reporting.unhcr.org/sites/default/files/Statistical%20Factsheet%20Onward%20movements%20of%20Afghan%20refugees%20March-April%202021.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="UN praises Pakistan for carrying out registration of 1.4m Afghan refugees">{{cite news|title=UN praises Pakistan for carrying out registration of 1.4m Afghan refugees|url=https://www.dawn.com/news/1667682|date=January 5, 2022|agency=Dawn News|access-date=2022-01-06}}</ref><ref name="Onward Movements of Afghan Refugees2">{{citation|url=https://reporting.unhcr.org/sites/default/files/Statistical%20Factsheet%20Onward%20movements%20of%20Afghan%20refugees%20March-April%202021.pdf|title=Onward Movements of Afghan Refugees|date=March–April 2021|publisher=UNHCR|access-date=2021-08-10|archive-date=2021-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210630162811/https://reporting.unhcr.org/sites/default/files/Statistical%20Factsheet%20Onward%20movements%20of%20Afghan%20refugees%20March-April%202021.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="UN praises Pakistan for carrying out registration of 1.4m Afghan refugees2">{{cite news|title=UN praises Pakistan for carrying out registration of 1.4m Afghan refugees|url=https://www.dawn.com/news/1667682|date=January 5, 2022|agency=Dawn News|access-date=2022-01-06}}</ref><ref>{{cite news|last=Strochlic|first=Nina|date=December 15, 2021|url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/afghan-refugees-are-finding-a-warm-welcome-in-small-town-america|title=Afghan refugees are finding a warm welcome in small-town America|work=National Geographic|access-date=January 7, 2022|archive-date=December 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211215140511/https://www.nationalgeographic.com/culture/article/afghan-refugees-are-finding-a-warm-welcome-in-small-town-america|url-status=dead}}</ref><ref name="US Expands Eligibility for Afghan Refugee Resettlement">{{cite news|url=https://www.voanews.com/south-central-asia/us-expands-eligibility-afghan-refugee-resettlement|title=US Expands Eligibility for Afghan Refugee Resettlement|publisher=Voice of America|date=August 2, 2021|access-date=2021-08-03}}</ref><ref name="US Announces New Refugee Program for Afghans">{{cite news|url=https://tolonews.com/afghanistan-173921|title=US Announces New Refugee Program for Afghans|publisher=TOLOnews|date=August 2, 2021|access-date=2021-08-02}}</ref><ref name="Joe Biden approves $300 million for Afghan refugees">{{cite news|url=https://www.khaama.com/joe-biden-approves-300-million-for-afghan-refugees-78678/|title=Joe Biden approves $300 million for Afghan refugees|publisher=Khaama Press|date=July 24, 2021|access-date=2021-07-29}}</ref><ref name="First Resettled Afghan Refugees and Families Arrive in Canada">{{cite news|url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2021-08-05/first-resettled-afghan-refugees-and-families-arrive-in-canada|title=First Resettled Afghan Refugees and Families Arrive in Canada|publisher=U.S. News & World Report|date=August 5, 2021|access-date=2021-08-05}}</ref><ref name="Italy warns of Afghan immigrant wave after troop pull-out">{{cite web|url=https://www.geo.tv/latest/356586-italy-warns-of-afghan-immigrant-wave-after-troop-pull-out|title=Italy warns of Afghan immigrant wave after troop pull-out|work=Geo News|date=June 23, 2021|access-date=2021-08-06|quote=Italy has agreed to take in 270 people who worked with its soldiers and may accept another 400, the defence ministry said last week.}}</ref><ref>{{cite web|last=Stainburn|first=Samantha|date=May 22, 2013|url=https://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/asia-pacific/afghanistan/130522/uk-denmark-give-afghan-interpreters-visas#1|title=UK, Denmark to give Afghan interpreters visas|work=GlobalPost|access-date=November 5, 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/uk-57990020|title=Let more Afghan interpreters resettle in UK, say ex-military chiefs|publisher=BBC|date=July 29, 2021|access-date=2021-07-29}}</ref><ref name="Afghans who worked for France get a chance at asylum">{{cite news|url=https://www.france24.com/en/asia-pacific/20210630-afghans-who-worked-for-france-get-a-chance-at-asylum-%E2%80%93-and-spark-an-exodus|title=Afghans who worked for France get a chance at asylum – and spark an exodus|publisher=France 24|date=June 30, 2021|access-date=2021-07-31}}</ref><ref name="New Statesman">{{cite news|url=https://www.newstatesman.com/world/2021/08/how-us-and-uk-accept-far-fewer-afghan-refugees-other-countries|title=How the US and the UK accept far fewer Afghan refugees than other countries|publisher=New Statesman|date=August 19, 2021|access-date=2021-08-19}}</ref><ref name="NYT022315">{{cite news|first=Joseph|last=Goldstein|title=Refugees Are Pushed to Exits in Pakistan|url=https://www.nytimes.com/2015/02/24/world/asia/refugees-are-pushed-to-exits-in-pakistan.html|access-date=February 24, 2015|work=The New York Times|date=February 23, 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.xinhuanet.com/english/2019-06/21/c_138161157.htm|title=Feature: Afghan refugees regard Pakistan as home|publisher=Xinhua|website=www.xinhuanet.com|date=June 21, 2019|access-date=2019-09-14|تاريخ الأرشيف=2019-06-21|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190621180018/http://www.xinhuanet.com/english/2019-06/21/c_138161157.htm|url-status=dead|خونديځ نېټه=2019-06-21|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190621180018/http://www.xinhuanet.com/english/2019-06/21/c_138161157.htm|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190621180018/http://www.xinhuanet.com/english/2019-06/21/c_138161157.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20190621180018/http://www.xinhuanet.com/english/2019-06/21/c_138161157.htm}}</ref><ref name="For $14.50, Afghan Refugees Make a Desperate Bet on a Way Out">{{cite news|first=Joseph|last=Goldstein|title=For $14.50, Afghan Refugees Make a Desperate Bet on a Way Out|url=https://www.nytimes.com/2015/09/14/world/asia/for-14-50-a-desperate-bet-by-afghan-refugees-on-a-way-out.html?_r=0|access-date=September 15, 2015|work=The New York Times|date=September 13, 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.economist.com/europe/2021/07/31/afghan-refugees-are-reaching-turkey-in-greater-numbers|title=Afghan refugees are reaching Turkey in greater numbers|publisher=The Economist|date=July 31, 2021|access-date=2021-08-03}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.arabnews.com/node/1902351/middle-east|title=Turkey accelerates security wall construction along Iranian border amid migrants' flow|publisher=Arab News|date=July 29, 2021|access-date=2021-08-03}}</ref> == په ټوله نړۍ کې تیت او پرک افغان == په ټوله نړۍ کې ګڼ شمېر داسې ځایونه شته چې په کې د ګڼ شمېر افغانانو د مېشت والي له امله د «کوچني کابل» په نوم یادېږي؛ په دغو ځایونو کې د متحده ایالاتو د کلیفورنیا ایالات په فرمونټ کې سنټرویل سیمه، د جرمني په هامبورګ کې سټینډام، د هند په ډهلي کې لاچپت نګر او د روسیې په مسکو کې سواستپوپل هوټل سیمه شاملېږي.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2011/06/05/us/05intel.html|title=Little Kabul|newspaper=The New York Times|date=4 June 2011|last1=Curiel|first1=Jonathan}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://oliviumresearch.com/how-does-europes-largest-afghan-diaspora-view-the-crisis-back-home/|title=How does Europe's largest Afghan diaspora view the crisis back home?|date=20 September 2021|access-date=24 February 2022|تاريخ الأرشيف=1 November 2021|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20211101191102/https://oliviumresearch.com/how-does-europes-largest-afghan-diaspora-view-the-crisis-back-home/|url-status=dead|خونديځ نېټه=1 November 2021|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20211101191102/https://oliviumresearch.com/how-does-europes-largest-afghan-diaspora-view-the-crisis-back-home/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20211101191102/https://oliviumresearch.com/how-does-europes-largest-afghan-diaspora-view-the-crisis-back-home/|archive-url=https://web.archive.org/web/20211101191102/https://oliviumresearch.com/how-does-europes-largest-afghan-diaspora-view-the-crisis-back-home/}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/delhis-little-kabul-a-culinary-reminder-of-home-for-afghans-in-the-capital/articleshow/85606640.cms|title=Delhi's Little Kabul: A culinary reminder of home for Afghans in the capital &#124; Delhi News - Times of India|website=[[The Times of India]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rferl.org/a/russia-afghan-community/28926962.html|title=Moscow's 'Little Kabul'}}</ref> === لوېدیځه آسیا === د کډوالو لپاره د ملګرو ملتونو د عالي کمیشنرۍ تر ملاتړ لاندې نږدې۰۰۰ ۷۸۰ ثبت شوي افغان وګړي، د لنډ مهال لپاره په ایران کې مېشت دي. دغه کمیشنري په ۲۰۲۰ ز کال کې څرګنده کړه چې، نږدې څه باندې دوه میلیونه بې سندونو افغان وګړي، د دغه هېواد په ګڼ شمېر برخو کې ژوند کوي.<ref name="BBC News">{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58283177|title=Afghanistan: How many refugees are there and where will they go?|date=31 August 2021|agency=BBC News|access-date=2022-01-06}}</ref><ref name="New Statesman2">{{cite news|url=https://www.newstatesman.com/world/2021/08/how-us-and-uk-accept-far-fewer-afghan-refugees-other-countries|title=How the US and the UK accept far fewer Afghan refugees than other countries|publisher=New Statesman|date=August 19, 2021|access-date=2021-08-19}}</ref><ref name="Onward Movements of Afghan Refugees3">{{citation|url=https://reporting.unhcr.org/sites/default/files/Statistical%20Factsheet%20Onward%20movements%20of%20Afghan%20refugees%20March-April%202021.pdf|title=Onward Movements of Afghan Refugees|date=March–April 2021|publisher=UNHCR|access-date=2021-08-10|archive-date=2021-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210630162811/https://reporting.unhcr.org/sites/default/files/Statistical%20Factsheet%20Onward%20movements%20of%20Afghan%20refugees%20March-April%202021.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="Refugees in Iran">{{cite web|url=https://www.unhcr.org/ir/refugees-in-iran/|title=Refugees in Iran|publisher=UNHCR|date=October 2020|access-date=2021-07-28}}</ref><ref name="CIAWFIR">{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/iran/|title=Refugees and internally displaced persons|publisher=The World Factbook|access-date=2021-07-29|quote='''refugees (country of origin):''' 2.6 million undocumented Afghans, 780,000 Afghan refugee card holders|archive-date=2021-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110162554/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/iran/|url-status=dead}}</ref><ref name="Refugees in Iran2">{{cite web|url=https://www.unhcr.org/ir/refugees-in-iran/|title=Refugees in Iran|publisher=UNHCR|date=October 2020|access-date=2021-07-28}}</ref><ref name="CIAWFIR2">{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/iran/|title=Refugees and internally displaced persons|publisher=The World Factbook|access-date=2021-07-29|quote='''refugees (country of origin):''' 2.6 million undocumented Afghans, 780,000 Afghan refugee card holders|archive-date=2021-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110162554/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/iran/|url-status=dead}}</ref> په پام وړ کچه افغان وګړي په ترکیه او عربي متحده اماراتو کې ژوند کوي. د راپورونو له مخې: نږدې ۳۰۰۰۰۰ افغان وګړي، په متحده عربي اماراتو کې ژوند کوي، چې ډېری یې په ساختماني او کرنیزو برخو کې کار کوي او یو شمېر نور یې هم په دوبۍ او ابوظبۍ کې په سوداګرۍ بوخت دي. یو شمېر له دغو هم ایرانیان او پاکستانیان دي، چې په جعلي ډول له افغان پاسپورت ګټنه کوي. نږدې ۱۰۰۰۰ افغان وګړي په اسرائیلو کې ژوند کوي او دوی د اسرائیلو تابعیت لري. له ۳۵۰۰ څخه تر ۴۰۰۰ افغان وګړي په قطر کې مېشت دي.<ref name="Onward Movements of Afghan Refugees4">{{citation|url=https://reporting.unhcr.org/sites/default/files/Statistical%20Factsheet%20Onward%20movements%20of%20Afghan%20refugees%20March-April%202021.pdf|title=Onward Movements of Afghan Refugees|date=March–April 2021|publisher=UNHCR|access-date=2021-08-10|archive-date=2021-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210630162811/https://reporting.unhcr.org/sites/default/files/Statistical%20Factsheet%20Onward%20movements%20of%20Afghan%20refugees%20March-April%202021.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="The Afghan refugee crisis brewing on Turkey's eastern border">{{cite news|url=https://www.thenewhumanitarian.org/news-feature/2021/8/4/the-afghan-refugee-crisis-brewing-on-turkeys-eastern-border|title=The Afghan refugee crisis brewing on Turkey's eastern border|publisher=The New Humanitarian|date=August 3, 2021|access-date=2021-08-13}}</ref><ref name="Afghans fleeing the Taliban sparks renewed anti-migrant sentiment in Turkey">{{cite news|url=https://www.thenationalnews.com/mena/2021/07/29/xenophobia-rising-as-thousands-of-afghan-refugees-reach-turkey/|title=Afghans fleeing the Taliban sparks renewed anti-migrant sentiment in Turkey|publisher=The National (Abu Dhabi)|date=July 28, 2021|access-date=2021-07-29}}</ref><ref>{{citation|url=https://reliefweb.int/report/turkey/destination-unknown-afghans-move-turkey-middle-east-research-report-june-2020|title=Destination Unknown: Afghans on the move in Turkey|date=June 23, 2020|publisher=ReliefWeb}}</ref><ref name="Afghans take hope from UAE's achievements">{{cite web|last=Shahbandari|first=Shafaat|date=November 30, 2012|url=http://gulfnews.com/news/gulf/uae/society/afghans-take-hope-from-uae-s-achievements-1.1112640|title=Afghans take hope from UAE's achievements|publisher=Gulf News|access-date=November 5, 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.khaleejtimes.com/uae-is-our-haven-the-afghan-community|title=UAE is our haven: The Afghan community|date=December 16, 2016|publisher=Khaleej Times|access-date=2021-07-29}}</ref><ref>{{cite news|url=https://tolonews.com/afghanistan/fraud-passport-office-revealed-after-iranian-national-got-afghan-passport|title=Fraud in Passport Office Revealed After Iranian National Got Afghan Passport|publisher=TOLOnews|date=August 22, 2015|access-date=2021-07-28|quote=It is now said many Iranians and Pakistanis seek out Afghan passports in order to get easier access to the [[United Arab Emirates|UAE]].}}</ref><ref name="The story of the Afghan Jews is one of remarkable tolerance">{{cite news|last1=Arbabzadah|first1=Nushin|title=The story of the Afghan Jews is one of remarkable tolerance|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/belief/2012/feb/28/afghan-jews-tolerance|access-date=2017-04-12|work=The Guardian|date=28 February 2012}}</ref><ref name="Population of Qatar by nationality">{{cite web|url=https://www.bq-magazine.com/economy/2013/12/population-qatar-nationality|title=Population of Qatar by nationality|first=Jure|last=Snoj|work=bq magazine|date=18 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20170212101043/https://www.bq-magazine.com/economy/2013/12/population-qatar-nationality|archive-date=12 February 2017|url-status=dead}}</ref> === سویلي آسیا === څه باندې ۱.۴ میلیونه افغان ثبت شوي وګړي، په لنډ مهالي ډول په پاکستان کې ژوند کوي. له دغو څخه ۵۸.۱٪ یې په خیبر پښتونخوا، ۲۲.۸٪ په بلوچستان، ۱۱.۷٪ په پنجاب، ۴.۶٪ په سند، ۲.۴٪ په پلازمېنه اسلام آباد او ۰.۳٪ هم په آزاد کشمیر کې مېشت دي.<ref name="UN praises Pakistan for carrying out registration of 1.4m Afghan refugees3">{{cite news|title=UN praises Pakistan for carrying out registration of 1.4m Afghan refugees|url=https://www.dawn.com/news/1667682|date=January 5, 2022|agency=Dawn News|access-date=2022-01-06}}</ref><ref name="Onward Movements of Afghan Refugees5">{{citation|url=https://reporting.unhcr.org/sites/default/files/Statistical%20Factsheet%20Onward%20movements%20of%20Afghan%20refugees%20March-April%202021.pdf|title=Onward Movements of Afghan Refugees|date=March–April 2021|publisher=UNHCR|access-date=2021-08-10|archive-date=2021-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210630162811/https://reporting.unhcr.org/sites/default/files/Statistical%20Factsheet%20Onward%20movements%20of%20Afghan%20refugees%20March-April%202021.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="data2.unhcr.org2">{{Cite web|url=https://data2.unhcr.org/en/country/pak|title=Registered Afghan Refugees in Pakistan|work=UNHCR|date=December 31, 2020|access-date=2021-07-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://reliefweb.int/report/pakistan/75000-afghan-refugee-families-impacted-covid-19-received-emergency-cash|title=75,000 Afghan refugee families impacted by COVID-19 received emergency cash|publisher=ReliefWeb|date=29 Jan 2021|access-date=2021-07-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.unhcr.org/pk/asylum-system-in-pakistan|title=Asylum system in Pakistan|publisher=UNHCR|access-date=2021-07-30}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1599341|title=200,000 CNICs fraudulently obtained by Afghans cancelled|publisher=Dawn News|date=January 3, 2021|access-date=2021-07-28|location=Pakistan}}</ref><ref>{{cite news|url=https://pajhwok.com/2021/01/03/pakistan-scraps-200000-id-cards-issued-to-afghans/|title=Pakistan scraps 200,000 ID cards issued to Afghans|publisher=Pajhwok Afghan News|date=January 3, 2021|access-date=2021-07-28|archive-date=2021-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210829113741/https://pajhwok.com/2021/01/03/pakistan-scraps-200000-id-cards-issued-to-afghans/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/international/pakistan-cancels-200000-fake-citizen-id-cards-held-by-afghan-refugees/article33486026.ece|title=Pakistan cancels 200,000 fake citizen ID cards held by Afghan refugees|work=The Hindu|date=January 3, 2021|access-date=2021-07-28}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1513157|title=Nadra cancels ex-senator Hamdullah's citizenship|publisher=Dawn News|date=October 27, 2019|access-date=2021-07-28|location=Pakistan}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.voanews.com/south-central-asia/families-afghan-taliban-live-pakistan-interior-minister-says|title=Families of Afghan Taliban Live in Pakistan, Interior Minister Says|publisher=Voice of America|date=June 27, 2021|access-date=2021-07-28|quote=Pakistan's interior minister said Sunday that the families of Afghanistan's Taliban reside in his country, including in areas around the capital, Islamabad, and the insurgent group's members receive some medical treatment in local hospitals.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/pakistan/#transnational-issues|title=Transnational Issues: Refugees and internally displaced persons|publisher=The World Factbook|date=August 16, 2021|access-date=2021-08-20|quote='''refugees (country of origin):''' 2.58-2.68 million (1.4 million registered, 1.18-1.28 million undocumented) (Afghanistan) (2017)|archive-date=2021-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110014011/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/pakistan/#transnational-issues|url-status=dead}}</ref> نږدې ۱۵،۸۰۶ تنه افغان وګړي، په هند تر ډېره د دغه هېواد په پلازمېنه ډیلي کې میشت دي. په دې سربېره، په دغه هېواد کې ۳.۲ میلیونه په خټه پښتانه وګړي ژوند کوي چې رېښه یې افغانستان او معاصر پاکستان ته اړوندېږي. دغه وګړي تر ډېره د اتراپردیش په روهیلکنډ او ممبۍ او کلکتې ښارونو کې مېشت دي. دوی نه هم د افغانستان او نه هم د پاکستان وګړي دي. په دغه هېواد کې یو شمېر مخکښې څېرې، لکه: عامر خان، سلمان خان، سیف علي خان، فیروز خان، قادر خان، مدهوبالا، ذاکر حسین او محمد یونس، دغې هندي ډلې ته اړونديږي.<ref name="Onward Movements of Afghan Refugees6">{{citation|url=https://reporting.unhcr.org/sites/default/files/Statistical%20Factsheet%20Onward%20movements%20of%20Afghan%20refugees%20March-April%202021.pdf|title=Onward Movements of Afghan Refugees|date=March–April 2021|publisher=UNHCR|access-date=2021-08-10|archive-date=2021-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210630162811/https://reporting.unhcr.org/sites/default/files/Statistical%20Factsheet%20Onward%20movements%20of%20Afghan%20refugees%20March-April%202021.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="Afghan refugees in India cast adrift amid coronavirus pandemic">{{cite news|url=https://www.dw.com/en/afghan-refugees-in-india-hit-by-covid-19/a-55160916|title=Afghan refugees in India cast adrift amid coronavirus pandemic|publisher=DW News|date=May 10, 2020|access-date=2021-07-29}}</ref><ref>{{cite web|title=Afghan refugees in search of Indian identity|url=https://www.unhcr.org/news/latest/2005/5/428c967e4/afghan-refugees-search-indian-identity.html|publisher=UNHCR|date=May 19, 2005|access-date=2019-05-01}}</ref><ref>{{cite web|agency=Associated Press|date=July 24, 2013|url=https://www.indianexpress.com/news/tough-times-follow-afghan-refugees-fleeing-taliban-to-delhi/1146123/|title=Tough times follow Afghan refugees fleeing Taliban to Delhi|work=The Indian Express|access-date=2013-11-07}}</ref><ref name="auto">{{cite news|last1=Ali|first1=Arshad|title=Khan Abdul Gaffar Khan's great granddaughter seeks citizenship for 'Phastoons' in India|url=https://www.dnaindia.com/india/report-khan-abdul-gaffar-khan-s-great-granddaughter-seeks-citizenship-for-phastoons-in-india-2584887|newspaper=[[Daily News and Analysis]]|access-date=21 February 2019|date=15 February 2018|quote=Interacting with mediapersons on Wednesday, Yasmin, the president of All India Pakhtoon Jirga-e-Hind, said that there were 32 lakh Phastoons in the country who were living and working in India but were yet to get citizenship.}} * {{cite web|title=Frontier Gandhi's granddaughter urges Centre to grant citizenship to Pathans|url=https://www.thenews.com.pk/print/281681-protect-islamabad|work=The News International|access-date=28 May 2020|date=February 16, 2018}}</ref> === مرکزي آسیا === په ۱۹۹۹ ز کال کې نږدې ۱۰۰۰۰ افغان وګړي، په اوزبیکستان کې مېشت وو. ګڼ شمېر یې بېرته افغانستان او یا هم نورو هېوادونو ته ولاړل. په ۲۰۰۵ ز کال کې یې ټولیز شمېر ۲۵۰۰ تنه وو. په ۲۰۱۷ ز کال کې په تاشکند کې د افغان وګړو شمېر ۱۰۰۰ کسه وو. په ۲۰۲۱ ز کال کې په تاجیکستان کې د افغان وګړو شمېر، نږدې ۶۷۷۵ تنه ښوول شوی. په سلګونو نورهم په نورو برخو کې اوسېږي. باور دا دی چې له ۲۵۰۰ څخه تر ۳۰۰۰ افغان وګړي په قزاقستان کې مېشت دي.<ref>{{citation|url=https://iwpr.net/global-voices/uzbekistan-gives-afghans-no-reason-stay|title=Uzbekistan Gives Afghans No Reason to Stay|publisher=IWRP|date=November 20, 2005}}</ref><ref name="Eurasianet">{{citation|url=https://eurasianet.org/afghanistans-ghani-visits-uzbekistan-on-mission-to-plug-into-central-asia|title=Afghanistan's Ghani Visits Uzbekistan on Mission to Plug Into Central Asia|publisher=Eurasianet|date=December 5, 2017}}</ref><ref name="Afghanistan Situation">{{cite news|url=https://data2.unhcr.org/en/situations/afghanistan#_ga=2.50735596.454016482.1641847996-2034345174.1627464944|title=Afghanistan Situation|publisher=UNHCR|date=August 31, 2021|access-date=2022-01-10}}</ref><ref name="CentralAsia">{{citation|url=https://voicesoncentralasia.org/refugees-from-%D1%81entral-asia-and-in-central-asia/|title=Refugees from Central Asia and in Central Asia|publisher=Voices on Central Asia|date=May 27, 2020}}</ref> === ختیځه او سوېل ختیځه آسیا === د ۲۰۲۰ ز کال تر ډسمبر میاشتې پورې، د کډوالو لپاره د ملګرو ملتونو د کمیشنرۍ تر ملاتړ لاندې ۷۶۲۹ تنه ثبت شوي افغان کډوال په اندونیزیا کې مېشت دي. د جاپاني دولت د راپور له مخې، ۳۵۰۹ کسه اصلي افغان وګړي، په دغه هېواد کې ژوند کوي. په مالیزیا کې نږدې ۱۱۰۰ افغان وګړي مېشت دي. د چین په نړیوال سوداګریز ښار ییوو کې هم نامعلوم شمېر افغان سوداګر اوسېږي. په کم شمېر افغان وګړي، په تایلنډ، سویلي کوریا، هانګ کانګ او فلیپین کې ژوند کوي. <ref name="Onward Movements of Afghan Refugees7">{{citation|url=https://reporting.unhcr.org/sites/default/files/Statistical%20Factsheet%20Onward%20movements%20of%20Afghan%20refugees%20March-April%202021.pdf|title=Onward Movements of Afghan Refugees|date=March–April 2021|publisher=UNHCR|access-date=2021-08-10|archive-date=2021-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210630162811/https://reporting.unhcr.org/sites/default/files/Statistical%20Factsheet%20Onward%20movements%20of%20Afghan%20refugees%20March-April%202021.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="UNHCR-Indonesia">{{citation|url=https://reporting.unhcr.org/sites/default/files/UNHCR%20Indonesia%20fact%20sheet%20-%20December%202020.pdf|title=Indonesia fact sheet|work=UNHCR|date=December 2020|access-date=2021-07-30|archive-date=2021-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210819051512/https://reporting.unhcr.org/sites/default/files/UNHCR%20Indonesia%20fact%20sheet%20-%20December%202020.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-56834217|title=The 'forgotten' Afghan refugees taking their own lives|publisher=BBC News|date=April 29, 2021|access-date=2021-07-30}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-50149239|title=A Taliban escapee, an English baby - and the dramatic story that followed|publisher=BBC News|date=November 13, 2019|access-date=2021-07-30}}</ref><ref name="Immigration Services of Japan">{{citation|url=https://www.isa.go.jp/en/policies/statistics/toukei_ichiran_touroku.html|title=Statistics on foreign residents in Japan (formerly registered alien statistics) - statistics table|work=Immigration Services of Japan|language=Japanese}}</ref><ref name="Afghan refugees in Malaysia find hope in Theatre of the Oppressed">{{cite news|url=https://www.trtworld.com/magazine/afghan-refugees-in-malaysia-find-hope-in-theatre-of-the-oppressed-10068|title=Afghan refugees in Malaysia find hope in Theatre of the Oppressed|publisher=TRT World|date=September 4, 2017|access-date=2021-07-29|location=Turkey}}{{Dead link|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite journal|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.1111/glob.12272|doi=10.1111/glob.12272|title=Commodities, merchants, and refugees: Inter‐Asian circulations and Afghan mobility|year=2020|last1=Marsden|first1=Magnus|journal=Global Networks|volume=20|issue=4|pages=746–765|s2cid=211461831}}</ref> === اروپا === د افغانستان اصلي وګړي، په ټوله اروپا کې شته. په دغه لویه وچه کې د افغانانو تر ټولو لویې ټولنې په جرمني کې دي. د ۲۰۲۰ ز کال په وروستیو کې د شمېرو له مخې، په ټولیز ډول ۲۷۱۸۰۵ تنه افغان وګړي، چې کډوال او پناه غوښتونکي دي په جرمني کې ژوند کوي. په هامبورګ کې افغانان له هالنډیانو او ترکانو وروسته، د بهرنیو وګړو درېیمه لویه ډله جوړوي، چې په دغه ښار کې ژوند او کار کوي.<ref>{{cite news|title=Afghan Nationals Remain the Second Top Nation With Most EU+ Asylum Applications, EASO Reports|url=https://www.schengenvisainfo.com/news/afghan-nationals-remain-the-second-top-nation-with-most-eu-asylum-applications-easo-reports/|publisher=|date=June 25, 2021|access-date=2021-07-29}}</ref><ref name="Afghan Dutch or Dutch Afghan?">{{citation|url=http://arno.uvt.nl/show.cgi?fid=121603|title=Afghan Dutch or Dutch Afghan?|publisher=University of Tilburg|author=Aurin Fouraschen|date=August 2011}}</ref><ref name="Foreign population by place of birth and selected citizenships">{{cite web|url=https://www.destatis.de/EN/Themes/Society-Environment/Population/Migration-Integration/Tables/foreigner-place-of-birth.html|title=Foreign population by place of birth and selected citizenships|work=Statistisches Bundesamt|date=March 29, 2021|access-date=2021-03-29}}</ref> څه باندې ۱۵۰۰۰۰ افغان کډوال، په روسیه کې مېشت دي، چې د دغو دریمه برخه یې په مسکو کې ژوند او کار کوي.<ref>{{citation|url=https://www.rferl.org/a/russia-afghan-community/28926962.html|title=Moscow's 'Little Kabul'|publisher=RFE/RL|date=December 25, 2017}}</ref><ref>{{citation|url=https://www.voanews.com/archive/thousands-afghan-refugees-still-russia|title=Thousands of Afghan Refugees Still In Russia|publisher=Voice of America|date=October 29, 2009|access-date=2021-08-20}}</ref> د اروپا په نورو هېوادونو، لکه:  بریتانیا، سویډن، اطریش، هالنډ، ډنمارک، ناروې، بلجیم، سویس، فرانسې، یونان، ایټالیا، فنلنډ، آیرلنډ او نورو کې په بېلابېلو کچو افغان ټولنې شتون لري. یو شمېر یې د دغو هېوادونو وګړي شوي او یو شمېر نورو یې هم په هغو هېوادونو کې پناه غوښتې ده. هغه کسان چې له دغه ډول ملاتړ بې برخې کېږي، هغوی بېرته افغانستان ته لېږل کېږي. په ۲۰۰۱ ز کال کې راپور ورکړل شوی دی چې، نږدې ۲۰۰۰۰ افغان وګړي په اوکراین کې ژوند کوي. له دغو څخه ۱۵۰۰۰ یې کیف او پاتې نور دنیپر کې مېشت دي.<ref>{{citation|url=https://www.vidc.org/fileadmin/michael/studien/a_guide_to_afghan_diaspora_engagement_in_europe_.pdf|title=A Guide to Afghan Diaspora Engagement in Europe|publisher=VIDC Global Dialogue|date=March 2020}}</ref><ref name="Afghans who worked for France get a chance at asylum2">{{cite news|url=https://www.france24.com/en/asia-pacific/20210630-afghans-who-worked-for-france-get-a-chance-at-asylum-%E2%80%93-and-spark-an-exodus|title=Afghans who worked for France get a chance at asylum – and spark an exodus|publisher=France 24|date=June 30, 2021|access-date=2021-07-31}}</ref><ref name="Afghans in Antwerp">{{cite news|url=https://www.mo.be/en/report/afghans-antwerp-journey-begins-once-we-reach-our-destination|title=Afghans in Antwerp: 'The journey begins once we reach our destination'|publisher=Mondiaal Nieuws|date=March 2, 2021|access-date=2021-08-05}}{{Dead link|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Italy warns of Afghan immigrant wave after troop pull-out2">{{cite web|url=https://www.geo.tv/latest/356586-italy-warns-of-afghan-immigrant-wave-after-troop-pull-out|title=Italy warns of Afghan immigrant wave after troop pull-out|work=Geo News|date=June 23, 2021|access-date=2021-08-06|quote=Italy has agreed to take in 270 people who worked with its soldiers and may accept another 400, the defence ministry said last week.}}</ref><ref>{{Cite web|title=The Afghan writer who made Dublin home|url=https://www.unhcr.org/news/stories/2016/9/58d0fdd34/the-afghan-writer-who-made-dublin-home.html|publisher=UNHCR|date=September 22, 2016|access-date=2021-07-31|quote=Nasruddin Saljuqi had to flee from Afghanistan when war broke out. Now he lives in [[Ireland]] and is a writer and an advocate for integration of asylum seekers and refugees.}}</ref><ref>{{cite news|title=Switzerland: 23% Decrease in Number of Asylum Applications in 2020 Due to COVID-19|url=https://www.schengenvisainfo.com/news/switzerland-23-decrease-in-number-of-asylum-applications-in-2020-due-to-covid-19/|publisher=schengenvisainfo.com|date=February 3, 2021|access-date=2021-07-31|quote=Eritrean citizens (1,917), accounted for the majority number of citizenships who sought international protection in [[Switzerland]] during last year, followed by citizens of Afghanistan, Algeria as well as Syria.}}</ref><ref>{{cite news|title=Switzerland to return rejected asylum-seekers to Afghanistan|url=https://www.swissinfo.ch/eng/switzerland-to-return-rejected-asylum-seekers-to-afghanistan/46722754|publisher=Swissinfo|date=June 21, 2021|access-date=2021-08-06}}</ref><ref name="Afghans in Ukraine">{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/881540.html|title=Афганська громада України|date=October 8, 2001|access-date=2021-07-29}}</ref><ref>{{citation|url=https://tolonews.com/node/12210|title=Migrants Protest Kabul, Stockholm Move To Deport Failed Asylum Seekers|date=5 December 2015}}</ref> === د امریکا لویه وچه === په امریکا لویه وچه کې متحده ایالات له اوږد مهال څخه د تر ټولو زیاتې کچې افغان وګړو کوربه دی، چې په ۲۰۲۲ ز کال کې په دغه هېواد کې د مېشتو افغان وګړو شمېر نږدې ۲۵۰۰۰۰ تنو ته رسېږي. دوی د متحده ایالاتو په ټولو ایالتونو، لکه: کالیفورنیا، نیویارک، اریزونا، تکزاس، جورجیا، مشیګان، ایداهو، میسوري، ایلینوی، پنسلوانیا، فلوریډا، شمالي کارولینا، ماساچوستس، واشنګټن، مریلنډ، کانتیکات، کولراډو، اوهایو، یوتا، نیومکسیکو، اوریګان او تنیسیس کې مېشت او کار کوي.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2021/12/19/us/politics/afghan-war-refugees.html|title=At Every Step, Afghans Coming to America Encounter Stumbling Blocks|work=New York Times|date=December 19, 2021|access-date=2022-01-03}}</ref><ref name="ACS">{{cite web|title=2019 American Community Survey 1-Year Estimates: Afghan|url=https://data.census.gov/cedsci/table?q=Ancestry&t=Ancestry&tid=ACSDT1Y2019.B04006|work=United States Census Bureau|access-date=2021-03-02}}</ref><ref name="US Expands Eligibility for Afghan Refugee Resettlement2">{{cite news|url=https://www.voanews.com/south-central-asia/us-expands-eligibility-afghan-refugee-resettlement|title=US Expands Eligibility for Afghan Refugee Resettlement|publisher=Voice of America|date=August 2, 2021|access-date=2021-08-03}}</ref><ref name="US Announces New Refugee Program for Afghans2">{{cite news|url=https://tolonews.com/afghanistan-173921|title=US Announces New Refugee Program for Afghans|publisher=TOLOnews|date=August 2, 2021|access-date=2021-08-02}}</ref><ref name="First Group of Evacuated Afghan Interpreters Arrive in US">{{cite news|url=https://www.nbcchicago.com/news/national-international/welcome-home-first-group-of-evacuated-afghan-interpreters-arrive-in-us/2572291/|title='Welcome Home': First Group of Evacuated Afghan Interpreters Arrive in US|publisher=WMAQ-TV|date=July 30, 2021|access-date=2021-07-30|quote=The interpreters and their family members are being resettled under a visa program for those who worked with U.S. troops and now face retaliation from the Taliban amid America's withdrawal}}</ref><ref name="Afghan who aided U.S. arrive at Virginia base, but many others remain in peril">{{cite news|url=https://www.latimes.com/politics/story/2021-07-30/afghan-contractors-who-aided-us-arrive-at-virginia-base-but-thousands-still-in-peril|title=Afghan who aided U.S. arrive at Virginia base, but many others remain in peril|work=Los Angeles Times|date=July 30, 2021|access-date=2021-07-30}}</ref><ref name="Joe Biden approves $300 million for Afghan refugees2">{{cite news|url=https://www.khaama.com/joe-biden-approves-300-million-for-afghan-refugees-78678/|title=Joe Biden approves $300 million for Afghan refugees|publisher=Khaama Press|date=July 24, 2021|access-date=2021-07-29}}</ref><ref name="House votes to expand and speed up visa process for Afghans who helped the U.S. during war">{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2021/07/22/house-votes-to-expand-speed-up-visa-process-for-afghans-who-helped-the-us-during-war.html|title=House votes to expand and speed up visa process for Afghans who helped the U.S. during war|publisher=CNBC|date=July 22, 2021|access-date=2021-07-28}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.congress.gov/bill/117th-congress/house-bill/3985/text|title=H.R.3985 - Averting Loss of Life and Injury by Expediting SIVs Act of 2021|date=22 July 2021|publisher=U.S. Congress|access-date=2021-07-23}}</ref><ref name="Great Falls Tribune">{{Cite web|url=https://data.greatfallstribune.com/refugee/all/afghanistan/all/|title=Country of origin: Afghanistan|publisher=Great Falls Tribune|access-date=2021-08-13}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-58020494|title=From Afghan interpreter to US homeless - the long road to the American dream|publisher=BBC News|date=July 30, 2021|access-date=2021-08-01}}</ref> په شمالي امریکا کې افغان کاناډایان، له افغان امریکایانو وروسته دویمه لویه افغان ټولنه جوړوي. څه باندې ۸۳۹۹۵ افغان وګړي، په کاناډا کې مېشت دي او د دغه هېواد وګړي شوي. د دغو افغانانو ډېری په ټورنټو ښار او د هغه په شاوخوا کې میشت دي. پاتې نور هم په ونکوور، اوتاوا، مونټریال، وینیپګ، ادمنټون، کلګری او نورو کې ژوند کوي.<ref name="Afghan-Canadians-2016">{{cite web|title=Ethnic origin population|url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=Canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=Ethnic%20origin&TABID=1|website=statcan|publisher=Statistics Canada|year=2016|access-date=2018-10-04}}</ref><ref name="First Resettled Afghan Refugees and Families Arrive in Canada2">{{cite news|url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2021-08-05/first-resettled-afghan-refugees-and-families-arrive-in-canada|title=First Resettled Afghan Refugees and Families Arrive in Canada|publisher=U.S. News & World Report|date=August 5, 2021|access-date=2021-08-05}}</ref> په اکوادور، برازیل، کیوبا، چلي، ارجنټاین، ونزویلا، کلمبیا، دومنیکن جمهوریت، یوروګوای، پاناما، کوستاریکا، مکسیکو، کیمن ټاپوګانو او ترینداد او توباګو هېوادونو کې په لږ کچه افغان وګړو د ژوند او کار کولو راپورونه ورکړل شوي دي.<ref name="New Statesman3">{{cite news|url=https://www.newstatesman.com/world/2021/08/how-us-and-uk-accept-far-fewer-afghan-refugees-other-countries|title=How the US and the UK accept far fewer Afghan refugees than other countries|publisher=New Statesman|date=August 19, 2021|access-date=2021-08-19}}</ref> === اقیانوسیه === افغانانو د ۱۹ مې پېړۍ له نیمايي څخه اسټرالیا ته کډه کړې. په سويل کې له ادلاید څخه د شمال تر داروین پورې د غان په نامه مسافر وړوونکی رېل پټلۍ هم د افغانانو په نوم نومول شوې.  په اسټرالیا کې ۴۷۴۸۴ افغان اسټرالیایان ژوند کوي چې تر ډېره په ملبرون، سیډني، ادلاید، پرث او برزبن کې ژوند کوي. نږدې ۳۴۱۴ افغانان هم په نیوزلنډ کې ژوند کوي. ه د پاپونیوګینه، نائورو او فیجي په ټاپوګانو کې هم په لږ کچه، د افغانانو د ژوند او کار کولو راپور ورکړل شوی.<ref name="New Statesman5">{{cite news|url=https://www.newstatesman.com/world/2021/08/how-us-and-uk-accept-far-fewer-afghan-refugees-other-countries|title=How the US and the UK accept far fewer Afghan refugees than other countries|publisher=New Statesman|date=August 19, 2021|access-date=2021-08-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://profile.id.com.au/s_greater-brisbane/afghan-population|title=Greater Brisbane Afghan population|website=profile.id.com.au|access-date=2021-08-02}}{{Dead link|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="2016birth">{{Cite web|url=https://quickstats.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/quickstat/7201_036|title=2016 QuickStats Country of Birth|website=quickstats.censusdata.abs.gov.au|language=en|access-date=2019-09-01|تاريخ الأرشيف=2021-08-24|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210824200258/https://quickstats.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/quickstat/7201_036|url-status=dead|خونديځ نېټه=2021-08-24|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20210824200258/https://quickstats.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/quickstat/7201_036|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210824200258/https://quickstats.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/quickstat/7201_036|archive-url=https://web.archive.org/web/20210824200258/https://quickstats.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/quickstat/7201_036}}</ref><ref name="2013 Census ethnic group profiles: Afghani">{{Cite web|url=https://archive.stats.govt.nz/Census/2013-census/profile-and-summary-reports/ethnic-profiles.aspx|title=2013 Census ethnic group profiles|website=archive.stats.govt.nz|access-date=2022-02-24|تاريخ الأرشيف=2020-10-14|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20201014125803/http://archive.stats.govt.nz/Census/2013-census/profile-and-summary-reports/ethnic-profiles.aspx|url-status=dead|خونديځ نېټه=2020-10-14|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20201014125803/http://archive.stats.govt.nz/Census/2013-census/profile-and-summary-reports/ethnic-profiles.aspx|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20201014125803/http://archive.stats.govt.nz/Census/2013-census/profile-and-summary-reports/ethnic-profiles.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20201014125803/http://archive.stats.govt.nz/Census/2013-census/profile-and-summary-reports/ethnic-profiles.aspx}}</ref> === افریقا === په مصر، کینیا، ماداګاسکار، سویلي افریقا، موراکو، الجزایر، چاد، ایتوپیا او نایجریا کې په لږ شمېر اصلي افغانانو د ژوند کولو او کار کولو راپور ورکړل شوی دی. د ۲۰۲۱ ز کال له اګست میاشتې وروسته، یوګاناډا ۲۰۰۰ او روانډا هم ۲۵۰ افغان کډوال منلي.<ref>{{Cite web|url=https://www.csis.org/analysis/why-african-governments-are-accepting-afghan-refugees|title=Why African Governments Are Accepting Afghan Refugees}}</ref> == سرچینې == 53b3cut5uyfkm1tlme16m7o0qzxo13e 0 60014 369210 352620 2026-09-23T03:59:57Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369210 wikitext text/x-wiki د مينټګمري بس پرېکون د عامه لېږد نظام په اړوند د الاباما ايالت د مينټګمري د توکميز توپير د تګلارې پر وړاندې ټولنيزه او سياسي اعتراضي مبارزه وه. دا اعتراض په متحده ايالاتو کې د مدني حقوقو د خوځښت لپاره بنسټيزه پېښه وه. دا مبارزه د ۱۹۵۵ز  مال د ديسمبر له پينځمې نېټې پېل شوې وه- د دوشنبې په ورځ کله چې يوه افريقايي الاصله امريکايۍ مېرمن «روسا پارکس» هغه مهال ونيول شوه، کله چې نوموړې  يو سپين پوستي ته د خپلې چوکۍ له پرېښودلو انکار وکړ – او د ۱۹۵۶ز کال د ديسمبر تر شلمې نېټې يې دوام پيدا کړ، کله چې د «ګيل په وړاندې د بروډر» پرېکړه عملي شوه، د دې پرېکړې له امله د متحده ايالاتو د سترې محکمې اعلان وکړ چې د جلا شويو بسونو په اړه د الاباما او مينټګمري قوانين له اساسي قانون سره سمون نه خوري. <ref>{{cite web|url=http://www.crmvet.org/tim/timhis55.htm#1955mbb|title=Montgomery Bus Boycott|website=Civil Rights Movement Archive}}</ref> == مخینه(شالید) == د بس له پرېکون مخکې، د «جيم کرون» قوانينو د مينټګمري په بس لیکو کې توکميز بېلتون حتمي کړی و. د دې جلا والي (توپير) په پايله کې افريقايي الاصله امريکايان د موټر چلوونکو په توګه نه ګومارل کېدل، دې ته اړ کېدل چې د بس په وروستۍ برخه کې کېني او ډېر ځله دوی ته امر کېده چې خپلې چوکۍ سپین پوستو خلکو ته خوشې کړي، سره له دې چې د بسونو د نظام د سپرليو پنځه اويا سلنه یې تور پوستي مسافر وو. ډېرو موټر چلوونکو له خپلو تور پوستو سپرلیو سره له قانون نه په سرغړونې ناسمه چلند کاوه: په افريقايي الاصله امريکايانو بريدونه کېدل، پيسې یې کمې ورکول کېدې او د خپلو کرایو له ورکړې وروسته هم ايسار پرېښودل کېدل.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=GQlvBAAAQBAJ&pg=PA807|title=Race and Racism in the United States: An Encyclopedia of the American Mosaic|editor-first=Charles A.|editor-last=Gallagher|editor-first2=Cameron D.|editor-last2=Lippard|publisher=ABC-CLIO|year=2014|page=807|isbn=9781440803468}}</ref><ref>{{cite news|url=https://books.google.com/books?id=EFI7tr9XK6EC&pg=PA396|title=The Oxford Encyclopedia of Women in World History, Volume 1|editor-first=Bonnie G.|editor-last=Smith|publisher=Oxford University Press|year=2008|page=396|isbn=9780195148909}}</ref> د بس د پرېکون له پيل يو کال مخکې، سترې محکمې د «د تعليمي ادارې په وړاندې د براون» په قضيه کې د رايو په اتفاق سره پرېکړه وکړه چې په ښوونځيو کې توکميز بېلتون ناقانونه دی. د دې پرېکړې په وړاندې د ژورو سويلي سيمو (د متحده ايالاتو سويلي سیمو ته دا نوم اخستل کېږي) سپین پوستو اوسېدونکو غبرګون «له شور او کرکې» ډک و. د دې پرېکړې د پايلې په توګه د بسونو ډېر سپین پوستي چلوونکي له «سپين تبعه شورا» سره يو ځای شول. <ref>{{cite book|last1=McCloskey|first1=Robert G.|last2=Levinson|first2=Sanford|title=''The American Supreme Court''|publisher=[[University of Chicago Press]]|location=Chicago|year=2010|edition=5th|isbn=978-0-226-55686-4|page=144}}</ref><ref>{{Cite book|last=Lipsitz|first=George|url=https://www.worldcat.org/oclc/708094574|title=How racism takes place|date=2011|publisher=Temple University Press|isbn=978-1-4399-0257-8|location=Philadelphia|oclc=708094574}}</ref><ref>{{Cite journal|title=The Social-Psychological Origins of the Montgomery Bus Boycott: Social Interaction and Humiliation in the Emergence of Social Movements|journal=Mobilization: An International Quarterly|year=2013|volume=18|doi=10.17813/maiq.18.2.83123352476r2x82|last1=Shultziner|first1=Doron|issue=2|pages=117–142}}</ref> که څه هم دا تر ډېره حده د ملکي حقوقو د خوځښت د پيل په ډول بلل کېږي، خو دا پرېکون هغه مهال پيل شو، کله چې په سويل کې له توکميز تاوتريخوالي نه د «ريسي ټيلر» په څېر ښځو د خونديتابه په موخه د ډېريو تورپوستو ټولنو هلې ځلې پای ته رسېدلې وې. دا پرېکون د مدني حقوقو لپاره په پراخه ايالتي او ملي خوځښت کې هم منځ ته راغی، ان د محکمو په قضيو کې، لکه: د ويرجينيا په وړاندې د مورګن قضيه، له دې مخکې د «باټن روګو بس پرېکون» او د مينټګمري په يو بس کې د خپلې چوکۍ د نه پرېښودلو له امله د «کلاډيټ کولون» نيول کېدلو قضيې. <ref>{{Cite book|last=McGuire|first=Danielle L.|url=https://www.worldcat.org/oclc/503042152|title=At the dark end of the street: black women, rape, and resistance- a new history of the civil rights movement from Rosa Parks to the rise of black power|date=2010|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=978-0-307-26906-5|edition=1st|location=New York|pages=xviii|oclc=503042152}}</ref> === له دې پېښې مخکې په متحده ايالاتو کې د لېږد او بس نه پرېکون === په ۱۸۴۱ز کال کې «فريډريک ډاګلاس» او د هغه ملګري «جيمز اين. بفم» د مساچوست په «لين» سيمه کې يو داسې اورګاډي موتر ته ننوتل چې د سپين پوستو لپاره ځانګړی کړای شوی و، کله چې «کلينډر» دوی ته امر وکړ چې له موټر ښکته شي، دوی دا غوښتنه رد کړه. له دې اقدام وروسته، منظمو غبرګونونو کانګريس اړ کړ چې د ۱۸۷۵ز کال د مدني حقوقو قانون تصويب کړي، کوم قانون چې په عامه ځايونو کې تور پوستو ته برابر حقوق ورکوي. په ۱۸۸۳ز کال کې، سترې محکمې دا بریا سرچپه او ناقانونه اعلان کړه.<ref>{{Cite web|title=Transportation Protests: 1841 - 1992|url=https://www.civilrightsteaching.org/desegregation/transportation-protests|access-date=2021-08-24|website=Civil Rights Teaching|language=en-US}}</ref> === په ريسي ټيلر جنسي تيری === د ۱۹۴۴ز کال د سپتمبر په درېیمه نېټه، د الاباما په «ابيويلي» کې شپږو سپين پوستو نارينه وو، د ريسي ټيلر په نوم پر يوې تورپوستې ښځې جنسي تیری وکړ. د دې ښځې د قضيې د څېړنې پر مهال  روسا پارکس – د «اي.ډي. نيکسن، روفوس ای. ليويس» او «ايږجي جيکنس» په ملتيا – په مينټګمري کې د ټيلر لپاره د دفاع چاره سمبال کړه. دوی په ټول هېواد کې د مزدورانو د اتحاديو، افريقايي الاصله امريکايانو د سازمانونو او ښځو د ډلو  له خوا ملاتړ په خوځښت راوست او د «اغلې ريسي ټيلر لپاره د برابر عدالت د الاباما کميټه» يې جوړه کړه. که څه هم دوی په محکمه کې د ټيلر لپاره د انصاف په تر لاسه کولو کې بريالي نه شول، په الاباما کې د تور پوستو د ټولنو خوځښت يوه ټولينزه او سياسي شبکه منځ ته راوړه، کوم چې يوه لسيزه وروسته وکولای شول، د مينټګمري د بس پرېکون برياليتوب ته ورسوي.<ref name="mcguire">{{Cite book|last=McGuire|first=Danielle L.|url=https://www.worldcat.org/oclc/503042152|title=At the Dark End of the Street: Black Women, Rape, and Resistance{{emdash}}A New History of the Civil Rights Movement from Rosa Parks to the Rise of Black Power|date=2010|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=978-0-307-26906-5|edition=1st|location=New York|oclc=503042152}}</ref> === د ويرجينيا په وړاندې د مورګن پرېکړه === د رنګه خلکو د پرمختګ ملي ټولنې (NAACP) په ۱۹۴۶ز کال کې د «ارين مورګن» په ګډون يو شمېر نورې قضيې منلې او د هغوی د مرافعې غوښتنه يې کړې وه، په همدې قضيو کې دوی په ستره محکمه کې په دې بنسټ بريا تر لاسه کړه چې د ايالتونو تر منځ د بسونو په لیکو کې بېلتون (توپيري چلند چې تور پوستو ته جلا چوکۍ ځانګړې کړای شي) د سوداګرۍ سند نه سرغړونه ده. خو دې بريا يوازې تر هغې اندازې د ايالتي بېلتون د قوانینو مخه ونيوله، تر کومه چې دا قوانين د ايالتونو تر منځ د سوداګرۍ پر سفر عملي کېدل، لکه: د ايالتونو تر منځ د بسونو سفر او له بلې خوا د سويل د بس شرکتونو په سملاسي ډول د خپلو «جيمز کراون» قوانينو په پيل کولو سره د مورګن له حکم نه سرغړونه وکړه. په مينټګمري کې نورې پېښې هم منځ ته راتلې، يوه پېښه يې د ۱۹۵۱ز کال د مۍ په مياشت کې د سپين پوستو مسافرو د برخې د نه خوشې کولو له امله د ناسم چلند پر بنسټ د «ليلي مای براډفورډ» نيول کېدل و، تر دې چې د بس چلوونکي د هغې د لېږد په ټيکټ ناسم تور بدل کړ.<ref>{{cite web|url=http://www.fhwa.dot.gov/highwayhistory/road/s19.cfm|title=The Road to Civil Rights: Journey of Reconciliation|author=''[[United States Department of Transportation]]'' ''[[Federal Highway Administration]]''|publisher=dot.gov|date=October 17, 2013|access-date=February 26, 2022|archive-date=April 30, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430062420/http://www.fhwa.dot.gov/highwayhistory/road/s19.cfm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.pbs.org/wnet/jimcrow/stories_events_morgan.html|title=The Rise and Fall of Jim Crow: MORGAN v. Virginia (1946)|author=Public Broadcasting Service|publisher=pbs.org|year=2002|author-link=Public Broadcasting Service|access-date=2022-02-26|archive-date=2003-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20030226104640/http://www.pbs.org/wnet/jimcrow/stories_events_morgan.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=pl409yBEjfsC&pg=PA103|title=Justice Older Than the Law: The Life of Dovey Johnson Roundtree|first1=Katie|last1=McCabe|first2=Dovey Johnson|last2=Roundtree|publisher=[[University Press of Mississippi]]|isbn=978-1617031212|page=103|year=2009}}</ref><ref name="borger">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2006/apr/04/usa.julianborger|title=Civil rights heroes may get pardons|first=Julian|last=Borger|date=April 3, 2006|access-date=March 23, 2017|newspaper=[[The Guardian]]}}</ref> === د بيټن روژ بس پرېکون === د ۱۹۵۳ز کال د فبروۍ مياشتې په پنځه ويشتمه نېټه، د لويزيانا، بيټن روژ سيمه ييزې ښاري شورا، له هغې وروسته ۲۲۲ فرمان تصويب کړ، کله چې د دې شورا له خوا د بسونو د کرايو د لوړېدو په غبرګون کې افريقايي الاصله امريکايانو لاريونونه پيل کړل. د دې فرمان له مخې، د توکم پر بنسټ د چوکيو د نيولو شرط له منځه يووړ او د سپين پوستو مسافرو د نه شتون پر مهال يې افريقايي الاصله امريکايانو ته د ښاري بسونو لومړيو برخو ته د داخلېدو اجازه ورکړه، خو بيا هم په افريقايي الاصله امريکايانو شرط اېښودل شوی و ،چې له مخې نه، بلکې د بسونو له شا اړخه بس ته پورته شي. کله چې په لومړي کتار کې د کېناستو له امله د ښار چارواکو د «ريو.ټي.ټی. جيمسن» له نيولو انکار وکړ، نو موټر چلوونکو لاريونونه وکړل. د اعتراض له پيليدو څلور ورځې وروسته، د «لويزيانا» لوی څارنوال او د بيټن روژ پخواني ښاروال «بريډ ايس. ليبلنس» د لويزيانا ايالتي قانون له مخې دا فرمان ناقانونه اعلان کړ. همدې پرېکړې «ريو. جيمسن» يو خوځښت ته اړ کړ چې له تاریخي اړخه باور کېږي، همدا خوځښت د مدني حقوقو د خوځښت د بس لومړی پرېکون دی. دا پرېکون د دې تړون په کېدو سره اته ورځې وروسته پای ته ورسېد چې يواځې دوه مخکيني او وروستي کتارونه به د توکم پر بنسټ په خپل ځای پاتې وي. <ref name="LSU2">{{cite web|url=http://www.lib.lsu.edu/sites/all/files/sc/exhibits/e-exhibits/boycott/index.html|title=Baton Rouge Bus Boycott|author=Dr. Mary Price|author2=Louisiana State University|publisher=lsu.edu|date=December 1, 2013|author2-link=Louisiana State University|تاريخ الوصول=February 26, 2022|تاريخ الأرشيف=November 14, 2021|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20211114234738/https://www.lib.lsu.edu/sites/all/files/sc/exhibits/e-exhibits/boycott/index.html|url-status=dead|لاسرسي نېټه=February 26, 2022|خونديځ نېټه=November 14, 2021|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20211114234738/https://www.lib.lsu.edu/sites/all/files/sc/exhibits/e-exhibits/boycott/index.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20211114234738/https://www.lib.lsu.edu/sites/all/files/sc/exhibits/e-exhibits/boycott/index.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20211114234738/https://www.lib.lsu.edu/sites/all/files/sc/exhibits/e-exhibits/boycott/index.html}}</ref><ref name="Swarthmore">{{cite web|url=http://nvdatabase.swarthmore.edu/content/african-american-passengers-boycott-segregated-buses-baton-rouge-1953|title=African American passengers boycott segregated buses in Baton Rouge, 1953|author=Julio Alicea|author2=Swarthmore College|publisher=swarthmore.edu|date=December 9, 2010|author2-link=Swarthmore College}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=oLjYbzkGWk8C&pg=PA66|title=The Jim Crow Encyclopedia: Greenwood Milestones in African-American History|author=Nikki L. M. Brown, Barry M. Stentiford|isbn=978-0313341816|page=66|year=2008}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=1304163|title=The First Civil Rights Bus Boycott|author=Debbie Elliott|author2=National Public Radio|publisher=NPR|date=June 19, 2003|author2-link=National Public Radio}}</ref> === د کلاوډيټ کولوين نيول === تورپوستو فعالينو د پنځلس کلن کلاوډيټ کولوين د نيولو پر بنسټ په بسونو کې د بېلتون د قوانينو د ګواښولو په موخه د يوې قضيې پر جوړولو کار پيل کړ، کولوين د مانټوميري په «بوکر ټي. واشنګټن» عالي لېسه کې زده کوونکې وه. د ۱۹۵۵ز کال د مارچ په دويمه نېټه، کله چې هغې يو سپين پوستي ته د خپلې چوکۍ له پرېښودلو انکار وکړ،  د کولوين لاسونه ولچک کړای شول، ونيول شوه او په زور له عامه بس نه  کوزه کړای شوه. په داسې حال کې چې کالوين د (NAACP) د ځوانانو د شورا يوه فعاله غړې وه، په همدې ځای کې روسا پارکس د سلاکارې په توګه کار کاوه. د کالوين حقوقي قضيې د ګيل په وړاندې د براوډر د قضيې بنسټ کېښود، چې په ۱۹۵۶ز کال د ديسمبر په مياشت کې د سترې محکمې له خوا د قانون په جوړېدو سره د مينټګمري د بس پرېکون پای ته ورساوه.<ref>{{cite journal|url=http://beck.library.emory.edu/southernchanges/article.php?id=sc07-5_006|title=The Origins of the Montgomery Bus Boycott|first=David J.|last=Garrow|journal=[[Southern Regional Council|Journal of the Southern Regional Council]]|volume=7|issue=5|page=24|publisher=[[Emory University]]|year=1985|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100714210519/http://beck.library.emory.edu/southernchanges/article.php?id=sc07-5_006|archive-date=July 14, 2010|access-date=February 26, 2022|archivedate=July 14, 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100714210519/http://beck.library.emory.edu/southernchanges/article.php?id=sc07-5_006}}</ref> === د ايميټي ټيل وژنه؛ د تورن څېړنه او خوشې کول === د ۱۹۵۵ز کال د اګست په مياشت کې، د پارکس له خوا د خپلې چوکۍ له پرېښودلو نه څلور مياشتې مخکې چې د مينټګمري د بس پرېکون لامل وګرځېد، دوه سپين پوستو هر يو «جان ډبليو. ميلام» او «روای براينټ»، د شیکاګو يو اوسېدونکی افريقايي الاصله امريکايي «ايميټي ټيل» وواژه. د هغه د مور په غوښتنه په پرانيستې جنازه کې په ډېر وحشت سره د هغه د وهل شوي بدن انځورونه ډېر زيات خپاره شول، په ځانګړي ډول د «جيټ» په نوم د يوې اونيزې نشريې له خوا، کومه چې په شمال کې د تورپوستو په ټولنو کې زياته خپرېده. بله مياشت کې د هغه په وژنه تورن کسان خوشې شول. په کور دننه او نړيواله کچه د دې پرېکړې په اړوند ډېر پراخه پاڅونونه وشول. د ۱۹۵۶ز کال د جنورۍ په څلور وېشتمه نېته په «لوک» مجله کې يوه مرکه خپره شوه، په کومه کې چې دواړو کسانو منلې وه چې «ټيل» دوی وژلی دی.<ref>{{cite book|title=Getting Away With Murder: The True Story of the Emmett Till Case|last=Crowe, Chris.|date=2003|publisher=Phyllis Fogelman Books|isbn=0803728042|location=New York|oclc=49699347}}</ref> == سرچینې == axqbanu5qdw4fv2baah6sabckx02odj 0 60020 369188 354498 2026-09-23T02:47:00Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369188 wikitext text/x-wiki روسیې د ۲۰۱۴ ز کال په فبروري او مارچ میاشتو کې په کریمیه ټاپووزمې برید وکړ او هغه یې له اوکراین جلا کړه. دغه چاره د ۲۰۱۴ ز کال د اوکراین له انقلاب (Revolution of Dignity) وروسته ترسره شوه چې د روس- اوکراین د پراخې شخړې یوه برخه ده. د ۲۰۱۴ ز کال د فبروري په ۲۲-۲۳ مه نېټه، د روسیې ولسمشر ولادمیرپوتین د خپلو امنیتي ادارو له مشرانو سره د اوکراین له واکه لرې کړای شوي ولسمشر ویکتوریوناکوېچ د ایستلو په اړه ټوله شپه غونډه لرله. د دغې غونډې په پای کې پوتین څرګنده کړه چې:«موږ باید له روسیې سره د کریمیه په بېرته یوځای کولو کار پیل کړو». د فبروري په ۲۳ مه نېټه د کریمیه په سواستوپل ښار کې د روسیې د ملاتړو لاریونونه پیل شول. د فبروري په ۲۷ مه نېټه نقاب لرونکو روسي ځواکونو چې هېڅ نښه یې نه لرله، د کریمیه د عالي شورا (پارلمان) ودانۍ او ټولې هغې ستراتیژیکې برخې ونیولې، چې له امله یې په کریمیه کې د روسیې پلوي سرګي اکسیونوف حکومت واکمن شو، د کریمه د حالت اړوند ټول پوښتنه ترسره شوه او د ۲۰۱۴ ز کال د مارچ په ۱۶ مه نېټه د کریمیه خپلواکي اعلان شوه. روسیې د ۲۰۱۴ ز کال د مارچ په ۱۸ مه نېټه په رسمي ډول کریمیه د روس د دوو فدرال واحدونو په توګه – د کریمیه جمهوریت او د سواستوپل فدرال ښاراعلان کړل. له تړښت وروسته، روسیې په سیمه کې د اټومي ګواښونو له شتون نه په ګټنې سره، په دغه ټاپووزمه کې خپل پوځي شتون پراخ کړ.<ref name="Yahoo News">{{cite news|url=https://news.yahoo.com/putin-describes-secret-operation-seize-crimea-212858356.html|title=Putin describes secret operation to seize Crimea|date=8 March 2015|work=Yahoo News|access-date=24 March 2015}}</ref><ref>{{Cite news|last=Weaver|first=Courtney|date=2015-03-15|title=Putin was ready to put nuclear weapons on alert in Crimea crisis|work=[[Financial Times]]|url=https://www.ft.com/content/41873ed2-cb60-11e4-8ad9-00144feab7de|url-access=subscription|access-date=2022-01-23|archive-url=https://archive.today/20210211231429/https://www.ft.com/content/41873ed2-cb60-11e4-8ad9-00144feab7de|archive-date=2021-02-11|url-status=live}}</ref><ref name="time1">{{cite news|url=https://time.com/19097/putin-crimea-russia-ukraine-aksyonov/|title=Putin's Man in Crimea Is Ukraine's Worst Nightmare|author=Simon Shuster|date=10 March 2014|magazine=Time|access-date=8 March 2015|quote=Before dawn on Feb.&nbsp;27, at least two dozen heavily armed men stormed the Crimean parliament building and the nearby headquarters of the regional government, bringing with them a cache of assault rifles and rocket propelled grenades. A few hours later, Aksyonov walked into the parliament and, after a brief round of talks with the gunmen, began to gather a quorum of the chamber's lawmakers.|archive-date=28 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220328085629/https://time.com/19097/putin-crimea-russia-ukraine-aksyonov/|url-status=dead}}</ref><ref name="reuters1">{{cite news|last=De Carbonnel|first=Alissa|date=13 March 2014|title=RPT-INSIGHT-How the separatists delivered Crimea to Moscow|work=[[Reuters]]|url=https://reuters.com/article/ukraine-crisis-russia-aksyonov-idINL6N0M93AH20140313|access-date=8 March 2015|quote=Only a week after gunmen planted the Russian flag on the local parliament, Aksyonov and his allies held another vote and declared parliament was appealing to Putin to annex Crimea}}</ref><ref name="Washington Post">{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/volokh-conspiracy/wp/2014/05/06/russian-government-agency-reveals-fraudulent-nature-of-the-crimean-referendum-results/|title=Russian government agency reveals fraudulent nature of the Crimean referendum results|newspaper=The Washington Post|author=Ilya Somin|date=6 May 2014}}</ref><ref name="zakon">{{cite web|url=http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/891-18|script-title=uk:Про дострокове припинення повноважень Верховної Ради Автономної Республіки Крим|trans-title=On the dissolution of the Verkhovna Rada of the Autonomous Republic of Crimea|language=uk|website=Verkhovna Rada of Ukraine|date=15 March 2014}}</ref><ref name="GovNo">{{cite web|url=https://www.regjeringen.no/en/aktuelt/crimea_annexion/id2593565/|title=Four years since Russia's illegal annexation of Crimea|website=[[Government.no]]|date=14 March 2018|access-date=28 March 2019}}</ref><ref name="revea">{{cite news|title=Putin reveals secrets of Russia's Crimea takeover plot|work=BBC News|date=9 March 2015|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-31796226|access-date=9 March 2015}}{{cite news|last1=Soldatkin|first1=Vladimir|last2=Stamp|first2=David|date=9 March 2014|title=Putin says plan to take Crimea hatched before referendum|url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-putin-crimea-idUSKBN0M51DG20150309|work=Reuters|access-date=10 March 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=https://thediplomat.com/2014/07/russia-threatens-nuclear-strikes-over-crimea/|date=11 July 2014|publisher=[[The Diplomat]]|title="Russia Threatens Nuclear Strikes Over Crimea"|access-date=22 September 2021}}</ref> اوکراین او ګڼ شمېر نورو هېوادونو دغه تړښت وغانده او هغه یې د نړیوالو قوانینو او هغو هوکړو نه سرغړونه وبلله، چې روسیې د اوکراین د ځمکني خوندیتوب اړوند لاسلیک کړې وې؛ په دغو هوکړو کې، په ۱۹۹۱ ز کال کې د Belavezha هوکړه ،چې له مخې یې مشترک المنافع هېوادونه رامنځته شول، د ۱۹۷۵ زکال د هلسنکي هوکړه، په ۱۹۹۴ ز کال کې د امنیتي تضمینونو اړوند د بوداپست یادښت او په ۱۹۹۷ ز کال کې د روسیې د فدراسیون او اوکراین ترمنځ د همکارۍ او دوستۍ هوکړه شاملېږي. دغه چاره د دې لامل شوه چې د G8 ډلې نور غړي هېوادونه په دغه ډله کې د روسیې غړیتوب وځنډوي او ورپسې یې په دغه هېواد د بندیزونو لومړی پړاو اعلان کړ. د ملګرو ملتونو عمومي اسمبلۍ هم دغه ټول پوښتنه او تړښت رد او د یوه پرېکړه لیک په تصویبولو سره یې د «اوکراین ځمکنی یووالی د هغو د نړیوالو په رسمیت پېژندل شوو پولو له مخې» تائید کړ. د ملګرو ملتونو سازمان پرېکړه لیک، «څرګنده کړه چې دغه ټول پوښتنه اعتبار نه لري او نه شي کولای د [کریمه] د وضعیت د بدلون بنسټ وګرځي» له ټولو هېوادونو او نړیوالو بنسټونو یې وغوښتل چې له روسیې سره دغه الحاق په رسمیت وه نه پېژني او نه یې هم د رسمیت پېژندلو اړوند کومه ژمنه وکړي. په ۲۰۱۶ ز کال کې د ملګرو ملتونو عمومي اسمبلۍ یو ځل بیا د دغه الحاق په رسمیت نه پېژندل تائید کړل او د «اوکراین د قلمرو – د کریمه خپلواک جمهوریت او د سواستوپل ښار لنډ مهالی اشغال» یې محکوم کړ.<ref name="UkraineStatement">{{cite web|url=https://zakon1.rada.gov.ua/laws/show/1139-18|author=Oleksandr Turchynov|date=20 March 2014|publisher=Parliament of Ukraine|language=uk|script-title=uk:Декларація "Про боротьбу за звільнення України"|trans-title=Declaration "On the struggle for the liberation of Ukraine"|access-date=24 April 2014}}</ref><ref name="NATOStatement">{{cite news|url=https://www.brookings.edu/blog/brookings-now/2014/03/19/nato-secretary-general-russias-annexation-of-crimea-is-illegal-and-illegitimate/|title=NATO Secretary-General: Russia's Annexation of Crimea Is Illegal and Illegitimate|author=Fred Dews|date=19 March 2014|access-date=8 March 2015|publisher=[[Brookings Institution|Brookings]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.businessinsider.com/russia-temporarily-kicked-out-of-g8-club-of-rich-countries-2014-3|title=Russia Temporarily Kicked Out of G8 Club of Rich Countries|author1=Bruno Waterfield|author2=Peter Dominiczak|date=24 March 2014|work=Business Insider|access-date=8 March 2015|author3=David Blair|author4=The Daily Telegraph}}</ref><ref name="CCTV UNR C=U">{{cite web|url=http://english.cntv.cn/2014/03/28/ARTI1395947928472439.shtml|title=UN General Assembly adopts resolution affirming Ukraine's territorial integrity|publisher=[[China Central Television]]|date=28 March 2014|access-date=8 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20180304200543/http://english.cntv.cn/2014/03/28/ARTI1395947928472439.shtml|archive-date=4 March 2018|url-status=dead}}</ref><ref name="UN_A_RES_68_262">{{cite web|url=https://www.securitycouncilreport.org/atf/cf/%7B65BFCF9B-6D27-4E9C-8CD3-CF6E4FF96FF9%7D/a_res_68_262.pdf|title=United Nations A/RES/68/262 General Assembly|date=1 April 2014|publisher=United Nations|access-date=24 April 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=https://undocs.org/en/A/RES/71/205|title=A/RES/71/205 – E – A/RES/71/205|website=undocs.org}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.un.org/press/en/2016/ga11879.doc.htm|title=General Assembly Adopts 50 Third Committee Resolutions, as Diverging Views on Sexual Orientation, Gender Identity Animate Voting – Meetings Coverage and Press Releases|publisher=United Nations}}</ref> د روسیې حکومت د «الحاق» له عنوان سره مخالفت څرګند کړ او پوتین له دغې ټول پوښتنې نه د خلکو د خود ارادیت د اصل پر بنسټ ننګه وکړه.<ref name=":0">{{cite news|url=https://news.yahoo.com/crimea-vote-joining-russia-moscow-wields-u-n-024050097--finance.html|title=Crimeans vote over 90 percent to quit Ukraine for Russia|author1=Mike Collett-White|date=16 March 2014|access-date=8 March 2015|agency=Reuters|author2=Ronald Popeski}}</ref><ref>{{cite journal|ssrn=2627417|title=The Ukraine Crisis, Cold War II, and International Law|journal=The German Law Journal|date=6 July 2015|author=Boris N. Mamlyuk}}</ref> == نړیوال غبرګونونه == د دغه تړښت اړوند، په پراخه کچه نړیوال غبرګونونه څرګند شول. د ۲۰۱۴ ز کال په مارچ میاشت کې د ملګرو ملتونو سازمان عمومي اسمبلۍ د ۱۹۳ هېوادونو په اسمبلۍ کې د ۱۰۰ موافقو، ۱۱ مخالفو او ۵۸ ممتنع رایو سره هغه غیر الزامي پرېکړه لیک تصویب کړ چې له مخې یې د مسکو په ملاتړ د کریمیه دتړښت ټول پوښتنه باطله اعلان کړه. د هغه اقدام له مخې چې د لیتوانیا د ولسمشر له خوا یې ملاتړ وشو، متحده ایالاتو په هغو کسانو باندې چې د اوکراین ځمکنۍ بشپړتیا یې نقض او یا یې هم په کې مرسته کړې وه بندیزونه ولګول. اروپايي اتحادیې هم د اقتصادي چارو او ویزې اړوند موضوعاتو په اړه له روسیې سره خبرې وځنډولې او د روسیې د شتمنیو د کنګل کولو په ګډون یې په نږدې راتلونکي کې په دغه هېواد د سختو بندیزونو لګولو ارزونه پیل کړه. په ورته مهال جاپان هم په پوځي، فضایي، پانګونې او ویزې اړوند برخو کې له روسیې سره خبرې وځنډولې. بریتانیا د کریمه ټول پوښتنه «د خندا وړ»، «غیرقانوني» او «نامشروع» وبلله.<ref name="CHARBONNEAU AND DONATH">{{cite news|last1=Charbonneau|last2=Donath|first1=Mirjam|first2=Louis|title=U.N. General Assembly declares Crimea secession vote invalid|url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-un-idUSBREA2Q1GA20140327|work=Reuters|date=27 March 2014|access-date=30 June 2017|archive-date=1 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151001105549/http://www.reuters.com/article/2014/03/27/us-ukraine-crisis-un-idUSBREA2Q1GA20140327|url-status=live}}</ref><ref name="CNBC">{{cite news|date=20 March 2014|title=Russia sanctions 9 US officials in response to US sanctions on Russian officials|work=[[CNBC]]|url=https://www.cnbc.com/2014/03/20/obama-authorizes-new-sanctions-on-russia-over-crimea.html}}</ref><ref name="EO13660">{{cite press release|url=https://obamawhitehouse.archives.gov/the-press-office/2014/03/06/executive-order-blocking-property-certain-persons-contributing-situation|title=Executive Order 13660 – Blocking Property of Certain Persons Contributing to the Situation in Ukraine|publisher=White House Office of the Press Secretary|date=6 March 2014|access-date=6 March 2014}}</ref><ref name="EUsanctions">{{cite news|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/eu-leaders-weighing-sanctions-russia-22795279|archive-url=https://web.archive.org/web/20140306170908/http://abcnews.go.com/International/wireStory/eu-leaders-weighing-sanctions-russia-22795279|archive-date=6 March 2014|title=EU Slaps Initial Sanctions on Russia|agency=Associated Press|date=6 March 2014|work=ABC News|access-date=7 March 2014}}</ref><ref name="mainichi.jp">{{cite news|url=http://mainichi.jp/english/english/newsselect/news/20140304p2g00m0in014000c.html|title=Sanctions threat grows as Ukraine tensions rise|location=Japan|work=Mainichi Shimbun|date=4 March 2014}}{{dead link|date=February 2016}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.foxnews.com/world/2014/03/18/japan-imposes-sanctions-against-russia-over-crimea-independence/|title=Japan imposes sanctions against Russia over Crimea independence|publisher=Fox News Channel|date=18 March 2014|access-date=20 April 2014|archive-date=1 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141201184734/http://www.foxnews.com/world/2014/03/18/japan-imposes-sanctions-against-russia-over-crimea-independence/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/infographics/2014-03-14/countries-react-to-russian-intervention-in-crimea.html|title=Position of the United Kindown about the Crimean referendum|website=[[Bloomberg News]]|agency=Bloomberg|date=14 March 2014|access-date=26 July 2014}}</ref> اروپايي کمیسیون د ۲۰۱۴ زکال د مارچ په ۱۱ مه نېټه پرېکړه وکړه، چې د همدغه کال دننه د بشپړې آزادې سوداګرۍ هوکړه له اوکراین سره لاسلیک کړي. د مارچ په ۱۲ مه نېټه اروپايي پارلمان د کریمیې د خپلواکۍ ټول پوښتنه چې پر باور یې په کې لاسوهنه شوې او د نړیوالو او اوکراین له قوانینو سره په ټکر کې وه؛ رد کړه. د پرمختللو هېوادونو جي اووه ډلې (له روسیې پرته د جي اته ډله) د روسیې د محکومیت اړوند مشترکه اعلامیه ورکړه او څرګنده یې کړه چې: په جون میاشت کې په سوشي کې د پلان شوې جي اته ناستې لپاره به تیاري نیول ودروي. ناټو په کریمیه کې د روسي ځواکونو ښکېلتیا وغندله او څرګنده یې کړه چې: دغه چاره د نړیوالو قوانینو تر پښو لاندې کول دي. په ورته مهال اروپايي شورا د اوکراین له ځمکنۍ بشپړتیا او ملي یووالي خپل بشپړ ملاتړ څرګند کړ. ویشګراد ډلې غړو هېوادونو د یوې ګډې اعلامیې په خپرولو سره له روسیې وغوښتل، څو د اوکراین ځمکنۍ بشپړتیا ته درناوی وکړي او له اوکراین نه یې وغوښتل چې، خپلې لږه کۍ ډلې په پام کې ونیسي، څو له دې زیات نور هم حالت خراب نه شي. دغو هېوادونو له روسیې وغوښتل، د اوکراین قوانینو، نړیوالو قوانینو او د ۱۹۹۴ ز کال د بوداپست د یادښت مفاداتو ته درناوی وکړي.<ref>{{cite news|last=Baker|first=Luke|url=https://www.reuters.com/article/us-eu-ukraine-trade-idUSBREA2A10D20140311|title=EU to offer 500 million euros of trade benefits to Ukraine|work=Reuters|access-date=11 March 2014|archive-date=11 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140311195024/http://www.reuters.com/article/2014/03/11/us-eu-ukraine-trade-idUSBREA2A10D20140311|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/news/en/news-room/content/20140312STO38705/html/Ukraine-MEPs-call-for-firm-action-on-Russia-to-prevent-further-escalation|title=Ukraine: MEPs call for firm action on Russia to prevent further escalation|work=European Parliament|date=12 March 2014|access-date=24 March 2015}}</ref><ref>{{cite news|work=Political ticker|publisher=CNN|url=http://politicalticker.blogs.cnn.com/2014/03/02/lawmakers-call-for-suspension-of-russia-from-g8-swift-action-against-putin/|title=Lawmakers call for suspension of Russia from G8, swift action against Putin|type=[[World Wide Web]] log|date=2 March 2014|access-date=26 February 2022|archive-date=26 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220226124830/https://politicalticker.blogs.cnn.com/2014/03/02/lawmakers-call-for-suspension-of-russia-from-g8-swift-action-against-putin/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2014/mar/02/john-kerry-russia-putin-crimea-ukraine|title=Russia G8 status at risk over 'incredible act of aggression' in Crimea, says Kerry|newspaper=The Guardian|date=2 March 2014|location=UK}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nato.int/cps/en/natolive/official_texts_107681.htm|title=North Atlantic Council statement on the situation in Ukraine|website=Nato.int|access-date=3 March 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.assembly.coe.int/nw/xml/News/News-View-EN.asp?newsid=4908&lang=2&cat=17|title=PACE: News|website=Assembly.coe.int|date=22 November 2013|access-date=20 April 2014}}</ref><ref name="Visegrad">{{cite press release|url=http://www.kormany.hu/en/prime-minister-s-office/news/statement-of-the-prime-ministers-of-the-visegrad-countries-on-ukraine|archive-url=https://web.archive.org/web/20140305035324/http://www.kormany.hu/en/prime-minister-s-office/news/statement-of-the-prime-ministers-of-the-visegrad-countries-on-ukraine|archive-date=5 March 2014|location=Hungary|publisher=Prime Minister's Office|title=Statement of the Prime Ministers of the Visegrád Countries on Ukraine}}</ref> چین وویل:«موږ د اوکراین خپلواکي، حاکمیت او ځمکنۍ بشپړتیا ته درناوی لرو». د دغه هېواد یو ویاند د نورو هېوادونو په کورنیو چارو کې د چین د نه لاسوهنې پر باور ټینګار وکړ او د خبرو اترو غوښتنه یې وکړه.<ref name="ibtbacchi1">{{cite news|last=FlorCruz|first=Jaime|title=Russia may find ally in China – albeit a passive one for now|url=http://www.cnn.com/2014/03/05/world/asia/china-russia-ukraine-analysis/|access-date=5 March 2014|publisher=CNN|date=6 March 2014}}</ref><ref name="ibtbacchi2">{{cite news|last=Economy|first=Elizabeth|title=China's Soft 'Nyet' To Russia's Ukraine Intervention|url=https://www.forbes.com/sites/elizabetheconomy/2014/03/05/chinas-soft-nyet-to-russias-ukraine-intervention/|access-date=5 March 2014|newspaper=Forbes|date=6 March 2014}}</ref> هند په سوله ييز ډول، د دغه حالت د حل غوښتنه وکړه. سوریې او وینزویلا دواړو په څرګند ډول د روسیې له پوځي اقدام نه ملاتړ وکړ. سوریايي ولسمشر بشارالاسد وویل چې: هغه «په دوست هېواد اوکراین کې د امنیت او ثبات د ټینګښت» په برخه کې د پوتین له هڅو ملاتړ کوي، ورته مهال وینزویلايي ولسمشر نیکولاس مادرو د اوکراین «ډېره – ملت پاله» (ultra-nationalist) کودتا وغندله. سریلانکا د یانووکویچ ګوښه کول له اساسي قانون سره په ټکر کې وبلل او په کریمه کې یې د روسیې اندېښنې موجه وبللې.<ref>{{Cite news|last=Bhattacherjee|first=Kallol|date=2017-01-27|title=Ukraine lauds India for support over Crimea|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/international/Ukraine-lauds-India-for-support-over-Crimea/article17098891.ece|access-date=2021-06-19|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.euronews.com/2014/03/06/bashar-al-assad-letter-of-support-to-putin/|title=Syria's Assad expresses support to Putin on Ukraine|publisher=euronews|date=18 May 2013}}</ref><ref name="SFGATE">{{cite web|url=http://www.sfgate.com/business/bloomberg/article/Putin-on-Ukraine-Supported-by-5311093.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20140313004027/http://www.sfgate.com/business/bloomberg/article/Putin-on-Ukraine-Supported-by-5311093.php|archive-date=13 March 2014|title=Putin on Ukraine Supported by China-Syria-Venezuela Minority|agency=Bloomberg News|date=12 March 2014|access-date=12 March 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.business-standard.com/article/news-ians/sri-lanka-regrets-removal-of-ukrainian-president-114031300031_1.html|title=Sri Lanka regrets removal of Ukrainian president|date=13 March 2014|work=Business Standard|access-date=24 March 2015}}</ref> د پولنډ لومړي وزیر ډونالډ ټسک د اروپايي ټولنې د انرژي په پالیسي کې د بدلون غوښتنه وکړه، ځکه پر باور یې د روسیې ګازو ته د جرمني اړوندتیا کېدلای شي، اروپا له ګواښونو سره مخا مخ کړي.<ref name="GuardianRussiaMerkel">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2014/mar/13/russia-political-economic-damage-ukraine-merkel|archive-url=https://web.archive.org/web/20140411094020/http://www.theguardian.com/world/2014/mar/13/russia-political-economic-damage-ukraine-merkel|archive-date=11 April 2014|title=Russia risks political and economic damage over Ukraine, says Merkel|work=The Guardian|date=13 March 2014}}</ref> د ۲۰۱۴ ز کال د مارچ په ۱۳ مه نېټه، د جرمني لومړۍ وزیرې انګلا مرکل د روسیې دولت ته خبرداری ورکړ که چېرې د اوکراین په اړه خپل لیدلوري ته بدلون ور نه کړي له امله به یې د روسیې لپاره لوی سیاسي او اقتصادي ګواښ رامنځته شي، په داسې حال چې د جرمني او روسیې ترمنځ اقتصادي اړیکو په پام وړ ډول د هر ډول بندیزونو ګواښ را کم کوه.<ref>{{cite news|last=Bryant|first=Chris|date=27 March 2014|title=German business concerns grow over Russia ties|url=http://www.ft.com/cms/s/0/ccc5cfd8-b449-11e3-bac4-00144feabdc0.html|work=[[Financial Times]]|access-date=27 March 2014|quote=German entities have invested roughly €20bn in Russia and some 6,200 companies – mostly small and medium-sized Mittelstand businesses – are active there. Last year trade between the two countries totalled more than €76bn. ... Russia supplies 35 per cent of German gas and 30 per cent of its oil.}}</ref> وروسته له هغه چې روسیې په رسمي ډول کریمیه له ځان سره یو ځای کړه، یو شمېر له دې اندېښمن و چې کېدای شي ورته چاره په نورو برخو کې هم ترسره کړي. د متحده ایالاتو د ملي امنیت سلاکار تونی بلینکن وویل چې: هغه روسي ځواکونه چې د اوکراین په ختیځو پولو کې راغونډ شوي، کېدای شي، د دغه هېواد ختیځو برخو ته د ننوتو په موخه چمتووالی ونیسي. روسي چارواکو څرګنده کړه چې :روسي ځواکونه به نورو برخو ته دننه نه شي. په اروپا کې د ناټو ځواکونو لوړپوړي قوماندان او د متحده ایالاتو د هوايي ځواکونو جنرال فیلیپ ام. بردلاو خبرداری ورکړ چې: دغه ځواکونه په هغه موقعیت کې دي چې کولای شي، د مولداوی روسي ژب ویونکی، جلاغوښتونکی ولایت ترانس نیستریا ونیسي. د مولداوي ولسشمر نیکولای تیموفتي روسیې ته خبرداری ورکړ چې خپل نړیوال ځایګي ته د زیان رسولو نه د مخنیوي په موخه دغه هڅه و نه کړي.<ref name="Transdniester">{{cite news|last=Freeman|first=Colin|title=Russian troops poised to 'run' into Moldova, Nato commander warns|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/moldova/10717260/Russian-troops-poised-to-run-into-Moldova-Nato-commander-warns.html|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/moldova/10717260/Russian-troops-poised-to-run-into-Moldova-Nato-commander-warns.html|archive-date=11 January 2022|url-access=subscription|url-status=live|access-date=24 March 2014|newspaper=The Telegraph|date=24 March 2014}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite news|url=https://moldova.europalibera.org/a/25301569.html|title=Președintele Nicolae Timofti avertizează Rusia să nu încerce să anexeze regiunea transnistreană|newspaper=Radio Europa Liberă Moldova|date=18 March 2014|language=ro}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.dw.com/ro/chi%C5%9Fin%C4%83ul-vrea-s%C4%83-%C5%9Ftie-unde-se-va-opri-rusia/a-17506283|title=Chișinăul vrea să știe unde se va opri Rusia|first=Vitalie|last=Călugăreanu|newspaper=[[Deutsche Welle]]|date=19 March 2014|language=ro}}</ref> د اپرېل په ۹ مه نېټه، د اروپايي شورا پارلماني اسمبلۍ روسیه د رایې ورکولو له حق محرومه کړه.<ref>{{cite web|author=Rfe/Rl|url=http://www.rferl.org/content/russia-ukraine-pace-/25327665.html|title=PACE Deprives Russia of Voting Rights|publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty|date=10 April 2014|access-date=20 April 2014}}</ref> د اګست په ۱۴ مه، هغه مهال چې ولادمیر پوتین له کریمې څخه لیدنه کوله، له کریمې هاخوا نورې هڅې یې رد کړې. هغه ژمنه وکړه چې په اوکراین کې د نښتو د ختمولو په موخه به له هرې لارې چارې کار واخلي.<ref name="PutinConciliatory">{{cite news|title=Putin talks of peace in annexed Crimea|url=http://www.abc.net.au/news/2014-08-14/vladimir-putin-delivers-speech-in-crimea/5672208|date=14 August 2014|access-date=15 August 2014|publisher=ABC (AU)}}</ref> == سرچینې == 49prb1fqp7mhnm2akw7oy6c21aix97m 0 60041 369257 367497 2026-09-23T06:30:01Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369257 wikitext text/x-wiki سیاسي تاوتریخوالی، هغه تاوتریخوالي ته ویل کېږي چې سیاسي موخو ته د رسېدلو لپاره ترسره کېږي. دا هغه تاوتریخوالی هم تر خپل چتر لاندې راولي چې یو دولت یې د نورو دولتونو په وړاندې (جګړه) کاروي یا کېدای شي هغه تاوتریخوالی تر بحث لاندې راولي چې د غیر دولتي اړخونو یا لوبغاړو په وړاندې (په ځانګړې توګه د پولیسو زور زیاتی یا نسل وژنه) کارول کېږي. کېدای شي د سیاسي هڅونې تاوتریخوالی (بغاوت، بلوا، خیانت یا کودتا) یا هم تر پوښښ لاندې راولي چې د غیر دولتي لوبغاړو له خوا د دولت په وړاندې ترسره کېږي. هغه تاوتریخوالی هم د دې تر بحث لاندې راتلای شي چې د نورو نا دولتي لوبغاړو په وړاندې کارول کېږي. د حکومت له خوا د عملي ګام نه پورته کول ، د بېلګې په توګه د قحطۍ پروړاندې د ګام نه اخستلو یا هم په خپل خاوره کې کې د تشخیص وړ سیاسي ډلو ته د سرچینو د برابرولو څخه ډډه کول، هم د سیاسي تاوتریخوالي د یوې بڼې په توګه ګڼل کېږي. <ref name="Political Stud.">{{cite journal|last1=Bardall|volume=68|oclc=1641383|lccn=2008233815|issn=1467-9248|doi-access=free|doi=10.1177/0032321719881812|pages=916-935|issue=4|publisher=[[SAGE Publications]] on behalf of the [[Political Studies Association]]|first1=Gabrielle|journal=[[Political Studies (journal)|Political Studies]]|title=How is Political Violence Gendered? Disentangling Motives, Forms, and Impacts|date=November 2020|first3=Jennifer M.|last3=Piscopo|first2=Elin|last2=Bjarnegård|s2cid=213536755}}</ref> د دولتي او غیر دولتي لوبغاړو ترمنځ د واک د نه انډول د شتون له امله، سیاسي تاوتریخوالی زیاتره د نا انډوله جګړې بڼه اخلي، چې په کې هېڅ اړخ نه شي کولای په مقابل لوري مستقیم برید وکړي او پر ځای یې د ترهګریزې او چریکي جګړې په تګلارو تکیه کېږي. په دې ډول خوځښتونو کې ډېری ملکي یا بل ډول غیر نظامي موخې تر بریدونو لاندې راځي. ښایي د قومي، مذهبي یا سیاسي ډلو د برخو په توګه، وکړي په کې په ډله ایزه بڼه په نښه شي؛ یا په ټاکل شوې توګه ځانګړي کسان په کې د هغو کړنو له مخې په نښه شي چې د ګواښ په توګه یا د مخالف اړخ سره مرسته کوونکی وګڼل شي. <ref name="Stepanova">{{cite book|last1=Stepanova|first1=Ekaterina|title=Terrorism in asymmetrical conflict : ideological and structural aspects|date=2008|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0199533565|url=https://www.sipri.org/sites/default/files/files/RR/SIPRIRR23.pdf|access-date=18 August 2021}}</ref><ref name="Balcells">{{cite journal|last1=Balcells|first1=Laia|last2=Stanton|first2=Jessica A.|title=Violence Against Civilians During Armed Conflict: Moving Beyond the Macro- and Micro-Level Divide|journal=Annual Review of Political Science|date=11 May 2021|volume=24|issue=1|pages=45–69|doi=10.1146/annurev-polisci-041719-102229|doi-access=free}}</ref> کله ناکله زیاتره ډلې او کسان په دې باور وي چې د دوی سیاسي نظامونه هېڅکله د دوی غوښتنو ته ځواب نه ورکوي، نو له دې امله  دوی په دې اند وي چې تاوتریخوالی نه یوازې د منلو وړ دی، بلکې خپلو سیاسي موخو ته د رسېدو لپاره اړین ګڼل کېږي. همدارنګه، زیاتره حکومتونه په ټوله نړۍ کې په دې باور دي چې په ځینو حالاتو کې دوی د تاوتریخوالي تګلارې ته اړ دی، ترڅو خپل خلک د غاړې اېښودلو لپاره وډار کړي. په نورو حالاتو کې، دولتونه د بهرنیو یرغلونو یا د ځواک له نورو ګواښونو پروړاندې د خپلو خاورو د دفاع لپاره لپاره ځواک کاروي، ترڅو نور حکومتونه مجبورو کړي یا د ځانګړې سیمه تر خپلې ولکې لاندې راولي.  .<ref name="Valentino">{{cite journal|last1=Valentino|first1=Benjamin A.|title=Why We Kill: The Political Science of Political Violence against Civilians|journal=Annual Review of Political Science|date=11 May 2014|volume=17|issue=1|pages=89–103|doi=10.1146/annurev-polisci-082112-141937|doi-access=free}}</ref><ref name="Cohan">{{cite journal|last1=Cohan|first1=John Alan|title=Necessity, Political Violence and Terrorism|journal=Stetson Law Review|date=January 2006|volume=35|issue=3|pages=903–982|url=https://www.stetson.edu/law/lawreview/media/necessity-political-violence-and-terrorism.pdf|access-date=18 August 2021}}</ref> == ډولونه == سیاسي تاوتریخوالی د بڼې، سختیا او عمل له اړخه په پراخه کچه توپیر لري. یو ګډ تنظیم کوونکی چوکاټ په سیاسي علومو کې د تاوتریخوالی ډولونو چې د اړوندو فعالینو له خوا ترسره کېږي، تر بحث لاندې نیسي او هغه دا دي: د غیر دولتي اړخونو ترمنځ تاوتریخوالی، یو اړخیز تاوتریخوالی چې د ملکي وګړو په وړاندې د دولت  له خوا ترسره کېږي او د دولتونو ترمنځ تاوتریخوالی. ستاتیس کالیواس د سیاسي تاوتریخوالي یوولس ډولونه په ګوته کوي: چې د هېودانو تر منځ جګړه، کورنۍ جګړه، ترهګري، سیاسي وژنه، پوځي کودتا، ډله ییز لاریون/بلواګري، نړیوال تاوتریخوالی، سازمان شوي جرمونه،جرمې ډلې یا کارتیلونه، قومي تصفیه، نسل وژنه، او دولتي ځپل دي. <ref>{{Citation|last=Kalyvas|language=en|editor4-last=Kalyvas|editor3-first=Andreas|editor3-last=Gofas|editor2-first=Richard|editor2-last=English|isbn=978-0-19-873291-4|doi=10.1093/oxfordhb/9780198732914.013.1|publisher=Oxford University Press|first=Stathis N.|editor-first=Erica|editor-last=Chenoweth|pages=10–33|work=The Oxford Handbook of Terrorism|url=http://oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780198732914.001.0001/oxfordhb-9780198732914-e-1|date=2019|title=The Landscape of Political Violence|editor4-first=Stathis N.}}</ref> === د نا دولتي اړخونو تر منځ تاوتریخوالی === دا ډول تاوتریخوالی د نا دولتي اړخونو ترمنځ شخړو ته ویل کېږي، پرته له دې چې دولتي امنیتي ځواکونه په جګړه کې ونډه ولوبوي.  <ref name="hsrgroup.org">{{cite book|title=Human security report 2013 : the decline in global violence : evidence, explanation, and contestation|date=2014|publisher=Human Security Research Group, Simon Fraser University|location=Vancouver|isbn=978-0-9917111-1-6|url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/HSRP_Report_2013_140226_Web.pdf|access-date=18 August 2021}}</ref> ==== قومي شخړې ==== قومي شخړې د قومي ډلو تر منځ را منځته کېږي. کله ناکله کېدای شي، یوه ځانګړې قومي ډله، (ښایي په رسمي یا غیر رسمي بڼه)، د دولت ملاتړ ولري (یا برعکس، ښایي یوه ځانګړی قومي ډله د دولت له خوا په نښه شي)، قومي شخړې ښایې، د دوو ډلو ترمنځ پرته د دولت له مستقیمې لاسوهنې یا هڅو ترڅنګ چې د ډلو ترمنځ منځګړیتوب وکړي، را منځ ته شي. === د نا دولتي اړخونو له خوا یو اړخیز تاوتریخوالی === ==== ترهګري ==== ترهګري د غیر دولتي اړخونو له لوري د یو دولت هاخوا، کېدای شي د نورو سیاسي موخو په وړاندې، (د بېلګې په توګه په بیت المقدس کې د همجنس بازانو په نندارتونو د چاقو بریدونه یا د چارلي ایبډو په پېښه کې ډزې)، په لاره واچول شي. له هغه ځایه چې ترهګري داسې یوه تګلاره ده، چې زیاتره د جګړې د کمزوري اړخ له لوري ترې ګټه اخستل کېږي، کېدای شي د دولت او غیر دولتي لوبغاړو ترمنځ د تاوتریخوالي یوه بڼه وګڼل شي. د ترهګرۍ لپاره کوم تعریف نشته، خو د متحده ایالاتو د دفاع وزارت ترهګري داسې تعریفوي: "د سنجش شوي ناقانونه تاوتریخوالي کارول یا د ناقانوني تاوتریخوالی ګواښ چې وېره رامنځته کړي او په عمومي توګه د سیاسي، مذهبي یا ایدیولوژیکي موخو په لټه کې حکومتونه یا ټولنې مجبور یا ووېروي." هغه څه چې باید ترهګري وګڼل شي او یا ونه ګڼل شي، په خپله یوه جنجالي سیاسي پوښتنه ده، ځکه چې دولتونو زیاتره د ترهګرۍ ټاپه په ځانګړې توګه د خپلو دښمنانو د کړنو د شیطاني ښوولو لپاره کارولې ده، په داسې حال کې چې د دولت له خوا منظم "قانوني" تاوتریخوالی پټوي (د بېلګې په توګه: د شمالي آیرلنډ ستونزې، په فيلیپین کې کمونېست بلواګر، د ۲۰۱۴ ز کال د اسرائیلو – غزې جکړې).    <ref>{{cite web|url=https://apps.usfa.fema.gov/thesaurus/main/termDetail?id=2427&letter=K|title=Terrorism|website=U.S. Fire Administration|date=21 August 2020|access-date=August 17, 2021|خونديځ نېټه=18 August 2021|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20210818211224/https://apps.usfa.fema.gov/thesaurus/main/termDetail?id=2427&letter=K|url-status=dead|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210818211224/https://apps.usfa.fema.gov/thesaurus/main/termDetail?id=2427&letter=K|archive-url=https://web.archive.org/web/20210818211224/https://apps.usfa.fema.gov/thesaurus/main/termDetail?id=2427&letter=K}}</ref><ref name="Schmid">{{cite book|last1=Schmid|first1=Alex Peter|last2=Jongman|first2=A. J.|title=Political terrorism : a new guide to actors, authors, concepts, data bases, theories, and literature|url=https://archive.org/details/politicalterrori0000schm_j5i7|date=2005|publisher=Transaction Publishers|location=New Brunswick, NJ|isbn=9781412804691|edition=Reprint, revised}}</ref> === د دولت له خوا یو اړخیز تاوتریخوالی === د یوې منظمې وسله والې ډلې له لوري، که هغه دولتي یا غیر دولتي ډلې وي، د زور کارول چې په پایله کې یې ملکي وګړو ته مرګ ژوبله واوړي، یو اړخیز تاوتریخوالی ګڼل کېږي. د بشري امنیت راپور د پروژې پر بنسټ، د یو اړخیز تاوتریخوالي خوځښت په هغه وخت کې ثبت کېږي چې د یوې ډلې له خوا د ملکي وګړو په وړاندې د تاوتریخوالي له امله په یوه کال کې لږ تر لږه ۲۵ مړینې ثبت شي.  <ref name="hsrgroup.org" /> ==== نسل وژنه ==== نسل وژنه، د سیاسي تاوتریخوالي یوه بله بڼه ده. نسل وژنه په ټولیزه توګه "د یوې قومي، نژادي، مذهبي، یا ولسي ډلې، که په بشپړه بڼه وي یا د یوې برخې په بڼه وي، د قصدي او منظمې محوې په توګه تعریف شوې ده "، که څه هم هغه څه چې د نسل وژنې د شرایطو لپاره اړینه "برخه" جوړوي، د حقوق پوهانو له خوا د پراخو بحثونو موضوع ده. په هغو هېوادونو کې چې نسل وژنه ترسره کېږي، زیاتره د دې هېوادونو د حکومتونو له ښکاره یا پټ ملاتړ سره مل وي. هولوکاست د نسل وژنې تر ټولو لویه تاریخي بېلګه ده.  <ref name="Funk">{{cite book|author-last=Funk|author-first=T. Marcus|title=Victims' Rights and Advocacy at the International Criminal Court|publisher=Oxford University Press|location=Oxford, England|year=2010|isbn=978-0-19-973747-5|url=https://global.oup.com/academic/product/victims-rights-and-advocacy-at-the-international-criminal-court-9780199941469}}</ref><ref name="What is Genocide">[http://efchr.mcgill.ca/WhatIsGenocide_en.php?menu=2 What is Genocide?] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070505161753/http://efchr.mcgill.ca/WhatIsGenocide_en.php?menu=2|date=2007-05-05}} McGill Faculty of Law ([[McGill University]])</ref> ==== شکنجه ==== شکنجه هغه کړنې ته ویل کېږي چې په یو کس باندې د سزا، غچ، جبري معلوماتو یا اعتراف لپاره سخت دردونه (که فزیکي وی یا هم رواني وي) وتپل شي، یا په ساده ډول یوې ظالمي کړنې په توګه وکارول شي. په ۲۱مه پېړۍ کې شکنجه په نړیوالو قوانینو او د ډېرو هېوادونو په کورنیو قوانینو کې منع شوې ده. دا کړنه د بشري حقونو سرغړونه ګڼل کېږي او د ملګرو ملتونو د بشري حقونو د اعلامیې د پنځمې مادې له مخې د منلو وړ نه ده. د جنیوا په د درېیم کنوانسیون او د جینوا په څلورم کنوانسیون کې لاسلیک کوونکو په رسمي توګه هوکړه کړې چې په وسله والو شخړو کې به بندیان نه شکنجه کوي. د شکنجې په اړه د ولسي او نړیوال قانوني ممانعت له هغې اجماع څخه ترلاسه کېږي چې شکنجه او ورته ناوړه چلند غیر اخلاقي او همدارنګه غیر منطقي ګڼل کېږي. په نړیوالو کنوانسیونونو سربېره، لا هم شکنجې کارول کېږي، لکه په ۲۰۰۴ ز کال ابو غریب د زندان شکنجه او د متحده ایالاتو د اردو د نظامي پولیسو د پرسونل له خوا د بندیانو څخه ناوړه ګټه اخیستنه. بنسټونه لکه د بښنې نړیوال بنسټ او د شکنجې د قربانیانو لپاره د بیا رغولو نړیواله شورا د بشري حقونو سرغړونې څاري او د نړۍ په زیاتره سیمو کې د دولتونو له خوا د بشري شکنجې د پراخو سرغړونو راپور ورکوي. د بښنې د نړیوال بنسټ د اټکل له مخې: اوس مهال لږ تر لږه ۸۱ حکومتونه شکنجه ترسره کوي، چې ځینې یې حتې په ښکاره ډول دي.  <ref>{{Cite web|publisher=[[Amnesty International]]|url=https://www.amnesty.org/en/library/info/ACT40/014/2005/en|title=Torture and Ill-Treatment in the 'War on Terror'|date=2005-11-01|access-date=2008-10-22}}</ref><ref>[[Amnesty International]] [http://web.amnesty.org/library/index/engPOL100012005 Report 2005] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050601024732/http://web.amnesty.org/library/index/engPOL100012005|date=2005-06-01}} [https://web.archive.org/web/20070317170847/http://web.amnesty.org/report2006/2af-summary-eng Report 2006]</ref><ref name="Amnesty08">{{Cite web|publisher=[[Amnesty International]]|url=http://thereport.amnesty.org/eng/report-08-at-a-glance|title=Report 08: At a Glance|year=2008|access-date=2008-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20080708202906/http://thereport.amnesty.org/eng/report-08-at-a-glance|archive-date=July 8, 2008}}</ref> ==== د مرګ سزا ==== د مرګ سزا د دولت له خوا د یوه جرم لپاره یوه کس ته د اعدام سزا ده. په دې کې له قانون څخه پورته وژنه، چې د دولتي چارواکو له خوا د کوم قضايي یا قانوني بهیر له تصویب پرته د یوه کس وژنه ده، تر بحت لاندې نه راځي. د هېوادونو په کچه د مرګ د سزا کارول توپیر لري، د بښنې نړیوال سازمان پر بنسټ، ۵۸ هېوادونه لاهم په فعاله توګه د مرګ سزا کاروي او په ۲۰۱۰ ز کال کې په ۲۳ هېوادونو کې د مرګ سزا پلې شوې او ۶۷ هېوادونو د مرګ د سزا حکمونه صادر کړي دی. د سر پرې کول، برق ورکول، ځړول، وژونکي پیچکاري تطبیق کول او ډزو وژل، په ۲۰۱۰ ز کال کې د مرګ د سزا له تګلارو وې. <ref>{{cite web|title=The Death Penalty in 2010|url=https://www.amnesty.org/en/death-penalty/death-sentences-and-executions-in-2010|publisher=Amnesty International|access-date=22 November 2011}}</ref> ==== قحطي ==== قحطي کېدای شي، د سرچینو د بندولو، اطاعت ته د مجبورولو، یا له یوې سیمې د سرکشو او بې باوره خلکو د شړلو لپاره پیل او په لاره واچول شي.  <ref>{{cite web|url=https://www.vice.com/read/starvation-is-being-used-as-a-weapon-of-war-in-syria|title=Famine Is Being Used as a Weapon of War in Syria|work=VICE|access-date=20 April 2016|date=2014-01-30|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304082916/http://www.vice.com/read/starvation-is-being-used-as-a-weapon-of-war-in-syria|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2002/nov/10/zimbabwe.famine|title=Famine becomes Mugabe weapon|author=Peter Beaumont|newspaper=the Guardian|access-date=20 April 2016|date=2002-11-10}}</ref><ref>Rana Mitter (2013). ''China's War with Japan, 1937–1945: The Struggle for Survival''. London: Allen Lane. p. 268.</ref> ==== د پولیسو وحشت ==== د پولیسو وحشت، د سیاسي تاوتریخوالي بله بڼه ده. دا ډول تاوتریخوالی په عمومي توګه د توندلاري  ځواک له اصطلاح سره ورته دی. د پولیسو زورزیاتی د مدني حقونو د سرغړونې په توګه تعریف کېږي چې هغه وخت رامنځ ته کېږي چې یو پولیس افسر د ملکي خلکو پروړاندې له اړتیا څخه پورته له توندلاري ځواک څخه کار واخلي." د پولیسو وحشت او د توند ځواک کارول په ټوله نړۍ کې شته او د ۲۰۱۰ ز کال په اوږدو کې یوازې په متحده ایالاتو کې، د پولیسو د ناوړه چلند ۴۸۶۱ پېښې ثبت شوې دي چې په کې ۶۸۲۶ تنه قربانیان او ۲۴۷ تنو ته مرګ ژوبله اوښتې ده. <ref>{{cite web|url=http://www.injusticeeverywhere.com/?p=4053|title=2010 NPMSRP Police Misconduct Statistical Report -Draft- - PoliceMisconduct.net}}</ref><ref>{{cite web|url=http://definitions.uslegal.com/p/police-brutality/|title=Police Brutality Law & Legal Definitions|publisher=uslegal.com|access-date=2011-11-20}}</ref><ref>Chevigny, P. (2008). "Police Brutality", In Encyclopedia of Violence, Peace and Conflict. oxford: Elsevier Science and Technology, 2008.</ref> === د دولتي او غیر دولتي اړخونو تر منځ تاوتریخوالی === په دې ډول تاوتریخوالي کې لږ تر لږه د جګړې له ښکېلو اړخونو څخه یو دولت دی. <ref name="hsrgroup.org2">{{cite book|title=Human security report 2013 : the decline in global violence : evidence, explanation, and contestation|date=2014|publisher=Human Security Research Group, Simon Fraser University|location=Vancouver|isbn=978-0-9917111-1-6|url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/HSRP_Report_2013_140226_Web.pdf|access-date=18 August 2021}}</ref> ==== بلواګري ==== ==== اړودوړ(اړودوړ ) ==== اړودوړ د خلکو د یوې ډلې له خوا د تاوتریخوالي ډکې ګډوډۍ ته ویل کېږي چې د ناوړو کړنو یا بې عدالتیو پروړاندې د نیوکو لپاره په لاره اچول کېږي. دا ډول تاوتریخوالی کېدای شي، د بې وزلۍ او نابرابرۍ څخه نیولې تر بېکارۍ او دولت له خوا تر ظلم پورې موضوعات تر پوښښ لاندې راولي. دا ډول تاوتریخوالی کېدای شي په بېلابېلو بڼو را څرګند شي، خو په عمومي ډول د ملکیتونو او شتمنیو د ورانکاریو په بڼه وي. د اړودوړ ځانګړتیا دا ده چې د وړاندوینې وړ نه دي او برخه اخیستونکي په کې مشخص هویت نه لري. دا دواړه ځانګړتیاوې د ګډون کوونکو په پېژندلو کې چارواکې له ستونزو سر مخامخ کوي. <ref>Wada, George, and James C. Davies. "Riots and Rioters". The Western Political Quarterly 10.4 (1957): 864–874. Web...</ref> اړودوړ، په بېلابېلو بڼو کې تر شننې لاندې نیول شوی، خو په دې وروستیو کې د نا هیلۍ - غوصې ماډل تیوري په شرایطو کې، دا څرګنېږي چې په زیاتره اړودوړونو کې غوصه د ګډونوالو د ژوند د یوه ځانګړي اړخ د ناهیلیو مستقیمه پایله دي. پراخ او اوږده اړودوړونه کېدای شي، د بلوا یا انقلاب لامل شي. په دې ځای کې د اړودوړ یو شمېر ډولونه شته، خو اړودوړ دې ډولونو ته محدود نه دی چې د پولیسو اړودوړ، نژادي اړودوړ، د زندان اړودوړ او د ورزش اړودوړ دي   ==== انقلاب ==== په سیاسي علومو کې، انقلاب په سیاسي ځواک او سیاسي بنسټونو کې یو بنسټیز او یوڅه ناڅاپي بدلون ته ویل کېږي، چې هغه وخت رامنځ ته کېږي چې ولس د دولت په وړاندې، په ځانګړي ډول د ظلم (سیاسي، ټولنیز، اقتصادي) یا سیاسي بې کفایتۍ له امله، پاڅون وکړي.<ref>''The New Fontana Dictionary of Modern Thought'' Third Edition (1999), Allan Bullock and Stephen Trombley, Eds. pp. 754–46</ref> په انقلاب کې سیاسي تاوتریخوالی زیاتره معمول دی. د سیاسي تاوتریخوالی ډېری د انقلابي موخو د لاس ته راوړلو لپاره او د کورني کرکېچ په ترڅ کې د روان حالت د ګواښ لپاره کارول کېږي. سیاسي تاوتریخوالی بېلابېلې موخې لري، لکه: د یوې ډلې درېځ پیاوړی کول، یا د مخالف لوري کمزوری کول.  <ref name="Buchanan">{{cite book|editor-last1=Zalta|editor-first1=Edward N.|author-last=Buchanan|author-first=Allen|chapter=Revolution|edition=Fall 2017|date=2017|url=https://plato.stanford.edu/entries/revolution/|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|access-date=18 August 2021|quote="This spiral of strategic violence is not merely a theoretical possibility: some of the leading empirical work on revolutions indicates that it is typical of the revolutionary environment."}}</ref><ref>{{Cite journal|url=https://www.jstor.org/stable/425230|jstor=425230|title=Rebellion, Violence and Revolution: A Rational Choice Perspective|last1=Weede|first1=Erich|last2=Muller|first2=Edward N.|journal=Journal of Peace Research|year=1998|volume=35|issue=1|pages=43–59|doi=10.1177/0022343398035001004|s2cid=145655409}}</ref> ==== کورنۍ جګړه ==== کورنۍ جګړه چې د هېوادنۍ جګړې په نامه هم یادېږي، هغې جګړې ته ویل کېږي چې په یوه دولت یا یو هېواد کې د سازمان شویو ډلو تر منځ پیل شي. کله ناکله دا جګړه د هغو دوو هېوادونو ترمنځ هم ترسره کېږي چې د یوه پخوانی متحد دولت له تجزیې څخه رامنځ ته شوي وي. په دې شخړو کې زیاتره یوه داسې ډله ګډون لري چې غواړي د یوې سیمې کنټرول ترلاسه کړي یا له حکومت څخه ناخوښه وي. په دې کې په عمومي توګه د موجوده واک راپرځول یا لږترلږه د هغه د ځینو سیاستونو د بدلولو هیله شته دي. په زیاتره حالاتو کې، ښایي یو بهرنی ځواک د یوه اړخ په استازیتوب په داسې حال کې منځګړيتوب وکړي چې ګډه ایډیالوژي ولري یا د خپلو مخالفینو تګلاره اوموخې وغندي. ==== د بلواګرۍ ضد ګامونه ==== د بلواګرۍ ضد ګامونه، د سیاسي تاوتریخوالي بله بڼه ده، چې داسې ګامونه تر پوښښ لاندې راولي چې رسمي حکومت یې د هغه بلواګرۍ د مخنیوي یا ځپلو لپاره ترسره کوي چې پر وړاندې یې را پورته شوې وي. د بلواګرۍ ضد ګامونو په اړه بېلابېل نظریات، تیورۍ او تاکتیکونه شته چې موخه یې د دولت د واک ساتل او د بلواګرو د واک کمول یا له منځه وړل دي. له هغه ځایه چې ښایي دا ستونزمنه یا ناشونې وي چې د یوه بلواګر، د هغه د ملاتړی چې غیر نظامي وي او په بشپړه توګه د ناښکېله خلکو تر منځ توپیر وشي، د بلواګرۍ ضد ګامونه ډېری پېچلې، نسبي او په ځینو حالاتو کې د بلواګرو او غیر نظامي ملاتړو پر وړاندې توپیر لري. د بلوا ضد عملیات د جګړې، نیواک او وسله والو اړودوړونو په وخت کې په عام ډول را منځ ته کېږي.  <ref>An ''insurgency'' is a [[rebellion]] against a constituted authority (for example an authority recognized as such by the [[United Nations]]) when those taking part in the rebellion are not recognized as [[Belligerent|belligerents]] ([[Oxford English Dictionary]] second edition 1989 "insurgent B. n. One who rises in revolt against constituted authority; a rebel who is not recognized as a belligerent.")</ref> ==== ټاکنیز تاوتریخوالی ==== ټاکنیز تاوتریخوالی زور، ګواښ، یا د فزیکي زیان هر ډول هغو کړنو یا ګواښونو ته ویل کېږي چې ټاکنیز بهیر اغېزمن کړي او یا د ټاکنیزو سیالیو په ترڅ کې رامنځ ته شي. دا ډول تاوتریخوالی د ټاکنو د پایلو د اغېزمن کولو، د رایو د بهیر ځنډولو، ګډوډۍ یا له مسیر څخه د ټاکنو د اېستلو او یا د ټاکنو د پایلو پر ضد لاریونونه او یا د ټاکنو د پایلو پر ضد د اړودوړ ځپل تر پوښښ لاندې راولي.  ټاکنیز تاوتریخوالی د ټاکنو په پایلو د اغېز لپاره هغه وخت کارول کېږي چې ګوندونه ونه شي کولای، یوازې د درغلیو له لارې ټاکنې وګټي او یا چې نوماندان د درغلیو په جاسوسانو بارو ونه شي کولای، چې د دوی لپاره په پر له پسې توګه درغلۍ ترسره کړي، ځکه چې درغلۍ پټې ترسره کېږي، خو تاوتریخوالی ښکاره بڼه لري.  <ref>UNDP. 2009. “Elections and Conflict Prevention: A Guide to Analysis, Planning and Programming,”p. 4.</ref><ref>{{Cite journal|last1=Fjelde|first1=Hanne|last2=Höglund|first2=Kristine|date=2021|title=Introducing the Deadly Electoral Conflict Dataset (DECO)|journal=Journal of Conflict Resolution|language=en|doi=10.1177/00220027211021620|issn=0022-0027|doi-access=free}}</ref><ref>Emile M. Hafner-Burton and Susan D. Hyde and Ryan S. Jablonski. 2014. “Why Do Governments Resort to Election Violence.” ''British Journal of Political Science''. 44(1): 149-179; Fjelde, Hanne and Kristine Hoglund. 2016. “Electoral Institutions and Electoral Violence in Sub-Saharan Africa.” ''British Journal of Political Science'' 46(2):297–320; Princeton University Press.</ref><ref>Dawn Brancati and Elizabeth M. Penn. “Stealing an Election: Violence or Fraud?” Paper Presented at the Annual Political Science Conference, Virtual Event, September 10–13, 2020.</ref> === د هېوادونو تر منځ جګړه === جګړه یو منظم، وسله وال او پر له پسې نښته ده چې د دولتونو، ملتونو، یا نورو اړخونو تر منځ ترسره کېږي چې توند یرغل، ټولنیزه ګډوډي او معمولاً لوړه مړینه یې له ځانګړتیا وو څخه دي. جګړه د سیاسي ټولنو تر منځ د یوې حقیقي، قصدي او پراخې وسله والې نښتې په توګه پېژندل کېږي او له همدې امله د سیاسي تاوتریخوالي د یوې بڼې په توګه تعریف شوې ده. د مړینې د کچې پر بنسټ، له لسو ډېرو زیان اړوونکو جګړو څخه دری په تېره پیړۍ کې را منځ ته شوې دي: د دویمې نړیوالې جګړې د مړینې کچه، له ۶۰ میلیونو وګړو لوړه اټکل شوې ده چې د نورو ټولو جګړو په پرتله یې ځاني زیانونه لوړ دي. داسې ویل کېږي چې: د ۱۹۸۵ او ۱۹۹۴ ز کلونو ترمنځ هر کال ۳۷۸۰۰۰ کسان د جګړو له امله خپل ژوند له لاسه ورکوي. <ref name="AHD">{{cite web|url=http://www.thefreedictionary.com/War|title=American Heritage Dictionary: War|publisher=Thefreedictionary.com|access-date=2011-01-24}}</ref><ref name="MWD">{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/war|title=Merriam Webster's Dictionary: War|publisher=Merriam-webster.com|date=2010-08-13|access-date=2011-01-24}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Obermeyer Z, Murray CJ, Gakidou E|title=Fifty years of violent war deaths from Vietnam to Bosnia: analysis of data from the world health survey programme|journal=BMJ|volume=336|issue=7659|pages=1482–6|date=June 2008|pmid=18566045|pmc=2440905|doi=10.1136/bmj.a137}}</ref><ref name="Lazar">{{cite book|editor-last1=Zalta|editor-first1=Edward N.|author-last=Lazar|author-first=Seth|chapter=War|edition=Spring 2020|date=2020|url=https://plato.stanford.edu/entries/war/|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|access-date=18 August 2021}}</ref> == سرچینې == ji2ajd2yk31kdlwuas9aikhi5hnrvp6 0 60046 369206 356418 2026-09-23T03:48:02Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369206 wikitext text/x-wiki د متحده ایالاتو پوځي تاریخ له دوو پېړیو زیات مهال ته اړوندېږي. د دغو کلونو په اوږدو کې، د متحده ایالاتو نوي رامنځته شوی هېواد له لویې بریتانیا څخه د خپلواکۍ له جګړې څخه (۱۷۷۵-۱۷۸۳ ز کال)، د امریکا د کورنۍ جګړې (۱۸۶۱-۱۸۶۵ ز کال) پر مهال او وروسته له متفقینو سره په دویمې نړیواله جګړه (۱۹۴۱-۱۹۴۵ ز کال) کې په همکاري کولو وده وکړه؛ چې د شملې پېړۍ څخه تر نن مهاله پورې یې د نړۍ د زبرځواک موقعیت خپل کړی.<ref>John Whiteclay Chambers, ed., ''The Oxford Guide to American Military History'' (1999)</ref> په ۱۷۷۵ ز کال کې، د متحده ایالاتو قاره یي کانګرس، قاره یي پوځ، قاره یي سمندري ځواک او قاره یي وسله وال ځواک تاسیس کړ او جورج واشنګټن یې د هغو قوماندان وټاکه. دغه نوي تاسیس شوي پوځ، له فرانسوي سرتېرو او پوځي بېړۍ چلوونکو سره اوږه په اوږه جګړه وکړه او په دغه جګړه کې یې بریتانویانو ته ماتې ورکړه. هغه بریا چې د پاریس د هوکړې له مخې د دغه هېواد د خپلواکۍ لامل وګرځېده.  په ۱۷۸۹ ز کال کې نوي اساسي قانون ولسمشر د اعلی سرقوماندان په توګه معرفي کړ او کانګرس ته یې واک ورکړ چې، مالیات وضع کړي، قوانین جوړ کړي او د جګړې اعلان وکړي.<ref>Jeremy Black, ''America as a Military Power: From the American Revolution to the Civil War'' (2002)</ref> له ۲۰۲۱ ز کال راهیسې د متحده ایالاتو په وسله والو ځواکونو کې، د دفاع وزارت تر قوماندې لاندې پوځ، سمندري وسله وال ځواکونه، سمندري پوځ، هوايي ځواک او فضايي ځواک او د کورني امنیت د وزارت تر قوماندې لاندې ساحلي ګارد شاملېږي. د متحده ایالاتو ولسمشر د پوځ اعلی سرقوماندان دی او خپل واکونه د دفاع وزیر او د پوځ د لوی درستیز له لوري چې په پوځي عملیاتو څارنه کوي؛ پلي کوي. د هر ایالت والیان د محدودو موخو لپاره د خپل ایالت د ځواکونو او د ملي هوايي ګارد واحدونه تر کنټرول لاندې لري. ولسمشر دا واک لري، چې د ملي ګارد ټول واحدونه فدرال کړي او د دفاع وزرات تر انحصاري کنټرول لاندې یې راولي.<ref>Fred Anderson, ed. ''The Oxford Companion to American Military History'' (2000)</ref> == استعماري جګړې (۱۶۲۰- ۱۷۷۴ ز کال) == د متحده ایالاتو د پوځ پیل(رامنځته کېدل) په پوله ییزو سیمو کې هغو ملکي وګړو ته اړوند دی، چې د ښکار او اساسي بقا په موخه په دښتو کې وسله وال وو. دوی د کوچنیو ملیشو ډلو په توګه د کوچنیو پوځي عملیاتو لپاره تر ډېره د اصلي امریکايي قبیلو او د ګاونډیو اروپایي مستعمراتو د کوچنیو پوځي ډلو د احتمالي بریدونو پر وړاندې تنظیم کېدل. هغو د هر ډول جدي عملیاتو لپاره د بریتانیا په منظم سمندري ځواک او پوځ تکیه لرله.<ref>Spencer C. Tucker, James Arnold, and Roberta Wiener eds. ''The Encyclopedia of North American Colonial Conflicts to 1775: A Political, Social, and Military History'' (2008) [https://www.amazon.com/dp/185109752X/ excerpt and text search]</ref> د دوی د استوګنې له سیمو څخه بهر په لویو پوځي عملیاتو کې له دغو ملیشو ډلو څخه د پوځي ځواک په توګه کار نه اخیستل کېده. پر ځای به یې مستعمراتو د رضا کاره جنګیالیو (پیسې به ورکول کېدې) غوښتنه کوله، چې ډېری به یې د دغو ملیشو ډلو غړي وو.<ref>James Titus, ''The Old Dominion at War: Society, Politics and Warfare in Late Colonial Virginia'' (1991)</ref> په شمالي امریکا کې د بریتانیا د استعمار په لومړیو کلونو کې په دیارلسو مستعمرو کې پوځي فعالیتونه چې د متحده ایالاتو د رامنځته کېدو لامل وګرځېدل، په ۱۶۳۷ ز کال کې د پیکوت جګړې، په ۱۶۷۵ ز کال کې د کېنګ فیلیپ جګړې، په ۱۷۱۵ ز کال کې د یاماسي جګړې او په ۱۷۲۲ ز کال کې د پادرریل جګړې (Father Rale's War) په څېر د بومي امریکایانو د شخړو پایله وه.<ref>Fred Anderson, ''The War That Made America: A Short History of the French and Indian War'' (2006)</ref> == لومړۍ نړیواله جګړه (۱۹۱۸-۱۹۱۷ز) == هغه مهال چې د ۱۹۱۴ ز کال په اګست میاشت کې لومړۍ نړیواله جګړه پیل شوه، متحده ایالاتو د جګړې په پیل کې لېوالتیا لرله، څو بې پلوه پاتې شي. په ورته مهال یې په داسې حال کې چې بېړیو به یې بریتانیا ته خواړه او خام توکي لېږدول، د یو بې پلوه لوري په توګه یې د [[المان|آلمان]] د سمندریزو ځواکونو له برید څخه د خوندیتوب اړوند په خپل حق ټینګار کاوه. په ۱۹۱۷ ز کال کې جرمنیانو د سمندري پوځي بېړیو بریدونه په داسې حال کې بېرته پیل کړل، چې پوهېدل په جګړه کې به د امریکا د ښکېل کېدو لامل وګرځي. هغه مهال چې د ۱۹۱۷ ز کال د اپرېل په لومړیو کې متحده ایالاتو د جګړې اعلان وکړ، د متحده ایالاتو ځواکونه د اروپايي معیارونو له مخې لا په ډېر شاته پاتې حال کې و (ډېری سرتېري یې هم د اجباري خدمت له مخې و) او د دوی بسیج لږ تر لږه یو کال وخت غوښت. په ورته مهال متحده ایالاتو د بریتانیا او فرانسې لپاره د مالي منابعو برابرولو ته دوام ورکړ او د سولې د مهال لپاره یې په لومړنۍ مسوده کار پیل کړ. صنعتي خوځښت له تمې څخه زیات مهال ونیو، له همدې امله ځواکونه له تجهیزاتو پرته [[اروپا]] ته ولېږل شول او د هغو د سمبالښت په موخه په بریتانیا او فرانسې باندې تکیه وشوه.<ref>Kendrick A. Clements, "Woodrow Wilson and World War I," ''Presidential Studies Quarterly'' 34:1 (2004). pp 62+. [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5006516101 online edition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120525055014/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5006516101 |date=2012-05-25 }}</ref><ref>Anne Venzon, ed., ''The United States in the First World War: An Encyclopedia'' (1995)</ref> د ۱۹۱۸ ز کال تر اوړي پورې یو میلیون امریکايي سرتېري په اروپا کې و چې په لویدیځه جبهه کې د جنران جان پرشینګ تر قوماندې لاندې یې جګړه کوله او هره ورځ به ۱۰۰۰۰ نور نوي سرتېري ورته رسېدل. په پسرلنیو بریدونو کې د جرمني د پوځ په ماتې سره د مقابل لوري انساني زېرمې تشې شوې او و یې نه شو کولای، نوي بریدونه ترسره کړي. د جرمني د سترواکۍ سمندریزو ځواکونو او داخلي جبهې بغاوت وکړ، نوي جرمني حکومت د مشروطې تسلیمۍ اړوند اوربند اعلان کړ، چې له امله یې د ۱۹۱۸ ز کال د نومبر په ۱۱ مه نېټه په لویدیځه جبهه کې جګړه پای ته ورسېده.<ref>Edward M. Coffman, ''The War to End All Wars: The American Military Experience in World War I'' (1998)</ref> == دویمه نړیواله جګړه (۱۹۴۱- ۱۹۴۵ ز کال) == دویمه نړیواله جګړه د تر ټولې لویې بریا په توګه د دغه هېواد په روحیه کې ځای لري، هغه جګړه چې په کې د متحده ایالاتو پوځي پرسونل په مکرر ډول د «لوی نسل» په توګه یاد شوی. له ۱۶ میلیونو څخه زیاتو امریکایانو (د ټولو وګړو نږدې ۱۱ سلنه برخه) په دغه جګړه کې ونډه لرله او څه باندې ۴۰۰۰۰۰ په کې ووژل شول. متحده ایالات او شوروي اتحاد، د دوو زبرځواکونو په توګه راڅرګند شول، په داسې حال کې چې د شوري اتحاد پر خلاف متحده ایالات د جګړې له ویجاړیو څخه خوندي پاتې و. د دویمې نړیوالې جګړې پر مهال او وروسته له هغې، متحده ایالاتو او بریتانیا په مخ پر زیاتېدونکي ډول دفاعي او استخباراتي اړیکې رامنځته کړې. <ref>{{cite web|url=http://www.ww2australia.gov.au/allin/yanksdownunder.html|title=All in – 'over-sexed, over-paid and over here'|access-date=2 March 2008|work=Australia's War 1939–1945|archive-url=https://web.archive.org/web/20080303023701/http://www.ww2australia.gov.au/allin/yanksdownunder.html|archive-date=3 March 2008|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.history.navy.mil/branches/teach/pearl/aftermath/facts.htm|title=Fact Sheet: Pearl Harbor|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|website=Naval History & Heritage Command|publisher=United States Navy|access-date=13 September 2014|archive-date=12 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812193355/http://www.history.navy.mil/branches/teach/pearl/aftermath/facts.htm|url-status=dead}}{{cite web|url=http://www.nationalww2museum.org/assets/pdfs/pearl-harbor-fact-sheet-1.pdf|title=Remembering Pearl Harbor|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|website=.nationalww2museum.org|publisher=The National WWII Museum|access-date=13 September 2014}}{{cite book|last=Shaw|first=Daron R.|date=15 September 2008|title=The Race to 270: The Electoral College and the Campaign Strategies of 2000 and 2004|url=https://books.google.com/books?id=sLvRgrMK2TEC&pg=PA162|publisher=University of Chicago Press|page=162|isbn=9780226751368}}</ref><ref>Statistical and accounting branch office of the adjutant general p. 76</ref> == له ترهګرۍ سره جګړه (۲۰۰۱ ز کال- تر اوسه) == د ترهګرۍ پر وړاندې جګړه، د نړیوالو ترهګریزو ډلو (د القاعده په ګډون تر ډېره د اسلامي سخت درېځه ترهګرو ډلو) پر وړاندې د ګڼ شمېر هېوادونو د حکومتونو (په ځانګړې توګه د متحده ایالاتو او د هغو د اصلي متحدینو) نړیواله هڅه وه، څو ډاډ ترلاسه کړي چې د متحده ایالاتو یو شمېر د پام وړ هېوادونه او د هغو نور متحدین د یاغي هېوادونو په توګه له ترهګریزو کړنو نور ملاتړ ترسره نه کړي. دغه جګړه په لومړي سر کې په متحده ایالاتو باندې د سپټمبر د یوولسمې بریدونو په غبرګون کې پیل شوه. === افغانستان === په افغانستان باندې په برید سره (د افغانستان د اوږد مهالې آزادۍ عملیات) په دغه هېواد کې د طالبانو د حکومت نسکورول او د القاعده د روزنیزو کمپونو له منځه وړل، د ترهګرۍ پر وړاندې د جګړې د پیل او د هغو پر وړاندې د بېلابېلو لاروچارو څرګندونکی و.<ref>Christopher N. Koontz, [http://www.history.army.mil/html/books/enduring_voices/index.html ''Enduring Voices: Oral Histories of the U.S. Army Experience in Afghanistan, 2003–2005'' (2008) online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101108080449/http://www.history.army.mil/html/books/enduring_voices/index.html |date=2010-11-08 }}</ref> د ۲۰۲۰ ز کال د فبروري په ۲۹ مه نېټه، متحده ایالاتو او طالبانو د سولې یو مشروط هوکړه لیک په [[دوحه]] کې لاسلیک کړ، چې له مخې یې باید امریکايي ځواکونه په ۱۴ میاشتو کې له دغه هېواده ووځي. همدارنګه طالبانو هوکړه وکړه چې اجازه به نه ورکوي چې د دوی د ډلې غړي او یا هم د القاعده په ګډون د نورو ترهګرو ډلو غړي د افغانستان له خاورې څخه د متحده ایالاتو او د هغو د متحدینو پر وړاندې ګواښ رامنځته کړي. د افغانستان اسلامي جمهوري دولت د دغې هوکړې برخه نه و. وروسته له هغه چې جوبایډن د متحده ایالاتو ولسمشر شو، هغه له افغانستان څخه د خپلو ځواکونو د وتلو مهال له اپرېل څخه د اګست ۳۱ مې نېټې ته رامخکې کړ. طالبانو افغان وسله وال ځواکونه پر شا کړل او د ۲۰۲۱ ز کال کې د اګست په ۱۵ نېټه کابل سقوط وکړ.<ref>{{cite news|url=https://www.nbcnews.com/news/world/taliban-sign-landmark-agreement-bid-end-america-s-longest-war-n1145166|title=U.S.-Taliban sign landmark agreement in bid to end America's longest war|date=29 February 2020|work=NBC News|access-date=15 August 2021}}</ref><ref name="proposedwithdrawal">{{cite news|last1=Dadouch|first1=Sarah|last2=George|first2=Susannah|last3=Lamothe|first3=Dan|title=U.S. signs peace deal with Taliban agreeing to full withdrawal of American troops from Afghanistan|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/afghanistan-us-taliban-peace-deal-signing/2020/02/29/b952fb04-5a67-11ea-8efd-0f904bdd8057_story.html|access-date=1 March 2020|work=[[The Washington Post]]|date=29 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200301051555/https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/afghanistan-us-taliban-peace-deal-signing/2020/02/29/b952fb04-5a67-11ea-8efd-0f904bdd8057_story.html|archive-date=1 March 2020|url-status=live}}</ref><ref name="nprreject">{{cite news|url=https://www.npr.org/2020/03/01/810949474/afghan-president-rejects-timeline-for-prisoner-swap-proposed-in-us-taliban-peace|title=Afghan President Rejects Timeline For Prisoner Swap Proposed In US-Taliban Peace Deal|first=Cat|last=Schuknecht|publisher=NPR|date=1 March 2020|access-date=1 March 2020}}</ref><ref name=":9">{{Cite web|last1=Miller|first1=Zeke|last2=Madhani|first2=Aamer|date=2021-07-08|title='Overdue': Biden sets Aug. 31 for US exit from Afghanistan|url=https://apnews.com/article/joe-biden-afghanistan-government-and-politics-86f939c746c7bc56bb9f11f095a95366|url-status=live|access-date=2021-07-09|website=AP NEWS|language=en}}</ref> === د عراق جګړه === نږدې ۲۵۰۰۰۰ امریکايي ځواکونه، د ۴۵۰۰۰ بریتانوي، ۲۰۰۰ اسټرالیايي او ۲۰۰ پولنډي ځانګړو ځواکونو په ملاتړ په کویټ کې له خپلې اډې څخه عراق ته ننوتل. ائتلافي ځواکونو د عراقي کردي ملیشې ملاتړ کاوه، چې شمېر یې له ۵۰۰۰۰ کسانو څخه زیات اټکل کېده. د نږدې درېیو اونیو جګړې وروسته د صدام حسین او بعث ګوند دولت په زور له واکه وغورځول شو او له هغه وروسته امریکايي او د هغو ائتلافي ځواکونو په دغه هېواد کې د خپل ۹ کلن شتون پر مهال له نوي عراقي دولت سره په خوا کې د ګڼ شمېر یاغي ډلو پر وړاندې جګړه وکړه. == سرچینې == 53beki9b37dh0nnddacb1dae35g3419 0 60102 369192 365982 2026-09-23T02:56:04Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369192 wikitext text/x-wiki د سعودي عربستان تاریخ د یوه ملي دولت په توګه په مرکزي عربستان کې د ال سعود د کورنۍ له څرګندېدو وروسته په ۱۷۴۴ کال کې او له هغه وروسته د دیریه امارت له تاسیس سره پیل شو. له اسلام نه دمخه عربستان، هغه سیمه چې اوسنی عربستان جوړوي، د څو پخوانیو کلتورونو او تمدنونو ځای و،   چې د سعودي عربستان له تاریخ نه دمخه په نړۍ کې د بشري کړنو ځینې لومړنۍ نښې څرګندوي.<ref>[https://news.nationalgeographic.com/2018/04/saudi-arabia-finger-human-migration-homo/: 88,000-Year-Old Finger Bone Pushes Back Human Migration Dates] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180502233751/https://news.nationalgeographic.com/2018/04/saudi-arabia-finger-human-migration-homo/ |date=2018-05-02 }}, www.nationalgeographic.com</ref> د نړۍ دویم ستر دین اسلام، په ننني عصري سعودي عربستان کې راڅرګند شو. د اوومې پیړۍ په لومړیو کې، د اسلام پیغمبر محمد (ص)د سعودي عربستان نفوس سره یو ځای کړ او یو واحد اسلامي مذهبي سیاست یې رامنځته کړ. په ۶۳۲ ز کال کې د هغه له مړینې وروسته، د هغه پیروانو د څو لسیزو په مودې کې یې په چټکۍ سره له عربستان څخه هاخوا د مسلمانانو د واکمنۍ سیمه پراخه کړه، د سیمې لویې او بې سارې پراخې برخې یې (په لویدیځ کې د ایبریا ټاپو وزمې څخه په ختیځ کې د نن ورځې پاکستان پورې) سوبه کړې.<ref name="landscape">{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-exec/|title=The Global Religious Landscape|date=18 December 2012|publisher=Pew Forum}}</ref><ref name="James E. Lindsay 2005 33">{{cite book|title=Daily Life in the Medieval Islamic World|first=James E.|last=Lindsay|year=2005|isbn=978-0-313-32270-9|page=[https://archive.org/details/dailylifeinmedie00lind/page/33 33]|url=https://archive.org/details/dailylifeinmedie00lind/page/33|publisher=Greenwood Press}}</ref><ref name="auto">{{cite web|title=Islam, The Arab Empire Of The Umayyads|url=http://history-world.org/islam11.htm|website=history-world.org|access-date=1 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20141215204011/http://history-world.org/islam11.htm|archive-date=15 December 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="auto1">{{cite web|title=The Arab Empire {{!}} Mohammed {{!}} Umayyad Empire History|url=http://www.historybits.com/arab-empire.htm|website=www.historybits.com}}</ref><ref name="auto2">{{cite web|title=Top 10 Greatest Empires In History|url=http://listverse.com/…/…/top-10-greatest-empires-in-history/|website=Listverse|date=22 June 2010}}</ref><ref name="auto3">{{cite web|last1=Pillalamarri|first1=Akhilesh|title=The 5 Most Powerful Empires in History|url=http://nationalinterest.org/feature/the-5-most-powerful-empires-history-12296?page=2|website=The National Interest|date=22 February 2015|access-date=2 March 2022|archive-date=28 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180628153007/http://nationalinterest.org/feature/the-5-most-powerful-empires-history-12296?page=2|url-status=dead}}</ref><ref name="auto4">{{cite web|title=10 Greatest Empires in the History of World|url=http://www.smashinglists.com/top-10-greatest-empires-in-the-history-of-world/|website=Top Ten Lists|date=24 March 2010|access-date=9 January 2021|archive-date=2 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202024450/http://www.smashinglists.com/top-10-greatest-empires-in-the-history-of-world/|url-status=dead}}</ref> د عصري سعوي عربستان سیمه پخوا له څلورو بېلو تاریخي سیمو څخه جوړه شوې وه: حجاز، نجد او د ختیځ عربستان ځینې برخې (الهسه) او جنوبي عربستان (اصیر). د سعودي عربستان عصري پاچهي په ۱۹۳۲ ز کال کې د عبد العزیز بن عبدالرحمن له خوا تاسیس شوه، چې په لویدیځ کې د ابن سعود په نوم مشهور دی.<ref>{{cite book|author=Madawi Al-Rasheed|title=A Most Masculine State: Gender, Politics and Religion in Saudi Arabia|url=https://books.google.com/books?id=JmafWmVNJAAC&pg=PA65|year=2013|page=65|isbn=978-0-521-76104-8|author-link=Madawi Al-Rasheed}}</ref><ref>{{cite web|last1=Caryl|first1=Sue|title=1938: Oil Discovered in Saudi Arabia|url=http://nationalgeographic.org/thisday/mar3/oil-discovered-saudi-arabia/|website=National Geographic|publisher=National Geographic Society|access-date=27 November 2016|date=20 February 2014|archive-date=12 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161212182621/http://nationalgeographic.org/thisday/mar3/oil-discovered-saudi-arabia/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|last1=Learsy|first1=Raymond|title=Oil and Finance: The Epic Corruption|url=https://archive.org/details/oilfinanceepicco0000lear|date=2011|page=[https://archive.org/details/oilfinanceepicco0000lear/page/89 89]}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.eia.gov/countries/index.cfm?view=production|title=International – U.S. Energy Information Administration (EIA)|work=eia.gov}}</ref> == له اسلام نه دمخه عربستان == داسې شواهد شته دي چې د عربستان په ټاپووزمه کې د انسان اوسېدل شاوخوا ۶۳۰۰۰ کاله پخوا ته رسېږي. پر دې سربېره، د ډبرینې زمانې د لومړنۍ منځنۍ دوره (Middle Paleolithic) د ډبرو وسیلې، د نورو حیواناتو فوسیلونو سره چې د سعودي عربستان په شمال لویدیځ کې په تیس الغدا کې موندل شوي، ښایي چې هغو انسانانو د ۳۰۰۰۰۰ او ۵۰۰۰۰۰ کلونو ترمنځ د «شنه عربستان» له لارې مهاجرت کړی وي.<ref>{{cite web|title=Early humans settled in Arabia|url=http://content.usatoday.com/communities/sciencefair/post/2012/07/early-humans-settled-in-arabia-some-55000-years-ago/1#.WCeplfkrJPY|website=usatoday|access-date=12 November 2016}}</ref><ref name="Saudi Embassy US Website">[http://www.saudiembassy.net/about/country-information/history/ Saudi Embassy (US) Website] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304062348/http://www.saudiembassy.net/about/country-information/history/|date=4 March 2016}} retrieved 20 January 2011</ref><ref>{{cite journal|last1=Roberts|first17=Michael|first13=Jana|last14=Alsharekh|first14=Abdullah M.|last15=al Omari|first15=Abdulaziz|last16=Boivin|first16=Nicole|last17=Petraglia|title=Fossil herbivore stable isotopes reveal middle Pleistocene hominin palaeoenvironment in 'Green Arabia'|first12=Yahya S. A.|journal=Nature Ecology & Evolution|date=29 October 2018|volume=2|issue=12|pages=1871–1878|doi=10.1038/s41559-018-0698-9|pmid=30374171|hdl=10072/382068|s2cid=53099270|last13=Zech|last12=Al-Mufarreh|first1=Patrick|last6=Drake|last2=Stewart|first2=Mathew|last3=Alagaili|first3=Abdulaziz N.|last4=Breeze|first4=Paul|last5=Candy|first5=Ian|first6=Nick|first11=Iyad S.|last7=Groucutt|first7=Huw S.|last8=Scerri|first8=Eleanor M. L.|last9=Lee-Thorp|first9=Julia|last10=Louys|first10=Julien|last11=Zalmout|hdl-access=free}}</ref> لرغونپوهنېځینې لومړني مېشت شوي تمدنونه په ډاګه کړي دي: د ډیلمون تمدن د عرب ټاپووزمې په ختیځ کې، د حجاج شمال تهمد، په مرکز کې د کینده پاچهي او د المګار تمدن د عربستان د ټاپووزمې په جنوب لویدیځ کې.<ref>Philip Khuri Hitti (2002), History of the Arabs, Revised: 10th Edition</ref><ref>{{cite journal|last1=Levy|first9=Jürgen P.|bibcode=2008PNAS..10516460L|pmc=2575442|pmid=18955702|doi=10.1073/pnas.0804950105|pages=16460–16465|issue=43|volume=105|date=28 October 2008|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|title=High-precision radiocarbon dating and historical biblical archaeology in southern Jordan|first11=Lisa|last11=Tauxe|first10=Mohammad|last10=Najjar|last9=Schulze|first1=Thomas E.|first8=Kyle|last8=Knabb|first7=Stefan|last7=Münger|first6=Mark|last6=Robinson|first5=Erez|last5=Ben-Yosef|first4=Neil G.|last4=Smith|first3=Christopher|last3=Bronk Ramsey|first2=Thomas|last2=Higham|doi-access=free}}</ref><ref>Bimson, John J.; Tebes, Juan Manuel, [http://bibliotecadigital.uca.edu.ar/repositorio/revistas/timna-revisited-egyptian-chronology.pdf ''Timna revisited : egyptian chronologyand the silver mines of the southernArabah''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181101041034/http://bibliotecadigital.uca.edu.ar/repositorio/revistas/timna-revisited-egyptian-chronology.pdf|date=1 November 2018}} Antiguo Oriente Vol. 7, 2009</ref> == د اسلام خپراوی == محمد(ص) د اسلام پیغمبر محمد(ص) ، په ۵۷۰ کال مکه کې وزېږېد او لومړی ځل یې په ۶۱۰ کال کې مدینې منورې ته له هجرت څخه مخکې په ۶۲۲ ز کال کې یې په دغه ښار کې تبلیغ پیل کړ. له هغه ځایه، هغه او ملګرو یې د اسلام تر بیرغ لاندې د عربو قبیلې سره یو ځای کړې او د عربو په ټاپووزمه کې یې یو واحد عربي مسلمان دیني حکومت رامنځته کړ. په ۶۳۲ ز کال کې د حضرت محمد (ص)له مړینې وروسته حضرت ابوبکرصدیق( رض) د لومړي خلیفه په توګه د مسلمانانو مشر شو. ابوبکر د عربو د قبایلو له خوا د بغاوت له ځپلو وروسته (چې په رایدا جګړې، یا «ارتداد جګړې») مشهورې وې، پر بیزانس سترواکۍ برید وکړ، په ۶۳۴ ز کال کې د هغه له مړینې وروسته، حضرتعمر(رض) د خلیفه په توګه وټاکل شو او وروسته یې حضرت عثمان بن عفان(رض) او علی(رض) بن ابی طالب وټاکل شو .<ref>See: Holt (1977a), p.57, Hourani (2003), p.22, Lapidus (2002), p.32, Madelung (1996), p.43, Tabatabaei (1979), p.30–50</ref><ref name="L. Gardet">{{cite encyclopedia|title=Islam|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online|author=L. Gardet|author2=J. Jomier}}</ref><ref>Farah, Caesar (1994). Islam: Beliefs and Observances (5th ed.), pp.145–147 {{ISBN|978-0-8120-1853-0}}</ref><ref>Goldschmidt, Jr., Arthur; Lawrence Davidson (2005). A Concise History of the Middle East (8th ed.), p.48 {{ISBN|978-0-8133-4275-7}}</ref> == اموي او عباسي دورې == په ٧٥٠ ز کال کې د اموي سترواکۍ له راپرزېدو وروسته، ډېری هغه څه چې باید سعودي عربستان ته ورګرځول شوي وای، د مسلمانانو د لومړنیو سوبو وروسته ډېر ژر دودیزې قبایلي واکمنۍ ته وروګرځول شو او بېلابېل قبایل او قبایلي امارات او کانفدراسیونونه له پر له پسې بدلون سره پاتې شو. <ref name="Encyclopædia Britannica Online: History of Arabia">[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/31568/history-of-Arabia Encyclopædia Britannica Online: History of Arabia] retrieved 18 January 2011</ref><ref name="Encyclopædia Britannica Online: Saudi Arabia History">{{cite encyclopedia|author=Joshua Teitelbaum|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/525348/Saudi-Arabia/214601/History?anchor=ref484613|title=Saudi Arabia History|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online|access-date=2013-01-18}}</ref> لومړی معاویه، د امویانو لومړی خلیفه، له مکې مکرمې سره یې مینه پیدا شوه، ودانۍ یې جوړې کړې او څاه ګانې یې وکیندلې. مکه د مرواني خلفاوو په وخت کې د شاعرانو او د موسیقارانو ځای شو. ان تر دې چې، د امویانو په دورې کې مدینې د خپل ارزښت له امله ،مکه تر خپل اغېز لاندې راوستلې وه، ځکه چې دا د نویو مسلمانو اشرافو کور وو. <ref name="Houtsma1993p441">{{cite book|author=M. Th. Houtsma|title=E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936|url=https://books.google.com/books?id=Va6oSxzojzoC&pg=PA441|access-date=2013-06-12|year=1993|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-09791-9|pages=441–442}}</ref> == عثماني عصر == لومړي سلیم د واکمنۍ په لومړیو کې په ۱۵۱۷ ز کال کې مدینه منوره او مکه لاس ته راوړې، عثمانیانو په ۱۶ مه پیړۍ کې خپلې سترواکۍ ته د سور سمندر په غاړه د حجاز او اصېر سیمې او د فارس خلیج په ساحل کې د الحصې سیمې ورزیاتې کړې. په را روانو څلورو پېړیو کې په دې سیمو باندې د کنترول درجه یې، د سترواکۍ د مرکزي واک د پیاوړتیا یا کمزورۍ له امله توپیر درلود. په حجاز کې، مکه شریفه په پراخه کچه د دوی د سیمې په کنټرول کې پاتې شوې وه (که څه هم په مکه کې به ډېر وخت د عثماني سترواکۍ والياو چاوڼي شتون درلود).<ref name="Amazon.com">{{cite book|last1=Goodwin|first1=Jason|title=Lords of the Horizons: A History of the Ottoman Empire|url=https://archive.org/details/lordsofhorizonsh0000good_y3y0|date=2003|publisher=Macmillan|isbn=978-0-312-42066-6}}{{page needed|date=July 2020}}</ref> === د وهابیزم او سعودي عربستان د لومړي دولت راپورته کېدل === د سعودي د کورنۍ راپورته کېدنه په ۱۷۴۴ ز کال کې د سعودي عربستان په مرکزي سیمو کې پیل شوه. په هغه کال کې محمد بن سعود، چې ریاض ته نږدې د ادریه ښارګوټي قبیلوي واکمن و، د وهابي غورځنګ له بنسټګر محمد بن عبدالوهاب سره یوځای شو. دا اتحاد چې په ۱۸ مه پیړۍ کې رامنځته شوی و، د سعودي عربستان د پراختیا لپاره یې ایدیالوژیکه انګېزه برابره کړه، چې تر ننه پورې د سعودي عربستان د کورنۍ د بنسټ په توګه پاتې ده. <ref name="Encyclopædia Britannica: Wahhabi">[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/634039/Wahhabi 'Wahhabi', Encyclopædia Britannica Online] retrieved 20 January 2011</ref><ref>[http://www.ibnsaud.info/main/9451.htm King Abdul Aziz Information Resource – First Ruler of the House of Saud] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110414114812/http://www.ibnsaud.info/main/9451.htm|date=14 April 2011}} retrieved 20 January 2011</ref><ref name="Saudi Embassy US Website2">[http://www.saudiembassy.net/about/country-information/history/ Saudi Embassy (US) Website] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304062348/http://www.saudiembassy.net/about/country-information/history/|date=4 March 2016}} retrieved 20 January 2011</ref><ref name="Encyclopædia Britannica Online: History of Arabia2">[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/31568/history-of-Arabia Encyclopædia Britannica Online: History of Arabia] retrieved 18 January 2011</ref> د سعودي عربستان لومړنی دولت په ۱۷۴۴ ز کال کې د ریاض په شاوخوا سیمه کې تاسیس شو او د لنډې مودې لپاره یې د اوسني سعودي عربستان ډېری برخې د ۱۷۸۶ او ۱۸۱۶ز کلونو ترمنځ د سوبو له لارې تر خپل کنټرول لاندې راوستلې، په دې کې مکه او مدینه هم شاملې وې.<ref name="Saudi Embassy US Website2" /><ref name="Encyclopædia Britannica Online: History of Arabia2" /> == عصري تاریخچه == د عبدالعزیز پوځي او سیاسي بریاوې له اقتصادي پلوه منعکسې شوې نه وې، تر دې چې په ۱۹۳۸ ز کال کې د فارس خلیج په ساحل کې الحسا سیمې کې د تېلو پراخې زېرمې کشف شوې. پراختیا په ۱۹۴۱ ز کال کې پیل او تر ۱۹۴۹ ز کاله پورې تولید په بشپړ ډول روان و. عبد العزیز په ۱۹۵۳ کال کې ومړ. سعود پاچا په ١٩٥٣ کال کې د خپل پلار له مړینې وروسته د پاچاهۍ تخت ته ورسېد. تیلو سعودي عربستان ته اقتصادي نیکمرغي او په نړیواله ټولنه کې د سیاسی قوت په برخه کې ډیر څه برابر کړل.<ref name="Encyclopædia Britannica Online: Saudi Arabia History3">{{cite encyclopedia|author=Joshua Teitelbaum|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/525348/Saudi-Arabia/214601/History?anchor=ref484613|title=Saudi Arabia History|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online|access-date=2013-01-18}}</ref><ref name="Rasheed, Madawi 20022">[[Madawi al-Rasheed|al-Rasheed, M.]], ''A History of Saudi Arabia'' (Cambridge University Press, 2002) {{ISBN|0-521-64335-X}}</ref><ref name="ReferenceB2">Robert Lacey, ''The Kingdom: Arabia & The House of Sa'ud'', Harcourt Brace Jovanovich, Inc, 1981 (Hard Cover) and Avon Books, 1981 (Soft Cover). Library of Congress: 81-83741 {{ISBN|0-380-61762-5}}</ref> فیصل په ۱۹۷۵ ز کال کې د خپل وراره شهزاده فیصل بن موسید له خوا ووژل شو، چې د خپل ناسکه ورور خالد له خوا بریالی شو، د هغه د پاچهۍ اقتصادي او ټولنیز پرمختګ په ډېره چټکه توګه دوام وکړ او د هېواد په زیربنایياو تعلیمي سیستم کې یې انقلاب رامنځته کړ، په بهرني سیاست کې، له امریکا سره نږدې اړیکې بیا پیل شوې.<ref name="Encyclopædia Britannica Online: Saudi Arabia History3" /> په ۱۹۷۹ ز کال کې، دوه پېښې رامنځته شوې، چې دا ال سعود د رژیم لپاره  یې ګواښوونکې ګڼلې شو چې د عربستان پر بهرني او کورني سیاست یې اوږد مهالې اغېزې درلودې. لومړۍ یې د ایران اسلامي انقلاب و. په ۱۹۷۹ او ۱۹۸۰ ز کلونو کې په سیمه کې د حکومت ضد ډېر بغاوتونه وشول. دویمه پیښه په مکه کې د اسلامي افراطیانو له خوا د ستر جومات نیول و. پاچا عبدالله په ۲۰۱۵ ز کال کې مړ شو او د هغه ناسکه ورور سلمان پاچا شو. نوي پاچا حکومت بیا تنظیم کړ، څو بیروکراټیک ریاستونه یې لغو کړل. پاچا سلمان سعودي عربستان د یمن په دویمه کورنۍ جګړه کې ښکېل کړ. سلمان په ۲۰۱۷ ز کال کې خپل زوی محمد بن سلمان د ولیعهد په توګه ونوماوه او محمد له هغه راهیسې په حکومت کې له خپل پلار سره مرسته کوي. <ref>"Report of Study of US Foreign Aid In M.E. & African Countries", US Congress 1963, p.387</ref><ref>{{cite web|url=https://ufdc.ufl.edu/AA00010090/01768/8j|title=Israel Urges UN Adopt Direct Peace Talk Move. The Jewish Floridian, 21 December 1962, p.1a}} ''One of the principal Arab detractors of Israel was missing today, and the Saudi Arabian position in the committee chamber was vacant. Shukairy left here Saturday, unannounced but not unnoticed. Having been recalled from his post by Saudi Arabia's King Feisal. A number of delegates, including Arabs embarrassed by his volatile speeches stirring anti-Semitism and endorsing the neo-Nazi Tacuara movement of Argentina, had asked King Feisal to take him away from the already highly charged UN scene.''</ref><ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=btAMAQAAMAAJ&q=%22group+of+Nazis%22|title=Congress Bi-weekly, Volume 30, 1963, p.5|year=1963}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1962/09/16/archives/argentine-youths-in-nazi-group-salute-and-cry-hail-tacuara.html|title=Argentine Youths in Nazi Group Salute and Cry: 'Hail Tacuara!'; Anti-Semitic Organization, Said to Be Growing, Asserts It Fights 'Zionism, Capitalism and Communism' Tells About Drills He Doubts Charges|newspaper=New York Times|date=16 September 1962|agency=AP|page=30|accessdate=15 August 2021}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/21534764.2014.918468|title=J Mann, "Yemeni Threat to Saudi Arabia's Internal Security, 1962–70." ''Taylor & Francis Online''. 25 Jun 2014|journal=Journal of Arabian Studies|date=2 January 2014|volume=4|issue=1|pages=52–69|doi=10.1080/21534764.2014.918468|last1=Mann|first1=Joseph|s2cid=153667487}}</ref><ref>[https://www.jta.org/1963/09/12/archive/israels-relations-with-non-arab-lands-in-middle-east-irk-arabs ''Israel’s Relations with Non-arab Lands in Middle East Irk Arabs''] JTA, 12 September 1963</ref><ref name="hutchinson">[https://newspaper archive.com/hutchinson-news-dec-12-1962-p-1 Hutchinson News Newspaper Archives. 12 December 1962 Page 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130801112853/http://newspaper/|date=1 August 2013}}. "Ambassador Under Fire" ''Arab diplomats, so annoyed at Saudi Aradian Ambassabor Shukairy for his rash speech advocating anti-Israel action that they consider urging Saudi Prince Faisal to recall him, That comes from diplomats who claim to be in close touch with the Saudi Arabian government. Incidentally, this is not the first time that Mr. Shukairy has aired his personal views on the subject. He has delivered similar speeches here and Arabs were just and unappreciative then.''</ref> محمد بن سلمان، په دغه هېواد کې ښځو ته یو شمېر حقونه ورکړل، د مثال په توګه: د سعودي عربستان ښځو ته په ۲۰۱۷ ز کال کې د موټر چلولو حق ورکړل شو او په ۲۰۱۸ ز کال کې هغوی ته اجازه ورکړل شوه چې د نارینه سرپرست له اجازې پرته خپل کاروبار خلاص کړي.<ref name="US State Dept Saudi Arabia">{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/3584.htm|title=Background note: Saudi Arabia|publisher=US State Department|date=2012-06-29|access-date=2013-01-18}}</ref> == سرچینې == 86lbkal2bcbd2cynglufv9xh68iakax 0 60144 369275 365729 2026-09-23T08:11:50Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369275 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} لینډن بینس جانسن (د ۱۹۰۸ز کال د اګسټ له ۲۷مې تر د۱۹۷۳ زکال د جنورۍ ۲۲مې) ډېری وختونه د خپل نامه د لومړیو تورو (LBJ) په نوم پېژندلی کېږي، چې یو امریکایي ښوونکی او سیاستوال و. نوموړې له ۱۹۶۳ز کال نه تر ۱۹۶۹ز کال پورې د متحده ایالاتو د ۳۶م ولسمشر په توګه دنده ترسره کړې. هغه له ولسمشرۍ مخکې، له ۱۹۶۱ز کال نه تر ۱۹۶۳ز کال پورې د ولسمشر جان ایف کینیډي ۳۷م مرستیال ولسمشر هم پاتې شوی دی. جانسن له ټیکساس ایالت نه د ډیموکرات ګوند غړي په توګه د متحده ایالاتو د استازي، سناتور او د سنا د اکثریت مشر په توګه هم دنده ترسره کړې. جانسن د ټیکساس ایالت په سټون وال سیمه کې، په یوې محلي سیاسي کورنۍ کې زېږېدلی. جانسن په ۱۹۳۷ز کال کې د ولسي جرګې د ټاکنو له ګټلو دمخه د عالي لیسې د ښوونکي او د کانګرس د همکار په توګه کار کاوه. هغه په ​​​​۱۹۴۸ز کال کې د متحده ایالاتو د مشرانو جرګې ټاکنې وګټلې او په ورته مهال د ډیموکرات ګوند مشرې ته هم نوماند شو. هغه په ​​۱۹۵۳ز کال کې په مشرانو جرګه کې د ډیموکرات ګوند مشر او په ۱۹۵۴ز کال کې بیاد اکثریت مشر په توګه وټاکل شو. په ۱۹۶۰ز کال کې جانسن له ډیموکرات ګوند نه د ولسمشري ټاکنو کې برخه واخیسته، چې د کمپاین په لړ کې هغه د ډیموکرات ګوند مخکښ نوماند سناتور جان ایف کینیډي سره په شخړه شو، چې وروسته یې له یو بل سره جوړجاړی وکړ او په دې توګه د کینیډي جانسن ټکټ د ۱۹۶۰ز کال ولسمشریزو ټاکنې وګټلې. مرستیال ولسمشر جانسن په ۱۹۶۳ز کال د نومبر په۲۲ مه د ولسمشر کینیډي له وژل کېدو وروسته د ولسمشر ځایناستی وټاکل شو. په راتلونکی کال کې جانسن په ولسمشریزو ټاکنو کې برخه واخیسته، چې د اریزونا سناتور بیري ګولډ واټر په وړاندې یې په لوی توپیر سره وګټله. جانسن د ۱۹۶۴ز کال د ولسمشرۍ په ټولټاکنو کې ۶۱.۱ سلنه رایې ترلاسه کړې وې. <ref>{{cite web|url=https://www.senate.gov/artandhistory/history/common/generic/VP_Lyndon_Johnson.htm|title=Lyndon Baines Johnson, 37th Vice President (1961-1963)|website=US Senate|access-date=October 5, 2019}}</ref> د جانسن د کورنۍ تګلارې موخه دا وه، چې داسې پروګرامونه رامنځته کړي، چې مدني حقونه، عامه نشرات، زده کړې او هنرونو سره مرسته، ښاري او کلیوالي پراختیا او عامه چوپړتیاوې پراخې او تضمین کړي. پر دې سربېره، هغه د «غربت پر وړاندې د جګړې» په نامه د غیر رسمي کمپاین په لاره اچولو سره د ټیټ عاید لرونکو امریکایانو لپاره د ښه ژوند شرایط رامنځته کولو هڅه وکړه، د قوي اقتصاد په مرسته د نوموړي دغو هڅو له میلیونونو امریکایانو سره مرسته وکړه، چې د فقر له کرښې پورته شي.<ref name="Califano">{{cite web|url=http://www.washingtonmonthly.com/features/1999/9910.califano.html|title=What Was Really Great About The Great Society: The truth behind the conservative myths|first=Joseph A.|last=Califano Jr.|work=[[Washington Monthly]]|date=October 1999|access-date=May 21, 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140326175845/http://www.washingtonmonthly.com/features/1999/9910.califano.html|archive-date=March 26, 2014}}</ref><ref>{{Cite web|title=George Wallace and the 1968 Election|url=http://umich.edu/~lawrace/votetour10.htm|access-date=May 27, 2021|website=umich.edu}}</ref> د جانسون د ولسمشرۍ پرمهال، د ناسا هڅې یو له ملي لومړیتوبونو نه وګڼل شوې او د اپولو پروګرام د پام وړ پراختیا ومونده. هغه د ۱۹۶۵ز کال د لوړو زده کړو قانون نافذ کړ، چې د زده کوونکو لپاره ېې د داسې پورونو اسانتیا رامنځ ته کړه چې بیمه یې فډرال په غاړه درلوده. جانسن د ۱۹۶۵ز کال د کډوالۍ او تابعیت قانون لاسلیک کړ، چې تر نن ورځې پورې د متحده ایالاتو د کډوالۍ تګلارې د بنسټ حیثیت لري. د مدني حقونو په مسئله کې جانسن له نورو سپین پوستو سویلي دیموکراتانو سره د نظر اختلاف درلود. د هغه د ولسمشرۍ په لړ کې، د امریکا سیاسي منظره د پام وړ بدله شوه، هغه داسې چې سویلي سپین پوسته ډیموکراټان په تدریجي ډول جمهوري غوښتونکي ګوند ته ولاړل او تور پوستي بیا د ډیموکرات ګوند پر لور رامات شول. داسې انګېرل کېږي چې د جانسن دوره، د نوموړي دکورني سیاست له پلوه د عصري لیبرالیزم اوج و.<ref>{{Cite journal|last=Brown|first=Frank|date=2004|title=Nixon's "Southern Strategy" and Forces against Brown|url=https://www.jstor.org/stable/4129605|journal=The Journal of Negro Education|volume=73|issue=3|pages=191–208|doi=10.2307/4129605|jstor=4129605|issn=0022-2984}}</ref><ref>{{cite web|title=Biographies of Presidents – Lyndon Johnson|url=https://presidenstory.com/bios.php?pres=36|access-date=February 26, 2021|website=The Presidents of the USA}}{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> جانسن د سړې جګړې پر مهال واک ته ورسېد او د مارکسیست او لینینیسټ حکومتونو د پراختیا مخنیوي ته ېې لومړیتوب ورکړ. له ۱۹۶۴ز کال دمخه متحده ایالاتو په ویتنام کې د پام وړ حضور درلود، چې په سیمه کې یې د کمونیستي غورځنګ د مخنیوي لپاره سویلي ویتنام ته وسلې، روزنې او مرستې چمتو کولې. په ۱۹۶۴ز کال کې له سمندري نښتې وروسته کانګرس د ټونکین خلیج پریکړه لیک تصویب کړ؛ دغه پریکړه لیک جانسن ته واک ورکړ، چې په سویل ختیځه اسیا کې بشپړ پوځي عملیات پیل کړي، چې د ویتنام په جګړه کې د امریکا د ښکېلتیا زیاتوالی په ډاګه کوي. په ویتنام کې د امریکایی پوځي پرسونل شمېر په ډراماتیک ډول لوړ شو، د جګړې په پراخېدو سره د ویتنام د ملکي وګړو او امریکایانو تلفات هم لوړ شول. تاریخپوهان او څېړونکي، جانسن د هغه د کورنیو تګلارو له اړخه په لوړ پوړ کې ډلبندي کوي. د جانسن د ولسمشرۍ پر مهال ډېری لوی قوانین تصویب شول، چې د مدني حقونو، روغتیايي پاملرنې او د خلکو د هوساینې په برخه کې یې جدي پرمختګونو ته لاره هواره کړه. په هر حال، هغه د ویتنام د جګړې په زیاتولو او د دغې جګړې د پایلو، لکه د ۵۸۲۲۲امریکایي سرتیرو وژل، په ویتنام کې د ۷.۵میلیونه ټنه چاودیدونکو توکو کارول او د نباتاتو د وژونکو ایجنټ کارولو له امله په پراخه کچه وغندل شو.<ref>{{Cite web|last=Inc|first=Gallup|date=May 11, 2006|title=Medicare|url=https://news.gallup.com/poll/14596/Medicare.aspx|access-date=May 28, 2021|website=Gallup.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Bombing Missions of the Vietnam War|url=https://storymaps.esri.com/stories/2017/vietnam-bombing/|access-date=May 28, 2021|website=storymaps.esri.com}}</ref><ref>{{Cite web|date=August 15, 2016|title=Vietnam War U.S. Military Fatal Casualty Statistics|url=https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics|access-date=May 28, 2021|website=National Archives|language=en}}</ref><ref name="histeval">{{cite web|last=Dallek|first=Robert|url=http://hnn.us/articles/439.html|title=Presidency: How Do Historians Evaluate the Administration of Lyndon Johnson?|publisher=History News Network|access-date=June 17, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109080351/http://hnn.us/articles/439.html|archive-date=January 9, 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=http://legacy.c-span.org/PresidentialSurvey/president/Lyndon_Johnson.aspx|title=Survey of Presidential Leadership&nbsp;– Lyndon Johnson|publisher=[[C-SPAN]]|access-date=June 17, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110209101510/http://legacy.c-span.org/PresidentialSurvey/president/Lyndon_Johnson.aspx|archive-date=February 9, 2011}}</ref> == ژوند == لینډن بینس جانسن د ۱۹۰۸ز کال د اګسټ په ۲۷مه د ټیکساس په سټون وال سیمې کې زېږېدلی دی. د هغه پلار سمویل ایلي جانسن جونیر او مور یې ریبیکا بینز وه. جانسون پینځه ماشومان، د سام هوسټن جانسن په نامه یو ورور او درې خویندې ربیکا، جوزفا او لوسیا درلودې.<ref>{{cite web|url=https://www.nps.gov/lyjo/planyourvisit/upload/Locator2008-nobus.pdf|title=Lyndon B. Johnson National Historical Park: LBJ Ranch District|website=[[National Park Service]]|access-date=June 5, 2017|archive-date=June 1, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090601151958/http://www.nps.gov/lyjo/planyourvisit/upload/Locator2008-nobus.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://tshaonline.org/handbook/online/articles/fjo22|title=JOHNSON, REBEKAH BAINES|date=June 15, 2010|website=[[Texas State Historical Association]]|access-date=June 5, 2017}}</ref><ref>{{cite book|title=A Family Album|url=https://archive.org/details/familyalbum0000rebe|last=Johnson|first=Rebekah Baines|publisher=McGraw Hill|year=1965}}</ref><ref>{{cite book|title=L. B. J., the man from Johnson City|last=Newlon|first=Clarke|publisher=Dodd, Mead|year=1970|isbn=978-0-396-04983-8|page=[https://archive.org/details/lbjmanfromjohnso00newl/page/224 224]|url=https://archive.org/details/lbjmanfromjohnso00newl/page/224}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.epodunk.com/cgi-bin/genInfo.php?locIndex=26610|title=Profile for Johnson City, Texas, TX|website=[[ePodunk]]|access-date=June 5, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170703050250/http://www.epodunk.com/cgi-bin/genInfo.php?locIndex=26610|archive-date=July 3, 2017|url-status=dead}}</ref><ref>Dallek 1991, p. 19.</ref><ref>Woods 2007, pp. 8–9</ref><ref>{{cite web|url=http://hoover.archives.gov/exhibits/cottages/middleclass/johnson.html|title=Lyndon B. Johnson|publisher=The Herbert Hoover Presidential Library and Museum|access-date=July 15, 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113124726/http://hoover.archives.gov/exhibits/cottages/middleclass/johnson.html|archive-date=November 13, 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.baylor.edu/lib/index.php?id=78056|title=George Washington Baines|website=[[Baylor University]]|access-date=June 5, 2017}}</ref> جانسون په ۱۹۲۴ز کال کې د جانسن ښارعالي لیسې نه فارغ شوی. د مور او پلار له خوا پر جانسن فشار نوموړی اړ کړ، تر څو کالج ته ولاړ شي. هغه د ۱۹۲۴ز کال په دوبي کې د سویل لوېدیځ ټیکساس ایالت په«فرعي کالج» کې نوم لیکنه وکړه ، خو له راتګ نه یې یوازې څو اونۍ وروسته کالج پرېښود او پریکړه یې وکړه چې سویلي کالیفورنیا ته ولاړ شې. هغه ټیکساس ته له راستنېدو دمخه د خپل د تره زوی په حقوقي دفتر او په بیلابېلو عجیبو دندو، لکه د ورځې کارګر په توګه کار کاوه.<ref>{{cite web|url=http://www.lbjlib.utexas.edu/johnson/archives.hom/FAQs/Religion/religion_hm.asp|archive-url=https://web.archive.org/web/20001205141900/http://www.lbjlib.utexas.edu/johnson/archives.hom/FAQs/Religion/religion_hm.asp|url-status=dead|archive-date=December 5, 2000|title=Religion and President Johnson|publisher=[[Lyndon Baines Johnson Library and Museum]]|access-date=December 4, 2013}}</ref><ref>{{cite journal|last=Banta|first=Joseph|title=President Lyndon B. Johnson|journal=The Christadelphian|volume=101|page=26|date=January 1964}}</ref><ref>"Page 149 of ''Killing Kennedy: The End of Camelot'' by Bill O'Reilly & Martin Dugard</ref> == د لینډن جانسن ولسمشري له (۱۹۶۳ ز کال نه تر۱۹۶۹ز کال پورې) == جانسن په یوه سالمه اقتصادي فضا کې چې د ودې پرمختګ ثابت او د بېکارۍ کچه ټیټه وه، واک ته ورسېد. د نورې نړۍ په اړه، له ځواکمنو هېوادونو سره یې کومه جدي شخړه هم نه درلوده. له همدې امله ېې ډېر تمرکز پرکورنیو تګلارو او له ۱۹۶۶ز کال وروسته د ویتنام پر جګړې وو. === د لینډن جانسن لومړنۍ لوړه === جانسن د ۱۹۶۳ز کال د نومبر په ۲۲مه د جان ایف کینیډي له وژل کېدو یوازې دوه ساعته او اته دقیقې وروسته په دالاس کې د هوايي ځواک په یوه الوتکه کې د متحده ایالاتو د ولسوالۍ قاضي سارا ټي هیوز له خوا د ولسمشر په توګه لوړه وکړه. جانسن د کینیډی له وژنې وروسته د واک د سملاسي اړین وګاڼه، دا ځکه چې جانسن او د نوموړي استخبارات اندېښمن وو، چې کېدای شي، هغه هم د دسیسې موخه وګرځي. د نوموړي دې عمل ته ځینو خلکو ښه راغلاست وويه، خو ځینو یې بیا ادعا لرله، چې د جانسن دا ډول چټک ګامونه د واک د ترلاسه کولو په موخه وو.<ref>{{cite news|url=http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1963/Lyndon-B.-Johnson-Sworn-in/12386108698633-4/|title=JFK Assassination Coverage – Part 2: Lyndon B. Johnson Sworn in|publisher=UPI|date=November 22, 1963|access-date=December 21, 2011}}</ref><ref>{{harvnb|Walsh|2003|p=74}}</ref><ref>Transcript, Lawrence F. O'Brien Oral History Interview XIII, 9/10/86, by Michael L. Gillette, Internet Copy, Johnson Library. See: Page 23 at {{cite web|title=Lyndon Baines Johnson Library Oral History Collection|url=http://www.lbjlib.utexas.edu/johnson/archives.hom/oralhistory.hom/OBrienL/OBRIEN13.PDF|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080624190806/http://www.lbjlib.utexas.edu/johnson/archives.hom/oralhistory.hom/OBrienL/OBRIEN13.PDF|archive-date=June 24, 2008|access-date=July 5, 2008}}</ref><ref>{{cite web|date=December 5, 2000|title=Religion and President Johnson|url=http://www.lbjlib.utexas.edu/johnson/archives.hom/FAQs/Religion/religion_hm.asp|access-date=September 14, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20001205141900/http://www.lbjlib.utexas.edu/johnson/archives.hom/FAQs/Religion/religion_hm.asp|archive-date=December 5, 2000}}</ref><ref>{{cite web|date=November 16, 2013|title=The LBJ missal: Why a prayer book given to John F Kennedy was used to|url=http://www.independent.co.uk/news/world/americas/the-lbj-missal-why-a-prayer-book-given-to-john-f-kennedy-was-used-to-swear-in-the-36th-us-president-8940643.html|access-date=September 14, 2020|website=The Independent}}</ref><ref>{{cite book|last1=terHorst|first1=Jerald F.|last2=Albertazzie|first2=Col. Ralph|author-link=Jerald terHorst|title=The Flying White House: the story of Air Force One|publisher=Coward, McCann & Geoghegan|year=1979|isbn=978-0-698-10930-8|url=https://archive.org/details/flyingwhitehouse00ter_evv}}</ref><ref>{{harvnb|Walsh|2003|pp=73–78}}</ref><ref name="Hardesty">{{cite book|last=Hardesty|first=Von|title=Air Force One: The Aircraft that Shaped the Modern Presidency|publisher=Tehabi Books|location=San Diego, CA|year=2003|pages=76–77}}</ref><ref>{{harvnb|Dallek|1998|pp=49–51}}</ref><ref>{{harvnb|Walsh|2003|p=78}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.upi.com/Archives/Audio/Events-of-1963/Transition-to-Johnson/|title=1963 Year in Review – Transition to Johnson|publisher=UPI|date=November 19, 1966|access-date=December 21, 2011}}</ref><ref>{{harvnb|Walsh|2003|pages=xv, 2, 17, 73–78}}</ref> د۱۹۶۳ز کال د نومبر په ۲۹مه د کینیډي له وژنې یوازې یوه اونۍ وروسته، جانسن یو اجرائیوي امر صادر کړ، چې د ناسا د اپولو لانچ عملیاتي مرکز او د (NASA/Air Force Cape Canaveral) د لانچ تاسیسات د جان اف کینیډي فضايي مرکز په توګه ونوموي. کیپ کاناورال په رسمي ډول له ۱۹۶۳نه تر ۱۹۷۳پورې د کیپ کینیډي په نامه یاداوه.<ref>{{cite web|title=The National Archives, Lyndon B. Johnson Executive Order 11129|url=https://www.archives.gov/federal-register/executive-orders/1963-johnson.html|access-date=April 26, 2010}}</ref><ref>{{cite news|last=Adams|first=Cecil|author-link=Cecil Adams|date=July 26, 1985|title=Why did they change the name of Cape Kennedy back to Cape Canaveral?|url=http://www.straightdope.com/columns/read/613/why-did-they-change-the-name-of-cape-kennedy-back-to-cape-canaveral|newspaper=The Straight Dope|access-date=July 20, 2014}}</ref><ref>{{cite news|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|title=Canaveral Now Cape Kennedy; Johnson Announces Memorial Decision|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1350&dat=19631129&id=KAJPAAAAIBAJ&pg=4120,2689933|newspaper=The Blade|location=Toledo, OH|agency=AP|page=1|date=November 29, 1963|access-date=July 20, 2014}}</ref> د نومبر په ۲۹مه جانسن د کینیډي د وژنې او شاوخوا دسیسو د څېړلو لپاره د اجرائیوي کار له لارې د مشر قاضي ارل وارن په مشرۍ یو پلاوی جوړ کړ، چې د وارن کمیسیون په نامه پیژندل کېده. کمیسیون پراخې څېړنې ترسره کړې او په متفقه توګه دې نتیجې ته ورسېدل، چې لی هاروي سوالډ دکینیډي وژنه کې لاس درلود.<ref>{{cite journal|first=Robert D.|last=Chapman|s2cid=153516704|title=The Kennedy Assassination 50 Years Later|journal=International Journal of Intelligence and CounterIntelligence|year=2014|volume=27|number=3|pages=615–619|doi=10.1080/08850607.2014.900300|bibcode=2014AmJPh..82....5J}}</ref> == مرګ او جنازه == جانسن د ۱۹۷۳ز کال د جنورۍ په ۱۲مه په خپل فارم کې له خبریال والټر کرونکایټ سره یو ساعت اوږده تلویزیوني مرکه ثبت کړه، په کوم کې چې هغه د خپل میراث په اړه، په ځانګړې توګه د مدني حقونو د غورځنګ په اړه خبرې وکړې. نوموړي په ​​​​دغه وخت کې هم ډېر سګرټ څکول او خبریال کرونکایټ ته یې وویل: « د هغه د زړه لپاره تر خپګان سګرټ څکول غوره دي».<ref>{{cite news|title=In His Final Days, LBJ Agonized Over His Legacy|url=https://www.pbs.org/newshour/politics/lbjs-last-interview|access-date=April 25, 2019|work=PBS NewsHour|date=December 4, 2012|language=en-us}}</ref> لس ورځې وروسته، د۱۹۷۳ز کال د جنوري په ۲۲مه د ماسپښین په ۳:۳۹بجوجانسن په خپله خوب خونه کې د زړه له حملې سره مخامخ شو. جانسن په یوه الوتکه کې سان انتونیو ته یووړل شو او د بروک پوځ طبي مرکز ته انتقال شو، چیرې چې نوموړی د زړه د ناروغیو د ډاکټر جورج مک ګراناهان له خوا مړ اعلان شو. د مرګ پر مهال، هغه ۶۴کلن و او د پای مراسم یې هم د جنورۍ په ۲۵مه ترسره شول. جنازه یې د واشنګټن ډي سي په ملي ښار مسیحي کلیسا کې ترسره شوه، چیرې چې هغه ډېری وخت د ولسمشر په توګه عبادت کاوه.<ref>''[[The Age]]'', January 23, 1973, p. 1.</ref> == سرچینې == oba12x1bxv5p0rdx43cj1gyzlref7yj 0 60146 369125 361374 2026-09-22T22:17:44Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369125 wikitext text/x-wiki استخدام یوه دوه اړخیزه اړیکه ده چې د حقوقو په مقابل کې د کاري خدمتونو وړاندې کول تنظیم کوي. په معمول ډول استخدام د یو هوکړه لیک پر بنسټ کېږي چې د هوکړې یو اړخ کارورکوونکی دی، چې کېدلای شي یو سهامي شرکت، غیرانتفاعي شرکت، تعاوني شرکت او یا هم هر ډول یو بنسټ وي چې د هوکړه شوي کار په بدل کې کارګر ته د هغه حقوق ورکوي. کارکوونکي د مزد په بدل کې کار کوي، کېدلای شي خپل حقونه د هر ساعت د کار له مخې، د یوې برخې کار او یا هم کلني معاش په توګه ترلاسه کړي، چې دغه چاره د کار ډول ته چې کارګر یې ترسره کوي، حاکمو شرایطو او همدارنګه د دواړو لورو له خوا چنو وهلو ته اړندوېږي. په ځینو برخو کې کارکوونکي کېدای شي انعام، بونس او یا هم په اسهامو کې برخه ترلاسه کړي. د استخدام په یو شمېر ډولونو کې کارکوونکي کېدلای شي، په  خپلو حقونو سربېره له یو شمېر نورو ښېګڼو هم برخمن شي. په دغو ښېګڼو کې کېدای شي روغتیايي بیمه، کور، د معیوبیت بیمه شامل شي. په معمول ډول د استخدام پروسه، د استخدام د قوانینو، بنسټونو او یا هم قانوني هوکړو له مخې اداره کېږي.<ref name=":2">{{cite journal|url=http://www.forecastingprinciples.com/paperpdf/Predicting%20job%20performance.pdf|title=Predicting job performance: A comparison of expert opinion and research findings|last1=Dakin|first1=Stephen|last2=Armstrong|first2=J. Scott|journal=International Journal of Forecasting|volume=5|issue=2|pages=187–94|year=1989|doi=10.1016/0169-2070(89)90086-1|s2cid=14567834|access-date=2022-03-04|archive-date=2021-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210226130625/http://www.forecastingprinciples.com/paperpdf/Predicting%20job%20performance.pdf|url-status=dead}}</ref> == د استخدام هوکړه لیک(قرارداد) == === اسټرالیا === له ۲۰۰۹ ز کال راهیسې په [[اسټرالیا]] کې د استخدام پروسه د منصفانه کار د قانون (Fair Work Act) له مخې تنظیم او اداره کېږي.<ref>{{cite news|url=http://www.abc.net.au/news/stories/2008/03/19/2193974.htm|title=House of Reps seals 'death' of WorkChoices|newspaper=ABC News|publisher=Australian Broadcasting Corporation|date=2008-03-19|access-date=2014-02-15|archive-date=2011-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429203850/http://www.abc.net.au/news/stories/2008/03/19/2193974.htm|url-status=dead}}</ref> === کاناډا === د کاناډا په اونتاریو ایالت کې، د کاري مواردو اړوند رسمي شکایات د کار وزارت ته وړاندې کېږي. په کیوبیک ایالت کې شکایات کېدلای شي، د تربیتي معیارونو کمیسیون (Commission des normes du travail) ته ارجاع شي. <ref name="Shop Floor p. 372">{{cite book|last=Lazonick|first=William|author-link=William Lazonick|year=1990|title=Competitive Advantage on the Shop Floor|location=Cambridge, MA|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=978-0-674-15416-2|url=https://archive.org/details/competitiveadvan0000lazo|page=37}}</ref> === جرمني === په جرمني کې د کار او استخدام د هوکړو(قراردادونو) دوه ډېر کارېدونکي ډولونه '''Werksvertrag''' او '''Arbeitsvertrag''' دي؛ چې د Dienstleistungsvertrag (خدمات محوره قراردادونو) ډولونه دي. Arbeitsvertrag کېدای شي د لنډ مهال لپاره وي، په داسې حال کې چې لنډمهاله کارکوونکي د '''Zeitarbeit''' او یا '''Leiharbeit''' له مخې کار کوي. د کاري استخدام یو بل ډول جوړښت هم '''Arbeitnehmerüberlassung''' (ANÜ) دی.<ref>{{Citation|last1=Gross|publisher=Gabler Verlag|editor2-last=Söhnlein|first2=Walter|last2=Söhnlein|access-date=2021-04-11|isbn=978-3-322-99402-8|doi=10.1007/978-3-322-99402-8_13|language=de|place=Wiesbaden|first1=Willi|editor-first=Willi|editor-last=Gross|pages=127–135|work=Bürgerliches Recht 3: Fall · Systematik · Lösung · Schuldrecht · Besonderer Teil. Kauf und Tausch · Schenkung · Miete und Pacht · Leihe · Verwahrung · Darlehen · Bürgschaft · Dienst- und Werkvertrag|url=https://doi.org/10.1007/978-3-322-99402-8_13|date=1990|title=Werkvertrag|editor2-first=Walter}}</ref><ref>{{Cite web|title=§ 631 BGB - Einzelnorm|url=https://www.gesetze-im-internet.de/bgb/__631.html|access-date=2021-04-11|website=www.gesetze-im-internet.de}}</ref> === هند === هند د قراردادي کار، د لږ معاش کچې او د کارکوونکي د راتلونکي لپاره د مالي اسانتیاوو د برابرولو قانون او هم  په دې برخه کې اړوند نور بېلابېل قوانین لري. په هند کې قراردادي کارکوونکو باید ټاکل شوی لږ تر لږه  کچه معاش ورکړل شي او همدارنګه باید ورته ځانګړې نور اسانتیاوې وړاندې شي. په داسې حال کې چې لا تر اوسه د دغه قانون د بشپړ پلي کېدو په برخه کې لا زیات کار پاتې دی.<ref name="Shop Floor p. 37">{{cite book|last=Lazonick|first=William|author-link=William Lazonick|year=1990|title=Competitive Advantage on the Shop Floor|location=Cambridge, MA|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=978-0-674-15416-2|url=https://archive.org/details/competitiveadvan0000lazo|page=37}}</ref> === پاکستان === پاکستان د قراردادي کار، لږ معاش کچې او د کارکوونکو د راتلونکې لپاره د مالي اسانتیاوو د برابرولو قانون نه لري. قراردادي کارکوونکو ته باید لږ تر لږه حد اقل ټاکل شوی معاش ورکړل شي او ګڼ شمېر نورې اسانتیاوې ورته برابرې شي. په داسې حال کې چې په دغه برخه کې شته قوانین تر اوسه بشپړ نه پلي کېږي.<ref name="Geoffrey Ostergaard p. 133">{{Harvnb|Ostergaard|1997|p=133}}.</ref> === فلیپین === په [[فلیپین]] کې د استخدام شرایط د کار او استخدام وزارت له خوا تنظیم کېږي.<ref name=":8">{{cite web|title=Brown v. J. Kaz, Inc., No. 08-2713 (3d Cir. Sept. 11, 2009)|url=http://www.employmentlawblog.info/2009/09/brown-v-j-kaz-inc-no-08-2713-3d-cir-sept-11-2009.shtml|access-date=2010-01-23|archive-date=2012-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20120323132913/http://www.employmentlawblog.info/2009/09/brown-v-j-kaz-inc-no-08-2713-3d-cir-sept-11-2009.shtml|url-status=dead}}</ref> === سویډن === د [[سویډن]] د قوانینو له مخې، درې ډوله استخدام(ګومارنه) شتون لري:<ref>Lag om anställningsskydd (1982:80)</ref> * ازمېښتي ګومارنه(استخدام) (سویډني کې: ''Provanställning)،'' هغه چې کارورکوونکی یو کس د حد اکثر ۶ میاشتو ازمېښتي دورې لپاره په کار ګوماري. دغه ډول استخدام د دغې دورې په هر مهال کې له کوم دلیل وړاندې کېدو پرته پای ته رسېدلی شي. دغه ډول استخدام د یوه کارورکونکي او یوه کارګر له مخې یو ځل ترسره کېدلای شي. په معمول ډول د ازمېښتي استخدام له پړاو وروسته کارکوونکي ته د محدود وخت او یا هم عادي(نورمال) ډول استخدام وړاندیز کېږي.<ref name="ODI2">Claire Melamed, Renate Hartwig and Ursula Grant 2011. [http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=5752&title=jobs-growth-poverty-employment Jobs, growth and poverty: what do we know, what don't we know, what should we know?] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110520045610/http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=5752&title=jobs-growth-poverty-employment|date=May 20, 2011}} London: [[Overseas Development Institute]]</ref> * د وخت له پلوه محدود استخدام (سویډني کې: ''Tidsbegränsad anställning''). کارورکوونکی یو کس د ټاکلي مهال لپاره ګوماري. په معمول ډول د یوې نوې دورې لپاره هم اوږدوالی مومي. د یوه کارورکوونکي او یوه کارګر له مخې په ټولیزه توګه له دوو کلونو زیات مهال وروسته دغه ډول استخدام په اتوماتیک ډول د نورمال استخدام په توګه ګڼل کېږي. * عادي(نورمال) استخدام (سویډني کې: ''Tillsvidareanställning / Fast anställning'')، هغه چې مهالیز محدودیت (له تقاعد او نورو استثناتو پرته) نه لري. دغه ډول استخدام کېدلای شي، د دوو لاملونو له مخې پای ته ورسول شي: '''شخصي لامل'''، په سملاسي ډول د استخدام پای ته رسول، د یو شمېر پیاوړو لاملونو، لکه: جرم او '''د کاري مسئولیتونو نه ترسره کولو''' له امله (سویډني کې: ''Arbetsbrist'') د استخدام لغو کول، چې په معمول ډول د کمپنۍ د عاید د را کمېدو لامل ګرځېدلی وي.    <ref name="ODI2" />         په سویډن کې د لږ تر لږه معاش اړوند کوم قانون شتون نه لري. پر ځای یې د کارورکوونکو سازمانونو او کارګري اتحادیو ترمنځ د حداقل حقونو او د استخدام د نورو شرایطو اړوند هوکړې شتون لري. په دغه هېواد کې د استخدام یو بل ډول قرارداد هم شته دی چې د قانون له لوري لا ندی تنظیم شوی او دا د ساعت له مخې استخدام دی (سویډني کې: ''Timanställning'') چې کېدلای شي ،نورمال (نامحدود) استخدام وي، خو کاري وخت په کې نه دی ټاکل شوی او د فوري اړتیاوو پر بنسټ ورباندې پرېکړه کېږي. کارکوونکی اړ دی چې خپل تلیفون ته ځواب ورکړي او هر هغه مهال چې اړتیا وي، خپل کار ته حاضر شي، د بېلګې په توګه: کله چې یو کس ناروغ وي او نه شي کولای دندې ته حاضر شي، هغوی یوازې د خپل واقعي کار د مهال حقوق ترلاسه کوي او کېدلای شي، د بیاځلي اړیکې په نه ترلاسه کولو سره له کوم لامل پرته له کاره واېستل شي. دغه ډول هوکړه(قرارداد) په خصوصي سکتور کې دود ده.<ref name="ODI2" /> === بریتانیا === په بریتانیا کې کاري هوکړه لیکونه، د حکومت له خوا په لاندې ډولونو ډلبندي شوي:<ref>{{cite web|title=Contract types and employer responsibilities|url=https://www.gov.uk/contract-types-and-employer-responsibilities|publisher=gov.uk|access-date=21 May 2014}}</ref> * د ټاکلي مهال لپاره هوکړه(قرارداد): د یوه معلوم وخت لپاره دوام کوي چې له وخته ټاکل شوی او د یوې ځانګړې دندې په پای ته رسېدو او یا هم یوې ځانګړې پېښې په پېښېدو سره پای ته رسېږي. * د بشپړ مهال یا نیم مهال هوکړه: ټاکلی مهال نه لري، د هر یو لوري له خوا پای ته رسول کېدلای شي، د یوې ځانګړې دندې د ترسره کولو په موخه کېږي او ځانګړي کاري ساعتونه لري.<ref name=":82">{{cite web|title=Brown v. J. Kaz, Inc., No. 08-2713 (3d Cir. Sept. 11, 2009)|url=http://www.employmentlawblog.info/2009/09/brown-v-j-kaz-inc-no-08-2713-3d-cir-sept-11-2009.shtml|access-date=2010-01-23|archive-date=2012-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20120323132913/http://www.employmentlawblog.info/2009/09/brown-v-j-kaz-inc-no-08-2713-3d-cir-sept-11-2009.shtml|url-status=dead}}</ref> * د آژانسونو کارکوونکي. * آزاد کار کوونکي، سلاکاران او قراردادیان * د صفر ساعت قراردادونه (Zero-hour contracts) === متحده ایالات === کارکووني تر ډېره د خپلواکو هوکړه کوونکو پر وړاندې درېږي، په ځانګړې توګه هغه مهال چې د مشابه مالیاتو د ورکولو اړوند د کارګر د استحقاق، کاریګرو ته د تاوان او د بېکارۍ د بیمې د ښېګڼو اړوند د نظر اختلاف شتون ولري. په داسې حال کې چې د ۲۰۰۹ ز کال په سپټمبر میاشت کې محکمې په ''Brown v. J. Kaz, Inc'' قضیه کې حکم ورکړ چې خپلواک هوکړه کوونکي په هغه حالت کې چې په منظم ډول کارورکوونکي ته کار کوي، د تبعیض د قوانینو له مخې د کارکوونکو په توګه ګڼل کېږي او هم  یې څرګنده کړه چې کارورکوونکي د استخدام مهال، ځای او ډول ټاکي.<ref>26 U.S.C. § 3401(c)</ref><ref>''United States v. Latham'', 754 F.2d 747, 750 (7th Cir. 1985).</ref> په متحده ایالاتو کې د اتحادیې بهیر کاري چاپېریال کې د ناعادلانه فسخ اړوند شکایت د متحده ایالاتو د کار وزارت ته ارجاع کېږي.<ref>{{cite web|title=Termination|url=http://www.dol.gov/dol/topic/termination/index.htm|publisher=[[United States Department of Labor]]|access-date=27 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120927160835/https://www.dol.gov/dol/topic/termination/index.htm|archive-date=27 September 2012|url-status=dead}}</ref> د متحده ایالاتو په ګڼ شمېر صنایعو کې کارګري اتحادیې په قانوني ډول د کارکوونکو د استازو په توګه ګڼل کېږي. نن ورځ د دغو اتحادیوفعالیتونه د معاش پر سر په ټولیزو چنو وهنو، ښېګڼو، د دوی د غړو په کاري څرنګوالي او د کاري قراداد له مفاداتو څخه د سرغړونو د مدیریت په څرنګوالي تمرکز لري. لویې اتحادیې په معمول ډول په ایالتي او فدرال کچه د لابي کولو او ټاکنیزو تبلیغاتو په ترسره کولو لاس پورې کوي.<ref name=":83">{{cite web|title=Brown v. J. Kaz, Inc., No. 08-2713 (3d Cir. Sept. 11, 2009)|url=http://www.employmentlawblog.info/2009/09/brown-v-j-kaz-inc-no-08-2713-3d-cir-sept-11-2009.shtml|access-date=2010-01-23|archive-date=2012-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20120323132913/http://www.employmentlawblog.info/2009/09/brown-v-j-kaz-inc-no-08-2713-3d-cir-sept-11-2009.shtml|url-status=dead}}</ref><ref name=":7">{{Harvnb|Ferguson|1995}}.</ref> == عمر ته اړوند مسائل == === ځوان عمر لرونکي کارکوونکي === ځوان کارکوونکي په لوړه کچه له کاري زیانونو او ځانګړو کاري ګواښونو سره مخامخ دي، دا په ټولیز ډول په لوړ ګواښ لرونکو صنعتونو کې د هغوی له استخدام سره اړیکه لري. د بېلګې په توګه: په متحده ایالاتو کې په کاري چاپېریال کې ځوانان د خپلو زیات عمر لرونکو سیالانو په پرتله دوه چنده زیات له ګواښونو سره مخامخ دي. دغه کارکوونکي په کاري چاپېریال کې د نقلیه وسایطو د ټکر له لوړ ګواښ سره مخامخ دي، هغه هم د کمې تجربې، په کمه کچه له کمربند څخه د نه ګټنې او همدارنګه د چلولو پر مهال د پام اوښتو له امله. له دغو ګواښونو څخه د مخنیوي په موخه له ۱۷ کلونو څخه کم عمر لرونکي کسان د خلکو د ټرانسپورټ او د محدود شرایطو لاندې د توکو د لېږدولو په ګډون د چلونې له یو شمېر ځانګړو ډولونو څخه منع دي.<ref name=":0">{{Cite web|title=Young Worker Safety and Health|publisher=CDC NIOSH Workplace Safety and Health Topic|url=https://www.cdc.gov/niosh/topics/youth/|website=www.cdc.gov|access-date=2015-06-15}}</ref><ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.cdc.gov/niosh/docs/2013-153/pdfs/2013-153.pdf|title=Work-Related Motor Vehicle Crashes|date=September 2013|work=NIOSH Publication 2013-153|publisher=NIOSH}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/niosh/docs/2013-152/pdfs/2013-152.pdf|title=Work-Related Motor Vehicle Crashes: Preventing Injury to Young Drivers|date=September 2013|website=NIOSH Publication 2013-152|publisher=NIOSH}}</ref> د ځوانو کارکوونکو لپاره په لوړ ګواښ لرونکو صنایعو کې کرنه، رستورانت، د خځلیو مدیریت او د کانونو اېستل شاملېږي. په متحده ایالاتو کې له ۱۸ کلنۍ څخه کم عمر لرونکي کسان، له هغو ځانګړو چارو څخه منع کېږي چې د منصفانه کار د معیارونو د قانون له مخې خطرناک ګڼل کېږي.<ref name=":02">{{Cite web|title=Young Worker Safety and Health|publisher=CDC NIOSH Workplace Safety and Health Topic|url=https://www.cdc.gov/niosh/topics/youth/|website=www.cdc.gov|access-date=2015-06-15}}</ref><ref name=":12">{{Cite news|url=https://www.cdc.gov/niosh/docs/2013-153/pdfs/2013-153.pdf|title=Work-Related Motor Vehicle Crashes|date=September 2013|work=NIOSH Publication 2013-153|publisher=NIOSH}}</ref><ref>Joseph Holden, Youth employment programmes – What can be learnt from international experience with youth employment programmes? Economic and private sector professional evidence and applied knowledge services https://partnerplatform.org/?fza26891</ref> == سرچینې == orr64lt1fpgx5moarcthrv8vuuizsl2 0 60169 369242 366913 2026-09-23T05:31:24Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369242 wikitext text/x-wiki '''روزالينډ ايلسي فرانکلين''' (۱۹۲۰ز، د  جولای۲۵ مه – ۱۹۵۸ز د اپریل ۱۶ مه) يو انګرېز کيميا پوه او د وړانګې د crystallographer [د بلور نقشې جوړوونکې] وه، چې فعاليت يې د DNA ډی اوکسي ريبونيوکليک اسيد، RNA (ريبونيوکليک اسيد)، ويروسونو، ډبرو سکرو او ګرافېټ ډبرې د ماليکولي جوړښت په اړه پر پوهېدنې متمرکز و. که څه هم د ډبرو سکرو او ويروسونو په اړه يې فعاليتونه په خپل ژوند کې ستايل شوي وو، مګر د نوموړي د ژوند په موده کې يې د DNA د جوړښت په اړه موندنه په پراخ ډول ناپېژندل شوې وه، چې د همدې له امله په بېلابېل ډول د «ناسمې اتلې»، «د DNA بې نومه يا بده پېغله»، «له ياده وتلې اتله»، د «يوه فيمېنېسټ نښه» او د ماليکولي بيولوژي Sylvia Plath په نومونو يادېږي. <ref name="nlm-bio">{{cite web|url=https://profiles.nlm.nih.gov/ps/retrieve/Narrative/KR/p-nid/183|title=The Rosalind Franklin Papers, Biographical Information|work=profiles.nlm.nih.gov|access-date=13 November 2011|archive-date=3 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170303014135/https://profiles.nlm.nih.gov/ps/retrieve/Narrative/KR/p-nid/183|url-status=dead}}</ref><ref name="nlm-coal">{{cite web|url=https://profiles.nlm.nih.gov/ps/retrieve/Narrative/KR/p-nid/186|title=The Rosalind Franklin Papers, The Holes in Coal: Research at BCURA and in Paris, 1942–1951|work=profiles.nlm.nih.gov|access-date=13 November 2011|archive-date=25 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111025092929/http://profiles.nlm.nih.gov/ps/retrieve/Narrative/KR/p-nid/186|url-status=dead}}</ref><ref name=":0">{{Cite journal|last=Maddox|first=Brenda|date=2003|title=The double helix and the 'wronged heroine'|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-01-23_421_6921/page/407|journal=Nature|volume=421|issue=6921|pages=407–408|doi=10.1038/nature01399|pmid=12540909|bibcode=2003Natur.421..407M|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Stasiak|first=Andrzej|date=2003|title=The first lady of DNA|journal=EMBO Reports|volume=4|issue=1|pages=14|doi=10.1038/sj.embor.embor723|pmc=1315822}}</ref><ref name="glynn12">{{cite journal|last1=Glynn|first1=Jenifer|title=Remembering my sister Rosalind Franklin|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_march-24-30-2012_379_9821/page/1094|journal=The Lancet|year=2012|volume=379|issue=9821|pages=1094–1095|doi=10.1016/S0140-6736(12)60452-8|pmid=22451966|s2cid=32832643}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Jensen|title=Mapping Nature 's scientist: The posthumous demarcation of Rosalind Franklin's crystallographic data|doi=10.1080/00335630.2019.1629000|pages=297–318|issue=3|volume=105|language=en|journal=Quarterly Journal of Speech|url=https://robinejensen.com/wp-content/uploads/2019/10/Jensen-Parks-Mann-Maison-Krall_2019_QJS.pdf|date=2019|first1=Robin E.|first5=Madison A.|last5=Krall|first4=Kourtney|last4=Maison|first3=Benjamin W.|last3=Mann|first2=Melissa M.|last2=Parks|s2cid=197721627}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Davies|first=Kevin|date=2020|title=Rosalind Franklin Scientist: On the centenary of her birth, a look back at the fundamental role of Rosalind Franklin in unravelling the structure of the double helix in 1953|url=https://www.liebertpub.com/doi/10.1089/gen.40.07.02|journal=Genetic Engineering & Biotechnology News|language=en|volume=40|issue=7|pages=8–9|doi=10.1089/gen.40.07.02|s2cid=225566507}}</ref> نوموړې په ۱۹۴۱ ز کې د کمبرېج له Newnham College څخه د طبيعي علومو په برخه کې د سند په تر لاسه کولو سره فارغه شوه او له دې څخه وروسته په فزيکي کيميا کې د دوکتورا لپاره د کمبرېج پوهنتون کې د فزيکي کيميا د ز۱۹۲۰ څوکۍ (Ronald George Wreyford Norrish) تر لارښوونې لاندې شامله شوه. د Norrish د نه لېوالتېا له امله ناهيلې شوه او په ۱۹۴۲ ز کې يې تر (British Coal Utilisation Research Association (BCURA)) [د بریتانوي ډبرو سکرو د ګټې اخيستنې څېړلو ټولنه] لاندې د څېړنې درېځ غوره کړ. د ډبرو سکرو په اړه څېړنې ورسره په ۱۹۴۵ ز کې له کمبرېج پوهنتون څخه د دوکتورا په تر لاسه کولو کې مرسته وکړه.  په ۱۹۴۷ ز کې پاريس ته د يوې Chercheur (له دوکتورا د پورته څېړونکې) په توګه د نوموړې په تللو سره په (Laboratoire Central des Services Chimiques de l'État) کې د Jacques mering تر لارښوونې لاندې د ايکس وړانګې د بلور نقشې يوه بشپړه جوړوونکې شوه. په ۱۹۵۱ ز کې د يوې څېړنې د مرستيالې په توګه له (King's College London) سره له يو ځای کېدنې وروسته يې د DNA بنسټيزې ځانګړتياوې وموندلې، چې په پایله کې يې د DNA د دوه ګوني مارپېچ جوړښت سمې تشرېح ته لاره هواره کړه. له خپل رئيس John Randall او همکار Maurice Wilkins سره د نه سمون له امله، فرينکلېن اړ شوه چې په ۱۹۵۳ ز کې Birkbeck College ته ولاړه شي. <ref>Glynn, p. 60.</ref><ref name=":02">{{Cite journal|last=Maddox|first=Brenda|date=2003|title=The double helix and the 'wronged heroine'|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-01-23_421_6921/page/407|journal=Nature|volume=421|issue=6921|pages=407–408|doi=10.1038/nature01399|pmid=12540909|bibcode=2003Natur.421..407M|doi-access=free}}</ref><ref name="thesis">{{cite thesis|first=Rosalind|last=Franklin|title=The physical chemistry of solid organic colloids, with special reference to the structure of coal and related materials|publisher=University of Cambridge|degree=PhD|website=lib.cam.ac.uk|url=http://ulmss-newton.lib.cam.ac.uk/vwebv/holdingsInfo?bibId=29488|id={{EThOS|uk.bl.ethos.599181}}|year=1946|oclc=879396430|لاسرسي نېټه=2022-03-06|خونديځ نېټه=2022-05-19|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220519183404/https://ulmss-newton.lib.cam.ac.uk/vwebv/holdingsInfo?bibId=29488|url-status=dead|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220519183404/https://ulmss-newton.lib.cam.ac.uk/vwebv/holdingsInfo?bibId=29488|archive-url=https://web.archive.org/web/20220519183404/https://ulmss-newton.lib.cam.ac.uk/vwebv/holdingsInfo?bibId=29488}}</ref> نوموړې د DNA د ايکس وړانګې د ماتو انځورونو په برخه کې د کار له امله مشهوره ده، په داسې حال کې چې په King’s College London کې په ځانګړي ډول د هغې د زده کوونکي Raymond Gosling له لوري د اخيستل شوي Photo 51، چې د DNA دوه ګوني مارپېچ موندنې ته يې لاره هواره کړه او له امله يې Francis Crick، James Waston او Maurice Wilkins ته په ګډه په ۱۹۶۲ ز کې د روانپوهنې يا طبابت په برخه کې نړیوال انعام ورکړل شو. Watson وړانديز وکړ چې Franklin به له Wiklins سره يو ځای په کيميا کې په خيالي ډول په نړيوالې جایزې سره ستايل شوې وي، که څه هم له مرګ څخه وروسته د جایزو ورکولو پر وړاندې تر اوسه کوم قانون نه و او د نوبل کمېټې په عمومي ډول پس مرګي نوماندي ترتيب نه کړه. <ref name="NobelPrize.org 2020-8-26">{{cite web|title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1962|website=The Nobel Prize|date=26 August 2020|url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1962/summary/|access-date=27 August 2020}}</ref><ref>{{cite web|date=6 July 2020|title=Rosalind Franklin the Scientist|url=https://www.genengnews.com/commentary/rosalind-franklin-the-scientist/|access-date=3 September 2020|website=GEN – Genetic Engineering and Biotechnology News|language=en-US}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Greenwood|first1=Veronique|title=First Posthumous Nobel Awarded|date=19 May 2012|url=https://www.discovermagazine.com/health/first-posthumous-nobel-awarded|journal=[[Discover (magazine)|Discover]]|access-date=23 January 2021}}</ref><ref name="nobelprize.org">{{cite web|work=Official Website of the Nobel Prizes|title=The Discovery of the Molecular Structure of DNA – The Double Helix|url=https://www.nobelprize.org/educational/medicine/dna_double_helix/readmore.html|access-date=4 February 2014}}</ref><ref name="nobelprize_posthumous">{{cite web|website=The Nobel Prize|title=Nobel Prize Facts|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/facts/|access-date=24 January 2016}}</ref> د John Desmond Bernal تر لارښوونې لاندې فرېنکلېن د ويروسونو د ماليکولي جوړښتونو په اړه په Birkbeck کې د مخکښ کار مشري وکړه. يوه ورځ مخکې له دې چې په بروسلي کې په يوه نړيوال ننداتون کې د tobacco mosaic virus جوړښت بيان کړي، په ۱۹۵۸ ز کې د ۳۷ کلونو په عمر د تخمداني سرطان له امله مړه شوه. د هغې د ډلې غړې Aaron Klug د نوموړې څېړنې ته دوام ورکړ، چې له امله يې په ۱۹۸۲ ز کې يې د کيميا په برخه کې نړيواله جایزه وګټله. <ref name="Profile">{{cite web|title=James Watson, Francis Crick, Maurice Wilkins, and Rosalind Franklin|url=https://www.sciencehistory.org/historical-profile/james-watson-francis-crick-maurice-wilkins-and-rosalind-franklin|work=Science History Institute|access-date=20 March 2018|date=June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180321132408/https://www.sciencehistory.org/historical-profile/james-watson-francis-crick-maurice-wilkins-and-rosalind-franklin|archive-date=21 March 2018|url-status=dead}}</ref> == د ژوند لومړني وختونه == فرينکلېن د ۱۹۲۰ ز د جولای په ۲۵ مه د (Chepstow Villas, Notting Hill, London) په يوې شتمنې او نفوذ لرونکې بریتانوي يهودې کورنۍ کې زېږېدلې ده. <ref>{{cite web|title=Name of Firm: A. Keyser & Co.|url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/32622/supplement/1702/data.pdf|date=22 February 1922|website=The Gazette|access-date=21 November 2014}}</ref><ref>{{cite web|title=Rosalind Franklin|url=http://www.londonremembers.com/subjects/rosalind-franklin|publisher=London Remembers|access-date=21 November 2014}}</ref><ref>GRO Register of Births: SEP 1920 1a 250 KENSINGTON – Rosalind E. Franklin, mmn = Waley</ref> === کورنۍ === د فرينکلېن پلار Ellis Arthur Franklin نومېده، له ۱۸۹۴ ز څخه تر ۱۹۶۴ ز پورې يې ژوند وکړ، په سياسي ډول د لندن د لېبرال ډلې يو سوداګر او د بانک ماور و، چې د ښار په (Working Men's College) کې يې تدريس وکړ. د نوموړې مور Muriel Frances Waley نومېدله (۱۹۷۶ – ۱۸۹۴). روزالېنډ فرينکلېن د پينځو کوچنيانو کورنۍ کې دويمه کوچنۍ او تر ټولو مشره لور وه. David (1919 – 19860) يې تر ټولو مشر ورور،  Roland Colin 1923 – 2020) ز) چې په ۱۹۲۶ ز کې زېږېدلی دی او Jenifer چې په ۱۹۲۹ ز کال کې زېږېدلې ده، د نوموړې کشران وروڼه او خويندې وې. <ref name="Glynn, p.1">Glynn, p. 1.</ref> د فرينکلېن پلارنی مشر کاکا Herbert Samuel (چې وروسته په Viscount Samuel مشهور شو)، په ۱۹۱۶ز کې د کورنيو چارو منشي (Home Secretary) او هغه لومړنی يهودي و، چې په بریتانوي کابينه کې خدمت کوي. د کاکا مېرمن يې (Helen Caroline Franklin) چې په کورنۍ کې د Mamie په نامه پېژندل کېږي، Norman de Mattos Bentwich ته واده شوه چې د فلسطين په بریتانوي قيموميت يا سرپرستي کې لوی څارنوال و. هيلن د سوداګرۍ ټولنې په سازمان او د ښځو د رايې کارونې خوځښت کې فعاله وه او وروسته د London Country Council غړې وه. د فرينلين کاکا Hugh Franklin د ښځو د رايې کارونې خوځښت کې يوه بله نامتو څېره وه، که څه هم د غورځنګ دننه کارونو يې د فرينکلين کورنۍ له خجالت سره مخامخ کړه. د Rosalind منځنی نوم Elsie د Hugh د لومړۍ مېرمنې د ياد په توګه پرې کېښودل شوی و، چې د ۱۹۱۸ ز انفلوانزا وبا کې مړه شوه. د فرينکلېن کورنۍ په فعال ډول د Working Men’s College کې شامله وه، چې د نوموړې پلار په کې د ماښام له مخې د برېښنا، مقناطيسيت او د ستر جنګ د تاريخچې تدريس وکړ او وروسته مرستيال ولسمشر شو. <ref name="Samuel">Maddox, p. 7.</ref><ref name="p31">{{cite book|last=Sayre|first=A.|title=Rosalind Franklin and DNA|year=1975|publisher=Norton|location=New York|isbn=0-393-07493-5|page=[https://archive.org/details/rosalindfranklin00anne/page/31 31]|url=https://archive.org/details/rosalindfranklin00anne/page/31}}</ref><ref name="p40">Maddox, p. 40.</ref><ref>Segev p.</ref><ref>Maddox, p. 20.</ref><ref>Sayre, p. 35.</ref> د روزالېنډ فرينکلېن مور او پلار له اروپايي يهودي کډوالو په ځانګړي ډول له Kindertransport څخه راغلو کډوالو سره په استوګن کېدلو کې مرسته وکړه، چې له نازي حکومت څخه راتښتېدلي وو. دوه يهودي کوچنيان يې خپل کور ته یووړل، چې د Evi Eisenstadter په نوم له يوه نهه کلن استريايي کوچني سره يې د Jenifer خونه ګډه کړه. د Evi پلار Hans mathias Eisenstadter په Bechenwald کې بندي و او له خوشې کېدلو څخه وروسته يې کورنۍ د Ellis نوم غوره کړ. <ref>Polcovar, p. 20.</ref><ref>{{cite web|last1=Simkin|first1=John|title=Rosalind Franklin|url=http://spartacus-educational.com/SCfranklinR.htm|website=Spartacus Educational|access-date=13 February 2015|date=1997}}</ref><ref>{{cite web|title=Hans (John) Mathias Eisenstadter Ellis|url=http://www.geni.com/people/Hans-John-Eisenstadter-Ellis/6000000004979539587|website=Geni|access-date=13 February 2015}}</ref><ref name="genealogy">{{cite web|title=Evi Ellis|url=http://familytreemaker.genealogy.com/users/s/c/h/Ella-Elisabeth-Schiller-Victoria/WEBSITE-0001/UHP-0252.html|website=Ancestry.com|access-date=13 February 2015|تاريخ الأرشيف=13 February 2015|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20150213123016/http://familytreemaker.genealogy.com/users/s/c/h/Ella-Elisabeth-Schiller-Victoria/WEBSITE-0001/UHP-0252.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=13 February 2015|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20150213123016/http://familytreemaker.genealogy.com/users/s/c/h/Ella-Elisabeth-Schiller-Victoria/WEBSITE-0001/UHP-0252.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20150213123016/http://familytreemaker.genealogy.com/users/s/c/h/Ella-Elisabeth-Schiller-Victoria/WEBSITE-0001/UHP-0252.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20150213123016/http://familytreemaker.genealogy.com/users/s/c/h/Ella-Elisabeth-Schiller-Victoria/WEBSITE-0001/UHP-0252.html}}</ref> === زده کړې === فرينکلين د کوچنيوالي له لومړيو څخه ځانګړي علمي وړتياوې ښکاره کړې. د شپږ کلنۍ په عمر له خپل ورور Ronald سره په Norland Place School کې شامله شوه، چې په لويديځ لندن کې يو خصوصي ورځنی ښوونځی و. په هغه کې د نوموړې د تره مېرمن Mamie چې اصل نوم يې Helen Bentwich دی؛ فرينکلېن خپل مېړه ته په دې ډول وروپېژندله: «روزالېنډ په حيرانوونکي ډول هوښياره ده. خپل ټول وخت د خوښۍ لپاره په حساب کولو باندې تېروي او په نه بدلېدونکي ډول سم ځواب تر لاسه کوي». فرينکلېن په کرکټ او هاکي لوبو کې له پخوا څخه لېوالتيا لري. د نهه کلنۍ په عمر ليليه ښوونځي کې شامله شوه، چې ياد ښوونځي په Sussex کې د ځوانو نجونو لپاره د Lindores School و. ښوونځی د سمندر غاړې ته نږدې و او کورنۍ يې د نوموړې حساسې روغتيا لپاره يو غوره چاپېریال غوښته. <ref>Maddox, p. 15.</ref><ref name="berger">{{cite web|last1=Berger|first1=Doreen|title=A Biography of The Dark Lady Of Notting Hill|url=http://www.theus.org.uk/article/biography-dark-lady-notting-hill|publisher=United Synagogue Women|access-date=7 February 2015|date=3 December 2014|تاريخ الأرشيف=4 June 2016|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160604135134/http://www.theus.org.uk/article/biography-dark-lady-notting-hill|url-status=dead|خونديځ نېټه=4 June 2016|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20160604135134/http://www.theus.org.uk/article/biography-dark-lady-notting-hill|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20160604135134/http://www.theus.org.uk/article/biography-dark-lady-notting-hill|archive-url=https://web.archive.org/web/20160604135134/http://www.theus.org.uk/article/biography-dark-lady-notting-hill}}</ref><ref>Maddox, p. 21–22.</ref> د لويديځ لندن په Hammersmith کې د St Paul د نجونو ښوونځي ته د تګ پر مهال د ۱۱ کلونو په عمر په لندن کې د نجونو ښوونځي يو له هغو په شمېر نجونو له ډلې څخه وه، چې فزيک او کيميا يې تدريس کړل. په St Paul’s کې نوموړې په ساينس، لاتين او بدني روزنې برخو کې نوره هم پوه شوه. جرمني ژبه يې هم ياده کړه او په فرانسوي کې فصيحه شوه، دا هغه ژبه وه، چې وروسته يې ورته ډېره ګټه وکړه. فرينکلېن په خپلو ټولګيو کې له نورو پورته وه او کلني انعامونه يې وګټل. يوازينۍ زده کړيزه کمزوري يې په موسيقۍ کې وه، چې له امله يې د ښوونځي د موسيقي برخي رئيس کمپوز کوونکي Gustav Holst يو ځل د نوموړې مور ته خبر وکړ، چې پلټنه وکړي چې نوموړې کېدای شي، د اورېدلو له ستونزو يا د تانسل (بغوټ) له پړسوب څخه کړېدلې وي. نوموړې په شپږو امتيازونو سره په ۱۹۳۸ ز کې له عالي ښوونځي څخه فارغه شوه او د پوهنتون لپاره يې د سکالرشيپ (د زده کړو مالي لګښت) وګاټه. ياد سکالرشيپ د درې کلونو لپاره په کلني ډول د School Leaving Exhibition تر نامه لاندې ۳۰ يورو د هغې لپاره او ۵ يورو يې د نيکه لپاره ټاکل شوی و. پلار يې ورڅخه وغوښتل چې خپل سکالرشيپ، يو وړ کډوال زده کوونکي ته ورکړي.  <ref name="berger2">{{cite web|last1=Berger|first1=Doreen|title=A Biography of The Dark Lady Of Notting Hill|url=http://www.theus.org.uk/article/biography-dark-lady-notting-hill|publisher=United Synagogue Women|access-date=7 February 2015|date=3 December 2014|تاريخ الأرشيف=4 June 2016|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160604135134/http://www.theus.org.uk/article/biography-dark-lady-notting-hill|url-status=dead|خونديځ نېټه=4 June 2016|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20160604135134/http://www.theus.org.uk/article/biography-dark-lady-notting-hill|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20160604135134/http://www.theus.org.uk/article/biography-dark-lady-notting-hill|archive-url=https://web.archive.org/web/20160604135134/http://www.theus.org.uk/article/biography-dark-lady-notting-hill}}</ref><ref>Glynn, p. 25.</ref><ref>Sayre, p. 41.</ref><ref>Maddox, p. 30.</ref><ref>Maddox, p. 26.</ref><ref>Glynn, p. 28.</ref><ref>Glynn, p. 30.</ref> == سرچینې == q98mfp9kc3vltpxaw8uhqp9z3mpf7bm 0 60211 369236 366969 2026-09-23T05:13:13Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369236 wikitext text/x-wiki {{فيمينيزم څنګپټه}}د فيمينيزم دويمه څپه د فيمينيزم پلوي فعاليت هغه دوره وه، چې د ۱۹۶۰ز لسيزې په لومړيو کې پيل او نږدې دوه لسيزې يې دوام وکړ. د ټولې لويديځي نړۍ هېوادونو کې پېښه شوه او د تېرو فيمينيزم پلويو لاسته راوړنو د بیارغولو له مخې يې د ښځو لپاره د برابرۍ زياتول په نښه کړل. په داسې حال کې چې د فيمينيزم لومړۍ څپې زياتره د رايې کارونې پر حق او د جنسيتي برابرۍ (لکه: د رايې کارولو حق او ملکيت حق) پر وړاندې د قانونې خنډونو پر له منځه وړلو تمرکز کاوه، دويمې څپې فيمينيزم خپله مناظره پراخه کړه چې موخه يې جنسيتي تمايلات، کورنۍ، کورنی حالت، کار ځای، د بيا زېږېدنې حقونه، حقيقي يا بالفعل نابرابرۍ او رسمي قانوني نابرابرۍ مسائلو رانغاړل وو. دا خوځښت پر پلارواکۍ باندې نيوکې يا په ټولنه کې د نارينه تر واک لاندې بنسټونو او کلتوري لارو چارو باندې متمرکز و. دويمې څپې فيمينيزم د کورني تاوتريخوالي او مدني په زور نيونه [په زور زنا کول يا تښتول] مسئلو ته هم پام واړوه. د په زور زنا يا تښتونې کړکېچ مرکزونه او د ښځو پناه ځايونه يې جوړ کړل او د خونديتوب او طلاق په قوانينو کې يې يو څه بدلونونه راوستل. د فيمنيزم د پلويانو کتابپلورنځي، د امتياز اتحاديې او رستورانتونه د خوځښت د ناستې له کليدي ځايونو اون اقتصادي ماشینونو څخه وو. <ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/647122/womens-movement|title=women's movement (political and social movement)|website=Britannica Online Encyclopedia|access-date=July 20, 2012}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=UjEtDwAAQBAJ&q=head+shops&pg=PT146|title=From Head Shops to Whole Foods: The Rise and Fall of Activist Entrepreneurs|last=Davis|first=Joshua Clark|date=August 8, 2017|publisher=Columbia University Press|isbn=9780231543088|pages=129–175}}</ref><ref>{{Cite book|last=Pierceson, Jason, 1972-|title=Sexual minorities and politics : an introduction|year=2016|isbn=978-1-4422-2768-2|location=Lanham, Maryland|oclc=913610005}}</ref> د دويمې څپې فيمينيزم اصطلاح، په خپله د ژورنالېستې Martha Lear له لوري د «فيمينيزم پلوې دويمه څپه: دا ښځې څه غواړي؟» تر سرليک لاندې د نيويارک ټايمز مجلې د ۱۹۶۸ ز د مارچ مياشتې په يوه مقاله کې عمومي وينا د عامو خلکو پر وړاندې راوړل شوه. نوموړې وليکل: ملاتړ کوونکې ورته د فيمييزم پلوې دويمه څپه وايي، دويمه څپه د رايې حق له پرتمينې بريا وروسته بېرته وګرځېده او په پای کې د يو ځای کېدنې يو ستر sandabar کې ورکه شوه.<ref name="lear">{{Cite news|url=https://nyti.ms/2h6kh3X|title=The Second Feminist Wave: What do these women want?|last=Lear|first=Martha Weinman|date=March 10, 1968|work=The New York Times|access-date=2020-06-25|language=en}}</ref> د زياتره تاريخ پوهانو له نظره، د فيمينيزم د دويمې څپې دورې په امريکا کې د ۱۹۸۰ ز لسيزې کې د ځينو مسئلو، لکه: جنسيتي تمايل او pornography پر سر د فيمينيسټ جنسيتي جنګونو د فيمينيزم دننه په شخړو سره پای ته ورسېده، چې د ۱۹۹۰ ز لسيزې په لومړيو کې يې د درېيمې څپې فيمينيزم دوره کې لارښوونه وکړه. <ref name="end">As noted in: * {{cite book|author1=Duggan, Lisa|author2=Hunter, Nan D.|title=Sex wars: sexual dissent and political culture|year=1995|publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-91036-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/sexwarssexualdis0000dugg}} * {{cite book|author=Hansen, Karen Tranberg|author2=Philipson, Ilene J.|title=Women, class, and the feminist imagination: a socialist-feminist reader|year=1990|publisher=Temple University Press|location=Philadelphia|isbn=978-0-87722-630-7|url-access=registration|url=https://archive.org/details/womenclassfemini0000unse}} * {{cite book|author=Gerhard, Jane F.|title=Desiring revolution: second-wave feminism and the rewriting of American sexual thought, 1920 to 1982|url=https://archive.org/details/bwb_T3-AGM-697|year=2001|publisher=Columbia University Press|location=New York|isbn=978-0-231-11204-8}} * {{cite book|author=Leidholdt, Dorchen|author-link=Dorchen Leidholdt|author2=Raymond, Janice G|title=The Sexual liberals and the attack on feminism|url=https://archive.org/details/sexualliberalsat0000unse_v1j2|year=1990|publisher=Pergamon Press|location=New York|isbn=978-0-08-037457-4}} * {{cite book|author=Vance, Carole S|title=Pleasure and Danger: Exploring Female Sexuality|year=1989|publisher=Thorsons Publishers|isbn=978-0-04-440593-1}}</ref> == په متحده ايالتونو کې دويمې څپې فيمنيزم ته کتنه == د فيمينيزم دويمه څپه په متحده ايالتونو کې له دويم نړيوال جنګ څخه وروسته د ښځو د نوي کورني ژوند پر خلاف د يو ځنډني غبرګون په توګه راغله: د ۱۹۴۰ ز لسيزې جنګ څخه وروسته پراختيا يا ستر خوځښت چې د بې مخينې اقتصادي ودې په واسطه يوه مشخصه دوره وه او د baby boom په نوم ستر خوځښت چې د کورنۍ اړوند کليوالي سيمو يو حرکت او د ملګرتيا [خوښې] واده وروسته هيله وه. د دې وخت پر مهال ښځو د کورني ژوند او کورنيو دندو کې د بوختيا امله د ګومارنې يا دندې تر لاسه کولو ميلان نه درلود. که څه هم يوازې په کور کې بوختېدل د دوی لومړنۍ دنده وه، مګر زياتره وختونه يې په کور ګوښه او له سياست، اقتصاد او قانون جوړونې څخه لرې پرېښودې. دا ژوند د خپل وخت د رسنيو له لوري په روښانه ډول تشرېح شوی دی. د بېلګې په ډول: لکه د Father Knows Best [پلار ښه پوهېږي] او Leave It to Beaver تر سرليک لاندې تلويزيوني نندارو کورنی حالت خپل وروستي مطلب ته ورساوه. <ref>Murray Knuttila, ''Introducing Sociology: A Critical Approach'' (4th ed. 2008 Oxford University Press)</ref> ځينو مهمو پېښو د دويمې څپې د بنسټ ډبره کېښوده. فرانسوۍ ليکوالې (Simone de Beauvoir) په ۱۹۴۰ لسيزه کې په پلارواکه ټولنه کې د «بل» په توګه د ښځو په اړه درک کړای شوې نظريه يا مفهوم څرګند کړ. نوموړې د خپل ۱۹۴۹ ز کال د «دويم جنس» په نوم علمي رساله کې پايله بيان کړه، چې نارينه متمرکزه نريه د يو اصل په توګه منل شوې ده او د افسانې د روان پرمختګ په واسطه پياوړې شوې دا او دا حقيقت چې د ښځې د اميندواره کېدلو، شيدې ورکولو او په مياشتني ډول ناروغېدلو (حايضه کېدل) وړتيا په هيڅ حالت د دويم جنس په توګه د يوې ښځې ځای کولو لپاره د منلو سبب يا تشرېح نه ده. ياد کتاب د يو څه متن په کمولو سره له فرانسوي څخه انګليسي ته وژباړل شو او په ۱۹۵۳ ز په امريکا کې چاپ شو. <ref>Simone de Beauvoir, ''[[The Second Sex]]'', 1949.</ref><ref>{{cite journal|last=Moi|first=Toril|title=While we wait: The English translation of The Second Sex|url=https://archive.org/details/sim_signs_summer-2002_27_4/page/1005|journal=Signs: Journal of Women in Culture and Society|volume=27|number=4|year=2002|pages=1005–1035|doi=10.1086/339635|jstor=10.1086/339635|s2cid=146683607}}</ref> په ۱۹۰۶ ز کې د خوړو او درملو ادارې تر کيبي contraceptive ګولۍ (د خولې له لارې خوړل کېدلې) تاييد کړې، چې په ۱۹۶۱ ز کې هم د لاسرسي وړ شوې. دې چارې د ښځو لپاره د تمې خلاف اميندواره کېدلو له امله د دندې له پرېښودلو پرته ورته (دندې ته) ادامه ورکول اسانه کړل. دې دا معنا هم لرله چې د ناڅاپي اميندواريو له امله به ځوانې جوړې په عادي ډول ناخوښه ودونو ته نه اړ کېږي. <ref>Tone, Andrea (2001). Devices & Desires: A History of Contraceptives in America. New York: Hill and Wang.</ref> که څه هم په پراخه ډول منل شوي دي، چې ياد خوځښت له ۱۹۶۰ ز لسيزې څخه تر ۱۹۸۰ ز لسيزې پورې ادامه وکړه، مګر کره کالونه په ګوته کول يې ستونزمن او ډېری وختونه کړکېچن وي. باور دا دی چې ياد خوځښت په ۱۹۶۳ ز کال کې هغه مهال پيل شوی دی، چې Betty Friedan خپل اثر (ښځينه معنوي پېژندنه: The Feminine Mystique) چاپ کړ او د ښځو د حالت په اړه د ولسمشر John F. Kennedy ولسمشريز کميسيون د جنسيتي نابرابرۍ په اړه خپل راپور خپور کړ. د ولسمشر Kennedy ادارې د ښځو حقونه د نوې پولې (New Frontier) مهمه مسئله وګڼله او د خپلې ادارې لوړو بستونو ته يې ښځې ونومولې. نوموړې د ښځو د حالت په اړه يو ولسمشريز کميسيون هم رامنځته کړ، چې مشري يې Eleanor Roosevelt له خوا کېده او د Peterson او لوی څارنوال Robert F. Kennedy په ګډون مقامونه، سناتوران، استازي، سوداګران، روانپوهان، ټولنپوهان، پروفيسوران، فعالان او عامه خدمتګاران يې رانغاړل. ياد راپور د مورولۍ تاديه کېدونکې رخصتي، زده کړو ته پراخ لاسرسی او له ښځو سره د ماشوم ساتنې کې د مرستې برابرولو په واسطه د دې نابرابرۍ د بدلون غوښتنه وکړه. <ref>{{cite web|url=http://www.aflcio.org/aboutus/history/history/peterson.cfm|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927032402/http://www.aflcio.org/aboutus/history/history/peterson.cfm|archive-date=September 27, 2011|title=Esther Eggertsen Peterson (1906–1997)|website=AFL-CIO}}</ref><ref>{{cite web|url=http://womenshistory.about.com/od/laws/a/status_women.htm|title=President's Commission on the Status of Women 1961–1963|publisher=Womenshistory.about.com|date=December 14, 1961|access-date=July 20, 2012|خونديځ نېټه=March 29, 2014|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20140329084227/http://womenshistory.about.com/od/laws/a/status_women.htm|url-status=dead|تاريخ الأرشيف=March 29, 2014|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20140329084227/http://womenshistory.about.com/od/laws/a/status_women.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20140329084227/http://womenshistory.about.com/od/laws/a/status_women.htm}}</ref><ref name=":1">{{cite book|title=The World Transformed: 1945 to the Present|last=Hunt|first=Michael|publisher=Oxford University Press|year=2014|isbn=978-0-19-937102-0|location=New York|pages=220, 221}}</ref> په يو څه پراخه ټولنه کې د ښځو له لوري نور عملونه هم وو، چې په سياست کې د دوی د پراخې بوختيا يا ګډون يې په ډاګه کاوه او کېدای شي د دويمې څپې سره راشي. د ۶۰ ښارونو په ۱۹۶۱۵۰۰۰۰ مېرمنو کې چې د سولې لپاره د ښخو اعتصاب له لوري هڅول شوې وې، په فضا کې د هستوي بمونو د ازمايلو او ککړو شيدو په اړه لاريون وکړ. <ref>{{cite news|url=https://www.latimes.com/news/obituaries/la-me-dagmar-wilson-20110130,0,5499397.story|work=Los Angeles Times|first=Elaine|last=Woo|title=Dagmar Wilson dies at 94; organizer of women's disarmament protesters|date=January 30, 2011}}</ref><ref>{{cite journal|author=Laurie Ouellette|title=Inventing the Cosmo Girl: class identity and girl-style American dreams|journal=Media, Culture & Society|volume=21|issue=3|pages=359–383|publisher=Mcs.sagepub.com|date=May 1, 1999|doi=10.1177/016344399021003004|s2cid=143024139}}</ref> په ۱۹۶۳ ز کې د Simon de Beauvoir له بنسټ اېښودنې څخه اغېزمنې شوې Betty Friedan د ښځينه معنوي پېژندنې تر سرليک لاندې زيات خرڅېدونکی کتاب وليکه. ياد کتاب کې يې په بنسټيز ډول د سپين پوستو ښځو په اړه بحث کاوه، چې تر څنګ يې په مطلق رسنيو کې د ښځو د انځورولو او کور کې ځای پر ځای کولو (د کور مېرمنې په توګه) په څرنګوالي باندې نيوکه وکړه، چې د دوی شونتياوې او ضايع شوی ځواک يې محدود کړی دی. نوموړې له Smith College څخه د خپلو پخوانیو ټولګيوالو څخه په ګټې اخيستنې سره د يوې خورا اړينې نظرپوښتنې (سروې) په تر سره کولو کې مرسته کړې وه. يادې سروې څرګنده کړه، چې هغه ښځې چې په کور او کاري ځواک کې يې ونډه لوبولې، د نورو هغو په پرتله ډېرې خوښمنې او قانع وې، چې يوازې په کور پاتې شوې وې. په کور پاتې شویو ښځو د پارونې او خپګان احساسات څرګند کړل. Friedan پايله تر لاسه کړه، چې ډېری دې خوابدو ښځو ځانونه په دې نظريې کې ډوب کړي دي، چې بايد له کوره د باندې هيڅ هيلې ونه لری. فرېډان دا د بې نومه ستونزې په توګه تشرېح کړل. نوموړې وليکل چې: د بشپړې هستوي کورنۍ انځور شوي حالت او په پياوړي ډول په هغه وخت کې عام کېدلو خوښې ورغبرګه نه کړه او د ښځو لپاره لږه د پام وړ وه. دې کتاب ته په متحده ايالتونو کې د دويمې څپې فيمينيزم د پيلامې په توګه د ونډې لوبولو لپاره پراخ امتياز ورکړل شوی دی. <ref>DuBois and Dumenil. ''Through Women's Eyes: An American History Since 1865''. (Bedford; St Martin's, New York)</ref><ref>{{cite book|last=Epstein|first=Cynthia Fuchs|date=1988|title=Deceptive Distinctions: Sex, Gender, and the Social Order|url=https://archive.org/details/deceptivedistinc00epst|location=New Haven|publisher=Yale University Press}}</ref><ref name=":12">{{cite book|title=The World Transformed: 1945 to the Present|last=Hunt|first=Michael|publisher=Oxford University Press|year=2014|isbn=978-0-19-937102-0|location=New York|pages=220, 221}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/obituaries/betty-friedan-465800.html|location=London|work=The Independent|first=Corinne|last=Sweet|title=Betty Friedan|date=February 7, 2006}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> د Friedan د کتاب تر څنګ د ښځو حالت په اړه د ولسمشريز کميسيون له لوري راپور د زياتو ښځو (په ځانګړي ډول د کور مېرمنو) د ناخوښۍ په اړه خبرې وکړې او د فيمينيزم پلويو زياتو خپلواکو سازمانونو په ملتيا يې د سيمه یيز، ايالتي او فدرالي حکومت د ښځو ډلو جوړښت ته لاره هواره کړه. <ref>{{cite web|author=CBCtv|url=https://www.youtube.com/watch?v=iDZh3nY9clY|archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/iDZh3nY9clY|archive-date=2021-12-21|url-status=live|title=Betty Friedan: Women|publisher=YouTube|access-date=July 20, 2012}}{{cbignore}}</ref> == سرچینې == b02igfv11jue252hyn8cxpie26zmivl 0 60330 369153 278186 2026-09-23T00:36:18Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369153 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} جان نېپير وېندام تورنر د PC (د کاناډا لپاره د ملکې ځانګړې شورا) غړی، د CC  (تر مېريت وروسته دویم ویاړلی نښان) ګټونکی اوQC  (په شاهي نظام کې د محکمې په چارو کې د پاچا یا ملکې ځانګړی او ډېر تګړه سلاکار چې معمولاً حقوق پوه وي) د ۱۹۲۹ ز کال د جون په ۷ مه زېږېدلی او د ۲۰۲۰ ز کال د ډېسمبر په ۱۹ مه مړ شوی. یو کاناډايي حقوق پوه او سیاستوال چې د ۱۹۸۴ ز کال د جون له دېرشمې نېټې څخه د سپټمبر تر نولسمې نېټې پورې د کاناډا د ۱۷م لومړي وزیر په توګه خدمت کړی. هغه له ۱۹۸۴ ز کال څخه تر ۱۹۹۰ ز کال پورې د کانادا د لېبرال ګوند د مشراو د رسمي اپوزیسیون د مشر په توګه خدمت وکړ. تورنر مخکې له دې چې د ۱۹۶۲ ز کال په فدرال ټاکنو کې د پارلمان د غړي په توګه وټاکل شي. هغه د لومړي وزیر پېیر ټوروډو (Pierre Trudeau) په کابینه کې له ۱۹۶۸ ز کال څخه تر ۱۹۷۲ ز کال پورې د عدلیې  وزیر او لوی څارنوال په توګه او له ۱۹۷۲ ز کال څخه تر ۱۹۷۵ز کال پورې یې د مالیې د وزیر په توګه خدمت کاوه. تورنر د کابینې د وزیر په توګه د لېبرال ګوند د لېبرال سوداګرۍ چارو د مشر په توګه شهرت ترلاسه کړ. تورنر په ۱۹۷۵ ز کال کې د نړیوالې اقتصادي سوړبازارۍ(رکود) په بهیر کې او د نامنلي معاش او نرخونو د کنترول پر پلي کولو د مجبورتیا له وړاندې‌لید سره له خپل موقف څخه استعفا وکړه.     تورنر له ۱۹۷۵ ز کال څخه تر ۱۹۸۴ ز کال پورې له سیاست څخه لرې شو او د شرکتي وکیل په توګه یې د بې Bay)) په سړک کې کار پيل کړ. په ۱۹۸۴ ز کال کې د ټروډو استعفا د مشرتابه د ټاکنو لامل شوه چې تورنر په بریالیتوب سره په کې د سیالۍ ډګر ته راووت. تورنر یوازې ۷۹ ورځې د لومړي وزیر دنده پر غاړه لرله، ځکه هغه خپل عالی قومندان/ګورنر جنرال ته مشوره ورکړه چې تر تحلیف وروسته سملاسي پارلمان منحل کړي. هغه د ۱۹۸۴ ز کال په ټاکنو کې د پرمختللیو محافظه کارنو د ګوند غړي براین مولروني پر وړاندې ماته وخوړه او لېبرالیان یې له دویمې او په فدارل کچه د یوه واکمن ګوند په توګه (د چوکیو د شمېر په نسبت) له تر ټولې بدې ماتې سره مخامخ کړل. تورنر د ۶ نورو کلونو لپاره د لېبرال ګوند مشر پاتې شو او د اپوزسیون مشري يې وکړه. د ۱۹۸۸ ز کال په ټاکنو کې هغه له متحده ایالاتو سره د مولروني د ازاد تجارت له پرېکړه ليک سره کلکه مبارزه وکړه او لېبرالیان یې  برابرې بیاځواکۍ ته ورسول. تورنر په ۱۹۹۰ ز کال کې د ګوند له مشرۍ څخه استعفا ورکړه او د ۱۹۹۳ ز کال په ټاکنو کې يې د بیاځلي ګډون هڅه ونه‌کړه. تورنر تر مکېنزي باول / Mackenzie Bowell (۱۸۹۶ ز کال کې زېږېدلی) وروسته د کاناډا لومړنی، لومړی وزیر و چې په انګلستان کې نړۍ ته راغلی. تر چارلز ټاپر (Charles Tupper) وروسته، په کاناډا کې دویم لومړی وزیر دی چې واکمني يې لنډمهاله وه او د عمر د اوږدوالي له پلوه څلورم لومړی وزیر و چې تر ۹۱ کلنۍ پورې ژوندی و. == لومړنی ژوند == تورنر د ۱۹۲۹ ز کال د جون په ۷ مه د انګلستان د ريچانډم په ساري سیمه کې (چې اوس‌مهال د لندن یوه برخه ده) د انګرېزي ژونالېست لیونارډ هیو تورنر او کاناډايي اقتصاد پوه فيلېس ګرېګوري په کور کې نړۍ ته راغلی. د مایکل په نوم يې یو ورور درلود چې په ۱۹۳۰ ز کال کې زېږېدلی او له زېږدلو څخه څه موده وروسته مړ شو او د براندا په نوم يې یوه خور درلوده، چې په ۱۹۳۱ ز کال کې زېږېدلې وه. کله چې په ۱۹۳۲ ز کال کې د تورنر پلار مړ شو، هغه او خور یې له خپلې مور سره چې په کاناډا کې زېږېدلې وه، کاناډا ته کډه شول. کورنۍ يې د برېتېش کولمبیا په روسلنډ کې د هغې د ماشوم‌توب په کور کې مېشته شوه او وروسته اوتاوا ته کډه شول.   <ref name=":2">{{Cite web|last=Bothwell|first=Robert|date=May 27, 2007|title=John Turner|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/john-turner|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200615150412/https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/john-turner|archive-date=June 15, 2020|access-date=September 21, 2020|website=[[The Canadian Encyclopedia]]}}</ref><ref name="Martin">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1984/06/18/world/man-in-the-news-new-leader-for-canada-john-napier-turner.html|title=Man in the news; New leader For Canada: John Napier Turner|author=Martin, Douglas|date=June 18, 1984|work=[[The New York Times]]|access-date=February 5, 2018|archive-date=February 5, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180205184940/http://www.nytimes.com/1984/06/18/world/man-in-the-news-new-leader-for-canada-john-napier-turner.html|url-status=live}}</ref><ref name="nyt1984">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1984/06/18/world/man-in-the-news-new-leader-for-canada-john-napier-turner.html|title=MAN IN THE NEWS; NEW LEADER FOR CANADA: JOHN NAPIER TURNER|newspaper=The New York Times|date=June 18, 1984|first=Douglas|last=Martin|access-date=October 19, 2014|archive-date=October 27, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141027231020/http://www.nytimes.com/1984/06/18/world/man-in-the-news-new-leader-for-canada-john-napier-turner.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Kenning|first=Allyson|date=November 9, 2011|title=Tales and Legends of the Mountain Kingdom: The Life and times of Phyllis Gregory|url=https://rosslandtelegraph.com/news/tales-and-legends-mountain-kingdom-life-and-times-phyllis-gregory-14913|url-status=live|access-date=September 21, 2020|website=The Rossland Telegraph|language=en|archive-date=January 26, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120126060902/http://rosslandtelegraph.com/news/tales-and-legends-mountain-kingdom-life-and-times-phyllis-gregory-14913}}</ref><ref name="cbcarchives">{{cite web|url=http://www.cbc.ca/archives/categories/politics/prime-ministers/the-long-run-the-political-rise-of-john-turner/destiny-and-determination-to-lead.html|title=John Turner: Destiny and determination to lead|publisher=CBC|access-date=October 19, 2014|archive-date=October 28, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141028140637/http://www.cbc.ca/archives/categories/politics/prime-ministers/the-long-run-the-political-rise-of-john-turner/destiny-and-determination-to-lead.html|url-status=live}}</ref> د تورنر مور، له  خپلو دوو ماشومانو سره ډېره مینه لرله، خو سخت ګیره وه. کورنۍ یې شتمنه نه وه. د هغه مور بیاځلي په ۱۹۵۴ ز کال کې له فرانک مکنزي روس (Frank Mackenzie Ross) سره واده وکړ، چې وروسته یې د برېتېش کولمبیا د نائب والي په توګه خدمت وکړ او کورنۍ بیاځلي په وانکوېر کې مېشت شوه. <ref name="highlights">{{Cite news|last=[[The Canadian Press]]|date=September 19, 2020|title=Some highlights from the life and career of former prime minister John Turner|url=https://nationalpost.com/pmn/news-pmn/canada-news-pmn/some-highlights-from-the-life-and-career-of-former-prime-minister-john-turner|url-status=live|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20200925033200/https://nationalpost.com/pmn/news-pmn/canada-news-pmn/some-highlights-from-the-life-and-career-of-former-prime-minister-john-turner|archive-date=September 25, 2020|access-date=September 21, 2020|website=[[National Post]]|language=en-CA}}</ref> == زده‌کړې == تورنر په اشبوري ز کالج او په عالي کچه د اوتاوا په سنت پاترېک ز کالج کې زده‌کړې وکړې. هغه په ۱۹۴۵ ز کال کې په ۱۶ کلنۍ کې د برېتېش کولمبیا په پوهنتون (UBC) کې نوم‌لیکنه وکړه او هلته د بېتا تيتا پي د ورورولۍ اتحادیې د UBC څانګې غړی و. د ۱۹۴۰م لسیزې په وروستیو کې د کاناډا د چټکې ځغاستې وهوونکو له مخکښانو څخه و. هغه د سل یارډ – ډش (۹۱.۴۴ متره واټن) په وهلو سره د کاناډا د نارینه‌وو لپاره رېکارډ جوړ کړ او د ۱۹۴۸ ز کال د لندن د المپيک سیالیو ته یې لار ومونده، خو د هغه د زنګون بدوالي هغه له سیالۍ څخه شاته کړ. هغه په ۱۹۴۹ ز کال کې د UBC څخه د لېسانس درجې له ویاړ سره فارغ شو. <ref>{{cite web|url=http://www.ubcsportshalloffame.com/cgi-bin/search.cgi?person_id=78&searchall=1|title=John Turner|work=UBC Sports Hall of Fame|publisher=University of British Columbia|access-date=October 6, 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081211174444/http://www.ubcsportshalloffame.com/cgi-bin/search.cgi?person_id=78&searchall=1|archive-date=December 11, 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.universitysport.ca/e/story_detail0401.cfm?id=2448|title=Former Prime Minister John Turner to be inducted into UBC Sports Hall of Fame|date=March 25, 2004|publisher=Canadian Interuniversity Sport|access-date=October 6, 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081211090500/http://www.universitysport.ca/e/story_detail0401.cfm?id=2448|archive-date=December 11, 2008}}</ref><ref>{{cite news|last=Paikin|first=Steve|author-link=Steve Paikin|year=2008|title=They still gather to honour John Turner|work=The Daily Observer|url=http://www.thedailyobserver.ca/ArticleDisplay.aspx?e=1101764&auth=OSPREY|url-status=dead|access-date=October 6, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081211170432/http://www.thedailyobserver.ca/ArticleDisplay.aspx?e=1101764&auth=OSPREY|archive-date=December 11, 2008}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.theglobeandmail.com/news/politics/true-grit/article4284591/?page=all|title=True Grit|first=John|last=Allemang|work=[[The Globe and Mail]]|date=June 5, 2009|access-date=October 19, 2014|archive-date=May 2, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190502184532/https://www.theglobeandmail.com/news/politics/true-grit/article4284591/?page=all|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=June 28, 2012|title=John Turner » Track Star and Prime Minister|url=https://runningmagazine.ca/uncategorized/john-turner/|access-date=September 21, 2020|website=Canadian Running Magazine|language=en-US|archive-date=November 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201103194858/https://runningmagazine.ca/uncategorized/john-turner/|url-status=live}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|title=Parti liberal du Canada (Quebec)|url=https://www.collectionscanada.gc.ca/eppp-archive/100/205/300/liberal-ef/05-05-24/www.qc.liberal.ca/en/histoire/pml03.aspx|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171018133541/https://www.collectionscanada.gc.ca/eppp-archive/100/205/300/liberal-ef/05-05-24/www.qc.liberal.ca/en/histoire/pml03.aspx|archive-date=October 18, 2017|access-date=September 20, 2020|website=www.collectionscanada.gc.ca}}</ref><ref>{{Cite web|title=Famous Betas|url=https://beta.org/about/famous-betas/|access-date=September 21, 2020|website=Beta Theta Pi|language=en-US|archive-date=August 10, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180810042234/https://beta.org/about/famous-betas/|url-status=live}}</ref> تورنر د روډس سز کالرشېپ ترلاسه کړ او د اکسفورډ په پوهنتون کې د مګډېلان ز کالج ته لاړ او په ۱۹۵۱ ز کال کې یې د حقوقو سند، په ۱۹۵۲ ز کال کې يې د مدني حقوقو لېسانس او په ۱۹۵۷ ز کال کې يې د ماسترۍ سند ترلاسه کړ. هغه په اکسفورډ پوهنتون کې د ځغاستې او ډګر په ټیم کې و. راجر بنېسټر د هغه د ټيم له غړو و چې په یو مایل کې يې د څلورو دقیقو خنډ په وهلو سره د لومړي ځغاستونکي ځای خپل کړ. تورنر په اکسفورډ کې د استرالیا د راټولوونکو لومړيو وزیرانو ملکولم فرېزر او باب هاوک او د بریتانیا د لېبرال ګوند د راتلونکي مشر جېرمي تروپ ټولګیوال و. هغه له ۱۹۵۲ څخه تر ۱۹۵۳ ز کال پورې خپلې د دوکتورا کچې زده‌کړې هم په پاريس پوهنتون کې وڅارلې.   <ref>''True Grit'', by John Allemang, ''[[The Globe and Mail]]'', June 6, 2009.</ref><ref>{{Cite web|title=John Turner, Canadian prime minister who fought free trade deal with U.S., dies at 91|url=https://www.post-gazette.com/news/obituaries/2020/09/20/John-Turner-Canada-prime-minister-obituary-dies-dead-US-free-trade-deal-Canadian-Liberal-Party-Brian-Mulroney/stories/202009200189|access-date=September 21, 2020|website=Pittsburgh Post-Gazette|language=en|archive-date=October 28, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028234119/https://www.post-gazette.com/news/obituaries/2020/09/20/John-Turner-Canada-prime-minister-obituary-dies-dead-US-free-trade-deal-Canadian-Liberal-Party-Brian-Mulroney/stories/202009200189|url-status=live}}</ref><ref name="darling">{{Cite news|last=Winsor|first=Hugh|date=September 19, 2020|title=Former PM John Turner was old Liberalism's darling and its final, flawed champion|work=[[The Globe and Mail]]|url=https://www.theglobeandmail.com/canada/article-obituary-john-turner-pm-for-79-days-was-old-liberalisms-darling/|url-status=live|access-date=September 20, 2020|archive-date=September 19, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919233904/https://www.theglobeandmail.com/canada/article-obituary-john-turner-pm-for-79-days-was-old-liberalisms-darling/}}</ref> === له شهزادګۍ مارګاريت سره یې اړیکې === د ۱۹۵۹ ز کال د مې میاشتې په ۱۹ نېټه، د هغه ناسکه پلار د نائب والي په توګه د برېتېش کولمبیا د نائب والي د دفتر د نوې ودانۍ د پرانیست غونډې په ویاړ یومحفل برابر کړی و ،چې تورنر په کې له شهزادګۍ مارګاريت سره چې یو کال له هغه څخه کشره وه نڅا وکړه. دا لومړی ځل و چې تورنر په کاناډا کې د رسنیو خاص پام ځانته واړوه. ایا دا دواړه به له یو بل سره واده وکړي؟ په دې اړه د پام وړ ګمانونه او اټکلونه موجود وو. د هغو لیکونو پر بنسټ چې ډيلي مېل ترلاسه کړي، د شهزادګۍ د هغه لیک له مخې چې اووه کاله وروسته یې لیکلی و، چې: « نږدې و له هغه سره واده وکړي» دا اړیکه تر هغه څه ډېره جدي وه چې مخکې يې فکر کېده. د معاصرو رسنیزو راپورونو پر بنسټ دا اړیکه د بکېنګام په ماڼۍ کې د سختې حیرانتیا لامل شوه، ځکه تورنر یو رومي کاتولیک و او مارګاریت له هغه سره د واده کولو لپاره اړه وه، چې د بریتانیا د تاج او تخت د ځای ناستۍ په کتار(لیکه) کې خپل ځای له لاسه ورکړي.  <ref>{{Cite news|last=[[Associated Press]]|date=September 20, 2020|title=John Turner, former Canadian prime minister and friend of Princess Margaret, dies at 91|language=en-GB|work=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2020/sep/20/john-turner-former-canadian-prime-minister-and-friend-of-princess-margaret-dies-at-91|url-status=live|access-date=September 21, 2020|issn=0261-3077|archive-date=September 20, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920191331/https://www.theguardian.com/world/2020/sep/20/john-turner-former-canadian-prime-minister-and-friend-of-princess-margaret-dies-at-91}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.cbc.ca/archives/categories/politics/prime-ministers/the-long-run-the-political-rise-of-john-turner/destiny-and-determination-to-lead.html|title=Destiny and determination to lead|date=June 16, 1984|publisher=[[CBC Television]]|access-date=May 1, 2008|archive-date=March 25, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130325151035/http://www.cbc.ca/archives/categories/politics/prime-ministers/the-long-run-the-political-rise-of-john-turner/destiny-and-determination-to-lead.html|url-status=live}}</ref><ref name="StarDelacourt">{{citation|url=https://www.thestar.com/news/canada/article/1193874--when-the-queen-is-your-boss|last=Delacourt|first=Susan|title=When the Queen is your boss|date=May 25, 2012|newspaper=Toronto Star|access-date=May 27, 2012|archive-date=March 7, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130307084753/http://www.thestar.com/news/world/royals/2012/05/25/when_the_queen_is_your_boss.html|url-status=live}}</ref><ref name="postmarg">{{cite news|title=Princess Margaret 'nearly married' John Turner before he became Canada's prime minister, letters reveal|url=http://news.nationalpost.com/2015/02/22/princess-margaret-nearly-married-john-turner-before-he-became-canadas-prime-minister-letters-reveal/|access-date=February 23, 2015|work=National Post|date=February 22, 2015}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> برېندا د خپل ورور او شهزادګۍ تر منځ ډېره مشخصه پاملرنه تائید کړه. خو ویې ویل چې: تورنر له سلطنت سره مینه نه درلوده او کاتولیزم یې نه پرېښود. تورنر د کاناډا د سفر په بهیر کې له مارګاريت سره تر بیا لیدو وروسته د ۱۹۵۹ ز کال په اګست کې په بالمورال کلا کې د هغې په مېلمستیا کې ګډون وکړ، چې د اتاق ملګری یې انتوني ارمسترانګ – جونز د مارګاريت راتلونکی خاوند و او د ۱۹۶۰ ز کال په مې میاشت کې يې د هغوی په واده کې یوازینی غیر رسمي کاناډايی مېلمه و. تورنر له مارګاريت سره ملګری پاتې شو، هغه او د هغه مېرمنې به زیاتره له مېرمن شهزادګۍ سره په بریتانیا او یا هم له کاناډا څخه د رسمي سفرونو په بهیر کې لیدل. هغوی په ۲۰۰۲ ز کال کې د مارګاریت د جنازې په ځانګړو مراسمو کې ګډون وکړ او د تلين په مراسمو کې د کاناډا رسمي استازي و.  <ref name="brewster">{{Cite web|last=Brewster|first=Hugh|title=Princess and the PM|url=http://www.hughbrewster.com/princess-and-the-pm.html|access-date=2020-11-07|website=Hugh Brewster|language=en|archive-date=November 29, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201129052348/http://www.hughbrewster.com/princess-and-the-pm.html|url-status=live}}</ref> === واده او کورنۍ === تورنر د ۱۹۶۳ ز کال د مې میاشتې په ۱۱ مه له ګېلز مک کري کلیګور (زېږېدنه-۱۹۳۷ز کال) سره چې هغه مهال  له IBM (د کسب او کار د ماشینونو نړیوال شرکت) سره د سیستم انجینره وه، واده وکړ چې د کاناډا د پوځ ډاکتر جان مک کري، احتمالاً د لومړۍ نړیوالې جګړې په بهیر کې '''د فلانډر په بېدیاوو کې''' مشهور شعر د لیکوال مشره خورځه او د کاناډا د پارلمان د پخواني غړي ډېوېډ کېلګور خور وه. هغوی د الېزابيث په نوم یوه لور او د مایکل او اندرو په نوم دوه زامن لري. د هغوی دویم زوی ډېوېډ په ۲۰۲۱ ز کال کې مړ شو. د تورنر بچیانو په اوتاوا کې د راککلیف پارک په عمومي ښوونځي کې زده‌کړې وکړي. ټولو درېیو زامنو يې د ټورنټو په اپر کالج کې زده‌کړې وکړې. <ref>{{Cite news|title=Former PM John Turner was old Liberalism's darling and its final, flawed champion|url=https://www.theglobeandmail.com/canada/article-obituary-john-turner-pm-for-79-days-was-old-liberalisms-darling/|access-date=September 21, 2020|archive-date=September 20, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920143104/https://www.theglobeandmail.com/canada/article-obituary-john-turner-pm-for-79-days-was-old-liberalisms-darling/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Upper Canada College {{!}} Former prime minister John Turner talks to grandson's Form 5 class|url=https://archive.ucc.on.ca/2016/10/12/former-prime-minister-john-turner-talks-to-grandsons-grade-5-class/|access-date=September 21, 2020|website=archive.ucc.on.ca|archive-date=September 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922224917/https://archive.ucc.on.ca/2016/10/12/former-prime-minister-john-turner-talks-to-grandsons-grade-5-class/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|last=Litt|first=Paul|url=https://books.google.com/books?id=mMdjxPPLdBsC&q=john+turner+rockcliffe+park+public+school&pg=PA17|title=Elusive Destiny: The Political Vocation of John Napier Turner|date=October 21, 2011|publisher=UBC Press|isbn=978-0-7748-2267-1|language=en|access-date=September 21, 2020|archive-date=September 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922224912/https://books.google.com/books?id=mMdjxPPLdBsC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA17&dq=john+turner+rockcliffe+park+public+school&hl=en|url-status=live}}</ref> == سرچینې == 4jk4ihlfn07rppm523wjwie9bhb4x6n 0 60346 369149 369090 2026-09-23T00:08:29Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369149 wikitext text/x-wiki '''تر تاریخ وړاندې تکنالوژي''' هغه تکنالوژي ده چې تر ثبت شوي تاریخ وړاندې رامنځته شوې وي. تاریخ د لیکلو اسنادو په کارولو سره د تېرو وختونو مطالعه ده. هر هغه څه چې د تاریخ تر مکتوبو حسابونو مخکې وي هغه ماقبل‌التاریخ یا تر تاریخ وړاندې بلل کېږي چې له دې ډله یوه هم مخکېنۍ تکنالوژي ده. تکنالوژي د کتابت تر رامنځته کېدو شاوخوا ۲.۵ میلیونه کاله مخکې له لومړنیو انسان‌توکمو سره پیل شوه، هغوی ډبرین وسایل کارول چې ښايي د اور بلولو، ښکار او مړیو خښولو لپاره یې کار ترې اخیست. ګڼ داسې عوامل شته چې د ماقبل‌التاریخ تکنالوژۍ تکامل یې شونی یا اړین کړی دی. یو مهم عامل یې د انسانانو د ډېر پرمختللي مغز د چلند عصریتوب دی چې کولای شي چټک استدلال وکړي، ژبه وکاروي، پر خپلو اعمالو او افکارو قضاوت وکړي او مسائل حل کړي. د کرنې په رامنځته کېدو سره ژوند له کوچیاني حالت څخه په کورونو کې د مېشتېدو حالت ته واوښت، د اهلي حیواناتو، کرنیزو ځمکو او وسایلو په کارولو سره بېلابېل او لا پېچلی شو. هنر، معماري، موسیقي او مذهب د ماقبل‌التاریخ دورو په لړ کې تکامل وکړ. == لرغونې نړۍ == === د ډبرو زمانه === د ډبرو زمانه یوه پراخه ماقبل‌التاریخ دوره ده چې د دې دورې په لړ کې ډبره د بېلابېلو وسایلو په جوړولو کې په پراخه کچه کارول کېده. دغې دورې د لومړنیو انسان‌توکمو له وخته د پلیسټوسن دورې تر هوښیار انسان پورې کابو ۲.۵ میلیونه کاله دوام وکړ او تر ډېره د ۶۰۰۰ او ۲۰۰۰ مخزېږدو کلونو تر منځ د فلزکارۍ له را څرګندېدو سره پای ته ورسېده. د ډبرو په زمانه کې د ژوند ډول هغه ښکاریان او راټولوونکي وو چې د ځناورو د ښکار او وحشي نباتاتو د را ټولولو لپاره یې د تکنالوژۍ له لږ بدلون سره سفرونه کول. د کنګلونو د اوسني عصر د وروستۍ دورې پای ته په ور نږدې کېدو سره (شاوخوا ۱۲۵۰۰ کاله پخوا) د ماموت او غرنیو غوایانو یا غژګاوانو په څېر لوی حیوانات له منځه لاړل او اقلیم بدل شو. انسانانو په خپلو ځايي چاپېریالونو کې د سرچینو حد اکثر حالت ته له رسولو، د وحشي نباتاتو د ډېرو ډولونو له راټولولو او خوړلو او ښکار سره تطابق وکړ. د ډبرو د منځنۍ دورې د پخوانۍ نړۍ په لرغوني دوران او نوې نړۍ کې د نباتاتو او حیواناتو اهلي کولو پام وړ بدلونونه پېښ کړل او په لرغونې او نوې نړۍ کې یې پر کرنه تکیې ته لاره هواره کړه. کرنیز ژوند د مېشتو خلکو د ډېرېدو او په تکنالوژۍ کې د پرمختګونو لامل شو.<ref>Cassells, E. Steve. (1997). ''The Archaeology of Colorado'', Revised Edition. Boulder, Colorado: Johnson Books. pp. 6-14. {{ISBN|1-55566-193-9}}.</ref> که څه هم د ډبرو د لرغونې دورې فرهنګونو د خپل ځان په اړه هېڅ لیکلي څه پرېنښودل، خو له کوچیاني ژوند څخه مېشت او کرنیز حالت ته بدلون د پراخو لرغونو شواهدو په توګه ثابتولی شو. په دغو شواهدو کې لرغوني وسایل، د غارونو نقاشۍ او نور ماقبل‌التاریخ هنرونه یادولی شو. د انسانانو پاتې‌شوني هم د هډوکو د څېړنې له لارې او هم د مومیايي شویو بدنونو له لارې مستقیم شواهد راکوي. که څه هم پرېکند شواهد کم دي، خو څېړونکي او تاریخ‌پوهان په دې بریالي شوي چې د ماقبل‌التاریخ مهال د بېلابېلو خلکو د فرهنګونو، د هغوی د ژوند د ډول او د هغوی په ژوند کې د تنکالوژۍ د رول په اړه معلومات ترلاسه کړي.<ref>{{cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2004/01/0114_040114_siberianhumans.html|title=Ancient Tools Unearthed in Siberian Arctic|website=news.nationalgeographic.com|access-date=2022-03-15|archive-date=2004-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20040116062107/http://news.nationalgeographic.com/news/2004/01/0114_040114_siberianhumans.html|url-status=dead}}</ref> ==== د ډبرو د لرغونې دورې لومړي وختونه ==== د ډبرو د لرغونې دورې لومړي وختونه د ډبرو د لرغونې دورې لومړنۍ فرعي برخه وه. دغه دوره شاوخوا ۲.۵ میلیونه کاله پخوا هغه مهال پیلېږي چې د انسان‌توکمو له‌خوا د ډبرینو وسایلو د جوړولو او کارولو لومړني شواهد په اوسنیو څېړنو کې څرګند شول او تر شاوخوا ۳۰۰۰۰۰ کاله مخکې مهال پورې زماني محدوده رانغاړي چې «اولډووان» او «اشول» ډبرینې تنکالوژۍ په کې شاملېږي. لومړنیو انسانانو (انسان‌توکمو) د ډبرینو وسایلو تنکالوژي کاروله، لکه هغه لاسي تبر چې د بیزوګانو د کورنۍ اړوندو ژویو به کاراوه، دغه تکنالوژي د ۳ تر ۵ کلن ماشوم د هوش کچه څرګندوي. په هوش او د تکنالوژۍ په کارولو کې څو میلیونه کاله چندان بدلون رانغی. لومړنۍ نوعه «هومو» له «هومو هابیلیس» سره شاوخوا ۲.۴ تر ۱.۵ میلیونه کاله مخکې رامنځته شوه. هومو هابیلیس نوعو ډبرین وسایل جوړ کړل چې «اولډووان» وسایل یې بلل. هومو ارګاسټر شاوخوا ۲.۵ تر ۱.۷ میلیونه کاله مخکې په ختیځه او سوېلي افریقا کې ژوند کاوه او د خپلو اجدادو «هومو هابیلیس» په پرتله یې بېلابېل او پېچلي ډبرین وسایل کارول؛ په دې ډله کې دوی هغه «اولډووان» وسایل اصلاح کړل چې په میراث ورته پاتې وو او لومړني دوه‌مخیز اشول تبرونه یې جوړ کړل.<ref name="Gabora328-342">Gabora, Liane; Russon, Anne. "The Evolution of Intelligence." chapter in Sternberg, Robert J.; Kaufman, Scott Barry. (editors). (2011). ''The Cambridge Handbook of Intelligence.'' Cambridge University Press. p. 335. {{ISBN|978-0-521-51806-2}}.</ref><ref>[[Richard Leakey|Leakey, Richard]] (1981). ''The Making of Mankind.'' Dutton Adult. pp. 65-66. {{ISBN|0-525-15055-2}}.</ref><ref>Wilford, John Noble. (August 9, 2007). [https://www.nytimes.com/2007/08/09/science/08cnd-fossil.html?ref=science ''Fossils in Kenya Challenge Linear Evolution''] ''New York Times.'' Retrieved December 16, 2011.</ref><ref>Dalling, Robert. (2006). ''The Story of Us Humans, From Atoms to Today's Civilization.'' Lincoln: iUniverse. {{ISBN|0-595-391176}}.</ref><ref>Beck, Roger B.; Black, Linda; Krieger, Larry S.; Naylor, Phillip C.; Shabaka, Dahia Ibo. (1999). ''World History: Patterns of Interaction.'' Evanston, IL: McDougal Littell. {{ISBN|0-395-87274-X}}.</ref><ref>Boehm, Christopher. (1999). [https://books.google.com/books?id=ljxS8gUlgqgC&pg=PA197&dq=Paleolithic&lr=&sig=V-GOM-s3rCApE_baw2oRoaw24w8#PPA198,M1 ''Hierarchy in the forest: the evolution of egalitarian behavior.''] Cambridge: Harvard University Press. p. 198. {{ISBN|0-674-39031-8}}.</ref><ref>[http://www.dnaindia.com/scitech/report_new-discovery-suggests-homo-erectus-originated-from-asia_1552611 New discovery suggests Homo erectus originated from Asia] ''Daily News & Analysis. June 8, 2011. Retrieved December 17, 2011.''</ref><ref>Moore, Matthew. (July 8, 2010). [https://web.archive.org/web/20100709174251/http://www.telegraph.co.uk/science/science-news/7877299/Norfolk-earliest-known-settlement-in-northern-Europe.html "Norfolk earliest known settlement in northern Europe."] London: ''[[The Daily Telegraph]]'' Retrieved July 8, 2010.</ref><ref>Ghosh, Pallab. (July 7, 2010). [http://news.bbc.co.uk/1/hi/science_and_environment/10531419.stm "Humans' early arrival in Britain."] ''[[BBC]]'' Retrieved July 8, 2010.</ref><ref>{{cite journal|last1=Rightmire|first1=G. P.|year=1998|title=Human Evolution in the Middle Pleistocene: The Role of Homo heidelbergensis|url=http://www.archeo.uw.edu.pl/zalaczniki/upload23.pdf|journal=Evolutionary Anthropology|volume=6|issue=6|pages=218–227|doi=10.1002/(SICI)1520-6505(1998)6:6<218::AID-EVAN4>3.0.CO;2-6|access-date=2011-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20120323092311/http://www.archeo.uw.edu.pl/zalaczniki/upload23.pdf|archive-date=2012-03-23|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.huji.ac.il/cgi-bin/dovrut/dovrut_search_eng.pl?mesge122510374832688760 ''Fire out of Africa: a key to the migration of prehistoric man.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221005050437/http://www.huji.ac.il/cgi-bin/dovrut/dovrut_search_eng.pl?mesge122510374832688760 |date=2022-10-05 }} The Hebrew Museum of Jerusalem. October 27, 2008. Retrieved December 20, 2011.</ref><ref>[http://humanorigins.si.edu/resources/whats-hot/mystery-pit-bones-atapuerca-spain The Mystery of the Pit of Bones, Atapuerca, Spain: Species Homo heidelbergensis.] Smithsonian Institution. Retrieved December 15, 2011.</ref> ==== د ډبرو د لرغونې دورې منځني وختونه ==== د ډبرو د لرغونې دورې منځنی پړاو په اروپا او نږدې ختیځ کې پیل شو چې په دې لړ کې (شاوخوا ۳۰۰۰۰۰ تر ۲۸۰۰۰ کاله مخکې) «نیانډرټالانو» ژوند کاوه. په استرالیا کې د استوګنې تر ټولو لرغوني شواهد «منګو من» (Mungo Man) دي چې لرغونوالی یې شاوخوا ۴۰۰۰۰ کاله مخکې مهال ته رسېږي او دا هغه مهال دی چې اوسني انسانان احتمالاً له اسیا څخه تېر شول. د بهیمبتکا ډبرین پټنځایونه په هند کې د انسان د ژوند لومړني اثار څرګندوي چې ځینې یې کابو ۳۰۰۰۰ کاله لرغونوالی لري. هومو نیانډرټال انسانانو موسټرین ډبرین وسایل (Mousterian Stone tools) کارول چې لرغونوالی یې شاوخوا ۳۰۰۰۰۰ کاله مخکې مهال ته رسېږي او کوچني، چاقو ته ورته او ګروونکي وسایل په کې شاملېږي. دوی به خپل مړي له ډبرینو وسایلو او حیواني هډوکو سره یوځای په داسې قبرونو کې خښول چې ډېر به ژور نه وو، که څه هم د دغه ډول خښولو دلایل او اهمیت د بحث وړ موضوع ده.<ref>Skinner, A.; Blackwell, B.; Long, R.; Seronie-Vivien, M.R.; Tillier, A.-M.; Blickstein, J. (March 28, 2007). "New ESR dates for a new bone-bearing layer at Pradayrol, Lot, France". ''Paleoanthropology Society.''</ref><ref>Scarre, Chris. (2009). ''The Human Past: World Prehistory and the Development of Human Societies.'' (2nd edition). Thames & Hudson. {{ISBN|0-500-28781-3}}.</ref><ref name="evolving_graves">[http://findarticles.com/p/articles/mi_m1200/is_24_160/ai_81827792/pg_1 "Evolving in their graves: early burials hold clues to human origins - research of burial rituals of Neanderthals."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040925145410/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1200/is_24_160/ai_81827792 |date=2004-09-25 }} Findarticles.com December 15, 2001. Retrieved March 25, 2011.</ref><ref name="Sternberg">Sternberg, Robert J.; Kaufman, Scott Barry. (editors). (2011). ''The Cambridge Handbook of Intelligence.'' Cambridge University Press. p. 335. {{ISBN|978-0-521-51806-2}}.</ref><ref name="lieberman">[[Philip Lieberman|Lieberman, Philip]]. (1991). [https://books.google.com/?id=3tS2MULo5rYC&pg=PA162 ''Uniquely Human.''] Cambridge: Harvard University Press. p. 162. {{ISBN|0-674-92183-6}}.</ref><ref name="lieberman2">[[Philip Lieberman|Lieberman, Philip]] [https://books.google.com/books?id=3tS2MULo5rYC&pg=PA163 ''Uniquely Human.''] Cambridge: Harvard University Press. p. 163. {{ISBN|0-674-92183-6}}.</ref> ==== د ډبرو د لرغونې دورې د وروستيو وختونو انقلاب ==== د ډبرو د لرغونې دورې د وروستیو وختونو د انقلاب په لړ کې تر نن د ۶۰۰۰۰ تر ۳۰۰۰۰ مخکې کلونو تر منځ د چلند د عصریتوب په رامنځته کېدو سره د بشر په هوش او تنکالوژیک پرمختګ کې لوی بدلون راغی. د چلند عصریتوب د هغو ځانګړنو ټولګه یا مجموعه ده چې هوښیار انسان له پخوانیو انسان‌توکمو څخه بېلوي. هوښیار انسان شاوخوا ۵۰۰۰۰ کاله مخکې د داسې پرمختللي مغز د لرلو له امله د چلند بشپړ عصریتوب ته ورسېد چې کولای یې شول چټک استدلال وکړي، ژبه وکاروي، پر خپلو اعمالو او افکارو قضاوت وکړي او مسائل حل کړي.<ref name="Sternberg2">Sternberg, Robert J.; Kaufman, Scott Barry. (editors). (2011). ''The Cambridge Handbook of Intelligence.'' Cambridge University Press. p. 335. {{ISBN|978-0-521-51806-2}}.</ref><ref name="mellars">{{cite journal|last1=Mellars|first1=Paul|author-link=Paul Mellars|year=2006|title=Why did modern human populations disperse from Africa ca. 60,000 years ago? A new model|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=103|issue=25|pages=9381–9386|doi=10.1073/pnas.0510792103|pmid=16772383|pmc=1480416|bibcode=2006PNAS..103.9381M|doi-access=free}}</ref><ref name="Gabora328-3422">Gabora, Liane; Russon, Anne. "The Evolution of Intelligence." chapter in Sternberg, Robert J.; Kaufman, Scott Barry. (editors). (2011). ''The Cambridge Handbook of Intelligence.'' Cambridge University Press. p. 335. {{ISBN|978-0-521-51806-2}}.</ref> اوریګنېشن وسایل (Aurignacian tools) لکه ډبرینې چاړې، له ښکرو څخه جوړ شوي وسایل او له هډوکو څخه جوړ شوي وسایل په دې دوره کې جوړ شول. خلکو د جامو پر تولید پیل وکړ. هغه څه چې ښکاري د خیاطۍ ستنې به وي، تاریخ یې شاوخوا ۴۰۰۰۰ کاله مخکې مهال ته رسېږي او رنګ شوي کتاني تارونه چې لرغونوالی یې تر نن ۳۶۰۰۰ کاله مخکې مهال ته رسېږي، د ګورجیا جمهوریت په یوه ماقبل‌التاریخ غار کې وموندل شول. احتمالاً بشر تر ۱۹۰۰۰۰ کال مخکې د جامو اغوستلو ته مخه کړې ده.<ref name="MellarsArcheology">{{cite journal|last1=Mellars|first1=Paul|year=2006|title=Archeology and the Dispersal of Modern Humans in Europe: Deconstructing the Aurignacian|journal=Evolutionary Anthropology|volume=15|issue=5|pages=167–182|doi=10.1002/evan.20103|s2cid=85316570}}</ref><ref name="Travis">Travis, John. [http://www.sciencenews.org/articles/20030823/fob7.asp "The Naked Truth? Lice hint at a recent origin of clothing."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070304054636/http://www.sciencenews.org/articles/20030823/fob7.asp |date=2007-03-04 }} Retrieved April 15, 2007.</ref><ref>{{cite journal|last1=Balter|first1=M|year=2009|title=Clothes Make the (Hu) Man|url=https://archive.org/details/sim_science_2009-09-11_325_5946/page/1329|journal=Science|volume=325|issue=5946|page=1329|doi=10.1126/science.325_1329a|pmid=19745126}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Kvavadze|first7=T|bibcode=2009Sci...325.1359K|pmid=19745144|doi=10.1126/science.1175404|page=1359|issue=5946|volume=325|journal=Science|url=http://www.sciencemag.org/cgi/data/325/5946/1359/DC1/1|title=Supporting Online Material 30,000-Year-Old Wild Flax Fibers|year=2009|last7=Meshveliani|first1=E|first6=Z|last6=Matskevich|first5=N|last5=Jakeli|first4=E|last4=Boaretto|first3=A|last3=Belfer-Cohen|first2=O|last2=Bar-Yosef|s2cid=206520793}}</ref><ref name="Travis2">Travis, John. (2003).[http://www.sciencenews.org/view/generic/id/58435/title/Lice_hang_ancient_date_on_first_clothes "The naked truth? Lice hint at a recent origin of clothing."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120722075450/http://www.sciencenews.org/view/generic/id/58435/title/Lice_hang_ancient_date_on_first_clothes |date=2012-07-22 }} ''[[Science News]].'' 164(8):118.</ref> ==== د ډبرو منځنۍ دوره ==== د ډبرو منځنۍ دوره د لرغونې دورې د ښکاریانو-راټولوونکو تر منځ انتقالي دوره وه چې د «هولوسن» له دورې سره په شاوخوا ۱۱۶۶۰ مخزېږد کال کې پیل شوه او د ډبرو په نوې دوره کې د کرنې په را څرګندېدو سره پای ته ورسېده چې نېټه یې په هره جغرافیايي سیمه کې توپیر لري. په دې دوره کې د هغو اقلیمي بدلونونو له امله چې پر چاپېریال او بېلابېلو غذايي توکو یې اغېز کړی و، تطابق ته اړتیا وه. د مایکرولېټ په نامه کوچني ډبرین وسایل لکه کوچنۍ چاړې او مایکروبورینونه په دې دوره کې را څرګند شول. د بېلګې په توګه د سوډان په «جبل صحابه» سیمه کې د ډبرو د منځنۍ دورې د جګړې په لومړني پېژندل شوي ځای کې لیندۍ یا غشي پیدا شول. هولمګارډ لیندۍ د شمالي اروپا په ګوګونو کې پیدا شوې چې د ډبرو د منځنۍ دورې اړوندې دي. دغه مایکرولېټونه د غورځوونکې تکنالوژۍ د کارولو ښکارندويي کوي، ځکه په پراخه کچه تصور کېږي چې د غشیو سرونه یې جوړ کړي دي. د ډبرو د منځنۍ دورې هغه مجموعه چې په لوېديځ جرمني کې موندل شوې ده، ښيي چې دوه ډوله غورځول کېدونکي وسایل کارېدل: یو یې داسې غشي دي چې پلنې ډبرینې څوکې لري او بل یې لویې نیزې دي چې تېره ښاخونه یا زخې په کې دي. دغه وسایل د ډبرو د منځنۍ دورې په جریان کې له چاپېریال سره د انسان د تطابق ماهیت څرګندوي او د دغې دورې ټولنې د ښکاري-راټولوونکو په توګه راپېژني.<ref>Ian Shaw, Robert Jameson. (2002). ''A Dictionary of Archaeology.'' Oxford: Blackwell Publishers. pp. 394, 396. {{ISBN|0-631-17423-0}}.</ref><ref>[http://www.ancientmilitary.com/ ''Dawn of Ancient Warfare.''] Ancient Military History. Retrieved December 17, 2011.</ref><ref name="comstock">Comstock, P. (1992). ''Ancient European Bows,'' The Traditional Bowyers Bible Volume 2. The Lyons Press. pp. 87-88. {{ISBN|1-58574-086-1}}.</ref><ref>{{Cite book|title=Projectile Technology|url=https://archive.org/details/projectiletechno0000unse|last=Knecht|first=Heidi|publisher=Plenum Press|year=1997|isbn=0306457164|location=New York|pages=[https://archive.org/details/projectiletechno0000unse/page/107 107]}}</ref><ref>{{Cite book|title=Contributions to the Mesolithic in Europe|last1=Vermeersch|first1=P.M.|last2=Van Peer|first2=Philip|publisher=Leuven University Press|year=1990|isbn=9061864089|location=Leuven, Belgium|pages=188}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Oxford Illustrated History of Prehistoric Europe|last=Cunliffe|first=Barry|publisher=Oxford University Press|year=2001|isbn=0198143850|location=Oxford|pages=[https://archive.org/details/isbn_9780198143857/page/79 79]|url=https://archive.org/details/isbn_9780198143857/page/79}}</ref> ==== د ډبرو د نوې دورې انقلاب ==== د ډبرو د نوې دورې انقلاب لومړنی کرنیز انقلاب و چې له ښکار او کوچیاني ژوند څخه د کرنې پر لور لېږد څرګندوي. دغې دورې تر نن د شاوخوا ۱۰۰۰۰ تر ۷۰۰۰ کلونو (له ۸۰۰۰ تر ۵۰۰۰ مخزېږد) تر منځ په خپلواک ډول د نړۍ په شپږو جلا ځایونو کې تکامل وکړ. لومړني پېژندل شوي شواهد یې د سوېل لوېديځې/ سوېلي اسیا، شمالي/ مرکزي افریقا او مرکزي امریکا په تودو او نیمه تودو سیمو کې موجود دي.<ref name="Gupta">{{cite journal|last1=Gupta|first1=Anil|year=2010|title=Origin of agriculture and domestication of plants and animals linked to early Holocene climate amelioration|url=http://www.ias.ac.in/currsci/jul102004/54.pdf|journal=Current Science|volume=87|page=1}}</ref> دلته ځینې مهمې تعریفوونکې ځانګړنې موجودې دي. د کرنې راتګ د کوچیاني ژوند ډول پر مېشت حالت واړاوه او کرنیز وسایل لکه یوې یا ژغ، د کیندلو لرګی او بېل په کرنه کې ډېر په کار شول. د سپي په ګډون ځینې حیوانات اهلي شول. د دغې دورې یوه بله لویه ځانګړنه د خاورینو لوښو یا کلالۍ پیدایښت و او د ډبرو د نوې دورې په وروستیو کې د خاورینو لوښو د جوړولو لپاره څرخ یا ګرارۍ جوړه شوه.<ref name="Shaw422-423">Ian Shaw, Robert Jameson. (2002). ''A Dictionary of Archaeology.'' Oxford: Blackwell Publishers. pp. 422-423. {{ISBN|0-631-17423-0}}.</ref><ref>Ian Shaw, Robert Jameson. (2002). ''A Dictionary of Archaeology.'' Oxford: Blackwell Publishers. p. 125. {{ISBN|0-631-17423-0}}.</ref> == سرچینې == mmy4opqwp1waq9v8690l8hsmi6j440u 0 60347 369223 365692 2026-09-23T04:43:29Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369223 wikitext text/x-wiki '''د ډبرو لرغونې دوره''' (په انګلیسي: Paleolithic) تر تاریخ وړاندې دوره ده، مشخصه یې دا ده چې په دې دوره کې ډبرین وسایل جوړ شول چې د بشر د ماقبل‌التاریخ تکنالوژيکې دورې شاوخوا ۹۹ سلنه برخه رانغاړي. دا دوره شاوخوا ۳.۳ میلیونه کاله وړاندې د انسان‌توکمو له‌خوا د ډبرینو وسایلو له کارولو څخه د پلیسټوسن تر پای ته رسېدو پورې پراخه ده چې له نن څخه شاوخوا ۱۱۶۵۰ کاله وړاندې مهال کېږي.<ref>{{cite book|last1=Christian|first1=David|title=Big History: Between Nothing and Everything|url=https://archive.org/details/bighistorybetwee0000chri|date=2014|publisher=McGraw Hill Education|location=New York|page=[https://archive.org/details/bighistorybetwee0000chri/page/93 93]}}</ref><ref name="Thoth&Schick">{{cite book|chapter=Overview of Paleolithic Anthropology|editor1-last=Henke|location=Berlin; Heidelberg; New York|volume=3|editor3-first=Ian|editor3-last=Tatersall|editor2-first=Thorolf|editor2-last=Hardt|editor1-first=H. C. Winfried|isbn=978-3-540-32474-4|doi=10.1007/978-3-540-33761-4_64|first2=Kathy|last2=Schick|first1=Nicholas|last1=Toth|year=2007|pages=1943–1963|title=Handbook of Paleoanthropology|publisher=Springer}}</ref> د ډبرو لرغونې دوره په اروپا کې د ډبرو تر منځنۍ دورې مخکې وه، که څه هم د لېږد نېټه له جغرافیايي پلوه څو زره کاله توپير لري. د ډبرو په لرغونې دوره کې انسانان د موسیقۍ د ډلو په څېر په کوچنیو ټولنو کې سره راټولېدل او د نباتاتو په راټولولو، کب‌نیونې او ښکار یا د وحشي حیواناتو په راټولولو سره به یې د ژوند اړتیاوې پوره کولې. د ډبرې لرغونې دوره د تېرو یا تراشل شویو ډبرینو وسایلو په کارولو سره مشخصېږي، که څه هم هغه مهال انسانانو له لرګیو او هډوکو څخه جوړ وسایل هم کارول. نور ارګانیک توکي چې د وسایلو په توګه د کارولو وړ وګرځېدل، چرم او د نباتاتو سپڼسۍ یا ریښې وې. له دې سره سره، د چټکې تجزیې یا خورېدو له امله دا شیان تر ډېره باقي نه دي پاتې شوي.<ref name="McClellan">{{cite book|author=McClellan|url=https://books.google.com/books?id=aJgp94zNwNQC|title=Science and Technology in World History: An Introduction|location=Baltimore|publisher=JHU Press|year=2006|isbn=978-0-8018-8360-6}} [https://books.google.com/books?id=aJgp94zNwNQC&printsec=frontcover#PPA6 pp. 6–12 ]</ref> شاوخوا ۵۰۰۰۰ کاله مخکې مصنوعات یا لاسي وسایل په پام وړ ډول زیات شول. په افریقا کې د لرغون‌پوهنې په سوابقو کې له هډوکو جوړ وسایل او لومړني هنرونه را څرګند شول. د انسان د کب‌نیونې لومړني شواهد هم د سوېلي افریقا په ځینو سیمو لکه «بلومبوس» غار کې د لرغونو اثارو له ډلې بلل شوي دي. لرغون‌پوهان د ۵۰۰۰۰ کلونو پخواني اثار په بېلابېلو ډلو وېشي؛ لکه غورځول کېدونکې ډبرې، د حکاکۍ وسایل، چاقو او د سوري کولو نور وسایل. بشریت د ډبرو د لرغونې دورې په لومړیو کې ورو ورو د هومو جنس له لومړنیو غړو څخه – لکه هومو هابیلیس چې ساده ډبرین وسایل یې کارول – د اناتومۍ او چلند له نظره پر مدرنو انسانانو بدل شو. د ډبرو د لرغونې دورې په پای په ځانګړي ډول د ډبرو په منځنۍ دوره کې یې د لومړنیو هنري اثارو پر تولید پیل وکړ او د تدفین او تشریفاتو په څېر مذهبي او معنوي چلندونو ته یې مخه کړه. د ډبرې په لرغونې دوره کې انسانانو د کنګل لومړۍ او منځنۍ دوره تجربه کړه چې اقلیم یې په دوره‌يي ډول د ګرمۍ او یخنۍ تر منځ په بې‌ثباته حالت کې و. د لرغون‌پوهنې او جنیټیک اطلاعات ښيي چې د ډبرې په لرغونې دوره کې د انسانانو لومړنیو ډلو په کمو شنو سیمو کې ژوند ته دوام ورکړ، په هغو سیمو کې خواره شول چې هلته د لومړنیو اړتیاوو د پوره کېدو کچه لوړه وه او په عین حال کې یې په ځنګلونو کې له راټولېدو ډډه وکړه.<ref name="encarta.msn.com">"[http://encarta.msn.com/encyclopedia_761566394/Human_Evolution.html Human Evolution]". Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2007 {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091028041106/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761566394/Human_Evolution.html|date=2009-10-28}} Contributed by Richard B. Potts, B.A., Ph.D.</ref><ref name="Lieberman">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=3tS2MULo5rYC&q=Uniquely+Human+cognitive-linguistic+base&pg=PA162|title=Uniquely Human|author=Philip Lieberman|isbn=978-0-674-92183-2|year=1991|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Massachusetts|author-link=Philip Lieberman}}</ref><ref name="Kusimba 2003 285">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xCa5zfefWVUC&q=Middle+Paleolithic|title=African Foragers: Environment, Technology, Interactions|last=Kusimba|first=Sibel|year=2003|publisher=Rowman Altamira|isbn=978-0-7591-0154-8|page=285}}</ref><ref name="Gavashelishvili23">{{cite journal|author1=Gavashelishvili, A.|author2=Tarkhnishvili, D.|year=2016|title=Biomes and human distribution during the last ice age|journal=Global Ecology and Biogeography|doi=10.1111/geb.12437|volume=25|issue=5|pages=563–74}}</ref> تر نن شاوخوا ۴۰۰۰۰ یا ۵۰۰۰۰ کاله وړاندې لومړني انسانان استرالیا ته ورسېدل. ۴۵۰۰۰ کاله وړاندې یې په ۶۱ درجې شمالي عرض‌البلد کې په اروپا کې ژوند پیل کړ. تر نن شاوخوا ۳۰۰۰۰ کاله وړاندې جاپان ته ورسېدل او شاوخوا ۲۷۰۰۰ کاله مخکې د شمالي قطب د دایرې پر سر په سایبریا کې هم انسانان موجود وو. د ډبرو د لرغونې دورې په پای کې د انسانانو یوه ډله له برینګیا څخه تېره شوه او په چټکۍ سره د امریکا په ټوله لویه وچه کې خپره شوه.<ref name="Sami">{{cite journal|url=http://www.utexas.edu/courses/sami/dieda/hist/SamiPrehistRevisitNew.htm|title=Sami Prehistory Revisited: transactions, admixture and assimilation in the phylogeographic picture of Scandinavia|author=John Weinstock}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Goebel|volume=319|s2cid=36149744|bibcode=2008Sci...319.1497G|pmid=18339930|issn=0036-8075|doi=10.1126/science.1153569|pages=1497–502|issue=5869|language=en|first1=Ted|journal=Science|title=The Late Pleistocene Dispersal of Modern Humans in the Americas.|date=2008-03-14|first3=Dennis H.|last3=O'Rourke|first2=Michael R.|last2=Waters|url=http://www.unl.edu/rhames/courses/current/readings/GoebelsHumansinAmericas2008.pdf|access-date=2022-03-15|archive-date=2017-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922212528/http://www.unl.edu/rhames/courses/current/readings/GoebelsHumansinAmericas2008.pdf|url-status=dead}}</ref> == د انساني ژوند ډول == د ډبرو د لرغونې دورې د انسانانو د ژوند او فرهنګ په اړه زموږ کابو ټوله پوهه له لرغون‌پوهنې او د هغو اوسنیو ښکاري قومونو له پرتلنې څخه ترلاسه شوې ده چې د ډبرو د لرغونې دورې انسانانو ته ورته ژوند کوي او دا قومونه «کونګ» او «سان» دي. د ډبرو د لرغونې دورې ټولنیز اقتصاد پر ښکار او راټولونو ولاړ و. انسانانو به د غوښې لپاره وحشي حیوانات ښکار کول او خواړه، واښه او د وسایلو، جامو او استوګنې لپاره یې توکي راټولول.<ref name="Leften Stavrianos">{{cite book|author=Leften Stavros Stavrianos|url=https://books.google.com/books?id=eamHPkIkE1UC&q=paleolithic+society&pg=PA23|title=Lifelines from Our Past: A New World History|location=New Jersey|publisher=M.E. Sharpe|year=1997|isbn=978-0-13-357005-2}} [https://books.google.com/books?id=eamHPkIkE1UC&pg=PA23&dq=paleolithic+society&sig=5hEjSg9y5nowvM7-7lPP9XuSw7I pp. 9–13] [https://books.google.com/books?id=9H6oqN3Q-GoC&pg=PA55&dq=Paleolithic+egalitarianism&sig=KKhsZp57uhfR9WMQRYvdrSF3rOk#PPA71,M1 p. 70]</ref><ref name="Stavrianos">{{cite book|author=Leften Stavros Stavrianos|url=https://books.google.com/books?id=MKhe6qNva10C&q=paleolithic+society|title=A Global History from Prehistory to the Present|location=New Jersey|publisher=Prentice Hall|year=1991|isbn=978-0-13-357005-2}} [https://books.google.com/books?id=MKhe6qNva10C&q=paleolithic+society&dq=paleolithic+society&pgis=1 pp. 9–13]</ref><ref name="Stavrianos2">{{cite book|author=Leften Stavros Stavrianos|url=https://books.google.com/books?id=MKhe6qNva10C&q=paleolithic+society|title=A Global History from Prehistory to the Present|location=New Jersey|publisher=Prentice Hall|year=1991|isbn=978-0-13-357005-2}} [https://books.google.com/books?id=MKhe6qNva10C&q=paleolithic+society&dq=paleolithic+society&pgis=1 pp. 9–13]</ref> د انسانانو د جمعیت تراکم ډېر کم و چې په هر کلیومتر مربع (۱/مایل مربع) کې شاوخوا ۰.۴ کسان کېدل. په ډېر احتمال سره یې دلیل دا و چې د بدنونو چربي یا غوړ کم وو، ماشومان وژل کېدل، ښځې په درنو کارونو کې په منظم ډول ښکېلې وې، ماشومانو د مور کمې شیدې خوړلې او د ژوند ډول متحرک یا کوچیاني وو. د ډبرې د لرغونې دورې انسانانو د اوسنیو ښکاریانو-راټولوونکو په څېر ډېر تش وختونه لرل چې دا ځانګړنه یې د ډبرو د نوې دورې په کرنیزو او اوسنیو صنعتي ټولنو کې بې‌سارې ده. د ډبرو د لرغونې دورې په پای کې انسانانو د غارونو د نقاشیو، د ډبرو د هنر او زرګرۍ په څېر هنري اثارو پر تولید پیل وکړ او د تدفین او تشریفاتو په څېر مذهبي چلندونو ته یې مخه کړه.<ref>{{cite book|author=Felipe Fernandez Armesto|title=Ideas that changed the world|publisher=Dorling Kindersley limited|location=New York|year=2003|page=[https://archive.org/details/ideasthatchanged0000fern_a2p4/page/400 400]|isbn=978-0-7566-3298-4|url=https://archive.org/details/ideasthatchanged0000fern_a2p4/page/400}}; [https://books.google.com/books?id=tFIAAAAACAAJ&dq=Ideas+that+changed+the+world+by+Felipe+Fernandez+Armesto p. 10]</ref><ref name="Hillary Mayell">{{cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2003/02/0220_030220_humanorigins2_2.html|title=When Did "Modern" Behavior Emerge in Humans?|work=National Geographic News|author=Hillary Mayell|access-date=2008-02-05|archive-date=2005-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20050813013143/http://news.nationalgeographic.com/news/2003/02/0220_030220_humanorigins2_2.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Schultz">{{cite web|url=http://www.primitivism.com/sedentism.htm|title=The Consequences of Domestication and Sedentism by Emily Schultz, et al|publisher=Primitivism.com|access-date=2010-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20090715184334/http://www.primitivism.com/sedentism.htm|archive-date=2009-07-15|url-status=dead}}</ref> === تیتوالی === د ډبرو د لرغونې دورې په پیل کې انسان‌توکمي (hominins) تر ډېره د افریقا په ختیځ کې په لویه ژوره دره (Great Rift Valley) کې پیدا شول. د انسان‌توکمو ډېری پېژندل شوي فوسلیونه چې لرغونوالی یې تر نن یو میلیون کاله مخکې زمانې ته ور ګرځي، په دې سیمه په ځانګړي ډول په کېنیا، تانزانیا او اټوپیا کې پیدا کېږي. د شاوخوا ۲۰۰۰،۰۰۰ تر ۱۵۰۰،۰۰۰ مخزېږد کلونو تر منځ د انسانانو ځینو ډلو افریقا ته شا کړه او په سوېلي اروپا او اسیا کې یې استوګنې ته مخه کړه. سوېلي قفقاز شاوخوا ۱۷۰۰۰۰۰ کاله مخکې نیول شوی و او شمالي چین ته هم شاوخوا ۱۶۶۰،۰۰۰ کاله مخکې انسانان رسېدلي وو. د ډبرو د لرغونې دورې په پای کې د انسان‌توکمو د کورنۍ ځینو غړو په اوسني چین، لوېديځه اندونیزیا او په اروپا کې د مدیترانې په شاوخوا کې تر شمالي انګلستان، فرانسې، لوېديځ جرمني او بلغاریا پورې ژوند کاوه. د شمال پر لوري د نه تیتېدو دلیل یې ښايي پر اور د کنترول نشتون وي: په اروپا کې د غاري استوګنځیو څېړنې ښيي چې په شاوخوا ۴۰۰۰۰۰ تر ۳۰۰۰۰۰ کلونو وړاندې مهال کې له اور څخه هېڅ منظمه استفاده نه ده شوې.<ref>"On the earliest evidence for habitual use of fire in Europe", Wil Roebroeks et al, PNAS, 2011</ref> د ختیځې اسیا هغه فوسیلونه چې د دغې دورې اړوند دي، معمولاً د «هومو ارکټوس» له جنسه بلل کېږي. په اروپا کې د ډبرو د لرغونې دورې د وروستیو وختونو په استوګنځایونو کې فوسیلي شواهد ډېر کم دي، خو باور دا دی چې هغه انسان‌توکمي هم «هومو ارکټوس» وو چې په دغو ځایونو کې اوسېدل. په دې زماني دوره کې په امریکا، استرالیا او یا د اقیانوسیې په هېڅ ګوټ کې د انسانانو د اوسېدو شواهد نه‌شته.<ref>{{cite journal|author=Callaway Ewen|year=2011|title=First Aboriginal genome sequenced|journal=Nature News|doi=10.1038/news.2011.551}}</ref> === تکنالوژي === ==== وسایل ==== د ډبرو د لرغونې دورې انسانانو له ډبرو، هډوکو او لرګیو څخه وسایل جوړول. د دغې دورې لومړني انسان‌توکمي «اسټرالوپیټکوس» د ډبرینو وسایلو لومړني کاروونکي وو. د ایتوپیا په ګانا سیمه کې د شویو کیندنو په لړ کې زرګونه لاسي وسایل موندل شوي او د «راډيو ایزوټوپیک» او «مګنټوسټراټیوګرافۍ» له لارې یې د لرغونوالي تاریخ ۲.۶ میلیونه پخوا زمانه ټاکلی شو. موندنې ښيي چې دغو لومړنیو انسان‌توکمو د تېرو څوکو لرونکو وسایلو د تولید لپاره د خپلو اړتیاوو د پوره کولو په موخه په مناسبو اندازو داسې ډبرې انتخاب کړې دي چې د ټوټه کولو ښه وړتیا لري.<ref>{{cite journal|last1=Semaw|first1=Sileshi|title=The World's Oldest Stone Artefacts from Gona, Ethiopia: Their Implications for Understanding Stone Technology and Patterns of Human Evolution Between 2.6–1.5 Million Years Ago|journal=Journal of Archaeological Science|date=2000|volume=27|issue=12|pages=1197–214|doi=10.1006/jasc.1999.0592|s2cid=1490212|url=https://semanticscholar.org/paper/5974b996545043f020c2a3c0df8f3c3e8ae5231d}}</ref><ref name="Stavrianos3">{{cite book|author=Leften Stavros Stavrianos|url=https://books.google.com/books?id=MKhe6qNva10C&q=paleolithic+society|title=A Global History from Prehistory to the Present|location=New Jersey|publisher=Prentice Hall|year=1991|isbn=978-0-13-357005-2}} [https://books.google.com/books?id=MKhe6qNva10C&q=paleolithic+society&dq=paleolithic+society&pgis=1 pp. 9–13]</ref> د ډبرو د لرغونې دورې انسانانو د لاسي تبر او ساتول په ګډون بېلابېل ډبرین وسایل کارول. که څه هم داسې ښکاري چې دوی تر ډېره لاسي تبرونه کارول، خو د کارولو په اړه یې د نظرونو اختلاف موجود دی. د څيروونکو او ټوټې کوونکو، کیندونکو او نورو بېلابېلو وسایلو په اړه تفسیرونه مختلف دي. ویلیم کالوین وايي چې ځینې لاسي تبرونه به ښايي د دې لپاره کارېدل چې د حیواناتو ګلې ته ور وغورځول شي او یو حیوان په کې بېهوښه شي. هېڅ داسې نښانه نه‌شته چې ګواکي دغو وسایلو به لاستي هم لرل، ځینې خو یې تر دې کچې ډېر لوی دي. له دې امله، لاسي تبر به غورځول کېده او دومره ژور به ننوت چې سخت زیانونه به یې اړول. د دې تر څنګ د ښکاریانو په مقابل کې د یوې ګټورې وسلې لپاره هم کار ترې اخیستل کېدای شو. ډېر احتمال لري چې ساتولونه او رندې یې د حیواناتو د پوست لرې کولو او قصابۍ لپاره او تېره لرګي یې د خوړو د ریښو لرې کولو لپاره کارول. احتمالاً چې لومړنیو انسان‌توکمو د ۵ میلیونه کاله مخکې مهال په لومړیو کې د کوچنیو حیواناتو د ښکار کولو لپاره لرګینې نیزې کارولې، لکه څرنګه چې «شمپانزي ګان» د افریقا په سېنېګال کې لیدل شوي دي. دغو انسانانو په «تېرا اماټا» کې کوچنیو کورونو ته ورته استوګنځي جوړ کړي وو.<ref>[[John Desmond Clark|Clark, JD]], ''Variability in primary and secondary technologies of the Later Acheulian in Africa'' in Milliken, S and Cook, J (eds), 2001</ref><ref>Roche H et al., 2002, ''Les sites archaéologiques pio-pléistocènes de la formation de Nachuku'' 663–673, qtd in Scarre, 2005</ref><ref name="Klein">{{cite book|author=Klein, R.|year=1999|title=The Human Career|url=https://archive.org/details/humancareerhuman00klei_0|url-access=registration|publisher=University of Chicago Press|isbn=9780226439631}}</ref> === مجسمې جوړول او نقاشي === د هنري څرګندونو لومړنۍ بېلګې لکه د تان-تان وینوس او د «تورینګیا» په «بیلزینګسلبن» کې د فیل د هډوکو پر مخ موندل شوې نښانې ښايي د ډبرو د منځنۍ دورې تر پیل وړاندې د «هومو ارکټوس» په څېر اشولي کاروونکو له‌خوا تولید شوې وي. له دې سره سره، په سوېلي افریقا کې د «بلومبوس» غار په څېر د ډبرو د منځنۍ دورې له استوګنځایونو څخه ترلاسه شوي لومړني هنري شواهد د لاس‌بندونو یا وښیو، مهرو او غاري نقاشیو په ډول دي. د هنر منل شوي شواهد د لرغونې دورې په وروستیو کې دود شوي دي.<ref name="Miller2006">{{cite book|title=Anthropology|url=https://archive.org/details/anthropology0000mill|last=Miller|first=Barbra|author2=Bernard Wood|author3=Andrew Balansky|author4=Julio Mercader|author5=Melissa Panger|year=2006|publisher=Allyn and Bacon|location=Boston|isbn=978-0-205-32024-0|page=768}}</ref><ref name="Henahan">{{cite web|url=http://www.accessexcellence.org/WN/SU/caveart.html|title=Blombos Cave art|access-date=2008-03-12|author=Sean Henahan|work=Science News}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/3629559.stm|title=Cave yields 'earliest jewellery'|work=BBC News|author=Jonathan Amos|access-date=2008-03-12|date=2004-04-15}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2004/04/0415_040415_oldestjewelry.html|title=Oldest Jewelry? "Beads" Discovered in African Cave|work=National Geographic News|author=Hillary Mayell|access-date=2008-03-03|archive-date=2004-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20040416062817/http://news.nationalgeographic.com/news/2004/04/0415_040415_oldestjewelry.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Henahan2">{{cite web|url=http://www.accessexcellence.org/WN/SU/caveart.html|title=Blombos Cave art|access-date=2008-03-12|author=Sean Henahan|work=Science News}}</ref><ref>[http://encarta.msn.com/encyclopedia_761566394_13/Human_Evolution.html "Human Evolution," Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2007] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091031235302/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761566394_13/Human_Evolution.html|date=2009-10-31}} Contributed by Richard B. Potts, B.A., Ph.D.</ref> {{درې دورو سيستم}} == سرچینې == lx6ce7vgcbdc8lphz97g3cpyci5kfab 0 60402 369228 363294 2026-09-23T04:59:18Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369228 wikitext text/x-wiki کویت په لویدیځې اسیا کې یو خپلواک دولت دی چې د فارس خلیج په سر کې موقعیت لري. د کویټ جغرافیایي سیمه له لرغونو زمانو راهیسې په ځانګړې توګه په بین النهرین کې د خپل ستراتیژیک موقعیت له امله د انسانانو تر ولکې لاندې ده. په اتلسمې او نولسمو پیړیو کې، کویټ یو پرمختللی سمندري بندر ښار و او د شمالي خلیج په سیمه کې ترټولو مهم سوداګریز بندر و. په عصري دورې کې، کویټ د خلیج د جګړې (۱۹۹۰-۱۹۹۱) له امله پیژندل شوی و.<ref name="palgrave">{{cite journal|last1=Macmillan|first1=Palgrave|title=Kuwait|journal=[[The Statesman's Yearbook]]|series=The Stateman's Yearbook|year=2016|pages=727–731|doi=10.1007/978-1-349-68398-7_258|isbn=978-1-137-44008-2|url=https://link.springer.com/chapter/10.1007%2F978-1-349-68398-7_258}}</ref><ref>{{cite news|url=http://articles.latimes.com/1991-04-14/business/fi-417_1_merchant|title=The Rocky Road That Faces Many Kuwaiti Merchants|work=[[Los Angeles Times]]|quote=Before oil was discovered in Kuwait 53 years ago, the country was largely a nation of merchant traders. Its natural harbor made Kuwait a hub of Middle East commerce and a center for boat building.|date=1991-04-14|last1=Furlong|first1=TOM}}</ref><ref name="geo">{{cite web|url=https://www.geoexpro.com/articles/2013/07/kuwait-a-trading-city|title=Kuwait: A Trading City|publisher=Eleanor Archer|year=2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725170247/https://www.geoexpro.com/articles/2013/07/kuwait-a-trading-city|archive-date=25 July 2020}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OTw3AQAAIAAJ|title=Traditional Architecture in Kuwait and the Northern Gulf|year=1978|page=13|quote=Kuwait had become the most important port in the northern part of the Gulf and the fame of its seafaring community spread far and wide.|author=Ronald B. Lewcock|isbn=9780090646807}}</ref> == لرغونوالی == === بین النهرین === د فارس خلیج په حوزې کې له یخونو وروسته سیلابونو، د دجلې – فرات سیند کثافاتو د پام وړ ډیلټا رامنځته کړه چې د اوسني کویټ ډیری ځمکې او اوسني سواحل یې رامنځته کړل. د تاریخ له مخې شمالي کویټ د لرغوني بین النهرین یوه برخه وه. په سویلي کویټ کې د انسانانو د استوګنې یو له لومړنیو شواهدو څخه چې تاریخ یې ۸۰۰۰ کاله مخکې له میلاد پورې رسېږي هغه ځای ده چېرته چې په برګان کې د میسولیتیک توکي وموندل شول.<ref name="flood">{{cite web|title=The Post-glacial Flooding of the Persian Gulf, animation and images|url=http://emvc.geol.ucsb.edu/2_infopgs/IP2IceAge/ePersGulfFlood.html|work=[[University of California, Santa Barbara]]}}</ref><ref name="archa">{{cite web|work=Cardiff University|title=The Archaeology of Kuwait|url=http://orca.cf.ac.uk/41961/7/Almutari%20PhD.pdf|pages=5–427}}</ref><ref name="se">{{cite journal|author=Robert Carter|year=2011|title=The Neolithic origins of seafaring in the Arabian Gulf|journal=Archaeology International|volume=24|issue=3|pages=44|doi=10.5334/ai.0613|doi-access=free}}</ref> د کویټ د ډبرو د نوې دورې اوسیدونکي د نړۍ له لومړنیو سمندري سوداګرو څخه وو. د عبید د دورې (۶۵۰۰ مخکې له میلاد) په بهیر کې، کویټ د بین النهرین او د ختیځ عربستان خلکو ترمنځ د اړیکو مرکزي ځای و. <ref name="meso">{{cite journal|author=Robert Carter|year=2019|title=The Mesopotamian frontier of the Arabian Neolithic: A cultural borderland of the sixth–fifth millennia BC|url=https://www.academia.edu/41130012|journal=Arabian Archaeology and Epigraphy|volume=31|issue=1|pages=69–85|doi=10.1111/aae.12145|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book|author=Robert Carter|title=Maritime Interactions in the Arabian Neolithic: The Evidence from H3, As-Sabiyah, an Ubaid-Related Site in Kuwait|url=http://www.brill.com/maritime-interactions-arabian-neolithic|isbn=9789004163591|publisher=BRILL|date=2010-10-25}}</ref><ref>{{cite web|author=Robert Carter|title=Boat remains and maritime trade in the Persian Gulf during the sixth and fifth millennia BC|url=http://dro.dur.ac.uk/3673/1/3673.pdf}}</ref><ref>{{cite web|author=Robert Carter|title=Maritime Interactions in the Arabian Neolithic: The Evidence from H3, As-Sabiyah, an Ubaid-Related Site in Kuwait|url=http://www.bookdepository.com/Maritime-Interactions-Arabian-Neolithic/9789004163591}}</ref><ref name="subiya">{{cite web|title=How Kuwaitis lived more than 8,000 years ago|url=https://www.pressreader.com/kuwait/kuwait-times/20141126/281775627470174|work=[[Kuwait Times]]|date=2014-11-25}}</ref><ref>{{cite journal|author=Robert Carter|title=Ubaid-period boat remains from As-Sabiyah: excavations by the British Archaeological Expedition to Kuwait|journal=Proceedings of the Seminar for Arabian Studies|volume=32|pages=13–30|jstor=41223721|year=2002}}</ref><ref>{{cite web|author1=Robert Carter|author2=Graham Philip|title=Beyond the Ubaid: Transformation and integration in the late prehistoric societies of the Middle East|url=https://oi.uchicago.edu/sites/oi.uchicago.edu/files/uploads/shared/docs/saoc63.pdf|access-date=2022-03-18|archive-date=2024-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20240530134944/http://oi.uchicago.edu/sites/oi.uchicago.edu/files/uploads/shared/docs/saoc63.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://pcma.uw.edu.pl/en/2018/05/15/pam-22-2/|title=PAM 22|website=pcma.uw.edu.pl|access-date=2022-03-18|archive-date=2022-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220922073924/https://pcma.uw.edu.pl/en/2018/05/15/pam-22-2/|url-status=dead}}</ref><ref name="auto">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/kuwait/1314980/Secrets-of-worlds-oldest-boat-are-discovered-in-Kuwait-sands.html|title=Secrets of world's oldest boat are discovered in Kuwait sands|work=[[The Daily Telegraph]]|access-date=21 August 2013|date=2001-03-31|last1=Weekes|first1=Richard}}</ref><ref name="unes">{{cite web|title=Failaka Island - Silk Roads Programme|url=https://en.unesco.org/silkroad/silk-road-themes/underwater-heritage/failaka-island|work=[[UNESCO]]}}</ref><ref name="t">{{cite web|url=http://www.archaeology.org/issues/79-1303/features/kuwait/548-meopotamian-ur-traders|title=Traders from Ur?|work=[[Archaeology Magazine]]|access-date=21 July 2013}}</ref><ref name="ak">{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=g-wzw-SeJic&t=171|archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211211/g-wzw-SeJic|archive-date=2021-12-11|url-status=live|title=Kuwait's archaeological sites reflect human history & civilizations (2:50 – 3:02)|work=Ministry of Interior News}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA7|title=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer|work=Jean-Jacques Glassner|year=1990|page=7|isbn=9780801873898|last1=Glassner|first1=Jean-Jacques|last2=Herron|first2=Donald M.}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=BPX0h_wbFtEC&pg=PA11|title=Area Handbook for the Persian Gulf States|work=Richard F. Nyrop|year=2008|page=11|quote=From about 4000 to 2000 B.C. the civilization of Dilmun dominated 250 miles of the eastern coast of Arabia from present-day Kuwait to Bahrain and extended sixty miles into the interior to the oasis of Hufuf (see fig. 2).|isbn=9781434462107|last1=Nyrop|first1=Richard F.}}</ref><ref name="umm">{{cite journal|url=https://www.jstor.org/stable/41223078|last1=Calvet|first1=Yves|title=Failaka and the Northern Part of Dilmun|year=1989|volume=19|journal=Proceedings of the Seminar for Arabian Studies|pages=5–11|jstor=41223078}}</ref> === لرغونی فارس === د هخامنشي دورې (شاوخوا له۵۵۰ نه تر ۳۳۰ پورې) په جریان کې، د کویټ خلیج بیا آباد شو. فیلاکا د هخامنشي سترواکۍ تر کنټرول لاندې و. آرامي کتیبې شتون لري چې د هخامشيانو د شتون شاهدي ورکوي. په ۱۲۷ مخکې له میلاد کې، کویټ د اشکاني سترواکۍ برخه وه او د چاراسین سلطنت په اوسني کویټ کې د تیریډون په شاوخوا کې تاسیس شو. <ref name="journal">{{cite journal|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/aae.12195?af=R|last1=Bonnéric|first1=Julie|title=Guest editors' foreword|year=2021|journal=Arabian Archaeology and Epigraphy|volume=32|pages=1–5|doi=10.1111/aae.12195|s2cid=243182467}}</ref><ref name="antiquity">{{cite document|url=https://www.ancientportsantiques.com/wp-content/uploads/Documents/PLACES/IndOc-Gulf/IkarosFailaka-Parpas2014.pdf|title=HELLENISTIC IKAROS-FAILAKA|author=Andreas P. Parpas|pages=5}}</ref><ref>{{cite book|author=Kaveh Farrokh|title=Shadows in the Desert: Ancient Persia at War|url=https://books.google.com/books?id=qbSuPQAACAAJ|pages=124|quote=With Babylon and Seleucia secured, Mehrdad turned to Charax in southern Mesopotamia (modern south Iraq and Kuwait).|year=2007|isbn=9781846031083}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=PtzWAQAAQBAJ&pg=PA275|title=Indian Ocean In Antiquity|page=275|year=1996|isbn=9781136155314|editor=Julian Reade}}</ref><ref>{{cite web|url=http://berlinarchaeology.files.wordpress.com/2013/01/colledge-1987.pdf|title=Hellenism in the East|work=Amelie Kuhrt, Susan Sherwin-White|year=1987|quote=To the south of Characene, on Failaka, the north wall of the fort was pushed forward, before occupation ceased around 100 BC.}}</ref><ref name="sa">{{cite web|url=https://www.medea.be/2010/02/the-european-exploration-of-kuwait/|title=The European Exploration of Kuwait|archive-url=https://web.archive.org/web/20140323134157/https://www.medea.be/2010/02/the-european-exploration-of-kuwait/|access-date=21 July 2013|archive-date=23 March 2014}}</ref> د چاراسین سکې په اکاز، ام نمل او فیلاکا کې کشف شوې. په کویټ کې د اشکانیانو په دورې کې د چاراسین سوداګریز سټیشن شتون درلود. د کویت تر ټولو لومړنی ذکر چې ثبت شوی په ۱۵۰ وروسته له میلاد کال کې د یوناني عالم بطلیموس د جغرافیه په نوم جغرافیایي مقالې کې شوی دی. بطلیموس د کویټ خلیج د Hieros Kolpos (په لاتیني نسخو کې Sacer Sinus) په نوم یاد کړی.<ref>{{cite book|author1=Bennett D. Hill|author2=Roger B. Beck|author3=Clare Haru Crowston|title=A History of World Societies, Combined Volume|url=http://www.mcquaid.org/file.cfm?resourceid=3858&filename=chapter_7_full.pdf|pages=165|year=2008|quote=Centered in the fertile Tigris- Euphrates Valley, but with access to the Persian Gulf and extending south to Meshan (modern Kuwait), the Sassanid Empire's economic prosperity rested on agriculture; its location also proved well suited for commerce.|url-status=bot: unknown|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203044933/http://www.mcquaid.org/file.cfm?resourceid=3858&filename=chapter_7_full.pdf|archive-date=3 December 2013}}</ref><ref name="journal2">{{cite journal|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/aae.12190|last1=Bonnéric|first1=Julie|title=A consideration on the interest of a pottery typology adapted to the late Sasanian and early Islamic monastery at al-Qusur (Kuwait)|year=2021|journal=Arabian Archaeology and Epigraphy|volume=32|pages=70–82|doi=10.1111/aae.12190|s2cid=234836940}}</ref><ref name="journal3">{{cite journal|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/aae.12189|last1=Pieńkowska|first1=Agnieszka|title=Failaka Island in the Late Islamic Period. Investigations at the fishing village of Kharaib al-Dasht|year=2021|journal=Arabian Archaeology and Epigraphy|volume=32|pages=115–127|doi=10.1111/aae.12189|s2cid=233612913}}</ref><ref>{{cite book|author=Avner Falk|title=A Psychoanalytic History of the Jews|url=https://books.google.com/books?id=z10-Xz9Kno4C&pg=PA330|pages=330|quote=In 224 he defeated the Parthian army of Ardavan Shah (Artabanus V), taking Isfahan, Kerman, Elam (Elymais) and Meshan (Mesene, Spasinu Charax, or Characene).|year=1996|isbn=9780838636602}}</ref><ref>{{cite book|author=Abraham Cohen|title=Ancient Jewish Proverbs|url=https://books.google.com/books?id=jTb2Zs3BkecC&pg=PT119|quote=The large and small measures roll down and reach Sheol; from Sheol they proceed to Tadmor (Palmyra), from Tadmor to Meshan (Mesene), and from Meshan to Harpanya (Hipparenum).|year=1980|isbn=9781465526786}}</ref><ref>{{cite web|title=LE TELL D'AKKAZ AU KOWEÏT TELL AKKAZ IN KUWAIT|url=http://www.mom.fr/IMG/pdf/TMO57Akkaz.pdf|page=2|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233751/http://www.mom.fr/IMG/pdf/TMO57Akkaz.pdf|archive-date=30 December 2013}}</ref><ref>{{cite journal|author=Gachet, J.|journal=Proceedings of the Seminar for Arabian Studies|title=Akkaz (Kuwait), a Site of the Partho-Sasanian Period. A preliminary report on three campaigns of excavation (1993–1996).|url=http://www.archaeopress.com/Public/defaultAll.asp?Series=Proceedings+of+the+Seminar+for+Arabian+Studies|volume=28|pages=69–79|year=1998|access-date=2022-03-18|archive-date=2018-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181125115405/http://www.archaeopress.com/Public/defaultAll.asp?Series=Proceedings+of+the+Seminar+for+Arabian+Studies|url-status=dead}}</ref><ref name="auto2">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/kuwait/1314980/Secrets-of-worlds-oldest-boat-are-discovered-in-Kuwait-sands.html|title=Secrets of world's oldest boat are discovered in Kuwait sands|work=[[The Daily Telegraph]]|access-date=21 August 2013|date=2001-03-31|last1=Weekes|first1=Richard}}</ref><ref name="akkaz">{{cite journal|journal=Jacques Connan, Robert Carter|volume=18|issue=2|pages=139–181|title=A geochemical study of bituminous mixtures from Failaka and Umm an-Namel (Kuwait), from the Early Dilmun to the Early Islamic period|year=2007|doi=10.1111/j.1600-0471.2007.00283.x|last1=Connan|first1=Jacques|last2=Carter|first2=Robert}}</ref><ref name="takkaz">{{citation|url=https://www.thefreelibrary.com/Tell+Akkaz+in+Kuwait.-a0381147811|title=Tell Akkaz in Kuwait.|journal=The Journal of the American Oriental Society}}</ref><ref name="christian">{{citation|title=Christianity in the Arab-Persian Gulf: an ancient but still obscure history|work=Julie Bonnéric}}</ref><ref>{{cite book|author=Kurt Ray|title=A Historical Atlas of Kuwait|publisher=The Rosen Publishing Group, Inc|url=https://archive.org/details/historicalatlaso0000rayk|url-access=registration|pages=[https://archive.org/details/historicalatlaso0000rayk/page/10 10]|year=2003|isbn=9780823939817}}</ref><ref name="trade">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ACS3J9mVInMC&pg=PA20|title=Kuwait in Pictures|work=Francesca Davis DiPiazza|year=2008|pages=20–21|isbn=9780822565895|last1=Dipiazza|first1=Francesca Davis}}</ref><ref name="Early">{{cite web|url=https://www.academia.edu/7085907|title=Investigating an Early Islamic Landscape on Kuwait Bay: the archaeology of historical Kadhima|publisher=[[Durham University]]}}</ref> === د اسلامي دورې له پیل نه تر وروستیو پورې === په ۶۳۶ میلادي کال کې د راشدین د بریا په پایله کې، کویټ خلیج د اسلامي دورې په لومړیو کې د کاظما ښار (د «کاظمه» یا «کاظمه» په نوم هم پیژندل شوی) ټاټوبی و. د منځنۍ دورې عربي سرچینې د اسلامي دورې په لومړیو کې د کویت خلیج ته ډیری حوالې لري. دغه ښار له عراق څخه حجاز ته د حاجیانو لپاره د سوداګریز بندر او استراحت ځای په توګه کار کاوه. دا ښار په عراق کې د الحیره د سلطنت له خوا کنټرول کېده. د اسلامي دورې په لومړیو کې، د کویټ خلیج د ښېرازې سیمې په توګه پیژندل کیده.<ref name="trade2">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ACS3J9mVInMC&pg=PA20|title=Kuwait in Pictures|work=Francesca Davis DiPiazza|year=2008|pages=20–21|isbn=9780822565895|last1=Dipiazza|first1=Francesca Davis}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.academia.edu/8353208|title=Kāzimah remembered: historical traditions of an early Islamic settlement by Kuwait Bay|publisher=British Museum, Seminar for Arabian Studies|author=Brian Ulrich}}</ref><ref name="Early2">{{cite web|url=https://www.academia.edu/7085907|title=Investigating an Early Islamic Landscape on Kuwait Bay: the archaeology of historical Kadhima|publisher=[[Durham University]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.academia.edu/7068872|title=Kadhima: Kuwait in the early centuries of Islam.|publisher=academia.edu}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/265611865|title=The Soft stone from Kadhima: evidence for trade connections and domestic activities|publisher=Kuwait NCCAL, Durham University}}</ref><ref name="academia">{{cite web|url=https://www.academia.edu/8361856|title=From Iraq to the Hijaz in the Early Islamic Period: History and Archaeology of the Basran Hajj Road and the Way(s) through Kuwait|author=Brian Ulrich}}</ref><ref name="jstor">{{cite journal|title=The Kadhima Project: investigating an Early Islamic settlement and landscape on Kuwait Bay|journal=Proceedings of the Seminar for Arabian Studies|volume=41|pages=161–172|publisher=jstor.org|jstor=41622130|last1=Kennet|first1=Derek|last2=Blair|first2=Andrew|last3=Ulrich|first3=Brian|last4=Al-Duwīsh|first4=Sultan M.|year=2011}}</ref><ref name="academia2">{{cite web|url=https://www.academia.edu/8361856|title=From Iraq to the Hijaz in the Early Islamic Period: History and Archaeology of the Basran Hajj Road and the Way(s) through Kuwait|author=Brian Ulrich}}</ref><ref name="jstor2">{{cite journal|title=The Kadhima Project: investigating an Early Islamic settlement and landscape on Kuwait Bay|journal=Proceedings of the Seminar for Arabian Studies|volume=41|pages=161–172|publisher=jstor.org|jstor=41622130|last1=Kennet|first1=Derek|last2=Blair|first2=Andrew|last3=Ulrich|first3=Brian|last4=Al-Duwīsh|first4=Sultan M.|year=2011}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.academia.edu/Documents/in/Gulf_History|title=Kāzimah|publisher=academia.edu}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=TdZtAAAAMAAJ|title=Proceedings of the Seminar for Arabian Studies Volumes 9–12|pages=53|year=1979|quote=Although the town of al-Hira might have been too far northward to be considered a part of Eastern Arabia it is dealt with here as such because the kingdom of al- Hira controlled Kazima (Kuwait).}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.soas.ac.uk/lmei/events/23may2012-new-field-work-at-kadhima-kuwait-and-the-archaeology-of-the-early-islamic-period-in-easter.html|title=New field work at Kadhima (Kuwait) and the archaeology of the Early Islamic period in Eastern Arabia|publisher=[[SOAS]]|access-date=2022-03-18|تاريخ الأرشيف=2018-11-25|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20181125204501/https://www.soas.ac.uk/lmei/events/23may2012-new-field-work-at-kadhima-kuwait-and-the-archaeology-of-the-early-islamic-period-in-easter.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=2018-11-25|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20181125204501/https://www.soas.ac.uk/lmei/events/23may2012-new-field-work-at-kadhima-kuwait-and-the-archaeology-of-the-early-islamic-period-in-easter.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20181125204501/https://www.soas.ac.uk/lmei/events/23may2012-new-field-work-at-kadhima-kuwait-and-the-archaeology-of-the-early-islamic-period-in-easter.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20181125204501/https://www.soas.ac.uk/lmei/events/23may2012-new-field-work-at-kadhima-kuwait-and-the-archaeology-of-the-early-islamic-period-in-easter.html}}</ref> د کاظما ښار په کویت کې د هغو کاروانونو لپاره تمځای و چې له فارس او بین النهرین څخه د عربستان ټاپووزمې په لور روان وو. شاعر الفرزدق د کویټ په کاظمه ښار کې زیږیدلی دی، الفرزدق د عربو له سترو کلاسیک شاعرانو څخه شمېرل کیږي.<ref name="kuwa">{{cite web|url=https://www.kuna.net.kw/ArticleDetails.aspx?id=2378661&language=en|title=Farazdaq center lauds Info. Min. care for youth|work=[[Kuwait News Agency]]|date=22 May 2014}}</ref><ref name="archa2">{{cite web|work=Cardiff University|title=The Archaeology of Kuwait|url=http://orca.cf.ac.uk/41961/7/Almutari%20PhD.pdf|pages=5–427}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.academia.edu/33243908|title=Failaka and Miskan Island 2004-2009. Primary Scientific Report on the Activities of the Kuwaiti-Slovak Archaeological Mission.}}</ref><ref name="Early3">{{cite web|url=https://www.academia.edu/7085907|title=Investigating an Early Islamic Landscape on Kuwait Bay: the archaeology of historical Kadhima|publisher=[[Durham University]]}}</ref><ref name="dasht">{{cite journal|author=Agnieszka Pieńkowska, Marek Truszkowski|year=2021|title=Failaka Island in the Late Islamic Period. Investigations at the fishing village of Kharaib al-Dasht|journal=Arabian Archaeology and Epigraphy|volume=31|issue=1|pages=69–85|doi=10.1111/aae.12189|doi-access=free}}</ref><ref name="ad">{{cite journal|author=Marta Mierzejewska|year=2019|title=Islamic harbour in Kharaib al-Dasht Bay? Some remarks on the pottery collection from the Underwater Survey along the coast of Failaka Island|url=https://www.academia.edu/42442408}}</ref> === د کویت – نجد جګړه (۱۹۱۹-۲۱) === د کویت-نجد جګړه د لومړۍ نړیوالې جګړې په پایله کې پیل شوه، کله چې عثماني سترواکۍ ماتې او انګرېزانو د انګلیس-عثماني تړون لغوه کړ. د واک خلا، د عثمانیانو له سقوط سره رامنځته شوه، چې د کویټ او نجد (اخوان) ترمنځ یې شخړه کړندۍ کړه. دا جګړه د ۱۹۱۹-۲۰ کلونو په اوږدو کې د ځای ځای سرحدي نښتو پایله وه. == عصري دوره == === خپلواکي او د دولت جوړېدل (۱۹۴۶-۸۹) === د ۱۹۴۶ او ۱۹۸۲ کلونو ترمنځ، کویټ د سوکالۍ یوه دوره تجربه کړه چې د تیلو او د هغې د لیبرال فضا له خوا پرمخ وړل کیږي. دا دوره د «زرینې دورې» په نوم یادیږي. په ۱۹۵۰ کې، د عامه کار یو لوی پروګرام کویټانو ته اجازه ورکړه چې د ژوند د عصري معیار څخه خوند واخلي. په ۱۹۵۲ کې، هیواد په فارس خلیج کې د تیلو ترټولو لوی صادروونکی شو. دې پراخې ودې ډیری بهرني کارګران جذب کړل، په ځانګړې توګه د فلسطین، مصر او هند څخه.<ref>{{cite journal|last=Gonzales|first=Desi|date=November–December 2014|title=Acquiring Modernity: Kuwait at the 14th International Architecture Exhibition|url=http://www.artpapers.org/feature_articles/feature3_2014_1112.html|journal=[[Art Papers]]|access-date=29 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170426171107/http://www.artpapers.org/feature_articles/feature3_2014_1112.html|archive-date=26 April 2017|url-status=dead|archivedate=26 April 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170426171107/http://www.artpapers.org/feature_articles/feature3_2014_1112.html}}</ref><ref name="venezia">{{cite book|url={{google books|201yBgAAQBAJ|page=7|plainurl=yes}}|title=Acquiring Modernity: Kuwait's Modern Era Between Memory and Forgetting|date=2014|page=7|publisher=National Council for Culture, Arts and Letters|isbn=9789990604238}}</ref><ref name="pavilion">{{cite web|editor-first=Farah|editor-last=Al-Nakib|url=https://www.academia.edu/8186917|title=Kuwait's Modernity Between Memory and Forgetting|website=Academia.edu|date=2014|page=7}}</ref><ref name="farid">{{cite web|author=[[Alia Farid]]|url=http://aliafarid.net/Art-Papers|title=Acquiring Modernity: Kuwait at the 14th International Architecture Exhibition|website=aliafarid.net|date=2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150221184242/http://aliafarid.net/Art-Papers|archive-date=21 February 2015}}</ref> د ۱۹۶۱ کال د جون په میاشت کې کویټ د بریټانیې د ساتنې په ختمیدو سره خپلواک شو او شیخ عبدالله السلیم الصباح یې امیر شو. د نوي جوړ شوي اساسي قانون له مخې، کویټ په ۱۹۶۳ کال کې خپلې لومړنۍ پارلماني ټاکنې تر سره کړې. کویت په فارس خلیج کې لومړنی عربي دولت و چې اساسي قانون او پارلمان یې جوړ کړ.<ref name="rrgp">{{cite web|last=James Paul & Martin Spirit|author2=Robinson, Peter|title=Kuwait: The first crisis 1961|work=Riots, Rebellions, Gunboats and Peacekeepers|year=2008|url=http://www.britains-smallwars.com/RRGP/Kuwait.htm|access-date=17 Jan 2010|تاريخ الأرشيف=2 April 2015|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20150402192603/http://www.britains-smallwars.com/RRGP/Kuwait.htm|url-status=dead|خونديځ نېټه=2 April 2015|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20150402192603/http://www.britains-smallwars.com/RRGP/Kuwait.htm|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20150402192603/http://www.britains-smallwars.com/RRGP/Kuwait.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402192603/http://www.britains-smallwars.com/RRGP/Kuwait.htm}}</ref><ref name="cia">{{cite web|last=Mobley|first=Richard A.|title=Gauging the Iraqi Threat to Kuwait in the 1960s - UK Indications and Warning|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|date=2007–2008|url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/fall_winter_2001/article03.html|access-date=17 Jan 2010|تاريخ الأرشيف=24 March 2010|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20100324190255/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/fall_winter_2001/article03.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=24 March 2010|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20100324190255/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/fall_winter_2001/article03.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20100324190255/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/fall_winter_2001/article03.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20100324190255/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/fall_winter_2001/article03.html}}</ref><ref>Helene von Bismarck, "The Kuwait Crisis of 1961 and its Consequences for Great Britain’s Persian Gulf Policy", in ''British Scholar'', vol. II, no. 1 (September 2009) pp. 75-96</ref><ref>Helene von Bismarck, "The Kuwait Crisis of 1961 and its Consequences for Great Britain’s Persian Gulf Policy" ''British Scholar'', vol. II, no. 1 (September 2009) pp. 75-96</ref><ref>[https://www.theguardian.com/theguardian/1961/jun/20/fromthearchive "Independence for Kuwait: UK protection withdrawn" ''The Guardian'', June 20, 1961]</ref><ref name="Brown">{{cite web|url=https://www.dur.ac.uk/ibru/publications/view/?id=49|title=The Iraq-Kuwait boundary dispute: historical background and the UN decisions of 1992 and 1993|author=Harry Brown|publisher=IBRU Boundary and Security Bulletin|date=October 1994|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009014607/https://www.dur.ac.uk/ibru/publications/view/?id=49|access-date=1 April 2020|archive-date=9 October 2020}}</ref><ref>[https://aad.archives.gov/aad/createpdf?rid=178&dt=2472&dl=1345 US diplomatic cable mentioning the incident]</ref> === د خلیج جګړه (۱۹۹۰-۹۱) === د ۱۹۹۰ په دوبي کې، وروسته له دې چې عراق OPEC ته شکایت وکړ چې کویټ په رومیلا سیمې کې د کیندلو په واسطه د پولې سره نږدې له یوې سیمې څخه تیل غلا کوي تاوتریخوالی نور هم زیات شو. د ۱۹۹۰ کال د جولای په لومړیو کې، عراق د کویټ د چلند په اړه چې د دوی سهمیې ته درناوی نه کوي شکایت وکړ، او په ښکاره ډول یې د نظامي اقدام ګواښ وکړ. په ۲۳ مه نېټه، CIA راپور ورکړ چې عراق د عراق او کویټ پولې ته ۳۰۰۰۰ پوځیان استولي او په فارس خلیج کې د متحده ایالاتو سمندري بیړۍ د تیارسۍ په حال کې دي.<ref name="autogenerated6">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=DejCbO1mvCYC&q=Kuwait+slant+drilling&pg=PA156|title=The Colonial Present: Afghanistan. Palestine. Iraq.|publisher=Wiley|author=Derek Gregory|access-date=28 June 2010|isbn=978-1-57718-090-6|year=2004}}</ref><ref name="simons343344">{{cite book|first=Geoff|last=Simons|title=Iraq: from Sumer to post-Saddam|year=2003|edition=3|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-1-4039-1770-6}}</ref><ref>Yousseff M. Ibrahim, [https://www.nytimes.com/1990/07/18/business/iraq-threatens-emirates-and-kuwait-on-oil-glut.html "Iraq Threatens Emirates And Kuwait on Oil Glut"] ''New York Times'', 18 July 1990</ref><ref>Michael R. Gordon, [https://www.nytimes.com/1990/07/25/world/us-deploys-air-and-sea-forces-after-iraq-threatens-2-neighbors.html "U.S. Deploys Air and Sea Forces After Iraq Threatens 2 Neighbors"] ''New York Times'', 25 July 1990</ref><ref name="finlan2526">Finlan (2003). pp. 25–26.</ref> صدام په دې باور و چې د عراق پر ضد توطیه په لاره ده – کویت له ایران سره خبرې پیل کړې او د عراق سیال سوریې، مصر ته د سفر زمینه برابره کړې وه. د دفاع د وزیر له کتنې وروسته معلومه شوه چې سوریې په راتلونکو ورځو کې په رښتیا هم پر عراق د برید پلان درلود. صدام سمدلاسه په سوریه کې د مرکزي استخباراتو د یوځای کولو لپاره له بودیجې څخه کار واخیست او په پای کې یې د راتلونکي پېښېدونکي هوایی برید مخه ونیوله. == سرچینې == kquefmdld66ybilp6iljbip83r44lem 0 60433 369168 366508 2026-09-23T01:18:33Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369168 wikitext text/x-wiki د ارمنستان تاریخ، د ارمنستان جمهوریت په تاریخ پورې اړوند موضوعات، د ارمني وګړو، ارمني ژبه او هغه سیمې چې د تاریخ او جغرافیې له نظره ارمني ګڼل کېږي، تر پوښښ لاندې نیسي.     ارمنستان د آرارات انجیلي غرونو په شاوخوا غرنۍ سیمه کې پروت دی. د هېواد اصلي ارمني نوم هایک (Hayk) ؤ، وروسته بیا هایستان (Hayastan) (په ارمني ژبه کې: Հայաստան) چې ژباړه یې 'د هایک خاوره' ده، د هایک او د پارسيي وروستاړي '-ستان' (خاوره) څخه اخیستل شوی. د هایک (د ارمنستان د افسانوي واکمن) تاریخي دښمن بېل یا بعل ( په اکدي ورته رېښه کې بېلو ) ؤ.<ref>{{cite book|first=Vahan|last=Kurkjian|title=History of Armenia|chapter=The Beginnings of Armenia Chapter VIII|location=Michigan|year=1968|chapter-url=http://www.penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Places/Asia/Armenia/_Texts/KURARM/8*.html|publisher=uchicago.edu|access-date=10 December 2015}}{{Dead link|date=January 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> دغه هېواد ته د ارمنستان نوم د ګاونډیو هېوادونو له خوا ورکړل شو او په دودیز ډول د ارمناک یا آرام (د هایک د کړوسی او بل مشر چې د ارمني دود له مخې، د ټولو ارمنیانو نیکه دی) څخه اخیستل شوی. د برونز په زمانه کې، د هیتي سترواکي (د خپل ځواک په اوج کې)، میتاني (سویل لوېدیځ تاریخي ارمنستان) او هایاسا آزي ( ۱۶۰۰-۱۲۰۰ م.م) په ګډون، څو دولتونو د لوی ارمنستان په سیمه کې وغوړېدل. د هایاسا-آزي څخه لږ وروسته د نایري قبیلوي کنفدراسیون (۱۴۰۰-۱۰۰۰ م.م) او د اورارتو پاچهي (۶۰۰-۱۰۰۰ م.م ) وه چې په پرله پسې ډول یې د ارمنستان په غرنۍ خاوره کې خپلې واکمنۍ جوړې کړې. د پورته یاد شویو ملتونو او قبیلو هره یوه د ارمنیانو په قومي پیدایښت کې برخه واخیسته. له میلاد نه مخکې په ۷۸۲ کال کې د آرارات دښتې په لوېدیځ کې د پاچا لومړي ارگشتي  له خوا د اریبوني نظامي کلا په جوړولو سره، د ارمنستان اوسنۍ پلازمېنې، ایروان تاریخ له میلاد نه مخکې ۸ پېړۍ ته رسي. ایریبوني داسې یاد شوی " د یوه لوی اداري او مذهبي مرکز په بڼه ډیزاین شوي او یوه بشپړه شاهي پلازمېنه ده".<ref>{{cite book|first=Vahan|last=Kurkjian|title=History of Armenia|location=Michigan|year=196|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Places/Asia/Armenia/_Texts/KURARM/home.html}}</ref><ref>{{cite book|first=Vahan|last=Kurkjian|title=History of Armenia|location=Michigan|year=196|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Places/Asia/Armenia/_Texts/KURARM/home.html}}</ref><ref>''Armenian Soviet Encyclopedia'', v. 12, Yerevan 1987; [[Artak Movsisyan]] "Sacred Highland: Armenia in the spiritual conception of the Near East", Yerevan, 2000.<!-- publishing info, ISSN/ISBN, page(s) needed --></ref><ref>{{cite book|last=Katsenelinboĭgen|first=Aron|title=The Soviet Union: Empire, Nation and Systems|url=https://archive.org/details/sovietunionempir0000kats|publisher=Transaction Publishers|year=1990|location=New Brunswick|page=[https://archive.org/details/sovietunionempir0000kats/page/143 143]|isbn=0-88738-332-7}}</ref><ref name="Barnett">{{cite book|title=The Cambridge Ancient History, Vol. 3, Part 1: The Prehistory of the Balkans, the Aegean World, Tenth to Eighth Centuries BC|year=1982|edition=2nd|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521224963|chapter-url=https://books.google.com/books?id=vXljf8JqmkoC&pg=PA346|page=346|author=R.D. Barnett|editor1=John Boardman|editor2=I.E.S. Edwards|editor3=N.G.L. Hammond|editor4=E. Sollberger|chapter=Urartu}}</ref> د اورارتو د اوسپنې د زمانې پاچهي (د آرارات لپاره آشوریان) په ځای د اورونتېد لړۍ ځایناستې شوه. د پارسي او ورپسې د مقدونیې واکمنۍ وروسته، د آرتاشس لړۍ له ۱۹۰ م.م. کال څخه د ارمنستان پاچهي رامنځته کړه او مخکې له دې چې د روم تر واکمنۍ لاندې راشي، د لوی تیګران تر واکمنۍ لاندې د خپل نفوذ اوج ته ورسېده.    <ref name="Toumanoff1963">{{cite book|last=Toumanoff|first=Cyril|author-link=Cyril Toumanoff|title=Studies in Christian Caucasian history|url=http://rbedrosian.com/Ref/Oront/oront278.htm|year=1963|location=Washington D.C.|publisher=Georgetown University Press|pages=278ff}}</ref><ref>Tiratsyan, Gevorg. ''«Երվանդունիներ»'' (Yerevanduniner). [[Armenian Soviet Encyclopedia]]. vol. iii. Yerevan: [[Armenian Academy of Sciences]], 1977, p. 640. {{in lang|hy}}</ref><ref name="Richard%20Hovannisian">{{cite book|last=Hovannisian|first=Richard G.|title=The Armenian People From Ancient to Modern Times, Volume I: The Dynastic Periods: From Antiquity to the Fourteenth Century|publisher=Palgrave Macmillan|year=2004|page=49|isbn=1-4039-6421-1}}</ref> اشکاني ارمنستان، لومړنی خپلواک هېواد ؤ چې په ۳۰۱ کال کې یې مسیحیت د دولتي دین په توګه ومانه. ارمنیان وروسته د بیزانس، ساساني پارسي او اسلامي برلاسۍ تر لاس لاندې راغلل، خو د ارمنستان د باګراتوني لړۍ پاچهۍ سره یې خپله خپلواکي بېرته ترلاسه کړه. په ۱۰۴۵ ز کال کې د پاچهۍ له سقوط او ورپسې په ۱۰۶۴ ز کال کې د سلجوقیانو له لوري د ارمنستان له فتح کېدو وروسته، ارمنیانو په کیلیکیه کې پاچهي تاسیس کړه، چې هلته یې خپلې واکمني ته تر ۱۳۷۵ ز کال پورې دوام وکړ.    <ref>{{cite news|url=https://archive.org/stream/landmarksinarmen00dalerich/landmarksinarmen00dalerich_djvu.txt|title=Landmarks in Armenian history|work=Internet Archive|access-date=22 June 2010}} "1080 A.D. Rhupen, cousin of the Bagratonian kings, sets up on Mount Taurus (overlooking the Mediterranean Sea) '''the kingdom of New Armenia''' which lasts 300 years."</ref> لوی ارمنستان، د شپاړسمې پېړۍ په پیل کې د صفوي پارسي تر واکمنۍ لاندې راغی. که څه هم د پېړیو په اوږدو کې لوېدیځ ارمنستان د عثماني واکمنۍ لاسته ولوېد، په داسې حال کې چې ختیځ ارمنستان د پارسي تر واکمنۍ لاندې پاتې شو. ختیځ ارمنستان په نولسمه پېړۍ کې روسیې فتح کړ او لوی ارمنستان د عثماني او روسي سترواکیو ترمنځ ووېشل شو.<ref name="eastern2">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=EPP3ti4hysUC|title=Eastern Europe, Russia and Central Asia 2003|access-date=26 December 2014|isbn=9781857431377}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=5MOYzS3IDTQC|title=Conflict and Security in Central Asia and the Caucasus|access-date=26 December 2014|isbn=9781598840544|last1=Peimani|first1=Hooman|year=2009}}</ref> ارمنیان د شلمې پېړۍ په لومړیو کې د ترکیې د عثماني دولت له لوري له خپلې نسل وژنې څخه وځورېدل، چې تر ۱،۵ مېلیونه پورې ارمنیان په کې ووژل شول او ډېر نور ارمنیان د سوریې او لبنان له لارې په ټوله نړۍ کې تیت شول. له هغه وخت وروسته د ارمنستان خاوره چې د ختیځ ارمنستان له زیاتې خاورې سره برابره وه، په ۱۹۱۸ ز کال کې د ارمنستان د لومړي جمهوریت په جوړېدو سره خپله خپلواکي بېرته ترلاسه کړه او په ۱۹۹۱ ز کال کې د ارمنستان جمهوریت بنسټ کېښودل شو.<ref name="sworn">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2003/04/10/world/world-briefing-asia-armenia-president-sworn-in-amid-protests.html?fta=y|title=Armenia: President Sworn in Amid Protests|access-date=23 May 2009|date=10 April 2003|newspaper=[[The New York Times]]}}</ref><ref name="constitutional">{{cite news|url=http://www.eurasianet.org/departments/civilsociety/articles/eav042303.shtml|title=Constitutional court stirs Armenian political controversy|access-date=23 May 2009|date=23 April 2003|work=Eurasianet.org}}</ref><ref name="Croissant">{{cite book|last=Croissant|first=Michael P.|title=The Armenia-Azerbaijan Conflict: Causes and Implications|publisher=Praeger|year=1998|location=London|isbn=978-0-275-96241-8|url=https://archive.org/details/armeniaazerbaija00croi}}</ref> == له تاریخ پخوا دوران == په ارمنستان کې د ۳۲۵۰۰۰ کلونو وړاندې ډبریز وسایل موندل شوي، چې په هغه وخت کې د لومړنیو انسانانو شتون څرګندوي. په ۱۹۶۰ ز کلونو کې کیندنو په ایروان ۱ غار کې د ۴۸۰۰۰ کلن زړو پاتې شونو او د ورته عمر د انسان د جمجمې د ټوټې او غاښ په ګډون، د لرغونو انسانانو د استوګنې شواهد وموندل. <ref>{{cite web|url=http://www.sci-news.com/othersciences/anthropology/science-stone-tool-discovery-nor-geghi-armenia-human-innovation-02177.html|title=Stone Tool Discovery in Armenia Gives Insight into Human Innovation 325,000 Years Ago|publisher=sci-news.com}}</ref> د ارمنستان غرنۍ سیمې په نوي ډبریز دوران پورې د تړلي مېشت ځای نښې ښیې. په ۲۰۱۰ او ۲۰۱۱ ز کلنو کې د لرغون پېژندنې سروې ګانې په اریني -۱ غار کمپلیکس کې د نړۍ د لومړني پېژندل شوي چرمي بوټ (۳۵۰۰ م.م.)، د پروړې (وښو) لمن (۳۹۰۰م.م.) او د شراب جوړولو د الې (۴۰۰۰م.م.) د موندلو لامل شوې.<ref name="CNNc">{{cite news|publisher=CNN|title=The first leather shoe|url=http://articles.cnn.com/2010-06-09/world/armenia.old.shoe_1_shoe-cave-leather?_s=PM:WORLD|access-date=15 November 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100926092426/http://articles.cnn.com/2010-06-09/world/armenia.old.shoe_1_shoe-cave-leather?_s=PM%3AWORLD|archive-date=26 September 2010}}</ref><ref name="strawskirt">{{cite web|url=http://news.am/eng/news/73915.html|title=5,900-year-old women's skirt discovered in Armenian cave|work=News Armenia|date=13 September 2011|access-date=14 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010142655/https://news.am/eng/news/73915.html|archive-date=10 October 2017|url-status=dead}}</ref><ref name="National Geographic">{{cite web|publisher=[[National Geographic Society|National Geographic]]|title=The first wine-making facility in Armenia|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2011/01/110111-oldest-wine-press-making-winery-armenia-science-ucla|access-date=15 November 2007|archive-date=12 January 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110112152642/http://news.nationalgeographic.com/news/2011/01/110111-oldest-wine-press-making-winery-armenia-science-ucla/|url-status=dead}}</ref> د هسک قفقاز مرکزي سیمې شولاوري-شومو کلتور په سیمه کې له تاریخ پخوا دوران یو له پخوانیو پېژندل شوو کلتورونو څخه دی، چې د کاربن نېټه يې شاوخوا ۶۰۰۰-۴۰۰۰ م.م. ټاکل شوې ده.    === د برونزو زمانه === په سیمه کې د برونز د زمانې لومړنی کلتور د کورا-آراکس کلتور دی، چې د شاوخوا ۴۰۰۰ او ۲۰۰۰ م.م. کلونو ترمنځ دوره کې ټاکل شوی. د دې کلتور په اړه لومړني شواهد د آرارات په دښته کې موندل کېږي. له هغه ځایه په ۳۰۰۰ م.م. کال کې ګرجستان ته وغځېد (خو هېڅکله کولکیس ته و نه رسېد) او لوېدیځ او سویل ختیځ کې تر ارومیې حوزې او تر وان جهيل لاندې سیمې ته پر مخ  لاړ.    د تریالتي-وانادزور کلتور له ۲۲۰۰ م.م. څخه تر ۱۶۰۰م.م. کاله پورې په ارمنستان، سویلي ګرجستان او شمال ختیځه ترکیه کې وغوړېد. داسې ګمان کېږي چې یو هندي - اروپايي کلتور ؤ. ښايي نور اړوند کلتورونه د دې وخت په اوږدو کې د ارمنستان په غرنیو سیمو کې، یعنې په آراګاټ غرونو او د سیوان جهيل په سیمو کې خپاره شوي وي.<ref name="books.google.ca">Joan Aruz, Sarah B. Graff, Yelena Rakic, [https://books.google.com/books?id=0H0EpSm8aioC&pg=PA12 ''Cultures in Contact: From Mesopotamia to the Mediterranean in the Second Millennium B.C.''] The Metropolitan Museum of art symposia. Metropolitan Museum of Art, 2013 {{ISBN|1588394751}} pp. 12-24</ref><ref>Aynur Özifirat (2008), [http://www.mku.edu.tr/files/1113_dosya_1355509802.pdf ''The Highland Plateau of Eastern Anatolia in the Second Millennium BC: Middle/Late Bronze Ages''] pp.103–106</ref><ref>John A. C. Greppin and I. M. Diakonoff, ''Some Effects of the Hurro-Urartian People and Their Languages upon the Earliest Armenians'' Journal of the American Oriental Society Vol. 111, No. 4 (Oct. – Dec. 1991), pp. 721 [https://www.jstor.org/stable/603403?read-now=1&seq=2#metadata_info_tab_contents]</ref><ref>Joan Aruz, Kim Benzel, Jean M. Evans, ''Beyond Babylon: Art, Trade, and Diplomacy in the Second Millennium B.C.'' Metropolitan Museum of Art (New York, N.Y.)[https://archive.org/details/bub_gb_gr5BgOwEJicC/page/n179] (2008) pp. 92</ref><ref>{{citation|url=https://docplayer.net/108120425-The-mushki-problem-reconsidered.html|title=The Mushki Problem Reconsidered|date=1997|first=Aram V.|last=Kossian}} pp. 254</ref><ref>Daniel T. Potts [https://books.google.ca/books?id=7lK6l7oF_ccC&pg=PA681 ''A Companion to the Archaeology of the Ancient Near East''.] Volume 94 of Blackwell Companions to the Ancient World. John Wiley & Sons, 2012 {{ISBN|1405189886}} p. 681</ref><ref>{{cite journal|last=Simonyan|first=Hakob Y.|title=New Discoveries at Verin Naver, Armenia|journal=Backdirt|date=2012|issue=The Puzzle of the Mayan Calendar|pages=110–113|publisher=The Cotsen Institute of Archaeology at UCLA|url=https://www.academia.edu/25380162}}</ref><ref>{{cite journal|last=Martirosyan|first=Hrach|title=Origins and Historical Development of the Armenian Language|date=2014|pages=1–23|publisher=Leiden University|url=https://ling.hse.ru/data/2014/09/01/1313574129/Hrach%20Martirosyan%20-%20Handout.pdf}}</ref> د شلمې پېړۍ د لومړی دورې پوهانو څرګنده کړه چې: د "ارمنستان" نوم ښايي په لومړي ځل په یوه ډبرلیک کې ثبت شوی وي، چې په کې آرماني (یا آرمانوم) او اېبلا، چې د نارم سین (۲۳۰۰ م.م.)  له خوا له فتحه شوو خاورو څخه دي، یادې شوې چې د اوسني دیاربکر په سیمه کې د اکدي مستعمرې پر مټ پېژندل کېږي، که څه هم د آرماني او اېبلا دواړو دقیق ځایونه روښانه نه دي. یو شمېر عصري څېړونکو د آرماني (آرمي) ځای د عصري سمسات په عمومي ساحه کې په ګوته کړ او څرګنده کړې یې ده چې: د هندي-اروپایي ژبي لومړني خلک لږ تر لږه یوڅه په کې مېشت وو. نن ورځ، عصري آشوریان (چې په دودیز ډول په نوې-آرامي ژبه خبرې کوي، نه اکدي ژبه) ارمنیان د آرماني په نوم یادوي. دا شونې ده چې د ارمنستان نوم د آرمیني، اوراتويي څخه چې د "آرمه اوسیدونکي" یا "ارمني هېواد" په معنا ده، سرچینه اخیستې وي. په اوراتويي کتابونو کې آرم قبیله ښايي اورومویان وي، چې په ۱۲ م.م. پېړۍ کې یې د خپلو متحدینو مشکيانو او کاسکیانو سره له شمال څخه په آشور باندې د یرغل هڅه وکړه. اورومویان ظاهراً د ساسون په شاوخوا کې مېشت شول او د آرمې سیمو او د اورمې نږدې خاورې ته یې خپل نوم ورکړ. د مصر درېیم ثوتموس د خپلې واکمنۍ په ۳۳م  کال (۱۴۴۶ م.م. کال) کې د "ارمني" خلکو په نوم یاد کړي او ادعا یې وکړه چې د دوی په خاوره کې "جنت په څلورو ستنو ولاړ دی". ارمنستان احتمالاً د مانیا سره تړلی دی، چې ممکن د میني له سیمې سره چې په انجیل کې یې یادونه شوې، ورته وي، خو هغه څه چې دا ټول تصدیقونه ورته اشاره کوي، په باوري توګه نه شي مشخص کېدای او د "ارمنستان"  د نوم په اړه لومړنی باوري تصدیق ،د بیستون ډبرلیک (شاوخوا ۵۰۰ م.م.) څخه سرچینه اخلي.   <ref>{{cite journal|last=Archi|first=Alfonso|title=Egypt or Iran in the Ebla Texts?|journal=Orientalia|date=2016|volume=85|page=3|url=https://www.academia.edu/34915656}}</ref><ref>{{cite journal|last=Kroonen|first=Guus; Gojko Barjamovic; Michaël Peyrot|title=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian|date=9 May 2018|page=3|url=https://zenodo.org/record/1240524|doi=10.5281/zenodo.1240524}}</ref><ref>Martiros Kavoukjian, "The Genesis of Armenian People", Montreal, 1982.<!-- publisher, ISSN/ISBN, page(s) needed --></ref><ref>Armen Petrosyan. ''The Indo-European and Ancient Near Eastern Sources of the Armenian Epic''. ''Journal of Indo-European Studies.'' Institute for the Study of Man. 2002. p. 184. [https://www.academia.edu/3656244/The_Indo_European_and_Ancient_Near_Eastern_Sources_of_the_Armenian_Epic_Washington_D_C_2002?auto=download]</ref><ref>Armen Petrosyan. ''The Indo-European and Ancient Near Eastern Sources of the Armenian Epic''. ''Journal of Indo-European Studies''. Institute for the Study of Man. 2002. pp. 166-167. [https://www.academia.edu/3656244/The_Indo_European_and_Ancient_Near_Eastern_Sources_of_the_Armenian_Epic_Washington_D_C_2002?auto=download]</ref><ref>International Standard Bible Encyclopedia, 1915 [http://holycall.com/biblemaps/minni.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120221232731/http://holycall.com/biblemaps/minni.htm|date=21 February 2012}}; Eric H. Cline and David O'Connor (eds.) ''Thutmose III'', University of Michigan, 2006; {{ISBN|978-0-472-11467-2}}.</ref> د "هایستان" کلیمې تر ټولو پخوانی بڼه، د ارمنستان مستعار کورنی نوم، ممکن هایسا-آزي وي، هغه پاچهي چې د ارمنستان په غرنیو سیمو کې وه، چې له میلاد نه مخکې له ۱۵۰۰ څخه تر ۱۲۰۰ ز کال پورې په اړوند هیتي اسنادو کې ثبت شوی.   د ارمنستان زیاته برخه له میلاد نه مخکې، د ۱۲۰۰ او ۸۰۰ کلنو تر منځ د قبیلو تر یوه کنفدراسیون لاندې چې آشوري سرچینو هغه نایري (په آشوري کې "د سیندونو خاوره") بلله، متحده وه.     <ref>{{Cite web|url=https://www.worldatlas.com/articles/longest-rivers-in-armenia.html|title=The Longest Rivers in Armenia}}</ref> === د اوسپنې دوره === د اورارتو سلطنت، چې د وان سلطنت په نوم هم یادیږي، د ارمنستان به لوړو سیمو کې د نهمې پیړۍ او ۵۸۵ مخکې له میلاد کلونو ترمنځ وده وکړه. د اورارتیني پاچاهۍ بنسټ ایښودونکی، ارامي، د ارمنستان د غرونو ټول سلطنتونه سره متحد کړل او ځان ته یي د «شاهنشاه» لقب ورکړ، چې د اوراتین پاچاهانو دودیز لقب دی. اورارتیانو په ټولو تارون او واسپوکان باندې خپل حاکمیت ټینګ کړ. د اورارتو اصلي سیال د نوي اشوري سترواکي وه. د لومړي سردوري (۸۳۴_۸۲۸ مخکې له میلاد) د واکمنۍ پر مهال، اورارتو یو پیاوړی او منظم دولت شو او په ګاونډیو قومونو یي مالیات وضع کړل. سردوري، توشپا (نننی وان) یي د اورارتو پلازمېنه کړه. د هغه زوی اشپوینیس د دولت سرحدونو په فتح کولو سره وغځول چې وروسته بیا د تایګرانوسیرتا په نوم پیژندل کېده او تر ارمیا ورسید. <ref name="Urartu/Armenia">{{cite web|url=https://www.livius.org/arl-arz/armenia/armenia.html|title=Urartu/Armenia|access-date=6 February 2007|archive-date=3 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150503192356/http://www.livius.org/arl-arz/armenia/armenia.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gis.net/~pldr/anech.html|title=Ancient Near East Chronology|access-date=6 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070219073931/http://www.gis.net/~pldr/anech.html|archive-date=19 February 2007|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.transanatolie.com/English/Turkey/Anatolia/urartu.htm|title=Transanatolie – Kings of Urartu|access-date=6 February 2007}}</ref><ref>{{cite web|url=http://arcimaging.org|title=ArcImaging (Archeological Imaging Research Consortium)|access-date=6 February 2007}}</ref> == د عصري دورې پیل == === روسي ارمنستان === په ۱۸۲۸-۱۸۲۶ ز کلونو کې د روسیې اوپارسله جګړې وروسته، د تاریخي ارمنستان برخې چې (د ختیځ ارمنستان په نامه هم یادېږي) د پارس تر کنټرول لاندې وې، چې مرکز یې د یریوان او سیوان جهيل دی، په روسیه کې دپارسقاجار له تسلیمېدو وروسته، په ۸۲۸ز کال کې د ترکمنانو تړون پر بنسټ روسیې سره یوځای شول. د روسیې تر واکمنۍ لاندې، هغه سیمه چې د ننني ارمنستان سیمې سره ورته وه د «یریوان ولایت» په نوم یادیږي. د روسي سترواکۍ ارمنیانو د خپلو عثماني خپلوانو په پرتله په نسبي خوندیتوب کې ژوند کاوه، سربېره پر دې د شلمې پیړۍ په لومړیو کې د تاتاریانو او کردانو سره نښتې تکرار شوې وې. که څه هم روسي ارمنیانو له پرمختللي روسي کلتور، اروپايي فکرونو او پراخو اقتصادي نوښتونو څخه ګټه پورته کړه، خو دوی هم د نورو ډیرو توکمیزو او مذهبي اقلیتونو په څېر مساوي تعلیمي او اداري فرصتونو رد کړل.<ref name="https">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ&pg=PA728|title=Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond ...|access-date=22 December 2014|isbn=9781598849486|last1=Dowling|first1=Timothy C.|date=2 December 2014}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Hovannisian|first=Richard G|date=1971|title=Russian Armenia. A Century of Tsarist Rule|url=https://www.jstor.org/stable/41044266|journal=Jahrbücher für Geschichte Osteuropas|volume=19|issue=1|pages=31–48|jstor=41044266|via=JSTOR}}</ref> === د ارمنستان لومړی جمهوریت (۱۹۱۸-۱۹۲۰ز کلونه) === د څلورمې او نولسمې پیړۍ په اوږدو کې، د ارمنستان دودیزه سیمه د پارسیانو، شرقي رومیانو، عربانو، منګولیانو او ترکانو له خوا فتحه او حکومت یي پرې کاوه. د تاریخي ارمنستان ځینې برخې د لومړۍ نړیوالې جګړې په پایله کې د دغو دوو سترواکیو له ړنګیدو وروسته د عثماني سترواکۍ او د روسیې له سترواکۍ څخه خپلواکي ترلاسه کړه.<ref>{{Cite journal|last=Artin H. Arslanian and Robert L. Nichols|date=1979|title=Nationalism and the Russian Civil War: The Case of Volunteer Army-Armenian Relations, 1918-20|url=https://www.jstor.org/stable/150918|journal=Soviet Studies|volume=31|issue=4|pages=559–573|doi=10.1080/09668137908411267|jstor=150918|via=JSTOR}}</ref> == خپلواک ارمنستان (۱۹۹۱ز کال - نن ورځ) == ارمنستان د ۱۹۹۰ ز کال د اګست په ۲۳ نېټه له شوروي اتحاد څخه خپله خپلواکي ترلاسه کړه. خپلواکي د ۱۹۹۱ ز کال د سپټمبر په ۲۱مه د ټولپوښتنې له لارې تایید شوه. سره له دې، د ۱۹۹۱ ز کال د ډسمبر په ۲۵ د شوروي اتحاد تر رسمي منحل کېدو پورې په پراخه کچه نه و پیژندل شوی. ارمنستان د یوه خپلواک دولت په توګه د خپلو لومړیو کلونو په اوږدو کې له ډیرو ننګونو سره مخامخ و. د نړۍ له ګوټ ګوټ څخه د ارمنستان ډېریو سازمانونو د مرستې په موخه دې هېواد ته راستانه شوو. له کاناډا څخه، د ځوانو زده کونکو او رضاکارانو یوه ډله د CYMA تر نامه لاندې-ارمنیا ته د کاناډا د ځوانانو ماموریت شعار سره د وارارات سیمې ته ورسیده، او دا د ځوانانو لومړنی سازمان شو چې په نوي خپلواک جمهوریت کې یي برخه واخیستله.<ref>[http://www.parliament.am/legislation.php?ID=2602&lang=eng&sel=show ARMENIAN DECLARATION OF INDEPENDENCE]</ref> === د سرګسیان صدارت(۲۰۰۸-۲۰۱۸ز کلونه) === سرژسرګسیان په هغه وخت کې د ارمنستان لومړی وزیر و او د ولسمشر کوچاریان ملاتړ یي درلوده، د ۲۰۰۸ ز کال د فبرورۍ په ټاکنو کې د ارمنستان د ولسمشرۍ څوکۍ لپاره تر ټولو ځواکمن نوماند بلل کېده. تیر پیتروسیان په رسمي ډول د ۲۰۰۸ ز کال د ولسمشرۍ په ټاکنو کې خپله نوماندي د ۲۰۰۷ ز کال د اکټوبر په ۲۶ په یروان کې اعلان کړه. هغه د کوچاریان حکومت په پراخ فساد تورن کړ چې په تیرو پنځو کلونو کې یې د «لږ تر لږه درې څخه تر څلور میلیارده ډالرو» غلا کړې وه. هغه د پیاوړې اقتصادي ودې په اړه د حکومت په ادعاوو نیوکه وکړه او استدلال یې وکړ چې کوچاریان او د هغه لومړی وزیر سرژ سرګسیان د ناګورنو قره باغ د ستونزې د حل لپاره دده هغه حل لاره ومنله چې لس کاله مخکې یي هغه وړاندیز کړې وه.<ref>[http://www.president.am/library/constitution/eng/?chapter=3 The Constitution of the Republic of Armenia (27 November 2005), Chapter 3: The President of the Republic, Article 50] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015161259/http://www.president.am/library/constitution/eng/?chapter=3|date=15 October 2008}}, president.am; accessed 10 December 2015.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.panorama.am/en/politics/2007/09/14/teknatsu|title=ROBERT KOCHARYAN TO SUPPORT SERZH SARGSYAN|author=Helix Consulting LLC|publisher=panorama.am|access-date=10 December 2015|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924065133/http://www.panorama.am/en/politics/2007/09/14/teknatsu/|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.payqar.org/am/1 Payqar newspaper] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080310202753/http://www.payqar.org/am/1/|date=10 March 2008}}; accessed 10 December 2015.</ref><ref>Emil Danielian and Liz Fuller, [http://www.rferl.org/featuresarticle/2007/11/fc64b5fb-efac-4463-8e9f-13b3d6fd1714.html "Armenian Ex-President Confirms Comeback Plans"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080624075508/http://www.rferl.org/featuresarticle/2007/11/fc64b5fb-efac-4463-8e9f-13b3d6fd1714.html |date=2008-06-24 }}, Radio Free Europe/Radio Liberty, 1 November 2007.</ref> === لومړی وزیر نیکول پاشینیان (۲۰۱۸ز کال) === د ۲۰۱۸ ز کال په مارچ میاشت کې د ارمنستان پارلمان، ارمن سرکیسیان د ارمنستان د نوي ولسمشر په توګه وټاکه د ولسمشر د واک  کمولو لپاره د اساسي قانون اختلافي اصلاحات پلي شول، په داسې حال کې چې د لومړي وزیر واک پیاوړی شوی و. د ۲۰۱۸ ز کال په مې میاشت کې د اپوزیسیون مشر نیکول پاشینیان د پارلمان له خوا د نوي صدراعظم په توګه وټاکل شو. د هغه مخکیني مشر سرژ سرګسیان دوه اونۍ وړاندې د حکومت ضد پراخو مظاهرو وروسته استعفا وکړه.<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2018/5/8/armenia-nikol-pashinyan-elected-as-new-prime-minister|title=Pashinyan elected as Armenia's new prime minister}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/armenia-armen-sarkissian-elected-into-new-less-powerful-presidential-role/a-42797330|title=Armenia: Armen Sarkissian elected into new, less powerful presidential role &#124; DW &#124; 02.03.2018|website=[[Deutsche Welle]]}}</ref> د ۲۰۲۰ ز کال د سپتمبر په ۲۷ مه د ناګورنو- قره باغ د ناحل شوې شخړې له امله په بشپړه توګه جګړه پیل شوه. د ارمنستان او اذربایجان دواړو وسله والو ځواکونو د پوځي او ملکي تلفاتو خبر ورکړ. د نومبر په لسمه د اوربند تړون لاسلیک شو، چې په ترڅ کې یې د ناګورنو- قره باغ شاوخوا نیول شوې سیمې بېرته اذربایجان ته وسپارل شوې.<ref>{{cite news|title=Fighting over Nagorno-Karabakh goes on despite US mediation|url=https://apnews.com/article/europe-azerbaijan-armenia-41a103bcde14fa8b28968000d7992b84|work=Associated Press|date=24 October 2020}}</ref><ref>{{Citation|title=Rival Rallies In Yerevan As Armenia Reels From Nagorno-Karabakh Truce|url=https://www.rferl.org/a/armenia-yerevan-pashinian-rival-rallies/30957246.html|language=en|access-date=2020-11-21}}</ref> == سرچينې == js3w4fy7t82uo8cx9btu2rqjuf87nvx 0 60478 369291 353442 2026-09-23T09:29:16Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369291 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} '''مونکیور ډانیل کانوې''' (۱۸۳۲ مارچ ۱۷مه – ۱۹۰۷ نومبر ۱۵مه) د غلامۍ پای ته رسولو پلوی امریکایی کشیش او توندلاری لیکوال و. نوموړی په بېلابېلو وختونو کې مېتودېست، یونیټاري یا وحدت‌پال، او آزادفکره مسیحی و، چې د ویرجینیا او مریلنډ له وطنپالو او اشرافي کورنیو څخه و، مګر د خپل ژوند وروستۍ څلور لسیزې یې بهر په انګلستان او فرانسه کې تېرې کړې او هلته یې د اډمونډ رانډولف، ناتانیل هاوثورن او توماس پاین او خپل ژوندلیکونه لیکلي دي. هغه په ساوت پلېس لندن کلیسا کې د آزادفکرانو رهبري کوله، کوم ځای چې اوس د کانوې تالار په نوم یادېږي.<ref>{{cite web|title=Conway, Moncure Daniel (1832–1907)|url=http://www.encyclopediavirginia.org/conway_moncure_daniel_1832-1907|publisher=Virginia Humanities|access-date=2022-03-21|archive-date=2019-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20191111221546/https://www.encyclopediavirginia.org/Conway_Moncure_Daniel_1832-1907|url-status=dead}}</ref> == لومړنی ژوند == کانوې د ویرجینیا ایالت په فالوث سیمه کې زیږېدلی و. د فریډریکزبرګ کلاسیک او ریاضیاتو اکاډمۍ کې له زده‌کړې وروسته (د جورج واشنګټن او نورو مشهورو ویرجینیایانو روزنځای)، نوموړی د خپل مشر ورور په تعقیب د پنسلوانیا ایالت په کارلیسیل کې د میتودیستانو تر نفوذ لاندې ډیکنسن کالج ته ولاړ او په ۱۸۴۹ کال کې ترې فارغ شو. په ډیکنسن کې نوموړي د دغه کالج د محصلینو د لومړۍ نشریې په رامنځته کولو کې مرسته وکړه او د پروفیسور جان مک کلینټاک تر اغېزې لاندې وو، چې له کبله یې نوموړي مېتودیزم مسیحیت او همدا راز د غلامۍ ضد دریځ ته غاړه کېښوده، که څه هم دا تناقض د دغې فرقې د وېشلو پیل و. په فریډریکزبرګ کې، د هغه کاکا یوسټېس د غلامۍ پلوه سویلي کنفرانس ډله او د هغه پلار لږترلږه له تیوریکي پلوه د غلامۍ ضد بالتیمور کنفرانس ډله تمویل کړه.<ref>Autobiography p. 63</ref> په داسې حال کې چې په سېنسېناټي ښار کې، لکه څنګه چې لاندې بحث پرې شوی، ښاغلي کانوې له ایلن ډېویس ډانا سره واده وکړ. نوموړې یوه وحدت‌پاله عیسوۍ، فیمینېسټه، او د غلامۍ ختمولو پلوۍ وه. دوی درې زامن (چې دوه یې له ماشومتوب وروسته ژوندي پاتې شوي) او یوه یې هم لور لرله. د دوی ګډ ژوند په ۱۸۹۸ کال کې د سرطان له امله د هغې له مړینې سره پای ته ورسېد. که څه هم له غلامۍ سره د مخالفت په اړه له خپلې کورنۍ سره د پخوانيو شخړو سره سره، مونکیور کانوې بیا هم خپله مېرمن د ده د کورنۍ له نورو غړو سره د لیدو لپاره وروستلې وه او هلته مېرمن ایلن د کورنۍ د غړو په حضور کې د یوې ځوانې غلامې نجلۍ په غېږ کې نیولو او ښکلولو سره یو سویلي ټولنیز محدودیت مات کړ؛ له دې وروسته بیا ۱۷ کاله ښاغلی کانوې له خپلې کورنۍ سره پخلاینه ونه کړه. == مسلکي ژوند == د ویرجینیا ایالت په وارنټون ښارګوټي کې د یوه کال لپاره د قانون په برخه کې له زده‌کړو وروسته، نوموړی ګرځند مېتودیست مبلغ کشیش شو، چې لامل یې تر یوه بریده د یوه تورپوستي د غرغره کېدو یا ناقانونه وژل کېدو، چې د استیناف محکمې یې د بیا محاکمې حکم صادر کړی و، د پېښې له امله رامنځته شوی اخلاقي بحران و. کانوې په ۱۸۵۰ کې خپله لومړۍ رساله خپره کړه، چې سرلیک یې "په ویرجینیا کې وړیا ښوونځي: د ناپوهۍ، ناوړتیا او بې‌وزلۍ په مقابل کې د زده'''‌'''کړې، فضیلت او سپما غوښتنه" و، مګر په دې ونه توانېد چې ځایي سیاستوال قانع کړي چې د هغه وړاندیزونه پلي کړي، په ځانګړې توګه غلامۍ پلوه ډلې په دې باور وې چې دا ډول عامه تعلیم د شمالي دودونو تر اغېزې لاندې دی. نوموړي د راکویل په سفر کې له خپل اصلي ایالت او واشنګټن ډي سي څخه د مریلنډ ایالت د راکویل ښار له لارې لیدنه وکړه، او هلته د دوستانو د ټولنې له غړي راجر بروک سره آشنا شو، څوک چې نوموړي له حقوقپوه راجر بروک تاني سره د هغه له کورنۍ اړیکې سره سره خپل لومړنی علني ابولیشنیسټ یا د غلامۍ پای ته رسولو ملاتړی ملګری باله. په ۱۸۵۳ کال کې، وروسته له هغه چې بیا د مریلنډ ایالت فریډریک ښار په شاوخوا کې پر یوه سفر وګمارل شو او د ټایفایډ تبې له کبله هغه ته د ګران مشر ورور پیټون او د هغه مرستیالې بیکي له مړینې لږ وروسته، مونکیور کانوې مېتودیست کلیسا پرېښوده او د هاروارډ پوهنتون د الهیاتو ښوونځي ته داخل شو ترڅو خپل روحاني سفر ته دوام ورکړي. په ۱۸۵۴ کال کې تر فراغت وړاندې هغه له رالف والډو ایمرسن سره ولیدل او د لوړتیاپالنې یا ټرانسېنډېنټلیزم (Transcendentalism) تر اغېزې لاندې راغی، او هم له تیوډور پارکر، ویلیم لویډ ګیریسن، الیزابیت کیډي سټینټن او وینډیل فیلیپس سره تر ملاقات او خبرو اترو وروسته د غلامۍ د پای ته رسولو خوځښت یو صریح پلوی شو.<ref>Autobiography pp. 78-81</ref><ref name="encyclopediavirginia.org">{{cite web|url=http://www.encyclopediavirginia.org/conway_moncure_daniel_1832-1907#start_entry|title=Conway, Moncure Daniel (1832–1907)|publisher=|access-date=2022-03-21|archive-date=2019-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20191111221546/https://www.encyclopediavirginia.org/Conway_Moncure_Daniel_1832-1907#start_entry|url-status=dead}}</ref><ref>Autobiography pp. 92-94</ref><ref>{{cite web|url=http://uudb.org/articles/moncureconway.html|title=Moncure Conway|publisher=|access-date=2022-03-21|تاريخ الأرشيف=2019-09-03|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190903180225/http://uudb.org/articles/moncureconway.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=2019-09-03|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190903180225/http://uudb.org/articles/moncureconway.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190903180225/http://uudb.org/articles/moncureconway.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20190903180225/http://uudb.org/articles/moncureconway.html}}</ref> === په امریکا کې === ښاغلي کانوې له هاروارډ پوهنتون څخه تر فراغت وروسته په واشنګتن ډي سي کې د لومړۍ وحدت‌پالې کلیسا یوه بلنه ومنله، مګر کله چې د نوموړي د غلامۍ پای ته رسولو اړوند نظریاتو باندې پوه شول، له هغه یې وغوښتل چې د کوم پوزېشن لټه وکړي. پر دې سربېره، کله چې کانوې خپل اصلي ټاټوبي ویرجینیا ته راستون شو، داسې ګنګوسې خپرې شوې چې د میساچوسېټس ایالت پبه بوسټن ښار کې نوموړي د یوه تښتېدلي غلام انتوني برنز د ژغورلو هڅه کړې (د دغه غلام له بادار سره نوموړي الیګزانډریا ته د دوی له تللو وړاندې د ویرجینیا په سټافورډ کې پېژندلي وو، او هغه غلام بیا د غلامۍ ختمولو خوځښت یوه غړي له خوا پېرودل شوی او بیا ازاد شوی و) او دې چارې د هغه د پخوانیو ګاونډیانو او ملګرو او کورنۍ ترمنځ سخته دښمني راپارولې وه. کانوې په ۱۸۵۴ کال کې پر هغه د قیر وهلو او وزرونو له علني تعذیب سره وتښتېد.<ref>John T. Goolrick, Historic Fredericksburg: the story of an old town (Whittet & Shepperson, Richmond, 1922), o. 99</ref> له دې سره سره، کانوې ته یوځل بلنه ورکړل شوه چې د اوهایو ایالت په سېنسېناټي ښار کې د وحدت‌پالو (Unitarian) عیسوي ټولنې ته د واعظ او مبلغ په توګه کار وکړي. هغه د ۱۸۵۵ کال له پای څخه په ۱۸۶۱ کال کې د کورنۍ جګړې د پیلېدو تر وخته د غلامۍ ضد دغې ټولنې کې د کشیش په توګه دنده ترسره کوله. که څه هم، کله چې په ۱۸۵۹ کال کې هغه دغې کلیسا ته اعلان وکړ چې نوموړی نور پر معجزو یا د مسیح پر الوهیت یا قدسیت باور نه لري، د دغې ټولنې دریمه برخه جماعت ولاړ، مګر "ازاده کلیسا" پاتې شوه. کانوې په ۱۸۶۰-۱۸۶۱ کلونو کې د ډایل (''The Dial'') په نوم لنډمهالې لیبرال مجلې مدیریت هم وکړ او خپل راپورته کېدونکي روحاني نظریات یې د هغه له ماوریت پرستۍ یا لوړتیاپال شالید سره تړل. په سېنسېناټي کې هغه له یهودانو او کاتولیکانو سره ډېر آشنا شو، او د دوی د مذهبونو له امله یې له دوی سره د تبعیض په اړه مشورې هم ورکړې. د غلامۍ له منځه وړلو خوځښت اړوند د هغه ټول ملګري هم د هغه له سوله غوښتونکي نظر سره موافق نه وو، په ځانګړې توګه په هارپر فېري ښارګوټي کې د جان براون د برید غندنې په تړاو (که څه هم نوموړي د ویرجینیا له خصمانه غبرګون څخه هم ناخوښي او نهیلي څرګنده کړې وه).<ref name="encyclopediavirginia.org2">{{cite web|url=http://www.encyclopediavirginia.org/conway_moncure_daniel_1832-1907#start_entry|title=Conway, Moncure Daniel (1832–1907)|publisher=|access-date=2022-03-21|archive-date=2019-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20191111221546/https://www.encyclopediavirginia.org/Conway_Moncure_Daniel_1832-1907#start_entry|url-status=dead}}</ref> === کورنۍ جګړه === کانوې په بوسټن ښار کې د غلامۍ ضد اونیزې "کامنویلت" مسؤول مدیر شو، او په ۱۸۶۱ کال کې یې خپل یو کتاب په نیمه مستعار ډول خپور کړ، چې سرلیک یې "ګرځول شوې ډبره؛ یا په امریکا کې د محشر په مقابل کې بغاوت" و او ځان یې یوازې د "ورجینیا د اصلي وګړي" په توګه پکې معرفي کړی و. دا کتاب په دریو نسخو کې خپور شو او په پای کې د امریکا د کورنۍ جګړې له پیل وروسته د اتحادیې سرتېرو ته وسپارل شو. د راتلونکي کال په جریان کې یې د غلامۍ لغوه کولو ملاتړ وکړ. دا ملاتړ یې په ځانګړې توګه په واشنګټن ډي سي کې په سمیتسونیان بنسټ کې د لیکچرونو د یوې لړۍ پر مهال وکړ. دغو لیکچرونو نوموړي ته زمینه برابره کړه چې دی او منځلاری وحدت‌پال کشیش ویلیم هنري چانینګ له ولسمشر ابراهام لینکن سره وګوري ترڅو د خپل دغه استدلال په اړه ورسره بحث وکړي چې د غلامۍ د لغوه کولو اعلان به کانفدراسیون کمزوری کړي. په واشنګټن ډي سي کې د استوګنې پر مهال یې د خپل پلار لسګونه هغه غلامان پیدا کړل چې له ویرجینیا څخه جورج ټاون ته تښتیدلي وو. کانوې د دوی لپاره د اورګاډي ټیکټونه او د تګ خوندي چلن پاسونه برابر کړل او دوی یې د مریلنډ ایالت له لارې د اوهایو ایالت یېلو سپرینګز کلي ته د خوندي کېدو لپاره په یوه خطرناک سفر کې وتښتول، چېرې چې هغه باور درلود چې دوی به د هغه ښار د منلو د کلتور له امله خوندي وي.<ref name="nps.gov">{{cite web|url=http://www.nps.gov/nr/travel/underground/moncureconway.html|title=Aboard the Underground Railroad-- Rush R. Sloane House|first=Sarah Dillard|last=Pope|publisher=|access-date=2022-03-21|archive-date=2022-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220222173145/https://www.nps.gov/nr/travel/underground/moncureconway.html|url-status=dead}}</ref><ref name="washingtonpost.com">{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A22595-2004Aug21.html|title=From 1850s Virginia, an Abolitionist Hero Emerges (washingtonpost.com)|publisher=}}</ref> == مړینه == کانوې د ۷۵ کلنۍ په عمر په پاریس کې په خپل اپارتمان کې ومړ او د مړینې پر مهال یوازې و. د هغه مړی بیا د ۱۹۰۷ کال د نومبر پر ۱۵مه وموندل شو او په کینسیکو هدیره کې د ښخولو لپاره د نیویارک ویسټچسټر ته راوړل شو. == سرچينې == 249jbkgcsfk8v6clwtg4n61s3wvu5y2 0 60618 369272 367556 2026-09-23T08:00:25Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369272 wikitext text/x-wiki '''له لمریز نظام بهر سیاره''' (exoplanet) هغه سیاره ده چې له لمریز نظام څخه بهر وي. له لمریز نظام د بهر سیارې لومړني ممکن شواهد په ۱۹۱۷ ز کال کې ولیدل شول، خو د دغه ډول سیارې په توګه ونه‌ پېژندل شوه. لومړنی کشف یې په ۱۹۹۲ ز کال کې تایید شو. هغه متفاوته سیاره چې لومړی په ۱۹۸۸ ز کال کې وپېژندل شوه، په ۲۰۰۳ ز کال کې تایید شوه. د ۲۰۲۲ ز کال د مارچ له ۲یمې نېټې راهیسې په ۳۶۷۰ سیاره‌يي منظومو کې ۴۹۸۰ له لمریز نظام بهر تایید شوې سیارې شته دي چې په دې کې ۸۱۳ منظومې له یوې څخه زیاتې سیارې لري.<ref name="NASA-20171101">{{cite web|last=Landau|first=Elizabeth|title=Overlooked Treasure: The First Evidence of Exoplanets|url=https://www.nasa.gov/feature/jpl/overlooked-treasure-the-first-evidence-of-exoplanets|date=12 November 2017|work=[[NASA]]|access-date=1 November 2017|تاريخ الأرشيف=3 April 2019|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190403033755/https://www.nasa.gov/feature/jpl/overlooked-treasure-the-first-evidence-of-exoplanets/|url-status=dead|خونديځ نېټه=3 April 2019|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190403033755/https://www.nasa.gov/feature/jpl/overlooked-treasure-the-first-evidence-of-exoplanets/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190403033755/https://www.nasa.gov/feature/jpl/overlooked-treasure-the-first-evidence-of-exoplanets/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403033755/https://www.nasa.gov/feature/jpl/overlooked-treasure-the-first-evidence-of-exoplanets/}}</ref><ref name="NASA-20220321">{{cite news|last=Brennan|first=Pat|title=Cosmic Milestone: NASA Confirms 5,000 Exoplanets|url=https://exoplanets.nasa.gov/news/1702/cosmic-milestone-nasa-confirms-5000-exoplanets/|date=21 March 2022|work=[[NASA]]|accessdate=2 April 2022}}</ref><ref name="NYT-20220402&quot;">{{cite news|last=Ferreira|first=Becky|title=Imagine Another World. Now Imagine 5,000 More. NASA recently announced that it had detected more than 5,000 exoplanets, so we asked astronomers, actors and an astronaut to share their favorite worlds orbiting distant stars.|url=https://www.nytimes.com/2022/04/02/science/nasa-exoplanets-5000.html|date=2 April 2022|work=[[The New York Times]]|accessdate=2 April 2022}}</ref> تر ټولو کم‌حجمه پېژندل شوې سیاره ډراګر نومېږي (چې د PSR B1257 + 12 A یا PSR B1257 + 12 b په نامه هم یادېږي) او حجم یې د سپوږمۍ دوه برابره دی. له لمریز نظام د بهر سیارو لپاره د ناسا ادارې په آرشیف کې تر ټولو لوی حجمه سیاره HR 2562 b ده چې حجم یې د مشتري شاوخوا ۳۰ برابره دی. له لمریز نظام د بهر پېژندل شویو سیارو لپاره مداري وختونه له څو ساعتونو څخه تر زرګونو ساعتونو پورې بېلابېل دي (د هغو سیارو لپاره چې خپل ستوري ته نږدې دي). ځینې له لمریز نظام بهر سیارې له خپل ستوري څخه دومره لرې دي چې دا تشخیص ستونزمن دی چې دوی له جاذبوي نظره له خپل ستوري سره تړلې دي که نه. کابو ټولې هغه سیارې چې تر دې مهاله کشف شوې دي، د شیدو لار په کهکشان کې دي. له دې سره سره، داسې شواهد هم شته چې ښايي تر کهشکان بهر سیارې هم موجودې وي، داسې سیارې چې له شیدو لار کهکشان بهر په لرې کهکشانونو کې وي. تر ټولو نږدې له لمریز نظام بهر سیارې له ځمکې څخه په ۴.۲ نوري ز کاله واټن کې واقع دي او د پروکسیما قنطورس پر شاوخوا څرخېږي چې لمر ته تر ټولو نږدې ستوری دی.<ref>{{cite journal|author=F. J. Ballesteros|author2=A. Fernandez-Soto|author3=V. J. Martinez|title=Title: Diving into Exoplanets: Are Water Seas the Most Common?|date=2019|doi=10.1089/ast.2017.1720|pmid=30789285|journal=[[Astrobiology]]|volume=19|issue=5|pages=642–654|hdl=10261/213115|s2cid=73498809|hdl-access=free}}</ref><ref name="Nature-20120111">{{Cite journal|last1=Cassan|last23=Fouqué|last26=Kane|first25=N.|last25=Kains|first24=K.|last24=Hill|first23=P.|first22=J.|last27=Marquette|last22=Donatowicz|first21=D. D.|last21=Prester|first20=S.|last20=Dieters|first19=K. H.|first26=S.|first27=J. -B.|first18=C.|volume=481|arxiv=1202.0903|bibcode=2012Natur.481..167C|pmid=22237108|date=11 January 2012|pages=167–169|issue=7380|journal=Nature|last28=Martin|title=One or more bound planets per Milky Way star from microlensing observations|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2012-01-12_481_7380/page/167|first30=K. C.|last30=Sahu|first29=K. R.|last29=Pollard|first28=R.|last19=Cook|last18=Coutures|first1=A.|first5=K.|first8=J.|last8=Menzies|first7=J.|last7=Wambsganss|first6=J.|last6=Greenhill|last5=Horne|first9=A.|first4=M.|last4=Dominik|first3=J. -P.|last3=Beaulieu|first2=D.|last2=Kubas|last9=Williams|last10=Jørgensen|first17=A.|last14=Batista|last17=Cole|first16=J. A. R.|last16=Caldwell|first15=S.|last15=Brillant|first14=V.|first13=M. D.|doi=10.1038/nature10684|last13=Albrow|first12=D. P.|last12=Bennett|first11=A.|last11=Udalski|first10=U. G.|s2cid=2614136}}</ref><ref name="earthsunhz">{{cite journal|last1=Petigura|issue=48|pmc=3845182|pmid=24191033|doi=10.1073/pnas.1319909110|bibcode=2013PNAS..11019273P|arxiv=1311.6806|pages=19273–19278|volume=110|first1=E. A.|journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences]]|title=Prevalence of Earth-size planets orbiting Sun-like stars|date=2013|first3=G. W.|last3=Marcy|first2=A. W.|last2=Howard|doi-access=free}}</ref><ref name="ucb1in5">{{cite web|last=Sanders|first=R.|date=4 November 2013|title=Astronomers answer key question: How common are habitable planets?|url=http://newscenter.berkeley.edu/2013/11/04/astronomers-answer-key-question-how-common-are-habitable-planets/|work=newscenter.berkeley.edu|access-date=2 April 2022|archive-date=7 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107081158/http://newscenter.berkeley.edu/2013/11/04/astronomers-answer-key-question-how-common-are-habitable-planets/|url-status=dead}}</ref><ref name="LATimes-20131104">{{cite news|last=Khan|first=Amina|title=Milky Way may host billions of Earth-size planets|url=http://www.latimes.com/science/la-sci-earth-like-planets-20131105,0,2673237.story|date=4 November 2013|work=[[Los Angeles Times]]|access-date=5 November 2013}}</ref><ref name="CT-Exo-2018">{{cite web|title=HR 2562 b|url=https://exoplanetarchive.ipac.caltech.edu/cgi-bin/DisplayOverview/nph-DisplayOverview?objname=HR+2562+b&type=CONFIRMED_PLANET|work=[[Caltech]]|access-date=15 February 2018}}</ref><ref name="HR-2562">{{Cite journal|author=Konopacky, Quinn M.|arxiv=1608.06660|hdl=10150/621980|url=http://dro.dur.ac.uk/20763/1/20763.pdf|page=10|issue=1|volume=829|doi=10.3847/2041-8205/829/1/L4|journal=The Astrophysical Journal Letters|date=20 September 2016|author2=Rameau, Julien|bibcode=2016ApJ...829L...4K|title=Discovery of a Substellar Companion to the Nearby Debris Disk Host HR 2562|author7=Nielsen, Eric L.|author6=Marois, Christian|author5=Giorla Godfrey, Paige A.|author4=Filippazzo, Joseph C.|author3=Duchêne, Gaspard|s2cid=44216698}}</ref><ref name="bodenheimer2013">{{cite journal|title=Deuterium Burning in Massive Giant Planets and Low-mass Brown Dwarfs Formed by Core-nucleated Accretion|last2=D'Angelo|first5=Didier|last5=Saumon|first4=Jonathan J.|last4=Fortney|first3=Jack J.|last3=Lissauer|first2=Gennaro|first1=Peter|journal=The Astrophysical Journal|last1=Bodenheimer|bibcode=2013ApJ...770..120B|arxiv=1305.0980|doi=10.1088/0004-637X/770/2/120|page=120|issue=2|volume=770|date=2013|s2cid=118553341}}</ref><ref name="NG-20180205">{{cite web|last=Zachos|first=Elaine|title=More Than a Trillion Planets Could Exist Beyond Our Galaxy – A new study gives the first evidence that exoplanets exist beyond the Milky Way.|url=https://news.nationalgeographic.com/2018/02/exoplanets-discovery-milky-way-galaxy-spd/|date=5 February 2018|work=[[National Geographic Society]]|access-date=5 February 2018}}</ref><ref name="GZM-20180205">{{cite web|last=Mandelbaum|first=Ryan F.|title=Scientists Find Evidence of Thousands of Planets in Distant Galaxy|url=https://gizmodo.com/scientists-find-evidence-of-thousands-of-planets-in-dis-1822727151|date=5 February 2018|work=[[Gizmodo]]|access-date=5 February 2018}}</ref><ref name="proxima b discovery paper">{{cite journal|bibcode=2016Natur.536..437A|last22=Ofir|last25=Rodríguez|first24=Ansgar|last24=Reiners|first23=Sijme-Jan|last23=Paardekooper|first22=Aviv|first21=José L.|last26=Rodríguez-López|last21=Ortiz|first20=Richard P.|last20=Nelson|first19=Julien|last19=Morin|first18=Nicolás|last18=Morales|first25=Eloy|first26=Cristina|last17=Marvin|last31=Zechmeister|s2cid=4451513|pmid=27558064|doi=10.1038/nature19106|arxiv=1609.03449|year=2016|display-authors=3|first31=Mathias|last27=Sarmiento|first30=Mikko|last30=Tuomi|first29=Yiannis|last29=Tsapras|first28=John P.|last28=Strachan|first27=Luis F.|first17=Christopher J.|first16=María J.|title=A terrestrial planet candidate in a temperate orbit around Proxima Centauri|last3=Barnes|last6=Coleman|first5=R. Paul|last5=Butler|first4=Zaira M.|last4=Berdiñas|first3=John|first2=Pedro J.|last7=de la Cueva|last2=Amado|first1=Guillem|last1=Anglada-Escudé|pages=437–440|issue=7617|volume=536|journal=Nature|first6=Gavin A. L.|first7=Ignacio|last16=López-González|first12=James S.|first15=Martin|last15=Kürster|first14=Marcin|last14=Kiraga|first13=Hugh R. A.|last13=Jones|last12=Jenkins|last8=Dreizler|first11=Sandra V.|last11=Jeffers|first10=Benjamin|last10=Giesers|first9=Michael|last9=Endl|first8=Stefan|url=https://www.nature.com/articles/nature19106}}</ref> له لمریز نظام د بهر سیارو کشف د سیاروي ژوند په اړه د پلټنې لېوالتیا ډېره کړې ده. د هغو سیارو لپاره ځانګړې لېوالتیا موجوده ده چې د یوه ستوري په داسې سیمه کې څرخېږي چې د مېشتېدو وړ وي، یعنې هلته د ځمکني ژوند د مهمې اړتیا یعنې مایع اوبو شتون ممکن وي. له دې سره سره، په سیارو کې د ژوند د شونتیا څېړنه په سیارو کې د ژوند د شونتیا لپاره ځینې نور عوامل هم په پام کې نیسي.<ref name="NYT-20150106-DB">{{cite news|last=Overbye|first=Dennis|author-link=Dennis Overbye|title=As Ranks of Goldilocks Planets Grow, Astronomers Consider What's Next|url=https://www.nytimes.com/2015/01/07/science/space/as-ranks-of-goldilocks-planets-grow-astronomers-consider-whats-next.html|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220101/https://www.nytimes.com/2015/01/07/science/space/as-ranks-of-goldilocks-planets-grow-astronomers-consider-whats-next.html|archive-date=2022-01-01|url-access=limited|date=6 January 2015|work=[[The New York Times]]}}{{cbignore}}</ref> بې‌ستورو سیارې هغه دي چې د هېڅ کوم ستوري پر شاوخوا نه څرخېږي. دغه ډول اجرام د جلا سیارو په توګه په پام کې نیول کېږي، په ځانګړي ډول که مشتري ته ورته یا ګازي وي. د شیدو لار کهکشان د بې‌ستورو سیارو شمېر احتمالاً په میلیاردونو یا تر هغه هم ډېر دی. <ref>{{Cite web|date=2014-03-13|title=A Guide to Lonely Planets in the Galaxy|url=https://www.nationalgeographic.com/science/article/a-guide-to-lonely-planets-in-the-galaxy|access-date=2022-01-17|website=Science|language=en|archive-date=2021-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210518220530/https://www.nationalgeographic.com/science/article/a-guide-to-lonely-planets-in-the-galaxy|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Strigari|volume=423|doi=10.1111/j.1365-2966.2012.21009.x|bibcode=2012MNRAS.423.1856S|arxiv=1201.2687|journal=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]|pages=1856–1865|issue=2|date=2012|first1=L. E.|title=Nomads of the Galaxy|first4=R. D.|last4=Blandford|first3=P. J.|last3=Marshall|first2=M.|last2=Barnabè|s2cid=119185094}} estimates 700 objects >10⁻⁶ solar masses (roughly the mass of Mars) per main-sequence star between 0.08 and 1 Solar mass, of which there are billions in the Milky Way.</ref><ref>{{cite journal|first1=C.|first8=E. L.|doi=10.1088/0004-637X/783/2/68|bibcode=2014ApJ...783...68B|arxiv=1401.1194|page=68|issue=2|volume=783|journal=[[The Astrophysical Journal]]|title=WISE Y Dwarfs As Probes of the Brown Dwarf-Exoplanet Connection|year=2014|last8=Wright|last7=Morley|last1=Beichman|first7=Caroline V.|last6=Marley|first6=Mark S.|last5=Dodson-Robinson|first5=Sally|last4=Cushing|first4=Michael C.|last3=Kirkpatrick|first3=J. Davy|last2=Gelino|first2=Christopher R.|s2cid=119302072}}</ref> == د کشف تاریخچه == پوهانو، فیلسوفانو او د علمي-تخیلي کیسو یا ساینس‌فېکشن لیکوالانو په پېړیو پېړیو ګومان کاوه چې له لمریز نظام بهر سیارې شته دي، خو په دې اړه د پوهې لپاره هېڅ لاره نه وه چې دوی شته، څومره معمولې دي او یا د لمریز نظام سیارو ته څومره ورته دي. د کشف هغه بېلابېلې ادعاوې چې په نولسمه پېړۍ کې مطرح شوې، ستور پوهانو رد کړې. له لمریز نظام د بهر سیارې لومړني ممکن شواهد په ۱۹۱۷ ز کال کې ولیدل شول، دا سیاره د «وان فانن ۲» پر شاوخوا څرخېده، خو له لمریز نظام د بهر سیارې په توګه ونه پېژندل شوه. ستور پېژندونکي «والټر سیډني اډمز» چې وروسته د ویلسون غره د کتنځي یا رصدخانې مدیر شو، د یوه ۶۰ اېنچه تلسکوپ په مرسته د ستورو یو طیف تولید کړ. اډمز دغه طیف د F ډوله اصلي لړۍ ستوری وباله، خو دا مهال داسې انګېرل کېږي چې دا ډول طیف ښايي له لمریز نظام د بهر نږدې سیارې د پاتې شونو له امله رامنځته شوی وي چې د ستوري جاذبه یې پر ګرد بدلوي او هغه ګرد بیا پر ستوري لوېږي.<ref name="NASA-201711012">{{cite web|last=Landau|first=Elizabeth|title=Overlooked Treasure: The First Evidence of Exoplanets|url=https://www.nasa.gov/feature/jpl/overlooked-treasure-the-first-evidence-of-exoplanets|date=12 November 2017|work=[[NASA]]|access-date=1 November 2017|تاريخ الأرشيف=3 April 2019|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190403033755/https://www.nasa.gov/feature/jpl/overlooked-treasure-the-first-evidence-of-exoplanets/|url-status=dead|خونديځ نېټه=3 April 2019|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190403033755/https://www.nasa.gov/feature/jpl/overlooked-treasure-the-first-evidence-of-exoplanets/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190403033755/https://www.nasa.gov/feature/jpl/overlooked-treasure-the-first-evidence-of-exoplanets/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403033755/https://www.nasa.gov/feature/jpl/overlooked-treasure-the-first-evidence-of-exoplanets/}}</ref> له لمریز نظام د بهر سیارې لومړنی شکمن علمي کشف په ۱۹۸۸ ز کال کې وشو. تر دې لږ وروسته په ۱۹۹۲ ز کال کې لومړنی کشف تایید شو چې دا کشف ګڼې داسې سیارې وې چې حجم یې د ځمکې هومره و او د PSR B1257+12 تپېدونکي ستوري پر شاوخوا څرخېدې. د اصلي لړۍ د یوه ستوري پر شاوخوا له لمریز نظام د بهر سیارې څرخېدنه د لومړي ځل لپاره په ۱۹۹۲ ز کال کې تایید شوه چې یوه لویه سیاره په څلور ورځني مدار کې د «۵۱ پګاسي» ستوري پر شاوخوا څرخېده. د ځینو دغه ډول سیارو تصویرونه په مستقیم ډول د تلکسوپونو له لارې اخیستل کېږي، خو اکثریت یې د شعاعي چټکتیا په څېر نورو غیر مستقیمو لارو په مرسته پېژندل شوې دي. د ۲۰۱۸ ز کال په فبرورۍ میاشت کې څېړونکو د «چاندرا اېکسرې رصدخانې» له لارې د مایکرولېنز په نامه د سیارو د تشخیص تخنیک وکاراوه او په یوه لرې کهکشان کې یې د سیارو شواهد وموندل، دوی وویل: "له لمریز نظام بهر ځینې سیارې د سپوږمۍ په اندازه (نسبتاً) کوچنۍ دي، خو د ځینو نورو حجم د مشتري هومره دی. د ځمکې پر خلاف، له لمریز نظامه بهر ډېری سیارې له ستورو سره په کلکه نه دي تړلې، له دې امله په فضا کې سرلوې دي یا په ډېر کمزوري ډول د ستورو تر منځ څرخېږي. موږ اټکل کولی شو چې په دغه [لرې] کهکشان کې د سیارو شمېر تر یو تریلیون زیات دی. د ۲۰۲۲ ز کال د مارچ په ۲۱مه نېټه له لمریز نظام څخه بهر ۵۰۰۰ سیارې تایید شوې وې.<ref>{{Cite web|url=https://www.scientificamerican.com/article/5-000-exoplanets-nasa-confirms-a-cosmic-milestone/|title=5,000 Exoplanets! NASA Confirms a Cosmic Milestone}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://news.nationalgeographic.com/2018/02/exoplanets-discovery-milky-way-galaxy-spd/|title=These May Be the First Planets Found Outside Our Galaxy|magazine=National Geographic|date=5 February 2018|access-date=8 February 2018}}</ref><ref name="Wolszczan">{{Cite journal|last1=Wolszczan|first1=A.|bibcode=1992Natur.355..145W|last2=Frail|first2=D. A.|doi=10.1038/355145a0|title=A planetary system around the millisecond pulsar PSR1257 + 12|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1992-01-09_355_6356/page/145|journal=Nature|volume=355|issue=6356|pages=145–147|year=1992|s2cid=4260368}}</ref> === ناسمې ادعاوې === له لمریز نظام د بهر سیارو د کشف ادعاوې له نولسمې پېړۍ راهیسې مطرح شوې دي. د لومړنیو له ډلې یو غبرګ ستوری «۷۰ اوفیوچي» دی. په ۱۸۵۵ ز کال کې «ویلیم سټفن جاکوب» د ختیځ هند د کمپنۍ په اړونده «مدرس» رصدخانه یا کتنځي کې راپور ورکړ چې مداري ګډوډۍ په دې منظمونه کې د یوه «سیاره‌يي جسم» د شتون ډېر احتمال رامنځته کوي. په ۱۸۹۰یمه لسیزه کې د شیکاګو پوهنتون او د متحدو ایالتونو د سمندري ځواک د رصدخانې ستور پېژندونکي «توماس جې. جې. سي» وویل چې: مداري ګډوډۍ په «۷۰ اوفیوچي» منظومه کې د یوه تیاره جسم شتون ثابتوي چې د یوه ستوري پر شاوخوا ۳۶ کلنه دوره لري. له دې سره سره، «فورسټ رای مولټون» یوه مقاله خپره کړه، دغې مقالې څرګندوله چې له دغو مداري پارامترونو سره به یو درې جسمي سیستم ډېر ناپایدار وي. د ۱۹۵۰مو او ۱۹۶۰مو لسیزو په اوږدو کې له «سوارت مور» ز کالج څخه «پیټر وان ډي کمپ» د کشف په اړه یو لړ نورې مهمې ادعاوې وکړې، دا ادعاوې د هغو سیارو په اړه وې چې د «بارنارډ» ستوري پر شاوخوا څرخېږي. ستور پېژندونکي دا مهال د کشف ټول لومړني راپورونه ناسم بولي.<ref name="LyneRetraction">{{Cite journal|doi=10.1038/355213b0|title=No planet orbiting PS R1829–10|journal=Nature|volume=355|issue=6357|page=213|year=1992|last1=Lyne|first1=A. G.|last2=Bailes|first2=M.|bibcode=1992Natur.355..213L|s2cid=40526307|doi-access=free}}</ref><ref name="LyneBailes">{{Cite journal|last1=Bailes|first1=M.|last2=Lyne|first2=A. G.|author-link2=Andrew Lyne|last3=Shemar|first3=S. L.|doi=10.1038/352311a0|bibcode=1991Natur.352..311B|title=A planet orbiting the neutron star PSR1829–10|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1991-07-25_352_6333/page/311|journal=Nature|volume=352|issue=6333|pages=311–313|year=1991|s2cid=4339517}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Sherrill, T. J.|date=1999|journal=[[Journal for the History of Astronomy]]|title=A Career of Controversy: The Anomaly of T. J. J. See|url=http://www.shpltd.co.uk/jha.pdf|volume=30|issue=98|pages=25–50|bibcode=1999JHA....30...25S|doi=10.1177/002182869903000102|s2cid=117727302}}</ref><ref>{{cite journal|last=See|first=T. J. J.|author-link=Thomas Jefferson Jackson See|year=1896|title=Researches on the orbit of 70 Ophiuchi, and on a periodic perturbation in the motion of the system arising from the action of an unseen body|journal=The Astronomical Journal|volume=16|pages=17–23|doi=10.1086/102368|bibcode=1896AJ.....16...17S}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Jacob, W. S.|date=1855|title=On Certain Anomalies presented by the Binary Star 70 Ophiuchi|url=https://books.google.com/books?id=pQsAAAAAMAAJ&pg=PA228|journal=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]|volume=15|issue=9|pages=228–230|bibcode=1855MNRAS..15..228J|doi=10.1093/mnras/15.9.228|doi-access=free}}</ref> === تایید شوي کشفونه === د ۲۰۲۲ ز کال د مارچ میاشتې له ۲یمې نېټې راهیسې په ټولیز ډول ۴۹۸۰ تایید شوې له لمریز نظام بهر سیارې د سیارو په دایرة‌المعارف کې ثبت شوې دي، په دې کې یو شمېر هغه سیارې هم شاملې دي چې د ۱۹۸۰یمې لسیزې له وروستیو څخه د جنجالي ادعاوو له مخې تایید شوې وې. د بل تایید لپاره خپور شوی لومړنی کشف په ۱۹۸۸ ز کال کې له ویکتوریا او بریټېش کلمبیا پوهنتونونو څخه کاناډايي ستور پوهانو «بروس کمپبل»، «واکر» او «سټفنسون یانګ» وکړ. که څه هم دوی د سیارې د کشف په ادعا کې محتاط وو، خو د شعاعي چټکتیا مشاهداتو یې وښوده چې یوه سیاره د «ګاما کیفي» ستوري پر شاوخوا څرخېږي. دا چې هغه مهال کتنې د وسایلو د وړتیا په حد کې وې، ستور پوهان څو زره کاله د دغو او نورو ورته مشاهداتو په اړه شکمن وو. داسې انګېرل کېده چې ځینې ظاهري سیارې ښايي د سیارو او ستورو تر منځ پراته اجسام وي چې متوسط حجم لري. په ۱۹۹۰ ز کال کې نور مشاهدات خپاره شول او د هغې سیارې شتون یې تایید کړ چې د «ګاما کیفي» پر شاوخوا څرخېږي، خو په ۱۹۹۲ ز کال کې نورو څېړنو کلک شکونه را پورته کړل. په پای کې په ۲۰۰۳ ز کال کې غوره تخنیکونو د سیارې د شتون تاییدولو شونتیا برابره کړه.<ref>{{Cite journal|last1=Hatzes|first3=Michael|first8=Stephenson|last8=Yang|first7=Bruce|last7=Campbell|first6=Gordon A. H.|last6=Walker|first5=Diane B.|last5=Paulson|first4=Barbara|last4=McArthur|last3=Endl|first1=A. P.|arxiv=astro-ph/0305110|bibcode=2003ApJ...599.1383H|doi=10.1086/379281|pages=1383–1394|issue=2|volume=599|date=2003|journal=[[Astrophysical Journal]]|title=A Planetary Companion to Gamma Cephei A|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2003-12-20_599_2/page/1383|first2=William D.|last2=Cochran|s2cid=11506537}}</ref><ref name="Walker">{{Cite journal|last1=Walker|first2=D. A.|last6=Larson|first5=S. L. S.|last5=Yang|first4=A. W.|last4=Irwin|first3=A. R.|last3=Walker|last2=Bohlender|first1=G. A. H|bibcode=1992ApJ...396L..91W|doi=10.1086/186524|pages=L91–L94|issue=2|volume=396|journal=[[Astrophysical Journal Letters]]|title=Gamma Cephei&nbsp;– Rotation or planetary companion?|date=1992|first6=A.}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Lawton|first1=A. T.|last2=Wright|first2=P.|date=1989|title=A planetary system for Gamma Cephei?|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-british-interplanetary-society_1989-07_42_7/page/335|journal=[[Journal of the British Interplanetary Society]]|volume=42|pages=335–336|bibcode=1989JBIS...42..335L}}</ref><ref name="Campbell">{{Cite journal|last1=Campbell|first1=B.|last2=Walker|first2=G. A. H.|last3=Yang|first3=S.|title=A search for substellar companions to solar-type stars|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1988-08-15_331_2/page/902|doi=10.1086/166608|journal=The Astrophysical Journal|volume=331|page=902|year=1988|bibcode=1988ApJ...331..902C}}</ref> == سرچينې == anssp7ls7ycwey4q9p3fa7rxhdod4i0 0 60765 369211 366481 2026-09-23T04:00:09Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369211 wikitext text/x-wiki د مکسیکو او امریکا جګړه په امریکا کې د مکسیکو جګړې په نامه یادېږي او په مکسیکو کې د متحده ایالاتو دلاسوهنې په نامه هم یادېږي. دا له ۱۸۴۶ز نه تر ۱۸۴۸ز کال پورې د امریکا او مکسیکو هېوادونو ترمنځ جګړه وه. دا جګړه وروسته له هغه پېښه شوه، چې په ۱۸۴۵ز کال کې امریکا د ټیکزاس ایالت ملحق کړ، خو مکسیکو ټیکساس خپله خاوره ګڼله؛ ځکه د مکسیکو حکومت د ویلاسکو تړون، چې د مکسیکو د دولت د مشر انتونیو لوپز دي سانتا انا له خوا، چې د ټکزاس د ۱۸۳۶ز کال د انقلاب په لړ کې د ټکزاس د پوځ له خوا زنداني و، په رسمیت نه پېژندل کېده. د ټکزاس جمهوریت په حقیقت کې یو خپلواک هېواد و، خو د هغه ډېرو اتباعو غوښتل چې له امریکا سره یوځای شي. د امریکا کورني سیاست نه غوښتل، چې هغه دې ورسره پیوند شي؛ ځکه ټیکزاس به یو غلام دولت شوی و او د شمالي ازادو ایالتونو او د سویلي غلام ایالتونو ترمنځ به یې د واک انډول له مینځه وړی و. د امریکا د ۱۸۴۴ز کال په ولسمشریزو ټاکنو کې ډیموکراټ جیمز کې پولک په اوریګوننډ ټیکزاس کې د متحده ایالاتو خاورې ته د وسعت ورکولو په پلېټ فورم کې وټاکل شو. پولک د سوله ییز وسله وال ځواک له لارې د پراختیا ملاتړ وکړ. په ۱۸۴۵ز کال کې د ټیکزاس له ملحقېدا سره یې دا موخه د سوله ییزو وسیلو له لارې پر مخ بېوله. په هر حال، د ټیکزاس او مکسیکو ترمنځ پر پولې لانجه وه، د ټیکزاس جمهوریت او متحده ایالاتو وویل چې دا درېو ګراننډ سیند دی او مکسیکو ادعا وکړه، چې دا د شمالي نیویس سیند دی. مکسیکو او متحده ایالاتو د همدغې سیمې پر سر مناقشه کوله او دواړو خپل سرتېري ور ولېږل. پولک سیمې ته د متحده ایالاتو د پوځ سرتېري واستول او مکسیکو ته یې یو ډیپلوماټیک پلاوی هم واستاوه، ترڅو د سیمې د پلورلو په اړه یې خبرو اترو ته وهڅوي. د متحده ایالاتو د سرتېرو حضور د دې لپاره و، چې مکسیکو د جګړې پیل کولو ته وهڅوي، د مکسیکو مسئولیت یې منلی و او پولک ته یې اجازه ورکوله، چې کانګریس ته خپل دلایل وړاندې کړي او د جګړې اعلان دې وکړي. د مکسیکو ځواکونو پر امریکایي ځواکونو برید وکړ او له دې سره د امریکا کانګریس د جګړې اعلان وکړ.<ref>{{Cite book|last=Tucker|first=Spencer C.|title=The Encyclopedia of the Mexican-American War: A Political, Social and Military History|publisher=Santa Barbara|year=2013|pages=564}}</ref><ref>{{Cite book|last=Landis|first=Michael Todd|title=Northern Men with Southern Loyalties|url=https://archive.org/details/northernmenwiths00land|date=October 2, 2014|publisher=Cornell University Press|doi=10.7591/cornell/9780801453267.001.0001|isbn=978-0-8014-5326-7}}</ref><ref>{{cite book|last1=Greenberg|first1=Amy|title=A Wicked War: Polk, Clay, Lincoln, and the 1846 U.S. Invasion of Mexico|url=https://archive.org/details/wickedwarpolkcla0000gree|date=2012|publisher=Vintage|isbn=978-0-307-47599-2|page=[https://archive.org/details/wickedwarpolkcla0000gree/page/33 33]}}</ref><ref>Guardino, Peter. ''The Dead March: A History of the Mexican-American War''. Cambridge: Harvard University Press 2017, p. 71</ref><ref>{{Cite web |title=US Army, Military History, Chater 8, Mexican American War and After |url=https://history.army.mil/books/AMH-V1/ch08.htm |access-date=2022-04-13 |archive-date=2023-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407120430/https://history.army.mil/books/AMH-V1/ch08.htm |url-status=dead}}</ref> د ټکزاس له دغې جنجالي سیمې ور هاخوا، د متحده ایالاتو ځواکونو په چټکۍ د ریو ګرانډ په پورتنۍ برخه کې د سانتا في دي نوو مکسیکو پلازمېنه ونیوله، چې د میسوري او نوو مکسیکو ترمنځ د سانتا في مسیر له لارې له متحده ایالاتو سره سوداګریزې اړیکې لرلې. د متحده ایالاتو ځواکونو هم د الټا کلفورنیا ایالت پر وړاندې حرکت وکړ او بیا سویل ته لاړل. د متحده ایالاتو سمندري ځواکونو د باجا کلفورنیا په لاندیني سویل کې د ارام سمندر وتاړه. د مکسیکو حکومت په دغه وخت کې د سولې تړون د لاسلیکولو لپاره له فشاره ډډه وکړه. د وینفیلد سکاټ په مشرۍ د مکسیکو پر مرکز د متحده ایالاتو برید او د مکسیکو پلازمېنه نیول د سولې د خبرو اترو لپاره د مجبورولو پر سټراټیژي بدل شو. که څه هم مکسیکو د جګړې په ډګر کې ماتې وخوړه، خو په سیاسي لحاظ د دغه حکومت د تړون خبرې اترې د یوې پېچلې مسئلې په توګه پاتې شوه، ځینو ډلو ویل چې موږ خپله خاوره له لاسه نه ده ورکړې او په رسمیت یې نه پېژنو.  پولک په رسمي ډول د سولې استازی نیکولاس ټریسټ د مذاکره کوونکي په توګه له خپل مقامه لرې کړی و، خو ټریسټ دغه امر بابېځایه وګاڼه او په بریالیتوب یې د ۱۸۴۸ز کال د ګواډالپ هیډالګو تړون پای ته ورساوه. دغه جګړه پای ته ورسېده او مکسیکو خپله تسلیمي په رسمیت وپېژانده. ځینې سیمې چې د ټکزاس برخه نه وې، د متحده ایالاتو د پوځ له خوا فتحه شوې. دغه د الټا کلفورنیا او سانتا في دي نوو مکسیکو شمالي سیمې وې. متحده ایالاتو موافقه وکړه، چې د جګړې فزیکي زیان لپاره به ۱۵ میلیونه ډالر ورکړي او د مکسیکو ۳.۲۵ میلیونه ډالره پور یې د امریکا اتباعو ته ورکړ. مکسیکو د ټکزاس ایالت خپلواکي ومنله او ریو ګرانده یې له امریکا سره د شمالي پولې په توګه قبوله کړه. پولک د متحده ایالاتو په ځینو برخو کې د خاورې پراختیا د وطن پالنې الهام وګاڼه، خو د جګړې او تړون د تلفاتو؛ مالي، لګښتي او درنو وسلو لپاره یې په پیل کې سختې نیوکې وکړې. له نوو استملاکونو سره د چلند څرنګوالي پوښتنې هم په متحده ایالاتو کې د غلامۍ په اړه بحثونه تاوده کړل. که څه هم د ویلموت شرط، چې په ښکاره ډول د مکسیکو فتحه شوې خاورې ته د غلامۍ غځول منع دي، خو د کانګریس له خوا ونه منل شو او د تاوتریخوالي لپاره دغو بحثونو لا سخت شو. ځینو پوهانو ویل چې د مکسیکو او امریکا جګړه د دې لامل شوه، چې په امریکا کې کورنۍ جګړې رامنځته شي، ځینو سرتېرو چې په ویسټ پوینټ کې روزل شوي وو، د جګړې پرمهال یې له هرې خوا اړینه برخه اخیسته. <ref name=":1">{{cite book|first=Kenneth C.|last=Davis|author-link=Kenneth C. Davis|title=Don't Know Much About History|url=https://archive.org/details/dontknowmuchhist00davi|url-access=registration|publisher=Avon Books|location=New York|year=1995|page=[https://archive.org/details/dontknowmuchhist00davi/page/143 143]}}</ref><ref name=":2">{{cite book|first=Howard|last=Zinn|author-link=Howard Zinn|title=A People's History of the United States|chapter=Chapter 8: We take nothing by conquest, Thank God|chapter-url=http://www.historyisaweapon.com/defcon1/zinntak8.html|publisher=HarperCollins Publishers|location=New York|year=2003|page=169|title-link=A People's History of the United States}}</ref>{{sfn|Rives|1913|p=658}} په مکسیکو کې جګړې کورنی سیاسي کړکېچ لاپسې خراب کړ. دغه جګړه چې په هېواد کې دننه وه؛ نو مکسیکو ته هم د سرتېرو او هم د ملکي وګړو لوی تلفات واوښتل. د هېواد مالي بنسټونه کمزوري شول، خاوره یې له لاسه ورکړه او ملي اعتبار یې پر هغه حالت بدل کړ، چې د مکسیکو د لیکوالانو له ډلې رامونن الکارزا او خوزه ماریا دل کاسټیو ولاسکو هغه (د تخریب او بربادۍ حالت) وباله. <ref name="Alcaraz p1">{{cite book|editor1-first=Ramón|editor1-last=Alcaraz|display-editors=etal|title=The Other Side: or Notes for the History of the War between Mexico and the United States|translator=Albert C. Ramsey|location=New York|publisher=John Wiley|year=1850|url=https://archive.org/details/othersideornotes00alca|url-access=registration|oclc=1540860|pages=1–2}}</ref> == تر خپلواکۍ وروسته مکسیکو == مکسیکو له هسپانیوي سترواکۍ نه په ۱۸۲۱ز کال کې د کورډوبا له تړون سره او د خپلواکۍ لپاره د شاهي پوځ او یاغیانو ترمنځ تر یوې لسیزې شخړې وروسته پرته له کومې بهرنۍ مداخلې خپلواکي ترلاسه کړه. جګړې د زکاټیکاس او ګواناجواتو د سپنو زرو د کانونو سیمې ویجاړې کړې؛ نو مکسیکو د یوه خپلواک هېواد په توګه په کار پیل وکړ او مالي ثبات یې د صارداتو په برخه کې له منځه لاړ. مکسیکو د لنډې مودې لپاره پاچاهي تجربه کړه، خو په ۱۸۲۴ز کال کې پر جمهوریت بدل شو. د دغه دولت د کمزورتیا ټکی بې ثباتي وه او کله چې په ۱۸۴۶ز کال کې یې له متحده ایالاتو سره جګړه پیل شوه؛ نو دا د یوې لویې نړیوالې جګړې لپاره چمتو نه و. مکسیکو په ۱۸۲۰ لسیزه کې د خپلې پخوانۍ مستعمرې د بیا نیولو لپاره د هسپانیې د هڅو پر وړاندې او د فرانسې پر وړاندې یې مقاومت وکړ. دغه جګړه یې په ۱۸۳۸ز کال کې د پیسټري جګړې په نامه ونوموله، خو د مکسیکو د مرکزي حکومت پر وړاندې په ټکزاس او یوکاتانا کې د بېلتون غوښتونکو بریا د مکسیکو د حکومت کمزروتیا وښوده، چې څو ځلې پېښه شوه. د مکسیکو پوځ او په مکسیکو کې د کاتولیک کلیسا دواړه غوره بنسټونه وو او له محافظه کار سیاسي لیدلورو سره تر مکسیکو پیاوړي وو. == د ټورنټو مسئله == ولسمشر پولک ټایلر او د هغه ځواکونو ته د ریو ګرانډي سویل ته د تللو امر وکړ. ټایلر له نیوس نه د شاتګ لپاره د مکسیکو غوښتنې له پامه وغورځولې. هغه یوه لنډمهاله کلا (وروسته د فورټ براون/ فورټ ټکزاس په نامه وپېژندل شوه) د ریو ګرانډي په څنډه کې د ماتاموروس، تاماولیپاس ښار ته څېرمه جوړه کړه.<ref>{{cite book|author=Justin Harvey Smith|title=The war with Mexico vol. 1|url=https://books.google.com/books?id=WBkOAAAAIAAJ&pg=PA464|year=1919|publisher=Macmillan|page=464|isbn=9781508654759|access-date=October 17, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160629160634/https://books.google.com/books?id=WBkOAAAAIAAJ&pg=PA464|archive-date=June 29, 2016|url-status=live}}</ref> د مکسیکو ځواکونه د جګړې لپاره چمتو شوي وو. د ۱۸۴۶ز کال د اپرېل په ۲۵مه ۲۰۰۰ مکسیکویي سپرو ځواکونو د کپټان سیټ ټورنټن په مشرۍ د متحده ایالاتو پر ۷۰ کسیزه ګزمه باندې برید وکړ، دغه ګزمه د ریو ګراننډ شمال او د نیوس سیند سویل ته د متنازعې سیمې لپاره لېږل شوې وه. د ټورنټن په شخړه کې د مکسیکو سپرو ځواکونو ګزمه وکړه، چې ۱۱ امریکایي سرتېري یې ووژل او ۵۲ نور یې ونیول.<ref>{{cite book|author=K. Jack Bauer|title=Zachary Taylor: Soldier, Planter, Statesman of the Old Southwest|url=https://books.google.com/books?id=H42TwTwE1IwC|year=1993|publisher=Louisiana State University Press|page=149|isbn=9780807118511|access-date=October 17, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160514090317/https://books.google.com/books?id=H42TwTwE1IwC|archive-date=May 14, 2016|url-status=live}}</ref> == د جګړې پای او د سولې شرایط == مکسیکو له نظامي پلوه پیاوړې وه، خو دا چې د مکسیکو ډېر مرکزي ښارونه او خپله د مکسیکو پلازمېنه نیول یې د دې لامل شوه، چې مکسیکو به نور په معمولي جګړو کې له ځانه دفاع ونه شي کړی. مکسیکو د بېلابېلو لورو له کورنیو اختلافاتو سره مخامخ شوه، چې جګړې ته د پای ټکی اېښودل دومره اسانه نه برېښېده. په امریکا کې هم د سولې خبرې پېچلې شوې. سوله د ۱۸۴۷ز کال په جنوري کې د کاهوینګا له تړون سره، د کلیفورنیا له تسلیمۍ (د التا کیلفورنیا مکسیکویي اوسېدونکي) سره د امریکایي ځواکونو پر وړاندې لاسته راغله، خو له دې سره سره د جګړې د پای ته رسولو لپاره د سولې یو لوی او جامع تړون ته اړتیا وه. <ref>Loveman, ''No Higher Law'', p. 87</ref> == سرچينې == 2b1bfgqm1ri3v3xjnlqhemr3g8cdq5n 0 61008 369167 337061 2026-09-23T01:15:31Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369167 wikitext text/x-wiki د ارام سمندر جګړه، چې کله ناکله د اسیا – اقیانوسیه جګړې په نوم هم یادیږي، د دویمې نړیوالې جګړې تیاتر و، چې په اسیا، ارام سمندر، هند او اقیانوسیه کې جګړه شوي و. له جغرافیایي پلوه دغه تیاتر د جګړې تر ټولو لوی تیاتر و، په شمول د ارام سمندر پراخ تیاتر، د ارام سمندر سویل لوېدیځ تیاتر، د چین-جاپان دویم جنګ او د شوروي او جاپان جنګ. د جاپان د سترواکۍ او د چین جمهوریت ترمنځ دویمه جګړه د ۱۹۳۷ ز کال د جولای میاشتې له ۷مې نېټې راهیسې روانه وه، چې د ۱۹۳۱ ز کال د سپټمبر میاشتې تر ۱۹مې نېټې پورې په منچوریا باندې د جاپان له یرغل سره جګړه روانه وه. دا په پراخه توګه منل شوې، چې د آرام سمندر جګړه د ۱۹۴۱ ز کال دسمبر په ۷مه هغه مهال پیل شوه، چې جاپانیانو په تایلینډ ، مالیا، سینګاپور او هانګ کانګ کې یې د بریتانیا په مستعمراتو او دغه راز په هاوايي، ویک ټاپو، [[ګوام]] او فیلیپین کې د متحده ایالاتو پر پوځي او سمندري اډو هم برید وکړ.<ref>{{cite book|first1=Williamson|last1=Murray|first2=Allan R.|last2=Millett|url=https://books.google.com/books?id=tdYkMPfUSUAC&pg=PT159|title=A War to be Won: Fighting the Second World War|publisher=Harvard University Press|year=2001|page=143|isbn=9780674041301|access-date=27 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150928054345/https://books.google.com/books?id=tdYkMPfUSUAC&pg=PT159|archive-date=28 September 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|first=Roy M.|last=MacLeod|url=https://books.google.com/books?id=XhNYUkgX0rQC&pg=PA1|title=Science and the Pacific War: Science and Survival in the Pacific, 1939–1945|publisher=Kluwer Academic Publishing|page=1|year=1999|isbn=9780792358510|access-date=27 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150928063718/https://books.google.com/books?id=XhNYUkgX0rQC&pg=PA1|archive-date=28 September 2015|url-status=live}}</ref>{{sfn|Drea|1998|p=26}}<ref>John Costello, ''The Pacific War: 1941–1945'', Harper Perennial, 1982</ref><ref>Japan Economic Foundation, ''Journal of Japanese Trade & Industry, Volume 16'', 1997</ref>{{sfn|Drea|1998|p=26}} د ارام سمندر په جګړه کې متحدین د جاپان په وړاندې ودریدل، وروستی یې د تایلینډ له خوا او تر یوې اندازې پورې د محور متحدینو، المان او ایټالیا له خوا مرسته وشوه. یاده جګړه په تاریخ کې د ځینو لویو سمندري جګړو او د اسیا او ارام سمندر ټاپوګانو کې له سختو جګړو او جنګي جنایتونو نه جوړه وه، چې په پایله کې یې ډېری مرګ ژوبله رامنځته شوه. جګړه په جاپان باندې د متحدینو د پراخو هوایي بریدونو او د هیروشیما او ناګاساکي اټومي بمباریو سره پای ته ورسېده، د [[شوروي اتحاد]] د جګړې اعلان او په منچوریا او نورو سیمو کې د ۱۹۴۵ ز کال د اګست میاشتې ۹مې نېټې یرغل د دې لامل شو، چې جاپانیان د ۱۹۴۵ ز کال د اګست میاشتې په ۱۵مه نېټه د تسلیمۍ ته اړ شو. د جاپان تسلیمۍ رسمي مراسم د ۱۹۴۵ ز کال د سپټمبر میاشتې په ۲مه نېټه د توکیو په خلیج کې د USS میسوري په جنګي بېړۍ کې ترسره شول. له جګړې وروسته جاپان په اسیا او ارام سمندر کې د خپلو پخوانیو ملکیتونو ټول حقونه او لقبونه له لاسه ورکړل او حاکمیت یې څلورو اصلي ټاپوګانو او یو شمېر نورو هغو کوچنیو ټاپوګانو ته محدود شو، چې د متحدینو له خوا ټاکل شوي و. د جاپان د شینټو سترواک د شینټو لارښود له لارې خپل ډېر واک او خپل الهی حیثیت پرېښود، ترڅو پراخو کلتوري او سیاسي اصلاحاتو ته لاره هواره کړي.<ref>{{cite web|url=http://www.history.com/this-day-in-history/macarthur-orders-end-of-shinto-as-japanese-state-religion|title=MacArthur orders end of Shinto as Japanese state religion|work=HISTORY.com|access-date=1 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208114003/http://www.history.com/this-day-in-history/macarthur-orders-end-of-shinto-as-japanese-state-religion|archive-date=8 December 2015|url-status=live}}</ref>{{sfn|Takemae|2003|p=516}} == ګډونوال == === متحدین === د دې جګړې اصلي ګډونوال د متحدینو لویه برخه چین، متحده ایالات او د بریتانیا سترواکي وه. چین تر دې دمخه له ۱۹۳۷ ز کال راهیسې د جاپان په وړاندې په خونړۍ جګړه کې ښکېل و، چې د KMT حکومت ملي انقلابي اردو او CCP واحدونو لکه د اتم چریکي لارې  پوځ، نوي څلورم پوځ او دغه راز نورې کوچنۍ ډلې په کې ښکېل وې. متحده ایالات او اړوند سیمې یې لکه د فیلیپین مشترک المنافع هېوادونه د جاپان له خوا تر برید وروسته جګړې ته ننوتل. د بریتانیې سترواکي هم یوه لویه جنګي برخه وه، چې د بریتانوي سرتیرو سره یوځای د هند د وسله والو ځواکونو لوی شمېر استعماري سرتیرو او همدارنګه د برما، مالیا، فیجي، ټونګا نه د استرالیا، نیوزیلینډ او کاناډا د سرتیرو سربېره د هالند تبعیدي حکومت (د ختیځ هند مالک په توګه) هم په دې جګړه کې ښکیل وو. دا ټول د ارام سمندر د جګړې اړوند شورا غړي و. له ۱۹۴۴ ز کال نه وروسته د فرانسې کومانډو ګروپ (Corps Léger d'Intervention) هم په هند او چین کې د مقاومت په عملیاتو کې برخه واخیسته. په ۱۹۴۵ ز کال کې د فرانسې هند او چیني ځواکونه له جاپاني ځواکونو سره په کودتا کې مخامخ شول. کومانډويي ځواکونو له کودتا وروسته تر ازادۍ پورې خپلو عملیاتو ته دوام ورکړ. د متحدینو ملاتړ یو شمېر فعال چریکان په اسیا کې د مالیزیا د خلکو د جاپان ضد پوځ، د کوریا د خپلواکۍ پوځ، د تایلند د خپلواکۍ غورځنګ، ویت مین او هوکبالاهاپ هم شامل وو. <ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/ww2peopleswar/timeline/factfiles/nonflash/a1141958.shtml|title=WW2 People's War – Timeline|publisher=BBC|access-date=31 October 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110319223150/http://www.bbc.co.uk/ww2peopleswar/timeline/factfiles/nonflash/a1141958.shtml|archive-date=19 March 2011|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/biography/Ho-Chi-Minh/World-War-II-and-the-founding-of-the-Vietnamese-state|title=World War II and the founding of the Vietnamese state|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|edition=Online|access-date=25 August 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://history.army.mil/books/coldwar/huk/ch2.htm|title=The Hukbalahap Insurrection: World War II and Huk Expansion|publisher=US Army|access-date=25 August 2021|archive-date=27 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231027210213/https://history.army.mil/books/coldwar/huk/ch2.htm|url-status=dead}}</ref> شوروي اتحاد په ۱۹۳۸ ز کال کې او بیا په ۱۹۳۹ ز کال کې له جاپان سره دوه لنډې نا اعلان شوې سرحدي شخړې وکړې، بیا د ۱۹۴۱ ز کال په اپرېل میاشت کې د شوروي-جاپان د بې طرفۍ تړون له لارې د ۱۹۴۵ ز کال تر اګست میاشت پورې بې طرفه پاتې شو، یعنې تر هغه وخت چې له نورو متفقینو ( منګولیا) سره یوځای شو. متحدینو یې د منچوکو، چین، داخلي مغولستان، د کوریا د جاپاني محافظه کاره او د جاپان د ادعا شوې سیمې لکه جنوبي سخالین سیمې اشغال کړې.<ref>{{Cite book|last=Sandler|first=Stanley|title=World War II in the Pacific: An Encyclopedia|publisher=Routledge|year=2000|pages=1067–1068}}</ref><ref>{{Cite book|last=Sandler|first=Stanley|title=World War II in the Pacific: An Encyclopedia|publisher=Routledge|year=2000|pages=945}}</ref> مکسیکو د ۲۰۱ ز جګړییزو سکادرونونو په بڼه یو څه هوایی ملاتړ چمتو کړ او فرانسې د (Le Triomphant) او وروسته بیا د (Richelieu) په بڼه وړیا سمندري ملاتړ هم ورواستاوه. په دې توګه د لاتینې امریکا زیاتره هېوادونو په دې جګړه کې ډېره ښکېلتیا نه درلوده، د هغو هېوادونو په شمول، چې په ارام سمندر کې یې تاپوګانې لرلې، لکه: چیلي هېواد، چې د ایسټر ټاپو او د ارام سمندر یو شمېر نور ټاپوګان اداره کوي او اکوادور هېواد، چې د ګالیپاګوس ټاپو اداره کوي. دا ټولې ټاپوګانې د جګړې له امله اغېزمنې شوې نه دي.  <ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/Ecuador/Modern-history|title=Ecuador – Modern history|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|edition=Online|access-date=5 April 2022}}</ref> === د محور واکونه او متحد دولتونه === له محور سره تړلي دولتونه، چې له جاپان هېواد سره یې مرسته کوله، د ټایلنډ استبدادي دولت شامل و، چې په ۱۹۴۱ ز کال کې کله چې جاپاني ځواکونو په ټایلنډ باندې د جاپان له یرغل وروسته د دولت اولتیماتوم صادر کړ، نو له جاپانیانو سره یې یو محتاطانه اتحاد رامنځته کړ. د ټایلنډ مشر (Plaek Phibunsongkhram)، د مالایا په مبارزاتو کې د جاپان له پریکنده بریا وروسته د اتحاد په اړه خورا لیواله شو او په ۱۹۴۲ ز کال کې یې د (Phayap) اردو په برما د یرغل لپاره د مرستې په موخه واستوله، یعنې د ټایلنډ پخوانۍ خاوره، چې د بریتانیا له خوا اشغال شوې وه او په دې توګه بېرته ونیول شوه. د مالایا اړوند سیمې په ۱۹۴۳ ز کال کې له ټایلنډ سره نوځای شوې. په متحده ایالاتو کې د ټایلنډ سفیر وروسته له دې چې د جګړې اعلانولو نه ډډه وکړړه، نو متحدینو د ازاد ټایلنډ غورځنګ په نامه د ځمکې لاندې د جاپان ضد مقاومت  د پېژندل شوې ډلې ملاتړ او تنظیم وکړ. له دې امله په ۱۹۴۵ ز کال کې له تسلیمېدو وروسته د امریکا درېځ دا و چې له ټایلنډ سره باید د جاپان د ګوډاګي په توګه چلند وشي او د یوه متحد په توګه دې یو اشغال شوی هېواد وګڼل شي. دا کار د ټایلنډ په وړاندې د بریتانیې د درېځ په مقابل کې شوی و، چې د بریتانوي خاورې د اشغال په وخت کې له دوی سره په جګړه کې مخامخ شوي و او متحده ایالاتو باید د مجازاتو د سولې د پلي کولو لپاره د بریتانوي هڅو مخه نیولې وای. <ref>I.C.B Dear, ed, ''The Oxford companion to World War II'' (1995) p 1107</ref> همدارنګه د ختیځې اسیا د ګډې سوکالۍ په ساحه کې د منچوکو د ستروکۍ پوځ او د جاپاني ګوډاګیو ایالتونو مانچوکو (د ډېرې منچورۍ اړوند) او د وانګ جینګوی رژیم  همغږي کوونکي چینايي پوځونه (چې د چین د ساحلي سیمو د کنترول واک یې درلود) هم شامل و. د برما په کمپاین کې، نور غړي لکه: د بریتانوي هند ضد د آزاد هند ملي اردو او د برما ایالت د برما ملي اردو فعاله وه او د خپلو جاپاني متحدینو تر څنګ په جګړه بوخت وو. سربېره پر دې، جاپان له خپلو مستعمراتو یعنې له کوریا او تایوان نه زیات سرتیري په خدمت کې ونیول. په هانګ کانګ (اصلاح شوي پخواني استعماري پولیس)، سنګاپور، فیلیپین (د لوی ختیځ آسیا د سوکالۍ د ساحې غړي)، د هالند ختیځ هند (PETA)، بریتانوي مالایا او بریتانوي بورنیو کې د همکارۍ اړوند امنیتي واحدونه هم جوړ شول. پخوانی فرانسوي هند او چین (په ۱۹۴۵ز کال کې د فرانسوي رژیم له ړنګیدو وروسته)، (ویچي فرانسې Vichy French دمخه جاپانیانو ته اجازه ورکړې وه، چې د ۱۹۴۱ ز کال له برید وروسته په فرانسوي هند او چین کې خپلې اډې وکاروي) او همدارنګه د تیمور ملیشې دغو واحدونو ته په خپلو سیمو کې د جاپان د جګړې له هڅو سره مرسته کوله. جرمني او ايټاليا دواړو د ارام سمندر په جګړه کې محدوده ونډه درلوده. د المان او ایتالیې سمندري ځواکونو د هند او ارام سمندر په سمندرونو کې اوبتلونه او برید کوونکي بېړۍاداره کولې، په ځانګړې توګه د مونسون ګروپ. ایتالویانو په چین کې د رعایتي ساحې سمندري اډو ته لاسرسی درلود، چې دوی یې کارولې (او وروسته د ۱۹۴۳ ز کال په وروستیو کې د ایتالیا ټولنیز جمهوریت له خوا همکار چین ته وسپارل شوې). په پرل هاربر د جاپان له برید او ورپسې د جګړې له اعلان وروسته، دواړو سمندري ځواکونو د جاپان سمندري تاسیساتو ته لاسرسی درلود. <ref>{{cite web|url=http://www.dean.usma.edu/history/web03/atlases/ww2%20pacific/ww2%20pacific%20%20maps/ww2%20asia%20map%2016.jpg|title=Map of the Pacific Theater|access-date=31 October 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090109223834/http://www.dean.usma.edu/history/web03/atlases/ww2%20pacific/ww2%20pacific%20%20maps/ww2%20asia%20map%2016.jpg|archive-date=9 January 2009|df=dmy-all}}</ref> == سرچينې == a5cd9lwaj0q7dfs1valw5s2j9kx43mk 0 61022 369227 363480 2026-09-23T04:56:00Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369227 wikitext text/x-wiki '''د کوویډ-۱۹ د درملو پراختیا''' د مخنیوي لپاره د هغو تجویزي درملو د جوړولو څېړنیزه پروسه ده چې د کرونا ویروس ۲۰۱۹ ز کال (کوویډ-۱۹) ناروغۍ شدت را کموي. د ۲۰۲۰ ز کال له لومړیو څخه تر ۲۰۲۱ ز کال پورې د درملو او بیوټکنالوژۍ سلګونه شرکتونه، پوهنتوني څېړنیزې ډلې او روغتیايي سازمانونه د کوویډ-۱۹ ناروغۍ لپاره د کاندیدو درملو د پراختیا په حال کې وو چې د څېړنو بېلابېل مخکې کلینیکي او وروسته کلینکي پړاوونه یې بشپړ کړي وو (د ۲۰۲۱ ز کال په اپرېل میاشت کې د نوماندو(کاندیدو) درملو شمېر ۵۰۶ و) او تر همدې میاشتې پورې د کوویډ-۱۹ د بالقوه درملو شمېر ۴۱۹ و.<ref name="biorender">{{cite web|title=COVID-19 vaccine and therapeutics tracker|url=https://biorender.com/covid-vaccine-tracker|publisher=BioRender|access-date=21 June 2021|date=5 April 2021}}</ref> د ۲۰۲۰ ز کال د مارچ میاشتې په لومړیو کې د روغتیا نړیوال سازمان (WHO)، د اروپا د درملو مرکز (EMA)، د متحدو ایالتونو د خوړو او درملو سازمان (FDA) او د چین دولت او درمل تولیدوونکي د دې لپاره له پوهنتوني او صنعتي څېړونکو سره د همغږۍ په حال کې وو چې د واکسینونو او ویروس ضد درملو پراختیا چټکه کړي. د روغتیا د نړیوال سازمان د کلینیکي ازمېښتونو د ثبت نړیوال پلټفارم د کوویډ-۱۹ ناروغۍ تر سرایت وروسته د درملو د پراختیا لپاره ۵۳۶ کلینیکي څېړنې ثبت کړې دي او د نورو هغو سرایتونو د درملنې لپاره ګڼ ویروس ضد ترکیبات تر کار لاندې دي چې د کلینیکي څېړنو په حال کې دي.<ref name="kai">{{cite journal|vauthors=Kupferschmidt K, Cohen J|title=WHO launches global megatrial of the four most promising coronavirus treatments|journal=Science Magazine|date=22 March 2020|url=https://www.sciencemag.org/news/2020/03/who-launches-global-megatrial-four-most-promising-coronavirus-treatments|access-date=27 March 2020|doi=10.1126/science.abb8497|s2cid=216325781}}</ref><ref name="ema3-20">{{cite web|title=First regulatory workshop on COVID-19 facilitates global collaboration on vaccine development|url=https://www.ema.europa.eu/en/news/first-regulatory-workshop-covid-19-facilitates-global-collaboration-vaccine-development|publisher=European Medicines Agency|access-date=21 March 2020|date=18 March 2020}}</ref><ref name="fda-covid">{{cite press release|title=Coronavirus (COVID-19) Update: FDA Continues to Facilitate Development of Treatments|url=https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/coronavirus-covid-19-update-fda-continues-facilitate-development-treatments|publisher=U.S. [[Food and Drug Administration]] (FDA)|access-date=21 March 2020|date=19 March 2020|archive-date=20 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200320213847/https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/coronavirus-covid-19-update-fda-continues-facilitate-development-treatments|url-status=dead}}</ref><ref name="china">{{cite web|title=China approves first anti-viral drug against coronavirus Covid-19|url=https://www.clinicaltrialsarena.com/news/china-approves-favilavir-covid-19/|publisher=Clinical Trials Arena|access-date=21 March 2020|date=18 February 2020}}</ref><ref name="bloom">{{cite news|title=Chinese Vaccine Approved for Human Testing at Virus Epicenter|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-03-18/chinese-vaccine-approved-for-human-testing-at-virus-epicenter|access-date=21 March 2020|work=Bloomberg News|date=19 March 2020}}</ref><ref name="dhama">{{cite journal|vauthors=Dhama K, Sharun K, Tiwari R, Dadar M, Malik YS, Singh KP, Chaicumpa W|title=COVID-19, an emerging coronavirus infection: advances and prospects in designing and developing vaccines, immunotherapeutics, and therapeutics|journal=Human Vaccines & Immunotherapeutics|volume=16|issue=6|pages=1232–1238|date=June 2020|pmid=32186952|pmc=7103671|doi=10.1080/21645515.2020.1735227|doi-access=free}}</ref><ref name="zhang2020">{{cite journal|vauthors=Zhang L, Liu Y|title=Potential interventions for novel coronavirus in China: A systematic review|journal=Journal of Medical Virology|volume=92|issue=5|pages=479–490|date=May 2020|pmid=32052466|pmc=7166986|doi=10.1002/jmv.25707|doi-access=free}}</ref><ref name="fox">{{cite news|vauthors=Fox M|title=Drug makers are racing to develop immune therapies for Covid-19. Will they be ready in time?|url=https://www.statnews.com/2020/03/19/coronavirus-antibody-therapies-will-they-be-ready-in-time/|publisher=[[Stat (website)|Stat]]|access-date=21 March 2020|date=19 March 2020}}</ref><ref name="chan">{{cite news|vauthors=Chan M|title=Chinese military scientists ordered to win global race to develop coronavirus vaccine|url=https://www.scmp.com/news/china/military/article/3075843/chinese-military-scientists-ordered-win-global-race-develop|access-date=22 March 2020|work=[[South China Morning Post]]|date=19 March 2020}}</ref><ref name="coalition">{{cite journal|author=COVID-19 Clinical Research Coalition|title=Global coalition to accelerate COVID-19 clinical research in resource-limited settings|journal=Lancet|volume=395|issue=10233|pages=1322–1325|date=April 2020|pmid=32247324|pmc=7270833|doi=10.1016/s0140-6736(20)30798-4|doi-access=free}}</ref><ref name="maguire">{{cite journal|vauthors=Maguire BJ, Guérin PJ|title=A living systematic review protocol for COVID-19 clinical trial registrations|journal=Wellcome Open Research|volume=5|pages=60|date=2 April 2020|pmid=32292826|pmc=7141164|doi=10.12688/wellcomeopenres.15821.1|doi-access=free}}</ref><ref name="li">{{cite journal|vauthors=Li G, De Clercq E|title=Therapeutic options for the 2019 novel coronavirus (2019-nCoV)|journal=Nature Reviews. Drug Discovery|volume=19|issue=3|pages=149–150|date=March 2020|pmid=32127666|doi=10.1038/d41573-020-00016-0|doi-access=free}}</ref><ref name="Dong">{{cite journal|vauthors=Dong L, Hu S, Gao J|title=Discovering drugs to treat coronavirus disease 2019 (COVID-19)|journal=Drug Discoveries & Therapeutics|volume=14|issue=1|pages=58–60|date=29 February 2020|pmid=32147628|doi=10.5582/ddt.2020.01012|url=https://www.jstage.jst.go.jp/article/ddt/14/1/14_2020.01012/_pdf/-char/en|doi-access=free}}</ref><ref name="Harrison">{{cite journal|vauthors=Harrison C|title=Coronavirus puts drug repurposing on the fast track|journal=Nature Biotechnology|volume=38|issue=4|pages=379–381|date=April 2020|pmid=32205870|doi=10.1038/d41587-020-00003-1|doi-access=free}}</ref> د ۲۰۲۰ ز کال په مارچ میاشت کې د روغتیا نړیوال سازمان "د پیوستون ازمېښت" په لسو هېوادونو کې پیل کړ او په کوویډ-۱۹ اخته زرګونه کسان یې د شته ویروس ضد څلورو ترکیبونو د درملیزو اغېزو د ارزونې لپاره ثبت کړل. د ۲۰۲۰ ز کال په اپرېل میاشت کې یوه بله سیستماتیکه څېړنه وشوه، د دې څېړنې موخه دا وه چې د کوویډ-۱۹ د کاندیدو واکسینونو او درملو لپاره د ثبت شويو کلینیکي ازمېښتونو د پرمختګ کچه معلومه کړي.<ref name="cheng">{{cite journal|vauthors=Cheng MP, Lee TC, Tan DH, Murthy S|title=Generating randomized trial evidence to optimize treatment in the COVID-19 pandemic|journal=CMAJ|volume=192|issue=15|pages=E405–E407|date=April 2020|pmid=32336678|pmc=7162442|doi=10.1503/cmaj.200438}}</ref> د درملو پراختیا یوه څو پړاویزه پروسه ده چې معمولاً د نوي ترکیب له کارندوالي او خوندیتوب څخه د ډاډمنېدو لپاره تر پنځو کلونو زیات وخت ته اړتیا لري. د اروپا د درملو مرکز (EMA) او د متحدو ایالتونو د خوړو او درملو سازمان (FDA) ته ورته ګڼو ملي نظارتي مرکزونو د کلینیکي ازمېښتونو د چټکتیا لپاره ځینې پروسیجرونه تایید کړي دي. د ۲۰۲۱ ز کال تر جون میاشتې پورې لسګونه بالقوه درمل د انساني ازمېښت په وروستي پړاو کې وو. د جفریز ډلې د وروستي اټکل له مخې، د کوویډ-۱۹ د اغېزناکو درملو پلور ښايي په کلني ډول څه باندې ۱۰ میلیارده ډالرو ته ورسېږي.<ref name="ema-call">{{cite web|title=Call to pool research resources into large multi-centre, multi-arm clinical trials to generate sound evidence on COVID-19 treatments|url=https://www.ema.europa.eu/en/news/call-pool-research-resources-large-multi-centre-multi-arm-clinical-trials-generate-sound-evidence|publisher=European Medicines Agency|access-date=21 March 2020|date=19 March 2020|archive-date=21 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200321032502/https://www.ema.europa.eu/en/news/call-pool-research-resources-large-multi-centre-multi-arm-clinical-trials-generate-sound-evidence|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|last1=Beasley|first1=Deena|date=28 September 2021|title=COVID-19 pill developers aim to top Merck, Pfizer efforts|language=en|work=Reuters|publisher=Reuters|url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/covid-19-pill-developers-aim-top-merck-pfizer-efforts-2021-09-28/}}</ref><ref name="milken">{{cite web|title=COVID-19 vaccine and treatments tracker (Choose vaccines or treatments tab, apply filters to view select data)|url=https://airtable.com/shrSAi6t5WFwqo3GM/tblEzPQS5fnc0FHYR/viwJJuMA1ioIgAcPs?blocks=hide|publisher=Milken Institute|access-date=11 June 2021|date=21 June 2021}}</ref><ref name="fda-ddp">{{cite web|title=The Drug Development Process|url=https://www.fda.gov/patients/learn-about-drug-and-device-approvals/drug-development-process|publisher=U.S. [[Food and Drug Administration]] (FDA)|access-date=21 March 2020|date=4 January 2018}}</ref> == مخینه == د درملو پراختیا د درملو د کشفي پروسې له لارې د یوه مهم ترکیب تر پېژندلو وروسته د ساري ناروغیو لپاره د نویو درملو یا واکسینو د وړاندې کولو پروسه ده. په دې کې لابراتواري څېړنې شاملېږي چې پر مایکرو ارګانېزمونو او حیواناتو کېږي، د متحدو ایالتونو د خوړو او درملو د سازمان په څېر ادارو له‌خوا نظارت پرې کېږي او پر انسان د کلینیکي ازمېښتونو د پیل لپاره یې څېړنې کېږي، ښايي د نظارتي تایید یو پړاو یا د درملو لپاره د مارکېټېګ یو پروګرام هم په کې شامل وي. ټوله پروسه له پیله را وروسته تر کلینکي ازمېښتونو پورې معمولاً څه باندې یوه لسیزه وخت نیسي.<ref name="fda-ddp2">{{cite web|title=The Drug Development Process|url=https://www.fda.gov/patients/learn-about-drug-and-device-approvals/drug-development-process|publisher=U.S. [[Food and Drug Administration]] (FDA)|access-date=21 March 2020|date=4 January 2018}}</ref><ref name="strovel">{{cite book|vauthors=Strovel J, Sittampalam S, Coussens NP, Hughes M, Inglese J, Kurtz A, Andalibi A, Patton L, Austin C, Baltezor M, Beckloff M|display-authors=6|title=Assay Guidance Manual|date=1 July 2016|pmid=22553881|chapter=Early Drug Discovery and Development Guidelines: For Academic Researchers, Collaborators, and Start-up Companies|publisher=Eli Lilly & Company and the National Center for Advancing Translational Sciences|chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK92015/}}</ref><ref name="taylor">{{cite journal|vauthors=Taylor D|title=The Pharmaceutical Industry and the Future of Drug Development|journal=Issues in Environmental Science and Technology|date=2015|pages=1–33|doi=10.1039/9781782622345-00001|publisher=Royal Society of Chemistry|isbn=978-1-78262-189-8}}</ref> == د نوې انټي باډي درمل == === له ناروغۍ د جوړو شویو کسانو پلازما === له ناروغۍ د جوړو شویو کسانو د پلازما په مرسته غیر فعال خوندیتوب د کوویډ-۱۹ لپاره د یوه بالقوه درمل په توګه وړاندیز شوی دی. د ۲۰۲۱ ز کال له مې میاشتې را وروسته قوي شواهد موجود دي چې ښيي له ناروغۍ د جوړو شویو کسانو پلازما په شدیده یا متوسطه ناروغۍ د اخته کسانو لپاره له کلینیکي ښه‌والي سره تړاو نه‌لري او د مړینې خطر نه را کموي. له ناروغۍ د جوړو شویو کسانو د پلازما جانبي عوارض څرګند نه دي.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Piechotta|last10=Roberts|pmid=34013969|pmc=8135693|issn=1469-493X|doi=10.1002/14651858.CD013600.pub4|pages=CD013600|issue=5|volume=2021|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|url=|title=Convalescent plasma or hyperimmune immunoglobulin for people with COVID-19: a living systematic review|date=2021-05-20|first11=Zoe|last11=McQuilten|first10=David J.|first9=Abigail A.|first1=Vanessa|last5=Kimber|last2=Iannizzi|first2=Claire|last3=Chai|first3=Khai Li|last4=Valk|first4=Sarah J.|first5=Catherine|last9=Lamikanra|last6=Dorando|first6=Elena|last7=Monsef|first7=Ina|last8=Wood|first8=Erica M.|pmc-embargo-date=May 20, 2022}}</ref> په متحدو ایالتونو کې د دغه هېواد د خوړو او درملو سازمان (FDA) له ناروغۍ څخه د جوړو شویو کسانو پلازما (د هغو کسانو د وینې پلازما چې له کوویډ-۱۹ څخه رغېدلي او د سارس کوویډ ۲ ویروس ضد انټي باډي لري) ته د تجربوي درملو په توګه په داسې مواردو کې لنډمهالې اجازه ورکړې ده چې د شخص ژوند له بیړني یا جدي ګواښ سره مخامخ وي. د ۲۰۲۱ کال له مې میاشتې راهیسې د دغه ډول پلازما د اغېزناکتیا په اړه لږ تر لږه ۱۲ ازمېښتونه په بېلابېلو طبي مجلو کې څېړل شوي او خپاره شوي دي. پر دې سربېره د ۲۰۲۱ ز کال تر مې میاشتې پورې ۱۰۰ نور ازمېښتونه هم د کېدو په حال کې وو او ۳۳ څېړنې شوې وې چې لا خپرې شوې نه وې.<ref>{{cite web|title=FDA now allows treatment of life-threatening COVID-19 cases using blood from patients who have recovered|url=https://social.techcrunch.com/2020/03/24/fda-now-allows-treatment-of-life-threatening-covid-19-cases-using-blood-from-patients-who-have-recovered/|access-date=9 April 2020|website=TechCrunch|تاريخ الأرشيف=11 October 2020|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20201011115831/https://techcrunch.com/2020/03/24/fda-now-allows-treatment-of-life-threatening-covid-19-cases-using-blood-from-patients-who-have-recovered//|url-status=dead|خونديځ نېټه=11 October 2020|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20201011115831/https://techcrunch.com/2020/03/24/fda-now-allows-treatment-of-life-threatening-covid-19-cases-using-blood-from-patients-who-have-recovered//|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20201011115831/https://techcrunch.com/2020/03/24/fda-now-allows-treatment-of-life-threatening-covid-19-cases-using-blood-from-patients-who-have-recovered//|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011115831/https://techcrunch.com/2020/03/24/fda-now-allows-treatment-of-life-threatening-covid-19-cases-using-blood-from-patients-who-have-recovered//}}</ref> == پلان جوړونه او همغږي == === لومړنۍ پلان جوړونه === د ۲۰۲۰ ز کال تر مارچ میاشتې پورې د وبا د چمتووالي د نوښتونو لپاره نړیوال ائتلاف ژمنه وکړه چې په ګڼو هېوادونو کې به پر څېړنو ۱۰۰ میلیونه ډالره پانګونه وکړي او د دې تر څنګ یې د واکسین د پراختیا لپاره د دوو میلیاردو ډالرو پانګونې د راټولولو بیړنۍ غوښتنه هم وکړه. د کوویډ-۱۹ د درملو هڅې په مارچ میاشت کې «د بېل او ملینډا ګېټس بنسټ» په مشرۍ د شریکانو په ۱۲۵ میلیون ډالرو پانګونې او له روغتیا نړیوال سازمان په همغږۍ پیل شوې او د درملو د پراختیا له څېړونکو سره یې مرسته وکړه چې بالقوه درمل وپېژني، ویې ارزوي، پراخ او ډېر یې کړي. د کوویډ-۱۹ د کلینیکي څېړنو ائتلاف تر سرایت په وروسته هیله‌منوونکو درملو له شویو نړیوالو کلینیکي ازمېښتونو څخه د ترلاسه شویو پایلو د همغږۍ لپاره رامنځته شو. د ۲۰۲۰ ز کال په لومړیو کې د کوویډ-۱۹ ناروغۍ د کمولو لپاره د کلنیکي څېړنو په هڅو کې د نورو ساري ناروغیو لپاره هم ګڼ ویروس ضد ترکیبات پراخ شول.<ref name="kelland">{{cite news|date=10 March 2020|title=Epidemic response group ups coronavirus vaccine funding to $23.7 million|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-vaccines-cepi/epidemic-response-group-ups-coronavirus-vaccine-funding-to-23-7-million-idUSKBN20X1PO|access-date=21 March 2020|vauthors=Kelland K}}</ref><ref name="cepi-fund1">{{cite web|date=1 March 2020|title=CEPI's response to COVID-19|url=https://cepi.net/covid-19/|access-date=25 March 2020|publisher=Coalition for Epidemic Preparedness Innovation, Oslo, Norway|تاريخ الأرشيف=25 March 2020|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200325155927/https://cepi.net/covid-19/|url-status=dead|خونديځ نېټه=25 March 2020|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20200325155927/https://cepi.net/covid-19/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20200325155927/https://cepi.net/covid-19/|archive-url=https://web.archive.org/web/20200325155927/https://cepi.net/covid-19/}}</ref><ref name="bmgf">{{cite web|date=10 March 2020|title=COVID-19 Therapeutics Accelerator: Bill & Melinda Gates Foundation, Wellcome, and Mastercard Launch Initiative to Speed Development and Access to Therapies for COVID-19|url=https://www.gatesfoundation.org/Media-Center/Press-Releases/2020/03/COVID-19-Therapeutics-Accelerator|access-date=4 April 2020|publisher=Bill and Melinda Gates Foundation}}</ref><ref name="dhama2">{{cite journal|vauthors=Dhama K, Sharun K, Tiwari R, Dadar M, Malik YS, Singh KP, Chaicumpa W|title=COVID-19, an emerging coronavirus infection: advances and prospects in designing and developing vaccines, immunotherapeutics, and therapeutics|journal=Human Vaccines & Immunotherapeutics|volume=16|issue=6|pages=1232–1238|date=June 2020|pmid=32186952|pmc=7103671|doi=10.1080/21645515.2020.1735227|doi-access=free}}</ref><ref name="li2">{{cite journal|vauthors=Li G, De Clercq E|title=Therapeutic options for the 2019 novel coronavirus (2019-nCoV)|journal=Nature Reviews. Drug Discovery|volume=19|issue=3|pages=149–150|date=March 2020|pmid=32127666|doi=10.1038/d41573-020-00016-0|doi-access=free}}</ref><ref name="milken2">{{cite web|title=COVID-19 vaccine and treatments tracker (Choose vaccines or treatments tab, apply filters to view select data)|url=https://airtable.com/shrSAi6t5WFwqo3GM/tblEzPQS5fnc0FHYR/viwJJuMA1ioIgAcPs?blocks=hide|publisher=Milken Institute|access-date=11 June 2021|date=21 June 2021}}</ref> د ۲۰۲۰ ز کال د مارچ میاشتې په جریان کې د وبا د چمتووالي د نوښتونو لپاره نړیوال ائتلاف د کوویډ-۱۹ واکسین د پراختیا یو نړیوال صندوق رامنځته کړ تر څو د واکسین د پراختیا او څېړنې لپاره دوه میلیارده ډالره راټول کړي او د دې تر څنګ یې په ګڼو هېوادونو کې د واکسین د پراختیا لپاره د ۱۰۰ میلیون ډالرو پانګونې ژمنه هم وکړه. د کاناډا دولت د کوويډ-۱۹ پر وړاندې د طبي اقداماتو په برخه کې د ۹۶ څېړنیزو پروژو لپاره ۲۷۵ میلیون ډالره بودیجه او د کوویډ-۱۹ د بیاځلي خپرېدو په صورت کې د نویو واکسینونو له ډلې "د واکسین د بانک" جوړولو لپاره پروګرامونه اعلان کړل. د بېل او ملینډا ګېټس بنسټ په اپرېل میاشت کې د کوویډ-۱۹ د واکسینونو جوړولو، تشخیص او درملنې لپاره ۱۵۰ میلیونه ډالره پانګونه وکړه.<ref name="cepi-fund2">{{cite web|date=6 March 2020|title=CEPI welcomes UK Government's funding and highlights need for $2 billion to develop a vaccine against COVID-19|url=https://cepi.net/news_cepi/2-billion-required-to-develop-a-vaccine-against-the-covid-19-virus/|access-date=23 March 2020|publisher=Coalition for Epidemic Preparedness Innovations, Oslo, Norway}}</ref><ref name="can-funding">{{cite web|date=23 March 2020|title=Government of Canada funds 49 additional COVID-19 research projects – Details of the funded projects|url=https://www.canada.ca/en/institutes-health-research/news/2020/03/government-of-canada-funds-49-additional-covid-19-research-projects-details-of-the-funded-projects.html|access-date=23 March 2020|publisher=Government of Canada|archive-date=22 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322163807/https://www.canada.ca/en/institutes-health-research/news/2020/03/government-of-canada-funds-49-additional-covid-19-research-projects-details-of-the-funded-projects.html|url-status=dead}}</ref><ref name="abedi">{{cite news|date=23 March 2020|title=Canada to spend $192M on developing COVID-19 vaccine|work=Global News|url=https://globalnews.ca/news/6717883/coronavirus-canada-vaccine-spending/|access-date=24 March 2020|vauthors=Abedi M}}</ref><ref>{{Cite web|date=15 April 2020|title=Gates Foundation Expands Commitment to COVID-19 Response, Calls for International Collaboration|url=https://www.gatesfoundation.org/Media-Center/Press-Releases/2020/04/Gates-Foundation-Expands-Commitment-to-COVID-19-Response-Calls-for-International-Collaboration|access-date=27 April 2020|publisher=Bill & Melinda Gates Foundation}}</ref><ref name="ctv3-31">{{cite news|date=31 March 2020|title=Vaccine watch: These are the efforts being made around the world|work=CTV News|url=https://www.ctvnews.ca/health/coronavirus/vaccine-watch-these-are-the-efforts-being-made-around-the-world-1.4875920|access-date=1 April 2020|vauthors=O'Brien C|archive-date=24 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924012154/https://www.ctvnews.ca/health/coronavirus/vaccine-watch-these-are-the-efforts-being-made-around-the-world-1.4875920|url-status=dead}}</ref> == سرچينې == t2rgunq7s4nwldo5i7d27x3m4bewxfm 0 61288 369310 352761 2026-09-23T11:02:08Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369310 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} يواکيم ويليم ګاوک (جرمني: [joˈʔaxɪm ˈɡaʊk]؛ زوکړه: د ۱۹۴۰ ز کال جنوري ۲۴ مه) يو الماني سياستپوه او د مدني حقونو فعال و، چې له ۲۰۱۲ ز کال څخه تر ۲۰۱۷ ز کال پورې يې د المان د ولسمشر په توګه خدمت وکړ. نوموړی چې پخوانی لوتري پادري (Lutheran pastor) و، په ختيځ المان کې د کمونيست ضد او مدني حقونو د فعال په توګه نومياليتوب ته ورسېد. <ref name="rfe-rl">Robert Coalson, [http://www.rferl.org/content/german_parties_agree_on_new_president/24489630.html Longtime Anticommunist Activist To Become Germany's Next President], [[Radio Free Europe/Radio Liberty]], 20 February 2012</ref><ref>[https://www.nytimes.com/2012/02/21/world/europe/joachim-gaucks-background-seen-as-an-asset-in-germany.html?_r=1&pagewanted=2&seid=auto&smid=tw-nytimesglobal "German Presidential Nominee’s Background Seen as an Asset"], ''[[The New York Times]]'', 20 February 2012</ref><ref>{{cite web|url=http://www.france24.com/en/20100630-2010-german--president-merkel-gauck-wulff-political-test-afghanistan-resign-cdu-greens-fdp|title=A crucial test for Angela Merkel|publisher=FRANCE 24|date=30 June 2010|access-date=21 February 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dw.de/dw/article/0,,15751782,00.html|title=Gauck's civic engagement wins him wide support|publisher=DW.DE|date=17 February 2012|access-date=21 February 2012}}</ref> نوموړی په ۱۹۸۹ ز کال کې د سوله یيز اوښتون (Peaceful Revolution) پر مهال ختيځ المان کې د نوې جرګې يا فوريم (New Forum) د مخالف خوځښت مرستيال بنسټګر و، چې د المان د سوسياليست يووالي ګوند (Socialist Unity Party of Germany (SED)) په پرېوتنه کې مرسته وکړه او وروسته يې له دوو نورو خوځښتونو سره په ګډه د ۹۰ اتحاد (Alliance 90) ټاکنيز لښتليک جوړ کړ. نوموړی په ۱۹۹۰ ز کال کې په ۹۰ اتحاد/د شنو (Alliance 90/The Greens) کې د خلکو د خونې (People’s Chamber) د ختيځ المان د يوازينۍ ټاکل شوې ډلې غړی و. د المان له بيا يو ځای کېدنې څخه وروسته ګاوک په ۱۹۹۰ ز کال کې د خلکو خونې له لورې د Bundestag د غړي په توګه وټاکل شو، مګر د Bundestag له لورې د Stasi ثبتونو لپاره د لومړني فدرالي مامور په توګه له ټاکنې څخه يوازې يوه ورځ وروسته يې له دندې څخه لاس واخيست. نوموړی د خپل دې کار له امله د Bundestag د تر ټولو لنډې دورې غړی ګڼل کېږي. Gauck له ۱۹۹۰ ز کال څخه تر ۲۰۰۰ ز کال پورې د فدرالي مامور په توګه خدمت وکړ، چې نوموړي په کې د کمونيسټو پټو پوليسو د جرمونو په رابرسېره کولو سره، د «Stasi ښکاري» او «د ديموکراسۍ پلوي نه ستړي کېدونکي ساتندوی» پېژندنه تر لاسه کړه. <ref>{{cite web|url=http://www.thelocal.de/politics/20100604-27645.html|title=German media roundup: Little excitement for Wulff presidency|work=thelocal.de|date=4 June 2010|access-date=30 June 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.wn.de/Archiv/2010/06/Politik-Inland-Joachim-Gauck-der-Stasi-Jaeger|title=Politik Inland : Joachim Gauck, der Stasi-Jäger – Archiv – Westfälische Nachrichten|language=de|publisher=Wn.de|date=30 June 2010|access-date=20 February 2012}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.spiegel.de/international/germany/0,1518,816407,00.html|title=Germany's Next President: 'I'm No Superman' – SPIEGEL ONLINE – News – International|publisher=Spiegel.de|date=20 February 2012|access-date=20 February 2012|newspaper=Spiegel Online|last1=Gathmann|first1=Florian}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://www.businessweek.com/news/2012-02-20/merkel-names-gauck-as-unity-candidate-for-german-presidency.html|title=Merkel Names Gauck as Unity Candidate for German Presidency|magazine=Businessweek|date=8 December 2009|access-date=20 February 2012}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> نوموړی د SPD او Greens ډلو د نوماند په توګه د ۲۰۱۰ ز کال ټاکنو کې ولسمشرۍ لپاره نوماند و، مګر د حکومت يووالي نوماند Christian Wulff ته يې په درېيمه برابرۍ کې وبايلله. د نوموړي نوماندي د نفوس او رسنيو د پام وړ تاييد سره مخامخ شوه. Der Spiegel [مجله] نوموړی د «غوره ولسمشر» په توګه ياد کړ او Bild [] نوموړی د زړونو ولسمشر وګاڼه. څه موده وروسته له هغې چې Christian Wulff له واکه ښکته شو، ګاوک د ۲۰۱۲ ز کال ټاکنو کې په فدرالي جرګه کې له ۱۲۲۸ ز کال څخه د ۹۹۱ رايو په تر لاسه کولو سره د ولسمشر او د CDU، CSU، FDP، SPD او Greeens ډلو د بې پلوه ټولمنلي نوماند په توګه وټاکل شو. <ref>{{cite web|url=http://www.spiegel.de/spiegel/print/index-2010-23.html|title=DER SPIEGEL 23/2010 – Inhaltsverzeichnis|publisher=Spiegel.de|access-date=20 February 2012}}</ref><ref name="thelocalhearts">{{cite web|url=http://www.thelocal.de/politics/20120220-40853.html|title=Profile: Joachim Gauck, Germany's 'President of Hearts' – The Local|publisher=Thelocal.de|date=1 January 2012|access-date=20 February 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bild.de/politik/inland/bundespraesident/joachim-gauck-portraet-22722042.bild.html|title=Joachim Gauck: Der "Kandidat der Herzen" – Politik Inland|date=19 February 2012|language=de|publisher=Bild.de|access-date=20 February 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mdr.de/nachrichten/gauck-portraet100.html|title=Vom Sieger der Herzen zum Bundespräsidenten?|publisher=MDR.DE|access-date=20 February 2012|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120906231514/http://www.mdr.de/nachrichten/gauck-portraet100.html|archive-date=6 September 2012}}</ref> ګاوک چې د شوروی Gulag د يوه ژوندي پاتې شوي وګړي زوی و، سياسي ژوند يې له ټولواک پلوۍ سره د خپلې کورنۍ د تجربو له مخې جوړ شوی و. نوموړی له Vaclav havel او نورو سياستپوهانو سره يو ځای، د اروپايي شعور او کمونيزم په اړه د پراګ اعلاميې او د کمونيزم د جرمونو په اړه د اعلاميې بنسټګر لاسليک کوونکی و. هغه په اروپا کې د کمونيست جرمونو د پراخه پوهاوي او د کمونيستي دورې د نامشروع کولو د اړتيا لپاره د پراخه عامه پوهاوي غوښتنه کړې ده. Gauck د ولسمشر په توګه «د کمونيست ضد روښانتيا» ملاتړ کوونکی و او په ختیځ المان کې يې د کمونيست نامشروعيت ته پام کړی دی. نوموړی د «د کمونيزم تور کتاب: The Black Book of Communism) په ګډون د بېلابېلو کتابونو ليکوال يا مرستيال ليکوال دی. د «خپلواکي: يوه پلمه (Freedom: A Plea)» په نوم د نوموړي د ۲۰۱۲ ز کال کتاب په ټوله نړۍ کې د خپلواکۍ او انساني حقونو د ساتنې غوښتنه کوي. ګاوک د لومړۍ وزيرې انګيلا ميرکل (Angela Merkel) له لورې د يو «د ديموکراسۍ د رښتيني ښوونکي» او «د خپلواکۍ، ديموکراسۍ او عدالت د نه ستړي کېدونکي ساتندوی» په توګه ذکر شوی دی. د وال سټريټ جورنال (The Wall Street Journal) نوموړی «د يو جنس د وروستي په توګه بيان کړی دی: د اوسپنې پردې (Iron Curtain) [يو خيالي خنډ چې پخوانی شوروی او ختيځ بلاکونه يې يو له بله بېلول] تر شا د پروټسټ خوځښتونو مشران، چې له ۱۹۸۹ زکال څخه وروسته يې د خپلو هېوادونو مشرۍ ته دوام ورکړ». نوموړي د ۱۹۹۷ Hannah Arendt Prizeز کال  په ګډون ګڼې سرلوړۍ تر لاسه کړي دي. <ref>{{cite web|url=http://www.focus.de/politik/deutschland/deutschland-das-geheimnis-um-den-onkel_aid_524185.html|title=Das Geheimnis um den Onkel|first=FOCUS|last=Online|access-date=10 January 2017|archive-date=2 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180902091129/https://www.focus.de/politik/deutschland/deutschland-das-geheimnis-um-den-onkel_aid_524185.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.belfasttelegraph.co.uk/news/world-news/joachim-gauck-anticommunist-pastor-who-could-turn-out-to-be-angela-merkels-nemesis-14859395.html|title=Joachim Gauck: Anti-communist pastor who could turn out to be Angela Merkel's nemesis – World news, News|newspaper=Belfasttelegraph.co.uk|date=30 June 2010|access-date=20 February 2012}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2010/jun/20/joachim-gauck-angela-merkel-president|location=London|work=The Guardian|title=Joachim Gauck: the dissident hero who holds the destiny of Germany in his hands|first=Kate|last=Connolly|date=20 June 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.spiegel.de/international/germany/0,1518,703658,00.html|title=Eastern Inspiration: Gauck the Therapist Wants to Put Germany On the Couch – SPIEGEL ONLINE – News – International|publisher=Spiegel.de|date=29 June 2010|access-date=20 February 2012|newspaper=Spiegel Online|last1=Feldenkirchen|first1=Markus}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/idUSTRE6551A720100606|work=Reuters|title=Rival candidate for president new headache for Merkel|date=6 June 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.welt.de/politik/deutschland/article117134865/Gauck-wirbt-fuer-aufgeklaerten-Antikommunismus.html|title=Gedenken: Gauck wirbt für "aufgeklärten Antikommunismus"|first=Daniel Friedrich|last=Sturm|date=14 June 2013|via=www.welt.de|newspaper=Die Welt}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/diplomacy-defence/article/1929422/german-president-slams-communism-provocative-speech|title=German president slams communism in provocative speech to Shanghai students on his China visit|date=23 March 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.volksstimme.de/kultur_medien/buch/buch_aktuell/750034_Gauck-Buch-Plaedoyer-fuer-Freiheit-und-Menschenrechte.html|title=Gauck-Buch: Plädoyer für Freiheit und Menschenrechte|publisher=Volksstimme.de|access-date=21 February 2012|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120914151238/http://www.volksstimme.de/kultur_medien/buch/buch_aktuell/750034_Gauck-Buch-Plaedoyer-fuer-Freiheit-und-Menschenrechte.html|archive-date=14 September 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/europe/germany/120219/angela-merkel-nelson-mandela-east-germany-president-Joachim-Gauck|title=Angela Merkel backs 'German Nelson Mandela' for president|publisher=Globalpost.com|access-date=21 February 2012}}</ref><ref name="spiegel-merkel">{{cite news|url=http://www.spiegel.de/international/germany/0,1518,699175,00.html|title=Presidential Vote 'Could Turn into a Disaster for Merkel'|work=[[Der Spiegel]]|date=7 June 2010|access-date=30 June 2010}}</ref><ref name="wsj">[https://www.wsj.com/articles/SB10001424052970203358704577237123740391712?mod=googlenews_wsj The Gauck File], ''[[The Wall Street Journal]]'', 22 February 2012, p. 14</ref> == ماشومتوب او ختيځ المان کې ژوند (۱۹۸۹-۱۹۴۰ز کلونه) == يواکيم ګاوک په Rostock کې د ماڼوانو (بېړۍ چلوونکو) په يوه کورنۍ کې وزېږېد. د اولګا Olga (nee Warremann؛ زوکړه: ۱۹۹۰) او Joachim Gauck Sr. (زوکړه: ۱۹۰۷) زوی و. پلار يې د بېړۍ يو تجربه لرونکی مشر يا کپتان او ځانګړی سمندري پوځي و، چې له دويمې نړيوالې جګړې څخه وروسته يې په Neptun Werft د بېړۍ جوړونې شرکت کې د پلټونکي په توګه خدمت وکړ. دواړه مور او پلار د نازي ګوند (NSDAP) غړي وو. د دويمې نړيوالې جګړې په پای کې د شوروي له نيواک څخه وروسته کمونيستان په واک کې ځای پر ځای شول، چې همدا د المان ديموکراتيک جمهوريت (ختيځ المان) جوړېدل وو. هغه وخت چې په ۱۹۵۱ ز کال کې يواکيم ګاوک يوولس کلن و، پلار يې د شوروي نېواک ځواکونو له لورې ونيول شو او تر ۱۹۵۵ ز کال پورې بېرته راخوشې نه شو. نوموړی له لويديځ څخه د يوه ليک د تر لاسه کولو له امله د شوروي پوځي محکمې له لورې په جاسوسۍ او همدارنګه د سمندري چارو په اړه د لويديځ ژورنال په ملکيت کې د اوسېدلو لپاره د شوروي ضد د خلکو په تېرايستنه تورن و او په سايبريا کې Gulag سيمې ته ولېږدول شو. له نوموړي سره په ياده سيمه کې دومره ناسم چلند وشو، چې د زوی په وينا يې، له يو کال څخه وروسته په فزيکي ډول معلول وګڼل شو. د نږدې درې کلونو لپاره يې کورنۍ د هغه د ژوند او مرګ او همدارنګه هغو پېښو په اړه په هيڅ نه پوهېدله، چې له نوموړي سره شوې وې. هغه په ۱۹۵۵ ز کال کې له مسکو څخه د Konrad Adenauer له دولتي کتنې څخه وروسته خوشې (خپلواک) شو. Adenauer د جګړې د هغو زرګونو الماني بنديانو او ملکي وګړو د خوشې کولو په اړه خبرې وکړې، چې شړل (تبعيد) شوي وو. <ref>{{cite magazine|url=http://www.focus.de/politik/deutschland/deutschland-das-geheimnis-um-den-onkel_aid_524185.html|title=Das Geheimnis um den Onkel|magazine=[[Focus (German magazine)|Focus Online]]|date=28 June 2010|access-date=11 May 2022|archive-date=2 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180902091129/https://www.focus.de/politik/deutschland/deutschland-das-geheimnis-um-den-onkel_aid_524185.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://aspekte.zdf.de/ZDFde/inhalt/12/0,1872,7913004,00.html|title=Der Herr der Akten erzählt sein Leben|work=[[ZDF]]|date=16 October 2009|access-date=30 June 2010|language=de}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thelocal.de/politics/20120220-40853.html|title=Profile: Joachim Gauck, Germany's 'President of Hearts' – The Local|publisher=Thelocal.de|date=20 February 2012|access-date=20 March 2012}}</ref><ref>Gauck 2009, p. 37</ref><ref>{{cite web|url=http://www.randomhouse.de/webarticle/webarticle.jsp?aid=19360|title=Joachim Gauck – Oppositionskandidat für das Amt des Bundespräsidenten|first=Jan|last=Witt|work=randomhouse.de|access-date=30 June 2010|language=de|خونديځ نېټه=24 July 2010|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20100724153354/http://www.randomhouse.de/webarticle/webarticle.jsp?aid=19360|url-status=dead|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20100724153354/http://www.randomhouse.de/webarticle/webarticle.jsp?aid=19360|archive-url=https://web.archive.org/web/20100724153354/http://www.randomhouse.de/webarticle/webarticle.jsp?aid=19360}}</ref> ګاوک په Rostock کې د Innerstadtisches په نوم ښوونځي څخه د منځنيو زده کړو سند په ترلاسه کولو سره فارغ شو. د نوموړي په وينا:  د نوموړي سياسي فعاليتونه د هغه د خپل د سختې ازموينې له مخې هڅول شوي وو او نوموړي څرګنده کړه، چې هغه په ښه ډول د رامنځته شوي کمونيزم ضد مفکورې سره وده وکړه. نوموړي وار له مخه په ختيځ المان کې د ښوونځي په موده کې خپل د کمونيزم ضد دريځ پټ نه کړ او د خپلواک المان ځوانانو (Free German Youth) په نوم د کمونيستي ځوانانو خوځښت کې يې له ګډون څخه په ټينګه انکار وکړ. ګاوک غوښتل الماني ژبه ولولي او يو ژورنالېست شي، مګر دا چې کمونيست نه و، له امله يې د دې کار کولو اجازه ور نه کړل شوه. د ژورنالېزم پر ځای يې وغوښتل، ديني پوهه تر لاسه او په Mecklenburg کې د پروتستانت کليسا کې يو پادري يا کشيش شي. نوموړي يادونه کړې ده چې: لومړنۍ اراده يې کشيش يا پادري جوړېدل نه وو، مګر د دين پوهنې زده کړې ورته د فلسفې لوستنې موکه برابره کړه او ياده کليسا په المان کې يو له هغو په شمېر بنسټونو څخه وه، چې کمونيستي مفکوره په کې حاکمه نه وه. سره له دې هم نوموړی بايد په پای کې يو پادري جوړ شوی وی. په ختيځ المان کې د پادري په توګه فعاليت يې د کليسا پر وړاندې د کمونيست نظام د دښمنۍ له امله، خورا ستونزمن و او نوموړی د زياتو کاونو لپاره تر سختې کتنې لاندې او د Stasi (پټو پوليسو) له لورې وځورول شو. يادو پټو پوليسو د ګاوک په اړه خپله دوسيه کې نوموړی د «نه سمېدونکي کمونيست ضد» ("unverbesserlicher Antikommunist") په توګه بيان کړ. د ګاوک په وينا: هغه په نهه کلنۍ کې پوهېده، چې سوسياليزم يو بې عدالته نظام و. <ref>„Wir Deutsche können Freiheit", Interview, Ostseezeitung Rostock, 23/24 January 2010</ref><ref>Eckhard Jesse, Eine Revolution und ihre Folgen: 14 Bürgerrechtler ziehen Bilanz, 2000</ref><ref>{{cite web|url=http://www.otz.de/startseite/detail/-/specific/Joachim-Gauck-Vom-Buergerrechtler-zum-Staatsoberhaupt-1722468051|title=Joachim Gauck: Vom Bürgerrechtler zum Staatsoberhaupt|publisher=otz.de|date=21 February 2012|access-date=20 March 2012|تاريخ الأرشيف=31 October 2017|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20171031065900/http://www.otz.de/startseite/detail/-/specific/Joachim-Gauck-Vom-Buergerrechtler-zum-Staatsoberhaupt-1722468051|url-status=dead|خونديځ نېټه=31 October 2017|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20171031065900/http://www.otz.de/startseite/detail/-/specific/Joachim-Gauck-Vom-Buergerrechtler-zum-Staatsoberhaupt-1722468051|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20171031065900/http://www.otz.de/startseite/detail/-/specific/Joachim-Gauck-Vom-Buergerrechtler-zum-Staatsoberhaupt-1722468051|archive-url=https://web.archive.org/web/20171031065900/http://www.otz.de/startseite/detail/-/specific/Joachim-Gauck-Vom-Buergerrechtler-zum-Staatsoberhaupt-1722468051}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.welt.de/die-welt/kultur/literatur/article5125631/Unbelehrbarer-Antikommunist.html|title=Unbelehrbarer Antikommunist|first=Arnulf|last=Baring|newspaper=[[Die Welt]]|date=8 November 2009|access-date=30 June 2010|language=de}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.zeit.de/2010/04/L-P-Gauck|title=Joachim Gauck: Eine Freiheitslehre|first=Alexander|last=Cammann|work=[[Die Zeit]]|date=24 January 2010|access-date=30 June 2010|language=de}}</ref><ref>{{cite web|author=Nachrichten|url=http://news.de.msn.com/politik/politik.aspx?cp-documentid=153650764|title=Joachim Gauck – eine patriotische Ich-AG|work=News.de.msn.com|access-date=30 June 2010}}{{dead link|date=May 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> هغه په خپلو يادښتونه کې ليکي چې:«زموږ د پلار بخت داسې و، لکه يوه د زده کړې لکړه. ياده لکړه د کورنۍ پر وړاندې د ناتړلې ژمنتيا د حس لامل شوه، چې له نظام سره يې د ورورولۍ نظریې هر ډول د باندې پرېښود.  <ref>Kate Connolly, [https://www.theguardian.com/world/2010/jun/20/joachim-gauck-angela-merkel-president Joachim Gauck: the dissident hero who holds the destiny of Germany in his hands], [[The Guardian]], 20 June 2010</ref> == سرچينې == dvvf5evppu8bgsfgs786hn6fep1bpvb 0 61339 369296 336203 2026-09-23T09:57:47Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369296 wikitext text/x-wiki یوه '''نه نوې کېدونکې سرچینه''' (چې '''محدوده سرچینه''' هم بلل کېږي) هغه طبیعي سرچینه ده چې په طبیعي ډول له هغې چټکتیا سره نه‌شي برابرېدای چې له مصرفېدو سره یې برابره وي. یوه بېلګه یې کاربني فوسیلي سون‌توکي دي. لومړنۍ یا اصلي عضوي ماده د تودوخې او فشار په مرسته پر سون‌توکو لکه تېلو یا ګاز بدلېږي. د ځمکې منرالونه او کاني ډبرې، فوسیلي سون‌توکي (د ډبرو سکاره، تېل، طبیعي ګاز) او په ځینو ځانګړو لایو کې ځمک‌لاندې اوبه نه نوې کېدونکې سرچینې بلل کېږي.<ref>{{Cite book|title=Earth systems and environmental sciences.|date=2013|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-409548-9|location=[Place of publication not identified]|oclc=846463785}}</ref> د دې په مقابل کې ځینې سرچینې لکه لرګی (چې په پایدار ډول تولیدېږي) او باد (چې د انرژۍ بدلوونکو سیستمونو لپاره کارېږي) نوې کېدونکې سرچینې بلل کېږي، ځکه چې له مصرفېدو وروسته یې بېرته ژر ځای ډکېدای شي == فوسیلي سون‌توکي == طبیعي سرچینې لکه د ډبرو سکاره، تېل (خام تېل) او طبیعي ګاز زرګونه کاله وخت نیسي تر څو په طبیعي ډول جوړ شي، په هغه چټکتیا سره یې ځای نه‌شي ډکېدای څومره چې مصرفېږي. فکر کېږي چې د فوسیلي سرچینو د کارولو لګښت به ډېر لوړ شي او بشریت باید د انرژۍ پر نورو سرچینو لکه لمریزه او بادي انرژۍ تکیه وکړي. دا مهال د انرژۍ هغه اصلي سرچینه چې انسان یې کاروي، نه نوي کېدونکي فوسیلي سون‌توکي دي. کله چې په نولسمه پېړۍ کې د داخلي احتراق د انجن ټېکنالوژي رامنځته شوه، تر هغه را وروسته د تېلو او نورو فوسیلي سون‌توکو لپاره تقاضا هماغسې دوامداره پاتې ده. په پایله کې یې هغه دودیزې زېربناوې او د لېږد رالېږد سیستمونه په ټوله نړۍ کې برجسته دي چې احتراقي انجنونه لري. <ref>{{cite web|url=http://worldoceanreview.com/en/wor-1/energy/methane-hydrates/|title=Methane hydrates|website=Worldoceanreview.com|access-date=17 January 2017}}</ref> د اوسنیو فوسیلي سون‌توکو پر اقتصاد له دې امله پراخې نیوکې شوې دي چې د نوي کېدو وړ نه دی او په اقلیمي بدلونونو کې ونډه لري.<ref>{{cite book|author=America's Climate Choices: Panel on Advancing the Science of Climate Change|author2=National Research Council|title=Advancing the Science of Climate Change|year=2010|publisher=The National Academies Press|location=Washington, D.C.|isbn=978-0-309-14588-6|url=http://www.nap.edu/catalog.php?record_id=12782|doi=10.17226/12782}}</ref> == اتومي سون‌توکي == په ۱۹۸۷ زکال کې د ژواک چاپېریال او پراختیا نړیوال کمیسیون هغه فیژن ریاکټورونه (fission reactors) چې د مصرف په نسبت ډېر بېلېدونکي یا فیژن اتومي سون‌توکي تولیدوي (یعنې تولیدوونکي یا بریډر ریاکټورونه دي) د انرژۍ د دودیزو سرچینو لکه لمر او هايډرو پاور له ډلې وبلل. د امریکا د پټرولیم انستېتیوت هم دودیز اتومي فیژن نوی کېدونکی نه بولي، بلکې د تولیدوونکي یا بریډر ریاکټور د اتومي برېښناکوټ سون‌توکي نوي کېدونکي او پایدار ګڼي او وايي چې د مصرف شویو سون‌توکو له میلو څخه د راډیو اکټیو را پیدا شوي ضایعات بیا هم راډیو اکټیو پاتې کېږي او له همدې امله باید په ډېر دقت سره د څو سوه کلونو لپاره زېرمه شي. د جیوترمل انرژۍ (geothermal energy) په څېر د انرژۍ د نورو نوي کېدونکو سرچینو د کارولو پر مهال هم د راډیو اکټیو پر ضایعاتو دقیقې څارنې ته اړتیا ده.<ref name="Brundtland">{{cite web|title=Chapter 7: Energy: Choices for Environment and Development|url=http://www.un-documents.net/ocf-07.htm|work=Our Common Future: Report of the World Commission on Environment and Development|first=Gro Harlem|last=Brundtland|location=Oslo|date=20 March 1987|access-date=27 March 2013|quote=Today's primary sources of energy are mainly non-renewable: natural gas, oil, coal, peat, and conventional nuclear power. There are also renewable sources, including wood, plants, dung, falling water, geothermal sources, solar, tidal, wind, and wave energy, as well as human and animal muscle-power. Nuclear reactors that produce their own fuel ("breeders") and eventually fusion reactors are also in this category}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.api.org/classroom/curricula/nonrenew-resources.cfm|title=Key Characteristics of Nonrenewable Resources|author=American Petroleum Institute|access-date=2010-02-21}}</ref><ref>http://www.epa.gov/radiation/tenorm/geothermal.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150826124830/http://www.epa.gov/radiation/tenorm/geothermal.html |date=2015-08-26 }} Geothermal Energy Production Waste.</ref> د فیژن اتومي ټېکنالوژۍ په استفاده کې د سون‌توکو په توګه طبیعي راډیو اکټیو موادو ته اړتیا ده. یورانیم تر ټولو معمول فیژن سون‌توکي دي چې د ځمکې په سطحه کې په نسبتاً کمو غلظتونو موجود دي او په ۱۹هېوادونو کې استخراجېږي. دا استخراج شوي یورانیم د بریډر اتومي ریاکټورونو د سون‌توکو په توګه له یورانیم-۲۳۵ سره کارېږي چې تودوخه تولیدوي او بالاخره د برېښنا د تولید لپاره توربینونو ته ځواک ورکوي.<ref>{{cite web|url=http://www.world-nuclear.org/education/uran.html|title=What is uranium? How does it work?|publisher=World Nuclear Association|access-date=2011-02-28}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.world-nuclear.org/info/inf23.html|title=World Uranium Mining|publisher=World Nuclear Association|access-date=2011-02-28|تاريخ الأرشيف=2018-12-26|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20181226012424/http://www.world-nuclear.org/information-library/nuclear-fuel-cycle/mining-of-uranium/world-uranium-mining-production.aspx|url-status=dead|خونديځ نېټه=2018-12-26|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20181226012424/http://www.world-nuclear.org/info/inf23.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20100626071100/http://www.world-nuclear.org/info/inf23.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226012424/http://www.world-nuclear.org/information-library/nuclear-fuel-cycle/mining-of-uranium/world-uranium-mining-production.aspx}}</ref> اتومي ځواک د نړۍ شاوخوا ۶ سلنه انرژي او د نړۍ له ۱۳ تر ۱۴ سلنې برېښنا تامینوي. د اتومي انرژۍ له تولید سره د خطرناکې راډیو اکټیو ککړتیا خطر مل دی، ځکه چې پر ناپایدارو عناصرو تکیه ده. د اتومي انرژۍ وسایل هر کال په ټوله نړۍ کې شاوخوا ۲۰۰۰۰۰ مټرېک ټنه د ټيټې او متوسطې کچې ضایعات او ۱۰۰۰۰ مېټریک ټنه د لوړې کچې ضایعات (د هغو سون‌توکو په ګډون چې د ضایعاتو په توګه مصرف شوي دي) تولیدوي.<ref name="gepr.org">{{Cite web|url=http://www.gepr.org/en/contents/20130729-01/|title=The current state of promising research into extraction of uranium from seawater — Utilization of Japan's plentiful seas : Global Energy Policy Research|website=www.gepr.org}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.iaea.org/Publications/Factsheets/English/manradwa.html|title=Factsheets & FAQs|publisher=International Atomic Energy Agency (IAEA)|access-date=2012-02-01|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120125062648/http://www.iaea.org/Publications/Factsheets/English/manradwa.html|archive-date=25 January 2012|df=dmy-all}}</ref><ref>[[World Nuclear Association]]. [http://www.world-nuclear-news.org/newsarticle.aspx?id=27665 Another drop in nuclear generation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107221735/http://www.world-nuclear-news.org/newsarticle.aspx?id=27665|date=7 January 2014}} ''World Nuclear News'', 5 May 2010.</ref><ref>{{Cite journal|title=Development of a Kelp-Type Structure Module in a Coastal Ocean Model to Assess the Hydrodynamic Impact of Seawater Uranium Extraction Technology|first1=Gary|last1=Gill|first2=Wen|last2=Long|first3=Tarang|last3=Khangaonkar|first4=Taiping|last4=Wang|date=22 March 2014|journal=Journal of Marine Science and Engineering|volume=2|issue=1|pages=81–92|doi=10.3390/jmse2010081|doi-access=free}}</ref> == د ځمکې سطحه == د ځمکې سطحه هم نوې کېدونکې او هم نه نوې کېدونکې سرچینه بللی شو. ځکه بیاځلي یې کارولی شو، خو نوې ځمکه د تقاضا له مخې نه‌شو رامنځته کولی. پر دې بنسټ ځمکه له اقتصادي نظره یوه ثابته سرچینه ده چې له عرضې سره بدلون نه په کې راځي.<ref>{{Cite web|last=J.Singh|date=2014-04-17|title=Land: Meaning, Significance, Land as Renewable and Non-Renewal Resource|url=https://www.economicsdiscussion.net/factors-of-production/land-meaning-significance-land-as-renewable-and-non-renewal-resource/785|access-date=2020-06-21|website=Economics Discussion|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Lambin|first=Eric F.|date=2012-12-01|title=Global land availability: Malthus versus Ricardo|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211912412000235|journal=Global Food Security|language=en|volume=1|issue=2|pages=83–87|doi=10.1016/j.gfs.2012.11.002|issn=2211-9124}}</ref> == نوې کېدونکې سرچینې == طبیعي سرچینې چې نوې کېدونکې سرچینې بلل کېږي، په طبیعي چاپېریال کې یې د طبیعي پروسو او پایدارو ځواکونو په مرسته ځای ډکېږي. داسې متناوبې نوې کېدونکې انرژۍ او د بیا جوړېدو وړ مواد شته چې په یوه ټاکلي وخت کې د یوې څرخې په جریان کې کارول کېږي او د ګڼ شمېر څرخو لپاره بیا کار ترې اخیستل کېدای شي. په اقتصادي سیستمونو کې د محصولاتو د جوړولو له لارې د توکو تولید او خدمات د تولید پر مهال او د مصرفوونکو تر استفادې وروسته ډېر ضایعات رامنځته کوي. وروسته دا توکي یا سوځول کېږي، د ضایعاتو د خښولو په ځای کې خښېږي او یا د بیا کارولو لپاره کار ترې اخیستل کېږي. په بیا کارولو (Recycling) سره هغه توکي پر ارزښتناکو سرچینو بدلېږي چې ښايي پر ضایعاتو بدل شي. په طبیعي چاپېریال کې اوبه، ځنګلونه، نباتات او حیوانات ټول نوې کېدونکې سرچینې دي، خو په دې شرط چې په کافي اندازه پاملرنه ورته وشي او وساتل شي. پایداره کرنه د نباتي او حیواني توکو داسې کښت ته ویل کېږي چې نباتي او حیواني ایکوسیستمونه وساتي او په اوږد مهال کې د خاورې روغتیا او ښېرازي لا ښه کړي. په سمندرونو کې د کبانو بې درېغه نیونه د دې یوه ښه بېلګه ده چې یو صنعتي مېتود ایکوسیستم ته ګواښ پېښولی شي، نوعې له خطر سره مخامخولی شي او مشخصولی شي چې کب‌نیونه د انسانانو د استفادې لپاره پایداره ده که نه. یو غیر قانوني صنعتي مېتود کولای شي چې سرچینې په بشپړ ډول کمې کړي.<ref>{{cite web|title=Illegal, Unreported and Unregulated Fishing In Small-Scale Marine and Inland Capture Fisharies|url=http://www.fao.org/DOCREP/005/Y3274E/y3274e09.htm|publisher=Food and Agriculture Organization|access-date=2012-02-04}}</ref> له لمر، باد او څپې څخه نوې کېدونکې انرژۍ پر نوي کېدونکو سرچینو ولاړې دي. نوې کېدونکې سرچینې لکه د اوبو حرکت (د اوبو ځواک، جزر او مدي ځواک او د څپې ځواک)، باد، له جیوترمل تودوخې څخه رامنځته شوې تشعشعي انرژي او لمریزه انرژي ناپایه دي او نه‌شي کمېدای، د هغو نه نوي کېدونکو بېلګو پر خلاف چې که کمه استفاده ترې ونه‌شي شاید پای ته روسېږي. په ساحلي کرښو کې د بالقوه څپې انرژي د نړۍ د تقاضا پنځمه برخه تامینولی شي. د اوبو برېښنا د نړۍ د ټولې انرژۍ درېیمه برخه اړتیا پوره کولی شي. جیوترمل انرژي زموږ د اړتیا ۱.۵ برابره انرژي تامینولی شي. دومره باد موجود دی چې زموږ سیارې ته ۳۰ برابره ځواک ورکولی شي، باد په یوازې ځان د بشریت ټولې اړتیاوې پوره کولی شي. لمریزه انرژي دا مهال د نړۍ د اړتیا وړ انرژۍ یوازې ۰.۱ سلنه برخه تامینوي، خو دومره انرژي لري چې د بشریت اړتیاوې ۴۰۰۰ برابره پوره کړي، یعنې د نړیوالې انرژۍ ټوله هغه تقاضا چې تر ۲۰۵۰ ز کال پورې یې وړاندوېینه شوې ده.<ref>R. Eisenberg and D. Nocera, "Preface: Overview of the Forum on Solar and Renewable Energy," Inorg. Chem. 44, 6799 (2007).</ref><ref>P. V. Kamat, "Meeting the Clean Energy Demand: Nanostructure Architectures for Solar Energy Conversion," J. Phys. Chem. C 111, 2834 (2007).</ref> نوې کېدونکې انرژي نور داسې ځانګړې برخه نه ده چې یوازې دولتونه او د چاپېریال پلویان یې ترویج کړي. د پانګونې کچه ډېرېدل او دا چې ډېره پانګه د دودیزو مالي لوبغاړو ده، دا دواړه څرګندوي چې پایداره انرژي د انرژۍ پر اصلي او راتلونکي جریان بدله شوې ده، ځکه چې نه نوې کېدونکې سرچینې کمېږي. د اقليمي بدلونونو اړوندې اندېښنې، اتومي ګواښونه او د راډيو اکټیو ضایعاتو ډېرښت، د تېلو لوړې بیې او له نوي کېدونکو انرژیو څخه د دولتونو د ملاتړ ډېروالی پیاوړی شوی دی. دا هغه عوامل دي چې نوې کېدونکې انرژي سوداګریزه کوي، بازار پراخوي او تقاضا ډېروي، د زړو ټېکنالوژۍ پر ځای نوي محصولات دودوي او شته زېربناوې پر نوي کېدونکو سټنډرډونو اړوي.<ref>{{cite web|url=http://energy-base.org/wp-content/uploads/2013/11/SEFI-Global-Trends-in-Sustainable-Energy-Investment-2007.pdf|title=Global Trends in Sustainable Energy Investment 2007: Analysis of Trends and Issues in the Financing of Renewable Energy and Energy Efficiency in OECD and Developing Countries (PDF), p. 3.|publisher=United Nations Environment Programme|access-date=2014-03-04|تاريخ الأرشيف=2016-04-22|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160422081042/http://energy-base.org/wp-content/uploads/2013/11/SEFI-Global-Trends-in-Sustainable-Energy-Investment-2007.pdf|url-status=dead|خونديځ نېټه=2016-04-22|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20160422081042/http://energy-base.org/wp-content/uploads/2013/11/SEFI-Global-Trends-in-Sustainable-Energy-Investment-2007.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20160422081042/http://energy-base.org/wp-content/uploads/2013/11/SEFI-Global-Trends-in-Sustainable-Energy-Investment-2007.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20160422081042/http://energy-base.org/wp-content/uploads/2013/11/SEFI-Global-Trends-in-Sustainable-Energy-Investment-2007.pdf}}</ref> == سرچينې == sr4y4cshzae27afpgu0vs43r27o00tt 0 61450 369143 366927 2026-09-22T23:16:46Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369143 wikitext text/x-wiki ایکوسوسیالیزم (د زرغون سوسیالیزم یا سوسیالیستي ایکولوژي په نوم هم پېژندل کېږي) یوه مفکوره ده، چې د سوسیالیزم اړخونه له زرغون سیاست، ایکولوژي او د بدلون نړیوالتوب یا نړیوال کولو له ضد سره یوځای کوي. په عموم کې سوسیالیستان په دې اند دي چې: د ظالمو دولتونو او نړیوالو جوړښتونو تر څارنې لاندې د پانګوالۍ سیستم پراخول د نړیوال کولو او امپریالیزم له لارې د ټولنیز جلاوالي، بېوزلۍ، جګړې او د چاپېریال د تخریب لامل دی.<ref name="Manifesto">{{cite book|last1=Kovel|first1=J.|last2=Löwy|first2=M.|title=An ecosocialist manifesto|year=2001|url=http://www.greenleft.org.uk/manifesto.shtml|location=Paris|archive-url=https://web.archive.org/web/20070111014358/http://www.greenleft.org.uk/manifesto.shtml|archive-date=11 January 2007}}</ref> ایکوسوسیالیزم ټينګار کوي چې: پانګوال اقتصادي نظام په بنسټيز ډول د پایښت له ایکولوژیکي او ټولنیزو اړتیاوو سره سمون نه لري او د پراختیا غوښتنې د پانګوالۍ له جوړښتي چارو سره په ټکر کې دي. ددې منطق له مخې د ایکولوژیکي کړکېچونو لپاره د بازار پر بنسټ حللارې (ایکولوژیکي اقتصاد، د چاپېریال اقتصاد، زرغون اقتصاد) د تخنیکي محرکونو په توګه رد شوي دي، چې د پانګوالیزم له جوړښتي ناکامیو سره مخ نه دي. ایکو سوسیالیزم د پانګوالۍ د بري لپاره د اوسني کړکېچ د یوازینۍ کافي حللارې په توګه د یوه مساوي اقتصادي/سیاسي/ ټولنیز جوړښت ملاتړ کوي، چې له ناانساني ایکولوژي سره د انساني ټولنې د همغږي کولو او د انساني اړتیاوو د پوره کولو په موخه ډیزاین شوی او له همدې امله د پایښت پر لور یوازینۍ لاره ده. <ref name="Magdoff">{{cite book|last1=Magdoff|first1=F.|last2=Foster|first2=J. B.|name-list-style=amp|year=2011|title=What Every Environmentalist Needs to Know About Capitalism: A Citizen's Guide to Capitalism and the Environment|url=https://archive.org/details/whateveryenviron0063magd_no06|place=New York|publisher=[[Monthly Review Press]]|isbn=978-1-58367-241-9}}{{rp|96}}</ref> ایکوسوسیالیستان د پانګوالۍ د ختمولو، په ازاده توګه د تړلو تولیدوونکو له خوا د تولید د وسیلو د ګډ مالکیت او د عامو خلکو د بیارغولو پلوي کوي. <ref name="Manifesto2">{{cite book|last1=Kovel|first1=J.|last2=Löwy|first2=M.|title=An ecosocialist manifesto|year=2001|url=http://www.greenleft.org.uk/manifesto.shtml|location=Paris|archive-url=https://web.archive.org/web/20070111014358/http://www.greenleft.org.uk/manifesto.shtml|archive-date=11 January 2007}}</ref> == مفکوره == ایکوسوسیالیستان د زرغون سیاست او سوسیالیزم پر ډېرو پخوانیو او اوسنیو بڼو نیوکه کوي. هغوی زیاتره وخت له روښانه پانګوال ضد نظرونو سره زرغون سیاست د«سور زرغون»پلویانو په توګه تشرېح کړی دی، چې ترډېره له مارکسیزم نه الهام اخلي (سور زرغون له ایکو پانګوالو او زرغون انارکیستانو سره په ټکر کې دي). <ref name="Ngwane">{{cite conference|url=http://www.cadtm.org/Socialists-the-environment-and,5088|title=Socialists, the environment and ecosocialism: a view from South Africa|last1=Ngwane|first1=Trevor|date=19 November 2009|publisher=[[Rosa Luxemburg Foundation]]|location=Randburg, South Africa|conference=The Global Crisis and Africa: Struggles for Alternatives}}</ref> د «هندواڼې» اصطلاح په عامه توګه په توجیه سره زرغونو خلکو ته کارېږي، چې د «ټولنیز عدالت» موخې له ایکولوژیکي موخو لوړې وښيي، په دې معنا چې دوی دباندې شنه؛ خو دننه سره دي. دا اصطلاح په اسټرالیا او نیوزیلېنډ کې عامه ده او معمولاً پیټر بیمکن یا ډېری وخت وارین ټي بروکس ته منسوبېږي. دواړه پر چاپېریالیزم نیوکه کوي.<ref name="AustrailianWatermelon">{{cite web|url=http://www.abc.net.au/mediawatch/transcripts/s1198314.htm|publisher=Media Watch|title=Stolen watermelons|access-date=2022-05-18|archive-date=2012-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20120720102705/http://www.abc.net.au/mediawatch/transcripts/s1198314.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="AustrailianWatermelon2">{{cite web|url=http://www.abc.net.au/news/stories/2004/09/07/1194186.htm|title=Brown dismisses Govt name-calling|publisher=ABC News (Australian Broadcasting Corporation)|date=7 September 2004|access-date=18 May 2022|archive-date=31 January 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110131143711/http://www.abc.net.au/news/stories/2004/09/07/1194186.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="WatermelonNZ">{{cite web|url=http://thewatermelon.org/|title=The Watermelon|access-date=29 July 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20130521145504/http://thewatermelon.org/|archive-date=21 May 2013|url-status=dead}}</ref><ref name="RatsNestWatermelon">{{cite web|url=http://www.win.net/ratsnest/archive-articles-13/fog0000000219.html|publisher=Rats Nest|format=Blog|title=''A Blogroll, please''}}</ref><ref name="NoWatermelonBlog">{{cite web|url=http://nowatermelons.blogspot.com/2007_02_25_archive.html|title=No Watermelons Allowed|format=Blog}}</ref><ref name="TheAmericanSpectator">{{cite journal|url=http://spectator.org/45094_man-who-saw-tomorrow/|journal=The American Spectator|date=13 July 2007|title=The Man Who Saw Tomorrow|archive-url=https://web.archive.org/web/20160910224030/http://spectator.org/45094_man-who-saw-tomorrow/|archive-date=10 September 2016}}</ref> د نیوزیلېنډ یوه ورځپاڼه د «واټر میلن» یا هندواڼې اصطلاح په ویاړ سره کاروي او په ګوته کوي، چې په بهر کې شنه یا زرغونه ده او دننه یې «لیبرال» ده، په داسې حال کې چې د «سوسیالیستي سیاسي لېوالتیا» یادونه هم کوي، په زیاترو انګلیسي ژبو هېوادونو کې د سیاسي کیڼ اړخو د تشرېح کولو لپاره د «لیبرال» اصطلاح کاروي. زیاتره وخت سره زرغون «فنډیز» یا «بنسټپاله» زرغون دي، هغه اصطلاح چې معمولاً له ژورې ایکولوژۍ سره تړاو لري، په داسې حال کې چې د المان د زرغون ګوند د «فڼدي» ډلې په نورو زرغونو ګوندونو کې ایکو سوسیالیست، او ایکوسوسیالیستان شامل دي، لکه: ډیریک وال، چې په رسنیو کې د فنډیز په توګه تشرېح شوي دي. <ref name="LynasBlog">{{Cite web|url=http://www.newstatesman.com/200707120024|work=New Statesman|title=Even Greens need leaders|date=12 July 2007|first=Mark|last=Lynas|access-date=10 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20071030011240/http://www.newstatesman.com/200707120024|archive-date=30 October 2007}}</ref><ref name="WatermelonNZ2">{{cite web|url=http://thewatermelon.org/|title=The Watermelon|access-date=29 July 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20130521145504/http://thewatermelon.org/|archive-date=21 May 2013|url-status=dead}}</ref><ref name="Kovel">Kovel, J., ''The Enemy of Nature'', 2002.</ref> === زرغون انارکیزم === زرغون انارکیزم د انارکیزم د فکر یو مکتب دی، چې د چاپېریال پر موضوعاتو ډېر ټینګار کوي. د امریکايي انارکیست هنري ډيویډ تورو او د هغه د کتاب والډن، همداراز د لیف تولستوی او ایلیسي ریکلس یو مهم لومړی فکر و. د ۱۹مې پېړۍ په وروستیو کې انارکو-نیچریزم په فرانسه، هسپانیه، کیوبا او پرتګال کې د انفرادي انارشیزم په حلقو کې د انارکیزم او فطري فلسفي د فیوژن په توګه انارکو-نیچریزم راڅرګند شو. د ۲۰مې پېړۍ په نیمايي کې د هربرټ ریډ ایتیل مانین، لیوپولډ کوهر، جاک ایلول او پاول ګوډمن په ګډون ډېرو انارشیستانو د دوی له انارکیزم سره تړلي پروټو-چاپیریال نظرونه لرل. د مانین د ۱۹۴۴ز کال کتاب «ډوډۍ او ګلابونه»: یوه یوتوپیايي سروې او بلو پرنټ د انارکیست تاریخپوه رابرټ ګراهام له خوا د ټولنې د موجوده او ویجاړوونکي صنعتي سازمان په مقابل کې د ایکولوژیکي لیدلوري په توګه بیان شوی دی. انارکو-پریمیتزم او ټولنیزه ایکولوژي مهم معاصر بهیرونه دي. <ref name="Thoreau">"Su obra más representativa es Walden, aparecida en 1854, aunque redactada entre 1845 y 1847, cuando Thoreau decide instalarse en el aislamiento de una cabaña en el bosque, y vivir en íntimo contacto con la naturaleza, en una vida de soledad y sobriedad. De esta experiencia, su filosofía trata de transmitirnos la idea que resulta necesario un retorno respetuoso a la naturaleza, y que la felicidad es sobre todo fruto de la riqueza interior y de la armonía de los individuos con el entorno natural. Muchos han visto en Thoreau a uno de los precursores del ecologismo y del anarquismo primitivista representado en la actualidad por [[John Zerzan]]. Para George Woodcock, esta actitud puede estar también motivada por una cierta idea de resistencia al progreso y de rechazo al materialismo creciente que caracteriza la sociedad norteamericana de mediados de siglo XIX."[http://www.acracia.org/xdiez.html "LA INSUMISIÓN VOLUNTARIA. EL ANARQUISMO INDIVIDUALISTA ESPAÑOL DURANTE LA DICTADURA Y LA SEGUNDA REPÚBLICA (1923-1938)" by Xavier Diez] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060526224800/http://www.acracia.org/xdiez.html|date=26 May 2006}}</ref><ref name="naturismolibertario">{{Cite web|url=http://www.soliobrera.org/pdefs/cuaderno4.pdf#search=%22Antonia%20Maym%C3%B3n%22|archive-url=https://web.archive.org/web/20130902055046/http://www.soliobrera.org/pdefs/cuaderno4.pdf#search=%22Antonia%20Maym%C3%B3n%22|url-status=dead|title=EL NATURISMO LIBERTARIO EN LA PENÍNSULA IBÉRICA (1890-1939) by Jose Maria Rosello|archive-date=2 September 2013}}</ref><ref name="Reclus1">{{Cite web|url=http://www.natustar.com/uk/naturism-begin.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20121025125935/http://www.natustar.com/uk/naturism-begin.html|url-status=dead|title="The pioneers"|archive-date=25 October 2012}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://anarchism.pageabode.com/afaq/secA3.html/|title=Anarchist Writers – Anarchist analysis & the Anarchist FAQ|access-date=2022-05-18|تاريخ الأرشيف=2019-09-16|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190916010954/http://anarchism.pageabode.com/afaq/secA3.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=2019-09-16|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190916010954/http://anarchism.pageabode.com/afaq/secA3.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190916010954/http://anarchism.pageabode.com/afaq/secA3.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20190916010954/http://anarchism.pageabode.com/afaq/secA3.html}}</ref><ref name="raforum.info">{{cite web|url=http://raforum.info/spip.php?article3061&lang=fr|title=Introduction to ''Anarchism and countercultural politics in early twentieth-century Cuba'' by Kirwin R. Shaffer|access-date=14 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131012003926/http://raforum.info/spip.php?article3061&lang=fr|archive-date=12 October 2013|url-status=dead}}</ref><ref name="spanishind">{{Cite web|url=http://www.acracia.org/xdiez.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20060526224800/http://www.acracia.org/xdiez.html|url-status=dead|title="LA INSUMISIÓN VOLUNTARIA. EL ANARQUISMO INDIVIDUALISTA ESPAÑOL DURANTE LA DICTADURA Y LA SEGUNDA REPÚBLICA (1923-1938)" by Xavier Diez|archive-date=26 May 2006}}</ref><ref name="Sale-foreward">{{Cite web|url=http://www.ditext.com/kohr/foreword.html|title=The Breakdown of Nations|website=www.ditext.com}}</ref><ref>{{cite book|title=Anarchy and Christianity|last=Ellul|first=Jacques|year=1988|publisher=Wm. B. Eerdmans|location=Michigan|isbn=9780802804952|pages=71–74|url=https://books.google.com/books?id=55_Oa12YTt0C&pg=PA72|quote=The first beast comes up from the sea...It is given 'all authority and power over every tribe, every people, every tongue, and every nation' (13:7). All who dwell on earth worship it. Political power could hardly, I think, be more expressly described, for it is this power which has authority, which controls military force, and which compels adoration (i.e., absolute obedience).}}</ref><ref name="rg">Robert Graham, ''Anarchism Volume Two: The Anarchist Current (1939–2006)''. Black Rose Books, 2009 {{ISBN|1551643103}}, (p.72-5, p. 272).</ref><ref>"While almost all forms of modern anarchism consider themselves to have an ecological dimension, the specifically eco-anarchist thread within anarchism has two main focal points, Social Ecology and "primitivist". "[http://anarchism.pageabode.com/afaq/secA3.html#seca33 A.3.3 What kinds of green anarchism are there?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180615004526/http://anarchism.pageabode.com/afaq/secA3.html#seca33|date=15 June 2018}}". [[An Anarchist FAQ]].</ref> ==== کمونالیزم او ټولنیزه ایکولوژي ==== ټولنیزه ایکولوژي، د موري بوکچین له کار او اندونو سره نږدې اړیکه لري او د انارکیست پیټر کروپوټکین له خوا اغېزمنه شوې ده. د ټولنیزې ایکولوژي پوهان ټینګار کوي، چې د اوسنۍ ایکولوژي بحران په انساني ټولنیزو ستونزو کې ریښې لري او دا چې د انسان پر طبیعت برلاسی توب پر انسان د انسان له برلاسي نه رامنځته کېږي. په ۱۹۵۸ز کال کې موري بوکچین ځان د یوه انارکیست په توګه تعریف کړ، چې د انارکیزم او ایکولوژي ترمنځ موازي ښکاري. د هغه لومړی کتاب «زموږ مصنوعي چاپېریال» د راحیل کارسن له «خاموش پسرلي» نه څو میاشتې مخکې په ۱۹۶۲ز کال کې د لویس هربرد په مستعار نوم خپور شو. دې کتاب د چاپېریال د ناروغیو پراخه لړۍ بیان کړې ده، خو د خپل سیاسي افراطیت له امله ورته لږ پام شوی دی. د هغه بنسټیزې مقالې «ایکولوژي او انقلابي فکر» په افراطي سیاست کې ایکولوژي د یوې مفکورې په توګه معرفي کړه. په ۱۹۶۸ز کال کې هغه یوه بله ډله جوړه کړه، چې د انارکسوس مجله یې خپره کړه او دې مجلې د پوسټ-سکارسیټي او د ایکولوژیکي ټکنالوژیو لکه لمر، باد او انرژي او د نامتمرکز کولو او کوچني کولو په اړه یې نورې نوښتګرې مقالې خپرې کړې. په ټوله امریکا کې یې په لکچر ورکولو سره د مبارزې له لارې د ایکولوژي د مفهوم په مشهورولو کې مرسته وکړه. <ref>{{cite web|url=http://dwardmac.pitzer.edu/Anarchist_Archives/bookchin/ecologyandrev.html|title=Ecology and Revolution|publisher=Dwardmac.pitzer.edu|date=16 June 2004|access-date=11 May 2012}}</ref><ref>{{cite book|last=Bookchin|first=Murray|title=The Philosophy of Social Ecology: Essays on Dialectical Naturalism|url=https://archive.org/details/philosophyofsoci0000book|year=1994|pages=[https://archive.org/details/philosophyofsoci0000book/page/119 119]–120|publisher=Black Rose Books|isbn=978-1-55164-018-1}}</ref><ref name="youtube2007">{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Vd0hxVUIQvk|title=''Anarchism in America'' documentary|via=YouTube|date=9 January 2007|access-date=11 May 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://dwardmac.pitzer.edu/Anarchist_Archives/bookchin/bio1.html|title=''A Short Biography of Murray Bookchin'' by Janet Biehl|publisher=Dwardmac.pitzer.edu|access-date=11 May 2012}}</ref> پوسټ – سکارسیټي انارکیزم، د هغو مقالو ټولګه ده، چې موري بوکچینلیکلېاو په لومړي ځل په ۱۹۷۱ز کال کې د رامپارټس پریس له خوا خپره شوې ده. دا د انارکیزم ممکنه بڼه په ګوته کوي، چې ښايي په پوسټ-سکارسیټي شرایطو کې وي. دا د بوکچین د لویو کارونو له ډلې دی او بنسټپاله مقالې یې د ټکنالوژۍ د ازادۍ پر وړتیا د باور په اړه د یوټوپیان او مسیحي کېدو له امله جنجال رامنځته کړی دی. بوکچین استدلال کوي، چې پوسټ- صنعتي ټولنې هم پوسټ-سکارسیټي ټولنې دي او دا فرض کولای شي، چې «د ټولنیزو او کلتوري امکانانو بشپړتیا، په ټکنالوژۍ کې په پراخه کچه پټه وي». اوس د ټولنې ځان-اداره کول د ټکنالوژیکي پرمختګ له امله شونې شوې ده او کله چې ټکنالوژي له ایکولوژیکي پلوه په حساس ډول کارېږي، د ټولنې انقلابي ظرفیت به ډېر بدلون ومومي. په ۱۹۸۲ز کال کې د هغه کتاب «د ازادۍ ایکولوژي» په متحده ایالاتو او بهر کې د ایکولوژي پر رامنځته شوي غورځنګ ژور اغېز درلود. هغه په ۱۹۸۶-۹۰ز کلونو کې په برلنګټن ګرینز کې اصلي شخصیت و، د ایکولوژۍ یو ګروپ چې د ګاونډ ډیموکراسۍ د رامنځته کولو لپاره په یوه پروګرام کې ښاري شورا ته نوماند و. <ref>{{cite book|title=Post-scarcity anarchism|publisher=[[WorldCat.org]]|oclc=159676}}</ref><ref>{{cite book|last=Smith|first=Mark|title=Thinking through the Environment|publisher=Routledge|location=New York|year=1999|isbn=978-0-415-21172-7}}</ref><ref name="call">{{cite book|author-link=Lewis Call|last=Call|first=Lewis|title=Postmodern Anarchism|publisher=Lexington Books|location=Lexington|year=2002|isbn=978-0-7391-0522-1}}</ref><ref name="AK">{{cite web|url=http://www.akpress.org/2004/items/postscarcityanarchism|title=Post-Scarcity Anarchism|publisher=[[AK Press]]|access-date=10 June 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080516054151/http://www.akpress.org/2004/items/postscarcityanarchism|archive-date=16 May 2008}}</ref> == ایکوسوسیالیست ستراتیژي == ایکوسوسیالیست په عمومي توګه د پانګوالۍ او دولت د عدم تشدد د له منځه وړلو پلوي کوي. په ازاده توګه د ټولو تولیدوونکو له خوا د تولید د وسیلو په ډله‌ ییز مالکیت او د کامنس پر بیارغونه تمرکز کوي. ایکوسوسیالیستي ټولنې ته د رسېدو لپاره ایکوسوسیالیست د کارګرې طبقې د پانګوالۍ ضد مقاومت پلوي کوي، خو دا هم په دې باور دي، چې په ټوله نړۍ کې د خپلواکو، بنسټیزو اشخاصو او ډلو لپاره د ادارې امکانات شته، چې د عدم تشدد د بنسټیز ټولنیز بدلون لپاره مخکینۍ پروژې رامنځته کولای شي. <ref name="Manifesto3">{{cite book|last1=Kovel|first1=J.|last2=Löwy|first2=M.|title=An ecosocialist manifesto|year=2001|url=http://www.greenleft.org.uk/manifesto.shtml|location=Paris|archive-url=https://web.archive.org/web/20070111014358/http://www.greenleft.org.uk/manifesto.shtml|archive-date=11 January 2007}}</ref><ref name="Kovel2">Kovel, J., ''The Enemy of Nature'', 2002.</ref> دا لومړني ګامونه له بازار او تولید نه ورهاخوا د کارېدونکو ارزښتونو پر وده د تولید اساس رامنځته کوي او د مقاومت د ټولنو د نړیوال کېدو لامل کېږي، چې ایکوسوسیالیست ګوند یا د اصلي ګروپونو شبکه چې د عدم تشدد  پر بنسټیز ټولنیز بدلون تمرکز کوي. بیا یو ایکوسوسیالیستي انقلاب ترسره کېږي. <ref name="Babylon">Wall, D., ''Babylon and Beyond: The Economics of Anti-Capitalist, Anti-Globalist and Radical Green Movements'', 2005</ref><ref name="Kovel3">Kovel, J., ''The Enemy of Nature'', 2002.</ref> === نمایندګي === زیاتره ایکوسوسیالیستانو لکه الان رابرټس، د کارګرې طبقې عمل او مقاومت هڅولی دی لکه د «زرغون بندیز» خوځښت، چې کارګران په هغو پروژو کې له برخه اخیستنې ډډه کوي، چې له ایکولوژیکي پلوه زیانمنوونکې وي. په ورته ډول، کوول د ایکوسوسیالیست ګوندونو په جوړولو کې په شته زرغونو ګوندونو کې د کاري طبقې ښکېلتیا د دوی پر ډېرې ښکلېتیا تمرکز کوي. په هر حال، هغه په دې باور دی، چې د ډېرو نورو ډولونو په څېر د سوسیالیستي ډولونو«هېڅ امتیازي استازی» یا انقلابي طبقه نشته او دا چې په ډېرو خپلواکو، سیمه‌ییزو خلکو او ډلو کې د نمایندګۍ ظرفیت شته، چې د عدم تشدد د بنسټیز بدلون لپارهاحتمالي پروژې رامنځته کولای شي. هغه پریفیګرېشن د ورکړل شوې احتمالي وړتیا په توګه تعریفوي، چې باید موجود وي، په دې معنا چې یوه شېبه د راتلونکي پر لور د ټولنیز ارګانیزم په هر اړین ټکي کې ځای پر ځای شوې ده. <ref name="Kovel4">Kovel, J., ''The Enemy of Nature'', 2002.</ref><ref name="Roberts">Roberts, A., ''The Self-Managing Environment'', 1979</ref> == سرچينې == afbzqjed7g1hu5qvx459c8m58wmex1d 0 61502 369123 367925 2026-09-22T22:12:07Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369123 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} جوزف ارنسټ رنان (فرانسوي: [ʁənɑ̃]؛ د ۱۸۲۳ ز ز کال د فبروري له ۲۷ – د ۱۸۹۲ ز کال د اکټوبر تر ۲) یو فرانسوی ختیځ پوه او د سامي پېژندني عالم، د سامي ژبو او تمدنونو متخصص، د دین تاریخ پوه، ژبپوه، فیلسوف، د انجیل عالم او یو منتقد ؤ. هغه د اولیه عیسویت د پیل په اړه اغېزمن او مخکښ تاریخي آثار لیکلي او د مشهورو سیاسي نظریاتو، په ځانګړي توګه د ملتپالنې او ملي هویت څخه یې ملاټر وکړ. رنان د لومړنیو پوهانو څخه دی چې د خزر نظریه چې اوس نامعتبره ده، پر مخ بوتله، د دې نظریې په باور اشکنازي یهودان د خزرانو اولادونه وو، هغه ترکانو چې یهودی دین یې منلی ؤ او د خپل خان-مېشته حکومت له رنګېدو وروسته لوېدیځې اروپا ته کډه شول.   <ref>{{wsPSM|Notes & Obituary Notes|42|December 1892}}</ref><ref name="Römer">{{cite speech|last=Römer|first=Thomas|author-link=Thomas Römer|title=Homage to Ernest Renan: Renan’s historical and critical exegesis of the Bible|event=Symposium|date=11 October 2012|location=Amphithéâtre Marguerite de Navarre-Marcelin Berthelot|publisher=[[Collège de France]]|url=https://www.college-de-france.fr/site/en-colloque-2012/symposium-2012-10-11-16h00.htm|access-date=31 August 2020}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Stampfer">{{cite journal|last=Stampfer|first=Shaul|author-link=Shaul Stampfer|date=Summer 2013|title=Did the Khazars Convert to Judaism?|url=https://archive.org/details/jewish-social-studies_spring-summer-2013_19_3/page/n3|journal=Jewish Social Studies|volume=19|issue=3|location=[[Bloomington, Indiana]]|publisher=[[Indiana University Press]]|pages=1–72|doi=10.2979/jewisocistud.19.3.1|s2cid=161320785}}</ref><ref>{{cite web|author=<!--Not stated-->|url=https://en.huji.ac.il/en/article/22007|title=Did the Khazars Convert to Judaism? New Research Says 'No'|date=26 June 2014|website=en.huji.ac.il|publisher=[[Hebrew University of Jerusalem]]|access-date=31 August 2020|archive-date=23 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220923220922/https://en.huji.ac.il/en/article/22007|url-status=dead}}</ref> == ژوند   == === زېږون او کورنۍ   === نوموړي د بریټني په ټریګویئر کې د کب نیونکو یوه کورنۍ کې نړۍ ته سترګې پرانیستې. نیکه یې چې د کب نیولو خپلې کښتۍ په واسطه لږ شتمني برابره کړه، په ټریګویئر کې یې یو کور وپيرود او هلته مېشت شو، او پلار یې چې د یوې کوچنۍ کټر کښتۍ کپټان او یو کلک جمهوریت غوښتونکی ؤ، د ګاونډي ښار لانیون د سلطنت پلوه سوداګر له لور سره یې واده وکړ. رنان په خپل ټول ژوند کې د خپل پلار او مور د سیاسي باورونو تر منځ د تضاد څخه خبر ؤ. پنځه کلن ؤ چې پلار یې مړ شو او خور یې، هنریټ، چې دولس ز کاله له ده نه لویه وه، د کورنۍ معنوي مشره شوه. هغه چې په ټریګویئر کې د نجونو لپاره د ښوونځۍ د ساتلو په هڅه کې ناکامه شوه، دا ځای یې خوشی کړ او د ځوانو مېرمنو لیلیه لرونکې ښوونځۍ کې د ښوونکې په توګه پاریس ته لاړه.  <ref>Kaufmann, Alfred (1924). "Renan: The Man," ''The Catholic Historical Review'', Vol. 10, No. 3, pp. 388-398.</ref><ref name="EB1911">{{EB1911|wstitle=Renan, Ernest|volume=23|pages=93–95|inline=1|first=Agnes Mary Frances|last=Duclaux|author-link=Agnes Mary Frances Duclaux}}</ref> === تعلیم === په دې حال کې ارنسټ د خپل پلرني ښار په کلیسايي دیني مدرسه کې تعلیم وکړ. د هغه د ښوونځي په راپورونو کې "مطیع، صبور، هڅاند، زیارکښ او دقیق" بلل شوی. په داسې حال کې چې کشیشانو هغه ته ریاضیات او لاتین تدریس کړل، مور یې تعلیم ورباندې بشپړ کړ. د رنان مور نیمه برېتون وه. د هغې پلرني نیکونه د بورډو څخه وو او رنان به ویل چې: په خپل ذات کې ګاسکونان او بریټنان په دوامداره توګه اختلاف درلود.<ref name="EB1911" />    <ref>Loth, Joseph (1892). "Renan au Collège de Tréguier," ''Annales de Bretagne'' '''8''' (1), pp. 124-9.</ref><ref>[[René Galand|Galand, René]] (1959). ''L'Âme Celtique de Renan''. Presses Universitaires de France.</ref> رنان د ۱۸۳۸ ز کال د دوبي په اوږدو کې د ټریګویئر په ز کالج کې ټولې جایزې وګټلې. خور يې په پاریس کې، چې هلته تدریس کاوه، د ښوونځي ډاکتر ته د خپل ورور په اړه وویل، او ډاکتر اف.اې.پي. ډوپنلوپ ته چې د سنټ نیکولاس-دو-چاردونټ کلیسايي ز کالج په جوړېدو کې ښکېل ؤ، خبر ورکړ، په دې ز کالج کې ځوان کاتولیک اشراف او د کاتولیک دیني مدرسو زیاتره تکړه زده کونکي اړ وو چې د اشرافو او کشیشانو ترمنځ د ملګرتیا د رامنځته کولو نظر سره یوځای زده کړې وکړي. ډوپانلوپ رینان ته چې هغه وخت پنځلس کلن ؤ او هېڅکله د برېټني څخه بهر شوی نه و، بلنه ورکړه. "ما په بې حسۍ سره زده کړل چې پوهه د کلیسا امتیاز نه ؤ ... زه د استعداد، شهرت، نوموالي کلیمو په معنی پوه شوم." په ټریګویئر او پاریس کې دین هغه ته په بشپړ ډول بل ډول ښکاره شو. هغه ابي ډوپنلوپ د پلار په څېر ګڼه.  <ref name="EB1911" />  <ref name="Theiss">{{Cite web |url=https://marginalia.lareviewofbooks.org/pale-galilean-ernest-renan-jesus-modern-history/ |title=Theiss, Will. "The Pale Galilean: Ernest Renan, Jesus, and Modern History", ''Marginalia'', Los Angeles Review of Books, March 16, 2018 |access-date=May 21, 2022 |تاريخ الأرشيف=September 26, 2021 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210926140416/https://marginalia.lareviewofbooks.org/pale-galilean-ernest-renan-jesus-modern-history/ |url-status=dead |خونديځ نېټه=September 26, 2021 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20210926140416/https://marginalia.lareviewofbooks.org/pale-galilean-ernest-renan-jesus-modern-history/ |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210926140416/https://marginalia.lareviewofbooks.org/pale-galilean-ernest-renan-jesus-modern-history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210926140416/https://marginalia.lareviewofbooks.org/pale-galilean-ernest-renan-jesus-modern-history/ }}</ref> === په ایسي – لېس مولېنوکس کې زده کړې   === رنان په ۱۸۴۰ ز کال کې سنټ نیکولاس خوشی کړ، ترڅو د ایسي – لېس مولېنوکس په دیني مدرسه کې د فلسفې زده کړې وکړي. هغه په لېوالتیا سره د کاتولیک ښوونیزې فلسفې یا scholasticism (سکولاستیسیزم) ته ننوت. د فیلسوفانو په منځ کې، توماس ریډ او نیکولاس مالبرانش لومړی د هغه پام ځان ته واړاوه او بیا یې د جي. ډبلیو. اف. هیګل، ایمانویل کانت او جې. جي. هرډر ته متوسل شو. رنان د ماورا الطبیعه یا metaphysics چې نوموړي زده کاوه او هغې عقیدې ترمنځ چې ده په ډاګه کوله، تضاد ولید، خو د تائید وړ حقایقو ته لېوالتیا د هغه د شکاکیت مخه ونیوله. هغه هنریټ ته ولیکل، "فلسفه هڅوونکې ده او یوازې نیمایي یې د حقیقت اشتیاق پوره کوي، زه د ریاضياتو لېوال یم". هینریټ د کاونټ زاموسکي په کورنۍ کې د خپلې پخوانۍ دندې په پرتله زیات ګټور مصروفیت منلی ؤ. هغې په خپل ورور باندې ډېر پیاوړی نفوذ وکاراوه.  <ref name="EB1911" />  <ref name="Theiss" /> === په سنټ سولپیس ز کالج کې زده کړې   === هغه څه چې چې د رنان راټول شوي شکونه یې حل کول، ریاضي نه وه بلکې ژبپېژندنه یا philology وه. د زده کړې دوره یې په ایسي کې بشپړه شوه، په ۱۸۴۴ ز کال کې سنټ سولپیس ز کالج ته لاړ ترڅو کلیسا ته د وارېدو وړاندې د فلولوژي په برخه کې خپله سند واخلي او په دې ځای کې یې عبراني زده کړې پیل کړې. هغه پوه شو چې د اشعیا کتاب دوهمه برخه نه یوازې په بڼه کې بلکې په نېټه کې هم له لومړۍ برخې سره توپیر لري، دا چې د پنځو کتابونو یا ''Pentateuch'' ګرامر او تاریخ د موسی له دوران څخه وروسته دی او دا چې د ډانیال کتاب د ترتیب د وخت څخه یې پېړۍ وروسته په روښانه ډول لیکل شوی. په شپه کې یې د ویکتور هوګو نوي ناولونه لوستل؛ د ورځې له خوا یې د آرتر ماري لو هیر تر نظر لاندې عبراني او سریاني زده کړه کولې. رنان د ۱۸۴۵ ز کال په اکتوبر کې د ستانیسلاس په مقصد چې د اوراتوریانو یو لوی ز کالج ؤ، سنټ سولپیس ز کالج پرېښود. هغه چې لاهم د کلیسا تر تسلط لاندې یې خورا ډېر احساس کاوه، په ​​نه لېوالتیا سره  يې د دیني ژوند سره خپلې وروستۍ اړیکې پای ته ورسولې او د ام. کروزټ د هلکانو ښوونځۍ کې ښوونکی شو.<ref name="EB1911" />  <ref name="Theiss" /> === علمي مسلک   === رنان چې د کشیشانو له لوري يې تعلیم ترلاسه کړ، اړ و چې د خپل ټول ځواک د فوق العاده پراختیا سره ساینسي نظریه ومني. د کائناتو  جلال او شوکت د هغه زړه یوړ. د خپل ژوند په پای کې يې د آمیل په اړه ولیکل، "هغه سړی چې د شخصي خاطراتو د لیکلو لپاره وخت لري، هېڅکله یې د کائناتو عظمت نه دی درک کړی." رنان ته د فزيکي او طبيعي علومو په اړه یقینونه د کيميا پوه مارسيلين برتهلوټ له خوا چې هغه مهال اتلس کلن هلک او د ام. کروزټ په ښوونځۍ کې د هغه شاګرد ؤ، په ۱۸۴۶ ز کال کې څرګند شول. دوی ملګرتیا د رنان د مړینې تر ورځې پورې دوام وکړ. رنان یوازې په ماښام کې د لارښود په توګه بوخت ؤ. د ورځې په جریان کې يې د سامي ژبپېژندنې په برخه کې خپلو څېړنو ته دوام ورکړ. په ۱۸۴۷ ز کال کې يې د ولني جایزه یا Volney prize ترلاسه کړه، دا جایزه یوه له اصلي امتیازونو څخه ده چې د ډبرلیکونو اکاډمۍ له لوري هغه ته "د سامي ژبو عمومي تاریخ" د نسخې په پار ورکړل شوه. په ۱۸۴۷ ز کال کې یې د ''Agrégé de Philosophie''  په توګه خپل سند واخیست، یعنې، د پوهنتون همکار او ونډوم په لیسه یا ''lycée'' Vendôme کې د استاد په توګه دنده ورته وړاندیز شوه.  <ref name="EB1911" />  <ref name="Theiss" /> رنان په ۱۸۵۶ ز کال کې د پاریس کې د هنډریک شفر له لور او د آري شفر ورېرې، کورنلي شفر سره واده وکړ، دواړه هالنډي الاصله فرانسوي انځورګران وو. دوی دوه ماشومان درلودل، آري رنان، چې په ۱۸۵۸ ز کال کې زیږیدلی ، یوه انځورګره شوه او نومي، چې په ۱۸۶۲ ز کال کې زیږېدلې او بالاخره د فیلسوف یانیس سیچاریس سره یې واده وکړ. د امریکا فلسفې ټولنې په ۱۸۶۳ ز کال کې هغه یو نړیوال غړی وټاکه.   <ref>{{cite web|title=Joseph Ernest Renan|url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Ernest+Renan&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced|website=American Philosophical Society Member History Database|access-date=17 February 2021}}{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == سرچينې == jbtu55jn2z83wpr2oiewxqtlb7ym0hs 0 61643 369186 367519 2026-09-23T02:32:02Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369186 wikitext text/x-wiki د XY جنسیتي تشخیص سیسټم د جنسیت د تشخیص یو سیسټم دی چې د انسانانو، ځینو حشراتو (دروزوفیلا)، ځینو مارانو، ځینو کبانو (ګوپیان) او ځینو نباتاتو (ګینګو ونه) په شمول، د ډېریو تي‌لرونکو د ډلبندي لپاره کارول کېږي. په دغه سیسټم کې د یوه موجود جنسیت د جنسي کروموزونو د یوې جوړې له‌مخې مشخص کېږي. د ښځینه جنس، دواړه جنسي کروموزومونه سره ورته دي (XX) او د هوموګميټیک جنس په نامه یادېږي. په نارینه‌وو کې جنسي کروموزومونه سره توپیر لري (XY) او د هتروګمیټیک جنس په نامه یادېږي.<ref name=":3">{{Cite web|last1=Hake|first1=Laura|last2=O'Connor|first2=Clare|title=Genetic Mechanisms of Sex Determination {{!}} Learn Science at Scitable|url=https://www.nature.com/scitable/topicpage/genetic-mechanisms-of-sex-determination-314/|url-status=live|access-date=2021-04-13|website=www.nature.com|language=en}}</ref> په انسانانو کې، د Y کروموزوم دنده د نارینه‌توب ودې راپارول دي؛ د Y کروموزوم په نه‌شتون کې، جنین په ښځینه ډول وده کوي. په ډېریو نوعو کې چې جنسیتونه یې د XY سیسټم له‌لارې معلومېږي، یو ژوندی موجود د ژوندي پاتې کېدلو لپاره باید لږ تر لږه یو X کروموزوم ولري.<ref>{{Cite web|title=Can a Zygote Survive Without an X Sex Chromosome?|url=https://education.seattlepi.com/can-zygote-survive-x-sex-chromosome-4599.html|access-date=2020-11-08|website=Education - Seattle PI|archive-date=2023-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230505125640/https://education.seattlepi.com/can-zygote-survive-x-sex-chromosome-4599.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|last=Sherwood|first=Susan|title=What Occurs When the Zygote Has One Fewer Chromosome than Usual?|url=https://sciencing.com/occurs-zygote-one-fewer-chromosome-usual-17818.html|url-status=live|access-date=2021-04-29|website=Sciencing|language=en}}</ref> XY سیسټم، له څو اړخونو، د ZW جنسیتي تشخیص له سیسټم سره (چې په الوتونکو، ځینو حشراتو، ډېریو څښېدونکو او بېلابېلو نورو ژویو کې موندل کېږي او هتروګمیټیک جنس یې ښځینه ده) توپیر لري. د څوګونو لسیزو لپاره داسې ګومان کېده چې جنسیت په ټولو مارانو کې د ZW سیسټم له‌لارې معلومېږي، خو د Boidae او Pythonidae په فامیل کې د ځینو نوعو په وراثت کې غیرمتوقعه اغېزې تر سترګو شوې؛ د بېلګې په توګه: بکري تکثر کې نارینه نه، بلکې ښځینه جنس تکثر کوي، چې له هغه څه سره چې د ZW په سیسټم کې یې تمه کېږي، په خلاف کې دی. د یوویشتمې پېړۍ په لومړیو کې دغه مشاهدات د داسې څېړنو لامل وګرځېد چې ویې ښودله ټول پایتون او بوا ماران، چې تراوسه څېړل شوي دي، په قطعي توګه د جنسیت د تعیین XY سیسټم لري.<ref>{{Cite journal|doi=10.1016/j.cub.2017.06.010|pmid=28690112|title=The Discovery of XY Sex Chromosomes in a Boa and Python|year=2017|last1=Gamble|first1=Tony|last2=Castoe|first2=Todd A.|last3=Nielsen|first3=Stuart V.|last4=Banks|first4=Jaison L.|last5=Card|first5=Daren C.|last6=Schield|first6=Drew R.|last7=Schuett|first7=Gordon W.|last8=Booth|first8=Warren|journal=Current Biology|volume=27|issue=14|pages=2148–2153.e4|doi-access=free}}</ref><ref>Olena, Abby. [https://www.the-scientist.com/news-opinion/snake-sex-determination-dogma-overturned-31282 Snake Sex Determination Dogma Overturned] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231208215426/https://www.the-scientist.com/news-opinion/snake-sex-determination-dogma-overturned-31282 |date=2023-12-08 }}. The Scientist July 6, 2017 [http://www.the-scientist.com/?articles.view/articleNo/49814/title/Snake-Sex-Determination-Dogma-Overturned/]</ref> == میکانیزمونه == ټول ژوي د DNA یوه ټولګه لري چې په کروموزومونو کې د شته جېنونه لپاره کوډونه جوړوي. په انسانانو، ډېريو تي‌لرونکو او ځینو نورو نوعو کې، د X او Y په نامه دوه کروموزومونه د جنسیت لپاره کوډ جوړوي. د دغو نوعو په Y کروموزوم کې یو یا تر یوه زیات جېنونه شتون لري چې نارینه‌توب ټاکي. په دغې لړۍ کې، د جنس د ټاکلو لپاره یو X او یو Y کروموزوم عمل کوي، په اغلب ډول د هغو جېنونو له‌امله چې د Y پر کروموزوم پراته دي او د نارینه‌توب لپاره کوډ جوړوي. ماشوم دوه جنسي کروموزومونه لري: هغه ماشوم چې د X دوه کروموزومونه لري، د ښځینه جنس ځانګړنې او هغه ماشوم چې یو X او یو Y کروموزوم لري، د نارینه جنس ځانګړنې په‌کې وده کوي. === تي‌لرونکي === په ډېریو تي‌لرونکو کې، جنسیت د Y کروموزوم د شتون له‌مخې معلومېږي. د Y کروموزوم شتون لامل ګرځي ترڅو د XXY او XYY کاریوټایپ لرونکي نارینه او د X او XXX کاریوټایپ لرونکي ښځینه وي.<ref name=":32">{{Cite web|last1=Hake|first1=Laura|last2=O'Connor|first2=Clare|title=Genetic Mechanisms of Sex Determination {{!}} Learn Science at Scitable|url=https://www.nature.com/scitable/topicpage/genetic-mechanisms-of-sex-determination-314/|url-status=live|access-date=2021-04-13|website=www.nature.com|language=en}}</ref> په ۱۹۳۰ز کې آلفرېد ژوست وموندله چې د سوی په نارینه جنس کې د ولفیان مجرا د ودې لپاره، د تستسترون شتون اړین دی.<ref name="Jost">{{cite journal|last1=Jost|first1=A.|last2=Price|first2=D.|last3=Edwards|first3=R. G.|year=1970|title=Hormonal Factors in the Sex Differentiation of the Mammalian Foetus &#91;and Discussion&#93;|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=259|issue=828|pages=119–31|bibcode=1970RSPTB.259..119J|doi=10.1098/rstb.1970.0052|jstor=2417046|pmid=4399057|doi-access=free}}</ref> SRY د ځناورو ژویو (جوړه‌یي تي‌لرونکي او کڅوړه‌لرونکي) پر Y کروموزوم باندې د جنسیت تعیینولو یو جېن دی. پرته له انسانانو څخه، تي‌لرونکي د Y کروموزوم له څوګونو جېنونو څخه کار اخلي.<ref name="pmid18581056">{{cite journal|vauthors=Wallis MC, Waters PD, Graves JA|date=June 2008|title=Sex determination in mammals - Before and after the evolution of SRY|url=https://archive.org/details/sim_cellular-and-molecular-life-sciences_2008-10_65_20/page/3182|journal=Cell. Mol. Life Sci.|volume=65|issue=20|pages=3182–95|doi=10.1007/s00018-008-8109-z|pmid=18581056|s2cid=31675679}}</ref> د نارینه جنس مشخص کوونکي ټول جېنونه پر Y کروموزوم باندې واقع شوي نه‌دي. پلاتیپوس، چې یو مونوترم دی، د نارینه جنس له اړوندو شپږو ډلو جېنونو سره، د XY کروموزومونو پنځه بېلابېلې جوړې کاروي، AMH یې اصلي برخه ده.<ref>{{cite journal|last1=Cortez|first1=Diego|last2=Marin|first2=Ray|last3=Toledo-Flores|first3=Deborah|last4=Froidevaux|first4=Laure|last5=Liechti|first5=Angélica|last6=Waters|first6=Paul D.|last7=Grützner|first7=Frank|last8=Kaessmann|first8=Henrik|date=24 April 2014|title=Origins and functional evolution of Y chromosomes across mammals|journal=Nature|volume=508|issue=7497|pages=488–493|bibcode=2014Natur.508..488C|doi=10.1038/nature13151|pmid=24759410|s2cid=4462870}}</ref> ==== انسانان ==== پر Y کروموزوم باندې یو واقع شوی واحد جېن (SRY) د نارینه‌توب په لور د ودې د تنظیمولو لپاره د یوه سېګنال په توګه عمل کوي. د دغه جېن شتون د تذکیر کېدلو د لړۍ د پیلېدو لامل ګرځي. د دغه او نورو فکټورونو له‌امله، په انسانانو کې جنسي توپیرونه رامنځ‌ته کېږي. په ښځینه‌وو کې د دوو X کروموزومونو لرونکې حجرې د X د غیرفعال کېدو لامل ګرځي، چې د X یو کروموزوم په‌کې غیرفعاله کېږي. غیرفعال شوی X کروموزوم د یوې حجرې دننه د «بار جسم» په توګه پاتې کېږي.<ref name=":0">{{Cite book|title=Harrison's Principles of Internal Medicine|url=https://archive.org/details/harrisonsprincip00asfa|url-access=limited|last1=Fauci|first1=Anthony S.|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2008|isbn=978-0-07-147693-5|pages=[https://archive.org/details/harrisonsprincip00asfa/page/n2377 2339]–2346|edition=17th|last2=Braunwald|first2=Eugene|last3=Kasper|first3=Dennis L.|last4=Hauser|first4=Stephen L.|last5=Longo|first5=Dan L.|last6=Jameson|first6=J. Larry|last7=Loscalzo|first7=Joseph}}</ref> === نور ژوي === د کیشپانو په ځینو نوعو (په تېره بیا Staurotypinae او Chelidae) کې، د XY جنسیتي تعیین کوونکو سیسټمونو، په همرېونده توګه، تکامل موندلی دی.<ref>{{Cite journal|last1=Badenhorst|first1=Daleen|last2=Stanyon|first2=Roscoe|last3=Engstrom|first3=Tag|last4=Valenzuela|first4=Nicole|date=2013-04-01|title=A ZZ/ZW microchromosome system in the spiny softshell turtle, Apalone spinifera, reveals an intriguing sex chromosome conservation in Trionychidae|url=https://doi.org/10.1007/s10577-013-9343-2|journal=Chromosome Research|language=en|volume=21|issue=2|pages=137–147|doi=10.1007/s10577-013-9343-2|pmid=23512312|s2cid=14434440|issn=1573-6849}}</ref> نورې نوعې (د دروزوفیلا ډېریو نوعو په شمول) د ښځینه‌توب د ټاکلو لپاره د دوو X کروموزومونو له شتون څخه کار اخلي: یو X کروموزوم د فرضي نارینه جنس معنی ورکوي، خو په طبیعي توګه د نارینه د ودې لپاره د Y کروموزوم شتون اړین ګڼل کېږي. د مېوې په مچانو کې، د XY ترتیب لرونکي نارینه او د XX ترتیب لرونکي ښځينه دي؛ سره له‌دې، د XXY لرونکي هم ښځینه او د X لرونکي نارینه دي.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AKGsDwAAQBAJ|title=The Biology of Reproduction|vauthors=Fusco G, Minelli A|date=2019-10-10|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-108-49985-9|pages=306–308|author-link2=Alessandro Minelli}}</ref> === نور سیسټمونه === الوتونکي او ډېري حشرات د جنسیت ټاکنې یو ورته سیسټم لري (د جنسیت ټاکنې ZW سیسټم)، چې په هغه کې ښځینه هتروګمیټیک (ZW) او نارینه هوموګمیټیک (ZZ) دي.<ref>{{Cite journal|last1=Smith|first1=Craig A.|last2=Sinclair|first2=Andrew H.|date=February 2004|title=Sex determination: insights from the chicken|journal=BioEssays|volume=26|issue=2|pages=120–132|doi=10.1002/bies.10400|issn=0265-9247|pmid=14745830|doi-access=free}}</ref> د پرده‌وزرو په طبقه کې بیا ډېري حشرات یو هاپلوديپلوییدي سیسټم لري، چې نارینه جنس یې هاپلویید (له هر ډول څخه یوازې یو کروموزوم لري) او ښځینه جنس یې ديپلویید دی (له جوړه کروموزومونه سره څرګندېږي). ځیني نور حشرات بیا د X0 جنسیت ټاکنې سیسټم لري، چې په هغه کې د ښځینه جنس لپاره یوازې یو کروموزوم په جوړه‌یي توګه څرګندېږي، خو د نارینه‌وو لپاره یوازې یو کروموزوم شتون لري، په داسې حال کې چې نور کروموزومونه په دواړو جنسونو کې په جوړه‌یي توګه څرګندېږي.<ref>{{cite web|url=https://genetics.knoji.com/5-types-of-sex-determination-in-animals/|title=5 Types of Sex Determination in Animals|website=genetics.knoji.com|access-date=3 May 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170205101323/https://genetics.knoji.com/5-types-of-sex-determination-in-animals/|archive-date=5 February 2017}}</ref> == تاریخ == === د جنسیت معلومولو په هکله پخوانۍ نظریې === ارسطو، په تېروتنې سره، باور درلود چې د یوه ماشوم جنسیت، د القاح پر مهال د نارینه سپرم د تودوخې له‌مخې ټاکل کېږي. هغه لیکلي دي:<blockquote>…د نارینه مني د ښځینه له متناظرو ترشحاتو سره توپیر لري، ځکه چې په دننه کې یې یو اصل شتون لري، داسې چې په جنین کې هم د حرکت د رامنځ‌ته کولو لامل ګرځي او وروستي خوراکي توکي په بشپړه توګه ترکیبوي. په داسې حال کې چې د ښځینه‌وو ترشحات یوازې مواد لېږدوي. نو، که چېرې د مذکر جنس عنصر مسلط شي، مونث عنصر خپل ځان ته راکاږي، خو که چېرې مونث عنصر مسلط وي، نو مذکر جنس په برعکس توګه بدلون مومي یا له‌منځه ځي.</blockquote>ارسطو په تېروتنې سره ادعا وکړه چې د نارینه اصل د جنسیت د ټاکلو اصلي لامل دی، داسې چې که چېرې د تکثر پر مهال د نارینه اصل په بشپړه توګه څرګند شوی نه‌وي، نو جنین د یوه ښځینه جنس په بڼې وده کوي.<ref>''De Generatione Animalium'', 766B 15‑17.</ref> === د شلمې پېړۍ جنتیک === نېتي ستېفنز (د ګونګټو د مطالعې پر مهال) او اِدموند بیچر وېلسون (د نیم‌وزرو د مطالعې پر مهال)، په ۱۹۰۵ز کال کې، په جلا توګه، په حشراتو کې د کروموزومي XY جنسیت ټاکنې سیسټم کشفولو ویاړ لري: دغه واقعیت چې نارینه د XY جنسي کروموزومونه او ښځینه د XX جنسي کروموزومونه لري. د ۱۹۲۰ز لسیزې په لومړیو کې، تیوفیلوس پېنتر وښودله چې جنسیت په انسان (او نورو تي‌لرونکو) کې هم د X او Y کروموزومونو له‌مخې ټاکل کېږي او ټاکونکي کروموزومونه د سپرم له‌لارې لېږدول کېږي.<ref>Glass, Bentley (1990) ''[http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/painter-theophilus-shickel.pdf Theophilus Shickel Painter 1889—1969: A Biographical Memoir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191228190457/http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/painter-theophilus-shickel.pdf |date=2019-12-28 }}'', National Academy of Sciences, Washington DC. Retrieved 24 Jan 2022.</ref><ref name="JSTOR">{{Cite journal|last=Brush|first=Stephen G.|date=June 1978|title=Nettie M. Stevens and the Discovery of Sex Determination by Chromosomes|jstor=230427|journal=Isis|volume=69|issue=2|pages=162–172|doi=10.1086/352001|pmid=389882|s2cid=1919033}}</ref><ref name="auto">{{Cite web|url=http://www.dnaftb.org/9/bio.html|title=Nettie Maria Stevens – DNA from the Beginning|website=www.dnaftb.org|access-date=2016-07-07|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121001065058/http://www.dnaftb.org/9/bio.html|archive-date=2012-10-01}}</ref><ref>John L. Heilbron (ed.), ''The Oxford Companion to the History of Modern Science'', Oxford University Press, 2003, "genetics".</ref> په تي‌لرونکو کې د خصیو د ودې د تعیین کوونکي فکټور د شتون په تړاو لومړنۍ نښې نښانې، د آلفرېد ژوست له‌لورې په ترسره شویو ازمایښتونو کې وموندل شوې؛ هغه د سویانو جنینونه په رحم کې خسي کړل او ویې‌لېدل چې واړه د ښځینه جنس په بڼه وده کړې ده.<ref>Jost A., ''Recherches sur la differenciation sexuelle de l’embryon de lapin'', Archives d'anatomie microscopique et de morphologie experimentale, 36: 271&nbsp;– 315, 1947.</ref> == سرچينې == da1i05c3p9cvov0k1qtu0v695oprh8l 0 61791 369323 336360 2026-09-23T11:37:17Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369323 wikitext text/x-wiki په برازیل کې په بشري حقونو کې د ژوند حق او د بیان ازادي؛ او د غلامۍ او شکنجې غندنه ګډون لري. دې هېواد د بشري حقونو په اړه د امریکا کنوانسیون تصویب کړ. د نړۍ په کچه د ۲۰۱۷ کال د ازادۍ په راپور کې د آزادۍ کور (Freedom House) برازیل ته د سیاسي حقونو او مدني آزادیو په برخه کې "۲" نمرې ورکړې دي؛ چې "۱" نمره د ډېر آزاد استازیتوب کوي او "۷" نمرې د دېر لږ په معنی دي.  <ref>{{cite web|title=Brazil - Freedom in the World 2017|publisher=[[Freedom House]]|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2017/brazil|access-date=2022-06-04|تاريخ الأرشيف=2019-07-08|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190708123231/https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2017/brazil|url-status=dead|خونديځ نېټه=2019-07-08|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190708123231/https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2017/brazil|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190708123231/https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2017/brazil|archive-url=https://web.archive.org/web/20190708123231/https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2017/brazil}}</ref><ref>{{cite web|title=Multilateral Treaties - AMERICAN CONVENTION ON HUMAN RIGHTS "PACT OF SAN JOSE, COSTA RICA" (B-32)|publisher=[[Organization of American States]]|access-date=July 11, 2017|url=http://www.oas.org/dil/treaties_B-32_American_Convention_on_Human_Rights_sign.htm}}</ref> خو د بشري حقونو لاندې ستونزې لکه: د پولیسو او د زندانونو د ساتونکو له لوري د بندیانو او زندانیانو شکنجه؛ په جنایي قضیو کې د ښکېلو شاهدانو د خوندیتوب نشتوالی؛ سخت شرایط؛ له محاکمې وړاندې اوږد توقیف او د محاکمې غیر معمولي ځنډ؛ د تعقیب نه لېوالتیا او همدارنګه په محاکمو کې د فساد له امله د حکومتي چارواکو ناغېړي؛ د ښځو په وړاندې تاوتریخوالی او تبعیض؛ د جنسي تېري په ګډون د ماشومانو په وړاندې تاوتریخوالی؛ انساني قاچاق؛ د پولیسو وحشت؛ د تور پوستو او بومي وګړو په وړاندې تبعیض؛ د کار د قوانینو په پلي کولو کې پاتې راتلل؛ او په غیر رسمي سکتور کې د ماشومانو کار تر سترګو شوي دي. د بشري حقونو سرغړونکي زیاتره له قانوني مصئونیت برخمن دي. د یونیسکو له قوله، "برازیل د بشري حقونو د پرمختګ او دفاع لپاره د ګامونو پراخه لړۍ هڅوي، که څه هم چې د ډېرو لویو ټولنیز او اقتصادي نابرابریو سره مخ دی." <ref>{{cite web|title=Brazil - World - Americas|url=https://www.hrw.org/americas/brazil|publisher=[[Human Rights Watch]]|access-date=July 11, 2017}}</ref><ref name="EARTH PEOPLES">{{cite web|url=http://earthpeoples.org/blog/?p=2866|title=ENGLISH VERSION of Human Rights Complaint Document submitted to the United Nations OHCHR by the National Indigenous Peoples Organization from Brazil (APIB)|publisher=EARTH PEOPLES|date=November 13, 2012|access-date=November 19, 2012}}</ref><ref>{{cite web|title=Brazil 2016/2017|url=https://www.amnesty.org/en/countries/americas/brazil/report-brazil|publisher=[[Amnesty International]]|access-date=July 11, 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2008/wha/119150.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090226174902/http://www.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2008/wha/119150.htm|url-status=dead|archive-date=February 26, 2009|title=Human rights in Brazil|publisher=State.gov|date=February 25, 2009|access-date=October 21, 2010}}</ref><ref>{{cite web|title=Human Rights in Brazil|url=http://www.unesco.org/new/en/brasilia/social-and-human-sciences/human-rights|publisher=[[UNESCO]]. [[United Nations]]|access-date=July 11, 2017}}</ref>  == غلام کارګران او د ګارګرانو استثمار == غلامي په برازیل کې غیر قانوني ده. د غلامۍ او کار شرایط لکه د رکود دوران د یوې کمپنۍ تر ولاک لاندې د ښارګوټي په بڼه، لکه امازون، لاهم د برازیل په لرې پرتو سیمو کې شته (چې د دې ډول ښارګوټي افسانوي انځور د رن ډاون یا ځنګل ته ښه راغلاست په فلم کې تر سترګو کېږي). "د پور غلامي" (چې په کې کارګران اړ دي چې د زیاتېدونکي پور د ورکولو لپاره کار وکړي) اوس هم په ځینو کلیوالو سیمو کې تر سترګو کېږي، که څه هم چې دا غیرقانوني ده او حکومت یې په وړاندې کارنده مبارزه کوي. "د پور غلامي" په ځانګړې توګه د ګنیو په لویو کروندو کې د اندیښنې وړ ده، ځکه چې ګني د ایتانول لپاره خام مواد دي، چې د برازیل حکومت اوس مهال په فعاله توګه د دې محصول تولید او څېړنې هڅوي. <ref name="Kersten">{{cite web|title=A Constituição do Brasil e os Direitos Humanos|url=http://www.ambito-juridico.com.br/site/index.php?n_link=artigos_leitura_pdf&artigo_id=339|access-date=July 11, 2017|language=pt-br|first=Ignácio Mendez|last=Kersten|تاريخ الأرشيف=February 15, 2019|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190215051142/http://www.ambito-juridico.com.br/site/index.php?n_link=artigos_leitura_pdf&artigo_id=339|url-status=dead|خونديځ نېټه=February 15, 2019|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190215051142/http://www.ambito-juridico.com.br/site/index.php?n_link=artigos_leitura_pdf&artigo_id=339|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190215051142/http://www.ambito-juridico.com.br/site/index.php?n_link=artigos_leitura_pdf&artigo_id=339|archive-url=https://web.archive.org/web/20190215051142/http://www.ambito-juridico.com.br/site/index.php?n_link=artigos_leitura_pdf&artigo_id=339}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/6266712.stm|title=BBC news, major raid in slave farm|publisher=BBC News|date=July 3, 2007|access-date=October 21, 2010}}</ref> په ۲۰۱۴ ز کال کې، برازیل لاهم د متحده ایالاتو د کار وزارت په راپور کې د ۷۴ هغو هېوادونو ډلې ګڼل شوی چې تر اوسه په غیر رسمي کاري سکتور کې ماشومان او غلام کارګران په کار ګوماري. په راپور کې د ماشومانو د کار یا جبري کار پر مټ د تولید شوو توکو نوملړ د برازیل هېواد اړوند ۱۶ محصولات په ګوته کوي چې په کې پنبه، کاجو، اناناس، وريجې او بوره ګډون. <ref>{{Cite web |title=List of Goods Produced by Child Labor or Forced Labor |url=http://www.dol.gov/ilab/reports/child-labor/list-of-goods/ |access-date=2022-06-04 |archive-date=2015-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150610003351/http://www.dol.gov/ilab/reports/child-labor/list-of-goods/ |url-status=dead}}</ref> د بشري حقونو څخه ناوړه ګټه اخیستنه یوازې په سیمه ییزو وګړو پورې تړلې نه ده، بلکې په بهرنیو او کورنیو کارګرانو کې هم تر سترګو کېږي. په ۲۰۱۷ ز کال کې، یو فیلیپیني وګړی وموندل شو چې د عصري غلامۍ په شرایطو کې د یوې برازیل کورنۍ لپاره کار کوي.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-41857444|title=The housemaid's tale: 'I ate dog food to survive'|last=Bachega|first=Hugo|date=2017-12-11|work=BBC News|access-date=2017-12-11|language=en-GB}}</ref> == داخلي تاوتریخوالی == د ۲۰۰۶ ز کال د اګست په اوومه د برازیل پخواني ولسمشر لویز اناسیو لولا دا سلوا په برازیلیا کې د ښځو پر وړاندې د کورني او داخلي تاوتریخوالي قانون لاسلیک کړ. <ref>{{cite web|url=http://www.unifem.org/news_events/story_detail.php?StoryID=503|title=Maria da Penha Law|publisher=Unifem.org|access-date=October 21, 2010|تاريخ الأرشيف=December 20, 2010|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20101220151025/http://unifem.org/news_events/story_detail.php?StoryID=503|url-status=dead|خونديځ نېټه=December 20, 2010|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20101220151025/http://unifem.org/news_events/story_detail.php?StoryID=503|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20101220151025/http://unifem.org/news_events/story_detail.php?StoryID=503|archive-url=https://web.archive.org/web/20101220151025/http://unifem.org/news_events/story_detail.php?StoryID=503}}</ref> == قومي لږکي == که څه هم د قانون له مخې توکمیز تبعیض منع دی، تورپوستي اتباع، په ځانګړې توګه افریقاقي - برازیلیان، په دوامداره توکه له تبعیض سره لاس او ګرېوان دي. قانون په ځانګړې توګه د نژاد پر بنسټ هر وګړي ته د عامه یا خصوصي تاسیساتو، کارموندنې، یا کور په برخو کې ډډه منع کوي. قانون د نژادي تبعیض یا تعصب هڅول او د توکمیز ضد سمبولونو او نښو خپرول هم منع کوي او د بند شرایط چمتو کوي. افریقايي-برازیلیان چې د نفوس نږدې ۷٪ جوړوي، په حکومت، مسلکي پوستونو، او منځنیو او لوړو کچو کې له لږ استازیتوب څخه برخمن دي. دوی د وزګارۍ لوړه کچه تجربه کړې او د سپین پوستو په پرتله په منځني ډول نږدې نیمایي معاش ترلاسه کوي. په دې ځای کې توکمیز تعلیم د پام وړ تشه هم تر سترګو کېږي. د فبرورۍ په میاشت کې ملګرو ملتونو ته په یوه حکومتي راپور کې، د بشري حقونو د چارو وزارت یا SEDH په هېواد کې د نژاد پالنې شتون ومانه، خو څرګنده یې کړه چې حکومت د افریقایي نسل لپاره د پوهنتون د شمولیت د سهمیې په ګډون د دې ستونزې د کمولو لپاره مثبت ګامونه پورته کړي او پورته کوي. په فدرالي ولسوالۍ او د ساو پاولو، ریو دي جینیرو، پرانا، ماتو ګروسو، میناس ګیریس، ایسپریتو سانټو، بهیا، او نورو ایالتونو کې لوی عامه پوهنتونونه د مثبت عمل پروګرامونه په لاره اچولي. د بېلګې په توګه، د برازیلیا پوهنتون د خپل لومړي کال ۲۰۰۷ ز کال  د خالي بستونو ۲۵ سلنه د نورو نژادونو (رنګ لرونکو) زده کونکو لپاره ځانګړي کړل. د ریو دي جنیرو فدرالي پوهنتون د یوې څېړنې پر بنسټ چې د جنوري په میاشت کې خپره شوه، نږدې نیمایي عامه فدرالي او دولتي پوهنتونونو د سهمیې سیسټم یا د ازموینې بونس درلود. <ref>{{cite web|url=https://www.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2008/wha/119150.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090226174902/http://www.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2008/wha/119150.htm|url-status=dead|archive-date=February 26, 2009|title=Quotas for Afro-brazilians|publisher=State.gov|date=February 25, 2009|access-date=October 21, 2010}}</ref> قانون بومي اوسیدونکو ته پراخ حقونه، لکه د دوی د کلتوري میراث ساتنه او د دوی د دودیزو ځمکو د ځانګړي کارول، ورکوي. که څه هم زیاتره ستونزې شته، خو حکومت د دې حقونو په خوندیتوب کې محدود پرمختګ کړی دی. د بومي وکړو ملي بنسټ (FUNAI) اټکل کړی چې په بومي ځمکو کې ۴۶۰۰۰۰ وګړي په ۲۲۵ ټولنو کې شتون لري او له ۱۰۰۰۰۰ څخه تر ۱۹۰۰۰۰ نور بومي وګړي د ښاري چاپیریال په ګډون د دې سیمو څخه بهر ژوند کوي. د پوهنې وزارت له قوله، په ۲۰ دولتي او فدرالي پوهنتونونه د بومي وګړو لپاره د شمولیت د چوکیو خونديتوب ته دوام ورکوي. د پوهنتون د بومي زده کونکو شمېر، نږدې ۵۰۰۰ یا د پوهنتون د ټولو محصلینو نږدې ۱ سلنه، په خپل ځای پاتې دی. <ref>{{cite web|url=https://www.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2008/wha/119150.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090226174902/http://www.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2008/wha/119150.htm|url-status=dead|archive-date=February 26, 2009|title=Indigenous situation in Brazil|publisher=State.gov|date=February 25, 2009|access-date=October 21, 2010}}</ref> == سرچينې == 9w1vcsboh3hw3gi9kj8acstrfkh5dmu 0 61841 369281 369061 2026-09-23T08:32:41Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369281 wikitext text/x-wiki ماکرومالیکول یو ډېر لوی مالیکول دی چې د بیوفزیکي پروسو، لکه پروټین یا نوکلیک اسیډ، لپاره مهم دی. هغوی له زرګونو اټومونو څخه جوړ دي چې له کووالانټي اړیکو سره نښلول شوي دي. ډېری ماکرومالیکولونه د مونومېر په نوم کوچنیو مالیکولونو پولیمېرونه دي. په بایوکیمیا کې ترټولو ډېر عام ماکرومالیکولونه بایوپولیمېرونه (نوکلیک اسیډونه، پروټینونه او کاربوهایډرېټونه) او غیر پولیمېري لوی مالیکولونه لکه لیپیډونه، نانوژلونه او ماکروسیکلونه دي. مصنوعي فایبرونه او آزمېښتي مواد لکه کاربني نانوټیوبونه هم د ماکرومالیکولونو له بېلګو څخه دي.<ref name="Stryer_2002">{{cite book|vauthors=Stryer L, Berg JM, Tymoczko JL|title=Biochemistry|publisher=[[W.H. Freeman]]|location=San Francisco|year=2002|edition=5th|isbn=978-0-7167-4955-4|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21154/}}</ref><ref>[http://www.americanchemistry.com/s_plastics/doc.asp?CID=1571&DID=5972 Life cycle of a plastic product] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100317004747/http://www.americanchemistry.com/s_plastics/doc.asp?CID=1571&DID=5972|date=2010-03-17}}. Americanchemistry.com. Retrieved on 2011-07-01.</ref><ref>{{cite journal|last1=Gullapalli|first1=S.|last2=Wong|first2=M.S.|year=2011|title=Nanotechnology: A Guide to Nano-Objects|url=http://www.aiche.org/uploadedFiles/Publications/CEPMagazine/051128_public.pdf|journal=Chemical Engineering Progress|volume=107|issue=5|pages=28–32|access-date=2015-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20120813180046/http://www.aiche.org/uploadedFiles/Publications/CEPMagazine/051128_public.pdf|archive-date=2012-08-13|url-status=dead|archivedate=2012-08-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120813180046/http://www.aiche.org/uploadedFiles/Publications/CEPMagazine/051128_public.pdf}}</ref> == تعریف == د ماکرومالیکول اصطلاح (ماکرو + مالیکول) په ۱۹۲۰مه لسیزه کې د نوبل جایزې ګټونکي هرمان سټاوډینګر لخوا جوړه شوه، که څه هم په دې اړه د هغه لومړنۍ خپرونه یوازې لوړو مالیکولي مرکباتو (له ۱۰۰۰ اټومو څخه زیات) ته اشاره کوي. په هغه وخت کې د پولیمېر اصطلاح، لکه څنګه چې برزېلیوس په ۱۸۳۲م کال کې معرفي کړه، له نن ورځې څخه جلا معنا درلودله: په ساده توګه دا د ایزومېریزم یوه بله بڼه وه، د بېلګې په توګه له بنزین او اسېټایلین سره او له اندازې سره یې ډېره اړیکه نه لرله.<ref>{{cite journal|author1=Staudinger, H.|author2=Fritschi, J.|title=Über Isopren und Kautschuk. 5. Mitteilung. Über die Hydrierung des Kautschuks und über seine Konstitution|doi=10.1002/hlca.19220050517|date=1922|journal=Helvetica Chimica Acta|volume=5|issue=5|pages=785|url=https://zenodo.org/record/1426825|access-date=2022-06-06|archive-date=2020-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200610172849/https://zenodo.org/record/1426825|url-status=dead}}</ref><ref name="Jensen">{{cite journal|author1-link=William B. Jensen|doi=10.1021/ed085p624|title=The Origin of the Polymer Concept|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-chemical-education_2008-05_85_5/page/n37|date=2008|last1=Jensen|first1=William B.|journal=Journal of Chemical Education|volume=85|pages=624|issue=5|bibcode=2008JChEd..85..624J}}</ref> د څانګو په منځ کې د لویو مالیکولونو د توصیف لپاره د دې اصطلاح کارونه توپیر لري. د بېلګې په توګه، په داسې حال کې چې بیولوژي ماکرومالیکول ته د ژوندیو موجوداتو په شمول د څلورو لویو مالیکولونو په توګه اشاره کوي، په کیمیا کې، دا اصطلاح کېدای شي د دوه یا څو مالیکولونو ټولګې ته اشاره ولري چې د کووالانټي اړیکو پرځای د مالیکولونو ترمنځ ځواکونو له لورې یوځای نیول شوي چې په اسانۍ سره نه جلا کېږي.<ref>van Holde, K.E. (1998) ''Principles of Physical Biochemistry'' Prentice Hall: New Jersey, {{ISBN|0-13-720459-0}}</ref> د IUPAC سټانډارډ تعریف په اساس، د ماکرومالیکول اصطلاح هماغه ډول چې د پولیمېر په علم کې کارول کېږي، یوازې یوه مالیکول ته اشاره کوي. د بېلګې په توګه، یو واحد پولیمېري مالیکول په مناسب ډول د یو «پولیمېر» پرځای د «ماکرومالیکول» یا «پولیمېر مالیکول» په توګه توصیف کېږي، چې د ماکرومالیکول څخه جوړه شوې مادې وړاندیز کوي.<ref>{{cite journal|url=http://www.iupac.org/reports/1996/6812jenkins/6812basicterms.pdf|journal=Pure and Applied Chemistry|volume=68|page=2287|date=1996|author=Jenkins, A. D.|title=Glossary of Basic Terms in Polymer Science|doi=10.1351/pac199668122287|last2=Kratochvíl|first2=P.|last3=Stepto|first3=R. F. T.|last4=Suter|first4=U. W.|issue=12|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070223103549/http://www.iupac.org/reports/1996/6812jenkins/6812basicterms.pdf|archive-date=2007-02-23}}</ref> د هغوی د اندازې له امله، ماکرومالیکولونه په اسانۍ سره د سټوکیومټري له نظره یوازې نه تعریف کېږي. د ساده ماکرومالیکولونو جوړښت، لکه هوموپولیمېرونه، کېدای شي د انفرادي فرعي مونومېر او ټولیزې مالیکولي کتلې په توګه توصیف شي. له بلې خوا، پېچلي بایوماکرومالیکولونه څو اړخیزه جوړښتي توصیف ته اړتیا لري لکه د پروټینونو د توصیف لپاره کارول شوی د جوړښت درجه بندي. په برتانوي انګلیسي کې د «macromolecule» ویی تمایل لري چې د «لوړ پولیمېر» په توګه ونومول شي. == ځانګړتیاوې == ماکرومالیکولنه ډېری وخت غیر معمولې ځانګړتیاوې لري چې په کوچنیو مالیکولونو کې نه تر سترګو کېږي. یوه بله عامه ماکرومالیکولي ځانګړنه چې کوچني مالیکولونه نه ځانګړي کوي، په اوبو او ورته محلولونو کې د هغوی نسبي نه‌‌منحلېدل دي چې پرځای یې کولوئیډ جوړوي. د هغوی څخه ډېری یې په اوبو کې د حل کېدو لپاره مالګې یا نورو ځانګړو ایونونو ته اړتیا لري. په ورته ډول، که د هغوی د محلول، محلولي غلظت ډېر لوړ یا ډېر ټيټ وي ډېری پروټینونه (خپل شکل ته بدلون ورکوي) یا دې‌ناتوره کېږي. په یو محلول کې د ماکرومالیکولونو لوړ غلظت کولی شي د ماکرومالیکولي ګڼه ګوڼې په نوم یو اغیز له لارې، د نورو ماکرومالیکولونو د غبرګونونو سرعت او تعادلي ثابتونو ته بدلون ورکړي. دا کار د هغو ماکرومالیکولونو څخه سرچینه اخلي چې نور مالیکولونه د محلول له لویې برخې څخه لرې کوي، په پایله کې د دې مالیکولونو اغیزمن غلظت ته زیاتوالی وربښي.<ref name="Minton">{{cite journal|author=Minton AP|title=How can biochemical reactions within cells differ from those in test tubes?|journal=J. Cell Sci.|volume=119|issue=Pt 14|pages=2863–9|date=2006|pmid=16825427|doi=10.1242/jcs.03063|doi-access=free}}</ref> == خطي بایوپولیمېرونه == ټول ژوندي موجودات خپلو بیولوژیکي دندو لپاره درې اړینو بایوپولیمېرونو پورې تړلي دي: DNA، RNA او پروټين. دا هر یو مالیکول د ژوند لپاره اړین دی، ځکه هر یو په حجره کې جلا او لازمي رول ترسره کوي. ساده لنډیز دا دی چې DNA لومړی RNA جوړوي او وروسته بیا RNA، پروټین جوړوي.<ref name="isbn1-4292-2936-5">{{cite book|author1=Berg, Jeremy Mark|author2=Tymoczko, John L.|author3=Stryer, Lubert|title=Biochemistry, 7th ed. (Biochemistry (Berg))|url=https://archive.org/details/biochemistry0000berg|publisher=[[W.H. Freeman & Company]]|year=2010|isbn=978-1-4292-2936-4}} Fifth edition available online through the NCBI Bookshelf: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/bookshelf/br.fcgi?book=stryer link] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101113022844/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/bookshelf/br.fcgi?book=stryer |date=2010-11-13 }}</ref><ref name="isbn0-8153-4111-3">{{cite book|author1=Walter, Peter|author2=Alberts, Bruce|author3=Johnson, Alexander S.|author4=Lewis, Julian|author5=Raff, Martin C.|author6=Roberts, Keith|title=Molecular Biology of the Cell (5th edition, Extended version)|url=https://archive.org/details/molecularbiology0000unse_b0d8|publisher=[[Garland Science]]|location=New York|year=2008|isbn=978-0-8153-4111-6}}. Fourth edition is available online through the NCBI Bookshelf: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/bookshelf/br.fcgi?book=mboc4 link]</ref> DNA، RNA او پروټینونه ټول د اړونده جوړونکو بلاکونو له یو تکراري جوړښت (د DNA او RNA په صورت کې نوکلیوټایډونو، د پروټینونو په صورت کې امینو اسیډونو) څخه مشتمل دي. په عموم کې، دوی ټول بې شاخې پولیمرونه دي او له همدې کبله کولی شي د یوه تار په توګه راڅرګند شي. په اصل کې، هغوی د مهرو د تار په څېر هم لیدلی شو چې هره مهره د واحد نوکلیوټایډ یا امینو اسیډ مونومېر ښکارندویي کوي چې د کیمیایي کووالانټ اړیکو له لارې یوه ډېر اوږد زنځیر سره نښلول شوي دي. په ډېری مواردو کې، د زنځیر د ننه مونومېرونه له نورو امینو اسیډونو یا نوکلیوټایډونو سره د متقابل عمل لپاره ډېر تمایل لري. په DNA او RNA کې، دا کېدای شي د واټسون-کرېک (G-C او A-T یا A-U) اساسي جوړو بڼه ونیسي، که څه هم د متقابل عمل ډېرې پېچلې بڼې هم کېدای شي رامنځته شي. === جوړښتي ځانګړتیاوې === د DNA د دوه تاري طبیعت په دلیل، په اصل کې ټول نوکلیوټایډونه د دوه تاري تکمیلي ستنو نوکلیوټایډونو په منځ کې د واټسون-کرېک اساسي جوړو بڼه ځان ته اخلي. برعکس، RNA او پروټین په نورمال ډول یو تاره دي. له همدې کبله، هغوی د DNA دوه تاره مارپیچي منظمې هندسې پورې نه محدودېږي، او ځکه د هغوی ترتیب ته په کتو سره په درې اړخیزه پېچلو بڼو کې پوښل کېږي. دا بېلابېلې بڼې د RNA او‌ پروټینونو د ډېرو ګډو ځانګړتیاوو، لکه د ځانګړو نښلېدونکو پاکټونو جوړېدل او د بایوکیمیایي غبرګونونو د کاټالېز وړتیا، مسئولې دي. ==== DNA د معلوماتو کوډ کولو لپاره اصلاح شوې ده ==== DNA د اطلاعاتو د ذخیره کولو یو ماکرومالیکول دی چې د لارښوونو بشپړ سیټ (جېنوم)، چې د هر ژوندي موجود راټولولو، ساتلو او بیاتولید لپاره اړین دی، کوډ کوي.<ref name="isbn978-0062730992">{{cite book|author1=Golnick, Larry|author2=Wheelis, Mark.|title=The Cartoon Guide to Genetics|publisher=Collins Reference|isbn=978-0-06-273099-2|date=1991-08-14|url-access=registration|url=https://archive.org/details/cartoonguidetoge00larr}}</ref> DNA او RNA دواړه د جنېټیکي معلوماتو د کوډ کولو وړتیا لري، ځکه بایوکیمیایي میکانیزمونه شتون لري چې د یوې DNA یا RNA په ترتیب کې کوډ شوي معلومات لولي او له هغه څخه د یوه مشخص پروټین تولید لپاره کار اخلي. له بلې خوا، د پروټین مالیکول ترتیبي معلومات د حجرو لخوا د جنېټیکي معلوماتو د وظیفوي کوډ کولو لپاره نه کارول کېږي.<ref name="Stryer_20022">{{cite book|vauthors=Stryer L, Berg JM, Tymoczko JL|title=Biochemistry|publisher=[[W.H. Freeman]]|location=San Francisco|year=2002|edition=5th|isbn=978-0-7167-4955-4|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21154/}}</ref> DNA درې اصلي ځانګړتیاوې لري چې هغې ته اجازه ورکوي ترڅو د جنېټیکي معلوماتو په کوډ کولو کې له RNA څخه ډېره ښه ووسي. لومړی دا چې هغه دوه تاره لري، نو ځکه په هره حجره کې د هر جېن په کوډ کولو کې د معلوماتو لږ تر لږه دوه کاپي ګانې شتون لري. دوهم دا چې، DNA د RNA په پرتله د تجزیې په وړاندې ډېر زیات پایښت او ثبات لري، کومه ځانګړنه چې د DNA په هر نوکلیوټایډ کې د 2'-هایډروکسیل ګروپ نه شتون پورې اړه لري. دریم دا چې، په DNA کې ډېر پېچلي نظارتي او ترمیمي سیسټمونه شتون لري چې DNA ته هر زیان ارزوي او د اړتیا په وخت کې هغه بېرته ترمیموي. مشابه سیسټمونه د RNA مالیکولونو د زیان د ترمیم لپاره وده نده کړې. په پایله کې، کروموزومونه کولی شي په میلیارډونو اټومونه ولري چې په یوه ځانګړي کیمیاوي جوړښت کې ترتیب شوي دي. ==== پروټینونه د کاټالایز لپاره اصلاح شوي دي ==== پروټینونه د کاټالیز او بایوکیمیایي غبرګونونو مسئوله فعاله ماکرومالیکولونه دي چې له ژوند نه ساتنه کوي. پروټینونه د ژوندي موجود ټولې دندې ترسره کوي، د بېلګې په توګه فوټوسنټېز، عصبي دنده، لید او حرکت.<ref name="isbn978-1593272029">{{cite book|author=Takemura, Masaharu|title=The Manga Guide to Molecular Biology|url=https://archive.org/details/mangaguidetomole0000take|publisher=[[No Starch Press]]|year=2009|isbn=978-1-59327-202-9}}</ref> د پروټین مالیکولونو یو رشته یي طبیعت، او له ۲۰ یا ډېرو بېلابېلو امینو اسیډي جوړښتي بلاکونو څخه د هغوی ترکیب، دوی ته اجازه ورکوي ترڅو ډېر شمېر درې اړخیز شکلونه ځان ته غوره کړي، په داسې حال کې چې نښلوونکي پاکټونه برابروي چې د هغوی له لارې کولی شي په ځانګړې توګه د هغو مالیکولونو له بڼو سره تعامل ولري. سربېره پر دې، د بېلابېلو امینو اسیډونو کیمیایي تنوع، او کیمیایي بېلابېل چاپېریالونه چې د سیمه‌ییزو درې اړخیزو جوړښتونو له لورې جوړېږي، ډېری پروټینونو ته دا وړتیا ورکوي ترڅو د انزایم په توګه عمل وکړي او په حجرو کې د بایوکیمایي بدلونونو پراخه لړۍ کاټالایز کړي. سربېره پر دې، پروټینونو کې دې وړتیا هم وده کړې چې د کوانزایمونو او کوفکټورونو له پراخې لړۍ سره ونښلي، هغه واړه مالیکولونه چې پروټین ته د پولي پپټایډي زنځیر پورې تړلو څخه هاخوا نور ځانګړي فعالیتونه ورکړي. == سرچينې == kqgfb5s7orrl1x4fbi17pz4idv614n5 0 61884 369331 358613 2026-09-23T11:49:31Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369331 wikitext text/x-wiki په میانمار کې د پوځي رژیم تر واک لاندې بشري حقونه له ډېرې مودې په نړۍ کې د بدترینو له ډلې ګڼل کېږي. د بشري حقونو نړیوال بنسټونو لکه د بشري حقونو د څار بنسټ، د بخښنې نړیوال بنسټ او د ساینس د پرمختګ لپاره د امریکې ټولنې په مکرر ډول په میانمار کې د بشري حقونو پراخه سرغړونې مستند او غندلې دي. د آزادۍ کور (Freedom House) له لوري په نړۍ کې د ۲۰۱۱ ز کال راپور ښیي چې "پوځي جنتا (پوځې حکومت) ... نږدې ټول اساسي حقونه تر پښو لاندې کړي؛ او د قانوني مصئونیت له امله یې د بشري حقونو سرغړونې کړې دي." په ۲۰۱۱ ز کال کې " په دې هېواد کې له ۲۱۰۰ څخه د زیاتو سیاسي بندیانو له ډلې د NLD نږدې ۴۲۹ غړي وو، چې د ۱۹۹۰ ز کال په ټاکنو کې ګټونکي وو." د سیاسي زندانیانو لپاره د مرستې د ټولنې په وینا، د ۲۰۱۳ ز کال د جولای له میاشتې راهیسې،  د برما په زندانونو کې ۱۰۰ سیاسي بندیان موجود دي.  <ref>{{Cite document|title=A Special Report to the 59th Session of the United Nations|publisher=Freedom House|place=Geneva|pages=vii–7|year=2003|url=http://www.middle-east-info.org/gateway/mostrepressiveregimes.pdf|quote=ruled by one of the world's most repressive regimes.}}</ref><ref>{{cite journal|title=Are EU Trade Sanctions on Burma Compatible With WTO Law?|journal=Are EU Trade Sanctions on Burma Compatible with WTO Law?|first=Robert|last=Howse|author2=Jared M. Genser|pages=166+|url=http://students.law.umich.edu/mjil/article-pdfs/v29n2-howse-genser.pdf|access-date=7 November 2010|quote=repressive and abusive military regime|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100607153959/http://students.law.umich.edu/mjil/article-pdfs/v29n2-howse-genser.pdf|archive-date=7 June 2010|archivedate=7 June 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100607153959/http://students.law.umich.edu/mjil/article-pdfs/v29n2-howse-genser.pdf}}</ref><ref>{{cite web|url=http://hrw.org/english/docs/2004/09/01/burma9290.htm|title=Statement to the EU Development Committee|access-date=11 July 2006|author=Brad Adams|publisher=[[Human Rights Watch]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20060620074005/http://hrw.org/english/docs/2004/09/01/burma9290.htm|archive-date=20 June 2006|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://report2009.amnesty.org/en/regions/asia-pacific/myanmar|title=Amnesty International 2009 Report on Human Rights in Myanmar|access-date=4 January 2010|author=Brad Adams|publisher=[[Amnesty International]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090912013419/http://report2009.amnesty.org/en/regions/asia-pacific/myanmar|archive-date=12 September 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://sciencemode.com/2007/09/28/satellite-images-verify-myanmar-forced-relocations-mounting-military-presence/|title=Satellite Images Verify Myanmar Forced Relocations, Mounting Military Presence|access-date=1 October 2007|publisher=ScienceMode|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226124205/http://sciencemode.com/2007/09/28/satellite-images-verify-myanmar-forced-relocations-mounting-military-presence/|archive-date=26 February 2008}}</ref><ref name="Freedom House">{{cite web|url=http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2011&country=8007|title=Burma (Myanmar) (2011)|publisher=Freedom House|access-date=29 August 2011}}</ref><ref>{{cite news|title=Myanmar set to release some 70 prisoners|url=http://www.mmtimes.com/index.php/national-news/7577-myanmar-set-to-release-some-70-prisoners.html|access-date=24 July 2013|newspaper=The Myanmar Times|date=24 July 2013}}</ref><ref>{{cite news|last=Weng|first=Lawi|title=Burma Govt Releases 73 Political Prisoners|url=http://www.irrawaddy.org/archives/40563|access-date=24 July 2013|date=24 July 2013}}</ref><ref name="irin">{{cite news|title=Myanmar: Final push on political prisoners needed|publisher=Integrated Regional Information Networks (IRIN)|url=http://www.unhcr.org/refworld/docid/50659a382.html|access-date=19 March 2013|date=27 September 2012}}</ref><ref name="Burma Frees 56 Political Prisoners">{{cite news|title=Burma Frees 56 Political Prisoners|url=http://www.voanews.com/content/burma-frees-fifty-six-political-prisoners-day-after-sanctions-dropped/1647578.html|access-date=26 April 2013|newspaper=Voice of America|date=22 April 2013|archive-date=26 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130426052937/http://www.voanews.com/content/burma-frees-fifty-six-political-prisoners-day-after-sanctions-dropped/1647578.html|url-status=dead}}</ref> د بشري حقونو په برخه کې د امریکا د ولسمشر بارک اوباما ځانګړې مرستیالې، سمانتا پاور د ۲۰۱۲ ز کال د نوامبر په نهمه نېټه، د ولسمشر له سفر وړاندې یې د سپینې ماڼۍ په پاڼه ولیکل چې په څو سیمو کې د ملکیانو پر وړاندې، د ښځو او ماشومانو په ګډون، د بشری حقونو جدی سرغړونې دوام لری." د ملګرو ملتونو عمومي اسامبلې په مکرر ډول د برما په پخوانیو نظامي حکومتونو غږ کړی چې بشري حقونو ته درناوی وکړي او عمومي اسمبلۍ د ۲۰۰۹ ز کال په نومبر کې یو پرېکړه لیک تصویب کړ چې "د بشري حقونو او بنسټیزو آزادیو روانې سیستماتیک سرغړونې یې په کلکه وغندلې "او د هغه وخت د برما پر واکمن پوځي حکومت یې غږ وکړ چې د نړیوالو بشري حقونو او بشرپاله قانون څخه د سرغړونو د پای ته رسولو لپاره بېړني ګامونه پورته کړي." <ref name="whitehouse.gov">{{cite web|author=Samantha Power|url=https://obamawhitehouse.archives.gov/blog/2012/11/09/supporting-human-rights-burma|work=[[whitehouse.gov]]|title=Supporting Human Rights in Burma|via=[[NARA|National Archives]]|access-date=20 November 2012}}</ref><ref>{{cite web|title=List of UN General Assembly Resolutions on Burma|url=http://www.altsean.org/Research/UN%20Dossier/UNGA.htm|access-date=4 January 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20161104120635/http://www.altsean.org/Research/UN%20Dossier/UNGA.htm|archive-date=4 November 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite press release|title=UN General Assembly Resolution: Time f or Concrete Action|publisher=International Federation for Human Rights|date=20 November 2009|url=http://www.fidh.org/UN-General-Assembly-Resolution-time-for-concrete|access-date=4 January 2010}}</ref> جبري کار، انساني قاچاق او په ماشومانو کار عامې کړنې دي. د برما پوځي حکومت جنسي تاو تریخوالي، د سیستماتیک جنسي تېري او د پوځ له لوري د جنسي غلامانو د ساتلو د تورونونو په ګډون، چې دې کړنې چې په ۲۰۱۲ ز کال کې دوام درلود، د کنټرول د یوې تګلارې په توګه په پراخه کارولو کې هم بدنامه دی. <ref name="amnesty1998">{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/documents/asa16/020/1998/en/|title=Myanmar: 10th anniversary of military repression|access-date=14 July 2006|date=7 August 1998|publisher=[[Amnesty International]]}}</ref><ref name="womenofburma2007">{{cite web|url=http://www.womenofburma.org/Statement&Release/state_of_terror_report.pdf|title=State of Terror report|access-date=21 May 2007|date=1 February 2007|publisher=[[Women's League of Burma]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070528044207/http://www.womenofburma.org/Statement%26Release/state_of_terror_report.pdf|archive-date=28 May 2007|url-status=dead}}</ref><ref name="autogenerated3">{{cite web|url=https://www.hrw.org/world-report-2012/world-report-2012-burma|title=Human Rights Watch World Report 2012, Burma|website=Human Rights Watch|access-date=6 July 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130630121229/http://www.hrw.org/world-report-2012/world-report-2012-burma|archive-date=30 June 2013}}</ref> د ملګرو ملتونو د بشري حقونو په شورا کې یوې درۍ کسیزې کمېټې د ۲۰۱۷ ز کال په مارچ کې د حقیقت موندنې ماموریت ترسره کړ. د دې ماموریت موخه "په میانمار کې د پوځ او امنیتي ځواکونو له لوري د بشري حقونو د وروستیو تاوتریخوالو او سرغړونو د حقایقو او شرایطو موندل وو ... چې لیدلوری یې د مرتکبینو لپاره د بشپړ حساب ورکولو او د قربانیانو لپاره د عدالت د تامین و". <ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/HRBodies/HRC/MyanmarFFM/Pages/Members.aspx|title=Biographies of the members of the Fact-Finding Mission on Myanmar|website=United Nations Human Rights Council}}</ref> د میانمار حکومت له بده مرغه د حقیقت موندنې له ماموریت (FFM) سره کار و نه کړی. دوی په میانمار کې د بشري حقونو د وضعیت په اړه د ملګرو ملتونو ځانګړي راپور ورکوونکي ته اجازه ور نه کړه چې هېواد ته راشي. هغه څه چې د حقیقت موندنې ماموریت وموندل او اعلان یې کړل دا وو چې په میانمار کې امنیتي ځواکونو له نړیوال قانون څخه جدي سرغړونه کړې چې "د جنایي تحقیقاتو او محاکمې غوښتنه کوي"، یعنې د بشریت ضد جرمونه، جنګي جرمونه، او نسل وژنه دي. <ref>{{cite web|url=https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=22553|title=Myanmar refuses access to UN Special Rapporteur|website=United Nations Human Rights Council}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/FFM-Myanmar/A_HRC_39_64.pdf|title=Report of the Independent International Fact-Finding Mission on Myanmar*}}</ref> د میانمار حکومت د دې تورونو په ځواب کې دریځ خپل کړی چې د FFM کار غیر مسؤلانه او بې بنسټه دی. د بېلګې په توګه، د ۲۰۱۹ ز کال په سپتمبر کې، په جینیوا کې په ملګرو ملتونو کې د میانمار دایمي استازي یو کیاو موی تون (U Kyaw Moe Tun) په جینوا کې د بشري حقونو د شورا د یوې غونډې په ترڅ کې څرګندونې وکړې. یو کیاو موی تون وویل: "د میانمار خلک چې د ولسواکۍ او بشري حقونو لپاره په خپله اوږده مبارزه کې د ملګرو ملتونو تر څنګ ودرېدل ، د میانمار په اړه د ملګرو ملتونو د ځینو عناصرو له لوري د بې هدفه دریځ څخه په پراخه کچه نا هیلې شوي دي. " <ref>'[https://www.globalnewlightofmyanmar.com/myanmar-permanent-representative-makes-rebuttal-statements-to-special-rapporteur-and-ffm-at-interactive-dialogues/ Myanmar Permanent Representative makes rebuttal statements to Special Rapporteur and FFM at interactive dialogues'], ''The Global New Light of Myanmar'', 20 September 2019.</ref> == دیني آزادي، د لږکیو حقوق او داخلي شخړې == داسې شواهد راټول شوي دي چې د برما رژیم ځینې توکمیز اقلیتونه لکه کارېن، کارېني او شان د محوې یا برمایې کولو په موخه په نښه کړي دي. خو دې ته د نړیوالې ټولنې له لوري لږ پاملرنه شوې ځکه چې دا د ډله ایزو وژنو په پرتله چې د روانډا په څېر ځایونو کې پیښ شوي ډېر هوښیارانه او په غیر مستقیم ډول تر سره کېږي. د بخښنې نړیوال بنسټ له قوله، د روهینګیا مسلمان وکړي له ۱۹۷۸ ز کال راهیسې د جنتا تر واکمنۍ لاندې د بشري حقونو له سرغړونو ځورېږي او زیاتره یې په پایله کې ګاونډي بنګله دېش ته تښتېدلي دي. د مسیحي ټولنو، لکه کاچین، په وړاندې تاوتریخوالی د ۲۰۱۱ ز کال د جون په میاشت کې د ۲۰۱۱-۲۰۱۲ د کاچین په شخړه کې د جګړې له بیا پیلېدو راهیسې هم زور موندلی.  <ref>{{cite news|last=Guardia|first=Anton La|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/burmamyanmar/1492726/Burma%27s-%27slow-genocide%27-is-revealed-through-the-eyes-of-its-child-victims.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080531030405/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/burmamyanmar/1492726/Burma%27s-%27slow-genocide%27-is-revealed-through-the-eyes-of-its-child-victims.html|url-status=dead|archive-date=31 May 2008|title=Burma's 'slow genocide' is revealed through the eyes of its child victims|work=The Daily Telegraph|date=24 June 2005|access-date=20 November 2012|location=London}}</ref><ref>{{cite news|last=Thomson|first=Mike|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/burmamyanmar/1512149/New-evidence-backs-claims-of-genocide-in-Burma.html|title=New evidence backs claims of genocide in Burma|work=The Daily Telegraph|date=5 March 2006|access-date=20 November 2012|location=London}}</ref><ref>[https://www.amnesty.org/en/documents/asa16/005/2004/en/ Burma – The Rohingya Minority: Fundamental Rights Denied] , [[Amnesty International]], 2004.</ref> د ملګرو ملتونو د بشري حقونو شورا د ۲۰۲۲ ز کال د مارچ په ۲۱ نېټه په ۴۹مه غونډه کې میشل باچلیټ وویل چې د تاتمادو په نامه د امنیتي ځواکونو له خوا په څو توکمیزو ایالتونو کې سیستماتیک وحشت له پخوا څخه موجودې وسله والې جګړې ته لمن وهلې ده. د یوه "ژور ناورین" په اوږدو کې د بشری حقوقو بنسټیزو حقونو ته د لاسرسي پر وړاندې، په میانمار کې د ۲۰۲۱ ز کال د فبروري له کودتا وروسته اوس په ټول هېواد کې په سلګونو سیمه ییزې وسله والې ډلې جوړې شوې، چې "په هغو سیمو کې چې پخوا باثباته وې، پراخ تاوتریخوالی پیل شوی دی". <ref>{{cite web|url=https://news.un.org/en/story/2022/03/1114382|title=Human rights in Myanmar face 'profound crisis' – Bachelet|accessdate=21 March 2022|website=United Nation|archive-date=21 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220321213706/https://news.un.org/en/story/2022/03/1114382|url-status=dead}}</ref> === د مسلمانانو ځورول === روهینګیا مسلمانان په دوامداره توګه د برما رژیم له لوري، چې دوی یې د اتباعو په توګه له منلو څخه انکار کړی (په هېواد کې د نسلونو د استوګنې تر څنګ)، د بشري حقونو له سرغړونو سره مخ دي او هڅه کوي چې په جبري توګه روهینګیا وشړي او په ځای یې غیر روهینګیا ځای پر ځای کړي. دا سیاست له برما څخه د روهینګیا د شاوخوا نیمایي نفوس د شړلو لامل شوی ده. د برما په لوېدیځ رکاین په ایالت کې د روهینګیا مسلمانانو او بودایانو تر منځ په وروستي مذهبي تاوتریخوالي کې شاوخوا ۹۰ زره کسان بې کوره شوي دي. د دې سیاست په پایله کې روهینګیا وکړي د "نړۍ تر ټولو لږ د منلو وړ" او "د نړۍ ترټولو ځورول شوي لږکیو" په توګه نومول شوي دي.   <ref name="South East Asia pg. 342">A Handbook of Terrorism and Insurgency in South East Asia, Tan, Andrew T.H., Chapter 16, State Terrorism in Arakan, Islam, Syed Serajul Islam, Edward Elgar Publishing, {{ISBN|9781845425432}}, pg. 342, 2007</ref><ref name="bbc.co.uk">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-18517412|title=Burma unrest: UN body says 90,000 displaced by violence|publisher=BBC|date=20 June 2012}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8521280.stm|title=Bangladesh accused of "crackdown" on Rohingya refugees|work=BBC|date=18 February 2010|access-date=29 July 2012|author=Mark Dummett}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5j7a3oPcHSvWSpkXzzSruvNZfdPMA?docId=CNG.8d52d8a6dba835c4ac54aab3f3c8031b.571|title=Myanmar, Bangladesh leaders "to discuss Rohingya"|work=AFP|date=25 June 2012|access-date=29 July 2012}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/asean-beat/2012/10/09/the-rohingyas-place-in-a-democratic-burma/|title=The Rohingya: Unwanted at Home, Unwelcome Abroad|work=The Diplomat|date=9 October 2012|author=Lucas Bento and Guled Yusuf}}</ref> د ۱۹۸۲ ز کال د تابعیت د قانون پر بنسټ روهینګیا د برما له تابعیت څخه محروم شوي دي. په ۲۰۱۲ ز کال کې د رکاین د بودایانو او روهینګیا مسلمانانو تر منځ شورش رامنځ ته شو چې له امله یې ۷۸ کسان ووژل شول، ۸۷ نور ټپیان شول او زرګونه کورونه ویجاړ شول. په همدې ډول له ۵۲۰۰۰ څخه زیات خلک یې بې ځایه شول. د ۲۰۱۲ ز کال د جولای تر میاشتې پورې، د میانمار حکومت د روهینګیا اقلیت ډله – چې له ۱۹۸۲ ز کال راهیسې د بنګله دیش څخه د بې وطنه بنګالي مسلمانانو په توګه طبقه بندي شوې ده – حکومت د ۱۳۰ څخه د زیاتو توکمونو په نوملړ و نه ګڼل شوه او له همدې امله حکومت وايي چې دوی د میانمار د تابعیت د حق ادعا نلري.<ref name="rohingya">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7872635.stm|title=What drive the Rohingya to sea?|work=BBC|date=5 February 2009|access-date=29 July 2012|author=Jonathan Head}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/international/article3703383.ece|title=Rohingyas are not citizens: Myanmar minister|date=1 August 2012|location=Chennai, India|work=The Hindu}}</ref><ref name="UN News">{{cite news|title=UN refugee agency redeploys staff to address humanitarian needs in Myanmar|work=UN News|date=29 June 2012|url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=42356|access-date=29 June 2012}}</ref> ==== د ۲۰۱۲ ز کال د رکاین ایالت شورش ==== د ۲۰۱۲ ز کال د رکاین ایالت شورش د میانمار په شمالي رکاین ایالت کې د روهینګیا مسلمانانو او د رکاین قوم تر منځ د روانو شخړو لړۍ ده. دا شورش له څو اونیو مذهبي شخړو وروسته را منځ ته شو او د جګړې د دواړو غاړو د ډېرو خلکو له خوا وغندل شوه. <ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-myanmar-violence-idUSBRE85714E20120608|title=Four killed as Rohingya Muslims riot in Myanmar: government|work=Reuters|date=8 June 2012|access-date=9 June 2012}}</ref> د شورش ناڅاپه لامل روښانه نه دی، خو زیاتره مبصرین د برما مسلمانانو له لوري په یوه ۱۳ کلنې رکاین نجلۍ له جنسي تېري او وژنې وروسته د رکاین قوم له لوري د لسو برمایي مسلمانانو وژنه اصلي لامل بولي. په ټولو کلیو کې له هر لسو تنو څخه یو خپل ژوند له لاسه ورکړی. نږدې دری سوه کورونه او یو شمېر عامه ودانۍ ورانې شوې دي. د برما د روهینګیا بنسټ (بروک) د مشر تون خین په وینا، د جون له ۲۸ نېټې،  ۶۵۰ روهینګیایان وژل شوي، ۱۲۰۰ لادرکه دي، او تر ۸۰۰۰۰ زیات بې ځایه شوي دي. د میانمار د چارواکو په وینا، د رکاین د بودایانو او روهینګیا مسلمانانو تر منځ په تاوتریخوالي کې ۷۸ کسان وژل شوي، ۸۷ نور ټپیان شوي او زرګونه کورونه وران شوي دي. همدا راز له ۵۲۰۰۰ څخه زیات خلک بې ځایه شوي دي.  <ref name="PhilInquirer">{{cite news|last=Lauras|first=Didier|title=Myanmar stung by global censure over unrest|url=http://newsinfo.inquirer.net/271174/myanmar-stung-by-global-censure-over-unrest|access-date=15 September 2012|newspaper=Agence France-Presse in the Philippine Daily Inquirer|date=15 September 2012}}</ref><ref name="dvb_hindstorm">{{cite news|last=Hindstorm|first=Hanna|title=Burmese authorities targeting Rohingyas, UK parliament told|url=http://www.dvb.no/news/burmese-authorities-targeting-rohingyas-uk-parliament-told/22676|access-date=9 July 2012|date=28 June 2012|agency=[[Democratic Voice of Burma]]|archive-date=25 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180925033559/http://www.dvb.no/news/burmese-authorities-targeting-rohingyas-uk-parliament-told/22676|url-status=dead}}</ref> حکومت د ګرځبندیز په لګولو او په سیمو کې د سرتېرو په ځای پر ځای کولو سره غبرګون ښودلی دی. په رکاین کې د جون په ۱۰ نېټه بیړنی حالت اعلان شو، چې پوځ ته د سیمې د ادارې اجازه ورکړل شوه. د برما پوځ او پولیس د ډله ییزو نیولو او خپلسري تاوتریخوالي له لارې د روهینګیا مسلمانانو په نښه کولو تورن شوي دي. د راهبانو یو شمېر بنسټونو چې د برما د ولسواکۍ لپاره په مبارزه کې یې ارزښتناکه وډنده لوبولې ده د روهینګیا ټولنو ته د هر ډول بشرپاله مرستو د بندولو لپاره یې ګامونه پورته کړي دي.  <ref>{{cite magazine|url=http://burma.irrawaddy.org/archives/11901|title=အ႘ရး႘ပၚအ႘ျခအ႘န ႘ၾကညာခ်က႙ ႏုိင႙ငံ႘ရးသမားမ်ား ႘ထာက႙ခံ|magazine=The Irrawaddy|date=11 June 2012|access-date=11 June 2012|author=Linn Htet|تاريخ الأرشيف=13 June 2012|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20120613191556/http://burma.irrawaddy.org/archives/11901|url-status=dead|خونديځ نېټه=13 June 2012|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20120613191556/http://burma.irrawaddy.org/archives/11901|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20120613191556/http://burma.irrawaddy.org/archives/11901|archive-url=https://web.archive.org/web/20120613191556/http://burma.irrawaddy.org/archives/11901}}</ref><ref>{{cite news|first=Fergal|last=Keane|author-link=Fergal Keane|title=Old tensions bubble in Burma|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-18402678|work=[[BBC News Online]]|date=11 June 2012|access-date=11 June 2012}}</ref><ref name="dvb_hindstorm2">{{cite news|last=Hindstorm|first=Hanna|title=Burmese authorities targeting Rohingyas, UK parliament told|url=http://www.dvb.no/news/burmese-authorities-targeting-rohingyas-uk-parliament-told/22676|access-date=9 July 2012|date=28 June 2012|agency=[[Democratic Voice of Burma]]|archive-date=25 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180925033559/http://www.dvb.no/news/burmese-authorities-targeting-rohingyas-uk-parliament-told/22676|url-status=dead}}</ref><ref name="ti_hindstorm">{{cite news|last=Hindstorm|first=Hanna|title=Burma's monks call for Muslim community to be shunned|url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/burmas-monks-call-for-muslim-community-to-be-shunned-7973317.html|access-date=25 July 2012|date=25 July 2012|agency=[[The Independent]]|location=London}}</ref> د ۲۰۱۹ ز کال په مې میاشت کې، د بښنې نړیوال بنسټ د برما پوځ په رکاین ایالت کې په جنګي جرمونو او نورو ظلمونو تورن کړ. د بخښنې نړیوال بنسټ وویل، پوځ "د ۲۰۱۹ ز کال له جنوري راهیسې په یوسره بریدونو کې ملکي وګړي وژلي او ټپیان کړي دي." د ختیځ او سوېل ختیځ آسیا لپاره د بښنې نړیوال بنسټ سیمه ییز رئیس وویل، "په رکاین ایالت کې نوي عملیات د ملکي وګړو نه بښونکي، له خواشینۍ ډک او غیر مسئولانه پوځي ترور او د پراخو سرغړونو ښکارندویي کوي چې یو خپلسری تاکتیک ګڼل کېږي." <ref>{{cite web|url=https://www.countypress.co.uk/news/national/17670063.amnesty-accuses-burmese-military-of-new-abuses/|title=Amnesty accuses Burmese military of new abuses|access-date=29 May 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2019/05/28/burmese-army-inflicting-fresh-atrocities-rohingya-says-amnesty/|title=Burmese army committing fresh atrocities in Rakhine state, says Amnesty|work=The Telegraph|access-date=29 May 2019}}</ref> ==== دوامداره تاوتریخوالی ==== په لویدیځ ساحلي ښار تاندوي کې د ۲۰۱۳ ز کال د جون په ۳۰ نېټه شورشیانو دوه کورونه وسوځول. دا ناندرۍ د هغو اوازو له کبله پیل شوې چې ګواکي یو مسلمان سړي پر یوه کم عمره نجلۍ جنسي تېری کړی، یا د رکاین او مسلمانو ریکشا چلوونکو تر منځ د ځمکې پر سر شخړه وه. په ډزو کې دری تنه مسلمانان ټپيان شول. د ښار دننه او بهر لارې بندې شوې او د حکومت یوه ویاند وویل د میانمار پولیس د مجرمینو د موندلو لپاره کار کوي.<ref>{{cite news|title=Rohingya houses set ablaze in Thandwe|url=http://www.mizzima.com/news/rohingya-issues/9608-rohingya-houses-set-ablaze-in-thandwe|access-date=1 July 2013|newspaper=Mizzima|date=1 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130704044411/http://www.mizzima.com/news/rohingya-issues/9608-rohingya-houses-set-ablaze-in-thandwe|archive-date=4 July 2013|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.thestar.com.my/News/World/2013/07/01/Rioters-renew-violence-in-Myanmars-Rakhine-State.aspx "Rioters renew violence in Myanmar's Rakhine State"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190824204031/https://www.thestar.com.my/News/World/2013/07/01/Rioters-renew-violence-in-Myanmars-Rakhine-State.aspx |date=2019-08-24 }}, Jared Ferrie and Aung Hla Tun, The Star Online (Reuters), 1 July 2013</ref> د بایډن ادارې د ۲۰۲۲ ز کال د مارچ په ۲۱ نېټه اعلان وکړ چې د میانمار پوځ د روهینګیا لږکیو په وړاندې نسل وژنه کړې ده. د امریکا د بهرنیو چارو وزیر انتوني بلېنکن وویل چې امریکا داسې شواهد تر سترګو کړي چې د روهینګیا مسلمانانو د له منځه وړلو لپاره د وژنو، ډله ییزو جنسي تېریو او اور اچولو په اړه څرګندې ارادې ته اشاره کوي. <ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-60820215|title=Myanmar Rohingya violence is genocide, US says|accessdate=21 March 2022|website=BBC}}</ref> ==== قومي تصفیه ==== د ملګرو ملتونو له لوري د میانمار حکومت د روهینګیا د وګړو د توکمیزې تصفیې او د دوی پر وړاندې د دولت له لوري د صادر شوو جرمونو لکه غیر قضایي اعدامونه، ډله ایزو وژنو، نسل وژنه، شکنجه، ډله ایزو جنسي تېریو او جبري کډو تورن شوی دی خو میانمار دا تورونه ردوي.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=itBX63NR40U|archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211212/itBX63NR40U|archive-date=2021-12-12|url-status=live|title=UN: Rohingya facing 'ethnic cleansing' in Myanmar|last=Al Jazeera English|date=11 September 2017|access-date=16 January 2018|publisher=[[YouTube]]}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite web|url=https://foreignpolicy.com/2017/02/03/gruesome-new-details-on-the-ethnic-cleansing-in-myanmar-no-one-is-talking-about/|title=Gruesome New Details on The Ethnic Cleansing in Myanmar No One Is Talking About|website=Foreignpolicy.com|access-date=16 January 2018}}</ref><ref name="theguardian.com">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/cities/2017/may/08/buddhist-extremists-anti-muslim-mandalay-ma-ba-tha|title='We must protect our country': extremist Buddhists target Mandalay's Muslims|first=Poppy|last=McPherson|date=8 May 2017|website=the Guardian|access-date=16 January 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.abc.net.au/news/2017-02-09/myanmar-may-have-killed-thousands-of-rohingya-muslims/8256344|title=Myanmar may have killed 'thousands' of Rohingya Muslims|date=9 February 2017|website=Abc.net.au|access-date=16 January 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hrw.org/news/2016/12/21/burma-rohingya-recount-killings-rape-and-arson|title=Burma: Rohingya Recount Killings, Rape, and Arson|date=21 December 2016|website=Hrw.org|access-date=16 January 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hrw.org/news/2017/01/12/burma-government-forces-implicated-killings-and-rape|title=Burma: Government Forces Implicated in Killings and Rape|date=12 January 2017|website=Hrw.org|access-date=16 January 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-39507350|title=Suu Kyi denies Rohingya ethnic cleansing|date=6 April 2017|website=Bbc.com|access-date=16 January 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.abc.net.au/news/2017-07-19/myanmar-rohingya-muslims-share-stories-violence-rakhine-state/8721978|title=In Myanmar's hidden region, media tour takes harrowing turn when soldiers aren't watching|date=19 July 2017|website=Abc.net.au|access-date=16 January 2018}}</ref><ref name="theguardian.com2">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/cities/2017/may/08/buddhist-extremists-anti-muslim-mandalay-ma-ba-tha|title='We must protect our country': extremist Buddhists target Mandalay's Muslims|first=Poppy|last=McPherson|date=8 May 2017|website=the Guardian|access-date=16 January 2018}}</ref> د ۲۰۱۷ ز کال په اګست میاشت کې د میانمار د پوځ له خوا د روهینګیا وګړو د کلیو د سوځولو او عام وژنې راپورونه ورکړل شول. میانمار ته د ملګرو ملتونو ځانګړي راپورچي یانګي لی په ۲۰۲۰ ز کال وویل چې تاتمادو ته د کورونا وایروس د  وبا په اوږدو کې ورکړل شوو نورو واکونو دوی نور هم زړور کړي وو. <ref>{{cite web|url=http://www.abc.net.au/news/2017-09-01/reports-of-women-and-children-among-dead-in-myanmar-massacre/8862164|title=Women, children feared among scores dead in Myanmar village 'massacre'|date=1 September 2017|website=Abc.net.au|access-date=16 January 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/rohingya-burma-myanmar-children-beheaded-burned-alive-refugees-bangladesh-a7926521.html|title=Rohingya children 'beheaded and burned alive' in Burma|date=2 September 2017|website=Independent.co.uk|access-date=16 January 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/09/02/rohingya-minority-beheaded-burned-alive-burma-army/|title=Fears of mass atrocities against Rohingya civilians in Burma|first=Fiona|last=MacGregor|date=2 September 2017|access-date=16 January 2018|website=Telegraph.co.uk}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/rohingya-muslims-burma-army-burn-villages-persecute-minority-rakhine-state-a7917926.html|title=Rohingya villages 'burned by Burmese army' in crackdown on Muslim minority|date=29 August 2017|website=Independent.co.uk|access-date=16 January 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://unvis.it/edition.cnn.com/2017/09/04/asia/rohingya-refugees-myanmar-military/index.html|title=UV: At least 30,000 Rohingya trapped in Myanmar mountains without food|last=edition.cnn.com|website=unv.is/|access-date=16 January 2018|تاريخ الأرشيف=4 September 2017|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20170904204839/https://unvis.it/edition.cnn.com/2017/09/04/asia/rohingya-refugees-myanmar-military/index.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=4 September 2017|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20170904204839/https://unvis.it/edition.cnn.com/2017/09/04/asia/rohingya-refugees-myanmar-military/index.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20170904204839/https://unvis.it/edition.cnn.com/2017/09/04/asia/rohingya-refugees-myanmar-military/index.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20170904204839/https://unvis.it/edition.cnn.com/2017/09/04/asia/rohingya-refugees-myanmar-military/index.html}}</ref><ref>{{cite news|title=Coronavirus is 'emboldening' Myanmar military to carry out 'war crimes' says UN human rights expert|url=https://www.cnn.com/2020/04/30/asia/myanmar-war-crimes-coronavirus-hnk-intl/index.html|access-date=1 May 2020|work=CNN|date=30 April 2020}}</ref> د بښنې نړیوال بنسټ تر مشرۍ لاندې څېړنې دې پایلې ته رسېدلي چې د میانمار د پوځ له لوري د ۲۰۲۰ ز کال په مارچ/اپرېل میاشتو کې ترسره شوو هوایي بریدونو کې د ماشومانو په ګډون ملکي وګړو خپل ژوند له لاسه ورکړی. د عیني شاهدانو په وینا، د میانمار پوځیانو په خپلسري ډول د اراکان له پوځ سره د تړاو په تور ولسي وګړي بندیان کړل. بندیان د پوځ له لوري په بې رحمانه ډول شکنجه شوي او ټکل شوي دي. له څه باندې یوه کال راهیسې په دې جګړه ځپلې سیمه کې انټرنیټ پرې شوی دی. د کوېد-۱۹ وبا له امله ملکي وګړي له بشري مرستو څخه بې برخې دي. په رکاین او چین ایالت کې د بښنې بنسټ د کلیو د ویجاړولو او سوځولو خبر هم ورکړی دی.  <ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2020/07/myanmar-indiscriminate-airstrikes-kill-civilians-rakhine/|title=Myanmar: Indiscriminate airstrikes kill civilians as Rakhine conflict worsens|access-date=8 July 2020|website=Human Rights Watch}}</ref> == سرچينې == edlgxyebtk6zxclgjwq0jw3j6df8vaa 0 61945 369261 367108 2026-09-23T06:46:45Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369261 wikitext text/x-wiki طبیعي درملنه ('''Naturopathy)''' یا طبیعي طب د ځای نیونکې درملنې (هغه لارې چارې چې د طبابت په رسمي اډانه کې نه شاملېږي) ډول دی. علمي چارو ته د ورته چارو پراخه طیف چې د «طبیعي» او «غیر تهاجمي» چارو په توګه یادېږي؛ «په خپله رغېدنه» رواجوي ،او د ګڼ شمېر طبیبانو له خوا چې ورته طبیعي درملنه کوونکي ('''naturopaths''') ویل کېږي کارول کېږي. د دغو چارو عمومي کول ستونزمنه چاره ده ځکه چلوټۍ په کې شتون لري او له یو شمېر بالمثله درملنو لکه هومئوپاتي څخه په کې کار اخیستل کېږي چې په اروايي درملنه کې یوه منل شوې چاره ده. د طبیعي درملنې ایډیالوژي او لارې چارې د شواهدو پر بنسټ درملنې پر ځای د ژوند پالنې او همدارنګه د فولکوري طب پر بنسټ دي، په داسې حال کې چې یو شمېر درملنه کوونکي یې کېدای شي له داسې تخنیکونو استفاده وکړي چې د شواهدو له خوا یې ملاتړ کېږي. طبیعي درملنه کوونکي په معمول ډول د معاصرو طبي چارو پر خلاف توصیه کوي چې په کې طبي ازموینې، درمل، واکسینونه او جراحي عملیات شاملېږي، خو د هغوی دغه مخالفې لارښوونې یوازې دغو چارو ته نه محدودېږي. پر ځای یې د طبیعي درملنې چارې په غیر علمي مفاهیمو تکیه کوي او ډیری مهال د هغو متخصصین داسې لوري او داسې درملنې ته راګرځوي چې هېڅ واقعي ارزښت نه لري. <ref name="Gale_Frey">{{cite book|vauthors=Boughton RJ, Frey B|chapter=Naturopathic Medicine|year=2005|chapter-url=http://www.encyclopedia.com/topic/Naturopathic_Medicine.aspx|title=Gale Encyclopedia of Alternative Medicine|publisher=[[Gale (publisher)|Gale]]|edition=2nd|access-date=March 21, 2015|archive-date=June 24, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130624073748/http://www.encyclopedia.com/topic/Naturopathic_Medicine.aspx|url-status=live}}</ref><ref name="Baran2014">{{cite book|doi=10.1007/978-1-4614-8541-4_2|chapter=Science, Pseudoscience, and Not Science: How do They Differ?|title=Healthcare and Biomedical Technology in the 21st Century|year=2014|last1=Baran|first1=George R.|last2=Kiani|first2=Mohammad F.|last3=Samuel|first3=Solomon Praveen|pages=19–57|isbn=978-1-4614-8540-7|quote=within the traditional medical community it is considered to be quackery}}</ref><ref name="oxcompus">{{cite book|author=Paul S. Boyer|url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont00paul_0|title=The Oxford companion to United States history|year=2001|isbn=9780195082098|page=[https://archive.org/details/oxfordcompaniont00paul_0/page/630 630]|quote=After 1847, when regular doctors organized the American Medical Association (AMA), that body led the war on "quackery", especially targeting dissenting medical groups such as homeopaths, who prescribed infinitesimally small doses of medicine. Ironically, even as the AMA attacked all homeopathy as quackery, educated homeopathic physicians were expelling untrained quacks from their ranks.|access-date=January 15, 2013|url-access=registration}}</ref><ref>Psychotherapy can be evidence based, or pseudoscientific however, see: * {{cite journal|last=Lilienfeld|first=Scott O.|author-link=Scott Lilienfeld|date=December 2015|title=Introduction to special section on pseudoscience in psychiatry|journal=[[The Canadian Journal of Psychiatry]]|volume=60|issue=12|pages=531–533|doi=10.1177/070674371506001202|pmc=4679160|pmid=26720820|quote=Although the boundaries separating pseudoscience from science are fuzzy, pseudosciences are characterized by several warning signs—fallible but useful indicators that distinguish them from most scientific disciplines.&nbsp;... In contrast to most accepted medical interventions, which are prescribed for a circumscribed number of conditions, many pseudoscientific techniques lack boundary conditions of application. For example, some proponents of [[Thought Field Therapy]], an intervention that purports to correct imbalances in unobservable energy fields, using specified bodily tapping algorithms, maintain that it can be used to treat virtually any psychological condition, and that it is helpful not only for adults but also for children, dogs, and horses.}} * {{cite journal|last1=Lee|first1=Catherine M.|last2=Hunsley|first2=John|date=December 2015|title=Evidence-based practice: separating science from pseudoscience|journal=[[The Canadian Journal of Psychiatry]]|volume=60|issue=12|pages=534–540|doi=10.1177/070674371506001203|pmc=4679161|pmid=26720821|quote=TFT, a treatment applied to mood, anxiety, and trauma-related disorders, is a prime example of practice founded on pseudoscience. TFT is based on the premise that bodily energy imbalances cause negative emotions. Treatment is purported to rectify imbalances by tapping on acupuncture meridians. Virtually no peer-reviewed research supports this treatment rationale. With only methodologically weak reports available in the literature, the so-called science cited to support TFT is primarily anecdotal and does not rule out placebo effects. Despite these criticisms, the TFT website continues to advance unsupported claims about TFT's ability to cure almost any emotional problem.}}</ref><ref name="Jagtenberg2006">{{cite journal|vauthors=Jagtenberg T, Evans S, Grant A, Howden I, Lewis M, Singer J|title=Evidence-based medicine and naturopathy|journal=Journal of Alternative and Complementary Medicine|volume=12|issue=3|pages=323–8|date=April 2006|pmid=16646733|doi=10.1089/acm.2006.12.323}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Tabish|first=Syed Amin|date=2008|title=Complementary and Alternative Healthcare: Is it Evidence-based?|journal=International Journal of Health Sciences|volume=2|issue=1|pages=V–IX|pmc=3068720|pmid=21475465}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Goldenberg|first1=Joshua Z.|last2=Burlingham|first2=Bonnie S.|last3=Guiltinan|first3=Jane|last4=Oberg|first4=Erica B.|title=Shifting attitudes towards research and evidence-based medicine within the naturopathic medical community|journal=Advances in Integrative Medicine|date=August 2017|volume=4|issue=2|pages=49–55|doi=10.1016/j.aimed.2017.08.003}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Wilson K, Busse JW, Gilchrist A, Vohra S, Boon H, Mills E|title=Characteristics of pediatric and adolescent patients attending a naturopathic college clinic in Canada|journal=Pediatrics|volume=115|issue=3|pages=e338-43|date=March 2005|pmid=15741360|doi=10.1542/peds.2004-1901|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Busse JW, Wilson K, Campbell JB|title=Attitudes towards vaccination among chiropractic and naturopathic students|journal=Vaccine|volume=26|issue=49|pages=6237–43|date=November 2008|pmid=18674581|doi=10.1016/j.vaccine.2008.07.020}}</ref><ref name="wilson">{{cite journal|vauthors=Wilson K, Mills E, Boon H, Tomlinson G, Ritvo P|title=A survey of attitudes towards paediatric vaccinations amongst Canadian naturopathic students|journal=Vaccine|volume=22|issue=3–4|pages=329–34|date=January 2004|pmid=14670313|doi=10.1016/j.vaccine.2003.08.014|ref=naturopathi_students_low_vax}}</ref><ref name="Mielczarek2014">{{cite journal|last1=Engler|first1=Brian D.|last2=Mielczarek|first2=Eugenie V.|title=Selling Pseudoscience: A Rent in the Fabric of American Medicine|journal=Skeptical Inquirer|volume=38|issue=3|year=2014|url=https://skepticalinquirer.org/2014/05/selling-pseudoscience-a-rent-in-the-fabric-of-american-medicine/}}</ref><ref name="atwood2003">{{cite journal|vauthors=Atwood KC|title=Naturopathy: a critical appraisal|journal=MedGenMed|volume=5|issue=4|pages=39|date=December 2003|pmid=14745386|url=http://www.medscape.com/viewarticle/465994|access-date=September 4, 2013|archive-date=March 2, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130302030226/http://www.medscape.com/viewarticle/465994|url-status=live}}{{registration required}}</ref><ref name="AAFP">{{cite web|title=Family Physicians versus Naturopaths|url=http://www.aafp.org/dam/AAFP/documents/advocacy/workforce/gme/ES-FPvsNaturopaths-110810.pdf|website=aafp.org|publisher=American Academy of Family Physicians|access-date=20 July 2015|ref=aafp|archive-date=June 16, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150616081319/http://www.aafp.org/dam/AAFP/documents/advocacy/workforce/gme/ES-FPvsNaturopaths-110810.pdf|url-status=live}}</ref> طبیعي درملنه د طبي مسلک له مخې بې اغېزه او مضره بلل کېږي او د هغو په چارو کې اخلاقي موارد مطرح کوي. د طبي ټولنو لکه د امریکا د سرطان ناروغۍ د بنسټ له خوا د محکومیتونو او نیوکو سربېره طبیعي درملنه کوونکي تل په شارلتان توب (هغه کسان چې په غوړو خبرو خلکو ته چل ورکوي) او چلوټیو کولو تورنېږي. <ref>{{cite journal|vauthors=Gorski DH|title=Integrative oncology: really the best of both worlds?|journal=Nature Reviews. Cancer|volume=14|issue=10|pages=692–700|date=October 2014|pmid=25230880|doi=10.1038/nrc3822|ref=Gorski Nature|s2cid=33539406}}</ref><ref name="tot2">{{cite book|vauthors=Singh S, Ernst E|work=Trick or Treatment?: Alternative Medicine on Trial|url=https://books.google.com/books?id=nWnR1JI7G6gC&pg=PT197|year=2009|publisher=Transworld|isbn=978-1-4090-8180-7|pages=197–|title=Naturopathy|quote=many naturopaths are against mainstream medicine and advise their patients accordingly&nbsp;&ndash; for instance many are not in favour of vaccination.|access-date=January 27, 2016|archive-date=February 6, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160206135211/https://books.google.com/books?id=nWnR1JI7G6gC&pg=PT197|url-status=live}}</ref><ref name="ACS-2009">{{cite book|editor1-last=Russell|editor1-first=Jill|title=American Cancer Society complete guide to complementary & alternative cancer therapies|date=2009|publisher=American Cancer Society|isbn=978-1-60443-054-7|pages=116–119|oclc=671655748}}</ref><ref name="atwood2004">{{cite journal|vauthors=Atwood KC|title=Naturopathy, pseudoscience, and medicine: myths and fallacies vs truth|journal=MedGenMed|volume=6|issue=1|pages=33|date=March 2004|pmid=15208545|pmc=1140750}}</ref><ref name="Barrett-Naturopathy">{{cite web|url=http://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/Naturopathy/naturopathy.html|vauthors=Barrett S|title=A close look at naturopathy|work=[[QuackWatch]]|date=November 26, 2013|access-date=2015-03-21|archive-date=April 6, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110406111422/http://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/Naturopathy/naturopathy.html|url-status=live}}</ref><ref name="Harvey2015">{{cite news|url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/opinion/claire-harvey-dont-duck-the-law-by-sending-kids-to-quacks/story-fni0cwl5-1227438195104|title=Don't duck the law by sending kids to quacks|date=11 July 2015|work=The Daily Telegraph|vauthors=Harvey C|access-date=2 September 2015|archive-date=June 29, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200629155845/https://www.dailytelegraph.com.au/news/opinion/claire-harvey-dont-duck-the-law-by-sending-kids-to-quacks/news-story/6ee0fc3e8309651cad4c7bca9ca3ff06?nk=491ab653730ddb53d3432a602091cceb-1593446324|url-status=live}}</ref><ref name="Chivers2014">{{cite news|url=http://health.spectator.co.uk/how-does-naturopathy-work-a-bit-like-a-flying-vacuum-cleaner-to-mars/|title=How does naturopathy work? A bit like a flying vacuum-cleaner to Mars|date=10 November 2014|work=Spectator|vauthors=Chivers T|access-date=2 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905094710/https://health.spectator.co.uk/how-does-naturopathy-work-a-bit-like-a-flying-vacuum-cleaner-to-mars/|archive-date=September 5, 2017|url-status=dead}}</ref><ref name="Caulfield2013">{{cite news|url=http://news.nationalpost.com/full-comment/timothy-caulfield-dont-legitimize-the-witch-doctors|title=Don't legitimize the witch doctors|date=22 January 2013|work=National Post|vauthors=Caulfield T|access-date=2 September 2015}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> طبیعي درملنه کوونکي په متحده ایالاتو کې په قانوني توګه د رسمیت پېژندنې په موخه د هغوی د مکررو مبارزاتو له امله پېژندل کېږي. دغه چارې د متحده ایالاتو په دوه ایالتونو کې غیرقانوني دي او په ډېری نورو ایالتونو کې په کلکه سره تر نظارت لاندې دي. له دې سره یو شمېر ایالتونه ضعیف مقررات لري او کېدای شي د طبیعي درملنې یو شمېر ترسره کوونکو ته د جزیي جراحي او همدارنګه د درملو د تجویز اجازه هم ورکړي. همدارنګه د طبیعي درملنه کوونکو یو شمېر ښوونځي هم شتون لري او په یو شمېر قضايي حوزو کې لا دا اجازه هم ورکول کېږي چې ځانونه ډاکټران وبولي، خو د طبابت د علمي روزنو اعتبار نه لرل یې په دې معنا دي چې هغوی د واقعي ډاکټرانو صلاحیت نه لري. == تاریخچه == د naturopathy اصطلاح د لاتیني «ناتورا/ natura» (چې په لاتیني کې له زیږون رېښه اخلي) او «پاتوس/ pathos» (چې په یوناني کې له رنځ سرچینه اخلي) څخه چې د «طبیعي شفا/درملنې» په معنی دی سرچینه اخلي. طبیعي درملنه کوونکي ادعا کوي چې د لرغوني یونان «د طبابت پلار» هایپوکراټ د طبیعي درملنې له لومړیو ملاتړو څخه و. دغه درملنه په نوولسمه پېړۍ کې د اروپا په طبیعي درملنه کې ریښه لري. په ۱۸۸۰ مه لسیزه کې په سکاټلنډ کې توماس الینسون له خپلې «بهداشتي درملنې» څخه د ملاتړ په موخه طبیعي غذایي رژیم او ورزش کول او همدارنګه له تنباکو او زیات کار څخه ډډه کول رواج کړل. <ref name="NCAHF_np">{{cite web|url=http://www.ncahf.org/articles/j-n/naturo.html|title=NCAHF Fact Sheet on Naturopathy|access-date=2009-04-17|date=January 30, 2001|orig-date=copyright 1997|vauthors=Jarvis WT|publisher=[[National Council Against Health Fraud]]|archive-date=September 27, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927173337/http://www.ncahf.org/articles/j-n/naturo.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.naturopathy-uk.com/home/home-what-is-naturopathy/|title=What is Naturopathy?|work=College of Naturopathic Medicine website|location=East Grinstead, England|access-date=16 September 2015|author=<!-- no byline -->|archive-date=September 18, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100918040756/http://www.naturopathy-uk.com/home/home-what-is-naturopathy/|url-status=live}}</ref><ref name="pmid1139856">{{cite journal|vauthors=Brown PS|title=Nineteenth-century American health reformers and the early nature cure movement in Britain|journal=Medical History|volume=32|issue=2|pages=174–94|date=April 1988|pmid=3287059|pmc=1139856|doi=10.1017/S0025727300047980}}</ref><ref name="N-UK-hist">{{Cite web|vauthors=Langley S|title=History of Naturopathy|work=College of Naturopathic Medicine website|publisher=<!-- College of Naturopathic Medicine redundant to website name-->|location=UK|url=http://www.naturopathy-uk.com/blog/2007/11/28/history-of-naturopathy/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120829125721/http://www.naturopathy-uk.com/blog/2007/11/28/history-of-naturopathy/|archive-date=2012-08-29}}</ref><ref>{{cite web|title=How it all began|url=http://www.allinsonflour.co.uk/history/|author=<!-- no byline -->|work=[[Allinson|Allinson Flour]] website|publisher=Silver Spoon, [[British Sugar]], [[Associated British Foods]]|access-date=September 3, 2008|archive-date=August 13, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100813230535/http://www.allinsonflour.co.uk/history/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|journal=[[BMJ]]|series=Views & Reviews: Medical Classics|title=A system of hygienic medicine (1886) and The advantages of wholemeal bread (1889)|vauthors=Beard JA|issue=7651|page=1023|date=May 3, 2008|doi=10.1136/bmj.39562.446528.59|volume=336|pmc=2364871}}</ref> د طبیعي درملنې (naturopathy) اصطلاح په ۱۸۹۵ زکال کې د جان شیل له خوا ابداع شوه او د بنډیکټ لوسټ له خوا وپیرل شوه هغه چې طبیعي درملنه کوونکي یې د متحده ایالاتو د طبیعي درملنې پلار بولي. لوسټ د پلار سبسټین کنیف له خوا په جرمني کې د هایدروترافي او طبیعي درملنې په نورو برخو کې وروزل شو او بیا یې متحده ایالاتو ته ولېږه څو د هغه له درملو پرته د درملنې لارې چارې رواج کړي. لوسټ طبیعي درملنه د یوې ځانګړې طریقې پر ځای د یوې پراخې څانګې په توګه تعریف کړه چې ګڼ شمېر تخنیکونه لکه هایدروترافي، یوناني درمل، هومیوپاتي او همدارنګه د زیات خوراک، زیات چای، قهوې او الکولو له څښلو ډډه کول په کې شامل کېدل. نوموړي په کیهاني او د انساني طبیعت پر قوو باندې په مطلقې اتکا سره بدن د روحي او حیاتي عباراتو له مخې توصیف کړ. د ویبسټر (Merriam-Webster) ډیکشنري پر بنسټ د «naturopathy» لومړنۍ مکتوبه مالومه کارونه ۱۹۰۱ زکال ته اړوندېږي. <ref name="ama_1997">{{cite web|url=http://www.idt.mdh.se/kurser/ct3340/archives/ht03/assignment-2d-extra-articles/Alternative%20Medicine.pdf|title=Report 12 of the Council on Scientific Affairs (A-97)|year=1997|website=[[American Medical Association]]|access-date=September 3, 2013|archive-date=November 5, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105123407/http://www.idt.mdh.se/kurser/ct3340/archives/ht03/assignment-2d-extra-articles/Alternative%20Medicine.pdf}}<!-- main link substituted with convenience copy --> * {{lay source|template=cite web|title=1997 Annual Meeting of the American Medical Association: Summaries and Recommendations of the Council on Scientific Affairs|website=American Medical Association|url=http://www.ama-assn.org/resources/doc/csaph/csaa-97.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20140102190820/http://www.ama-assn.org/resources/doc/csaph/csaa-97.pdf|archive-date=2014-01-02|date=1997}}</ref><ref name="Baer2001">{{cite journal|vauthors=Baer HA|title=The sociopolitical status of U.S. naturopathy at the dawn of the 21st century|url=https://archive.org/details/sim_medical-anthropology-quarterly_2001-09_15_3/page/329|journal=Medical Anthropology Quarterly|volume=15|issue=3|pages=329–46|date=September 2001|pmid=11693035|doi=10.1525/maq.2001.15.3.329}}</ref><ref name="Whorton_2002">Lust, Benedict cited in: {{cite book|vauthors=Whorton JC|title=Nature Cures : The History of Alternative Medicine in America: The History of Alternative Medicine in America|url=https://archive.org/details/naturecureshisto00whor|url-access=registration|access-date=2013-09-03|date=2002|publisher=[[Oxford University Press]]|location=Oxford|isbn=9780195349788|page=[https://archive.org/details/naturecureshisto00whor/page/224 224]}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/naturopath|title=Naturopathy - Definition of Naturopathy by Merriam-Webster|access-date=October 27, 2015|archive-date=November 19, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119131441/http://www.merriam-webster.com/dictionary/naturopath|url-status=live}}</ref> په ۱۹۰۱ زکال کې لوسټ د طبیعي درملنې امریکايي ښوونځي په نیویارک کې تاسیس کړ. په ۱۹۰۲ زکال کې د شمالي امریکا کنیف اصلي ټولنې له منځه لاړې او خپل نوم یې د طبیعي درملنې ټولنو (Naturopathic Societies) ته واړاوه. د ۱۹۱۹ زکال په سپټمبر میاشت کې د متحده ایالاتو د طبیعي درملنې اتحادیه منحل شوه او بنډیکټ لوسټ د طبیعي درمنلې امریکايي بنسټ رامنځته کړ څو د هغو ځای ونیسي. د شلمې پېړۍ په دریو لسیزو کې طبیعي متخصصینو د طبیعي یا له درملو پرته طب د متخصصینو د قوانینو له مخې په ۲۵ ایالتونو کې جوازونه ترلاسه کړل. طبیعي درملنه د ګڼ شمېر کایروپراکتیک متخصصینو له خوا ومنل شوه او ډیری ښوونځیو د نیتروپاتي ډاکټرۍ (ND) او کایروپراکتیک ډاکټرۍ (DC) اسناد ورکول. په دغه دوره کې په متحده ایالاتو کې د طبیعي درملنې د فعالو ښوونځیو د شمېر اړوند اټکلونه له یوه درجن څخه تر دوه درجنو پورې رسیږي. <ref name="ama_1997" /><ref name="Baer2001" /><ref name="Beyerstein_NW">{{cite web|title=Naturopathy: A Critical Analysis|vauthors=Beyerstein BL, Downie S|date=May 12, 2004|access-date=2009-03-21|work=NaturoWatch|publisher=QuackWatch|url=http://www.naturowatch.org/general/beyerstein.html|archive-date=March 7, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090307135314/http://naturowatch.org/general/beyerstein.html|url-status=live}}</ref> طبیعي درملنه د چټکې ودې له یوې دورې وروسته له ۱۹۳۰ مې لسیزې را وروسته د څو لسیزو لپاره له زوال سره مخ شوه. په ۱۹۱۰ زکال کې د زده کړو د پراختیا لپاره د کارنګي بنسټ فلکسنر راپور خپور کړ چې د طبي زده کړو ډېری اړخونه په ځانګړې توګه د هغو کیفیت او د علمي دقت نه لرل یې له نیوکو سره مخ کړل. د پنسلین او نورو «معجزه کوونکو درملو» رامنځته کېدلو او همدارنګه د معاصر طبابت محبوبیت د طبیعي درملنې له زوال سره مرسته وکړه. په ۱۹۴۰ مه او ۱۹۵۰ مه لسیزه کې د عملي قوانینو د اډانې پراختیا د دې لامل وګرځېده چې ډیری کایرپراکتیک ښوونځي د ND له سند ورکولو پر شا شي، له دې سره چې بیا هم ډیری کایروپراکتیکانو د طبیعي درملنې چارو ته دوام ورکاوه. د امریکا طبي ټولنې له ۱۹۴۰ زکال څخه تر ۱۹۶۳ زکال پورې د هترودکس طبي سیسټمونو پر ضد مبارزه وکړه. تر ۱۹۵۸ زکال پورې د طبیعي درملنې چارو یوازې په پنځو ایالتونو کې اجازه لرله. په ۱۹۶۸ زکال کې د متحده ایالاتو د روغتیا، زده کړو او هوساینې وزارت د طبیعي درملنې اړوند راپور خپور کړ او پایله یې دا وه چې طبیعي درملنه د طبي علومو بنسټ نه لري او د طبیعي درملنې له زده کړو څخه فارغ زده کړیالان د مناسب تشخیص او تداوي په موخه کافي زده کړې نه ترلاسه کوي؛ دغه راپور د میډي کیر(Medicare) په نامه د بیمي په ملي روغتیايي پروګرام کې د طبیعي درملنې د شاملېدو سره مخالفت وکړ. په ۱۹۷۷ زکال کې د اسټرالیا د څېړنو کمېټه هم ورته پایلو ته ورسېده او طبیعي درملنه کوونکو ته یې د جواز نه ورکولو لارښوونه وکړه.   <ref name="Aust1977">{{cite web|title=Naturopathy: Report of the Australian Committee of Inquiry (1977)|url=http://www.naturowatch.org/hx/australia.html|author=<!-- no byline -->|work=NaturoWatch|publisher=QuackWatch|date=December 25, 2003|access-date=2013-09-03|archive-date=September 6, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100906221113/http://www.naturowatch.org/hx/australia.html|url-status=live}} Citing: {{cite book|vauthors=Webb EC|title=Report of the Committee of Inquiry into Chiropractic, Osteopathy, Homoeopathy and Naturopathy|publisher=Australian Government Publishing Service|location=Canberra|year=1977|isbn=978-0642922878|display-authors=etal}}</ref><ref name="ACS-20092">{{cite book|editor1-last=Russell|editor1-first=Jill|title=American Cancer Society complete guide to complementary & alternative cancer therapies|date=2009|publisher=American Cancer Society|isbn=978-1-60443-054-7|pages=116–119|oclc=671655748}}</ref><ref name="HEW1968">{{cite web|title=HEW Report on Naturopathy (1968)|url=http://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/Naturopathy/hew.html|author=<!-- no byline -->|date=August 30, 1999|work=QuackWatch|access-date=2013-09-03|archive-date=August 14, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100814052625/http://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/Naturopathy/hew.html|url-status=live}} Citing: {{cite book|vauthors=Cohen WJ|title=Independent Practitioners Under Medicare: A Report to the Congress|publisher=[[United States Department of Health, Education, and Welfare]]|year=1969|oclc=3000280}}</ref><ref name="Baer20012">{{cite journal|vauthors=Baer HA|title=The sociopolitical status of U.S. naturopathy at the dawn of the 21st century|url=https://archive.org/details/sim_medical-anthropology-quarterly_2001-09_15_3/page/329|journal=Medical Anthropology Quarterly|volume=15|issue=3|pages=329–46|date=September 2001|pmid=11693035|doi=10.1525/maq.2001.15.3.329}}</ref> د ۱۹۷۰ مې لسیزې په لومړیو کې د «هولیسټیکې/ ټول شمولې روغتیا» له خوځښت سره په اړوندتیا په متحده ایالاتو او کاناډا کې یوځل بیا له طبیعي درملنې سره لیوالتیا پیدا شوه. په ۲۰۰۹ زکال کې د متحده ایالاتو پنځلسو ایالتونو، پورتوریکو، د متحده ایالاتو ویرجین ټاپوګانو او د کلمبیا سیمې طبیعي درملنه کوونکو ته جوازونه ورکړل او د واشنګټن ایالت هم د بیمې له شرکتونو وغوښتل څو د طبیعي درملګرو له خوا د وړاندې شوو خدمتونو پیسی ورکړي. بل پلو یو شمېر ایالتونو لکه سویلي کارولینا او تنسیز د طبیعي درملنې اعمال منع کړل. <ref name="Baer20013">{{cite journal|vauthors=Baer HA|title=The sociopolitical status of U.S. naturopathy at the dawn of the 21st century|url=https://archive.org/details/sim_medical-anthropology-quarterly_2001-09_15_3/page/329|journal=Medical Anthropology Quarterly|volume=15|issue=3|pages=329–46|date=September 2001|pmid=11693035|doi=10.1525/maq.2001.15.3.329}}</ref><ref name="Gale_Frey2">{{cite book|vauthors=Boughton RJ, Frey B|chapter=Naturopathic Medicine|year=2005|chapter-url=http://www.encyclopedia.com/topic/Naturopathic_Medicine.aspx|title=Gale Encyclopedia of Alternative Medicine|publisher=[[Gale (publisher)|Gale]]|edition=2nd|access-date=March 21, 2015|archive-date=June 24, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130624073748/http://www.encyclopedia.com/topic/Naturopathic_Medicine.aspx|url-status=live}}</ref><ref name="SC Code">{{cite web|url=http://www.scstatehouse.gov/code/t40c031.htm|work=South Carolina Code of Laws (Unannotated), Current through the end of the 2007 Regular Session|title=Title 40, Chapter 31, Sections 10 & 20|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090112214025/http://www.scstatehouse.gov/code/t40c031.htm|archive-date=January 12, 2009|publisher=South Carolina Legislative Council}}</ref><ref name="TN Code">{{cite web|at=63.6.205 Practice of naturopathy|title=Title 63 Professions of the Healing Arts, Chapter 6 Medicine and Surgery, Part 2 General Provisions|work=Tennessee Code Annotated|author=State of Tennessee|publisher=Justia|url=http://law.justia.com/codes/tennessee/2010/title-63/chapter-6/part-2/63-6-205/|year=2013|access-date=September 7, 2013|archive-date=October 7, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131007015741/http://law.justia.com/codes/tennessee/2010/title-63/chapter-6/part-2/63-6-205|url-status=live}}</ref><ref name="AMA-SOP-ND">{{Cite report|date=2009|title=AMA Scope of Practice Data Series: Naturopaths|url=http://www.legis.state.ak.us/BASIS/get_documents.asp?session=26&docid=5692|work=[[American Medical Association]]|via=The Alaska State Legislature|access-date=30 July 2016|archive-date=June 29, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160629235905/http://www.legis.state.ak.us/BASIS/get_documents.asp?session=26&docid=5692|url-status=live}}</ref><ref name="WAC 284-43-205">{{cite web|title=Washington Administrative Code: Title 284, Chapter 43, Section 205: Every category of health providers|url=http://apps.leg.wa.gov/WAC/default.aspx?cite=284-43-205|publisher=Washington State Legislature|date=August 28, 1999|access-date=November 19, 2010|archive-date=October 11, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111011211431/http://apps.leg.wa.gov/WAC/default.aspx?cite=284-43-205|url-status=live}} (effective)</ref><ref name="PBS_WA">{{cite episode|title=Insuring Alternatives|series=NewsHour with Jim Lehrer|series-link=PBS NewsHour|vauthors=Minott R|transcript=Online NewsHour transcript|transcript-url=https://www.pbs.org/newshour/bb/health/july96/alt_medicines_7-3.html|date=July 3, 1996|network=[[PBS]]}}</ref><ref name="LicState">{{cite web|url=http://www.naturopathic.org/content.asp?contentid=57|title=Licensed States & Licensing Authorities|work=American Association of Naturopathic Physicians website|author=<!-- no byline -->|publisher=<!-- redundant to website name -->|year=2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091130234327/http://naturopathic.org/content.asp?contentid=57|archive-date=November 30, 2009}}</ref> د متحده ایالاتو IHS (بومي روغتیايي خدمتونو) په ۲۰۱۳ زکال کې په خپلو روغتونونو کې د طبیعي درملنه کوونکو منل پیل کړل او همدارنګه یې د پورونو بېرته ورکړه ورته پیل کړه.<ref>"https://newsmaven.io/indiancountrytoday/archive/introducing-naturopathic-doctors-to-indian-health-service-clinics-Rn_RipOYh0Kgd9KR-5Ou_A/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191005024641/https://newsmaven.io/indiancountrytoday/archive/introducing-naturopathic-doctors-to-indian-health-service-clinics-Rn_RipOYh0Kgd9KR-5Ou_A/|date=October 5, 2019}}"</ref> په ۲۰۱۵ زکال کې د طبیعي درملنې پخواني ډاکټر بریټ ماری هرمس د طبیعي درملنې د اعمالو او روزنې اړوند خپلو تجربو له مخو انتقادي لیکنې پیل کړې. د هغه ویب پاڼې د شکاکانو ترمنځ ګڼ شمېر پلویان پیدا کړل، خو ورته مهال یې د ځای نیونکي طبابت ګڼ شمېر پلویان په غصه کړل. <ref name="Senapathy2016">{{cite news|vauthors=Senapathy K|url=https://www.forbes.com/sites/kavinsenapathy/2016/05/31/why-is-big-naturopathy-afraid-of-this-lone-whistleblower|title=Why Is Big Naturopathy Afraid Of This Lone Whistleblower?|date=2016-05-31|work=Forbes|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20200322212737/https://www.forbes.com/sites/kavinsenapathy/2016/05/31/why-is-big-naturopathy-afraid-of-this-lone-whistleblower/%233d54f5de7ee4|archive-date=March 22, 2020|location=US|access-date=September 5, 2017}}</ref><ref name="Thielking2016">{{cite news|vauthors=Thielking M|title='Essentially witchcraft:' A former naturopath takes on the field|url=https://www.statnews.com/2016/10/20/naturopath-critic-britt-hermes/|access-date=30 October 2016|work=[[The Boston Globe#Stat|STAT]]|date=20 October 2016|archive-date=October 25, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161025031403/https://www.statnews.com/2016/10/20/naturopath-critic-britt-hermes/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=Devlin|first1=Hannah|title=The naturopath whistleblower: 'It is surprisingly easy to sell snake oil'|url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2018/mar/27/naturopath-whistleblower-snake-oil-multi-billion-dollar|access-date=23 August 2021|work=Guardian|date=27 March 2018}}</ref> == چارې/اعمال == د طبیعي درملنې چارې د هغه باور له مخې دي چې څرګندوي بدن د خپلې ځانګړي حیاتي انرژي یا قوې په مرسته چې بدني بهیرونه دننه لارښوونه کوي؛ په خپله د رغېدو وړتیا لري. اوس مهال په هند کې د طبیعي درملنې ډېری ډاکټران په خپلو چارو کې له معاصرو تشخیصیه تخنیکونو څخه ګټنه کوي. د طبیعي درملنې متخصصین په یوې جامع کړنلارې تمرکز کوي چې له جراحي او معمولي درملو څخه په کې ډډه کوي. د طبیعي درملګرو موخه د تشویش د کمښت او په خوراکي رژیم او د ژوندانه په سبک کې د بدلون پر بنسټ له ناروغۍ څخه مخینوی دی او تر ډېره پورې د شواهدو پر بنسټ طبي لارې چارې رد کوي. <ref name="Jagtenberg20062">{{cite journal|vauthors=Jagtenberg T, Evans S, Grant A, Howden I, Lewis M, Singer J|title=Evidence-based medicine and naturopathy|journal=Journal of Alternative and Complementary Medicine|volume=12|issue=3|pages=323–8|date=April 2006|pmid=16646733|doi=10.1089/acm.2006.12.323}}</ref><ref name="ECHP">{{cite book|veditors=Clark CC, Gordon RJ|title=Encyclopedia of Complementary Health Practice|chapter-url=https://books.google.com/books?id=cwYnA1qunUwC&pg=PA57|access-date=2013-09-03|year=1999|publisher=[[Springer Publishing]]|isbn=9780826117229|pages=57–59|chapter=Naturopathy: Practice Issues|vauthors=Pizzorno JE|archive-date=April 13, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180413121208/https://books.google.com/books?id=cwYnA1qunUwC&pg=PA57|url-status=live}}</ref><ref name="Skepdic_naturopathy">{{cite web|url=http://skepdic.com/natpathy.html|title=Naturopathy|access-date=March 21, 2015|date=March 7, 2015|vauthors=Carroll RT|work=[[The Skeptic's Dictionary]]|archive-date=September 1, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100901033549/http://www.skepdic.com/natpathy.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Nair|first1=Pradeep MK|last2=Nanda|first2=Awantika|title=Naturopathic medicine in India: Original Article|journal=Focus on Alternative and Complementary Therapies|date=September 2014|volume=19|issue=3|pages=140–147|doi=10.1111/fct.12125}}</ref> == سرچينې == 92qfifsbvv99qg77c3jlyj67hsvfckx 0 61992 369282 354532 2026-09-23T08:33:22Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369282 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} ماکسين مور واټرس چې کورنی نوم يې کار “Carr” دی او د ۱۹۳۸ ز کال د اګسټ پر ۱۵ نېټه زېږېدلې ده، يوه امريکايۍ سياستپوه ده، چې له ۱۹۹۱ ز کال راهيسې د کليفورنيا د ۴۳ پارلماني سيمې لپاره د متحده ايالتونو د استازې په توګه خدمت کوي. ياده سيمه له ۱۹۹۱ څخه تر ۱۹۹۳ ز کال پورې د ۲۹ ټاکنيزې سېمې او له ۱۹۹۳ څخه تر ۲۰۱۳ ز کال پورې د ۳۵ ټاکنيزې حوزې يا سيمې په توګه ګڼل کېږي، د د سويلي لاس انجلس زياته برخه او همدارنګه د ګاردينا “Gardena”، انګلووډ “Inglewood” او تورنس “Torrance” ځينې برخې رانغاړي. واټرس د ديموکراتيک ګوند د غړې په توګه په خپله ۱۵ پارلماني دوره کې ده. نوموړې د هغو دولس تور پوستو ښځو تر ټولو مشره ده، چې په کانګرس کې خدمت کوي او له ۱۹۹۷ څخه تر ۱۹۹۹ ز کال پورې يې د کانګرس د تور پوستو ډلې مشري وکړه. هغه له نانسي پلوسي “Nancy Pelosi” څخه وروسته د کليفورنيا د پارلماني استازولۍ دويمه لوړ پوړې غړې ده. ماکسين د جرګې د مالي خدمتونو کمېټې مشري کوي. <ref>{{cite web|title=Membership|url=https://cbc.house.gov/membership/|publisher=Congressional Black Caucus|access-date=7 March 2018}}</ref> واټرس د متحده ايالتونو له استازې کېدلو څخه مخکې د کليفورنيا په ايالتي جرګه “California state Assembly” کې خدمت وکړ، چې په لومړي ځل ورته په ۱۹۷۶ ز کال کې وټاکل شوه. د جرګې د ښځينه غړې په توګه يې د سويلي افريقا له توکمپال نظام څخه د پانګونې د کمښت ګټندويي يا ننګه وکړه. نوموړې په کانګرس کې د عراق جګړې ښکاره مخالفه وه او پر ولسمشر جورج ايچ ډبليو بوش “George H. W. Bush"، جورج ډبليو بوش “George W. Bush” ، بارک اوباما “Barack Obama” او ډونالډ ټرمپ “’Donald Trump” باندې يې سختې نيوکې وکړې. <ref>{{Cite web|url=https://thehill.com/homenews/house/445880-maxine-waters-trump-should-resign-and-free-us-from-impeachment-proceedings|title=Maxine Waters: Trump should resign and 'free us' from impeachment proceedings|last=Gstalter|first=Morgan|date=2019-05-29|website=The Hill|access-date=2019-05-31}}</ref><ref name="politico.com">Williams, Joseph Williams (October 20, 2011), [http://www.politico.com/story/2011/10/obama-learns-perils-of-roiling-waters-066418 " Obama learns perils of roiling Waters"], ''Politico'', October 20, 2011.</ref> واټرس د ټايم “Time” مجلې د ۲۰۱۸ ز کال د ۱۰۰ تر ټولو اغېزناکو خلکو په لېست کې وه. <ref>{{Cite web|title=Maxine Waters: The World's 100 Most Influential People|url=https://time.com/collection/most-influential-people-2018/5217567/maxine-waters/|access-date=2020-09-23|website=Time|language=en-us|archive-date=2022-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220614101007/https://time.com/collection/most-influential-people-2018/5217567/maxine-waters/|url-status=dead}}</ref> == د ژوند لومړي وختونه او زده کړې == ماکسين واټرز په ۱۹۳۸ ز کال د ميسوري په سينټ لويس “Saint Louis, Missouri” کې زېږېدلې ده، چې د ريمس کار “Remus Carr” او ويلما لي “Velma Lee” (کورنی نوم: مور “Moore”) لور ده. واټرز د ۱۳ ماشومانو له ډلې پينځمه ماشومه وه، چې د دوه کلنۍ په عمر يې پلار د دوی کورنۍ پرېښوده او يوازينۍ مور يې پالنه وکړه. نوموړې په ۱۹۶۱ ز کال کې لاس انجلس ته د خپل کورنۍ له تګ څخه وړاندې، په سينټ لويس کې له واشون عالي ښوونځي “Vashon High School” څخه فارغه شوه. ماکسين مخکې له دې چې په ۱۹۶۶ ز کال په واټس “Watts” کې له “Head Start” خپرونې سره د مرستيال ښوونکې په توګه وګومارل شي، د جامو په يوه چارځای (فابریکه) کې او د ټيليفون اداره کوونکې په توګه يې کار وکړ. نوموړې وروسته د لاس انجلس په دولتي پوهنځي (چې اوس د لاس انجلس د کليفورنيا دولتي پوهنتون دی) کې شامله شوه، چې په ۱۹۷۱ ز کال يې په ټولنپوهنه کې ترېنه د لېسانس بری ليک تر لاسه کړ. <ref name="Kinloch">{{cite news|url=https://www.stltoday.com/news/local/govt-and-politics/political-fix/article_cc2b7804-f3fc-11df-a219-0017a4a78c22.html|title=Next up for House Ethics trial: St. Louis native Maxine Waters|work=stltoday|date=November 19, 2010|access-date=April 2, 2011}}</ref><ref name="contemporary black">{{cite web|title=Waters, Maxine|url=http://www.encyclopedia.com/topic/Maxine_Waters.aspx|website=Contemporary Black Biography|publisher=Encyclopedia.com|access-date=February 7, 2015|date=2008}}</ref><ref name="two worlds">{{cite web|last1=Brownstein|first1=Ronald|title=The Two Worlds of Maxine Waters|url=https://articles.latimes.com/print/1989-03-05/magazine/tm-7_1_maxine-waters-standing|website=Los Angeles Times Magazine|access-date=December 18, 2014|date=March 5, 1989}}</ref><ref name="Cal State LA">{{Cite web|url=https://www.calstatela.edu/univ/ppa/publicat/aawds.htm|title=Public Affairs Office - Who's Who of Cal State L.A. Alumni|date=October 22, 2013|website=Cal State LA}}</ref> == د ښاري جرګې د غړ == واټرس په ۱۹۷۳ ز کال کې د ښاري جرګې د غړي مشر ډيويډ اس کنينګم “David s. Cunningham, Jr” د مرستيال رئيسې په توګه کار کولو ته لاړه. نوموړې په ۱۹۷۶ زکال د کليفورنيا ايالتي جرګې ته وټاکل شوه. په جرګه کې يې په سويلي افريقا کې له هر ډول فعالو سوداګريو څخه د دولتي تقاعد د مالي پانګو د پانګونې د کمښت لپاره کار وکړ او د پانګونې د کمښت مبارزې د سليوان اصولو “Sullivan Principles” په لارښوونو کې يې د قانون په تصويب کې مرسته وکړه. سويلي افريقا هغه هېواد و، چې هغه وخت يې د نژاد يا توکمپالنې سياست پلی کاوه. ماکسين واټرس د جرګې لپاره د ديموکراتيک ګوند د غړو رئيسه شوه. <ref>{{cite news|first=Howard W.|last=French|author-link=Howard W. French|title=Slash Ties, Apartheid Foes Urge|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B0DE1D6143AF93AA35751C0A961948260&sec=&spon=&pagewanted=all|work=[[The New York Times]]|page=D1|date=February 9, 1987|access-date=March 13, 2009|quote=Maxine Waters, a member of the California Assembly who helped frame her state's pension fund divestment bill, has promised ''to work overtime to insure that our legislation reflects these guidelines and continues to target any and all U.S. companies that are doing business in or with South Africa.''}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.house.gov/waters/bio/|title=About Congresswoman Maxine Waters: Representing the 35th District of California|access-date=March 13, 2009|quote=During 14 years in the California State Assembly, she rose to the powerful position of Democratic Caucus Chair. She was responsible for some of the boldest legislation California has ever seen: the largest divestment of state pension funds from South Africa; landmark affirmative action legislation; the nation's first statewide Child Abuse Prevention Training Program; the prohibition of police strip searches for nonviolent misdemeanors; and the introduction of the nation's first plant closure law.|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090301092115/http://www.house.gov/waters/bio/|archive-date=March 1, 2009}}</ref> == د متحده ايالتونو د استازو مجلس == === ټاکنې === په ۱۹۹۰ ز کال کې د اګسټس اف هاوکېنس “Augustus F. Hawkins” له تقاعد څخه وروسته ماکسين واټرس له ٪۷۹ څخه د زياتې رايې په درلودلو سره د کليفورنيا د ۲۹ پارلماني سيمې لپاره د متحده ايالتونو د استازو مجلس ته وټاکل شوه. نوموړې د لږ تر لږه ٪۷۰ رايې په درلودلو سره له دې سيمې څخه په پرله پسې ډول د استازې په توګه وټاکل شوه، چې په ۱۹۹۲ ز کال کې د سيمې نوم ۳۵ تاکنيزې حوزې يا سيمې او په ۲۰۱۲ کې ۴۳ ټاکنيزې سيمې ته بدل شو. واټرس د سويلي مرکزي لاس انجلس د لويې برخې او د لاس انجلس د ويستچيسټر “Westchester” او پلايا ډيل ري “Playa Del Rey” ساحلي ټولنو او همدرانګه د ټورنس “Torrance”، ګاردينا “Gardena”، هاوتورن “Hawthorne”، انګلووډ “Inglewood” او لاونډېل “Lawndale” ښارونو استازيتوب کړی دی. === کاري دوره === ماکسين د ۱۹۹۴ ز کال د جولای پر ۲۹ نېټه هغه مهال د خلکو پاملرنه ځانته کړه، چې په پرله پسې ډول يې د استازي پيټر کېنګ “Peter King” وينا پرې کړه. لوړپوړي مشر کاري ميک “Carrie Meek” د نوموړې چلند د «ناقانونه او سرکښه» په توګه ډلبندي کړ او ګواښ يې وکړ، چې د په لښکري خدمت کې ډلګی مشر دې هغه د استازو د جرګې واک ته وړاندې کړي (کټ مټ د لاس اخېستنې په موخه د يوې رسمې خبرتيا غوندې). تر ۲۰۱۷ ز کال پورې دا د استازو جرګې د واک تر ټولو وروستۍ بېلګه ده، چې د انضباطي موخې لپاره ګومارل کېږي. په پای کې د ورځې د پاتې برخې لپاره مجلس ته د واټرس تګ وځنډول شو. له کېنګ سره شخړې له تېرې ورځې څخه راپورته شو. دوی دواړه د مجلس د بانکدارۍ کمېټه کې وو او د وايټ واتر د شخړې “Whitewater controversy” په اړه يې اورېدل. واټرس احساس وکړ چې له کېنګ څخه د ماګي ويليمس “Maggie Williams” (د هيلري کلېنټن د کاري ډلې مشر) په اړه پوښتل خورا سخت وو او وروسته يې د يو بل پر وړاندې دښمنانه الفاظ وکارول. <ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1994/07/30/us/sometimes-the-order-of-the-day-is-just-maintaining-order.html?pagewanted=print|title=Sometimes the Order of the Day Is Just Maintaining Order|date=July 30, 1994|work=[[The New York Times]]|access-date=3 May 2021|first=Catherine S.|last=Manegold}}</ref><ref>Hawthorne, California; C-SPAN [http://www.c-span.org/questions/week155.asp] What is the staff with an eagle on top they keep moving around in the House? What is it used for? March 5, 2000 {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509093009/http://www.c-span.org/questions/week155.asp|date=May 9, 2008}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.c-span.org/video/?59115-1/whitewater-controversy-house-floor|title=Whitewater Controversy House Floor, Jul 29 1994 {{!}} Video {{!}} C-SPAN.org|website=www.c-span.org|language=en-us|access-date=2019-01-22}}</ref> واټرس له ۱۹۹۷ څخه تر ۱۹۹۸ ز کال پورې د کانګرس د تورپوستو استازو د مشرې په توګه خدمت وکړ. نوموړې په ۲۰۱۵ ز کال کې «د ګټې لپاره زده کړو کې د درغلۍ ضد فدرالي قوانينو د پلي کولو:Enforcement of Federal Anti-Fraud Laws in  For-Profit Education» په اړه د زده کړې او کاري ځواک په اړه د متحده ايالتونو د مجلس کمېټې “U. S. House Committee on Education and the Workforce” په ناستو کې ګواهي ورکړه او د طبي ټيکنالوژۍ امريکايي پوهنځی “American College of Medical Technology” يې د خپلې سيمې د «ستونزه ښوونځي» په توګه ياد کړ. ماکسين واټرس په ۲۰۰۶ ز کال کې د پاچا ډريو طبي مرکز “King Drew Medical Center” پر سر بحث کې هم ښکېل وه. نوموړې د روغتون په اړه د رسنۍ پوښښ باندې نيوکه وکړه او د فدرالي اړيکو (مخابراتو) له کمېسېون “Federal Communications Commission “FCC”” څخه يې وغوښتل، چې د صليب ملکيت د بنديز تېرېدنه يا ابراء ليک او په همدې دليل د KTLA تلوېزيوني تمځای يا سټېشن (چې د لاس انجلس ټايمز ملکيت دی) د کاري جواز له نوي کولو څخه ډډه وکړي. نوموړې وويل چې لاس انجلس ټايمز پر عامه نظر باندې نابرابره يا افراطي اغېزه لرلې ده او له همدې څخه يې په ځانګړو بېلګو کې ځايي ټولنې ته د زيان رسولو په موخه ګټه اخېستې ده. هغې وړانديز وکړ، چې “FCC” دې ورځپاڼه اړ کړي، چې خپل تلوېزيوني تمځای وپلوري او يا دې د دوی د خپرونې حق له ګواښ سره مخامخ کړي. د “Broadcasting & Cable” په وينا «يادې ننګونې د سټېشن درلودلو څخه د دفاع په موخه د لوړ بيه حقوقي شخړو بڼه غوره کړه. لږ تر لږه د يو پر وړاندې دفاع به د وکيلانو په مزد يا فيسونو کې لس ګونه زره لګښت ولري او ښايي د جواز نوي کول نږدې درې مياشتې وځنډېږي». د واټرس غوښتنه بريالۍ نه وه. <ref name="forprofit">{{cite web|url=http://archives.republicans.edlabor.house.gov/archive/hearings/109th/fc/60minutes030105/waters.htm|title=Testimony of the Honorable Maxine Waters|website=House|access-date=March 1, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161213191650/http://archives.republicans.edlabor.house.gov/archive/hearings/109th/fc/60minutes030105/waters.htm|archive-date=December 13, 2016|url-status=dead|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=http://fjallfoss.fcc.gov/cgi-bin/ws.exe/prod/cdbs/pubacc/prod/sta_det.pl?Facility_id=35670|title=Station Search Details|access-date=March 13, 2009|publisher=[[Federal Communications Commission]]|quote=Call Sign: KTLA... Channel: 5... Lic Expir: 12/01/2014|تاريخ الأرشيف=April 7, 2022|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220407022943/https://fjallfoss.fcc.gov/cgi-bin/ws.exe/prod/cdbs/pubacc/prod/sta_det.pl?Facility_id=35670|url-status=dead|خونديځ نېټه=April 7, 2022|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220407022943/https://fjallfoss.fcc.gov/cgi-bin/ws.exe/prod/cdbs/pubacc/prod/sta_det.pl?Facility_id=35670|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220407022943/https://fjallfoss.fcc.gov/cgi-bin/ws.exe/prod/cdbs/pubacc/prod/sta_det.pl?Facility_id=35670|archive-url=https://web.archive.org/web/20220407022943/https://fjallfoss.fcc.gov/cgi-bin/ws.exe/prod/cdbs/pubacc/prod/sta_det.pl?Facility_id=35670}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.broadcastingcable.com/article/CA454236.html|title=Your Money or Your License|date=September 19, 2004|work=[[Broadcasting & Cable]]|access-date=March 13, 2009|first=Bill|last=McConnell}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.house.gov/apps/list/hearing/ca35_waters/CS061101_fcc.html|title=Petition to Deny Request for Renewal of Broadcast License|access-date=March 13, 2009|date=November 1, 2006|first=Maxine|last=Waters|quote=[[Tribune Company|Tribune]] influenced public opinion in the Los Angeles DMA to harm its residents and one of its most critical public health facilities – the Martin Luther King/Drew Medical Center (King/Drew).|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090303061254/http://www.house.gov/apps/list/hearing/ca35_waters/CS061101_fcc.html|archive-date=March 3, 2009}}</ref> واټرس په کانګرس کې د ديموکراتيک استازې په توګه د ۲۰۰۸ ز کال د ديموکراتيک ملي کنوانسيون لپاره يوه غوره استازې وه. نوموړې د ۲۰۰۸ ز کال د جنوري په وروستيو کې د ګوند د نوماندۍ لپاره د متحده ايالتونو ديموکرات سناتوره هيلري کلېنټن تاييد کړه او په ملي کچه يې د هغې ملاتړ وکړ، چې ځينو وړانديز وکړ چې «[دا ملاتړ به] لويې څپې جوړې کړي». کله چې د لومړنيو رايو ورکولو پر وروستۍ ورځ د ژمن استازي په شمېر کې د متحده ايالتونو د سناتور بارک اوباما مشري نه لاندې کېدونکې (بريالۍ) شوه، ماکسين واټرس خپل تاييد هغه ته واړوه. <ref>{{cite web|url=http://thehill.com/leading-the-news/the-endorsements-that-would-make-huge-waves-2007-12-06.html|work=[[The Hill (newspaper)|The Hill]]|title=The endorsements that would make huge waves|date=December 6, 2007|access-date=March 13, 2009|quote=Rep. Maxine Waters (D-Calif.). The outspoken [[Post-September 11 anti-war movement|anti-war]] liberal, who campaigned for [[Ned Lamont]] (D) over U.S. Senator [[Joe Lieberman]] (I) from [[Connecticut]] last year, has not picked a favorite.|تاريخ الأرشيف=December 16, 2008|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20081216122446/http://thehill.com/leading-the-news/the-endorsements-that-would-make-huge-waves-2007-12-06.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=2007-12-08|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20071208123400/http://thehill.com/leading-the-news/the-endorsements-that-would-make-huge-waves-2007-12-06.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20071208123400/http://thehill.com/leading-the-news/the-endorsements-that-would-make-huge-waves-2007-12-06.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20071208123400/http://thehill.com/leading-the-news/the-endorsements-that-would-make-huge-waves-2007-12-06.html}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.boston.com/news/politics/politicalintelligence/2008/01/maxine_waters_f.html|title=Maxine Waters for Clinton – 2008 Presidential Campaign Blog – Political Intelligence|access-date=March 14, 2009|first=Marcella|last=Bombardieri|date=January 29, 2008|work=[[Boston Globe]]|archive-date=June 27, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120627073732/http://www.boston.com/news/politics/politicalintelligence/2008/01/maxine_waters_f.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.boston.com/news/politics/politicalintelligence/2008/01/maxine_waters_f.html|work=The Boston Globe|title=Maxine Waters for Clinton|first=Marcella|last=Bombardieri|date=January 29, 2008|access-date=June 10, 2022|archive-date=June 27, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120627073732/http://www.boston.com/news/politics/politicalintelligence/2008/01/maxine_waters_f.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://thecaucus.blogs.nytimes.com/2008/06/03/the-superdelegate-tally/index.html?hp|work=The New York Times|title=The Superdelegate Tally|first=Julie|last=Bosman|date=June 3, 2008|access-date=May 12, 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080606003010/http://thecaucus.blogs.nytimes.com/2008/06/03/the-superdelegate-tally/index.html?hp|archive-date=June 6, 2008|df=mdy-all}}</ref> واټرس په ۲۰۰۹ ز کال کې د متحده ايالتونو د تخصيص په کمېټه کې د يوې ځانګړې اندازې په اړه له استازي ډېو اوبي “Dave Obey” سره مخالفت درلود. د تمويل غوښتنه په لاس انجلس کې د يو دولتي ښوونځي د ګورمانې روزنيز مرکز لپاره وه، چې د ماکسين واټرس په نوم نومول شوی و. نوموړې په ۲۰۱۱ ز کال کې د ۲۰۱۲ مالي کال لپاره د ملي دفاعي واک ورکولو قانون په خلاف رايه وکاروله. ياد قانون په هغه کړکېچې مقررې پورې اړه درلوده، چې حکومت او فوځ ته له محکمې څخه پرته په نامعلوم ډول د امريکايي اتباعو د نيولو اجازه ورکوي. <ref>{{cite news|first1=Jared|last1=Allen|first2=Mike|last2=Soraghan|title=Obey, Waters in noisy floor fight|url=http://thehill.com/leading-the-news/obey-waters-in-noisy-floor-fight-2009-06-25.html|work=The Hill|date=June 25, 2009|access-date=June 26, 2009}}</ref><ref>{{cite web|last=Sheets|first=Connor|title=NDAA Bill: How Did Your Congress Member Vote?|work=International Business Times|url=http://www.ibtimes.com/ndaa-bill-how-did-your-congress-member-vote-384362?page=1}}</ref> په ۲۰۱۲ ز کال کې له دندې څخه د بارني فرانک “Barney Frank” په لاس اخېستنې سره، واټرس د مجلس د مالي خدمتونو کمېټې د رتبې غړې شوه. د ۲۰۱۳ ز کال د جولای پر ۲۴ نېټه يې د ۲۰۱۴ ز کال د دفاعي تخصيصونو قانون په H.R 2397 څانګه کې د ۱۰۰ سمون يا تعديل په ګټه رايه وکاروله. ياد سمون د کورنۍ څارنې اوړ په ځانګړي ډول هغه فعاليتونه په نښه کړل، چې د ملي امنيت استازولۍ “National Security Agency” اړوند وو او ښايي د متحده ايالتونو د اتباعو په اړه د بنسټيزو يا پراخه معلوماتو په موخه به يې له قانون څخه د ناسا د ژباړې نرمي (د بدلون ځانګړتيا) محدوده کړې وي. ۱۰۰ سمون ۲۰۵ – ۲۱۷ ونه منل شو.<ref>{{cite news|url=http://thehill.com/blogs/on-the-money/banking-financial-institutions/195645-maxine-waters-in-line-to-take-over-from-frank-on-financial-services|title=Maxine Waters in line to take over from Frank on Financial Services Committee|access-date=December 7, 2011|first1=Bernie|last1=Becker|first2=Peter|last2=Schroeder|date=November 28, 2011|work=[[The Hill (newspaper)|The Hill]]}}</ref><ref>{{cite news|url=http://thehill.com/blogs/on-the-money/banking-financial-institutions/195645-maxine-waters-in-line-to-take-over-from-frank-on-financial-services|title=Maxine Waters to Succeed Barney Frank on Banking Panel|access-date=May 23, 2013|first=Michael R|last=Crittenden|date=December 4, 2012|work=[[The Wall Street Journal|WSJ Blog Washington Wire]]}}</ref><ref>{{cite web|title=Final Vote Results For Roll Call 412|work=US House of Representatives|url=http://clerk.house.gov/evs/2013/roll412.xml}}</ref><ref>{{cite web|title=Why The NSA and President Bush Got The FISA Court to Reinterpret The Law in Order To Collect Tons Of Data|work=Tech Dirt|url=https://www.techdirt.com/articles/20130617/01163623501/why-nsa-president-bush-got-fisa-court-to-reinterpret-law-order-to-collect-tons-data.shtml}}</ref> == سرچينې == sw0uazy5cd6yzf9ypcuo3l48k8sw4b9 0 62132 369135 355183 2026-09-22T22:39:08Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369135 wikitext text/x-wiki امریکایي ټیاتر د دویمې نړیوالې جګړې په اوږدو کې د عملیاتو یو ټیاتر وو چې د امریکا قارې ټول قلمروونه په کې شامل وو او په سمندر کې یې تر ۲۰۰مایلو (۳۲۰ کیلومټرو) غځول شوی وو.<ref>{{Cite web |title=United States Navy Battle Streamers: World War II American Theater 1941–1945 |url=http://www.history.navy.mil/faqs/stream/faq45-20.htm |access-date=2022-06-17 |archive-date=2015-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109140958/http://www.history.navy.mil/faqs/stream/faq45-20.htm |url-status=dead}}</ref> د جګړو مرکزي سیمو (اروپا، مدیترانه او منځنی ختیځ او ارام سمندر) څخه د شمالي او سویلي آمریکا د جغرافیو جلاوالي په دلیل، د محوري ځواکونو له خوا د امریکا په براعظم باندې او د آمریکا په نورو سیمو باندې د برید ګواښ ډېر لږ وو او دې ټیاتر ډېره لږه جګړه ولیدله. په هرحال، د امریکایي ټیاتر بې اهمیت توب سربېره، د هغه په منځ کې ځینې جنګونه رامنځته شول، چې په هغو کې د ریور پلېټ جګړه، په ختیځ ساحل کې د سمندر لاندې بېړیو بریدونه، د آلوتي ټاپوګانو عملیات، د سنټ لارنس جګړه او په نیوفونډلانډ باندې بریدونه شامل دي. په جاسوسي هڅو کې د بولیوار عملیات شامل دي. == جرمني عملیات == === سویلي امریکا === ==== د ریور پلېټ جګړه ==== لومړنۍ سمندري جګړه د جګړې په اوږدو کې د ۱۹۳۹ز کال د ډسمبر په ۱۳مه نېټه د سویلي امریکا په اتلانتیک سواحلو کې ترسره شوه. د اډمیرل ګراف سپي (چې د یو سوداګریز بریدګر رول ادا کوي) آلماني «پاکټي جنګي بېړۍ» د بریټانیا د سمندري ځواکونو یو واحد سره چې د هغې په لټه کې وو، مخامخ شول. په دې واحد کې درې شاهي سمندري کروزرونه، اچ ام اس اګزټر، آجاکس او آشیل شامل وو، دې واحد د ارجنټاین او یوروګوې ساحل کې د پلېټ سمندر کې ګزمه کوله. په یوه خونړۍ جګړه کې، اډمیرل ګراف سپي په بریالیتوب سره د بریټانیا بریدونه په شا وتمبول. کاپټان هانس لانګسډورف بیا خپله زیانمنه شوې بېړۍ د بیارغولو لپاره بې طرفه یوروګوې ته په پناه یوړه. په هرحال، د بریټانیا استخباراتو په بریالیتوب سره لنګسډورف وغولوه او هغه ته یې دا باور ورکړ چې اوس د بریټانیا ډېر قوي ځواک د هغه لپاره راټول شوي او ورته په تمه دي، او هغه خپله بېړۍ په مونټه ویډیو کې ډوبه کړه ترڅو مخکې له ځان وژنې څخه د خپلې عملې ژوند وژغوري. د آلماني جګړې تلفات ۹۶ کسانو ته مرګ ژوبله اړولې وه، په مقابل کې ۷۲ [[انګلیسي]] ملایان ووژل شول او ۲۸ نور ټپیان شول. دوه شاهي سمندري کروزرونه په شدت سره زیانمن شوي وو.<ref>{{harvnb|O'Hara|2004|pp=7–9}}</ref> ==== اوبتل جګړه ==== د اوبتلي بېړیو عملیات په سیمه کې (د اتلانتیک تنګي په مرکز کې د برازیل او لوېدیځې افریقا په منځ کې) د ۱۹۴۰م کال په مني کې پیل شول. د برازیل بهرنیو چارو وزیر، اسوالډو آرانها (د ډیکټاټور ګېټولیو وارګاس په استازیتوب) سره له مذاکرې وروسته، متحده ایالتونو د ۱۹۴۱م کال په دویمه نیمایي کې خپل هوایي ځواکونه د برازیل په سواحلو کې ځای پرځای کړل. ورپسې [[المان|آلمان]] او [[اېټاليا|ایټالیا]] خپل اوبتلي بریدونو ته پراختیا ورکړه ترڅو هرچېرې چې برازیلي بېړۍ وویني له منځه یې یوسي او د ۱۹۴۲م کال په اپریل کې د برازیل په اوبو کې پیدا شوې. د ۱۹۴۲م کال د مې په ۲۲مه، د برازیل لومړنی برید (که څه هم ناکامه وو) د برازیل هوایي ځواکونو لخوا په ایټالیایي اوبتلي بېړۍ بارباریګو باندې ترسره شو. د U-507 لخوا د برازیل په سواحلو کې په ځینو سوداګریزو کښتیو باندې د یو شمېر بریدونو وروسته، برازیل د ۱۹۴۲م کال د اګسټ په ۲۲مه په رسمي ډول جګړه کې د ننه شو او په سویلي اتلانتیک سمندر کې یې د متفقینو سټراټیژیک موقعیت ته مهم اضافه والی ورکړ. که څه هم د برازیل سمندري ځواک کوچنی وو، خو د ساحلي کاروان او الوتکې ساتنې لپاره یې مناسبې مډرنې ماین لرونکي طبقې لرلې چې یوازې کوچنیو بدلونونو ته یې اړتیا لرله ترڅو د سمندري ګزمې لپاره مناسبې شي. برازیل د خپل درې کلنې جګړې په اوږدو کې، په عموم ډول په کارابین او سویلي اتلانتیک کې، په یوازې توګه او له متحده ایالتونو سره یوځای، په ۶۱۴ کاروانونو کې ۳۱۶۷ بېړۍ سکورټ کړې چې په ټولیز ډول ۱۶۵۰۰۰۰۰ کسه پکې شامل و او د تلفاتو کچه یې هم ۰.۱ سلنه وه. برازیل په دې عملیاتو کې د خپلو درې جنګي بېړیو د ډوبیدو او د ۴۸۶ کسانو د مړینې (۳۳۲ کسه د باهیا په کروزر کې) شاهد وو؛ ۹۷۲ سیلانیان او ملکي مسافرین هم په ۳۲ برازیلي سوداګریزو کښتیو کې چې د دښمن د اوبتلي کښتیو له لورې تر برید لاندې راغلي وې، له منځه لاړل. امریکایي او برازیلي هوایي او سمندري ځواکونو د جګړې ترپایه پورې له یوبل سره نږدې همکاري درلودله. یوه بېلګه یې د ۱۹۴۳م کال په جولای کې د U-199 ډوبېدل وو چې د برازیلي او امریکایي الوتکو په ګډې همکارۍ سره ترسره شو. یوازې د برازیل په اوبو کې، د ۱۹۴۳م کال د جنوري تر سپټمبر پورې لس محوري اوبتلي بېړۍ ډوبې شوې وې – د ایټالیا ارشیمېډ او لس آلماني بېړۍ: U-128، U-161، U-164، U-507، U-513، U-590، U-591، U-598، U-604 او U-662.<ref>Votaw, 1950, p. 10579ff, and 1951, p.93.</ref><ref>{{harvnb|Maximiano|Neto|2011|p=6}}</ref><ref>Gastaldoni, 1993. From p.153.</ref><ref name="Uboatnet">{{cite web|url=http://www.uboat.net/fates/losses|title=Loss listings|last=Helgason|first=Guðmundur|website=German U-boats of WWII - uboat.net|access-date=4 July 2015}}</ref><ref name="Uboatnet2">{{cite web|url=http://www.uboat.net/fates/losses|title=Loss listings|last=Helgason|first=Guðmundur|website=German U-boats of WWII - uboat.net|access-date=4 July 2015}}</ref>{{sfn|Carey|2004|p=119}}<ref>{{harvnb|Barone|2013|loc=Chapter 2}}</ref>{{sfn|Carey|2004|p=119}}{{sfn|Carey|2004}}{{sfn|Carey|2004|p=9-10}} د ۱۹۴۳م کال په وروستیو کې، په سویلي اتلانتیک کې د متفقینو د بېړۍ چلوونکو تلفاتو کموالی له د محوري اوبتلونو مخ پر زیاتېدو حذف، چې هلته یې فعالیت کاوه، سره همغږی شو. له هغه وخته راهیسې، په سیمه کې جګړه د آلمانیانو لپاره ماتې وه، ان په داسې شرایطو کې چې په سیمه کې پاتې ډېری اوبتلي بېړیو یوازې د بل کال په آګسټ کې د شاته تګ رسمي امر ترلاسه کړ، او د ۱۹۴۵م کال د مارچ په لسمه د متفقینو وروستۍ سوداګریزه کښتۍ د یوه اوبتلي بېړۍ (U-532) لخوا هلته ډوبه شوه.<ref>{{harvnb|Carruthers|2011|p=190}}</ref>{{sfn|Carey|2004|p=100}} === متحده ایالتونه === ==== د Duquesne د جاسوسۍ کړۍ ==== ان له جګړې څخه مخکې، د نازیانو یوه لویه جاسوسه کړۍ په متحده ایالتونو کې وموندل شوه. د Duquesne د جاسوسۍ کړۍ لا هم په متحده ایالتونو کې ترټولو لویه جاسوسي قضیه ده چې په محکومیت سره پای ته ورسېده. ۳۳ آلماني اجنټانو چې د Duquesne جاسوسي حلقه یې جوړه کړه په متحده ایالتونو کې په کلیدي دندو کې وګومارل شول ترڅو هغه معلومات لاس ته راوړي چې د جګړې د رامنځته کېدو په صورت کې یې وکاروي او تخریبي اعمال ترسره کړي. یوه کس رستورانت خلاص کړ او له خپل موقعیت څخه یې د معلوماتو لاس ته راوړلو لپاره یې له خپلو مشتریانو څخه کار اخیسته؛ بل کس په یوه هوایي شرکت کې کار کاوه ترڅو وکولی شي د اتلانتیک سمندر څخه د متفقینو د کښتیو د تېرېدو په هکله رپوټ ورکړي؛ په دې حلقه کې نورو کسانو د تحویل کوونکو کسانو په توګه کار کاوه ترڅو وکولی شي د عادي پیغامونو ترڅنګ پټ پیغامونه هم ولېږدوي. دا حلقه د کاپیټان فریټز ژوبرټ ډوکسن لخوا، د سویلي افریقا یو بوئر چې په دواړو نړیوالو جګړو کې یې آلمان لپاره جاسوسي وکړه او په ۱۹۱۶م کال کې د HMS هامپشایر په ډوبولو او خرابولو کې یې له رغنده رول وروسته د وسپنیز صلیب نښې له ترلاسه کولو سره د «هغه کس چې کیچنر یې وواژه» په نوم نامتو شو. ویلیام جي سېبولډ، د متحده ایالتونو لپاره دوه ګونی اجنټ، د FBI لخوا د دې قضیې په بریالي حل کې اصلي عامل وو. د نږدې دوه کلونو لپاره، سېبولډ د دې حلقې لپاره په نیویارک کې یو پټ راډیویي سټېشن اداره کړ. سېبولډ هغه معلومات د FBI په واک کې ورکړل چې آلمان په متحده ایالتونو کې خپلو جاسوسانو ته لېږل او په عین حال کې یې FBI ته اجازه ورکړه هغه معلومات چې آلمان ته مخابره کېدل، کنټرول کړي. د ۱۹۴۱م کال د جون په ۲۹مه، شپږ میاشتې مخکې له دې چې متحده ایالتونه د جګړې اعلان وکړي، FBI عمل وکړ. ټول ۳۳ جاسوسان ونیول شول، د مجرمینو په توګه وپېژندل شول او په ټولیز ډول په ۳۰۰ کاله زندان محکوم شول.<ref>{{Cite web|url=https://www.fbi.gov/history/famous-cases/duquesne-spy-ring|title=Duquesne Spy Ring}}</ref><ref name="clementwood">{{Citation|last=Wood|first=Clement|title=The Man Who Killed Kitchener: The Life of Fritz Joubert Duquesne|year=1932|publisher=William Faro, inc|location=New York}}</ref> == سرچينې == 8sp8ucury4qzyd3pra1u4n6e7qsozhk 0 62149 369226 365603 2026-09-23T04:55:50Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369226 wikitext text/x-wiki د کوریا وېش د جاپان له ماتې سره په دویم نړیوال جنګ کې پیل شو. د جګړې په بهیر کې، په جګړې کې د جاپان له تسلیمیدو وروسته متحدو مشرانو د کوریا د راتلونکي په اړه فکر کاوه. مشران دې تفاهم ته ورسېدل چې کوریا به له جاپان نه ازادیږي، خو تر هغه چې کوریایان د ځان بسیاینې لپاره چمتو ګڼل کېږي، تر هغه پورې به د نړیوال څار لاندې وي. د جګړې په وروستیو ورځو کې، متحده ایالاتو وړاندیز وکړ چې د کوریا ټاپو وزمه په دوو اشغال سیمو (متحده ایالاتو او شوروي) د ۳۸ موازي د وېش کرښې په توګه ووېشل شي. روسانو د دوی وړاندیز ومنه او د کوریا له وېش سره یې موافقه وکړه.<ref name="Lee2006">{{cite book|title=The Partition of Korea After World War II: A Global History|url=https://archive.org/details/partitionofkorea0000leej|last=Lee|first=Jongsoo|year=2006|publisher=Palgrave Macmillan|location=New York|isbn=978-1-4039-6982-8}}</ref><ref>{{cite web|last1=Fry|first1=Michael|title=National Geographic, Korea, and the 38th Parallel|url=https://www.nationalgeographic.com/science/article/130805-korean-war-dmz-armistice-38-parallel-geography|publisher=National Geographic|access-date=15 May 2021|language=en|date=5 August 2013|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225074751/https://www.nationalgeographic.com/science/article/130805-korean-war-dmz-armistice-38-parallel-geography|url-status=dead}}</ref> په مسکو کې د بهرنیو چارو د وزیرانو په کنفرانس کې د ۱۹۴۵ ز کال په ډسمبر میاشت کې موافقه وشوه چې د کوریا څارنه به د څلورو قدرتونو له خوا د پنځو کلونو لپاره دوام کوي. په هرحال، د سړې جګړې پیل او د کورنيو او نړیوالو عواملو په ګډون، له څارنې سره د کوریا مخالفت، د متحده ایالاتو او شوروي اتحاد ترمنځ په راتلونکو دوو کلونو کې د څارنې په اړه خبرې اترې ناکامې شوې، نو په دې توګه دا څارنه عملاً باطله شوه. یوازې د یوې خپلواکې او متحدې کوریا د دولت د بیا رغېدو لپاره د یوه توافق په چوکاټ کې موافقه یا هوکړه شوې وه. په ۱۹۴۸ ز کال کې، وروسته له هغه چې ملګري ملتونه په دې ونه توانېدل چې د شوروي اتحاد لپاره د منلو وړ پایلې رامنځته کړي، نو ټولټاکنې د ملګرو ملتونو تر څار لاندې یوازې د متحده ایالاتو له خوا په اشغال شوي سویلي کوریا کې ترسره شوې. د امریکا په ملاتړ سینګمن ري ټاکنې وګټلې، په داسې حال کې چې کیم ایل سونګ د شوروي تر اشغال لاندې شمالي کوریا د مشر په توګه خپل دریځ څرګند کړ. دا کړنه د ۱۹۴۸ ز کال د اګست په ۱۵ په سویلي کوریا کې د سویلي کوریا د تاسیس لامل شوه، تر دې وروسته په چټکۍ سره په شمالي کوریا کې د ۱۹۴۸ ز کال د سپټمبر په ۹ نیټه د کوریا د خلق ډیموکراټیک جمهوریت تاسیس شو، متحده ایالاتو له سویل او شوروي اتحاد له شماله ملاتړ وکړ او هر یوه حکومت د  کوریا په ټولې ټاپووزمې کې د حاکمیت ادعا کوله.<ref name="mccune-194703">{{cite journal|url=https://www.jstor.org/stable/2752411|title=Korea: The First Year of Liberation|author=George M. McCune|journal=Pacific Affairs|volume=20|issue=1|publisher=University of British Columbia|doi=10.2307/2752411|date=March 1947|pages=3–17|jstor=2752411|access-date=5 January 2022}}</ref><ref name="cbsnewsdec12">{{cite web|url=https://www.cbsnews.com/news/north-korea-south-korea-troops-cross-demilitarized-zone-in-peace-first-time/|title=Troops cross North-South Korea Demilitarized Zone in peace for 1st time ever|website=Cbsnews.com|access-date=30 December 2018}}</ref><ref name="ecdec12">{{cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/world-news/north-and-south-korean-soldiers-enter-each-others-territory/north-invades-the-south/slideshow/67057861.cms|title=North and South Korean soldiers enter each other's territory|website=The Economic Times|access-date=30 December 2018|تاريخ الأرشيف=16 December 2018|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20181216000253/https://economictimes.indiatimes.com/news/international/world-news/north-and-south-korean-soldiers-enter-each-others-territory/north-invades-the-south/slideshow/67057861.cms|url-status=dead|خونديځ نېټه=16 December 2018|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20181216000253/https://economictimes.indiatimes.com/news/international/world-news/north-and-south-korean-soldiers-enter-each-others-territory/north-invades-the-south/slideshow/67057861.cms|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20181216000253/https://economictimes.indiatimes.com/news/international/world-news/north-and-south-korean-soldiers-enter-each-others-territory/north-invades-the-south/slideshow/67057861.cms|archive-url=https://web.archive.org/web/20181216000253/https://economictimes.indiatimes.com/news/international/world-news/north-and-south-korean-soldiers-enter-each-others-territory/north-invades-the-south/slideshow/67057861.cms}}</ref> == تاريخ == === جاپاني واکمني (۱۹۱۰-۱۹۴۵) === کله چې د روسیې-جاپان جګړه په ۱۹۰۵ ز کال کې پای ته ورسیده، کوریا تش په نامه د جاپان تر څار لاندې ونیول شو او په ۱۹۱۰ ز کال کې د جاپان له خوا ضمیمه شو. د کوریا سترواک ګوجونګ له واکه لرې شو. په راتلونکو لسیزو کې، ملتپالې او بنسټپالې ډلې د خپلواکۍ لپاره د مبارزې په پار راڅرګندې شوې. ددې ډلو فکرونو او کړنو له یو بل سره توپیرونه درلودل، نو ځکه یې ونشو کړای چې په یوه غورځنګ کې سره راټول شي. <ref>{{cite book|title=The Making of Modern Korea|url=https://archive.org/details/makingofmodernko0000buzo|last=Buzo|first=Adrian|year=2002|publisher=Routledge|location=London|isbn=978-0-415-23749-9|pages=[https://archive.org/details/makingofmodernko0000buzo/page/31 31]–37}}</ref><ref name="Cumings2005">{{cite book|title=Korea's Place in the Sun: A Modern History|url=https://archive.org/details/koreasplaceinsun0000cumi|last=Cumings|first=Bruce|author-link=Bruce Cumings|year=2005|publisher=[[W. W. Norton & Company]]|location=New York|isbn=978-0-393-32702-1}}</ref> === دویم نړیوال جنګ === د قاهرې کنفرانس د ۱۹۴۳ ز کال په نومبر میاشت کې، د دویمې نړیوالې جګړې په منځ کې، فرانکلین ډي روزویلټ، وینسټن چرچیل او چیانګ کای شیک په دې سره موافقه وکړه چې هغه سیمې چې جاپان په زوره نیولې وې، باید هغه سیمې بېرته له لاسه ورکړي. درېیو واړو ځواکونو د کنفرانس په پای کې اعلان وکړ چې دوی «د کوریا د خلکو د غلامۍ په پام کې نیولو سره، ... پریکړه وکړه چې په مناسب وخت کې کوریا به ازاده او خپلواکه شي». روزویلټ د ۱۹۴۳ ز کال د نومبر په میاشت کې د تهران په کنفرانس او د ۱۹۴۵ ز کال په فبروري کې د یالتا په کنفرانس کې له جوزف سټالین سره دا مفکوره مطرح کړه. استالین مخالفت ونه کړ، خو د څارنې د دورې له لنډې مودې څخه یې دفاع وکړه. <ref name="cairo_communique">{{cite news|url=http://www.ndl.go.jp/constitution/e/shiryo/01/002_46/002_46tx.html|publisher=Japan National Diet Library|title=Cairo Communique, December 1, 1943|date=1 December 1943|access-date=10 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20101206020831/http://www.ndl.go.jp/constitution/e/shiryo/01/002_46/002_46tx.html|archive-date=6 December 2010|url-status=live}}</ref><ref name="Savada">{{citation|chapter-url=http://countrystudies.us/south-korea/8.htm|chapter=World War II and Korea|editor1-first=Andrea Matles|editor1-last=Savada|editor2-first=William|editor2-last=Shaw|title=South Korea: A Country Study|location=Washington, DC|series=GPO|publisher=Library of Congress|year=1990|access-date=2006-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20110629082133/http://countrystudies.us/south-korea/8.htm|archive-date=2011-06-29|url-status=live}}</ref><ref>{{citation|last=Stueck|first=William W.|year=2002|title=Rethinking the Korean War: A New Diplomatic and Strategic History|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, NJ|isbn=978-0-691-11847-5|page=20}}</ref> == د کوریا جګړه == له ۱۹۴۸ نه تر د ۱۹۵۰ کال د جون تر ۲۵ پورې د کورنۍ جګړې تر پیلیدو، د دواړو خواوو وسله وال ځواکونه د پولې په اوږدو کې په یو لړ خونړیو جګړو کې ښکیل وو. په ۱۹۵۰ ز کال کې، کله چې د شمالي کوریا ځواکونو پر سویلي کوریا باندې برید وکړ او د کوریا جګړه یې پیل کړه دا شخړې په ناڅاپي ډول زیاتې شوې. ملګرو ملتونو د سویل د ساتنې لپاره مداخله وکړه، او د متحده ایالاتو په مشرۍ یې ځواک ورواستاوه. د سویل له اشغالېدو سره، د کوریا د خلق ډیموکراټیک جمهوریت هڅه وکړه چې کوریا د خپل رژیم لاندې متحده کړي، د صنعت ملي کول، د ځمکو اصلاحات، او د خلکو د کمیټو بیا رغاونې یې پیل کړې.<ref>{{cite book|title=Korea since 1850|url=https://archive.org/details/koreasince18500000lone|last1=Lone|first1=Stewart|last2=McCormack|first2=Gavan|author-link2=Gavan McCormack|publisher=Longman Cheshire|location=Melbourne|year=1993|page=[https://archive.org/details/koreasince18500000lone/page/112 112]}}</ref> په داسې حال کې چې د ملګرو ملتونو مداخله د ۳۸ موازي د پولې د بیا راګرځولو په توګه ګڼل کېده، سینګمن ري استدلال وکړ چې پوله د شمال برید له منځه وړې ده. په ورته ډول، د ملګرو ملتونو سرمنشي جنرال ډګلاس مک ارتر وویل چې هغه نه غواړي یوازې د شمالي کوریا ځواکونه د پولې شا ته وشړي هغه اراده لري چې کوریا متحده کړي. په هرحال، شمال د متحده ایالاتو تر مشرۍ لاندې ځواکونو د ځوابي برید تر سره کېدو پورې د سویل ۹۰٪ برخه ونیوله. لکه څنګه چې د شمالي کوریا ځواکونه له سویل نه ایستل شوي وو، د سویلي کوریا ځواکونو د اکتوبر په لومړۍ نیټه له ۳۸ موازي نه تیر شوو، چې امریکایي او د ملګرو ملتونو ځواکونو یوه اونۍ وروسته هغوی تعقیب کړل.<ref>{{cite book|last=Stueck|first=William W.|year=2002|title=Rethinking the Korean War: A New Diplomatic and Strategic History|url=https://archive.org/details/rethinkingkorean0000stue|url-access=registration|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, NJ|isbn=978-0-691-11847-5|pages=[https://archive.org/details/rethinkingkorean0000stue/page/87 87]–88}}</ref><ref>{{cite book|last=Stueck|first=William W.|year=2002|title=Rethinking the Korean War: A New Diplomatic and Strategic History|url=https://archive.org/details/rethinkingkorean0000stue|url-access=registration|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, NJ|isbn=978-0-691-11847-5|pages=[https://archive.org/details/rethinkingkorean0000stue/page/87 87]–88}}</ref><ref name="Cumings20052">{{cite book|title=Korea's Place in the Sun: A Modern History|url=https://archive.org/details/koreasplaceinsun0000cumi|last=Cumings|first=Bruce|author-link=Bruce Cumings|year=2005|publisher=[[W. W. Norton & Company]]|location=New York|isbn=978-0-393-32702-1}}</ref> == اوربند == له درې کلنې جګړې وروسته د کوریا د اوربند تړون لاسلیک شو. دواړو خواوو موافقه وکړه چې د دولتونو ترمنځ ۴ کیلومټره (۲.۵ میله) حایله سیمه رامنځته کړي، چې د کوریا د غیر نظامي سیمې (DMZ) په نوم پیژندل کیږي. ريي د اوربند له منلو نه انکار وکړ او په زور يې د هيواد د بيا يوځاى کېدو غوښتنه وکړه. د هیواد د بیا یوځای کولو لپاره د دواړو خواوو د هڅو سره سره، جګړې د کوریا وېش ته دوام ورکړ او د سویلي کوریا او متحده ایالاتو ترمنځ د دایمي یووالي او په سویل کې د متحده ایالاتو د دایمي لښکرکوټ د رامنځته کېدو لامل شو.<ref>{{cite book|last=Stueck|first=William W.|year=2002|title=Rethinking the Korean War: A New Diplomatic and Strategic History|url=https://archive.org/details/rethinkingkorean0000stue|url-access=registration|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, NJ|isbn=978-0-691-11847-5|pages=[https://archive.org/details/rethinkingkorean0000stue/page/189 189]–193}}</ref><ref>{{cite book|last=Stueck|first=William W.|year=2002|title=Rethinking the Korean War: A New Diplomatic and Strategic History|url=https://archive.org/details/rethinkingkorean0000stue|url-access=registration|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, NJ|isbn=978-0-691-11847-5|pages=[https://archive.org/details/rethinkingkorean0000stue/page/188 188]–189}}</ref> د کوریا د اوربند له شرایطو سره سم، په ۱۹۵۴ ز کال کې د کوریا د مسئلې په هکله د جینوا کنفرانس جوړ شو. د ډیریو ښکېلو هیوادونو د هڅو سره سره، کنفرانس د اعلامیې پرته د متحدې کوریا لپاره پای ته ورسید. اوربند د بې پلوه هیوادونو د څارنې کمیسیون NNSC)) رامنځته کړ چې د اوربند د څارنې دنده یې پر غاړه وه. له ۱۹۵۳ ز کال راهیسې، د سویس  او سویډن وسله وال ځواکونه د NNSC غړي دي چې DMZ ته نږدې موقعیت لري. پولنډ او چکوسلواکیا بې پلوه هیوادونه وو چې د شمالي کوریا له خوا غوره شوي وو، خو شمالي کوریا وروسته له هغه خپل څارونکي اخراج او یا ووېستل چې دغو هیوادونو د سرمایه دارۍ سیسټم ومنه.<ref>{{Cite web|url=http://www.vtg.admin.ch/internet/vtg/en/home/themen/einsaetze/peace/korea.parsys.0003.downloadList.53335.DownloadFile.tmp/nnsc2011e.pdf|title=NNSC in Korea|website=[[Military of Switzerland|Swiss Army]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110829125634/http://www.vtg.admin.ch/internet/vtg/en/home/themen/einsaetze/peace/korea.parsys.0003.downloadList.53335.DownloadFile.tmp/nnsc2011e.pdf|archive-date=29 August 2011}}</ref><ref>{{cite book|title=Pacific: The Ocean of the Future|url=https://archive.org/details/pacificoceanoffu0000winc|first=Simon|last=Winchester|publisher=William Collins|date=2015|page=[https://archive.org/details/pacificoceanoffu0000winc/page/185 185]}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.forsvarsmakten.se/en/Forces-abroad/Korea-/|title=Korea|website=[[Swedish Armed Forces]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100825200823/http://www.forsvarsmakten.se/en/Forces-abroad/Korea-/|archive-date=25 August 2010}}</ref> == له اوربند وروسته اړیکې == له جګړې راهیسې، کوریا د DMZ په اوږدو کې ویشل شوې. شمال او سویل په شخړو کې سره ښکېل دي، دواړه مخالف رژیمونه ادعا کوي چې د ټول هیواد قانوني حکومت د دوی دی. ځای ځای خبرو اترو ونشو کړای چې په بیا یوځای کېدو کې دوامداره پرمختګ رامنځته کړي.<ref>{{cite news|url=http://www.boston.com/news/globe/editorial_opinion/oped/articles/2005/06/09/koreas_slow_motion_reunification/|title=Korea's slow-motion reunification|publisher=Boston Globe|date=9 June 2005|access-date=2007-08-13|first1=John|last1=Feffer|archive-url=https://web.archive.org/web/20070823170140/http://www.boston.com/news/globe/editorial_opinion/oped/articles/2005/06/09/koreas_slow_motion_reunification/|archive-date=23 August 2007|url-status=live}}</ref> د ۲۰۱۸ ز کال د اپریل په ۲۷ د شمالي کوریا مشر کیم جونګ اون او د جنوبي کوریا ولسمشر مون جای ان په غیر پوځي سیمې DMZ)) کې سره وکتل. د پانمونجوم اعلامیه چې د دواړو مشرانو له خوا لاسلیک شوه پولې ته نږدې د اوږدمهاله نظامي فعالیتونو پای ته رسیدو او د کوریا د بیا یوځای کېدو غوښتنه وکړه.<ref>{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2018/04/27/the-panmmunjom-declaration-full-text-of-agreement-between-north-korea-and-south-korea/|title=The full text of North and South Korea's agreement, annotated|first=Adam|last=Taylor|date=27 April 2018|via=www.washingtonpost.com|access-date=16 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612232536/https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2018/04/27/the-panmmunjom-declaration-full-text-of-agreement-between-north-korea-and-south-korea/|archive-date=12 June 2018|url-status=live}}</ref> د ۲۰۱۸ ز کال د نومبر په لومړۍ نېټه، په ټولې DMZ کې حایلې سیمې رامنځته شوې ترڅو په اطمینان سره د ځمکې، سمندر او هوا د دښمنۍ پای ته رسولو کې مرسته وکړي. حایلې سیمې د دیوکجیوک Deokjeok ټاپو له شمال نه په لویدیځ بحر کې د سویل تر Cho ټاپو پورې او د Sokcho ښار شمال او په ختیځ (زېړ) سمندر کې د Tongchon ښار سویل ته غځول شوي دي. <ref name="nov1">{{cite web|url=https://en.yna.co.kr/view/AEN20181101002500315|title=Koreas halt all 'hostile' military acts near border|last=이치동|date=1 November 2018|website=Yonhap News Agency|access-date=28 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190220031255/https://en.yna.co.kr/view/AEN20181101002500315|archive-date=20 February 2019|url-status=live}}</ref><ref name="nov1again">{{cite web|url=https://www.nknews.org/2018/10/two-koreas-end-military-drills-begin-operation-of-no-fly-zone-near-mdl-mnd/|title=Two Koreas end military drills, begin operation of no-fly zone near MDL: MND - NK News - North Korea News|date=31 October 2018|access-date=28 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190301214418/https://www.nknews.org/2018/10/two-koreas-end-military-drills-begin-operation-of-no-fly-zone-near-mdl-mnd/|archive-date=1 March 2019|url-status=live}}</ref> == سرچينې == kuwro5eiua1dvctg7bh0ymhvzy4buju 0 62177 369208 366436 2026-09-23T03:51:39Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369208 wikitext text/x-wiki د مخدره توکو پالیسي د ذهني اغېزمنوونکو (سایکو اکټیو) توکو د څارنې او تنظیم په اړه یوه پالیسي ده (چې په عمومي ډول مخدره موادو ته راجع کېږي)، په ځانګړې توګه هغه چې د روږدتیا یا  فزیکي او رواني تړاو لامل کېږي. سره له دې چې د مخدره توکو پالیسي ګانې عموماً د حکومتونو لخوا پلې کېږي، بیا هم ښايي په ټولو کچو کې ادارې (د نړیوالو سازمانونو، ملي یا سیمه ییزو حکومتونو، ادارې، یا شخصي ځانګړو شوو ځاینو په ګډون) د مخدره توکو په تړاو خپلې ځانګړې پالیسۍ ولري. د مخدره توکو پالیسي معمولاً په مخدره توکو باندې د د روږدي والي یا له هغو سره د تړاو پر وړاندې داسې مبارزه ده چې د مخدره توکو تقاضا او عرضه دواړه، او همداراز د مخدره توکو د کارولو د زیانونو راټیټول، او د روغتیایي مرستو برابرول او درملنه تر مطالعې لاندې نیسي. د تقاضا کمولو په اقداماتو کې داوطلبانه درملنه، د روږدي والي پرېښودنه یا ترک، بدیله درملنه، له اندازې نه د زیاتو موادو د کارولو مدیریت، د مخدره توکو اړوند کوچینيو سرغړونو لپاره د بند بدیلونه، د درملو طبي نسخه، د پوهاوي کمپاینونه، د معاشرې ټولنیز خدمتونه، او د کورنیو لپاره ملاتړ په کې شامل دي. د عرضې اړخ په راټیټولو کې د داسې د بهرنۍ پالیسۍ پلي کول چې موخه یې د مخدره توکو د هغه نړیوال کښت له منځه وړل وي له کوم چې د یادو توکو د تولید د منبع په توګه کار اخیستل کېږي او همداراز د مخدره توکو د قاچاق مخه نیول، د مخدره توکو اړوندو سرغړونو لپاره جریمه اېښودل، او د مخدره توکو د جرمونو په تړاو د محکوم شويو وګړو لپاره د بند په څېر اقدامات شامل دي. په هغه پالیسۍ کې چې د مخدره توکو کارولو خطرونو په کمولو کې مرسته کوي د پېچکارۍ ستنې بدلولو برنامې، د مخدره توکو د بدیل برنامې، او د مخدره توکو د خالصیت د ازموینې لپاره وړیا اسانتیاوې شاملې دي. د "مخدره توکو" دغه تصور – داسې یوه ماده چې تر څارنې لاندې ده - له یو قانون  څخه تر بل هغه پورې توپیر لري. د بېلګې په توګه، هېرویین تقریباً هر ځای تر څارنې لاندې دي. د قات، کوډیین، یا الکولو په څېر مادې په ځینو ځایونو کې تر څارنې لاندې دي، په داسې حال کې چې  په ځینو نورو ځایونو کې تر څارنې لاندې نه دي. زیاتره قوانين د نسخې درمل هم تر څاري یا تنظیموي، هغه درمل چې خطرناک نه بلل کېږي خو یوازې د روغتیايي اړوندې نسخې لرونکو ته عرضه کیدای شي، او کله درمل له نسخې پرته تر لاسه کېدای شي، خو یواځې باید له یو تایید شوي عرضه کوونکي لکه درمل جوړونې له یو مرکز څخه تر لاسه شي، خو یادې چارې معمولا د یو درمل په توګه "د مخدره توکو د پالیسۍ" تشریح نه بلل کېږي. په هر ترتیب، ځینې نړیوال معیارونه موجود دي چې د کومو له مخې چې مادې تر ځانګړو څارنو، په ځانګړې توګه د مخدره توکو د کنترول د دریو نړیوالو کنوانسیونونو تر چتر لاندې تر څارنو لاندې دي.<ref>{{Cite web|url=http://www.grapeshisha.com/plan-your-trip/banned-drugs-in-dubai-and-abu-dhabi.html|title=Banned Drugs in Dubai and Abu Dhabi (codeine and Tamiflu are included)|access-date=2014-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20140323123135/http://www.grapeshisha.com/plan-your-trip/banned-drugs-in-dubai-and-abu-dhabi.html|archive-date=2014-03-23|url-status=dead}}</ref> == د مخدره توکو د څارنې نړیوال تړونونه == === تاریخچه === د رواني اغېزمنوونکې مادې (psychoactive substance) د کنترول لپاره لومړی نړیوال تړون په ۱۸۹۰ز کال کې د بروکسل په کنفرانس کې د غلامانو د سوداګرۍ او اړوندو الکولي مشروباتو پر وړاندې د مقررراتو په مجموعه کې تصویب شو. نوموړی تړون د ۱۹۰۹ز کال د شانګهای د تریاکو د کمېسیون په وروستۍ اعلامیې سره تعقیب شو کومې چې د ۱۹مې پیړۍ د تریاکو له جګړو وروسته د سولې د حاکمولو او د اپینو د سوداګرۍ د تنظیمولو هڅه وکړه.<ref>{{Cite journal|last=Seddon|first=Toby|date=2016|title=Inventing Drugs: A Genealogy of a Regulatory Concept|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1467-6478.2016.00760.x|journal=Journal of Law and Society|language=en|volume=43|issue=3|pages=393–415|doi=10.1111/j.1467-6478.2016.00760.x|issn=1467-6478|s2cid=151655016}}</ref><ref>{{Cite book|last=Pan|first=L|url=http://www.diva-portal.se/smash/get/diva2:599789/FULLTEXT01.pdf|title=Alcohol in Colonial Africa|publisher=[[Scandinavian Institute of African Studies]]|year=1975|location=Forssa}}</ref> په ۱۹۱۲ز کال کې په هاګ کې د تریاکو په لومړي نړیوال کنفرانس کې، د تریاکو څو اړخیز نړیوال کنوانسیون تصویب شو؛ چې په پایله کې په ۱۹۱۹ز کال کې د ویرسیل په تړون کې مدغم شو. د مخدره توکو اړوند یو شمېر نور نړیوال تړونونه په ورپسې لسیزو کې لاسلیک شول: * د ۱۹۲۵ز کال موافقتنامه چې د آماده شوو تریاکو د تولید ، داخلي سوداګرۍ او کارولو په اړه وه (کومې چې ځینې محدودیتونه وړاندې کړل — خو نوموړي د "هندي چرسو" خالص استخراج په صادراتو باندې په ټولیزه بڼه ممنوع کول نه وو.) * د ۱۹۳۱ز کال کنوانسیون چې د مخدره توکو د تولید د محدودولو او د هغې د توزېع د تنظیمولو او په لرې ختیځ کې د تریاکو په څکولو د کنترول لپاره تړون و، * د ۱۹۳۶ز کال کنوانسیون چې د نورو په منځ کې د غیرقانوني خطرناکو نشه یي توکو په قاچاق باندې د فشار لپاره و. * له دویمې نړیوالې جګړې وروسته، په لېک سکسېس (Lake Success) کې د لاسلیک شویو یو شمېر پروتوکولونو لړۍ د تازه رامنځته شوو ملګرو ملتونو قیمومیت ته وردننه کړای شوه چې دغه له جکړې-مخکې تړونونه د ملتونو د لیګ (League of Nations) او د نړیوالې عامې روغتیا ساتنې د دفتر (Office International d'Hygiène Publique) له خوا اداره کېدل.<ref>{{Cite web|last=United Nations Office on Drugs and Crime|author-link=United Nations Office on Drugs and Crime|date=2009|title=Chronology: 100 years of drug control|url=https://www.unodc.org/documents/timeline_E_09.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211023212732/https://www.unodc.org/documents/timeline_E_09.pdf|archive-date=2021-10-23}}</ref> په پایله کې، په ۱۹۶۱ز کا کې د مخدره توکو د څارنې نهه (۹) پخواني تړونونه د ۱۹۶۱ز کال د واحد کنوانسیون له رامنځته کېدو سره لغوه شول، له کوم سره چې د مخدره توکو په سوداګرۍ او کارولو باندې نړیواله څارنه منطقي کړه. هېوادونو تعهد وکړ چې "د [انسان]یت له روغتیا او رفاه څخه ساتنه وکړي" او له مخدره توکو د ناوړه ګټه اخیستنې او روږدي کیدو پر وړاندې مبارزه وکړي. دغه تړون یواځې یو اړخیز پلی کېدونکی تړون نه دی: بلکې هېوادونه باید خپل قوانين د کنوانسیون له چوکاټ سره سم تصویب کړي. د ۱۹۶۱ز کال کنوانسیون د ۱۹۷۱ او د ۱۹۸۸ز کلونو له کنوانسیونونو سره مدغم شو، چې د مخدره توکو د کنترول درۍ ګوني نړیوال تړونونه ترې راووتل کوم چې د نورو قانوني سوابقو یا حقوقي ابزارو لپاره مرجع ګڼل کېږي. د عامه تصور پر خلاف، دغه تړونونه د خپلو مسودو په ترڅ کې په ځانګړي ډول د متحده ایالاتو له خوا تر اغېز لاندې نه دي راغلي، بلکې پر ځای یې د فرانسې، انګلستان، سویلي افریقا یا مصر په څېر هېوادونو له خوا اغیزمن شوي دي. په هر حال، متحده ایالاتو، په ځانګړې توګه په ۱۹۷۱ز کې د نېکسون جمهوري ادارې د "مخدره توکو په وړاندې د جګړې" په اعلانولو سره او په ۱۹۷۳ز کال کې د DEA ادارې له رامنځته کېدو وروسته د نوموړو تړونونو په پلي کولو کې مخکښ رول لوبولی دی. <ref>{{Cite book|last1=Chawla|first1=S.|url=https://www.unodc.org/documents/data-and-analysis/Studies/100_Years_of_Drug_Control.pdf|title=A Century of International Drug Control|last2=others|publisher=[[United Nations Office on Drugs and Crime]]|year=2009|location=[[Vienna]]|display-authors=1}}</ref><ref name=":4">{{Cite book|last=McAllister|first=William|title=Drug Diplomacy in the Twentieth Century|url=https://archive.org/details/drugdiplomacyint0000mcal|publisher=[[Routledge]]|year=2000|location=London and New York|pages=[https://archive.org/details/drugdiplomacyint0000mcal/page/202 202]–218|language=English}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Bayer|first=I.|date=1999|title=Evolution of international drug control, 1945-1995|url=http://www.unodc.org/unodc/en/bulletin/bulletin_1999-01-01_1_page003.html|journal=[[Bulletin on Narcotics]]|volume=LI|archive-url=https://web.archive.org/web/20071012111110/http://www.unodc.org/unodc/en/bulletin/bulletin_1999-01-01_1_page003.html|archive-date=2007-10-12|access-date=2022-06-18|archivedate=2007-10-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071012111110/http://www.unodc.org/unodc/en/bulletin/bulletin_1999-01-01_1_page003.html}}</ref><ref name="beebscond">{{Cite web |title=BBC: The UK's Misuse of Drugs Act (1971), 19 February 2009 |url=https://www.bbc.co.uk/dna/place-london/A47232588 |access-date=18 June 2022 |archive-date=23 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223235829/http://www.bbc.co.uk/dna/place-london/A47232588 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|last=United Nations Office on Drugs and Crime|author-link=United Nations Office on Drugs and Crime|date=2021|title=International Drug Control Conventions|url=https://www.unodc.org/unodc/en/commissions/CND/conventions.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140317082038/http://www.unodc.org:80/unodc/en/commissions/CND/conventions.html|archive-date=2014-03-17}}</ref><ref>{{Cite book|last=Crawford|first=James|title=Brownlie's Principles of Public International Law [9th edition]|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2019|location=Oxford|pages=297–298}}</ref><ref>{{Cite book|last=Scheerer|first=Sebastian|title=Cannabis Science: From Prohibition to Human Right|url=https://archive.org/details/cannabissciencef0000unse|publisher=[[Peter Lang (publisher)|Peter Lang]]|year=1997|isbn=9783631492796|editor-last=Böllinger|editor-first=L.|location=[[Bern]]|pages=[https://archive.org/details/cannabissciencef0000unse/page/n32 31]–36|language=English|chapter=North-American Bias and non American roots of cannabis prohibition}}</ref><ref>{{Citation|last=Unterman|first=Katherine|title=A History of U.S. International Policing|date=2020-03-11|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781119166139.ch25|work=A Companion to U.S. Foreign Relations|pages=528–546|editor-last=Dietrich|editor-first=Christopher R. W.|edition=1|publisher=Wiley|language=en|doi=10.1002/9781119166139.ch25|isbn=978-1-119-16610-8|access-date=2021-10-23|s2cid=219672332}}</ref> === اوسني تړونونه === د مخدره توکو د څارنې مهم تړونونه چې په اوس وخت کې په نړیواله کچه د پلي کېدو وړ دي عبارت دي له:<ref>{{Cite journal|date=2007|title=A century of international drug control|url=https://www.unodc.org/documents/data-and-analysis/bulletin/2007/Century_of_Drug_Control-E-WEB_FILE.pdf|journal=[[Bulletin on Narcotics]]|volume=LIX}}</ref> * د مخدره توکو په اړه د ۱۹۶۱ز کال واحد کنوانسیون، (د ۱۹۶۱کنوانسیون یا واحد کنوانسیون هم بلل کېږي) چې له لاندې برخو څخه جوړ شوی دی: * اصلي واحد کنوانسیون چې په نیویارک (متحده ایالاتو) کې، د ۱۹۶۱ز کال د مارچ په ۳۰مه تصویب او * د هغې تعدیل، هغه پروتوکول چې له مخې یې د مخدره توکو په اړه واحد کنوانسیون د ۱۹۷۲ز کال د مارچ په ۲۵مه په جېنیوا (سویزرلنډ) کې تطبیقي بڼه غوره کړه. * د رواني اغېزمنوونکو مادو (psychotropic substances) کنوانسیون (د ۱۹۷۱ز کال کنوانسیون په نامه هم پېژندل کېږي)، چې په ویانا کې د ۱۹۷۱ز کال د فبرورۍ په ۲۱مه تصویب شو، او * د نشه یي توکو او رواني اغېزمنوونکو توکو د غیر قانوني قاچاق پروړاندې د ملګرو ملتونو کنوانسیون (د ۱۹۸۸ز کال کنوانسیون)  چې په ویانا (اتریش) کې د ۱۹۸۸ز کال د ډسمبر په ۲۰مه تصویب شو. نور داسې تړونونه هم  شته دي چې مخدره توکي تر نړیوالې څارنې لاندې نیسي، لکه: * د سمندر د قانون په تړاو د ملګرو ملتونو کنوانسیون (UNCLOS)، چې د ۱۹۸۲ز کال د ډسمبر په ۱۰مه نېټه په مونټیګو خلیج (جمیکا) کې تصویب شو، * د ماشومانو د حقونو کنوانسیون (CRC)، چې د ۱۹۸۹ز کال د نومبر په ۲۰مه په نیویارک ښار کې تصویب شو،<ref>{{Cite book|last=Barrett|first=Damon|url=https://www.hri.global/files/2011/02/12/IHRA_and_ICHRDP_Amicus.pdf|title=Is the decriminalisation of possession of controlled substances for personal use consistent with international law?|publisher=[[International Centre on Human Rights and Drug Policy]] & [[Harm Reduction International|International Harm Reduction Association]]|year=2011|location=London|language=en}}</ref> * په ورزش کې د ډوپېنګ پروړاندې نړیوال کنوانسیون چې د ۲۰۰۵ز کال د اکتوبر په ۱۹مه نېټه په پاریس (فرانسه) کې تصویب شو. برسیره پردې، د نړیوالو قوانینو نورې برخې هم په دې تړاو خپل رول لوبوي، لکه د بشري حقونو هغه نړیوال تړونونه چې د روغتیا حق یا د ځایی خلکو د خوندي توب په اړه دي، او د هغو نباتاتو په سره په تړاو کې چې د مخدره توکو بوټي ګڼل کېږي (کوکا بوټي (coca plant)، چرس (بنګ)، کوکنار)، د ځمکې د حق د ساتنې، بزګرانو په برخه کې د کروندګرو حقونه، او د نباتاتو د جنېتیکو منابعو (plant genetic resources) یا سیمه ییز پوهاوي په اړه تړونونه. <ref>{{Cite journal|last=Riboulet-Zemouli|first=Kenzi|last2=Krawitz|first2=Michael A.|author-link2=Michael Krawitz|date=2021|title=Voluntary Contribution to INCB Guidelines on Medical Cannabis – Due Diligence, Good Faith, & Technical Concerns|url=https://papers.ssrn.com/abstract=3829901|journal=[[FAAAT|FAAAT editions]]|language=en|location=Vienna|isbn=979-10-97087-09-8|via=[[SSRN]]}}</ref> === د تړونونو-تر قیمومیت لاندې ادارې === د مخدره توکو د څارنې د نړیوالو کنوانسیونونو (۱۹۶۱، ۱۹۷۱ او ۱۹۸۸ز کلونونو د کنوانسینونو) تر قیمومیت لاندې څلور ادارې موجودې دي: * د مخدره توکو پر وړاندې د مبارزې کمیسیون (CND)، چې د ملګرو ملتونو د اقتصادي او ټولنیزې شورا تر چتر لاندې یوه اداره ده، چې CND پخپله د دریو اساسي کنوانسیونونو د احزابو د کنفرانس(conference of the Parties) په توګه کار کوي، * د ملګرو ملتونو عمومي منشي، چې اړونده دنده یې په بالفعل بڼه د ملګرو ملتونو د مخدره توکو او جرمونو د دفتر (UNODC) له خوا ترسره کېږي، * د روغتیا نړیوال سازمان (WHO)، د څارنې لاندې، یا له څارنې څخه د باندې بدلونونو تر کټګورۍ لاندې د راوستلو لپاره د موادو د ساینسي ارزونې(د مهال وېش ارزونې) مسؤل دی، * د مخدره توکو د څارنې نړیوال بورډ (INCB)، چې د تړون د پلي کولو د څارنې او د احصایوي معلوماتو راټولولو اړونده اداره ده. == سرچينې == o23ymr3xgmanocalk14ntuj34os3z5q 0 62475 369141 367391 2026-09-22T23:10:27Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369141 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} '''اټو بریمر''' (زوکړه 22 اکتوبر 1867-  مړ 18 فبروري 1951)، یو الماني الاصله امریکايي بانکوال او بشرپال و. هغه د بریمر بانک او د اټوبریمر بنسټ جوړ کړ، کوم چې په هغو ټولنو کې چېرې چې دا بانک فعالیت کوي، مالي سرچینې ورته ځانګړې کوي. == کډوالي، بانکوالي او بیر == بریمر د ۱۸۶۷ ز کال د اکټوبر په ۲۲مه د المان په سیزن کې له یوه بانکوال پلار څخه نړۍ ته راغی. هغه له خپل ورور، اډولف سره یو ځای امریکا ته کډه وکړه او د ۱۸۸۶ ز کال په نومبر کې هلته ورسېد. بریمر په لومړیو کې د مینه سوټا د سنټ پاول په نوم د هارډویر په یوه عمده پلورونکي شرکت کې د ونډو د کارمند په توګه دنده پیل کړه او بیا وروسته په ۱۸۸۷ ز کال کې د المان-امریکا په ملي بانک کې د محاسب په توګه دنده پیل کړه. هغه په را وروستیو لسیزو کې، لوړو پوستو ته ترفیع ومونده او د بانک په یوه اصلي ونډه وال باندې بدل شو. په ۱۹۲۱ ز کال کې، بربر د امریکا نوي ملي بانک ریاست ته ورسېد او په دغه دنده یې ۲۰ کاله کار وکړ.<ref>{{cite book|editor1-last=Pederson|editor1-first=Jay P.|title=International Directory of Company Histories, Volume 45|url=https://archive.org/details/internationaldir0045unse|date=2002|publisher=St. James Press|location=Chicago|isbn=978-1-55862-463-4}}</ref><ref>{{cite web|title=Bremer Financial Corp. - Company History|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/Bremer-Financial-Corp-Company-History.html|publisher=Funding Universe|accessdate=May 24, 2011}}</ref> اډولف او اټوبریمر تر ۱۹۰۱ ز کال کې د شمیټ په بیر کې ۲۵ سلنه ونډه درلوده.<ref>{{cite news|last=Schram|first=Jeanne|title=Flying under the radar|url=http://www.aitkinage.com/print.asp?ArticleID=35363&SectionID=58&SubSectionID=200|newspaper=Aitkin Independent Age|date=August 25, 2010}}</ref> په ۱۹۱۱ ز کال کې د یاکوب شمیټ له مړینې وروسته، د بریمر ورور او د شمیټ زوم، د شمیټ د بیر فابریکه اداره کړه. د بریمر وروڼو په سیاست کې هم لوی لاس درلود او په ۱۸۹۰ یمه لسیزه کې مینه سوټا په برخه کې د ټاکنو د قانون پر وړاندې لابي ګري وکړه. د دغه قانون د تصویب په صورت کې، هغو برخو ته اجازه ورکول کېده تر څو د الکولو د مصرف ضد قوانین وضعه کړي. په ۱۹۳۹ ز کال کې د اډولف له مړینې وروسته، اټو برومر د شمیټ د بیر جوړولو د فابریکې ریاست پر غاړه واخیست.<ref>{{cite web|last=Brueggeman|first=Gary J.|title=Beer Capital of the State - - St. Paul's Historic Family Breweries|url=http://www.mbaa.com/Districts/StPaulMpls/StPaulBreweries.htm|publisher=Master Brewer's Association of the Americas|accessdate=May 25, 2011}}</ref> د ستر کړکېچ په مهال، یعنې له ۱۹۲۹ نه تر ۱۹۳۰ لسیزې پورې، بریمر د همدې سیمې د وړو ښارونو به زیاترو بانکونو کې پانګوونه وکړه او زیاتره به د خپلې پانګې پر مټ د نورو سیمه ییزو بانکونو د افلاس د مخنیوي لامل ګرځېده. د ۱۹۳۰ لسیزې تر نیمايي پورې، هغه د همدې سیمې په ۵۵ بانکونو کې ونډه درلوده. برومر همداشان په ستر ریسک اخیستو سره،  د بانک د ونډو ټول ارزښت یې اخیستی و او بله لاره یې نه درلوده پرته له دې چې ورور یې، اډولف د شمیټ د بیر جوړولو په فابریکه کې د خپل ځان او مېرمنې (ماري شمیټ برومر، د شمیټ د بیر جوړولو د فابریکې بنسټ اېښودونکي لور) ونډه د وثیقې په توګه تضمین ورکړ، تر څو هغه وژغوري. برومر له خپل ورور اډولف سره د شمیټ یاکوب د بیر جوړولو شرکت اداره کاوه.<ref>{{cite news|title=Early State Brewers|url=https://news.google.com/newspapers?id=tK1kAAAAIBAJ&pg=2316,3305456&dq=otto-bremer&hl=en|accessdate=May 4, 2011|newspaper=Cold Springs Record|date=July 16, 1959}}</ref> == د ایډوارډ برومر تښتوونه == په ۱۹۳۴ ز کال کې، ایډوارډ برومر چې یو بانکوال او د اټو وراره وه، کله چې یې غوښت خپله لور په سنټ پاول کې د سامیټ ښوونځي ته یوسي، په رڼا ورځ د کارپیس بارکر ډلې له خوا وتښتول شو. دغه تښتوونه د ویلیام هام جونیور له وارث سره یو ځای، د اوکونر هوکړه لیک ته د پای ټکی کېښود، چېرې چې د سنټ پاول د پولیسو مشر جان اوکونر دا ډول بدمعاشو ډلو ته اجازه ورکړې وه چې په سنټ پاول کې خوندي واوسي، خو په دې شرط چې نور به په ښار کې کوم جنایت او جرم نه تر سره کوي. د بریمر کورنۍ د دې تښتوونې لپاره ۲۰۰۰۰۰ امریکايي ډالر ورکړل؛ چې د هام کورنۍ له خوا د ۱۰۰۰۰۰ ډالرو د ورکړې برخلاف یې قیمت دوه چنده زیات کړ. دا دواړه قربانیان اوونۍ وروسته روغ رمټ ازاد شول.<ref>{{cite news|title=Bremer's Own Milk Man Saw Gang Seize Banker|url=https://news.google.com/newspapers?id=LlkaAAAAIBAJ&pg=5991,3007674&dq=otto-bremer&hl=en|newspaper=The Milwaukee Sentinel|date=January 15, 1934|agency=UPI}}{{Dead link|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> په ۱۹۴۳ ز کال کې، اټو د اټو بریمر شرکت په دغو بانکونو کې د خپلو ګټو د ټینګښت لپاره د یوه هولډینګ شرکت په توګه رامنځته کړ (تر هغه وخته پورې هغه د دې شرکت اصلي څښتن یا د زیاترو ونډو څښتن و). همداشان، په ۱۹۴۴ ز کال کې، هغه د اټو بریمیر بنسټ په هغو ښارونو کې چېرې چې دوی د خپل بانک څانګې لرلي، د ټولګټو چارو د تمویل په خاطر دا بنسټ رامنځته کړ. دغه بنسټ د بریمر بانک د هولډینګ شرکت له خوا تمویل کېده. تر ۲۰۰۹ ز کال پورې، دغه بنسټ هر کال شاوخوا ۲۵ میلیون امریکايي ډالر مرسته کوله. سربېره پر دې، د بانک کارمندان هم هڅول کېدل چې د سیمه ییزو ښارونو په فعالیتونو کې په داوطلبانه توګه کار وکړي. دغو کارمندانو هر کال خپل ۱۰۰۰۰۰ ساعتونه په داوطلبانه توګه کار کاوه.<ref>{{cite web|title=Otto Bremer Foundation: Private Company Information|url=http://investing.businessweek.com/businessweek/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=4464780|publisher=Bloomberg Business|accessdate=May 24, 2011}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite news|last=Butler|first=Byron|title=Otto Bremer Foundation donates to charities in American mid-west|url=http://www.thedailytell.com/2010/12/otto-bremer-foundation-donates-to-charities-in-american-mid-west/|newspaper=The Daily Tell|date=December 2, 2010|access-date=July 4, 2022|archive-date=March 4, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304075122/http://www.thedailytell.com/2010/12/otto-bremer-foundation-donates-to-charities-in-american-mid-west/|url-status=dead}}</ref> بریمر څه باندې ۱۰ کاله د سنټ پاول د ښار د خزانه دار په توګه فعالیت وکړ او د وودرا ویلسون او فرانکلین ډي روزولت په څېر د ولسمشرانو سلاکار پاتې شوی. == میراث == کله چې بریمر په ۱۹۵۱ ز کال کې له نړۍ نه سترګې پټې کړي، خپله زیاتره شتمني او د اټو بریمر په بانک کې یې ونډه د اټو بریمیر بنسټ ته په میراث پرېښود. د ټراسټ (The Trust) د بریمر د بانک د شرکت ستر څښتن پاتې شو، چې د دې شرکت ۹۲ سلنه ونډه یې په اختیار کې پرېښوده. پاتې نورې ونډې د همدې شرکت کارکوونکو او متقاعدینو پورې اړوند و.<ref>{{cite book|last1=Rubenstein|first1=Doris|title=The Good Corporate Citizen: A Practical Guide|date=2004|publisher=John Wiley & Sons|location=Hoboken|isbn=978-0-471-65684-5|page=50|url=https://books.google.com/books?id=ks5UCLy6Cr8C&q=%22otto%20bremer%22&pg=PA50}}</ref> == بریمر بانک == بریمر بانک د هغو بانکونو نوم ده کوم چې د بریمر مالي شرکت پورې اړوند ده او هغه بانکي هولډینګ شرکت ده چې اټو بریمر هغه په ۱۹۴۳  ز کال کې رامنځته کړ. هغوی په مینه سوټا، ویسکانسین او نارټ ډاکوټا کې د همدې بانک څانګې د شاوخوا یو میلیارد ډالرو په پانګوونې او ۱۲.۳ میلیارد ډالرو سره اداره کوي. دغه شرکت د مینه سوټا په سنټ پاول کې د خپلو دفترونو په لرلو سره په بشپړه توګه د اټو بریمر بنسټ په کارمندانو  پورې اړه لري. <ref>{{cite news|last=Russell|first=Scott|title=Bremer, a bank built for charity, creates new fund to help individuals hitting hard times|url=http://www.minnpost.com/scottrussell/2009/01/29/6247/bremer_a_bank_built_for_charity_creates_new_fund_to_help_individuals_hitting_hard_times|accessdate=May 4, 2011|newspaper=MinnPost|date=January 29, 2009|archive-date=January 6, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110106154908/http://www.minnpost.com/scottrussell/2009/01/29/6247/bremer_a_bank_built_for_charity_creates_new_fund_to_help_individuals_hitting_hard_times|url-status=dead}}</ref> == سرچينې == s3vsg34e164xtx2irbdoagynqflsn17 0 62497 369293 360898 2026-09-23T09:44:19Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369293 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} '''نانسي ډاويس ريګن''' (Nancy Davis Reagan) چې د ان فرانسس روبينز په نوم د ۱۹۲۱ ز کال د جولای پر ۶ نېټه زېږېدلې ده او د ۲۰۱۶ ز کال د مارچ په ۶ نېټه وفات شوه، يوه امريکايۍ فلمې اداکاره او له ۱۹۸۱ څخه تر ۱۹۸۹ ز کال پورې د متحده ايالتونو لومړۍ مېرمن وه. نوموړې د ولسمشر رونالډ ريګن “Ronald Reagan” دويمه مېرمن وه. ريګن په نيويارک ښار کې زېږېدلې وه. وروسته له هغې چې مور او پلار يې بېل شول، نوموړې د شپږ کالونو لپاره په مريلينډ کې له خپلې ترور او ماما سره ژوند وکړ. کله يې چې مور په ۱۹۲۹ ز کال کې بيا ځل واده وکړ، نانسي شيکاګو ته لاړه او وروسته يې د خپلې مور د دويم خاوند له لورې پالنه وشوه. هغه د نانسي ډاويس په توګه په ۱۹۴۰ او ۱۹۵۰ ز لسيزو کې د هاليود فلمي لوبغاړې وه، چې د ''The Next Voice You Hear...'', ''Night into Morning'' او ''Donovan's Brain'' غوندې فلمونو کې فلمي ستورې شوه. نوموړې په ۱۹۵۲ زکال کې له رونالډ ريګن سره واده وکړ، چې هغه وخت د سينمايي اداکارانو د ټولنې “Screen Actors Guild” رئيس و. نوموړي له خپلې پخوانۍ مېرمن جېن وېمېن “Jane Wyman” څخه دوه ماشومان درلودل او هغه او نانسي هم دوه ماشومان درلودل. نانسي ريګن له ۱۹۶۷ څخه تر ۱۹۷۵ ز کال پورې د خپل خاوند د والي پاتې کېدو پر مهال د کليفورنيا لومړۍ مېرمن وه او د ناسکه نيا او نيکه خپرونې “Foster Grandparent Program” سره يې کار کول پيل کړل. <ref name="Percha">{{cite news|url=https://abcnews.go.com/Politics/nancy-reagan-lady-dies-94/story?id=3349362|title=Nancy Reagan, Former First Lady, Dies at 94|last=Percha|first=Julie|publisher=[[ABC News]]|access-date=March 6, 2016|date=March 6, 2016}}</ref> ريګن د ۱۹۸۱ زکال په جنوري کې د ۱۹۸۰ ز کال په ولسمشريزو ټاکنو کې د خپل خاوند له بريا څخه وروسته د متحده ايالتونو لومړۍ مېرمن شوه. نوموړې د خپل خاوند د لومړۍ دورې په لومړيو کې د سينګار ډيزاينرانو له لورې د وړيا جامو د منلو او د سپينې ماڼې د چيني لوښو د بدلولو په برخه کې د خپلې پرېکړې له امله تر پراخه نيوکې لاندې راغله. نوموړې د وخت تېرۍ درملو د مخنيوي لاملونو لپاره هغه مهال مبارزه وکړه، چې د «يوازې نه ووايه:Just Say No» درملو د پوهاوي مبارزه یې پيل کړه، چې د لومړۍ مېرمن په توګه د هغې ستر نوښت ګڼل کېږي. د ۱۹۸۸ ز کال له څرګندونې څخه وروسته د نوموړې د ونډې په اړه زيات بحث راولاړ شو، چې نوموړې په ۱۹۸۱ ز کال کې د خپل خاوند د وژنې له هڅې څخه وروسته له يو ستورپوه سره سلا وکړه، چې له هغې سره د ولسمشر د مهالوېش په پلان کولو کې مرسته وکړي. نوموړې په عمومي ډول پر خپل خاوند باندې پياوړی نفوذ درلود او د نوموړي په يو څو شخصي او ديپلوماتيکو پرېکړو کې يې ونډه ولوبوله. وروسته له هغې چې د ولسمشر په توګه د رونالډ ريګن دوره پای ته ورسېده، ښځه او خاوند دواړه د کليفورنيا د لاس انجلس په بيل اير “Bel Air” سيمه کې بېرته خپل کور ته ستانه شول. نانسي خپل ډېر وخت د خپل خاوند پاملرنې ته ځانګړي کړ، چې په ۱۹۹۴ ز کال کې د “Alzeimers” ناروغي تشخيص شوې وه او نانسي يې د ۲۰۰۴ ز کال د جون په ۵ نېټه د ۹۳ کلنۍ په عمر تر مړينې پورې خدمت وکړ. ريګن د ريګن کتابتون “Reagan Library” او سياست کې په ځانګړي ډول د جنيني بنسټيزې حجرې د پلټنې په ملاتړ کې تر خپلې مړينې پورې فعاله پاتې شوه. هغه د ۲۰۱۶ زکا د مارچ پر ۶ نېټه د ۹۴ کالونو په عمر په زړه کې د وينې درېدلو له امله مړه شوه. == د ژوند لومړي وختونه او زده کړې == ان فرانسس روبينز د ۱۹۲۱ ز کال د جولای پر ۶ نېټه د “Uptwon Manhattan" د ښځو لپاره په اسلون روغتون “Slaone Hospital for Women” کې وزېږېدله. ډاويس د خپلې زوکړې نېټه د ۱۹۲۳ زکال د جولای ۶ ورکړه، چې همدا نېټه د نوموړې د ژوند د زياتې مودې په اوږدو کې بيان شوی دی. نوموړې له انګليسي پښت او د کينيت سيمور روبينز (۱۸۹۲ – ۱۹۷۲) يوازينۍ ماشومه وه. پلار يې بزګر و چې وروسته يې د موټرانو سواګرۍ ته مخه وکړه او د هغه وخت په هوسا کورنۍ کې زېږېدلې وه. د نانسي مور ايډيت پريسکوټ لوکيټ “Edith Prescott Luckett” (۱۸۸۸ – ۱۹۸۷) نومېده او يوه فلمي اداکاره وه. د هغې رضاعي مور الا نازيمووا “Alla Nazimova” نومېده او د بې غږه فلمونو لوبغاړي وه. نوموړې ته له کوچنيوالي څخه نانسي ويل کېده. <ref name="Nancy Reagan: Her Life & Times2">{{cite web|url=http://www.reaganlibrary.com/reagan/nancy/nancy_bio.asp|title=Nancy Reagan > Her Life & Times|access-date=September 22, 2007|publisher=Ronald Reagan Presidential Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20061024063625/http://www.reaganlibrary.com/reagan/nancy/nancy_bio.asp|archive-date=October 24, 2006}}</ref><ref>When Nancy Davis signed with MGM, she gave her birth date as July 6, 1923, shaving two years off her age, a common practice in Hollywood (see Cannon, ''Governor Reagan'', p. 75). This caused subsequent confusion as some sources would continue to use the incorrect birth year.</ref><ref>{{cite book|last1=Powling|first1=Anne|last2=O'Connor|first2=John|last3=Barton|first3=Geoff|title=New Oxford English|year=1997|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-831192-8|page=79}}</ref><ref>Some sources and websites erroneously list her as either being born in Flushing or being raised in Manhattan.</ref><ref>National Archives, "World War I draft registration cards", digital image, ''Ancestry.com'', "Kenneth Seymour Robbins, 23, b. Feb 23, 1892, Pittsfield, Mass, farmer, owner, Brainard, NY, married. Registered June 5, 1916." Retrieved October 8, 2016.</ref><ref>{{cite web|url=http://sackettfamily.info/g128/p128863.htm|access-date=March 6, 2016|work=Sakkett Family|title=The Sackett Family Association|archive-date=March 7, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307101643/http://sackettfamily.info/g128/p128863.htm|url-status=dead}}</ref><ref>Reagan, Nancy (1989), p. 66.</ref><ref>Luckett gave her year of birth as 1896 to the Social Security Administration, thus shaving off eight years.</ref><ref name="nfll">{{cite web|url=http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=41|title=First Lady Biography: Nancy Reagan|access-date=March 6, 2016|publisher=National First Ladies Library|تاريخ الأرشيف=May 9, 2012|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20120509085730/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=41|url-status=dead|خونديځ نېټه=May 9, 2012|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20120509085730/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=41|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20120509085730/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=41|archive-url=https://web.archive.org/web/20120509085730/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=41}}</ref><ref name="Luckett-IMDB">[[imdbname:0524717|Edith Luckett]] at the [[Internet Movie Database]].</ref><ref name="IBDB Luckett">[http://www.ibdb.com/person.php?id=50307 Edith Luckett] at the [[Internet Broadway Database]].</ref><ref name="First Lady Nancy Reagan">{{cite web|url=http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=41|title=First Lady Biography: Nancy Reagan|access-date=June 2, 2007|publisher=National First Ladies Library|تاريخ الأرشيف=May 9, 2012|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20120509085730/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=41|url-status=dead|خونديځ نېټه=May 9, 2012|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20120509085730/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=41|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20120509085730/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=41|archive-url=https://web.archive.org/web/20120509085730/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=41}}</ref><ref>Wills (1987), p. 182.</ref><ref name="Reagan">Reagan, Nancy (1989), p. 67.</ref> روبينز خپل لومړي دوه کالونه د نيويارک ښار اړوند د کوينس په فلشنګ “Flushing, Queens” ناحيه کې د ۱۴۹ او ۱۵۰ کوڅو تر منځ پر روزولت واټ “Roosevelt Avenue” باندې دوه پوړيز کور کې تېر کړل. مور او پلار يې د هغې له زوکړې څخه لږه موده وروسته بېل او په ۱۹۲۸ ز کال کې طلاق شول. له بېلتون څخه وروسته يې مور د اداکارۍ دندو د څارلو په موخه له هېواده سفر وکړ او روبينز د شپږ کالونو لپاره د خپلې ترور ويرجينيا “Virginia” او ماما اوډلي ګېلبرايت “Audley Gailbraith” له لورې د مريلينډ په بيتيسډا “Bethesda” سيمه کې لويه شوه، چې نوموړې هملته د دويم ټولګي له لارې د وړوکتون لپاره د “Sidwell Friends School” کې برخه واخېسته. نانسې وروسته په يادو کالونو کې د خپلې مور لپاره تلوسه يا لېوالتيا داسې بيان کړه: «زما د خوښې وختونه هغه وو، چې مور مې په نيويارک کې دنده درلوده او ويرجي ترور به زه له خپلې مور سره د پاتې کېدو په موخه هغې ته په اورګاډي کې وړم». <ref name="nyt041291">{{cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D0CE7DE123CF931A25757C0A967958260|title=Talk and More Talk About Nancy (That One!) in Flushing|author=Gonzalez, David|newspaper=The New York Times|date=April 12, 1991|access-date=October 29, 2007}}</ref><ref name="nbc-2004">{{cite web|url=https://www.today.com/news/just-say-no-first-lady-wbna4297405|title=The 'just say no' first lady|access-date=October 16, 2007|publisher=Today.com|date=February 18, 2004}}</ref><ref>Reagan, Nancy (1989), p. 71.</ref> په ۱۹۲۹ زکال يې مور له لويال ايډوارډ ډاويس “Loyal Edward Davis” (۱۸۹۶ – ۱۹۸۲) سره واده وکړ. نوموړی د اعصابو يو نامتو محافظه کار جراح ډاکتر و، چې خپله کورنۍ يې شيکاګو ته یوړه. نانسي او ناسکه پلار يې په خورا ښه ډول يو بل ومنل، نوموړې وروسته وليکل، چې «هغه د سترې رښتينولۍ شخص و، چې پخواني ډول ارزښتونه يې په عمل کې ثابت کړل». نوموړي په ۱۹۳۸ ز کال په رسمي ډول هغه ومنله او نوموړې هم تل هغه ته د پلار په سترګه کتل. د منښت پر مهال يې نوم په قانوني ډول نانسي ډايويس “Nancy Davis” ته بدل شو. نوموړې له ۱۹۲۹ ز کال څخه په ۱۹۳۹ ز کال کې تر خپل فراغت پورې د شيکاګو د نجونو په لاتيني ښوونځي “Girl’s Latin School of Chicago” کې ګډون وکړ (چې ځان د منځنۍ وړتيا زده کوونکې په توګه بيانوي) او وروسته يې د ماساچوسيتس په سمېت کالج “Smith College” کې ګډون وکړ، چې نوموړې په کې په انګليسي او ډرامه کې ډېره پوه شوه او په ۱۹۴۳ ز کال ورځنې فارغه شوه. <ref name="nyt-lw">{{cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9805EED81238E232A25755C2A9669D94619FD6CF&legacy=true|title=The Biggest Role of Nancy's Life|last=Weymouth|first=Lally|work=[[The New York Times Magazine]]|date=October 26, 1980|access-date=October 20, 2007|format=fee required|author-link=Lally Weymouth}}</ref><ref name="Percha2">{{cite news|url=https://abcnews.go.com/Politics/nancy-reagan-lady-dies-94/story?id=3349362|title=Nancy Reagan, Former First Lady, Dies at 94|last=Percha|first=Julie|publisher=[[ABC News]]|access-date=March 6, 2016|date=March 6, 2016}}</ref><ref name="Nancy Reagan: Her Life & Times">{{cite web|url=http://www.reaganlibrary.com/reagan/nancy/nancy_bio.asp|title=Nancy Reagan > Her Life & Times|access-date=September 22, 2007|publisher=Ronald Reagan Presidential Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20061024063625/http://www.reaganlibrary.com/reagan/nancy/nancy_bio.asp|archive-date=October 24, 2006}}</ref><ref>Reagan, Nancy (1989), p. 74.</ref><ref name="First Lady Nancy Reagan2">{{cite web|url=http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=41|title=First Lady Biography: Nancy Reagan|access-date=June 2, 2007|publisher=National First Ladies Library|تاريخ الأرشيف=May 9, 2012|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20120509085730/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=41|url-status=dead|خونديځ نېټه=May 9, 2012|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20120509085730/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=41|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20120509085730/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=41|archive-url=https://web.archive.org/web/20120509085730/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=41}}</ref><ref>Reagan, Nancy (1989), p. 82.</ref> == د اداکارۍ مسلک == [[دوتنه:Nancy Reagan and Donald Trump 1985.jpg|بټنوک]] ډيويس د يوې ځوانې په توګه په ۱۹۴۰ ز کال کې د کوچنۍ موضوع په يو يادګاري فلم کې د ماشومانو د فلج د ملي بنسټ د رضاکارې په توګه راڅرګنده شوې وه، چې د پوليو پر وړاندې د صليبي جګړې لپاره د بسپنو د زياتولو په موخه په يو فلمي نندارتون کې وښودل شو. معيوب کوونکی عامل د يوې شيطاني څېرې په بڼه راښکاره شو، چې په لوبغالو او کروندو کې خپرېده او په خپلو قربانيانو پسې يې خندل، تر هغې چې په پای کې د رضاکارې په واسطه وشړل شو. دا فلم د مرستو په لوړولو کې خورا ګټور و. <ref>{{cite book|last=Oshinsky|first=David M.|title=Polio: An American Story|year=2005|publisher=Oxford University Press|location=New York|page=[https://archive.org/details/polioamericansto00oshi/page/68 68]|url=https://archive.org/details/polioamericansto00oshi/page/68|isbn=978-0-19-515294-4}}</ref> ډيويس له پوهنځي څخه له فراغت وروسته شيکاګو کې د مارشال فيليډ د څانګې مغازه کې د خرڅلاو د کاتبې په توګه دندې او د مرستيال نرسې په توګه دندې ترسره کړې. په نندراځي کې د زاسو پيټس، والټر هسټون او سپينسر ټرايسي په ګډون د خپلې مور د کاري ملګرو په مرسته يې د اداکارې په توګه مسلکي مسلک ته دوام ورکړ. نوموړې لومړی د “Pitts” د ۱۹۴۵ ز کال د “Ramshackle Inn” د سړک ګرځښت کې يوه برخه تر لاسه کړه او نيويارک ښار ته لاړه. نوموړې د ۱۹۴۶ ز کال د “Orient, Lute Song” په اړه په Broadway” موزيکال کې د سي چن “Si-Tchun” ونډه ولوبوله، چې ستوري لوبغاړي يې ماري مارتين او پخوانی نامتو فلمي لوبغاړی “Yul Brynner” وو. د نندارې توليدونکي يا پروډيوسر هغې ته وويل، چې «ته داسې ښکارې چې چينايي اوسېدلی شې». <ref name="First Lady Nancy Reagan3">{{cite web|url=http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=41|title=First Lady Biography: Nancy Reagan|access-date=June 2, 2007|publisher=National First Ladies Library|تاريخ الأرشيف=May 9, 2012|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20120509085730/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=41|url-status=dead|خونديځ نېټه=May 9, 2012|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20120509085730/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=41|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20120509085730/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=41|archive-url=https://web.archive.org/web/20120509085730/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=41}}</ref><ref>Reagan, Nancy (1989), p. 85.</ref><ref name="Nancy Reagan: Her Life & Times3">{{cite web|url=http://www.reaganlibrary.com/reagan/nancy/nancy_bio.asp|title=Nancy Reagan > Her Life & Times|access-date=September 22, 2007|publisher=Ronald Reagan Presidential Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20061024063625/http://www.reaganlibrary.com/reagan/nancy/nancy_bio.asp|archive-date=October 24, 2006}}</ref><ref name="First Lady Nancy Reagan4">{{cite web|url=http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=41|title=First Lady Biography: Nancy Reagan|access-date=June 2, 2007|publisher=National First Ladies Library|تاريخ الأرشيف=May 9, 2012|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20120509085730/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=41|url-status=dead|خونديځ نېټه=May 9, 2012|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20120509085730/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=41|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20120509085730/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=41|archive-url=https://web.archive.org/web/20120509085730/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=41}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ibdb.com/production.php?id=1771|title=Lute Song|publisher=[[Internet Broadway Database]]|access-date=October 18, 2007}}</ref> د پردې ازمايښت له تېرولو څخه وروسته کاليفورنيا ته لاړه او له “Metro-Goldwyn-Mayer Studio inc” سره يې د اوه کالونو لپاره هوکړه ليک لاسليک کړ. “MGM” په ۱۹۴۹ ز کال؛ نوموړې وروسته وويل چې «له ميټرو سره يو ځای کېدل د خوبونو نړۍ ته د تګ په معنا سره و». د هغې د راښکونکې ظاهر ترکيب چې د نوموړې په غټو سترګو باندې متمرکز و او يو څه بېل او عاجز چلند نوموړې په لومړيو کې د MGM لپاره سخته کړه، چې د فلم يوه ونډه ورکړي. ډيويس په يوولس فيچري فلمونو کې راښکاره شوه، چې په عمومي ډول يې د ژمنې کور مېرمن، ځواب ويونکې ځوانې مور يا عزتمنې ښځې په توګه ونډې ولوبولې. جېن پوويل “Jane Powell”، ډيبي رينولډز “Debby Reynolds”، ليسلي کارون “Leslie Caron” او جانيت ليګ “Janet Leigh” د هغو فلمي ادکارانو له ډلې څخه وې، نوموړې ورسره په MGM کې د ونډو لپاره سيالي وکړه. <ref>Reagan, Nancy (1989), p. 88.</ref><ref name="metzger-32">Metzger, Robert Paul (1989), pp. 31–32.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tcm.com/tcmdb/participant.jsp?participantId=45332%7C115968&afiPersonalNameId=null|title=Biography for Nancy Davis|access-date=October 17, 2007|publisher=Turner Broadcasting System, Inc|year=2007}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == سرچينې == qfwonzi82da0aiqxqh9nvkzxri9aazp 0 62593 369182 366491 2026-09-23T02:27:09Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369182 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''د ترکيې اقتصاد''' لکه څرنګه چې د پيسو نړيوال صندوق له لورې راپېژندل شوی دی، د راڅرګندېدونکي يا هغه بازار اقتصاد دی، چې د پرمختللي بازار ځينې ځانګړتياوې لري مګر ټول معيارونه يې نه شي پوره کولی. ترکيه د اقتصادي همکاريو او پرمختګ سازمان “OECD” او د نړۍ د شل سترو اقتصادي هېوادونو بنسټګړ غړی هېواد دی، چې لومړنی بنسټ په ۱۹۶۱ او دويم په ۱۹۹۹ زکال کې کېښودل شو. دا هېواد له ۱۹۹۵ زکال راهيسې د اروپايي اتحاد او د ترکيې د ګمرکونو اتحاديې “European Union-Turkey Customs Union” غړی دی. ترکيه زياتره وختونه د اقتصادپوهانو او سياسي پوهانو له لورې د نوي صنعتي شوي هېواد په توګه ډلبندي کېږي، په داسې حال کې چې ميريل لېنچ “Merrill Lynch”، نړيوال بانک او “The Economist” برتانوۍ اونيزه ترکيه د راپورته کېدونکي بازار اقتصاد په توګه بيانوي. نړيوال بانک د هېواد د سړي سر عايد له مخې دا هېواد د پورته منځني عايد هېواد په توګه ډلبندي کوي. د “CIA World Factbook” ترکيه د اقتصادي همکاريو او پرمختګ سازمان د بنسټګړ غړي په توګه د هېواد د دريځ له امله د خپلو پرمختللو هېوادونو لښتليک “DCs” کې ګڼي. تر ۲۰۲۱ ز کال پورې د ۸۴،۶ ميليون وګړو په درلودلو سره ترکيه د کرنيزو توليداتو، ټوکر، موټرانو، لېږد رالېږد توکو، جوړښتي يا ساختماني موادو، مصرفي برېښنايي توکو او د کور هوساينې توکو په برخو کې د نړۍ له مخکښو توليدونکو هېوادونو په منځ کې ځای لري. <ref>{{cite web |title=UN agrees to change Turkey's official name to 'Türkiye' |url=https://www.aljazeera.com/amp/news/2022/6/2/un-registers-turkiye-as-new-country-name-for-turkey}}</ref><ref>{{cite web |title=IMF WEO Database of April 2022 - Emerging and Developing - Europe |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/select-countries?grp=2903&sg=All-countries/Emerging-market-and-developing-economies/Emerging-and-developing-Europe |access-date=6 May 2022 |publisher=International Monetary Fund}}</ref><ref name="Limits">{{cite book|title=The Limits of Convergence|author=Mauro F. Guillén|author-link=Mauro F. Guillén|chapter=Multinationals, Ideology, and Organized Labor|pages=126 (Table 5.1)|publisher=Princeton University Press|year=2003|isbn=0-691-11633-4}}</ref><ref name="AIA">{{cite book|title=Geography, An Integrated Approach|url=https://archive.org/details/geographyintegra0000waug|author=David Waugh|chapter=Manufacturing industries (chapter 19), World development (chapter 22)|pages=[https://archive.org/details/geographyintegra0000waug/page/563 563], 576–579, 633, and 640|publisher=Nelson Thornes Ltd.|year=2000|edition=3rd|isbn=0-17-444706-X}}</ref><ref name="Principles">{{cite book|title=Principles of Economics|url=https://archive.org/details/isbn_9780324423518|author=N.&nbsp;Gregory Mankiw|year=2007|edition=4th|isbn=978-0-324-22472-6}}</ref><ref name="xin">{{cite web |date=28 June 2009 |title=Turkey's economy sees recovery signs as risks remain_English_Xinhua |url=http://news.xinhuanet.com/english/2009-06/28/content_11612750.htm |access-date=2011-08-29 |publisher=Xinhua |archive-date=2011-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609152329/http://news.xinhuanet.com/english/2009-06/28/content_11612750.htm |url-status=dead}}</ref><ref name="econ">{{cite news|url=http://www.economist.com/world/europe/displayStory.cfm?story_id=14041662|newspaper=The Economist|title=Fund management|date=2009-07-16}}</ref><ref name="WorldBankTurkey">{{cite web |title=Turkey - Country Brief 2010 |url=http://www.worldbank.org.tr/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/ECAEXT/TURKEYEXTN/0,,contentMDK:20630704~menuPK:361720~pagePK:141137~piPK:141127~theSitePK:361712,00.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160828211539/http://www.worldbank.org.tr/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/ECAEXT/TURKEYEXTN/0,,contentMDK:20630704~menuPK:361720~pagePK:141137~piPK:141127~theSitePK:361712,00.html |archive-date=28 August 2016 |access-date=2011-08-29 |publisher=Worldbank.org.tr}}</ref><ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/appendix/appendix-b.html Developed Countries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080409033504/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/appendix/appendix-b.html|date=9 April 2008}}, World Factbook, CIA.</ref><ref name="Overview">{{Cite web |title=Overview |url=https://www.worldbank.org/en/country/turkey/overview |access-date=2021-04-04 |website=World Bank |language=en}}</ref> د ترکيې اومه ناخالص کورنی توليد په ۲۰۱۳ ز کال کې ۹۵۷،۵ بيليون ډالرو ته پورته شو، چې په همدې کال يې د نړۍ ۱۶ ځای خپل کړ، په داسې حال کې چې د سړي سر اومه ناخالص کورنی توليد يې په ۲۰۱۳ ز کال کې ۱۲۴۸۹ ډالر ته پورته شوه، چې له مخې يې ۶۴ ځای درلود. د ترکي لېرې د ارزښت کمېدلو په ځانګړي ډول د ۲۰۱۸-۲۰۲۲ ز کالونو تر منځ د ترکيې د پولي واحد او پور کړکېچ پر مهال د امريکايي ډالر پر بنسټ د ناخالص کورني توليد شمېرنو کې پر وروستي کمښت باندې د پام وړ اغېز درلود. لوړ انفلاسيون د ۲۰۲۰ ز لسيزې په لومړيو کې د ستونزې په توګه دوام لري. د پيسو نړيوال صندوق د اټکلونو له مخې چې د ياد صندوق د ۲۰۲۲ ز کال د اپرېل د پيسو نړيوال صندوق د نړيوال اقتصادي ليد ډيټابېس کې خپاره شول، اټکل شوی دی، چې ترکيه د نړۍ ۲۳ لوی خيالي ناخالص کورنی توليد او د ۲۰۲۲ ز کال په پای کې د PPP يا د پېرودلو د ځواک برابرۍ “purchasing power parity” له لورې ۱۱ لوی ناخالص کورنی توليد لري. <ref name="IMF-2010-2027">{{cite web |title=IMF World Economic Outlook Database, April 2022: Turkey, data for 2010-2027 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=186,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2010&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=6 May 2022 |publisher=International Monetary Fund}}</ref><ref name="countryeconomy-2013">{{cite web |title=Turkey GDP - Gross Domestic Product - 2013 |url=https://countryeconomy.com/gdp/turkey?year=2013 |access-date=6 May 2022 |website=countryeconomy.com}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-04-16 |title=Turkey's war with inflation: 'Prices change daily and everyone is scared' |url=https://www.theguardian.com/business/2022/apr/16/turkeys-war-with-inflation-prices-change-daily-and-everyone-is-scared |access-date=2022-04-17 |website=the Guardian |language=en}}</ref> په تېرو شلو کالونو کې د ترکي اقتصاد په مالي او ټولنيزو اړخونو کې ستر پرمختګونه وو. لکه: له ۲۰۰۰ ز کال راهيسې د ګومارنې او منځني عايد برخو کې زیاتوالی. دا هېواد په وروستيو کې د دننيو او باندنيو عواملو او همدا راز د حکومت په اقتصادي سمونونو کې د کمښت له امله خپله اقتصادي وده کې بطي شوی دی. چاپيريال پوهان استدلال کوي، چې د ترکيې اقتصاد په پراخه توګه د جوړښت يا ساختمان او تړون په برخې پورې تړلی دی. <ref>{{Cite web |date=8 November 2021 |title=There's still time for Turkey to improve its spotty climate record |url=https://www.thenationalnews.com/opinion/comment/2021/11/08/theres-still-time-for-turkey-to-improve-its-spotty-climate-record/ |access-date=2021-11-10 |website=The National}}</ref> == لوی اقتصادي تمايلات == د اروپا د احصائيوي دفتر “Eurostat” د معلوماتو له مخې د ترکيې د سړي سر ناخالص کورنی توليد (GDP) چې د پېر د ځواک معيارونو په واسطه برابر شوی دی، په ۲۰۱۸ ز کال کې د اروپايي ټولنې د منځنۍ کچې يا اوسط په ٪۶۴ کې ودرېد. د ترکيې د کاري ځواک د ٪۵۶،۱ د ګډون کچه د اقتصادي همکاريو او پرمختګ سازمان غړو دولتونو په پرتله خورا ټيټه ده، چې د ٪۷۴ منځنی قيمت لري. ۲۰۱۷ ز هغه دويم پرله پسې کال و، چې له ۵۰۰۰ څخه زيات د لوړ سوچه ارزښت لرونکي اشخاص (چې HNWIs د باور له مخې يې لږ تر لږه يو ميليون ډالر سوچه پانګې درلودلې) په کې له ترکيې څخه ووتل. د دوی د وتلو لاملونه يې د حکومت له لورې له پانګونې څخه د خلکو د ډارولو په موخه د رسنيو ځپنه او د امريکايي ډالر پر وړاندې د پولي ارزښت له لاسه ورکول وو. <ref>{{cite web |title=Employment - Labour force participation rate - OECD Data |url=https://data.oecd.org/emp/labour-force-participation-rate.htm |website=theOECD}}</ref><ref name="GDP per capita in PPS">{{cite web |title=GDP per capita in PPS |url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&plugin=1&language=en&pcode=tec00114 |access-date=24 May 2020 |publisher=Eurostat}}</ref><ref>{{cite web |date=27 February 2018 |title=Private wealth in Turkey in decline: Report |url=http://www.hurriyetdailynews.com/private-wealth-in-turkey-in-decline-report-127983 |publisher=Hurriyet Daily News}}</ref> د ترکيې د اقتصاد يوه اوږدمهاله ځانګړتيا د سپما ټيټه کچه ده. دا هېواد د رجب طيب اردغان د حکومت له راهيسې د شته حساب خورا ستر او مخ پر وده کسرات پر مخ وړي، چې د ۲۰۱۸ ز کال په جنوري کې ۷،۱ بيليون ډالرو ته رسېدل، په داسې حال کې چې د ټولو ۱۲ مياشتو مالي کسر ۵۱،۶ بيليون ډالرو ته پورته شو، چې په نړيواله کچه د شته حساب له لويو کسراتو څخه و. د هېواد اقتصاد د خصوصي سکتور شتمنۍ د تمويل په موخه د پانګې پر بهيرونو باندې تکيه کړې ده او ترکي بانکونه او لوی شرکتونه يې د تمويل لپاره درانده پورونه اخلي، چې زياتره د باندني پولي واحد په بڼه وي. ترکيه بايد تر دې حالتونو لاندې د کال ۲۰۰ بيليون ډالر ومومي، چې د خپل پراخه شته حساب کسر او د پور بېرته اداينه ورسره تمويل کړي. دا هېواد په دې ډول يوازې د ۸۵ بيليون ډالر ناخالص باندني پولي واحد د زېرمو په درلودلو سره تل د مالي بهيرونو د وچېدلو له ګواښ سره مخامخ دی. <ref name="economist">{{cite news|url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2018/05/19/how-turkey-fell-from-investment-darling-to-junk-rated-emerging-market|title=How Turkey fell from investment darling to junk-rated emerging market|date=19 May 2018|newspaper=The Economist}}</ref><ref name="challenge">{{cite news|url=https://www.ft.com/content/79317f20-67f5-11e8-8cf3-0c230fa67aec|title=Inflation rise poses challenge to Erdogan as election looms|date=5 June 2018|newspaper=Financial Times}}</ref><ref>{{cite web |date=12 March 2018 |title=Turkish current account deficit more than doubles |url=https://ahvalnews.com/turkish-economy/turkish-current-account-deficit-more-doubles |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140422/https://ahvalnews.com/turkish-economy/turkish-current-account-deficit-more-doubles |archive-date=12 June 2018 |access-date=30 May 2018 |publisher=Ahval}}</ref> ترکيه له ۲۰۰۴ زکال راهيسې د حکومتي پور د ونډې لپاره د اروپايي ټولنې د “Maastrict” معيارونو ٪۶۰ پوره کوي. په ورته ډول له ۲۰۰۲ څخه تر ۲۰۱۱ ز کال پورې بوديجوي کسر له ٪۱۰ زيات څخه له ٪۳ کم پورې لږ شو، چې د بوديجوي ميزان لپاره د اروپايي ټولنې د “Maastrict” له معيارونو څخه دی. د ۲۰۱۰ ز کال په جنوري کې د پور د ډلبندۍ يا نرخ تاکنې نړيوالې استازولۍ “Moody’s Investors Service” د ترکيې کچه يوه درجه لوړه کړه. په ۲۰۱۲ ز کال کې د پور د نرخ ټاکنې استازولۍ “Fitch” له ۱۸ کلن ځنډ وروسته د ترکيې د پور کچه د پانګونې کچې ته پورته کړه او ورپسې د ۲۰۱۳ ز کال په می کې د اعتبار کچو د استازولۍ “Moody’s Investors Service” له لورې يو ځل بيا ياده اندازه لوړه شوه. دا چې يادې چارې (خدمت) د ترکي حکومت د ونډې کچې د پانګونې تر ټولو ښکته درجه کې پرېښودلې، ترکيې لپاره په دوه لسيزو کې د Moody’s د لومړنۍ پانګونې د درجې ټاکنې او د خدماتو برخې په خپل رسمي بيان کې وويل، چې په مهمو اقتصادي او دولتي مالي پرتلونو يا قياسونو کې د هېواد وروستي او د تمې وړ راتلونکي پرمختګونه د اعتبار يا پور د ډلبندۍ د ودې بنسټ و. د ۲۰۱۸ ز کال په مارچ کې “Moody’s” د رجب طيب اردغان تر مشرۍ لاندې د چک او بيلانس د توږنې په خبرتيا ورکولو سره، د ترکيې خپلواک پور بې ارزښته دريځ کې ډلبندي کړ. د ۲۰۱۸ ز کال په می مياشت کې د اعتبار ټاکنې استازولۍ “Standard & Poor’s” په بې ارزښت ډول د دې هېواد د پور ډلبندي نوره پرې کړه او د ترکيې د پولي واحد لېرې د پلور تر منځ د انفلاسيون لپاره يې د نظريې يا نړۍ ليد په اړه پراخېدونکې اندېښنې ته اشاره وکړه. <ref name="TUIK">{{cite web |date=21 December 2012 |title=Gross domestic product 2011 |url=http://www.invest.gov.tr/en-us/turkey/factsandfigures/pages/economy.aspx |access-date=12 April 2013 |publisher=[[Turkish Statistical Institute]]}}</ref><ref>"[http://www.todayszaman.com/tz-web/news-197990-moodys-upgrades-government-bond-rating-amidst-crisis.html Moo upgrades government bond rating amidst crisis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100112112823/http://www.todayszaman.com/tz-web/news-197990-moodys-upgrades-government-bond-rating-amidst-crisis.html|date=2010-01-12}}". Today's Zaman. 9 January 2010.</ref><ref>{{cite web |author=Eric Martin |date=7 August 2012 |title=Goldman Sachs's MIST Topping BRICs as Smaller Markets Outperform |url=https://www.bloomberg.com/news/2012-08-07/goldman-sachs-s-mist-topping-brics-as-smaller-markets-outperform.html |work=Bloomberg.com}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/turkey-fitch-rating-idUSL5E8M56DZ20121105|title=Turkey Regains Investment-Grade Rating After Long Wait|work=Reuters|date=5 November 2012|first=Daren|last=Butler|access-date=1 July 2017|archive-date=1 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151001105643/http://www.reuters.com/article/2012/11/05/turkey-fitch-rating-idUSL5E8M56DZ20121105|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=UPDATE 1-Turkey hails new investment grading but worries about money flows|author=Daren Butler|url=https://www.reuters.com/article/turkey-economy-idUSL6N0DY1TI20130517|newspaper=Reuters|date=17 May 2013|access-date=17 May 2013|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924181347/http://www.reuters.com/article/2013/05/17/turkey-economy-idUSL6N0DY1TI20130517|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Turkey Raised to Investment Grade by Moody's on Debt Cuts|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-05-16/turkey-raised-to-investment-grade-by-moody-s-on-debt-cuts.html|work=Bloomberg L.P.|publisher=Bloomberg L.P|access-date=18 May 2013|author=Ye Xie|author2=Selcuk Gokoluk|date=17 May 2013}}</ref><ref>{{cite news|title=Moody's downgrades Turkish debt|url=https://www.ft.com/content/18004182-2263-11e8-9a70-08f715791301|newspaper=Financial Times|date=8 March 2018}}</ref><ref>{{cite news|title=S&P cuts Turkey's rating deeper into 'junk'|url=https://www.reuters.com/article/turkey-ratings/update-1-sp-cuts-turkeys-rating-deeper-into-junk-idUSL8N1S85JM|agency=Reuters|date=1 May 2018|newspaper=Reuters}}</ref> د ۲۰۰۹ ز کال دورې په پرتله ترکيه کې د ونډو بيې نږدې دوه برابره شوې. د ۲۰۱۷ ز کال د می پر ۱۰ نېټه بورسا استانبول “Borsa Istanbul” (د “BIST” ۱۰۰ لړيال)، چې د ترکيې د ونډو بازار مهم لړيال دی؛ په ۹۵،۷۳۵ لوړو ټکو کې نوی ثبت جوړ کړ. د ۲۰۱۸ ز کال د جنوري تر ۵ نېټې پورې ياد لړيال ۱۱۶،۶۳۸ ټکو ته ورسېد. که څه هم د ۲۰۱۸ ترکي پولي واحد او پور د کړکېچ په دوره کې، ياد لړيال په می مياشت کې بېرته ۱۰۰،۰۰۰ ته ښکته شو. د جون په لومړيو کې د “BIST-100” لړيال په ۲۰۰۸ ز کال کې له نړيوال مالي کړکېچ راهيسې د ډالر شرايطو کې تر ټولو ټيټې کچې وغورځېد. <ref>"[http://www.economist.com/markets/indicators/displaystory.cfm?story_id=15213745 Stockmarkets]". ''The Economist''. 7 January 2010.</ref><ref>{{cite news|title=Borsa Istanbul Stock Exchange breaking records|url=https://www.dailysabah.com/economy/2017/05/11/borsa-istanbul-stock-exchange-breaking-records-dollar-falling|newspaper=[[Daily Sabah]]|access-date=2017-05-18|date=10 May 2017}}</ref><ref>{{cite web |date=5 January 2018 |title=Borsa Istanbul |url=http://www.bloomberght.com/borsa/endeks/bist-100 |access-date=2017-05-18 |publisher=[[BloombergHT]]}}</ref><ref name="wapo">{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2018/05/16/turkeys-leader-is-helping-to-crash-its-currency/|title=Turkey's leader is helping to crash its currency|date=16 May 2018|newspaper=Washington Post}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.ft.com/content/e41a56d6-5855-11e8-bdb7-f6677d2e1ce8|title=Investors lose their appetite for Turkey|date=16 May 2018|newspaper=Financial Times}}</ref><ref>{{cite news|title=Borsa Istanbul Stock Exchange breaking records|url=https://www.aa.com.tr/en/economy/turkeys-borsa-istanbul-falls-to-11-month-low/1139122|agency=Anadolu|date=8 May 2018}}</ref><ref>{{cite web |date=6 June 2018 |title=Turkish stock market hits lowest since 2008 crisis |url=https://ahvalnews.com/turkey-stocks/turkish-stock-market-hits-lowest-2008-crisis |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612162057/https://ahvalnews.com/turkey-stocks/turkish-stock-market-hits-lowest-2008-crisis |archive-date=12 June 2018 |access-date=7 June 2018 |work=Ahval}}</ref> په ۲۰۱۷ ز کال کې اقتصادي همکاريو او پرمختګ سازمان “OECD” تمه درلوده، چې ترکيه به د کلنۍ منځنۍ ودې د ٪۴،۹ کچې په درلودلو سره، د ۲۰۱۵ – ۲۰۲۵ ز کالونو پر مهال د OECD غړو له ډلې يو له چټک وده وال (مخ پر وده) اقتصادونو څخه وي. “Moody’s Investors Service” د ۲۰۱۸ ز کال په می کې د ترکيې د اقتصاد لپاره خپل اټکلونه په ۲۰۱۸ کې له ٪۴ څخه ٪۲،۵ او په ۲۰۱۹ کې له ٪۳،۵ څخه ٪۲ ته ښکته کړل. <ref>{{cite web |date=18 May 2017 |title=Economic Outlook |url=http://www.invest.gov.tr/en-US/turkey/factsandfigures/Pages/Economy.aspx |access-date=2017-05-18 |publisher=[[Turkish Statistical Institute]]}}</ref><ref>{{cite web |date=30 May 2018 |title=Turkish growth forecast almost halved at Moody's |url=https://ahvalnews.com/turkey-economy/turkish-growth-forecast-almost-halved-moodys |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612142430/https://ahvalnews.com/turkey-economy/turkish-growth-forecast-almost-halved-moodys |archive-date=12 June 2018 |access-date=30 May 2018 |publisher=Ahval}}</ref> د ترکيې په اړه د “Financial Times” برتانوۍ ورځپاڼې د ۲۰۱۳ ز کال ځانګړي راپور له مخې د ترکيې سوداګريز رياستونه او حکومتي چارواکي باورمن وو، چې د لېږد ودې د ترلاسه کولو تر ټولو چټکه لاره له دوديز لويديځو بازارونو څخه د باندې پرته ده. په داسې حال کې چې اروپايي اتحاديې د ترکيې له نيمايي څخه د زيات لېږد (صادراتو) ځواب وايه، مګر په ۲۰۱۳ ز کال کې ياده کچه له درېيمې برخې څخه نه زياتېده. که څه هم په ۲۰۱۸ ز کال کې اروپايي اتحاديې ته د تلونکو لېږدونو ونډه بېرته له نيمايي څخه زياته وه. د ترکي شرکتونو د باندنۍ سيده يا مستقيمې پانګونې باندنی بهير د ۲۰۱۷ زکال د باندنۍ پانګونې لړيال “Foreign Investment Index” د معلوماتو له مخې په تېرو ۱۵ کالونو کې ۱۰ برابره زيات شوی دی. <ref name="FT Dombey">{{cite news|last=Dombey|first=Daniel|title=Silk roads lead to resurgent power|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/63c7a992-ae7e-11e2-bdfd-00144feabdc0.html#axzz2Sv1nMx5G|access-date=10 May 2013|newspaper=Financial Times|date=9 May 2013}}</ref><ref>{{cite web |date=1 March 2018 |title=EU's share in Turkey's exports hit 53 percent in February with sharp annual increase: Association |url=http://www.hurriyetdailynews.com/eus-share-in-turkeys-exports-hit-53-percent-in-february-with-sharp-annual-increase-association-128084 |publisher=Hurriyet Daily News}}</ref><ref>{{cite web |date=18 May 2017 |title=Turkey Overseas Investment Rises 10 Times in 15 Years |url=https://financialtribune.com/articles/world-economy/64691/turkey-overseas-investment-rises-10-times-in-15-years |access-date=2017-05-18 |publisher=[[financialtribune]] |archive-date=2018-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612142959/https://financialtribune.com/articles/world-economy/64691/turkey-overseas-investment-rises-10-times-in-15-years |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news|title=Turkey's overseas investments increase tenfold over last 15 years|url=https://www.dailysabah.com/economy/2017/05/18/turkeys-overseas-investments-increase-tenfold-over-last-15-years|newspaper=[[Daily Sabah]]|access-date=2017-05-18|date=18 May 2017}}</ref><ref>{{cite web |date=18 May 2017 |title=Turkish businesses FDI outflow rises 10 times in 15 years: Index |url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkish-businesses-fdi-outflow-rises-10-times-in-15-years-index-.aspx?pageID=238&nID=113222&NewsCatID=345 |access-date=2017-05-18 |publisher=[[Hürriyet Daily News]]}}</ref> == سرچينې == nb11ih024spl0eq80rbjgz94hkiu5d4 0 62647 369309 336292 2026-09-23T11:01:37Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369309 wikitext text/x-wiki {{مالوماتبکس ويب سايټ|url={{URL|https://www.hq.vevo.com/}}|websitename=وېوو وېب پاڼه|logo=لوګو}}{{Infobox website|name=وېوو|logo=Vevo 2016 Logo.svg|logo_size=200px|location=[[نيويارک, نيويارک]], [[Uمتحده ايالات|U.S.]]|CEO=Alan Price<ref>{{cite web|url = https://techcrunch.com/2017/12/15/erik-huggers-departs-vevo/|title = Erik Huggers is stepping down as CEO of Vevo|last = Ha|first = Anthony|date = December 15, 2017|access-date = December 16, 2017}}</ref>|industry={{flatlist| [[Multimedia]] [[music]]}}|owner='''Majority''':<br /> [[Universal Music Group]]<br />[[Sony Music Entertainment]]<br />[[Warner Music Group]]<br />[[Alphabet Inc.|Alphabet]]<br />'''Minority''':<br />[[Independent record label]]s<br>[[Merlin Network]]<br />'''Former''':<br />[[EMI Group]]<small> (majority)</small><br />[[Abu Dhabi Media]] <small>(majority)</small><br />[[MGM Holdings]] <small>(minority)</small><br />[[The Recording Academy]] <small>(minority)</small>|url={{URL|https://www.hq.vevo.com/}}|company_type=[[Joint venture]]|launched={{start date and age|2009|6|16}}|area_served=نړيوال|key_people=|net_income=[[US$]]760 million (2013)<ref name= revenues>{{cite web| access-date= January 3, 2013| url= https://www.wsj.com/articles/SB10001424052702303684004577511181437461236| title= Vevo Seeks New Financing | publisher= Wall Street Journal| date= July 6, 2012| author= Smith, Ethan}}</ref>|website_type=[[Online music]]|languages=|current_status=په [[پلوټو TV]], [[روکو]] او [[يوټيوب پريميم]] د لاسرسي وړدی}} '''Vevo''' ( /ˈv iː v oʊ / VEE -vo ، چې د " '''V''' ideo '''evo''' lution" لنډیز دی، د 2013 راهیسې د '''vevo''' په توګه سټایل شوی) <ref>{{Cite web |last=Spruch |first=Kirsten |date=March 27, 2018 |title=There Goes Vevo's Identity: YouTube Merges Vevo Subscribers Into Official Artist Channels |url=https://www.baeblemusic.com/musicblog/3-27-2018/there-goes-vevos-identity-youtube-merges-vevo-subscribers-into-official-artist-channels.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181217014811/https://www.baeblemusic.com/musicblog/3-27-2018/there-goes-vevos-identity-youtube-merges-vevo-subscribers-into-official-artist-channels.html |archive-date=December 17, 2018 |access-date=December 16, 2018 |website=Baeble Music}}</ref> یو امریکایی څو ملي ویډیو کوربه خدمت دی چې [[يوټيوب|یوټیوب]] ته د میوزیک ویډیو چمتو کولو لپاره غوره پېژندل شوی. دا خدمت په ټاکل شوي سمارټ تلویزیونونو ، [[Digital video recorder|ډیجیټل ویډیو ریکارډرونو]] ، ډیجیټل میډیا پلیرونو او سټینګ تلویزیون خدماتو کې د اپلیکیشن په توګه هم شته. <ref>{{Cite web |title=Where to Watch Vevo Music Videos |url=https://hq.vevo.com/watch |access-date=2021-05-22 |website=Vevo |language=en-US}}</ref> دا خدمت د لومړي ځل لپاره په موبايل او ټابليټ کې د اپلېکېشن په توګه وړاندې شوی و، خو 2018 کال په می مياشت کې وځنډول شو، ترڅو نورو پليټ فارمونو کې هم رامنځته شي. <ref name=":02">{{Cite magazine|title=Vevo to Shutter Its Apps and Website in Coming Weeks|magazine=Billboard|url=https://www.billboard.com/articles/business/8457733/vevo-video-apps-website-shutting-down|access-date=May 29, 2018}}</ref> دا خدمت د جون په 16، 2009 کې جوړ شو، <ref>{{cite news|title=Queen Rania calls on music world to support 1GOAL education campaign|url=http://www.tradingmarkets.com/.site/news/Stock%20News/2716825/|date=December 10, 2008|access-date=September 3, 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100106210331/http://tradingmarkets.com/.site/news/Stock%20News/2716825/|archive-date=January 6, 2010}}</ref> د دریو لوی ریکارډ شرکتونو ترمنځ د ګډ شرکت په توګه: د یونیورسل میوزیک ګروپ (UMG)، سوني میوزیک ساتيري (SME) او EMI . <ref>{{Cite web |last=Catherine Shu |date=July 2, 2013 |title=YouTube Confirms Renewed VEVO Deal, Takes Stake In Company |url=https://techcrunch.com/2013/07/02/youtube-renewed-vevo-deal/ |access-date=September 15, 2013 |website=[[TechCrunch]] |publisher=[[AOL]]}}</ref> د 2016 په اګست کې، وارنر میوزیک ګروپ (WMG)، د نړۍ دریم لوی ریکارډ شرکت، موافقه وکړه چې د خپلو هنرمندانو څخه وېوو ته د پریمیم ویډیوګانو جواز ورکړي. <ref name="wmg.com">{{Cite web |date=August 2, 2016 |title=Vevo and Warner Music Group Announce Partnership |url=http://www.wmg.com/news/vevo-and-warner-music-group-announce-partnership-21561 |access-date=January 4, 2017 |publisher=[[Warner Music Group]]}}</ref> په پیل کې، خدمت یوازې د یونیورسل میوزیک ګروپ او سوني میوزیک انټرټايمنټ څخه د میوزیک ویډیوګانو کوربه توب کاوه ، چې په [[يوټيوب|یوټیوب]] او د دې اپلیکیشن کې ترکیب شوي ، <ref>{{Cite web |last=Carr |first=Austin |date=October 27, 2010 |title=Vevo CEO on MTV, Jersey Shore, Google TV, Music Videos |url=https://www.fastcompany.com/1698277/vevo-ceo-mtv-jersey-shore-google-tv-music-videos |access-date=January 4, 2017 |publisher=Fast Company.com}}</ref> او د اعلاناتو عاید د [[گووگل|ګوګل]] او وېوو له خوا شریک شوی و. EMI هم په ۲۰۱۲ <ref name="guardian-emiapproved">{{Cite web |date=September 21, 2012 |title=Universal's £1.2bn EMI takeover approved – with conditions |url=https://www.theguardian.com/media/2012/sep/21/universal-emi-takeover-approved |access-date=September 21, 2012 |website=The Guardian}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Eliot Van Buskirk |date=December 7, 2009 |title=EMI Licenses Content to Vevo in 11th-Hour Deal |url=https://www.wired.com/business/2009/12/emi-licenses-content-to-vevo-in-eleventh-hour-deal/ |access-date=September 16, 2013 |publisher=[[Wired (website)|Wired]]. [[Condé Nast]]}}</ref> د UMG لخوا د هغې د اخیستلو او ترلاسه کولو څخه لږ مخکې Vevo ته د ویډیوګانو کتابتون جواز ورکړ. په اصل کې، د وارنر میوزیک ګروپ راپور ورکړ شوی و، چې د خپلې منځپانګې کوربه کولو په پام کې نیولو وروسته په خدمت کې پیل شو، <ref>{{Cite web |last=Sandoval |first=Greg |date=October 21, 2009 |title=Vevo negotiating with EMI and Warner Music |url=http://news.cnet.com/8301-31001_3-10380897-261.html |access-date=July 27, 2010 |publisher=[[CNET]]}}</ref> مګر د سیالي MTV شبکې (اوس د پاراماؤنټ میډیا شبکې ) سره اتحاد جوړ کړ. <ref>[https://blogs.wsj.com/speakeasy/2010/09/08/mtv-overtakes-vevo-as-top-online-music-destination/ MTV Overtakes Vevo as Top Online Music Destination] - Wall Street Journal, September 8, 2010</ref> د 2015 په اګست کې، Vevo د WMG څخه د موسیقۍ د جواز ورکولو په اړه نوې علاقه څرګنده کړه <ref>Flanagan, Andrew (August 13, 2015). </ref> او د WMG سره یو تړون د اګست په 2، 2016 کې بشپړ شو، <ref name="wmg.com"/> <ref>{{Cite web |date=August 2, 2016 |title=Vevo and Warner Music Group Announce Partnership |url=http://hq.vevo.com/vevo-warner-music-group-announce-partnership/ |access-date=January 4, 2017 |publisher=Vevo Digital |تاريخ الأرشيف=January 20, 2018 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180120065842/http://hq.vevo.com/vevo-warner-music-group-announce-partnership/ |url-status=dead |خونديځ نېټه=January 20, 2018 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20180120065842/http://hq.vevo.com/vevo-warner-music-group-announce-partnership/ |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20180120065842/http://hq.vevo.com/vevo-warner-music-group-announce-partnership/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180120065842/http://hq.vevo.com/vevo-warner-music-group-announce-partnership/ }}</ref> چې د "درې لویو" ریکارډ شرکتونو ټول میوزیک په وېوو کې شتون ولري. == تاریخ == [[دوتنه:VEVO_logo_(2009-2013).svg|کيڼ|بټنوک|230x230px| د وېوو اصلي نښه ، د دسمبر 2009 څخه تر مارچ 2013 پورې کارول کیږي]] [[دوتنه:Vevo_logo.svg|کيڼ|بټنوک|230x230px| د وېوو دوهمه لوګو، د مارچ 2013 څخه تر جولای 2016 پورې کارول کیږي]] وېوو په اصل کې د میوزیک ویډیوګانو لپاره د خپرولو خدمت په توګه تشریح شوی (د فلمونو او تلویزیون خپرونو لپاره د هولو سټریمینګ خدمت ته ورته دی وروسته له هغه چې دوی خپریږي) ، <ref name="cnetold">{{Cite web |last=Sandoval |first=Greg |date=March 4, 2009 |title=Universal, YouTube near deal on music video site |url=http://news.cnet.com/8301-1023_3-10188600-93.html?tag=mncol;title |access-date=April 9, 2009 |website=[[CNET|CNET News]] |publisher=[[CBS Interactive]]}}</ref> ترڅو ډېر اعلان کوونکي راجلب کړي. <ref>{{Cite web |last=Rosoff |first=Matt |title=Vevo CEO confirms it's all about business |url=http://news.cnet.com/8301-13526_3-10413316-27.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120811014652/http://news.cnet.com/8301-13526_3-10413316-27.html |archive-date=11 August 2012 |access-date=July 16, 2021 |publisher=CNET}}</ref> د سایټ په نورو عایداتي سرچینو کې د سوداګریزو توکو پلورنځی <ref>[http://blog.vevo.com/release-notes-facebook-like-button-vevo-store-and-more/ Release Notes: Facebook Like Button, Vevo Store and more] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100912180513/http://blog.vevo.com/release-notes-facebook-like-button-vevo-store-and-more/|date=September 12, 2010}} - Vevo.com, 8.4.10</ref> او په [[ایمیزون میوزیک]] او آی ټیونز کې د لیدل شوو سندرو پېرود لپاره راجع کولو لینکونه شامل دي. <ref>[http://blog.vevo.com/notes-from-the-factory-floor/ Notes from the Factory Floor] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110115014249/http://blog.vevo.com/notes-from-the-factory-floor/|date=January 15, 2011}} - Vevo.com, 5.20.10</ref> UMG د نومبر په 20، 2008 کې د ډومین نوم vevo.com ترلاسه کړ. SME د 2009 کال په جون کې سایټ ته د خپلې منځپانګې د اضافه کولو لپاره یو تړون ته ورسید. <ref name="sony">{{Cite web |last=Sandoval |first=Greg |date=June 4, 2009 |title=Sony joins YouTube and Universal on Vevo video site |url=http://news.cnet.com/8301-1023_3-10257359-93.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205163728/http://news.cnet.com/8301-1023_3-10257359-93.html |archive-date=5 February 2012 |access-date=July 16, 2021 |publisher=[[CNET]]}}</ref> دا سایټ د دسمبر په 8، 2009 کې په ژوندۍ بڼه پیل شو، او وروسته په هماغه میاشت کې په متحده ایالاتو کې د میوزیک ترټولو ډېر لیدل شوي ځای کې لومړی نمبر شو، <ref>[http://blog.vevo.com/vevo-launches-as-1-music-network-in-the-us/ Vevo Launches as #1 Music Network in the US] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100420120754/http://blog.vevo.com/vevo-launches-as-1-music-network-in-the-us/|date=April 20, 2010}} Vevo.com, January 13, 2010</ref> د مای اسپیس میوزیک څخه د وېوو په لاره اچولو سره مخکې شو. <ref>[https://techcrunch.com/2010/01/13/youtube-vevo-overtake-myspace-music/ YouTube Helps Vevo Overtake MySpace Music In The U.S.] - Techcrunch, January 13, 2010</ref> ، د کال په اوږدو کې د وېوو له خوا اضافه شوې ډېری یوټیوب ویډیوګانې د دوی نظرونه لوړ شوي. د 2013 په لومړیو کې، دا نظرونه د مختلفو وېوو چینلونو څخه راټیټ شوي، په ځانګړې توګه د لیډي ګاګا ویوو چینل. په اغېزمنو ویډیوګانو کې د " يوازې نڅا "(جسټ ډانس) ویډیو شامله ده، کوم چې د خپل اوسني لید نیمایي څخه ډېر له لاسه ورکړي. په نورو اغېزمنو ویډیوګانو کې " بې زړه " (هرټ لېس)او " زهرجن "(ټوکسيک) شامل دي، چې ګرافونه یې د انفلاسیون ورته نښې ښودلې. <ref>{{Cite web |last=Fruzsina Eordogh |date=28 Jan 2013 |title=Did YouTube Buy Fake VEVO Video Views? |url=https://readwrite.com/2013/01/28/youtube-bot-vevo-videos-lady-gaga-spk/ |website=readwrite}}</ref> د 2012 په جون کې، وېوو خپل ''تصدیق شوي'' ایوارډونه پیل کړل، کوم چې په وېوو وېب پاڼه کې د ځانګړو ځانګړتیاو له لارې په وېوو او د هغې شریکانو (د یوټیوب په شمول) کې لږترلږه 100 ميلیون ویډیو لیدونو سره د هغوی هنرمندانو ته درناوی په موخه ورکوي. <ref name="Peoples2">{{cite magazine|first=Glenn|last=Peoples|url=https://www.billboard.com/biz/articles/news/1094473/vevo-launches-certified-award-for-videos-with-100-million-views|title=Vevo Launches Certified Award for Videos with 100 Million Views|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=June 6, 2012|access-date=November 22, 2013|archive-date=February 23, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190223093307/https://www.billboard.com/biz/articles/news/1094473/vevo-launches-certified-award-for-videos-with-100-million-views|url-status=dead}}</ref> په 2017 کې، وېوو په یوه لنډ آنلاین بیان کې د شرکت د رییس او اجرایوي رییس په توګه د ایریک هوګرز د وتلو او د هغه ځای ناستی CFO الان پرايز د لنډمهاله اجرایوي رییس په توګه اعلان کړ. <ref>{{Cite news|URL=https://deadline.com/2017/12/vevo-ceo-erik-huggers-steps-down-1202228206/|Title=Vevo Music Service Shuffles CEOs|Date=December 15, 2017|Work=Deadline}}</ref> <ref>{{Cite news|URL=https://variety.com/2017/digital/news/vevo-ceo-erik-huggers-is-stepping-down-1202642368/|Title=Vevo CEO Erik Huggers Is Stepping Down|Date=December 15, 2017|Work=Variety}}</ref> د 2018 په اپریل کې، د وېوو یوټیوب چینل د دوو هیکرانو لخوا د پروسوکس او Kuroi'SH په نومونو سره هک شو چې د ډېری ویډیوګانو نوم بدلولو او د لویس فونسي د یوټیوب ترټولو لیدل شوي ویډیو " Despacito " حذف کولو لامل شو. <ref>{{Cite news|URL=https://www.polygon.com/2018/4/10/17220114/vevo-hack-despacito-youtube|Title=Vevo's channel was hacked, not YouTube — there's a difference|Work=Polygon}}</ref> د می په 24، 2018، وېوو اعلان وکړ چې دا خپلې مصرف کوونکې وېب پاڼې بندوي او د موبایل پلیټ فارمونو څخه خپل اپلیکیشن لیرې کوي، ترڅو دا د یوټیوب په سنډیکیشن تمرکز وکړي. <ref name=":03">{{Cite magazine|title=Vevo to Shutter Its Apps and Website in Coming Weeks|magazine=Billboard|url=https://www.billboard.com/articles/business/8457733/vevo-video-apps-website-shutting-down|access-date=May 29, 2018}}</ref> په هرصورت، وېوو لاهم د مختلف ایپسونو او وسیلو کې لا هم شته لکه یوټیوب ، DVRs ، سمارټ تلویزیونونه ، د لوبو کنسولونه او خپرولو وسیلې لکه روکو. <ref name="Apps">{{Cite web |title=Where to Watch Vevo Music Videos |url=https://hq.vevo.com/watch |access-date=2021-04-05 |website=VEVO |language=en-us}}</ref> د اکتوبر په 2020 کې، اعلان شو چې وېوو د هالنډ مېشته میوزیک ویډیو خدمت Xite سره ملګرتیا وکړه او دواړه سره يوځای شول. <ref>{{Cite web |title=Vevo announces partnership with XITE |url=https://xite.com/192372-vevo-announces-partnership-with-xite |access-date=2021-10-20 |website=xite.pr.co |publisher=XITE Newsroom }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{Cite web |last=Stassen |first=Murray |date=October 19, 2020 |title=VEVO PARTNERS WITH DUTCH MUSIC VIDEO PLATFORM XITE TO LAUNCH NEW APPLE TV APP |url=https://www.musicbusinessworldwide.com/vevo-partners-with-dutch-music-video-platform-xite-to-launch-new-apple-tv-app/ |access-date=2021-10-20 |website=musicbusinessworldwide.com |publisher=Music Business Worldwide}}</ref> === وېوو تلویزیون === د 2013 کال د مارچ په 15، Vevo د '''Vevo ټلویزیون''' په لاره واچاوه، یو انټرنیټي تلویزیوني چینل چې په ورځ کې 24 ساعته فعالیت کوي، د میوزیک ویډیوګانو او ځانګړو بلاکونو ځانګړتیاوې لري. چینل یوازې په شمالي امریکا او آلمان کې د لیدونکو لپاره شتون درلود، د جغرافیایي IP پتې بلاک کول د محدودیت پلي کولو لپاره کارول کیږي. Vevo په نورو هېوادونو کې د پیل کولو پلان درلود. <ref name="vevotv-launch">{{Cite web |date=March 12, 2013 |title=Beyond on-demand: Vevo launches Vevo TV, an MTV-inspired linear music video channel |url=https://thenextweb.com/media/2013/03/12/vevo-launches-vevo-tv-an-mtv-inspired-linear-music-video-channel/ |access-date=March 12, 2013 |publisher=The Next Web}}</ref> د خپلې وېب پاڼې له اصلاح کولو وروسته، Vevo ټلویزیون وروسته په درېوو جلا شبکو کې جوړه شوه: '''هټس''' ، '''فلو''' (هپ هاپ او R&B)، او '''نیشویل''' (د هیواد میوزیک). <ref>{{Cite web |last=Betters |first=Elyse |date=November 3, 2013 |title=Vevo's been rebuilt: Major redesign launched for web and mobile web |url=http://www.pocket-lint.com/news/124825-vevo-s-been-rebuilt-major-redesign-launched-for-web-and-mobile-web |access-date=April 25, 2015 |website=Pocket-Lint}}</ref> وېوو د 2016 په لومړۍ نیمایي کې د سایټ وايد بیا ډیزاین برخې په توګه خدمت بند کړ. <ref>{{cite magazine|title=Vevo Gets a Redesign, Ditches Flash Video & Vevo TV|url=https://www.billboard.com/articles/business/7350238/vevo-gets-a-redesign-ditches-flash-video-vevo-tv|magazine=Billboard|access-date=July 11, 2016}}</ref> وېوو تلویزیون په اتوماتیک مهالویش کې پرمخ ځي، د ویډیو ځانګړې شبکې ته ورته چې د ویاکوم میډیا شبکې له خوا پرمخ وړل کیږي. د میوزیک ویډیوګانې به په یو ساعت کې دوه ځله پلی شي او اصلي برنامه کول ، لکه ''Top 10 Now'' او ''Vevo Lift'' به په ورځ کې څو ځله خپریږي. په 2016 کې د بیا برانډ کولو وروسته، وېوو تلویزیون ورو ورو له منځه تللی و. د وېوو ګرځنده ایپ چینل چلولو ته دوام ورکړ تر هغه چې دوی د هغه کال وروسته بیا پیل شوي. == شتون == وېوو په [[آسټرالیا]]، [[برازیل]]، [[کاناډا]]، [[فرانسه]]، [[جرمني]]، [[آیرلنډ|آیرلینډ]]، [[اېټاليا|اېټالیا]]، [[مکسیکو]]، [[هالنډ]]، [[نیوزیلنډ|نیوزیلینډ]]، [[پولنډ]]، [[فلیپین|فیلیپین]]، [[اسپانیا]]، [[انګلستان بریتانیا|انګلستان]] او [[د امریکا متحده آیالاتونه|متحده ایالاتو]] کې شتون درلود. <ref>Reisinger, Don. </ref> <ref>{{Cite web |title=OPM Videos on VEVO (VevoPhilippines) |url=https://facebook.com/mcamusic/posts/10151889578658617 |publisher=MCA Music (Universal Music Philippines) |via=Facebook}}</ref> ټاکل شوې وه چې دا وېبپاڼه په ۲۰۱۰ کال کې په ټوله نړۍ کې خپره شي، <ref name="countries">{{Cite web |last=Andrews |first=Robert |date=December 9, 2009 |title=Vevo Not Global Until 2010, Strains On First Day |url=http://paidcontent.co.uk/article/419-vevo-not-global-until-2010-strains-on-first-day/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20100406040327/http://paidcontent.co.uk/article/419-vevo-not-global-until-2010-strains-on-first-day/ |archive-date=April 6, 2010 |access-date=March 19, 2010 |website=paidContent:UK}}</ref> خو د ۲۰۱۸ کال د مارچ تر ۲۳مې پورې لا هم له دغو هېوادونو بهر شتون نه درلود. <ref>{{Cite web |date=August 25, 2010 |title=YouTube Globalization Continues with Four New Languages (Exclusive) |url=https://www.wired.com/epicenter/2010/08/youtube-globalization-continues-with-five-new-languages-exclusive/ |access-date=January 4, 2017 |website=Wired}}</ref> چې آر لامل يې په ټوله نړۍ کې د رسمي جواز نه ترلاسه کول وو. <ref name="USCAN">{{Cite web |date=January 8, 2010 |title=Vevo Coming To More Countries As Soon As Possible |url=http://blog.vevo.com/vevo-coming-to-more-countries-as-soon-as-possible/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100315164136/http://blog.vevo.com/vevo-coming-to-more-countries-as-soon-as-possible/ |archive-date=March 15, 2010 |access-date=May 28, 2010}}</ref> په یوټیوب کې د وېوو ډېری ویډیوګانې په نورو هېوادونو کې د کاروونکو لخوا د لیدو وړ دي ، په داسې حال کې چې نور به دا پیغام تولید کړي چې "اپلوډر دا ویډیو ستاسو په هېواد کې شتون نلري." په [[انګلستان بریتانیا|انګلستان]] او [[آیرلنډ|آیرلینډ]] کې د وېوو خدمت د 2011 کال د اپریل په 26 پیل شو. <ref name="uk_launch">{{Cite web |last=Salmon |first=Chris |date=April 27, 2011 |title=Click to download: YouTube and Vevo battle it out |url=https://www.theguardian.com/music/2011/apr/27/click-download-youtube-vevo-beastie-boys |access-date=April 27, 2011 |website=The Guardian}}</ref> د اپریل په 16، 2012، وېوو په [[اسټرالیا|آسټرالیا]] او [[نيوزيلينډ|نیوزیلینډ]] کې د MCM ساتيري شرکت لخوا پیل شو. د اګست په 14، 2012، [[برازیل]] د لاتینې امریکا لومړنی هېواد شو چې دې خدمت ته یې لاسرسی درلود. تمه وه چې دا به په ۲۰۱۲ کال کې په شپږو نورو اروپايي او لاتینې امریکا هېوادونو کې پیل شي <ref>{{Cite web |last=Jackson, Sally |date=April 16, 2012 |title=Aussie version of Vevo starts today |url=http://www.theaustralian.com.au/media/aussie-version-of-vevo-starts-today/story-e6frg996-1226327257916 |access-date=April 16, 2012 |website=The Australian}}</ref> . وېوو په [[اسپانیا|اسپانيا]]، [[اېټاليا|اېټالیا]] او [[فرانسه]] کې د نومبر په 15، 2012 کې پیل شو <ref>{{Cite web |date=November 15, 2012 |title=Vevo launches in Spain, Italy, and France |url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=10151098315065933&set=a.186061480932.139388.79544810932&type=1 |access-date=November 15, 2012 |publisher=Official Vevo Facebook Page}}</ref> Vevo په هالنډ کې د اپریل په 3، 2013، <ref>{{Cite web |date=April 3, 2013 |title=Vevo launches in The Netherlands |url=https://www.facebook.com/VEVO/posts/461687813900575 |access-date=April 3, 2013 |publisher=Official Vevo Facebook Page}}</ref> او د می په 17، 2013، په پولنډ کې هم پیل شو. <ref>{{Cite web |date=May 17, 2013 |title=Vevo launches in Poland |url=https://www.facebook.com/VEVO/posts/10151374415425933:0 |access-date=May 17, 2013 |publisher=Official Vevo Facebook Page}}</ref> د سپتمبر په 29، 2013 کې، Vevo خپل iOS اپلیکیشن تازه کړ چې اوس په [[المان|آلمان]] کې پیل کول شامل دي. <ref>{{Cite web |title=Conectando al iTunes Store. |url=https://itunes.apple.com/es/app/vevo-watch-free-hd-music-videos/id407623377 |publisher=[[iTunes]] |access-date=2022-07-12 |archive-date=2016-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306100650/https://itunes.apple.com/es/app/vevo-watch-free-hd-music-videos/id407623377 |url-status=dead}}</ref> د اپریل په 30، 2014، Vevo په [[مکسیکو]] کې پیل شو. <ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/biz/articles/news/global/6070353/vevo-launches-in-mexico|title=Vevo Launches in Mexico|magazine=Billboard|date=April 30, 2014|access-date=May 1, 2014|archive-date=May 3, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140503203532/http://www.billboard.com/biz/articles/news/global/6070353/vevo-launches-in-mexico|url-status=dead}}</ref> Vevo د یو لړ پلیټ فارمونو کې هم د لاسرسي وړ ده لکه [[انډرايد (د عامل سيستم)|اندرايد]], [[د آيفون عامل سيستم|ای فون]], وينډوز موبايل, وينډوز اته 8, Fire OS, ګوګل ټي وي, [[ایپل|اېپل ټي وي]], Boxee, [[روکو]], Xbox 360, PlayStation 3, and PlayStation 4 . <ref name="platforms">{{Cite web |title=Vevo Apps |url=http://www.vevo.com/c/apps |access-date=September 27, 2015 |تاريخ الأرشيف=March 7, 2017 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20170307171245/http://www.vevo.com/c/apps |url-status=dead |خونديځ نېټه=March 7, 2017 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20170307171245/http://www.vevo.com/c/apps |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20170307171245/http://www.vevo.com/c/apps |archive-url=https://web.archive.org/web/20170307171245/http://www.vevo.com/c/apps }}</ref> د می په 2018 کې، وېوو اعلان وکړ چې دا به د یوټیوب سنډیکیشن باندې تمرکز کولو لپاره په ګرځنده پلیټ فارمونو کې د خپل مصرف کونکي وېب پاڼه او ایپ بند کړي. <ref>{{Cite web |title=Vevo will shutter apps, in order to focus on YouTube |url=https://techcrunch.com/2018/05/24/vevo-will-shutter-apps-in-order-to-focus-on-youtube/ |access-date=May 25, 2018 |website=TechCrunch |language=en-US}}</ref> په هرصورت، وېوو لاهم د مختلف ایپسونو او وسیلو له لارې شتون لري په شمول د یوټیوب ، DVRs ، سمارټ تلویزیونونه ، د لوبو کنسولونه او سټیمینګ وسیلې لکه Roku. <ref name="Apps"/> == اېډیټ شوې منځپانګه == په Vevo کې د ویډیوګانو نسخې د څرګند مینځپانګې سره لکه سپکاوی ممکن ایډیټ شي ، د شرکت ویاند په وینا ، "د نشر لپاره هرڅه پاک ساتلو لپاره ، د MTV نسخه. ' <ref name="bi">{{Cite web |last=Learmonth |first=Michael |date=January 22, 2010 |title=Google Supports Censorship On Vevo So It Can Sell More Ads |url=http://articles.businessinsider.com/2010-01-22/tech/30081138_1_ratings-system-music-service-umg |access-date=January 30, 2012 |publisher=Business Insider |تاريخ الأرشيف=July 16, 2015 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20150716122854/http://www.businessinsider.com/vevo-is-censoring-music-videos-so-it-can-sell-more-advertising-2010-1 |url-status=dead |خونديځ نېټه=July 16, 2015 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20150716122854/http://www.businessinsider.com/vevo-is-censoring-music-videos-so-it-can-sell-more-advertising-2010-1 |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20150716122854/http://www.businessinsider.com/vevo-is-censoring-music-videos-so-it-can-sell-more-advertising-2010-1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150716122854/http://www.businessinsider.com/vevo-is-censoring-music-videos-so-it-can-sell-more-advertising-2010-1 }}</ref> دا Vevo ته اجازه ورکوي چې د دوی شبکه د اعلاناتو شریکانو لکه [[مکډونالډز]] ته ډیر دوستانه کړي. <ref name="bi" /> Vevo ویلي چې دا ځانګړي پالیسۍ یا د کلمو لیست نلري چې منع دي. ځینې ښکاره ویډیوګانې د ترمیم شوي نسخې سربیره د ثابت نسخو سره چمتو شوي. دلته د درجه بندي کوم رسمي سیسټم شتون نلري، پرته له دې چې ویډیوګانې د واضح یا غیر واضح په توګه طبقه بندي کړي، مګر د درجه بندي سیسټم رامینځته کولو لپاره بحثونه روان دي چې کاروونکو او اعلان کونکو دواړو ته اجازه ورکوي چې د سپکاوي کچه غوره کړي چې دوی یې منلو ته چمتو دي. <ref name="bi" /> == د 24 ساعتونو وېوو ریکارډ ==  {{Infobox award|name=24-Hour Vevo Record|image=File:Vevo Record.jpg|caption=|awarded_for=Most views within 24 hours of release on Vevo|presenter=وېوو|country=ټوله نړۍ|network=|year=January 21, 2012|website=|winner=[[ټايلر سويپټ]]'s "[[Me!]]" featuring [[برينډون يورای]] (2019)}} د '''24-ساعت وېوو ریکارډ''' ، چې معمولا د '''وېوو''' ریکارډ په نوم یادیږي، د ویوو سره تړلې د میوزیک ویډیو د خپریدو په 24 ساعتونو کې ترلاسه شوي ترټولو لیدونو ریکارډ دی. هغه ویډیو چې اوس مهال دا ریکارډ لري د ټیلر سویفټ " می! " ده چې د 65.2 ملیون لیدونو سره. <ref>{{Cite web |title=Vevo on Twitter |url=https://twitter.com/Vevo/status/1068980708696342531 |access-date=December 2, 2018 |website=Twitter |language=en}}</ref> په 2012 کې، د [[نیکې میناژ|نیکي میناج]] " Stupid Hoe " یو له لومړنیو ویوو میوزیک ویډیوګانو څخه شو چې د خپریدو په ورځ یې د رسنیو پام وړ پام ترلاسه کړ، چې په ترڅ کې یې شاوخوا 4.8 ملیون لیدونه راټول کړل. ریکارډ له هغه وخت راهیسې د وېوو له خوا په دوامداره توګه تعقیب شوی. د ویډیو ټول لیدونه د وېوو د ټولو پلیټ فارمونو څخه شمېرل کیږي ، لکه د [[يوټيوب|یوټیوب]] ، [[یاهو!]] او د سنډیکیشن نور شریکان. <ref>{{Cite web |title=On Breaking The 24 Hour Views Record |url=http://vevo.tumblr.com/post/68805707209/on-breaking-the-24-hour-views-record |publisher=Vevo}}</ref> د 2013 کال د اپریل په 14، Psy 's " Gentleman " په غیر رسمي توګه په خپل لومړي 24 ساعتونو کې د 38.4 ملیون لیدونو په رسولو سره ریکارډ مات کړ. <ref>{{Cite web |date=April 25, 2013 |title=PSY secures new YouTube world record with "Gentleman" |url=http://www.guinnessworldrecords.com/news/2013/4/psy-secures-new-youtube-world-record-with-gentleman-48291 |publisher=Guinness World Records}}</ref> په هرصورت، دا ریکارډ د Vevo لخوا نه و منل شوی ځکه چې دا یوټیوب ته د خوشې کیدو څلور ورځې وروسته د دوی سره تړاو نه درلود. د 2014 کال د اګست په 19، میناج د هغې " اناکونډا " ویډیو سره ریکارډ مات کړ چې 19.7 ملیون لیدونه یې ترلاسه کړل. سویفټ د ۲۰۱۵ کال د می په ۱۷ نیټه د ۲۰.۱ میلیونو لیدنو سره د « Bad Blood » ریکارډ مات کړ، چې وروسته بیا د [[اډېل|اډیل]] « Hello » څخه تیر شو، چې په لومړیو ۲۴ ساعتونو کې یې ۲۷.۷ میلیونه لیدونه ترلاسه کړل. د ۲۰۱۷ کال د اګست په ۲۸مه، د یوټیوب او ویوو دواړه ریکارډونه د سویفټ لخوا یو ځل بیا د " Look What You Made Me Do " سره یو ځای شول، چې په ۲۴ ساعتونو کې یې ۴۳.۲ میلیونه لیدونه ترلاسه کړل. د 2018 کال د دسمبر په 1، د آریانا ګرانډ " Thank U, Next " ریکارډ مات کړ، په 24 ساعتونو کې 55.4 ملیون لیدونه راټول کړل. <ref>{{Cite web |last=Spangler |first=Todd |date=December 1, 2018 |title=Ariana Grande's 'Thank U, Next' Video Breaks YouTube Record for Most Views in 24 Hours |url=https://variety.com/2018/digital/news/ariana-grande-thank-u-next-youtube-record-video-views-1203071119/}}</ref> سویفټ بیا د اپریل په 27، 2019 کې ریکارډ بیرته ترلاسه کړ، کله چې د هغې ویډیو "زه!" په لومړیو 24 ساعتونو کې 65.2 ملیون لیدونه ترلاسه کړل. د سویفټ چینل لومړی او یوازینی دی چې ریکارډ یې درې ځله مات کړ. یو سمت ، [[جاسټن بیبر|جسټین بیبر]] ، [[نیکې میناژ|نیکی میناج]] او میلی سیرس ، ټولو دوه ځله ریکارډ مات کړی دی (مناج به سویفټ سره تړلی وی که په شمیر کې ځانګړتیاوې شاملې وی). === ریکارډ لرونکي === '''د Vevo ویډیوګانو لیست چې د دوی په لومړیو 24 ساعتونو کې آنلاین د ډیری لیدونو ریکارډ لري''' {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" !د ویډیو نوم ! هنرمندان ! لیدونه (ملیونونه) ! ورځې ترسره شوې ! د لاسته راوړلو نیټه ! class="unsortable" | حوالې |- |- bgcolor="#98fb98" | align="left" | " زه! " | align="left" | ټیلر سویفټ د برینډن اوري سره | 65.2 | 1,068 | align="right" | د ۲۰۱۹ کال د اپریل ۲۶مه | <ref>{{Cite news|URL=https://www.forbes.com/sites/hughmcintyre/2019/04/27/taylor-swifts-me-music-video-has-already-broken-a-very-important-record-on-youtube/#5508131b7990|Title=Taylor Swift's 'ME!' Music Video has already broken a very important record on YouTube|Work=[[Forbes]]}}</ref> |- | align="left" | " مننه، راتلونکی " | align="left" | آریانا ګراندی | 55.4 | ۱۴۷ | align="right" | د نومبر 30، 2018 | |- | align="left" | " وګوره چې تاسو ما څه کړي دي" | align="left" | ټیلر سویفټ | 43.2 | ۴۶۱ | align="right" | د اګست 27، 2017 | |- | align="left" | " سلام " | align="left" | [[اډېل|اډیل]] | 27.7 | {{Age in days|October 23, 2015|27 August 2017}} | align="right" | 23 اکتوبر 2015 | |- | align="left" | " بد وینه " | align="left" | ټیلر سویفټ کینډریک لامر سره | 20.1 | {{Age in days|17 May 2015|22 October 2015}} | align="right" | د ۲۰۱۵ کال د می ۱۷ مه | |- | align="left" | " اناکونډا " | align="left" | [[نیکې میناژ|نکی میناج]] | 19.7 | {{Age in days|19 August 2014|17 May 2015}} | align="right" | د ۲۰۱۴ کال د اګست ۱۹ | |- | align="left" | "د ویجاړولو توپ " | align="left" | میلی سائرس | 19.3 | {{Age in days|9 September 2013|19 August 2014}} | align="right" | د ۲۰۱۳ کال د سپتمبر ۹ مه | |- | align="left" | " تر ټولو غوره سندره " | align="left" | یو استقامت | 12.3 | {{Age in days|July 23, 2013|9 September 2013}} | align="right" | د ۲۰۱۳ کال د جولای ۲۳ | <ref>{{Cite web |title=VEVO:'One Direction's record-breaking 'Best Song Ever' video actually had 12.3 million hits' |url=https://www.pressparty.com/pg/newsdesk/OneDirection/view/82163/[[Press Party]]}}</ref> |- | align="left" | " موږ نشو بندولی " | align="left" | میلی سائرس | 10.7 | {{Age in days|June 19, 2013|September 9, 2013}} | align="right" | د ۲۰۱۳ کال د جون ۱۹ | |- | align="left" | " ښکلا او یو ټپ " | align="left" | [[جاسټن بیبر|جسټین بیبر]] د نیکي میناج سره | 10.6 | {{Age in days|12 October 2012|19 June 2013}} | align="right" | د ۲۰۱۲ کال د اکتوبر ۱۲ | |- | align="left" | " ژوند په داسې حال کې چې موږ ځوان یو " | align="left" | یو استقامت | 8.3 | {{Age in days|20 September 2012|12 October 2012}} | align="right" | {{Nowrap|September 20, 2012}} | <ref name="a" /> |- | align="left" | " ملګری " | align="left" | جستین بیبر | ۸.۰ | {{Age in days|3 May 2012|20 September 2012}} | align="right" | د ۲۰۱۲ کال د می ۳ مه | <ref name="a" /> |- | align="left" | " ته چیرته وې " | align="left" | ریحانه | 4.9 | {{Age in days|30 April 2012|3 May 2012}} | align="right" | د ۲۰۱۲ کال د اپریل ۳۰مه | <ref>{{Cite web |last=Corner |first=Lewis |date=May 4, 2012 |title=Rihanna breaks Nicki Minaj's Vevo record with 'Where Have You Been' |url=http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a379957/rihanna-breaks-nicki-minajs-vevo-record-with-where-have-you-been.html |access-date=April 5, 2012 |publisher=[[Digital Spy]]. [[Hachette Filipacchi Médias]]}}</ref> |- | align="left" | " بې وقوفه " | align="left" | نکی میناج | ۴.۸ | {{Age in days|20 January 2012|3 April 2012}} | align="right" | د ۲۰۱۲ کال د جنوري ۲۰مه | <ref>{{Cite web |date=25 January 2012 |title=Nicki Minaj 'Stupid Hoe' Video Breaks VEVO Record In 24 Hours |url=https://www.capitalfm.com/artists/nicki-minaj/news/stupid-hoe-video-vevo/ |website=95-106 Capital FM}}</ref> |- ! colspan="6" style="text-align:center; font-size:8pt;" | د نومبر 2021 پورې |} == د وېوو تصدیق شوی جایزه ==  {{Infobox award|name=Vevo Certified Award|image=VEVO_Certified_logo.png|caption=|awarded_for=Videos with over 100 million views on Vevo and its partners|presenter=Vevo|country=Worldwide|network=|year=June 12, 2012|website=}} د '''وېوو تصدیق شوې جایزه''' د وېوو ویب پاڼه کې د ځانګړو ځانګړتیاو له لارې په وېوو او د هغې شریکانو (د یوټیوب په شمول) کې له 100 ميلیون څخه ډېر لیدونو سره هنرمندانو ته ویاړ ورکوي. دا د 2012 کال په جون کې پیل شو. <ref name="Peoples3">{{cite magazine|first=Glenn|last=Peoples|url=https://www.billboard.com/biz/articles/news/1094473/vevo-launches-certified-award-for-videos-with-100-million-views|title=Vevo Launches Certified Award for Videos with 100 Million Views|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=June 6, 2012|access-date=November 22, 2013|archive-date=February 23, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190223093307/https://www.billboard.com/biz/articles/news/1094473/vevo-launches-certified-award-for-videos-with-100-million-views|url-status=dead}}</ref> لومړنی هنرمند چې 100,000,000 لیدونو ته رسیدلی، Avril Lavigne د هغې " ملګرې "(ګرل فرينډ) میوزیک ویډیو له لارې، که څه هم ویډیو نه وه. شکیرا د 39 ویډیوګانو سره د 100 ملیون لیدونو څخه د ډېرو ویوو تصدیق شوي ویډیوګانو ریکارډ لري. === د ډېری وېوو تصدیق شوي ویډیوګانو سره هنرمندان === '''د هنرمندانو لېست چې لږترلږه 15 د وېوو تصدیق شوي میوزیک ویډیوګانې په خپل یوټیوب چینل کې لري''' {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align:center;" |+ ! رتبه ! هنرمند ! تصدیق شوي ویډیوګانې ! class="unsortable" | حوالې |- bgcolor="98FB99" | 1. | align="left" | [[شکيرا|شکیرا]] | ۳۹ | <ref>{{Cite web |title=Shakira Vevo - You Tube |url=https://www.youtube.com/user/shakiraVEVO/videos?view=0&sort=p&flow=grid |url-status=live |publisher=[[YouTube]]}}</ref> |- | 2. | align="left" | ټیلر سویفټ | ۳۸ | <ref>{{Cite web |title=Taylor Swift Vevo - YouTube |url=https://www.youtube.com/user/TaylorSwiftVEVO/videos?view=0&sort=p&flow=grid |access-date=June 28, 2022 |publisher=[[YouTube]]}}</ref> |- | rowspan="2" | 3. | align="left" | کریس براون | rowspan="2" | ۳۵ | <ref>{{Cite web |title=Chris Brown Vevo - YouTube |url=https://www.youtube.com/user/ChrisBrownVEVO/videos?view=0&sort=p&flow=grid |access-date=June 28, 2022 |publisher=[[YouTube]]}}</ref> |- | align="left" | [[جاسټن بیبر|جستین بیبر]] | <ref>{{Cite web |title=Justin Bieber Vevo - YouTube |url=https://www.youtube.com/user/JustinBieberVEVO/videos?view=0&sort=p&flow=grid |access-date=June 28, 2022 |publisher=[[YouTube]]}}</ref> |- | rowspan="3" | 5. | align="left" | بیونسی | rowspan="3" | ۳۴ | <ref>{{Cite web |title=Beyoncé Vevo - YouTube |url=https://www.youtube.com/user/beyonceVEVO/videos?view=0&sort=p&flow=grid |access-date=June 28, 2022 |publisher=[[YouTube]]}}</ref> |- | align="left" | [[ایمیمین|ایمینیم]] | <ref>{{Cite web |title=Eminem Vevo - YouTube |url=https://www.youtube.com/user/EminemVEVO/videos?view=0&sort=p&flow=grid |access-date=June 28, 2022 |publisher=[[YouTube]]}}</ref> |- | align="left" | ج بالوین | <ref>{{Cite web |title=J Balvin Vevo - YouTube |url=https://www.youtube.com/user/jbalvinVEVO/videos?view=0&sort=p&flow=grid |access-date=July 10, 2022 |publisher=[[YouTube]]}}</ref> |- | ۸. | align="left" | ریحانه | ۳۳ | <ref>{{Cite web |title=Rihanna Vevo - YouTube |url=https://www.youtube.com/user/RihannaVEVO/videos?view=0&sort=p&flow=grid |access-date=June 28, 2022 |publisher=[[YouTube]]}}</ref> |- | ۹. | align="left" | آریانا ګراندی | ۳۱ | <ref>{{Cite web |title=Ariana Grande Vevo - YouTube |url=https://www.youtube.com/user/ArianaGrandeVevo/videos?view=0&sort=p&flow=grid |access-date=June 28, 2022 |publisher=[[YouTube]]}}</ref> |- | rowspan="2" | 10. | align="left" | مالوما | rowspan="2" | ۳۰ | <ref>{{Cite web |title=Maluma Vevo - YouTube |url=https://www.youtube.com/user/MalumaVEVO/videos?view=0&sort=p&flow=grid |access-date=June 28, 2022 |publisher=[[YouTube]]}}</ref> |- | align="left" | مارون ۵ | <ref>{{Cite web |title=Maroon 5 Vevo - YouTube |url=https://www.youtube.com/user/Maroon5VEVO/videos?view=0&sort=p&flow=grid |access-date=June 28, 2022 |publisher=[[YouTube]]}}</ref> |- | rowspan="2" | 12. | align="left" | اینریک ایګلیسیاس | rowspan="2" | 27 | <ref>{{Cite web |title=Enrique Iglesias Vevo - YouTube |url=https://www.youtube.com/user/EnriqueIglesiasVEVO/videos?view=0&sort=p&flow=grid |access-date=June 28, 2022 |publisher=[[YouTube]]}}</ref> |- | align="left" | سلېنه ګومېز | <ref>{{Cite web |title=Selena Gomez Vevo - YouTube |url=https://www.youtube.com/user/SelenaGomezVEVO/videos?view=0&sort=p&flow=grid |access-date=June 28, 2022 |publisher=[[YouTube]]}}</ref> |- | 14. | align="left" | لېډي ګاګا | ۲۶ | <ref>{{Cite web |title=Lady Gaga Vevo - YouTube |url=https://www.youtube.com/user/LadyGagaVEVO/videos?view=0&sort=p&flow=grid |access-date=June 28, 2022 |publisher=[[YouTube]]}}</ref> |- | rowspan="3" | ۱۵. | align="left" | بریټني سپیرز | rowspan="3" | ۲۵ | <ref>{{Cite web |title=Britney Spears Vevo - YouTube |url=https://www.youtube.com/user/BritneySpearsVEVO/videos?view=0&sort=p&flow=grid |access-date=June 28, 2022 |publisher=[[YouTube]]}}</ref> |- | align="left" | [[نیکې میناژ|نکی میناج]] | <ref>{{Cite web |title=Nicki Minaj Vevo - YouTube |url=https://www.youtube.com/user/NickiMinajAtVEVO/videos?view=0&sort=p&flow=grid |access-date=June 28, 2022 |publisher=[[YouTube]]}}</ref> |- | align="left" | د اونۍ پای | <ref>{{Cite web |title=The Weeknd Vevo - YouTube |url=https://www.youtube.com/user/TheWeekndVEVO/videos?view=0&sort=p&flow=grid |access-date=June 28, 2022 |publisher=[[YouTube]]}}</ref> |- | rowspan="2" | ۱۸. | align="left" | کتي پیري | rowspan="2" | 24 | <ref>{{Cite web |title=Katy Perry Vevo - YouTube |url=https://www.youtube.com/user/KatyPerryVEVO/videos?view=0&sort=p&flow=grid |access-date=June 28, 2022 |publisher=[[YouTube]]}}</ref> |- | align="left" | رومیو سانتوس | <ref>{{Cite web |title=Romeo Santos Vevo - YouTube |url=https://www.youtube.com/user/RomeoSantosVEVO/videos?view=0&sort=p&flow=grid |access-date=June 28, 2022 |publisher=[[YouTube]]}}</ref> |- | rowspan="3" | 20. | align="left" | کالوین هاریس | rowspan="3" | 22 | <ref>{{Cite web |title=Calvin Harris Vevo - YouTube |url=https://www.youtube.com/user/CalvinHarrisVEVO/videos?view=0&sort=p&flow=grid |access-date=June 28, 2022 |publisher=[[YouTube]]}}</ref> |- | align="left" | [[جنیفرلوپز|جینیفر لوپیز]] | <ref>{{Cite web |title=Jennifer Lopez Vevo - YouTube |url=https://www.youtube.com/user/JenniferLopezVEVO/videos?view=0&sort=p&flow=grid |access-date=June 28, 2022 |publisher=[[YouTube]]}}</ref> |- | align="left" | [[مايکل جېکسن|مایکل جکسن]] | <ref>{{Cite web |title=Michael Jackson Vevo - YouTube |url=https://www.youtube.com/user/michaeljacksonVEVO/videos?view=0&sort=p&flow=grid |access-date=June 28, 2022 |publisher=[[YouTube]]}}</ref> |- | 23. | align="left" | بیلی ایلیش | ۱۹ | <ref>{{Cite web |title=Billie Eilish Vevo - YouTube |url=https://www.youtube.com/user/BillieEilishVEVO/videos?view=0&sort=p&flow=grid |access-date=July 2, 2022 |publisher=[[YouTube]]}}</ref> |- | rowspan="2" | 24. | align="left" | د تور سترګو نخود | rowspan="2" | ۱۸ | <ref>{{Cite web |title=Black Eyed Peas Vevo - YouTube |url=https://www.youtube.com/user/BlackEyedPeasVEVO/videos?view=0&sort=p&flow=grid |access-date=June 28, 2022 |publisher=[[YouTube]]}}</ref> |- | align="left" | P!nk | <ref>{{Cite web |title=P!nk Vevo - YouTube |url=https://www.youtube.com/user/PinkVEVO/videos?view=0&sort=p&flow=grid |access-date=June 28, 2022 |publisher=[[YouTube]]}}</ref> |- | rowspan="3" | ۲۶. | align="left" | ډریک (موسیقار) | rowspan="3" | ۱۷ | <ref>{{Cite web |title=Drake Vevo - YouTube |url=https://www.youtube.com/user/DrakeVEVO/videos?view=0&sort=p&flow=grid |access-date=June 28, 2022 |publisher=[[YouTube]]}}</ref> |- | align="left" | ليټل ميکس | <ref>{{Cite web |title=Little Mix Vevo - YouTube |url=https://www.youtube.com/user/LittleMixVEVO/videos?view=0&sort=p&flow=grid |access-date=June 28, 2022 |publisher=[[YouTube]]}}</ref> |- | align="left" | ون ډايرکشن | <ref>{{Cite web |title=One Direction Vevo - YouTube |url=https://www.youtube.com/user/OneDirectionVEVO/videos?view=0&sort=p&flow=grid |access-date=June 28, 2022 |publisher=[[YouTube]]}}</ref> |- | ۲۹. | align="left" | میلی سائرس | 16 | <ref>{{Cite web |title=Miley Cyrus Vevo - YouTube |url=https://www.youtube.com/user/MileyCyrusVEVO/videos?view=0&sort=p&flow=grid |access-date=July 5, 2022 |publisher=[[YouTube]]}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Hollywood Records Vevo - YouTube |url=https://www.youtube.com/c/HollywoodRecordsVEVO/videos?view=0&sort=p&flow=grid |access-date=July 5, 2022 |publisher=[[YouTube]]}}</ref> |- | rowspan="2" | ۳۰. | align="left" | Avril Lavigne | rowspan="2" | ۱۵ | <ref>{{Cite web |title=Avril Lavigne Vevo - YouTube |url=https://www.youtube.com/user/AvrilLavigneVEVO/videos?view=0&sort=p&flow=grid |access-date=June 28, 2022 |publisher=[[YouTube]]}}</ref> |- | align="left" | شان مینډیس | <ref>{{Cite web |title=Shawn Mendes Vevo - YouTube |url=https://www.youtube.com/c/shawnmendesvevo/videos?view=0&sort=p&flow=grid |access-date=June 28, 2022 |publisher=[[YouTube]]}}</ref> |- |- ! colspan="4" style="text-align:center; font-size:8pt;" |د 2022 کال د جولای تر 10 پورې |} == دا هم وګوره == * میوزیک د غوښتنې سره سم * د ډیجیټل میډیا تصدیق * د یوټیوب ډیری لیدل شوي ویډیوګانو لیست * په لومړیو 24 ساعتونو کې د ډېری لیدل شوي آنلاین ویډیوګانو لیست == سرچينې == {{لړسرچينې}} == بهرنۍ تړنې == * [https://www.hq.vevo.com رسمي ویب پاڼه] {{Google LLC|corporate=yes|products=yes}}{{YouTube navbox}} [[وېشنيزه:پوست]] [[وېشنيزه:لوبگر]] [[وېشنيزه:لوبګر پوستغالی]] [[وېشنيزه:ډېرچينله نېټورک]] [[وېشنيزه:يوټيوب]] [[وېشنيزه:موبايل ليکد]] [[وېشنيزه:موبايل]] [[وېشنيزه:هندوييزم د هېواد په حساب]] [[وېشنيزه:هندوان]] [[وېشنيزه:انډيا]] [[وېشنيزه:Pages with unreviewed translations]] hoz4w6eodb54y15zig90o92sdlebwri 0 62653 369316 337896 2026-09-23T11:18:36Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369316 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=پرابو ديوا|image=Promotional rickshaw race for %27Rowdy Rathore%27 (10).jpg|caption=ديوا د 2012 کال ''[[روډي راټور]]'' د پرانستې پرمهال|birth_date={{Birth date and age|1973|4|3|df=y}}<ref name="Birth">{{cite web|url=http://www.indiatvnews.com/entertainment/bollywood-on-prabhu-deva-44th-birthday-here-are-some-wonderful-songs-from-his-kitty-375286|title=On Prabhu Deva's 44th birthday, a recap of his catchy dance numbers|access-date=11 December 2017|date=3 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171211160915/http://www.indiatvnews.com/entertainment/bollywood-on-prabhu-deva-44th-birthday-here-are-some-wonderful-songs-from-his-kitty-375286|archive-date=11 December 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Aao0vBHjOJE|title=Prabhu Deva About His Age - Funny Comments - Abhinetri Interview - Tamanna|last=Rose Telugu Movies|date=26 September 2016|access-date=5 December 2016|via=YouTube|archive-date=11 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011181454/https://www.youtube.com/watch?v=Aao0vBHjOJE|url-status=live}}</ref>|birth_place=[[ميسور]], [[ميسور ايالت]],<!--تر1 Nov 1973کرناټک نه و--> [[انډيا]] (اوس-ورځ [[کرناټک]], [[انډيا]])|occupation={{hlist|اکټر|ډايرکټر|نڅا چوريګرافر|پروډيوسر}}|spouse={{واده|رام لات|1995|2011|end=div}}<br />{{واده|هيماني سينګ|April 2020}}|children=3|father=[[موګور سوندر]]|awards=[[پدماشري]]}} [[Category:Articles with hCards]] '''پرابو دیوا''' (د اپریل په 30/ 1973 زېږیدلی) یو هندي نڅا کوریوګرافر، د فلم ډایرکټر، پروډیوسر او لوبغاړی دی چې په عمده توګه یې په [[تاميل سينما پښتو|تاميل]] ، [[هندي]] او [[تېلوګو]] ژبو فلمونو کې کار کړی دی. <ref>{{Cite news|URL=http://www.thehindu.com/features/metroplus/lights-romance-action/article4840706.ece|Work=The Hindu|Title=Lights, romance, action|Date=23 June 2013}}</ref> د 32 کلونو په اوږدو کې، هغه د نڅا ډولونو پراخه لړۍ ترسره او ډیزاین کړې او د غوره کوریوګرافۍ لپاره یې دوه ملي فلم جایزې ترلاسه کړې. په 2019 کې، هغه ته د ښه نڅاګر په توګه پدما شري جایزه ورکړل شوه. <ref>[http://www.mid-day.com/photos/b-town-specials/b-town-actors-then-and-now/prabhu-deva/ Photos: prabhu-deva.jpg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130403021603/http://www.mid-day.com/photos/b-town-specials/b-town-actors-then-and-now/prabhu-deva/|date=3 April 2013}}.</ref> د 1990 او 2000 لسیزو په لومړیو کې د یو لړ اداکارانو رولونو سره پیل، پرابو دیوا په څو سوداګریزو بریالیو فلمونو کې کار وکړ د هغې له ډلې ''کدلان'' (1994)، ''لیو برډز'' (1996)، ''منسارا کاناوو'' (1997) او ''VIP'' (1997). د ''کااتلا'' کاتالا (1998)، ''وناتای پولا'' (2000)، ''پینین'' ماناتای توتو (2000)، ''الی تاندها وانم'' (2001) او ''اینګل انا'' (2004) کې د نورو انتقادي کړنو وروسته. دیوا بیا د خپلو پخوانیو فلمونو بریا بیا راژوندي کولو کې پاتې راغی او د هغه د بکس دفتر ارزښت په کمېدو شو او وروسته یې په تاميل کې د ملاتړي رولونو کې څرګند شو. هغه بیا په بریالیتوب سره په 2005 کې د تیلوګو فلم ''نووووستانانت نینوډانتانا'' سره لارښود ته لاره هواره کړه، او د پروژې بریالیتوب دیوا ته د ډایرکټر په توګه نور وړاندیزوونکي وهڅول. هغه بیا په تاميل، [[تیلوګو]] او [[باليووډ|هندي]] ژبو کې خورا ګټور فلمونه جوړ کړل لکه ''پوکیري'' (2007)، ''شنکر دادا زنده آباد'' (2007)، ''وانټډ'' (2009)، ''راوډي راتور'' (2012)، ''آر.'' ''.'' ''راجکمار'' (2013) او ''سنګ بلینګ'' (2015). <ref>[http://behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-10/objections-raised-against-prabhu-deva-prabhu-deva-ramaiya-vastavaiya-23-04-13.html Objections raised against Prabhu Deva, prabhu deva, Ramaiya Vastavaiya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130527062443/http://behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-10/objections-raised-against-prabhu-deva-prabhu-deva-ramaiya-vastavaiya-23-04-13.html|date=27 May 2013}}.</ref> == لومړنی ژوند او کورنۍ == پرابو دیوا د اوسني [[کرناټک|کرناټکا]] ایالت په [[مايسور|میسور]] کې د 1973 کال د اپریل په 3 مه په موګور سندر او مهادیوما سندر څخه زېږیدلی و. د سویلي هند فلمونو لپاره کوریوګرافر الهام يې له خپل پلار موګور سندر څخه اخیستی، هغه نڅا پیل کړه، د هندي کلاسیک نڅا ډولونه لکه [[بهارتناټیم|بهارت ناټیم]] او لوېديځې نڅا سټايلونه يې له دھرماراج او اډوپي لکشمینارینان څخه زده کړل <ref>{{Cite news|URL=http://www.hindu.com/2006/06/29/stories/2006062917560200.htm|Title=Prabhu Deva: From his father's shadow to the limelight|Date=29 June 2006|Work=[[The Hindu]]|title=آرشیف کاپي|access-date=12 July 2022|archive-date=29 March 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070329003111/http://www.hindu.com/2006/06/29/stories/2006062917560200.htm|url-status=dead}}</ref> . [[Raju Sundaram|راجو سندرام]] او ناګیندرا پرساد د هغه وروڼه دي. دیوا په لومړي ځل د یو هلک په توګه راڅرګند شو چې د تاميل فلم ''مونا راګم'' (1986) څخه په سندره "پانویژم ایروو" کې شپېلۍ غږوي. <ref>{{Cite web |title=ஐ.பி.எல் 20-20! பங்கேற்கிறார் பிரபு தேவா! |url=http://cinema.nakkheeran.in/Talkies.aspx?T=1395 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120809011125/http://cinema.nakkheeran.in/Talkies.aspx?T=1395 |archive-date=9 August 2012 |access-date=1 March 2016 |website=Nakkheeran |language=ta}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Deva |first=Prabhu |author-link=Prabhu Deva |date=24 March 2016 |title=இதுதான் நான் 18: மணி சார் கையால் வாங்கிய 'மணி' |url=http://tamil.thehindu.com/opinion/blogs/%E0%AE%87%E0%AE%A4%E0%AF%81%E0%AE%A4%E0%AE%BE%E0%AE%A9%E0%AF%8D-%E0%AE%A8%E0%AE%BE%E0%AE%A9%E0%AF%8D-18-%E0%AE%AE%E0%AE%A3%E0%AE%BF-%E0%AE%9A%E0%AE%BE%E0%AE%B0%E0%AF%8D-%E0%AE%95%E0%AF%88%E0%AE%AF%E0%AE%BE%E0%AE%B2%E0%AF%8D-%E0%AE%B5%E0%AE%BE%E0%AE%99%E0%AF%8D%E0%AE%95%E0%AE%BF%E0%AE%AF-%E0%AE%AE%E0%AE%A3%E0%AE%BF/article8392579.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20160903140514/http://tamil.thehindu.com/opinion/blogs/%E0%AE%87%E0%AE%A4%E0%AF%81%E0%AE%A4%E0%AE%BE%E0%AE%A9%E0%AF%8D-%E0%AE%A8%E0%AE%BE%E0%AE%A9%E0%AF%8D-18-%E0%AE%AE%E0%AE%A3%E0%AE%BF-%E0%AE%9A%E0%AE%BE%E0%AE%B0%E0%AF%8D-%E0%AE%95%E0%AF%88%E0%AE%AF%E0%AE%BE%E0%AE%B2%E0%AF%8D-%E0%AE%B5%E0%AE%BE%E0%AE%99%E0%AF%8D%E0%AE%95%E0%AE%BF%E0%AE%AF-%E0%AE%AE%E0%AE%A3%E0%AE%BF/article8392579.ece |archive-date=3 September 2016 |access-date=3 September 2016 |website=[[The Hindu (Tamil)|The Hindu]] |language=ta}}</ref> هغه وروسته په 1988 کې د [[تاميل سينما پښتو|تاميل فلم]] ''اگني ناچاتیرام'' کې د یوې سندرې لپاره د شالید نڅاګر په توګه راڅرګند شو. د کوریوګرافر په توګه د دیوا لومړی کار د کمال حسن ستوری ''ویتری ویزا'' (1989) و. هغه له هغه وخت راهیسې د سلو فلمونو لپاره کوریوګراف کړی دی. د کوریوګرافۍ څخه، هغه اداکارۍ ته لاړ. په 1999 کې، دیوا، شوبهانا او AR رحمن د تامیل سینما د نڅا ډلې سره د " MJ &amp;amp; Friends " مایکل جکسن په یاد کنسرت کې د [[المان|آلمان]] په میونيخ کې ترسره کړل. تر 2010 پورې، هغه په [[سنګاپور|سینګاپور]] کې د پرابو دیوا نڅا اکاډمۍ د رییس او رییس په توګه دنده ترسره کوي. <ref>{{Cite web |date=13 November 2011 |title=Prabhudeva's Dance Academy |url=http://www.prabhudeva.com.sg |archive-url=https://archive.today/20120909174840/http://www.prabhudeva.com.sg/ |archive-date=9 September 2012 |website=Prabhudeva.com.sg.}}</ref> هغه پلان درلود چې په ۲۰۱۳ کال کې د ''It is boring'' په نامه خپل لومړی ویډیويي البوم خپور کړي <ref>[http://tamil.oneindia.in/movies/music/2012/02/prabhu-deva-reveals-his-album-title-aid0136.html பிரபு தேவாவின் இசை ஆல்பம் தலைப்பு 'போருடா'!- prabhu deva reveals his album title&nbsp;– Oneindia Tamil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120213182316/http://tamil.oneindia.in/movies/music/2012/02/prabhu-deva-reveals-his-album-title-aid0136.html|date=13 February 2012}}.</ref> == د اداکارۍ مسلک == === 1993-2004 === د تامیل فلمونو په سندرو کې د یو لړ کمیو څرګندېدو وروسته ، پرابو دیوا د هغه لومړی مخکښ رول د ډایرکټر پاویتران لخوا په رومانتيک ډرامه فلم ''اندو'' (1994) کې ورکړل شو. د اداکارې روجا او سرات کمار سره یوځای راڅرګندیدل، د دیوا نڅا وړتیا په بشپړ ډول د سندرو په ترتیب کې کارول شوې وه، د ګانا او ډیسکو میوزیک وروسته په منظمه توګه د هغه په فلمونو کې ښودل کیږي. هغه د شنکر سوفومور فلم، رومانتيک ډرامه ''کدلان'' (1994) سره د اداکار په توګه خپل پرمختګ وکړ، چیرې چې هغه د یو ځوان زده کونکي انځور کړی چې لومړی د خپل عاشق پلار او بیا د نړیوال ترهګر په وړاندې ودریږي. <ref name="pd2">{{cite magazine|url=https://archive.org/details/dli.bengal.10689.20999/page/n425|title=Just Like Jackson|magazine=Sunday|page=426|date=28 January 1995}}</ref> دا فلم د خپل تخنیکي وړتیا لپاره خورا ستایل شوی و او څلور ملي فلم جایزې یې ګټلې وې، په داسې حال کې چې د AR رحمان سندرې او د دیوا کوریوګرافي، په ځانګړې توګه د "مکابلا" او "ارواسی ارواسی" سندرې په ټول هند کې خورا مشهور شوې. <ref>{{Cite web |title=Prabhudeva – Kaadhalan – A.R.Rahman and the top heroes |url=http://www.behindwoods.com/tamil-movies/slideshow/first-date-with-the-magician/prabhudeva---kaadhalan.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611130840/http://behindwoods.com/tamil-movies/slideshow/first-date-with-the-magician/prabhudeva---kaadhalan.html |archive-date=11 June 2016 |access-date=5 December 2016}}</ref> د خپلو اړوندو نویو ستورو سره سره، دا فلم په 1994 کې د تامیل ترټولو لوړ عاید لرونکی فلم شو او سوداګریز بریالیتوب دیوا یو بانکي لوبغاړی جوړ کړ. <ref>{{Cite web |date=20 February 2016 |title=Tamil films from the last 25 years |url=http://www.behindwoods.com/tamil-movies-cinema-fans-column/tamil-films-from-the-last-25-years.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170421015432/http://www.behindwoods.com/tamil-movies-cinema-fans-column/tamil-films-from-the-last-25-years.html |archive-date=21 April 2017 |access-date=5 December 2016}}</ref> فلم هم د خپلو تیلوګو او هندي نسخو له لارې بریالیتوب ولید، چې د هند په نورو سیمه يیزو صنعتونو کې یې د دیوا لپاره بازار پیدا کړ. په داسې حال کې چې د هغه بله پروژه ''راسایا'' (1995) کمزورې بیاکتنې او راټولونه ترلاسه کړه، هغه د لوی بودیجې فلمونو راجلبولو ته دوام ورکړ او په 1996 کې د رحمان لخوا د موسیقۍ سره په دوو نورو فلمونو کې کار وکړ، ''لیو برډز'' او ''ښاغلی رومیو'' . په [[لندن]] کې په پراخه کچه شوټ شو، ''لیو برډز'' په بهر کې په پراخه تیاتر کې خپور شو او د هغه د انځور لپاره د دیوا مثبت بیاکتنې ترلاسه کړې. <ref>{{Cite web |last=K. Vijayan |date=6 February 1996 |title=Love Birds NST Review |url=https://archive.org/details/LoveBirdsNSTReview |access-date=5 December 2016 |via=Internet Archive}}</ref> په عین وخت کې، د ''ښاغلي رومیو'' لپاره، دیوا د خپل معاش لپاره نسبتا لوړ 60 لکه روپۍ اخیستې او د شلپا شیټي او مادو سره په دوه ګوني رول کې راڅرګند شو. د دواړو فلمونو میوزیک او نڅا برخې د منتقدینو لخوا ستایل شوي، که څه هم دواړه د بکس په دفتر کې منځني پرفارمنس ته دوام ورکړ. <ref>{{Cite web |title=Google Groups |url=https://groups.google.com/forum/#!topic/soc.culture.tamil/ji-Dgf1DoZ8 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927164018/https://groups.google.com/forum/#!topic/soc.culture.tamil/ji-Dgf1DoZ8 |archive-date=27 September 2018 |access-date=5 December 2016}}</ref> <ref>{{Cite web |date=22 March 2012 |title=Not a good year – The Hindu |url=http://www.cscsarchive.org:8081/MediaArchive/art.nsf/(docid)/91597BB83C97B34B65256940004D0DDC |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322151824/http://www.cscsarchive.org:8081/MediaArchive/art.nsf/(docid)/91597BB83C97B34B65256940004D0DDC |archive-date=22 March 2012 |access-date=5 December 2016}}</ref> دیوا د راجیو مینن په رومانتيک ډرامه ''مینسارا کاناوو'' (1997) کې د هغه د رول لپاره انتقادي ستاینه وکړه ، چیرې چې هغه د سړک په غاړه د ویښتو سټایلیسټ انځور کړ چې په ناڅاپه توګه د یوې ځوانې میرمنې پام ځانته رااړوي ، کوم چې هغه هڅه کوي د بل سړي سره تنظیم کولو کې مرسته وکړي. د اروند سوامي او [[کاجول]] سره د دیوا په څیر، فلم څلور ملي فلم ایوارډونه ، درې د تامل ناډو ایالت فلم ایوارډونه او د فلم فیر جایزه تر ډیره د رحمان لخوا د فلم د غږیز ټریک لپاره وګټل. په ورته وخت کې، دیوا د "وینیلایو" سندره کې د خپل کار لپاره د غوره کوریوګرافۍ لپاره د ملي فلم جایزه هم وګټله. <ref>{{Cite web |date=20 June 2004 |title=Kamal, Tabu bag top film awards – The Hindu |url=http://www.cscsarchive.org:8081/MediaArchive/art.nsf/(docid)/E50B6C737362800565256940004C8A41 |access-date=10 May 2012 }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> د Indolink.com څخه یو انتقاد کونکي لیکلي: "د دې فلم وروسته د پرابو دیوا مینه وال کیدل اسانه دي که تاسو لاهم یو نه یاست"، پداسې حال کې چې Rediff.com د هغه فعالیت "ښکلی" وباله. <ref>{{Cite web |title=MInsaara Kanavu |url=http://www.indolink.com/tamil/cinema/Reviews/articles/minsaara.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303221254/http://www.indolink.com/tamil/cinema/Reviews/articles/minsaara.htm |archive-date=3 March 2016 |access-date=11 December 2017 |website=www.indolink.com}}</ref> <ref>{{Cite web |title=rediff.com, Movies: Review of Kandukondain Kandukondain |url=http://m.rediff.com/movies/2000/may/10kandu.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220081954/http://m.rediff.com/movies/2000/may/10kandu.htm |archive-date=20 December 2016 |access-date=5 December 2016}}</ref> ''منسارا کاناو'' په باکس آفس کې ښه فعالیت وکړ او په هندي کې یې د ''سپنای'' تر سرلیک لاندې پراخه خپرونه هم درلوده. د هغه وروسته خپور شو، رومانتيک کاميډي ''VIP'' (1997)، چې د عباس ، سمران او رامبا د ګډو کاسټونو سره هم په تجارتي توګه ښه و. <ref>{{Cite web |title=Rediff On The NeT, Movies: Gossip from the southern film industry |url=http://www.rediff.com/movies/1998/dec/01ss.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303220924/http://www.rediff.com/movies/1998/dec/01ss.htm |archive-date=3 March 2016 |access-date=5 December 2016}}</ref> <ref>{{Cite web |title=A-Z (V) |url=http://www.indolink.com/tamil/cinema/Specials/97/Oct/a-z/atoz-5.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130424003725/http://www.indolink.com/tamil/cinema/Specials/97/Oct/a-z/atoz-5.htm |archive-date=24 April 2013 |access-date=11 December 2017 |website=www.indolink.com}}</ref> Indolink.com دا فلم د "شاید د 1997 ښه احساس لرونکی فلم" په توګه تشریح کړ، او زیاته یې کړه چې "دا فلم مهم دی ځکه چې دا د پرابو دیوا لپاره د عمر راتلونکی دی" او دا چې "هغه یقینا د هغه د ''کدلان'' له ورځو راهیسې بالغ شوی دی او یو یې ښیې. ډیر زیات تحمل او د کامیډي لپاره لږ خوند". <ref>{{Cite web |title=V.I.P. |url=http://www.indolink.com/tamil/cinema/Reviews/articles/vip.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090727122723/http://indolink.com/tamil/cinema/Reviews/articles/vip.htm |archive-date=27 July 2009 |access-date=11 December 2017 |website=www.indolink.com}}</ref> د دې دورې په جریان کې، دیوا د [[جوهي چاولا]] په مقابل کې د ''مازای ورا پوګوتی'' په نوم دوه ژبو هندي او تاميل تولید هم لاسلیک کړ. د تولید پیل کولو سره سره، فلم وروسته لغوه شو. <ref>{{Cite web |title=Archived copy |url=http://members.xoom.com/lovefort/juhi.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/19991006143607/http://members.xoom.com/lovefort/juhi.html |archive-date=6 October 1999 |access-date=11 January 2022 |website=members.xoom.com}}</ref> <ref>{{Cite web |date=20 April 1999 |title=Minnoviyam Star Tracks |url=http://www.minnoviyam.com/star/track15.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/19990420132541/http://www.minnoviyam.com/star/track15.html |archive-date=20 April 1999 |access-date=1 July 2021 |website=Minnoviyam}}</ref> دیوا په کامیډي فلم ''کاتالا کتالا'' (1998) کې د خپلو رولونو سره د انتقادي ستاینې او سوداګریزې بریا ګټلو ته دوام ورکړ، د کمل حسن همکار او ډرامه فلم نیناویروکم ''واری'' (1999). په وروستي فلم کې د هغه د فعالیت په اړه، د Indolink.com څخه یو بیاکتونکي ویلي چې "پرابو دیوا یو په زړه پورې سکریپټ او کرکټر ترلاسه کوي چې هغه په ارامتیا کې دی". <ref>{{Cite web |title=Ninaivirukkum Varai: Movie Review |url=http://www.indolink.com/tamil/cinema/Reviews/articles/Ninaivirukkum_Varai_1566.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120407045149/http://www.indolink.com/tamil/cinema/Reviews/articles/Ninaivirukkum_Varai_1566.html |archive-date=7 April 2012 |access-date=11 December 2017 |website=www.indolink.com}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Archived copy |url=http://www.bbthots.com/reviews/1999/nvarai.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303211652/http://www.bbthots.com/reviews/1999/nvarai.html |archive-date=3 March 2016 |access-date=4 October 2016}}</ref> هغه وروسته بیا د ګینیس ورلډ ریکارډ جوړونکي فلم ''سویاموارم'' (1999) او د ویکرمان بریالۍ کورنۍ ډرامه فلم ''واناتایپولا'' (2000) کې نندارې ته وړاندې شو ، چیرې چې انتقاد کونکو د هغه "تاریخي وړتیا" ستاینه وکړه. <ref>{{Cite news|URL=http://www.thehindu.com/thehindu/2000/01/21/stories/09210223.htm|Title=Film Review:''Vaanathai Pola''|Date=21 January 2000}}</ref> په 2002 کې، دیوا په درې ژبو رومانتيک کامیډي فلم کې راڅرګند شو چې د K. سباش لخوا لارښود شوی، ''یو دوه درې، دی ګټونکي'' ، د جیوتیکا او د ریښتیني ژوند وروڼو، راجو سندرام او ناګیندرا پرساد سره. <ref>{{Cite web |title=A shot in the arm |url=http://www.hindu.com/thehindu/fr/2002/05/17/stories/2002051701380300.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140607064837/http://www.hindu.com/thehindu/fr/2002/05/17/stories/2002051701380300.htm |archive-date=7 June 2014 |access-date=1 December 2016 |website=[[The Hindu]]}}</ref> د 2000 لسیزې په لومړیو کې، دیوا په فعاله توګه په نورو کوچنیو بودیجې کامیډي فلمونو کار پیل کړ ځکه چې د بکس په دفتر کې د هغه اپیل کمیدل پیل شول. سره له دې چې په ''ایزهایین سریپیل'' (2000) کې د بس کنډکټر په توګه د هغه د فعالیت لپاره د انتقادي ستاینې ګټلو او په سندر سي کې د ''علم کولای پوګوتای'' (2001) ، ''منادای تریودیتای'' (2001) او ''چارلي چاپلین'' (2002) کې د هغه د کار سره سوداګریز بریا ترلاسه کړې ، د هغه ډیری د دې دورې په جریان کې نورو تامیل فلمونو په مالي توګه ښه کار نه دی کړی. <ref>{{Cite web |title=Prabhu Deva |url=http://ganeshyamalabittu.tripod.com/heroes/id36.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120504082553/http://ganeshyamalabittu.tripod.com/heroes/id36.html |archive-date=4 May 2012 |access-date=5 December 2016}}</ref> په دې موده کې، هغه په تامل، کناډا او تیلوګو کې د خپلو وروڼو تر څنګ په درې ژبو فلم ''یو دوه درې'' (2002) کې هم کار کړی او همدارنګه د صدیق بریالۍ فلم ''اینګل انا'' (2004) کې د وجیاکانت سره کار کړی. وروسته، دیوا په مختلفو صنعتونو کې د اداکار رولونو ته لومړیتوب ورکړ، په ځانګړې توګه په کناډا فلم ''H 2 O'' (2002) کې، د اپیندرا او هندي فلم ''اگني ورشا'' (2002) سره، د [[اميتاببچن|امیتاب بچن]] سره په بې ساري رولونو کې. هغه د تیلو فلم صنعت کې هم په پراخه کچه کار کړی ، په څو ستوري فلمونو کې یا د دوهم مخکښ اداکار په توګه څرګند شوی ، په پروژو کې لکه ''سنتوشام'' (2002) ، ''کلیانا رامودو'' (2003) او ''اندرو ډونګل ډوریکیټ'' (2004). <ref>{{Cite web |title=Telugu cinema Review – Tapana – Siddardh, Maahi, Prabhudeva, Seema, Archana – Tejas Dhanraj |url=http://www.idlebrain.com/movie/archive/mr-tapana.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918084321/http://www.idlebrain.com/movie/archive/mr-tapana.html |archive-date=18 September 2016 |access-date=5 December 2016}}</ref> === 2005-2015 === [[دوتنه:Padma_Shri_Prabhu_Deva.jpg|ښي|بټنوک| ولسمشر، [[رام نات کووېند|رام نات کوویند]] د 2019 کال د مارچ په 11 د نوي ډیلي په راشټرپتي بهون کې د پانګونې په مراسمو کې پرابو دیوا ته د پدما شري جایزه وړاندې کوي]] د هغه د لارښود کارونو بریالیتوب وروسته، دیوا په فعاله توګه په لږو رولونو کې څرګندېدل پیل کړل. هغه د ډانس فلم ''سټایل'' (2006) کې مخکښ رولونه لوبولي. دیوا د سنتوش سیوان په ملیالم تاریخي ډرامه فلم ''ارومي'' (2011) کې هم د ملاتړي رول لوبولی دی، چې د پرتویراج ، آریا او جینیلیا ډیسوزا په ګډون په یو ګډ کاسټ کې ښودل شوی. فلم د انتقادي ستاینې لپاره پرانستل شو، په داسې حال کې چې دیوا [[هندو (ورځپاڼه)|د هندو]] له یوه انتقاد سره د هغه د فعالیت لپاره خورا ستاینه شوې وه: دیوا "د خپل غوره مزاحیه ریپارټی سره ښه والی لري". <ref>{{Cite web |title=URUMI REVIEW – URUMI MOVIE REVIEW |url=http://www.behindwoods.com/tamil-movie-reviews/reviews-2/may-12-04/urumi-review.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170214053637/http://www.behindwoods.com/tamil-movie-reviews/reviews-2/may-12-04/urumi-review.html |archive-date=14 February 2017 |access-date=5 December 2016}}</ref> <ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/cinema/urumi-engaging-epic/article3473656.ece|title=Urumi: Engaging epic|first=S. SIDDHARTH|last=SAMSON|access-date=5 December 2016|newspaper=The Hindu|date=30 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029213918/http://www.thehindu.com/features/cinema/urumi-engaging-epic/article3473656.ece|archive-date=29 October 2013|url-status=live}}</ref> هغه کله ناکله څرګندیدو ته دوام ورکړ او د نڅا فلمونو ''سټایل'' (2006) ، ''ABCD'' (2013) او د هغې ''سیکوئل ABCD 2'' (2015) کې مخکښ رولونه انځور کړل. ټولو فلمونو په سوداګریزه توګه ښه فعالیت وکړ، د انتقاد لیک سره: "د ډیری لخوا د نڅا افسانه په توګه پیژندل کیږي، پرابو، تمه کیږي، په نڅا کې بې ساري وي، مګر ښه خبر دا دی چې هغه په ''ABCD'' کې د خپل فعالیت لپاره د ډراماتيک صحنې هم په ښه توګه اداره کوي". <ref>{{Cite web |last=Hungama |first=Bollywood |title=ABCD – Any Body Can Dance Review – Bollywood Hungama |url=http://www.bollywoodhungama.com/movie/abcd-any-body-can-dance/critic-review/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161006175222/http://www.bollywoodhungama.com/movie/abcd-any-body-can-dance/critic-review/ |archive-date=6 October 2016 |access-date=5 December 2016}}</ref> === 2016 – اوس === دیوا د 11 کالو وقفې وروسته د 2016 فلم ''دیوی'' سره د یو لوبغاړی په توګه بیرته تامل سینما ته راستون شو، د ډایرکټر AL وجی سره لاسونه یوځای کړل. <ref>{{cite news|last1=Subramanian|first1=Anupama|title=Devi(L) movie review: Good performances make it an entertaining fare|url=http://www.deccanchronicle.com/entertainment/movie-reviews/081016/devil-movie-review-good-performances-make-it-an-entertaining-fare.html|access-date=14 August 2019|work=Deccan Chronicle|date=8 October 2016|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20161015112834/http://www.deccanchronicle.com/entertainment/movie-reviews/081016/devil-movie-review-good-performances-make-it-an-entertaining-fare.html|archive-date=15 October 2016|url-status=live}}</ref> فلم هم په ورته وخت کې په هندي او تیلګو کې شوټ شوی و، چې نوم یې ''ابینیتری'' او ''توتک توتک توتیا'' دی. <ref>{{cite news|last1=Banerjee|first1=Arnab|title=Tutak Tutak Tutiya movie review: Neither comedy nor horror!|url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/movie-reviews/081016/tutak-tutak-tutiya-movie-review-neither-comedy-nor-horror.html|access-date=14 August 2019|work=Deccan Chronicle|date=8 October 2016|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20190813195823/https://www.deccanchronicle.com/entertainment/movie-reviews/081016/tutak-tutak-tutiya-movie-review-neither-comedy-nor-horror.html|archive-date=13 August 2019|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite news|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-tamannaah-to-act-with-prabhu-deva-in-a-trilingual-film-2196414|title=Tamannaah to act with Prabhu Deva in a trilingual film|newspaper=[[Daily News and Analysis]]|date=31 March 2016|access-date=14 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194933/http://www.dnaindia.com/entertainment/report-tamannaah-to-act-with-prabhu-deva-in-a-trilingual-film-2196414|archive-date=31 March 2016|url-status=live}}</ref> په 2017 کې، دیوا د تانګر بچن په فلم ''کالوادیه پوزوتوګل'' کې کار وکړ. په 2017 کې، هغه د پونګال په فستیوال کې د کامیډي لخوا چلول شوی غلا فلم ''ګلابګاوالی'' (2018) خپور کړ. <ref>{{Cite web |date=12 January 2018 |title=Gulaebaghavali (aka) Gulebakavali review |url=https://www.behindwoods.com/tamil-movies/gulaebaghavali/gulaebaghavali-review.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190621151043/http://www.behindwoods.com/tamil-movies/gulaebaghavali/gulaebaghavali-review.html |archive-date=21 June 2019 |access-date=12 December 2019 |website=Behindwoods}}</ref> ورپسې خاموش فلم، ''مرکري'' (2018) او د موسیقۍ نڅا ''لکشمي'' (2018). <ref>{{Cite web |last=Gleiberman |first=Owen |date=12 April 2018 |title=Film Review: 'Mercury' |url=https://variety.com/2018/film/reviews/mercury-review-1202751492/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618002700/https://variety.com/2018/film/reviews/mercury-review-1202751492/ |archive-date=18 June 2018 |access-date=12 December 2019}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Lakshmi Movie Review {2.5/5}: Critic Review of Lakshmi by Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movie-reviews/lakshmi/movie-review/65529180.cms |access-date=12 December 2019 |via=timesofindia.indiatimes.com}}</ref> په 2019 کې، ''چارلي چاپلین 2'' خپور شو، کوم چې د 2002 فلم ''چارلي چاپلین سیکویل'' دی. <ref>{{cite news|title=Review : Charlie Chaplin-2: Takes audiences for granted, and is a (2019)|url=https://www.sify.com/movies/charlie-chaplin-2-takes-audiences-for-granted-and-is-a-pain-to-sit-through--review-tamil-tbzqcmeedbhef.html|access-date=17 December 2019|work=www.sify.com|date=25 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191217153006/https://www.sify.com/movies/charlie-chaplin-2-takes-audiences-for-granted-and-is-a-pain-to-sit-through--review-tamil-tbzqcmeedbhef.html|archive-date=17 December 2019|url-status=live}}</ref> هغه په فلم کې د سندرغاړي په توګه هم پیل وکړ. <ref>{{cite news|title=Prabhu Deva debuts as a lyricist with 'Charlie Chaplin 2'|url=http://www.sify.com/movies/prabhu-deva-debuts-as-a-lyricist-with-charlie-chaplin-2-news-tamil-slxkHJfagfdcc.html|access-date=17 December 2019|work=Sify|date=23 November 2018|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20191011093553/https://www.sify.com/movies/prabhu-deva-debuts-as-a-lyricist-with-charlie-chaplin-2-news-tamil-slxkHJfagfdcc.html|archive-date=11 October 2019|url-status=live}}</ref> له هغه وروسته دیوا په ''دیوی 2'' کې راڅرګند شو، کوم چې د ''دیوی سیکویل دی'' . <ref>{{cite news|title=Devi 2 goes on floors- Cinema express|url=http://www.cinemaexpress.com/stories/news/2018/sep/18/devi-2-goes-on-floors-7936.html|archive-url=https://archive.today/20180921034228/http://www.cinemaexpress.com/stories/news/2018/sep/18/devi-2-goes-on-floors-7936.html|url-status=dead|archive-date=21 September 2018|access-date=17 December 2019|work=Cinema Express|date=21 September 2018}}</ref> دا فلم په ورته وخت کې په تیلګو کې د ''ابینیتری 2'' په توګه او ''خاموشي'' د چکري تولیتي لخوا لارښود شوی و، چې دواړه یې تمناه وو. <ref>{{cite news|title=Prabhudheva and Tamannaah Bhatia-starrer Khamoshi to now release on June 14|url=https://www.mid-day.com/articles/prabhudheva-and-tamannaah-bhatia-starrer-khamoshi-to-now-release-on-june-14/21001173|access-date=2 January 2020|work=mid-day|date=24 May 2019|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20190524074726/https://www.mid-day.com/articles/prabhudheva-and-tamannaah-bhatia-starrer-khamoshi-to-now-release-on-june-14/21001173|archive-date=24 May 2019|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite news|title='Abhinetri 2' first look teaser: This time two souls are all set to entertain the audience big time – Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/abhinetri-2-first-look-teaser-this-time-two-souls-are-all-set-to-entertain-the-audience-big-time/articleshow/68906494.cms|access-date=17 December 2019|work=The Times of India|date=16 April 2019|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20190518114346/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/abhinetri-2-first-look-teaser-this-time-two-souls-are-all-set-to-entertain-the-audience-big-time/articleshow/68906494.cms|archive-date=18 May 2019|url-status=live}}</ref> په 2021 کې، دیوا په ''راده'' کې د [[سلمان خان]] لارښوونه وکړه، چې د 2017 د سویلي کوریا فلم، ''The Outlaws'' ریمیک دی. <ref>{{Cite news|Title=Radhe Movie Review: This Salman Khan-starrer is dangerously bad than the pandemic|URL=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/movie-reviews/160521/radhe-movie-review-this-salman-khan-starrer-is-dangerously-bad-than-t.html}}</ref> <ref>{{Cite news|Title=Salman Khan’s Eid 2020 release 'Radhe' is a remake of this Korean movie|URL=https://www.freepressjournal.in/entertainment/salman-khans-eid-2020-release-radhe-is-a-remake-of-this-korean-movie}}</ref> == شخصي ژوند == پرابو دیوا له راملات سره واده وکړ، چې وروسته یې خپل نوم په لتا بدل کړ. دوی درې ماشومان درلودل، خو مشر زوی یې په <ref>{{Cite web |date=4 December 2008 |title=Prabhudeva's little son passes away! |url=http://www.sify.com/movies/prabhudeva-s-little-son-passes-away-news-tamil-kkfsApdecih.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524161720/http://www.sify.com/movies/prabhudeva-s-little-son-passes-away-news-tamil-kkfsApdecih.html |archive-date=24 May 2011 |access-date=21 June 2022 |website=Sify.com}}</ref> 10 کلنۍ کې په ۲۰۰۸ کال کې د سرطان له امله مړ شو <ref>{{Cite web |date=23 September 2009 |title=Ramlath demands immediate arrest of Nayantara! |url=http://entertainment.oneindia.in/tamil/exclusive/2009/ramlath-arrest-nayantara-230909.html |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120707235222/http://entertainment.oneindia.in/tamil/exclusive/2009/ramlath-arrest-nayantara-230909.html |archive-date=7 July 2012 |access-date=27 September 2013 |website=Oneindia}}</ref> په 2010 کې، راملات د په ابتدايه محکمه کې د دیوا په وړاندې عريضه وکړه چې ديوا له اداکارې [[Nayanthara|نیانتارا]] سره د د اړيکو لرلو تور پورې کړ او سربیره پردې، راملات ګواښ وکړ چې که پرابو دیوا له نیانتارا سره واده وکړي نو د نه خوړلو اعتصاب به وکړي. د ښځو څو سازمانونو د تاميل کلتور ته د بدنامولو لپاره د نایناتارا په وړاندې لاریونونه ترسره کړل، د هغې یو مجسمه یې وسوځوله. راملات او دیوا په ۲۰۱۱ کال کې طلاق شول. په 2012 کې، نینتارا تایید کړه چې هغې د پرابو دیوا سره خپلې اړیکې ختمې کړې. <ref>{{Cite news|URL=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-01-28/news-interviews/30673544_1_prabhu-deva-prabhu-and-nayan-source|Title=Nayanthara, Prabhu Dheva call it quits|Date=28 January 2012|Work=[[The Times of India]]|title=آرشیف کاپي|access-date=2022-07-12|archive-date=2012-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20120409203807/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-01-28/news-interviews/30673544_1_prabhu-deva-prabhu-and-nayan-source|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite news|URL=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-29/india/28237143_1_actor-prabhu-deva-latha-restitution-of-conjugal-rights|Title=Prabhu Deva enters into divorce deal with wife|Date=29 December 2010|Work=[[The Times of India]]|title=آرشیف کاپي|access-date=2022-07-12|archive-date=2012-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120606143713/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-29/india/28237143_1_actor-prabhu-deva-latha-restitution-of-conjugal-rights|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite news|URL=http://www.sify.com/movies/prabhu-deva-granted-divorce-news-tamil-lhcucBcjchd.html|Title=Prabhu Deva granted divorce|Date=2 July 2011|title=آرشیف کاپي|access-date=12 July 2022|archive-date=26 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226111914/http://www.sify.com/movies/prabhu-deva-granted-divorce-news-tamil-lhcucBcjchd.html|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite news|URL=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-01-28/news-interviews/30673544_1_prabhu-deva-prabhu-and-nayan-source|Title=Nayanthara, Prabhu Deva call it quits|Date=28 January 2012|Work=[[The Times of India]]|title=آرشیف کاپي|access-date=2022-07-12|archive-date=2012-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20120409203807/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-01-28/news-interviews/30673544_1_prabhu-deva-prabhu-and-nayan-source|url-status=dead}}</ref> دیوا ممبۍ ته تللې او د [[Boney Kapoor|بوني کپور]] په زاړه ځای کې چې ګرین ایکرز نومیږي اوسیږي. <ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-09/news-interviews/32589117_1_shruti-haasan-prabhu-dheva-rowdy-rathore|title=Shruti Haasan bags Prabhu Dheva's next film|date=9 July 2012|access-date=30 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130709102254/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-09/news-interviews/32589117_1_shruti-haasan-prabhu-dheva-rowdy-rathore|archive-date=9 July 2013|work=[[The Times of India]]|url-status=dead}}</ref> د پرابو دیوا مور مهادیوما د دورې د کلي څخه ده، شاوخوا {{Convert|17|km}} د [[مايسور|میسور]] څخه هغه په دوره کې ملکیت لري، او هلته یې یو فارم جوړ کړی دی. <ref>{{Cite web |date=3 January 2014 |title=Prabhu Deva Celebrates New Year In Mysore |url=http://www.filmibeat.com/kannada/news/2014/prabhu-deva-celebrates-new-year-in-mysore-128714.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150119072814/http://www.filmibeat.com/kannada/news/2014/prabhu-deva-celebrates-new-year-in-mysore-128714.html |archive-date=19 January 2015 |access-date=18 January 2015 |website=FilmiBeat}}</ref> د می په 2020 کې، په هند کې د COVID-19 لاک ډاون په جریان کې ، دیوا هيماني سره واده وکړ، هيماني د [[ممبای|ممبۍ]] مېشته فزیوتراپیست ده. <ref>{{Cite news|Title=Prabhu Deva Is Married To A Mumbai-Based Doctor, Confirms His Brother|URL=https://www.ndtv.com/entertainment/prabhu-deva-is-married-to-a-mumbai-based-doctor-confirms-his-brother-2328597|Work=NDTV.com|Date=22 November 2020}}</ref> <ref>{{Cite news|Title=Prabhudheva Married to a Mumbai Doctor, Brother Confirms|URL=https://www.thequint.com/entertainment/celebrities/prabhudeva-married-mumbais-dr-himani-in-may-his-brother-confirms|Work=TheQuint|Date=21 November 2020}}</ref> == نور څرګندونه == [[دوتنه:Promotional_rickshaw_race_for_'Rowdy_Rathore'_(1).jpg|بټنوک| دیوا د سوناکشي سنها او [[اکشې کمار|اکشي کمار]] سره د ''راوډي راتور'' فلم د ترویج پرمهال]] دیوا په سولو توکو کې لنډې څرګندونې وکړې لکه "اپریل میائل" په ''ایدهام'' (1991) کې، "للاکو دولډاپي ما" په ''سوریان'' (1992) کې، "چینا ''راساوی'' " په ''والټر ویټریول'' (1993) کې، "چکو بوکو رایل" په جینټلمین (1993) کې. )، وروسته له دې چې په ''اګني ناچاتیرام'' (1988) کې د "راجاتي راجا" په څیر سندرو کې د ځوان هنرمند په توګه راڅرګند شو. هغه د ''پوکار فلم لپاره د "کی سیرا سیرا" سندره کې د مادوري ډیکشیټ'' [[مادهوري ډکشټ|سره]] ترسره کړه. هغه د لارنس راګاویندرا سره په 2006 تیلګو فلم ''سټایل'' کې کار وکړ. هغه د اپاچي هندي سره د خپل فلم ''لیو برډز'' لپاره "کومه ستونزه نشته" سندره کې ترسره کړه. [[دوتنه:IPL_5_pohoto(8).jpg|بټنوک| د IPL د 5 فصل د پرانیستلو په مراسمو کې د پرابو دیوا فعالیت]] هغه د ''ابرا کا دبارا'' په فلم کې د "اوم ش" سندرې لپاره کار وکړ. هغه د [[نانا پاټیکر|نانا]] پاټیکر او کرشمه [[کرېشما کپور|کپور]] ستوري فلم شکتي '': دی پاور'' (2002) کې د یوې سندرې لپاره کار کړی. هغه د اپیندرا سره په کناډا فلم ''H <nowiki><sub id="mwAZg">2</sub></nowiki> O'' کې کار وکړ. هغه په ''پوکیري'' (کوم چې پخپله یې لارښود کړی و) کې د ویجی سره د "آډونګدا" سندره کې ځانګړې بڼه جوړه کړه. هغه بیا د ویجی سره په خپل لارښود ''ویلیو'' کې د "هی راما" سندرې لپاره د میلمه په توګه کار وکړ. هغه د بالیووډ اداکارانو [[سلمان خان]] او ''ګویندا سره په 2009 کې د هغه په لارښود "وانټډ'' [[ګوویندا|"]] کې د یوې سندرې لپاره کار وکړ. هغه د 2012 کال د اپریل په 3 مه په چینای کې د [[اميتاببچن|امیتاب بچن]] ، [[سلمان خان]] ، [[کرينه کپور|کرینا کپور]] ، [[پريانکا چوپړا|پرینکا چوپړا]] او امریکایی هنرمند کیټی پیری سره د 2012 کال د هند پریمیر لیګ د پرانیستلو په مراسمو کې ګډون وکړ. دا پیښه د پرابو دیوا لپاره ځانګړې وه ځکه چې هغه په ورته ورځ خپله 39 کلیزه شریکه کړه. <ref>{{Cite web |date=18 March 2012 |title=Prabhu Dheva, Salman, Priyanka dance begins with IPL! |url=http://tamil.oneindia.in/movies/heroes/2012/03/prabhu-deva-perform-ipl-opening-ceremony-aid0136.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120320164241/http://tamil.oneindia.in/movies/heroes/2012/03/prabhu-deva-perform-ipl-opening-ceremony-aid0136.html |archive-date=20 March 2012 |access-date=19 March 2012}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2 April 2012 |title=IPL 2012: Katy Perry can't wait to see India |url=http://sports.ndtv.com/cricket/news/item/187890-ipl-2012-schedule-katy-perry-cant-wait-to-see-india |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120405042839/http://sports.ndtv.com/cricket/news/item/187890-ipl-2012-schedule-katy-perry-cant-wait-to-see-india |archive-date=5 April 2012 |access-date=2 April 2012}}</ref> == فیلموګرافي == {{بشپړه ليکنه|Prabhu Deva filmography}} == وياړونه == {| class="wikitable sortable" !کال ! جایزه ! کټګوري ! Ref |- | 2015 | د کلیماني جایزه | د تاميل فلم صنعت ونډه | <ref>{{Cite news|Title=Kalaimamani awards after 8 years: 201 artistes get awards|URL=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/010319/kalaimamani-awards-after-8-years-201-artistes-get-awards.html}}</ref> |- | ۲۰۱۹ | پدما شري | د هنر نڅا په ډګر کې پدم شري | <ref>{{Cite news|Title=Dancer, choreographer and director Prabhu Deva honoured with Padma Shri|URL=https://www.thenewsminute.com/article/actor-and-indian-michael-jackson-prabhu-deva-honoured-padma-shri-95675}}</ref> |- |} == جایزې == {| class="wikitable sortable" !کال ! جایزه ! فلم ! ژبه ! کټګوري ! پایله ! Ref |- | ۱۹۹۴ | د نندي جایزې | ''رخشانه'' | تولیګو | rowspan="6" | غوره کوریوګرافي| {{won}} | <ref>{{Cite web |title=నంది అవార్డు విజేతల పరంపర (1964–2008) |trans-title=A series of Nandi Award Winners (1964–2008) |url=http://ipr.ap.nic.in/New_Links/Film.pdf |access-date=21 August 2020 |publisher=[[Andhra Pradesh (magazine)|Information & Public Relations of Andhra Pradesh]]}}</ref> |- | ۱۹۹۷ | rowspan="2" | د ملي فلم جایزې | ''منسارا کاناوو'' | تامیل| {{won}} | <ref>{{Cite news|Title=Minsara Kanavu Awards & Nominations, National Awards, Filmfare Awards South, Vijay TV Award, Cine Best|URL=https://www.filmibeat.com/tamil/movies/minsara-kanavu/awards.html}}</ref> |- | rowspan="3" | ۲۰۰۴ | rowspan="2" | ''لکشیا'' | rowspan="2" | هندي| {{Won}} | <ref>{{Cite news|Title=Main Aisa Kyun Hoon (Lakshya) – Birthday boy Hrithik Roshan's top 5 dance numbers|URL=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/photo-features/birthday-boy-hrithik-roshans-top-5-dance-numbers/main-aisa-kyun-hoon-lakshya/photostory/56438405.cms}}</ref> |- | د فلم فیئر جایزې| {{Won}} | <ref>{{Cite news|Title=Lakshya Awards: List of Awards won by Hindi movie Lakshya|URL=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-details/lakshya/movieawards/61294871.cms}}</ref> |- | د نندي جایزې | ''ورشم'' | rowspan="2" | تولیګو| {{won}} | <ref>{{Cite web |title=Telugu Cinema Etc – Nandi award winners list 2004 |url=http://www.idlebrain.com/news/2000march20/nandiawards2004.html |access-date=27 October 2021 |website=www.idlebrain.com}}</ref> |- | ۲۰۰۵ | د فلم فیر ایوارډونه سویل | ''نووووستانتانتا نینوددانتانا''| {{Won}} | <ref>{{Cite news|Title=Prabhudeva Awards: List of awards and nominations received by Prabhudeva|URL=https://timesofindia.indiatimes.com/topic/Prabhudeva/awards}}</ref> |- | ۲۰۰۷ | وجي ایوارډونه | ''پوکیري'' | rowspan="2" | تامیل | د خوښې مدیر| {{Won}} | <ref>{{Cite news|Title=Vijay TV awards to Rajini|URL=https://www.filmibeat.com/tamil/news/2008/vijay-tv-film-awards-rajini-080508.html|Date=8 May 2008}}</ref> |- | 2018 | د Zee Cine Awards تامل | ''ماری ۲'' | غوره کوریوګرافي| {{won}} | <ref>{{Cite news|Title=Zee Cine Awards Tamil 2020: The complete winners list|URL=https://indianexpress.com/article/entertainment/tamil/zee-cine-awards-tamil-2020-winners-list-dhanush-kamal-haasan-samantha-akkineni-nayanthara-6200402/|Date=5 January 2020}}</ref> |- |} == سرچينې == {{لړسرچينې}} == بهرنۍ تړنې == * {{IMDb name|0222150}} * Prabhu Deva at Bollywood Hungama * Prabhu Deva on Facebook {{Prabhu Deva}} [[وېشنيزه:1973 زېږېدنې]] [[وېشنيزه:د يوويشتمې پېړۍ هندي فلمي ستوري]] [[وېشنيزه:هندي ستوري]] [[وېشنيزه:هندي سينما]] [[وېشنيزه:انډيا]] [[وېشنيزه:هندوستان]] [[وېشنيزه:ډانسر]] [[وېشنيزه:نڅاګر]] [[وېشنيزه:هندي نڅاګر]] [[وېشنيزه:ميسوري فلمي ستوری]] [[وېشنيزه:تاميل سينما]] [[وېشنيزه:کرناټکي نڅاګر]] [[وېشنيزه:Pages with unreviewed translations]] dksuxx9cnew36qdzk3a89d48v7xqt3n 0 62654 369267 364063 2026-09-23T07:31:18Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369267 wikitext text/x-wiki د '''فیسبوک پلیټ فارم''' د خدماتو، وسیلو او محصولاتو ټولګه ده چې د ټولنیزې شبکې خدمت [[فیسبوک]] لخوا چمتو شوې د دریمې ډلې پراختیا کونکو لپاره د دوی خپل غوښتنلیکونه او خدمات رامنځته کوي چې په فیسبوک کې ډیټا ته لاسرسی لري. <ref name="CNN">{{Cite news|URL=https://money.cnn.com/2007/05/24/technology/facebook.fortune/|Title=Facebook's plan to hook up the world|Publisher=CNN|Date=2007-05-29|Author=Kirkpatrick, David|title=آرشیف کاپي|access-date=2022-07-12|archive-date=2008-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226142813/https://money.cnn.com/2007/05/24/technology/facebook.fortune/|url-status=dead}}</ref> د فیسبوک اوسنی پلیټ فارم په<time>۲۰۱۰کال</time> کې پیل شو . <ref name="F8">{{Cite news|URL=https://developers.facebook.com/blog/post/564/|Title=How To: Get Started with the Open Graph|Publisher=Facebook|Date=2011-09-23|title=آرشیف کاپي|access-date=2022-07-12|archive-date=2022-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20221206134048/https://developers.facebook.com/blog/post/564/|url-status=dead}}</ref> پلیټ فارم د برنامه کولو مخپاڼو او وسیلو ټولګه وړاندیز کوي کوم چې پراختیا کونکو ته دا وړتیا ورکوي چې د شخصي اړیکو خلاص " ټولنیز ګراف " سره يوځای شي او نور شیان لکه سندرې ، ځایونه او [[فیسبوک پاڼې]]. په [[facebook.com]] کې غوښتنلیکونه، بهرنۍ ویب پاڼې، او وسایلو ته لاسرسی ولري. == تاریخ == فیسبوک د 2007 کال د می په 24 مه نېټه د فیسبوک پلیټ فارم په لاره واچاوه، چې د سافټویر پراختیا کوونکو لپاره یو چوکاټ چمتو کوي ترڅو غوښتنلیکونه رامنځته کړي چې د فېسبوک اصلي ځانګړتیاوو سره اړیکه ونیسي. <ref name="CNN"/> <ref name="F8"/> د فیسبوک مارک اپ ژبه په ورته وخت کې د مارک اپ ژبه معرفي شوه؛ دا د غوښتنلیکونو "بدل او احساس" دودیز کولو لپاره کارول کیږي چې پراختیا کونکي یې رامنځته کوي. د فیسبوک له پلیټ فارم څخه مخکې، فیسبوک د فیسبوک په وېب پاڼه کې پخپله ډیری اپلیکیشنونه جوړ کړي وو، له هغې ډلې د ډالۍ يادونه کولای شو،د فيسبوک کاروونکو ته اجازه وه چې یو بل ته مجازی ډالۍ واستوي، مارکیټ پلیس ، کاروونکو ته اجازه ورکوي چې وړیا محرم اعلانونه پوسټ کړي، د فیسبوک پیښې، کاروونکو ته د دوی د خبرتیا یوه طریقه ورکړي. د راتلونکو پیښو په اړه ملګري، ویډیو ، کاروونکو ته اجازه ورکوي چې د کور جوړ شوي ویډیوګانې یو بل سره شریک کړي، <ref>{{Cite news|URL=https://www.theglobeandmail.com/servlet/story/RTGAM.20070705.wgtfacebook05/BNStory/Technology/|Title=Facebook users embracing the Marketplace|Date=2007-07-05|Author=George-Cosh, David}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Schwankert, Steven |date=2007-05-25 |title=Facebook Launches Video System |url=http://www.pcworld.com/article/132245-1/article.html?tk=nl_dnxnws |access-date=2008-05-03 |website=[[PC World (magazine)|PC World]] |تاريخ الأرشيف=2009-03-23 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20090323155658/http://www.pcworld.com/article/132245-1/article.html?tk=nl_dnxnws |url-status=dead |خونديځ نېټه=2009-03-23 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20090323155658/http://www.pcworld.com/article/132245-1/article.html?tk=nl_dnxnws |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20090323155658/http://www.pcworld.com/article/132245-1/article.html?tk=nl_dnxnws |archive-url=https://web.archive.org/web/20090323155658/http://www.pcworld.com/article/132245-1/article.html?tk=nl_dnxnws }}</ref> او د ټولنیزو شبکو لوبه ، چیرې چې کاروونکي کولی شي د خپلو ملګرو سره اړیکې وکاروي ترڅو د دوی په لوبو کې پرمختګ کې مرسته وکړي. د فیسبوک پلیټ فارم د بهرنی شریکانو لپاره دا ممکنه کړې چې ورته غوښتنلیکونه جوړ کړي. <ref name="CNN" /> <ref name="F8" /> ډیری مشهور لومړني ټولنیز شبکې لوبې به وړتیاوې سره یوځای کړي. د مثال په توګه ، د غوښتنلیک غوره ځای ته د رسیدو لپاره یو له لومړنیو لوبو څخه ، (لیل) ګرین پیچ ، ملګرو ته د پیښې خبرتیاو سره ګډ مجازی ډالۍ او د کازونو له لارې خیراتونو کې ونډې. د دریمې ډلې شرکتونه د غوښتنلیک میټریک چمتو کوي، او ډیری بلاګونه د فیسبوک غوښتنلیکونو لپاره د غږ په ځواب کې راپورته شوي. <time datetime="2007-07-04"> د ۲۰۰۷ جولای په ۴مه</time>,الټراوينچرز اعلان وکړ چې د "الټرا يو فيسبوک پانګې اچونې شرکت" د نړۍ لومړنی او يوازېنی د فیسبوک پانګونې شرکت دی. <ref name="Altura">{{Cite news|URL=http://www.altura.com/|Title=Altura Ventures news|Publisher=Altura Ventures|Date=2007-07-04}}</ref> <time datetime="2007-08-29">د 2007 کال د اګست ۲۹</time> مه فیسبوک د اپلیکیشنونو د مقبولیت اندازه کولو طریقه بدله کړه، د ډېرو ښکېلو اپلیکیشنونو پاملرنه یې وکړه، تر نیوکو وروسته چې د غوښتنلیکونو درجه بندي یوازې د هغو کسانو شمېر چې دا اپلیکیشن یې نصب کړی و، خورا ډېر ویروس ته ګټه ورکوي، مګر بې ګټې دي. غوښتنلیکونه <ref name="Facebook">{{Cite news|URL=https://www.facebook.com/developers/|Title=A shift to engagement|Publisher=Facebook|Date=2007-08-29}}</ref> ټیک بلاګ ویلیواګ د فیسبوک اپلیکیشنونو باندې نیوکه کړې او دوی یې د "بې ګټې کارنوکوپیا" په توګه بللي. <ref>{{Cite web |date=2005-09-26 |title=Can a Facebook app possibly be useful? |url=http://gawker.com/303819/can-a-facebook-app-possibly-be-useful |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203090148/http://gawker.com/303819/can-a-facebook-app-possibly-be-useful |archive-date=2013-12-03 |access-date=2007-10-16 |publisher=Valleywag.com}}</ref> نورو غوښتنه کړې چې د دریمې ډلې غوښتنلیکونه محدود کړي ترڅو د فېسبوک کارونکي تجربه خرابه نشي. <ref>{{Cite web |last=Timmons, Zack |date=2007-12-03 |title=Useless applications plague Facebook |url=http://media.www.thelantern.com/media/storage/paper333/news/2007/12/03/Campus/Useless.Applications.Plague.Facebook-3128521.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080309120240/http://media.www.thelantern.com/media/storage/paper333/news/2007/12/03/Campus/Useless.Applications.Plague.Facebook-3128521.shtml |archive-date=2008-03-09 |access-date=2008-03-05 |publisher=The Lantern}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Lee, Tim |date=2007-11-30 |title=Irritating Your Customers Is Almost Never A Good Business Strategy |url=http://techdirt.com/articles/20071130/110033.shtml |access-date=2008-03-05}}</ref> هغه غوښتنلیکونه چې په پلیټ فارم کې رامینځته شوي د [[سترنج|شطرنج]] شامل دي ، کوم چې دواړه کاروونکو ته اجازه ورکوي چې له خپلو ملګرو سره لوبې وکړي. <ref>{{Cite web |title=Chess |url=https://www.facebook.com/apps/application.php?id=2427617054&ref=s |access-date=2008-03-15 |publisher=Facebook}}</ref> په داسې لوبو کې، د کارونکي حرکتونه په ویب پاڼه کې خوندي شوي، د بل حرکت ته اجازه ورکوي چې د تیر حرکت څخه سمدستي وروسته په هر وخت کې ترسره شي. <ref>{{cite news|access-date=2008-03-15|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2007/11/20/BU5LTFF6N.DTL&type=business|title=Mountain View startup Meebo aims to revolutionize instant messaging|work=[[San Francisco Chronicle]]|first=Ryan|last=Kim|date=2007-11-20|archive-date=2008-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20081001004012/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2007/11/20/BU5LTFF6N.DTL&type=business|url-status=dead}}</ref> لخوا<time datetime="2007-11-03"> د ۲۰۰۷ کال د نومبر ۳مه</time> په فیسبوک کې اوه زره اپلیکیشنونه جوړ شوي چې هره ورځ سل نور جوړیږي. <ref>{{Cite news|URL=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/11/02/AR2007110201894_pf.html|Title=Widgets Become Coins of the Social Realm|Date=2007-11-03|Author=Rampell, Catherine}}</ref> د دوهم کلني F8 پراختیا کونکو کنفرانس لخوا<time datetime="2008-07-23"> د جولای ۲۳، ۲۰۰۸</time> ، د غوښتنلیکونو شمیر 33,000 ته لوړ شوی ، <ref>{{Cite news|URL=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/07/23/BU7C11TAES.DTL|Title=Developers compete at Facebook conference|Author=Ustinova|Date=2008-07-23|title=آرشیف کاپي|access-date=2022-07-12|archive-date=2008-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080804160746/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/07/23/BU7C11TAES.DTL|url-status=dead}}</ref> او د راجستر شوي پراختیا کونکو شمیر له 400,000 څخه ډېر شوی. <ref>{{Cite web |date=2008-07-23 |title=Facebook Expands Power of Platform Across the Web and Around the World |url=https://www.facebook.com/press/releases.php?p=48242 |access-date=2008-08-14 |publisher=Facebook}}</ref> د فېسبوک ادغام د Xbox 360 او Nintendo DSi لپاره اعلان شو<time datetime="2007-06-01"> د جون 1، 2009</time> په E3 کې. <ref>{{Cite web |date=2015-02-08 |title=Microsoft E3 Announcement |url=http://www.neelscompany.com/e3-2009-fun-friends-biggest-social-network-planet/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150208161155/http://www.neelscompany.com/e3-2009-fun-friends-biggest-social-network-planet/ |archive-date=2015-02-08 |publisher=Neelscompany.com}}</ref> پر<time datetime="2009-11-18"> 18 نومبر 2009</time> ، سوني د فیسبوک سره د یو ځای کیدو اعلان وکړ ترڅو د مختلف نوو ځانګړتیاو لومړی پړاو وړاندې کړي ترڅو د PlayStation <ref>{{Cite web |date=2009-11-18 |title=Sony to Offer Richer Online Social Experience to PS3 Owners With Facebook Integration |url=http://ps3.ign.com/articles/104/1046814p1.html |access-date=2010-05-06 |publisher=ign.com }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> آنلاین ټولنیزو تجربو ته وده ورکړي. پر<time datetime="2010-02-02"> د ۲۰۱۰ کال د فبروري ۲</time> ، فیسبوک د خلاصې سرچینې پروژې په توګه د ''PHP لپاره د هپ هپ'' خوشې کول اعلان کړل. <ref>{{Cite web |last=Kincaid |first=Jason |title=Live From Facebook's HipHop Technology Tasting |url=https://techcrunch.com/2010/02/02/facebook-hiphop-presentation/ |access-date=6 July 2010 |website=techcrunch.com |publisher=© 2010 TechCrunch}}</ref> مارک زوکربرګ وویل چې د هغه ټیم د فیسبوک څخه د فیسبوک لټون انجن رامینځته کوي. <ref>{{cite web |last=Kincaid |first=Jason |title=Live From Facebook's HipHop Technology Tasting |url=https://techcrunch.com/2010/02/02/facebook-hiphop-presentation/ |access-date=6 July 2010 |work=techcrunch.com |publisher=© 2010 TechCrunch}}</ref> "فیسبوک د خلکو پوښتنو ته د ځواب ویلو لپاره خورا ښه ځای لري. په یو وخت کې، موږ به. موږ یو ټیم لرو چې په دې کار کوي، "مارک زوکربرګ وویل. د هغه لپاره، د دودیز لټون انجنونه ډیرې پایلې بیرته راګرځوي کوم چې اړین پوښتنو ته ځواب نه ورکوي. "د لټون انجنونه واقعیا اړتیا لري چې د ځوابونو سیټ رامینځته کړي: 'زه یوه ځانګړې پوښتنه لرم، زما لپاره دې پوښتنې ته ځواب ووایاست.' پر<time datetime="2014-06-10"> 10 جون 2014</time> ، فیسبوک اعلان وکړ Haxl، د هاسکیل کتابتون چې لیرې ډیټا ته لاسرسی اسانه کوي ، لکه ډیټابیس یا ویب میشته خدمات. <ref>{{cite news|access-date=2014-06-10|url=https://code.facebook.com/posts/302060973291128/open-sourcing-haxl-a-library-for-haskell/|title=Open-sourcing Haxl, a library for Haskell|work=Facebook Code}}</ref> === د وسایلو جوړونکو سره ملګرتیا === په 2007 کې پیل شوي، فیسبوک لږترلږه د 60 هینډسیټ جوړونکو سره د معلوماتو شریکولو ملګرتیا جوړه کړه، په شمول د [[اپل شرکت|ایپل]] ، [[امازون|ایمیزون]] ، بلیک بیري ، [[مايکروسافټ|مایکروسافټ]] او [[سامسونگ|سامسنګ]] . <ref name="nyt-2018-06-03">{{Cite news|Title=Facebook Gave Device Makers Deep Access to Data on Users and Friends|URL=https://www.nytimes.com/interactive/2018/06/03/technology/facebook-device-partners-users-friends-data.html|Date=June 3, 2018}}</ref> دا جوړونکو ته د کاروونکو له رضایت پرته د فیسبوک کارونکي ډیټا چمتو شوي. <ref name="nyt-2018-06-03" /> ډیری شراکتونه د 2018 پورې په خپل ځای پاتې دي، کله چې شراکتونه په لومړي ځل په عامه توګه راپور شوي. <ref name="nyt-2018-06-03" /> == د لوړې کچې پلیټ فارم اجزا == === API ګراف === د ګراف API د فیسبوک پلیټ فارم اصلي برخه ده، پراختیا کونکو ته وړتیا ورکوي چې له فیسبوک څخه ډیټا ولولي او ولیکي. د ګراف API د فیسبوک ټولنیز ګراف یو ساده، ثابت لید وړاندې کوي، په ګراف کې د شیانو استازیتوب کوي (د بیلګې په توګه، خلک، عکسونه، پیښې، او پاڼې) او د دوی تر مینځ اړیکې (د بیلګې په توګه، د ملګري اړیکې، شریک شوي منځپانګې، او د عکس ټاګونه. ). <ref name="Graph API">{{Cite web |title=Graph API - Documentation |url=https://developers.facebook.com/docs/graph-api/ |website=Facebook for Developers}}</ref> === تصدیق کول === د فیسبوک تصدیق د پراختیا کونکو غوښتنلیکونو ته وړتیا ورکوي چې د فیسبوک کاروونکو په استازیتوب د ګراف API سره اړیکه ونیسي، او دا په ویب، ګرځنده، او ډیسټاپ ایپسونو کې د میکانیزم یو واحد نښه چمتو کوي. <ref name="Authentication">{{Cite web |title=Facebook Login - Documentation |url=https://developers.facebook.com/docs/facebook-login/ |website=Facebook for Developers}}</ref> === ټولنیز پلگ ان === ټولنیز پلگ ان - په شمول د تڼۍ په څیر ، وړاندیزونه، او د فعالیت فیډ - پراختیا کونکو ته وړتیا ورکوي چې د HTML یو څو لینونو سره خپلو کاروونکو ته ټولنیزې تجربې چمتو کړي. ټول ټولنیز پلگ انونه د فیسبوک توسیعونه دي او ډیزاین شوي ترڅو د کارونکي هیڅ معلومات د هغه سایټونو سره شریک نشي چې دوی پکې ښکاري. <ref name="Social plugins">{{Cite web |title=Social Plugins |url=http://developers.facebook.com/plugins |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100621235043/http://developers.facebook.com/plugins |archive-date=2010-06-21}}</ref> له بلې خوا، ټولنیز پلگ انونه فیسبوک ته اجازه ورکوي چې د خپلو کاروونکو د لټون کولو عادتونه د هر هغه سایټ له لارې تعقیب کړي چې پلگ انونه لري. === د ګراف پروتوکول خلاص کړئ === [[دوتنه:Open_Graph_protocol_logo.png|بټنوک|120x120px| د ګراف پروتوکول لوګو خلاص کړئ]] د خلاص ګراف پروتوکول پراختیا کونکو ته دا وړتیا ورکوي چې خپلې پاڼې د فیسبوک نړیوال نقشه / تعقیب وسیلې ټولنیز ګراف کې مدغم کړي. دا پاڼې د نورو ګرافیک څیزونو فعالیت ترلاسه کوي پشمول د پروفایل لینکونه او د وصل شوي کاروونکو لپاره د جریان تازه معلومات. <ref name="Open Graph protocol">{{Cite web |title=Open Graph Stories - Sharing - Documentation |url=https://developers.facebook.com/docs/sharing/opengraph/ |website=Facebook for Developers |access-date=2022-07-12 |archive-date=2022-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220712095007/https://developers.facebook.com/docs/sharing/opengraph/ |url-status=dead }}</ref> په HTML5 کې د OpenGraph ټګونه ممکن داسې ښکاري:<syntaxhighlight lang="XML"> <meta property="og:title" content="Example title of article"> <meta property="og:site_name" content="example.com website"> <meta property="og:type" content="article"> <meta property="og:url" content="http://example.com/example-title-of-article"> <meta property="og:image" content="http://example.com/article_thumbnail.jpg"> <meta property="og:image" content="http://example.com/website_logo.png"> <meta property="og:description" content="This example article is an example of OpenGraph protocol."> </syntaxhighlight> === iframes === فیسبوک افرامونه کاروي ترڅو د دریمې ډلې پراختیا کونکو ته اجازه ورکړي چې هغه غوښتنلیکونه رامینځته کړي چې له فیسبوک څخه جلا کوربه شوي ، مګر د فېسبوک ناستې کې فعالیت کوي او د کارونکي پروفایل له لارې لاسرسی کیږي. څرنګه چې iframes په بنسټیز ډول د فیسبوک په ناسته کې خپلواک ویب پاڼې جوړوي، د دوی مینځپانګه د فیسبوک فارمیټینګ څخه توپیر لري. فیسبوک په اصل کې د فیسبوک مارک اپ ژبه (FBML) کارولې ترڅو د فیسبوک اپلیکیشن جوړونکو ته اجازه ورکړي چې د دوی غوښتنلیکونو "شخص او احساس" تر یوې محدودې اندازې پورې دودیز کړي. FBML د منځپانګې د کوډ کولو د څرنګوالي یوه ځانګړتیا ده چې د فیسبوک سرورونه کولی شي لوستل او خپاره کړي، کوم چې د فیسبوک په ځانګړي فیډ کې اړین دی ترڅو د فیسبوک سیسټم په سمه توګه محتويات پارس او خپاره کړي لکه څنګه چې مشخص شوي. د هر غوښتنلیک لخوا ترتیب شوی FBML د فیسبوک لخوا زیرمه کیږي تر هغه چې یو بل API کال یې ځای په ځای کړي. فیسبوک یو ځانګړی فیسبوک جاوا سکریپټ (FBJS) کتابتون هم وړاندې کوي. <ref name="FBJS">{{Cite web |title=FBJS |url=http://wiki.developers.facebook.com/index.php/FBJS |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091223061112/http://wiki.developers.facebook.com/index.php/FBJS |archive-date=2009-12-23}}</ref> فیسبوک د نوي FBML غوښتنلیکونه منل بند کړل<time datetime="2011-03-18"> د ۲۰۱۱ کال د مارچ ۱۸مه</time> ، <ref name="FBMLdeprecated_date">{{Cite web |last=Nikolay Valtchanov |title=Platform Updates: Operation Developer Love |url=http://developers.facebook.com/blog/post/479 |access-date=16 May 2011 |archive-date=22 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110522151401/http://developers.facebook.com/blog/post/479 |url-status=dead }}</ref> مګر د موجوده FBML ټبونو او غوښتنلیکونو ملاتړ ته دوام ورکوي. له هغه وخته<time datetime="2012-01-01"> د ۲۰۱۲ کال د جنورۍ لومړۍ نېټه</time> FBML نور ملاتړ نه و، او FBML نور کار نه کوي<time datetime="2012-06-01"> د ۲۰۱۲ کال د جون ۱</time> .  === د فیسبوک نښلول === '''Facebook Connect''' ، <ref>{{Cite web |date=2008-05-09 |title=Announcing Facebook Connect |url=https://developers.facebook.com/blog/post/2008/05/09/announcing-facebook-connect/ |access-date=2014-05-23 |publisher=Facebook.com}}</ref> '''چې د فیسبوک سره د ننوتلو په''' نوم هم یادیږي، لکه OpenID ، د فیسبوک د تصدیق کولو APIs یوه ټولګه ده چې پراختیا کونکي کولی شي د خپلو کاروونکو سره د دې ډول کاروونکو د فیسبوک ملګرو سره په اړیکه کې او شریکولو کې مرسته وکړي (د فیسبوک دننه او بهر) او ښکیلتیا زیاته کړي. د دوی ویب پاڼې یا غوښتنلیک لپاره. کله چې دا کارول کیږي، د فیسبوک غړي کولی شي د دریمې ډلې ویب پاڼو، اپلیکیشنونو، ګرځنده وسیلو او د لوبې کولو سیسټمونو ته د خپل فیسبوک پیژندنې سره لاګ ان شي او د ننوتلو په وخت کې کولی شي د دې میډیا له لارې له ملګرو سره اړیکه ونیسي او د دوی د فیسبوک پروفایل کې معلومات او تازه معلومات پوسټ کړي. په اصل کې د فیسبوک د پراختیا کونکي کنفرانس په جریان کې پرانستل شو، F8، in<time datetime="2008-07"> جولای ۲۰۰۸</time> د فیسبوک سره ننوتنه یا سایه<time datetime="2008-12"> ډسمبر ۲۰۰۸</time> . د نیویارک ټایمز د یوې مقالې په وینا، "ځینې وايي چې خدمتونه په سیلیکون ویلی کې د حیرانتیا نوي فکر استازي دي. د دې پر ځای چې د خپلو کاروونکو په اړه د معلوماتو ذخیره کولو هڅه وکړي، انټرنیټ شرکتونه (د فیسبوک، ګوګل، مای سپیس او ټویټر په شمول) ټول لږ تر لږه د دې ډیټا ځینې برخې شریکوي ترڅو خلک په مختلفو سایټونو کې د ورته پیژندلو معلومات بیا بیا داخل کړي." <ref>{{Cite news|URL=https://www.nytimes.com/2008/12/01/technology/internet/01facebook.html|Title=Facebook Aims to Extend Its Reach Across the Web|Date=November 30, 2008}}</ref> د فیسبوک سره لاګ ان په هغه ځایونو کې د کاروونکو لخوا نشي کارول کیدی چې فیسبوک ته لاسرسی نلري، حتی که د دریمې ډلې سایټ بل ډول د دې ځای څخه د لاسرسي وړ وي. <ref>{{Cite news|Title=Censorship, external authentication, and other social media lessons from China's Great Firewall|URL=https://www.techinasia.com/china-social-media-lessons-from-great-firewall/|Publisher=Tech in Asia|Date=12 August 2013}}</ref> === مایکروفارمات === په<time datetime="2011-02"> فبروري ۲۰۱۱</time> فیسبوک د پیښو په نښه کولو لپاره د hCalendar مایکرو فارمیټ کارول پیل کړل، او د پیښو ځایونو لپاره hCard ، د کاروونکو خپل کیلنڈر یا نقشه کولو غوښتنلیکونو کې د توضیحاتو استخراج فعالول. <ref name="Protagonist">{{Cite web |last=linski |first=Emil |date=2011-02-18 |title=Facebook adds and micro-formats to Events |url=http://www.zdnet.com/blog/facebook/facebook-adds-hcalendar-and-hcard-microformats-to-events/266 |access-date=24 March 2011 |publisher=ZDNet |archive-date=2011-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110305182711/http://www.zdnet.com/blog/facebook/facebook-adds-hcalendar-and-hcard-microformats-to-events/266 |url-status=dead}}</ref> === د ګرځنده پلیټ فارم === د ګرځنده ویب پاڼې لپاره د UI چوکاټ د Xhp ، Javelin Javascript کتابتون، او WURFL پر بنسټ والړ دی. <ref name="techprolonged mobile website">{{Cite web |last=Ali, Khurram |date=May 21, 2011 |title=Facebook Mobile Website – Transition – Issues |url=http://techprolonged.com/index.php/2011/05/21/facebook-mobile-website-transition-issues/ |access-date=December 29, 2011 |publisher=techprolonged.com |quote=Facebook has mention in the note that the new website is powered by a UI framework based on XHP, Javelin and WURFL.}}</ref> د ګرځنده پلیټ فارم د پیل راهیسې په ډراماتیک ډول په شهرت کې وده کړې. په<time datetime="2012-12"> دسمبر ۲۰۱۲</time> د ګرځنده وسیلو څخه سایټ ته د ننوتلو کاروونکو شمیر د لومړي ځل لپاره د ویب پر بنسټ ننوتلو څخه ډیر شوی. <ref>{{Cite web |last=Olanoff |first=Drew |date=Jan 30, 2013 |title=For The First Time, Facebook's 680M Mobile MAUs Surpassed Desktop DAUs — Zuck Says It's Now A "Mobile Company" |url=https://www.google.com/imgres?imgurl=https%3A%2F%2Fcdn.vox-cdn.com%2Fthumbor%2FH1DZ0R_44CsPJO8XZynMuAzdMfI%3D%2F1400x1050%2Ffilters%3Aformat(jpeg)%2Fcdn.vox-cdn.com%2Fuploads%2Fchorus_asset%2Ffile%2F10595581%2Fjbareham_180405_1777_facebook_0003.jpg&imgrefurl=https%3A%2F%2Fwww.theverge.com%2F2019%2F11%2F20%2F20974832%2Ffacebook-google-surveillance-data-assault-privacy-amnesty-international&tbnid=HE1INBWqwAeA1M&vet=12ahUKEwirtbzIkKztAhXXEnIKHS92C0YQMygCegUIARDUAQ..i&docid=a-8C3GfhJvApIM&w=1400&h=1050&q=facebook&ved=2ahUKEwirtbzIkKztAhXXEnIKHS92C0YQMygCegUIARDUAQ/2013/01/30/for-the-first-time-facebook-mobile-daus-exceeded-web-daus-in-q4-2012/ |access-date=28 May 2014 |publisher=Techcrunch}}</ref> == هرکلی == د فیسبوک ډیری اپلیکیشن جوړونکو هڅه کړې چې ویروس غوښتنلیکونه رامینځته کړي. د سټینفورډ پوهنتون حتی د مني په موسم کې یو ټولګی وړاندیز وکړ<time> ۲۰۰۷</time> د کمپیوټر ساینس (CS) 377W عنوان دی: "په فیسبوک کې د میټریکونو او زده کړې په کارولو سره ښکیل ویب غوښتنلیکونه رامینځته کړئ". د ټولګي لخوا رامینځته شوي ډیری غوښتنلیکونه خورا بریالي وو، او د فیسبوک د غوره غوښتنلیکونو په مینځ کې درجه بندي شوي، ځینې یې په میاشت کې له 3.5 ملیون څخه ډیر کاروونکي ترلاسه کړي. <ref name="StanfordDaily">{{Cite web |last=Kamil Dada |date=2007-11-30 |title=Kamil Dada from Stanford University explains the success of Facebook applications developed in a class at Stanford University |url=http://daily.stanford.edu/article/2007/11/30/farmmadeFacebookAppsPopular |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080609020741/http://stanforddaily.com/article/2007/11/30/farmmadeFacebookAppsPopular |archive-date=June 9, 2008 |access-date=2007-12-15}}</ref> په 2011 کې، ''[[گارډيان|ګارډین]]'' اندیښنه څرګنده کړه چې هغه کارونکي چې د دریمې ډلې چمتو کونکي له لارې مینځپانګې خپروي د دوی د ویب موقعیت له لاسه ورکولو سره مخ کیږي که چیرې د دوی خدمت لیرې شي؛ او خلاص ګراف کولی شي د ویب شتون شتون د فیسبوک ټولنیزو خدماتو سره وصل کړي حتی د هغه خلکو لپاره چې د دوی خپل نشراتي چینلونه کاروي. د 2018 په جون کې، ''نیویارک ټایمز'' د وسیلو جوړونکو سره د فیسبوک په ملګرتیا نیوکه وکړه، لیکلي یې وو چې دې تولید کونکو ته موجود معلومات "د شرکت د محرمیت ساتنې او د فدرالي سوداګرۍ کمیسیون سره د 2011 رضایت فرمان سره موافقت په اړه اندیښنې راپورته کوي." == دا هم وګوره == * د فیسبوک ځانګړتیاوې * د ټولنیزو شبکو سافټویر او پروتوکولونه توزیع شوي == سرچينې == {{لړسرچينې}} == بهرنۍ تړنې == {{Facebook navbox}} [[وېشنيزه:ټولنيزې رسنۍ]] [[وېشنيزه:رسنۍ]] [[وېشنيزه:فيسبوک]] [[وېشنيزه:ټوايټر]] [[وېشنيزه:انسټګرام]] [[وېشنيزه:کمپيوټر]] [[وېشنيزه:پوستغالی]] [[وېشنيزه:Pages with unreviewed translations]] obrzj2iqd6cx6vgu1ivvs7equgxbc5u 0 62722 369315 364082 2026-09-23T11:15:50Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369315 wikitext text/x-wiki {{هراړخيز مالوماتبکس |انځور=دوتنه:Ek_Niranjan_Audio_Release_Function_(168).jpg |انځوراړوند=پراباس (د کیڼ اړخ څخه دریم) د کنګنا راناوت ، الو ارجن ، پوری جگناد ، او ادیتیا رام سره د فلم د اک نرنجن آډیو ریلیز پرمهال}} '''اپالاپاټي سوريانارينا پراباس راجو''' په 1979 کال د اکتوبر په 23 زېږیدلی، خلک يې د '''پراباس''' په نوم پېژني ( [pɾabʱaːs] )، یو هندي لوبغاړی دی چې په عمده توګه په [[تېلوګو]] سینما کې کار کوي. په هندي سینما کې یو له لوړ معاش اخیستونکي اداکارانو څخه دی، <ref>{{Cite web |last=Hungama |first=Bollywood |date=23 November 2021 |title=EXCLUSIVE: Prabhas emerges the HIGHEST PAID ACTOR of India – charges Rs. 150 crores : Bollywood News – Bollywood Hungama |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/exclusive-prabhas-emerges-highest-paid-actor-india-charges-rs-150-crores/ |access-date=1 February 2022 |language=en}}</ref> پراباس د هغه د عاید او شهرت پراساس له 2015 راهیسې درې ځله د ''فوربس انډيا'' مشهورو 100شخصيتونو لېست کې شامل شوی. <ref>{{Cite web |title=Prabhas – Forbes India Magazine |url=https://www.forbesindia.com/celebprofile2015/prabhas/1519/153 |website=Forbes India |access-date=2022-07-14 |archive-date=2021-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414071215/https://www.forbesindia.com/celebprofile2015/prabhas/1519/153 |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |title=2017 Celebrity 100 – Forbes India Magazine |url=https://www.forbesindia.com/lists/2017-celebrity-100/1665/all |website=Forbes India |access-date=2022-07-14 |archive-date=2017-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171222162711/http://www.forbesindia.com/lists/2017-celebrity-100/1665/all |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |title=Prabhas – Forbes India Magazine |url=https://www.forbesindia.com/celebprofile2019/prabhas/1819/87 |website=Forbes India |access-date=2022-07-14 |archive-date=2021-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210421045720/https://www.forbesindia.com/celebprofile2019/prabhas/1819/87 |url-status=dead }}</ref> هغه د سویلي فلم فیر اوه ایوارډونه ترلاسه کړي او د [[د نندي جایزه|نندي جایزه]] او د سیما ایوارډ ترلاسه کونکی هم دی. پراباس د 2002 ''[[تېلوګو|تیلوګو]]'' ډرامې [[Eeswar (2002 film)|ایشور]] سره د اداکارۍ پیل وکړ، او وروسته یې د رومانتيک ایکشن فلم ''[[Varsham (2004 film)|ورشم]]'' (2004) سره خپل بریالیتوب ترلاسه کړ. د هغه د پام وړ کارونو کې ''چتراپاټي'' (2005)، ''بوجیګادو'' (2008)، ''بېلا'' (2009)، ''ډارلینګ'' (2010)، مسټرپرفيکټ (2011)، او ''میرچي'' (2013) شامل دي. هغه په ''مرچي'' کې د خپل فعالیت لپاره د غوره اداکار لپاره دولتي نندي جایزه وګټله . <ref>{{cite news|date=15 July 2013|title=India's most expensive film?|url=http://www.hindustantimes.com/entertainment/regional/india-s-most-expensive-film/article1-1092293.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20130718080148/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Regional/India-s-most-expensive-film/Article1-1092293.aspx|url-status=dead|archive-date=18 July 2013|newspaper=Hindustan Times}}</ref> <ref name="Bahubali">{{Cite web |date=28 March 2016 |title=Bahubali wins national award for Best Film |url=http://m.timesofindia.com/entertainment/telugu/movies/news/Bahubali-wins-national-award-for-Best-Film/articleshow/51581239.cms |access-date=28 April 2016 |website=The Times of India}}</ref> په 2015 کې، پراباس د ایس ایس راجامولي په زړه پورې ایکشن فلم ''باهوبلي:'' دی بیګنینګ کې د ستوري رول لوبولی و، چې تر دې دمه څلورم لوړ عاید لرونکی هندي فلم دی. هغه وروسته بیا خپل رول د هغې په سیکویل، ''باهوبلي 2: دی کنکلوژن'' (2017) کې تکرار کړ، کوم چې لومړی هندي فلم شو چې یوازې په لسو ورځو کې یې په ټولو ژبو کې له 1,000 کروړه روپیو (155 ميلیون ₹ ) څخه ډېر عاید ترلاسه کړ، او تر دې دمه دوهم زيات عايد لرونکی هندي فلم دی. په فلمونو کې د کار کولو سربیره، پراباس د مهندرا TUV300 لپاره د برانډ سفیر هم دی. هغه لومړنی سویلي هندي لوبغاړی دی چې د مادام تساؤ مومی موزیم کې د موم مجسمه ترلاسه کوي. <ref>{{Cite web |date=2 May 2017 |title=Baahubali 2 star Prabhas becomes first South Indian actor to get a wax statue at Madame Tussauds. See pics |url=https://www.indianexpress.com/article/entertainment/regional/baahubali-2-prabhas-first-south-indian-actor-wax-statue-at-madame-tussauds-see-pics-4637366/lite/}}</ref> == پخوانی ژوند == پراباس د فلم پروډیوسر اوپلاپتي سوریا نارایانا راجو او سیوا کماري زوی دی. د هغوی له دریوو ماشومانو ترټولو کوچنی دی، هغه یو ورور(پربوده) او يوه خور(پراګاتي ). <ref>{{Cite news|Title=Actor Prabhas's brother sentenced to one year imprisonment in cheque bounce case|URL=https://www.thenewsminute.com/article/actor-prabhass-brother-sentenced-one-year-imprisonment-cheque-bounce-case-40338|Date=16 March 2016}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Mishra |first=Rashmi |date=26 May 2018 |title=Bahubali 2 Movie Star Cast Educational Qualifications: Prabhas, Anushka Shetty & others are a studious bunch of actors! |url=https://www.india.com/buzz/bahubali-2-movie-star-cast-educational-qualifications-prabhas-anushka-shetty-others-are-a-studious-bunch-of-actors-2168530/ |access-date=8 January 2019 |website=India.com}}</ref> هغه د [[تېلوګو]] اداکار [[کرشنام راجو|کرشنم راجو]] وراره دی. د هغه کورنۍ د [[آندرا پرديش|انډرا پردیش]] د لویدیځ ګوداوري ولسوالۍ بهماوارم ته نږدې د موګالتور څخه ده. <ref>{{Cite news|Date=28 April 2017|Title=Bahubali 2: Police imposes Section 144 in Prabhas's hometown|URL=https://mumbaimirror.indiatimes.com/news/india/bahubali-2-police-imposes-section-144-in-prabhass-hometown-/articleshow/58417315.cms}}</ref> هغه خپلې منځنۍ زده کړې د [[حيدراباد، هند|حیدراباد]] په نالندا کالج کې بشپړې کړې دي. <ref>{{Cite news|Date=10 June 2017|Title=Bahubali's school adopts Kilimanjaro girl|URL=https://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/bahubalis-school-adopts-kilimanjaro-girl/article18952082.ece}}</ref> هغه د ستیانند فلم انسټیټیوټ، [[ويساکاپټنام|وشاکاپټنم]] پخوانی محصل دی. <ref>{{Cite news|Title=The fresh faces of Kannada cinema|URL=https://www.cinemaexpress.com/stories/trends/2019/jan/01/the-fresh-faces-of-kannada-cinema-9432.html|Date=1 January 2019|title=آرشیف کاپي|access-date=14 July 2022|archive-date=19 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119124945/https://www.cinemaexpress.com/stories/trends/2019/jan/01/the-fresh-faces-of-kannada-cinema-9432.html|url-status=dead}}</ref> == مسلک == === 2002-2011: لومړی بریالیتوب === [[دوتنه:Ek_Niranjan_Audio_Release_Function_(168).jpg|کيڼ|بټنوک|250x250px| پراباس (د کیڼ اړخ څخه دریم) د کنګنا راناوت ، الو ارجن ، پوری جگناد ، او ادیتیا رام سره د فلم د اک نرنجن آډیو ریلیز پرمهال]] پراباس خپل فلمي کیریر په ۲۰۰۲ کال کې له ایشور سره پیل کړ. په 2003 کې، هغه په ''راګویندرا'' کې مخکښ و. په 2004 کې، هغه په ''ورشام'' او ''ادوي رامودو'' کې راڅرګند شو. په 2005 کې، هغه په ''چکرام'' او په ''چتراپاتي'' فلم کې راښکاره شو، چې د ایس ایس راجامولي لخوا لارښود شوی، په کوم کې چې هغه د یو کډوال رول لوبوي چې د غلو لخوا استحصال شوی. دا په 54 مرکزونو کې 100 ورځنۍ منډې وه. <ref>[http://idlebrain.com/trade/records/chatrapati100dayscenters.html Chatrapati – Telugu cinema – 100 days centers – Prabhas & Shriya] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150913050030/http://idlebrain.com/trade/records/chatrapati100dayscenters.html|date=13 September 2015}}.</ref> ''Idlebrain.com'' وویل چې هغه د خپل سکرین په شتون کې یو ځانګړی سټایل او ماچو جذابیت درلود. <ref>[http://www.idlebrain.com/movie/archive/mr-chatrapati.html Chatrapati – Telugu cinema Review – Prabhas, Shriya]. </ref> وروسته یې په ''پورنامي'' ، ''یوګي'' او ''مونا'' کې اداکاري وکړه، په ۲۰۰۷ کې د ایکشن ډرامه فلم، بیا په ۲۰۰۸ کې د ایکشن کامیډي ''بوجیګاډو'' په نوم فلم خپور شو. په 2009 کې د هغه دوه فلمونه ''بل'' او ''ایک نرنجن'' وو. انډیګلیټز ''بیلا'' سجیلا او لید بډایه بللی. <ref>{{Cite web |title=Billa review. |url=http://www.indiaglitz.com/billa-telugu-movie-review-10575.html |access-date=2022-07-14 |archive-date=2015-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150801222123/http://www.indiaglitz.com/billa-telugu-movie-review-10575.html |url-status=dead }}</ref> په 2010 کې هغه په رومانټیک کامیډي ''ډارلینګ'' کې راڅرګند شو. فلم د مثبتو بیاکتنو لپاره پرانستل شو. ''ټایمز آف انډیا'' د دوه نیم ستوري درجه ورکړه تشریح کړه چې " ډائریکټر کروناکران د خپلو اداکارانو څخه ښه پرفارمنس استخراج کوي ، مګر د تازه کولو پلاټ سره نشي راتلی. داسې ښکاري چې ډایرکټر واقعیا د خپل ''تولي پریما هینګ اوور'' څخه نه دی راغلی ځکه چې هغه یو بل یو اړخیزه مینه کیسه کوي مګر د باوري او منطقي دلیل په وړاندې کولو کې پاتې راغلی ترڅو یو جنرال زیډ هلک رامینځته کړي ترڅو خپل احساسات وساتي. تر وروستۍ شېبې پورې د هغه عاشق. په هرصورت، هغه په فلم کې د ډیری تفریحی شیبو په اضافه کولو سره دا ټول تاوان ورکوي او سکرین پلې د ځینې زړه راښکونکو شیانو برخه لري." <ref>{{Cite web |title=Darling Review |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/regional/telugu/movie-reviews/Darling/movie-review/5853020.cms |access-date=24 April 2010 |website=[[The Times of India]]}}</ref> په 2011 کې، هغه په ''مسټر پرفیکټ'' ، یو بل رومانتيک کامیډي کې راڅرګند شو. د بیاکتنې سایټ GreatAndhra فلم په دریو ستورو سره درجه بندي کړی او یادونه یې کړې چې "فلم د یو پاک، کورنۍ ساتیرۍ په توګه راځي او د جوړونکو اراده باید ستاینه وشي <ref>{{Cite web |title='Mr Perfect' Review: Perfect With Slight Imperfection |url=http://www.greatandhra.com/viewnews.php?id=28564&cat=1&scat=12 |access-date=21 April 2011 |publisher=greatandhra |archive-date=25 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110425222417/http://greatandhra.com/viewnews.php?id=28564&cat=1&scat=12 |url-status=dead }}</ref> . === 2012-2014: دوامدار مسلک === په 2012 کې، پراباس په ریبل کې کار وکړ، یو عمل فلم چې د ''راګاوا'' لارنس لخوا لارښود شوی و. ''د ټایمز آف انډیا'' څخه سشیدار وویل، "فلم د پراباس د سختو مینه والو پورې اړه لري ځکه چې فلم سجیلا او د لید له پلوه بډایه دی مګر په محتوا کې ډیر نه دی". <ref>{{Cite web |title=Prabhas' Rebel Telugu movie review highlights |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-09-28/news-interviews/34146850_1_director-raghava-lawrence-young-rebel-star-prabhas-fans |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116123534/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-09-28/news-interviews/34146850_1_director-raghava-lawrence-young-rebel-star-prabhas-fans |archive-date=16 January 2014 |access-date=28 September 2012}}</ref> د NDTV څخه پورنیما راناوت وویل، "باغی د ډله ایز لیدونکو لپاره کرایه ورکوي. دا فلم به خامخا د پراباس د مینه والو خوښ شي. د تمنا بهټیا د نڅا وړتیا او د پراباس د عمل مهارتونو لپاره یې وګورئ. " <ref>{{Cite web |title=Rebel movie review |url=http://movies.ndtv.com/movie_story.aspx?section=Movies&Id=273278&keyword=regional&subcatg=MOVIESINDIA&nid=273278 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120930230808/http://movies.ndtv.com/movie_story.aspx?section=Movies&Id=273278&keyword=regional&subcatg=MOVIESINDIA&nid=273278 |archive-date=30 September 2012 |access-date=28 September 2012 |publisher=[[NDTV]] |location=New Delhi}}</ref> د ''Rediff.com'' څخه رادیکا راجماني فلم ته له پنځو څخه یو نیم ستوري ورکړل او ویې ویل، "په سختۍ سره د کومې کیسې سره کار کول، ډایرکټر راګاوا لارنس یو فلم جوړ کړی چې لیدل یې ګران دي. . . بغاوت د خلکو لپاره فلم دی او یقینا د پوه لیدونکو لپاره نه دی." <ref>{{Cite web |last=Rajamani |first=Radhika |title=Review: Rebel is for the masses |url=http://www.rediff.com/movies/review/south-review-rebel-is-for-masses/20120928.htm |access-date=29 September 2012 |publisher=Rediff}}</ref> هغه د ''ډینیکینا ریډي'' (2012) فلم لپاره د لنډ کیمیو لپاره غږ ورکړ. <ref>{{cite news|agency=TNN|date=12 September 2012|title=Denikaina Ready audio on Sep 23|newspaper=The Times of India|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/regional/telugu/news-interviews/Denikaina-Ready-audio-on-Sep-23/articleshow/16364249.cms?referral=PM}}</ref> په 2013 کې، پراباس په ''میرچي'' کې ستوری شو. د Idlebrain.com ''جیوی'' د 5 څخه 3.25 درجه ورکړه، تبصره یې وکړه چې "د ''میرچي'' لومړۍ نیمایي ښه ده. د فلش بیک قسط چې د دویمې نیمایي 100٪ برخه لري ښه ده. کلیمیکس ښه کیدی شي. د فلم پلس پوائنټونه پراباس، میوزیک او هر اړخیز اړخ دی. په ټوله کې، ''مرچي'' د سوداګریزو بوټو بویلر ټول اجزا لري." <ref>{{Cite web |title=Telugu Movie review&nbsp;– Mirchi |url=http://www.idlebrain.com/movie/archive/mirchi.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021122517/http://idlebrain.com/movie/archive/mirchi.html |archive-date=21 October 2013 |access-date=23 February 2013 |publisher=Idlebrain.com}}</ref> مهیش ایس کونرو خپله پریکړه وکړه چې "په باکس آفس کې به فلم په ښه سوداګریز فعالیت بدل شي"، فلم د 3.25/5 سکور ورکړ. <ref>{{Cite web |date=8 February 2013 |title=Review : Mirchi&nbsp;– Decent but not Spicy |url=http://www.123telugu.com/reviews/review-mirchi-decent-but-not-spicy.html |access-date=23 February 2013 |publisher=123telugu.com}}</ref> Way2movies هم د 3.25/5 درجه ورکړه، پریکړه یې وکړه چې "پراباس په دې ښه خو فارمولیک سوداګریز تفریح کې نندارې ته راکاږي". <ref>{{Cite web |title=Mirchi Movie Review |url=http://telugu.way2movies.com/reviewssingle_telugu/Mirchi-Movie-Review-6-294397.html |access-date=29 October 2013 |publisher=Way2movies |تاريخ الأرشيف=11 January 2014 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20140111001515/http://telugu.way2movies.com/reviewssingle_telugu/Mirchi-Movie-Review-6-294397.html |url-status=dead |خونديځ نېټه=11 January 2014 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20140111001515/http://telugu.way2movies.com/reviewssingle_telugu/Mirchi-Movie-Review-6-294397.html |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20140111001515/http://telugu.way2movies.com/reviewssingle_telugu/Mirchi-Movie-Review-6-294397.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140111001515/http://telugu.way2movies.com/reviewssingle_telugu/Mirchi-Movie-Review-6-294397.html }}</ref> عالي ښه فلمونو فلم ته د 5 په پیمانه 3 ستوري ورکړل ، بیاکتنه یې وکړه چې "وګورئ او ''وګوره مرچي'' ، دا ټولګي او ډله ایز دواړه ساتي. دا د پام وړ دی." <ref>{{Cite web |title=Mirchi Movie Review |url=http://www.supergoodmovies.com/53973/tollywood/mirchi-movie-review-movie-review-details |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130217222235/http://www.supergoodmovies.com/53973/tollywood/mirchi-movie-review-movie-review-details |archive-date=17 February 2013 |access-date=23 February 2013 |publisher=Super Good Movies}}</ref> پراباس خپل [[باليووډ|هندي سینما]] په 2014 کې د <nowiki><i id="mw0Q">ایکشن جیکسن</i></nowiki> فلم څخه د "پنجابي مست" په آټم نمبر کې د کیمیو رول په کولو سره پیل کړه. <ref>{{Cite web |date=3 November 2020 |title=Tuesday Trivia: Did you know Prabhas made a special appearance in THIS Bollywood film before becoming a pan-India star with Baahubali? |url=https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/tuesday-trivia-did-you-know-prabhas-made-a-special-appearance-in-this-bollywood-film-before-becoming-a-pan-india-star-with-baahubali-1714163/ |access-date=25 June 2021 |website=Bollywood Life |language=en}}</ref> === 2015-اوسنۍ: ''باهوبلي'' او پان هند فلمونه === [[دوتنه:First_look_launch_of_Baahubali_2.jpg|alt=|بټنوک|250x250px| له کیڼ څخه ښې ته: پراباس، انوشکا شیټي ، تمنا او ایس ایس راجامولي د باهوبلي په لومړي لید کې '': په 2016 کې پایله'']] په 2015 کې، پراباس د شیودو/مهندرا باهوبلي او امریندرا باهوبلي په توګه د ایس ایس راجامولي په ایپیک ''باهوبلي:'' دی بیګننګ کې راڅرګند شو چې تر دې دمه څلورم لوړ عاید لرونکی هندي فلم دی. <ref>[https://www.forbes.com/sites/robcain/2015/08/14/oops-pk-is-not-actually-indias-top-grossing-movie-ever/ Oops.]</ref> <ref>{{Cite web |title='Baahubali' Zooms Past 'Dhoom', Now India's All Time #3 |url=https://www.forbes.com/sites/robcain/2015/08/10/baahubali-zooms-past-dhoom-now-indias-all-time-3/ |website=Forbes}}</ref> <ref>{{Cite web |last=McCahill |first=Mike |date=12 July 2015 |title=Baahubali: The Beginning review – fantastic bang for your buck in most expensive Indian movie ever made |url=https://www.theguardian.com/film/2015/jul/12/baahubali-the-beginning-review-fantastic-bang-for-your-buck-in-most-expensive-indian-movie-ever-made |website=The Guardian}}</ref> دې فلم د پان انډیا فلمونو په نوم یو نوی فلم حرکت پیل کړ. پراباس په خپل سیکویل، ''باهوبلي 2: دی کنکلوژن'' (2017) کې خپل رول بیا تکرار کړ، کوم چې لومړی هندي فلم شو چې یوازې په لسو ورځو کې یې په ټولو ژبو کې له 1,000 کروړه روپیو (155 ملیون ₹ ) څخه ډیر عاید ترلاسه کړ، او دوهم لوړ عاید لرونکی فلم دی. هندي فلم تر اوسه. <ref name="baahubali155milliondollar">{{Cite web |title=Bahubali 2 Hits 1000 Crore Worldwide In Ten Days – Box Office India |url=https://www.boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=2914 |website=www.boxofficeindia.com}}</ref> <ref>{{Cite web |date=8 May 2017 |title=Baahubali 2's Rs 1000 crore collection: How SS Rajamouli's film achieved its box office numbers- Entertainment News, Firstpost |url=http://www.firstpost.com/entertainment/baahubali-2s-rs-1000-crore-collections-how-ss-rajamoulis-film-achieved-its-box-office-numbers-3430298.html |publisher=First Post}}</ref> <ref name="autogenerated1">[http://www.ndtv.com/india-news/baahubali-2-creates-history-becomes-first-indian-movie-ever-to-collect-rs-1000-crore-1690506 Baahubali 2 Creates History, Becomes First Indian Movie Ever To Collect Rs 1,000 Crore]. </ref> هغه په پایله کې د خپل فعالیت لپاره د غوره اداکار (تیلګو) لپاره د SIIMA جایزه وګټله ''. <ref name=":2">{{Cite web |title=SIIMA AWARDS {{!}} 2018 {{!}} winners {{!}} {{!}} |url=http://siima.in/2018/winners.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200604230740/http://siima.in/2018/winners.html |archive-date=4 June 2020 |access-date=2 June 2020 |website=siima.in}}</ref>'' هغه خپل وزن 105 ته لوړ کړ&nbsp;د باهوبلي کرکټر لپاره کیلوګرامه. <ref>{{Cite web |title=Baahubali 2: 10 Things You Didn't Know About Prabhas |url=https://www.ndtv.com/entertainment/baahubali-2-10-things-you-didnt-know-about-prabhas-1689104 |access-date=25 June 2021 |website=NDTV.com}}</ref> د ''باهوبلي'' بریا پراباس دې ته وهڅول چې یو هندي لوبغاړی شي، چې په تیلګو، تامل او هندي ژبو کې د پام وړ پیروي ترلاسه کوي. <ref>{{Cite web |date=14 January 2022 |title=How Prabhas Became a Pan-India Star and the Highest-paid Actor in the Country |url=https://www.news18.com/news/movies/how-prabhas-became-a-pan-india-star-and-the-highest-paid-actor-in-the-country-4657475.html |website=News18}}</ref> <ref>{{Cite web |date=15 December 2020 |title=Prabhas is the only PAN-INDIA superstar at present; total budget of his 4 upcoming films are a HUGE Rs. 700 crores! |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/prabhas-pan-india-superstar-present-total-budget-4-upcoming-films-huge-rs-700-crores/ |website=[[Bollywood Hungama]]}}</ref> په 2019 کې، پراباس د سجیت په لارښود کې د ''ایکشن تریلر ساهو'' کې ستوری شو. د نامناسب بیاکتنې ترلاسه کولو سره سره، فلم د 433 ₹ روپیو څخه ډیر عاید ترلاسه کړ. <ref>{{Cite web |last=Hooli |first=Shekhar H. |date=31 August 2019 |title=This is why negative reviews won't affect Saaho box office collection for 3 days |url=https://www.ibtimes.co.in/this-why-negative-reviews-wont-affect-saaho-box-office-collection-3-days-804528 |access-date=12 January 2021 |website=www.ibtimes.co.in |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Top Grossers All Formats Worldwide Gross |url=https://www.boxofficeindia.com/all_format_worldwide_gross.php |access-date=12 January 2021 |website=www.boxofficeindia.com}}</ref> وروسته په 2022 کې، پراباس د راده کرشنا کمار لخوا لارښود شوی د دورې رومانس فلم راده ''شیام'' کې کار وکړ چې ګډې بیاکتنې یې ترلاسه کړې. <ref>{{Cite web |date=11 March 2022 |title=Prabhas and Pooja Hegde's love drama opens with mixed reception from the masses over the dull narrative. |url=https://www.dnaindia.com/entertainment/report-radhe-shyam-box-office-prediction-prabhas-pooja-hegde-starrer-opens-big-weekdays-look-gloomy-2939267 |publisher=[[Zee Media Corporation|DNA India]] |quote=the film has received mixed responses from critics, criticising the weak narrative and unreal screenplay.}}</ref> As of March 2022[update], Prabhas has three films under various stages of production. The first of which is the [[پرشانت نیل|Prashanth Neel]]-directed action film ''[[سالار|Salaar]].'' He has completed shooting for ''[[اډیپورش|Adipurush]]'', an adaptation of the Hindu epic [[راماینا|Ramayana]] where he plays the role of ''[[رام|Rama]]''. The film helmed by director [[اوم راوت|Om Raut]] also stars [[سيف علي خان|Saif Ali Khan]].<ref name=":1">{{Cite web |last=Ramachandran |first=Naman |date=22 February 2022 |title=Prabhas-Starring 'Adipurush': Director Om Raut Reveals Details of Epic 'Ramayana' Adaptation (EXCLUSIVE) |url=https://variety.com/2022/film/news/prabhas-adipurush-om-raut-ramayana-1235186861/ |website=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> He also started filming for [[ناګ اشوین|Nag Ashwin]]'s untitled [[ساینسي فلم|sci fi film]], tentatively titled ''[[پروژه K (فلم)|Project K]]'' where he stars alongside [[ډیپیکا پاډوکون|Deepika Padukone]] and [[اميتاببچن|Amitabh Bachchan]]''.''<ref name=":9">{{Cite web |last=K |first=Janani |date=24 July 2021 |title=Prabhas gives first clap for Amitabh Bachchan as Nag Ashwin's sci-fi film goes on floors |url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/prabhas-gives-first-clap-for-amitabh-bachchan-as-nag-ashwin-s-sci-fi-film-goes-on-floors-1832087-2021-07-24 |access-date=24 July 2021 |website=India Today}}</ref> His 25th film ''Spirit'' was announced in October 2021.<ref>{{Cite web |title=Prabhas25: ప్రభాస్‌ కొత్త సినిమా ఫిక్స్.. టైటిల్‌ ఏమిటంటే - telugu news prabhas new movie with sandeep finalised |url=https://www.eenadu.net/cinema/latestnews/telugu-news-prabhas-new-movie-with-sandeep-finalised/0201/121206373 |access-date=7 October 2021 |website=www.eenadu.net |language=te}}</ref> Directed [[سندیپ ریډي وانګا|Sandeep Reddy Vanga]] was signed as its director under the production of UV Creations, [[T-Series (شرکت)|T-Series]] and Bhadrakali Pictures.<ref>{{Cite web |title=Spirit: Prabhas and Sandeep Reddy Vanga team up for #Prabhas25 – Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/spirit-prabhas-and-sandeep-reddy-vanga-team-up-for-prabhas25/articleshow/86830618.cms |access-date=7 October 2021 |website=The Times of India |language=en}}</ref> == د نښې تایید == پراباس، چې د مهندرا او مهیندرا لخوا د نوي مهندرا TUV300 موټر لپاره د برانډ سفیر په توګه لاسلیک شوی، په 2015 کې د دوی نوي اعلان سره د تلویزیون سوداګریز ډګر کې خپل لومړی پیل وکړ <ref>{{Cite web |date=3 October 2015 |title=Mahindra TUV300: Baahubali actor Prabhas makes his TVC debut |url=https://www.india.com/buzz/mahindra-tuv300-baahubali-actor-prabhas-makes-his-tvc-debut-video-597196/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190330011301/https://www.india.com/buzz/mahindra-tuv300-baahubali-actor-prabhas-makes-his-tvc-debut-video-597196/ |archive-date=30 March 2019 |access-date=7 December 2018}}</ref> هغه عموما په مکرر ډول د برانڈونو ملاتړ نه کوي. <ref>{{Cite web |date=23 June 2021 |title=Prabhas refuses to take up brand endorsements worth Rs 150 crores, why? |url=https://www.siasat.com/prabhas-refuses-to-take-up-brand-endorsements-worth-rs-150-crores-why-2154755/ |access-date=25 June 2021 |website=The Siasat Daily |language=en-US}}</ref> ''نیوز 18'' راپور ورکړ چې هغه په 2020 کې ₹کروړه روپیو په ارزښت د برانډ تایید رد کړ <ref>{{Cite web |date=23 June 2021 |title=Prabhas Rejected Brand Endorsements Worth Rs 150 crore in Past Year, Here's Why |url=https://www.news18.com/news/movies/prabhas-rejected-brand-endorsements-worth-rs-150-crore-in-past-year-heres-why-3878624.html |access-date=25 June 2021 |website=www.news18.com |language=en}}</ref> == په رسنیو کې == پراباس اکثرا د "ډارلینګ" یا " پان انډیا ستوري" په نوم یادیږي. <ref>{{Cite web |last=Bollywood |first=Hungama |date=15 December 2020 |title=Prabhas is the only PAN-INDIA superstar at present; total budget of his 4 upcoming films are a HUGE Rs. 700 crores! : Bollywood News – Bollywood Hungama |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/prabhas-pan-india-superstar-present-total-budget-4-upcoming-films-huge-rs-700-crores/ |access-date=1 February 2022 |language=en}}</ref> هغه د 2017 کال لپاره د ټایمز ترټولو مطلوب سړیو کې دوهم، <ref>{{Cite web |title=Prabhas – The second most desirable in India |url=https://www.sify.com/movies/prabhas---the-second-most-desirable-in-india-imagegallery-tollywood-sfepAheigajdh.html |access-date=25 June 2021 |website=Sify |language=en |archive-date=4 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180504162520/http://www.sify.com/movies/prabhas---the-second-most-desirable-in-india-imagegallery-tollywood-sfepAheigajdh.html |url-status=dead}}</ref> او په 2018 کې دولسم ځای درلود <ref>{{Cite web |date=17 May 2019 |title='The Times 50 Most Desirable Men Of 2018' List Is Out & Guess Who The Top 5 Most Wanted Men Are |url=https://www.mensxp.com/entertainment/celebrities/52872-lsquo-the-times-50-most-desirable-men-of-2018-list-is-out-guess-who-the-top-5-most-wanted-men-are.html |access-date=25 June 2021 |website=www.mensxp.com |language=en-IN}}</ref> هغه بیا په 2019 کې د ''حیدراباد ټایمز'' د تل لپاره مطلوب لیست کې شامل شو. <ref>{{Cite web |date=17 May 2019 |title='The Times 50 Most Desirable Men Of 2018' List Is Out & Guess Who The Top 5 Most Wanted Men Are |url=https://www.mensxp.com/entertainment/celebrities/52872-lsquo-the-times-50-most-desirable-men-of-2018-list-is-out-guess-who-the-top-5-most-wanted-men-are.html |access-date=25 June 2021 |website=www.mensxp.com |language=en-IN}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2 June 2021 |title=Prabhas joins Hyd Times Forever Desirable list |url=https://www.123telugu.com/mnews/prabhas-joins-hyd-times-forever-desirable-list.html |access-date=25 June 2021 |website=123telugu.com |language=en}}</ref> هغه د ۲۰۱۹ <ref>{{Cite web |title=Ajith, Prabhas are Karnataka's most-searched actors – Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/ajith-prabhas-are-karnatakas-most-searched-actors/articleshow/48537567.cms |access-date=25 June 2021 |website=The Times of India |language=en}}</ref> لپاره په [[کرناټک|کرناټکا]] کې په [[گووگل|ګوګل]] کې تر ټولو زیات پلټل شوی لوبغاړی و. هغه د سویلي سینما یوازینی لوبغاړی دی چې د ''ختیځ سترګو'' مجلې ' 2019 کې د 10 ترټولو سیکسی آسیا نارینه لیست کې شامل شوی. <ref>{{Cite web |title=Prabhas makes it to the Top 10 list of Sexiest Asian Men of 2019; only actor from South – Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/prabhas-makes-it-to-the-top-10-list-of-sexiest-asian-men-of-2019-only-actor-from-south/articleshow/72379261.cms |access-date=21 June 2021 |website=The Times of India |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Movies |first=Rediff |title=Meet the SEXIEST Asian Male of 2019 |url=https://www.rediff.com/movies/report/meet-the-sexiest-asian-male-of-2019/20191205.htm |access-date=21 June 2021 |website=Rediff |language=en}}</ref> هغه په ''GQ'' کې د 2017 ترټولو اغیزمن ځوان هنديانو لیست کې هم شامل شوی و <ref>{{Cite web |date=7 July 2017 |title=GQ's Most Influential Young Indians 2017: Artistes |url=https://www.gqindia.com/galleries/artistes |access-date=25 June 2021 |website=GQ India |language=en-IN}}</ref> . په 2021 کې، هغه د ''فینسي اوډز'' کلني لیست کې د "تر ټولو ښکلی آسیا نارینه" نومول شوی دی. <ref>{{Cite web |date=23 July 2021 |title=Top 10 Asia's most handsome men of 2021 |url=https://www.deccanherald.com/dh-galleries/photos/top-10-asias-most-handsome-men-of-2021-in-pics-1011861 |access-date=6 August 2021 |website=Deccan Herald |language=en}}</ref> د پنک ویلا پوجا ''دھر'' په خپله مقاله کې هغه د "یو له خورا عاجز او د ځمکې لاندې هندي لوبغاړو" په توګه یاد کړ. <ref>{{Cite web |title=All the times Prabhas wished other Indian actors |url=https://www.pinkvilla.com/photos/prabhas/prabhas-all-times-baahubali-star-wished-other-indian-actors-their-birthdays-641484/all-times-prabhas-wished-other-indian-actors |access-date=25 June 2021 |website=PINKVILLA |language=en |تاريخ الأرشيف=25 June 2021 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210625082332/https://www.pinkvilla.com/photos/prabhas/prabhas-all-times-baahubali-star-wished-other-indian-actors-their-birthdays-641484/all-times-prabhas-wished-other-indian-actors |url-status=dead |خونديځ نېټه=25 June 2021 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20210625082332/https://www.pinkvilla.com/photos/prabhas/prabhas-all-times-baahubali-star-wished-other-indian-actors-their-birthdays-641484/all-times-prabhas-wished-other-indian-actors |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210625082332/https://www.pinkvilla.com/photos/prabhas/prabhas-all-times-baahubali-star-wished-other-indian-actors-their-birthdays-641484/all-times-prabhas-wished-other-indian-actors |archive-url=https://web.archive.org/web/20210625082332/https://www.pinkvilla.com/photos/prabhas/prabhas-all-times-baahubali-star-wished-other-indian-actors-their-birthdays-641484/all-times-prabhas-wished-other-indian-actors }}</ref> په سپتمبر 2020 کې، پراباس په خزیپلي ریزرو ځنګل کې 1650 جریبه ځمکه اختیار کړه، او د خپل مرحوم پلار په نوم یې د اکو پارک د پراختیا لپاره اضافي بسپنه وکړه. <ref>{{Cite web |title=Prabhas adopts 1650 acres of forest land in Khazipally: Donates Rs 2 crore for eco-park development – Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/prabhas-adopts-1650-acres-of-forest-land-in-khazipally-donates-rs-2-crore-for-eco-park-development/articleshow/77978838.cms |website=The Times of India}}</ref> == فیلموګرافي == [[دوتنه:Baahubali_cast.jpg|کيڼ|بټنوک|250x250px| له چپ څخه ښي خوا ته: انوشکا شیټي ، تمنا ، ایس ایس راجامولي ، کرن جوهر ، پراباس، رانا دګوبتي د ''باهوبلي 2 هندي نسخه د ټریلر په لاره اچولو کې: دا پایله .'']] {{Pending films key}} {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scope="col" |کال ! scope="col" | عنوان ! scope="col" | رول ! scope="col" | ژبه ! class="unsortable" scope="col" | یادښتونه ! class="unsortable" scope="col" | {{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- | ۲۰۰۲ | ''ایشور'' | ایشور | [[تېلوګو|تولیګو]] | لومړی فلم | |- | ۲۰۰۳ | ''راګاویندرا'' | راګاویندرا | تولیګو | | |- | rowspan="2" | ۲۰۰۴ | ''ورشم'' | وینکټ | تولیګو | | |- | ''ادوی رامودو'' | رامودو | تولیګو | | |- | rowspan="2" | ۲۰۰۵ | ''چکرم'' | چکرم | تولیګو | | |- | ''چتراپاټي'' | سیوا / چتراپاتي {{Efn|Prabhas played a single character with two or more names}} | تولیګو | | |- | ۲۰۰۶ | ''پورنامی'' | سیوا کیساوا | تولیګو | | |- | rowspan="2" | ۲۰۰۷ | ''یوګی'' | ایشور پرساد / یوګي [lower-alpha 1] | تولیګو | | |- | ''مینه'' | مینه | تولیګو | | |- |۲۰۰۸ | ''بوجیګاډو'' | بوجي / لینگا راجو / راجنیکانت [lower-alpha 1] | تولیګو | | |- | rowspan="2" | ۲۰۰۹ | ''بلا'' | بل / رنګه {{Efn|Prabhas played two characters}} | تولیګو | | |- |''یو نرنجن'' | چوټو | تولیګو | | |- |۲۰۱۰ | ''ګرانه'' | پراباس "پرابها" | تولیګو | | |- |۲۰۱۱ | ''ښاغلی کامل'' | ويکي | تولیګو | | |- | rowspan="1" | ۲۰۱۲ | ''بغاوت'' | ریشي / باغی [lower-alpha 1] | تولیګو | | |- |۲۰۱۳ | ''مرچي'' | جې | تولیګو | | |- |2015 | ''باهوبلي: پیل'' | rowspan="2" | مهندرا باهوبلي / امریندرا باهوبلي [lower-alpha 2] | rowspan="2" | تولیګو<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> تامیل | rowspan="2" | | rowspan="2" | |- | 2017 | ''باهوبلي 2: پایله'' |- | ۲۰۱۹ | ''ساهو'' | سیدارت ناندن ساهو / اشوک [lower-alpha 1] | [[هندي]]<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> تامیل<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> تولیګو | | |- | 2022 | ''رادهی شیام'' | ویکرمادیتیا | تولیګو<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> هندي | | <ref>{{Cite web |date=30 July 2021 |title=Prabhas' Radhe Shyam gets a Sankranthi release date, to clash with Mahesh Babu's Sarkaru Vaari Paata, Pawan Kalyan's next |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/telugu/prabhas-radhe-shyam-gets-a-sankranthi-release-date-to-clash-with-mahesh-babu-sarkaru-vaari-paata-pawan-kalyan-next-7429603/ |access-date=30 July 2021 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> |- | rowspan="3" | 2023|{{Pending|''[[Adipurush]]''|align="left"}} {{dagger|alt=Films that have not yet been released}} | [[رام|راګاوا]] | هندي<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> تولیګو | وروسته تولید | <ref name=":1"/> |-|{{Pending|''[[Salaar]]''|align="left"}} {{dagger|alt=Films that have not yet been released}} | سالار | تولیګو | فلم اخیستل | <br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> |-|{{Pending|''[[Project K (film)|Project K]]''|align="left"}} {{dagger|alt=Films that have not yet been released}}|{{TBA}} | تولیګو<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> هندي | فلم اخیستل | <ref name=":9"/> |} === نور رولونه === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scope="col" |کال ! scope="col" | عنوان ! scope="col" | رول ! scope="col" | ژبه ! class="unsortable" scope="col" | یادښتونه ! class="unsortable" scope="col" | {{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- | rowspan="1" | ۲۰۱۲ | ''ډینیکینا چمتو ده'' | پخپله (غږ) | تولیګو | کامیو | <ref>{{Cite web |title=Prabhas dubs his voice for Manchu Vishnu |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/prabhas-dubs-his-voice-for-manchu-vishnu/articleshow/15748035.cms?from=mdr |access-date=19 June 2021 |website=The Times of India}}</ref> |- | 2014 | ''عمل جیکسن'' | پخپله | [[هندي]] | د میلمه بڼه | <ref>{{Cite web |title=Did you know Prabhas made a special appearance in Sonakshi Sinha-Ajay Devgn's 'Action Jackson'? |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/did-you-know-prabhas-made-a-special-appearance-in-sonakshi-sinha-ajay-devgns-action-jackson/articleshow/77143117.cms |access-date=24 July 2020 |website=ETimes}}</ref> |} == جایزې او نومونې ==   {| class="wikitable" |+'''د سینما ایوارډونه''' ! کال ! جایزه ! فلم ! پایله ! {{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- | ۲۰۱۰ | د نقاد غوره لوبغاړی | ''ګرانه''|{{won}} | <ref name=":3">{{Cite web |title=Lux Cinemaa awards 2011 – Telugu cinema |url=http://www.idlebrain.com/news/functions/cinemaa-awards2011.html |access-date=3 June 2020 |website=www.idlebrain.com}}</ref> |} {| class="wikitable" |+'''د ETC بالیوډ سوداګرۍ جایزې''' ! کال ! جایزه ! فلم ! پایله ! {{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- | ۲۰۱۹ | د لومړي ځل لپاره ترټولو لوړ عاید لرونکی لوبغاړی | ''ساهو'' |{{won}} | |} {| class="wikitable sortable" |+'''د فلم فیر ایوارډونه سویل''' ! کال ! جایزه ! فلم ! پایله ! {{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- | ۲۰۰۴ | غوره لوبغاړی – تیلګو | ''ورشم'' |{{nom}} | |- | ۲۰۰۵ | غوره لوبغاړی – تیلګو | ''چتراپاټي'' |{{nom}} | |- | ۲۰۰۹ | غوره لوبغاړی – تیلګو | ''یو نرنجن'' |{{nom}} | |- | ۲۰۱۱ | غوره لوبغاړی – تیلګو | ''ښاغلی کامل'' |{{nom}} | |- | ۲۰۱۳ | غوره لوبغاړی – تیلګو | ''مرچي'' |{{nom}} | |- | 2015 | غوره لوبغاړی – تیلګو | ''باهوبلي: پیل''|{{nom}} | <ref name=":6">{{Cite web |title=Prabhas – Best Telugu Actor in Leading Role Male Nominee {{!}} Filmfare Awards |url=https://www.filmfare.com/awards/filmfare-awards-south-2018/telugu/nominations/best-actor-male/prabhas |access-date=2 June 2020 |website=filmfare.com |language=en}}</ref> |- | 2017 | غوره لوبغاړی – تیلګو | ''باهوبلي 2: پایله''|{{nom}} | <ref name=":6" /> |} {| class="wikitable sortable" |+'''IIFA Utsavam''' ! کال ! جایزه ! فلم ! پایله ! {{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- | rowspan="2" | 2015 | غوره لوبغاړی – تیلګو | ''باهوبلي: پیل''|{{nom}} | <ref name=":0">{{Cite web |last=Hooli |first=Shekhar H. |date=4 July 2016 |title=Why did 'Bahubali' star Prabhas not get best actor award from SIIMA, Filmfare, IIFA Utsavam? |url=https://www.ibtimes.co.in/why-did-bahubali-star-prabhas-not-get-best-actor-award-siima-filmfare-iifa-utsavam-685478 |access-date=2 June 2020 |website=International Business Times, India Edition |language=en}}</ref> |- | غوره لوبغاړی – تامل | ''باهوبلي: پیل''|{{nom}} | <ref name=":0" /> |} {{لړسرچينې}} == بېرونۍ تړنې == * {{IMDb name|1659141}} {{Nandi Award for Best Actor|state=collapsed}} [[وېشنيزه:1979 زېږېدنې]] [[وېشنيزه:پراباس]] [[وېشنيزه:هندي ستوري]] [[وېشنيزه:هندي سينما]] [[وېشنيزه:تاميل سينما]] [[وېشنيزه:تاميل]] [[وېشنيزه:تېلوګو]] [[وېشنيزه:تېلوگو ژبه]] [[وېشنيزه:اندراپردېش]] [[وېشنيزه:Pages with unreviewed translations]] 2umzv7hu7pwmz11mthh18bcb5ojla83 0 62815 369181 364751 2026-09-23T02:09:12Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369181 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:São Paulo GTXDrone Capture 134.255.jpg|بټنوک|302x302px]] په عادي شرایطو کې د برازیل اقتصاد له تاریخي اړخه د لاتیني امریکا او د سويلي نیمه کرې تر ټولو لوی اقتصاد دی. په امریکا کې برازیلي اقتصاد تر ټولو لوی درېیم مقام لري. د دې هېواد اقتصاد مخ پر وده د منځنی عاید ګډ اقتصاد دی. په ۲۰۲۲ز کال کې، د پیسو نړیوال صندوق له نظره، برازیل د اسمي ناخالص کورني توليد (جي ډي پي) په نظر کې نيولو سره د نړۍ لسم ستر اقتصاد دی او د پیرودلو ځواک برابرۍ کې نهم ځای ورکړل شوی.<ref>[https://blogs.forbes.com/kerenblankfeld/2010/12/13/is-brazils-economy-getting-too-hot/ Is Brazil's Economy Getting Too Hot?] [[Forbes]]. Retrieved on 24 October 2011.</ref><ref>—{{cite book|last1=Trebat|first1=Thomas J.|date=1983|title=Brazil's State-Owned Enterprises: A Case Study of the State as Entrepreneur|url=https://archive.org/details/brazilsstateowne0000treb|url-access=registration|quote=brazil mixed economy.|publisher=[[Cambridge University Press]]|pages=[https://archive.org/details/brazilsstateowne0000treb/page/10 10]-15|isbn=978-0-521-23716-1|author-link=Thomas J. Trebat}} —Ellner, Steve. “Globalization, Macroeconomic Policies, and Latin American Democracy.” Latin American Politics and Society, vol. 48, no. 1, [ [[University of Miami]], Wiley, Center for Latin American Studies at the University of Miami], 2006, pp. 175–87, {{jstor|4490453}}. —Mazza, Jacqueline. “Argentina, Brazil, Chile: Democracy and Market Economics.” Great Decisions, [[Foreign Policy Association]], 1994, pp. 61–70, {{jstor|43682341}}.</ref> په ۲۰۲۲ز کال کې، د پیسو نړیوال صندوق له نظره، د برازيل اسمي جي ډي پي ۱.۸۳۳ تریلیون امریکايي ډالره وه، دغه هیواد په نړۍ کې د تر ټولو لویو لسو اقتصادونو په منځ کې اوږد تاریخ لري. د سړي سر جي ډي پي د يو اوسېدونکي لپاره ۸،۵۷۰ امریکایي ډالره وه.<ref name="GDP IMFc2">{{cite web |date=19 April 2022 |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPDPC,&sy=2022&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=19 April 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref><ref>{{cite web |date=19 April 2022 |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,446,564,463,926,&s=NGDPDPC,&sy=2020&ey=2023&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=19 April 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> دا هیواد په طبعي زیرمو بډایه دی. د ۲۰۰۰ څخه تر ۲۰۱۲ز کال پورې، برازیل په نړۍ کې یو له چټکترین وده کونکيو لویو اقتصادونو له جملې څخه و چې د کلنۍ جي ډي پي ودې کچه یې له ۵٪ څخه زیاته وه. د برايل جي ډي پي په ۲۰۱۲ز کال کې د انګلستان څخه زياته شوه چې په لنډمهالي ډول يې برازیل د نړۍ تر ټولو لوی شپږم اقتصاد وګرځاوه. همدرانګه، د برازیل اقتصاد د وده په ۲۰۱۳ز کال کې سسته شوه او دغه هیواد په ۲۰۱۴ کال کې سوړبازارۍ ته داخل شو. د برازيل اقتصاد په ۲۰۱۷ز کې په بيا رغېدو شو، له دې څخه د مخکې کال د همدې مودو په پرتله په لومړۍ ربعه کې يې وده ۱٪ وه، په دويمه ربعه کې وده ۰.۳٪ ته ورسېده. دا هېواد په رسمي ډول له سوړبازارۍ ووت.  د نړیوال اقتصادي فورم له مخې، په ۲۰۱۹ز کال کې برازیل د سيالۍ د لوړ پرمختګ په ارزونه کې لوړ ځای درلود، د نورو هیوادونو په منځ کې یې اتم مقام تر لاسه کړ، د لومړي ځل لپاره پر روسیه برلاسی شو او تر يو بريده يې «BRIC» د اقتصادونو په منځ کې د هندوستان او چین سره د سیالۍ واټن ختم کړ. له ۱۹۹۰ز لسیزیزې راهیسې د مالي پایښت پر لور مهم ګامونه واخیستل شول، همدرانګه د ازاد او خلاص اقتصاد لپاره اقدامات وشول چې د هیواد د سیالۍ بنسټونه یې د پام وړ زیات کړل او د شخصي سکتور پرمختګ لپاره یې ښه چاپیریال برابر کړ.<ref>{{cite web |title=Brazil's Economy Projected to shrink {{!}} Al Jazeera America |url=http://america.aljazeera.com/articles/2015/8/17/despite-protests-wont-lead-to-radical-change-in-brazil.html}}</ref><ref name="weforum.org">[http://www.weforum.org/pdf/GCR09/Report/Part1/Chapter%201.1_The%20Global%20Competitiveness%20Index%202009-2010.pdf Global Competitiveness Report 2009–2010] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091001092614/http://www.weforum.org/pdf/GCR09/Report/Part1/Chapter%201.1_The%20Global%20Competitiveness%20Index%202009-2010.pdf|date=1 October 2009}} [[World Economic Forum]]. Retrieved on 24 October 2011.</ref> په ۲۰۲۰ز کال کې، «فوربس» په خپله ډلبندۍ کې برازيل شپږم هغه ستر هېواد وباله چې په نړۍ کې زيات ميلياردران لري. برازیل د متنوعو اقتصادي سازمانونو غړی دی، لکه «Mercosur, Prosur, G8+5, G20, WTO, Paris Club, Cairns Group» او د OECD د دایمي غړي په توګه یې پرمختګ کړی.<ref>{{Cite news|url=https://www.forbes.com/billionaires/|title=Forbes billionaires}}</ref><ref>[https://www.gov.br/mre/en/contact-us/press-area/press-releases/joint-press-release-by-the-ministry-of-foreign-affairs-the-office-of-the-president2019s-chief-of-staff-and-the-ministry-of-economy-2013-brazil-is-invited-to-start-the-oecd-accession-process Brazil is invited to start the OECD accession process]</ref> په داسې حل کې چې برازيل د يوې مستعمرې په توګه د لومړني سکتور پر توکو (بوره، سره زر او کاټن) تمرکز درلود، د شلمې پېړۍ په اوږدو کې دې هېواد وکولای شول چې یو متنوع صنعتي اساس جوړ کړي. د فولادو صنعت یې يوه اصلي بېلګه ده ، په ۲۰۱۸ز کال کې برازیل په نړۍ کې د فولادو نهم ستر توليدونکی او په ۲۰۱۸ز کال کې د فولادو پنځم ستر خالص صادرونکی هېواد و. «ګرداو» په امریکا کې د اوږد فولاد تر ټولو لوی تولیدونکی دی، چې په ۱۴ هیوادونو کې ۳۳۷ صنعتي او سوداګریز واحدونه او د ۴۵،۰۰۰ څخه زیات کارکونکي لري. پیټروبراس، د برازیل د تیلو او ګاز شرکت، په لاتیني امریکا کې تر ټولو زیات ازښتناک شرکت دی.<ref>[https://noticias.r7.com/economia/petrobras-passa-a-ser-a-empresa-mais-valiosa-da-america-latina-07012022 Petrobras passa a ser a empresa mais valiosa da América Latina]</ref><ref>{{Cite web |title=Archived copy |url=https://www.worldsteel.org/en/dam/jcr:dcd93336-2756-486e-aa7f-64f6be8e6b1e/2018%2520global%2520crude%2520steel%2520production.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190202042330/https://www.worldsteel.org/en/dam/jcr:dcd93336-2756-486e-aa7f-64f6be8e6b1e/2018%2520global%2520crude%2520steel%2520production.pdf |archive-date=2 February 2019 |access-date=21 June 2020}}</ref> == تاریخ == کله چې پرتګالي کشافين په شپاړسمه پیړۍ کې راورسیدل، د اوسني برازیل اصلي اوسېدونکو قبیلو ټول ټال ۲.۵ میلیونه وګړي درلودل او د له ډبرين پړاو څخه يې په ژوند کې هېڅ عملي بدلون نه و راغلی. د پرتګال له خوا د برازیل له نېواک (۱۵۰۰-۱۸۳۲) څخه تر ۱۹۳۰ز لسیزې وروستيو پورې، د برازیل اقتصاد د صادراتو لپاره پر لومړنیو محصولاتو ولاړ و. په پرتګالي سترواکۍ کې، برازیل یوه مستعمره وه چې د سترواکۍ د سوداګریزې تګلارې تابع وه، کوم چې لویه پیمانه درې عمده اقتصادي محصولات – بوره، سره زر او د ۱۹م پیړې راپدیخوا قهوه، درلودل. د نولسمې پیړۍ تر پايه د برازیل اقتصاد په لوړه پیمانه په افريقايي مريي مزدورانو متکي و (په ټوله کې شاوخوا ۳ میلیونه افریقایی مريان). هغه پړاو کې برازيل يوه مستعمره هم وه چې ستر شمېر اروپايان پکې مېشت و، ډيری يې پراتګاليان وو (د اریزونایانو او مادیریانو په ګډو)، خو ځیني هالنډي (هالنډي برازیل وګوره)، اسپانویان، انګريزان، فرانسویان، المان، فلیمیش، ډنمارکيان، سکاټلینډیان او سیفارډیک یهوديان هم پکې وو. ورپسې، برازیل یوه پياوړې اقتصادي او وګړيزه وده هم تجربه کړه، ددې تر څنګ له اروپا څخه برازيل ته خلکو ډله ييز کوچ هم وکړ، عموماً له پرتګال (د ازیویانو او مادیریانو په ګډون)، اټالیې، اسپانیې، المان، پولنډ، اوکراین، سوټزرلینډ، اتریش او روسيې څخه هلته کوچېدلي وو. تر ۱۹۳۰ز لسیزې پورې په کمه اندازه کډوال د نیدرلینډ، فرانسې، فینلینډ، ایسلینډ څخه او سکنډناویايي هیوادونو، لیتوانیا، بیلجیم، بلغاریه، هنګري، یونان، لاتویا، انګلستان، ایرلینډ، سکاټلینډ، کرواټیا، چک جمهوریت، مالټا، شمالي مسیډونیا او لوګزامبورګ څخه، د منځني ختیځ (په عمده توګه له لبنان، سوریې، او ارمينیا)، جاپان، متحده ایالات، او جنوبي افریقا څخه راغلي وو. په حقیقت کې، په ۱۹مه پیړۍ کې نړیوالې لويې کډوالۍ د دې هیواد د انسان پانګې په پرمختګ مثبتې اغیزې درلودې. کډوالو معمولا د  اصلي برازیلیانو په پرتله ښه رسمي او غیر رسمي روزنې ښودنه کوله او زياتو سوداګريزو افکارو ته يې ميلان درلود. د هغوی راتګ د سیمې لپاره ګټور و، نه یواځې د مهارت او علم له امله چې هغوی د خپل ځان سره دغه هیواد ته راوړی و، بلکې اصلي برازیلي نفوس ته د هغوی د انساني پانګې د غېر مستقيمو لګښتونو د اغېزو له امله هم. د بشري پانګې د غېر مستقيمو لګښتونو اغيزې په هغو سیمو کې خورا پیاوړې وې چې د کډوالو ډیر شمیر پکې مېشت و او په ځینو سیمو کې يې مثبتې اغیزې تر نن ورځې پورې لیدل کیږي.<ref>{{Cite journal|last1=Baten|first1=Jörg|last2=Stolz|first2=Yvonne|last3=Botelho|first3=Tarcísio|date=2013|title=Growth Effects of 19th century mass migration: "Fome Zero" for Brazil?|journal=European Review of Economic History|volume=17-1|pages=95–121}}</ref> په ۲۰۰۷ز کال کې، د ۲۰۹ میلیون نفوس او لویو طبیعي زیرمو په لرلو سره، برازیل په نړۍ کې یو له لویو لسو بازارنو څخه دی، کوم چې په لسګونه میلیونه ټنه فولاد، ۲۶ میلیونه ټنه سیمینټ، ۳.۵ میلیونه د تلویزیون سيټونه او درې میلیون یخچالونه تولیدوي. سربیره پر دې، په کال کې شاوخوا ۷۰ میلیونه مکعب متره پټرولیم په تیلو، غورو توکو، پروپان ګاز او د سلګونه ډوله پيټروکيميکل په يوه پراخه لړۍ بدلیږي.<ref name=":0b">{{Cite news|url=https://www.capitalinvest-group.com/en/invest-in-brazil-ma-guide/|title=Why Invest in Brazil|date=23 August 2018|work=M&A Advisors Brazil|access-date=12 October 2018|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://countryeconomy.com/demography/population/brazil|title=Brazil - Population 2017|work=countryeconomy.com|access-date=12 October 2018|language=en}}</ref> برازیل لږ تر لږه ۱۶۱،۵۰۰ کیلو متره پاخه سرکونه لري، همدا راز له ۱۵۰ ګیګاواټ برېښنا ظرفيت لرونکي تاسيسات لري، د دې هېواد حقیقی د سړي سر جي ډي پی په ۲۰۱۷ز کال کې د ۹،۸۰۰ امریکايي ډالرو څخه لوړه وه. د برازيل صنعتي سکتور د لاتیني امریکایی صنعتی تولید د پنځو څخه درېیمه برخه جوړوي. د دې هیواد ساینسي او ټیکنالوژیکي پرمختګ د بهرنۍ مستقیمې پانګونې لپاره په زړه پورې بلل شوی دی، په ۲۰۱۹ز کال کې، برازیل د بهرنیو پانګونو لپاره څلورم شمېره مقام تر لاسه کړ چې یواځې له متحده ایالاتو، چین او سینګاپور څخه شاته دی.<ref name=":0">{{Cite web |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=PPPGDP,&sy=2020&ey=2023&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=2022-04-19 |website=IMF |language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://knoema.com/atlas/Brazil/GDP-per-capita|title=Brazil GDP per capita, 1980–2017 – knoema.com|work=Knoema|access-date=12 October 2018|language=en-US}}</ref><ref>{{cite web |title=BIG - Banco de Informa es de Gera o |url=http://www2.aneel.gov.br/aplicacoes/capacidadebrasil/capacidadebrasil.cfm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130226091925/http://www.aneel.gov.br/aplicacoes/capacidadebrasil/capacidadebrasil.cfm |archive-date=26 February 2013}}</ref><ref name="BG">[https://web.archive.org/web/20190620090546/http://www.brasil.gov.br/ingles/about_brazil/ About Brazil] Brazilian government. Retrieved on 24 October 2011.</ref><ref>{{cite web |date=20 January 2020 |title=Brazil moved to fourth investment destination in the world in 2019 |url=https://agenciabrasil.ebc.com.br/economia/noticia/2020-01/brasil-passou-para-quarto-destino-de-investimentos-no-mundo-em-2019}}</ref> د کرڼې سکتور، چې په داخل کې ورته «اګرونیګیسیو» (زراعتي کاروبار) ویل کیږي، هم غښتلی و: د دوه لسیزو لپاره دغه سکتور، په هغو سیمو کې چې کلیوالي سکتور پورې اړه لري، برازیل د ډیرو لوړو تولیداتي هیوادونو په منځ کې ساتلی و. کرڼیز او د کان کیدنې سکتورونو هم د سوداګريرۍ زياتوالي ملاتړ وکړ، کوم چې د زياتو پيسو تر لاسه کولو (بېرته تر لاسه کول) او بهرنيو پورونو بيا تاديه کولو کې مرسته وکړه. په لوېدیځ کې د اقتصادونو د سقوط له امله، برازیل په ۲۰۱۰ز کال کې خپل ځان د واقعي ارزښت د زياتولو د مخنيوي په هڅو کې وموند.<ref>[http://www.soundsandcolours.com/articles/brazil/brazils-currency-wars-a-real-problem/ Brazil's Currency Wars – A "Real" Problem] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140728223809/http://www.soundsandcolours.com/articles/brazil/brazils-currency-wars-a-real-problem/ |date=2014-07-28 }} Sounds and Colours. Retrieved on 24 October 2011.</ref> د اسیایي پراختيايي بانک او د مالیې عدالت شبکې معلومات روښانه کوي چې د برازیل د بې مالیې «سیوری» (په حساب کې نه نيول شوې برخه) اقتصاد د جي ډي پي ۳۹٪ برخه جوړوي.<ref>[http://www.businessweek.com/articles/2012-04-05/the-secret-strength-of-pakistans-economy The Secret Strength of Pakistan's Economy – Businessweek<!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120407113854/http://www.businessweek.com/articles/2012-04-05/the-secret-strength-of-pakistans-economy |date=2012-04-07 }}, 2017</ref> د «اوډبریچ» شرکت په برازیل کې د فساد یو له مهمو قضیو څخه بلل کیږي. د ۱۹۸۰ز لسیزې راهیسې، «اوډبریچ» د دې ګروپ په حق د رايې ورکولو په موخه د پارلمان غړیو ته د رشوت ورکولو لپاره څو میلیارده ډالر د رشوت په بڼه مصرف کړي دي. د ښاروالۍ په کچه، د «اوډبریچ» د فساد موخه «شخصي کولو تحریکول» و، په ځانګړي ډول د اوبو او نالیو ادارې په برخه کې.<ref>{{cite web |date=October 2017 |title=Brazil's Odebrecht scandal, by Anne Vigna (Le Monde diplomatique - English edition, October 2017) |url=https://mondediplo.com/2017/10/08brazil}}</ref> == سرچينې == htxgleas51kvxc2j0r2ll4fft5wb5xn 0 62873 369163 365698 2026-09-23T01:03:06Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369163 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Brayton Point Power Station.JPG|بټنوک|288x288px]] '''حرارتي ککړتیا'''، چې ځینې وختونه د "حرارتي بډاینه" بلل کېږي، د هرې پروسې په له لارې د اوبو د کیفیت خرابول دي چې د چاپېریال د اوبو تودوخه بدلوي. حرارتي ککړتیا د طبیعي اوبو په ټولګه کې د تودوخې لوړوالی یا کمښت دی چې د انسان د نفوذ له امله رامنځ ته کېږي. د کیمیاوي ککړتیا برعکس، حرارتي ککړتیا د اوبو په فزیکي ځانګړتیاو کې د بدلون پایله ده. د حرارتي ککړتیا یو عام لامل د برېښنا د فابریکو او صنایعو له لوري د سړولو لپاره د اوبو کارول دي. ښاري جریان — د باران اوبه د بامونو، سړکونو او پارکینګونو څخه د سطحي اوبو ته وځي — او ذخېرې هم د حرارتي ککړتیا سرچینه ګڼل کېدای شي. د حرارتي ککړتیا هم د زیرمو له بنسټ څخه ګرمو سیندونو ته د خورا سړو اوبو خوشې کېدو له امله رامنځ ته کېدای شي.<ref name="Brayton Point permit">{{cite web |date=2021-05-21 |title=Brayton Point Station Power Plant, Somerset, MA: Final NPDES Permit |url=https://www.epa.gov/npdes-permits/brayton-point-station-power-plant-somerset-ma-final-npdes-permit |publisher=U.S. Environmental Protection Agency (EPA) |location=Boston, MA}}</ref><ref name="EPA-Urban runoff-2003">{{cite web |author=<!--Not stated--> |date=February 2003 |title=Protecting Water Quality from Urban Runoff |url=https://www.epa.gov/nps/urban-runoff-additional-resources |publisher=EPA |location=Washington, D.C. |id=Fact Sheet. EPA 841-F-03-003. |access-date=2022-07-18 |archive-date=2016-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161221004029/https://www.epa.gov/nps/urban-runoff-additional-resources |url-status=dead}}</ref> کله چې په سړوونکو کې کارول شوې اوبه طبیعي چاپېریال ته په لوړه تودوخه کې را وګرځي، حرارت ناڅاپي بدلون د اکسیجن کچه کموي او د ایکوسیستم  جوړښت اغېزمن کوي. کبان او نور ژوندي موجودات چې د ځانګړي حرارتي حد سره تطابق لري د اوبو د حرارت د ناڅاپي بدلون (یا د چټک زیاتوالی یا کمښت) له امله وژل کېدای شي چې د "حرارتي شاک" په نوم یادېږي. د سړوونکو ګرمې اوبه هم د اوبو په حرارت باندې اوږدې اغیزې کولای شي او د ژورو اوبو په ګډون د اوبو د ټولګې ټولیزه لوړوي. موسمي اغیزې چې دا دي چې څرنګه حرارتي زیاتوالی د اوبو په ټول ستون کې ویشل شي. د اوبو حرارتي لوړوالی د اکسیجن کچه راټیټوي، چې د کبانو د وژني او د خوړو د ځنځير د جوړښت د بدلو لامل کېږي، د نوعو تنوع کموي او د نوو ترموفیلیک نوعو یرغل ته لاره هواروي.<ref name="Goel">{{cite book|title=Water Pollution - Causes, Effects and Control|url=https://archive.org/details/waterpollutionca0000pkgo|last=Goel|first=P.K.|year=2006|publisher=New Age International|location=New Delhi|isbn=978-81-224-1839-2|page=[https://archive.org/details/waterpollutionca0000pkgo/page/179 179]}}</ref><ref name="Laws-aquatic">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=V5D2DQAAQBAJ|title=Aquatic Pollution<nowiki>:</nowiki> An Introductory Text|last=Laws|first=Edward A.|date=2017|publisher=John Wiley & Sons|isbn=9781119304500|edition=4th|location=Hoboken, NJ}}</ref> == د حرارتي ککړتیا سرچینې او د هغوی کنترول == === صنعي فاضله اوبه === په متحده ایالاتو کې نږدې له ۷۵ څخه تر ۸۰ سلنه حرارتي ککړتیا د برېښنا د فابریکو له لوري رامنځ ته کېږي. پاتې برخه د صنعتي سرچینو، لکه د نفتي موادو د تصفیې کارخوني، له لرګیو د کاغذ د تولید کارخونې، کیمیاوي فابریکې، د فولادو کارخونې او د ذوب کارخونې، څخه منځ ته راځي.<ref name="Laws-aquatic2">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=V5D2DQAAQBAJ|title=Aquatic Pollution<nowiki>:</nowiki> An Introductory Text|last=Laws|first=Edward A.|date=2017|publisher=John Wiley & Sons|isbn=9781119304500|edition=4th|location=Hoboken, NJ}}</ref><ref name="EPA-TDD-existing">{{cite report|title=Technical Development Document for the Final Section 316(b) Existing Facilities Rule|url=http://www.epa.gov/sites/production/files/2015-04/documents/cooling-water_phase-4_tdd_2014.pdf|date=May 2014|publisher=EPA|id=EPA 821-R-14-002}}</ref><ref>{{cite report|title=Technical Development Document for the Final Section 316(b) Phase III Rule|url=http://www.epa.gov/sites/production/files/2015-04/documents/cooling-water_phase-3_tdd_2006.pdf|date=June 2006|publisher=EPA|id=EPA 821-R-06-003. Chapter 2.}}</ref> له دې سرچینو ګرمې اوبه کېدای شي په لاندې ډول کنټرول شي: * سړوونکي حوضونه، د انسان په لاس جوړې شوې د اوبو هغه ټولګې چې د تبخیر، په مایع کې د حرارت د لېږد او وړانګو پر مټ د سړولو لپاره ډیزاین شوي * سړوونکي برجونه، چې د تبخیر او/یا د حرارت د لېږد له لارې اضافه تودوخه فضا خپروي. * همزمان تولید، هغه بهیر دی چې اضاف حرارت په کورنیو او/یا صنعت کې د حرارتي موخو لپاره بیا کارول کېږي.<ref>{{cite report|publisher=EPA|date=1997|title=Profile of the Fossil Fuel Electric Power Generation Industry|url=http://www.epa.gov/compliance/resources/publications/assistance/sectors/notebooks/fossil.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20110203095518/http://www.epa.gov/compliance/resources/publications/assistance/sectors/notebooks/fossilsn.pdf|archive-date=2011-02-03|series=Office of Compliance, Sector Notebook Project|page=24|id=EPA 310-R-97-007}}</ref> حرارتي د ککړتیا د مخنیوي ترټولو لوی مرسته کونکي د یوځل د یخولو (OTC) سیستمونه دي چې په اغېزمنه بڼه د پورته سیستمونو په څېر د حرارت درجه نه کموي. د برېښنا یو لویه فابریکه کولای شي په ورځ کې تر ۵۰۰ ملیون ګیلنه اوبه بېرته راوباسي. په منځنۍ کچه، دا سیستمونه ۱۰ سانتي ګراده تودې اوبه تولیدوي. د بېګې په توګه، په سان فرانسیسکو کې د پوټرېرو د تولید سټیشن (چې په ۲۰۱۱ کال کې وتړل شو)، OTC کارو او د سان فرانسسکو خلیجګي ته یې اوبه بهر کولوې چې د دې خلیجګي له حرارت څخه نږدې ۱۰ سانتي ګراد (۲۰ فارانهایت) لوړې وې. له ۱۲۰۰۰ څخه ډیر تاسیساتو په متحده ایالاتو کې تر ۲۰۱۴ کال پورې د OTC سیستمونه کارول.<ref name=":3">{{Cite web |title=Freshwater Use by U.S. Power Plants |url=https://www.ucsusa.org/resources/freshwater-use-us-power-plants |access-date=2021-04-14 |publisher=Union of Concerned Scientists |location=Cambridge, MA}}</ref><ref name="Madden et al 2013">{{Cite journal|last1=Madden|first1=N.|last2=Lewis|first2=A.|last3=Davis|first3=M.|year=2013|title=Thermal effluent from the power sector: an analysis of once-through cooling system impacts on surface water temperature|url=https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/8/3/035006/pdf|journal=Environmental Research Letters|volume=8|issue=3|page=035006|doi=10.1088/1748-9326/8/3/035006|doi-access=free}}</ref><ref>California Environmental Protection Agency. San Francisco Bay Regional Water Quality Control Board. [http://www.swrcb.ca.gov/sanfranciscobay/board_info/agendas/2006/may/mirantfinalorder.pdf "Waste Discharge Requirements for Mirant Potrero, LLC, Potrero Power Plant."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110616070157/http://www.swrcb.ca.gov/sanfranciscobay/board_info/agendas/2006/may/mirantfinalorder.pdf|date=2011-06-16}} Order No. R2-2006-0032; NPDES Permit No. CA0005657. May 10, 2006.</ref><ref name="EPA-TDD-existing2">{{cite report|title=Technical Development Document for the Final Section 316(b) Existing Facilities Rule|url=http://www.epa.gov/sites/production/files/2015-04/documents/cooling-water_phase-4_tdd_2014.pdf|date=May 2014|publisher=EPA|id=EPA 821-R-14-002}}</ref> د حرارت درجه د لرې حسګرو له لارې اخیستل کېدای شي ترڅو په دوامداره توګه د نباتاتو ککړتیا وڅاري. دا د هر نبات د ځانګړو اغیزو په محاسبه کې مرسته کوي او د حرارتي ککړتیا د سختو قوانینو لامل کېږي.<ref>{{Cite journal|last1=Chen|first1=Chuqun|last2=Shi|first2=Ping|last3=Mao|first3=Qingwen|date=2003-08-01|title=Application of Remote Sensing Techniques for Monitoring the Thermal Pollution of Cooling-Water Discharge from Nuclear Power Plant|journal=Journal of Environmental Science and Health, Part A|volume=38|issue=8|pages=1659–1668|doi=10.1081/ESE-120021487|issn=1093-4529|pmid=12929815}}</ref> د یو ځل سړولو له سیستمونو څخه، د مسدودې کړۍ سیستمونو ته د فابریکو بدلول کولای شي د پام وړ حرارتي ککړتیا کمه کړي. دا سیستمونه د طبیعي چاپېریال له حرارت سره سم اوبه خوشې کوي.<ref name=":32">{{Cite web |title=Freshwater Use by U.S. Power Plants |url=https://www.ucsusa.org/resources/freshwater-use-us-power-plants |access-date=2021-04-14 |publisher=Union of Concerned Scientists |location=Cambridge, MA}}</ref> === ذخېرې === لکه څنګه چې اوبه د انسان په لاس جوړ شوو بندونو کې په څو طبقو وېشل کېږي، په بېخ کې حرارتي درجه په لویه کچه رالوېږې. ډېری بندونه داسې جوړ شوي چې دا سړې اوبه له لاندې برخې څخه طبیعي سیستمونو ته خوشې کړي. کېدای شي بند داسې ډیزان شي چې د لاندې یخو ابو پر ځای له سحطې څخه ګرمې اوبه خوشې کړي ترڅو دا خطر کم کړي.<ref>{{cite web |last1=Mollyo |first1=Fran |date=15 September 2015 |title=A happier environment for fish |url=http://phys.org/news/2015-09-happier-environment-fish.html |work=Phys.org |publisher=ScienceX}}</ref><ref name="Cold water-NSW">{{Cite web |title=Cold water pollution |url=https://www.dpi.nsw.gov.au/fishing/habitat/threats/cold-water-pollution |access-date=2021-04-14 |website=Fishing/Habitat management |publisher=Department of Primary Industries, New South Wales Government |location=Parramatta NSW}}</ref> === ښاري جریان === په توده هوا کې، ښاري جریان کولای شي په کوچنیو جریانونو باندې پراخې حرارتي اغیزې ولري. لکه څنګه چې د باران اوبه د ګرمو بامونو، پارکینګونو، سړکونو او پیاده روونو څخه تېرېږي، یو څه تودوخه جذبوي، چې د ښار د حرارت اغېزه ده. د باران د اوبو د مدیریت اسانتیاوې چې د دا اوبه د ځمکې لاندې جریان ته، لکه د بایورتېنشن سیستمونه او د تصفیې ډنډونه، جذبوي یا یې لارښوونه کوي، د زیات وخت په ساتلو د اضافي حرارت د آزادلو له لارې، مخکې له د چې اوبه د چاپېریال سیستم ته ننوځي، دا حرارتي اغیزې کموي. د ښاري جریان د مدیرت لپاره دا ډول سیستمونه د پراخېدونکي ښاري ډیزاین د لیدلوري برخې دي چې معمولا د شنو زیربنا په نوم یادېږي.<ref>{{cite web |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=2021-07-29 |title=What is Green Infrastructure? |url=http://www.epa.gov/green-infrastructure/what-green-infrastructure |publisher=EPA |access-date=2022-07-18 |archive-date=2020-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524153519/https://www.epa.gov/green-infrastructure/what-green-infrastructure |url-status=dead}}</ref> ساتونکي ډنډونه (د باران د اوبو حوضونه) د جریان د حرارت په کمولو کې لږ اغېزمن انګېرل کېږي، ځکه مخکې له دې چې اوبه جریان ته توزیع شي، ښایي د لمر لخوا ګرمې شي.<ref>{{cite report|url=http://www.epa.gov/sites/production/files/2015-11/documents/urban-stormwater-bmps_preliminary-study_1999.pdf|title=Preliminary Data Summary of Urban Storm Water Best Management Practices|date=August 1999|publisher=EPA|page=5-58|id=EPA 821-R-99-012}}</ref> == سرچينې == 6k0y8mt0lcm5gm6c73k4nzqov3qerts 0 62941 369162 362244 2026-09-23T00:55:25Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369162 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:G20.svg|بټنوک|274x274px]] '''جي ۲۰''' يا د شلو ډله، د دولتونو تر منځ يوه تولنه ده چې له نولسو هېوادونو او اورپايي اتحاديې څخه جوړه ده. دا د نړيوال اقتصاد اړوند سترو ستونزو حل لپاره کار کوي، لکه نړيوال مالي ثبات، د اقلیم د بدلون کمول او دوامدار پرمختګ.<ref name="IPS">{{cite web |date=9 September 2015 |title=G20 Finance Ministers Committed to Sustainable Development |url=https://www.ipsnews.net/2015/09/g20-finance-ministers-committed-to-sustainable-development/ |access-date=4 December 2015 |publisher=IPS News |archive-date=30 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730185219/https://www.ipsnews.net/2015/09/g20-finance-ministers-committed-to-sustainable-development/ |url-status=dead}}</ref> جی ۲۰ (G20) د نړۍ له تر ټولو سترو اقتصادونو څخه جوړ دی چې صنعتي او پرمختللي هېوادونه پکې شامل دي او د نړۍ د ناخالص توليد (GWP) ۹۰٪ برخه، د نړيوالې سوداګرۍ ۷۵-۸-٪، د نړۍ د نفوس دوه په درې برخه او د نړۍ د ټولې ځمکې نږدې نيمه برخه جوړوي.<ref>{{Cite web |title=What is the G20 &#124; G20 Foundation |url=https://www.g20foundation.org/g20/what-is-the-g20 |access-date=19 May 2020 |تاريخ الأرشيف=14 May 2020 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200514225722/https://www.g20foundation.org/g20/what-is-the-g20 |url-status=dead |خونديځ نېټه=14 May 2020 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20200514225722/https://www.g20foundation.org/g20/what-is-the-g20 |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20200514225722/https://www.g20foundation.org/g20/what-is-the-g20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200514225722/https://www.g20foundation.org/g20/what-is-the-g20 }}</ref><ref name="g20members">{{cite web |title=G20 Members |url=http://www.g20.org/about_g20/g20_members |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203221840/http://www.g20.org/about_g20/g20_members |archive-date=3 February 2014 |access-date=15 January 2014 |publisher=G20.org |df=dmy-all}}</ref> ګڼو اقتصادي بحرانونو ته په ځواب کې په ۱۹۹۹ز کال کې د جي ۲۰ بنسټ کېښودل شو. له ۲۰۰۸ز کال راهيسې دا ټولنه لږ تر لږه په کال کې يو ځل غونډه کوي، په دې سرمشريزو کې د هر غړي هيواد د دولت يا حکومت مشر، د ماليې وزير، د بهرنيو چارو وزير او نور لوړ پوړي مسئولين ګډون کوي، اروپايي کميسیون او اروپايي مرکزي بانک د اروپايي ټولنې استازولي کوي. نور هېوادونه، نړيوال سازمانونه او نادولتي سازمانونه هم سرمشريزه ته رابلل کېږي، ځينې يې په دايمي بنسټ بلل کېږي.<ref>{{Cite web |title=Think Tanks |url=https://www.g20-insights.org/think_tanks/ |website=G20 Insights |access-date=2022-07-20 |archive-date=2020-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201212045828/https://www.g20-insights.org/think_tanks/ |url-status=dead }}</ref><ref>"[https://web.archive.org/web/20140203221850/http://www.g20.org/about_g20/past_summits Past Summits]"</ref> د ۲۰۰۹ز کال په سرمشريزه کې جي ۲۰ خپل ځان د نړيوالې اقتصادي او مالي همغږۍ لپاره لومړی ځای اعلان کړ. له دې وروسته لسيزه کې د دې ډلې حيثيت لوړ شو او شنونکي يې د پام وړ نړيوال اغېز څخه کار اخيستونکې ډله بولي، له دې امله تر نيوکو لاندې ده چې غړي يې محدود دي، د عملي کولو ځواکونه يې کم دي او شته نورې نړيوالې ادارې کمزورې کوي. د دې ګروپ سرمشريزې ډېر ځله له لاريونونو سره مل وي، په ځانګړي ډول د نړيوالتوب ضد ډلو له خوا.<ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2009/US/09/24/us.g.twenty.summit/index.html|title=Officials: G-20 to supplant G-8 as international economic council|publisher=CNN|date=25 September 2009|access-date=25 September 2009}}</ref><ref name="AH">{{cite web |title=Global Politics |url=https://books.google.com/books?isbn=1137349271/ |access-date=4 December 2015 |publisher=Andrew Heywood}}</ref><ref name="setback">{{cite news|url=http://www.spiegel.de/international/europe/0,1518,702104,00.html|title=Norway Takes Aim at G-20:'One of the Greatest Setbacks Since World War II'|work=[[Der Spiegel]]|date=22 June 2010|access-date=27 June 2010}}</ref><ref name="FPNoArgentina">{{cite news|url=https://foreignpolicy.com/2012/04/19/who-would-replace-argentina-on-the-g20/|title=Who would replace Argentina on the G20?|work=[[Foreign Policy]]|first=David|last=Bosco|date=19 April 001|access-date=24 April 2012}}</ref><ref name="G20Protests2010">{{cite news|last=French|first=Cameron|author2=Pav Jordan|url=https://ca.reuters.com/article/topNews/idCATRE65E4RB20100617?pageNumber=1&virtualBrandChannel=0|title=Toronto G20 protest hints at more to come|work=Reuters|date=17 June 2010|access-date=11 June 2020|location=Toronto|archive-date=27 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027001725/https://ca.reuters.com/article/topNews/idCATRE65E4RB20100617?pageNumber=1&virtualBrandChannel=0|url-status=dead}}</ref><ref name="G20Protests2017">{{cite news|last=Abedi|first=Maham|url=https://globalnews.ca/news/3576435/g20-summit-why-people-protest/|title=G20 protests: Why the international summit attracts so much anger|date=7 July 2017|access-date=11 June 2020|location=Hamburg}}</ref> == تاريخ                                                                              == === بنسټ اېښودنه === جي ۲۰ له دويمې نړيوالې جګړې وروسته لړۍ تر ټولو وروستی نوښت دی، موخه يې د اقتصادي تګلارې نړیواله همغږي ده، په دې ګروپ کې د «Bretton Woods twins»، پيسو نړيوال صندوق او نړيوال بانک په څېر ادارې شاملې دي، نړيوال سوداګريز سازمان هم اوس د دې برخه ده.<ref>See, e.g., {{harvnb|Woods|2006}}; {{harvnb|Gilpin|2001}}; {{harvnb|Markwell|2006}}.</ref> د جي ۲۰ وړاندوينه په ۱۹۹۹ز کال د جون په مياشت کې په «کولون» کې د جي ۷ د سرمشريزې پر مهال شوې وه او د ۱۹۹۹ز کال د سپتمبر په شپږ وېشتمه نېټه د جي ۷ د ماليې وزيرانو په ناسته کې منځ ته راوړل شوې ډله ده، لومړۍ ناسته يې د ۱۹۹۹ز کال د ديسمبر په پنځلسمه او شپاړسمه نېټه په برلين کې وشوه. د کاناډا د ماليې وزير «پال مارټين» يې لومړی مشر ټاکل شوی و او د المان د ماليې وزير «هانس ايچل» يې لومړۍ ناستې کوربه و.<ref>{{cite web |year=2010 |title=What is the G20? |url=http://www.g20.utoronto.ca/g20whatisit.html |access-date=12 November 2014 |publisher=University of Toronto}}</ref> د بروکنګز انستيتيتوت د «کولن ای. بريډ فورډ» او «جوهانس ايف لن» د ۲۰۰۴ز کال په يو راپور کې ټينګار شوی چې په بنسټيز ډول د جي-۷ ګروپ بنسټ د هغه مهال د مشر «ايچل» په نوښت جوړ شوی دی. خو «براډ فورډ» وروسته د کاناډا د هغه مهال د ماليې وزير (او د کاناډا راتلونکی لومړی وزير) «پال مارټين» «د ماليې وزير په کچه د جي-۲۰ په جوړېدو کې يو مهم شخص بللی دی، همدا راز لومړی هغه څوک چې وړانديز يې کړی و چې د جي-۲۰ دې د هېوادونو د مشرانو په کچه ناستو پر لور حرکت وکړي. کناډايي اکاډيميکې او ژورنالستي سرچينو هم جي-۲۰ د داسې يوې پروژې په توګه تعريف کړی دی چې مارټين او د هغه امريکايي سيال د هغه مهال د خزانې وزير «ليري سمرز» پيل کړې وه. خو ټول مني چې المان او متحده ايالاتو په حقيقت کې د دوی د لرليد په بدلولو کې مهمه ونډه درلودلې ده.<ref>{{cite web |author1=Colin I. Bradford |author2=[[Johannes F. Linn]] |year=2004 |title=Global Economics |url=https://www.brookings.edu/research/global-economic-governance-at-a-crossroads-replacing-the-g-7-with-the-g-20/ |access-date=12 November 2014 |publisher=Brookings Institution}}</ref><ref name="Bradford2010">{{cite web |last1=Bradford |first1=Colin I. |date=23 June 2010 |title=Web Chat: Previewing the G-20 Summit |url=https://www.brookings.edu/blog/up-front/2010/06/23/web-chat-previewing-the-g-20-summit/ |access-date=7 July 2017 |publisher=[[Brookings Institution]]}}</ref><ref name="Kirton">{{cite web |last1=Kirton |first1=John |date=17 December 2013 |title=Explaining G20 Summit Success |url=http://www.g20.utoronto.ca/biblio/kirton-aiia-2013.html |access-date=7 July 2017 |website=G20 Information Centre |publisher=[[Munk School of Global Affairs]], [[University of Toronto]]}}</ref><ref name="Kilpatrick">[http://www.macleans.ca/2010/07/01/who-gets-to-rule-the-world/ "Who gets to rule the world"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131221071945/http://www2.macleans.ca/2010/07/01/who-gets-to-rule-the-world/ |date=2013-12-21 }}. Sean Kilpatrick. [[Maclean's Magazine]] (Canada). 1 July 2010</ref><ref name="IbbitsonPerkins">{{cite news|last1=Ibbitson|first1=John|last2=Perkins|first2=Tara|title=How Canada made the G20 happen|url=https://www.theglobeandmail.com/news/world/how-canada-made-the-g20-happen/article4322767/?page=all|access-date=7 July 2017|work=[[The Globe and Mail]]|date=18 June 2010}}</ref><ref name="EightNotEnough">Thomas Axworthy. [https://www.thestar.com/opinion/article/222986--eight-is-not-enough-at-summit "Eight is not enough at summit."] ''Toronto Star''. 8 June 2007. Retrieved 16 April 2011.</ref> مارټين او سمرز د پورونو د سترو بحرانونو د لړيو په غبرګون کې د جي۲۰ (G20) تصور وړاندې کړ، کوم بحرانونه چې د ۱۹۹۰ز لسيزې په وروستيو کې په مخ په وده بازارونو کې خپاره شوي وو، پيل يې د مکسيکو له پيسو بحران سره شوی و، او وروسته یې د ۱۹۹۷ز کال اسيايي مالي بحرانونه، د ۱۹۹۸ز کال روسي مالي بحران او په پايله کې په متحده ايالاتو اغېز وکړ، تر ټولو څرګند يې د ۱۹۹۸ز کال د مني په موسم کې د پیاوړي «hedge fund Long-Term Capital Management» سقوط و. دې حالت دوی ته انځور کړه چې په چټکۍ سره د نړيوال توب پر لور روانه نړۍ، جي۷، جي۸ او د بيټن ووډز نظام به ونه شي کولای چې له مالي اړخه باثباته شي، په همدې بنسټ دوی د يو نوي، پراخه حدودو لرونکي، د نړۍ د سترو اقتصادونو د ګروپ تصور وړاندې کړ، کوم به چې د دې مالي مرستو په مهيا کولو کې خپل غږ او مسئوليت ولري.<ref name="Kirton" /><ref name="Kilpatrick" /><ref name="IbbitsonPerkins" /> د جي۲۰ د غړيتوب پرېکړه د «ايچل» د مرستيال «Caio Koch-Weser» او د سمرز د مرستيال «Timothy Geithner» له خوا شوې وه. د سياسي اقتصادپوه «رابرټ ويډ» په وينا:<blockquote>« Geithner او Koch-Weser د غړيو فهرست وکوت، او ويې ويل چې کاناډا داخل، پرتګال بهر، سويلي افريقا داخل، نایجيريا او مصر بهر او همداسې مخکې ولاړل؛ دوی خپل فهرست د جي۷ د ماليې نورو وزيرانو ته واستاوه او د لومړۍ ناستې بلنليک واستول شو».{{sfn|Wade|2009|p=553}}</blockquote> === لومړي موضوعات === د جي۲۰ لومړی تمرکز د نړيوال اقتصاد په مديريت و. د سرمشريزو شعارونه کال په کال بدلون مومي. د ۲۰۰۶ز کال د جي۲۰ د وزيرانو په کچه د ناستې شعار «د نېکمرغۍ جوړول او ساتل» و. په هغو موضوعاتو کې چې تر بحث لاندې نيول شوي وو د «دوامدارې ودې» تر لاسه کولو لپاره کورني اصلاحات، نړيوالې انرژۍ او د سرچينو د توکو بازارونه، د نړيوال بانک او پيسو نړيوال صندوق سمون او د نړۍ د مخ پر وده نفوس له امله د نفوسي بدلونه شامل وو. په ۲۰۰۷ز کال کې، سويلي افريقا د دارالانشاء کوربه توب وکړ چې د سويلي افريقا د ماليې وزير «ټريور اي مينول» د جي۲۰ رياست پر غاړه درلود. په ۲۰۰۸ز کال کې، د برازيل د ماليې وزير « Guido Mantega» د جي۲۰ رياست په غاړه درلود، نوموړي په مالي بازارونو کې د سيالۍ، تصفيه شوې انرژۍ، اقتصادي ودې او د ودې او پرمختګ د مالي عناصرو په اړوند د بحث او مباحثې وړانديز وکړ. د ۲۰۰۸ز کال د اکتوبر په يوولسمه نېټه د جي-۷ د ماليې وزيرانو له ناستې وروسته، د متحده ايالاتو ولسمشر جورج ډبليو بوش وویل چې د جي۲۰ بله ناسته به د ۲۰۰۸ز کال د مخ پر زياتېدو اقتصادي بحران لپاره د حل لارو د پیدا کولو لپاره مهمه وي. == سرمشريزې == د جي۲۰ د ماليې وزيرانو او مرکزي بانک د رئيسانو ناسته، څوک چې د مشرانو سرمشريزه جوړوي او د هغوی پرېکړې عملي کوي، د ۲۰۰۷-۲۰۰۸ز کلونو مالي بحرانونو او همدا راز د هغو زياتېدونکو اعترافاتو په غبرګون کې جوړې شوې وې چې ګوندې مخ پر وده هېوادونه په مناسب ډول په بنسټيزو نړيوالو اقتصادي بحثونو او مديريتونو کې نه وو شامل کړای شوي. سربېره پر دې، د جي۲۰ د دولتونو او حکومتونو د مشرانو سرمشريزې تر سره شوې. په ۲۰۰۸ز کال کې په واشنګټن کې د پيل له ناستې وروسته، د جي-۲۰ مشرانو دوه ځلې په يو کال کې سره وکتل: په ۲۰۰۹ز کال کې په لندن او پيټسبرګ او په ۲۰۱۰ز کال کې په ټورنټو او سويل کې.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8072894.stm "US to host next G20 world meeting"]. BBC News. 28 May 2009. Retrieved 9 December 2012.</ref> له ۲۰۱۱ز کال راهيسې، له کله چې فرانسې د جي۲۰ کوربه توب کړی، سرمشريزې په کال کې يواځې يو ځل تر سره کېږي. د ۲۰۱۶ز کال ناسته د چين په «هانګزو» کې تر سره شوې وه، د ۲۰۱۷ز کال سرمشريزه د المان په هامبرګ، د ۲۰۱۸ز کال سرمشريزه د ارجنټاين په «بيونس ايرس»، د ۲۰۱۹ز کال سرمشريزه د جاپان په اوساکا، د ۲۰۲۰ز کال سرمشريزه د سعودي عربستان په رياض کې ټاکل شوې وه، خو د کرونا له امله په مجازي ډول تر سره شوه، د ۲۰۲۱ز کال سرمشريزه د ايټاليې په روم ښار کې تر سره شوه او د ۲۰۲۲ز کال سرمشريزه به د اندونيزيا په بالي کې تر سره شي.<ref>[http://www.g20.org/Documents/pittsburgh_summit_leaders_statement_250909.pdf "Leaders' statement, the Pittsburgh Summit," p. 19 §50 (PDF)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100612200227/http://www.g20.org/Documents/pittsburgh_summit_leaders_statement_250909.pdf|date=12 June 2010}}. G20.org. 25 September 2009.</ref><ref>{{cite web |title=G20 |url=http://www.bond.org.uk/pages/g20.html |access-date=16 June 2013 |publisher=Bond.org.uk |تاريخ الأرشيف=24 June 2013 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20130624160605/http://www.bond.org.uk/pages/g20.html |url-status=dead |خونديځ نېټه=24 June 2013 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20130624160605/http://www.bond.org.uk/pages/g20.html |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20130624160605/http://www.bond.org.uk/pages/g20.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130624160605/http://www.bond.org.uk/pages/g20.html }}</ref> له ۲۰۱۰ز کال راهيسې د وزيرانو په کچه د جي۲۰ يو لړ ناستې تر سره شوي دي. په ۲۰۱۱ او ۲۰۱۲ز کلونو کې د کرنې د وزيرانو ناستې تر سره شوې وې؛ په ۲۰۱۲ او ۲۰۱۳ز کلونو کې د بهرنيو چارو د وزيرانو ناستې تر سره شوې وې، په ۲۰۱۲ او ۲۰۱۴ز کلونو کې د سوداګرۍ  د وزيرانو ناستې او له ۲۰۱۰ز کال راهيسې په کلني ډول د کار د وزيرانو ناستې تر سره کېږي.<ref>{{cite web |title=G20 Ministerial Meetings |url=http://www.g20.utoronto.ca/other.html |access-date=13 September 2014 |publisher=G20 Research Group}}</ref> == سرچينې == ky6093xi4hcjqpadkpgn5yn2addz9d4 0 63110 369328 283445 2026-09-23T11:43:58Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369328 wikitext text/x-wiki '''په اتلانتیک سمندر کې د غلامانو سوداګري'''، د '''اتلانتیک سمندر تر منځ د غلامانو سوداګري''' یا '''د اروپا-امریکا تر منځ د غلامانو سوداګري''' چې تر ډېره د غلامانو د سوداګرو له‌خوا د امریکا قاري ته د بېلابېلو افریقايي غلامانو لېږد رالېږد په‌کې شامل و. د غلامانو سوداګرۍ په منظم ډول د مثلثي سوداګرۍ او د منځني مسیر له لارې څخه کار اخیست او له ۱۶مې څخه تر ۱۹مې پېړۍ پورې موجوده وه. ډېری هغه کسان چې غلام شوي وو او د اتلانتیک سمندر د غلامانو د سوداګرۍ له لارې لېږدول کېدل د مرکزي او لويديځي افریقا اوسېدونکي و چې تر ډېره د لویديځې افریقا د اوسېدونکو له‌خوا د غلامانو پر سوداګرو پلورل شوي و، حال دا چې ځينې نور یې په مستقیم ډول د اروپايانو په ساحلي بریدونو کې چې د افریقا د ساحلونو په کلاګانو کې اسیر/بندي شوي وو د غلامانو د سوداګرو له‌خوا ونیول شول او وروسته يې امریکا قارې ته راوړل. د پرتګالیانو او د غلامانو د اروپايي سوداګرو پرته نورو په عمومي ډول په دغه بریدونو کې ګډون نه کاوه، ځکه د غلامانو د سوداګرۍ په دوره کې د افريقا د صحرا په سویل (سب-صحرا) کې اروپايانو ته د ژوند کولو هيله له یو کال څخه لږ وه (د ملاریا له پراختیا څخه د مخنیوي په موخه کوانین/ '''Quinine''' ته تر لاس‌رسي مخکې و). د کارابین او استعماري سویلي اتلانتیک اقتصادونه تر ډېره د نیشکر پر تولیداتو او د ګڼو نورو شیانو پر کاري ځواک ولاړ وو. دا چاره د لویديځي اروپا د هغو هېوادونو تر منځ ډېره اړينه وه چې د ۱۷مې پېړۍ په وروستیو او اتلسمه پېړۍ کې يې د سیندونو هاخوا امپراتورۍ پر رامنځته کولو له یو بل سره سیالي کوله.    <ref name="nmltls">{{cite web |date=10 July 2020 |title=The history of the transatlantic slave trade |url=https://www.liverpoolmuseums.org.uk/history-of-slavery/transatlantic-slave-trade |access-date=26 March 2021 |website=[[National Museums Liverpool]]}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2010/04/23/opinion/23gates.html|title=Opinion – How to End the Slavery Blame-Game|author=Henry Louis Gates Jr.|date=April 22, 2010|quote=The historians John Thornton and Linda Heywood of Boston University estimate that 90 percent of those shipped to the New World were enslaved by Africans and then sold to European traders.|newspaper=The New York Times|accessdate=March 22, 2022|archive-date=April 26, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100426120726/https://www.nytimes.com/2010/04/23/opinion/23gates.html|url-status=bot: unknown}}</ref><ref name="Sowell 2005 p. 121">{{cite book|last1=Sowell|first1=Thomas|author-link1=Thomas Sowell|title=Black Rednecks and White Liberals|chapter=The Real History of Slavery|publisher=[[Encounter Books]]|place=New York|page=[https://archive.org/details/blackredneckswhi00thom/page/121 121-122]|isbn=978-1594030864|year=2005|title-link=Black Rednecks and White Liberals}}</ref><ref name="Thornton, p. 112">Thornton, p. 112.</ref><ref>{{cite web |title=The transatlantic slave trade |url=https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/zy7fr82/revision/3 |access-date=2021-05-06 |publisher=BBC |quote=* Some of those enslaved were captured directly by the British traders. Enslavers ambushed and captured local people in Africa. * Most slave ships used British 'factors', men who lived full-time in Africa and bought enslaved people from local leaders.}}</ref><ref>{{cite web |title=Implications of the slave trade for African societies |url=https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/zxt3gk7/revision/7 |access-date=12 June 2020 |publisher=[[BBC]] |location=[[London]]}}</ref><ref>{{cite web |title=West Africa – National Museums Liverpool |url=https://www.liverpoolmuseums.org.uk/history-of-slavery/west-africa#section--the-capture-and-sale-of-enslaved-africans |access-date=14 October 2015 |publisher=[[International Slavery Museum]] |location=[[Liverpool]]}}</ref><ref name="Mannix 1962 Introduction-1–5">{{cite book|last=Mannix|first=Daniel|title=Black Cargoes|url=https://archive.org/details/blackcargoeshist00mann|url-access=registration|year=1962|publisher=The Viking Press|pages=Introduction–1–5}}</ref> په ۱۶مه پېړۍ کې پرتګالیان لومړني کسان و چې د لویدیځې افریقا له غلام‌لرونکو څخه يې غلامان واخیستل او له اتلانتیک سمندر څخه يې تېر کړل. هغوی په ۱۵۲۶ کال کې تر اتلانتیک هاخوا برازیل ته د غلامانو سفر بشپړ کړ او نور اروپایان هم ډېر زر په هغوی پسې لاړل. د بېړيو څښتنانو به غلامانو ته د هغې کارګو/بار په سترګه کتل چې باید زر تر زره په تر ټولو لږ لګښت سره د امریکا قاري ته ولېږدول شي، تر څو هلته د قهوې، تنباکو، کاکاوو، بورې او پنبې په راټولولو، د سپينو او سرو زرو په معدنونو، د وريجو په کروندو، په ساختماني صنعت، د بېړیو لپاره د لرګیو په پرې کولو، د مهار کاري ځواک او د کورنیو خدمت‌کارانو په توګه کار وکړي. لومړني افریقایان چې انګریزي مستعمراتو ته وتښتول شول، د قراردادي خدمتکارانو په توګه طبقه‌بندي کېدل د هغو قراردادي کاریګرانو سره له ورته حقوقي وضعیت څخه برخمند و چې له ایرلنډ او بریتانیا څخه راتلل.په هر حال غلامي د ۱۷مې پېړۍ په منځنۍ برخه کې د یوې نژادي طبقې په توګه لا ستونزمنه شوې وه، داسې چې افریقاي غلامان او د هغوی بچیان په قانوني ډول د خپلو څښتنانو ملکیت وو، ځکه هغه ماشومان چې له کنیزو/غلامو میندو څخه زېږېدل غلام وو (چې په لاتیني ژبه د ''partus sequitur ventrem'' اصطلاح ورته کارول کېده). خلک به د یوې شتمنۍ، توکو، یا کاري واحدونو په توګه په پام کې نیول کېدل او په بازارونو کې به د توکو او نورو خدمتونو په بدل کې پلورل کېدل.    <ref>{{Cite web |last=Weber |first=Greta |date=June 5, 2015 |title=Shipwreck Shines Light on Historic Shift in Slave Trade |url=http://news.nationalgeographic.com/2015/06/150605-shipwreck-slave-trade-south-africa-18th-century-brazil |access-date=June 8, 2015 |publisher=National Geographic Society |archive-date=June 7, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150607030319/http://news.nationalgeographic.com/2015/06/150605-shipwreck-slave-trade-south-africa-18th-century-brazil/ |url-status=dead}}</ref><ref name="Covey-Eisnach 2009">{{cite book|editor1-last=Covey|editor1-first=Herbert C.|editor2-last=Eisnach|editor2-first=Dwight|author-link=|year=2009|chapter=Slave Cooking and Meals – Arrival in the Americas|chapter-url=https://books.google.com/books?id=xhpBsIa5yqEC&pg=PA49|title=What the Slaves Ate: Recollections of African American Foods and Foodways from the Slave Narratives|location=[[Santa Barbara, California]]|publisher=[[Greenwood Press]]|pages=49–72|isbn=9780313374975|lccn=2009003907}}</ref> د اتلانتیک سمندر له لارې د غلامانو د سوداګرۍ تر ټولو عمده ملتونه چې د سوداګرۍ د حجم پر بنسټ ترتیب شوي وو، پرتګالیان، بریتانویان، اسپانویان، فرانسویان، هالنډیان او ډنمارکیان وو. د افریقا په ساحلونو کې يې څو سنګرونو رامنځته کړي وو چې هلته يې د افریقا له سیمه‌ییزو مشرانو څخه غلامان اخیستل. دا غلامان به د یو فکتور په واسطه چې په ساحل یا ساحل ته څېرمه رامنځته شوی و اداره کېدل تر څو نوې نړۍ ته د غلامانو لېږد رالېږد اسان کړي. غلامان به د لېږدولو په تمه په کارخونو کې بندي کېدل. اوسني اټکلونه ښيي چې نږدې له ۱۲ څخه تر ۱۲.۸ میلیونه افریقایان د ۴۰۰ کلونو په بهیر کې له اتلانتیک سمندر څخه تېر کړل شوي دي. د سوداګرو له‌خوا اخیستل شوې شمېره د پام‌وړ زیاته وه، ځکه دا لاره د مړينې له لوړې کچې سره مل وه او نږدې له ۱.۲ څخه تر ۲.۴ میلیون کسان د سفر په بهیر او میلیونونه نور نوې نړۍ ته تر رسېدو وروسته د کاربین د خوند څکلو په کمپ کې مړه شول. میلیونونه خلکو د غلامانو د بریدونو، جګړو او ساحل ته د غلامانو پر اروپايي سوداګرو د خرڅلاو لپاره د توکو د لېږدولو پر مهال خپل ژوندونه له لاسه ورکړل. د ۱۹مې پېړۍ په لومړیو کې بېلابېلو دولتونو د غلامۍ د سوداګرۍ د بندلو پر وړاندې ګام اوچت کړ، له دې سره د انسان ناقانونه قاچاق لاهم شته و. د ۲۱مې پېړۍ په لومړیو کې څو دولتونو په اتلانتیک سمندر کې د غلامانو د سوداګرۍ لپاره بښنه وغوښته.   <ref>Klein, Herbert S., and Jacob Klein. ''The Atlantic Slave Trade''. Cambridge University Press, 1999, pp. 103–139.</ref><ref>[[Ronald Segal]], ''The Black Diaspora: Five Centuries of the Black Experience Outside Africa'' (New York: Farrar, Straus and Giroux, 1995), {{ISBN|0-374-11396-3}}, p. 4. "It is now estimated that 11,863,000 slaves were shipped across the Atlantic." (Note in original: Paul E. Lovejoy, "The Impact of the Atlantic Slave Trade on Africa: A Review of the Literature", in ''Journal of African History'' 30 (1989), p. 368.)</ref><ref name="Martin">{{cite book|last1=Meredith|first1=Martin|title=The Fortunes of Africa|date=2014|publisher=PublicAffairs|location=New York|isbn=978-1610396356|page=191}}</ref><ref name="online at pp. 119–120">Patrick Manning, "The Slave Trade: The Formal Demographics of a Global System" in Joseph E. Inikori and Stanley L. Engerman (eds), ''The Atlantic Slave Trade: Effects on Economies, Societies and Peoples in Africa, the Americas, and Europe'' (Duke University Press, 1992), pp. 117–44, [https://books.google.com/books?id=abvkqNGSTZ0C&pg=PA119 online at pp. 119–120.]</ref><ref name="ReferenceA">Stannard, David. ''American Holocaust''. Oxford University Press, 1993.</ref><ref>Eltis, David and Richardson, David, "The Numbers Game". In: Northrup, David: ''The Atlantic Slave Trade'', 2nd ed., Houghton Mifflin Co., 2002, p. 95.</ref><ref>Basil Davidson. ''The African Slave Trade''.</ref> == مخینه == === د اتلانتیک سفر === په اتلانتیک سمندر کې د غلامانو سوداګري د نوې نړۍ (امریکا) او پخوانۍ نړۍ (افریقا- اسیا) تر منځ د سوداګریزو اړیکو تر رامنځته کېدو وروسته پراختیا ومونده. جذر او مدي جریانونو د پېړیو لپاره په سمندر کې د هغه وخت د شته بېړیو لپاره سفر کول ستونزمن او خطرناک کړي وو. په دې توګه په یادو قارو کې د مېشتو خلکو تر منځ سمندري اړيکې ډېرې لږې وې. که څه هم په ۱۵مه پېړۍ کې د سمندري تېکنالوژۍ په برخه کې د اروپا نوي پرمختګونه د دې لامل شول چې بېړۍ د مد او جذر له جریانونو د مقابلې لپاره لا مجهزې شي او وکولی شي چې له اتلانتیک سمندر څخه تېرې شي؛ پرتګالیانو د سمندري بېړۍ چلوونکو ښوونځي جوړ کړل (که څه هم د دې ښوونځيو د موجودیت یا نه موجودیت د کره‌توب په اړه بېلابېل بحثونه شته دي). د ۱۶۰۰ او ۱۸۰۰ کلونو تر منځ نږدې ۳۰۰۰۰۰ بېړۍ چلوونکو چې د غلامانو په سوداګرۍ کې بوخت وو د افریقا له لویدیځ څخه لیدنه وکړه. له دې کار سره یې له هغو ټولنو سره اړيکې جوړې کړې چې د افریقا په لویديځو ساحلونو کې يې ژوند کاوه او مخکې کله هم له هغوی سره نه وو مخ شوي. تاریخ‌پوه پېیرچانو د سمندري ځواک ناوړه پایلې «بې وسلې کېدل/له منځه تلل» یاد کړل چې د ځينې ټولنو لپاره د انزوا پای او ځینې نورو ټولنو ته د ټولنیزو اړیکو په جوړولو کې د ډېروالي په معنا و.    <ref>[[User:حجاوي (بيت الحكمة)/sandbox#Tho98|Thornton 1998]], pp. 15–17.</ref><ref>[[User:حجاوي (بيت الحكمة)/sandbox#Cha69|Chaunu 1969]], pp. 54–58.</ref>{{sfn|Christopher|2006|p=127}} تاريخ‌پوه جان ټورنټون وايي: «یو شمېر تخنیکي او جغرافیايي لاملونو سره یو ځای شول تر څو اروپایان د اتلانتیک سمندر د کشف او سوداګرۍ په پراختیا کې تر ټولو لېوال کسان کړي.» هغه دا له اروپا څخه بهر د ګټې تر لاسه کولو او د نویو سوداګریزو فرصتونو لپاره یوه انګېزه یاده کړه. پر دې سربېره دا د هغې سوداګریزې شبکې د ځای ناستۍ لپاره تمایل و چې په منځنۍ اسیا کې د مسلمانانو د عثماني خلافت له‌خوا اداره کېده او د اروپايي مسیحیت پر وړاندې یو سیاسي، مذهبي او سوداګریز ګواښ و. په ځانګړي ډول د اروپايي سوداګرو لپاره چې غوښتل يې د سرو زرو سوداګري وکړي چې د افریقا په لویديځ کې پيدا کېدل او همدارنګه یې غوښتل اېنډيز (هند) ته یوه سمندري لار ومومي چې هلته دوی کولی شوی د مدرنو/لوکسو توکو لکه دارو/درملو سوداګري وکړي پرته له دې چې دغه توکي د منځنۍ اسیا له مسلمانو سوداګرو څخه ترلاسه کړي. <ref>[[User:حجاوي (بيت الحكمة)/sandbox#Tho98|Thornton 1998]], p. 24.</ref><ref>[[User:حجاوي (بيت الحكمة)/sandbox#Tho98|Thornton 1998]], pp. 24–26.</ref> د اروپا د استعمار د لومړۍ څپې په بهیر کې که څه هم  د اتلانتیک سمندر ډېری لومړني اکتشافات د عبراني فاتحانو له‌خوا هدایت کېدل، د اروپايي ملتونو ډېری غړي لکه اسپانوي، پرتګالي، فرانسوي، د لویې برتانیې، د ايټالیا پاچاهۍ او هالنډ بېړۍ چلوونکي په‌کې ښکېل وو. دا تنوع د دې لامل شوه چې ټورنټون د اتلانتیک سمندر لومړني اکتشافات د یو واقعي نړيوال تمرین په توګه یاد کړي، ان که ډېری اکتشافات د عبراني پاچاهانو په مشرۍ شوي وي. دې مشرتابه وروسته دا افسانه رامنځته کړه چې د اکتشافاتو یوازیني مشران عبرانیان/پرتګالیان وو.   <ref>[[User:حجاوي (بيت الحكمة)/sandbox#Tho98|Thornton 1998]], p. 27.</ref> == سرچينې == mcdot8mlz3i8icipo2se3zdqm78g4wk 0 63113 369193 363832 2026-09-23T02:58:15Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369193 wikitext text/x-wiki کله چې دویمه نړیواله جګړه په ختمېدو وه، نو د عملیاتو سقوط د جاپانيانو پر کورنیو جزیرو د متحدینو د حملې پلان و. پلان شوي عملیات هغه وخت رد شول، چې کله جاپان د هیروشیما او ناګاساکي له اتومي بریدونو، د شوروي اتحاد د جګړې له اعلان او پر منچوریا له حملې وروسته وسله کېښوده. عملیاتو دوه برخې لرلې، چې یو یې اولمپیک عملیات او بل یې کورونېټ عملیات نومېدل. د ۱۹۴۵ ز کال په نومبر کې د شروع کېدونکو اولمپیک عملیاتو موخه دا وه، چې د جنوبي جاپاني جزیرې کیوشو پر جنوبي درېیمه برخه قبضه وکړي، چې تازه نیول شوې وه، د اوکیناوا جزیره به د نمایشي سیمې په توګه وکارېږي. د ۱۹۴۶ ز کال په لومړیو کې به د کورونېټ عملیات ترسره شي، چې د جاپان پر مرکزي جزیرې هونشو باندې ټوکیو ته نږدې د کانټو پر میدان پلان شوی برید و. په اولمپیک عملیاتو کې د کېیوشو نیول شوې هوايي اډې ته به د کورونیټ عملیاتو لپاره د ځمکې پر اساس د فضايي مرستې اجازه ورکړل شي. که سقوط واقع شوی وای، نو دا به د تاریخ تر ټولو لوی دوه اړخ لرونکي عملیات وو.<ref>Giangreco (2009) pg. xvi</ref><ref>{{Cite web |title=Chapter 13: "DOWNFALL"- The Plan for the Invasion of Japan |url=https://history.army.mil/books/wwii/MacArthur%20Reports/MacArthur%20V1/ch13.htm |access-date=2021-07-27 |website=history.army.mil |archive-date=2019-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190817171601/https://history.army.mil/books/wwii/MacArthur%20Reports/MacArthur%20V1/ch13.htm |url-status=dead}}</ref> د جاپان جغرافیې د دې حملې پلان جاپانیانو ته هم واضح کړی و. هغوی دا وړتیا لرله چې د متحدینو د حملو پلانونه په سمه توګه اټکل کړي او په دې توګه یې د هغو پر اساس خپل دفاعي پلانونه او د کیټسوګو عملیات تنظیم کړل. جاپانیانو د کیوشو بشپړ دفاعي پلان جوړ کړ، چې د راتلونکو ټولو دفاعي عملیاتو لپاره کم پاتې و. په پراخه توګه د تلفاتو وړاندوینې مختلفې وې؛ خو ډېرې زیاتې وې. دا په هغې درجې پورې اړوند دی، چې جاپانیانو به د برید خلاف تر کومه حده مزاحمت کړی وي، که پر دې انحصار وشي، نو د متحدینو د تلفاتو اټکل به تر میلیونونو ورسېږي. {{sfn|Frank|p=340}} == پلان جوړونه == د عملیاتو د سقوط د پلان جوړونې مسؤلیت د امریکايي قوماندانانو فلېټ ایډمرل چیسټر نیمټز، د پوځ جنرال ډګلس میک ارتر او د کارمندانو د رییس په لاس کې و. (وروستی کس د امریکايي پوځ د هوايي ځواک قومندان دی). {{sfn|Skates|p=18}} دا وخت د اتوم بم پرمختګ یو پټ راز و ( د هغه وخت مرستیال ولسمشر هیري ټرومین ته هم د هغه د شتون معلومات نه وو، کله چې ولسمشر شو، نو معلومات ورته وشول)، له مین هټن پروژې نه بهر یوازې څو لوړپوړو چارواکو ته معلومه وه او پر لومړني جاپان د برید پلان نیونې د دې شتون په پام کې نه و نیولی. یو ځل چې کله اتوم بم ترلاسه شو، نو جنرال مارشال تصور وکړ، چې که په خپل وخت په کافي شمېر چمتو کړای شي، نو دا به د حملې د ملاتړ لپاره وکارول شي د بحرالکاهل جګړه د یوه متحد قوماندان (سي ـ این ـ سي) تر لاس لاندې نه وه. متحد قوماندان پر سیمو وېشل شوی و: تر ۱۹۴۵ ز کال پورې، د بېلګې په ډول چیسټر نیمټز د سي این سي بحرالکاهل اوقیانوس متحد و، په داسې حال کې چې ډګلس میک ارتر د جنوب لوېدیځ بحرالکاهل سیمې د محکمې متحد قوماندان او ایډمرل لویس ماونټ بیټن د جنول ختیځې اسیا د محکمې متحد قوماندان و. پر جاپان د حملې لپاره یو متحد قوماندان اړین بلل کېده. ددې کس په ټاکلو کې داخلي دښمني ( د امریکا بحري ځواکونو نمټز غوښته؛ خو د متحدو ریاستونو پوځ میک ارتر غوښته) دومره درنه وه، چې پلان یې تهدیداوه، څو له خپل لوري نه واوړي. بلاخره سمندري ځواکونو په جزي توګه ومنله او که د حالاتو غوښتنه وه، نو میک ارتر ته به د ټولو پوځونو بشپړ واک وسپارل شي. {{sfn|Skates|pp=55–57}} === پام === پلان جوړوونکي چې له کومو اساسي خبرو سره مخ شول، هغه وخت او ځاني تاوانونه وو. هغوی جاپان څنګه ژر تر ژره وسلې کېښودلو ته مجبورولی شو، چې په هغه کې متحدینو کم تلفات لرل. له ۱۹۴۳ ز کال نه مخکې په کیوبیک کنفرانس کې د کاناډا-انګلستان-امریکا یوه ګډ پلان جوړوونکي ټیم پلان چمتو کړ، چې «د جاپان د ماتې لپاره تعریف او پلان نیونه» نومېده، په دې کې تر ۱۹۴۷ـ۴۸ کلونو پورې پر جاپاني جزیرو د حملو غوښتنه نه وه شوې. د امریکايي مشر نظر دا و، چې تر دې بریده د جګړې اوږدول د ملي حوصلې لپاره خطرناک دی. له دې امله یې د کیوبیک کنفرانس پر ځای د ګډو کارکوونکو مشر پر دې خبره ټینګار وکړ، چې د المان له تسلیمولو یو کال وروسته باید جاپان دې ته اړ شي چې وسله پر ځمکه کېږدي. <ref>''One Hundred Years of Sea Power: The U.S. Navy, 1890–1990'' By George W. Baer p. 240</ref><ref>''Defeating Japan: The Joint Chiefs of Staff and Strategy in the Pacific War'' By Charles F. Brower p. 59</ref>{{sfn|Spector|pp=276–77}}{{sfn|Skates|p=37}} د متحدو ریاستونو سمندري ځواکونو د جاپان د تسلیمولو لپاره پر بندیزونو او د فضايي ځواک پر کارولو ټینګار وکړ. په نږدې شانګهای، چین او کوریا کې یې د هوايي اډې د نیولو لپاره د عملیاتو وړاندیز وکړ، چې د متحدو ریاستونو هوايي ځواکونو ته به د مخته تلونکو هوايي اډو یوه لړۍ په لاس ورشي او له هغه ځایه به پر جاپان بمونه وغورځول شي. له بلې خوا پوځ دلیل وړاندې کړ، چې دا ډول پلان «جګړه تر نامعلوم وخت پورې غزولی شي» او له اړتیا پرته خلک وژلی شي، له دې امله حمله اړینه وه. هغوی د سمندري ځواکونو له وړاندیز کړو ضمني چارو پرته د جاپان خلاف په مستقیمه توګه د لویې حملې ملاتړ وکړ، بلاخره د پوځ نظر بریالی شو.{{sfn|Skates|pp=53–54}}{{sfn|Skates|pp=44–50}} === فرضیې === دا چې د جاپان جغرافیه معلومه وه، امریکايي پوځي پلان جوړوونکو د دفاعي ځواکونو اندازه معلوموله، چې له چا سره به مخ کېږي. د ۱۹۴۵ ز کال په لومړیو کې د لاسرسي وړ استخباراتو پر اساس فرضیې په لاندې ډول وې:{{sfn|Sutherland|p=2}} * په هغې سیمه کې د دې کار مخالفت به نه یوازې د واکمنۍ منظم پوځي ځواکونه کوي، بلکې مخالف اوسېدونکي به یې هم کوي. * د اولمپک عملیاتو په پیل کې کابو درې مخالف وېشونه په جنوبي کیوشو کې او یو اضافي درې ګونی وېش به په شمالي کیوشو کې ختم کړل شي. * د کیوشو عملیاتو مخالفت کوونکي ټول دښمن ځواکونه به له اتو (۸) تر لسو (۱۰) وېشونو ډېر نه وي او دا کچه به په چټکۍ ترلاسه شي. * دا به تقریباً یوویشت (۲۱) مخالف وېشونه وي، چې د ډپو وېش به هم پکې شامل وي او د «کورونېټ» په پیل کې به په هونشو کې وي او د دې وېشونو له ډلې یې څوارلس (۱۴) په کنټو پلین سیمه کې کار کولای شي. ** دا چې دښمن به زموږ له بې اغېزې حملو نه د ژغورنې لپاره خپل ځمکني او هوايي پوځونه اسیایي سیمې ته واپس کړي، په داسې حالاتو کې به هغوی د یوه سخت اقتصاد په کارولو سره په دې سیمه کې له ۲۰۰۰ نه تر ۲۵۰۰ الوتکو پورې راجمع کولای شي او دا چې دا ځواک د وطني برخو په وسیله چلېږي او د کیوشو د کوزېدو پر خلاف کار کولای شي. === کيمیاوي وسلې === « د جاپان له یوه پای نه تر بل پورې یوه اوکېناوا» وېرې متحدین د کیمیاوې جګړې په شمول دې ته وهڅول چې پر نادودیزو وسلو هم غور وکړي. د جاپان د نفوسو او خوراکي توکو پر خلاف په پراخه کچه د کیمیاوي جګړې پلان نیول شوی و او په ماریاناس کې کیمیاوي وسلې زېرمه شوې وې. جاپان د هوا د اټکل وړ رول په شمول د څو لاملونو له وجې په ځانګړې توګه د ګازو د حملې ښکار و. له نیمګړو هوا لرونکو غارونو نه د جګړې لپاره د ګازو حملې د جاپانیانو لېوالتیا هم بې اغېزې کولای شي.  <ref name="Burnham1995">{{cite news|last=Burnham|first=Alexander|date=July 1, 1995|title=Okinawa, Harry Truman, and the Atomic Bomb|volume=71|work=A National Journal of Literature & Discussion|publisher=VQR|number=#3|url=http://www.vqronline.org/essay/okinawa-harry-truman-and-atomic-bomb|access-date=March 17, 2017}}</ref><ref>{{Cite web |last=Rogers |first=Paul |date=4 August 2005 |title=By any means necessary: the United States and Japan |url=https://www.opendemocracy.net/conflict/byanymeansnecessary_2727.jsp |access-date=17 July 2018 |website=openDemocracy }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite news|last=Walsh|first=Liam|date=December 7, 2011|title=World War II plan to poison Japanese crops revealed|url=http://m.couriermail.com.au/news/national/world-war-ii-poison-plan-revealed/story-e6freooo-1226215619956|newspaper=the Courier-Mail|location=Australia|access-date=October 10, 2015}}{{Dead link|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |date=6 May 2005 |title=Victory in the Pacific Online Forum |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/online-forum/ |access-date=21 October 2016 |website=[[PBS]] |publisher=[[PBS]]}}</ref> په داسې حال کې چې د ګازو بارود په ډېره کچه چمتو شوي وو او پلانونه جوړ شوي وو، د دې خبرې امکان نه و، چې دا به کارول شوي وي. د رچرډ بي فرینک وینا ده، چې د ۱۹۴۵ ز کال په جون کې چې کله دا وړاندیز تر ټرومین پورې ورسېده، نو د کارکوونکو پر خلاف یې د کیمیاوي وسلو کارول وېټو کړل او کارول یې تر غور لاندې ونیول شول. د ایډورډ جې ډریا پر اساس په لویه کچه د کیمیاوي وسلو ستراتیژیک کارول هیڅ امریکايي رهبر په دقت مطالعه یا وړاندیز کړي نه وو، بلکې د جاپاني مزاحمت د جېبونو خلاف بې د کیمیاوي وسلو د پلان جوړونې په کارولو بحث وکړ.   {{sfn|Skates|p=84}} == سرچينې, == 0bu6li6cizyk0k5ysiz0mh4bye25n6w 0 63126 369213 369091 2026-09-23T04:05:42Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369213 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:World_Population.svg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a5/World_Population.svg/330px-World_Population.svg.png|بټنوک| په 2019 کې د نفوس له مخې د هېوادونو او سیمو نقشه (تور رنګ، ډېر نفوس)]] دا د '''نفوس له مخې د هېوادونو نوملړ دی''' . په دې کې خپلواک دولتونه ، مېشته، انحصاري سیمې او په ځینو مواردو کې د خپلواکو دولتونو اجزاوو لرونکي هېوادونه شامل دي، په لړليک کې شاملول په ابتدايي توګه د [[د معيار نړيوال تنظيم|ISO]] معیار [[ایزو ۳۱۶۶-۱|ISO 3166-1]] پر بنسټ دي. د مثال په توګه، [[بریتانیا|انګلستان]] یو واحد وجود ګڼل کیږي، په داسې حال کې چې د هالنډ د سلطنت اجزاوو هېوادونه په جلا توګه ګڼل کیږي. سرېره پردې ، پدې لېست کې ځینې [[په محدوده رسمي توګه پیژندل سوي دولتونه|ایالتونه شامل دي چې محدود پېژندل]] شوي په ISO 3166-1 کې نه دي موندل شوي. همدارنګه د [[د نړۍ نفوس|نړۍ]] د نفوس په پرتله د هر هېواد نفوس په سلنه کې ورکړل شوی، کوم چې [[ملګري ملتونه]] د 7.954 ملیارد وګړي په 2022 کال کې اټکل کوي . <ref name="UNFPA">{{Cite web |year=2022 |title=World Population Dashboard |url=https://www.unfpa.org/data/world-population-dashboard |access-date=15 June 2022 |website=United Nations Population Fund |publisher=UNFPA}}</ref> == تګلاره == په دې چارټ کې کارول شوي ارقام د ملي [[سرشمېرنه|سرشمېرنې]] د ادارې له خوا د خورا تازه اټکلونو یا نسبتونو پراساس دي، چې تل په تغير کې وي. د کومو هېوادونو او ځايونو چې ملي معلومات شتون نلري، ارقام د 2021 لپاره د اټکلونو یا اټکلونو پر بنسټ د ملګرو ملتونو د اقتصادي او ټولنیزو چارو د نفوس څانګې له خوا چمتو شوي. <ref name="unpop">{{Cite web |last=United Nations |title=World Population Prospects 2019 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=4 August 2021 |website=population.un.org}}</ref> ځکه چې راټول شوي ارقام په هر هېواد کې په ورته وخت کې نه راټولیږي، یا د دقت په ورته کچه کې، د پایلې شمېرې پرتله کول ممکن غلطې پایلې رامنځته کړي. سربېره پردې، د ټولو هېوادونو څخه د ارقامو اضافه والی ممکن د نړۍ مجموعې سره مساوي نه وي. هغه سیمې چې د خپلواکو دولتونو بشپړې برخې جوړوي، لکه د انګلستان هېوادونه ، د اړوندو خپلواکو هېوادونو د برخې په توګه شمېرل کیږي. په دې کې نور نهادونه شامل دي، لکه [[اروپایي ټولنه|اروپایي اتحادیه]] ، {{Efn|The European Union is a ''[[sui generis]]'' [[supranational union]] whose sovereign members delegate to it by treaty certain powers that are often exercised by sovereign states. Its combined population has been estimated at 447,319,916 on 1 January 2020, and it would be ranked 3rd if it were included in the list. It has {{#expr: 447319916 / {{worldpop}} * 100 round 2}}% of the world's population — see {{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tps00001/default/table?lang=en|title=Eurostat-Tables, Graphs and Maps Interface（TGM）table|publisher=[[European Commission]]}}}} چې خپلواکه دولتونه نه دي، او خپلواکې سیمې چې دایمي نفوس نلري، لکه د [[انتارکتیکا|انټارکټیکا]] په اړه د مختلفو هېوادونو ادعاګانې . == د نفوس له مخې خپلواک دولتونه او تړلې سیمې == نوټ: د ملګرو ملتونو د ۱۹۳ [[د ملگري ملتونو غړي هېوادونه|غړو هېوادونو]] او د ملګرو ملتونو عمومي اسامبلې ته د دوو څارونکو هېوادونو لپاره یوه شمېره درجه ټاکل شوې ده. انحصاري سیمې او هغه هېوادونه چې د خپلواکو دولتونو برخې دي د شمېرې درجې ندي ټاکل شوي. برسېره پردې، د محدود پېژندنې سره خپلواکه دولتونه شامل دي، مګر د شمېرې درجه نه ده ټاکل شوې. {{sticky header}}{{sort under}}{{mw-datatable}}{{table alignment}} {| class="wikitable sortable sticky-header sort-under mw-datatable col2right col6right" {{right}} |+ د مجموعي نفوس له مخې د هېوادونو او انحصاري سيمو نوملړ ! ! موقعيت ! نفوس ! style=width:2em | ٪ د{{br}}نړۍ ! نېټه ! {{nowrap|Source (رسمي يا له}}{{br}} [[ملګري ملتونه]] څخه) ! class="unsortable"|يادښتونه |- | – | '''{{noflag|World}}''' | 8,119,000,000 || {{center|100%}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | د ملګرو ملتونو وړاندوينه<ref name="UNFPA"/><ref name="unpop"/>|| |- | rowspan=2 | {{ntsh|1}} 1/2 {{br}} {{efn|According to د ملګرو ملتونو اټکلs, India surpassed China by the end of April 2023.<ref>{{cite news |title=India to overtake China as world's most populous country in Apr 2023 |url=https://www.un.org/en/desa/india-overtake-china-world-most-populous-country-Apr-2023-united-nations-projects#:~:text=Smith%20Mehta%2Funsplash.-,India%20to%20overtake%20China%20as%20world's%20most%20populous%20country%20in,the%20world's%20most%20populous%20country |access-date=27 April 2023 |work=[[United Nations]] |date=24 April 2023}}</ref>}} | {{هېواد بيرغ|China}} | {{n+p|1408280000|{{worldpop}}|sigfig=3|disp=table}} || {{dts|31 December 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |title=National Economy – 10.Total Population Went down and Urbanization Rate Continued to Grow (31 December 2024) |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202501/t20250117_1958330.html |publisher=[[National Bureau of Statistics of China]] (NBSC) |website=www.stats.gov.cn |date=17 January 2025 |access-date=17 January 2025}}</ref> || {{efn|Refers to [[mainland China]]; excludes China's [[special administrative regions of China|special administrative regions]] of [[Hong Kong]] and [[Macau]], which returned to Chinese sovereignty in 1997 and 1999, respectively.}} |- | {{right}} {{هېواد بيرغ|India}} | {{n+p|1402737000|{{worldpop}}|sigfig=3|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | {{right}} رسمي وړاندوينه<ref>*data provided by [[Ministry of Health and Family Welfare]]*{{cite web |title=Projected total Population by sex as on 1st July, 2011–2036: India, States and Union Territories (pg.43–March and pg.82–July) |url=https://geographicinsights.iq.harvard.edu/files/geographicinsights2/files/report_population_projection_2019.pdf |publisher=Harvard Center for Population and Development |website=www.iq.harvard.edu |date=November 2019 |access-date=1 January 2025 }}{{Dead link|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || {{right}} {{efn|Includes the population of the [[Kashmir conflict|India-administered]] [[union territory|union territories]] of [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]], and [[Ladakh]].}} |- | {{nts|3}} | {{هېواد بيرغ|United States}} | {{n+p|340110988|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/popest/2020s-national-total.html | title=National Population Totals and Components of Change: April 1, 2020 to July 1, 2024 |publisher=[[United States Census Bureau]] (USCB) |website=www.census.gov |access-date=20 December 2024}}</ref>|| {{efn|Includes the [[list of states and territories of the United States|50 states]] and the [[Washington, D.C.|District of Columbia]], but excludes the [[territories of the United States]].}} |- | {{nts|4}} | {{هېواد بيرغ|Indonesia}} | {{n+p|282477584|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|30 June 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{citation|url=https://dispendukcapil.acehtimurkab.go.id/berita/kategori/berita-nasional/rilis-data-kependudukan-semester-i-tahun-2024-potret-demografi-dan-implikasinya-bagi-pembangunan-nasional|title=Indonesian Population June 2024|work=[[Ministry of Home Affairs (Indonesia)]]|language=id|access-date=20 October 2024}}</ref>|| |- | {{nts|5}} | {{هېواد بيرغ|Pakistan}} | {{n+p|241499431|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|1 March 2023|abbr=on}} | د ۲۰۲۳ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Pakistan.pdf |title=Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 'The Digital Census' |date=5 August 2023 |website=Pakistan Bureau of Statistics (www.pbs.gov.pk) |access-date=14 August 2023 |archive-date=14 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230814181311/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Pakistan.pdf |url-status=live }}</ref> || {{efn|Includes the population of [[Kashmir conflict|Pakistan-administered]] [[Azad Kashmir]] and [[Gilgit-Baltistan]].}} |- | {{nts|6}} | {{هېواد بيرغ|Nigeria}} | {{n+p|223800000|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}} | رسمي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://cdn.sanity.io/files/5otlgtiz/production/d7fb94a5c16220cd7559ac066f95f9d53a433ac8.pdf |title=The annual population lecture series – APLS (pg.1 and pg.159) |publisher=National Population Commission – NPC Nigeria |website=www.nationalpopulation.gov.ng |date=22 November 2023 |access-date=11 March 2024}}</ref> || |- | {{nts|7}} | {{هېواد بيرغ|Brazil}} | {{n+p|212583750|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | رسمي وړاندوينه<ref>{{cite web |url = https://www.ibge.gov.br/en/statistics/social/population/18176-population-projection.html?lang=en-GB&t=resultados |title = Population Projection |website = ibge.gov.br |access-date = 1 Jan 2025}}</ref> || |- | {{nts|8}} | {{هېواد بيرغ|Bangladesh}} | {{n+p|169828911|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|14 June 2022|abbr=on}} | د ۲۰۲۲ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |title=Population & Housing Census 2022 – Post Enumeration Check (PEC) Adjusted Population |url=https://bbs.portal.gov.bd/sites/default/files/files/bbs.portal.gov.bd/page/b343a8b4_956b_45ca_872f_4cf9b2f1a6e0/2023-04-18-08-42-4f13d316f798b9e5fd3a4c61eae4bfef.pdf |website=Bangladesh Bureau of Statistics (www.bbs.gov.bd) |date=18 April 2023 |access-date=24 August 2023 |language=en |archive-date=24 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230824082228/https://bbs.portal.gov.bd/sites/default/files/files/bbs.portal.gov.bd/page/b343a8b4_956b_45ca_872f_4cf9b2f1a6e0/2023-04-18-08-42-4f13d316f798b9e5fd3a4c61eae4bfef.pdf |url-status=live }}</ref> || {{efn| The [[Bangladesh Bureau of Statistics]] has a projection of 181 million for 2025, but this method derives from a base year of 2011. This same projection overcounted the population for 2022 by about 4.4 million.<ref>{{cite web |url = https://bbs.gov.bd/site/page/29855dc1-f2b4-4dc0-9073-f692361112da/- |title = Statistical Yearbook |website = bbs.gov.bd |access-date = 1 Jan 2025}}</ref>}} |- | {{nts|9}} | {{هېواد بيرغ|Russia}} | {{n+p|146150789|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |title=Оценка численности постоянного населения на 1 января 2024 г. и в среднем за 2023 [Estimated permanent population on 1 January 2024 and average 2023] |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/OkPopul_Comp2024_Site.xlsx |publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Russian Federal State Statistics Service (Росстат)]] |website=www.rosstat.gov.ru |access-date=11 April 2024 |language=ru |archive-date=6 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240406215805/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/OkPopul_Comp2024_Site.xlsx |url-status=dead }}</ref> || {{efn|Includes the [[Republic of Crimea (Russia)|Republic of Crimea]] and [[Sevastopol]], administrative areas on the [[Crimea|Crimean Peninsula]] occupied by Russia. The population does not include the [[Russian annexation of Donetsk, Kherson, Luhansk and Zaporizhzhia oblasts of Ukraine|four annexed Ukrainian oblasts]]. The Ukrainian government and [[Political status of Crimea|most of the world's other states]] consider the Crimean Peninsula, [[Donetsk Oblast|Donetsk]], [[Kherson Oblast|Kherson]], [[Luhansk Oblast|Luhansk]] and [[Zaporizhzhia Oblast|Zaporizhzhia]] parts of [[Administrative divisions of Ukraine|Ukraine's territory]].}} |- | {{nts|10}} | {{هېواد بيرغ|Mexico}} | {{n+p|130154247|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|30 September 2024|abbr=on}} | ملي درې مياشتنی اټکل<ref>*data provided by [https://www.inegi.org.mx/sistemas/Infoenoe/Default_15mas.aspx INEGI → ENOE]* {{cite web |title=Mexico Population |url=https://www.economy.com/mexico/population/not-seasonally-adjusted |publisher=Moody's Analytics |website=www.economy.com |access-date=2 December 2024}}</ref> || |- | {{nts|11}} | {{هېواد بيرغ|Japan}} | {{n+p|123590000|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}} | مياشتنی ملي اټکل<ref>{{Cite news |title=Population Estimates by Age (Five-Year Groups) and Sex |work=[[Statistics Bureau (Japan)|Statistics Bureau of Japan]] |url=https://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/tsuki/index.htm |access-date=21 November 2024 |archive-date=1 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401013551/https://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/tsuki/index.htm |url-status=live }}</ref>|| |- | {{nts|12}} | {{هېواد بيرغ|Philippines}} | {{n+p|114123600|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}} | رسمي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/dhsd/Statistical%20Tables%20CBPP_0.pdf |title=Table 10. Projected Population, by Age group, Sex, and single-Year interval, Philippines: 2020 - 2030 [Scenario 2 - pg.18] |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] (PSA) |website=www.psa.gov.ph |date=31 January 2024 |access-date=21 January 2025}}</ref> || |- | {{nts|13}} | {{هېواد بيرغ|Ethiopia}} | {{n+p|109499000|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://www.statsethiopia.gov.et/wp-content/uploads/2024/07/Projected_Population-2024.pdf |title=Population Size by Sex, Area and Density by Region, Zone and Wereda: July 2024 |website=www.statsethiopia.gov.et |publisher=Ethiopian Statistical Service (ESS) |access-date=7 July 2024 |archive-date=7 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240707022122/https://www.statsethiopia.gov.et/wp-content/uploads/2024/07/Projected_Population-2024.pdf |url-status=dead }}</ref> || |- | {{nts|14}} | {{هېواد بيرغ|Democratic Republic of the Congo}} | {{n+p|109276000|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | د ملګرو ملتونو اټکل<ref>{{Cite web |title=World Population Prospects 2024 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=25 December 2024 |website=population.un.org |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]}}</ref> || |- | {{nts|15}} | {{هېواد بيرغ|Egypt}} | {{n+p|105914499|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.capmas.gov.eg/Admin/Pages%20Files/20245121324361-%20pop_new.pdf |title=Egypt in Figures 2024 – Population Estimates By Sex & Governorate 1/1/2024 |publisher=[[Central Agency for Public Mobilization and Statistics (Egypt)|CAPMAS]] |website=www.capmas.gov.eg |date=1 March 2024 |access-date=28 May 2024}}</ref> || |- | {{nts|16}} | {{هېواد بيرغ|Vietnam}} | {{n+p|100309209|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.gso.gov.vn/wp-content/uploads/2024/07/NG-TCTK-2023_Final.pdf |title=Statistical yearbook of Vietnam (2023) – Population and employment [pg.101] |publisher=[[General Statistics Office of Vietnam]] (GSO) |website=www.gso.gov.vn |date=24 December 2024 |access-date=26 January 2025}}</ref> || |- | {{nts|17}} | {{هېواد بيرغ|Iran}} | {{n+p|85961000|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|20 March 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://iranopendata.org/en/dataset/iod-06124-estimated-population-iran-province-2024/ |title=Estimated population in Iran by province in 2024 |publisher=Iran Open Data (IOD) |website=www.iranopendata.org/fa/ |date=5 December 2024 |access-date=27 December 2024 |archive-date=8 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250508011504/https://iranopendata.org/en/dataset/iod-06124-estimated-population-iran-province-2024/ |url-status=dead }}</ref> || |- | {{nts|18}} | {{هېواد بيرغ|Turkey}} | {{n+p|85372377|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=The-Results-of-Address-Based-Population-Registration-System-2023-49684&dil=2 |title=The Results of Address Based Population Registration System, 2023 |publisher=[[Turkish Statistical Institute]] |website=www.tuik.gov.tr |date=6 February 2024 |access-date=6 February 2024}}</ref> || |- | {{nts|19}} | {{هېواد بيرغ|Germany}} | {{n+p|83465411|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|31 March 2024|abbr=on}} | ملي درې مياشتنی اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.destatis.de/EN/Themes/Society-Environment/Population/Current-Population/Tables/liste-current-population-basis-2022.html |title=Population by nationality and sex (quarterly figures) |publisher=[[Federal Statistical Office of Germany|DESTATIS]] |website=www.destatis.de |date=10 January 2025 |access-date=20 January 2025}}</ref> || |- | {{nts|20}} | {{هېواد بيرغ|France}} | {{n+p|68615000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}} | مياشتنی ملي اټکل<ref>{{cite web |title=Démographie – Population au début du mois – France (inclus Mayotte à partir de 2014) |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/serie/001641607 |publisher=INSEE |website=www.insee.fr |access-date=21 January 2025}}</ref> || {{efn|Includes the integral 18 [[regions of France]] (including 5 [[Overseas departments and regions of France|overseas departments and regions]]). Excludes France's 5 [[Overseas collectivity|overseas collectivities]]: [[French Polynesia]], [[Saint Barthélemy]], [[Collectivity of Saint Martin|Saint Martin]], [[Saint Pierre and Miquelon]], and [[Wallis and Futuna]], and the sui generis collectivity of [[New Caledonia]], which are shown separately. The [[French Southern and Antarctic Lands]] (an Antarctic territorial claim hosting only government officials and research station staff) and [[Clipperton Island]] (an uninhabited state private property of France) are not listed at all due to their extraordinary nature.}} |- | {{nts|21}} | {{هېواد بيرغ|United Kingdom}} | {{n+p|68265209|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |title=Population estimates for the UK, England, Wales, Scotland and Northern Ireland: mid-2023 |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/latest |publisher=[[Office for National Statistics]] (ONS) |website=www.ons.gov.uk |date=8 October 2024}}</ref> || {{efn|Excludes the three [[Crown Dependencies|British Crown Dependencies]] and the 14 [[British Overseas Territories]], listed separately. Four British Overseas Territories are not listed due to their extraordinary nature. The four not listed are ''[[British Antarctic Territory]]'' (an Antarctic territorial claim hosting only government officials and research station staff), the [[British Indian Ocean Territory]] (a military base), [[South Georgia and the South Sandwich Islands]] (hosts only government officials and research station staff), and the [[Akrotiri and Dhekelia|Sovereign Base Areas of Akrotiri and Dhekelia]] (a military base where permanent residency is limited to citizens of the [[Cyprus|Republic of Cyprus]]).}} |- | {{nts|22}} | {{هېواد بيرغ|Thailand}} | {{n+p|65932105|{{worldpop}} |sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 January 2025|abbr=on}} | مياشتنی ملي اټکل<ref>{{cite web |url=https://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statMONTH/statmonth/#/mainpage |title=สถิติประชากรทางการทะเบียนราษฎร(รายเดือน) – Official population statistics from the civil registration (monthly) |last=จำนวนประชากร (population) → ตรวจสอบข้อมูลแยกรายเดือน (check monthly data separately) → ขอบเขตข้อมูล (data scope - monthly) → ยอดรวมข้อมูล (total data - whole country) |publisher=The Bureau of Registration Administration (BORA) |website=www.bora.dopa.go.th |access-date=6 February 2025 |language=thai |archive-date=24 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250224093538/https://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statMONTH/statmonth/#/mainpage |url-status=dead }}</ref> || |- | {{nts|23}} | {{هېواد بيرغ|South Africa}} | {{n+p|63015904|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 July 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.gov.za/sites/default/files/P03014_Census_2022_Statistical_Release.pdf |title=Census 2022 – Statistical Release |publisher=Government of South Africa |website=www.gov.za |date=10 October 2023 |access-date=15 October 2023 |archive-date=15 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015192129/https://www.gov.za/sites/default/files/P03014_Census_2022_Statistical_Release.pdf |url-status=live }}</ref> || |- | {{nts|24}} | {{هېواد بيرغ|Tanzania}} | {{n+p|61741120|{{worldpop}} |sigfig=1|disp=table}} || {{dts|23 August 2022|abbr=on}} | د ۲۰۲۲ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url=https://sensa.nbs.go.tz/ |title=Population Size in Tanzania |website=National Bureau of Statistics |access-date=24 September 2024 |archive-date=31 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221031164518/https://sensa.nbs.go.tz/ |url-status=dead }}</ref> || {{efn|Includes [[Zanzibar]].}} |- | {{nts|25}} | {{هېواد بيرغ|Italy}} | {{n+p|58966101|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 November 2024|abbr=on}} | مياشتنی ملي اټکل<ref>{{cite web |url=https://demo.istat.it/app/?i=D7B |title=ISTAT – Bilancio Demografico Mensile / Monthly Demographic Balance |publisher=Istituto Nazionale di Statistica (Istat) |website=demo.istat.it |language=it |access-date=6 February 2024}}</ref> || |- | {{nts|26}} | {{هېواد بيرغ|Colombia}} | {{n+p|52695952|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}} | رسمي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://www.dane.gov.co/files/censo2018/proyecciones-de-poblacion/Nacional/DCD-area-proypoblacion-Nac-2020-2070.xlsx |title=Proyecciones de Población DANE |access-date=10 April 2023 |archive-date=10 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410005852/https://www.dane.gov.co/files/censo2018/proyecciones-de-poblacion/Nacional/DCD-area-proypoblacion-Nac-2020-2070.xlsx |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|27}} | {{هېواد بيرغ|Kenya}} | {{n+p|52428290|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}} | رسمي وړاندوينه<ref>{{cite web |date=Sep 2022 |title=2019 Kenya Population and Housing Census Results: Analytical Report on Population Projections, Vol XVI (Table 3.1: Projected Population, Kenya, 2020–2045) |url=https://www.knbs.or.ke/download/2019-kphc-analytical-report-on-population-projections-vol-xvi/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204110524/https://www.knbs.or.ke/download/2019-kphc-analytical-report-on-population-projections-vol-xvi/ |archive-date=4 December 2022 |access-date=25 June 2023 |website=knbs.or.ke |publisher=Kenya National Bureau of Statistics |page=23}}</ref>|| |- | {{nts|28}} | {{هېواد بيرغ|Myanmar}} | {{n+p|51316756|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|15 Oct 2024|abbr=on}} | د ۲۰۲۴ ز کال د سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url = https://www.moi.gov.mm/moi:eng/news/16583 |title = Myanmar's 2024 Census Provisional Results: Population at 51.3M |date = 1 Jan 2025 |website = Myanmar Ministry of Information |access-date = 1 Jan 2025}}</ref> || {{efn| Does not include the [[Rohingya people]]. Some regions were estimated by satellite.<ref>{{cite web |url = https://www.reuters.com/world/asia-pacific/myanmar-says-2024-census-shows-population-513-mln-2025-01-01/ |title = Myanmar says 2024 census shows population of 51.3 million |website = reuters.com |access-date = 31 Dec 2024}}</ref>}} |- | {{nts|29}} | {{هېواد بيرغ|South Korea}} | {{n+p|51207874|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 January 2025|abbr=on}} | مياشتنی ملي اټکل<ref>{{cite web |title=Resident population by City, County, and District |url=https://kosis.kr/statHtml/statHtml.do?orgId=101&tblId=DT_1B040A3&conn_path=I2&language=en |publisher=[[Statistics Korea|Statistics Korea (KOSTAT)]] → Korean Statistical Information Service (KOSIS) |website=www.kostat.go.kr |access-date=6 February 2025}}</ref>|| |- | {{nts|30}} | {{هېواد بيرغ|Sudan}} | {{n+p|50448963|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | د ملګرو ملتونو وړاندوينه<ref>{{Cite web |title=World Population Prospects 2024 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=3 August 2024 |website=population.un.org |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]}}</ref> || |- | {{nts|31}} | {{هېواد بيرغ|Spain}} | {{n+p|48946035|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 October 2024|abbr=on}} | ملي درې مياشتنی اټکل<ref>{{Cite web |title=Population |url=https://www.ine.es/en/index.htm |publisher=[[National Statistics Institute (Spain)]] (INE) |website=www.ine.es |access-date=2 December 2024}}</ref> || |- | {{nts|32}} | {{هېواد بيرغ|Algeria}} | {{n+p|47400000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://www.ons.dz/IMG/pdf/Demographie_Algerienne2020_2023.pdf |title=DEMOGRAPHIE ALGERIENNE 2020 à 2025 |publisher=[[National Office of Statistics]] (NOS) |website=www.ons.dz |date=July 2024 |access-date=17 January 2025 |language=French}}</ref> || |- | {{nts|33}} | {{هېواد بيرغ|Argentina}} | {{n+p|47067641|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://www.indec.gob.ar/indec/web/Nivel3-Tema-2-24 |title=Proyecciones y estimaciones |publisher=[[National Institute of Statistics and Census of Argentina|INDEC]] |website=www.indec.gob.ar |access-date=17 January 2025 |archive-date=9 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230609202751/https://www.indec.gob.ar/indec/web/Nivel3-Tema-2-24 |url-status=live }}</ref> || |- | {{nts|34}} | {{هېواد بيرغ|Uganda}} | {{n+p|45935046|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|10 May 2024|abbr=on}} | د ۲۰۲۴ ز کال د سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url=https://www.ubos.org/wp-content/uploads/publications/National-Population-and-Housing-Census-2024-Preliminary-Report.pdf |title=NPHC 2024 – Preliminary Results |access-date=16 July 2024 }}</ref> || |- | {{nts|35}} | {{هېواد بيرغ|Iraq}} | {{n+p|44414800|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |access-date=2 July 2024 |title=Estimated population of Iraq for the period (2015–2030)|url=http://cosit.gov.iq/ar/2013-01-31-08-43-38 |website=cosit.gov.iq |archive-date=3 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191203214014/http://cosit.gov.iq/ar/2013-01-31-08-43-38 |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|36}} | {{هېواد بيرغ|Afghanistan}} | {{n+p|42045000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | د ملګرو ملتونو وړاندوينه<ref>{{cite web |url = https://population.un.org/wpp/assets/Files/WPP2024_Summary-of-Results.pdf |title = World Population Prospects 2024 Summary of Results |at = p61 |website = un.org |access-date = 6 Jan 2025}}</ref><ref>{{cite web |url = https://population.un.org/wpp/assets/Files/WPP2024_Data_Sources.pdf |title = World Population Prospects 2024 Data Sources |at = p11 |website = un.org |access-date = 6 Jan 2025}}</ref> (ياداښت وګورئ) | {{efn| The last census was conducted in 1979. Sources disagree about the current population: * The Afghani [[National Statistics and Information Authority]] gives an estimate of 35,695,527 for 2024.<ref>{{cite web |url = https://nsia.gov.af/library |title = Library |website = nsia.gov.af |access-date = 23 Jan 2025 |archive-date = 23 March 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220323031521/https://nsia.gov.af/library |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = https://drive.google.com/file/d/1PWzeE5zCoqwHfht-16xVkHejlgW9Wbeb/view |title = Estimated Populatin of Afghanistan 2024-25 |website = [[National Statistics and Information Authority]] |access-date = 23 Jan 2025}}</ref> * The [[Encyclopædia Britannica]] gives an estimate of 36,432,000 for 2025.<ref>{{cite web |url = https://www.britannica.com/place/Afghanistan |title = Afghanistan |website = www.britannica.com |access-date = 25 Jan 2025}}</ref> * The BBC gives a figure of 38.3 million for 2023.<ref>{{cite web |url = https://www.bbc.com/news/world-south-asia-12011352 |title = Afghanistan country profile |date = 15 Aug 2023 |website = bbc.com |access-date = 23 Jan 2025}}</ref> * The CIA gives an estimate of 40,121,552 for 2024.<ref>{{cite web |url = https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/afghanistan/ |title = Afghanistan |website = cia.gov |access-date = 6 Jan 2025 |archive-date = 4 January 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210104184342/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/afghanistan/ |url-status = dead }}</ref> * The US Census Bureau provides an estimate of 49,552,566 for 2025.<ref>{{cite web |url = https://www.census.gov/popclock/world/af |title = Afghanistan |website = nsia.gov.af |access-date = 23 Jan 2025}}</ref> All figures are mid-year.}} |- | {{nts|37}} | {{هېواد بيرغ|Canada}} | {{n+p|41465298|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 October 2024|abbr=on}} | ملي درې مياشتنی اټکل<ref>{{cite web |url = https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=1710000901 |title = Population estimates, quarterly |date = 17 December 2024 |website = statcan.gc.ca |access-date = 19 December 2024}}</ref> || |- | {{nts|38}} | {{هېواد بيرغ|Uzbekistan}} | {{n+p|37543167|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}} | ملي درې مياشتنی اټکل<ref>{{cite web |url = https://stat.uz/en/ |title = Uzbekistan by the Numbers |website = stat.uz |access-date=15 January 2025}}</ref> || |- | {{nts|39}} | {{هېواد بيرغ|Poland}} | {{n+p|37507000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 November 2024|abbr=on}} | مياشتنی ملي اټکل<ref>{{cite web |url=https://stat.gov.pl/en/topics/other-studies/informations-on-socio-economic-situation/statistical-bulletin-no-122024,4,170.html |title=Statistical Bulletin No 12/2024 → Population |publisher=[[Statistics Poland]] (GUS) |website=www.stat.gov.pl |date=31 January 2025 |access-date=6 February 2025}}</ref> || |- | {{nts|40}} | {{هېواد بيرغ|Morocco}} | {{n+p|36828330|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 September 2024|abbr=on}} | د ۲۰۲۴ ز کال د سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url=https://www.hcp.ma/Population-legale-du-Royaume-du-Maroc-repartie-par-regions-provinces-et-prefectures-et-communes-selon-les-resultats-du_a3974.html |title=Recensement général de la population et de l'habitat 2024 |publisher=[[Haut Commissariat au Plan (Morocco)]] (HCP) |website=www.hcp.ma |date=22 November 2024 |access-date=11 December 2024}}</ref> || {{efn|Includes the regions [[Laâyoune-Sakia El Hamra]] and [[Dakhla-Oued Ed-Dahab]], the [[Regions of Morocco|disputed territory]] of [[Western Sahara]] administered by Morocco and excluding [[Sahrawi Arab Democratic Republic]] (see [[Western Sahara conflict]]).}} |- | {{nts|41}} | {{هېواد بيرغ|Angola}} | {{n+p|35121734|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 June 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://www.ine.gov.ao/ |title=Início |website=www.ine.gov.ao |access-date=2 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601043657/https://www.ine.gov.ao/ |archive-date=1 June 2023 |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|42}} | {{هېواد بيرغ|Malaysia}} | {{n+p|34112400|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 September 2024|abbr=on}} | ملي درې مياشتنی اټکل<ref>{{cite web |url = https://www.dosm.gov.my/portal-main/release-content/demographic-statistics-third-quarter-2024 |title = Demographic Statistics, Third Quarter 2024 |website = dosm.gov.my |access-date = 17 November 2024 }}</ref> || |- | {{nts|43}} | {{هېواد بيرغ|Peru}} | {{n+p|34038457|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://www.inei.gob.pe/media/MenuRecursivo/publicaciones_digitales/Est/Lib1665/index.html |title=Estimaciones y Proyecciones de la Población Nacional, 1950–2070 (3. Resultados) |publisher=[[Instituto Nacional de Estadística e Informática|INEI – Peru]] |website=www.gob.pe |access-date=2 July 2024}}</ref> || |- | {{nts|44}} | {{هېواد بيرغ|Ukraine}} | {{n+p|33443000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}} | آی اېم اېف اټکل<ref>{{cite web |title=Population of Ukraine – Population (by estimate) as of 2024 |website=IMF |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=926,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,LP,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1}}</ref> || {{efn|Excludes the [[Autonomous Republic of Crimea]] and the city of [[Sevastopol]], Ukraine's ''de jure'' territory which is occupied by Russia (however, includes the [[Donbas]] region, [[2022 Russian invasion of Ukraine|partly occupied by Russia]]).}} |- | {{nts|45}} | {{هېواد بيرغ|Mozambique}} | {{n+p|33244414|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=http://www.ine.gov.mz |title=População 2024 |website=www.ine.gov.mz |access-date=12 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601041948/http://www.ine.gov.mz/ |archive-date=1 June 2024 |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|46}} | {{هېواد بيرغ|Ghana}} | {{n+p|33007618|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://statsghana.gov.gh/gssmain/fileUpload/pressrelease/Population_projection_280624_final_ffa2&#91;1&#93;&#91;2&#93;_with_links&#91;_final_website.pdf |title=Population Projection 2021 – 2050 (pg.45–46) |publisher=[[Ghana Statistical Service]] (GSS) |website=www.statsghana.gov.gh |date=June 2024 |access-date=23 October 2024 |archive-date=23 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240723110019/https://statsghana.gov.gh/gssmain/fileUpload/pressrelease/Population_projection_280624_final_ffa2%5B1%5D%5B2%5D_with_links%5B_final_website.pdf |url-status=dead }}</ref> || |- | {{nts|47}} | {{هېواد بيرغ|Yemen}} | {{n+p|32305264|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2022|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://moh.gov.ye/storage/1900/%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AD%D8%B5%D8%A7%D8%A6%D9%8A-2022_%D9%A0%D9%A5%D9%A3%D9%A5%D9%A3%D9%A9.pdf |title=Annual Statistical Health Report 2022 (pg.4) |publisher=Yemeni Ministry Of Health |website=www.moh.gov.ye |date=3 September 2024 |access-date=23 October 2024 |archive-date=3 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203112119/https://moh.gov.ye/storage/1900/%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AD%D8%B5%D8%A7%D8%A6%D9%8A-2022_%D9%A0%D9%A5%D9%A3%D9%A5%D9%A3%D9%A9.pdf |url-status=dead }}</ref> || |- | {{nts|48}} | {{هېواد بيرغ|Saudi Arabia}} | {{n+p|32175224|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|10 May 2022|abbr=on}} | د ۲۰۲۲ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |title = Overall count of population |url = https://portal.saudicensus.sa/portal |publisher = General Statistics Authority – Kingdom of Saudi Arabia |website = portal.saudicensus.sa |access-date = 5 July 2023 |archive-date = 28 July 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230728002753/https://portal.saudicensus.sa/portal |url-status = live }}</ref> || |- | {{nts|49}} | {{هېواد بيرغ|Madagascar}} | {{n+p|30811969|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://www.instat.mg/documents/upload/main/INSTAT-RGPH3_Projectionsdemographiques.pdf |title=Projections démographiques |website=instat.mg |access-date=2 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615103016/https://www.instat.mg/documents/upload/main/INSTAT-RGPH3_Projectionsdemographiques.pdf |archive-date=15 June 2024 |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|50}} | {{هېواد بيرغ|Ivory Coast}} | {{n+p|29389150|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|14 December 2021|abbr=on}} | د ۲۰۲۱ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url=http://www.ins.ci/n |title=Institut National de la Statistique (INS) – RGPH-2021 Résultats globaux |website=www.ins.ci |access-date=10 August 2022 |archive-date=10 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180310230400/http://www.ins.ci/n |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|51}} | {{هېواد بيرغ|Nepal}} | {{n+p|29164578|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|25 November 2021|abbr=on}} | د ۲۰۲۱ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results |title=National Population and Housing Census 2021 |website=www.cbs.gov.np |access-date=28 March 2023 |archive-date=27 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327230350/http://censusnepal.cbs.gov.np/results |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|52}} | {{هېواد بيرغ|Cameroon}} | {{n+p|28758503|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://ins-cameroun.cm/document/projections-demographiques-et-estimations-des-cibles-prioritaires-des-differents-programmes-et-interventions-de-sante/ |title=Projections demographiques et estimations des cibles prioritaires des differents programmes et interventions de sante |publisher=INS du Cameroun |website=www.ins-cameroun.cm |date=30 June 2023 |access-date=2 July 2024 |archive-date=2 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002083019/https://ins-cameroun.cm/document/projections-demographiques-et-estimations-des-cibles-prioritaires-des-differents-programmes-et-interventions-de-sante/ |url-status=live }}</ref> || |- | {{nts|53}} | {{هېواد بيرغ|Venezuela}} | {{n+p|28405543|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | د ملګرو ملتونو وړاندوينه<ref>{{Cite web |title=World Population Prospects 2024 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=4 August 2024 |website=population.un.org |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]}}</ref> || |- | {{nts|54}} | {{هېواد بيرغ|Australia}} | {{n+p|27204800|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2024|abbr=on}} | رسمي وړاندوينه<ref>{{cite web |url = http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/mf/3101.0 |title = National, state and territory population |date = 19 September 2024 |website = abs.gov.au |access-date = 28 September 2024}}</ref> || {{efn|Excludes the external territories of [[Christmas Island]], the [[Cocos (Keeling) Islands]], and [[Norfolk Island]].}} |- | {{nts|55}} | {{هېواد بيرغ|Niger}} | {{n+p|26312034|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://www.stat-niger.org/projections/ |title=Projections démographiques du Niger Horizon 2012–2024 (extraction de donnees) |publisher=INSN |website=www.stat-niger.org |access-date=2 July 2024 |archive-date=10 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230610170556/https://www.stat-niger.org/projections/ |url-status=live }}</ref> || |- | {{nts|56}} | {{هېواد بيرغ|North Korea}} | {{n+p|25950000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=http://www.searo.who.int/dprkorea/documents/population-projection-dprk-2014-50.pdf |title=Democratic People's Republic of Korea (2014–2050) [pg.40] |access-date=6 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412033819/http://www.searo.who.int/dprkorea/documents/population-projection-dprk-2014-50.pdf |archive-date=12 April 2019 |url-status=dead }}</ref>|| |- | {{nts|57}} | {{هېواد بيرغ|Syria|revolution}} | {{n+p|24672760|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | د ملګرو ملتونو وړاندوينه<ref>{{Cite web |title=World Population Prospects 2024 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=3 August 2024 |website=population.un.org |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]}}</ref> || |- | {{nts|58}} | {{هېواد بيرغ|Burkina Faso}} | {{n+p|23409015|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | National projection<ref>{{cite web |url=https://www.insd.bf/sites/default/files/2023-02/VOLUME%204%20PROJECTIONS%20DEMOGRAPHIQUES%202020%202035%20RGPH%20%C3%A9dition%202-%2006-02-2023.pdf |title=PROJECTIONS DEMOGRAPHIQUES 2020–2035 |publisher=INSD Burkina Faso |website=www.insd.bf |date=January 2023 |access-date=2 July 2024}}</ref> || |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Taiwan}} | {{n+p|23400220|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9 |title=National Statistics, Taiwan |website=eng.stat.gov.tw |access-date=11 January 2025 |archive-date=31 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200131125043/https://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9 |url-status=dead }}</ref> || {{efn|[[Taiwan]] includes [[Penghu]], [[Kinmen]], [[Matsu Islands|Matsu]] and other minor islands.}} |- | {{nts|59}} | {{هېواد بيرغ|Mali}} | {{n+p|22395489|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|15 June 2022|abbr=on}} | د ۲۰۲۲ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url=https://instat-mali.org/fr |title=TAILLE DE LA POPULATION EN 2022 (HBTS) (SOURCE RÉSULTATS RGPH5) |publisher=INSTAT Mali |website=www.instat-mali.org/fr |date=10 August 2023 |access-date=23 September 2023 |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003092311/https://instat-mali.org/fr |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|60}} | {{هېواد بيرغ|Sri Lanka}} | {{n+p|21916000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.lk/Population/StaticalInformation/VitalStatistics/ByDistrictandSex2024 |title=Mid-year Population Estimates by District & Sex, 2014 – 2024 |website=statistics.gov.lk |access-date=28 September 2024 |archive-date=28 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240928085025/http://www.statistics.gov.lk/Population/StaticalInformation/VitalStatistics/ByDistrictandSex2024 |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|61}} | {{هېواد بيرغ|Kazakhstan}} | {{n+p|20286084|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://stat.gov.kz/en/ |title=Population |publisher=QAZSTAT |website=www.stat.gov.kz |access-date=6 February 2025}}</ref> || |- | {{nts|62}} | {{هېواد بيرغ|Malawi}} | {{n+p|20270568|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://www.nsomalawi.mw/images/stories/data_on_line/demography/census_2018/Thematic_Reports/Population%20Projections%202018-2050.pdf |title=Population Projections 2018–2050 |access-date=22 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240214154949/http://www.nsomalawi.mw/images/stories/data_on_line/demography/census_2018/Thematic_Reports/Population%20Projections%202018-2050.pdf |archive-date=14 February 2024 |url-status=dead}}</ref> || |- | {{nts|63}} | {{هېواد بيرغ|Chile}} | {{n+p|20086377|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://www.ine.cl/estadisticas/sociales/demografia-y-vitales/proyecciones-de-poblacion |title = Proyecciones de población |website =www.ine.cl |access-date=22 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828051041/https://www.ine.cl/estadisticas/sociales/demografia-y-vitales/proyecciones-de-poblacion |archive-date=28 August 2020 |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|64}} | {{هېواد بيرغ|Zambia}} | {{n+p|19610769|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|14 September 2022|abbr=on}} | د ۲۰۲۲ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url=https://www.lusakatimes.com/2022/12/24/preliminary-data-shows-population-grew-from-13-1-million-in-2010-to-19-6-million-in-2022/ |title=Preliminary data shows Population grew from 13.1 million in 2010 to 19.6 million in 2022 |website=www.zamstats.gov.zm |date=24 December 2022 |access-date=27 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221227142047/https://www.zamstats.gov.zm/population-size-by-sex-and-rural-urban-zambia-2022/ |archive-date=27 December 2022 |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|65}} | {{هېواد بيرغ|Romania}} | {{n+p|19064409|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://insse.ro/cms/sites/default/files/com_presa/com_pdf/poprez_ian2024e.pdf |title=On 1st January 2024, the usually resident population amounted to 19064409 persons, a growth of 9.9 thousand persons compared to 1st January 2023 |publisher=[[National Institute of Statistics (Romania)]] – INSSE |website=www.insse.ro |date=30 August 2024 |access-date=30 August 2024}}</ref> || |- | {{nts|66}} | {{هېواد بيرغ|Somalia}} | {{n+p|19009151|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | د ملګرو ملتونو وړاندوينه<ref>{{Cite web |title=World Population Prospects 2024 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=3 August 2024 |website=population.un.org |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]}}</ref> || {{efn|Includes [[Somaliland]].}} |- | {{nts|67}} | {{هېواد بيرغ|Chad}} | {{n+p|18675547|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://www.inseed.td/ |website=www.inseed-td|publisher=Institut National de la Statistique, des Etudes Economiques et Démographiques |title=Population* 2024 |access-date=2 July 2024 |archive-date=14 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231014184620/https://www.inseed.td/ |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|68}} | {{هېواد بيرغ|Senegal}} | {{n+p|18126390|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|15 May 2023|abbr=on}} | د ۲۰۲۳ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url=https://www.ansd.sn/sites/default/files/recensements/rapport/rapport_national/RGPH-5_Rapport%20global-Prov-juillet2024_0.pdf |title=RAPPORT PROVISOIRE, PGPH-5, 2023 |access-date=16 July 2024 }}</ref> || |- | {{nts|69}} | {{هېواد بيرغ|Netherlands}} | {{n+p|18045532|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/en/dataset/83474ENG/table?ts=1712804860730 |title=Population dynamics – month and year |website=www.opendata.cbs.nl |publisher=Centraal Bureau voor de Statistiek |access-date=6 February 2025}}</ref> || {{efn|Excludes the three constituent countries of the [[Kingdom of the Netherlands]] in the Caribbean Sea ([[Aruba]], [[Curaçao]], and [[Sint Maarten]]), but includes the three special municipalities of the [[Caribbean Netherlands]] ([[Bonaire]], [[Sint Eustatius]] and [[Saba (island)|Saba]]).}} |- | {{nts|70}} | {{هېواد بيرغ|Guatemala}} | {{n+p|17843132|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |date=2019 |publisher = Instituto Nacional de Estadística Guatemala |url= https://www.censopoblacion.gt/archivos/Estimaciones_y_proyecciones_nacionales_de_poblacion.pdf |title=Estimaciones y proyecciones nacionales de población |archive-url=https://web.archive.org/web/20191223192959/https://www.censopoblacion.gt/archivos/Estimaciones_y_proyecciones_nacionales_de_poblacion.pdf |archive-date=23 December 2019 |url-status=live }}</ref> || |- | {{nts|71}} | {{هېواد بيرغ|Cambodia}} | {{n+p|17336307|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | رسمي وړاندوينه<ref>{{cite web |date = Nov 2021|url = https://www.nis.gov.kh/nis/Census2019/Population%20Projection.pdf|publisher = National Institute of Statistics |title = Population Projection |access-date = 2 July 2024 |archive-date = 8 September 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230908123512/https://www.nis.gov.kh/nis/Census2019/Population%20Projection.pdf |url-status = live}}</ref> || |- | {{nts|72}} | {{هېواد بيرغ|Ecuador}} | {{n+p|16938986|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 October 2022|abbr=on}} | د ۲۰۲۲ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url= https://www.censoecuador.gob.ec/ |title= Inicio – Censo Ecuador |website= censoecuador.gob.ec |access-date= 15 June 2024 |archive-date= 7 April 2025 |archive-url= https://web.archive.org/web/20250407172049/https://www.censoecuador.gob.ec/ |url-status= dead}}</ref> || |- | {{nts|73}} | {{هېواد بيرغ|Zimbabwe}} | {{n+p|16751469|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | رسمي وړاندوينه<ref>{{Cite report|url=http://www.zimstat.co.zw/sites/default/files/img/publications/Census/population_projection.pdf |title=Population Projections Thematic Report |access-date=12 November 2024|publisher=Zimbabwe National Statistics Agency |archive-date = 28 April 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160428150301/http://www.zimstat.co.zw/sites/default/files/img/publications/Census/population_projection.pdf |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|74}} | {{هېواد بيرغ|South Sudan}} | {{n+p|15254268|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://nbs.gov.ss/wp-content/uploads/2022/05/Population-projections-for-South-Sudan-2020-2040-1.pdf |title=South Sudan Population Projections, 2020–2040 (pg.12) |publisher=National Bureau of Statistics – South Sudan (NBSS) |website=www.nbs.gov.ss |date=January 2016 |access-date=22 January 2024 |archive-date=16 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250416211927/https://nbs.gov.ss/wp-content/uploads/2022/05/Population-projections-for-South-Sudan-2020-2040-1.pdf |url-status=dead }}</ref> || |- | {{nts|75}} | {{هېواد بيرغ|Rwanda}} | {{n+p|13798561|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |title=Size of the resident population |website=statistics.gov.rw |url=http://statistics.gov.rw/publication/size-resident-population |access-date=22 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240515193613/https://statistics.gov.rw/publication/size-resident-population |archive-date=15 May 2024 |url-status=live }}</ref> || |- | {{nts|76}} | {{هېواد بيرغ|Guinea}} | {{n+p|13261638|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2022|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=http://www.stat-guinee.org/ |title=Institut National de la Statistique - stat-guinee.org |website=www.stat-guinee.org |access-date=25 May 2023 |archive-date=12 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120712050037/http://www.stat-guinee.org/ |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|77}} | {{هېواد بيرغ|Benin}} | {{n+p|12910087|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://instad.bj/images/docs/Actualit%C3%A9s/Projection%20r%C3%A9vis%C3%A9e.pdf |title=PROJECTIONS DEMOGRAPHIQUES DE 2014 A 2063 ET PERSPECTIVES DE LA DEMANDE SOCIALE DE 2014 A 2030 AU BENIN |website=www.insae-bj |access-date=2 July 2024 |archive-date=29 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529104440/https://instad.bj/images/docs/Actualit%C3%A9s/Projection%20r%C3%A9vis%C3%A9e.pdf |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|78}} | {{هېواد بيرغ|Burundi}} | {{n+p|12837740|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2022|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://isteebu.bi/projection-de-la-population/ |title=Projections de la population au Burundi |website=www.isteebu.bi |access-date=25 May 2023 |archive-date=25 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525150948/https://isteebu.bi/projection-de-la-population/ |url-status=live }}</ref> || |- | {{nts|79}} | {{هېواد بيرغ|Haiti}} | {{n+p|12394537|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://ihsi.gouv.ht/public/statistiques/statistiques_demographiques_et_sociales/projections_et_estimations_de_la_population |title=Projections et estimations de la population 2024 |website =ihsi.gou.ht |access-date=3 November 2024 }}</ref> || |- | {{nts|80}} | {{هېواد بيرغ|Tunisia}} | {{n+p|11887412|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}} | National estimate<ref>{{cite web |url=https://www.ins.tn/en/statistiques/111 |title=Population |website=ins.tn |access-date=12 November 2024}}</ref> || |- | {{nts|81}} | {{هېواد بيرغ|Belgium}} | {{n+p|11872024|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 November 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.ibz.rrn.fgov.be/fr/population/statistiques-de-population/ |title=Statistiques de population |publisher=[[Federal Public Service Interior|IBZ]] |website=www.ibz.rrn.fgov.be |access-date=21 January 2025}}</ref> || |- | {{nts|82}} | {{هېواد بيرغ|Papua New Guinea}} | {{n+p|11781559|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}} | National estimate<ref>{{cite web |url = https://www.nso.gov.pg/statistics/population/ |title = Population Estimates 2021 |website = nso.gov.pg |access-date = 20 July 2023 |archive-date = 20 July 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230720004458/https://www.nso.gov.pg/statistics/population/ |url-status = live }}</ref> || |- | {{nts|83}} | {{هېواد بيرغ|Jordan}} | {{n+p|11516000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}} | National estimate<ref>{{cite web |url=https://dosweb.dos.gov.jo/DataBank/Population/Population_Estimares/PopulationEstimates.pdf |title= Estimated population of 2023 and some of selected data |publisher=Department of Statistics (DOS) |website=www.dosweb.dos.gov.jo |date=January 2024 |access-date=18 April 2024}}</ref> || |- | {{nts|84}} | {{هېواد بيرغ|Bolivia}} | {{n+p|11312620|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|23 March 2024|abbr=on}} | د ۲۰۲۴ ز کال د سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url=https://censo.ine.gob.bo/ |title=Censo Bolivia 2024 |publisher=[[National Institute of Statistics of Bolivia]] |website=www.ine.gob.bo |access-date=3 December 2024}}</ref> || |- | {{nts|85}} | {{هېواد بيرغ|Cuba}} | {{n+p|11089511|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2022|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=http://www.onei.gob.cu/node/13815 |title=Indicadores Demográficos por provincias y municipios 2022 |website =www.onei.gob.cu |access-date=12 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201211142555/http://www.onei.gob.cu/node/13815 |archive-date=11 December 2020 |url-status=live }}</ref> || |- | {{nts|86}} | {{هېواد بيرغ|Czech Republic}} | {{n+p|10897237|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 September 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |title=Population |url=https://csu.gov.cz/home |publisher=[[Czech Statistical Office]] (CZSO) |date=30 December 2024 |access-date=30 December 2024}}</ref> || |- | {{nts|87}} | {{هېواد بيرغ|Dominican Republic}} | {{n+p|10771504|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|10 November 2022|abbr=on}} | د ۲۰۲۲ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url=https://www.one.gob.do/datos-y-estadisticas/temas/censos/poblacion-y-vivienda/2022/ |title=Población por sexo, según provincia de residencia |publisher=Oficina Nacional de Estadística (ONE) |website=www.one.gob.do |date= |access-date=12 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240627163434/https://www.one.gob.do/datos-y-estadisticas/temas/censos/poblacion-y-vivienda/2022/ |archive-date=27 June 2024 |url-status=live }}</ref> || |- | {{nts|88}} | {{هېواد بيرغ|United Arab Emirates}} | {{n+p|10678556|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://fcsa.gov.ae/ar-ae/Pages/Statistics/Statistics-by-Subject.aspx#/%3Fyear=&folder=%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D8%A9/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9&subject=%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D8%A9 |title=Statistics by Subject |website=fcsa.gov.ae |access-date=29 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200704064240/https://fcsa.gov.ae/ar-ae/Pages/Statistics/Statistics-by-Subject.aspx |archive-date=4 July 2020}}</ref> || |- | {{nts|89}} | {{هېواد بيرغ|Portugal}} | {{n+p|10639726|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}} | 2023 estimate<ref>{{cite web|url=https://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_destaques&DESTAQUESdest_boui=645507713&DESTAQUESmodo=2|title=População residente ultrapassa os 10,6 milhões – 2023|website=ine.pt|publisher=[[Instituto Nacional de Estatística (Portugal)|INE]]|access-date=18 June 2024}}</ref> || |- | {{nts|90}} | {{هېواد بيرغ|Sweden}} | {{n+p|10588230|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 November 2024|abbr=on}} | مياشتنی ملي اټکل<ref>{{cite web |url=http://www.scb.se/en/finding-statistics/statistics-by-subject-area/population/population-composition/population-statistics |title=Population statistics |website=scb.se |access-date=12 November 2024}}</ref> || |- | {{nts|91}} | {{هېواد بيرغ|Greece}} | {{n+p|10400720|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |title=Estimated Population and Migration Flows, 2024 |url=https://www.statistics.gr/documents/20181/b248e72c-2917-bdae-1d15-98d22787adb7 |publisher=[[Hellenic Statistical Authority]] |access-date=8 January 2025 |location=Piraeus |date=31 December 2024}}</ref> || |- | {{nts|92}} | {{هېواد بيرغ|Tajikistan}} | {{n+p|10277100|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.stat.tj/ |title=Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон / Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон |website=www.stat.tj |access-date=21 July 2024 |archive-date=13 December 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091213094447/https://www.stat.tj/ |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|93}} | {{هېواد بيرغ|Azerbaijan}} | {{n+p|10218536|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 November 2024|abbr=on}} | مياشتنی ملي اټکل<ref>*right corner →*{{cite web |url=https://www.azstat.gov.az/portal/?lang=en |title=Number of Population |publisher=[[State Statistics Committee|Azerbaijan Statistical Information Service (ASIS)]] |website=www.azstat.gov.az/portal/?lang=az |access-date=21 January 2025}}</ref> || |- | {{nts|94}} | {{هېواد بيرغ|Israel}} | {{n+p|10026900|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2024|abbr=on}} | National monthly estimate<ref>{{cite web |url = https://www.cbs.gov.il/en/Statistics/Pages/Generators/Time-Series-DataBank.aspx?r=ea3bd53b-b8ef-4c4a-8f6f-8eb5e8cdb84f&uptodate=1 |title = Time Series DataBank |date = |website = cbs.gov.il |access-date = 9 December 2024 }}</ref> || {{efn|Includes [[East Jerusalem]] and the [[Golan Heights]]. Also includes [[Israeli settlement|Israeli settlers]] within [[Area C (West Bank)|Area C]] of the [[West Bank]].}} |- | {{nts|95}} | {{هېواد بيرغ|Honduras}} | {{n+p|9892632|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://www.ine.gob.hn/publicaciones/Censos/Censo_2013/09Tomo-IX-Proyecciones-de-Poblacion/Cuadros%20xls/1.pdf |title=TOMO: HONDURAS: PROYECCIONES DE POBLACIÓN 2013–2050 |website=INE – Instituto Nacional de Estadística Honduras |access-date=2 July 2024 |archive-date=5 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405210701/https://www.ine.gob.hn/publicaciones/Censos/Censo_2013/09Tomo-IX-Proyecciones-de-Poblacion/Cuadros%20xls/1.pdf |url-status=live }}</ref> || |- | {{nts|96}} | {{هېواد بيرغ|Hungary}} | {{n+p|9540000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.ksh.hu/stadat_files/nep/en/nep0001.html |title=22.1.1.1. Main indicators of population and vital events|publisher=Hungarian Central Statistical Office (KSH) |website=www.ksh.hu |access-date=6 February 2025 |archive-date=15 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190215153106/http://www.ksh.hu/docs/eng/xstadat/xstadat_annual/i_wdsd001.html |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|97}} | {{هېواد بيرغ|Austria}} | {{n+p|9198124|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 October 2024|abbr=on}} | ملي درې مياشتنی اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.statistik.at/en/statistics/population-and-society/population/population-stock/population-at-beginning-of-year/quarter |title=Population at beginning of year/quarter |website=www.statistik.at |access-date=10 August 2023 |archive-date=12 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150612161754/http://www.statistik.at/web_de/statistiken/menschen_und_gesellschaft/bevoelkerung/bevoelkerungsstand_und_veraenderung/bevoelkerung_zu_jahres-_quartalsanfang/023582.html |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|98}} | {{هېواد بيرغ|Belarus}} | {{n+p|9155978|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=http://dataportal.belstat.gov.by/Indicators/Preview?key=144299 |title=Population at the beginning of 2022 |website=belstat.gov.by |access-date=3 August 2022 |archive-date=5 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230105133324/http://dataportal.belstat.gov.by/Indicators/Preview?key=144299 |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|99}} | {{هېواد بيرغ|Switzerland}} | {{n+p|9027859|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 September 2024|abbr=on}} | ملي درې مياشتنی اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.bfs.admin.ch/bfs/de/home/statistiken/bevoelkerung.gnpdetail.2024-0542.html |title=Bevölkerungsstand am Ende des 3. Quartals 2024 |language=de |date=4 December 2024|publisher=Bundesamt für Statistik |website=bfs.admin.ch |access-date=9 December 2024 }}</ref> || |- | {{nts|100}} | {{هېواد بيرغ|Sierra Leone}} | {{n+p|8884032|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite report|url=https://www.statistics.sl/images/StatisticsSL/Documents/Census/2015/sl_2015_phc_thematic_report_on_population_projections.pdf |title=Sierra Leone 2015 Population and Housing Census – Thematic Report on Population Projections|author=Gershon P. Y. Togoh|author2=Abu Bakarr Turay|author3=Allieu Komba |date=Oct 2017|publisher=Statistics Sierra Leone |website =www.statistics.sl |access-date=18 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191113162606/https://www.statistics.sl/images/StatisticsSL/Documents/Census/2015/sl_2015_phc_thematic_report_on_population_projections.pdf |archive-date=13 November 2019 |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|101}} | {{هېواد بيرغ|Togo}} | {{n+p|8095498|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|8 November 2022|abbr=on}} | د ۲۰۲۲ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite press release |url=https://inseed.tg/wp-content/uploads/2023/04/Communique_de_presse_Resultats_RGPH5_20230404.pdf |title=Resultats RGPH5 |language=fr |website=inseed.tg |access-date=20 April 2023 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418035453/https://inseed.tg/wp-content/uploads/2023/04/Communique_de_presse_Resultats_RGPH5_20230404.pdf |url-status=live }}</ref> || |- | {{nts|102}} | {{هېواد بيرغ|Laos}} | {{n+p|7546000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url = https://laosis.lsb.gov.la/majorIndicators.do?paramGrpId=all |title = Distribution of citizens by gender and age group |website = laosis.lsb.gov.la |access-date = 21 November 2024 |archive-date = 20 September 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230920122809/https://laosis.lsb.gov.la/majorIndicators.do?paramGrpId=all |url-status = live }}</ref> || |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Hong Kong}} (China) | {{n+p|7531800|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2024|abbr=on}} | National estimate<ref>{{cite web |url=https://www.censtatd.gov.hk/hkstat/sub/so20.jsp |title=Population – Overview &#124; Census and Statistics Department |website=www.censtatd.gov.hk |access-date=22 August 2024 }}</ref> || |- | {{nts|103}} | {{هېواد بيرغ|Libya}} | {{n+p|7381023|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | د ملګرو ملتونو وړاندوينه<ref>{{Cite web |title=World Population Prospects 2024 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=2 August 2024 |website=population.un.org |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]}}</ref> || |- | {{nts|104}} | {{هېواد بيرغ|Kyrgyzstan}} | {{n+p|7161900|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}} | مياشتنی ملي اټکل<ref>{{cite web |url=https://stat.gov.kg/ru/statistics/naselenie/ |title=Население |access-date=12 November 2024 }}</ref> || |- | {{nts|105}} | {{هېواد بيرغ|Turkmenistan}} | {{n+p|7057841|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|17 December 2022|abbr=on}} | د ۲۰۲۲ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url=https://www.stat.gov.tm/ |title=Итоги сплошной переписи населения и жилищного фонда Туркменистана 2022 года |date=14 July 2023 |website=www.stat.gov.tm/ |access-date=21 September 2023 |archive-date=20 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230720125616/https://www.stat.gov.tm/ |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|106}} | {{هېواد بيرغ|Nicaragua}} | {{n+p|6803886|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2023|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.inide.gob.ni/docs/Anuarios/Anuario2022/ANUARIO_ESTADISTICO2022.pdf |title=Anuario Estadístico 2022 |website=www.inide.gob.ni |access-date=23 June 2024 }}</ref> || |- | {{nts|107}} | {{هېواد بيرغ|Serbia}} | {{n+p|6605168|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://stat.gov.rs/en-US |title=Population |publisher=Statistical Office of the Republic of Serbia (РЗС) |website=www.stat.gov.rs |access-date=2 July 2024 |language=en |archive-date=13 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013224848/https://stat.gov.rs/en-US |url-status=live }}</ref>|| {{efn|Excludes [[Kosovo]].}} |- | {{nts|108}} | {{هېواد بيرغ|Central African Republic}} | {{n+p|6470307|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url = https://www.icasees.org/index.php/actualites/population-de-la-republique-centrafricaine-en-2021-et-2024 |title = Population of the central African Republic in 2021 and 2024 |date = 14 May 2024 |website = icasees.org |access-date = 5 September 2024 |archive-date = 29 May 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240529142921/https://www.icasees.org/index.php/actualites/population-de-la-republique-centrafricaine-en-2021-et-2024 |url-status = dead }}</ref> || |- | {{nts|109}} | {{هېواد بيرغ|Bulgaria}} | {{n+p|6445481|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}} | Official annual estimate<ref>{{cite web |url=https://www.nsi.bg/bg/content/19806/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81%D1%8A%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BA%D1%8A%D0%BC-7-%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B2%D1%80%D0%B8-2021-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 |title=Население към 7 септември 2021 година |date=3 October 2022|language=Bulgarian |website=www.nsi.bg |access-date=21 February 2022 |archive-date=3 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221003102110/https://nsi.bg/bg/content/19806/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81%D1%8A%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BA%D1%8A%D0%BC-7-%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B2%D1%80%D0%B8-2021-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|110}} | {{هېواد بيرغ|El Salvador}} | {{n+p|6351000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=http://www.digestyc.gob.sv/index.php/temas/des/ehpm/publicaciones-ehpm.html?download=488%3Aestimaciones-y-proyecciones-de-poblacion |title=El Salvador: Estimatciones y proyecciones de población nacional 2005–2050 departamental 2005–2025 |website=www.digestyc.gob.sv |access-date=29 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422071030/http://www.digestyc.gob.sv/index.php/temas/des/ehpm/publicaciones-ehpm.html?download=488%3Aestimaciones-y-proyecciones-de-poblacion |archive-date=22 April 2020 |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|111}} | {{هېواد بيرغ|Republic of the Congo}} | {{n+p|6142180|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|17 May 2023|abbr=on}} | د ۲۰۲۳ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url=https://ins-congo.cg/download/resultats-preliminaires/?wpdmdl=4068&refresh=65af84d0d8a631706001616 |title=Le cinquième Recensement Général de la Population et de l'habitation du Congo (RGPH-5) / pg.VIII |publisher=INS Congo |website=www.ins-congo.cg |date=29 December 2023 |access-date=23 January 2024 |archive-date=28 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251228082210/https://ins-congo.cg/download/resultats-preliminaires/?wpdmdl=4068&refresh=65af84d0d8a631706001616 |url-status=dead }}</ref> || |- | {{nts|112}} | {{هېواد بيرغ|Paraguay}} | {{n+p|6109644|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|10 November 2022|abbr=on}} | Preliminary census result<ref>{{cite web |url=https://www.abc.com.py/nacionales/2023/08/31/paraguay-tiene-6109644-de-habitantes-segun-el-ultimo-censo-de-poblacion-y-viviendas/ |title=Paraguay has 6,109,644 inhabitants, according to the last Census |date=31 August 2023 |website=ABC Color|language=ES |access-date=4 September 2023 |archive-date=5 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230905110622/https://www.abc.com.py/nacionales/2023/08/31/paraguay-tiene-6109644-de-habitantes-segun-el-ultimo-censo-de-poblacion-y-viviendas/ |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|113}} | {{هېواد بيرغ|Singapore}} | {{n+p|6036900|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/population-and-population-structure/latest-data |title=Singapore Department of Statistics (DOS) |website=www.singstat.gov.sg |access-date=28 September 2024 |archive-date=26 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726011137/https://www.tablebuilder.singstat.gov.sg/publicfacing/createDataTable.action?refId=14912 |url-status=dead }}</ref> || |- | {{nts|114}} | {{هېواد بيرغ|Denmark}} | {{n+p|5989985|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 October 2024|abbr=on}} | ملي درې مياشتنی اټکل<ref>{{cite web |url=http://www.dst.dk/en/Statistik/emner/befolkning-og-valg/befolkning-og-befolkningsfremskrivning/folketal |title=Population figures |website=www.dst.dk |access-date=16 February 2024}}</ref> || {{efn|Excludes the [[Faroe Islands]] and [[Greenland]].}} |- | {{nts|115}} | {{هېواد بيرغ|Finland}} | {{n+p|5636521|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 November 2024|abbr=on}} | مياشتنی ملي اټکل<ref name="pxnet2.stat.fi">{{cite web |url=https://pxdata.stat.fi/PXWeb/pxweb/en/StatFin/StatFin__vamuu/statfin_vamuu_pxt_11lj.px |title=Statistics Finland – Population – Preliminary population statistics |website=statfin.stat.fi |access-date=25 December 2024 |archive-date=22 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250522153952/https://pxdata.stat.fi/PxWeb/pxweb/en/StatFin/StatFin__vamuu/statfin_vamuu_pxt_11lj.px/ |url-status=dead }}</ref> || {{efn|Includes [[Åland]].}} |- | {{nts|116}} | {{هېواد بيرغ|Norway}} | {{n+p|5585044|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 September 2024|abbr=on}} | ملي درې مياشتنی اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.ssb.no/en |title=2020-01-01 |website=ssb.no |access-date=22 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180526091639/https://www.ssb.no/en/ |archive-date=26 May 2018 |url-status=live}}</ref> || {{efn|Includes [[Svalbard]].}} |- | {{nts|117}} | {{هېواد بيرغ|Lebanon}} | {{n+p|5490000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url = https://www.citypopulation.de/en/lebanon/cities/ |title = Lebanese Republic |date = 2 March 2019 |website = City Population |access-date = 16 May 2023 |archive-date = 20 September 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230920133612/https://www.citypopulation.de/en/lebanon/cities/ |url-status = live }}</ref> || |- | {{nts|118}} | {{هېواد بيرغ|Palestine}} | {{n+p|5483450|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2023|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://pcbs.gov.ps/statisticsIndicatorsTables.aspx?lang=ar&table_id=676 |title=عدد السكان المقدر في فلسطين منتصف العام حسب المحافظة، 1997–2026 |website =www.pcbs.gov.ps |access-date=1 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207112247/https://pcbs.gov.ps/statisticsIndicatorsTables.aspx?lang=ar&table_id=676 |archive-date=7 December 2022 |url-status=live}}</ref> || {{efn|Excludes [[East Jerusalem]] or [[Israeli settlement]]s in the [[West Bank]].}} |- | {{nts|119}} | {{هېواد بيرغ|Slovakia}} | {{n+p|5421272|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 September 2024|abbr=on}} | ملي درې مياشتنی اټکل<ref>{{cite web |url=https://slovak.statistics.sk/wps/portal/ext/products/informationmessages/inf_sprava_detail/!ut/p/z1/tVLLktowEPyWHHyUNbYkS-RmtoIxUFQM2IAuKT8EKIDsNY7J5utjJ1uVyiYLm0PmMjp0q6dnGku8wdKkrd6njS5NesITLHV2tq_52QabCw6Ec0FdOvAYIR1665uMiD2WtdqpWtX2obw0eKOMfdVHXalCp3ZZ7_-G_FKf8ObQNNXlvQUWvKRY0ItL71PEQzEcOj7AcEYgnEyX8_HDyA1i1v-qPz8-Sh_LvDSN-tpJl9klPSBlkDY7lB4bC7pHWZ87R61R6FLVaftkQXtRzbHrRKUuLTKBGM89RBXNUMYIQ8Cg6DopKBd4i7eSvzqIw_ESSyyrXBd4W-x24KjCQ4OCCkRdUqBUMIJcjw-YGrhOLgCvW62uODb9XCe8VKa3ctvr-h6g3xW8Uj685Ith4kLI5wtnGkXB1KE_-H4URctZkkCQuCMIiRPAPI47Me-Zf0PgTfyHwB9TPgMQs4BB6I_jxSAiBHzyNv6v-eeLDxCu_I_BYkIdoOz3rPxp7yf_hsCdrCX9iXPTVM0Bb_9HyP4xQT3-hqGV9wy4tfF7mRkDrs5r0Ygn8m21Gx9Oo74m7RwdF8J_9x2gbZaf/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/ |title=Stock of population in the SR on 30 September 2024 |publisher=Statistical Office of the Slovak Republic |website=slovak.statistics.sk |date=29 November 2024 |access-date=29 November 2024 |archive-date=4 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250304062241/https://slovak.statistics.sk/wps/portal/ext/products/informationmessages/inf_sprava_detail/!ut/p/z1/tVLLktowEPyWHHyUNbYkS-RmtoIxUFQM2IAuKT8EKIDsNY7J5utjJ1uVyiYLm0PmMjp0q6dnGku8wdKkrd6njS5NesITLHV2tq_52QabCw6Ec0FdOvAYIR1665uMiD2WtdqpWtX2obw0eKOMfdVHXalCp3ZZ7_-G_FKf8ObQNNXlvQUWvKRY0ItL71PEQzEcOj7AcEYgnEyX8_HDyA1i1v-qPz8-Sh_LvDSN-tpJl9klPSBlkDY7lB4bC7pHWZ87R61R6FLVaftkQXtRzbHrRKUuLTKBGM89RBXNUMYIQ8Cg6DopKBd4i7eSvzqIw_ESSyyrXBd4W-x24KjCQ4OCCkRdUqBUMIJcjw-YGrhOLgCvW62uODb9XCe8VKa3ctvr-h6g3xW8Uj685Ith4kLI5wtnGkXB1KE_-H4URctZkkCQuCMIiRPAPI47Me-Zf0PgTfyHwB9TPgMQs4BB6I_jxSAiBHzyNv6v-eeLDxCu_I_BYkIdoOz3rPxp7yf_hsCdrCX9iXPTVM0Bb_9HyP4xQT3-hqGV9wy4tfF7mRkDrs5r0Ygn8m21Gx9Oo74m7RwdF8J_9x2gbZaf/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/ |url-status=dead }}</ref> || |- | {{nts|120}} | {{هېواد بيرغ|Ireland}} | {{n+p|5380300|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 April 2024|abbr=on}} | National estimate<ref>{{cite web |url=https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-pme/populationandmigrationestimatesapril2024/ |title=Population and Migration Estimates, April 2024 |website=www.cso.ie |date=27 August 2024 |access-date=15 September 2024 }}</ref> || |- | {{nts|121}} | {{هېواد بيرغ|New Zealand}} | {{n+p|5348600|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 September 2024|abbr=on}} | ملي درې مياشتنی اټکل<ref>{{cite web |url = https://www.stats.govt.nz/indicators/population-of-nz/ |title = Estimated population of NZ |date = 20 November 2024 |website = stats.govt.nz |access-date = 21 November 2024 |archive-date = 26 April 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230426102243/https://www.stats.govt.nz/indicators/population-of-nz/ |url-status = live }}</ref> || {{efn|Excludes the two self-governing associated states of the [[Cook Islands]] and [[Niue]], and the dependent territory of [[Tokelau]].}} |- | {{nts|122}} | {{هېواد بيرغ|Costa Rica}} | {{n+p|5309625|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://inec.cr/es/tematicas/listado?topics=91%252C646 |title=Estadísticas demográficas. 2011 – 2025. Proyecciones nacionales. Población total proyectada al 30 de junio por grupos de edades, según región de planificación y sexo |website=www.inec.go.cr |access-date=2 July 2024 |archive-date=20 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230920124541/https://inec.cr/es/tematicas/listado?topics=91%252C646 |url-status=live }}</ref> || |- | {{nts|125}} | {{هېواد بيرغ|Oman}} | {{n+p|5268072|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2024|abbr=on}} | مياشتنی ملي اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.ncsi.gov.om/Elibrary/LibraryContentDoc/bar_20-1-2025%20indd-Final_afdf97ec-1849-4b7c-8731-36680c9f8160.pdf |title=Monthly Statistical Bulletin: January 2025 |website=ncsi.gov.om |date=20 January 2025 |access-date=6 February 2025 |archive-date=15 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415094244/https://ncsi.gov.om/Elibrary/LibraryContentDoc/bar_20-1-2025%20indd-Final_afdf97ec-1849-4b7c-8731-36680c9f8160.pdf |url-status=dead }}</ref> || |- | {{nts|124}} | {{هېواد بيرغ|Liberia}} | {{n+p|5248621|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|10 November 2022|abbr=on}} | د ۲۰۲۲ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url=https://liberia.un.org/en/220493-liberia-announces-provisional-results-its-5th-national-population-and-housing-census |title=Liberia announces provisional results of its 5th National Population and Housing Census |publisher=United Nations Liberia |website=www.liberia.un.org |date=23 February 2023 |access-date=14 October 2023 |archive-date=24 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324043346/https://liberia.un.org/en/220493-liberia-announces-provisional-results-its-5th-national-population-and-housing-census |url-status=live }}</ref> || |- | {{nts|125}} | {{هېواد بيرغ|Mauritania}} | {{n+p|4927532|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|25 December 2023|abbr=on}} | د ۲۰۲۳ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url=https://ansade.mr/wp-content/uploads/2024/09/Depliant-RGPH5-1.pdf |title=Recensement Général de la Population et de l'Habitat (RGPH-5 2023) |publisher=ANSADE – Mauritanie |website=www.ansade.mr |date=September 2024 |access-date=23 October 2024}}</ref> || |- | {{nts|126}} | {{هېواد بيرغ|Kuwait}} | {{n+p|4913271|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.csb.gov.kw/Default_EN |title=Population Estimates at the beginning of 2024 |website=www.csb.gov.kw |access-date=23 June 2024 }}</ref> || |- | {{nts|127}} | {{هېواد بيرغ|Panama}} | {{n+p|4064780|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|8 January 2023|abbr=on}} | د ۲۰۲۳ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url=https://www.inec.gob.pa/archivos/P053342420231009161532Comentarios_Poblacion%20RFB%202023%20VF.pdf |title=Censos década – 2023 |publisher=[[:es:Instituto Nacional de Estadística y Censo (Panamá)|INEC de Panamá]] |website=www.inec.gob.pa |date=9 October 2023 |access-date=9 March 2023}}</ref> || |- | {{nts|128}} | {{هېواد بيرغ|Croatia}} | {{n+p|3859686|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url = https://podaci.dzs.hr/2024/en/76805 |title = POPULATION ESTIMATE OF THE REPUBLIC OF CROATIA, 2023 |website = podaci.dzs.hr |date = 6 September 2024 |access-date = 15 September 2024 }}</ref> || |- | {{nts|129}} | {{هېواد بيرغ|Georgia}} | {{n+p|3694600|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=http://geostat.ge/en |title=National Statistics Office of Georgia |website=www.geostat.ge |access-date=25 May 2023 |archive-date=28 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528115010/https://www.geostat.ge/en |url-status=live}}</ref> || {{efn|Excludes [[Abkhazia]] (242,862, census 2011) and [[South Ossetia]] (53,559, census 2015).}} |- | {{nts|130}} | {{هېواد بيرغ|Eritrea}} | {{n+p|3535603|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | د ملګرو ملتونو وړاندوينه<ref>{{Cite web |title=World Population Prospects 2024 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=2 August 2024 |website=population.un.org |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]}}</ref> || |- | {{nts|131}} | {{هېواد بيرغ|Mongolia}} | {{n+p|3504741|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=http://www.nso.mn/ |title=Unified Database of Statistics |website=nso.mn |access-date=19 June 2023 |archive-date=27 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927122656/http://www.nso.mn/ |url-status=live }}</ref> || |- | {{nts|132}} | {{هېواد بيرغ|Uruguay}} | {{n+p|3444263|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|27 November 2023|abbr=on}} | 2023 National census<ref>{{cite web |url=http://www.ine.gub.uy/web/guest/estimaciones-y-proyecciones |title=Estimaciones y Proyecciones – Instituto Nacional de Estadística |website=www.ine.gub.uy |access-date=10 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190322200708/http://www.ine.gub.uy/web/guest/estimaciones-y-proyecciones |archive-date=22 March 2019 |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|133}} | {{هېواد بيرغ|Bosnia and Herzegovina}} | {{n+p|3264873|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.rzs.rs.ba/ |title=Republika Srpska Institute of Statistics |website=rzs.rs.ba |access-date=19 June 2023 |archive-date=16 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200916034658/https://rzs.rs.ba/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://fzs.ba/index.php/procjena-broja-stanovnika/ |title=Population estimation |website=fzs.ba |access-date=19 June 2023 |archive-date=19 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230619201152/https://fzs.ba/index.php/procjena-broja-stanovnika/ |url-status=live }}</ref> || |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Puerto Rico}} (US) | {{n+p|3203295|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | Annual projection<ref name="census">{{cite web |url=https://www.census.gov/quickfacts/PR |publisher=[[United States Census Bureau]] |title=Quick Facts Puerto Rico |date=25 November 2024 |access-date=25 December 2024}}</ref> || |- | {{nts|134}} | {{هېواد بيرغ|Armenia}} | {{n+p|3067400|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}} | ملي درې مياشتنی اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.armstat.am/en/?nid=12&id=19001&submit=Search |title=Time series / Statistical Committee of the Republic of Armenia |website=www.armstat.am |access-date=25 December 2024 }}</ref> || |- | {{nts|135}} | {{هېواد بيرغ|Namibia}} | {{n+p|3022401|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|24 September 2023|abbr=on}} | 2023 National census<ref>{{cite web |url=https://census.nsa.org.na/ |title=Namibia – Census (2023) |publisher=Namibia Statistics Agency |website=www.census.nsa.org.na |access-date=18 April 2024 |archive-date=13 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313094106/https://census.nsa.org.na/ |url-status=dead }}</ref> || |- | {{nts|136}} | {{هېواد بيرغ|Lithuania}} | {{n+p|2897430|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}} | مياشتنی ملي اټکل<ref>{{cite web |url=https://osp.stat.gov.lt/ |title=Pradžia – Oficialiosios statistikos portalas |website=osp.stat.gov.lt |access-date=11 January 2025}}</ref> || |- | {{nts|137}} | {{هېواد بيرغ|Qatar}} | {{n+p|2857822|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2024|abbr=on}} | مياشتنی ملي اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.psa.gov.qa/en/statistics1/pages/topicslisting.aspx?parent=Population&child=Population |title=Population |website=psa.gov.qa |access-date=3 July 2024 |archive-date=19 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230619201210/https://www.psa.gov.qa/en/statistics1/pages/topicslisting.aspx?parent=Population&child=Population |url-status=live }}</ref> || |- | {{nts|138}} | {{هېواد بيرغ|Jamaica}} | {{n+p|2825544|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2019|abbr=on}} | National projection<ref>{{cite web |url=https://statinja.gov.jm/Demo_SocialStats/PopulationStats.aspx |title=Population Statistics |access-date=19 June 2023 |website=statinja.gov.jm |archive-date=6 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306205719/https://statinja.gov.jm/Demo_SocialStats/PopulationStats.aspx |url-status=live }}</ref> || |- | {{nts|139}} | {{هېواد بيرغ|Moldova}} | {{n+p|2423300|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://statistica.gov.md/en/statistic_indicator_details/25 |title=Population |publisher=Biroului Național de Statistică (BNS) |website=statistica.gov.md |access-date=23 June 2024 }}</ref> || {{efn|Excludes [[Transnistria]].}} |- | {{nts|140}} | {{هېواد بيرغ|Gambia}} | {{n+p|2417471|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2022|abbr=on}} | National projection<ref>{{cite web |url=https://www.gbosdata.org/data/40-population-and-household-characteristics/1653-population-total |title=Population – Total |access-date=25 May 2023 |archive-date=11 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230511134924/https://www.gbosdata.org/data/40-population-and-household-characteristics/1653-population-total |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|141}} | {{هېواد بيرغ|Botswana}} | {{n+p|2410338|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=http://www.statsbots.org.bw/sites/default/files/publications/Botswana%20Population%20Projections%202011_2026.pdf |title=Botswana Population Projections 2011–2026 |website=www.statsbots.org.bw |access-date=20 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412033845/http://www.statsbots.org.bw/sites/default/files/publications/Botswana%20Population%20Projections%202011_2026.pdf |archive-date=12 April 2019 |url-status=live }}</ref> || |- | {{nts|142}} | {{هېواد بيرغ|Gabon}} | {{n+p|2408586|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://www.statgabon.ga/wp-content/uploads/2020/08/Rapport-Projection_Final.pdf |title=Projection de la Population Gabon 2019–2025 |website=www.statgabon.ga |access-date=3 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210429022734/https://www.statgabon.ga/wp-content/uploads/2020/08/Rapport-Projection_Final.pdf |archive-date=29 April 2021 |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|143}} | {{هېواد بيرغ|Albania}} | {{n+p|2402113|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|18 September 2023|abbr=on}} | 2023 national census<ref>{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2023/population-of-albania-on-1st-january-2023/ |title=Population in Albania, 1 Jan 2023 |access-date=10 August 2023 |archive-date=20 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230920124542/https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2023/population-of-albania-on-1st-january-2023/ |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|144}} | {{هېواد بيرغ|Lesotho}} | {{n+p|2306000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}} | رسمي وړاندوينه<ref>{{cite web |url = https://www.citypopulation.de/en/lesotho/ |title = Lesotho |date = 8 April 2023 |website = City Population |access-date = 26 June 2023 |archive-date = 19 May 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230519091617/https://citypopulation.de/en/lesotho/ |url-status = live }}</ref> || |- | {{nts|145}} | {{هېواد بيرغ|Slovenia}} | {{n+p|2129052|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 October 2024|abbr=on}} | ملي درې مياشتنی اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.stat.si/statweb |title=Prebivalci Slovenije |website=www.stat.si |access-date=6 February 2025 }}</ref> || |- | {{nts|146}} | {{هېواد بيرغ|Latvia}} | {{n+p|1853400|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 December 2024|abbr=on}} | مياشتنی ملي اټکل<ref>{{cite web |url=https://data.stat.gov.lv/pxweb/en/OSP_PUB/START__POP__IR__IRS/IRS010m/ |title=IRS010m. Population and main dataSw of vital statistics 1995M01 – 2024M12 |website=Statistikas datubāzes |access-date=6 February 2025 }}</ref> || |- | {{nts|147}} | {{هېواد بيرغ|North Macedonia}} | {{n+p|1826247|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.stat.gov.mk/OblastOpsto_en.aspx?id=2 |title=Population |website= State Statistical Office |access-date=22 August 2024 }}</ref> || |- | {{nts|148}} | {{هېواد بيرغ|Guinea-Bissau}} | {{n+p|1781308|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url = https://www.stat-guinebissau.com/ |title = National Institute of Statistics of Guinea-Bissau |website = stat-guinebissau |access-date = 4 July 2023 |archive-date = 21 July 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230721231946/https://www.stat-guinebissau.com/ |url-status = live }}</ref> || |- | {{nts|149}} | {{هېواد بيرغ|Bahrain}} | {{n+p|1588670|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url = https://bahrain.opendatasoft.com/explore/dataset/03-mid-year-population-by-nationality-and-sex/table/?disjunctive.sex&sort=-year |title = Mid-Year Population |date = |website = bahrain.opendatasoft.com |access-date = 3 October 2024 |archive-date = 1 September 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230901001907/https://bahrain.opendatasoft.com/explore/dataset/03-mid-year-population-by-nationality-and-sex/table/?disjunctive.sex&sort=-year |url-status = dead }}</ref> || |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Kosovo}} | {{n+p|1585566|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|4 April 2024|abbr=on}} | 2024 national census<ref>{{cite web |url=https://askapi.rks-gov.net/Custom/31bc24d2-45e4-4eb5-a567-405f4bdd197f.pdf |title=ReKos 2024 (pg. 32-35) |publisher=[[Kosovo Agency of Statistics]] (ASK) |website=www.ask.rks-gov.net |language=Albanian |date=19 December 2024 |access-date=20 December 2024 |archive-date=13 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213121912/https://askapi.rks-gov.net/Custom/31bc24d2-45e4-4eb5-a567-405f4bdd197f.pdf |url-status=dead }}</ref> || |- | {{nts|150}} | {{هېواد بيرغ|Equatorial Guinea}} | {{n+p|1558160|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2022|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=http://www.inege.gq/ |title=INEGE |website=www.inege.gq |access-date=25 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170420050225/http://www.inege.gq/ |archive-date=20 April 2017 |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|151}} | {{هېواد بيرغ|Estonia}} | {{n+p|1374687|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web|title=Population figure|url=https://www.stat.ee/et |access-date=20 April 2023 |archive-date=1 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230401052333/https://www.stat.ee/et/ |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|152}} | {{هېواد بيرغ|East Timor}} | {{n+p|1373024|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://timor-leste.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/2015%20Population%20Projection%20Report_0.pdf |title=Analytical Report on Population Projection |website=timor-leste.unfpa.org |access-date=3 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802031357/https://timor-leste.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/2015%20Population%20Projection%20Report_0.pdf |archive-date=2 August 2020 |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|153}} | {{هېواد بيرغ|Trinidad and Tobago}} | {{n+p|1368333|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://cso.gov.tt/subjects/population-and-vital-statistics/population/ |title=Population |website=cso.gov.tt |date=15 August 2023 |access-date=12 November 2024 |archive-date=6 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191206192934/https://cso.gov.tt/subjects/population-and-vital-statistics/population/ |url-status=dead }}</ref> || |- | {{nts|154}} | {{هېواد بيرغ|Mauritius}} | {{n+p|1259509|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | National estimate<ref>{{cite web |url=https://statsmauritius.govmu.org/Pages/Statistics/By_Subject/Population/SB_Population.aspx|publisher=Statistics Mauritius |title=Population and Vital Statistics |date=29 August 2024 |website=statsmauritius.govmu.org |access-date=15 September 2024 }}</ref> || |- | {{nts|155}} | {{هېواد بيرغ|Eswatini}} | {{n+p|1235549|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | رسمي وړاندوينه<ref>{{cite web |url = http://ccm.org.sz/documents/reports/hiv/Population-Projections-Report-2007-2030.pdf |title =Swaziland Population Projections 2007–2030 |at = p20 |date = 1 July 2015 |website = ccm.org.sz |access-date = 3 July 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150723224521/http://ccm.org.sz/documents/reports/hiv/Population-Projections-Report-2007-2030.pdf |archive-date = 23 July 2015 |url-status = dead}}</ref> || |- | {{nts|156}} | {{هېواد بيرغ|Djibouti}} | {{n+p|1066809|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|20 May 2024|abbr=on}} | د ۲۰۲۴ ز کال د سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |title=RGPH-3 (2024) |url=https://firebasestorage.googleapis.com/v0/b/instad-dj.appspot.com/o/RGPH%2F0%2FCommunication%20sur%20les%20resultats%20provisoires.pdf?alt=media&token=d0d87288-b07d-4369-9892-14ee23b93f5a |publisher=Institut National de la Statistique de Djibouti (INSD) |website=www.instad.dj |access-date=3 December 2024 |archive-date=1 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250401130450/https://firebasestorage.googleapis.com/v0/b/instad-dj.appspot.com/o/RGPH%2F0%2FCommunication%20sur%20les%20resultats%20provisoires.pdf?alt=media&token=d0d87288-b07d-4369-9892-14ee23b93f5a |url-status=dead }}</ref> || |- | {{nts|157}} | {{هېواد بيرغ|Cyprus}} | {{n+p|918100|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 October 2021|abbr=on}} | د ۲۰۲۱ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url = https://www.cystat.gov.cy/el/PressRelease?id=66207 |title = Census of Population and Housing 2021 |date = 26 November 2021 |website = cystat.gov.cy |access-date = 29 June 2023 |archive-date = 6 August 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220806221137/https://www.cystat.gov.cy/el/PressRelease?id=66207 |url-status = live }}</ref> || {{efn|Excludes [[Northern Cyprus]].}} |- | {{nts|158}} | {{هېواد بيرغ|Fiji}} | {{n+p|900869|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://www.statsfiji.gov.fj/ |title=BULA and Welcome |website=www.statsfiji.gov.fj |access-date=27 April 2023 |archive-date=8 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200408072353/https://www.statsfiji.gov.fj/ |url-status=live }}</ref> || |- | {{nts|159}} | {{هېواد بيرغ|Comoros}} | {{n+p|900141|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|2024|abbr=on}} | 2024 CIA Factbook est.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/comoros/#people-and-society |title=CIA World Factbook Comoros |access-date=2025-02-06 |archive-date=2021-01-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110042946/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/comoros#people-and-society |url-status=dead }}</ref> || |- | {{nts|160}} | {{هېواد بيرغ|Bhutan}} | {{n+p|777224|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=http://www.nsb.gov.bt/publication/files/pub2wc8278bd.pdf |title=Population Projections Bhutan 2017–2047 |website=www.nsb.gov.bt |access-date=23 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190128191433/http://www.nsb.gov.bt/publication/files/pub2wc8278bd.pdf |archive-date=28 January 2019 |url-status=live }}</ref> || |- | {{nts|161}} | {{هېواد بيرغ|Guyana}} | {{n+p|772975|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://statisticsguyana.gov.gy/subjects/demography-vital-and-social-statistics/year-end-and-mid-year-population-estimates-by-sex-guyana-1992-to-2021/ |title=Year-end and Mid-year Population Estimates by Sex, Guyana: 1992 to 2021 |access-date=23 June 2024 }}</ref> || |- | {{nts|162}} | {{هېواد بيرغ|Solomon Islands}} | {{n+p|750325|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url = https://www.statistics.gov.sb/statistics/social-statistics/population |title = Population |website = www.statistics.gov.sb |access-date = 3 July 2024 |archive-date = 30 June 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220630191359/https://statistics.gov.sb/statistics/social-statistics/population |url-status = live }}</ref> || |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Macau}} (China) | {{n+p|686600|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 September 2024|abbr=on}} | ملي درې مياشتنی اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.dsec.gov.mo/ts/#!/step2/KeyIndicator/en-US/240 |title=DSEC – 統計數據庫 |website=www.dsec.gov.mo |access-date=17 November 2024}}</ref> || |- | {{nts|163}} | {{هېواد بيرغ|Luxembourg}} | {{n+p|672050|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://statistiques.public.lu/dam-assets/actualite/2024/stn16-pop-2024/stn16-2024-population-2024-v20.pdf |title=Une croissance démographique réduite en 2023 |date=18 April 2024 |website=statistiques.public.lu |language=fr}}</ref> || |- | {{nts|164}} | {{هېواد بيرغ|Montenegro}} | {{n+p|623633|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 October 2023|abbr=on}} | د ۲۰۲۳ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url=https://www.monstat.org/eng/page.php?id=1990&pageid=1758 |title=The 2023 Census of Population, Households, and Dwellings – Releases |website=www.monstat.org |access-date=12 November 2024 |archive-date=2 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250502204215/https://www.monstat.org/eng/page.php?pageid=1758&id=1990 |url-status=dead }}</ref> || |- | {{nts|165}} | {{هېواد بيرغ|Suriname}} | {{n+p|616500|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://statistics-suriname.org/en/population-statistics-2/ |title=Population Statistics |date=15 August 2019|publisher=Statistics-Suriname.org |access-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200328181226/https://statistics-suriname.org/en/population-statistics-2/ |archive-date=28 March 2020 |url-status=live}}</ref> || |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغicon image|Flag of the Sahrawi Arab Democratic Republic.svg}} [[Western Sahara]] | {{n+p|590506|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | د ملګرو ملتونو وړاندوينه<ref>{{Cite web |title=World Population Prospects 2024 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=2 August 2024 |website=population.un.org |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]}}</ref> || {{efn|{{Western Sahara-note}}}} |- | {{nts|166}} | {{هېواد بيرغ|Malta}} | {{n+p|542051|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2022|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url = https://nso.gov.mt/intercensal-population-revisions-2012-2021/ |title = Population and migration: 2012–2022 |date = 26 January 2024 |website = nso.gov.mt |access-date = 23 June 2024 |archive-date = 14 July 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240714135358/https://nso.gov.mt/intercensal-population-revisions-2012-2021/ |url-status = dead }}</ref> || |- | {{nts|167}} | {{هېواد بيرغ|Maldives}} | {{n+p|515132|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|13 September 2022|abbr=on}} | د ۲۰۲۲ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url = https://census.gov.mv/2022/wp-content/uploads/2023/07/WPD2023.pdf |title = Census 2022: Combined Summary |date = 11 July 2022 |website = census.gov.mv |access-date = 14 March 2024 |archive-date = 24 May 2025 |archive-url = https://web.archive.org/web/20250524040635/https://census.gov.mv/2022/wp-content/uploads/2023/07/WPD2023.pdf |url-status = dead }}</ref> || |- | {{nts|168}} | {{هېواد بيرغ|Cape Verde}} | {{n+p|491233|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|16 June 2021|abbr=on}} | د ۲۰۲۱ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url=https://ine.cv/ine_censos_quadros_category/censo-2021/ |title=CENSO 2021 |publisher=ine.cv |access-date=23 September 2023 |archive-date=27 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327051422/https://ine.cv/ine_censos_quadros_category/censo-2021/ |url-status=live }}</ref> || |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Northern Cyprus}} | {{n+p|476214|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}} | رسمي وړاندوينه<ref>{{cite web |url = https://stat.gov.ct.tr/HABERLER/n252fus-projeksiyonlar%c4%b1-2019-2023 |title = Population Projections 2019–2023 |date = 11 November 2024 |website = stat.gov.ct.tr |access-date = 12 November 2024 |archive-date = 14 April 2025 |archive-url = https://web.archive.org/web/20250414032416/https://stat.gov.ct.tr/HABERLER/n252fus-projeksiyonlar%C4%B1-2019-2023 |url-status = dead }}</ref> || {{efn|''De facto'' independent, ''de jure'' part of [[Cyprus]].}} |- | {{nts|169}} | {{هېواد بيرغ|Brunei}} | {{n+p|450500|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://deps.mofe.gov.bn/SitePages/National%20Statistics.aspx |title=National Statistics |website=www.deps.mofe.gov.bn |access-date=12 November 2024 |archive-date=3 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240903110213/https://deps.mofe.gov.bn/SitePages/National%20Statistics.aspx |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|170}} | {{هېواد بيرغ|Belize}} | {{n+p|410919|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |title=Statistical Institute of Belize Presents Key Finding of the 2022 Population and Housing Census |website=Statistical Institute of Belize|date=8 April 2024 |url=https://sib.org.bz/statistics/population/ |access-date=2 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240409065601/https://sib.org.bz/press-release_census-launch/ |archive-date=9 April 2024 |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|171}} | {{هېواد بيرغ|Bahamas}} | {{n+p|398165|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|4 April 2022|abbr=on}} | د ۲۰۲۲ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url=https://www.bahamas.gov.bs/wps/wcm/connect/433f799e-c62e-4226-90b8-720840352337/Handout+2022+CENSUS+25+October+2024.pdf?MOD=AJPERES |title=Census of Population and Housing 2022 – Official Census Results and Data Highlights |access-date=12 November 2024}}</ref> || |- | {{nts|172}} | {{هېواد بيرغ|Iceland}} | {{n+p|389450|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}} | ملي درې مياشتنی اټکل<ref>{{cite web |url=https://statice.is/publications/news-archive/inhabitants/population-in-the-4th-quarter-2024/ |title=Statistics – Population |publisher=Statistics Iceland (Hagstofa Íslands) |website=www.statice.is |date=4 February 2025 |access-date=6 February 2025}}</ref> || |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Transnistria}} | {{n+p|360938|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2022|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite news|url=https://gov.md/ro/content/352-de-mii-de-locuitori-din-regiunea-transnistreana-detin-cetatenia-republicii-moldova-si |title=352 de mii de locuitori din regiunea Transnistreană dețin cetățenia Republicii Moldova și 362 de mii figurează în registrul de stat al populației |website=gov.md |date=20 January 2023 |access-date=12 February 2023 |archive-date=6 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306235144/https://gov.md/ro/content/352-de-mii-de-locuitori-din-regiunea-transnistreana-detin-cetatenia-republicii-moldova-si |url-status=live}}</ref> || {{efn|''De facto'' independent, ''de jure'' part of [[Moldova]].}} |- | {{nts|173}} | {{هېواد بيرغ|Vanuatu}} | {{n+p|321409|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref name = "pacificdata">{{cite web |url = https://stats.pacificdata.org/ |title = Pacific Data Hub Explorer |website = stats.pacificdata.org |access-date = 4 August 2024 |archive-date = 21 July 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230721002349/https://stats.pacificdata.org/ |url-status = live }}</ref> || |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|French Polynesia}} (France) | {{n+p|279890|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref name="pacificdata" /> || |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|New Caledonia}} (France) | {{n+p|268510|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2023|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://www.isee.nc/population/demographie |title=Bilan démographique 2022 : la Nouvelle-Calédonie perd 1 300 habitants |website=www.isee.nc/ |access-date=30 September 2023 |archive-date=13 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113162110/https://www.isee.nc/population/demographie |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|174}} | {{هېواد بيرغ|Barbados}} | {{n+p|267800|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2022|abbr=on}} | رسمي اټکل| <ref>{{cite web |url=https://stats.gov.bb/subjects/social-demographic-statistics/population-demography-statistics/vital-statistics-indicators-2022/ |title=Vital Statistic Indicators |access-date=15 June 2023 |archive-date=11 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230611031804/https://stats.gov.bb/subjects/social-demographic-statistics/population-demography-statistics/vital-statistics-indicators-2022/ |url-status=live}}</ref> || |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Abkhazia}} | {{n+p|244236|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2022|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url = https://ugsra.org/ofitsialnaya-statistika.php?ELEMENT_ID=600 |title = Управление государственной статистики Республики Абхазия |website = ugsra.org |access-date = 27 October 2023 |archive-date = 29 March 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230329170012/https://ugsra.org/ofitsialnaya-statistika.php?ELEMENT_ID=600 |url-status = live }}</ref> || {{efn|{{Abkhazia note}}}} |- | {{nts|175}} | {{هېواد بيرغ|São Tomé and Príncipe}} | {{n+p|228319|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://www.ine.st/ |title=Instituto Nacional de Estatística |website=ine.st |access-date=23 June 2024 }}</ref> || |- | {{nts|176}} | {{هېواد بيرغ|Samoa}} | {{n+p|205557|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|6 November 2021|abbr=on}} | Census 2021<ref>{{cite web |url=https://www.sbs.gov.ws/ |title=POPULATION & HOUSING CENSUS 2016 – 2021 |website=www.sbs.gov.ws |access-date=27 April 2023 |archive-date=22 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322144201/https://www.sbs.gov.ws/ |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|177}} | {{هېواد بيرغ|Saint Lucia}} | {{n+p|184100|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.stats.gov.lc/ |title=Home |website=The Central Statistical Office of Saint Lucia |access-date=23 June 2024 }}</ref> || |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Curacao|name=Curaçao}} (Netherlands) | {{n+p|155826|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|2 September 2023|abbr=on}} | د ۲۰۲۳ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url=https://senso.cbs.cw/cbs-presents-the-first-results-of-the-2023-census?language_content_entity=pap-cw |title=CBS Presents the First Results of the 2023 Census |date=4 June 2024 |access-date=16 July 2024 }}</ref>|| |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Guam}} (US) | {{n+p|153836|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 April 2020|abbr=on}} | 2020 census result<ref>{{cite web |url=https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/guam/population-and-housing-unit-counts/guam-phc-table01.pdf |title=Population of Guam: 2010 and 2020 |website=www2.census.gov |access-date=29 January 2022 |archive-date=3 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211103005501/https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/guam/population-and-housing-unit-counts/guam-phc-table01.pdf |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|178}} | {{هېواد بيرغ|Seychelles}} | {{n+p|121355|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.gov.sc/downloads/1620-mid-2024-estimated-resident-population/download |title=Mid 2024 Estimated Resident Population |website=www.nbs.gov.sc |access-date=16 September 2024 }}</ref> || |- | {{nts|179}} | {{هېواد بيرغ|Kiribati}} | {{n+p|120740|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref name="pacificdata" /> || |- | {{nts|180}} | {{هېواد بيرغ|Grenada}} | {{n+p|112579|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2019|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url = https://stats.gov.gd/subjects/population-2/annual-population-estimates-by-parish-and-sex-2011-to-2019/ |title = Annual Population Estimates by Parish and Sex, 2011 to 2019 |website = stats.gov.gd |access-date = 24 June 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230624211753/https://stats.gov.gd/subjects/population-2/annual-population-estimates-by-parish-and-sex-2011-to-2019/| archive-date=24 June 2023}}</ref> || |- | {{nts|181}} | {{هېواد بيرغ|Saint Vincent and the Grenadines}} | {{n+p|110872|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2022|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |title=Mid Year Total Population Estimates by Age and Sex, 2018 to 2022 |url=https://stats.gov.vc/subjects/population-and-demography/mid-year-total-population-estimates-by-age-and-sex/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230422031423/https://stats.gov.vc/subjects/population-and-demography/mid-year-total-population-estimates-by-age-and-sex/ |archive-date=22 April 2023 |access-date=25 June 2023 |website=stats.gov.vc |publisher=Statistical Office, Government of Saint Vincent and the Grenadines |language=en-US}}</ref>|| |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Aruba}} (Netherlands) | {{n+p|107566|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://cbs.aw/wp/index.php/2022/09/20/test-2/ |title=General characteristics of Aruba |website=cbs.aw |date=20 September 2022 |publisher=Central Bureau of Statistics Aruba |access-date=12 November 2024 }}</ref>|| |- | {{nts|182}} | {{هېواد بيرغ|Micronesia}} | {{n+p|105754|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref name="pacificdata" /> || |- | {{nts|183}} | {{هېواد بيرغ|Antigua and Barbuda}} | {{n+p|103603|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}} | National annual estimate<ref>{{cite web |title=National Annual estimate – Antigua and Barbuda; 2022 |url=https://statistics.gov.ag/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210111065316/https://statistics.gov.ag/wp-content/uploads/2017/12/Population-Projections-by-Age-Group-Annual-1991-2026.xlsx |archive-date=11 January 2021 |access-date=2 July 2024 |website=statistics.gov.ag}}</ref>|| |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Jersey}} (UK) | {{n+p|103267|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|21 March 2021|abbr=on}} | د ۲۰۲۱ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url=https://www.gov.je/SiteCollectionDocuments/Government%20and%20administration/R%20CensusBulletin1%2020220413%20SJ.pdf |title=Bulletin 1: Population characteristics|first=States of|last=Jersey |website=gov.je |access-date=23 September 2023 |archive-date=13 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220413165711/https://www.gov.je/SiteCollectionDocuments/Government%20and%20administration/R%20CensusBulletin1%2020220413%20SJ.pdf |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|184}} | {{هېواد بيرغ|Tonga}} | {{n+p|100179|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2022|abbr=on}} | National annual estimate<ref>{{cite web |url=https://tongastats.gov.to/ |title=Tonga Statistics Department &#124; The official statistics provider for Tonga |access-date=16 November 2022 |archive-date=25 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210925121044/https://tongastats.gov.to/ |url-status=live}}</ref>|| |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|U.S. Virgin Islands}} (US) | {{n+p|87146|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 April 2020|abbr=on}} | 2020 census result<ref>{{cite web |url=https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/us-virgin-islands/population-and-housing-unit-counts/us-virgin-islands-phc-table01.pdf |title=Population of the United States Virgin Islands: 2010 and 2020 |website=www2.census.gov |access-date=29 January 2022 |archive-date=14 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314154015/https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/us-virgin-islands/population-and-housing-unit-counts/us-virgin-islands-phc-table01.pdf |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|185}} | {{هېواد بيرغ|Andorra}} | {{n+p|86931|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 November 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.estadistica.ad/portal/apps/sites/#/estadistica-en/pages/estadistiques-i-dades-detall?Idioma=en&N2=605&N3=606&DV=1143 |title=Departament d'Estadística |website=www.estadistica.ad |access-date=11 January 2025}}</ref> || |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Cayman Islands}} (UK) | {{n+p|84738|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |title=Population and Demographics 2023 |url=https://www.eso.ky/populationandvitalstatistics.html |access-date=29 November 2024 |website=www.eso.ky}}</ref>|| |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Isle of Man}} (UK) | {{n+p|84530|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 April 2023|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.gov.im/media/1380987/isle-of-man-population-report-2023-updated-061123.pdf |title=Isle of Man Population Report 2023 |website=www.gov.im |access-date=29 November 2024 }}</ref> || |- | {{nts|186}} | {{هېواد بيرغ|Dominica}} | {{n+p|67408|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2017|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |date=2011 |title=End of year Population by Sex 2005 to 2017 |url=https://stats.gov.dm/subjects/demographic-statistics/end-of-year-population-by-sex-2005-to-2017/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230331200204/https://stats.gov.dm/subjects/demographic-statistics/end-of-year-population-by-sex-2005-to-2017/ |archive-date=31 March 2023 |access-date=25 June 2023 |website=stats.gov.dm |publisher=Central Statistics Office of Dominica}}</ref>|| |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Bailiwick of Guernsey|name=Guernsey}} (UK) | {{n+p|64781|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}} | ملي درې مياشتنی اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.gov.gg/population |title=Population, Employment and Earnings |website=www.gov.gg |date=29 October 2024 |access-date=9 December 2024 }}</ref> || |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Bermuda}} (UK) | {{n+p|64055|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref>{{cite web |url=https://www.gov.bm/sites/default/files/Bermuda-Population-Projections-2016-2026.pdf |title=Bermuda Population Projections 2016–2026 |website=www.gov.bm |access-date=11 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412033845/https://www.gov.bm/sites/default/files/Bermuda-Population-Projections-2016-2026.pdf |archive-date=12 April 2019 |url-status=live}}</ref> || |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Greenland}} (Denmark) | {{n+p|56865|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}} | ملي درې مياشتنی اټکل<ref>{{cite web |url=http://bank.stat.gl/pxweb/en/Greenland/Greenland__BE__BE85/BEXSTK3.px/?rxid=BEXSAT101-08-2020%2023:21:09 |title=Quarterly Population |date=1 August 2020|publisher=Statistics Greenland |website=bank.stat.gl |access-date=1 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028062810/https://bank.stat.gl/pxweb/en/Greenland/Greenland__BE__BE85/BEXSTK3.px/?rxid=BEXSAT101-08-2020%2023:21:09 |archive-date=28 October 2020 |url-status=live}}</ref> || |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|South Ossetia}} | {{n+p|56520|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2021|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://ugosstat.ru/statisticheskij-sbornik-za-yanvar-dekabr-2021-g/ |title=В Цхинвале прошла пресс-конференция начальника Управления государственной статистики Южной Осетии Инала Тибилова |date=29 March 2022 |website=ugosstat.ru |access-date=11 February 2023 |archive-date=28 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230128005918/https://ugosstat.ru/statisticheskij-sbornik-za-yanvar-dekabr-2021-g/ |url-status=live}}</ref> || {{efn|{{South Ossetia-note}}}} |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Faroe Islands}} (Denmark) | {{n+p|54675|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 December 2024|abbr=on}} | مياشتنی ملي اټکل<ref>{{cite web |url=https://hagstova.fo/en/population/population/population |title=POPULATION |date=10 January 2025 |website=[[Statistics Faroe Islands]] |access-date=11 January 2025}}</ref> || |- | {{nts|187}} | {{هېواد بيرغ|Saint Kitts and Nevis}} | {{n+p|51320|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts| 2022|abbr=on}} | د ۲۰۲۲ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url=https://nia.gov.kn/wp-content/uploads/2024/06/Census-Report-2021-2022.docx |title=THE POPULATION AND HOUSING CENSUS SUMMARY |access-date=16 July 2024 |archive-date=4 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250504034413/https://nia.gov.kn/wp-content/uploads/2024/06/Census-Report-2021-2022.docx |url-status=dead }}</ref> || |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|American Samoa}} (US) | {{n+p|49710|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 April 2020|abbr=on}} | 2020 census result<ref>{{cite web |url=https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/american-samoa/population-and-housing-unit-counts/american-samoa-phc-table01.pdf |title=Population of American Samoa: 2010 and 2020 |website=www2.census.gov |access-date=29 January 2022 |archive-date=6 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220206171554/https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/american-samoa/population-and-housing-unit-counts/american-samoa-phc-table01.pdf |url-status=live}}</ref> || |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Turks and Caicos Islands}} (UK) | {{n+p|49309|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.gov.tc/stats/ |title=2023 INDICATORS |website=www.gov.tc |access-date=3 July 2024 |archive-date=27 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190227182013/https://www.gov.tc/stats/ |url-status=live}}</ref> || |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Northern Mariana Islands}} (US) | {{n+p|47329|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 April 2020|abbr=on}} | 2020 census result<ref>{{cite web |url=https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/commonwealth-of-the-northern-mariana-islands/population-and-housing-unit-counts/commonwealth-northern-mariana-islands-phc-table01.pdf |title=Population of Commonwealth of the Northern Mariana Islands: 2010 and 2020 |website=www2.census.gov |access-date=29 January 2022 |archive-date=25 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125125558/https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/commonwealth-of-the-northern-mariana-islands/population-and-housing-unit-counts/commonwealth-northern-mariana-islands-phc-table01.pdf |url-status=live}}</ref> || |- | {{nts|188}} | {{هېواد بيرغ|Marshall Islands}} | {{n+p|42418|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 September 2021|abbr=on}} | ۲۰۲۱ سرشمېرنه<ref name=autogenerated1>{{cite web |url=https://spccfpstore1.blob.core.windows.net/digitallibrary-docs/files/60/605c69d76a40195baa447b5a558b0e02.pdf?sv=2015-12-11&sr=b&sig=GbQ42ZYNKrH3g389jZn7DvHUO8ObwYrFpnxIeXiRSU0%3D&se=2024-03-25T18%3A07%3A37Z&sp=r&rscc=public%2C%20max-age%3D864000%2C%20max-stale%3D86400&rsct=application%2Fpdf&rscd=inline%3B%20filename%3D%22Marshall_Islands_2021_Census_Vol1_Table_report.pdf%22 |title=Republic of the Marshall Islands ۲۰۲۱ سرشمېرنه Report, Volume 1: Basic Tables and Administrative Report |date=30 May 2023 |website=Pacific Community (SPC): Statistics for Development Division |publisher=[[Pacific Community]] |access-date=27 September 2023 |archive-date=27 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230927183142/https://spccfpstore1.blob.core.windows.net/digitallibrary-docs/files/60/605c69d76a40195baa447b5a558b0e02.pdf?sv=2015-12-11&sr=b&sig=GbQ42ZYNKrH3g389jZn7DvHUO8ObwYrFpnxIeXiRSU0%3D&se=2024-03-25T18:07:37Z&sp=r&rscc=public,%20max-age%3D864000,%20max-stale%3D86400&rsct=application/pdf&rscd=inline%3B%20filename%3D%22Marshall_Islands_2021_Census_Vol1_Table_report.pdf%22 |url-status=live }}</ref>|| |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Sint Maarten}} (Netherlands) | {{n+p|41349|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=http://stats.sintmaartengov.org/press_releases.php?cat=VTL |title=Rebased Population Estimates and Vital Statistics for January 1, 2024 |website=stat.gov.sx |access-date=22 August 2024 }}</ref> || |- | {{nts|189}} | {{هېواد بيرغ|Liechtenstein}} | {{n+p|40232|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2024|abbr=on}} | National estimate<ref>{{cite web |title=LLV |url=https://www.statistikportal.li/de/themen/bevoelkerung/bevoelkerungsstand#collapse-accordion-6374a91a53010709246463-1 }}</ref>|| |- | {{nts|190}} | {{هېواد بيرغ|Monaco}} | {{n+p|38367|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}} | Census<ref>{{cite web |url=https://www.monacostatistics.mc/Population-and-employment |title=Population and employment / IMSEE – Monaco IMSEE |website=www.monacostatistics.mc |access-date=27 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181227230517/https://www.monacostatistics.mc/Population-and-employment |archive-date=27 December 2018 |url-status=live}}</ref> || |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Gibraltar}} (UK) | {{n+p|38000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|14 November 2022|abbr=on}} | Preliminary census results<ref>{{cite web |url = https://www.gibraltar.gov.gi/uploads/statistics/2019/Reports/Abstract%20of%20Statistics%202016%20whole%20report.pdf |title = Abstract of Statistics 2016 |website = gibraltar.gov.gi |access-date = 1 July 2023 |archive-date = 2 July 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230702070247/https://www.gibraltar.gov.gi/uploads/statistics/2019/Reports/Abstract%20of%20Statistics%202016%20whole%20report.pdf |url-status = live }}</ref> || |- | {{nts|191}} | {{هېواد بيرغ|San Marino}} | {{n+p|33987|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 October 2024|abbr=on}} | مياشتنی ملي اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.statistica.sm/pub1/StatisticaSM/en/Dati-statistici/Popolazione/Struttura-Demografica.html |title=Demographic structure |access-date=9 December 2024 }}</ref> || |- | {{hs|end}} – | {{Flagicon image|Local هېواد بيرغ of the Collectivity of Saint Martin.svg}} [[Collectivity of Saint Martin|Saint Martin]] (France) | {{n+p|32358|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2020|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref name="auto">{{cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/6683019?sommaire=6683037#consulter |title=Populations légales des collectivités d'outre-mer en 2020 |website=www.insee.fr |access-date=27 April 2023 |archive-date=25 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425205704/https://www.insee.fr/fr/statistiques/6683019?sommaire=6683037#consulter |url-status=live}}</ref> || |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|British Virgin Islands}} (UK) | {{n+p|31538|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}} | د ملګرو ملتونو وړاندوينه<ref name="unpop" /> || |- | {{nts|192}} | {{هېواد بيرغ|Palau}} | {{n+p|16733|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}} | ۲۰۲۱ سرشمېرنه<ref>{{cite web |url=https://www.palaugov.pw/executive-branch/ministries/finance/budgetandplanning/health-statistics/ |title=Health Statistics – PalauGov.pw |access-date=16 November 2022 |archive-date=9 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230609150157/https://www.palaugov.pw/executive-branch/ministries/finance/budgetandplanning/health-statistics/ |url-status=live}}</ref>|| |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Anguilla}} (UK) | {{n+p|15931|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=http://statistics.gov.ai/ |title=Anguilla Statistics Department &#124; Home |website=statistics.gov.ai |access-date=11 January 2025}}</ref>|| |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Cook Islands}} (New Zealand) | {{n+p|15040|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}} | ۲۰۲۱ سرشمېرنه<ref>{{cite web |url=https://www.mfem.gov.ck/statistics/census-and-surveys/census/267-census-2021 |title=Census 2021 – Cook Islands – Ministry of Finance and Economic Management |website=www.mfem.gov.ck |access-date=16 November 2022 |archive-date=30 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230630084401/https://www.mfem.gov.ck/statistics/census-and-surveys/census/267-census-2021 |url-status=dead}}</ref>|| |- | {{nts|193}} | {{هېواد بيرغ|Nauru}} | {{n+p|11680|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 October 2021|abbr=on}} | ۲۰۲۱ سرشمېرنه<ref>{{cite web |title=NAURU 2021 POPULATION AND HOUSING CENSUS – ANALYTICAL REPORT |url=https://sdd.spc.int/news/2023/08/23/nauru-2021-population-and-housing-census-analytical-report |access-date=6 December 2023 |archive-date=16 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250416034108/https://sdd.spc.int/news/2023/08/23/nauru-2021-population-and-housing-census-analytical-report |url-status=dead }}</ref> || |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Wallis and Futuna|variant=local}} (France) | {{n+p|11620|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|24 July 2023|abbr=on}} | د ۲۰۲۳ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |title=Résultats du recensement de la population 2023 de Wallis-et-Futuna |url=https://www.wallis-et-futuna.gouv.fr/Actualites/Les-chiffres-INSEE-du-recensement-2023-authentifies-sont-parus |access-date=16 July 2024 |archive-date=3 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203094523/https://www.wallis-et-futuna.gouv.fr/Actualites/Les-chiffres-INSEE-du-recensement-2023-authentifies-sont-parus |url-status=dead }}</ref> || |- | {{nts|194}} | {{هېواد بيرغ|Tuvalu}} | {{n+p|10679|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}} | کلنۍ ملي وړاندوينه<ref name="pacificdata" /> || |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Saint Barthélemy|variant=local}} (France) | {{n+p|10585|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2020|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref name="auto"/> || |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Saint Pierre and Miquelon|variant=local}} (France) | {{n+p|6092|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2020|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref name="auto"/> || |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha}} (UK) | {{n+p|5651|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}} | ۲۰۲۱ سرشمېرنه<ref>{{cite web |title=Saint Helena 2021 Population |url=https://www.tristandc.com/population.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20211121070744/https://www.tristandc.com/population.php |archive-date=21 November 2021 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.sainthelena.gov.sh/st-helena/statistics/ |title=Statistics |access-date=16 November 2022 |archive-date=26 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220726162858/https://www.sainthelena.gov.sh/st-helena/statistics/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Ascension 2021 population |url=https://www.sainthelena.gov.sh/statistics |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029005019/http://www.sainthelena.gov.sh/statistics/ |access-date=16 November 2022 |archive-date=29 October 2019 |url-status=live }}</ref>|| |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Montserrat}} (UK) | {{n+p|4386|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|23 September 2023|abbr=on}} | د ۲۰۲۳ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url=https://www.gov.ms/2024/04/19/key-findings-of-the-2023-population-and-housing-census/ |title=KEY FINDINGS OF THE 2023 POPULATION AND HOUSING CENSUS |access-date=16 July 2024 }}</ref> || |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Falkland Islands}} (UK) | {{n+p|3662|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|10 October 2021|abbr=on}} | د ۲۰۲۱ ز کال سرشمېرنې پايله<ref>{{cite web |url = https://www.falklands.gov.fk/policy/2021-census/census |title = ۲۰۲۱ سرشمېرنه – Preliminary Data Tables |date = 25 October 2022 |website = falklands.gov.fk |access-date = 1 July 2023 |archive-date = 11 June 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230611234237/https://www.falklands.gov.fk/policy/2021-census/census |url-status = live }}</ref> || |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Norfolk Island}} (Australia) | {{n+p|2188|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2021|abbr=on}} | ۲۰۲۱ سرشمېرنه<ref>{{cite web |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/SAL90004 |title=2021 Norfolk Island, Census All persons QuickStats &#124; Australian Bureau of Statistics |website=www.abs.gov.au |access-date=16 November 2022 |archive-date=1 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221101225958/https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/SAL90004 |url-status=live}}</ref>|| |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Christmas Island}} (Australia) | {{n+p|1692|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2021|abbr=on}} | ۲۰۲۱ سرشمېرنه <ref>{{cite web |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/LGA51710 |title=2021 Christmas Island, Census All persons QuickStats &#124; Australian Bureau of Statistics |website=www.abs.gov.au |access-date=16 November 2022 |archive-date=24 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221224054405/https://abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/LGA51710 |url-status=live}}</ref>|| |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Niue}} (New Zealand) | {{n+p|1681|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|11 November 2022|abbr=on}} | ۲۰۲۲ سرشمېرنه <ref>{{cite web |url=https://niuestatistics.nu/population/niue-census-of-population-and-housing-2022 |title=Niue Census of Population and Housing, 2022 Niue Statistics Office |date=30 August 2023 |website=niuestatistics.nu |access-date=6 December 2023}} </ref>|| |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Tokelau}} (New Zealand) | {{n+p|1647|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2019|abbr=on}} | 2019 Census <ref>{{cite web |url=https://www.tokelau.org.nz/Stats.html |title=Statistics |website=www.tokelau.org.nz |access-date=16 November 2022 |archive-date=30 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190830214712/https://www.tokelau.org.nz/Stats.html |url-status=live}}</ref>|| |- | {{nts|195}} | {{هېواد بيرغ|Vatican City}} | {{n+p|764|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|26 June 2023|abbr=on}} | Official figure<ref name=va>{{cite web |url=https://www.vaticanstate.va/it/stato-governo/note-generali/popolazione.html |title=Population |publisher=Vatican City State |date=26 June 2023 |website=www.vaticanstate.va |access-date=16 August 2023 |language=it |archive-date=17 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517063650/https://www.vaticanstate.va/it/stato-governo/note-generali/popolazione.html |url-status=live }}</ref> || {{efn|764 residents regardless of citizenship, 618 citizens regardless of residence, 246 resident citizens.<ref name=va/>}} |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Cocos (Keeling) Islands}} (Australia) | {{n+p|593|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2020|abbr=on}} | ۲۰۲۱ سرشمېرنه<ref>{{cite web |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/LGA51860 |title=2021 Cocos Islands, Census All persons QuickStats &#124; Australian Bureau of Statistics |website=www.abs.gov.au |access-date=16 November 2022 |archive-date=16 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221116101418/https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/LGA51860 |url-status=live}}</ref>|| |- | {{hs|end}} – | {{هېواد بيرغ|Pitcairn Islands}} (UK) | {{n+p|35|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}} | رسمي اټکل<ref>{{cite web |url=https://www.immigration.pn/life-on-pitcairn-island |title=Life on Pitcairn — Pitcairn Island Immigration |publisher=Government of the Pitcairn Islands |access-date=18 July 2024 |date=2023 |archive-date=27 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227154807/https://www.immigration.pn/life-on-pitcairn-island |url-status=dead }}</ref>|| |} == یادښتونه == == سرچينې == <references group="" responsive="1"></references> 7rzvmddessigcw7rjocq4josrbrgju4 0 63133 369146 366119 2026-09-22T23:34:35Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369146 wikitext text/x-wiki '''برېښنايي څراغ''' یا الکټریکي لایټ هغه وسیله ده چې له الکټریکي یا برېښنايي ځواک څخه د لیدلو وړ رڼا تولیدوي. دا د مصنوعي رڼا تر ټولو معمول ډول دی او د اوسنۍ ټولنې اړتیا ده چې د ماښامنیو او شپنیو فعالیتونو پر مهال ودانیو ته داخلي او بېرونۍ رڼا برابروي. په تخنیکي لحاظ هغه د بدلولو وړ توک یا عنصر چې له برېښنا څخه رڼا تولیدوي، لامپ بلل کېږي. لامپونه معمولاً یو داسې تل یا بنسټ لري چې له سرامیک، فلز، ښیښې یا پلاستیک څخه جوړ وي او په مرسته یې لامپ د یوه څراغ یا لایټ په ساکټ کې ټینګېږي. ساکټ ښايي له برېښنا یا برق سره د یوه پېچي مزي، دوو فلزي سنجاقونو یا مېخونو او دوو فلزي سرپوښونو په مرسته ونښلېږي.<ref name="Reisert">{{cite journal|last1=Reisert|first1=Sarah|title=Let There be Light|journal=Distillations Magazine|date=2015|volume=1|issue=3|pages=44–45|url=https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/let-there-be-light|access-date=22 March 2018}}</ref><ref>{{cite web |title=Lamp |url=http://dictionary.reference.com/browse/lamp |access-date=November 9, 2014 |work=Dictionary.com}}</ref><ref name="lightbulbdef">{{cite web |title=Light bulb |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/light%20bulb |access-date=September 18, 2017 |website=Merriam-Webster}}</ref> برېښنايي څراغونه درې اصلي ډولونه لري. یو ډول یې ګرمېدونکي څراغونه دي چې د الکتریکي جریان په مرسته ګرمېږي او رڼا تولیدوي، بل ډول یې ګازي لامپونه دي چې د ګاز په مرسته د یوې الکتریکي لیندۍ له لارې رڼا تولیدوي چې بېلګه یې فلورسنټ لامپونه دي، او درېیم ډول هغه اېل.اې.ډي لامپونه دي چې په یوه نیمه هادي کې د الکترونونو د جریان له لارې رڼا تولیدوي. تر دې وړاندې چې د شلمې پېړۍ په لومړیو کې الکتریکي روښنايي عامه شي، خلکو به له شمعو، ګازي څراغونو، د تېلو له لامپونو او اور څخه استفاده کوله. انګرېز کیمیاپوه «همافري ډېوي» په ۱۸۰۲ کال کې لومړنی ګرمېدونکی ګروپ جوړ کړ او ورپسې په ۱۸۰۶ کال کې لومړنی الکتریکي قوسي څراغ یا لایټ جوړ شو. په ۱۸۷۰یمه لسیزه کې د ډیوي قوسي لامپ په بریالیتوب سره سوداګریز شو او د ډېرو عمومي ځایونو د روښانولو لپاره وکارول شو. د «جوزف سوان» او «توماس ادیسون» د هڅو په پایله کې ګرمېدونکي لامپونه د ۱۸۸۰یمې لسیزې په جریان کې په پراخ ډول د لاسرسي وړ وو او د شلمې پېړۍ په لومړیو کې یې په بشپړ ډول د الکتریکي قوسي لامپونو ځای ونیو.<ref name="Freebert">{{cite book|last=Freebert|first=Ernest|title=The Age of Edison: Electric Light and the Invention of Modern America|url=https://archive.org/details/ageofedison00erne|date=2014|publisher=Penguin Books|isbn=978-0-14-312444-3}}</ref><ref name="guarnieri 7-1">{{Cite journal|last=Guarnieri|first=M.|year=2015|title=Switching the Light: From Chemical to Electrical|journal=IEEE Industrial Electronics Magazine|volume=9|issue=3|pages=44–47|doi=10.1109/MIE.2015.2454038|hdl=11577/3164116|s2cid=2986686|url=https://www.research.unipd.it/bitstream/11577/3164116/5/21%20LightElectric.pdf|hdl-access=free}}</ref><ref name="Reisert2">{{cite journal|last1=Reisert|first1=Sarah|title=Let There be Light|journal=Distillations Magazine|date=2015|volume=1|issue=3|pages=44–45|url=https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/let-there-be-light|access-date=22 March 2018}}</ref><ref name="Freebert2">{{cite book|last=Freebert|first=Ernest|title=The Age of Edison: Electric Light and the Invention of Modern America|url=https://archive.org/details/ageofedison00erne|date=2014|publisher=Penguin Books|isbn=978-0-14-312444-3}}</ref> == ډولونه == === ګرمېدونکي ګروپونه === په ګرمېدونکي لامپ کې الکتریکي جریان د تنګستن په نامه له یوه پېچ لرونکي جسم څخه تېرېږي. دا ګروپونه په ۱۹۲۰مه لسیزه کې سوداګریز شوي دي او په ۱۸۸۰ شاوخوا کال کې له کاربني رشته‌يي لامپونو څخه جوړ شوي دي. دغه ګروپ ته د ورتلونکې انرژۍ تر ۳ سلنه کمه برخه پر رڼا بدلېږي. کابو ټوله ورتلونکې انرژۍ پر تودوخه بدلېږي چې د ګرمې هوا په موسم کې باید له ودانۍ څخه د ایرکنډېشن په مرسته وایستل شي او له همدې امله د ډېرې انرژۍ د مصرفېدو لامل کېږي. په سړه هوا کې، هغه مهال چې د ژمي په سړو او تیاره میاشتو کې تودوخې او روښنایۍ ته اړتیا وي، د تودوخې جانبي یا اړخیز تولید یې ارزښتناک دی. دغه ډول ګروپونه په ډېرو هېوادونو کې د انرژۍ د کمې اغېزناکتیا په دلیل له استفادې څخه د لوېدو په حال کې دي. === هالوجني لامپ === هالوجني لامپونه تر سټنډرډ ګرمېدونکو لامپونو ډېر کوچني دي، ځکه چې د بریالي فعالیت لپاره د لامپ لپاره څه باندې ۲۰۰ سانتي ګراد درجې تودوخه اړینه ده. په همدې دلیل دغه ډول ګروپونه یو داسې لامپ لري چې له کوارټز یا الومینوسیلیکاټ څخه جوړ وي. دغه لامپ په یوه اضافي ښيښه‌يي لایه کې بند وي. بېرونۍ ښیښه یې د احتیاط لپاره ده، یعنې که د کار پر مهال داخلي پوښ وچوي، دغه ښیښه د دې لپاره ده چې د ماورای بنفش وړانګو خپرښت کم کړي او ګرمې ښيښې راونغاړي. هغه لامپونه چې د ۱۲ یا ۲۴ واټه تولید لپاره جوړ شوي دی، د تارونو جوړښت یې نښتی دی چې د رڼا د کنترول لپاره ګټور دي. دغه لامپونه د غیر هالوجني لامپونو په نسبت ډېر وخت کار کوي او اغېزناکتیا یې زیاته ده. د عمر په اوږدو کې یې د رڼا تولید یا خروجي کابو ثابته پاتې کېږي. === فلورسنټ لامپ === فلورسنټ لامپونه له یوه ښيښه‌يي نل یا ټیوب څخه جوړ شوي دي. د دغه ټيوب له لارې برېښنايي جریان د دې لامل کېږي چې ګازونه ماورای بنفش انرژي تولید کړي. د نلونو داخلي برخې د فاسفورس په مرسته پوښل شوې دي چې د ماورای بنفش فوتونونو د ټکرونو په پایله کې مرئي یا د لیدلو وړ رڼا تولیدوي. د دغو ګروپونو رڼا د ګرمېدونکو ګروپونو په نسبت ډېره زیاته ده. څومره رڼا چې ګرمېدونکي ګروپونه تولیدوي، د هماغومره رڼا د تولیدولو لپاره دا ګروپونه د هغوی شاوخوا څلورمه یا درېیمه برخه انرژي مصرفوي. د فلورسنټ د روښنايۍ د سیستمونو د رڼا معمولي خروجي له ۵۰ څخه تر ۱۰۰ لومن پر واټ ده چې د ګرمېدونکو ګروپونو تر اغېزناکتیا څو برابره زیاته ده. د فلورسنټ ګروپونو وسایل د ګرمېدونکو ګروپونو په نسبت قېمته دي، ځکه چې د لامپ له لارې د جریان د تنظیم لپاره یوه بالاست ته اړتیا لري، خو د انرژۍ کم لګښت یې دغه لوړ لګښت جبرانوي. فلورسنټ ګروپونه د ګرمېدونکو ګروپونو په اندازو کې موجود دي او د انرژۍ په مصرف کې د سپما لپاره د یوه بدیل په توګه په کورونو کې کارول کېږي. دا چې دغه ډول ګروپونه سیماب لري، له همدې امله د خطرناکو ضایعاتو په ډله کې ډلبندي کېږي. د متحدو ایالتونو د چاپېریال ساتنې مرکز سپارښتنه کوي چې فلورسنټ ګروپونه باید له عمومي کثافت‌دانیو څخه جلا شي.<ref>{{cite book|last1=Perkowitz|first1=Sidney|last2=Henry|first2=A. Joseph|date=23 November 1998|title=Empire of Light:: A History of Discovery in Science and Art|url=https://books.google.com/books?id=ROHJnk2JOfIC&q=fluorescent+lights+mercury+vapor+excites|publisher=Joseph Henry Press|isbn=978-0-309-06556-6}}</ref><ref>{{cite web |author=United States Environmental Protection Agency, OSWER |date=2015-07-23 |title=Hazardous Waste |url=http://www.epa.gov/waste/hazard/wastetypes/universal/lamps/index.htm |access-date=3 November 2018 |website=US EPA |archive-date=2015-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629230450/http://www.epa.gov/waste/hazard/wastetypes/universal/lamps/index.htm |url-status=dead}}</ref> === اېل.اې.ډي لامپ === دغه ډول ګروپونه له ۱۹۷۰یمې لسیزې راهیسې په مصرفي الکترونیکي وسایلو او غږیزو مسلکي تجهیزاتو کې د لارښودو څراغونو په توګه مشهور دي. په ۲۰۰۰مه لسیزه کې یې اغېزناکتیا او خروجي داسې حد ته ورسېده چې دا مهال د روښنایۍ په ډېرو مواردو لکه د موټرونو د مخې او برېک په څراغونو، فلش لایټونو او د بایسکېل په څراغونو کې کارول کېږي. هغه اېل.اې.ډي لامپونه چې د موټرونو په څراغونو کې کارېږي، تر ۱۰۰۰۰۰ ساعتونو پورې د اوږدمهالي کار په خاطر پېژندل کېږي، خو د روښنایۍ لپاره کارېدونکي ډولونه یې بیا کم عمر کوي. === کاربني قوسي لامپ === کاربني قوسي ګروپونه د کاربني میلې له دوو الکټروډونو څخه جوړ شوي دي چې یو جریان محدودوونکی بالاسټ یې تأمینوي. الکتریکي قوس د میلو د سرونو په لمس کولو او بېرته جلا کولو سره حرکت کوي. بل قوس د میلو د سرونو تر منځ سپینه او ګرمه پلازما تولیدوي. دغه لامپونه د ګرمېدونکو لامپونو په نبست ډېره اغېزناکتیا لري، خو د کاربني میلو عمر یې کم دی او د استفادې پر مهال باید په پرله‌پسې ډول تنظیم شي، ځکه چې د شدیدې تودوخې له امله یې قوس سولېږي. دغه لامپونه ډېره اندازه ماورای بنفش وړانګې تولیدوي، په کور کې د کارولو پر مهال د هوا بدلولو ته اړتیا لري او دا چې ډېر تېز دي، اړتیا ده چې له مخامخ کتو یې ځانونه وژغورل شي. دغه ډول ګروپ چې د لومړي ځل لپاره د ۱۸۰۵ کال په شاوخوا کې «هامفري ډيوي» اختراع کړ، لومړنی عملي الکتریکي څراغ و. په ۱۸۷۰یمه لسیزه کې د لویو ودانیو او واټونو د روښانولو لپاره سوداګریزه استفاده ترې وشوه، تر هغه مهاله چې د شلمې پېړۍ په لومړیو کې یې ځای ګرمېدونکو ګروپونو ونیو. کاربني قوسي ګروپونه په ډېره لوړه اغېزناکتیا سره کار کوي او ډېر زیاته اندازه سپینه رڼا تولیدوي. دغه لامپونه د رڼا نقطه‌يي سرچینه ده. دغه ډول ګروپونه تر دویمې نړیوالې جګړې وروسته په کمو داسې ځایونو کې کارول کېدل چې دغه ډول ځانګړنو ته یې اړتیا لرله چې د فېلم پراجکټورونه او د سټېج رڼا اچونه یې د بېلګو په توګه یادولی شو. == سرچينې == 194hm4oo49h54pfbm0n5b13buvxnoz7 0 63156 369209 367827 2026-09-23T03:56:27Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369209 wikitext text/x-wiki '''د مغذي موادو ککړتیا''' د اوبو د ککړتیا یو ډول دی چې اوبو ته د بې حده ډېرو مغذي موادو د ننوتو له امله رامنځته شوې ککړتیا ته ویل کېږي. دا د سطحي اوبو (جهیلونو، سیندونو او ساحلي اوبو) د ډېرې مغذي کېدنې اصلي لامل دی چې په کې د اضافي مغذي موادو لکه نایتروجن یا فاسفورس له امله د اوبړیو وده چټکېږي. د مغذي موادو د ککړتیا په سرچینو کې له کرنیزو سیمو او څړځایونو څخه د سطحي جریان اوبه، د سپټېک له زېرمو او اخورونو څخه د موادو وتل او د سوځېدو له امله د ګازونو خپرېدل شامل دي. خام فاضلاب د کرنیزو موادو په مغذي کېدو کې لویه ونډه لري، ځکه فاضلاب لوړه اندازه مغذي مواد لري. په ډېرو اوبو کې د خامو فاضلابو خوشي کول د فاضلابو تخلیه بلل کېږي چې دغه کار لا هم په ټوله نړۍ کې کېږي. په لویه کچه کې د چاپېریالي اندېښنو لامل په چاپېریال کې تر اندازې د ډېر فعال نایتروجن مرکبات دي. په دې کې د سطحي اوبو ډېر مغذي کېدل، د اوبړیو مضرې غوزې، هایپوکسیا، تېزابي باران، په ځنګلونو کې د نایتروجن اشباع او د اقلیم بدلون شامل دي.<ref name="Walters-Nutrient Pollution">{{Cite book|editor-first=Arlene|editor-last=Walters|title=Nutrient Pollution From Agricultural Production: Overview, Management and a Study of Chesapeake Bay|url=https://novapublishers.com/shop/nutrient-pollution-from-agricultural-production-overview-management-and-a-study-of-chesapeake-bay/|date=2016|publisher=Nova Science Publishers|location=Hauppauge, NY|isbn=978-1-63485-188-6}}</ref><ref>{{cite web |title=Reactive Nitrogen in the United States: An Analysis of Inputs, Flows, Consequences, and Management Options, A Report of the Science Advisory Board |url=http://yosemite.epa.gov/sab/sabproduct.nsf/67057225CC780623852578F10059533D/$File/EPA-SAB-11-013-unsigned.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130219045824/http://yosemite.epa.gov/sab/sabproduct.nsf/67057225cc780623852578f10059533d/%24file/epa-sab-11-013-unsigned.pdf |archive-date=February 19, 2013 |publisher=US Environmental Protection Agency (EPA) |location=Washington, DC |id=EPA-SAB-11-013}}</ref> کله چې په ۱۹۱۰مه لسیزه کې او بیاځلي په ۱۹۴۰مه لسیزه کې کرنې وده وکړه او غذايي موادو ته تقاضا ډېره شوه، له هغه مهال راهیسې له دغې تقاضا سره د مطابقت لپاره کرنیز تولیدات په پراخه کچه د کیمیاوي سرې پر استعمال تکیه دي. کیمیاوي سره یوه طبیعي یا اصلاح شوې کیمیاوي ماده ده چې د خاورې په ښېرازۍ یا حاصل‌خېزۍ کې مرسته کوي. دا سرې په ډېره اندازه فاسفورس او نایتروجن لري چې په پایله کې يې ډېره اندازه مغذي مواد خاورې ته ننوځي. نایتروجن، فاسفورس او پوتاشیم په سوداګریزو سرو کې «درې لوی» اصلي مغذي مواد دي، په دغو درې واړو مغذي موادو کې هر یو یې د نبات په تغذیه کې اساسي رول لري. کله چې د ودې په حال کې نباتات نایتروجن او فاسفورس په بشپړ ډول مصرف نه کړي، د کرنې په ساحو کې ورکېږي او د هوا او ځمک‌لاندې اوبو پر کیفیت منفي اغېز کوي. دا مغذي مواد په پای کې د اوبو ایکوسیستمونو ته رسېږي او د موادو په مغذي کولو کې ونډه اخلي. کله چې کروندګر سرې شیندي، هغه که عضوي وي یا مصنوعي، ځینې یې د اشغالو یا کثافاتو په توګه باقي پاتې کېږي او کېدای شي په لاندېنیو جریانونو کې د موادو د مغذي کېدو لامل شي.<ref name=":2">{{Cite journal|last1=Seo Seongwon|last2=Aramaki Toshiya|last3=Hwang Yongwoo|last4=Hanaki Keisuke|date=2004-01-01|title=Environmental Impact of Solid Waste Treatment Methods in Korea|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-environmental-engineering_2004-01_130_1/page/81|journal=Journal of Environmental Engineering|volume=130|issue=1|pages=81–89|doi=10.1061/(ASCE)0733-9372(2004)130:1(81)}}</ref><ref>{{Cite web |date=2014-05-07 |title=Fertilizer 101: The Big Three―Nitrogen, Phosphorus and Potassium. |url=https://www.tfi.org/the-feed/fertilizer-101-big-3-nitrogen-phosphorus-and-potassium |url-status=dead |website= |publisher=The Fertilizer Institute |location=Arlington, VA |تاريخ الوصول=2022-07-29 |تاريخ الأرشيف=2023-06-05 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20230605232541/https://www.tfi.org/the-feed/fertilizer-101-big-3-nitrogen-phosphorus-and-potassium |لاسرسي نېټه=2022-07-29 |خونديځ نېټه=2023-06-05 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20230605232541/https://www.tfi.org/the-feed/fertilizer-101-big-3-nitrogen-phosphorus-and-potassium |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20230605232541/https://www.tfi.org/the-feed/fertilizer-101-big-3-nitrogen-phosphorus-and-potassium |archive-url=https://web.archive.org/web/20230605232541/https://www.tfi.org/the-feed/fertilizer-101-big-3-nitrogen-phosphorus-and-potassium }}</ref><ref name="EPA sources-agriculture">{{cite web |author=<!--Not stated--> |date=2021-11-04 |title=The Sources and Solutions: Agriculture |url=https://www.epa.gov/nutrientpollution/sources-and-solutions-agriculture |website=Nutrient Pollution |publisher=EPA}}</ref><ref name="huang">{{cite journal|last1=Huang|first1=Jing|last2=Xu|first2=Chang-chun|last3=Ridoutt|first3=Bradley|last4=Wang|first4=Xue-chun|last5=Ren|first5=Pin-an|date=August 2017|title=Nitrogen and phosphorus losses and eutrophication potential associated with fertilizer application to cropland in China|journal=Journal of Cleaner Production|volume=159|pages=171–179|doi=10.1016/j.jclepro.2017.05.008}}</ref><ref name="Carpenter, S.R. 19982">{{cite journal|last1=Carpenter|first1=S. R.|last2=Caraco|first2=N. F.|last3=Correll|first3=D. L.|last4=Howarth|first4=R. W.|last5=Sharpley|first5=A. N.|last6=Smith|first6=V. H.|date=August 1998|title=Nonpoint Pollution of Surface Waters with Phosphorus and Nitrogen|url=https://archive.org/details/sim_ecological-applications_1998-08_8_3/page/n4|journal=Ecological Applications|volume=8|issue=3|pages=559|doi=10.2307/2641247|jstor=2641247|hdl-access=free|hdl=1813/60811}}</ref> د مغذي موادو د ککړتیا کمولو په لارو چارو کې د مغذي موادو اصلاح یا پاکول، د مغذي موادو راکړه ورکړه او د غذايي موادو د سرچینو وېش شامل دي. == سرچینې == د اوبو په یوه منفرده حوضه کې د مغذي موادو د ککړتیا اصلي سرچینې د ځمکې په ډېر استعمال پورې اړه لري. سرچینې ښايي نقطه‌يي او غیر نقطه‌يي یا دواړه وي: * کرنه: د څارویو تولیدات یا کرنیز محصولات * ښاري سیمې یا د ښار شاوخوا: له سړکونو او پارکېنګونو څخه د باران د اوبو جریان؛ په چمنونو کې د کیمیاوي سرې ډېر کارول؛ د ښاروالۍ د فاضلابو تصفیه ځایونه؛ له نقلیه وسایلو څخه وتونکي لوګي * صنعتي سرچینې: د هوا د ککړتیا خپرېدل (مثلاً د برېښنا د تولید ځایونه)، له بېلابېلو صنایعو څخه د جوټه اوبو وتل. <ref name="EPA sources & solutions">{{cite web |author=<!--Not stated--> |date=2021-08-31 |title=Sources and Solutions |url=https://www.epa.gov/nutrientpollution/sources-and-solutions |website=Nutrient Pollution |publisher=EPA}}</ref> د مغذي موادو هغه ککړتیا چې د هوا د ککړتیا د ځینو سرچینو له امله راپیدا کېږي، ښايي د ځايي ځمکو له کارولو پرته هم رامنځته شي چې لامل یې له لرې سرچینو څخه د هوا ککړوونکو پراخ لېږد یا ترانسپورت دی.<ref name="EPA envir effects">{{cite web |author=<!--Not stated--> |date=2021-03-01 |title=The Effects: Environment |url=https://www.epa.gov/nutrientpollution/effects-environment |website=Nutrient Pollution |publisher=EPA}}</ref> د دې لپاره چې د ډېرې مغذي کېدنې د مخنیوي څرنګوالی وارزول شي، باید هغه ځانګړې سرچینې وپېژندل شي چې د مغذي موادو په ښېرازۍ کې رول لري. د مغذي او عضوي موادو دوې عامې سرچینې موجودې دي چې یو یې نقطه‌يي او بل یې غیر نقطه‌يي سرچینې دي. === فاسفورس === د فاسفورس ککړتیا د کیمیاوي او حیواني یا عضوي سرې د ډېر استعمال له امله رامنځته کېږي، په ځانګړې توګه کله چې د خاورې له تخریب سره ترکیبېږي. فاسفورس هم د ښاري فاضلابو د تصفیه‌ځایونو او ځينو صنایعو له‌خوا تخلیه کېږي.<ref>{{cite web |author=<!--Not stated--> |date=2018-03-13 |title=Phosphorus and Water |url=https://water.usgs.gov/edu/phosphorus.html |website=USGS Water Science School |publisher=U.S. Geological Survey (USGS) |location=Reston, VA}}</ref> === نقطه‌يي سرچینې === نقطه‌يي سرچینې په مستقیم ډول له یوه اغېز سره تړلې بلل کېږي. په نقطه‌يي سرچینو کې د مغذي موادو ضایعات په مستقیم ډول له سرچینې څخه اوبو ته ځي. د نقطه‌يي سرچینو تنظیم یو څه اسانه دی.<ref>{{Cite web |title=Point Source; Pollution Tutorial |url=https://oceanservice.noaa.gov/education/tutorial_pollution/03pointsource.html |access-date=2022-06-10 |publisher=U.S. National Ocean Service |location=Silver Spring, MD}}</ref> === غیر نقطه‌يي سرچینې === د غیر نقطه‌يي سرچینو ککړتیا (چې د خپرې شوې ککړتیا یا د اوبو د جریاني ککړتیا په نامه هم پېژندل کېږي) هغه ککړتیا ده چې له نامعلومو او تیت پرک سرچینو څخه رامنځته کېږي. د غیر نقطه‌يي سرچینو تنظیم ستونزمن دی او معمولاً د ځای او وخت له نظره (د موسمونو، ورښتونو او نورو نامنظمو پېښو له مخې) توپیر لري.<ref name="EPA Nonpoint Sources">{{Cite web |date=15 September 2015 |title=Basic Information about Nonpoint Source Pollution |url=https://www.epa.gov/nps/basic-information-about-nonpoint-source-nps-pollution}}</ref> څرګنده شوې ده چې د نایتروجن لېږد په اوبو کې د بشري فعالیتونو له بېلابېلو شاخصونو سره تړاو لري. په کرنه کې یویې کول له هغو فعالیتونو څخه دي چې د غذايي موادو په حاصلخېزۍ یا ښېرازۍ کې ډېره ونډه لري.<ref name="Cole 1993">Cole J.J., B.L. Peierls, N.F. Caraco, and M.L. Pace. (1993) "Nitrogen loading of rivers as a human-driven process", pp. 141–157 in M. J. McDonnell and S.T.A. Pickett (eds.) ''Humans as components of ecosystems''. Springer-Verlag, New York, New York, USA, {{ISBN|0-387-98243-4}}.</ref><ref name="Howarth 1996">{{cite journal|year=1996|title=Regional nitrogen budgets and riverine inputs of N and P for the drainages to the North Atlantic Ocean: natural and human influences|journal=Biogeochemistry|volume=35|pages=75–139|url=http://www.public.iastate.edu/~downing/tier%202/jadpdfs/1996%20Biogeochemistry%2035.%2075-139.pdf|doi=10.1007/BF02179825|last1=Howarth|first1=R. W.|last2=Billen|first2=G.|last3=Swaney|first3=D.|last4=Townsend|first4=A.|last5=Jaworski|first5=N.|last6=Lajtha|first6=K.|last7=Downing|first7=J. A .|last8=Elmgren|first8=R.|last9=Caraco|first9=N.|last10=Jordan|first10=T.|last11=Berendse|first11=F.|last12=Freney|first12=J.|last13=Kudeyarov|first13=V.|last14=Murdoch|first14=P.|last15=Zhao-Liang|first15=Zhu|s2cid=134209808|access-date=2013-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20130503205457/http://www.public.iastate.edu/~downing/tier%202/jadpdfs/1996%20Biogeochemistry%2035.%2075-139.pdf|archive-date=2013-05-03|url-status=dead|archivedate=2013-05-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130503205457/http://www.public.iastate.edu/~downing/tier%202/jadpdfs/1996%20Biogeochemistry%2035.%2075-139.pdf}}</ref><ref name="Bertness 2002">{{cite journal|doi=10.1073/pnas.022447299|pmc=122201|jstor=3057772|year=2002|last1=Bertness|first1=M. D.|title=Anthropogenic modification of New England salt marsh landscapes|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=99|issue=3|pages=1395–1398|last2=Ewanchuk|first2=P. J.|last3=Silliman|first3=B. R.|pmid=11818525|bibcode=2002PNAS...99.1395B|doi-access=free}}</ref><ref name="EPA sources & solutions2">{{cite web |author=<!--Not stated--> |date=2021-08-31 |title=Sources and Solutions |url=https://www.epa.gov/nutrientpollution/sources-and-solutions |website=Nutrient Pollution |publisher=EPA}}</ref> ==== د خاورې ساتنه ==== د بشري فعالیتونو په پایله کې رامنځته شوي مغذي مواد په خاوره کې راټولېږي او کلونه کلونه هلته پاتې کېږي. دا څرګنده ده چې په سطحي اوبو کې د ګډ شوي فاسفورس اندازه په خاوره کې د فاسفورس له اندازې سره په خطي ډول ډېرېږي. همدا لامل دی چې کله په خاوره کې مغذي مواد ډېر شي، بالاخره اوبو ته لاره پیدا کوي. نایتروجن هم دې ته ورته د لسیزو لسیزو ګردشي وخت لري.<ref name="Sharpley 1996">{{cite journal|vauthors=Sharpley AN, Daniel TC, Sims JT, Pote DH|year=1996|title=Determining environmentally sound soil phosphorus levels|journal=Journal of Soil and Water Conservation|volume=51|pages=160–166|url=http://naldc.nal.usda.gov/download/20713/PDF|access-date=2022-07-29|archivedate=2023-03-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230330040910/https://naldc.nal.usda.gov/download/20713/PDF}}</ref> ==== سطحي اوبو ته د نورو اوبو جریان ==== د انساني فعالیتونو په پایله کې رامنځته شوي مغذي مواد له وچې څخه سطحي اوبو یا ځمک‌لاندې جریانونه ته ځي. په ځانګړي ډول نایتروجن د باران د اوبو د ایستلو، د فاضلابو د پایپونو او د سطحي اوبو د جریانونو د نورو ډولونو له لارې له منځه ځي. په اوسنۍ یا مدرنه کرنه کې مغذي مواد د دې لپاره په کروندو کې کارول کېږي چې د تولید کچه حد اکثر حالت ته ورسول شي. کروندګر په پرله‌پسې ډول د اړینو محصولاتو په نسبت ډېر مغذي مواد کاروي او په پایله کې یې سطحي یا ځمک‌لاندې اوبو ته اضافي ککړتیا ورځي. له کرنې څخه د مغذي موادو د کمولو لپاره جوړ شوي مقررات معمولاً د هغو مقرراتو په پرتله سختګیرانه دي چې د فاضلابو په تصفیه‌ځایونو او د ککړتیا په نورو نقطه‌يي سرچینو کې وضع شوي دي. دا هم باید هېره نه‌شي چې د ځنګلي ځمکو داخلي جهیلونه هم د سطحي اوبو د جریانونو تر اغېز لاندې دي. د اوبو جریان کولی شي منرالي نایتروجن او فاسفورس له کوچنیو ډبرو څخه پاک کړي چې پایله یې د مغذي موادو ورو او طبیعي ډېروالی دی.<ref name="Buol 1995">{{Cite journal|last1=Buol|first1=S. W.|doi=10.1146/annurev.es.26.110195.000325|title=Sustainability of Soil Use|journal=Annual Review of Ecology and Systematics|volume=26|pages=25–44|year=1995}}</ref><ref name="Carpenter, S.R. 1998">{{cite journal|last1=Carpenter|first1=S. R.|last2=Caraco|first2=N. F.|last3=Correll|first3=D. L.|last4=Howarth|first4=R. W.|last5=Sharpley|first5=A. N.|last6=Smith|first6=V. H.|title=Nonpoint Pollution of Surface Waters with Phosphorus and Nitrogen|url=https://archive.org/details/sim_ecological-applications_1998-08_8_3/page/559|journal=Ecological Applications|date=August 1998|volume=8|issue=3|pages=559|doi=10.2307/2641247|jstor=2641247|hdl=1813/60811|hdl-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Xie|first1=Meixiang|last2=Zhang|first2=Zhanyu|last3=Zhang|first3=Pingcang|title=Evaluation of Mathematical Models in NitrogenTransfer to Overland Flow Subjectedto Simulated Rainfall|journal=Polish Journal of Environmental Studies|date=16 January 2020|volume=29|issue=2|pages=1421–1434|doi=10.15244/pjoes/106031|doi-access=free}}</ref> ==== اتومسفیري رسوب ==== نایتروجن د امونیا د تبخیر او نایټرس اکسایډ د تولید په پایله کې هوا ته ازادېږي. د فوسیلي سون‌توکو سوځول د اتومسفیر د نایتروجني ککړتیا هغه لوی لامل دی چې انسانانو رامنځته کړی دی. اتوموسفیري نایتروجن د دوو بېلابېلو پروسو له لارې ځمکې ته رسېږي، لومړی د مرطوب رسوب لکه باران یا واورې په ډول دی او دویم وچ رسوب دی چې په هوا کې موجود ذرات او ګازونه دي. اتوموسفیري رسوب (مثلاً تېزابي باران) په اوبو کې د مغذي موادو پر غلظت اغېز کولی شي، په ځانګړې توګه په ډېرو صنعتي سیمو کې.<ref>{{cite web |title=Critical Loads – Atmospheric Deposition |url=https://www.srs.fs.usda.gov/airqualityportal/critical_loads/atmospheric_deposition.php |access-date=2 April 2018 |website=U.S Forest Service |publisher=United States Department of Agriculture |archive-date=30 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230330040906/https://www.srs.fs.usda.gov/airqualityportal/critical_loads/atmospheric_deposition.php |url-status=dead }}</ref><ref name="Paerl 1997">{{cite journal|author=Paerl H. W.|year=1997|title=Coastal Eutrophication and Harmful Algal Blooms: Importance of Atmospheric Deposition and Groundwater as "New" Nitrogen and Other Nutrient Sources|journal=Limnology and Oceanography|volume=42|pages=1154–1165|url=http://www.aslo.org/lo/pdf/vol_42/issue_5pt2/1154.pdf|doi=10.4319/lo.1997.42.5_part_2.1154|issue=5_part_2|bibcode=1997LimOc..42.1154P}}{{dead link|date=December 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> == اغېزې == === چاپېریالي او اقتصادي اغېزې === اضافي غذايي مواد په بالقوه ډول د لاندې مواردو لامل کېږي: * د اوبړیو ډېره وده (د اوبړیو مضرې غوزې) او د ژوند تنوع بایلل؛ <ref>{{cite web |author=<!--Not stated--> |date=2020-11-30 |title=Harmful Algal Blooms |url=https://www.epa.gov/nutrientpollution/harmful-algal-blooms |website=Nutrient Pollution |publisher=EPA |access-date=2022-07-29 |archive-date=2020-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200204072812/https://www.epa.gov/nutrientpollution/harmful-algal-blooms |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-08-18 |title=National Nutrient Strategy |url=https://www.epa.gov/nutrient-policy-data/national-nutrient-strategy |publisher=EPA}}</ref> * د نوعو د جوړښت بدلون؛ * د غذايي شبکې بدلونونه، د رڼا محدودیت؛ * اضافي عضوي کاربن (اتروفېکشن)؛ د منحل اکسیجن کمښت (چاپېریالي هایپوکسیا)؛ زهرجن تولید؛ <ref name="EPA envir effects2">{{cite web |author=<!--Not stated--> |date=2021-03-01 |title=The Effects: Environment |url=https://www.epa.gov/nutrientpollution/effects-environment |website=Nutrient Pollution |publisher=EPA}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-04-19 |title=The Effects: Economy |url=https://www.epa.gov/nutrientpollution/effects-economy |website=Nutrient Pollution |publisher=EPA}}</ref> == سرچينې == d2jufa6mbj8qzw3ezlucujcigtrjm23 0 63162 369220 367929 2026-09-23T04:35:23Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369220 wikitext text/x-wiki د پرمیان – تریاسیک ورکېدو پېښه (P-T, P-Tr) چې د پرمیان پای ورکېدو په توګه او همدارنګه د لویې مړینې په توګه هم پېژندل کېږي، د پرمیان او ټریاسیک ځمک پېژندنو دورو ترمنځ سرحد او همدارنګه د پالئوزوئیک او میزوزوئیک ترمنځ سرحد جوړوي، کابو ۲۵۱.۹ میلیون کاله پخوا. دا په ځمکه کې د ورکېدو ترټولو شدیده پېښه ده، چې په کې د بیولوژیکي کورنیو ۵۷ سلنه، د نسلونو ۸۳ سلنه، د سمندري بڼو ۸۱ سلنه او د ځمکني مهره لرونکو ۷۰ سلنه، ورک شول. دا د حشراتو ډله‌ییزې ورکېدنې ترټولو لویه پېژندل شوې پېښه وه.<ref>{{cite journal|url=https://www.astrobio.net/origin-and-evolution-of-life/the-p-t-extinction-was-a-slow-death/|title=The P–T Extinction was a Slow Death|first=Thomas J.|last=Algeo|journal=Astrobiology Magazine|date=5 February 2012}}</ref><ref>{{cite journal|title=The tectonic cause of mass extinctions and the genomic contribution to biodiversification|journal=Quantitative Biology|author=Li, Dirson Jian|date=18 December 2012|arxiv=1212.4229|bibcode=2012arXiv1212.4229L}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2011/11/111121-great-dying-permian-mass-extinction-science/|title="Great Dying" lasted 200,000&nbsp;years|newspaper=National Geographic|date=23 November 2011|access-date=1 April 2014|archive-date=24 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111124235510/http://news.nationalgeographic.com/news/2011/11/111121-great-dying-permian-mass-extinction-science/|url-status=dead}}</ref><ref name="NYT-20170216">{{cite news|last=St. Fleur|first=Nicholas|title=After Earth's worst mass extinction, life rebounded rapidly, fossils suggest|url=https://www.nytimes.com/2017/02/16/science/great-dying-permian-extinction-fossils.html|newspaper=[[The New York Times]]|date=16 February 2017|access-date=17 February 2017}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Jurikova|first1=Hana|last2=Gutjahr|first2=Marcus|last3=Wallmann|first3=Klaus|last4=Flögel|first4=Sascha|last5=Liebetrau|first5=Volker|last6=Posenato|first6=Renato|last7=Angiolini|first7=Lucia|last8=Garbelli|first8=Claudio|last9=Brand|first9=Uwe|last10=Wiedenbeck|first10=Michael|last11=Eisenhauer|first11=Anton|display-authors=6|date=October 19, 2020|title=Permian–Triassic mass extinction pulses driven by major marine carbon cycle perturbations|journal=Nature Geoscience|language=en|volume=13|issue=11|pages=745–750|doi=10.1038/s41561-020-00646-4|bibcode=2020NatGe..13..745J|s2cid=224783993|issn=1752-0908|url=https://www.nature.com/articles/s41561-020-00646-4}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Stanley|first=Steven M.|date=2016-10-18|title=Estimates of the magnitudes of major marine mass extinctions in earth history|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=113|issue=42|pages=E6325–E6334|doi=10.1073/pnas.1613094113|doi-access=free|issn=0027-8424|pmc=5081622|pmid=27698119|bibcode=2016PNAS..113E6325S}}</ref><ref name="Benton">{{cite book|author=Benton, M.J.|author-link=Michael Benton|year=2005|title=When Life Nearly Died: The greatest mass extinction of all time|publisher=Thames & Hudson|location=London|isbn=978-0-500-28573-2}}</ref><ref name="BergstromDugatkin2012">{{cite book|author1=Bergstrom, Carl T.|author2=Dugatkin, Lee Alan|year=2012|title=Evolution|url=https://books.google.com/books?id=SeaEZwEACAAJ|publisher=Norton|isbn=978-0-393-92592-0|page=515}}</ref><ref name="SahneyBenton2008RecoveryFromProfoundExtinction">{{cite journal|author1=Sahney, S.|author2=Benton, M.J.|author-link2=Michael Benton|year=2008|title=Recovery from the most profound mass extinction of all time|journal=Proceedings of the Royal Society B|doi=10.1098/rspb.2007.1370|volume=275|pages=759–765|pmid=18198148|issue=1636|pmc=2596898}}</ref> د دې ورکېدو پېښې لپاره له یوه تر درې مرحلو یا فازونو د شتون شواهد شتون لري.<ref name="SahneyBenton2008RecoveryFromProfoundExtinction2">{{cite journal|author1=Sahney, S.|author2=Benton, M.J.|author-link2=Michael Benton|year=2008|title=Recovery from the most profound mass extinction of all time|journal=Proceedings of the Royal Society B|doi=10.1098/rspb.2007.1370|volume=275|pages=759–765|pmid=18198148|issue=1636|pmc=2596898}}</ref><ref name="Jin2000">{{cite journal|title=Pattern of marine mass extinction near the Permian–Triassic boundary in south China|vauthors=Jin YG, Wang Y, Wang W, Shang QH, Cao CQ, Erwin DH|year=2000|journal=Science|volume=289|issue=5478|pages=432–436|pmid=10903200|doi=10.1126/science.289.5478.432|bibcode=2000Sci...289..432J}}</ref><ref name="YinGSSP">{{cite journal|vauthors=Yin H, Zhang K, Tong J, Yang Z, Wu S|year=2001|title=The global stratotype section and point (GSSP) of the Permian–Triassic boundary|journal=Episodes|volume=24|issue=2|pages=102–114|doi=10.18814/epiiugs/2001/v24i2/004|doi-access=free}}</ref><ref name="Yin1992">{{cite book|vauthors=Yin HF, Sweets WC, Yang ZY, Dickins JM|year=1992|chapter=Permo–Triassic events in the eastern Tethys – an overview|editor=Sweet WC|title=Permo–Triassic Events in the Eastern Tethys: Stratigraphy, classification, and relations with the western Tethys|url=https://archive.org/details/permotriassiceve0000unse|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|pages=[https://archive.org/details/permotriassiceve0000unse/page/1 1]–7|isbn=978-0-521-54573-0}}</ref> علمي اجماع پر دې ده چې د دې ورکېدو لامل لوړه تودوخه او په سیندیزو سیمو کې، د سمندرونو پراخ بې آکسیجن توب او د سمندرونو تېزابي کېدل دي چې د سایبريا جالونو چاودنو له امله د کاربن ډای اکسایډ ډېر مقدار له امله رامنځته کېږي. همدارنګه سپارښتنه شوې چې د سایبري جالونو له لورې د هایډروکاربني ذخایرو لکه تېل او سکرو، تجزیې له امله د تولید شوي کاربن ډای اکسایډ ډېر حجم خپرېدل او د میتانوجن مایکروارګانیزمونو لخوا د میټان خپرېدل دې ورکېدو پېښې سره مرسته کړې ده.<ref>{{Cite journal|last1=Kaiho|first1=Kunio|last2=Aftabuzzaman|first2=Md.|last3=Jones|first3=David S.|last4=Tian|first4=Li|date=2020-11-04|title=Pulsed volcanic combustion events coincident with the end-Permian terrestrial disturbance and the following global crisis|journal=Geology|volume=49|issue=3|pages=289–293|issn=0091-7613|doi=10.1130/G48022.1|doi-access=free}}</ref><ref name="Rothman2014">{{Cite journal|doi=10.1073/pnas.1318106111|title=Methanogenic burst in the end-Permian carbon cycle|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2014-03-31|last1=Rothman|first1=D.H.|last2=Fournier|first2=G.P.|last3=French|first3=K.L.|last4=Alm|first4=E.J.|last5=Boyle|first5=E.A.|last6=Cao|first6=C.|last7=Summons|first7=R.E.|pmid=24706773|pmc=3992638|volume=111|issue=15|pages=5462–5467|bibcode=2014PNAS..111.5462R|doi-access=free}} – Lay summary: {{cite web |last=Chandler |first=David L. |date=March 31, 2014 |title=Ancient whodunit may be solved: Methane-producing microbes did it! |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2014/03/140331153608.htm |website=Science Daily}}</ref><ref name="lava/coal fires">{{cite journal|year=2011|doi=10.1073/pnas.1118675109|pmid=22184229|pmc=3252959|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|author1=Darcy E. Ogdena|author2=Norman H. Sleep|name-list-style=amp|title=Explosive eruption of coal and basalt and the end-Permian mass extinction|bibcode=2012PNAS..109...59O|volume=109|issue=1|pages=59–62|doi-access=free}}</ref> له ورکېدو څخه د بیارغېدو سرعت د بحث وړ دی. ځینې ساینس پوهان اټکل کوي چې ۱۰ میلیون کاله (تر منځني ټریاسیک) وغځېده، هم د ورکېدو د شدت له امله او هم له دې امله چې بد شرایط په دوره یي بڼه هر ۵ میلیون کاله وروسته بیا راګرځېدل. په هرحال، ترسره شوي مطالعات په Bear Lake County کې، پاریس ته نږدې، آیډاهو، او آیډاهو ته نږدې نور ځایونو او نواډا کې، د لومړني ټریاسیک سمندري ایکوسیسټم کې یو نسبتاً چټک بېرته راګرځېدنه ښکاره کړه چې کابو ۳ میلیون کاله وغځېده ترڅو بیا ورغول شي، او ښکاروي‌ چې د ورکېدو پېښې اغیزې کېدای شي په ځینو سیمو کې ډېر او په ځینو نورو کې کمه احساس شوې وي.<ref>{{cite news|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2012/05/120527153810.htm|title=It took Earth ten million years to recover from greatest mass extinction|newspaper=ScienceDaily|date=27 May 2012|access-date=28 May 2012}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2012/05/120527153810.htm|title=It took Earth ten million years to recover from greatest mass extinction|newspaper=ScienceDaily|date=27 May 2012|access-date=28 May 2012}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Smith|first1=Christopher P. A.|last2=Laville|first2=Thomas|last3=Fara|first3=Emmanuel|last4=Escarguel|first4=Gilles|last5=Olivier|first5=Nicolas|last6=Vennin|first6=Emmanuelle|last7=Goudemand|first7=Nicolas|last8=Bylund|first8=Kevin G.|last9=Jenks|first9=James F.|last10=Stephen|first10=Daniel A.|last11=Hautmann|first11=Michael|last12=Charbonnier|first12=Sylvain|last13=Krumenacker|first13=L. J.|last14=Brayard|first14=Arnaud|display-authors=6|title=Exceptional fossil assemblages confirm the existence of complex Early Triassic ecosystems during the early Spathian|journal=Scientific Reports|volume=11|issue=1|date=2021-10-04|page=19657|issn=2045-2322|doi=10.1038/s41598-021-99056-8|pmid=34608207|pmc=8490361|bibcode=2021NatSR..1119657S}}</ref> == تاریخ == له دې مخکې، اټکل کېده چې د ډبرو لړۍ چې د پرمیان-ټریاسیک سرحد په بر کې نیسي ډېر لږ وې او د ډېرو درزونو لرونکې دي چې ساینس پوهان نشي کولی د هغو په هکله جزیات په سمه توګه تعین کړي. په هرحال، اوس کولی شو د ورکېدو تاریخ د زرګونو کلونو په دقت سره تعین کړو. د U-Pb زیرکون د پرمیان-ټریاسیک سرحد لپاره په میشان، چین کې د نړیوال سټراټوټایپ برخې او ټکي څخه پنځه آتشفشاني ایرو بسترونه ښکاروي، چې د ورکېدو تاریخ له لوړ دقت سره په ډاګه کوي – همدارنګه اجازه ورکوي چې له زرکلن تاریخ مقیاس له بیارغونې سره د نړیوال چاپېریال ګډوډي، کاربن څرخې اختلال، او ډله‌ییزه ورکېدنې اړیکې راوسپړي. دا د ورکېدو پېښه د ۲۵۱.۹۴۱ ± ۰.۰۳۷ او ۲۵۱.۸۸۰ ± ۰.۰۳۱ میلیون کاله پخوا رامنځته شوې ده چې اوږدوالی یې ۴۸ ± ۶۰ زره کاله دی. د کاربن ۱۳ ایزوټوپ نسبت ناڅاپي نړیوال کمښت (کابو ۰.۹٪) کاربن ۱۲ ته له دې ورکېدو سره په یوه وخت کې ترسره شوی، او کله کله په هغو ډبرو کې چې د راډیومټري تاریخ ایښودنې لپاره نامناسبې دي، د پرمیان – ټریاسیک دورې سرحد پېژندلو لپاره کارول کېږي.<ref name="Erwin1993Paleozoic Crisis2">{{cite book|author=Erwin, D.H|year=1993|title=The Great Paleozoic Crisis: Life and Death in the Permian|url=https://archive.org/details/greatpaleozoiccr0000erwi|publisher=Columbia University Press|location=New York|isbn=978-0-231-07467-4}}</ref><ref name=":0">{{cite journal|title=High-precision timeline for Earth's most severe extinction|last1=Burgess|first1=S.D.|date=2014|journal=PNAS|doi=10.1073/pnas.1317692111|pmid=24516148|volume=111|issue=9|pages=3316–3321|pmc=3948271|bibcode=2014PNAS..111.3316B|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Magaritz M|year=1989|title=¹³C minima follow extinction events: A clue to faunal radiation|url=https://archive.org/details/sim_geology_1989-04_17_4/page/337|journal=Geology|volume=17|pages=337–340|doi=10.1130/0091-7613(1989)017<0337:CMFEEA>2.3.CO;2|issue=4|bibcode=1989Geo....17..337M}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Krull SJ, Retallack JR|year=2000|title=¹³C depth profiles from paleosols across the Permian–Triassic boundary: Evidence for methane release|url=https://archive.org/details/sim_geological-society-of-america-bulletin_2000-09_112_9/page/1459|journal=GSA Bulletin|volume=112|issue=9|pages=1459–1472|doi=10.1130/0016-7606(2000)112<1459:CDPFPA>2.0.CO;2|issn=0016-7606|bibcode=2000GSAB..112.1459K}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Dolenec T, Lojen S, Ramovs A|year=2001|title=The Permian–Triassic boundary in Western Slovenia (Idrijca Valley section): Magnetostratigraphy, stable isotopes, and elemental variations|journal=Chemical Geology|volume=175|issue=1|pages=175–190|doi=10.1016/S0009-2541(00)00368-5|bibcode=2001ChGeo.175..175D}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Musashi M, Isozaki Y, Koike T, Kreulen R|year=2001|title=Stable carbon isotope signature in mid-Panthalassa shallow-water carbonates across the Permo–Triassic boundary: Evidence for ¹³C-depleted ocean|journal=Earth and Planetary Science Letters|volume=193|issue=1–2|pages=9–20|doi=10.1016/S0012-821X(01)00398-3|bibcode=2001E&PSL.191....9M}}</ref><ref>{{cite web |title=Daily CO₂ |url=https://www.co2.earth/daily-co2 |publisher=Mauna Loa Observatory |access-date=2022-07-29 |archive-date=2023-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230807045246/https://www.co2.earth/daily-co2 |url-status=dead }}</ref><ref name="DolenecLojenRamovs2001PermianTriassicBoundary2">{{cite journal|year=2001|title=The Permian-Triassic boundary in Western Slovenia (Idrijca Valley section): magnetostratigraphy, stable isotopes, and elemental variations|journal=Chemical Geology|volume=175|issue=1–2|pages=175–190|vauthors=Dolenec T, Lojen S, Ramovs A|doi=10.1016/S0009-2541(00)00368-5|bibcode=2001ChGeo.175..175D}}</ref><ref name="DolenecLojenRamovs2001PermianTriassicBoundary">{{cite journal|year=2001|title=The Permian-Triassic boundary in Western Slovenia (Idrijca Valley section): magnetostratigraphy, stable isotopes, and elemental variations|journal=Chemical Geology|volume=175|issue=1–2|pages=175–190|vauthors=Dolenec T, Lojen S, Ramovs A|doi=10.1016/S0009-2541(00)00368-5|bibcode=2001ChGeo.175..175D}}</ref> سپارښتنه شوې چې د پرمیان – ټریاسیک سرحد د وچې او اوبو فنګسونو د شدید زیاتوالي سره یوځای ده، چې د هغو مړو بوټو او حیواناتو د کچې زیاتوالي له امله رامنځته شوي چې د فنګسونو خوراک کېدل. د یوې مودې لپاره له دې «فنګسي زیاتوالي» څخه د ځینو لرغون پوهانو لخوا د پرمیان – ټریاسیک دورې سرحد پېژندلو لپاره په هغو ډبرو کې د راډیومټري تاریخ ايښودنې لپاره نامناسبې دي یا مناسب شاخص فوسیلونه نلري، ګټه اخیستل کېده، خو ان د فنګسي زیاتوالي فرضیې سپارښت کوونکو اشاره وکړه چې «د فنګسونو زیاتوالی» کېدای شي په لومړني ټریاسیک کې له ورکېدو وروسته د ایکوسیسټمونو لخوا جوړه شوې تکرارېدونکې پدیده وي. د فنګسي زیاتوالي نظر باندې د بېلابېلو دلیلونو له امله نیوکه شوې، لکه: Reduviasporonites، د فنګسونو ترټولو عام اټکل شوی سپور، کېدای شي یو فوسیل شوی الجي وي؛ دا زیاتوالی په ټوله نړۍ کې ندی ښکاره شوی؛ او په دېرو ځایونو کې د پرمیان او ټریاسیک په سرحد کې ندی واقع شوې. Reduviasporonites ان کېدای شي د ټریاسیک نړۍ ته د ځمکني فوسیلي بسترونو ځینې ټریاسیک لومړنۍ نښې او مړینې پرځای د سیندونو تسلط په واسطه لېږدېدل څرګند کړي. کیمیاوي نوي شواهد د Reduviasporonites فنګسي سرچینې سره موافق دی او دا نیوکې لا کمزورې کوي.<ref name="VisscherBrinkhuisEtAl1996TerminalPaleozoicFungalEvent">{{cite journal|vauthors=Visscher H, Brinkhuis H, Dilcher DL, Elsik WC, Eshet Y, Looy CW, Rampino MR, Traverse A|year=1996|title=The terminal Paleozoic fungal event: Evidence of terrestrial ecosystem destabilization and collapse|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=93|issue=5|pages=2155–2158|doi=10.1073/pnas.93.5.2155|pmc=39926|pmid=11607638|bibcode=1996PNAS...93.2155V|doi-access=free}}</ref><ref name="FosterEtAl2002">{{cite journal|author1=Foster, C.B.|author2=Stephenson, M.H.|author3=Marshall, C.|author4=Logan, G.A.|author5=Greenwood, P.F.|year=2002|title=A revision of Reduviasporonites Wilson 1962: Description, illustration, comparison and biological affinities|journal=Palynology|volume=26|issue=1|pages=35–58|doi=10.2113/0260035}}</ref><ref>{{cite journal|author1=López-Gómez, J.|author2=Taylor, E.L.|name-list-style=amp|year=2005|title=Permian–Triassic transition in Spain: A multidisciplinary approach|journal=Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology|volume=229|issue=1–2|pages=1–2|doi=10.1016/j.palaeo.2005.06.028}}</ref><ref name="LooyEtAl2005EndPermianDeadZone">{{cite journal|vauthors=Looy CV, Twitchett RJ, Dilcher DL, ((van Konijnenburg-Van Cittert JH)), Visscher H|year=2005|title=Life in the end-Permian dead zone|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=98|issue=4|pages=7879–7883|doi=10.1073/pnas.131218098|quote=See image 2|pmid=11427710|pmc=35436|bibcode=2001PNAS...98.7879L|doi-access=free}}</ref><ref name="wardetal">{{cite journal|vauthors=Ward PD, Botha J, Buick R, de Kock MO, Erwin DH, Garrison GH, Kirschvink JL, Smith R|year=2005|title=Abrupt and gradual extinction among late Permian land vertebrates in the Karoo Basin, South Africa|journal=Science|volume=307|issue=5710|pages=709–714|doi=10.1126/science.1107068|pmid=15661973|bibcode=2005Sci...307..709W|s2cid=46198018|url=http://www.gps.caltech.edu/users/jkirschvink/pdfs/WardKarooScienceFinal.pdf|citeseerx=10.1.1.503.2065}}</ref><ref name="RetallackEtAl2003VertebrateExtinctionInKaroo">{{cite journal|author1=Retallack, G.J.|author2=Smith, R.M.H.|author3=Ward, P.D.|year=2003|title=Vertebrate extinction across Permian-Triassic boundary in Karoo Basin, South Africa|url=https://archive.org/details/sim_geological-society-of-america-bulletin_2003-09_115_9/page/1133|journal=Bulletin of the Geological Society of America|volume=115|issue=9|pages=1133–1152|doi=10.1130/B25215.1|bibcode=2003GSAB..115.1133R}}</ref><ref name="Sephton2009">{{cite journal|last1=Sephton|first1=M.A.|last2=Visscher|first2=H.|last3=Looy|first3=C.V.|last4=Verchovsky|first4=A.B.|last5=Watson|first5=J.S.|year=2009|title=Chemical constitution of a Permian-Triassic disaster species|url=https://archive.org/details/sim_geology_2009-10_37_10/page/875|journal=Geology|volume=37|issue=10|pages=875–878|doi=10.1130/G30096A.1|bibcode=2009Geo....37..875S}}</ref> په لویه پروسه کې د بېلابېلو ډلو د ورکېدو وخت او زمان په هکله او د ټولیزې ورکېدنې اوږدوالي په هکله بې باوري شتون لري. ځینې شواهد داسې څرګندوي چې د ورکېدو څو مرحلو شتون درلودلی دی یا دا چې ورکېدنه د څو میلیونو کلونو په ترڅ کې وده کړې ده، چې د پرمیان په وروستیو میلیون کلونو کې چټک سرعت ونیوه. د چین په سوېل ختیځ د ژجیانګ ولایت په میشان کې د ډېرو فوسیلي طبقو آماري تجزیه او تحلیل څرګندوي چې اصلي ورکېدنه د یوې څوکې په شاوخوا کې راټوله شوې ده. وروستۍ څېړنې ښکاروي چې بېلابېلې ډلې په بېلابېلو وختونو کې ورکې شوې دي. د بېلګې په توګه، په داسې حال کې چې په مطلق ډول د تاریخ تعیین سخت کار دی، د اسټراکوډ او براخیوپوډ ورکېدل د ۶۷۰۰۰۰ تر ۱.۱۷ میلیون کالو پورې سره جلا کېږي. د ګرینلنډ په ختیځ کې په یوه ښه ساتل شوي ترتیب کې، د ځناورو کمېدل د ۱۰۰۰۰ تر ۶۰۰۰۰ کلونو په یوه دوره کې متمرکزه ده او بوټي څو سوه زره کاله وخت نیسي ترڅو د دې پېښې بشپړ اغیزه ښکاره کړي.<ref name="wardetal2">{{cite journal|vauthors=Ward PD, Botha J, Buick R, de Kock MO, Erwin DH, Garrison GH, Kirschvink JL, Smith R|year=2005|title=Abrupt and gradual extinction among late Permian land vertebrates in the Karoo Basin, South Africa|journal=Science|volume=307|issue=5710|pages=709–714|doi=10.1126/science.1107068|pmid=15661973|bibcode=2005Sci...307..709W|s2cid=46198018|url=http://www.gps.caltech.edu/users/jkirschvink/pdfs/WardKarooScienceFinal.pdf|citeseerx=10.1.1.503.2065}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Rampino MR, Prokoph A, Adler A|year=2000|doi=10.1130/0091-7613(2000)28<643:TOTEEH>2.0.CO;2|title=Tempo of the end-Permian event: High-resolution cyclostratigraphy at the Permian–Triassic boundary|url=https://archive.org/details/sim_geology_2000-07_28_7/page/n70|journal=Geology|volume=28|issue=7|pages=643–646|issn=0091-7613|bibcode=2000Geo....28..643R}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Twitchett RJ, Looy CV, Morante R, Visscher H, Wignall PB|year=2001|title=Rapid and synchronous collapse of marine and terrestrial ecosystems during the end-Permian biotic crisis|url=https://archive.org/details/sim_geology_2001-04_29_4/page/351|journal=Geology|volume=29|issue=4|pages=351–354|doi=10.1130/0091-7613(2001)029<0351:RASCOM>2.0.CO;2|issn=0091-7613|bibcode=2001Geo....29..351T}}</ref><ref name="Wang2007">{{cite journal|author1=Wang, S.C.|author2=Everson, P.J.|year=2007|title=Confidence intervals for pulsed mass extinction events|journal=Paleobiology|volume=33|issue=2|pages=324–336|doi=10.1666/06056.1|s2cid=2729020|url=http://www.swarthmore.edu/NatSci/swang1/Publications/}}</ref> یوه پخوانۍ نظریه چې لا هم په ځینو مقالو کې ترې ملاتړ کېږي، دا ده چې د ورکېدو دې پېښې دوه اصلي مرحلې د ۹.۴ میلیون کالو په واټن سره رامنځته شوي دي چې د پس منظر کچې څخه د ورکېدو لوړې دورې په واسطه جلا کېږي او پایلنۍ ورکېدنې یوازې کابو ۸۰ سلنه سمندري بڼې چې په هغه وخت کې ژوندۍ وې له منځه وړي دي، په داسې حال کې چې نور تلفات د لومړنۍ مرحلې یا د مرحلو ترمنځ د واټن په وخت کې رامنځته شوي دي. د دې نظریې په اساس د ورکېدو یوه مرحله د ګوادالوپي پرمیان دورې په پای کې رامنځته شوې ده. د بېلګې په توګه، ټول ډایناسفالي نسلونه د ګواډالوپي دورې په پای کې له منځه لاړل، لکه څنګه چې Verbeekinidae، د لوی سایز لرونکو فوسولین فورامینیفیرا یوه کورنۍ، له منځه لاړل. داسې ښکاري چې د ګوادالوپي وروستنۍ دورې ورکېدو اغیزه پر سمندري موجوداتو په بېلابېلو ځایونو او بېلابېلو بڼو متفاوته وه – براخیوپوډانو او مرجان شدید تلفات لرل.<ref>{{cite journal|author1=Shen, S.|author2=Shi, G.R.|name-list-style=amp|title=Paleobiogeographical extinction patterns of Permian brachiopods in the Asian-western Pacific region|url=https://archive.org/details/sim_paleobiology_fall-2002_28_4/page/449|journal=Paleobiology|volume=28|pages=449–463|doi=10.1666/0094-8373(2002)028<0449:PEPOPB>2.0.CO;2|year=2002|issn=0094-8373|issue=4|s2cid=35611701}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Wang, X-D|author2=Sugiyama, T.|name-list-style=amp|title=Diversity and extinction patterns of Permian coral faunas of China|url=https://archive.org/details/sim_lethaia_2000-12_33_4/page/285|journal=Lethaia|volume=33|issue=4|pages=285–294|date=December 2000|doi=10.1080/002411600750053853}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Ota, A|author2=Isozaki, Y.|name-list-style=amp|title=Fusuline biotic turnover across the Guadalupian–Lopingian (Middle–Upper Permian) boundary in mid-oceanic carbonate buildups: Biostratigraphy of accreted limestone in Japan|journal=Journal of Asian Earth Sciences|volume=26|issue=3–4|date=March 2006|pages=353–368|doi=10.1016/j.jseaes.2005.04.001|bibcode=2006JAESc..26..353O}}</ref><ref name="Retallack2006">{{cite journal|author1=Retallack, G.J.|author2=Metzger, C.A.|author3=Greaver, T.|author4=Jahren, A.H.|author5=Smith, R.M.H.|author6=Sheldon, N.D.|date=November–December 2006|title=Middle-Late Permian mass extinction on land|url=https://archive.org/details/sim_geological-society-of-america-bulletin_november-december-2006_118_11-12/page/1398|journal=Bulletin of the Geological Society of America|volume=118|issue=11–12|pages=1398–1411|doi=10.1130/B26011.1|bibcode=2006GSAB..118.1398R}}</ref><ref name="SahneyBenton2008RecoveryFromProfoundExtinction3">{{cite journal|author1=Sahney, S.|author2=Benton, M.J.|author-link2=Michael Benton|year=2008|title=Recovery from the most profound mass extinction of all time|journal=Proceedings of the Royal Society B|doi=10.1098/rspb.2007.1370|volume=275|pages=759–765|pmid=18198148|issue=1636|pmc=2596898}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Stanley SM, Yang X|year=1994|title=A double mass extinction at the end of the Paleozoic Era|url=https://archive.org/details/sim_science_1994-11-25_266_5189/page/1340|journal=Science|volume=266|issue=5189|pages=1340–1344|doi=10.1126/science.266.5189.1340|pmid=17772839|bibcode=1994Sci...266.1340S|s2cid=39256134}}</ref> == سرچينې == dbdpx5ivzc3ur0pwr8rxh0ootkozfa5 0 63273 369204 366025 2026-09-23T03:35:59Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369204 wikitext text/x-wiki د زرګونو کلونو په اوږدو کې د لبنان کلتور او د لبنان خلک له بېلابېلو تمدنونو نه راڅرګند شوي دي. دا ښار د فنیقیانو د اوسېدو ځای و او وروسته د اشوریانو، یونانیانو، رومیانو، ایرانیانو، عربانو، صلیبیانو، عثماني ترکانو او فرانسويانو له خوا فتح او اشغال شو. دا توپیر د لبنان په متنوع نفوس کې چې له بېلابېلو مذهبي ډلو نه رامنځته شوی او د هغوی ځانګړتیاوې د لبنان په جشنونو، ادبیاتو، هنري اثارو، خواړو او معمارۍ کې منعکسې کېږي. د اتلسمې پیړۍ په لومړیو کې مارونیت کاتولیک او دروزیانو د لبنان د متصرفات په غره کې د واکمن او ټولنیز نظام له خوا چې د «مارونیت-دروز دوالیزم» په نوم مشهور و عصري لبنان تاسیس کړ. لبنانیان د مذهبي او فرقه يي توپیرونو په درلودو سره سره، «تقریبا یو ګډ کلتور» لري. د لبنان د اساسي قانون د ۱۱ مادې پر بنسټ: «عربي رسمي ملي ژبه ده». لبناني وینا یا ژبه هغه لهجه ده چې د عامو خلکو ترمنځ کارول کېږي او د پورته ذکر شويو کلتورونو د ژبو ترکیب دی. <ref>{{cite book|title=Syria, Iran, and Hezbollah: The Unholy Alliance and Its War on Lebanon|url=https://archive.org/details/syriairanhezboll0000deeb|first=Marius|last=Deeb|year=2013|isbn=9780817916664|publisher=Hoover Press|quote=the Maronites and the Druze, who founded Lebanon in the early eighteenth century.}}</ref><ref name="Stokes, Jamie page 406">Stokes, Jamie. ''Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East'', page 406</ref> د لبنان د غرنۍ مدیترانې جغرافیې د لبنان د تاریخ او کلتور په جوړولو کې رول لوبولی دی. د لبنان لرغونپوهنه ددې سیمې د پخوانیو یا تیرو سپړلو لپاره ترسره کیږي. == هنرونه == د شلمې پیړۍ په پای کې، بیروت د ډیریو ورځپاڼو، مجلو او ادبي ټولنو په درلودلو سره له قاهرې سره د نږدې ختیځ او منځني ختیځ د فکرونو د لوی مرکز د بدلېدو په پار رقابت کاوه. برسېره پر دې، بیروت د بېلابېلو تولیداتو په درلودلو سره چې ارمنستان ته یې صادرول د ارمنستان د کلتور یو پرمختللی مرکز وګرځېد.<ref>Migliorino, p. 166</ref> === لیدیز یا بصري هنرونه === داوود کورم (۱۸۵۲ـ ۱۹۳۸)، حبیب سیرور (۱۸۶۰ـ ۱۹۳۸) او خلیل سیلبی (۱۸۷۰ـ ۱۹۲۸) په لبنان کې د لومړيو مسلکي سټوډیوګانو بریالي هنرمندان ګڼل کیږي، چې د دوی دا مسلک تر اروپا پورې وِغځېد. ټول له لبنان نه بهر روزل شوي وو، د کورم او سیرور په ګډون چې د روم اکاډمۍ او سلیبي بریټانوي او امریکاییانو په اکاډمیو کې روزل شوي وو. هغوی د لبنان د لوړې ټولنې او مذهبي نارینه وو د انځورولو لپاره ډېر شهرت ترلاسه کړی وو. <ref>{{Cite web |title=Khalil Saleeby (1870-1928): A Founder of Modern Art in Lebanon |url=https://www.aub.edu.lb/art_galleries/Pages/KhalilSaleeby.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729013259/https://www.aub.edu.lb/art_galleries/Pages/KhalilSaleeby.aspx |archive-date=July 29, 2020 |access-date=2019-10-02 |website=www.aub.edu.lb}}</ref><ref>{{Cite web |title=One Fine Art {{!}} artists - painters / habib srour |url=https://www.onefineart.com/artists/painters/habib-srour |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729050555/https://www.onefineart.com/artists/painters/habib-srour |archive-date=July 29, 2020 |access-date=2019-10-02 |website=www.onefineart.com}}</ref> مصطفی فروخ (۱۹۰۱ـ ۱۹۵۷) د ۱۹۲۰ او ۱۹۵۰ لسیزو ترمنځ د لبنان یو له نامتو انځورګرانو نه و. هغه په رسمي توګه په روم او پاریس کې روزل شوی و، چې د خپلو کارونو په بهیر کې یې له پاریس او نیویارک نه تر بیروت پورې ځایونه یې نندارې ته وړاندې کړل.<ref>{{cite web |date=2 July 2010 |title=Moustafa Farroukh |url=http://www.kaftoun.com/component/content/article/197-moustafa-farroukh/358-moustafa-farroukh |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120307122305/http://www.kaftoun.com/component/content/article/197-moustafa-farroukh/358-moustafa-farroukh |archive-date=7 March 2012 |access-date=5 May 2012 |publisher=Kaftoun.com}}</ref> === معاصر هنر === په بیروت کې معاصر هنر د کورنۍ جګړې (۱۹۷۵ـ ۱۹۹۱) له پای ته رسیدو وروسته په سمدستي توګه پیل شو. اوسمهال ډیری معاصر هنرمندان فعاله دي، لکه: ولید رعد، د معاصرو رسنیو هنرمند چې اوسمهال په نیویارک کې اوسیږي.<ref>{{cite web |title=Media Art Net &#124; Ra'ad, Walid: Biography |url=http://www.medienkunstnetz.de/artist/raad/biography/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120430025450/http://www.medienkunstnetz.de/artist/raad/biography/ |archive-date=30 April 2012 |access-date=5 May 2012 |publisher=Medienkunstnetz.de}}</ref> د BIEL په سیمه کې د معاصر هنر دوه د نندارتون مرکزونه، د بیروت هنري مرکز او د بیروت نندارتوني مرکز د لبنان د معاصر هنر رنګینې صحنې منعکسې کوي. دا دوه مرکزونه د نندارتونونو کوربه توب لپاره په پام کې نیول شوي دي، چې د نړیوال او سیمه ییز معاصر هنر په نړۍ کې اړین دي. ډیرې هنري ګالرۍ هم د سیمه ییز هنر صحنو ته اضافه کېږي، او د ډېریو هنرمندانو لکه: ایمن بعلبکي، اکرم زعتري، مروان سحراني، ندیم اسفار، لامیا جوریګ، جان مارک نهاس، ریکارډو مبارخو، منصور الهابر، انیتا توتیکیان او ډیریو نورو کارونه نندارې ته وړاندې کوي.<ref>{{cite web |title=Ayman Baalbaki |url=http://www.lucegallery.com/artists/Ayman-Baalbaki/biography/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100426095425/http://www.lucegallery.com/artists/Ayman-Baalbaki/biography |archive-date=26 April 2010 |access-date=5 May 2012 |publisher=lucegallery}}</ref><ref>{{cite web |date=22 July 2009 |title=Earth of Endless SecretsWriting for a Posterior TimeAkram Zaatari |url=http://www.beirutartcenter.org/exhibitions.php?exhibid=45&statusid=3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111024213304/http://beirutartcenter.org/exhibitions.php?exhibid=45&statusid=3 |archive-date=24 October 2011 |access-date=5 May 2012 |publisher=Beirut Art Center}}</ref><ref>{{cite web |title=Marwan Sahmarani Biography and Links – Marwan Sahmarani on artnet |url=http://www.artnet.com/artists/marwan-sahmarani/biography-links |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120113022022/http://www.artnet.com/artists/marwan-sahmarani/biography-links |archive-date=13 January 2012 |access-date=5 May 2011 |publisher=Artnet.com}}</ref><ref>{{cite web |date=10 May 2008 |title=Nadim Asfar |url=http://www.galerietanit.com/bios/asfar/asfar.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120428043248/http://www.galerietanit.com/bios/asfar/asfar.htm |archive-date=28 April 2012 |access-date=5 May 2012 |publisher=Galerie Tanit}}</ref><ref>{{cite web |title=Independent Curators International – Lamia Joreige |url=http://curatorsintl.org/events/lamia_joreige |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111217022821/http://curatorsintl.org/events/lamia_joreige |archive-date=17 December 2011 |access-date=5 May 2012 |publisher=Curatorsintl.org}}</ref><ref>{{cite web |title=Jean-Marc Nahas |url=http://www.jeanmarcnahas.com/biography.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118111320/http://www.jeanmarcnahas.com/biography.html |archive-date=18 January 2012 |access-date=5 May 2012 |publisher=Jean-Marc Nahas}}</ref><ref>{{cite web |title=Jean-Marc Nahas |url=http://artofthemideast.com/artists/lebanese/jean-marc-nahas/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120409100759/http://artofthemideast.com/artists/lebanese/jean-marc-nahas/ |archive-date=9 April 2012 |access-date=5 May 2012 |publisher=Art of the Mid East}}</ref><ref>{{cite web |title=Ricardo Mbarkho |url=http://www.ricardombarkho.com/html/en/bio_en.htm#up |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171028073534/http://ricardombarkho.com/html/en/bio_en.htm#up |archive-date=28 October 2017 |access-date=8 May 2018 |website=www.ricardombarkho.com}}</ref><ref>{{cite web |title=Mansour el Habre |url=http://artmedgallery.com/artist_details.php?id=22 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120307005454/http://artmedgallery.com/artist_details.php?id=22 |archive-date=7 March 2012 |access-date=5 May 2012 |publisher=ArtMed Gallery}}</ref><ref>{{cite web |title=Yale World Fellows Program &#124; The World Fellows |url=http://www.yale.edu/worldfellows/fellows/barakat.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120824060423/http://www.yale.edu/worldfellows/fellows/barakat.html |archive-date=24 August 2012 |access-date=5 May 2012 |publisher=Yale.edu}}</ref><ref>{{cite web |title=Mark Hachem Gallery :: Beirut.com :: Beirut City Guide |url=http://www.beirut.com/Galleries/Minet-elHosn/Mark-Hachem-Gallery/5207 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120124050749/http://www.beirut.com/Galleries/Minet-elHosn/Mark-Hachem-Gallery/5207 |archive-date=24 January 2012 |access-date=5 May 2012 |publisher=Beirut.com}}</ref><ref>{{cite web |title=Art – Creativity's capital |url=http://executive-magazine.com/getarticle.php?article=12129 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120126160600/http://executive-magazine.com/getarticle.php?article=12129 |archive-date=26 January 2012 |access-date=5 May 2012 |publisher=Executive-magazine.com}}</ref><ref>{{cite web |title=galerie JANINE RUBEIZ |url=http://www.galeriejaninerubeiz.com/pages/galerie.php?lang=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205033545/http://www.galeriejaninerubeiz.com/pages/galerie.php?lang=en |archive-date=5 February 2012 |access-date=5 May 2012 |publisher=galerie JANINE RUBEIZ}}</ref><ref>{{cite web |title=Galerie Alwane |url=http://www.saifivillage.com/shops/alwane |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304060426/http://www.saifivillage.com/shops/alwane |archive-date=4 March 2016 |access-date=1 August 2015 |publisher=SAIFI VILLAGE}}</ref> === معمارۍ === معمارۍ په لبنان کې د بیلابیلو نیواکګرو د واکونو میراثونه چې له هغې ډلې رومیان، فنیقیان، عثمانیان او فرانسویان او همدارنګه له خپلواکۍ وروسته پرمختګونه هم په کې شامل دي. کله چې عثمانیانو په ۱۶۱۳ کې فخرالدین د ایټالیا توسکاني ته تبعید کړ، هغه له میډیسیانو سره یوځای شو. په ۱۶۱۸ کې کله چې لبنان ته راستون شو، هغه د لبنان عصري کول پیل کړل. هغه د ورېښمو صنعت ته وده ورکړه، د زیتون د تېلو تولید ته یې وده ورکړه او ګڼ شمېر ایټالیوی انجینران یې له ځانه سره راوستل چې په ټول هېواد کې یې د ماڼیو او ملکي ودانیو جوړول پیل کړل. د بیروت او په ځانګړې توګه د سیډون ښارونه په ایټالیايي سبک جوړ شوو.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Gh8ZrZRKaRwC&q=Italianate+architecture+Fakhreddine&pg=PA294|title=Syria & Lebanon&nbsp;— Google Books|access-date=2010-01-18|isbn=978-1-86450-333-3|author1=Carter, Terry|author2=Dunston, Lara|author3=Humphreys, Andrew|year=2004}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=AylB2M5DjaoC&q=Italianate+architecture+Fakhreddine&pg=PA26|title=Warlords and merchants: the Lebanese ... - Google Books|access-date=2010-01-18|isbn=978-0-86372-297-4|author1=Dib, Kamal|author2=Dīb, Kamāl|year=2004}}</ref> === ادبیات === خلیل جبران (۱۸۸۳-۱۹۳۱) چې په بشاري کې زیږیدلی، په ځانګړې توګه د The Prophet (۱۹۲۳) کتاب لپاره یې، چې له شلو نه زیاتو ژبو ته ژباړل شوی دی ډېر شهرت ترلاسه کړی دی. څو معاصرو لبناني لیکوالانو هم نړیوال بریالیتوبونه ترلاسه کړي، چې په هغې ډلې کې الیاس خوری، امین معلوف، حنان الشیخ،  او جورجس شهاده هم شامل دي.<ref>The Hindu (5 January 2003). {{usurped|[https://web.archive.org/web/20100812094242/http://www.hinduonnet.com/thehindu/lr/2003/01/05/stories/2003010500320500.htm Called by life]}}. The Hindu. 5 January 2003. Retrieved 8 January 2007.</ref><ref>{{Cite web |date=20 November 2018 |title=Seeing the Opportunities in Disruptive Interruptions |url=https://www.ypo.org/2018/11/seeing-the-opportunities-in-disruptive-interruptions/}}</ref><ref>{{cite web |title=Family Business Expert Shares Secrets to Multi-Generational Success |url=https://finance.yahoo.com/news/family-business-expert-shares-secrets-173000045.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180925104832/https://finance.yahoo.com/news/family-business-expert-shares-secrets-173000045.html |archive-date=2018-09-25 |website=finance.yahoo.com}}</ref><ref name="forbes">{{cite web |title=Family Business Expert Shares Secrets to Multi-Generational Success |url=https://www.forbes.com/sites/forbespr/2018/05/10/family-business-expert-shares-secrets-to-multi-generational-success/#17216715278e |website=forbes.com |access-date=2022-08-02 |archive-date=2020-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200605124549/https://www.forbes.com/sites/forbespr/2018/05/10/family-business-expert-shares-secrets-to-multi-generational-success/#17216715278e |url-status=dead}}</ref><ref name="forbesbooks">{{cite web |date=2 May 2018 |title=Our Authors &#124; Raméz A. Baassiri |url=https://forbesbooks.com/ramez-a-baassiri/ |website=ForbesBooks}}</ref><ref name="google">{{cite book|title=Interrupted Entrepreneurship(tm): Embracing Change in the Family Business|author=Baassiri, R.A.|date=2018|publisher=Forbes Books|isbn=9781946633361|url=https://books.google.com/books?id=KQfIswEACAAJ}}</ref><ref>{{Cite web |last=ago· |first=Chloe Ghaleb·People·4 months |date=2020-06-14 |title=12 Most Influential Lebanese Writers |url=https://www.the961.com/most-influential-lebanese-writers/ |access-date=2020-09-30 |website=The961 |language=en-US}}</ref> === شاعري === د لبنان ډیری داسې پیژندل شوي شاعران هم شتون لري چې د شعر تاریخ یې په نښه کړی. د بېلګې په توګه، جبران خلیل دی چې په ۱۹۲۰ کې یې «مینه»، په ۱۹۲۳ کې «د دوستۍ په اړه» او ډېری نور شعرونه لیکلي دي.<ref>{{Cite web |last=Poets |first=Academy of American |title=Poems by Kahlil Gibran |url=https://poets.org/poems/kahlil-gibran |access-date=2020-09-30 |website=poets.org}}</ref> == مشهور کلتور == === موسیقي === په لبناني ټولنې کې موسيقي ډېره مشهوره ده. په داسې حال کې چې په لبنان کې دودیزه ولسي موسیقۍ ډېره دود ده، خو عصري موسیقۍ چې هغه کې دودیز سبکونه، پاپ او ترکیبي شامل دي په چټکۍ سره د ودې په حال کې دي. راډیويي مرکزونه بېلابېل ژانرونه او ژبې، لکه دودیز، کلاسیک عربي او ارمني وړاندې کوي. نامتو دودیز موسیقاران دا دي فیروز، صباح میلهم برکات، وادیه الصافي، ماجده الرومي او نجوا کرم. <ref name="MusicLP">{{Cite book|last=Carter|first=Terry|author2=Dunston Lara|others=Thomas Amelia|title=Lonely Planet Syria & Lebanon|publisher=Lonely Planet|date=15 July 2008|edition=3|series=[[Lonely Planet]]|pages=254–255|chapter=Arts|isbn=978-1-74104-609-0|chapter-url=https://books.google.com/books?id=_R-I_Gx5OgQC&pg=PA255|access-date=19 September 2009}}</ref><ref name="Traditional">{{Cite book|last=Sheehan|first=Sean|author2=Latif Zawiah|title=Lebanon|publisher=Marshall Cavendish Children's Books|date=30 August 2007|edition=2|series=Cultures of the World|page=105|chapter=Arts|isbn=978-0-7614-2081-1|chapter-url=https://books.google.com/books?id=cA-RDzlwVVAC&pg=PA105|access-date=19 September 2009}}</ref><ref>McKenzie, Robert. ''Comparing Media from Around the World'', Pearson/Allyn and Bacon, 2006, p. 372 {{ISBN|0-205-40242-9}}</ref><ref>{{Cite book|last=Kamalipour|first=Yahya|author2=Rampal Kuldip|title=Media, sex, violence, and drugs in the global village|publisher=Rowman & Littlefield Publishers, Inc.|date=15 November 2001|page=265|chapter=Between Globalization and Localization|isbn=978-0-7425-0061-7|chapter-url=https://books.google.com/books?id=yL3l0GwdNcsC&pg=PA265|access-date=19 September 2009}}</ref><ref name="rock hall">{{cite web |title=Library and Archives Subject File (Rock and Roll Hall of Fame and Museum Records--Curatorial Affairs Division Records) - Rock and Roll Hall of Fame and Museum - Library and Archives - Catalog |url=http://catalog.rockhall.com/catalog/RG-0009/ref707 |access-date=8 May 2018 |website=catalog.rockhall.com |تاريخ الأرشيف=29 March 2019 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190329163953/http://catalog.rockhall.com/catalog/RG-0009/ref707 |url-status=dead |خونديځ نېټه=29 March 2019 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190329163953/http://catalog.rockhall.com/catalog/RG-0009/ref707 |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190329163953/http://catalog.rockhall.com/catalog/RG-0009/ref707 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329163953/http://catalog.rockhall.com/catalog/RG-0009/ref707 }}</ref><ref name="Daily Star Rock Hall">O'Connor, Tom. [https://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2016/Apr-27/349450-lydia-canaan-one-step-closer-to-rocknroll-hall-of-fame.ashx "Lydia Canaan One Step Closer to Rock n' Roll Hall of Fame"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160429000832/http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2016/Apr-27/349450-lydia-canaan-one-step-closer-to-rocknroll-hall-of-fame.ashx|date=2016-04-29}}, ''[[The Daily Star (Lebanon)|The Daily Star]]'', Beirut, April 27, 2016.</ref><ref name="Daily Star Rock Hall2">O'Connor, Tom. [https://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2016/Apr-27/349450-lydia-canaan-one-step-closer-to-rocknroll-hall-of-fame.ashx "Lydia Canaan One Step Closer to Rock n' Roll Hall of Fame"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160429000832/http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2016/Apr-27/349450-lydia-canaan-one-step-closer-to-rocknroll-hall-of-fame.ashx|date=2016-04-29}}, ''[[The Daily Star (Lebanon)|The Daily Star]]'', Beirut, April 27, 2016.</ref><ref>Salhani, Justin. [http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2014/Nov-17/277842-lydia-canaan-the-mideasts-first-rock-star.ashx? "Lydia Canaan: The Mideast's First Rock Star"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150505080129/http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2014/Nov-17/277842-lydia-canaan-the-mideasts-first-rock-star.ashx|date=2015-05-05}}, ''[[The Daily Star (Lebanon)|The Daily Star]]'', Beirut, November 17, 2014.</ref><ref>Livingstone, David. [https://myspace.com/lydiacanaan/mixes/streammix-705381/photo/372420906 "A Beautiful Life; Or, How a Local Girl Ended Up With a Recording Contract in the UK and Who Has Ambitions in the U.S."] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160423022027/https://myspace.com/lydiacanaan/mixes/streammix-705381/photo/372420906|date=2016-04-23}}, ''Campus'', No. 8, p. 2, Beirut, February 1997.</ref><ref>Ajouz, Wafik. [https://myspace.com/lydiacanaan/mixes/705381/photo/372420909 "From Broumana to the Top Ten: Lydia Canaan, Lebanon's 'Angel' on the Road to Stardom"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150619010641/https://myspace.com/lydiacanaan/mixes/705381/photo/372420909|date=2015-06-19}}, ''Cedar Wings'', No. 28, p. 2, Beirut, July–August 1995.</ref><ref>Aschkar, Youmna. [https://myspace.com/lydiacanaan/mixes/705381/photo/372420911 "New Hit For Lydia Canaan"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150619221011/https://myspace.com/lydiacanaan/mixes/705381/photo/372420911|date=2015-06-19}}, ''Eco News'', No. 77, p. 2, Beirut, January 20, 1997.</ref><ref>One source says "cult following", other says "folk hero"</ref><ref name="MusicLP2">{{Cite book|last=Carter|first=Terry|author2=Dunston Lara|others=Thomas Amelia|title=Lonely Planet Syria & Lebanon|publisher=Lonely Planet|date=15 July 2008|edition=3|series=[[Lonely Planet]]|pages=254–255|chapter=Arts|isbn=978-1-74104-609-0|chapter-url=https://books.google.com/books?id=_R-I_Gx5OgQC&pg=PA255|access-date=19 September 2009}}</ref> === د لبنان او مصر ترمنځ کلتوري اړیکې === د لبنان او مصر ترمنځ کلتوري اړیکې د تاریخي کلتوري اړیکو یو ځانګړی ډول ګڼل کیږي، ځکه چې د لبنان او مصري کلتورونو ترمنځ په ځانګړې توګه د ادبیاتو، تیاتر، سینما او ژورنالیزم په برخو کې د پام وړ نږدې والی شتون لري، او د یو بل پر وړاندې یې نه جلا کېدونکی رول لوبولی دی په ځانګړې توګه د تیاتر، سینما او ژورنالیزم په برخه کې، دا هغه څه دي چې د لبنان په هکله د مصر کنفرانس له خوا تایید شوي.<ref>{{cite web |title=سفير لبنان بالقاهرة : حريصون على تدعيم أواصر التعاون مع مصر |url=http://www.el-balad.com/761416 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405104551/http://www.el-balad.com/761416 |archive-date=5 April 2016 |access-date=8 May 2018 |website=el-balad.com}}</ref> == فیشن یا موډ == ډیری هغه عیسویان او مسلمانان چې په ښارونو کې ژوند کوي عصري جامې اغوندي. په کلیوالو سیمو کې، ځینې وختونه ښځې رنګارنګ دودیزې لمنې اغوندي او نارینه دودیز شیروال (ازاد شلوار) اغوندي. په تاریخي لحاظ د دوی جامې عثماني وې، چې اوس یوازې د یوه دودیز کلتور د یوې برخې په توګه پاتې دي. نن ورځ، تقریبا ټول لبنانیان عصري جامې اغوندي. د لبنان د فیشن یا موډ په صنعت کې مشهور نومونه ایلی صاب، زهیر مراد، دارین هاچم، ریم اکرا، او ربیع کیروز دي. == رخصتۍ او جشنونه == لبنان ملي رخصتۍ او د عیسويانو او مسلمانانو رخصتۍ نمانځي. عیسوي رخصتۍ د ګریګورین او جولین له کلیزې سره سم نمانځل کېږي. یوناني ارتودوکس، کاتولیک (مارونیټ او میلکیټ)، او پروتستانت عیسویان د ګریګورین کلیزه تعقیبوي، نو په دې توګه د ډسمبر په ۲۵ کریسمس نمانځي. د جنورۍ په ۶ ارمني ارتودوکس عیسویان کریسمس نمانځي، ځکه چې دوی د جولین کلیزه تعقیبوي. د مسلمانانو رخصتۍ د اسلامي قمري جنترۍ پراساس تعقیب کیږي. د مسلمانانو رخصتۍ عید الفطر یا کوچنی اختر (د روژې د میاشتې په پای کې درې ورځنی اختر)، عید الاضحی یا لوی اختر (د قربانۍ اختر) چې مکې ته د کلني حج په بهیر کې نمانځل کېږي او همدارنګه د الله د رضا لپاره د ابراهیم  ع د خپل زوی قرباني کول، د محمد صلی الله علیه وسلم د پیدایښت، او عاشورا دي. د لبنان په ملي رخصتیو کې د کارګرانو ورځ، د خپلواکۍ ورځ، او د شهیدانو ورځ شامله ده.<ref name="Festivals">{{Cite book|last=Sheehan|first=Sean|author2=Latif|others=Zawiah|title=Lebanon|publisher=Marshall Cavendish Children's Books|date=30 August 2007|series=Cultures of the World|volume=13|page=123|chapter=Leisure|isbn=978-0-7614-2081-1|chapter-url=https://books.google.com/books?id=cA-RDzlwVVAC&pg=PA123}}</ref><ref>{{cite web |title=Lebanon Summer & Winter Festivals |url=http://www.lebanon-tourism.gov.lb/news/Details.aspx?NewsId=10 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722145040/http://www.lebanon-tourism.gov.lb/news/Details.aspx?NewsId=10 |archive-date=22 July 2011 |access-date=19 October 2009 |work=Lebanese Ministry of Tourism}}</ref><ref>{{Cite book|last=Carter|first=Terry|author2=Dunston Lara|others=Humphreys Andrew|title=Syria & Lebanon|publisher=Lonely Planet|date=1 August 2004|edition=2|series=Guidebook Series|page=[https://archive.org/details/isbn_9781864503333/page/11 11]|chapter=Getting Started|isbn=978-1-86450-333-3|url=https://archive.org/details/isbn_9781864503333|url-access=registration}}</ref> == سرچينې == s5jtaz4uzik9b2xa3ezlyeclg531c4f 0 63279 369292 336187 2026-09-23T09:42:28Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369292 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}}نارايانا ګوريو “Narayana Guru” == ژوند ليک == نارايانا چې کورنی نوم يې نانو “Nanu” دی، د ۱۸۵۶ ز کال د اګسټ پر ۲۰ نېټه د تراوانکور “Travancore” پخواني ايالت کې تېرووانانتاپيورام “Thiruvananthapuram” ته نږدې د چيمپاژانتي “Chimpazhanthy” کلي په يوه ايژاوا “Ezhava” کورنۍ کې زېږېدلی دی؛ پلار يې مادان اسان “Madan Asan” او مور يې کوتېياما “Kuttiyamma” نومېږي. د نوموړي لومړنۍ زده کړې د چيمپازانتي موتا پېليا تر لارښوونې لاندې د “gurukula” په طريقه وې، چې پر مهال يې د نوموړي د ۱۵ کلنۍ په عمر مور مړه شوه. د ۲۱ کلنۍ په عمر د رامان پېليا اسان په نوم د سانسکرت له پوه څخه د زده کړې په موخه مرکزي تراوېنکور ته لاړه، چې نوموړي ورته ويدا، اوپانيشاد کتابونه او د سانسکرت د منطقي فصاحت او بلاغت ادبيات تدريس کړل. ګوريو په ۱۸۸۱ ز کال بېرته هغه وخت خپل کلي ته راستون شو، چې پلار يې سخت ناروغ و او کليوالي ښوونځی يې پيل کړ، چې ځايي کوچنيانو ته يې درس ورکړ او همدې ښوونځي ورته د نانو اسان “Nanu Asan” نوم ور په برخه کړ. يو کال وروسته يې له کالياما “Kaliamma” سره واده وکړ، مګر لږه موده وروسته يې د يو ټولنيز سمون راوړونکي په توګه د خپل عمومي ژوند د پيل کولو په موخه له واده څخه ځان لرې کړ. <ref>{{cite web |title=Narayana Guru, 1856-1928 |url=https://id.loc.gov/authorities/names/n82142354.html |access-date=18 March 2021 |website=LC Name Authority File |publisher=Library of Congress}}</ref><ref name="Prophet2">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xNAI9F8IBOgC|pages=24–46|title=Religion and social conflict in South Asia|volume=22|series=International studies in sociology and social anthropology|editor1-first=Bardwell L.|editor1-last=Smith|publisher=BRILL|year=1976|isbn=978-90-04-04510-1|chapter=The Izhavas of Kerala and their Historic Struggle for Acceptance in the Hindu Society|last=Pullapilly|first=Cyriac K.}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |title=Sree Narayana Guru, Varkala, Thiruvananthapuram, Kerala |url=https://www.keralatourism.org/varkala/sree-narayana-guru.php |access-date=2021-03-01 |website=Kerala Tourism - Varkala |language=en}}</ref> د کور په پرېښودلو سره يې په ټوله کيرالا “Kerala” او ټاميل ناديو “Tamil Nadu” کې سفر وکړ او د همدې سفرونو پر مهال يې له چاټامپي سوامېکال “Chattampi Swamikal” سره وکتل، چې يو ټولنيز او مذهبي بیارغونکی و او ګوريو يې اياويو سواميکال “Ayyavu Swamikal” ته وروپېژنده، چې نوموړي ورڅخه تفکر او جوګ [د هندوانو ذهني رياضت] زده کړل. وروسته يې خپلو ګرځېدنو ته تر هغې دوام ورکړ، چې په ماروتوامالا “Maruthwamala” کې د پېلاتادام “Pillathadam” غار ته ورسېد، چې نوموړي په کې د خپل عبادت لپاره يو ګوښه ځای جوړ او د راتلونکو اته کالونو لپاره يې په کې تفکر او جوګ تمرين کړل. ګوريو په ۱۸۸۸ ز کال له اريووېپيورام “Aruvippuram” څخه ليدنه وکړه، چې د يو څه مودې لپاره يې په کې تفکر وکړ او هلته د پاتې کېدنې پر مهال يې د شيوا ‘Shiva’ د بت په توګه له سيند څخه د اخېستل شوې ډبرې د يوې ټوټې عبادت ته ځان ځانګړی کړ، چې له همغه وخته راپدېخوا د اريووېپيورام د شيوا عبادتځای يا معبد “Aruvippuram Shiva Temple” شوی دی. هغه قانون چې وروسته د اريووېپيورام پراتېشتا په نوم وپېژندل شو، د د پورتنۍ ارثي مذهبي ډلې «براهمن» په منځ کې يو ټولنيز پاڅون جوړ کړ؛ برهمن ډلې بت ته د عبات کولو لپاره د ګوريو حق تر پوښتنې لاندې راوړ. دوی ته د نوموړي دا ځواب چې «دا براهمن شيوا نه دی، يو ايژوا شيوا “Ezhva Shiva”» وروسته يوه نامتو وينا يا اقتباس شو، چې د نسب او ټولنيز دريځ پلوۍ پر وړاندې يې ورڅخه ګټه پورته کړه. همدې ځای کې د ۱۹۰۳ ز کال د می په ۱۵ نېټه د بنسټګر رئيس په توګه د نارايانا ګوريو په مرسته د پاډمانابهان پالپيو (چې د ډاکتر پالپيو په نوم پېژندل کېږي) په هڅو “Sree Narayana Dharma Paripalana Yogam (SNDP Yogam)” رامنځته شو. <ref name="Playing host to deity : festival religion in the South Indian tradition">{{Cite book|title=Playing host to deity : festival religion in the South Indian tradition|url=https://archive.org/details/playinghosttodei00youn|url-access=limited|last=Younger|first=Paul|publisher=Oxford University Press|year=2002|isbn=0-19-514044-3|location=New York|page=[https://archive.org/details/playinghosttodei00youn/page/n135 127]}}</ref><ref name="Playing host to deity : festival religion in the South Indian tradition2">{{Cite book|title=Playing host to deity : festival religion in the South Indian tradition|url=https://archive.org/details/playinghosttodei00youn|url-access=limited|last=Younger|first=Paul|publisher=Oxford University Press|year=2002|isbn=0-19-514044-3|location=New York|page=[https://archive.org/details/playinghosttodei00youn/page/n135 127]}}</ref><ref name="125 years of Aruvippuram temple">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/125-years-of-aruvippuram-temple/article4234257.ece|title=125 years of Aruvippuram temple|author=Staff Reporter|date=24 December 2012|newspaper=The Hindu|language=en-IN|access-date=1 April 2019}}</ref><ref name="125 years of Aruvipuram Pratishta">{{Cite web |title=125 years of Aruvipuram Pratishta |url=http://www.newindianexpress.com/cities/chennai/2013/aug/22/125-years-of-Aruvipuram-Pratishta-509120.html |access-date=1 April 2019 |website=The New Indian Express}}</ref><ref name="Sree Narayana Guru in a new light">{{Cite web |date=13 November 2013 |title=Sree Narayana Guru in a new light |url=http://newindianexpress.com/cities/kochi/article167942.ece?service=print |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113133024/http://newindianexpress.com/cities/kochi/article167942.ece?service=print |archive-date=13 November 2013 |access-date=1 April 2019}}</ref><ref name="Menon2011">{{cite book|author=A. Sreedhara Menon|title=Kerala History and its Makers|url=https://books.google.com/books?id=wnAjqjhc1VcC&pg=PA205|date=4 March 2011|publisher=DC Books|isbn=978-81-264-3782-5|pages=205–}}</ref><ref name="In Kerala temple priest appointments, Backward caste Ezhavas overrun Brahmins">{{Cite web |date=17 October 2017 |title=In Kerala temple priest appointments, Backward caste Ezhavas overrun Brahmins |url=https://www.outlookindia.com/website/story/in-kerala-temple-priest-appointments-backward-caste-ezhavas-overrun-brahmins/303133 |access-date=1 April 2019 |website=outlookindia.com/}}</ref><ref name="Developmental Modernity in Kerala: Narayana Guru, S.N.D.P Yogam and Social Reform">{{Cite book|url=https://cup.columbia.edu/book/developmental-modernity-in-kerala/9789382381792|title=Developmental Modernity in Kerala: Narayana Guru, S.N.D.P Yogam and Social Reform|last=Chandramohan|first=P.|date=April 2016|publisher=[[Tulika Books]]|access-date=1 April 2019|isbn=9789382381792}}</ref><ref name="SNDP Yogam">{{Cite web |title=SNDP Yogam |url=http://sndpyogam.in/sndp/ |access-date=1 April 2019 |website=sndpyogam.in |language=en |خونديځ نېټه=18 February 2020 |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20200218101452/http://sndpyogam.in/sndp/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200218101452/http://sndpyogam.in/sndp/ }}</ref> ګوريو په ۱۹۰۴ ز کال کې خپل مرکز وارکالا ته نږدې سيواګيري “Sivagiri” ته ولېږدوه، چې نوموړي په کې د ټولنې د ټيټ پوړ کوچنيانو لپاره يو ښوونځی پرانيست او د هغوی د ارثي او مذهبي ډلې په پام کې نيولو څخه پرته يې ورته وړيا زده کړې برابرې کړې. که څه هم سيمه کې د معبد جوړولو يې اوه کالونه ونيول او د سارادا مټ “Sarada Mutt” په نوم ۱۹۱۲ زکال کې ودان شو. نوموړي د تريشر، کانيور، انکوتينګيو، تالاسيري، کوژېکودی او مانګالور غوندې نورو ځايونو يې هم عبادتځايونه جوړ کړل او د سريلانکا (چې هغه وخت يې ورته سيلان ويل) په ګډون يې زياتو ځايونو ته وېوړ، چې نوموړي په کې په ۱۹۲۶ زکال خپله وروستۍ ليدنه تر سره کړه. هند ته د بېرته راستنېدنې پر مهال د سېواګيري “Sivagiri” زيارت د پلان جوړولو په ګډون يو شمېر فعاليتونو کې ښکېل و؛ ياد زيارت د SNDP Yogam” په کاليزه کې د ګډون په موخه په ۱۹۲۷ ز کال کې د پالاتريوتي “Pallathuruthy” له کتنې څخه وروسته پلان شوی و. <ref name=":02">{{Cite web |title=Sree Narayana Guru, Varkala, Thiruvananthapuram, Kerala |url=https://www.keralatourism.org/varkala/sree-narayana-guru.php |access-date=2021-03-01 |website=Kerala Tourism - Varkala |language=en}}</ref> پالاتريوتي کې له غونډې څخه لږه موده وروسته، چې د نوموړي د ګډون کولو وروستۍ عمومي دنده وه، ګوريو ناروغ شو او د اليووا، تريشر، پالاکاد او په پای کې د چينای په شان ځايونو کې يې درملنه وکړه. هغه ډاکترانو چې د نوموړي پالنه يې وکړه، ايورديک ډاکتران لکه: کولاېل مامې واديار، پاناپاللي کرېشنان واديار او تایکاوټيو دېواکاران مووس او همدا راز الوپاتيک ډاکتران يعنې کرېشنان تامپي، پانېککر، پالپيو او د نوبل په نوم اروپايي ډاکتر و. نوموړی سارادا مټ “Sarada Mutt” ته راستون شو او د ۱۹۲۸ ز کال د سپټمبر په ۲۰ د ۷۲ کالونو په عمر ومړ. <ref name=":03">{{Cite web |title=Sree Narayana Guru, Varkala, Thiruvananthapuram, Kerala |url=https://www.keralatourism.org/varkala/sree-narayana-guru.php |access-date=2021-03-01 |website=Kerala Tourism - Varkala |language=en}}</ref> == ميراث == === د ارث او نسب پالنې پر وړاندې مبارزه === ارث او نسب پلوي يا کاستيزم د ۱۹ پېړۍ پر مهال او د ۲۰ پېړۍ په لومړيو کې کېرالا کې دود وه او د ټيټ ذات يا پوړ خلک لکه ايژاواس “Ezhavas” او نه حس کېدونکي پوړونه لکه پارايارس قبيلوي او پولايارسيانو بايد د لوړ پوړ ټولنې له لورې توپيري چلند زغملی وی. دا د دې توپيري چلند خلاف و، چې ګوريو په ۱۸۸۸ ز کال اريووېپيورام کې د سېوا “Siva” بت ته د خپل عبادت په ځانګړي کولو سره خپل لومړنی ستر عمومي قانون تر سره کړ. نوموړي په عمومي ډول په ټوله کيرالا او تامېل ناديو کې پينځه څلوېښت عبادتځايونه عبادت لپاره ځانګړي کړل. د هغه د عبادتځايونو ځانګړي کول په اړين ډول له عادي دود سره سم الوهيتونه نه وو، مګر يوه دړه يا تخته وه چې کليمې، حقيقت، اخلاق، زړه سوی او مينه يې پرې ليکلی وه، د نباتاتو د خوړلو عقيده لرونکی شيوا، يوه ښيښه او يو بت چې د نوموړې له لورې د بېلابېلو جوړو شويو سپېڅلتياوو له منځه د ايټالوي بت جوړونکي له لورې جوړ شوی و. نوموړي د زړه سوي او مذهبي زغم نظريات او د خپلو کتابونو له ډلې د انوکامپاداساکام “Anukampadasakam” په نوم نامتو کتاب خپور کړ، چې د کرېشنا، بودا، ادي شانکارا او حضرت عيسی عليه السلام غوندې بېلابېل مذهبي اشخاص ستايي. <ref name="Guru-varsham 150: The year of Sree Narayana Guru">{{Cite web |title=Guru-varsham 150: The year of Sree Narayana Guru |url=https://www.rediff.com/news/2004/aug/30rajeev.htm |access-date=1 April 2019 |website=www.rediff.com}}</ref><ref name=":04">{{Cite web |title=Sree Narayana Guru, Varkala, Thiruvananthapuram, Kerala |url=https://www.keralatourism.org/varkala/sree-narayana-guru.php |access-date=2021-03-01 |website=Kerala Tourism - Varkala |language=en}}</ref><ref name="These places were a part of Sree Narayana Guru's life">{{Cite web |title=These places were a part of Sree Narayana Guru's life |url=https://travel.manoramaonline.com/travel/essential-kerala/these-places-were-a-part-of-sree-narayana-gurus-life.html |access-date=2 April 2019 |website=OnManorama |language=en}}</ref><ref name="TKMM College">{{Cite web |date=2 April 2019 |title=TKMM College |url=http://tkmmcollege.org/abtguru.php |access-date=2 April 2019 |website=tkmmcollege.org |تاريخ الأرشيف=2 April 2019 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190402062022/http://tkmmcollege.org/abtguru.php |url-status=dead |خونديځ نېټه=2 April 2019 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190402062022/http://tkmmcollege.org/abtguru.php |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190402062022/http://tkmmcollege.org/abtguru.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402062022/http://tkmmcollege.org/abtguru.php }}</ref><ref name="Guru who made Kerala fit to bear ‘god’s own’ label">{{Cite web |last=Sekher |first=Dr Ajay |date=6 September 2017 |title=Guru who made Kerala fit to bear 'god's own' label |url=https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/060917/guru-who-made-kerala-fit-to-bear-gods-own-label.html |access-date=2 April 2019 |website=Deccan Chronicle |language=en}}</ref> === وېکوم ساتياګراها “Vikom Satyagraha” === د وېکوم ساتياګراها ټولنيز لاريون د تراوانکور “Travancore” په هندو ټولنه کې د نابرابرۍ پر وړاندې د ټيټ پوړ يا ذات له لورې يو تحريک و. د معلوماتو له مخې د لاريون انګېزه د هغه مهال پېښه وه، چې ګوريو د لوړ ذاتي شخص له لورې وېکوم عبادتځای ته له غځيدلي سړک څخه د تېرېدلو اجازه ورنه کړل شوه. دې پېښې کوماران اسان او مولور اس پادمانابها پانېکر چې دواړه د ګوريو مريدان وو، وهڅول چې د پېښې په لاريون کې شعرونه وليکي. ټي کی مادهاوان چې د ګوريو يو بل مريد يا زده کوونکی و، چې په ۱۹۱۸ ز کال کې يې د سري مولام نامتو جرګې “Sree Moolam Popular Assembly” څخه ارث يا نسب ته له پاملرنې پرته عبادتځای ته د ننوتلو او عبادت کولو د حقونو غوښتنه وکړه. د کی کيلاپان او کی پي کيساوا مينن په ګډون د خلکو يو کوربه يوه کمېټه جوړه کړه او د کېرالا پارياتانام “Kerala Paryatanam” خوځښت يې اعلان کړ او پاڅون يا تحريک د مهاتما ګاندي په ملاتړ سره  په يو لوی خوځښت بدل شو، چې په پايله کې يې د ټولو ذاتونو يا پوړونو پر وړاندې عبادتځای او ورته غځېدلي درې سړکونه پرانېستل شول. ياد لاريون د ۱۹۳۶ ز کال د معبد د ننوت اعلاميه “Temple Entry Proclamation” هم اغېزمنه کړه. <ref name="Extreme injustice led to Vaikom Satyagraha, says Romila Thapar">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/Extreme-injustice-led-to-Vaikom-Satyagraha-says-Romila-Thapar/article16560190.ece|title=Extreme injustice led to Vaikom Satyagraha, says Romila Thapar|date=22 July 2009|newspaper=The Hindu|language=en-IN|access-date=1 April 2019}}</ref><ref name="Vaikom: A Story of Courage & The Extraordinary Movement That Changed India!">{{Cite web |date=30 October 2018 |title=Vaikom: A Story of Courage & The Extraordinary Movement That Changed India! |url=https://www.thebetterindia.com/163240/vaikom-satyagraha-kerala-sabarimala-india-news/ |access-date=1 April 2019 |website=The Better India |language=en-US}}</ref><ref name="Fenced By The Thread">{{Cite web |title=Fenced By The Thread |url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/fenced-by-the-thread/299193 |access-date=1 April 2019 |website=outlookindia.com/ |archive-date=24 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324164017/https://www.outlookindia.com/magazine/story/fenced-by-the-thread/299193 |url-status=dead}}</ref><ref name="Temple Entry Proclamation the greatest act of moral freedom: Uthradom Tirunal">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/temple-entry-proclamation-the-greatest-act-of-moral-freedom-uthradom-tirunal/article2620727.ece|title=Temple Entry Proclamation the greatest act of moral freedom: Uthradom Tirunal|last=Mahadevan|first=G.|date=12 November 2011|newspaper=The Hindu|language=en-IN|access-date=1 April 2019}}</ref><ref name="Rediff On The NeT: Rajeev Srinivasan">{{Cite web |title=Rediff On The NeT: Rajeev Srinivasan |url=http://www.rediff.com/news/jan/27raj.htm |access-date=1 April 2019 |website=www.rediff.com}}</ref> === سېواګېري زيارت === سېواګېري زيارت د والابهاسيري ګووېندان واديار، د ټي کی کېټان ورايټر او مولور اس پادمانابها پانېکر په نومونو د ګوريو د درې زده کوونکو له لورې په پام کې نيول شوی و، چې ګوريو په ۱۹۲۸ ز کال په خپلو ستاينو سره ثابت کړ. نوموړي وړانديز وکړ، چې د زيات موخې بايد د زده کړې، پاکوالي، د خدای د عبادت، سازمان، کرنې، سوداګرۍ، لاسي صنعتونو او تخنيکي روزنې پرمختګ وي او وايديار او ورايټر بايد د دې هيلو د پلي کولو لپاره اړتيا باندې د فشار راوړلو په موخه د دې موضوعګانو په اړه د ويناوو يوه لړۍ برابره کړي او دا خلکو ته د سېواګېري زيارت د اصلي ارادې يا نيت په توګه بيان کړي. که څه هم لږه موده د نوموړي مړينې د ۱۹۳۲ زکال تر هغه وخته پورې ياده پروژه وځنډوله، چې په پاتانامتېټا سيمه کې له الاويومتېټا څخه لومړنی زيارت تر سره شو. <ref>{{cite news|title=Elavumthitta - the birthplace of Sivagiri pilgrimage|url=http://www.thehindu.com/news/national/kerala/elavumthitta-the-birthplace-of-sivagiri-pilgrimage/article4270267.ece|access-date=19 October 2014|agency=The Hindu|date=4 January 2013}}</ref> == سرچينې == 77gyw4medmrjg05rih2ku4oqfg45qg3 0 63369 369222 367340 2026-09-23T04:42:13Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369222 wikitext text/x-wiki د څارويو ازمايښت چې د څاريو د ازمويلو، د څارويو د څېړنې او د بدن دننه ازمايښت په توګه هم پېژندل کېږي، ازمايښت کې د نا انساني څارويو کارونې ته وايي، چې د هغه بدلېدونکو د اداره کولو غوښتنه کوي، چې تر څېړنې لاندې کړو وړو يا بيولوژيکي سيستم باندې اغېزه کوي. دا لاره چاره له ساحوي څېړنو سره توپير لري، چې په کې څاروي د هغوی په طبيعي چاپيريالونو يا د استوګنې ځايونو کې کتل کېږي. له څارويو سره ازمايښتی څېړنه په عمومي ډول پوهنتونونو، طبي ښوونځيو، د دوا جوړونې شرکتونو، د ساتندويۍ يا دفاع رامنځته کولو او سوداګريزو اسانتياوو برخو کې تر سره کېږي، چې صنعت ته د څارويو د ازمايښت خدمات چمتو کوي. د څاريو د ازمايښت تمرکز له خالص څېړنې څخه (چې د يو ژوندي موجود د بنسټيزې پوهې پر وده باندې تمرکز کوي) تر تطبيقي څېړنې (چې ښايي د ستر عملي اهميت د ځينو پوښتنو پر ځواب باندې تمرکز وکړي. لکه: يوې ناروغۍ لپاره د درملنې موندل) پورې توپير لري. د عملي يا تطبيقي څېړنې بېلګې د ناروغۍ د درملو ازمويل، د مثل توليد، دفاعي څېړنه او د سينګار توکو د ازمايښت په ګډون زهر پوهنه يا توکسيکولوژي رانغاړي. د زده کړې په برخه کې د څارويو ازمايښت ځيني وختونه د بيولوژي يا فزيولوژي مضامينو يوه جوړونکې برخه ده. دا عمل په بېلابېلو هېوادونو کې په بېلابېلو درجو تنظيم شوی دی. <ref name="selectcommintro">{{cite web |title="Introduction", Select Committee on Animals in Scientific Procedures Report |url=https://publications.parliament.uk/pa/ld200102/ldselect/ldanimal/150/15004.htm#a7 |access-date=2012-07-13 |publisher=UK Parliament}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Hajar|first=Rachel|date=2011|title=Animal Testing and Medicine|journal=Heart Views|volume=12|issue=1|pages=42|doi=10.4103/1995-705X.81548|issn=1995-705X|pmc=3123518|pmid=21731811}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Festing|first1=Simon|last2=Wilkinson|first2=Robin|date=June 2007|title=The ethics of animal research. Talking Point on the use of animals in scientific research|journal=EMBO Reports|volume=8|issue=6|pages=526–530|doi=10.1038/sj.embor.7400993|issn=1469-221X|pmc=2002542|pmid=17545991}}</ref> په ۲۰۱۰ ز کال کې اټکل شوې وه، چې (له خر ماهي څخه تر نا انساني تي لرونکو ژويو پورې) د ملا تير لرونکو څاريو کلنۍ کارونه له لسګونو څخه تر له سلو څخه زياتو ميليونو پورې دي. په اروپايي اتحاديه کې د ستون فقرې يا ملا تير لرونکې نوعې څېړنه کې د څارويو ۹۳٪ وړاندې کوي او په ۲۰۱۱ زکال په کې ۱۱،۵ ميليونه څارويو څخه ګټه اخېستل شوې وه. د يو اټکل له مخې په ۲۰۰۱ ز کال يوازې متحده ايالتونو کې د کارول شويو موږکانو مږو شمېر ۸۰ ميليونه و. په ۲۰۱۳ ز کال کې راپور ورکړل شوی و، چې تي لرونکي ژوي (موږکان او مږې)، کبان، دوه ژوند لرونکي يا ذوحياتين ژوي او خزندو په ګډه د څېړنې اړوند څاريو له ٪۸۵ څخه زياته سلنه جوړه کړه. <ref name="cohn10">Meredith Cohn (26 August 2010). "[http://articles.baltimoresun.com/2010-08-26/health/bs-hs-animal-testing-20100826_1_animal-testing-animal-welfare-act-researchers Alternatives to Animal Testing Gaining Ground] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110525084111/http://articles.baltimoresun.com/2010-08-26/health/bs-hs-animal-testing-20100826_1_animal-testing-animal-welfare-act-researchers |date=2011-05-25 }}," ''The Baltimore Sun''.</ref><ref name="Taylor Alvarez 2019 pp. 196–213">{{cite journal|last1=Taylor|first1=Katy|last2=Alvarez|first2=Laura Rego|title=An Estimate of the Number of Animals Used for Scientific Purposes Worldwide in 2015|journal=Alternatives to Laboratory Animals|publisher=SAGE Publications|volume=47|issue=5–6|year=2019|issn=0261-1929|doi=10.1177/0261192919899853|pages=196–213|pmid=32090616|s2cid=211261775}}</ref><ref name="Carbone26">Carbone, Larry. (2004). What Animals Want: Expertise and Advocacy in Laboratory Animal Welfare Policy.</ref><ref name="eurlex13">{{cite news|title=REPORT FROM THE COMMISSION TO THE COUNCIL AND THE EUROPEAN PARLIAMENT Seventh Report on the Statistics on the Number of Animals used for Experimental and other Scientific Purposes in the Member States of the European Union|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:52013DC0859|issue=Document 52013DC0859|publisher=EUR-Lex|date=12 May 2013}}</ref><ref name="EUstatistics2013">{{cite web |year=2013 |title=EU statistics show decline in animal research numbers |url=http://speakingofresearch.com/2013/12/12/eu-statistics-show-decline-in-animal-research-numbers/ |access-date=24 January 2016 |publisher=Speaking of Research}}</ref> == پېژندنې == د څارويو د ازمايښت، د څارويو تجربه، د څاروي څېړنه، د بدن دننه ازمايښت او ويوسيکشن اصطلاحګانې ورته معناګانې، مګر بېلابېل مفهومونه لري. ويوسيکشن په لفظي ډول د يو څاروي د «ژوندۍ ټوټه يا برخه کولو) معنا لري او په تاریخي ډول يوازې هغو ازمايښتونو ته وايي، چې د ژونديو څاريو نا راضه کول رانغاړي. ياده اصطلاح ځيني وختونه په سپکونکي يا تحقيري ډول هر هغه ازمايښت ته هم کارول کېږي، چې له ژونديو څارويو څخه په کې ګټه اخېستل کېږي؛ د بېلګې په ډول: انسايکلوپيډيا بريتانيکا ويويسيکشن داسې راپېژني: «د رغونې د موخو په پرتله د ازمايښتي موخو لپاره د ژوندي څاروي عمليات يا په يو څه پراخ ډول «پر څارويو باندې ټول ازمايښت» ته ويويسيکشن وايي، که څه هم قاموسونو په ګوته کوي چې د يادې اصطلاح يو څه پراخه پېژندنه يوازې د هغو خلکو له لورې کارول کېږي، چې د دې کار مخالف دي. ياد ويی منفي مفهوم لری، چې د ځورونې، کړولو او مړينې معناګانې ترېنه تر لاسه کېږي. د ويويسيکشن ويي ته د دې څېړنې د مخالفينو له لورې لومړيتوب ورکول کېږي، په داسې حال کې چې ساينس پوهان په عمومي ډول د څاروي د ازمايښت “animal experimentation” اصطلاح کاروي. <ref name="croce">Croce, Pietro (1999). ''Vivisection or Science? An Investigation into Testing Drugs and Safeguarding Health''. Zed Books, {{ISBN|1-85649-732-1}}.</ref><ref>[https://www.britannica.com/ebc/article-9382118?query=Vivisection&ct= "Vivisection"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080101153454/https://www.britannica.com/ebc/article-9382118?query=Vivisection&ct=|date=1 January 2008}}, ''Encyclopædia Britannica'', 2007.</ref><ref name="buavfaq">{{cite web |title=Vivisection FAQ |url=http://www.buav.org/pdf/VivisectionFAQs.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150513021651/http://www.buav.org/pdf/VivisectionFAQs.pdf |archive-date=13 May 2015 |publisher=British Union for the Abolition of Vivisection}}</ref><ref>Definitions in: * [http://www.encyclopedia.com/doc/1O999-vivisection.html Oxford Pocket Dictionary] * [http://www.merriam-webster.com/dictionary/vivisection Merriam-Webster Dictionary]</ref><ref name="Carbone22">Carbone, p. 22.</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Paixão RL, Schramm FR|title=Ethics and animal experimentation: what is debated?|journal=Cadernos de Saúde Pública|volume=15|issue=Suppl 1|pages=99–110|year=1999|pmid=10089552|doi=10.1590/s0102-311x1999000500011|doi-access=free}}</ref><ref>Yarri, Donna (2005). ''The Ethics of Animal Experimentation'', Oxford University Press U.S., {{ISBN|0-19-518179-4}}.</ref> راتلونکی متن د شونتيا تر بريده د بدن دننه د وترنري جراحي اړوند هغه لارې چارې نه رانغاړي، چې د ويويسيکشن بحت ته پاتې دي. == تاريخچه == د څارويو د ازمايښت تر ټولو لرغونۍ يا لومړنۍ سرچينې له ميلاد څخه د مخکې دويمې او څلورمې پېړيو په يوناني ليکنو موندل کېږي. ارستو او ايراسيستراتس “Erasistratus” له هغو لومړنيو اشخاصو څخه وو، چې پر ژونديو څارويو باندې يې ازمايښتونه تر سره کړل. ګالين چې د دويمې پېړۍ رومي ډاکتر و، د خوګانو او اوزو له مړينې څخه وروسته يې د هغوی د بدن څېرل “Post-mortem” تر سره کړ. اوينزور “Avenzoar” چې په مراکشي هسپانيه کې د ۱۲ پېړۍ عرب ډاکتر و، مخکې له دې چې انساني ناروغانو باندې پلی شي، د جراحي پروسيجرونو يا تګلارو د ازمويلو يو ازمايښتي مېتود وړاندې کړ. <ref>Cohen and Loew 1984.</ref><ref name="lpag">{{cite web |title=History of nonhuman animal research |url=http://www.lpag.org/layperson/layperson.html#history |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061013110949/http://www.lpag.org/layperson/layperson.html |archive-date=13 October 2006 |publisher=Laboratory Primate Advocacy Group}}</ref><ref name="Rabie2005">{{cite journal|author=Abdel-Halim RE|title=Contributions of Ibn Zuhr (Avenzoar) to the progress of surgery: a study and translations from his book Al-Taisir|journal=Saudi Medical Journal|volume=26|issue=9|pages=1333–39|year=2005|pmid=16155644}}</ref><ref name="Rabie2006">{{cite journal|author=Abdel-Halim RE|title=Contributions of Muhadhdhab Al-Deen Al-Baghdadi to the progress of medicine and urology. A study and translations from his book Al-Mukhtar|journal=Saudi Medical Journal|volume=27|issue=11|pages=1631–41|year=2006|pmid=17106533}}</ref> څاروي د حياتي طبي څېړنې د تاريخ په اوږدو کې په پرله پسې ډول کارول شوي دي. په ۱۸۳۱ ز کال کې د دوبلين ژوبڼ “Dublin Zoo” بنسټګران د طبي مسلک غړي وو، چې د مړينې او ژوند دواړو حالتونو کې يې د څارويو د څېړنې لېوالتيا درلوده. په ۱۸۸۰ ز لسيزه کې لوی پاستور پسونو کې د انترکس ناروغۍ په هڅولو سره په قانع کونکي ډول د طبابت د مکروب نظريه “germ theory” وښودله. په ۱۸۸۰ ز لسيزه کې روبرت کوچ “Robert Koch” موږکان او خوګان په انترکس او نري رنځ اخته کړل. په ۱۸۹۰ ز لسيزه کې ايوان پاولوف “Ivan Pavlov” د کلاسيکي حالت ښه کولو “classical conditioning” د تشرېح کولو په موخه په څرګند ډول له سپانو څخه ګټه پورته کړه. الماني استازو (جاسوسانو) په لومړۍ نړيواله جګړه کې روسيې لپاره ټاکلې سيمه يا بريد کې پسونه په انترکس ککړ يا اخته کړل او د فرانسوي عسکرو اسونو او قچرو ته يې د اس وزمه ګلېنډر ناروغۍ ستنۍ وکړي. المانيانو د ۱۹۱۷ او ۱۹۱۸ ز کالونو تر منځ امريکايي ځواکونو لپاره د ارجنټاين پوله کې کچرې په ناروغيو مبتلا کړې، چې په پایله کې يې ۲۰۰ کچرې مړې شوې. انسولين په لومړي ځل ۱۹۲۲ ز کال کې له سپيانو څخه رابېل شو او وروسته يې د شکر ناروغۍ درملنه کې اوښتون رامنځته کړ. د ۱۹۵۷ ز کال د نومبر په ۳ نېټه د لايکا “Laika” په نوم يو شوروي سپي د هغو زياتو څارويو له ډلې لومړنی هغه شو، چې د ځمکې ګردچاپېر يې مدار وکړ (وګرځېد). په ۱۹۷۰ ز لسيزه کې د ارماډيلوس “armadillos” څاروي په کارونې سره د جذام ناروغۍ لپاره انتي بيوتيک درمل او واکسينونه رامنځته او وروسته انسانانو ته ورکړل شول. د انسانانو د ارثي ځانګړتيا يا جنيټيک د بلون په موخه د انسانانو وړتيا د ۱۹۷۴ز کال هغه مهال ستر ګام پورته کړ، چې رډولف جاينيش “Rudolf Jaenisch” له بيزوګانو څخه د موږکانو جينوم ته د دای اکسي ريبونيوکليک اسيد “DNA” د بشپړونې په واسطه په ارثي ډول لومړنی بدل شوی تی لرونکی ژوی توليد کړای شو. جنيټيکي څېړنې په چټکۍ سره وده وکړه او په ۱۹۹۶ ز کال کې “Dolly the Sheep” وزېږېد، چې له يوې بالغې حجرې څخه دوه نسخه يي شوی لومړنی تی لرونکی ژوی و. <ref>{{cite news|url=http://www.independent.ie/lifestyle/the-great-zoos-who-2669960.html|work=Irish Independent|first=John|last=Costello|title=The great zoo's who|date=9 June 2011}}</ref><ref name="pmid11544370">{{cite journal|vauthors=Mock M, Fouet A|title=Anthrax|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-microbiology_2001_55/page/647|journal=Annu. Rev. Microbiol.|volume=55|pages=647–71|year=2001|pmid=11544370|doi=10.1146/annurev.micro.55.1.647}}</ref><ref name="pmid3309839">{{cite journal|author=Windholz G|title=Pavlov as a psychologist. A reappraisal|journal=Pavlovian J. Biol. Sci.|volume=22|issue=3|pages=103–12|year=1987|doi=10.1007/BF02734662|pmid=3309839|s2cid=141344843}}</ref><ref name="maczulak">{{citation|first=Anne|last=Maczulak|entry=bioweapon|title=Encyclopedia of Microbiology|year=2011|publisher=Facts On File|pages=127–35|isbn=978-0-8160-7364-1}}</ref><ref name="pmid9285027">{{cite journal|author=Gorden P|title=Non-insulin dependent diabetes – the past, present and future|journal=Ann. Acad. Med. Singap.|volume=26|issue=3|pages=326–30|year=1997|pmid=9285027}}</ref><ref name="pmid7242665">{{cite journal|author=Walgate R|title=Armadillos fight leprosy|journal=Nature|volume=291|issue=5816|page=527|year=1981|pmid=7242665|doi=10.1038/291527a0|bibcode=1981Natur.291..527W|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Scollard DM, Adams LB, Gillis TP, Krahenbuhl JL, Truman RW, Williams DL|title=The Continuing Challenges of Leprosy|journal=Clin. Microbiol. Rev.|volume=19|issue=2|pages=338–81|year=2006|pmid=16614253|pmc=1471987|doi=10.1128/CMR.19.2.338-381.2006}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Jaenisch R, Mintz B|title=Simian Virus 40 DNA Sequences in DNA of Healthy Adult Mice Derived from Preimplantation Blastocysts Injected with Viral DNA|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=71|issue=4|pages=1250–54|year=1974|pmid=4364530|pmc=388203|doi=10.1073/pnas.71.4.1250|bibcode=1974PNAS...71.1250J|doi-access=free}}</ref><ref name="Wilmut">{{cite journal|vauthors=Wilmut I, Schnieke AE, McWhir J, Kind AJ, Campbell KH|title=Viable offspring derived from fetal and adult mammalian cells|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1997-02-27_385_6619/page/810|journal=Nature|volume=385|issue=6619|pages=810–13|year=1997|pmid=9039911|doi=10.1038/385810a0|bibcode=1997Natur.385..810W|s2cid=4260518}}</ref><ref>{{Cite web |title=History of animal research |url=http://www.understandinganimalresearch.org.uk/resources/animal-research-essay-resources/history-of-animal-research/ |access-date=2016-04-08 |website=www.understandinganimalresearch.org.uk}}</ref> د زهر پوهنې يا توکسيکولوژي ازمايښت ۲۰ پېړۍ کې مهم شو. په ۱۹ پېړۍ کې د درملو تنظيمونکي قوانين يو څه زيات نرم وو. په متحده ايالتونو کې حکومت يوازې هغه درمل بندولی شول، چې جوړونکی شرکت به يې د درملو له کارونې څخه وروسته د پېرودونکي د زیانمنولو له امله محاکمه کړی و. که څه هم د ۱۹۳۷ زکال الکسير سلفانېلامايد “Elixir Sulfanilamide” ناورين په غبرګون کې، چې ايپينيموس “eponymous” درملو په کې له ۱۰۰ څخه زيات کارونکي ووژل، د متحده ايالتونو کانګرس هغه قوانين تصويب کړل، چې بازار ته د درملو له وړاندې کولو څخه وړاندې يې پر څارويو باندې د هغې د خوندې ازمايښت غوښتنه کوله. نورو هېوادونو هم ورته قوانين تصويب کړل. په ۱۹۶۰ ز لسيزه کې د تاليدومايد “Thalidomide” غميزې په غبرګون کې نور قوانين هم تصويب شول، چې د درملو له پيرلو څخه وړاندې يې پر امينداورو څارويو باندې د خوندي ازمايښت غوښتنه کوله. <ref name="afda2">{{cite web |date=June 1981 |title=Taste of Raspberries, Taste of Death. The 1937 Elixir Sulfanilamide Incident |url=https://www.fda.gov/AboutFDA/WhatWeDo/History/ProductRegulation/SulfanilamideDisaster/default.htm |work=FDA Consumer magazine |access-date=2022-08-07 |archive-date=2020-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201125030826/http://www.fda.gov/aboutfda/whatwedo/history/productregulation/sulfanilamidedisaster/default.htm |url-status=dead}}</ref><ref name="Burkholz">{{Cite news|first=Herbert|last=Burkholz|title=Giving Thalidomide a Second Chance|url=https://www.fda.gov/fdac/features/1997/697_thal.html|work=FDA Consumer|publisher=US [[Food and Drug Administration]]|date=1 September 1997|access-date=7 August 2022|archive-date=13 May 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090513023028/http://www.fda.gov/fdac/features/1997/697_thal.html|url-status=dead}}</ref> === تاريخی مناظره === پر څارويو باندې د ازمايښتونو او په ځانګړي ډول د ويويسيکشن له زياتېدلو سره يو ځای نيوکې او مخالفت هم زيات شو. په ۱۶۵۵ز کال کې د ګاليني فزيالوژۍ ګټندوی (مدافع) ايډمنډ اوميرا “Edmund O’Meara” وويل، چې: «د ويويسيکشن د اندازې وړ ځورونه بدن په يو غير طبيعي حالت کې ځای کوي». اوميرا او نورو بحث وکړ، چې د ويويسيکشن پر مهال درد د څاروي فزيالوژي اغېزمنولی شي، چې تر لاسه کېدونکې پايلې يې د باور وړ نه دي. په اخلاقي ډول هم ځيني نيوکې وې، چې له مخې يې انسانانو ته ګټه رسول بايد څارويو ته زيان رسول عادلانه نه وو. د څارويو د ازمايښت پر وړاندې لومړنۍ نيوکې له يوې بلې زاويې څخه هم راپورته شوې؛ زياتره خلکو باور درلود چې څاروي د انسانانو په پرتله ټيټ او دومره بېل يا متفاوت دي، چې له څارويو څخه تر لاسه کېدونکې پايلې پر انسانانو باندې نه شي پلې کېدلی. <ref name="Ryder54">[[Richard D. Ryder|Ryder, Richard D.]] (2000). ''Animal Revolution: Changing Attitudes Towards Speciesism''. Berg Publishers, p. 54 {{ISBN|1-85973-330-1}}.</ref><ref name="ANZCCART">[https://web.archive.org/web/20090327033757/http://www.adelaide.edu.au/ANZCCART/resources/AnimalExperimentation.pdf "Animal Experimentation: A Student Guide to Balancing the Issues"], Australian and New Zealand Council for the Care of Animals in Research and Teaching (ANZCCART), accessed 12 December 2007, cites original reference in Maehle, A-H. and Tr6hler, U. ''Animal experimentation from antiquity to the end of the eighteenth century: attitudes and arguments''. In N. A. Rupke (ed.) Vivisection in Historical Perspective. Croom Helm, London, 1987, p. 22.</ref><ref name="ANZCCART2">[https://web.archive.org/web/20090327033757/http://www.adelaide.edu.au/ANZCCART/resources/AnimalExperimentation.pdf "Animal Experimentation: A Student Guide to Balancing the Issues"], Australian and New Zealand Council for the Care of Animals in Research and Teaching (ANZCCART), accessed 12 December 2007, cites original reference in Maehle, A-H. and Tr6hler, U. ''Animal experimentation from antiquity to the end of the eighteenth century: attitudes and arguments''. In N. A. Rupke (ed.) Vivisection in Historical Perspective. Croom Helm, London, 1987, p. 22.</ref> د مناظرې په بل اړخ کې هغوی چې د څارويو د ازمايښت پلوي دي، په پام کې نيسي چې د طبي او بيولوژيکي پوهې د ودې په موخه څارویو باندې ازمايښتونه اړين وو. کلاوډي بيرنارد “Claude Bernard” چې ځينې وختونه د ويويسيکتورانو شهزاده او د فزيالوژي د پلار په توګه پېژندل کېږي او مېرمن يې ماري فرانکويسي مارتين په ۱۸۸۳ ز کال فرانسه کې د ويويسيکشن ضد لومړنۍ ټولنه جوړه کړه. دوی په نامتو ډول ۱۸۶۵ز کال کې وليکل چې: «د ژوند پوهه برم لرونکي او برېښېدونکي رڼه لويه خونه ده، چې يوازې د يو اوږد او وېرونکي پخلنځي د تېرېدنې په واسطه ښايي ورسېږي». دا استدلال چې پر څارويو باندې ازمايښتونه د يو انسان د توکسولوژي او د روغتيا ساتنې پوهې لپاره په بشپړ ډول پرېکنده دي. پر انسانانو باندې د دې مادو اغېزې پر څارويو د دوی د اغېزو په څېر دي، پرته له دې چې د درجې له مخې توپير ولري. بيرنارد د څارويو ازمايښت د معياري پوهنيز مېتود د مېتود د برخې په توګه رامنځته کړ. <ref name="Croce11">Croce, Pietro. ''Vivisection or Science? An Investigation into Testing Drugs and Safeguarding Health''. Zed Books, 1999, {{ISBN|1-85649-732-1}} p. 11.</ref><ref>Rudacille, Deborah (2000). ''The Scalpel and the Butterfly: The Conflict'', University of California Press, p. 19 {{ISBN|0-520-23154-6}}.</ref><ref name="LaFollette">LaFollette, H., Shanks, N., [http://www.hughlafollette.com/papers/BERNARD.HTM Animal Experimentation: the Legacy of Claude Bernard] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200110205729/http://www.hughlafollette.com/papers/BERNARD.HTM|date=10 January 2020}}, ''International Studies in the Philosophy of Science'' (1994) pp. 195–210.</ref><ref name="Bernard">[[Claude Bernard|Bernard, Claude]] ''An Introduction to the Study of Experimental Medicine'', 1865. First English translation by Henry Copley Greene, published by Macmillan & Co., Ltd., 1927; reprinted in 1949, p. 125.</ref><ref name="TelegraphNov2003">[https://web.archive.org/web/20080213180427/http://www.telegraph.co.uk/health/main.jhtml?xml=%2Fhealth%2F2003%2F11%2F24%2Fhsick23.xml "In sickness and in health: vivisection's undoing"], ''The Daily Telegraph'', November 2003</ref> == سرچينې == 43rj779x8qyycjuo80mmhimts3jxz09 0 63377 369195 366231 2026-09-23T03:00:08Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369195 wikitext text/x-wiki سوریه یوه دودیزه ټولنه ده، چې یو اوږد کلتوري تاریخ لري. کورنۍ، مذهب، زده کړو او خپلې روزنې او درناوي ته ارزښت ورکول کېږي. د دودیزو هنرونو لپاره د سوریانو ذوق په نڅا کې ښکاره کېږي؛ لکه د السماح نڅا، دابکیه له ټولو بڼو سره یې او د تورو نڅا. د واده مراسم د عامیانه رسومو او ادابو د ښکارونې لپاره یو مناسبت دی. <ref>{{cite book|last=Hopwood|first=Derek|author-link=Derek Hopwood|title=Syria 1945–1986: Politics and Society|publisher=[[Routledge]]|year=1988|isbn=0-04-445039-7|url=https://archive.org/details/syria19451986pol0000hopw}}</ref><ref name="traditional">{{cite book|last=Salamandra|first=Christa|author-link=Derek Hopwood|title=A New Old Damascus: Authenticity and Distinction in Urban Syria|url=https://archive.org/details/newolddamascusau0000sala|publisher=[[Indiana University Press]]|year=2004|isbn=0-253-21722-9|page=[https://archive.org/details/newolddamascusau0000sala/page/103 103]}}</ref> د اوګاریټ (نننی راس شمرای) کاتبانو له میلاد نه مخکې په څلورمه پېړۍ کې مېخي الفبا رامنځته کړه. دغه الفبا د انګلیسي ژبې په اوسني پېژندل شوي ترتیب سره لیکل شوې، خو توري یې توپیر لري. <ref>{{cite book|author=Gordon, Cyrus Herzl|title=The Ancient Near East|publisher=W.W. Norton & Company Press|year=1965|isbn=0-393-00275-6|author-link=Cyrus Herzl Gordon|url=https://archive.org/details/ancientneareast0000gord}}</ref> لرغونپېژندونکو په لرغوني تاریخي ښار ابلا (نننی تل مردیخ) او د هغه په شاوخوا کې د عراق او مصر له سیال کلتور سره ډېری لیکنې او شواهد موندلي دي. وروسته بیا سوري پوهانو او هنرمندانو له هلنیستي او رومي کلتور او فکر سره مرسته وکړه. سیسرو په اتن کې د انتیوخوس اسکالون زده کوونکی و او د پوزیدونیوس اپامیا لیکنو پر لیوي او پلوتارک اغېز وښېنده. <ref>An up-to-date account for the layman, written by the head of the archaeological team that uncovered Ebla is Paolo Matthiae, ''The Royal Archives of Ebla'' (Skira) 2007.</ref><ref name="Britannica">{{cite EB1911|wstitle=Posidonius|volume=22|page=172}}</ref><ref>Plutarch, ''Cicero'', c. 4; ''Lucullus'', c. 4; Cicero, ''Academica'', ii. 19.</ref> == ادبیات == سوریانو له پېړیو راهیسې د عربي ژبې له ادبیاتو سره مرسته کړې او سوري لیکوالانو په ۱۹مه پېړۍ کې د عربي کلتور او ادب په بیا راژوندي کولو کې مهمه ونډه لرلې ده. د سوریې د اوسنیو غوره لیکوالانو له ډلې؛ آدونیس، محمد مغوت، حیدر حیدر، غاده السمان، نزار قباني او زکریا تامر دي.<ref>{{Cite web |title=OCA » Syrian Arab Republic |url=https://ocasia.org/noc/countries/57-syr-syrian-arab-republic.html |access-date=2021-08-10 |website=ocasia.org |تاريخ الأرشيف=2021-08-10 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210810015722/https://ocasia.org/noc/countries/57-syr-syrian-arab-republic.html |url-status=dead |خونديځ نېټه=2021-08-10 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20210810015722/https://ocasia.org/noc/countries/57-syr-syrian-arab-republic.html |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210810015722/https://ocasia.org/noc/countries/57-syr-syrian-arab-republic.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20210810015722/https://ocasia.org/noc/countries/57-syr-syrian-arab-republic.html }}</ref> په ۱۹۴۸ز کال کې د ګاونډي فلسطین وېش او د اسراییلو رامنځته کېدل د سوریې د لیکلو په سیسټم کې نوې د بدلون نقطه وه. ادب اللتزم (د سیاسي تعهد ادبیات)، چې تر ډېره له ټولنیز ریالیزم سره سمون لري، په ټوله کې د مخکینیو پېړیو د رومانټیک بهیر ځایناستی شو. حنا مینا، چې هنر د هنر لپاره یې نه مانه او د خپل دور له سیاسي او ټولنیزو مسایلو سره مخ وه، نو په دغې دوره کې د سوریې له تر ټولو غوره ناول لیکوونکو نه شمېرل کېدله. په ۱۹۶۷ز کال کې تر شپږ ورځینۍ جګړې وروسته ادب النسکا (د ماتې ادبیات) د اعرابو له ماتې سره لاس او ګرېوان وو. د تاریخي ناول ژانر، چې د نبیل سلیمان، فواز حدید، خیری الذهبي او د سیریس بنسټ له خوا مشهور شو، ځینې وخت د  یوې وسیلې په توګه د حال زمانې د نقد لپاره د تېر وخت د انځورنې له لارې ترې کار اخیستل کېده. د سوریې عامیانه روایت، چې د تاریخي داستان یو فرعي ژانر دی، له جادویي ریالیزم سره ګډ دی او د حال زمانې د پټ انتقاد لپاره ترې د یوې وسیلې په توګه کار اخیستل کېږي. سلیم برکات په سویډن کې سوریي کډوال دی، چې د دغه ژانر غوره څېره ده. د سوریې په معاصرو ادبیاتو کې علمي تخییلي او راتلونکې ارمان ښاري (نوحاد شریف، طالب عمران) شامل دي، چې ښایي د مخالفت لپاره د یوې رسنۍ په توګه کار وکړي.  === شاعري === سوریه تل د عربي شعر د نوښت له پلازمېنو نه وه او د شفاهي او لیکني شعر ویاړ لري. دغه شعر د عربي په کلاسیکو او دودیزو ژانرونو کې د فرانسوي رومانټیکو اثارو تر اغېز لاندې و، چې د فرانسې د حکومت پرمهال دغه هېواد ته راغلی و او ورسره یې مرسته وکړه. د سوریې یو له غوره شاعرانو نه بدوي الجبل دی او د هغه شعري سبک د عربي کلاسیک نثر دی، چې د عباسيانو د منسوخو روایاتو پر اساس و. اثار یې تر ډېره د خپلې جلاوطنۍ، فقر او سیاسي فعالیتونو تر اغېز لاندې وو. بدوي الجبل د «لرغوني مکتب تر ټولو لوی شاعر» ګڼل کېږي. <ref name="parker">{{cite book|first=W. H.|last=Auden|editor1=Alan Parker|editor2=Mark Willhardt|chapter=Al-Badawi, Jabal|title=Who's Who in Twentieth Century World Poetry|url=https://books.google.com/books?id=u7auqXpVwY0C&dq=badawi+jabal&pg=PA1|publisher=Routledge|year=2005|isbn=9781134713769}}</ref> == موسیقي == د سوریې پلازمېنه دمشق، له ډېر وخت راهیسې د عربي نړۍ د کلتوري او هنري نوښتونو پلازمېنه ده په ځانګړې توګه د عربو په کلاسیکه موسیقي کې یې مهمه ونډه لرلې ده. سوریې هم د پان عرب څو ستوري تولید کړي دي؛ لکه: اسماهان، فرید الاطرش او سندرغاړی لنا چمامیان. د حلب ښار د مووششاه، چې د اندلس د شعر یوه بڼه ده او د صبري مدالل له خوا دود شوی دی او همدارنګه د نامتو ستورو لکه د صباح فخري له امله مشهور دی. <ref>{{Cite web |title=Традиционное искусство пения в контексте современного музыкального образования сирии |url=https://cyberleninka.ru/article/n/traditsionnoe-iskusstvo-peniya-v-kontekste-sovremennogo-muzykalnogo-obrazovaniya-sirii/viewer |access-date=2022-07-25 |website=cyberleninka.ru}}</ref><ref>{{Cite web |title=المعهد العالي للموسيقا |url=https://him-damascus.com/ |access-date=2022-07-25 |website=him-damascus.com |تاريخ الأرشيف=2022-08-02 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220802210756/https://www.him-damascus.com/ |url-status=dead |خونديځ نېټه=2022-08-02 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220802210756/https://www.him-damascus.com/ |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220802210756/https://www.him-damascus.com/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220802210756/https://www.him-damascus.com/ }}</ref> د سوریې فولکلوریکه موسیقي زیاتره پر عود، نی او لاسي ډولونو ولاړه ده او ورسره لږ غږېزه بڼه هم لري. په کوچیاني سیمو کې بیډوین موسیقي دود ده، چې پر میزمار او رباب ولاړه ده. <ref name="coleman">{{cite book|title=Syria|first1=Coleman|last1=South|first2=Leslie|last2=Jermyn|year=2005|isbn=9780761420545|page=[https://archive.org/details/syria0000sout/page/102 102]|url=https://archive.org/details/syria0000sout/page/102}}</ref> == معماري == د لرغونو ښارونو دودیز کورونه په دمشق، حلب او د سوريې په نورو ښارونو کې ساتل شوي دي او په بېلابېلو سیمو کې په دودیز ډول د ژوند کولو لپاره ځایونه جوړ شوي دي، چې په مینځ کې یې یوه فواره ده، چې د چینې له اوبو نه سرچینه اخلي او د سیټروس پر ونو، انګورو او ګلانو ډیزاین شوي دي. <ref name="traditional2">{{cite book|last=Salamandra|first=Christa|author-link=Derek Hopwood|title=A New Old Damascus: Authenticity and Distinction in Urban Syria|url=https://archive.org/details/newolddamascusau0000sala|publisher=[[Indiana University Press]]|year=2004|isbn=0-253-21722-9|page=[https://archive.org/details/newolddamascusau0000sala/page/103 103]}}</ref> == رسنۍ == په ۱۹۶۰ز کال کې په سوریه کې تلویزیون جوړ شو دا هغه مهال و، چې سوریه او مصر(چې په هماغه کال کې یې تلویزیون ومانه) د متحده عربي جمهوریت برخې وې. تر ۱۹۷۶ز کال پورې د تور او سپین په بڼه ښودل کېده. د عربو اتحادیې په رسمي ډول د سپوږمکۍ له اپرېټرانو عربسات او نیلست نه وغوښتل، چې په ۲۰۱۲ز کال کې د سوریې رسنۍ بندې کړې. <ref>{{cite web |title=Blocking of Syrian television is justified |url=http://www.thenational.ae/thenationalconversation/comment/blocking-of-syrian-television-is-justified |access-date=26 August 2012 |work=The National |archive-date=7 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307073953/http://www.thenational.ae/thenationalconversation/comment/blocking-of-syrian-television-is-justified |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=Syrian president to address parliament in 1st speech since January - 6/3/2012 2:36:55 AM {{!}} Newser |url=http://www.newser.com/article/d9v5h8581/syrian-president-to-address-parliament-in-1st-speech-since-january.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304112450/https://www.newser.com/ |archive-date=2021-03-04 |access-date=2012-12-12}}</ref> د ۱۹۷۰ لسیزې تر پایه، د سوریې د سینما په برخه کې خصوصي سکټور و، خو خصوصی پانګې اچونې په هغه مهال کې د ګټورو تلویزیوني سریالونو سوداګرۍ ته غوره والی ورکړ. سوریي سریالونه په بېلابېلو سبکونو کې (خو ټول میلوډراماټیک) په ټوله ختیځه عربي نړۍ کې ښه بازار لري.<ref>{{cite book|last=Salti|first=Rasha|title=Insights Into Syrian Cinema: Essays and Conversations with Contemporary Filmmakers|url=https://archive.org/details/insightsintosyri0000unse|publisher=[[ArteEast]]|year=2006|isbn=1-892494-70-1}}</ref> لوړپوړي بېلابېل استخباراتي سازمانونه اداره کوي؛ لکه: شعبت المخبره العسکریه، چې زیاتره کارکوونکي ګماري. <ref>hundreds of thousands of mukhabarat" according to dissident [[Riad Seif]] source: Wright, Robin, ''Dreams and shadows, the Future of the Middle East'', Penguin Press, 2008, p.230</ref><ref>"more than one dozen intelligence agencies" source: Wright, Robin, ''Dreams and shadows, the Future of the Middle East'', Penguin Press, 2008, p.214</ref> == خواړه == سوریي خواړه د اولیه موادو له نظره غني او جلا دي او د سوریې له یوې سیمې نه چې یو ډول ځانګړي خواړه ترې سرچینه اخلي، اړه لري. سوري خواړه زیاتره د سویلي مدیترانې، یونان او د لوېدیځې سویلي اسیا له خوړو جوړ شوي دي. ځینې سوري خواړه له ترکي او فرانسوي خوړو نه هم رامنځته شوي دي؛ لکه شیشلیک کباب، شین کدو، یبرا (د انګورو پاڼې، د یاپرا کلیمه له ترکي کلیمې یاپراک نه اخیستل شوې، چې د پاڼې معنا لري). د سوریې اصلي خواړه دا دي: کیبه، حمص، تبوله، فتوش، لبنه، شاورما، مجدره، شنکلیش، پاستیرمه، سوجوک او باقلوا. باقلوا له فیلو شیریني نه ډک شوي خواړه دي، چې له مغز لرونکو مېوو او شاتو نه جوړېږي. == سپورټ == په سوریه کې نامتو سپورټ فوټبال، بسکېټبال، لامبو او ټینیس دي. دمشق د پان عرب د پینځم او اووم دور د لوبو کوربه و. په داسې حال کې، چې لاذقیه ښار د سوریې اصلي بندر د مدیترانه یي لوبو د لسم دور کوربه و. که څه هم په دمشق کې د عباسین لوبغالی د سوریې د فوټبال د ملي لوبډلې کوربه دی؛ نو زیاتره ځایي ټیمونه په نورو ښارونو او سټېډیمونو کې مېشت دي. د سوریې ملي ټيم د حضور د جواز په اخیستو سره د اسیا د ملتونو د جام په څلورو لوبو کې بریاوې خپلې کړې. د دغه ټیم لومړۍ لوبه د ۱۹۴۹ز کال د نومبر په ۲۰مه وه، چې ترکیې ته یې د 7–0 وبایلله. د سوریې لویه بریا د مالدیف پر وړاندې وه، چې د ۱۹۹۴ز کال د جون په ۴مه یې هغوی ته 12-0 ماتې ورکړه. دغه لوبډله له ۲۰۱۸ز کال را په دېخوا د فیفا له خوا په نړیواله کچه ۷۵ مقام لري. == سرچينې == 8482mrasio57o4zjyqm1yjbh4cvnfb7 0 63379 369199 283992 2026-09-23T03:05:07Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369199 wikitext text/x-wiki اټکل کېږي چې د سېټاسیانو تکامل د هند په کوچني براعظم کې ۵۰ میلیون کاله پخوا (mya) د هموارو انګولېټانو څخه پیل شوی دی او لږ ترلږه ۱۵ میلیون کاله یې دوام موندلی دی. سېټاسیان په بشپړ ډول اوبیز سمندري تی لرونکي دي چې د آرټیوډاکټېلا کورنۍ پورې تړاو لري او له نورو آرټیوډاکټیلا څخه کابو ۵۰ میلیون کاله پځوا جلا شوي دي. اټکل کېږي چې سېټاسیانو د ائوسېن په اوږدو کې یا له هغه څخه مخکې تکامل موندلی دی او له سمندري اس سره ترټولو نږدې وروستنی ګډ پلار لري. له هغه ځایه چې دوی تی لرونکي دي، د هوا تنفس لپاره سطحې ته راځي؛ هغوی د ګوتو پنځه هډوکي (هموار) په خپلو بالونو کې لري؛ هغوی له خپلو بچیانو څخه ساتنه کوي؛ او، د هغوی د بشپړ اوبیز ژوند سربېره، د خپلو ځمکنیو پلرونو ډېری اسکلیټي ځانګړتیاوې یې ساتلي دي. هغه څېړنې چې د ۱۹۷۰مې لسیزې په وروستیو کې په پاکستان کې ترسره شوې، له وچې څخه سمندر ته د تی لرونکو لېږد لپاره یې څو مرحلې څرګندې کړې. اټکل کېږي چې د سېټاسیانو دوه مډرنه پاروورډران – Mysticeti (بالیني نهنګان) او Odontoceti (غاښ لرونکي نهنګان) – کابو ۲۸ تر ۳۳ میلیون کاله پخوا د سېټاسیانو دوهمه وړانګه کې له یوبل څخه جلا شوي دي، لومړۍ وړانګه په آرکیوسېټانو کې ترسره شوې وه. په غاښ لرونکو نهنګانو کې د حیواناتو ایکولوکېشن تطابق هغوی په بشپړ ډول اوبیزو آرکیوسېټانو او لومړنیو بالیني نهنګانو څخه جلا کړل. د بالین شتون په بالیني نهنګانو کې په تدریجي ډول رامنځته شو، پخوانۍ بڼې د ډېر لږ بالین درلودونکې وې او د هغوی اندازه بالیني انحصار (او ورپسې فلټري تغذیه کې زیاتوالي) پورې تړلې ده.<ref>{{Cite journal|last1=Nikaido|first1=M.|last2=Matsuno|first2=F.|title=Retroposon analysis of major cetacean lineages: The monophyly of toothed whales and the paraphyly of river dolphins|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=98|issue=13|pages=7384–9|bibcode=2001PNAS...98.7384N|year=2001|doi=10.1073/pnas.121139198|pmid=11416211|pmc=34678|doi-access=free}}</ref> == لومړنی تکامل == د سېټاسیانو اوبیز ژوند سټایل د لومړي ځل لپاره کابو ۵۰ میلیون کاله پخوا او لږ تر لږه ۱۵ میلیون کالو په دوره کې د هند په کوچني براعظم کې پیل شو، خو په آنټراکټیکا کې د زنې یو کشف شوی هډوکی کېدای شي هغه ۵ میلیون کالو ته راکم کړي. آرکیوسېټي د سېټاسیا یوه ورکه شوې بڼه ده چې لرغوني نهنګان په کې شامل وو. د سېټاسیانو تکامل دودیزه فرضیه، چې په ۱۹۶۶م کال کې د لومړي ځل لپاره د وان والن لخوا وړاندې شوه، دا وه چې نهنګان له مېزونیشیډانو سره تړاو درلود، چې د زهرجنو غوښه خوړونکو کبانو (تېز غاښ لرونکي حیوانات) یوه ورکه شوې کورنۍ چې لېوانو ته ورته وو او د آرټیوډاکټیلانو (همواره انګولېټانو) د خور ګروپ وو. دا فرضیه د میزونیکیډانو او لومړنیو نهنګانو د مثلثي غیر معمولو غاښونو ورته والي له امله مطرح شوه. که څه هم، مالیکولي فایلوجني ډاټا څرګندوي چې نهنګان له آرټیوډاکټیلانو سره نږدې اړیکې لري او سمندري اسونه د هغوی ترټولو نږدې ژوندي خپلوانو په توګه پېژندل کېږي. د دې مشاهداتو له امله، سېټاسیان او سمندري اسونه د ویپومورفا په نوم یوه فرعي طبقه کې راځي. سېټارسیوډاکټیلا (چې د سېټاسیا او آرټیوډاکټیلا وییو څخه جوړ شوی) د هغې کورنۍ لپاره سپارښت شوی نوم دی چې هم سېټاسیان او هم آرټیوډاکټیلان په کې شامل دي. په هرحال، ترټولو پخواني آنټراکوټېران، د سمندري اسونو نیکونه، تر منځني ائوسینه یانې له پاکیسېټوس څخه میلیونونه کاله وروسته، په فوسیلونو کې نه لیدل کېږي، په داسې حال کې چې د نهنګ لومړنی پېژندل شوی نیکه د ائوسین په اوږدو کې څرګند شو. په وختونو کې دا توپیر دا ښکاروي چې دا دوه ډلې له ائوسین څخه مخکې له یوبل څخه جلا شوي دي. مالیکولي ارزونه ښکاروي چې آرتیوډاکټیلان سېټاسیانو ته ډېر نږدې دي، له همدې کبله مېزونیکیډا په لوړ ګومان د آرټیوډاکټیلا یوه برخه ده، او سېټاسیان په مستقیم ډول له مېزونیکیډانو څخه نه دي اخیستل شوي، خو دا دوه ډلې کېدای شي ګډ نیکونه ولري.<ref>{{cite newsgroup|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2011/11/111116-antarctica-whales-oldest-evolution-animals-science/|title=Oldest Antarctic Whale Found; Shows Fast Evolution|last=Roach|first=John|year=2011|access-date=3 January 2018|archive-date=18 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111118050846/http://news.nationalgeographic.com/news/2011/11/111116-antarctica-whales-oldest-evolution-animals-science/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|url=http://www.ivpp.cas.cn/cbw/gjzdwxb/xbwzxz/201504/P020150420393427001650.pdf|first1=Gao|last1=Hong-Yan|first2=Ni|last2=Xi-Jun|year=2015|title=Diverse stem cetaceans and their phylogenetic relationships with mesonychids and artiodactyls|journal=Vertebrata PalAsiatica|volume=53|issue=2|page=165}}</ref><ref name="science_news_3">{{cite newsgroup|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2005/02/050205103109.htm|title=UC Berkeley, French Scientists Find Missing Link Between The Whale And Its Closest Relative, The Hippo|access-date=21 December 2007|author=University Of California, Berkeley (7 February 2005)}}</ref><ref name="Carroll">{{cite book|chapter-url={{Google books|plainurl=yes|id=ntSspji0LYC|page=547}}|first1=Carroll|last1=L. Fenton|first2=Pat|last2=V. Rich|first3=Mildred|last3=A. Fenton|first4=Thomas|last4=H. V. Rich|year=1996|title=The Fossil Book: A Record of Prehistoric Life|chapter=The Early Mammals|publisher=Dover Publishing|pages=[https://archive.org/details/fossilbookrecor00rich/page/547 547–548]|isbn=978-0-486-29371-4|url=https://archive.org/details/fossilbookrecor00rich/page/547}}</ref> له مالیکولي ډاټا څخه د پاکيسېټوس، ترټولو لرغونی آرکیوسېټ، کشف سره ملاتړ کېږي. د پاکیسېټوس اسکلیټونه ښکاروي چې نهنګان په مستقیم ډول له مېزونیکیډانو څخه ندي مشتق شوي. پرځای یې، هغوی هغه آرټیوډاکټیلان دي چې له میزونیکیډانو څخه د آرټیوډاکټیلانو جلا کېدو پسې سمدستي اوبو ته ځي. آرکیوسېټانو له خپلو نیکونو څخه هغه ځانګړتیاوې (لکه مثلثي غاښونه) ساتلي دي چې اوسنیو آرټیوډاکټيلانو او اوسنیو نهنګانو له لاسه ورکړي دي. د ټولو تی لرونکو لومړني نیکونه په لوړ ګومان لږ ترلږه غوښه خوړونکي یا لاش خوړونکي وو او ننني آرټیوډاکټیلان او پریسوډاکټیلان وروسته د خپل تکامل په اوږدو کې بوټي خوړونکو ته بدل شول. په هرحال، نهنګانو خپل غوښه خوړونکی رژیم وساته، ځکه دا خوراک ورته د لاسرسی لپاره اسانه وو او هغوی د لوړې کالوري لرونکو خوړو ته اړتیا لرله ترڅو وکولی شي د سمندري انډوټرمانو (ګرمې وینې لرونکو) په توګه ژوند وکړي. مېزونیکیډان هم په تخصصي غوښه خوړونکو بدل شول، خو په لوړ ګومان دا د هغوی د ضعف یو ټکی وو ځکه چې لوی ښکار ورته غیر معمول وو. کېدای شي همدا یې لامل وي چې هغوی له سیالۍ وتلې حیواناتو لکه هیانوډونټیډانو او وروسته له کارنیوورا څخه مخکې شول.<ref name="Carroll2">{{cite book|chapter-url={{Google books|plainurl=yes|id=ntSspji0LYC|page=547}}|first1=Carroll|last1=L. Fenton|first2=Pat|last2=V. Rich|first3=Mildred|last3=A. Fenton|first4=Thomas|last4=H. V. Rich|year=1996|title=The Fossil Book: A Record of Prehistoric Life|chapter=The Early Mammals|publisher=Dover Publishing|pages=[https://archive.org/details/fossilbookrecor00rich/page/547 547–548]|isbn=978-0-486-29371-4|url=https://archive.org/details/fossilbookrecor00rich/page/547}}</ref> === ''اینډوهایوس'' === اینډوهایوس شوروټاین ته ورته کوچنی حیوان وو چې کابو ۴۸ میلیون کاله پخوا یې په اوسني کشمیر کې ژوند کاوه. دا د آرټیوډاکټیل راولیډای کورنۍ پورې تړلی دی چې باور پر دې دی چې د سېټاسیا ډلې ته ترټولو نږدې خور ډله ده. اینډوهایوس د یوه آرټیوډاکټیل په توګه پېژندل کېږي ځکه چې د ستوني دوه پیپونه لري چې د آرټیوډاکټیلانو یوه خاصه ځانګړنه ده. دا هرڅه خوړونکی موجود چې کابو د یوه راکون یا کورنۍ پیشي په اندازه ده، د اوسنیو نهنګانو ځینې ځانګړتیاوې له ځان څخه ښکاروي، په ځانګړې توګه د انولوکروم، د هډوکي د ودې نمونه چې د سېټاسیا تشخیصي ځانګړنه ده، دا په هیڅ بل ډول کې نه پیدا کېږي. همدارنګه سمندري ژوو سره د سازګارۍ نښې، لکه د اندام کلک هډوکي څرګندوي چې د لامبو وړتیا کموي ترڅو وکولی شي د اوبو لاندې پاتې شي، او هغو ځانګړتیاوو سره ورته ده چې د سمندري اس په شان اوسنیو اوبیزو تی لرونکو کې شتون لري. دا ښکاروي چې دوی د افریقایي موږکانو یا اوبیزو شوروټاینو په شان ورته سټراټیژي لري چې کله یوه ښکاري مارغه دوی وګواښي په اوبو کې لاندې ځي او تر څلورو دقو د سطحې لاندې ځان پټوي.<ref name="science_news_2">{{cite newsgroup|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2007/12/071220220241.htm|title=Whales Descended From Tiny Deer-like Ancestors|access-date=21 December 2007|author=Northeastern Ohio Universities Colleges of Medicine and Pharmacy|year=2007}}</ref><ref name="science_news_32">{{cite newsgroup|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2005/02/050205103109.htm|title=UC Berkeley, French Scientists Find Missing Link Between The Whale And Its Closest Relative, The Hippo|access-date=21 December 2007|author=University Of California, Berkeley (7 February 2005)}}</ref><ref name="science_news_1">{{cite newsgroup|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2001/09/010920072245.htm|title=New Fossils Suggest Whales And Hippos Are Close Kin|access-date=21 December 2007|author=University Of Michigan|year=2001}}</ref><ref name="GuardianIndohyus">{{cite newsgroup|url=https://www.theguardian.com/science/2007/dec/19/whale.deer?gusrc=rss&feed=networkfront|title=Whales may be descended from a small deer-like animal|access-date=21 December 2007|author=Ian Sample|year=2007}}</ref><ref name="indohyus">{{cite journal|last=[[Hans Thewissen|Thewissen]]|first=J. G. M.|author2=Cooper, Lisa Noelle|author3=Clementz, Mark T.|author4=Bajpai, Sunil|author5=Tiwari, B. N.|title=Whales originated from aquatic artiodactyls in the Eocene epoch of India|journal=Nature|date=20 December 2007|volume=450|issue=7173|pages=1190–1194|doi=10.1038/nature06343|pmid=18097400|bibcode=2007Natur.450.1190T|s2cid=4416444}}</ref><ref name="radiations">{{cite journal|last=Thewissen|first=J. G. M.|author2=Williams, E. M.|title=The Early Radiation of Cetacea (Mammalia): Evolutionary Pattern and Developmental Correlations|journal=Annual Review of Ecology and Systematics|date=1 November 2002|volume=33|issue=1|pages=73–90|doi=10.1146/annurev.ecolsys.33.020602.095426}}</ref> د اینډوهایوس لومړني فوسیلونه د هندي ځمک پېژندونکي اې رانګا رائو لخوا کشف شول. هغه د هغو ډبرو په منځ کې چې راټولې کړې یې وې، څو غاښونه او د زنې یو هډوکی پیدا کړ. د هغه له مړینې وروسته، د هغه کونډې لیلاواتي رائو دا ډبرې پروفیسور هانس ټېویسیان ته ورکړې. د هغه ټکنېشن په تصادفي ډول ځېنې ورکړل شوې ډبرې ماتې کړې او د اېنډوهایوس لا ډېر فوسیلونه یې کشف کړل.<ref>{{Cite news|last1=Sample|first1=Ian|last2=correspondent|first2=science|date=20 December 2007|title=From Bambi to Moby-Dick: How a small deer evolved into the whale|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/science/2007/dec/20/sciencenews.evolution|access-date=16 May 2020|issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Citation|title=Hans Thewissen|date=4 March 2020|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Hans_Thewissen&oldid=943922985|work=Wikipedia|language=en|access-date=16 May 2020}}</ref> == سرچينې == qhs2a24gm1r2gtlqhqyojipmbhnoqnx 0 63616 369194 284457 2026-09-23T02:58:20Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369194 wikitext text/x-wiki د مد او جزر اندازې ښيي چې په نړیواله کچه د سمندر د سطحې اوسنی لوړوالی د شلمې پېړۍ په لومړیو کې پیل شوی دی. د ۱۹۰۱ او ۲۰۱۸ کلونو تر منځ د نړۍ په کچه په اوسط ډول د سمندر کچه له ۱۵ تر ۲۵ سانتي مترو (۶ تر ۱۰ اېنچو) پورې لوړه شوې ده. د سپوږمکۍ د رادار له اندازو څخه راټول شوي دقیق معلومات له ۱۹۹۳ څخه تر ۲۰۱۷ کال پورې د ۷.۵ سانتي مترو (۳ اېنچو) چټک زیاتوالی ښيي چې په هره لسیزه کې یې اوسط کچه ۳.۱ سانتي متره (1+¹⁄₄  اېنچه) کېږي. د دغه سرعت دلیل هغه اقلیمي بدلونونه دي چې له امله یې سمندر ګرمېږي (او بالاخره پراخېږي) او په وچه کې پراته کنګلونه او طبیعي یخچالونه ویلې کوي. د ۱۹۹۳ او ۲۰۱۸ کلونو تر منځ د اوبو د تودوخې ډېروالي د سمندر د سطحې په لوړېدو کې ۴۲ سلنه ونډه لرلې ده چې په دې کې د معتدلو طبیعي یخچالونو ویلې کېدل ۲۱ سلنه، ګرینلنډ ۱۵ سلنه او انترکتیکا ۸ سلنه برخه لري. د اقلیم ساینس پوهان وايي چې د ۲۱مې پېړۍ په اوږدو کې به دا کچه نوره هم چټکه شي، وروستۍ ارزونې ښيي چې د سمندر کچه هر کال ۳.۷ ملي متره لوړېږي.<ref name="SPM2021">{{Cite book|chapter=Summary for Policymakers|chapter-url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf|author=IPCC|author-link=IPCC|year=2021|title=Climate Change 2021: The Physical Science Basis|at=A.1.7}}</ref><ref name="WCRP2018">{{cite journal|journal=Earth System Science Data|volume=10|issue=3|pages=1551–1590|year=2018|author=WCRP Global Sea Level Budget Group|doi=10.5194/essd-10-1551-2018|title=Global sea-level budget 1993–present|quote=This corresponds to a mean sea-level rise of about 7.5 cm over the whole altimetry period. More importantly, the GMSL curve shows a net acceleration, estimated to be at 0.08mm/yr².|bibcode=2018ESSD...10.1551W|doi-access=free}}</ref><ref name="Mengel">{{cite journal|last1=Mengel|first1=Matthias|last2=Levermann|first2=Anders|last3=Frieler|first3=Katja|last4=Robinson|first4=Alexander|last5=Marzeion|first5=Ben|last6=Winkelmann|first6=Ricarda|title=Future sea level rise constrained by observations and long-term commitment|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=8 March 2016|volume=113|issue=10|pages=2597–2602|doi=10.1073/pnas.1500515113|pmc=4791025|pmid=26903648|bibcode=2016PNAS..113.2597M|doi-access=free}}</ref><ref name=":20">{{Cite book|chapter=Chapter 9: Ocean, Cryosphere, and Sea Level Change|last1=Fox-Kemper|first1=Baylor|last2=Hewitt|first2=Helene T.|author2-link=Helene Hewitt|last3=Xiao|first3=Cunde|chapter-url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter_09.pdf|display-authors=etal|title=Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the [[IPCC Sixth Assessment Report|Sixth Assessment Report]] of the Intergovernmental Panel on Climate|publisher=Cambridge University Press|year=2021|at=Executive Summary}}</ref> د اقلیمي سیستم پېچلتیا او د ځمکې د تودوخې بدلونونو ته د سمندر د سطحې په عکس العملونو کې د اوږدې مودې ځنډ په راتلونکي کې د سمندر د سطحې اټکلونه ستونزمن کړي دي. دا کابو یقیني خبره ده چې د سمندر د اوبو سطحه به مخ پورته روانه وي. د ګلخانه‌يي ګازونو د شدید انتشار کچې ته په کتو سره به د سمندر د سطحې لا ډېر لوړوالی له نسبتاً ښو پېژندل شویو پروسو څخه تر ۲۱۰۰ کال پورې له شاوخوا ۰.۳۸ مترو (۱ فوټ او ۳ اېنچو) څخه تر ۰.۷۷ مترو (۲ فوټ او ۶ اېنچو) پورې وي. لږ پېژندل شویو پروسو ته په پام او د ګازونو د خورا ډېر انتشار تر سناریو لاندې د شاوخوا ۲ مترو زیاتوالی له پامه نه شي غورځېدای. اټکل کېږي چې که د اوږدې مودې لپاره نړیواله تودوخه ۱.۵ سانتي ګراد ته محدوده شي، د سمندر د اوبو کچه ۲ تر ۳ مترو پورې لوړېږي او که چېرې ۲ سانتي ګراد شي، تر ۶ مترو پورې لوړېږي او که چېرې دا درجه ۵ سانتي ګراد شي، د اوبو کچه به تر ۱۹ او ۲۲ مترو پورې لوړه شي.<ref name="IPCC_2021_WGI">{{rp|SPM-28}}{{Cite book|url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Full_Report.pdf|title=Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change|date=2021-08-09|publisher=[[IPCC]] / [[Cambridge University Press]]|editor-last1=Masson-Delmotte|editor-first1=Valérie|editor-link1=Valérie Masson-Delmotte|chapter=Summary for Policymakers|access-date=2021-08-09|editor-last2=Zhai|editor-first2=Panmao|editor-link2=Panmao Zhai|editor-last3=Pirani|editor-first3=Anna|editor-last4=Connors|editor-first4=Sarah L.|editor-last5=Péan|editor-first5=Clotilde|editor-last6=Berger|editor-first6=Sophie|editor-last7=Caud|editor-first7=Nada|editor-last8=Chen|editor-first8=Yang|editor-last9=Goldfarb|editor-first9=Leah|archive-url=https://web.archive.org/web/20210813201719/https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Full_Report.pdf|archive-date=2021-08-13|url-status=live|editor-first13=Elisabeth|editor-last18=Yu|editor-first10=Melissa I.|editor-last10=Gomis|editor-last11=Huang|editor-first12=Katherine|editor-last12=Leitzell|editor-last19=Zhou|editor-first19=Baiquan|editor-first18=Rong|editor-last13=Lonnoy|editor-last17=Yelekçi|editor-first17=Ozge|editor-last16=Waterfield|editor-first16=Tim|editor-last15=Maycock|editor-first15=Tom K.|editor-last14=Matthews|editor-first14=J. B. Robin|editor-first11=Mengtian}}</ref><ref name=":22">{{Cite web |title=2022 Sea Level Rise Technical Report |url=https://oceanservice.noaa.gov/hazards/sealevelrise/sealevelrise-tech-report.html |access-date=2022-07-04 |website=oceanservice.noaa.gov |language=EN-US}}</ref> د سمندر سطحه به د ځمکې په ټولو برخو کې په مساوي ډول لوړه نه شي. په ځايي لاملونو کې د ځمکې د جوړښت اغېزې او د ځمکې کېناستل، مد او جزر، سیندونه او توپان شامل دي. د سمندر د سطحې لوړوالی ښايي په ساحلي سیمو او ټاپوګانو کې پر انسانانو پام وړ اغېزې وکړي. د هوا په څو درجو تودوالي سره د زرګونو کلونو لپاره د پراخو ساحلي سېلابونو وړاندوېینه کېږي. نورې اغېزې یې د توپانونو لوړې او خطرناکې سونامي، د خلکو بې ځایه کېدل، د کرنیزو ځمکو له منځه تلل او په ښارونو کې زیانونه پېښېدل دي. د سمندري ایکوسیستمونو په څېر طبیعي چاپېریالونه هم اغېزمنېږي او د کبانو، مرغانو او نباتاتو استوګنځایونه له منځه ځي.<ref name="wg1-5-5-1">{{Citation|author=Bindoff, N.L.|author2=Willebrand, J.|author3=Artale, V.|author4=Cazenave, A.|author5=Gregory, J.|author6=Gulev, S.|author7=Hanawa, K.|author8=Le Quéré, C.|author9=Levitus, S.|author10=Nojiri, Y.|author11=Shum, C.K.|author12=Talley L.D.|author13=Unnikrishnan, A.|isbn=978-0-521-88009-1|title=Chapter 5: Observations: Ocean Climate Change and Sea Level|url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch5.html|year=2007|editor=IPCC AR4 WG1|chapter=Section 5.5.1: Introductory Remarks|chapter-url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch5s5-5.html#5-5-1|access-date=25 January 2017|archive-date=20 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170620210108/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch5.html|url-status=dead}}</ref><ref name="us nrc 2011 long term slr">{{cite book|author=((National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine))|year=2011|quote=Box SYN-1: Sustained warming could lead to severe impacts|chapter-url=https://nap.nationalacademies.org/read/12877/chapter/3|page=[https://nap.nationalacademies.org/read/12877/chapter/3#5 5]|chapter=Synopsis|title=Climate Stabilization Targets: Emissions, Concentrations, and Impacts over Decades to Millennia|location=Washington, DC|publisher=The National Academies Press|doi=10.17226/12877|isbn=978-0-309-15176-4}}</ref><ref name=":10">{{Cite report|url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/03/WGI_TAR_full_report.pdf|title=TAR Climate Change 2001: The Scientific Basis|date=2001|publisher=International Panel on Climate Change, Cambridge University Press|isbn=0521-80767-0|access-date=23 July 2021}}</ref><ref name=":11">{{cite web |year=2018 |title=Sea level to increase risk of deadly tsunamis |url=https://www.upi.com/Science_News/2018/08/15/Sea-level-to-increase-risk-of-deadly-tsunamis/2361534362716/ |website=UPI}}</ref><ref name=":12">{{Cite news|last1=Holder|first1=Josh|last2=Kommenda|first2=Niko|last3=Watts|first3=Jonathan|date=3 November 2017|title=The three-degree world: cities that will be drowned by global warming|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/cities/ng-interactive/2017/nov/03/three-degree-world-cities-drowned-global-warming|access-date=2018-12-28}}</ref><ref name=":18">{{Cite web |date=January 13, 2017 |title=Sea Level Rise |url=https://www.nationalgeographic.com/environment/global-warming/sea-level-rise/ |website=National Geographic |access-date=August 15, 2022 |archive-date=January 17, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170117004107/http://www.nationalgeographic.com/environment/global-warming/sea-level-rise/ |url-status=dead}}</ref> ټولنې په درېیو بېلابېلو لارو د سمندر د سطحې له لوړېدو سره تطابق کولی شي چې مدیریت شوی شاتګ، د ساحلي بدلونونو مدیریت او یا هم د سمندر د سطحې لوړېدو پر وړاندې د ساختماني کارونو په مرسته ځان‌ساتنه په کې شاملېږي چې په سخت‌وزمه کارونو کې د سمندر غاړې دېوالونه جوړول او په نرم‌وزمه کارونو کې د سمندر پر غاړه شګلنې غونډۍ جوړول او ساحل ته رېګ او شګې اضافه کول یادولی شو. کله ناکله د تطابق دا ستراتیژۍ په ګډه مخته ځي، خو په نورو وختونو کې باید د بېلابېلو ستراتیژیو له منځه یوه انتخاب شي. د ډوبېدو له خطر سره د مخ ښارونو په څېر انساني چاپېریالونه ښايي د سمندري سطحې له لوړېدو سره د تطابق په مورد کې له نورو چاپېریالي موضوعاتو لکه د ځمکې له ښکته کېناستو سره تړاو ولري. طبیعي ایکوسیستمونه په عمومي ډول په وچه کې په حرکت سره د سمندر د سطحې له لوړېدو سره تطابق کوي؛ ښايي د طبیعي یا مصنوعي خنډونو له امله تل دا کار ونه شي کولی.<ref name=":6">{{Cite journal|last1=Thomsen|first1=Dana C.|last2=Smith|first2=Timothy F.|last3=Keys|first3=Noni|date=2012|title=Adaptation or Manipulation? Unpacking Climate Change Response Strategies|jstor=26269087|journal=Ecology and Society|volume=17|issue=3|doi=10.5751/es-04953-170320|doi-access=free}}</ref><ref name=":7">{{Cite web |date=2015 |title=Sea level rise poses a major threat to coastal ecosystems and the biota they support |url=http://datazone.birdlife.org/sea-level-rise-poses-a-major-threat-to-coastal-ecosystems-and-the-biota-they-support |website=birdlife.org |publisher=Birdlife International}}</ref> == لاملونه == د تودوخې درې ستر لاملونه چې په نړیواله کچه د سمندرونو سطحه لوړوي د سمندرونو پراخېدل، د واورې د ورښت په پرتله په چټکۍ سره د کنګلونو له منځه تلل او په لوړو ارتفاعونو کې د طبیعي کنګلونو ویلې کېدل دي. د شلمې پېړۍ له پیل راهیسې د سمندر سطحه د طبیعي یخچالونو د شاتګ او د سمندر د پراخېدو له امله لوړه شوې ده، خو داسې ویل کېږي چې د دوو لویو کنګلونو (ګرینلینډ او انترکتیکا) ونډه به په ۲۱مه پېړۍ کې زیاته شي. کنګلیزې تختې د وچې ډېری کنګل (۹۹.۵ سلنه) د ګرینلډ لپاره زېرمه کوي چې د سمندر د سطحې له ۷.۴ مترو (۲۴ فوټ او ۳ اېنچو) سره برابر دی او ۵۸.۳ متره (۱۹۱ فوټ او ۳ اېنچه) د انترکتیا لپاره زېرمه کوي.<ref name="Mengel2">{{cite journal|last1=Mengel|first1=Matthias|last2=Levermann|first2=Anders|last3=Frieler|first3=Katja|last4=Robinson|first4=Alexander|last5=Marzeion|first5=Ben|last6=Winkelmann|first6=Ricarda|title=Future sea level rise constrained by observations and long-term commitment|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=8 March 2016|volume=113|issue=10|pages=2597–2602|doi=10.1073/pnas.1500515113|pmc=4791025|pmid=26903648|bibcode=2016PNAS..113.2597M|doi-access=free}}</ref><ref name="WCRP20182">{{cite journal|journal=Earth System Science Data|volume=10|issue=3|pages=1551–1590|year=2018|author=WCRP Global Sea Level Budget Group|doi=10.5194/essd-10-1551-2018|title=Global sea-level budget 1993–present|quote=This corresponds to a mean sea-level rise of about 7.5 cm over the whole altimetry period. More importantly, the GMSL curve shows a net acceleration, estimated to be at 0.08mm/yr².|bibcode=2018ESSD...10.1551W|doi-access=free}}</ref> هر کال په انترکتیکا او ګرینلنډ کې پر کنګلونو شاوخوا ۸ ملي متره (۵/۱۶ اېنچه) ورښت کېږي چې ډېری یې واوره ده او د وخت په تېرېدو سره کلنګلونه جوړوي. دا ورښت ډېری د سمندر له سطحې څخه د اوبو د بخار کېدو له امله پیلېږي. یوه اندازه واوره د باد یا د ویلې کېدو له لارې له کنګلونو څخه (په مستقیم ډول له مایع کېدو پرته) پر بخار بدلېږي. پاتې واوره ورو ورو پر یخ بدلېږي. دا یخونه ښايي کنګلیزو تختو ته لاړ شي او هلته په ویلې کېدو سره د لویو کنګلونو په بڼه بېرته سمندر ته ولوېږي. که ورښت د سطحې پروسې او په یوه او بله څنډه کې د یخ له منځه تلل سره متعادل وساتي، د سمندر سطحه یو ډول پاتې کېږي. ساینس پوهانو موندلې چې یخونه په چټکۍ سره د له منځه تلو په حال کې دي.<ref>{{cite web |last=Lewis |first=Tanya |date=23 September 2013 |title=Sea level rise overflowing estimates |url=https://www.sciencenews.org/article/sea-level-rise-overflowing-estimates |website=Science News}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Rignot|first1=Eric|last2=Mouginot|first2=Jérémie|last3=Scheuchl|first3=Bernd|last4=van den Broeke|first4=Michiel|last5=van Wessem|first5=Melchior J.|last6=Morlighem|first6=Mathieu|title=Four decades of Antarctic Ice Sheet mass balance from 1979–2017|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=22 January 2019|volume=116|issue=4|pages=1095–1103|doi=10.1073/pnas.1812883116|pmid=30642972|pmc=6347714|bibcode=2019PNAS..116.1095R|doi-access=free}}</ref> == اغېزې == د سمندر د سطحې اوسنی او راتلونکی لوړوالی ځینې اغېزې لري چې په ځانګړي ډول ساحلي سیستمونو ته متوجه دي. په دا ډول اغېزو کې لوړ او تکراري سېلابونه او د اوبو پورته کېدل، د ساحلي تخریب ډېروالی، د لومړني تولید د پروسو مخنیوی، پراخ ساحلي سېلابونه، د سطحې اوبو په کیفیت او د ځمک‌لاندې اوبو په خصوصیاتو کې بدلون د بېلګې په توګه یادولی شو. اټکل کېږي چې دا اغېزې د مالونو او ساحلي استوګنځایونو د له منځه تلو، د سېلاب د خطر د ډېرېدو، د غیر پولي کلتوري سرچینو او ارزښتونو د له منځه تلو، د خاورې او اوبو د کیفیت د کمښت له لارې د کرنې او مالدارۍ د اغېزو او د سیاحت، تفرېح او ترانسپورت د له منځه تلو لامل کېږي. ډېری دا اغېزې مضرې دي. د ساحلي چاپېریالونو ډېر بېلابېلوالي، د سمندر په سطحه کې سیمه‌ييزو او ځايي توپیرونو، اټکل شویو اقلیمي بدلونونو او د ایکوسیستمونو او هېوادونو د تطابق په وړتیا کې توپیرونو ته په کتو سره به یې له زماني او مکاني نظره اغېزې ډېرې بېلابېلې وي. په افریقا، اسیا او کوچنیو ټاپو وزمه هېوادونو کې د سیندونو ډېلټاګانې د سمندري سطحې د لوړېدو په مقابل کې زیان منونکې دي.<ref name=":102">{{Cite report|url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/03/WGI_TAR_full_report.pdf|title=TAR Climate Change 2001: The Scientific Basis|date=2001|publisher=International Panel on Climate Change, Cambridge University Press|isbn=0521-80767-0|access-date=23 July 2021}}</ref><ref name=":103">{{Cite report|url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/03/WGI_TAR_full_report.pdf|title=TAR Climate Change 2001: The Scientific Basis|date=2001|publisher=International Panel on Climate Change, Cambridge University Press|isbn=0521-80767-0|access-date=23 July 2021}}</ref> د سمندر د سطحې پر لوړېدو سربېره اقلیمي بدلونونه پر جمعیتونو خورا ډېرې اغېزې کولی شي. په دې کې د بېلګې په توګه د مرجانونو په څېر ساحلي ایکوسیستمونه له منځه ځي چې لامل یې د سمندرونو ګرمېدل او د اقلیمي بدلونونو له امله د شدیدو ورښتونو ډېرېدل دي. د ساحلي سېلابونو اغېزې د ځمکې په کارولو کې له بدلونونو سره لا ډېرېږي چې ښاري کېدل او د کم ارتفاع ساحلي سیمو ځنګلونه وهل د بېلګې په توګه یادولی شو. هغه سیمې چې مخکې له مخکې د سمندري سطحې د لوړېدو له امله زیانمنې دي، له هغو ساحلي سېلابونو سره مخ کېږي چې ځمکې وینځي او منظرې بدلوي. د دغو سیمو خلک د اقلیمي بدلون د ډول ډول اغېزو له امله له ګڼو ستونزو سره مخ دي. له اقلیمي بدلون څخه اغېزمن توپانونه هم د ساحلي سېلابونو د ډېرېدو لامل کېږي. کوم سېلابونه چې سیمې، ښارونه یا هېوادونه زیانمنوي، مخنیوی یې د اړوند زیانمن شوي هېواد په هڅو پورې تړاو لري. که هڅې ونه‌شي، دا ساحلي سیمې ښايي په دوامدار ډول ویجاړې شي او په دې توګه پر یوه هېواد کلکې اغېزې وکړي.<ref>{{Cite journal|last=Wu|first=Tao|date=October 2021|title=Quantifying coastal flood vulnerability for climate adaptation policy using principal component analysis|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1470160X21006713|journal=Ecological Indicators|language=en|volume=129|pages=108006|doi=10.1016/j.ecolind.2021.108006}}</ref> که ګلخانه‌يي ګازونه کم نه‌شي نو د پېړۍ په وروستیو لسیزو کې به په نړیواله کچه لسګونه میلیونه خلک له خطر سره مخامخ شي. ډېری ساحلي سیمې د نفوس ډېره وده لري چې په پایله کې د سمندري سطحې د لوړېدو له خطر سره مخ کېږي. د سمندرونو لوړوالی مستقیم او غیر مستقیم خطرونه رامنځته کوي. په مستقیم خطر کې غیر خوندي کورونه شاملېږي چې ښايي له سېل سره مخ شي. په غیر مستقیم خطر کې شدید توپانونه، سونامي او د اوبو څپې شاملې دي. د اسیا لویې وچې ډېره برخه نفوس د سمندري سطحې د لوړېدو له خطر سره مخ دی چې په دې کې بنګله دېش، چین، هند، اندونیزیا او ویتنام راځي. د بې ځایه کېدو اغېزې تر ډېره په دې پورې اړه لري چې دولتونه به د ډېرېدونکي سمندر پر وړاندې په دفاع کولو کې څومره بریالي وي. د افریقايي هېوادونو او ټاپو وزمو په څېر بې‌وزلو هېوادونو ته اندېښنې موجودې دي.<ref>{{Cite journal|last1=Nicholls|first1=Robert J.|last2=Marinova|first2=Natasha|last3=Lowe|first3=Jason A.|last4=Brown|first4=Sally|last5=Vellinga|first5=Pier|last6=Gusmão|first6=Diogo de|last7=Hinkel|first7=Jochen|last8=Tol|first8=Richard S. J.|date=2011|title=Sea-level rise and its possible impacts given a 'beyond 4°C world' in the twenty-first century|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences|volume=369|issue=1934|pages=161–181|doi=10.1098/rsta.2010.0291|issn=1364-503X|pmid=21115518|bibcode=2011RSPTA.369..161N|s2cid=8238425|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last=McLeman|first=Robert|date=2018|title=Migration and displacement risks due to mean sea-level rise|journal=Bulletin of the Atomic Scientists|volume=74|issue=3|pages=148–154|doi=10.1080/00963402.2018.1461951|issn=0096-3402|bibcode=2018BuAtS..74c.148M|s2cid=150179939}}</ref> په ۲۰۱۹ کال کې یوې څېړنې ومونده چې د ۲۱مې پېړۍ په اوږدو کې د سمندري سطحې د لوړېدو له خطر سره د مخ خلکو شمېر تر هغه درې برابره لوړ دی چې مخکې فکر کېده. تر ۲۰۵۰ کال پورې به ۱۵۰ میلیونه کسان د جزر او مد پر مهال د اوبو تر کرښه لاندې وي او په ځينو سیمو کې به ۳۰۰ میلیونه کسان هر کال له سېلابونو سره مخ وي. تر ۲۱۰۰ کال پورې دا شمېرې چې د انتشار په سناریو پورې اړه لري، په چټکۍ سره توپیر لري. د ګازونو د لږ انتشار په سناریو کې به ۱۴۰ میلیونه کسان د لوړ جزر او مد پر مهال تر اوبو لاندې وي او ۲۸۰ میلیونه به هر کال له سېلابونو سره مخ وي. د ګاز د لوړ انتشار په سناریو کې شمېرې په ترتیب سره ۵۴۰ میلیونو او ۶۴۰ میلیونو ته رسېږي. اویا سلنه یې له اتو اسیايي هېوادونو څخه دي چې چین، بنګله دېش، هند، اندونیزیا، تایلینډ، ویتنام، جاپان او فیلیپین په کې راځي.<ref>{{cite journal|last1=Kulp|first1=Scott A.|last2=Strauss|first2=Benjamin H.|title=New elevation data triple estimates of global vulnerability to sea-level rise and coastal flooding|journal=Nature Communications|date=29 October 2019|volume=10|issue=1|pages=4844|doi=10.1038/s41467-019-12808-z|pmid=31664024|pmc=6820795|bibcode=2019NatCo..10.4844K}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.ecowatch.com/sea-level-rise-predictions-2641159739.html|title=300 Million People Worldwide Could Suffer Yearly Flooding by 2050|last1=Rosane|first1=Olivia|date=October 30, 2019|access-date=31 October 2019|agency=Ecowatch}}</ref> د ۲۰۲۰ کال د ۳۳ خپرونو یا نشریو بیاکتنو وښوده چې د سمندري سطحې د لوړېدو له امله ډېری نړیوال اټکلونه د لسګونو یا سلګونو میلیونو خلکو لپاره دي چې په بېلابېلو وختونو او سناریوګانو کې له ساحلي سېلابونو سره مخ دي".<ref>{{Cite journal|last1=McMichael|first1=Celia|last2=Dasgupta|first2=Shouro|last3=Ayeb-Karlsson|first3=Sonja|last4=Kelman|first4=Ilan|date=2020-11-27|title=A review of estimating population exposure to sea-level rise and the relevance for migration|journal=Environmental Research Letters|volume=15|issue=12|pages=123005|doi=10.1088/1748-9326/abb398|pmid=34149864|pmc=8208600|bibcode=2020ERL....15l3005M|issn=1748-9326}}</ref> == سرچينې == k1a172qdokwxjdwuz8ge2s6ziok26fn 0 63693 369229 360547 2026-09-23T05:02:00Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369229 wikitext text/x-wiki د ۲۰۱۲ کال د اپرېل په ۱۲مه د کارلوس ګومز جونیر او کومبا ایلا تر منځ د ولسمشرۍ ټاکنو تر دويم پړاو نږدې دوه اونۍ مخکې د وسله‌والو پوځي عناصرو له‌خوا په ګېني-بیساو کې یوه کودتا وشوه. کودتا ماښام مهال پیل شوه او پوځي تجهیزات او پرسونل سړکونو ته ووتل او ورپسې دولتي رسنۍ غلې/خاموشې شوې. <ref name="ap">{{cite web |title=Military: Guinea-Bissau prime minister arrested |url=https://news.yahoo.com/military-guinea-bissau-prime-minister-arrested-125048259.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121204074918/http://news.yahoo.com/military-guinea-bissau-prime-minister-arrested-125048259.html |archive-date=4 December 2012 |access-date=17 September 2012 |publisher=Yahoo! |df=dmy}}</ref> په لومړیو کې هم برحال ولسمشر او هم د دویم دور نوماندان د پوځي حکومت له‌خوا ونیول شول. د پوځي شورا غړو چې د اپرېل په ۱۵مه د ملي انتقالي شورا تر رامنځته کېدو پورې هېواد اداره کاوه، وویل چې د کودتا له لاملونو څخه یو د پوځ د سمونې/اصلاح لپاره د اوسني غیرنظامي دولت له‌خوا له [[آنګولا|انګولا]] څخه د مرستې غوښتنه وه. د نظامي حکومت د مشرانو پر ضد تر نړیوالو غندونو او بندیزونو وروسته یو پرېکړه‌لیک لاسلیک شو چې د درېیم موقف لرونکي نوماند د ټاکنې لامل شو، مانوئیل سریفو نامادجو د موقت/لنډمهالي ولسمشر په توګه وټاکل شو. ولسمشریزې ټاکنې لغوه شوې او لږ تر لږه د راتولونکو دوو کلونو لپاره وځنډېدلې او موقتې ادارې تر یو وخت پورې د ګېني- بیسائو اداره پر غاړه واخیسته.   == مخینه == رسنیو او نړیوالو فکري-خونو د هېواد بې ثباتي مخکښه کړه او هغه يې يو مخدر دولت ونوماوه. دا هېواد د خپلواکۍ له پیل راهیسې په پرلپسې ډول په مدني اداره کې له پوځي لاس‌وهنې سره مخ و. په دې توګه هغه پېښې چې د ۲۰۱۲ کال د کودتا لامل شوې د ۲۰۱۰ کال پوځي ناکرارۍ او د ۲۰۱۱ کال نابریالۍ کودتا وه چې د هېواد د سمندري ځواک او پوځ تر منځ د کورنۍ جګړې لامل شوه. له لاتینې امريکا څخه [[اروپا]] ته د مخدره موادو د خپراوي د ترازیت ټکي په توګه د کېني-بیساو بې ثباتي لا زیاته شوه او ادعا کېږي چې د دولت وزیرانو او پوځي پرسونل ته رشوت ورکول کېده تر څو چوپه خوله وي. <ref name="fate">{{cite web |title=Guinea-Bissau detains journalist amid unrest |url=http://ktar.com/46/1527523/Fate-of-GuineaBissau-leaders-unknown |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014181406/http://ktar.com/46/1527523/Fate-of-GuineaBissau-leaders-unknown |archive-date=14 October 2013 |access-date=15 April 2012 |publisher=KTAR.com |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |title=West Africa's 'cocaine coast' |url=http://www.iiss.org/publications/strategic-comments/past-issues/volume-17-2011/may/west-africas-cocaine-coast/?locale=en |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130415041411/http://www.iiss.org/publications/strategic-comments/past-issues/volume-17-2011/may/west-africas-cocaine-coast/?locale=en |archive-date=15 April 2013 |access-date=19 January 2013 |publisher=Iiss.org}}</ref><ref name="washingtonpost1">{{cite news|url=http://www.thenigerianvoice.com/nvnews/87404/1/military-seizes-guinea-bissaus-capital-possible-co.html|title=Military Seizes Guinea-Bissau's Capital, Possible Coup; Leader's Whereabouts Unknown|work=The Nigerian Voice|access-date=17 September 2012}}</ref><ref>{{cite web |author=Birgit Embalo |title=Civil–military relations and political order in Guinea-Bissau |url=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=8587241 |access-date=19 January 2013 |publisher=Journals.cambridge.org}}</ref><ref>{{cite web |date=4 October 2011 |title=Country profile: Guinea-Bissau |url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/04/201241354816571581.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120418093747/http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/04/201241354816571581.html |archive-date=18 April 2012 |access-date=15 April 2012 |publisher=Al Jazeera English}}</ref><ref name="washingtonpost12">{{cite news|url=http://www.thenigerianvoice.com/nvnews/87404/1/military-seizes-guinea-bissaus-capital-possible-co.html|title=Military Seizes Guinea-Bissau's Capital, Possible Coup; Leader's Whereabouts Unknown|work=The Nigerian Voice|access-date=17 September 2012}}</ref><ref>{{cite news|author=Geoffrey York|url=https://www.theglobeandmail.com/news/world/worldview/coup-in-guinea-bissau-shines-a-light-on-powerful-west-african-drug-trade/article2401364/|title=Coup in Guinea-Bissau shines a light on powerful West African drug trade|work=The Globe and Mail|date=10 September 2012|access-date=17 September 2012|location=Toronto|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116115534/http://www.theglobeandmail.com/news/world/worldview/coup-in-guinea-bissau-shines-a-light-on-powerful-west-african-drug-trade/article2401364/|url-status=dead}}</ref> د ۲۰۱۲ کال د جنوري په ۹مه د ولسمشر مالم باکای سنها تر مړینې وروسته، تکل دا و چې له اساسي قانون سره سم په ۹۰ ورځو کې نوې ټاکنې ترسره شي. د یو سوله‌ییز کمپاین سره سره د احتمالي تاوتریخوالي یا کودتا بهرنۍ وېره شته وه. په همدې برخه کې د ملګرو ملتونو سرمنشي د سوله‌ییزو، منظمو او رڼو ټاکنو غوښتونکی شو. یوازې تر برید لږ مخکې د ولسمشرۍ نوماند کومبا اېلا ادعا کوله چې له خپلې بالانتا قومي ډلې سره چې په پوځ کې ترټولو لوی قومیت و په اړیکه کې دی، د ټاکنو د دويم پړاو لپاره د کمپاین په حالت کې يې خبرداری ورکړ ځکه د ټاکنو په لومړي پړاو کې د درغلۍ اړوند د هغه ادعا بې‌ځوابه پاتې وه. د لومړي پړاو پایلې له ۹ نوماندانو څخه د پنځه له‌خوا رد شوې. تکل دا و چې د ټاکنو دویم پړاو د اپرېل په ۱۳مه پيل شي خو تر هغه وخته د کودتا په پایله کې له اختلاف سره مخ شو.    <ref>{{cite web |date=9 January 2012 |title=Guinea-Bissau leader Malam Bacai Sanha dies in Paris |url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jQ_g50A9P12C5ScvEpONCJS7PTZQ?docId=CNG.f8db5baad7ae448fa2cbc149e29e6ae8.01 |url-status=live |archive-url=https://www.webcitation.org/6AidFB3gD?url=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jQ_g50A9P12C5ScvEpONCJS7PTZQ?docId=CNG.f8db5baad7ae448fa2cbc149e29e6ae8.01 |archive-date=16 September 2012 |access-date=13 April 2012 |df=dmy}}</ref><ref name="news24">{{cite web |date=16 March 2012 |title=Guinea-Bissau wraps up poll campaign |url=http://www.news24.com/Africa/News/Guinea-Bissau-wraps-up-poll-campaign-20120316 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140810204010/http://www.news24.com/Africa/News/Guinea-Bissau-wraps-up-poll-campaign-20120316 |archive-date=10 August 2014 |access-date=13 April 2012 |publisher=News24}}</ref><ref name="reuters2">{{cite news|author=Alberto Dabo|url=https://www.reuters.com/article/us-bissau-idUSBRE83C0JW20120413|title=Bissau soldiers control capital in apparent coup|work=Reuters|access-date=15 April 2012|date=13 April 2012}}</ref><ref name="un">{{cite web |date=30 April 2012 |title=Special report of the Secretary-General on the situation in Guinea-Bissau |url=http://uniogbis.unmissions.org/LinkClick.aspx?fileticket=K5TByBubU6k%3d&tabid=9879&mid=12844&language=en-US |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304000153/http://uniogbis.unmissions.org/LinkClick.aspx?fileticket=K5TByBubU6k%3D&tabid=9879&mid=12844&language=en-US |archive-date=4 March 2016 |access-date=19 January 2013 |publisher=United Nations |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |title=Guinea-Bissau second round vote delayed to 29 April |url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gvbgLiOwMBZ7IjjF0ZAVFJ31-qhw?docId=CNG.4950c0f67e13086fe38f02331e0333bb.6b1 |url-status=live |archive-url=https://www.webcitation.org/6AidGXx8I?url=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gvbgLiOwMBZ7IjjF0ZAVFJ31-qhw?docId=CNG.4950c0f67e13086fe38f02331e0333bb.6b1 |archive-date=16 September 2012 |access-date=15 April 2012 |df=dmy}}</ref> تر کودتا څو ورځې مخکې پورتګالي‌ژبی هېواد انګولا د اروپايي ټولنې د ورته ناکامو هڅو په دوام د ملګروملتونو د سولې‌رغونې او اتحاد سازمان (UNIOGBIS) د یوې برخې په توګه اعلان وکړ چې پوځ به یې په ګېني-بیساو کې د انګولا دوه کلن پوځي ماموریت (MISSANG) ته د پای ټکی کېږدي. د انګولا دولتي خبري اژانس (ANGOP) وویل چې انګولايي ځواکونه د ۲۰۱۱ کال په مارچ کې د وسله‌والو ځواکونو د اصلاح لپاره د دوه‌اړخيز پوځي پرېکړه‌لیک پر بنسټ ګېني-بیساو ته ولېږل شول. د اپرېل په ۱۶ د ګېني –بیساو د دفاع وزیر حورحه تولنتینو ارایوحو غوښتل چې انګولا ته ورسي او له خپل سیال کاندیدو پریرا دوس سانتوس ون دونم او د پوځ رییس جرالدو ساچیچنګو نوندا سره وويني. هغه همدارنګه تمه لرله چې د جګړې له عالي ښوونځي (ESG) او د پوځي زده‌کړو له مسلکي مؤسسې (ISTM) څخه هم لیدنه وکړي. په هم‌هغه د کودتا په ورځ دوه لوزوفون (پورتګالي‌ژبي هېوادونه) انګولا او کيپ‌وېرد هوکړه وکړه چې د خپلو همکاریو تړونونه وارزوي. د ولسمشرۍ نوماند او پخواني لومړي وزیر کارلوس ګومز جونیر هم د دې بنسټ د سمون/اصلاح لپاره د خپلو هڅو له امله د پوځ د خوښې‌وړ کس نه و. <ref name="nyt2">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/04/14/world/africa/guinea-bissau-coup-removes-presidential-front-runner.html|work=The New York Times|author=Adam Nossiter|title=Guinea-Bissau Coup Removes Presidential Front-Runner|date=13 April 2012}}</ref><ref name="reuters22">{{cite news|author=Alberto Dabo|url=https://www.reuters.com/article/us-bissau-idUSBRE83C0JW20120413|title=Bissau soldiers control capital in apparent coup|work=Reuters|access-date=15 April 2012|date=13 April 2012}}</ref><ref name="fari">{{cite web |title=Military: Guinea-Bissau prime minister arrested |url=https://news.yahoo.com/military-guinea-bissau-prime-minister-arrested-125048259.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121204074918/http://news.yahoo.com/military-guinea-bissau-prime-minister-arrested-125048259.html |archive-date=4 December 2012 |access-date=15 November 2012 |publisher=Yahoo! News |df=dmy}}</ref><ref>{{cite web |date=15 March 2012 |title=Angola and Cape Verde agree to review cooperation in defence sphere |url=http://www.portalangop.co.ao/motix/en_us/noticias/politica/2012/3/15/Angola-and-Cape-Verde-agree-review-cooperation-defence-sphere,8bd79401-67ef-4648-ad0f-0030f330d3f2.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414000149/http://www.portalangop.co.ao/motix/en_us/noticias/politica/2012/3/15/Angola-and-Cape-Verde-agree-review-cooperation-defence-sphere,8bd79401-67ef-4648-ad0f-0030f330d3f2.html |archive-date=14 April 2012 |access-date=15 April 2012 |work=Angola Press}}</ref><ref>{{cite web |title=Guinea Bissau Defence minister expected Monday in Luanda |url=http://www.portalangop.co.ao/motix/en_us/noticias/politica/2012/3/14/Guinea-Bissau-Defence-minister-expected-Monday-Luanda,9664f700-28ec-4402-9516-81e17bcdea05.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130515204248/http://www.portalangop.co.ao/motix/en_us/noticias/politica/2012/3/14/Guinea-Bissau-Defence-minister-expected-Monday-Luanda,9664f700-28ec-4402-9516-81e17bcdea05.html |archive-date=15 May 2013 |access-date=15 April 2012 |work=Angola Press}}</ref><ref name="euro">{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/worldNews/idAFBRE83D00S20120414|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053223/http://af.reuters.com/article/worldNews/idAFBRE83D00S20120414|url-status=dead|archive-date=4 March 2016|title=Bissau army hold president, former premier in coup|work=Reuters|access-date=19 September 2012|date=14 April 2012}}</ref> == بنسټ اېښونه/انګېزه == د سېک‌ناټېش په نوم د پورتګالي تلویزیوني شبکې د راپور پر بنسټ تر کودتا یوه ورځ مخکې یو ناپېژانده پوځي قوماندان ادعا وکړه چې ګومز جونیر په هېواد کې انګولایی سرتېرو ته دننه کېدو اجازه ورکوي. هغه همدارنګه ادعا وکړه چې سرتېري پټ اسناد لري چې د ګېني بیساو دولت ته اجازه ورکوي چې د ګېني بیساو پر پوځ د انګولا د برید پخلی وکړي. د پوځي حکومت مشرانو نه‌لاس‌لیک شوې بیانیه خپره کړه. چې په هغه کې لیکل شوي وو هغوی «د واک جاه‌طلبي نه‌لري» او کودتا له انګولا سره د هوکړې د ادعا پر وړاندې غبرګون و ځکه ۲۰۰ پوځي روزونکي به د ګېني بیساو وسله‌وال پوځ له منځه یوسي. د پوځي حکومت ویاند دویم بریدمل-ډګروال داهابانا والنا چې تر کودتا وروسته يې واک ترلاسه کړ، وروسته وويل چې ګومز جونیر او پرېرا د ټاکنو په اړه د وسله‌وال پوځ د ناررضایتي له امله ګوښه شوي دي، دا هغه احساسات وو چې د ديپلوماتانو له‌خوا منعکس شول. د الېکس واینز په وینا د [[د ګېني-بېساو د ۲۰۱۲ کال کودتا#%20ftn1|[1]]]چاتمن هاوز (Chatham House) مدیر ګومز جونیر هم په ټاکنو کې د انګولا د نوماند په توګه په پام کې ونیول شو. هغه همدارنګه وویل چې هغه میاشتې چې د دغو پېښو لامل شوې د انګولا پر وړاندې د دوښمنۍ سره مل رسانه‌يي تبصرې وې. <ref>{{cite web |title=Guinea Bissau Soldiers Acted to Stop Angola Aggression, SIC Says |url=http://www.businessweek.com/news/2012-04-13/guinea-bissau-soldiers-acted-to-stop-angola-aggression-sic-says |access-date=15 April 2012 |work=Businessweek}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="aljazpostcoup">{{cite web |date=4 October 2011 |title=Guinea-Bissau coup leaders consolidate power |url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/04/2012413232852260513.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414235947/http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/04/2012413232852260513.html |archive-date=14 April 2012 |access-date=15 April 2012 |publisher=Al Jazeera English}}</ref><ref name="voa">{{cite web |author=Anne Look |date=19 March 2012 |title=Guinea Bissau Soldiers Launch Coup Attempt |url=http://www.voanews.com/english/news/Soldiers-Take-Over-in-Suspected-Guinea-Bissau-Coup--147285225.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120415181852/http://www.voanews.com/english/news/Soldiers-Take-Over-in-Suspected-Guinea-Bissau-Coup--147285225.html |archive-date=15 April 2012 |access-date=15 April 2012 |publisher=Voanews.com}}</ref><ref name="ap2">{{cite web |title=Military: Guinea-Bissau prime minister arrested |url=https://news.yahoo.com/military-guinea-bissau-prime-minister-arrested-125048259.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121204074918/http://news.yahoo.com/military-guinea-bissau-prime-minister-arrested-125048259.html |archive-date=4 December 2012 |access-date=17 September 2012 |publisher=Yahoo! |df=dmy}}</ref> == کودتا == د اپرېل په ۱۲مه یاغي ځواکونو د بیساو د پلازمېنې پر مرکز دکنترول ترلاسه کولو هڅه وکړه تر څو دولت نسکور کړي، نږدې د ۱۹: ۰۰ تر ۲۱:۰۰ بجو شاوخوا د ډزو غږونه اورېدل کېدل. په هېواد کې د ديپلوماتانو له‌خوا خپاره شوي راپورنه وايي چې د ولسمشرۍ نوماند ګومز جونیر او موقت ولسمشر رایموندو پرېرا ورک شوي دي. یاغیانو د ګېني او کيپ د خپلواکۍ لپاره د افریقايي ګوند د دفترونو (PAIGC) او رادیويي چينلونو کنترول ترلاسه کړ. هغوی همدارنګه د دولت له وفادارو پوځيانو سره جګړه وکړه او تر ار.پي.جي (RPGs) ډزو وروسته یې شاتګ ته اړ کړل. سرتېرو پلامينې ښار ته دننه کېدلو او له ښار څخه د وتلو ټولې لارې وتړلې او ملي رادیو تلویزون په ۲۰:۰۰ بجو غلی/خاموش شو. <ref>{{cite news|author=Alberto Dabo|url=https://www.reuters.com/article/us-bissau-idUSBRE83C08N20120413|title=Bissau soldiers attack home of poll front-runner|work=Reuters|access-date=15 April 2012|date=13 April 2012}}</ref><ref name="washingtonpost13">{{cite news|url=http://www.thenigerianvoice.com/nvnews/87404/1/military-seizes-guinea-bissaus-capital-possible-co.html|title=Military Seizes Guinea-Bissau's Capital, Possible Coup; Leader's Whereabouts Unknown|work=The Nigerian Voice|access-date=17 September 2012}}</ref><ref name="ap3">{{cite web |title=Military: Guinea-Bissau prime minister arrested |url=https://news.yahoo.com/military-guinea-bissau-prime-minister-arrested-125048259.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121204074918/http://news.yahoo.com/military-guinea-bissau-prime-minister-arrested-125048259.html |archive-date=4 December 2012 |access-date=17 September 2012 |publisher=Yahoo! |df=dmy}}</ref> د کودتا لاملونو د ګومز جونیر استوګنځی موخه وګرځاوه چې د ځواکونو له‌خوا محاصره او له لاسي بمونو سره يې پرې برید وکړ، لکه څنګه چې د ډزو غږونه ډېر نږدې اورېدل کېدل. خبریالانو ته هم اجازه نه ورکول کېده چې د پېښې ځای ته نږدې شي. کامیلو لیما داکوستا د ار. ډي پي افریقا په نوم یوې رادیویي رسنۍ ته چې لا هم خپرونې لري وویل چې یاغیانو د دوی کور چور کړی و خو مور او پلار يې دواړه روغ رمټ وو. سرتېرو تر یرغل لاندې هغه نور کورنه هم لوټ او چور کړل. سرتېرو همدارنګه له بهرنیو ديپلوملتانو سره د دولت د غړو له تېښتې او پټېدلو څخه د مخنیوي په موخه سفارتونه وتړل. پوځ د شپې له‌خوا څو ناپېژانده سیاستوال ونیول. <ref>{{cite web |title=Guinea-Bissau: Home of Prime Minister Carlos Gomes Júnior attacked in coup attempt |url=http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/africa/120413/guinea-bissau-army-seizes-parts-capital-attempted-coup |access-date=15 April 2012 |work=GlobalPost}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2012/04/13/MN6H1O32K0.DTL|title=Guinea-Bissau prime minister arrested by soldiers|work=San Francisco Chronicle|access-date=15 April 2012|date=14 April 2012|archive-date=14 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120414234701/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2012%2F04%2F13%2FMN6H1O32K0.DTL|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-bissau-idUSBRE83B1J520120412|title=Heavy weapons fire heard in Guinea-Bissau capital|work=Reuters|access-date=13 April 2012|date=12 April 2012}}</ref><ref name="aljaz">{{cite web |date=4 October 2011 |title='Attempted coup' in Guinea-Bissau |url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/04/2012412211055817993.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120412215517/http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/04/2012412211055817993.html |archive-date=12 April 2012 |access-date=13 April 2012 |publisher=Al Jazeera English}}</ref><ref name="euro2">{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/worldNews/idAFBRE83D00S20120414|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053223/http://af.reuters.com/article/worldNews/idAFBRE83D00S20120414|url-status=dead|archive-date=4 March 2016|title=Bissau army hold president, former premier in coup|work=Reuters|access-date=19 September 2012|date=14 April 2012}}</ref> == سرچينې == ----[[د ګېني-بېساو د ۲۰۱۲ کال کودتا#%20ftnref1|[1]]] د نړیوالو چارو سلطنتي مؤسسه، ژباړن.  j0w2uxg7hzgac336pebpkm3ic1ogsuu 0 63859 369184 356000 2026-09-23T02:30:58Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369184 wikitext text/x-wiki د جرمني کلتور په [[اروپا]] کې د دیني او سېکولر دواړو په ګډون د لویو فکري او پراخو ولسی غورځنګونو څخه بڼه اخیستې ده. له تاریخي پلوه جرمني د داس لنډ دېرډیچټر انډ ډنکرــ ''Das Land der Dichter und Denker''  (د شاعرانو او مفکرینو هېواد) بلل شوی دی. جرمنی کلتور له هغو جرمنیو قومونو څخه چې د ژېړو په دوره (Bronze Age) کې په لوېدیځه او مرکزي اروپا کې اوسېدل، سرچینه اخیستې ده. د جرمني کلتور تر ټولو لومړني شواهد د یاستروف کلتور ته ورګرځي. له جرمنیو قومونو سره اړیکې د بېلابېلو یوناني-رومي لیکوالانو له خوا شرح شوې دي. تر ټولو لومړنۍ پراخه لیکنه چې په جرمني کلتور باندې تر سره شوې ده د روم د سترواکۍ په دوره کې د تاسیتوس په ''جرمنیا'' اثر کې لیدل کېدی شي.<ref>{{cite news|author=Wasser, Jeremy|url=http://www.spiegel.de/international/0,1518,410135,00.html|title=Spätzle Westerns|newspaper=Spiegel Online International|date=6 April 2006|access-date=28 March 2011}}</ref> == تاریخ == جرمن کلتور د زرګونو کلونو لپاره د اروپا د اوج د نقطې په توګه پاتې شوی دی. جرمني د بېلابېلو مهمو ښکارندو لکه د مهاجرت د دورې، د کارولینجي سترواکۍ، د روم د مقدسې سترواکۍ، د منځنیو پېړو د رنسانس لکه د کارولینجي رنسانس، علمیت پالنې، د هانزایي اتحاد، جرمن رنسانس، د چاپ انقلاب، د پروتستانت اصلاحاتو، پروشیا، رومناتېسېزم خوځښت، رایش جرمني، وایمار او ملي سوسیالېزم لپاره د مرکز په توګه پاتې شوی دی. په جرمني کې یو شمېر عمومي رخصتۍ شته. دا هېواد په ځانګړې توګه په میونیخ کې د خپل اکتوبرفېست د لمانځنو لپاره، د خپل کارنیوال یا لمانځنو د رسم او دود لپاره او د کرېسمس په تړاو په نړیواله کچه د خپلو اغېزناکو دودونو لپاره چې په وایناختن (Weihnachten) سره شهرت لري. د اکتوبر درېیمه له ۱۹۹۰ز کال څخه راهیسې د جرمني ملي ورځ ده چې د جرمني د یوځای کېدو د ورځې (''Tag der Deutschen Einheit'') په توګه لمانځل کېږي. یونیسکو په جرمني کې ۴۶ ملکیتونه د نړۍ د میراث په فهرست کې ثبت کړي دي. بي بي سي ته یوې نړیوالې نظر سنجۍ وښودله چې جرمني په ۲۰۱۱، ۲۰۱۲، او ۲۰۱۴ز کلونو کې  د نړۍ لپاره د تر ټولو ډېرې مثبتې اغېزمنتیا لپاره پېژندل شوی دی. <ref>{{cite web |author=MacGregor, Neil |date=28 September 2014 |title=The country with one people and 1,200 sausages |url=https://www.bbc.com/news/magazine-29380144 |access-date=11 December 2014 |publisher=BBC}}</ref><ref>{{cite web |title=Christmas Traditions in Austria, Germany, Switzerland |url=http://www.german-way.com/history-and-culture/holidays-and-celebrations/christmas/ |access-date=12 December 2014 |publisher=German Ways}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.worldpublicopinion.org/pipa/articles/views_on_countriesregions_bt/680.php?nid=&id=&pnt=680&lb=#ger|title=Views of US Continue to Improve in 2011 BBC Country Rating Poll|work=Worldpublicopinion.org|date=7 March 2011|access-date=28 March 2011|df=dmy-all}}{{dead link|date=July 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22624104|title=BBC poll: Germany most popular country in the world|publisher=BBC|date=23 May 2013|access-date=28 March 2011}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/world-service-country-poll|title=World Service Global Poll: Negative views of Russia on the rise|work=BBC.co.uk|date=4 June 2014|access-date=15 July 2014}}</ref><ref>{{cite web |title=World Heritage Sites in Germany |url=http://www.worldheritagesite.org/countries/germany.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100512172012/http://www.worldheritagesite.org/countries/germany.html |archive-date=12 May 2010 |access-date=3 October 2010 |publisher=UNESCO |df=dmy-all}}</ref> == ژبه == جرمني ژبه د جرمني هېواد رسمي او جرمني کې په غالب ډول ورباندې خبرې کېږي. نوموړې ژبه په اروپایي اتحادیه کې له ۲۳ رسمي ژبو څخه یوه او د [[انګلیسي]] او فرانسوي ژبو په څنګ کې د اروپایي کمېسیون له دریو کاري ژبو څخه ده. په جرمني کې په رسمیت پېژندل شوې اقلیت ژبې ډنمارکي، صوربي (موخه له صربي ژبې نه پرته بله هغه ده)، شمالي فریزي او ساترلنډي فریزي دي. له دې هاخوا ښکتنۍ جرمني ژبه د سیمه ییزې ژبې په توګه کارول کېږي. له نوموړو ژبو څخه په رسمي ډول د ځایي یا اقلیت ژبو لپاره اروپایي منشور (ECRML) له خوا ساتنه کېږي. د مهاجرینو له ژبو څخه تر ټولو ډېرې کارېدونکې هغه یې ترکي، کوردي، پولنډي، د بالکان ژبې، او روسي دي. <ref name="Eurobarometer Languages">{{Cite web |author=European Commission |author-link=European Commission |year=2006 |title=Special Eurobarometer 243: Europeans and their Languages (Survey) |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf |access-date=3 February 2007 |publisher=[[Europa (web portal)]]}}{{Cite web |author=European Commission |author-link=European Commission |year=2006 |title=Special Eurobarometer 243: Europeans and their Languages (Executive Summary) |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_sum_en.pdf |access-date=3 February 2007 |publisher=[[Europa (web portal)]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=Full list |url=https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list |access-date=2020-10-08 |website=Treaty Office |language=en-GB}}</ref> ستندرده یا معیاري جرمني ژبه یوه لوېدیځه جرمنۍ ژبه ده او د انګلیسي، هالنډي او فریزي ژبو سره نږدې تړاو لري او د هغوی تر څنګ صنف بندي کېږي. تر یوې لږې کچې پورې، نوموړې ژبه له ختیځې (منقرضې شوې) او شمالي جرمني ژبو سره تړلې ده. د جرمني ژبې زیاتره لغتونه د اندو اروپایي ژبو د کورنۍ له جرمني څانګې څخه راویستل شوي دي. یو د پام وړ شمېر کلیمې له لاتیني او یوناني څخه، ورسره په څنګ کې یو کوچنی شمېر له فرانسوي او په دې نږدې وختونو کې له انګلیسي څخه (چې ډي-انګلشچ بلل کېږي) راویستل شوې دي. جرمني ژبه له لاتیني الفبا سره لیکل کېږي. د ۲۶ ستندردو تورو په څنګ کې جرمني ژبه د دوو ټکو له تفکیک کوونکو نښو سره دری واول توري لري چې له ä، ö، ü څخه عبارت دي او همدارنګه اسزت یا سچارفس ''S''  (تېره ''س'') توری هم لري چې د "ß" په توګه لیکل کېږي. جرمني لیکدود د اصلاحاتو له یوې لړۍ څخه تېر شوی دی چې تر ټولو نږدې اصلاحات په ۱۹۹۶ز کال کې ورباندې پلي شوي دي. <ref name="Many tongues, one family">{{Cite web |author=European Commission |author-link=European Commission |year=2004 |title=Many tongues, one family. Languages in the European Union |url=http://ec.europa.eu/publications/booklets/move/45/en.pdf |access-date=3 February 2007 |publisher=[[Europa (web portal)]]}}</ref> جرمني لهجې د ستندرد جرمني ژبې له بېلابېلو ژبنیو بڼو (varieties ) څخه تشخیصېږي. جرمني لهجې دودیزې سیمه ییزې ژبنۍ بڼې دي او بېلابېلو جرمني قومونو ته ورګرځېدی شي. له دغو لهجو څخه زیاتره یې په ستندرد ژبې د یوه خبرې کوونکي لپاره د پوهېدو وړ نه دي، ځکه چې نوموړې لهجې زیاتره وخت په لغت پوهنه، آواز یا فونوګرافۍ، او نحوه کې توپیر لري.<ref>{{Cite web |title=Germany - Languages |url=https://www.britannica.com/place/Germany |access-date=2020-10-08 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> جرمنۍ ژبه په ټوله نړۍ کې د مورنۍ ژبې په توګه تقریباً ۱۰۰ میلیونه خبرې کوونکي، او همدارنګه د ۸۰ میلیونو په شاوخوا کې هغه خبرې کوونکي لري چې جرمني یې مورنۍ ژبه نه ده. جرمني ژبه د ۹۰ میلیونه په شاوخوا کې خلکو اصلي ژبه ده چې دا خلک د  اروپایي اتحادیې ٪۱۸ تشکیلوي. ٪۶۷ جرمني اتباع ادعا کوي چې لږ تر لږه په یوه بهرنۍ ژبه، او ٪۲۷ یې له خپلې لومړنۍ ژبې څخه پرته په لږ تر لږه دوو ژبو د اړیکې ټینګولو وړتیا لري<ref name="natgeo2006">{{Cite book|title=National Geographic Collegiate Atlas of the World|publisher=R.R Donnelley & Sons Company|date=April 2006|location=Willard, Ohio|pages=257–270|isbn=978-0-7922-3662-7}}</ref><ref name="Eurobarometer Languages2">{{Cite web |author=European Commission |author-link=European Commission |year=2006 |title=Special Eurobarometer 243: Europeans and their Languages (Survey) |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf |access-date=3 February 2007 |publisher=[[Europa (web portal)]]}}{{Cite web |author=European Commission |author-link=European Commission |year=2006 |title=Special Eurobarometer 243: Europeans and their Languages (Executive Summary) |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_sum_en.pdf |access-date=3 February 2007 |publisher=[[Europa (web portal)]]}}</ref> د جرمني کلتور په نړۍ کې په تیت او پرک شوو جرمنیانو (German diaspora) کې، د جرمن کلتور اړخونه په ځوانو نسلونو باندې د نوم اېښودنې د رسم او رواج او د لیکلې او ویل کېدونکې جرمنۍ ژبې  له لارې لېږد مومي. د ګوېته انستېتیوت په دې لټه کې دی چې د جرمني کلتور پوهه د نړۍ په کچه خوره کړي. اوسمهال په مجموعي ډول ۱۵.۵ میلیونه خلک د دویمې ژبې په توګه په جرمني په زده کړه بوخت دي.<ref>{{Cite web |title=Attractive Language |url=https://www.tatsachen-ueber-deutschland.de/en/culture-and-art/attractive-language}}</ref> == ادبیات == د جرمني ژبې ادبیات په منځنیو دورو کې د سپړنې وړ دي، چې په نوموړو دورو کې یې تر ټولو د یادونې وړ لیکوالان والتر فون دېر ووګلویدې او وولفورام فون اشنباچ دي. د ''نيبېلونګلید'' حماسي کتاب هم، چې لیکوال یې نا معلوم دی، او ورسره د ''ثېدریکساګا'' اثر د ددې دورې مهم اثرونه دي. د افسانوي کیسو هغه مجموعې چې په ۱۹مه پېړۍ کې د یعقوب او ویلهیم ګریم په واسطه راټولې او چاپ شوې دي، د نړۍ په کچه شهرت وموند. الهیات پوه مارتین لوتر ته، چا چې انجیل جرمنۍ ژبې ته وژباړه، په پراخه کچه د نوې عالي جرمنۍ ژبې د بنسټ اېښودو لپاره  اعتبار ورکول کېږي. تر ټولو ډېر د تحسین وړ جرمني فیلسوفان او لیکوالان لاسنګ، یوهان ولفگانگ فون ګوېته، فریدریش شیلر، کلیست، هوفمن، برتولت برشت، هاینریش هاینه او شمېت دي. په ادبیاتو څانګه کې نهو جرمنیانو د نوبل جایزه ګټلې ده: چې له تهیودور مومسن، پاول فون هېسې، ګېرهارت هاپتمن، توماس من، نېلي ساشز، هېرمان هېسې، هِنریک بُول، ګونتر ګراس او هرتا مولر څخه عبارت دي. == فلسفه == د معاصرو طبیعي علومو ظهور او له هغه سره په تړاو د دین زوال د پوښتنو یوه لړۍ رابرسېره کړه، کومې چې د جرمني په فلسفه کې د علم او عقیدې، استدلال او عاطفې، او د نړۍ د علمي، اخلاقي او هنري لیدلورو تر منځ د اړیکو په تړاو په پرله پسې ډول تکرارېږي. جرمني فیلسوفانو ان له منځنیو پېړیو څخه (البرتوس مګنوس) لوېدیځې فلسفې ته په بڼې ورکولو کې مرسته کړې ده. وروسته، لېبنیز (په ۱۷مه زېږدیزه پېړۍ کې) او له هغه څخه په ډېره مهمه بڼه امانوېل کانت د فلسفې په تاریخچه کې مرکزي رولونه لوبولي دي. د کانت فلسفې د شوپنهاور، او نیچه کار ته او همدارنګه جرمني ایدیالېزم ته چې ورنه  د فېچت او هېګل له خوا دفاع شوې ده، الهام ورکړی دی. مارکس او انګلز د ۱۹مې زېږدیزې پېړۍ په دویمه نیمایي کې کمونېستي نظریې ته پراختیا ورکړه، په داسې حال کې چې هیدېګر او ګادامر په شلمه زېږدیزه پېړۍ کې د جرمني فلسفې دود تعقیب کړ. یو شمېر جرمني روشن فکران همداراز په [[ټولنپوهنه]] کې اغېزناک ثابت شوي دي چې تر ټولو مهم یې تیودور ادورنو، الیاس، هابېرماش، مکس هورخیمر، نیکلاس لوهمان، هربرت مارکوز، جورج سمویل، فریدناند تونیز او مکس وېبر دي. د برلین پوهنتون چې په ۱۸۱۰ز کال کې د ژبې پېژندونکي او فیلسوف وېلیام فون همبولد له خوا تاسیس شو، د یو شمېر معاصرو لوېدیځو پوهنتونونو لپاره یې د یوې اغېزناکې الګو په حیث عمل کړی دی. په ۲۱مه زېږدیزه پېړۍ کې جرمني د اروپا په قاره کې د فرانسې، اتریش، سویزرلنډ اوسکندنویایي هېوادونو (ډنمارک، سویډن، ناروې)  په څنګ کې د معاصرې تحلیلي فلسفې د پراختیا لپاره یو مهم هېواد بلل شوی دی. <ref>Searle, John. (1987). ''The Blackwell Companion to Philosophy'', "Introduction". Wiley-Blackwell.</ref> == موسیقي == د موسیقۍ په څانګه کې، جرمني ادعا لري چې د باچ او بیتوېن په ګډون د نړۍ په کچه ډېر زیات مشهور کلاسیک کمپوزران لري، څوک چې د لوېدیځې کلاسیکې موسیقۍ د کلاسيک او رومانتیکې دورې تر منځ په لېږد کې د یادونې وړ بلل شوي دي. جرمنیانو همدارنګه، زیات شمېر لوتري مذهبي سندرو او ترانو ته پراختیا ورکړې ده. د اتریشي-جرمني دستور او دود نور هغه کمپوزران چې نړیوال شهرت ته ورسېدل ولفګانګ امادیوس موزارت، یوهانس براهمز، واګنر، هایدن، فرانتس شوبرت، هاندل، روبرت شومان، فلیکس مندلسون، بارتولدي، دویم یوهان شتراوس، ماهلر، جیورج فیلیپ ټیلیمن، ریچارډ شتراوس، ارنولډ شونبرګ، کار اورف، او ډېر وروستني، هانس ورنر هنتسه، هلموت لاچنمان، او کارل هاینز اشتوکهاوزن پکې شامل دي.<ref>{{cite web |date=13 April 2011 |title=Bundesverband Musikindustrie: Deutschland drittgrößter Musikmarkt weltweit |url=http://www.musikindustrie.de/politik_einzelansicht0/back/110/news/jahrespressekonferenz-des-bvmi/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111231025331/http://www.musikindustrie.de/politik_einzelansicht0/back/110/news/jahrespressekonferenz-des-bvmi/ |archive-date=31 December 2011 |access-date=28 February 2012 |publisher=Musikindustrie.de |df=dmy}}</ref><ref>{{cite news|title=Kraftwerk maintain their legacy as electro-pioneers|url=http://www.dw.de/kraftwerk-maintain-their-legacy-as-electro-pioneers/a-6497092|access-date=14 May 2013|publisher=Deutsche Welle|date=8 April 2011}}</ref><ref>[https://www.bbc.co.uk/radio1/documentaries/060807_kraftwerk.shtml BBC Radio 1 Documentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120619213420/http://www.bbc.co.uk/radio1/documentaries/060807_kraftwerk.shtml |date=2012-06-19 }} Retrieved 2006, 10 December</ref> == سرچينې   == byynwgbc09xly84ftzvxqpgsj47c3k1 0 63938 369245 366719 2026-09-23T05:52:41Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369245 wikitext text/x-wiki وینوم یا زووټوکسین یو ډول زهر دي چې د حیوان لخوا تولیدېږي او په فعال ډول د چیچلو، نېش وهلو یا ورته بل عمل سره د زخم له لارې انتقالېږي. دا زهر د زهرو یوې ځانګړې دستګاه، لکه نېش یا غاښونو له لارې د envenomation په نوم پروسې له لارې انتقالېږي. وینوم له پایزون څخه، چې په غیرفعال ډول د خوړلو، استنشاق کولو یا د پوستکي له لارې جذبولو له لارې بدن ته د ننه کېږي او له ټوکسونجن څخه، چې په فعال ډول د فزیکي لېږد میکانیزم له لارې د یوه بل حیوان خارجي سطحې ته انتقالېږي، توپیر لري.<ref>{{DorlandsDict|eight/000115553|venom}}</ref><ref name="Gupta2">{{cite book|last=Gupta|first=Ramesh C.|title=Reproductive and developmental toxicology|date=24 March 2017|publication-place=Saint Louis|isbn=978-0-12-804240-3|oclc=980850276|pages=963–972}}</ref><ref name="Chippaux Goyffon 2006 pp. 215–202">{{cite journal|last1=Chippaux|first1=JP|last2=Goyffon|first2=M|title=[Venomous and poisonous animals--I. Overview].|journal=Médecine Tropicale|volume=66|issue=3|year=2006|issn=0025-682X|pmid=16924809|pages=215–20|language=fr}}</ref><ref name="AustralianAcademyOfSciencePoisonvsVenom">{{cite web |date=3 November 2017 |title=Poison vs. Venom |url=https://www.science.org.au/curious/people-medicine/poison-vs-venom |access-date=17 April 2022 |work=[[Australian Academy of Science]] |archive-date=13 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240213021922/https://www.science.org.au/curious/people-medicine/poison-vs-venom |url-status=dead }}</ref><ref>Nelsen, D. R., Nisani, Z., Cooper, A. M., Fox, G. A., Gren, E. C., Corbit, A. G., & Hayes, W. K. (2014). "Poisons, toxungens, and venoms: redefining and classifying toxic biological secretions and the organisms that employ them". Biological Reviews, 89(2), 450-465. doi: [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/brv.12062?casa_token=JGWv6xZfK2cAAAAA:tUHPVkwwiUO1QMuwLWOzQiRcgBAsTYEpGzo7uQtfA_W-p7tE7SBlSy4vTxUGbGZsQ816nSy9v6ZfsUtaag 10.1111/brv.12062]. PMID: [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24102715/ 24102715].</ref> زهرو په ځمکني او سمندري چاپېریالونو کې او د حیواناتو په پراخ طیف کې تکامل موندلی دی: دواړو هم ښکاریان او هم ښکار او هم فقاري حیواناتو او هم غیر فقاري حیواناتو. زهر د زهرو څلورو اصلي ډولونو له لارې وژنه کوي؛ یعنې نکروټوکسین او سایټوټوکسین، چې حجرې وژني؛ نیوروټوکسین، چې په عصبي سیسټم اغیزه کوي؛ مایوټوکسین، چې عضلو ته زیان رسوي؛ او هیموټوکسین، چې د وینې کلکېدل مختل کوي. زهرجن حیوانات په کلني ډول د لسګونه زرو انسانانو د مړینې لامل کېږي. زهر ډېری د بېلابېلو ډولونو سره د ټوکسین پېچلي مخلوطونه دي. له زهرو څخه حاصل شوي ټوکسین د ټرومبوز، آرټریټ او ځینې سرطانونو په شمول پراخو طبي حالتونو درملنې لپاره کارول کېږي. په زهریاتو کې مطالعې په ډېرو نورو شرایطو کې د زهرو ټوکسین کارونې په هکله څېړنې کوي. == تکامل == د ډولونو په پراخ طیف کې د زهرو کارونه د متغیر تکامل یوه بېلګه ده. دا سخته ده چې په دقیق ډول پایله واخلو چې څنګه دا ځانګړتیا په شدت سره پراخه او متنوع شوه. څوجني کورنۍ چې د زهرجنو حیواناتو ټوکسین کوډ کوي، په فعال ډول ټاکل کېږي او له ځانګړو دندو سره لا متنوع زهر جوړوي. زهر له چاپېریال او خپلو قربانیانو سره تطابق کوي او پر همدې اساس تکامل مومي ترڅو د یوه ښکاري په ځانګړي ښکار (په ځانګړې توګه په ښکار کې د ننه دقیق ایوني کانالونو) باندې ترټولو ډېره اغیزه ولري. په پایله کې، زهریات د حیوان سټانډارډ خوراکي رژيم ته تخصصي کېږي.<ref>{{cite journal|last1=Kordiš|first1=D.|last2=Gubenšek|first2=F.|year=2000|title=Adaptive evolution of animal toxin multigene families|url=https://archive.org/details/gene_2000-12-30_261_1/page/43|journal=Gene|volume=261|issue=1|pages=43–52|doi=10.1016/s0378-1119(00)00490-x|pmid=11164036}}</ref> == میکانیزمونه == اصلي موضوع: ټوکسین زهریات خپل بیولوژيکي اغېزې د هغو ډېرو ټوکسینونو له لارې چې په خپل ځان کې یې لري رامنځته کوي. ځینې زهرونه له بېلابېلو ډولونو سره د ټوکسینونو پېچلي مخلوط دي. په زهرو کې د شته ټوکسین عمده طبقې عبارت دې له:<ref name="Harris2004">{{cite journal|last=Harris|first=J. B.|title=Animal poisons and the nervous system: what the neurologist needs to know|journal=Journal of Neurology, Neurosurgery & Psychiatry|volume=75|issue=suppl_3|date=September 2004|doi=10.1136/jnnp.2004.045724|pmid=15316044|pmc=1765666|pages=iii40–iii46}}</ref> * نکروټوکسین، چې د موخې په حجرو کې د نکروز (یانې مړینې) لامل کېږي. د وایپرانو او مچیو زهر فاسفولیپاز لري؛ د وایپر زهر همدارنګه ټریپسین ته ورته سرین پروټېز هم لري.<ref name="Raffray">{{cite journal|last1=Raffray|first1=M.|first2=G. M.|title=Apoptosis and necrosis in toxicology: a continuum or distinct modes of cell death?|url=https://archive.org/details/sim_pharmacology-therapeutics_1997-09_75_3/page/153|journal=Pharmacology & Therapeutics|volume=75|issue=3|pages=153–177|year=1997|pmid=9504137|doi=10.1016/s0163-7258(97)00037-5|last2=Cohen}}</ref> * نیوروتوکسین، چې په عمده ډول د حیواناتو عصبي سیسټم باندې اغېزه کوي، لکه د ایونونو کانال ټوکسین. دا په ډېری زهرجنو ډولونو کې موندل کېږي، چې په هغو کې تورې غڼې، لړمان، باکس جیلي کب، مکعبي سنېلونه، سل پښيزان او شنه حلقوي اته پښیزان شامل دي.<ref name="Dutertre Lewis 2006 pp. 661–670">{{cite journal|last1=Dutertre|first1=Sébastien|last2=Lewis|first2=Richard J.|title=Toxin insights into nicotinic acetylcholine receptors|journal=Biochemical Pharmacology|volume=72|issue=6|year=2006|doi=10.1016/j.bcp.2006.03.027|pmid=16716265|pages=661–670}}</ref> * مایوټوکسین، چې یوې آخذې سره په نښلېدو عضلو ته زیان رسوي. دا کوچني، اساسي پپټایډونه د مارانو (لکه راټل ماران) او چرمښکۍ په زهرو کې موندل کېږي.<ref name="pmid12709056">{{cite journal|last1=Nicastro|first1=G.|others=Franzoni, L.; de Chiara, C.; Mancin, A. C.; Giglio, J. R.; Spisni, A.|title=Solution structure of crotamine, a Na+ channel affecting toxin from Crotalus durissus terrificus venom|journal=Eur. J. Biochem.|volume=270|issue=9|pages=1969–1979|date=May 2003|pmid=12709056|doi=10.1046/j.1432-1033.2003.03563.x|s2cid=20601072|doi-access=free}}</ref><ref name="PUB00001595">{{cite journal|last1=Griffin|first1=P. R.|last2=Aird|first2=S. D.|title=A new small myotoxin from the venom of the prairie rattlesnake (Crotalus viridis viridis)|journal=FEBS Letters|volume=274|issue=1|pages=43–47|year=1990|pmid=2253781|doi=10.1016/0014-5793(90)81325-I|s2cid=45019479|doi-access=free}}</ref><ref name="PUB00005315">{{cite journal|last1=Samejima|first1=Y.|last2=Aoki|first2=Y.|last3=Mebs|first3=D.|title=Amino acid sequence of a myotoxin from venom of the eastern diamondback rattlesnake (Crotalus adamanteus)|url=https://archive.org/details/sim_toxicon_1991_29_4-5/page/461|journal=Toxicon|volume=29|issue=4|pages=461–468|year=1991|pmid=1862521|doi=10.1016/0041-0101(91)90020-r}}</ref><ref name="whittington">{{cite journal|last1=Whittington|first1=C. M.|last2=Papenfuss|first2=A. T.|last3=Bansal|first3=P.|last4=Torres|first4=A. M.|last5=Wong|first5=E. S.|last6=Deakin|first6=J. E.|last7=Graves|first7=T.|last8=Alsop|first8=A.|last9=Schatzkamer|first9=K.|last10=Kremitzki|first10=C.|last11=Ponting|first11=C. P.|last12=Temple-Smith|first12=P.|last13=Warren|first13=W. C.|last14=Kuchel|first14=P. W.|last15=Belov|first15=K.|display-authors=3|title=Defensins and the convergent evolution of platypus and reptile venom genes|journal=Genome Research|date=June 2008|volume=18|issue=6|pages=986–094|pmid=18463304|doi=10.1101/gr.7149808|pmc=2413166}}</ref> * سایټوټوکسین، چې انفرادي حجرې له منځه وړي او د شاتو مچۍ په اپي توکسین او د تورو غڼو په زهرو کې موندل کېږي.<ref name="Sobral Sampaio Falcão Queiroz 2016">{{cite journal|last1=Sobral|first1=Filipa|last2=Sampaio|first2=Andreia|last3=Falcão|first3=Soraia|last4=Queiroz|first4=Maria João R.P.|last5=Calhelha|first5=Ricardo C.|last6=Vilas-Boas|first6=Miguel|last7=Ferreira|first7=Isabel C. F. R.|display-authors=3|title=Chemical characterization, antioxidant, anti-inflammatory and cytotoxic properties of bee venom collected in Northeast Portugal|journal=Food and Chemical Toxicology|volume=94|year=2016|doi=10.1016/j.fct.2016.06.008|pmid=27288930|pages=172–177|hdl=10198/13492|url=https://bibliotecadigital.ipb.pt/bitstream/10198/13492/3/345.pdf}}</ref><ref name="Peng Dai Lei Liang pp. 3267–3274">{{cite journal|last1=Peng|first1=Xiaozhen|last2=Dai|first2=Zhipan|last3=Lei|first3=Qian|last4=Liang|first4=Long|last5=Yan|first5=Shuai|last6=Wang|first6=Xianchun|display-authors=3|title=Cytotoxic and apoptotic activities of black widow spiderling extract against HeLa cells|journal=Experimental and Therapeutic Medicine|volume=13|issue=6|date=April 2017|doi=10.3892/etm.2017.4391|pmid=28587399|pmc=5450530|pages=3267–3274}}</ref> == تکسونومي طبقه بندي == زهر د طبقه بندۍ له اړخه په دواړو فقاري او غیر فقاري حیواناتو کې او د وچې او سمندري حیواناتو او همدارنګه د ښکاریانو او ښکار کې په پراخ ډول وېشل کېږي. د زهرجنو حیواناتو اصلي ډلې لاندې توضیح شوي دي. === ارتروپوډ === زهرجن ارتروپوډانو کې غڼې، چې په خپلو چېلېسیرا کې شته نېش څخه د زهرو تزریق لپاره کار اخلي؛ او سل پښیز، چې له خپلو فورسیپولانو، اصلاح شوو پښو، څخه د زهرو لېږد لپاره کار اخلي، شاملې دي؛ په داسې حال کې چې لړمان او نېش لرونکي حشرات د یوه نېش په واسطه خپل زهر زرق کوي. په مچیو کې بیا نېش د – اوويپوزیټور – په نوم د هګیو اچولو یوه اصلاح شوې آله ده. په پولیسټس فوسکاټوس کې، ښځینه یې په دوامداره توګه یو زهر تولیدوي چې جنسي فېرومون لري او په نارینه کې د ملګرتیا چلند راپاروي. د Polistes exclamans په شان مچیو کې، زهر د الارم فیرومون په توګه کارول کېږي، چې له ځالې سره غبرګونونه همغږي کوي او د شاوخوا مچۍ په ښکار باندې د برید لپاره جذبوي. د Parischnogaster striatula په شان ځینې ډولونو کې، زهر په ټول بدن کې د میکروب ضد ساتونکي په توګه کارول کېږي.<ref>{{cite journal|last=Post Downing|first=Jeanne|year=1983|title=Venom: Source of a Sex Pheromone in the Social Wasp Polistes fuscatus (Hymenoptera: Vespidae)|url=https://archive.org/details/journal-of-chemical-ecology_1983-02_9_2/page/259|journal=Journal of Chemical Ecology|volume=9|issue=2|pages=259–266|doi=10.1007/bf00988043|pmid=24407344|s2cid=32612635}}</ref><ref>{{cite journal|last=Post Downing|first=Jeanne|year=1984|title=Alarm response to venom by social wasps Polistes exclamans and P. fuscatus|url=https://archive.org/details/journal-of-chemical-ecology_1984-10_10_10/page/1425|journal=Journal of Chemical Ecology|volume=10|issue=10|pages=1425–1433|doi=10.1007/BF00990313|pmid=24318343|s2cid=38398672}}</ref><ref>{{Cite journal|title=From individual to collective immunity: The role of the venom as antimicrobial agent in the Stenogastrinae wasp societies|last=Baracchi|first=David|date=January 2012|journal=Journal of Insect Physiology|doi=10.1016/j.jinsphys.2011.11.007|pmid=22108024|volume=58|issue=1|pages=188–193|hdl=2158/790328|hdl-access=free}}</ref> ډېری کاټرپېلاران د دفاعي زهري غدودو خاوندان دي چې د سوځوونکو وېښتو په نوم د بدن په سر د ځانګړو وېښتو سره یوځای دي. دوی په معمول ډول تحریک کوونکي دي، خو د لونومانیا پتنګان کېدای شي د انسان لپاره وژونکي وي.<ref name="PintoBergerReckTerra 2010">{{cite journal|last1=Pinto|first1=Antônio F. M.|last2=Berger|first2=Markus|last3=Reck|first3=José|last4=Terra|first4=Renata M. S.|last5=Guimarães|first5=Jorge A.|title=Lonomia obliqua venom: In vivo effects and molecular aspects associated with the hemorrhagic syndrome|url=https://archive.org/details/sim_toxicon_2010-12-15_56_7/page/1103|journal=Toxicon|volume=56|issue=7|date=15 December 2010|pmid=20114060|doi=10.1016/j.toxicon.2010.01.013|pages=1103–1112}}</ref> مچۍ د (اپي ټوکسین) په نوم یو تېزابي زهر د کندوګانو او خوراکي زېرمو دفاع لپاره سنټېز کوي او له هغه څخه ګټه اخلي، په داسې حال کې چې مچۍ له کیمیاوي اړخه متفاوتو القلي زهرو څخه د خپل ښکار د فلج کولو لپاره کار اخلي، له همدې کبله د هغوی ښکار تر هغې ژوندی پاتې کېږي ترڅو چې د دوی بچو ته په ځاله کې د خوړو تامین لپاره رسېږي. د زهرو کارونه یوازې له دې بېلګو څخه ډېر زیات پراخ دی؛ ډېری نور حشرات لکه رښتیني حشرات او ډېری میږي هم زهر تولیدوي. د میږیو Polyrhachis dives بڼه د پاټوجن د تعقیم کولو لپاره په موضعي ډول له زهرو څخه کار اخلي.<ref>{{Cite journal|last1=Touchard|first1=Axel|last2=Aili|first2=Samira|last3=Fox|first3=Eduardo|last4=Escoubas|first4=Pierre|last5=Orivel|first5=Jérôme|last6=Nicholson|first6=Graham|last7=Dejean|first7=Alain|display-authors=3|date=20 January 2016|title=The Biochemical Toxin Arsenal from Ant Venoms|journal=Toxins|volume=8|issue=1|page=30|doi=10.3390/toxins8010030|pmid=26805882|pmc=4728552|issn=2072-6651|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Graystock|first1=Peter|last2=Hughes|first2=William O. H.|title=Disease resistance in a weaver ant, Polyrhachis dives, and the role of antibiotic-producing glands|journal=Behavioral Ecology and Sociobiology|year=2011|doi=10.1007/s00265-011-1242-y|volume=65|issue=12|pages=2319–2327|s2cid=23234351}}</ref> === نور غیر فقاري حیوانات === په څو شاخو کې زهرجن غیرفقاري حیوانات شتون لري، چې په هغه کې جېلي کب لکه ګواښوونکی باکس جېلي کب اوپه Cnidaria کې سمندري انیمون، په Echinodermata کې سمندري خارپشت، او د مولوسکانو په منځ کې د اختاپوس په ګډون مخروطي حلزونان او سفالوپوډان شامل دي.<ref>{{cite magazine|last1=Frost|first1=Emily|title=What's Behind That Jellyfish Sting?|url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/whats-behind-that-jellyfish-sting-2844876/|magazine=Smithsonian|access-date=30 September 2018|date=30 August 2013}}</ref><ref name="Bonamonte">{{cite book|last1=Bonamonte|first1=Domenico|last2=Angelini|first2=Gianni|title=Aquatic Dermatology: Biotic, Chemical and Physical Agents|url=https://books.google.com/books?id=A4cSDQAAQBAJ&pg=PA54|year=2016|publisher=Springer International|isbn=978-3-319-40615-2|pages=54–56}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Gallagher|first=Scott A.|title=Echinoderm Envenomation|url=http://emedicine.medscape.com/article/770053-overview|journal=EMedicine|access-date=12 October 2010|date=2017-08-02}}</ref><ref name="OliveraTeichert2007">{{cite journal|last1=Olivera|first1=B. M.|last2=Teichert|first2=R. W.|title=Diversity of the neurotoxic Conus peptides: a model for concerted pharmacological discovery|journal=Molecular Interventions|year=2007|volume=7|issue=5|pages=251–260|pmid=17932414|doi=10.1124/mi.7.5.7}}</ref><ref>{{cite magazine|last1=Barry|first1=Carolyn|title=All Octopuses Are Venomous, Study Says|url=https://www.nationalgeographic.com/animals/2009/04/octopus-venom-hunting-cephalopod/|magazine=[[National Geographic]]|access-date=30 September 2018|date=17 April 2009|archive-date=30 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180930193124/https://www.nationalgeographic.com/animals/2009/04/octopus-venom-hunting-cephalopod/|url-status=dead}}</ref> === فقاري حیوانات === ==== ''کب'' ==== زهر په کابو ۲۰۰ غضروفي کبانو کې، لکه اغزن کبانو، شارکانو او کیمرانو کې موندل کېږي؛ پېشوکبان (کابو ۱۰۰۰ زهرجن ډولونه)؛ او د اغزنو کبانو ۱۱ کلاسونه (Acanthomorpha)، چې په هغه کې لړم کبان (کابو ۳۰۰ ډوله)، ډبرې کبان (له ۸۰ ډولو څخه زیات)، چونګښي کبان، سویي کبان، سوی کب، جراح کب، ځینې مخملي کبان، ځینې ټوډ کبان، کورال کروچران، سره مرجاني کبان، ټوټه کبان، ډبرین کبان، د ژورو اوبو لړمي کبان، حشره یي کبان، ویوران او ستاره یي کبان شامل دي. <ref name="SmithWheeler2006">{{cite journal|last1=Smith|first1=William Leo|last2=Wheeler|first2=Ward C.|title=Venom Evolution Widespread in Fishes: A Phylogenetic Road Map for the Bioprospecting of Piscine Venoms|journal=Journal of Heredity|volume=97|issue=3|date=2006|doi=10.1093/jhered/esj034|pmid=16740627|pages=206–217|doi-access=free}}</ref> ==== ذوحیاتین ==== ځینې سالمانډران کولی شي خپلې تېزې زهرجنې پښتۍ د باندې راوباسي. په برازیل کې دوه ډوله چونګښې د خپلې کوپړۍ تاج شاوخوا ته کوچني اغزي لري چې د برخورد په صورت کې، زهر خپلې موخې ته رسوي.<ref>[http://www.askabiologist.org.uk/punbb/viewtopic.php?id=1494 Venomous Amphibians (Page 1) – Reptiles (Including Dinosaurs) and Amphibians – Ask a Biologist Q&A] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220907114326/http://www.askabiologist.org.uk/punbb/viewtopic.php?id=1494 |date=2022-09-07 }}. Askabiologist.org.uk. Retrieved on 2013-07-17.</ref><ref>{{Cite journal|last1=Nowak|first1=R. T.|last2=Brodie|first2=E. D.|title=Rib Penetration and Associated Antipredator Adaptations in the Salamander Pleurodeles waltl (Salamandridae)|url=https://archive.org/details/sim_copeia_1978-08-10_3/page/424|journal=Copeia|volume=1978|issue=3|pages=424–429|year=1978|doi=10.2307/1443606|jstor=1443606}}</ref><ref>{{Cite journal|date=2015-08-17|title=Venomous Frogs Use Heads as Weapons|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0960982215007885|journal=Current Biology|volume=25|issue=16|pages=2166–2170|doi=10.1016/j.cub.2015.06.061|issn=0960-9822|last1=Jared|first1=Carlos|last2=Mailho-Fontana|first2=Pedro Luiz|last3=Antoniazzi|first3=Marta Maria|last4=Mendes|first4=Vanessa Aparecida|last5=Barbaro|first5=Katia Cristina|last6=Rodrigues|first6=Miguel Trefau t|last7=Brodie|first7=Edmund D.|display-authors=3|pmid=26255851|s2cid=13606620}}</ref> ==== خزندګان ==== کابو ۴۵۰ ډوله ماران زهرجن دي. د مار زهر د سترګو لاندې غدودو (منډیبولر غدودو) له لارې تولیدېږي او د لوله یي یا کانالي نېشونو له لارې موخې ته رسېږي. د مار زهر د پروټېز په شان پپټایډي ټوکسینونو ډولونو لرونکي دي چې د پروټین پپټایډي اړیکې هایډرولایز کوي؛ نوکلیزان چې د DNA فاسفوډي اسټر اړیکې هایډرولایز کوي؛ او نیوروټوکسینان، چې په عصبي سیسټم کې سیګنال ورکونې سیسټم مختلوي. د مار زهر د درد، پړسوب، نسجي نکروز، د وینې ټیټ فشار، شخي، وینه بهېدنه (د مار ډولونو په اساس توپیر لري)، تنفسي فلج، د پښتورګو ناکامي، کوما او مرګ په شان ځینې علایم رامنځته کوي. د مار زهر کېدای شي د هغو جېنونو د تکرار له امله رامنځته شوي وي چې د نیکونو په لعابیه غدودو کې بیان شوي دي.<ref name="Bauchot">{{cite book|last=Bauchot|first=Roland|title=Snakes: A Natural History|url=https://archive.org/details/snakesnaturalhis0000rola|year=1994|publisher=Sterling|isbn=978-1-4027-3181-5|pages=[https://archive.org/details/snakesnaturalhis0000rola/page/194 194]–209}}</ref><ref name="SmithWheeler20062">{{cite journal|last1=Smith|first1=William Leo|last2=Wheeler|first2=Ward C.|title=Venom Evolution Widespread in Fishes: A Phylogenetic Road Map for the Bioprospecting of Piscine Venoms|journal=Journal of Heredity|volume=97|issue=3|date=2006|doi=10.1093/jhered/esj034|pmid=16740627|pages=206–217|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite web |date=16 October 2017 |title=Snake Bites |url=http://eclinicalworks.adam.com/content.aspx?productId=39&pid=1&gid=000031&print=1 |access-date=30 September 2018 |publisher=A. D. A. M. Inc}}</ref><ref name="HargreavesSwainHegartyLogan2014">{{cite journal|last1=Hargreaves|first1=Adam D.|last2=Swain|first2=Martin T.|last3=Hegarty|first3=Matthew J.|last4=Logan|first4=Darren W.|last5=Mulley|first5=John F.|title=Restriction and Recruitment—Gene Duplication and the Origin and Evolution of Snake Venom Toxins|journal=Genome Biology and Evolution|volume=6|issue=8|date=30 July 2014|doi=10.1093/gbe/evu166|pmid=25079342|pmc=4231632|pages=2088–2095}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Daltry|first1=Jennifer C.|author2=Wuester, Wolfgang|author3=Thorpe, Roger S.|year=1996|title=Diet and snake venom evolution|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1996-02-08_379_6565/page/537|journal=Nature|volume=379|issue=6565|pages=537–540|doi=10.1038/379537a0|pmid=8596631|bibcode=1996Natur.379..537D|s2cid=4286612}}</ref> زهر په څو نورو خزندګانو، لکه مکسیکویي مرۍ لرونکي مارمولکان، د ګیلا هیولا او د کوموډو ښامار په شمول ځینې نظارتي مارمولکانو کې، پیدا کېږي. پراخې سپېکټرومټري ښکاره کړه چې د هغوی په زهرو کې د شته پروټینونو مخلوط د مار په زهرو کې د شته پروټیني مخلوط په اندازه پېچلي دي. ځینې مارمولکان د زهرو یو غدود لري؛ هغوی د Toxicofera په نوم فرضي کلاډ رامنځته کوي چې په هغه کې د Serpentes او Iguania فرعي حدود او د Varanidae، Anguindae او Helodermatidae کورنۍ شاملې دي.<ref name="Cantrell2003">{{cite journal|last=Cantrell|first=F. L.|title=Envenomation by the Mexican beaded lizard: a case report|journal=Journal of Toxicology. Clinical Toxicology|volume=41|issue=3|year=2003|pmid=12807305|pages=241–244|doi=10.1081/CLT-120021105|s2cid=24722441}}</ref><ref name="Mullin2015">{{cite magazine|last1=Mullin|first1=Emily|title=Animal Venom Database Could Be Boon To Drug Development|url=https://www.forbes.com/sites/emilymullin/2015/11/29/animal-venom-database-could-be-boon-to-drug-development/#4fa4e53c7992|magazine=Forbes|access-date=30 September 2018|date=29 November 2015}}</ref><ref name="fries">{{cite journal|last1=Fry|first1=B. G.|author2=Wroe, S.|author3=Teeuwisse, W.|title=A central role for venom in predation by ''Varanus komodoensis'' (Komodo Dragon) and the extinct giant ''Varanus'' (''Megalania'') ''priscus''|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2009-06-02_106_22/page/8969|journal=PNAS|volume=106|issue=22|pages=8969–8974|date=June 2009|pmid=19451641|pmc=2690028|doi=10.1073/pnas.0810883106|bibcode=2009PNAS..106.8969F|doi-access=free}}</ref><ref>Fry, B. G.; Wuster, W.; Ramjan, S. F. R.; Jackson, T.; Martelli, P.; Kini, R. M. 2003c. Analysis of [[Colubroidea]] snake venoms by liquid chromatography with mass spectrometry: Evolutionary and toxinological implications. Rapid Communications in Mass Spectrometry 17:2047-2062.</ref><ref name="Fry2006">{{cite journal|date=February 2006|title=Early evolution of the venom system in lizards and snakes|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-02-02_439_7076/page/584|journal=Nature|volume=439|pages=584–588|doi=10.1038/nature04328|pmid=16292255|last1=Fry|first1=B. G.|author2=Vidal, N.|author3=Norman, J. A.|author4=Vonk, F. J.|author5=Scheib, H.|author6=Ramjan, S. F.|author7=Kuruppu, S.|author8=Fung, K.|author9=Hedges, S. B.|author10=Richardson, M. K.|author11=Hodgson, W. C.|author12=Ignjatovic, V.|author13=Summerhayes, R.|author14=Kochva, E.|display-authors=3|issue=7076|bibcode=2006Natur.439..584F|s2cid=4386245}}</ref> == سرچينې == aq8u8p3jt11vf99p5e1iyz7k5sjy50x 0 63949 369180 366500 2026-09-23T02:07:03Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369180 wikitext text/x-wiki د ایوریسټ غر (چې په نیپالي ژبه کې ورته سګارمتا، په چیني ژبه کې ورته د چومولونګما غر ویل کېـږي) د سمندر د سطحې پر اساس د نړۍ تر ټولو لوړ غر دی چې په مهلینګار همیل کې د همالیا د غرونو په لړۍ کې شتون لري. د دې غره په لوړه نقطه کې د چین او نیپال پوله تيرېـږي. د دغه غره لوړوالي ( د واورې لوړوالي یې ۸.۸۴۸.۸۶ متره یعنې ۲۹.۰۳۱.۷ فوټه ) ته رسېـږي چې په ۲۰۲۰ م کال کې د چینايي او نيپالي چارواکو لخوا ثبت شو. <ref>{{cite news|title=Mount Everest is two feet taller, China and Nepal announce|work=[[National Geographic]]|url=https://www.nationalgeographic.com/science/2020/12/new-height-of-mount-everest-announced-by-china-and-nepal/|access-date=8 December 2020|archive-date=8 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201208113343/https://www.nationalgeographic.com/science/2020/12/new-height-of-mount-everest-announced-by-china-and-nepal/|url-status=dead}}</ref><ref name="Bishart">{{cite magazine|last=Bishart|first=Andrew|title=China's New Road May Clear a Path for More Everest Climbers|url=https://www.nationalgeographic.com/adventure/adventure-blog/2016/05/04/how-the-everest-experience-is-different-in-china-versus-nepal/|magazine=National Geographic|date=4 May 2016}}</ref> د ایوریسټ غره د یو لوی شمېر غرختونکو پام ځانته راوړ چې په دې کې ډېر مشهور غره ختونکي هم شامل و. دې غره ته د ختلو دوه مهمې لارې شتون لري. یوه لاره د نیپال د سویل خیتځ څخه د دې غره لوړې څوکې ته ختلي چې د ( معیاري لارې ) په توګه هم پېـژندل کېـږي، دوهمه لاره بیا د تبت د شمال څخه دې غره ته ختلي ده. په داسې حال کې چې معیاري لاره غره ختونکو ته کوم جدي تخنیکي ستونزه نه پېښوي خو نور ګواښونه لکه : ډېر لوړوالي، موسم، سخت باد او له دې سره سره بل لوی ګواښ د خمبو د ګنګل ځړوبي او د ګنګل ښوېدنه ده. تر ۲۰۱۹ م کال پورې د ایوریسټ په غره کې له ۳۰۰ څخه زیات وګړي مړه شوی و چې د ډېریو جسدونه اوس هم په غره کې شتون لري.  <ref>{{cite web |last1=Meritt |first1=Chris |date=25 July 2019 |title=Mount Everest Deaths Statistics by Year (1922-2019) |url=https://climbinggearlab.com/mount-everest-deaths/ |website=climbinggearlab.com |access-date=29 August 2022 |تاريخ الأرشيف=20 September 2019 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190920123707/https://climbinggearlab.com/mount-everest-deaths/ |url-status=dead |خونديځ نېټه=20 September 2019 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190920123707/https://climbinggearlab.com/mount-everest-deaths/ |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190920123707/https://climbinggearlab.com/mount-everest-deaths/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190920123707/https://climbinggearlab.com/mount-everest-deaths/ }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.bbc.com/future/story/20151008-the-graveyard-in-the-clouds-everests-200-dead-bodies|work=BBC Future|title=Death in the clouds: The problem with Everest's 200+ bodies|author=Nuwer, Rachel}}</ref> د دې غره لوړې څوکې ته د ختلو لومړۍ ثبت شوي هڅې د برتانوي غره ختونکو لخوا ترسره شوي. هغه وخت نیپال بهرنیان هېواد ته دننه نه پرېښودل، نو له همدې امله برتانوي غره ختونکي د تبت له شمالي برخې دې غره د ختلو هڅې وکړي. د لومړنیو معلوماتو له مخې برتانوي غره ختونکو په ۱۹۲۱ م کال کې د شمال له لورې د دې غره ۷۰۰۰ متره ( ۲۲.۹۷۰ فوټه ) لوړې برخې ته وختل. د ۱۹۲۲ م کال د هڅو په پایله کې د شمال له لورې ۸.۳۲۰ متره ( ۲۷.۳۰۰ فوټه) لوړ وختل او د لومړۍ ځل لپاره یې ریکارډ ثبت کړ چې یو انسان ۸۰۰۰ متره ( ۲۶.۲۴۷ فوټه ) لوړ وخيژي. د ۱۹۲۴ م کال د غره ختلو هڅې یو له بهترینو رازونو څخه وي چې د ایوریسټ په غره په دې ورځ وسپـړل شوي. جورج مولاري او انډریو ایروین په همدې ورځ یعنې د جون په اتمه خپلې اخیرې هڅې وکړي چې د دې غره تر ټولو لوړې څوکې ته وخېژي خو بیا هیڅکله هم را ونه ګرځېدل او دا خبره په شک کې پاته شوه چې ایا دوی لومړني وګړي دي چې د دې غره لوړې څوکې ته خیژي. په ۱۹۵۳ م کال کې تینـزینګ نورجی او ایدموند هیلاري د ایوریسټ لومړنۍ مستند شوي لوړوالي د سویل ختیځ څنډې له لارې تر سره کړ. نورجی تېر کال د سویل ختیځ له لورې د سویس د غره ختونکي ډلې د یو غړي په توګه ۸.۵۹۵ متره ( ۲۸.۱۹۹ فوټه ) لوړ ختلي و. همداراز د ۱۹۶۰ م کال د مۍ میاشتې په ۲۵ نېټه د چین غره ختونکي ډلې چې وانګ فوزهو، ګونوپوا او کیونها پکې شامل و د شمال له لارې د دې غره څوکې ته وختل او دا لومړنۍ خپور شوي راپور و. <ref name="NorthRidge">{{cite book|last=Lewis|first=Jon E.|title=The Mammoth Book of How it Happened – Everest|chapter-url=https://books.google.com/books?id=vWqeBAAAQBAJ&pg=PT212|year=2012|publisher=Little, Brown Book Group|isbn=978-1-78033-727-2|page=212|chapter=Appendix 1}}</ref> == نوم == د ایوریسټ د غره لپاره د تبت نوم قومولنګا ( چې معنا یې مقدسه مور ده ) ده. دا نوم د لومړی ځل د چینګ چین د امپراتور کانګسی د واکمنۍ پر مهال په ۱۷۲۱ م کال د چیني نقل سره ثبت شوي دي، او بیا د فرانسوي جغرافیه پوه ډی انویل لخوا د پخواني نقشې پر اساس په ۱۷۳۳ م کال کې په پاریس کې په یوه نقشه کې د تیچمور لینسما په توګه ښکاره شو. دا نوم همداراز په ( ویلي ) کې د جوــ موــ ګلنګ ــ ما په رومي تلفظ مشهور شو. <ref>{{Cite book|last=Storti|first=Craig|url=https://books.google.com/books?id=f34jEAAAQBAJ|title=The Hunt for Mount Everest|date=5 October 2021|publisher=Quercus|isbn=978-1-5293-6629-7|language=en}}</ref><ref name="geographic12">{{cite web |title=Qomolangma Feng: Nepal |url=http://www.geographic.org/geographic_names/name.php?uni=-1506739&fid=4445&c=nepal |access-date=18 April 2014 |work=Geographical Names}}</ref><ref>{{cite news|title=TIBET: Call It Chomolungma|date=16 June 1952|work=TIME magazine|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,859710,00.html|access-date=29 August 2022|archive-date=24 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170724103053/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,859710,00.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=Mt. Everest 1857 |url=http://www.harappa.com/engr/darjeeling.html#everest |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071226022726/http://www.harappa.com/engr/darjeeling.html |archive-date=26 December 2007 |access-date=23 January 2008 |publisher=harappa.com}}</ref>{{refn|Other variants include "Jomo Langma", "Chomo-lungma", "Djomo-lungma", "Jolmo Lungma", and "Chomolongma".<ref name="Chomo-lungma: Nepal">{{cite web |url=http://www.geographic.org/geographic_names/name.php?uni=-1506571&fid=4444&c=nepal |title=Chomo-lungma: Nepal |website=Geographical Names |access-date=18 April 2014}}</ref><ref name="Djomo-lungma: Nepal">{{cite web |url=http://www.geographic.org/geographic_names/name.php?uni=-1506699&fid=4445&c=nepal |title=Djomo-lungma: Nepal |website=Geographical Names |access-date=18 April 2014}}</ref><ref name="Chomolongma: Nepal">{{cite web |url=http://www.geographic.org/geographic_names/name.php?uni=-1506569&fid=4444&c=nepal |title=Chomolongma: Nepal |website=Geographical Names |access-date=18 April 2014}}</ref><ref name="Mount Jolmo Lungma: Nepal">{{cite web |url=http://www.geographic.org/geographic_names/name.php?uni=-1506970&fid=4445&c=nepal |title=Mount Jolmo Lungma: Nepal |website=Geographical Names |access-date=18 April 2014}}</ref>}} دا دې نوم رسمي چینايي نقل زومولنګا ده چې په فیني ژبه کې هم همدا شکل لري. دا ډول نور چینايي نومونه هم شته لکه: شینګ ما فینګ ( چې معنا یې مقدسه مور ده ). دا نوم د ۱۹۵۲ م کال د مۍ له میاشتې وروسته په پراخه کچه له منځه لاړ، ځکه د چین د داخله چارو وزارت د کومولنګما د غره لپاره یوازې یو نوم ومانه. په ثبت شويو محلي نومونو کې ډیډونګها ( مقدس غر ) نوم شامل دي، خو دا څرګنده نه ده چې ایا دا نوم په عامه توګه کارول کېده او کنه. په ۱۸۴۹ م کال کې برتانوي سروې غوښتل تر څو د امکان تر حده محلي نومونه وساتي ( لکه، کنګچینچوګا او دوهلګیاری )، بل خوا بیا انډیو وواو ( د هند لپاره د بریتانیا د سروې جنرال ) استدلال وکړو چې هغه د دې غره هېڅ داسې کوم محلي نوم پیدا نکړ چې په عامه توګه کارول کېده. لکه څنګه چې هغه د یوه محلي نوم په لټه کې و او بل لورته بیا نیپال بهرنیان هېواد ته دننه نه پريښودل نو دا کار یو څه ستونزمن شو. وواو دا دلیل وړاندې کاوه چې د ډېرو محلي نومونو د شتون له امله دا ډېره سخته ده تر څو له دې نومونو یو یې خوښ کړو. خو بیا هم هغه پریکړه وکړه چې د ( ایکس وی څنډه ) نوم باید د بریټانوي سرویر جورج ایوریسټ په نوم ونومول شي، ځکه چې هغه د هند د سروي د جنرال په توګه دنده ترسره کړي وه. خو خپله ایوریسټ هم له دې وړاندیز شوي نوم سر مخالف و او د شاهي جغرافیه بنسټ څخه یې په ۱۸۵۷ م کال کې غوښتنه وکړه چې ایوریسټ نه په هندي ژبه لیکل کېدای شي او نه هم په بومي هندي ویل کېدای شي. د وواو لخوا وړاندیز شوي نوم د اعتراضونو سره سره غالب شو،  په ۱۸۶۵ م کال کې د شاهي جغرافیې بنسټ په رسمي ډول د ایوریسټ غر نوم د نړۍ تر ټولو لوړغره ته وټاکه. د عصري ایوریسټ ( ایوریسټ ) تلفط د جورج د تخلص ( یورسټ ) سره توپیر لري. د نولسمې پېـړۍ په وروستیو کې ډېرو اروپايي نقشه جوړونکو په غلطۍ سره دا باور درلود چې د غره لپاره یو محلي نوم ګهریشنکار و، یو غر چې د کټمنډا او ایوریسټ تر منځ پروت ده. <ref name="everest_bwp70">{{cite book|title=Everest – The Best Writing and Pictures from Seventy Years of Human Endeavour|editor=Peter Gillman|year=1993|publisher=Little, Brown and Company|isbn=978-0-316-90489-6|pages=10–13}}</ref><ref name="ReferenceA">{{cite news|work=The Times|title=India and China|date=4 October 1856|page=8|issue=22490}}</ref><ref name="rgs1857">{{cite journal|title=Papers relating to the Himalaya and Mount Everest|journal=Proceedings of the Royal Geographical Society of London|date=April–May 1857|volume=IX|pages=345–351}}</ref><ref name="everest_bwp702">{{cite book|title=Everest – The Best Writing and Pictures from Seventy Years of Human Endeavour|editor=Peter Gillman|year=1993|publisher=Little, Brown and Company|isbn=978-0-316-90489-6|pages=10–13}}</ref><ref>{{cite journal|title=Papers relating to the Himalaya and Mount Everest|journal=Proceedings of the London Royal Geographical Society of London|date=April–May 1857|volume=IX|pages=345–351}}</ref><ref>{{cite video|people=Claypole, Jonty (Director); Kunzru, Hari (Presenter)|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b0074phg|title=Mapping Everest|medium=TV Documentary|publisher=BBC Television|location=London|year=2003}}</ref><ref name="Waddell">{{cite journal|first=LA|last=Waddell|title=The Environs and Native Names of Mount Everest|journal=The Geographical Journal|volume=12|number=6|date=December 1898|pages=564–569|jstor=1774275|doi=10.2307/1774275|url=https://zenodo.org/record/1449200}}</ref> د ۱۹۶۰ م لسیزې په لومړیو کې د نیپال حکومت یو نیپالي نوم سګارماتا ( د ایسټ یاداشت ) او یا سګارـ ماتا ( چې په ادبي توګه یې معنا د اسمان خدایي وه ) د دې غره لپاره وټاکه. د ایوریسټ لپاره نیپالي نوم سګارماتا معنا ( په لوي نیلي اسمان کې سر ) و چې د نیپالي لغتونو سګار یعنې ( اسمان ) او متا یعنې ( سر ) څخه اخیستل شوي و. <ref name="Krakauer-1997">{{cite book|last1=Krakauer|first1=Jon|title=Into Thin Air: A Personal Account of the Mt. Everest Disaster|url=https://archive.org/details/intothinairperso00krakrich|date=1997|publisher=Villard|location=New York|isbn=978-0-679-45752-7}}</ref><ref name="Unsworth584">{{cite book|title=Everest – The Mountaineering History|url=https://archive.org/details/bwb_w8-ajz-271|last=Unsworth|first=Walt|year=2000|publisher=Bâton Wicks|isbn=978-1-898573-40-1|page=[https://archive.org/details/bwb_w8-ajz-271/page/584 584]|edition=3rd}}</ref><ref name="Sagar-Matha: Nepal">{{cite web |title=Sagar-Matha: Nepal |url=http://www.geographic.org/geographic_names/name.php?uni=-1507822&fid=4445&c=nepal |access-date=18 April 2014 |website=Geographical Names}}</ref> === نور نومونه === * د ایکس وی اخیرې څوکه ( د بریټانوي امپراتورۍ سروې لخوا وټاکل شو) .<ref name="everest_bwp703">{{cite book|title=Everest – The Best Writing and Pictures from Seventy Years of Human Endeavour|editor=Peter Gillman|year=1993|publisher=Little, Brown and Company|isbn=978-0-316-90489-6|pages=10–13}}</ref><ref name="ReferenceA2">{{cite news|work=The Times|title=India and China|date=4 October 1856|page=8|issue=22490}}</ref><ref name="rgs18572">{{cite journal|title=Papers relating to the Himalaya and Mount Everest|journal=Proceedings of the Royal Geographical Society of London|date=April–May 1857|volume=IX|pages=345–351}}</ref> * د ډارجینګ پخواني نوم : ډیوډونګا <ref name="five">{{cite web |title=5 Everest facts |url=http://www.historyextra.com/facts/5-facts-about%E2%80%A6-mount-everest |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406051156/http://www.historyextra.com/facts/5-facts-about%E2%80%A6-mount-everest |archive-date=6 April 2016 |access-date=1 June 2016 |publisher=historyextra.com}}</ref> * ګوری شانکر او یا ګوریشانکر په عصري وختونو کې دا نوم د یوې بلې لوړې څوکې لپاره کارول کېده چې ۳۰ میله لېرې ده، خو تر ۱۹۰۰ م کال پورې یو نیم وخت کارول کېده. <ref name="Ahluwalia1978">{{cite book|author=H.P.S. Ahluwalia|title=Faces of Everest|url=https://books.google.com/books?id=EK-CAAAAMAAJ|year=1978|publisher=Vikas Publishing House|isbn=978-0-7069-0563-2}}</ref> == سروې == === د نولسمې پېـړۍ سروې === په ۱۸۰۲ م کال کې، بریټانیا د هند یوه لویه مثلثاتي سروې پیل کړه تر څو موقعیتونه وټاکي ، لوړځایونه اندازه کړي او د نړۍ د لوړو غرونو نومونه ثبت کړي. دا سروې د هند له سویل څخه پیل شوه، د دې سروې ټیم شمال لورته حرکت وکړ او لوی ټیوډولیټونه ( د اندازه کولو یو ډول الې ) یې کارول چې هر یو ۵۰۰ کیلوګرامه ( ۱.۱۰۰ پونډه ) وزن درلوده او دولس کسانو ته اړتیا وه تر څو دې ته حرکت ورکړي، همدارنګه د امکان تر حده دقیقه اندازه تر سره کړي. دوی تر ۱۸۳۰ م لسیزي د همالیا د غرونو لمنو ته ورسېدل، خو نیپال نه غوښتل چې برتانوي وګړي هېواد ته دننه پرېـږدي ځکه دوی د برتانویانو په ارادو شک درلود. همداراز د سروې کوونکو ډېر وړاندیزونه چې غوښتل یې نیپال ته دننه شي رد شول. <ref name="everest_bwp704">{{cite book|title=Everest – The Best Writing and Pictures from Seventy Years of Human Endeavour|editor=Peter Gillman|year=1993|publisher=Little, Brown and Company|isbn=978-0-316-90489-6|pages=10–13}}</ref> نو له همدې امله بریتانویان اړ شول تر څو له تیری څخه خپل کتنو ته دوام ورکړي، تیری د نيپال په سویل کې یوه سیمه ده چې د همالیا سره موازي ده. په تیری کې حالت د سختو بارانونو او ملاریا له امله ستونزمن او سخت و. له همدې امله د سروې درې افسران د ملاریا له امله مړه شول او دوه نورو بیا د روغتیا د خرابېدو له امله تقاعد واخيست. <ref name="everest_bwp704" /> په دې توګه په ۱۸۴۷ م کال کې برتانویانو خپلو څېـړنو ته دوام ورکړ او د همالیا لوړې څوکي یې ان له ۲۴۰ کیلومترۍ ( ۱۵۰ میله ) لوړي ارتفاع څخه وڅارلې. همدارنګه موسم د دوي کار د کال اخېري درېيو میاشتو ته راکم کړ. د ۱۸۴۷ م کال په نومبر کې بریتانیايي نقشې جوړونکي اندرو وواو د ساوا جپور له مرکز څخه په ختیځه همالیا کې څو ځله څېـړنې تر سره کړي. کانګچن جونګا په هغه وخت کې د نړۍ تر ټولو لوړه څوکه بلل کېده او هلته شاوخوا ۲۳۰ کیلومتره ( ۱۴۰ میله ) لېري بله څوکه هم یاده کړي. جوهان ارمسټرانګ چې د وواو تر لاس لاندې یې کار کاوو، هم هلته لېري هغه څوکه وليده او د ( بی ) څوکې په نوم یې یاده کړه. <ref name="everest_bwp705">{{cite book|title=Everest – The Best Writing and Pictures from Seventy Years of Human Endeavour|editor=Peter Gillman|year=1993|publisher=Little, Brown and Company|isbn=978-0-316-90489-6|pages=10–13}}</ref> == سرچينې == rh25g9u41my63ercxbox5l6voast22h 0 63961 369289 367561 2026-09-23T09:24:00Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369289 wikitext text/x-wiki '''مورچل نیونکی ښکاريان''' (په انګلیسي: '''Ambush predators''') یا '''په تمه-پاتې-کېدونکی ښکاريان''' (په انګلیسي: '''sit-and-wait predators''' ) غوښه خوړونکي حیوانات دي، چې د پټېدنې، غولونې یا (د معمولاً فطري) ستراتېژيو له لارې د یوه غافلګیر-کوونکي غړې څخه په ګټه اخیستنې، ښکار نیسي یا یې په لومه کې اچوي. د تعقیب کوونکو ښکاریانو برخلاف چې د مطلقې تېزۍ یا طاقت په کارولو سره په ښکار پسې ځغاسته کوي، مورچل نیونکي ښکاريان د پټېدنې په واسطه له ستړیا څخه ځان ساتي، له یو ناڅاپي شدید برید څخه مخکې چې ښکار په تېزۍ سره ناتوانه کوي او نیسي یې، په صبرناکه توګه ښکار ته په تمه پاتې کېږي ترڅو ورته رانیږدې شي. مورچل نیونه زیاتره وخت فرصت طلبه وي او ښایي په یوه غار کې د پټېدنې، د بڼې بدلونې، د یرغلیز برید یا د لومې کېښودنې (د بېلګې په توګه جال) له لارې تر سره شي. یاد ښکاري بیا د ښکار د تشخیصولو، ارزیابي کولو او د برید وخت د تعیینولو لپاره، د حواسو ترکیب کاروي. شپني مورچل نیونکي ښکاریان لکه پیشوګانې او ماران عمودي درز لرونکي کسي لري، چې د دوی سره په کمه رڼا کې تر ښکار پورې د فاصلې په معلومولو کې مرسته کوي. د کربوړو له اوږدې سریښناکې ژبې څخه د چونګښ-کب (frogfishes) تر لویې خولې پورې، بېلابېل مورچل نیونکي ښکاريان د خپل ښکار د نیولو لپاره له بېلابېلو وسیلو څخه کار اخلي. مورچل نیونکي ښکاریان د حیواناتو د واکمنۍ په ساحه کې په پراخه توګه خپاره شوي دي، چې د متعددو ډلو ځیني غړي لکه د اوبو ستوري (starfish)، سرسوبنده (cephalopods)، کلک پوستکي (crustaceans)، غڼې، حشرات لکه ملخان او د ملاتیر لرونکي یا فقاریان لکه ډېری کبان او ماران په کې شامل دي.  == کړنلارې == مورچل نیونکي ښکاریان معمولاً بې حرکته پاتې کېږي (کله-کله پټېږي) او له ټوپ وهلو څخه مخکې د ښکار لپاره په تمه کېږي ترڅو مورچل ته نږدې راشي. مورچل نیونکي ښکاریان کله کله خپلې بڼې ته بدلون ورکوي او ښایي یوازې وي. کله چې ښکار-کوونکی له ښکار څخه تېز وي د تعقیبي ښکار-کولو کړنلاره له مورچل نیونې هغې څخه غوره وي. مورچل-نیونکي ښکار کوونکي زیاتره وخت ناڅاپي کړنلارې کاروي. د بېلګې په توګه کله چې تعقیبوونکی ښکاري په لنډ واټن کې له ښکار څخه تېز خو په اوږد واټن کې ورو وي، نو د یادې کړنلارې د یوې برخې په توګه څارنې یا مورچل نیونې ته اړتیا  پیدا کوي. <ref name="Scharf">{{cite journal|author1=Scharf, I.|author2=Nulman, E.|author3=Ovadia, O.|author4=Bouskila, A.|journal=The American Naturalist|title=Efficiency evaluation of two competing foraging modes under different conditions|volume=168|issue=3|year=2006|pages=350–357|url=http://www.bgu.ac.il/~oferovad/library/Scharf06ForMod.pdf|doi=10.1086/506921|pmid=16947110|s2cid=13809116}}</ref><ref name="Scharf2">{{cite journal|author1=Scharf, I.|author2=Nulman, E.|author3=Ovadia, O.|author4=Bouskila, A.|journal=The American Naturalist|title=Efficiency evaluation of two competing foraging modes under different conditions|volume=168|issue=3|year=2006|pages=350–357|url=http://www.bgu.ac.il/~oferovad/library/Scharf06ForMod.pdf|doi=10.1086/506921|pmid=16947110|s2cid=13809116}}</ref> == ښکار د اغېز سیمې ته راوستل == === پټېدنه === مورچل نیونه اکثره په پټېدنې متکي وي، که هغه د سترګو څخه د پنا کېدنې له لارې وي یا د بڼي بدلونې په وسیله وي. ==== غارونه ==== مورچل نیونکي ښکاریان لکه لومه جوړوونکې غڼې او استرالیایي چنګاښ-ته-ورته-غڼې او مېنټیس شریمپس (یو ډول کلک پوستکی لرونکی کب چې اوږده لکۍ لري) په سمندر کې په پټېدنې متکي دي، چې غارونه جوړوي  او په کې پټېږي. یادې وسیلې د لید د محدودې ساحې په بیه اغېزمنه پټېدنه چمتو کوي.<ref name="deVries">{{cite journal|author=deVries, M. S.|author2=Murphy, E. A. K.|author3=Patek S. N.|title=Strike mechanics of an ambush predator: the spearing mantis shrimp|year=2012|journal=Journal of Experimental Biology|volume=215|issue=Pt 24|pages=4374–4384|doi=10.1242/jeb.075317|pmid=23175528|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite web |title=Trapdoor spiders |url=https://www.bbc.co.uk/nature/life/Liphistius |access-date=12 December 2014 |publisher=[[BBC]] |archive-date=1 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150101004738/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Liphistius |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |year=2014 |title=Trapdoor spider |url=http://www.desertmuseum.org/books/nhsd_trapdoor_spider.php |access-date=12 December 2014 |publisher=Arizona-Sonora Desert Museum}}</ref><ref name="MooreBiewener2015">{{cite journal|last1=Moore|first1=Talia Y.|last2=Biewener|first2=Andrew A.|title=Outrun or Outmaneuver: Predator–Prey Interactions as a Model System for Integrating Biomechanical Studies in a Broader Ecological and Evolutionary Context|journal=Integrative and Comparative Biology|date=2015|doi=10.1093/icb/icv074|url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/25858000/MooreICB2015_Preprint.pdf?sequence=1|pmid=26117833|volume=55|issue=6|pages=1188–97|doi-access=free|access-date=2022-08-30|archive-date=2021-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019064956/https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/25858000/MooreICB2015_Preprint.pdf?sequence=1|url-status=dead}}</ref> لومه جړوونکې غڼې یو غار کني، ننوتځی یې د جالي لومې په وسیله بندوي. د یادې لومې ترټولو مشهور شکل ګڼ، مایل "کارک" دی، چې په ډېره ښه توګه د غار د خولې سره مطابقت لري. بل ډول یې "ویفر" دی؛ دا د ورېښمو او خاورې بنسټیزه لایه ده. د ور پورته خوا زیاتره وخت د ځایي موادو لکه شګو او د لرګیو میده ګیو سره په خورا اغېزناکه توګه کېموپلاژ شوې وي. غڼه ورېښمین کب-نیونکي تارونه یا غولوونکي تارونه اوبي چې د غار له ورودي څخه د باندې تشعشع کوي. کله چې غڼه د ښکار د نیونې لپاره لومه کاروي، کلیسیرې (د خولې را وتلې برخه، داړې یا د نېش ته ورته ضمایمو جوړه) یې د ور د چپراس نه لرې خوا بنده ساتي. ښکار ورېښم خوځوي او غڼې ته خبر ورکوي ترڅو ور خلاص کړي او ښکار ته مورچل ونیسي.  <ref>{{cite web |title=Trapdoor spiders |url=https://www.bbc.co.uk/nature/life/Liphistius |access-date=December 12, 2014 |publisher=BBC |archive-date=January 1, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150101004738/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Liphistius |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |year=2014 |title=Trapdoor spider |url=http://www.desertmuseum.org/books/nhsd_trapdoor_spider.php |access-date=December 12, 2014 |publisher=Arizona-Sonora Desert Museum}}</ref>   ==== کېموپلاژ یا بڼه بدلونه ==== ډېری مورچل نیونکي ښکاریان د کېموپلاژ څخه کار اخلي ترڅو ښکار د دوی د برید محدودې ته، د دوی په حضور د پوهېدو پرته راشي. په حشراتو کې مورچل نیونکي خسکونه (ambush bugs) د ګل د سر سره چېرې چې د ښکار لپاره په تمه کېږي، خورا نږدې مطابقت لري. په کبانو کې وېرټي سټېرګېزر (یو ډول سپین کب دی) تقریباً ځان په بشپړه توګه په شګه کې خښوي او د ښکار لپاره انتظار باسي. ډیول سکورپیونفیش (سمندري لړم) په عمومي توګه قسماً د سمندر په تل کې یا د ورځې په اوږدو کې په سمندري ایرمونو کې خښ وي، د ځان د لا ډېر کېموپلاژ لپاره د شګو او نورو رسوباتو په وسیله ځان پوښي. ټېسیلډ ویبګونګ یو ډول داړونکی کب دی چې په نورو ژویو برید کوي او خوري یې، د مورچل نیونکي ښکاري په توګه تطابق یې، د یوې حاشیې (fringe) سره، چې د یاد ژوي شکل منحلوي (د جسم حقیقي بڼه یې نه تفکیک کېږي)، په یوه کلک اوار او کېموپلاژ بدن مشتمل دی.  <ref>{{Cite journal|last1=Boyle|first1=Julia|last2=Start|first2=Denon|date=2020|editor-last=Galván|editor-first=Ismael|title=Plasticity and habitat choice match colour to function in an ambush bug|journal=Functional Ecology|volume=34|issue=4|pages=822–829|doi=10.1111/1365-2435.13528|s2cid=214302722|issn=0269-8463}}</ref><ref>{{FishBase|genus=Gillellus|species=uranidea|month=April|year=2013}}</ref><ref name="Gosline">{{cite journal|last=Gosline|first=William A.|date=July 1994|title=Function and structure in the paired fins of scorpaeniform fishes|url=https://archive.org/details/sim_environmental-biology-of-fishes_1994-07_40_3/page/219|journal=Environmental Biology of Fishes|volume=40|issue=3|pages=219–226|doi=10.1007/BF00002508|hdl=2027.42/42637|s2cid=30229791|hdl-access=free}}</ref><ref name="WDMS">World Database of Marine Species: [http://www.seadb.net/schedule.php?ids=694 Spiny devil fish] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120304131009/http://www.seadb.net/schedule.php?ids=694|date=2012-03-04}}. Accessed 03-22-2010.</ref><ref name="Michael">{{cite journal|last=Michael|first=Scott|title=Speak of the devil: fish in the genus ''Inimicus''|journal=SeaScope|volume=18|date=Winter 2001|url=http://www.instantocean.com/sites/InstantOcean/knowledge/seascope/past/SS_Vol18_2001.pdf|access-date=2010-03-27|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110713043740/http://www.instantocean.com/sites/InstantOcean/knowledge/seascope/past/SS_Vol18_2001.pdf|archive-date=2011-07-13|archivedate=2011-07-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110713043740/http://www.instantocean.com/sites/InstantOcean/knowledge/seascope/past/SS_Vol18_2001.pdf}}</ref><ref name="Fenner">WetWebMedia.com: [http://www.wetwebmedia.com/inimicines.htm The Ghoulfish/Scorpion/Stonefishes of the Subfamily Choridactylinae (Inimicinae)], by Bob Fenner. Accessed 03-27-2010.</ref><ref name="CeccarelliWilliamson2012">{{cite journal|last1=Ceccarelli|first1=D. M.|last2=Williamson|first2=D. H.|title=Sharks that eat sharks: opportunistic predation by wobbegongs|journal=Coral Reefs|volume=31|issue=2|date=2012-02-04|doi=10.1007/s00338-012-0878-z|pages=471|bibcode=2012CorRe..31..471C|doi-access=free}}</ref> === یرغلیز تقلید === زیات شمېر مورچل نیونکي ښکاریان، ښکار له مورچل نیونې وړاندې  د ځان په لور راجذبوي. دې کړنلارې ته یرغلیز تقلید وایي، چې د ښکار د غولونې لپاره د خوړو له کاذبې تمې ګټه اخلي. د کلکې ملا لرونکې تمساح ( alligator snapping turtle) غوره-بڼه بدلوونکې مورچل-نیونکې ښکاري ده. یاد ژوی سور رنګه چینجي ته ورته اوږده ژبه لري چې په اسانۍ سره یې تاوولای شي؛ هغه کبان چې غواړي چینجي وخوري د تمساح خوراک کېږي. په ورته توګه ځینې خاپوړن یاخزنده ګان لکه ''ایلاف زهرجن ماران'' د وړو ملا تیر لرونکو ژویو د ښکار لپاره له لکۍ غولونې (د لکۍ په وسیله) څخه ګټه اخلي. <ref name="mullin">{{cite journal|author=Mullin, S.J.|year=1999|title=Caudal distraction by rat snakes (Colubridae, Elaphe): A novel behaviour used when capturing mammalian prey|journal=Great Basin Naturalist|volume=59|pages=361–367}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Spindel|first1=E. L.|last2=Dobie|first2=J. L.|last3=Buxton|first3=D. F.|year=2005|title=Functional mechanisms and histologic composition of the lingual appendage in the alligator snapping turtle, Macroclemys temmincki (Troost) (Testudines: Chelydridae)|journal=Journal of Morphology|volume=194|issue=3|pages=287–301|doi=10.1002/jmor.1051940308|pmid=29914228|s2cid=49305881}}</ref> زون-لکۍ باز (zone-tailed hawk) چې بوقلموني کجیرانو ته ورته دی، د بوقلموني کجیرانو په ډله کې الوت کوي، بیا یو-ناڅاپه له ډلې بېلېږي او د کجیرانو له ډلې یو ښکار کوي. په هر ترتیب، په دې اړه د نظرونو اختلاف دی چې آیا یاد ښکار واقعاً د ''لیوه د مېږې په جامه کې'' (wolf in sheep's clothing) تقلید یوه بڼه ده که نه.   <ref name="Smith2009">{{cite book|last=Smith|first=William John|title=The Behavior of Communicating: an ethological approach|url=https://books.google.com/books?id=Zu2ML2rigZ4C&pg=PA381|year=2009|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-04379-4|page=381|quote=Others rely on the technique adopted by a wolf in sheep's clothing—they mimic a harmless species. ... Other predators even mimic their prey's prey: angler fish (Lophiiformes) and alligator snapping turtles ''Macroclemys temmincki'' can wriggle fleshy outgrowths of their fins or tongues and attract small predatory fish close to their mouths.}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Willis|first1=E. O.|year=1963|title=Is the Zone-Tailed Hawk a Mimic of the Turkey Vulture?|url=https://archive.org/details/sim_condor_july-august-1963_65_4/page/313|journal=[[The Condor (journal)|The Condor]]|volume=65|issue=4|pages=313–317|doi=10.2307/1365357|jstor=1365357}}</ref><ref>{{cite journal|last=Clark|first=William S.|title=Is the zone-tailed hawk a mimic?|journal=Birding|volume=36|issue=5|year=2004|pages=495–498}}</ref> ګُلي اوښارې یرغلیز تقلید کوونکې دي، د هغه ښکار د راجذبولو لپاره چې ګرده آفشاني کوي او شېره راټولوي، په کافي اندازه د ګل سره مشابهت لري. په حقیقت کې، سور-رنګه اوښارې خپل ښکار، ګرده آفشانې حشرې، د ګل په پرتله په اغېزناکه توګه را جذبوي. چنګاښ-ته-ورته غڼې، په ورته توګه، د هغو ګلونو غوندې رنګ لري چې دوی معمولاً ورباندې کښېني، دوی ان کولای شي خپل ښکار ته له ګل څخه لرې هم فریب ورکړي.        <ref name="VieiraRamiresVasconcellos-NetoPoppi2017">{{cite journal|last1=Vieira|first1=Camila|last2=Ramires|first2=Eduardo N.|last3=Vasconcellos-Neto|first3=João|last4=Poppi|first4=Ronei J.|last5=Romero|first5=Gustavo Q.|title=Crab Spider Lures Prey In Flowerless Neighborhoods|journal=Scientific Reports|volume=7|issue=1|date=2017|page=9188|doi=10.1038/s41598-017-09456-y|pmc=5569008|pmid=28835630|bibcode=2017NatSR...7.9188V}}</ref><ref name="Cott">{{cite book|last=Cott|first=Hugh|title=Adaptive Coloration in Animals|publisher=[[Methuen Publishing|Methuen]]|year=1940|pages=[https://archive.org/details/adaptivecolorati00cott/page/392 392–393]|author-link=Hugh Cott|title-link=Adaptive Coloration in Animals}}</ref><ref>{{cite journal|last=Annandale|first=Nelson|title=Observations on the habits and natural surroundings of insects made during the 'Skeat Expedition' to the Malay Peninsula, 1899–1900|journal=Proceedings of the Zoological Society of London|volume=69|year=1900|pages=862–865}}</ref><ref>{{cite journal|last1=O'Hanlon|first1=James C.|last2=Holwell|first2=Gregory I.|last3=Herberstein|first3=Marie E.|title=Pollinator deception in the orchid mantis|url=https://archive.org/details/sim_american-naturalist_2014-01_183_1/page/126|journal=The American Naturalist|year=2014|volume=183|issue=1|pages=126–132|doi=10.1086/673858|pmid=24334741|s2cid=2228423}}</ref><ref name="Levine2014">{{cite book|last=Levine|first=Timothy R.|title=Encyclopedia of Deception|url=https://books.google.com/books?id=3JmlBQAAQBAJ&pg=PA675|year=2014|publisher=Sage Publications|isbn=978-1-4833-8898-4|page=675|quote=In aggressive mimicry, the predator is 'a wolf in sheep's clothing'. Mimicry is used to appear harmless or even attractive to lure its prey.}}</ref> === لومې === ځینې مورچل نیونکي ښکاریان د ښکار د نیولو لپاره لومه کاروي. لېسوینګونه (Lacewings) د نیوروپیترا (جال وزر لرونکی خوځندکي) د کورنۍ الوتونکی حشرات دي. په ځینو نوعو کې، د یادو حشراتو لاروایي  بڼه چې انټلیون (زمری ډوله مېږی) بلل کېږي، یو مورچل نیونکی ښکاري دی. یاد خوځندوکی هګۍ په ځمکه کې، ډېری په غارونو کې یا د ګټونو په تاقچو کې ځای په ځای کوي. د یادو حشراتو کوچنیان هغه یې، د غار په شکل لومې جوړوي. انټلیون د خاورې یا شګې د نري پوښښ لاندې پټېږي. کله چې یو مېږی، خزدکه یا هر بل ښکار په لومه کې نښلي انټلیون یې په خپلو مضبوطو زامو کې نیسي.<ref>{{cite web |title=Video of antlion larva ambushing an ant |url=http://video.nationalgeographic.com/video/antlion_trap |access-date=November 30, 2014 |publisher=National Geographic |تاريخ الأرشيف=June 17, 2014 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20140617144400/http://video.nationalgeographic.com/video/antlion_trap |url-status=dead |خونديځ نېټه=June 17, 2014 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20140617144400/http://video.nationalgeographic.com/video/antlion_trap |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20140617144400/http://video.nationalgeographic.com/video/antlion_trap |archive-url=https://web.archive.org/web/20140617144400/http://video.nationalgeographic.com/video/antlion_trap }}</ref><ref>{{cite web |title=Antlion ambush |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p007stjv |access-date=November 30, 2014 |publisher=[[BBC]]}}</ref> ځینې جال-اوبدونکې غڼې په-تمه-پاتې-کېدونکي مورچل نیونکي ښکاریان دي. پاڼې-ته-ورته-جال-اوبدونکې غڼې (Linyphiidae) د خپل اوبدلي جال سره ډېر وخت پاتې کېدنې ته تمایل لري، په دې بنسټ په-تمه-پاتې-کېدونکو ښکاریانو سره مشابهت لري، په داسې حال کې چې دایروي-جال-اوبدونکې-غڼې (لکه ارېنیډا. په انګلیسي: Araneidae) تمایل لري چې په مکرر ډول له یو جال څخه بل ته حرکت وکړي (او په دې بنسټ د فعالو ښکاریانو سره تشابه لري). <ref name="Janetos1982">{{cite journal|last=Janetos|first=Anthony C.|title=Foraging tactics of two guilds of web-spinning spiders|url=https://archive.org/details/sim_behavioral-ecology-and-sociobiology_1982-02_10_1/page/19|journal=Behavioral Ecology and Sociobiology|volume=10|issue=1|year=1982|doi=10.1007/bf00296392|pages=19–27|s2cid=19631772}}</ref> == تشخیصول او ارزول == مورچل نیونکي ښکاریان باید د برید وخت په دقت سره تعیین کړي. دوی باید ښکار ومومي، د برید ارزښت یې ارزیابي کړي او کله چې دقیقاً په مناسب ځای کې قرار ولري ښکار یې کړي. دوی بېلابېل مطابقتونه ایجاد کړي دي، چې یاده ارزیابي اسانه کوي. د بېلګې په توګه، زهرجن ماران واړه الوتونکي ښکار کوي، د خپلې خولې د لویوالي مطابق ښکار انتخابوي: ستر ماران ستر ښکار انتخابوي، دوی تود او متحرک ښکار ته ترجیح ورکوي؛ د دوی د سترګو او پوزې ترمنځ ژور ارګانونه د انفرارېد (تودوخې) اخیستونکي لري، چې دوی ته د دوی د کوچنۍ اندازې، ګرمې وینې لرونکي ښکار د موندلو او ښایي د پرېکړه کولو وړتیا ورکوي.    <ref name="ShineSun2003">{{cite journal|last1=Shine|first1=R.|last2=Sun|first2=L.-X.|title=Attack strategy of an ambush predator: which attributes of the prey trigger a pit-viper's strike?|journal=Functional Ecology|volume=17|issue=3|year=2003|doi=10.1046/j.1365-2435.2003.00738.x|pages=340–348|doi-access=free}}</ref><ref name="Fang2010">{{cite journal|last=Fang|first=Janet|title=Snake infrared detection unravelled|journal=Nature|date=2010-03-14|doi=10.1038/news.2010.122}}</ref><ref name="hoar">{{cite book|last=Hoar|first=W. S.|author2=Randall, D. J.|author3=Conte, F. P.|series=Fish Physiology|volume=16|title=Deep-Sea Fishes|publisher=Academic Press|year=1997|isbn=0-12-350440-6|page=344}}</ref><ref>{{cite book|author=Hyde, N.|title=Deep Sea Extremes|url=https://archive.org/details/deepseaextremes0000hyde|url-access=registration|publisher=Crabtree Publishing Company|year=2009|isbn=978-0-7787-4501-3|page=[https://archive.org/details/deepseaextremes0000hyde/page/16 16]}}</ref><ref>{{cite book|author=Winner, C.|title=Life on the Edge|url=https://archive.org/details/lifeonedge0000winn|url-access=registration|publisher=Lerner Publications|year=2006|isbn=0-8225-2499-6|pages=[https://archive.org/details/lifeonedge0000winn/page/18 18]}}</ref><ref>{{cite book|author1=Gage, J. D.|author2=Tyler, P.A.|title=Deep-sea biology: a natural history of organisms at the deep-sea floor|url=https://archive.org/details/deepseabiologyna0000john|publisher=Cambridge University Press|year=1992|isbn=0-521-33665-1|pages=[https://archive.org/details/deepseabiologyna0000john/page/86 86]}}</ref> == سرچينې == 5ez0umtrdmkzqlj9raiwlnuhfqn8gcc 0 63972 369314 356212 2026-09-23T11:14:04Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369314 wikitext text/x-wiki انساني فعالیتونه د ډېرې کب نیونې، د سمندري استوګنځایونو د له منځه تلو، سمندر ته د مهاجمو نوعو د راوړلو، سمندري ککړتیا، د سمندر د تېزابي کېدو او د سمندر د ګرمېدو له لارې پر سمندري ژوند او سمندري استوګنځایونو اغېز کوي. دغه موارد پر سمندري ایکوسیستمونو او غذايي شبکو اغېز کوي او ښايي داسې پایلې ولري چې د سمندري ژوند پر بېلابېلوالي او دوام یې اغېزې لا تر اوسه مشخصې نه دي. <ref>[https://www.geomar.de/en/research/human-impacts-on-marine-ecosystems/ Human impacts on marine ecosystems] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191022064526/https://www.geomar.de/en/research/human-impacts-on-marine-ecosystems/ |date=2019-10-22 }} GEOMAR Helmholtz Centre for Ocean Research. Retrieved 22 October 2019.</ref> د اقلیمي بدلون د حکومت‌منځي پلاوي د ۲۰۱۹ کال د راپور له مخې له ۱۹۵۰ کال راهیسې "د بېلابېلو ډلو اړوندې ګڼې سمندري نوعې په جغرافیايي محدوده او موسمي فعالیتونو کې له بدلون سره مخ شوې دي چې لاملونه یې د سمندرونو ګرمېدل، د سمندري کنګل بدلون او په خپلو استوګنځایونو کې د اکسیجن د بایللو په څېر بایو جیوکیمیاوي بدلونونه دي.<ref>{{Cite report|title=Special Report on the Ocean and Cryosphere in a Changing Climate (SROCC)|work=IPCC|access-date=25 March 2020|date=25 September 2019|url=https://www.ipcc.ch/report/srocc|pages=2}}</ref> د اټکل له مخې د سمندر د مساحت یوازې ۱۳ سلنه برخه د شاړې ځمکې په ډول پاتې ده چې تر ډېره د ساحل پر ځای په خلاصو سمندري سیمو کې ده.<ref>Jones, K.R., Klein, C.J., Halpern, B.S., Venter, O., Grantham, H., Kuempel, C.D., Shumway, N., Friedlander, A.M., Possingham, H.P. and Watson, J.E. (2018) "The location and protection status of Earth’s diminishing marine wilderness". ''Current Biology'', '''28'''(15): 2506–2512. {{doi|10.1016/j.cub.2018.06.010}}</ref> == ډېره کب‌نیونه == د ملګرو ملتونو د خوړو او کرنې سازمان د ۲۰۱۸ کال د راپور له مخې د نړۍ د کبانو د زېرمو له درېیو څخه په یوه برخه کې له اندازې ډېره کب نیونه کېږي. پر دې سربېره د صنعت څارونکي په دې باور دي چې د کب نیولو په ډېرو ځایونو کې ناقانونه، ناثبت شوې او غیر منظمه کب نیونه کېږي چې په ځينو مهمو ځایونو کې یې څه باندې ۳۰ سلنې ته رسېږي.<ref>{{Cite news|url=http://www.fao.org/state-of-fisheries-aquaculture/en/|title=SOFIA 2018 - State of Fisheries and Aquaculture in the world 2018|last=fao.org|work=www.fao.org|access-date=2018-11-09}}</ref><ref>World Wildlife Fund. "[http://www.panda.org/about_wwf/what_we_do/marine/problems/problems_fishing/illegal_fishing/index.cfm Fishing problems: Illegal fishing]" {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080411060604/http://www.panda.org/about_wwf/what_we_do/marine/problems/problems_fishing/illegal_fishing/index.cfm|date=2008-04-11}}</ref><ref>Pauly, Daniel and Watson, Reg (2009) [http://www.seaaroundus.org/researcher//dpauly/PDF/2009/Books%26Chapters/SpatialDynamicsOfFisheries.pdf "Spatial Dynamics of Marine Fisheries"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120611044204/http://www.seaaroundus.org/researcher/dpauly/PDF/2009/Books%26Chapters/SpatialDynamicsOfFisheries.pdf|date=2012-06-11}} ''In:'' Simon A. Levin (ed.) ''The Princeton Guide to Ecology''. Pages 501–509.</ref> == سمندري ککړتیا == سمندري ککړتیا هغه وخت رامنځته کېږي چې کله د انسانانو له‌خوا کارېدونکي یا خپرېدونکي مواد لکه صنعتي، کرنیز او استوګنیز کثافات، ذرات، غږونه، اضافي کاربن ډای اکسایډ یا بریدګر ژوندي موجودات سمندر ته د ننه شي او هلته زیانمنوونکې اغېزې رامنځته کړي. ډېری دغه کثافات (۸۰ سلنه) له ځمکنیو فعالیتونو څخه سرچینه اخلي، که څه هم سمندري لېږد رالېږد هم لویه ونډه په کې لري. دا چې ډېری توکي له ځمکې څخه د سیندونو، فاضلابو یا اتوموسفیر له لارې سمندرونو ته راځي، دا په دې معنا دي چې د سمندر څنډې د ککړتیا په مقابل کې ډېرې زیان‌منونکې دي. د هوا ککړتیا هم سمندر ته د اوسپنې، کاربونیک اسید، نایتروجن، سیلیکان، سلفر، افت وژونکو یا دوړو ګردونو د ذراتو په ننوتلو کې ونډه اخیستونکی عامل دی. ککړتیا ډېری کله له غیر نقطه‌يي سرچینو لکه د کرنیزو اوبو د جریانونو، باد او دوړو له پاتې شونو څخه رامنځته کېږي. دا غیر نقطه‌يي سرچینې په لویه کچه د اوبو د هغو جریانونو له امله دي چې د سیندونو له لارې سمندر ته داخلېږي، خو د باد له امله را پیدا شوي پاتې شوني او دوړې هم په کې رول لرلی شي، ځکه دا ککړوونکي د اوبو په لارو او سمندرونو کې رسوب کوي. د ککړتیا په مسیرونو کې مستقیمه تخلیه، د ځمکې پر سر د اوبو جریانونه، د بېړیو له امله را پیدا شوې ککړتیا، اتوموسفیري ککړتیا او په احتمالي ډول د سمندر په ژورو کې کان ایستنې شاملې دي. د سمندري ککړتیا ډولونه بېلابېلې ډلبندۍ لري چې سمندري پاتې شوني، د مایکروپلاستیکونو په ګډون پلاستیکي ککړتیا، د سمندرونو تېزابي کېدل، د مغذي موادو ککړتیا، تر اوبو لاندې زهري مواد او غږونه په کې شاملېږي. پلاستیکي ککړتیا د پلاستیک له امله را پیدا شوې یو ډول سمندري ککړتیا ده چې اندازې یې له لویو اصلي موادو لکه بوتلونو او کڅوړو څخه نیولې تر هغو مایکروپلاستیکونو پورې بېلابېلې دي چې د پلاستیکي موادو له ټوټه ټوټه کېدو څخه رامنځته کېږي. سمندري پاتې شوني معمولاً د انسانانو له‌خوا هغه لرې کړل شوي کثافات دي چې د سمندرونو پر سرونو ګرځي یا معلق دي. پلاستیکي ککړتیا سمندري ژوند زیانمنوي. بله اندېښنه له متمرکزو کروندو څخه سیندونو او بالاخره سمندرونو ته د مغذي موادو (نایتروجن او فاسفورس) او ناتصفیه یا نیمه تصفیه شویو فاضلابو جریان دی. نایتروجن او فاسفورس (چې په کیمیاوي سرو کې هم شته) د فایتوپلانکټون او لویو اوبړیو وده تحریکوي چې د مضرو اوبړیو د غوزو (د زیاتېدو یا ګڼېدو) لامل کېږي چې ښايي انسان او سمندري موجوداتو ته زیان ورسوي. د اوبړیو ډېره وده ښايي د حساسو مرجاني ډبرو وده ټکنۍ کړي، د ژوند بېلابېلوالی له منځه یوسي او د مرجانونو روغتیا زیانمنه کړي. دویمه لویه اندېښنه دا ده چې د اوبړیو د غوزو ویجاړېدل ښايي په ساحلي اوبو کې د اکسیجن د مصرفولو لامل شي او دا داسې وضعیت دی چې ښايي د اقلیم په بدلون سره لا ډېر خراب شي، ځکه چې د هوا تودوخه د اوبو په عمودي ستون کې د اختلاط د کمېدو لامل کېږي. === د مغذي موادو ککړتیا === د مغذي موادو ککړتیا د سطحي اوبو د مغذي کېدو اصلي لامل دی چې هلته اضافي مغذي مواد، معمولاً نایټرېټ یا فاسفېټ، د اوبړیو وده تحریکوي. دا اوبړۍ بیا مړې کېږي، ډوبېږي او بیا په اوبو کې د باکتریا په مرسته تجزیه کېږي. د تجزیې دا پروسه اکسیجن مصرفوي او د نورو سمندري ژوندیو موجوداتو لپاره د اکسیجن اندازه کموي او په پایله کې یې مړه زونونه رامنځته کېږي. مړې برخې یا مړه زونونه هایپوکسیکې دي، یعنې اوبه یې د منحل شوي اکسیجن خورا ټیټه کچه لري. دا سمندري ژوندي موجودات له منځه وړي یا یې د هغه ځای پرېښودو ته اړ باسي او ژوندي موجودات له منځه وړي، له همدې امله د مړو زونونو په نامه یادېږي. هایپوکسیک سیمې یا مړې برخې په طبیعي ډول رامنځته کېدای شي، خو د انساني فعالیت له امله د مغذي موادو د ککړتیا له امله دا طبیعي پروسه په یوه چاپېریالي ستونزه بدله شوې ده.<ref>{{Cite web |last=US Department of Commerce |first=National Oceanic and Atmospheric Administration |title=What is a dead zone? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/deadzone.html |access-date=2021-04-30 |website=oceanservice.noaa.gov |language=EN-US}}</ref> د مغذي موادو ککړتیا پنځه اصلي سرچینې لري. د مغذي موادو د جریان تر ټولو معموله سرچینه ښاري فاضلاب دي. دا فاضلاب د باران د اوبو، لیکیو، یا اوبو ته د انسان د فاضلابو د مستقیمې تخلیې له لارې د اوبو جریانونو ته رسېدای شي. نورې سترې سرچینې یې کرنیز فعالیتونه دي. په کرنه کې کارېدونکې کیمیاوي سرې چې ځمک‌لاندې اوبو ته نفوذ کوي یا د باران په اوبو کې وینځل کېږي، د اوبو جریانونو ته ننوځي او دغو چاپېریالونو ته اضافي نایتروجن او فاسفورس واردوي. د څارویو فضولات هم د اوبو لارو ته ننوتلی شي او اضافي مغذي مواد ور وړلی شي. د صنعتي څارویو په کرنیزو فعالیتونو کې د څارویو د سرې له امله د مغذي موادو ککړتیا هم ډېره شدیده ده چې هلته په یوه متمرکزه سیمه کې په سلګونو یا زرګونه څاروي پالل کېږي. د باران د اوبو زیم د مغذي موادو د ککړتیا بله سرچینه ده. له استوګنیزو کورونو او نه جذبېدونکو سطحو څخه مغذي مواد او سرې ښايي د باران په اوبو کې راټولې شي چې بیا نږدې سیندونو ته او په پای کې سمندر ته ځي. د مغذي موادو د جریان پنځمه اصلي سرچینه په اوبو کې د ژوندیو موجوداتو روزنه ده چې په دې کې د اوبو ژوندي موجودات په کنترول شویو شرایطو کې روزل کېږي. د دغو عملیاتو په پایله کې رامنځته شوي فضولات، اضافي خواړه او نور عضوي ضایعات شاوخوا اوبو ته اضافي مغذي مواد واردوي.<ref>{{Cite web |title=Nutrient Pollution |url=http://www.oceanhealthindex.org/methodology/components/nutrient-pollution |access-date=2021-04-30 |website=Ocean Health Index |language=en}}</ref> === زهرجن کیمیاوي مواد === زهرجن کیمیاوي توکي ښايي پر کوچنيو ذراتو ونښلي او بیا وروسته یې پلانکټون او نور ځمک‌لاندې ژوندي موجودات جذب کړي چې ډېری یې د عضوي موادو تجزیه کوونکي او خوړونکي دي او یا هم له اوبو څخه د خوراکي موادو د فېلتر په مرسته تغذیه کېدونکي موجودات دي. په دې توګه، زهرجن مواد د سمندري غذايي موادو په ځنځیرونو کې را ټولېږي او زیاتېږي. ډېری ذرات په کیمیاوي ډول په داسې طریقې سره یوځای کېږي چې اکسیجن کموي او له امله یې په خوړونو کې د اکسیجن کمښت رامنځته کېږي. افت وژونکي او زهرجن فلزات په ورته ډول په سمندري غذايي شبکو کې شاملېږي او د سمندري ژوندیو موجوداتو بیولوژیکي روغتیا ته زیان رسوي. د حیواناتو ډېری خواړه د کبانو پوډر یا د کب هایدروولیزیټ مواد لري. په دې توګه، سمندري زهري موجودات بېرته د ځمکې پر سر روزل کېدونکو حیواناتو ته لېږدول کېږي او بیا وروسته انسانانو ته لېږدول کېږي. د فایټوپلانکټون غلظت په تېرو پېړیو کې په ساحلي اوبو کې ډېر شوی او په دې وروستیو کې په پرانیستي سمندر کې کم شوی دی. له وچې څخه اوبو ته د مغذي موادو د جریان زیاتوالی ښايي د ساحلي فایټوپلانکټون زیاتوالی تشرېح کړي، په داسې حال کې چې په خلاص سمندر کې د سطحې تودوخې ښايي د اوبو په طبقه کې د سطحې جوړښت پیاوړی کړي او د ژورو مغذي موادو هغه جریان کم کړي چې د خلاص سمندر فایټوپلانکټون ته ګټه لري.<ref>Boyce, D.G. and [[Boris Worm|Worm, B.]] (2015) "Patterns and ecological implications of historical marine phytoplankton change". ''Marine Ecology Progress Series'', '''534''':251–272. {{doi|10.3354/meps11411}}</ref> === پلاستیکي ککړتیا === هر کال څه باندې ۳۰۰ میلیون ټنه پلاستیک تولیدېږي چې نیمایي یې په یو ځل کارېدونکو محصولاتو لکه پیالو، کڅوړو او بسته بنديو کې کارول کېږي. هر کال لږ تر لږه ۱۴ میلیونه ټنه پلاستیک سمندر ته لوېږي. اټکل کېږي چې په سمندرونو کې شاوخوا ۱۵۰ میلیون مټریک ټنه پلاستيکونه موجود دي. د پلاستیک ککړتیا د ټولو سمندري کثافاتو ۸۰ سلنه جوړوي چې له سطحي اوبو څخه نیولې د سمندر تر ژورو اوبو پورې ټولې برخې رانغاړي. دا چې پلاستیکونه سپک دي، ډېره ککړتیا یې د سمندر په سطحه او شاوخوا کې تر سترګو کېږي، خو پلاستیکي کثافات او ذرات اوس په ډېرو سمندري او ځمکنیو استوګنځایونو کې هم موندل کېږي چې د سمندرونو ژورې برخې، لوی جهيلونه، مرجاني ډبرې، ساحلونه او سیندونه یې د بېلګې په توګه یادولی شو. د سمندر د پلاستيکي ککړتیا ډېرې لویې ستونزې د کثافاتو هغه ټوټې دي چې په ګرداو لرونکو سیمو کې راټولېږي. ګرداو یا دایروي شکل یو ګرد سمندري جریان دی چې د ځمکې د بادونو له امله د رامنځته شوي ځواک په مرسته جوړېږي. پنځه لوی سمندري ګرادونه موجود دي چې د شمالي او جنوبي ارام سمندر فرعي استوایی ګرداو، د شمالي او جنوبي اتلانتیک فرعي استوایي ګرداو او [[د هند سمندر]] فرعي استوایی ګرداو دي. په دغه هر یوه ګرداو کې ډېر زیات کثافات موجود دي.<ref>{{Cite web |date=2018-05-25 |title=Marine plastic pollution |url=https://www.iucn.org/resources/issues-briefs/marine-plastic-pollution |access-date=2022-01-31 |website=IUCN |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=US EPA |first=OW |date=2020-11-06 |title=Plastic Pollution |url=https://www.epa.gov/trash-free-waters/plastic-pollution |access-date=2021-04-30 |website=US EPA |language=en |archive-date=2020-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201222092733/https://www.epa.gov/trash-free-waters/plastic-pollution |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=Discover the plastic islands that pollute our oceans |url=https://www.iberdrola.com/environment/5-garbage-patches-in-the-ocean |access-date=2021-04-30 |website=Iberdrola |language=en}}</ref> سمندري موجودات ښايي دا لوی پلاستیکي کثافات وخوري، د هغوی معدې ډکوي او فکر کوي چې ماړه دي خو په حقیقت کې هېڅ تغذیوي ارزښت نه لري. دا ښايي سمندري مرغان، نهنګان، [[کبان]] او کیشپان د لوږې له امله له پلاستیکونو په ډکې معدې سره مړه کړي. له دې امله ښايي د سمندري موجوداتو ساه بنده شي یا په پلاستيکي کثافاتو کې ونښلي.<ref>{{Cite web |date=2018-05-25 |title=Marine plastics |url=https://www.iucn.org/resources/issues-briefs/marine-plastics |access-date=2021-04-30 |website=IUCN |language=en}}</ref> د سمندرونو د پلاستیکي ککړتیا تر ټولو لوی ګواښ مایکرو پلاستیکونه (کوچني پلاستیکونه) دي. دا د پلاستيکي پاتې شونو کوچنۍ ټوټې دي چې ځینې یې د ډېرو کوچنیو ټوټو په څېر تولید شوې دي. نور مایکروپلاستیکونه د لویو پلاستيکي پاتې شونو له خرابېدو څخه رامنځته کېږي. کله چې د پلاستيکي پاتې شونو لویې ټوټې سمندر یا د اوبو نورو جریانونو ته ننوځي، د لمر وړانګې، تودوخه، رطوبت، څپې او بادونه دا پلاستیکونه ماتوي او له پنځو ملي مترو څخه په کوچنیو ټوټو یې وېشي. پلاستیکونه د هغو کوچنیو ارګانېزمونو له‌خوا تجزیه کېږي چې پلاستيکي پاتې شوني خوري، په کوچنیو ټوټو یې ماتوي او بیا یې د غایطه موادو په څېر خارجوي یا یې د خولې له لارې بهر کوي. د لابراتوار په ازموینو کې موندل شوې چې د ارکیسټیا ګماریلس ډوله امفیپوډ په چټکۍ سره د پلاستيکي کڅوړو ټوټې خوړلی شي او یو ځل مصرفي کڅوړه په ۱.۷۵ میلیون مایکروسکوپي ټوټو ټوټه کولی شي. که څه هم پلاستیکونه نور له منځه تلونکي دي، خو لا هم دا د انسان له‌خوا جوړ شوي مواد دي چې نه تجزیه کېږي. داسې اټکل کېږي چې په پیلاجیک سمندري چاپېریال کې نږدې ۹۰ سلنه پلاستيکونه مایکروپلاستیکونه دي. دا مایکروپلاستیکونه تر ډېره د سمندري ارګانېزمونو له‌خوا د خوراکي زنځیر پر اساس مصرفېږي چې د خوړو په سلسله کې د پلاستیک د غلظت لامل کېږي. پلاستیک له زهرجنو کیمیاوي موادو سره تولیدېږي چې بیا د سمندري خوړو سلسلې ته ننوځي او په دې سلسله کې هغه کبان هم موجود دي انسانان یې خوري.<ref>{{Cite web |date=2018-05-16 |title=We Depend on Plastic. Now We're Drowning in It. |url=https://www.nationalgeographic.com/magazine/article/plastic-planet-waste-pollution-trash-crisis |access-date=2021-04-30 |website=Magazine |language=en |archive-date=2021-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227082642/http://www.nationalgeographic.com/magazine/article/plastic-planet-waste-pollution-trash-crisis |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=Marine Microplastics |url=https://www.whoi.edu/know-your-ocean/ocean-topics/pollution/marine-microplastics/ |access-date=2021-04-30 |website=Woods Hole Oceanographic Institution |language=en-US}}</ref><ref name=":12">{{Cite web |last=US EPA |first=OW |date=2020-11-06 |title=Plastic Pollution |url=https://www.epa.gov/trash-free-waters/plastic-pollution |access-date=2021-04-30 |website=US EPA |language=en |archive-date=2020-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201222092733/https://www.epa.gov/trash-free-waters/plastic-pollution |url-status=dead}}</ref> === غږیزه ککړتیا === په سمندر کې د غږ یو طبیعي چاپېریال موجود دی چې ژوندي موجودات یې له لسګونو زرو کلونو راهیسې په شاوخوا کې وده کوي. د انسان فعالیت دا غږیز چاپېریال ګډوډ کړی دی، تر ډېرې کچې هغه غږونه له منځه تللي دي چې ارګانېزمونو د یوځای کېدو، د ښکار د مخنیوي او سفر لپاره کارول. لویو او کوچنیو بېړیو او ماشینونو، صنعتي کب نیونې، ساحلي ودانیزو کارونو، د نفتو برمه کاریو، د زلزلو سروې ګانو، جګړې، د سمندر له تله کان ایستنو او د سمندر د غږونو د معلومولو الاتو ټولو د سمندر چاپېریال ته غږیزه ککړتیا وارده کړې ده. یوازې بار وړلو په تېرو ۵۰ کلونو کې د لویو بارونو د وړلو د لارو په اوږدو کې د ټیټې فریکونسۍ شور د شاوخوا ۳۲ ځله زیاتوالي لامل شوی دی چې سمندري څاروي یې له حیاتي نسل او تغذیې څخه لرې کړي دي. غږ هغه حسي اشاره ده چې د سمندر له لارې تر ټولو لرې ځي او انساني غږیزه ککړتیا د غږ کارولو لپاره د ارګانېزم وړتیا ګډوډوي. دا په ژوندیو موجوداتو کې سټرېس رامنځته کوي چې ښايي پر عمومي روغتیا یې اغېز وکړي، د دوی چلند، فیزیولوژي او تکثیر ګډوډ کړي او ان د مړینې لامل یې شي. د زلزلې د سروې لپاره د غږیزو چاودنو غږونه کولی شي د سمندري حیواناتو غوږونو ته زیان ورسوي او د جدي زیان لامل شي. غږیزه ککړتیا په ځانګړې توګه هغو سمندري تي لرونکو حیواناتو ته زیان رسوي چې په ایکولوکېشن متکي دي او نهنګ او ډالفین یې د بېلګې په توګه یادولی شو. دا حیوانات د اړیکې ټینګېدو، یوځای کېدو، تغذیې او ملګرو موندلو لپاره ایکولوکېشن کاروي، خو ډېر غږ د دوی د ایکولوکېشن کارولو په وړتیا کې مداخله کوي او له همدې امله دا حیاتي دندې ترسره کوي.<ref>{{Cite web |last=Society |first=National Geographic |date=2019-07-16 |title=Noise Pollution |url=http://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/noise-pollution/ |access-date=2021-04-30 |website=National Geographic Society |language=en |archive-date=2022-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408233221/https://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/noise-pollution/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=The Ocean is Too Loud for Marine Life |url=https://www.discovery.com/nature/the-ocean-is-too-loud-for-marine-life |access-date=2021-04-30 |website=Discovery |language=en}}</ref><ref>{{Cite magazine|title=Underwater Noise Pollution Is Disrupting Ocean Life—But We Can Fix It|url=https://time.com/5936110/underwater-noise-pollution-report/|access-date=2021-04-30|magazine=Time|archive-date=2023-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230213053912/https://time.com/5936110/underwater-noise-pollution-report/|url-status=dead}}</ref> == سرچينې == 0ofhuwzzqd0k34nhaoe428hn06mph9c 0 64031 369239 286867 2026-09-23T05:21:23Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369239 wikitext text/x-wiki {{فلم مالوماتبکس | image = Monsters-vs-aliens-poster.jpg | caption = د تیاتر ریلیز پوسټر | starring = {{plainlist| * [[رییس ویټرسپون]] * [[سیت روزین]] * [[هګ لوری]] * [[ویل ارنیټ]] * [[کیفر سدرلینډ]] * [[راین ویلسن]] * [[پاول روډ]] * [[سټیفن کولبرټ]] }} | studio = [[ډریم ورکس انیمیشن]]<ref name=afi>{{cite web|url=http://www.afi.com/members//catalog/DetailView.aspx?s=&Movie=64947|title=Monsters vs. Aliens|work=[[AFI Catalog of Feature Films]]|access-date=July 7, 2017}}</ref> | distributor = [[پارامونټ پیکچرز]]<ref name="allmovie">{{cite web |title=Monsters vs. Aliens |url=https://www.allmovie.com/movie/monsters-vs-aliens-v379339 |website=[[AllMovie]] |access-date=August 24, 2018}}</ref><ref name=afi/><br />ډریم ورکس انیمیشن<ref name=afi/> | released = {{Film date|2009|3|27|متحده ایالات}} | runtime = ۹۴ دقیقې<ref name="BBFC">{{Cite web |title=''Monsters vs. Aliens'' |url=https://www.bbfc.co.uk/release/monsters-vs-aliens-film-qxnzzxq6vlgtodi4njm5 |access-date=December 12, 2021 |website=[[British Board of Film Classification]] |archive-date=October 26, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211026042508/https://www.bbfc.co.uk/release/monsters-vs-aliens-film-qxnzzxq6vlgtodi4njm5 |url-status=dead}}</ref> | country = {{USA}}<ref name=afi/> | language = انګلیسي | budget = $۱۷۵ میلیونه<ref name="Box office"/> | gross = $۳۸۱.۵ میلیونه<ref name="Box office">{{cite web|work=Box Office Mojo|title=Monsters Vs. Aliens|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0892782/|access-date=April 16, 2022}}</ref> }} '''راکشسونه بمقابله بهرنیان''' {{Lang-en|Monsters vs. Aliens}} د ۲۰۰۹ امریکایی [[۳ ډی]] کمپیوټر انیمیشن مونسټر کامیډي فلم دی چې د [[ډریم ورکس انیمیشن]] لخوا تولید شوی او د [[پارامونټ پیکچرز]] لخوا توزیع شوی.<ref>{{cite news|last1=Scott|first1=A. O.|title=From DreamWorks Animation, a Sci-Fi Parody|url=https://www.nytimes.com/2009/03/27/movies/27mons.html|access-date=March 30, 2019|work=[[The New York Times]]|date=March 26, 2009}}</ref> دا د ډریم ورکس انیمیشن لومړنی فیچر فلم و چې د بشپړیدو وروسته په ۳-ډی کې د بدلیدو پرځای په مستقیم ډول په سټیریوسکوپیک ۳-ډی فارمیټ کې تولید شوی و ، کوم چې د فلم بودیجه کې ۱۵ ملیون ډالر اضافه کړل.<ref>{{cite news|first=Susan|last=Wloszczyna|title=First look: ''Monsters vs. Aliens'' is the ultimate; a 3D 'first'|url=https://www.usatoday.com/life/movies/news/2008-03-10-monsters-aliens_N.htm|work=USA Today|date=March 10, 2008|access-date=May 16, 2008}}</ref> فلم په عمومي ډول د منتقدینو لخوا مثبت بیاکتنې ترلاسه کړې او په ټوله نړۍ کې یې د ۱۷۵ ملیون ډالرو په بودیجه کې ۳۸۱ ملیون ډالر ګټلي.<ref name="Box office" /> که څه هم په کافي اندازه بریالي نه و چې د سیکویل تعقیب شي ، فلم یو فرنچائز پیل کړ چې پکې د ټلویزیوني لړۍ څخه جوړه وه چې په ۲۰۱۳ کې په نیکلوډین کې پریمیر شوی. == قیصه == کله چې د بهرنۍ فضا څخه یوه الکا د [[کالیفورنیا]] ځوانه میرمن سوسن مرفي سره ټکر کوي او هغه په ​​یو لوی شیطان بدلوي، هغه یو پټ حکومتي ودانۍ ته وړل کیږي چیرې چې هغه د راکټګ یوې ډلې سره لیدل کیږي چې د کلونو په اوږدو کې راټول شوي. د وروستي حل په توګه، د جنرال ډبلیو. آر. مونجر تر لارښوونې لاندې، د ولسمشر هیتاوی په یوه نا امیده امر سره، د مونسټرانو موللي عمله د بهرنیانو سره د مبارزې او نړۍ له نږدې ویجاړۍ څخه د ژغورلو لپاره په عمل کې بلل کیږي. == سرچینې == <references /> == بهرنۍ اړیکې == * {{Official website|https://www.dreamworks.com/movies/monsters-vs-aliens}} * {{imdb title|id=0892782}} * {{bcdb title|id=89704}} * {{amg movie|id=379339}} * {{metacritic film|monsters-vs-aliens}} * {{rotten-tomatoes|monsters_vs_aliens}} * {{mojo title|monstersandaliens}} * {{Tcmdb title|684108}} [[وېشنيزه:امریکایی فلمونه]] [[وېشنيزه:انیمیشن فلمونه]] 3p0qozuxd4xz1xc4ivw4w9az1dx6j26 0 64063 369265 365620 2026-09-23T07:25:29Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369265 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}}فرانک ویسنټ زاپا (زوکړه د ۱۹۴۰ز کال د دسمبر ۲۱مه ـــ مړینه د ۱۹۹۳ز کال د دسمبر څلورمه نېټه) یو امریکایی سازنده، کمپوزر او د موسیقۍ د ډلو لارښود و. د هغه د کار ځانګړنې له نورو څخه له نه پیروۍ، خپلواکې في البدیهې، د اواز له تجربو، د موسیقۍ له هنري مهارت او د امریکایي کلتور له هجوې څخه عبارت دي. زاپا له ۳۰ کلونو څخه د زیاتې مودې یو مسلک په ترڅ کې، د راک، پاپ، جاز، مختلط جاز، ارکسترایي او د کانکرېټ موسیقۍ اثار (''musique concrète'') کمپوز کړل، او له شپېتو څخه زیات البومونه یې تولید کړل چې د اختراعاتو د مور په نامه خپلې مجموعې سره او د یو جلا هنرمند په توګه سره یې واوایستل. زاپا همدارنګه ننداریز فلمونه، وېدیویي موسیقۍ هدایتکاري کړې او له البومونو پوښونه یې ډیزاین کړل. هغه د خپل دور له تر ټولو ابتکاري او د سبک له پلوه د متنوعو سندرغاړو څخه یو شمېرل کېږي.<ref name="semley2012">{{cite web |last1=Semley |first1=John |date=August 9, 2012 |title=Where to dive into Frank Zappa's weird, unwieldy discography |url=https://music.avclub.com/where-to-dive-into-frank-zappa-s-weird-unwieldy-discog-1798232804 |access-date=March 14, 2019 |website=[[The A.V. Club]] |تاريخ الأرشيف=December 22, 2017 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20171222052233/https://music.avclub.com/where-to-dive-into-frank-zappa-s-weird-unwieldy-discog-1798232804 |url-status=dead |خونديځ نېټه=December 22, 2017 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20171222052233/https://music.avclub.com/where-to-dive-into-frank-zappa-s-weird-unwieldy-discog-1798232804 |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20171222052233/https://music.avclub.com/where-to-dive-into-frank-zappa-s-weird-unwieldy-discog-1798232804 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171222052233/https://music.avclub.com/where-to-dive-into-frank-zappa-s-weird-unwieldy-discog-1798232804 }}</ref><ref name="WRAM">{{cite web |last=Ruhlmann |first=William |title=Frank Zappa – Biography & History |url=http://www.allmusic.com/artist/frank-zappa-mn0000138699/biography |access-date=August 8, 2017 |website=[[AllMusic]]}}</ref><ref>{{cite web |last1=Whitaker |first1=Sterling |date=December 4, 2015 |title=The Day Frank Zappa Died |url=http://ultimateclassicrock.com/frank-zappa-death/ |website=[[Ultimate Classic Rock]]}}</ref><ref name="museobit">{{cite news|last1=Maume|first1=Chris|title=Gail Zappa: Frank Zappa's wife, muse and manager who ferociously protected his musical legacy|url=https://www.independent.co.uk/news/obituaries/gail-zappa-frank-zappas-wife-muse-and-manager-who-ferociously-protected-his-musical-legacy-a6691251.html|work=[[The Independent]]|date=October 12, 2015|access-date=March 14, 2019|archive-date=September 10, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910040742/https://www.independent.co.uk/news/obituaries/gail-zappa-frank-zappas-wife-muse-and-manager-who-ferociously-protected-his-musical-legacy-a6691251.html|url-status=dead}}</ref> زاپا د یو له خپل ځان څخه د زده کړه کوونکي او اجرا کوونکي په توګه، د موسیقۍ بېلابېلې توانایۍ درلودې چې هغه یې د دې جوګه کړی و تر څو داسې موسیقي ایجاد کړي چې کله کله یې طبقه بندي کول سخت وو. په داسې حال کې چې نوموړي د خپل عمر له ۱۳ څخه تر ۱۹ کلنۍ پورې د ۲۰مې زېږدیزې پېړۍ د کلاسیکې عصریت پالنې (modernism) یوه سلیقه، د افریقایي-امریکایي اهنګ د جاز موسیقۍ بلوز ډول (rhythm and blues)، او ډوو-وپ موسیقي (doo-wop) کسب کړه. هغه د لېسې په دوره کې د کلاسیکې موسیقۍ لیکل پیل کړل، په داسې حال کې چې په عین وخت کې یې د اهنګونو او د جاز موسیقۍ له بلوز ډول سره ډول وهنه کوله، چې وروسته بیا برقي ګیتار ته واوښت.  د هغه د ۱۹۶۶ز کال لومړنی ظاهرېدونکی البوم چې د اختراعاتو مورګانې، ترهېدنه!، د دودیز راک او رول په قالب کې ترکیبي سندرې چې د ابتکارونو مجموعې او له آډیو څخه رامنځته شوی د اواز هنري مخلوط پکې شامل وو. نوموړي خپل ګلچین او تجربوي مېتود ته ادامه ورکړه، په داسې توګه چې بنسټیز قالب یې راک، جاز یا کلاسیک و.<ref name="teentastes">{{cite book|last1=Buckley|first1=Peter|title=The Rough Guide to Rock: [The Definitive Guide to More Than 1200 Artists and Bands]|year=2003|publisher=Rough Guides|location=London|isbn=978-1-84353-105-0|page=[https://archive.org/details/roughguidetorock0003unse/page/1211 1211]|edition=3rd|quote=As a teenager, Zappa was simultaneously enthralled by black R&B (Johnny 'Guitar' Watson, Guitar Slim), doo-wop (The Channels, The Velvets), the modernism of Igor Stravinsky and Anton Webem, and the dissonant sound experiments of Edgard Varese.|url=https://archive.org/details/roughguidetorock0003unse/page/1211}}</ref> د زاپا هنري محصولات د یو فرضي استمرار چې هغه ورته د "پروژې/موخې" نوم ورکړی و، د موسیقۍ د زیات شمېر عباراتو، مفکورو، او طبعو سره چې د هغه په البوم کې تر سرترګو کېږي، راټول شوي دي. د هغه اشعارو د مروجو ټولنیزو او سیاسي پروسو، جوړښتونو، او حرکتونو پر وړاندې د هغه ماتوونکې نظریې منعکسې کړې، چې ځینې وختونه دا د ټوکو په انداز کې وې، او نوموړی د کمېډی راک موسیقۍ د معنوي پلار په نامه  پېژندل کېږي. هغه د معمول ښوونیز سېستم  او تنظیم شوي دین پر وړاندې له شور و ځوږ څخه ډک نقد کوونکی او د بیان د ازادۍ، پخپله زده کړې، سیاسي ونډې اخیستنې او د سانسور د له منځه وړلو یو کلک او تند مزاجه مدافع و. د هغه د دورې د راک د زیات شمېر نورو سندرغاړو خلاف، هغه د تفرېحي مخدره توکو د کارولو تایید نه کاوه، بلکې د جرمونو له منځه وړلو او مقرراتو څخه یې ملاتړ کاوه<ref name="semley20123">{{cite web |last1=Semley |first1=John |date=August 9, 2012 |title=Where to dive into Frank Zappa's weird, unwieldy discography |url=https://music.avclub.com/where-to-dive-into-frank-zappa-s-weird-unwieldy-discog-1798232804 |access-date=March 14, 2019 |website=[[The A.V. Club]] |تاريخ الأرشيف=December 22, 2017 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20171222052233/https://music.avclub.com/where-to-dive-into-frank-zappa-s-weird-unwieldy-discog-1798232804 |url-status=dead |خونديځ نېټه=December 22, 2017 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20171222052233/https://music.avclub.com/where-to-dive-into-frank-zappa-s-weird-unwieldy-discog-1798232804 |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20171222052233/https://music.avclub.com/where-to-dive-into-frank-zappa-s-weird-unwieldy-discog-1798232804 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171222052233/https://music.avclub.com/where-to-dive-into-frank-zappa-s-weird-unwieldy-discog-1798232804 }}</ref><ref name="Comedy rock">{{cite web |title=Comedy rock |url=http://www.allmusic.com/subgenre/comedy-rock-ma0000012139/artists |access-date=November 14, 2020 |website=[[AllMusic]]}}</ref> زاپا له یو متنازع نقد کوونکي موقف سره په لویه پیمانه زېږند، او کارنده هنرمند و؛ د هغه د موسیقۍ مینه والو د هغه د موسیقۍ د کمپوزي پېچلتیا ستاینه کوله، حال دا چې منتقدینو یې یاده موسیقي له احساسي ژوروالي څخه تشه ګڼله. هغه له متحده ایالاتو څخه بهر په ځانګړې توګه په اروپا کې په لوړه کچه سوداګریزه بریا تر لاسه کړې وه. سره له دې چې زاپا د یو مستقل هنرمند په توګه کار کاوه، اما تر ډېره د توزېع په هغو تړونونو متکي و چې د موسیقۍ د لویو خپروندویو شرکتونو سره یې امضا کړي وو. هغه په زیات شمېر سندرغاړو او کمپوزرانو باندې اغېزې اچولې دي. د نوموړي د زیات شمېر ویاړونو له جملې څخه په ۱۹۹۵ز کال کې د مشاهیرو په تالار کې هغه ته غړیتوب ورکول او د ۱۹۹۷ز کال د ټول عمر د لاسته راوړنو ګرامي جایزه (Grammy Lifetime Achievement Award) یادولی شو. == له ۱۹۴۰مې زېږدیزې لسیزې څخه تر ۱۹۶۰مې زېږدیزې لسیزې:  د ژوند لومړني وختونه او حرفه یي ژوند == زاپا د ۱۹۴۰ز کال د دسمبر په ۲۱مه نېټه د ماری لنډ په بالتېمور کې زیږېدلی دی. د هغه مور، روز ماري (چې د زېږون پر وخت یې تخلص کالیمور و) له اېټالوي ( د نیاپولیتي او سیسلي) او فرانسوي نسل څخه  رېښه درلوده؛  د هغه پلار چې نوم یې د فرانسیس ویسنټ زاپا په بڼه انګلیسي شوی و، د سیسلي د ټاپو له پارتینیکو (ښارګوټي) څخه یو مهاجر و چې له یوناني او عربي نسل څخه و. فرانک، چې د څلورو ماشومانو په منځ کې تر ټولو مشر و، په یوه داسې اېټالوۍ-امریکایۍ کورنۍ کې رالوی شو، چېرته چې د هغه د نیکه او نیا له خوا ډیری په اېټالوي ژبه خبرې کېدې. کورنۍ یې له دې امله چې پلار یې یو کېمیا پوه او ریاضي پوه و، او د فاع په فابریکه کې یې کار کاوه، وخت ناوخته بې ځایه کېده. په ۱۹۴۰مه زېږدیزه لسیزه کې، په فلوریډا کې له یو څه وخت تېرولو وروسته، د نوموړې کورنۍ بېرته ماریلنډ ته راستنه شوه، او پلار یې هلته د ابرډین پروېنګ ګراونډ د اېډووډ د کېمیاوي جګړې وسله تون په تاسیساتو کې چې د متحده ایالاتو د اردو له خوا ورڅخه ګټه اخیستل کېده، کال پیل کړ. وسله تون ته چې د شړشمو ګاز پکې ساتل کېده، د هغوی د کور د نږدې والي له کبله د ګاز ماسکونه د د احتمالي پېښې د رامنځته کېدو په خاطر د هغه په کور کې ساتل کېدل. د ژوند کولو دغه ترتیب په زاپا باندې یو ژور اغېز کېښود، او د هغه د کار په اوږدو کې مېکروبونو ته، د مېکروبونو سره جګړې، ناروغینو او دفاعي فابریکې ته په تکراري ډول اشارې شوې دي.<ref name="Rolling Stone Book">''The New Rolling Stone Encyclopedia of Rock & Roll'', 1993.</ref><ref name="miles">{{cite book|title=Frank Zappa|url=https://archive.org/details/frankzappa0000mile|first=Barry|last=Miles|publisher=Atlantic Books|location=London|date=2004|isbn=978-1-84354-092-2}}</ref> د زاپا پلار به کله کله له سیمابو څخه ډک شوي لابراتواري تجهیزات د خپل کار له ځای څخه کور ته راوړل او زاپا ته به یې د لوبو لپاره ورکول. زاپا وایي چې د یو ماشوم په توګه به یې د تل لپاره له نوموړو تجهیزاتو سره لوبې کولې، ځینې وختونه به یې مایع سیماب په ځمکه اېښودل او د یو چکش په کارولو سره به یې هغه په دایروي بڼه شیندل، چې په پایله کې یې د خپل خوب د خونې ټول غولی په سیمابو پوښلی و. په ماشومتوب کې په پوځي اډو کې له زهري عنصري سیماب سره سروکار درلودل، له بلوغ څخه وروسته د پروستات د سرطان خطر زیاتوي. په زاپا کې په ۱۹۹۰ز کال کې د ۴۹ کلنۍ په عمر د پروستات د وروستۍ برخې سرطان تشخیص شو او په ۱۹۹۳ز کال کې ورڅخه ومړ.<ref>{{cite book|title=Real Frank Zappa Book|date=1989|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-0-671-70572-5|url=https://books.google.com/books?id=FB0O_HCpBy0C&pg=PA19|access-date=May 1, 2022}}</ref><ref>{{cite web |author=Treven Pyles |date=August 12, 2020 |title=Prostate cancer due to toxic exposure on military bases |url=https://www.elglaw.com/blog/prostate-cancer-toxic-exposure-military-bases/ |access-date=May 1, 2022}}</ref><ref name="A.C. Grimes">{{cite web |author=A.C. Grimes |date=September 5, 2018 |title=FRANK ZAPPA'S TRAGIC REAL-LIFE STORY |url=https://www.grunge.com/132678/frank-zappas-tragic-real-life-story/ |access-date=May 1, 2022 |website=Grunge.com}}</ref> زاپا چې کله ماشوم و، زیاتره وخت به ناروغ و، چې له سابندۍ، د غوږونو د درد، او د سینوز له ستونزو سره لاس او ګرېوان و. یو ډاکتر یې د پزې په سوریو کې د رادیوم د مردکیو په ځای پر ځای کولو سره د سینوزیت ناروغۍ درملنه وکړه. په هغه وخت کې حتې د درملنې اړوندې تشعشع د لږ مقدارونو په اړه ډېر لږ معلومات موجود وو. که څه هم چې له هغه وخته څخه ادعا کېږي چې د رادیوم په واسطه د پزې درملنه له په سرطان د اخته کېدو لامل ګرځېدی شي، خو هېڅ یوې مطالعې په کافي اندازه شواهد نه دي وړاندې کړي چې دا ادعا تایید کړي.<ref>{{cite web |date=January 2003 |title=Nasopharyngeal Radium Irradiation (NRI) and Cancer |url=http://www.cancer.gov/cancertopics/causes-prevention/risk/radiation/nasopharyngeal-radium-fact-sheet |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150411012948/http://www.cancer.gov/cancertopics/causes-prevention/risk/radiation/nasopharyngeal-radium-fact-sheet |archive-date=April 11, 2015 |work=National Cancer Institute}}</ref><ref name="miles2">{{cite book|title=Frank Zappa|url=https://archive.org/details/frankzappa0000mile|first=Barry|last=Miles|publisher=Atlantic Books|location=London|date=2004|isbn=978-1-84354-092-2}}</ref> د پزې انځورېدل او هغې ته اشارې د نوموړي په موسیقۍ او غزلو کې او همدارنګه د نوموړي د اوږدې مودې ملګري کال شنګل له خوا د جوړو شوو البومونو په مجموعو کې له ورایه ښکاري. زاپا باور درلود چې د هغه د ماشومتوب ناروغۍ ښایي د شړشمو د ګاز د اغېزو له امله وي چې د کېمیاوي جکړې له تاسیساتو څخه خپرېده، او کله چې هغه په بالتېمور کې اوسېده، روغتیایي وضعیت یې د خرابۍ خوا ته ولاړ. په ۱۹۵۲ز کال کې، د هغه کورنۍ د روغتیایي دلایلو لپاره د کالیفورنیا مونټېري ته بې ځایه شوه، چېرته چې د هغه پلار، د سمندریزو ځواکونو په فوق لېسانس پوهنتون کې مېټالورژي تدریس کوله. هغوی مخکې له دې چې په پای کې په ورڅېرمه سان دیاګو کې میېشت شي، ډېر ژر کلایرمونټ او بیا ال کاجون (El Cajon) ته کډه شول.<ref name="miles3">{{cite book|title=Frank Zappa|url=https://archive.org/details/frankzappa0000mile|first=Barry|last=Miles|publisher=Atlantic Books|location=London|date=2004|isbn=978-1-84354-092-2}}</ref><ref>{{cite web |last=Mendoza |first=Bart |date=November 11, 2005 |title=Counter Culture Coincidence |url=http://sandiegotroubadour.com/wp-content/pdf/2005_11_Nov.pdf |access-date=September 11, 2010 |work=San Diego Troubadour |page=4}}</ref><ref name="slaven03">{{cite book|title=Electric Don Quixote: The Definitive Story of Frank Zappa|edition=2nd|first1=Neil|last1=Slaven|publisher=Music Sales Group|date=2003|isbn=978-0-7119-9436-2|url=https://books.google.com/books?id=a4EyfFjQ3DgC}}</ref> === د موسیقۍ لومړني علایق === زاپا له خپلې لومړنۍ ډلې سره د سان دیاګو په مېشن بې لېسه کې د ډولچي په توګه یو ځای شو. تقریباً په عین وخت کې یې والدینو یو فونوګراف ورته واخیست، کوم چې هغه د دې جوګه کړ تر څو په موسیقۍ کې خپلو علایقو ته وده ورکړي، او د خپلو ریکارډونو مجموعې یې پیل کړې. ''د راک په اړه'' د ''لنډ لارښود (۲۰۰۳ز کال)'' له مخې، "زاپا له ۱۳ تر ۱۹ کلنۍ پورې، په پرله پسې ډول د تور R&B (جاني ګیتار واټسون، ګیتارسلیم، ډوو ووپ (چینلونو، وېلوېټونو)، د ایګور ستراوینسکي او انتون ویبېرن، او د اېدګار وارېز د نا موزونو آوازونو مجذوب شو. "<ref name="miles4">{{cite book|title=Frank Zappa|url=https://archive.org/details/frankzappa0000mile|first=Barry|last=Miles|publisher=Atlantic Books|location=London|date=2004|isbn=978-1-84354-092-2}}</ref> R&B انتخابونه د زاپا لپاره لومړنۍ پېرنې وې، چې ورسره یې یو لوی کولېکسیون جوړ کړ، کوم یې چې د خپل پاتې ژوند لپاره وساته، هغه له اوازونو سره د هغوی د ځانګړتیاوو له امله علاقه درلوده، په ځانګړې بڼه یې د ډولونو او نورو هغو وسیلو سره چې وهل کېږي، مینه لرله. هغه چې کله دوولس کلن و، یو تاري ډول یې تر لاسه کړ او د ډنګولو (وهلو) اړوند ارکسترایي سازونو د اساساتو زده کړه یې پیل کړه.<ref name="teentastes2">{{cite book|last1=Buckley|first1=Peter|title=The Rough Guide to Rock: [The Definitive Guide to More Than 1200 Artists and Bands]|year=2003|publisher=Rough Guides|location=London|isbn=978-1-84353-105-0|page=[https://archive.org/details/roughguidetorock0003unse/page/1211 1211]|edition=3rd|quote=As a teenager, Zappa was simultaneously enthralled by black R&B (Johnny 'Guitar' Watson, Guitar Slim), doo-wop (The Channels, The Velvets), the modernism of Igor Stravinsky and Anton Webem, and the dissonant sound experiments of Edgard Varese.|url=https://archive.org/details/roughguidetorock0003unse/page/1211}}</ref> == سرچينې == 57ib80dsysh93fcpb1923hmuslyicig 0 64303 369305 368045 2026-09-23T10:44:31Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369305 wikitext text/x-wiki '''وای کروموزوم''' د هغو دوو جنسي کروموزومونو (الوزومونو) له ډلې دی چې د انسان په ګډون په تي لرونکو حیواناتو کې موجود دی. بل اېکس کروموزوم دی. وای کروموزوم معمولاً په اکثرو نوعو کې د جنسیت د ټاکلو کروموزوم دی، ځکه دا د وای موجودیت او نه موجودیت دی چې د جنسيت په تولید کې د اولاد نرینه یا ښځینه جنسیت ټاکي. په تي لرونکو حیواناتو کې وای کروموزوم اېس.ار.وای جین لري چې د نرینه د ودې لامل کېږي. د انسان د وای کروموزوم ډي.اېن.اې له شاوخوا ۵۹ میلیونه پېس پایرونو څخه جوړه ده چې د اندازې له نظره «۱۹ کروموزوم» ته ورته ده. وای کروموزوم یوازې له پلار څخه زوی ته لېږدول کېږي. وای کروموزوم د انسان او شمپانزیانو تر منځ په ۳۰ سلنې توپیر سره د انسان د جینوم هغه برخه ده چې تر ټولو چټکه وده کوي. د انسان وای کروموزوم شاوخوا ۱۰۰ تر ۲۰۰ جینونه لېږدوي چې له ۴۵ څخه تر ۷۳ پورې یې پروټین کوډ کوونکي دي. د وای اړوند ټول هغه جینونه چې یوه کاپي لري، هیمیزایګس دي (یعنې یوازې په یوه کروموزوم کې موجود دي)، پرته له انیوپلویډي مواردو څخه چې اېکس.وای.وای سنډروم یا اېکس.اېکس.وای.وای سنډروم یې د بېلګې په توګه یادولی شو.<ref name="Chromosome Y">{{cite web |date=February 2014 |title=Ensembl Human MapView release 43 |url=http://www.ensembl.org/Homo_sapiens/mapview?chr=Y |access-date=2007-04-14}}</ref><ref>{{cite news|last=Wade|first=Nicholas|name-list-style=vanc|title=Male Chromosome May Evolve Fastest|url=https://www.nytimes.com/2010/01/14/science/14gene.html|newspaper=New York Times|date=January 13, 2010}}</ref> == عمومي کتنه == === کشف === وای کروموزوم د جنسیت ټاکونکي په توګه په ۱۹۰۵ کال کې په «براین ماور» کالج کې د «نیټي سټیونز» له‌خوا د یوې څېړنې په جریان کې وپېژندل شو. «اډمونډ بیچر ویلسن» په خپلواکه توګه په هماغه کال کې پر هیمپترا د څېړنې په جریان کې ورته میکانیزمونه کشف کړل. سټیونز وویل چې کروموزومونه تل په جفت ډول موجود دي او دا کوچنی کروموزوم (چې اوس د وای کروموزوم په نامه پېژندل کېږي) د اېکس کروموزوم جوړه ده چې اېکس کروموزوم په ۱۸۹۰ کال کې «هیرمن هینکینګ» کشف کړی و. دې ومونده چې د «کلیرنس ایرون مک کلنګ» هغه پخوانی نظر ناسم و چې ویل یې اېکس کروموزوم جنسیت ټاکي، بلکې جنسیت په حقیقت کې د وای کروموزوم د شتون او نه‌شتون له مخې ټاکل کېږي. د ۱۹۲۰مې لسیزې په لومړیو کلونو کې «تیوفیلس پینټر» څرګنده کړه چې اېکس او وای کروموزونه په انسانانو (او نورو تي لرونکو حیواناتو) کې جنسیت ټاکي.<ref>Glass, Bentley (1990) ''[http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/painter-theophilus-shickel.pdf Theophilus Shickel Painter 1889—1969: A Biographical Memoir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191228190457/http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/painter-theophilus-shickel.pdf |date=2019-12-28 }}'', National Academy of Sciences, Washington DC. Retrieved 24 Jan 2022.</ref> دغه کروموزوم ته فقط په دې خاطر د وای "Y" نوم ورکړل شو چې د هینکینګ اېکس "X" توری په الفبايي ډول تعقیب شي. دا نظر ناسم دی چې وای کروموزوم ځکه وای بلل کېږي چې ظاهري بڼه یې د انګلیسي ژبې د وای "Y" توري ته ورته ده. ټول کروموزومونه تر مایکروسکوپ لاندې د یوه بې شکله حباب په ډول ښکاري او یوازې د میتوسېس په جریان کې مشخص شکل اخلي. دا شکل د ټولو کروموزومونو لپاره په مبهم ډول X شکل دی. دا یو تصادف دی چې وای کروموزوم د میتوسېس په جریان کې دوه ډېر لنډ ښاخونه لري او د Y  شکل ته ورته ښکاري.<ref>David Bainbridge, ''The X in Sex: How the X Chromosome Controls Our Lives'', pages 3-5, 13, [[Harvard University Press]], 2003 {{ISBN|0674016211}}.</ref><ref>James Schwartz, ''In Pursuit of the Gene: From Darwin to DNA'', pages 170-172, [[Harvard University Press]], 2009 {{ISBN|0674034910}}</ref><ref>David Bainbridge, ''The X in Sex: How the X Chromosome Controls Our Lives'', pages 65-66, [[Harvard University Press]], 2003 {{ISBN|0674016211}}</ref> === ډولونه === ډېری وحشي تي لرونکي حیوانات په هره حجره کې یوازې یوه جوړه جنسي کروموزوم لري. نرینه یو وای کروموزوم او یو اېکس کروموزوم لري او ښځینه دوه اېکس کروموزومونه لري. په تي لرونکو حیواناتو کې وای کروموزوم د اېس.ار.وای په نامه یو جین لري چې په نرینه کې د جنین د ودې لامل کېږي. د انسان او نورو تي لرونکو حیواناتو وای کروموزومونه نور جینونه هم لري چې د سپرم د طبیعي تولید لپاره اړین دي. له دې سره سره، ځینې استثناوې هم موجودې دي. په انسانانو کې ځینې نرینه دوه اېکسونه او یو وای لري، او یا هم یو اېکس او دوه وایونه لري؛ او ځینې ښځې د دوو اېکسونو پر ځای درې اېکسونه یا یوازې یو اېکس لري. نورې استثناوې هم شته چې په هغو کې اېس.ار.ای جین زیانمن شوی وي (چې د ښځې د اېکس.وای لامل کېږي)، یا اېکس ته کاپي شوی وي (چې د نرینه د اېکس.اېکس کېدو لامل کېږي). == سرچینه او تکامل == === سرچینه === داسې انګېرل کېږي چې «اېکس» او «وای» کروموزومونو د «اټوسومز» په نامه د ورته کروموزومونو له یوې جوړې څخه تکامل کړی دی او دا هغه مهال و چې یوه اجدادي حیوان الیلي تنوع رامنځته کړه او یوازې د همدغه الیل د لرلو له امله ارګانېزم مذکر یا نرینه شو. د دغه ایلیل لرونکی کروموزوم پر وای کروموزوم بدل شو او د دې جوړې بل غړی اېکس کروموزوم شو. د وخت په تېرېدو سره هغه جینونه چې نرینه‌وو ته ګټور او ښځو ته مضر وو (یا یې پر ښځو هېڅ اغېز نه درلود)، یا په وای کروموزوم کې رامنځته شول او یا هم د کروموزوم د ځای پر ځای کېدو د پروسې له لارې رامنځته شول.<ref name="muller">{{cite journal|vauthors=Muller HJ|title=A gene for the fourth chromosome of Drosophila|journal=Journal of Experimental Zoology|volume=17|issue=3|pages=325–336|year=1914|doi=10.1002/jez.1400170303|url=https://zenodo.org/record/1426868}}</ref><ref name="lahn">{{cite journal|vauthors=Lahn BT, Page DC|title=Four evolutionary strata on the human X chromosome|url=https://archive.org/details/sim_science_1999-10-29_286_5441/page/964|journal=Science|volume=286|issue=5441|pages=964–7|date=October 1999|pmid=10542153|doi=10.1126/science.286.5441.964}}<!--http://www.abc.net.au/science/news/stories/s63100.htm [replaced]--></ref><ref name="Graves, J.A.M 2006">{{cite journal|vauthors=Graves JA|title=Sex chromosome specialization and degeneration in mammals|journal=Cell|volume=124|issue=5|pages=901–14|date=March 2006|pmid=16530039|doi=10.1016/j.cell.2006.02.024|s2cid=8379688|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Graves JA, Koina E, Sankovic N|title=How the gene content of human sex chromosomes evolved|journal=Current Opinion in Genetics & Development|volume=16|issue=3|pages=219–24|date=June 2006|pmid=16650758|doi=10.1016/j.gde.2006.04.007}}</ref> تر دې وروستیو پورې فکر کېده چې «اېکس» او «وای» کروموزومونه شاوخوا ۳۰۰ میلیونه کاله وړاندې له یو بل څخه جلا شوي دي. په ۲۰۱۰ کال کې خپرې شوې څېړنې او په ځانګړي ډول د پلاټیپس جینوم د تسلسل په اړه په ۲۰۰۸ کال کې شوې څېړنې څرګندوي چې د اېکس.وای د جنسیت ټاکلو سیستم له نورو تي لرونکو حیواناتو څخه د مونوټریمونو په وېشلو کې ۱۶۶ میلیونه کاله وړاندې موجود نه و. د اېکس.وای سیستم د عمر په اړه دغه بیاځلي اټکل د دې موندنې پر اساس ولاړ دی چې هغه تسلسلونه چې د مارسوپیال او ایتیرین تي لرونکو حیواناتو په اېکس کروموزومونو کې موجود دي، د پلاټیپس او مرغانو په اتوسوموسونو کې هم شته. پخوانی اټکل د ناسمو راپورونو پر بنسټ شوی و چې ویل یې د پلیټیپس اېکس کروموزوم هم دا تسلسلونه لري.<ref name="Y-chromosome evolution: emerging in">{{cite journal|vauthors=Bachtrog D|title=Y-chromosome evolution: emerging insights into processes of Y-chromosome degeneration|journal=Nature Reviews. Genetics|volume=14|issue=2|pages=113–24|date=February 2013|pmid=23329112|pmc=4120474|doi=10.1038/nrg3366}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.npr.org/blogs/health/2010/01/human_male_still_a_work_in_pro.html|title=Human Male: Still A Work in Progress|work=NPR|date=January 13, 2010|first=Jon|last=Hamilton|name-list-style=vanc}}</ref><ref name="Warren">{{cite journal|vauthors=Warren WC, Hillier LW, Marshall Graves JA, Birney E, Ponting CP, Grützner F, Belov K, Miller W, Clarke L, Chinwalla AT, Yang SP, Heger A, Locke DP, Miethke P, Waters PD, Veyrunes F, Fulton L, Fulton B, Graves T, Wallis J, Puente XS, López-Otín C, Ordóñez GR, Eichler EE, Chen L, Cheng Z, Deakin JE, Alsop A, Thompson K, Kirby P, Papenfuss AT, Wakefield MJ, Olender T, Lancet D, Huttley GA, Smit AF, Pask A, Temple-Smith P, Batzer MA, Walker JA, Konkel MK, Harris RS, Whittington CM, Wong ES, Gemmell NJ, Buschiazzo E, Vargas Jentzsch IM, Merkel A, Schmitz J, Zemann A, Churakov G, Kriegs JO, Brosius J, Murchison EP, Sachidanandam R, Smith C, Hannon GJ, Tsend-Ayush E, McMillan D, Attenborough R, Rens W, Ferguson-Smith M, Lefèvre CM, Sharp JA, Nicholas KR, Ray DA, Kube M, Reinhardt R, Pringle TH, Taylor J, Jones RC, Nixon B, Dacheux JL, Niwa H, Sekita Y, Huang X, Stark A, Kheradpour P, Kellis M, Flicek P, Chen Y, Webber C, Hardison R, Nelson J, Hallsworth-Pepin K, Delehaunty K, Markovic C, Minx P, Feng Y, Kremitzki C, Mitreva M, Glasscock J, Wylie T, Wohldmann P, Thiru P, Nhan MN, Pohl CS, Smith SM, Hou S, Nefedov M, de Jong PJ, Renfree MB, Mardis ER, Wilson RK|display-authors=6|title=Genome analysis of the platypus reveals unique signatures of evolution|journal=Nature|volume=453|issue=7192|pages=175–83|date=May 2008|pmid=18464734|pmc=2803040|doi=10.1038/nature06936|bibcode=2008Natur.453..175W}}</ref><ref name="Veyrunes">{{cite journal|vauthors=Veyrunes F, Waters PD, Miethke P, Rens W, McMillan D, Alsop AE, Grützner F, Deakin JE, Whittington CM, Schatzkamer K, Kremitzki CL, Graves T, Ferguson-Smith MA, Warren W, Marshall Graves JA|display-authors=6|title=Bird-like sex chromosomes of platypus imply recent origin of mammal sex chromosomes|journal=Genome Research|volume=18|issue=6|pages=965–73|date=June 2008|pmid=18463302|pmc=2413164|doi=10.1101/gr.7101908}}</ref><ref name="Grützner">{{cite journal|vauthors=Grützner F, Rens W, Tsend-Ayush E, El-Mogharbel N, O'Brien PC, Jones RC, Ferguson-Smith MA, Marshall Graves JA|display-authors=6|title=In the platypus a meiotic chain of ten sex chromosomes shares genes with the bird Z and mammal X chromosomes|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-12-16_432_7019/page/913|journal=Nature|volume=432|issue=7019|pages=913–7|date=December 2004|pmid=15502814|doi=10.1038/nature03021|bibcode=2004Natur.432..913G|s2cid=4379897}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Watson JM, Riggs A, Graves JA|title=Gene mapping studies confirm the homology between the platypus X and echidna X1 chromosomes and identify a conserved ancestral monotreme X chromosome|url=https://archive.org/details/sim_chromosoma_1992-10_101_10/page/596|journal=Chromosoma|volume=101|issue=10|pages=596–601|date=October 1992|pmid=1424984|doi=10.1007/BF00360536|s2cid=26978106}}</ref> == د انسانانو وای کروموزوم == په انسانانو کې وای کروموزوم شاوخوا ۵۸ میلیونه بېس پایرونه (د ډي.اېن.اې جوړوونکي بلاکونه) لري او په یوه نرینه حجره کې د ټولې ډي.اېن.اې کابو ۲ سلنه څرګندوي. د انسان وای کروموزوم څه باندې ۲۰۰ جینونه لري چې لږ تر لږه ۷۲ یې پروټینونه کوډ کوي. هغه ځانګړنې چې له وای کروموزوم څخه په ارث وړل کېږي، وای اړوندې ځانګړنې یا هولنډریکې ځانګړنې بلل کېږي.<ref>[http://ghr.nlm.nih.gov/chromosome=Y National Library of Medicine's Genetic Home Reference]</ref><ref>{{Cite web |title=Definition of holandric {{!}} Dictionary.com |url=https://www.dictionary.com/browse/holandric |access-date=2020-01-21 |website=www.dictionary.com |language=en}}</ref><ref name="Chromosome Y2">{{cite web |date=February 2014 |title=Ensembl Human MapView release 43 |url=http://www.ensembl.org/Homo_sapiens/mapview?chr=Y |access-date=2007-04-14}}</ref> == سرچينې == mva16mop63p9hfclz3i448c2ya8iqhe 0 64343 369271 366747 2026-09-23T07:58:51Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369271 wikitext text/x-wiki '''له جینیټيکي پلوه اصلاح شوي حیوانات''' هغه حیوانات دي چې د درملو د تولید، د محصولاتو د زیاتوالي، د ناروغیو په مقابل کې د مقاومت د ډېرولو او داسې نورو مواردو په ګډون د بېلابېلو موخو لپاره له جینټيکي پلوه اصلاح شوي دي. له جینیټيکي پلوه د اصلاح شوو حیواناتو غوڅ اکثریت یې لا د څېړنې په پړاو کې دي او بازارونو ته د را ایستلو لپاره د چمتو شویو شمېر یې تراوسه ډېر کم دی.<ref name=":142">{{cite journal|vauthors=Forabosco F, Löhmus M, Rydhmer L, Sundström LF|title=Genetically modified farm animals and fish in agriculture: A review.|journal=Livestock Science|date=May 2013|volume=153|issue=1–3|pages=1–9|doi=10.1016/j.livsci.2013.01.002}}</ref> == تولید == سد تي لرونکو حیواناتو د جینیټيکي انجنیرۍ پروسه ټکنۍ، ستومانوونکې او ګرانه ده. جینیټيکي انجنیران باید له جینیټيکي پلوه د نورو اصلاح شویو موجوداتو یا ارګانېزمونو په څېر د دغو حیواناتو په برخه کې هم لومړی هغه جین له نورو جلا کړي چې غواړي کوربه ارګانېزم ته یې دننه کړي. دا ښايي له یوې داسې حجرې څخه واخیستل شي چې جین په کې وي یا هم ښايي په مصنوعي ډول سنتېز شي. که ټاکل شوی جین یا د ورکوونکي ارګانېزم جینوم په ښه ډول مطالعه شوی وي، ښايي مخکې له مخکې په یوه جینیټيکي لایبررۍ کې د لاسرسي وړ وي. [جینیټيکي لایبرري د ډي.اېن.اې د ټوټه شویو قطعاتو هغې ټولګې ته ویل کېږي چې د ډي.اېن.اې د تسلسل‌ټاکنې او نورو موخو لپاره چمتو کېږي]. وروسته بیا دغه جین له نورو جینیټيکي عناصرو سره ترکیبېږي یا یوځای کېږي.<ref name="Murray2010">Murray, Joo (20). [http://www.brainwaving.com/2010/07/28/genetically-modified-animals Genetically modified animals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191013112127/http://www.brainwaving.com/2010/07/28/genetically-modified-animals/ |date=2019-10-13 }}. Canada: Brainwaving</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=g1v6WMHVkTgC&q=Genetic+Engineering:+Principles+and+Methods|title=An Introduction to Genetic Engineering|last=Nicholl|first=Desmond S. T.|date=2008-05-29|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781139471787|pages=34|name-list-style=vanc}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Liang J, Luo Y, Zhao H|year=2011|title=Synthetic biology: putting synthesis into biology|journal=Wiley Interdisciplinary Reviews: Systems Biology and Medicine|volume=3|issue=1|pages=7–20|doi=10.1002/wsbm.104|pmc=3057768|pmid=21064036}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Berg P, Mertz JE|date=January 2010|title=Personal reflections on the origins and emergence of recombinant DNA technology|journal=Genetics|volume=184|issue=1|pages=9–17|doi=10.1534/genetics.109.112144|pmc=2815933|pmid=20061565}}</ref> په کوربه جینوم کې د جلا شوي جین د اېښودلو لپاره یو شمېر تخنیکونه موجود دي. حیواناتو ته ډي.اېن.اې په ټولیز ډول د مایکروانجېکشن له لارې دننه کېږي، په داسې ډول چې د حجرې د هستوي پوښ له لارې په مستقیم ډول هستې ته او یا هم د ویروسي لېږدوونکو له لارې تزریق کېدای شي. لومړني ټرانس‌جینیک حیوانات جنین ته د ویروسي ډي.اېن.اې د تزریق او بیا په ښځینه حیواناتو کې د جنین د کرلو له لارې تولید شول.<ref>{{cite journal|vauthors=Chen I, Dubnau D|date=March 2004|title=DNA uptake during bacterial transformation|journal=Nature Reviews. Microbiology|volume=2|issue=3|pages=241–9|doi=10.1038/nrmicro844|pmid=15083159|s2cid=205499369}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Jaenisch R, Mintz B|date=April 1974|title=Simian virus 40 DNA sequences in DNA of healthy adult mice derived from preimplantation blastocysts injected with viral DNA|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=71|issue=4|pages=1250–4|bibcode=1974PNAS...71.1250J|doi=10.1073/pnas.71.4.1250|pmc=388203|pmid=4364530|doi-access=free}}</ref><ref name="NRC_GMO_Foods">{{cite book|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK215771/|title=Methods and Mechanisms for Genetic Manipulation of Plants, Animals, and Microorganisms|author=National Research Council (US) Committee on Identifying and Assessing Unintended Effects of Genetically Engineered Foods on Human Health|date=2004-01-01|publisher=National Academies Press (US)|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aGkXFmqOcyIC&q=Genetic+Engineering+analysis+of+DNA+PCR+Southern+sequencing|title=Genetic Engineering: Principles and Methods|last=Setlow|first=Jane K.|date=2002-10-31|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=9780306472800|pages=109|name-list-style=vanc}}</ref> == تاریخچه == انسانانو تر میلاد مخکې له شاوخوا ۱۲۰۰۰ کال راهیسې د انتخابي روزنې یا (د طبیعي انتخاب پر خلاف) د مصنوعي انتخاب له لارې حیوانات اهلي کړي دي. د نژاد د انتخابي اصلاح پروسه چې په هغې کې د پام وړ ځانګړنو لرونکي (او د پام وړ جینونو لرونکي) ارګانېزمونه د بل نسل د روزنې یا اصلاح لپاره کارول کېږي او هغه ارګانېزمونه چې دغه صفت یا ځانګړنه نه‌لري هغوی نه روزل کېږي، د جینیټيکي اصلاح د مدرن یا اوسني مفهوم لرغوني څرکونه دي. د جینیټيک په برخه کې بېلابېلو پرمختګونو له انسان سره مرسته وکړه چې په مستقیم ډول د موجوداتو ډي.اېن.اې او بالاخره جینونه بدل کړي. په ۱۹۷۲ کال کې «پل برګ» د ډي.اېن.اې لومړنی بیاترکیب شوی مالیکول هغه مهال جوړ کړ چې د بیزو د یوه ویروس ډي.اېن.اې یې د لامبډا له ویروس سره یوځای یا ترکیب کړه. <ref name="Root">{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=WGDYHvOHwmwC|p=1}}|title=Domestication|author=Clive Root|publisher=Greenwood Publishing Groups|year=2007}}</ref><ref>{{cite journal|author8=David A. Jackson Robert H. Symons and Paul Berg|vauthors=Jackson DA, Symons RH, Berg P|date=October 1972|title=Biochemical method for inserting new genetic information into DNA of Simian Virus 40: circular SV40 DNA molecules containing lambda phage genes and the galactose operon of Escherichia coli|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=69|issue=10|pages=2904–9|bibcode=1972PNAS...69.2904J|doi=10.1073/pnas.69.10.2904|pmc=389671|pmid=4342968|doi-access=free}}</ref><ref name="Sateesh2008">{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=xP9dzbSBTZQC|p=456}}|title=Bioethics And Biosafety|author=M. K. Sateesh|date=25 August 2008|publisher=I. K. International Pvt Ltd|isbn=978-81-906757-0-3|pages=456–|access-date=27 March 2013}}</ref> په ۱۹۷۴ کال کې «روډولف یانیش» د یوه موږک جنین ته د بېرونۍ ډي.اېن.اې په ور دننه کولو سره یو ټرانس‌جینیک موږک جوړ کړ او دا په نړۍ کې لومړنی ټرانس‌جینیک حیوان شو. له دې سره سره، تر اتو کلونو وروسته داسې ټرانس‌جینیک موږکان تولید شول چې دغه جین یې خپلو اولادونو ته لېږدولی شوای. په ۱۹۸۴ کال کې له جینیټيکي پلوه اصلاح شوي داسې موږکان جوړ شول چې بیاتولید شوي انکوجینونه یې لېږدول او دغو انکوجینونو موږکانو ته په سرطان د اخته کېدو وړتیا ورکوله. هغه موږکان چې ناک‌اوټ شوي جینونه یې لرل، په ۱۹۸۹ کال کې جوړ شول. لومړني ټرانس‌جینیک اهلي حیوانات په ۱۹۸۵ کال کې تولید شول او لومړنی هغه حیوان موږک و چې ټرانس‌جینیک پروتینونه یې په خپلو شیدو کې سنتېز کړل. دغه حیوانات په ۱۹۸۷ کال کې د انساني نسج د پلاسمینوجین د فعالوونکي د تولید لپاره په جینیټيکي لحاظ اصلاح شول.<ref>Jaenisch, R. and Mintz, B. (1974 ) Simian virus 40 DNA sequences in DNA of healthy adult mice derived from preimplantation blastocysts injected with viral DNA. Proc. Natl. Acad. 71(4): 1250–54 [http://www.pnas.org/content/71/4/1250]</ref><ref>{{cite news|url=https://www.science.org/content/article/any-idiot-can-do-it-genome-editor-crispr-could-put-mutant-mice-everyones-reach|title='Any idiot can do it.' Genome editor CRISPR could put mutant mice in everyone's reach|date=2016-11-02|newspaper=Science {{!}} AAAS|access-date=2016-12-02}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Gordon JW, Ruddle FH|date=December 1981|title=Integration and stable germ line transmission of genes injected into mouse pronuclei|url=https://archive.org/details/sim_science_1981-12-11_214_4526/page/1244|journal=Science|volume=214|issue=4526|pages=1244–6|bibcode=1981Sci...214.1244G|doi=10.1126/science.6272397|pmid=6272397}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Costantini F, Lacy E|date=November 1981|title=Introduction of a rabbit beta-globin gene into the mouse germ line|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1981-11-05_294_5836/page/92|journal=Nature|volume=294|issue=5836|pages=92–4|bibcode=1981Natur.294...92C|doi=10.1038/294092a0|pmid=6945481|s2cid=4371351}}</ref><ref name="Hanahan">{{cite journal|vauthors=Hanahan D, Wagner EF, Palmiter RD|date=September 2007|title=The origins of oncomice: a history of the first transgenic mice genetically engineered to develop cancer|journal=Genes & Development|volume=21|issue=18|pages=2258–70|doi=10.1101/gad.1583307|pmid=17875663|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Brophy B, Smolenski G, Wheeler T, Wells D, L'Huillier P, Laible G|date=February 2003|title=Cloned transgenic cattle produce milk with higher levels of beta-casein and kappa-casein|url=https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_2003-02_21_2/page/157|journal=Nature Biotechnology|volume=21|issue=2|pages=157–62|doi=10.1038/nbt783|pmid=12548290|s2cid=45925486}}</ref><ref name="Clark">{{cite journal|vauthors=Clark AJ|date=July 1998|title=The mammary gland as a bioreactor: expression, processing, and production of recombinant proteins|journal=Journal of Mammary Gland Biology and Neoplasia|volume=3|issue=3|pages=337–50|doi=10.1023/a:1018723712996|pmid=10819519}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Gordon K, Lee E, Vitale JA, Smith AE, Westphal H, Hennighausen L|year=1987|title=Production of human tissue plasminogen activator in transgenic mouse milk. 1987|journal=Biotechnology|volume=24|issue=11|pages=425–8|doi=10.1038/nbt1187-1183|pmid=1422049|s2cid=3261903|url=https://zenodo.org/record/1233349}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Vàzquez-Salat N, Salter B, Smets G, Houdebine LM|date=2012-11-01|title=The current state of GMO governance: are we ready for GM animals?|journal=Biotechnology Advances|series=Special issue on ACB 2011|volume=30|issue=6|pages=1336–43|doi=10.1016/j.biotechadv.2012.02.006|pmid=22361646}}</ref><ref>{{Cite web |title=CNN.com - Glowing fish to be first genetically changed pet - Nov. 21, 2003 |url=http://edition.cnn.com/2003/US/11/21/offbeat.glofish.reut/ |access-date=2018-12-25 |website=edition.cnn.com |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225130006/http://edition.cnn.com/2003/US/11/21/offbeat.glofish.reut/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal|url=https://www.fda.gov/AnimalVeterinary/DevelopmentApprovalProcess/GeneticEngineering/GeneticallyEngineeredAnimals/ucm280853.htm|title=Aquabounty Cleared to Sell Salmon in USA for Commercial Purposes|journal=FDA|date=2019-06-19}}</ref><ref>{{cite web |last=Bodnar |first=Anastasia |date=October 2010 |title=Risk Assessment and Mitigation of AquAdvantage Salmon |url=https://www.aquabounty.com/wp-content/uploads/2014/02/Risk_Assessment_Mitigation_of_AAS-Oct2010.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308125138/https://aquabounty.com/wp-content/uploads/2014/02/Risk_Assessment_Mitigation_of_AAS-Oct2010.pdf |archive-date=2021-03-08 |access-date=2018-12-25 |publisher=ISB News Report}}</ref> == تي لرونکي حیوانات == له جینټيکي پلوه اصلاح شوي تي لرونکي حیوانات د څېړنې، صنعتي یا درملیزو محصولاتو د تولید، کرنیزې استفادې یا خپل روغتیايي ښه‌والي په موخه جوړ شوي دي. د دې تر څنګ د جینیټيکي اصلاح شویو کورنیو حیواناتو لپاره مارکېټ یا بازار هم موجود دی. <ref name="rudenko">Rudinko, Larisa (20). Guidance for industry. USA: Center for veterinary medicine [https://www.fda.gov/downloads/AnimalVeterinary/GuidanceComplianceEnforcement/GuidanceforIndustry/ucm113903.pdf/ Link.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190108233953/https://www.fda.gov/downloads/animalveterinary/guidancecomplianceenforcement/guidanceforindustry/ucm113903.pdf |date=2019-01-08 }}</ref> === طب === تي لرونکي حیوانات د انساني ناروغیو لپاره تر ټولو ښه ماډل دی او د ډېرو جدي ناروغیو د درملو او درملنو د کشف او پراختیا لپاره جینیټيکي اصلاح شوي ماډلونه حیاتي کوي. د هغو جینونو حذفول چې په انسان کې د جنیټيکي ګډوډیو لامل دي، څېړونکو ته دا امکان برابروي چې د دغې ناروغۍ میکانېزم مطالعه کړي او احتمالي درملنې وازمايي. له جینيټيکي پلوه اصلاح شوي موږکان تر ټولو معمول تي لرونکي حیوانات دي چې په بایومېډيکل یا بیولوژيکي-طبي څېړنو کې کارول شوي دي، ځکه چې ارزانه دي او اصلاح یې اسانه ده. خوګان هم د دې موخې لپاره ښه دي؛ ځکه چې د بدن اندازه، اناتومیکې ځانګړنې، فیزیولوژي، پاتوفیزیولوژيکي غبرګون او غذايي رژیم یې مشابه دی. غیر انساني تي لرونکي حیوانات انسانانو ته تر ټولو ډېر ورته ماډل ارګانېزمونه دي، خو د څېړنیزو حیواناتو په توګه یې استفاده په عمومي ډول کمه منل شوې ده. په ۲۰۰۹ کال کې پوهانو وویل چې په بریالیتوب سره یې یو جین د تي لرونکو یوې نوعې (مارموسټ) ته انتقال کړی دی او د لومړي ځل لپاره یې د ټرانس‌جینیکو تي لرونکو یوه پایداره کرښه تولید کړې ده. د دغه مارموسټ لپاره یې لومړنۍ څېړنیزه موخه پارکینسون ناروغي وه، خو د دې تر څنګ د عصبي حجرو د ویجاړۍ له امله د عضلاني حرکاتو او هانټینګټون ناروغۍ د څېړنې په لټه کې هم وو.<ref name=":132">{{cite journal|vauthors=Perleberg C, Kind A, Schnieke A|title=Genetically engineered pigs as models for human disease|journal=Disease Models & Mechanisms|volume=11|issue=1|pages=dmm030783|date=January 2018|pmid=29419487|pmc=5818075|doi=10.1242/dmm.030783}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Sato K, Sasaki E|title=Genetic engineering in nonhuman primates for human disease modeling|journal=Journal of Human Genetics|volume=63|issue=2|pages=125–131|date=February 2018|pmid=29203824|doi=10.1038/s10038-017-0351-5|pmc=8075926|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Sasaki E, Suemizu H, Shimada A, Hanazawa K, Oiwa R, Kamioka M, Tomioka I, Sotomaru Y, Hirakawa R, Eto T, Shiozawa S, Maeda T, Ito M, Ito R, Kito C, Yagihashi C, Kawai K, Miyoshi H, Tanioka Y, Tamaoki N, Habu S, Okano H, Nomura T|title=Generation of transgenic non-human primates with germline transmission|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-05-28_459_7246/page/523|journal=Nature|volume=459|issue=7246|pages=523–7|date=May 2009|pmid=19478777|doi=10.1038/nature08090|bibcode=2009Natur.459..523S|s2cid=4404433}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Schatten G, Mitalipov S|title=Developmental biology: Transgenic primate offspring|journal=Nature|volume=459|issue=7246|pages=515–6|date=May 2009|pmid=19478771|pmc=2777739|doi=10.1038/459515a|bibcode=2009Natur.459..515S}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Cyranoski D|title=Marmoset model takes centre stage|journal=Nature|volume=459|issue=7246|pages=492|date=May 2009|pmid=19478751|doi=10.1038/459492a|doi-access=free}}</ref> === اهلي حیوانات === کورني یا اهلي حیوانات د مهمو اقتصادي ځانګړنو د ښه کولو په موخه اصلاح کېږي چې د ودې کچه، د غوښې کیفیت، د شیدو ترکیب، د ناروغیو په مقابل کې مقاومت او پایښت یې د بېلګې په توګه یادولی شو. حیوانات له جینیټيکي پلوه په داسې ډول اصلاح شوي دي چې چټکه وده وکړي، روغ وي او د ناروغیو په مقابل کې مقاومت ولري. اصلاحاتو د مېږې د وړیو تولید او د غواوو د تیو یا غولانځو روغتیا ښه کړې ده.<ref name=":14">{{cite journal|vauthors=Forabosco F, Löhmus M, Rydhmer L, Sundström LF|title=Genetically modified farm animals and fish in agriculture: A review.|journal=Livestock Science|date=May 2013|volume=153|issue=1–3|pages=1–9|doi=10.1016/j.livsci.2013.01.002}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Lai L, Kang JX, Li R, Wang J, Witt WT, Yong HY, Hao Y, Wax DM, Murphy CN, Rieke A, Samuel M, Linville ML, Korte SW, Evans RW, Starzl TE, Prather RS, Dai Y|display-authors=6|title=Generation of cloned transgenic pigs rich in omega-3 fatty acids|journal=Nature Biotechnology|volume=24|issue=4|pages=435–6|date=April 2006|pmid=16565727|pmc=2976610|doi=10.1038/nbt1198}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2018/jun/24/genetically-engineered-animals-the-five-controversial-science|title=Genetically modified animals|last=Tucker|first=Ian|name-list-style=vanc|date=2018-06-24|work=The Guardian|access-date=2018-12-21|issn=0261-3077}}</ref> وزې د دې لپاره له جینیټيکي پلوه اصلاح شوې دي چې په شیدو کې د غڼې تار ته ورته قوي ورېښمي پروتینونه تولید کړي. د وزې د جین تسلسل د دې لپاره اصلاح شوی دی چې د انسان «لیزوزیم» انزایم کود کړي. څېړونکو غوښتل چې د وزو له‌خوا تولید شوې شیدې بدلې کړي تر څو داسې لیزوزیم ولري چې په انسان کې له اسهال زیږوونکو باکتریاوو سره مبارزه وکړي.<ref>{{cite web |last=Zyga |first=Lisa |name-list-style=vanc |date=2010 |title=Scientist bred goats that produce spider silk |url=http://phys.org/news194539934.html/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150430100830/http://phys.org/news194539934.html/ |archive-date=30 April 2015 |work=Phys.org}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://undark.org/article/gmo-goats-lysozyme-uc-davis-diarrhea/|title=These GMO Goats Could Save Lives. Fear and Confusion Prevent It.|work=Undark|access-date=2018-10-02|language=en-US}}</ref> په ۱۹۹۰ کال کې د نړۍ لومړنی ټرانس‌جینیک غویی جوړ شو چې هرمن نومېده. هرمن د مایکرو انجېکشن له لارې د هغو جنیني حجرو د تزریق په مرسته له جنیټیکي پلوه اصلاح شوی و چې د لاکټوفرین کود کوونکی انساني جین یې درلود. د هالنډ پارلمان په ۱۹۹۲ کال کې قانون تعدیل کړ تر څو هرمن ته د مثل د تولید اجازه ورکړي. په ۱۹۹۴ کال کې یې اته خوسکیان وزیږېدل او ټولو خوسکیانو لاکټوفرین جین په میراث یووړ. په نورو زیږونو کې هرمن په ټولیز ډول ۸۳ خوسکیان وزیږول. د هالنډ قانون داسې و چې هرمن باید د ازمېښت په پای کې ذبحه شي. کله چې خلکو او پوهانو د هرمن دفاع ته را ودانګل، د هالنډ د هغه مهال د کرنې وزیر «جوزیاس ون ارټسن» هرمن ته په دې شرط د ژوندي پاتې کېدو مهلت ورکړ چې باید ډېر اولادونه ونه زیږوي. دغه اصلاح شوي غوايي د «هولي» او «بېل» په نامه له نورو بیاتولید شویو غوایانو سره په ناټورالیس کې خپل پاتې ژوند وکړ. هرمن د ۲۰۰۴ کال د اپرېل میاشتې په ۲یمه نېټه د یوترېخت پوهنتون د حیواني ډاکترانو یا وېترنرانو له‌خوا ووژل شو، ځکه چې د هډوکو یا مفصلونو د اماس په ناروغۍ اخته و. هرمن د مړینې پر مهال په هالنډ کې تر ټولو پخوانی غویی و. د هرمن پوستکی ساتل شوی دی او په ناټورالیس کې د دایمي نندارې لپاره اېښی دی. ویل کېږي چې دغه غوایی له طبیعت سره د انسان د چلند په ډول کې د یوې نوې دورې پیل ښيي او د علمي پرمختګ سمبول دی.<ref name="Guelph2">Guelph (2010). [http://www.uoguelph.ca/enviropig/index.shtml Enviropig] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160130104858/http://www.uoguelph.ca/enviropig/index.shtml|date=2016-01-30}}. Canada:</ref><ref>Schimdt, Sarah. "[http://www.canada.com/technology/science/Genetically+engineered+pigs+killed+after+funding+ends/6819844/story.html Genetically engineered pigs killed after funding ends]", ''Postmedia News'', 22 June 2012. Accessed 31 July 2012.</ref><ref name="pmid11479566">{{cite journal|vauthors=Golovan SP, Meidinger RG, Ajakaiye A, Cottrill M, Wiederkehr MZ, Barney DJ, Plante C, Pollard JW, Fan MZ, Hayes MA, Laursen J, Hjorth JP, Hacker RR, Phillips JP, Forsberg CW|title=Pigs expressing salivary phytase produce low-phosphorus manure|url=https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_2001-08_19_8/page/741|journal=Nature Biotechnology|volume=19|issue=8|pages=741–5|date=August 2001|pmid=11479566|doi=10.1038/90788|s2cid=52853680|display-authors=etal}}</ref><ref name="Canada2">{{Cite web |author=Canada |title=Enviropig{{snd}} Environmental Benefits &#124; University of Guelph |url=http://www.uoguelph.ca/enviropig/environmental_benefits.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20171030215932/https://www.uoguelph.ca/enviropig/environmental_benefits.shtml |archive-date=2017-10-30 |publisher=Uoguelph.ca}}</ref><ref>Leung, Wendy. [https://www.theglobeandmail.com/news/national/university-of-guelph-left-foraging-for-enviropig-funding/article4097328/ University of Guelph left foraging for Enviropig funding], ''The Globe and Mail'', Apr. 2, 2012. Accessed July 31, 2012.</ref><ref>Schimdt, Sarah. [http://www.canada.com/technology/science/Genetically+engineered+pigs+killed+after+funding+ends/6819844/story.html Genetically engineered pigs killed after funding ends], Postmedia News, June 22, 2012. Accessed July 31, 2012.</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Lai L, Kang JX, Li R, Wang J, Witt WT, Yong HY, Hao Y, Wax DM, Murphy CN, Rieke A, Samuel M, Linville ML, Korte SW, Evans RW, Starzl TE, Prather RS, Dai Y|title=Generation of cloned transgenic pigs rich in omega-3 fatty acids|journal=Nature Biotechnology|volume=24|issue=4|pages=435–6|date=April 2006|pmid=16565727|pmc=2976610|doi=10.1038/nbt1198|url=http://pmbcii.psy.cmu.edu/evans/2006_Lia.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20090816010157/http://pmbcii.psy.cmu.edu/evans/2006_Lia.pdf|url-status=dead|archive-date=2009-08-16|access-date=2022-09-18|archivedate=2013-09-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130921145732/http://pmbcii.psy.cmu.edu/evans/2006_Lia.pdf}}</ref> === انسانان === جینیټیکه درملنه له جینیټيکي اصلاح شویو ویروسونو څخه د هغو جینونو د انتقال لپاره استفاده کوي چې په انسان کې د ناروغۍ درملنه یا علاج کولی شي. که څه هم جینیټیکه درملنه لا هم څه ناڅه نوې ده، خو بریالیتوبونه یې هم لرلي دي. دغه ډول درملنه د ګڼو جینیټيکي اختلالاتو د درملنې لپاره کارول شوې ده چې «لېبر» مورزادي ړندوالی یې د بېلګې په توګه یادولی شو. د دې تر څنګ د پارکینسون، سرطان، شکر، د زړه ناروغۍ او عضلاني ډيسټروفي په څېر د ګڼو نورو سخت‌علاجه ناروغیو لپاره له دې لارې درملنې د پراخېدو یا رامنځته کېدو په حال کې دي. دغه ډول درملنې یوازې پر سوماټیک حجرو اغېز کوي، په دې معنا چې هېڅ ډول ارثي بدلون نه پېښوي. جرملاین جینیټیکي درملنه د هر بدلون د ارثي کېدو لامل کېږي او له همدې امله یې په علمي ټولنه کې اندېښنې راپورته کړې دي.<ref>{{cite journal|vauthors=Selkirk SM|title=Gene therapy in clinical medicine|journal=Postgraduate Medical Journal|volume=80|issue=948|pages=560–70|date=October 2004|pmid=15466989|pmc=1743106|doi=10.1136/pgmj.2003.017764}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Cavazzana-Calvo M, Fischer A|title=Gene therapy for severe combined immunodeficiency: are we there yet?|journal=The Journal of Clinical Investigation|volume=117|issue=6|pages=1456–65|date=June 2007|pmid=17549248|pmc=1878528|doi=10.1172/JCI30953}}</ref><ref>Richards, Sabrina (6 November 2012) "[http://www.the-scientist.com/?articles.view/articleNo/33166/title/Gene-Therapy-Arrives-in-Europe/ Gene therapy arrives in Europe]" ''The Scientist'', Retrieved 15 April 2013</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Rosenecker J, Huth S, Rudolph C|title=Gene therapy for cystic fibrosis lung disease: current status and future perspectives|journal=Current Opinion in Molecular Therapeutics|volume=8|issue=5|pages=439–45|date=October 2006|pmid=17078386}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Persons DA, Nienhuis AW|title=Gene therapy for the hemoglobin disorders|journal=Current Hematology Reports|volume=2|issue=4|pages=348–55|date=July 2003|pmid=12901333}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=LeWitt PA, Rezai AR, Leehey MA, Ojemann SG, Flaherty AW, Eskandar EN, Kostyk SK, Thomas K, Sarkar A, Siddiqui MS, Tatter SB, Schwalb JM, Poston KL, Henderson JM, Kurlan RM, Richard IH, Van Meter L, Sapan CV, During MJ, Kaplitt MG, Feigin A|title=AAV2-GAD gene therapy for advanced Parkinson's disease: a double-blind, sham-surgery controlled, randomised trial|journal=The Lancet. Neurology|volume=10|issue=4|pages=309–19|date=April 2011|pmid=21419704|doi=10.1016/S1474-4422(11)70039-4|s2cid=37154043}}</ref><ref>Gallaher, James "[https://www.bbc.co.uk/news/health-12758230 Gene therapy 'treats' Parkinson's disease]" BBC News Health, 17 March 2011. Retrieved 24 April 2011</ref><ref>Urbina, Zachary (12 February 2013) "[http://www.united-academics.org/magazine/health-medicine/killing-liver-cancer-with-a-genetically-engineered-virus/ Genetically Engineered Virus Fights Liver Cancer] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130216041212/http://www.united-academics.org/magazine/health-medicine/killing-liver-cancer-with-a-genetically-engineered-virus/|date=16 February 2013}}" United Academics, Retrieved 15 February 2013</ref><ref>{{cite news|title=Treatment for Leukemia Is Showing Early Promise|url=https://www.nytimes.com/2011/08/11/health/research/11cancer.html|work=[[The New York Times]]|agency=[[Associated Press]]|page=A15|date=11 August 2011|access-date=21 January 2013}}</ref><ref>Coghlan, Andy (26 March 2013) "[https://www.newscientist.com/article/mg21729104.100-gene-therapy-cures-leukaemia-in-eight-days.html Gene therapy cures leukaemia in eight days]" ''The New Scientist'', Retrieved 15 April 2013</ref><ref>Staff (13 February 2013) "[https://www.newscientist.com/article/mg21729044.800-gene-therapy-cures-diabetic-dogs.html Gene therapy cures diabetic dogs]" ''New Scientist'', Retrieved 15 February 2013</ref><ref>(30 April 2013) "[http://www.bhf.org.uk/default.aspx?page=16039 New gene therapy trial gives hope to people with heart failure]" British Heart Foundation, Retrieved 5 May 2013</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Foster K, Foster H, Dickson JG|title=Gene therapy progress and prospects: Duchenne muscular dystrophy|journal=Gene Therapy|volume=13|issue=24|pages=1677–85|date=December 2006|pmid=17066097|doi=10.1038/sj.gt.3302877|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite web |date=5 August 2001 |title=1990 The Declaration of Inuyama |url=http://www.cioms.ch/frame_1990_texts_of_guidelines.htm |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20010805085535/http://www.cioms.ch/frame_1990_texts_of_guidelines.htm |archive-date=5 August 2001 |df=dmy}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Smith KR, Chan S, Harris J|date=Oct 2012|title=Human germline genetic modification: scientific and bioethical perspectives|journal=Arch Med Res.|volume=43|issue=7|pages=491–513|doi=10.1016/j.arcmed.2012.09.003|pmid=23072719}}</ref><ref name="NYT-20150423">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2015/04/24/health/chinese-scientists-edit-genes-of-human-embryos-raising-concerns.html|title=Chinese Scientists Edit Genes of Human Embryos, Raising Concerns|last=Kolata|first=Gina|date=23 April 2015|work=[[The New York Times]]|access-date=24 April 2015}}</ref><ref name="PC-20150418">{{cite journal|vauthors=Liang P, Xu Y, Zhang X, Ding C, Huang R, Zhang Z, Lv J, Xie X, Chen Y, Li Y, Sun Y, Bai Y, Songyang Z, Ma W, Zhou C, Huang J|title=CRISPR/Cas9-mediated gene editing in human tripronuclear zygotes|journal=Protein & Cell|volume=6|issue=5|pages=363–372|date=May 2015|pmid=25894090|pmc=4417674|doi=10.1007/s13238-015-0153-5}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.statnews.com/2018/11/28/chinese-scientist-defends-creating-gene-edited-babies/|title=Amid uproar, Chinese scientist defends creating gene-edited babies – STAT|last1=Begley|first1=Sharon|date=28 November 2018|work=STAT}}</ref> == سرچينې == a3vkoxsig9m9lmsxn0cm51p6y5j7uv4 0 64470 369185 343763 2026-09-23T02:31:50Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369185 wikitext text/x-wiki د جنتیک انجنیري (په [[انګلیسي]]: Genetic Engineering)، چې د جنتیک سمون یا د جنتیک لاس‌وهنې په توګه هم پېژندل کېږي، د ټکنالوجي په کارولو او لاس‌وهنې سره د یوه ژوندي موجود د جېنونو سمون یا تنظیمول دي. دغه انجنیري د یو لړ ټکنالوجیکي تخنیکونو ټولګه ده چې، د پرمختللو یا نویو اورګانیزمونو د تولید په موخه د نوعو ترمنځ او د هغو د پولو په اوږدو کې د نویو جېنونو د لېږدولو په شمول، د حجرو په جنتیکي جوړښت کې د بدلون راوستلو په موخه کارول کېږي. نوې DNA د بیاترکیب شوې DNA مېتودونو په کارولو سره یا د DNA مصنوعي سنتیز کولو په واسطه، د ټاکلې جنتیکي مادې له جلا کولو یا کاپي کولو له‌لارې ترلاسه کېږي. په ټولیزه توګه، یو جوړښت رامنځ‌ته کېږي او کوربه ژوندي موجود ته د دغه DNA دننه کولو لپاره ورڅخه ګټه اخېستل کېږي.د لومړۍ بیاترکیب شوې DNA مالیکول په ۱۹۷۲ز کال کې د پاول بېرګ له‌خوا، د لمدا ویروس او د بیزو SV40 ویروس یوځای کولو له‌لارې رامنځ ته شو. د جېنونو پر دننه کولو سربېره، دغه بهیر د جېنونو لېرې کولو یا «پرزولو» په موخه هم کارېدلای شي. نوې DNA کېدای شي په تصادفي توګه دننه شي، یا د جېنوم یوې ځانګړې برخې لپاره په پام کې ونیول شي.<ref>{{Cite web |title=Genetic Engineering |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Genetic-Engineering |access-date=2022-02-20 |website=Genome.gov |language=en}}</ref> هغه اورګانیزم چې د جنتیک انجنیرۍ له‌لارې تولیدېږي، په جنتیکي ډول اصلاح شوي (GM) اورګانیزم په توګه انګېرل کېږي او ترلاسه شوی موجود «په جنتیکي توګه اصلاح شوی اورګانیزم یا GMO» دی. لومړنی GMO، په ۱۹۷۳ز کال کې د هربرت بایر او ستانلي کوهېن له‌خوا تولید شوی باکتریوم ؤ. په ۱۹۷۴ز کال کې، رودولف یانش یوه موږک ته د یوې بهرنۍ DNA دننه کولو پر مهال لومړنی GM ژوی رامنځ‌ته کړ. «جننتېک (Genentech)» لومړۍ کمپنۍ وه چې د جنتیک انجنیرۍ ته یې مخه کړه؛ دغه کمپنۍ په ۱۹۷۶ز کال کې تاسیس شوه او د انساني پروټینونو په تولید یې پیل وکړ. په جنتیکي توګه اصلاح شوي انساني انسولین په ۱۹۷۸ز کال کې تولید شو او د انسولین تولیدوونکې باکتریا سوداګري په ۱۹۸۲ز کال کې پیل شوه. په جنتیکي توګه د اصلاح شویو خوراکي توکو پلورل له ۱۹۹۴ز کال څخه د Flavr Savr رومي بانجانو په رااېستلو سره پیل شول. Flavr Savr داسې طرحه شوي وو چې په پلورنځیو کې تر ډېره دوام وکړي، خو اوسني GM محصولات، د حشرو او د بوټو وژونکو موادو پر وړاندې د مقاومت زیاتولو په موخه اصلاح شوي دي. GloFish لومړنی طرح شوی کورنی ژوی ؤ چې د ۲۰۰۳ز کال په ډسمبر کې، په متحده ایالاتو کې وپلورل شو. په ۲۰۱۶ز کال کې د Salmon (ګلماهي) سوداګري پیل شوه، چې دغه کب د ودې هورمون له پلوه اصلاح شوی ؤ. د جنتیک انجنیري، د څېړنې، طب، صنعتي بیوټکنالوجي او کرنې په شمول، په بېلابېلو برخو کې کارَونې لري. په څېړنو کې، GMOګان، د کارکړنې له لاس ورکولو، د کارکړنې پرمختیا، څارنې، او د بیان ازمایښتونو له‌لارې د جېن کارکړنې او بیان د مطالعه لپاره کارول کېږي. د ځانګړو حالتونو لپاره د اړینو او دنده لرونکو جېنونو په پرزولو سره، کېدای شي د انساني ناروغیو د حیواني موډل اورګانیزمونه رامنځ‌ته شي. د هورمونونو، واکسینونو او نورو درملو د تولیدولو ترڅنګ، د جنتیک انجنیري د جېن درملنې له‌لارې د جنتیکي ناروغیو د معالجې وړتیا لري. د درملو د تولید لپاره کارېدونکي ورته تخنیکونه کېدای شي صنعتي کارَونې هم ولري؛ لکه: د جامو مینځلو موادو، پنیر او نورو محصولاتو لپاره د انزایمونو تولید. په جنتیکي توګه د سوداګریزو اصلاح شویو محصولاتو له پیدایښت سره سم، په بېلابېلو هېوادونو کې کروندګرو ډېره اقتصادي او مالي ګټه وکړه، خو لا هم د دغې ټکنالوجۍ په تړاو د تودو او لانجمنو بحثونو سرچینه ده. دغه لانجې د اصلاح شویو توکو له لومړنۍ استفادې راهیسې شتون لري؛ لومړني ساحوي ازمايښتونه د ضد GM فعالانو له‌خوا له‌منځه لاړل. که څه هم د یوه علمي عمومي توافق له‌مخې، له GM محصولاتو څخه اوسني ترلاسه کېدونکي خوراکي مواد د معمولي خوراکي توکو په پرتله د انسان روغتیا لپاره لا لوی خطر نه‌لري، خو بیا هم منتقدین د GM خوراکي توکو خوندیتوب یوه ستره اندېښنه ګڼي. د جېن لېږدېدنه، پر غیرهدفي اورګانیزمونه باندې اغېزښندنه، د خوراکي توکو د تامینولو کنټرول او د فکري ملکیت حقونه هم د غټو مسایلو په توګه راولاړ شوي دي. د دغو اندېښنو له‌امله د څارنې یو چوکاټ رامنځ‌ته شو چې له ۱۹۷۵ز کال راهیسي پلي کېږي. په پایله کې «د بیولوجیکي خوندیتوب په تړاو د کارتاخنا پروتوکول» تر نامه لاندې یوه نړیواله معاهده په ۲۰۰۰ز کال کې تصویب شوه. بېلابېلو هېوادونو د GMOګانو په هکله ځان ته جلا د څارنې سیسټمونه جوړ کړل، چې تر ټولو زیات توپیرونه د متحده ایالاتو او [[اروپا]] د سیسټمونو ترمنځ تر سترګو کېږي. == ټولیزه کتنه == د جنتیک انجنیري داسې یو بهیر دی چې د DNA په لېرې کولو یا دننه کولو، یا په ځایي جنتیکي مادې کې د بدلون په راوستلو سره د یوه ژوندي موجود جنتیکي جوړښت بدلوي. په دودیز ډول د ژویو او بوټو د اصلاح کولو پر خلاف، چې په هغو کې څوګوني پیوندونه ترسره کېدل او وروسته بیا د ژوندي موجود لپاره د خوښې وړ فینوټایپ ټاکل کېده، په جنتیک انجنیري کې جېن له یوه ژوندي موجود څخه په مستقیمه توګه اخېستل کېږي او بل موجود ته ورکول کېږي. دغه بهیر خورا ګړندی دی، کېدای شي له هر ژوندي موجود څخه هر ډول جېن بل موجود ته ورکړل شي (ان له بېلابېلو ټولګو څخه) او د نورو نامطلوبو جېنونو له اضافه کېدلو څخه مخنیوی کوي.<ref>{{Cite web |title=How does GM differ from conventional plant breeding? |url=https://royalsociety.org/topics-policy/projects/gm-plants/how-does-gm-differ-from-conventional-plant-breeding/ |access-date=2017-11-14 |website=royalsociety.org |language=en-gb}}</ref> د جنتیک انجنیري په مرسته کېدای شي د تخریب شوي جېن لېرې کولو او په ځای یې د فعال جېن په کېښودلو سره، په بالقوه توګه، د انسانانو د شدیدو جنتیکي اختلاطاتو درملنه وشي. دغه انجنیري په څېړنو کې ډېر اهمیت لري چې د ځانګړو جېنونو د کارکړنې مطالعه کولو زمینه برابروي. د تولید شویو درملو، واکسینونو او نور محصولاتو د تولید لپاره تنظیم شوي جېنونه له ژوندي موجوداتو څخه اخېستل شوي دي. ځیني داسې محصولاتو ته پراختیا ورکړل شوې چې د ګټورتیا، تغذیوي ارزښت او د چاپېریال شرایطو ته د انعطاف‌مننې کچې په لوړولو سره یې د خوراکي توکو خوندیتوب ته خورا مرسته کړې ده.<ref>{{Cite book|title=Ethical Issues in Scientific Research: An Anthology|last1=Erwin|first1=Edward|last2=Gendin|first2=Sidney|last3=Kleiman|first3=Lowell|name-list-style=vanc|date=2015-12-22|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-81774-0|page=338}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Alexander DR|title=Uses and abuses of genetic engineering|journal=Postgraduate Medical Journal|volume=79|issue=931|pages=249–51|date=May 2003|pmid=12782769|pmc=1742694|doi=10.1136/pmj.79.931.249}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Nielsen J|title=Production of biopharmaceutical proteins by yeast: advances through metabolic engineering|journal=Bioengineered|volume=4|issue=4|pages=207–11|date=2013-07-01|pmid=23147168|pmc=3728191|doi=10.4161/bioe.22856}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Qaim M, Kouser S|title=Genetically modified crops and food security|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=6|pages=e64879|date=2013-06-05|pmid=23755155|pmc=3674000|doi=10.1371/journal.pone.0064879|bibcode=2013PLoSO...864879Q|doi-access=free}}</ref> DNA کېدای شي په مستقیمه توګه کوربه اورګانیزم یا حجرې ته وردننه کړل شي چې وروسته له کوربه اورګانیزم سره ترکیب یا هایبرېد شي. دغه، ارثي جنتیکي مادې د نویو ترکیبونو رامنځ‌ته کولو لپاره د بیاترکیب شوي نوکلوییک اسید تخنیکونو پورې اړه لري، چې وروسته له هغو، نوموړې ماده د یوه وکتور سیسټم له‌لارې په غیرمستقیمه توګه او یا د میکروانجکشن، مکروانجکشن یا میکروانکپسولېشن له‌لارې مستقیمه توګه ځای نیسي.<ref name="EU17">{{Cite journal|title=Directive on the release of genetically modified organisms (GMOs) Directive 2001/18/EC ANNEX I A|publisher=Official Journal of the European Communities|date=12 March 2001|author=The European Parliament and the council of the European Union|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=celex%3A32001L0018}}</ref><ref name=":2">Staff [http://ec.europa.eu/agriculture/publi/gmo/gmo.pdf Economic Impacts of Genetically Modified Crops on the Agri-Food Sector; p. 42 Glossary – Term and Definitions] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130514202621/http://ec.europa.eu/agriculture/publi/gmo/gmo.pdf|date=14 May 2013}} The European Commission Directorate-General for Agriculture, "Genetic engineering: The manipulation of an organism's genetic endowment by introducing or eliminating specific genes through modern molecular biology techniques. A broad definition of genetic engineering also includes selective breeding and other means of artificial selection.", Retrieved 5 November 2012</ref> په معمول ډول، په جنتیک انجنیري کې دودیز اصلاح کول، مصنوعي القاح، پولي‌پلوییدي القا، موتاجنیزس او د حجروي ترکیب تخنیکونه (چې په هغو کې له بیاترکیب شویو نوکلوییک اسیدونو یا په جنتیکي توګه اصلاح شوي اورګانیزم څخه کار نه‌اخېستل کېږي) نه‌شاملېږي. سره له‌دې، د جنتیک انجنیرۍ په ځینو پراخو تعریفونو کې انتخابي نسل‌اخېستنه هم شاملېږي. د تکثیر او اصلي حجرې څېړنه، که څه هم د جنتیک انجنیري په توګه په پام کې نه‌نیول کېږي، خو سره نږدې اړیکې لري او کېدای شي په هغو کې له جنتیک انجنیرۍ څخه کار واخېستل شي. مصنوعي بیولوجي یوه نوې پيدا شوې څانګه ده چې یوه اورګانیزم ته د مصنوعي سنتیز شوې مادې په دننه کولو سره د جنتیک انجنیرۍ ډګر لا پراخوي.<ref>{{cite web |last=Van Eenennaam |first=Alison |name-list-style=vanc |title=Is Livestock Cloning Another Form of Genetic Engineering? |url=http://agribiotech.info/details/Alison%20-%20cloning%20March%208%20-%2003.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511121055/http://agribiotech.info/details/Alison%20-%20cloning%20March%208%20-%2003.pdf |archive-date=11 May 2011 |publisher=agbiotech}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Suter DM, Dubois-Dauphin M, Krause KH|title=Genetic engineering of embryonic stem cells|journal=Swiss Medical Weekly|volume=136|issue=27–28|pages=413–5|date=July 2006|pmid=16897894|url=http://www.smw.ch/docs/pdf200x/2006/27/smw-11406.PDF|archive-url=https://web.archive.org/web/20110707003215/http://www.smw.ch/docs/pdf200x/2006/27/smw-11406.PDF|df=dmy-all|url-status=dead|archive-date=7 July 2011|access-date=24 September 2022|archivedate=7 July 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110707003215/http://www.smw.ch/docs/pdf200x/2006/27/smw-11406.PDF}}</ref><ref name=":22">Staff [http://ec.europa.eu/agriculture/publi/gmo/gmo.pdf Economic Impacts of Genetically Modified Crops on the Agri-Food Sector; p. 42 Glossary – Term and Definitions] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130514202621/http://ec.europa.eu/agriculture/publi/gmo/gmo.pdf|date=14 May 2013}} The European Commission Directorate-General for Agriculture, "Genetic engineering: The manipulation of an organism's genetic endowment by introducing or eliminating specific genes through modern molecular biology techniques. A broad definition of genetic engineering also includes selective breeding and other means of artificial selection.", Retrieved 5 November 2012</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Andrianantoandro E, Basu S, Karig DK, Weiss R|title=Synthetic biology: new engineering rules for an emerging discipline|journal=Molecular Systems Biology|volume=2|issue=2006.0028|pages=2006.0028|date=16 May 2006|pmid=16738572|pmc=1681505|doi=10.1038/msb4100073}}</ref> هغو نباتاتو، ژویو یا میکرواورګانیزمونو ته چې د جنتیک انجنیرۍ له‌لارې یې بدلون موندلی، د «په جنتیکي توګه اصلاح شوي اورګانیزمونه» یا GMO ګړنه کارول کېږي. که چېرې جنتیکي ماده له بلې نوعې څخه کوربه اورګانیزم ته ورکړل شوې وي، ترلاسه شوي اورګانیزم ته «ترانس‌جېني»؛ که چېرې جنتیکي ماده له ورته نوعې یا هغې نوعې څخه وي چې له کوربه اورګانیزم سره په طبیعي توګه نسل‌اخېستنه ترسره کولای شي، ترلاسه شوي اورګانیزم ته «سیس‌جېني»؛ او که چېرې د جنتیک انجنیري، له یوه اورګانیزم څخه د یوې جنتیکي مادې لېرې کولو لپاره کارول شوې وي، ترلاسه شوي اورګانیزم ته «پرزېدلی اورګانیزم» ویل کېږي. په اروپا کې، د جنتیک انجنیري مترادفه بڼه «جنتیکي اصلاح» ده، په داسې حال کې چې په متحده ایالاتو او [[کاناډا]] کې «جنتیکي اصلاح» کېدای شي د نسل‌اخېستنې لا دودیزو مېتودونو لپاره وکارول شي.<ref>{{cite web |title=What is genetic modification (GM)? |url=http://www.csiro.au/Outcomes/Food-and-Agriculture/WhatIsGM.aspx |publisher=[[CSIRO]]}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1007/s11540-008-9097-y|title=Cisgenesis, a New Tool for Traditional Plant Breeding, Should be Exempted from the Regulation on Genetically Modified Organisms in a Step by Step Approach|year=2008|vauthors=Jacobsen E, Schouten HJ|journal=Potato Research|volume=51|pages=75–88|s2cid=38742532|url=http://library.wur.nl/WebQuery/wurpubs/fulltext/44813}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Capecchi MR|title=Generating mice with targeted mutations|journal=Nature Medicine|volume=7|issue=10|pages=1086–90|date=October 2001|pmid=11590420|doi=10.1038/nm1001-1086|s2cid=14710881}}</ref><ref>Staff [http://www.usda.gov/wps/portal/usda/usdahome?contentid=BiotechnologyGlosary.xml&navid= Biotechnology – Glossary of Agricultural Biotechnology Terms] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140830102928/http://www.usda.gov/wps/portal/usda/usdahome?contentid=BiotechnologyGlosary.xml&navid=|date=30 August 2014}} United States Department of Agriculture, "Genetic modification: The production of heritable improvements in plants or animals for specific uses, via either genetic engineering or other more traditional methods. Some countries other than the United States use this term to refer specifically to genetic engineering.", Retrieved 5 November 2012</ref><ref>{{cite web |last=Maryanski |first=James H. |name-list-style=vanc |date=19 October 1999 |title=Genetically Engineered Foods |url=https://www.fda.gov/NewsEvents/Testimony/ucm115032.htm |publisher=Center for Food Safety and Applied Nutrition at the [[Food and Drug Administration]] |access-date=24 September 2022 |archive-date=9 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090709233654/http://www.fda.gov/NewsEvents/Testimony/ucm115032.htm |url-status=dead}}</ref><ref>Staff (28 November 2005) [http://www.hc-sc.gc.ca/sr-sr/pubs/biotech/reg_gen_mod-eng.php Health Canada – The Regulation of Genetically Modified Food] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170610170104/http://www.hc-sc.gc.ca/sr-sr/pubs/biotech/reg_gen_mod-eng.php|date=10 June 2017}} Glossary definition of Genetically Modified: "An organism, such as a plant, animal or bacterium, is considered genetically modified if its genetic material has been altered through any method, including conventional breeding. A 'GMO' is a genetically modified organism.", Retrieved 5 November 2012</ref> == سرچينې  == h1kdk441e4scvbmm39i0mbyvfp2bnt4 0 64471 369270 366862 2026-09-23T07:58:45Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369270 wikitext text/x-wiki '''له جینیټیکي پلوه اصلاح شوي خواړه''' له ارګانېزمونو یا موجوداتو څخه هغو تولید شويو خوړو ته ویل کېږي چې د جینیټیک انجنیرۍ د مېتودونو په مرسته یې په ډي.اېن.اې کې بدلونونه رامنځته شوي وي. د جینیټیک انجنیرۍ تخنیکونه د انتخابي روزنې او بدلوونکې روزنې یا اصلاح په څېر د پخوانیو مېتودونو په پرتله د نویو ځانګړنو د رامنځته کولو او پر ځانګړنو د لا ډېر کنترول شونتیا برابروي.<ref>[http://www.bis.gov.uk/files/file15655.pdf GM Science Review First Report] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131016100707/http://www.bis.gov.uk/files/file15655.pdf|date=October 16, 2013}}, Prepared by the UK GM Science Review panel (July 2003). Chairman Professor Sir David King, Chief Scientific Advisor to the UK Government, P 9</ref> په شلمه پېړۍ کې د ډي.اېن.اې کشف او د جنیټیک ټکنالوژۍ پرمختګ د ټرانسجینیک ټکنالوژۍ په پراختیا کې مهم رول ادا کړ. په ۱۹۸۸ کال کې له جینیټیکي پلوه اصلاح شوي میکروبي انزایمونه د لومړي ځل لپاره د خوړو په تولید کې د کارولو لپاره تایید شول. په ۱۹۹۰یمه لسیزه کې بیاترکیب شوې یا له نویو ارثي خواصو څخه جوړه پنیرمایه په څو هېوادونو کې کارول کېده. له جنیټیکي پلوه د اصلاح شویو خوړو سوداګریز پلور په ۱۹۹۴ کال کې هغه مهال پیل شو چې مونسانټو شرکت د لومړي ځل لپاره د «فلېور ساور» په نامه رومي بانجان بازار ته وړاندې کړل. د خوراکي توکو ډېری اصلاحات د کروندګرو د ډېرې تقاضا له امله پر سوداګریزو محصولاتو متمرکز وو چې سویابین، جوار، کانولا دانه او پنبه یې د بېلګې په توګه یادولی شو. له جینیټيکي پلوه اصلاح شوي محصولات د پتوجینونو او واښه وژونکو پر وړاندې د مقاومت او د مغذي موادو د مشخصاتو د لا ښه کولو لپاره اصلاح شوي دي. په ۲۰۰۰ کال کې د طلایي وریژو له تولید سره د هغو موادو غذايي ارزښت لا ډېر لوړ شو چې له جنیټیکي پلوه اصلاح شوي وو. له جینیټيکي پلوه اصلاح شوي حیوانات هم رامنځته شوي دي، خو تر ۲۰۱۵ کال را وروسته په مارکېټ یا بازار کې موجود نه وو. تر ۲۰۱۵ کال وروسته «اکي‌اډوانټېج سالمون کب» یوازنی اصلاح شوی حیوان و چې د سوداګریز تولید، خرڅلاو او استفادې لپاره د خوړو او درملو د ادارې له‌خوا تایید شوی و. دا له جینیټیکي پلوه لومړنی اصلاح شوی حیوان دی چې د انسان د مصرف لپاره تایید شوی دی.<ref name=":1">{{cite journal|doi=10.1073/pnas.69.10.2904|last1=Jackson|first1=DA|last2=Symons|first2=RH|last3=Berg|first3=P|title=Biochemical Method for Inserting New Genetic Information into DNA of Simian Virus 40: Circular SV40 DNA Molecules Containing Lambda Phage Genes and the Galactose Operon of Escherichia coli|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|date=1 October 1972|volume=69|issue=10|pages=2904–09|pmid=4342968|pmc=389671|bibcode=1972PNAS...69.2904J|doi-access=free}}</ref><ref name="Chymosinapproval">{{cite news|title=FDA Approves 1st Genetically Engineered Product for Food|url=http://articles.latimes.com/1990-03-24/news/mn-681_1_genetically-engineered-product-for-food|newspaper=[[Los Angeles Times]]|date=24 March 1990|access-date=1 May 2014}}</ref><ref name="James 1996">{{cite web |last=James |first=Clive |year=1996 |title=Global Review of the Field Testing and Commercialization of Transgenic Plants: 1986 to 1995 |url=http://www.isaaa.org/kc/Publications/pdfs/isaaabriefs/Briefs%201.pdf |access-date=17 July 2010 |publisher=The International Service for the Acquisition of Agri-biotech Applications}}</ref><ref name="Fray">Weasel, Lisa H. 2009. ''Food Fray''. Amacom Publishing</ref><ref name=":2">{{Cite journal|title=Engineering the Provitamin A (β-Carotene) Biosynthetic Pathway into (Carotenoid-Free) Rice Endosperm|url=https://archive.org/details/sim_science_2000-01-14_287_5451/page/303|journal=Science|date=2000-01-14|pmid=10634784|pages=303–05|volume=287|issue=5451|doi=10.1126/science.287.5451.303|first1=Xudong|last1=Ye|first2=Salim|last2=Al-Babili|first3=Andreas|last3=Klöti|first4=Jing|last4=Zhang|first5=Paola|last5=Lucca|first6=Peter|last6=Beyer|first7=Ingo|last7=Potrykus|bibcode=2000Sci...287..303Y}}</ref><ref>{{cite web |date=2009-03-06 |title=Consumer Q&A |url=https://www.fda.gov/animalveterinary/developmentapprovalprocess/geneticengineering/geneticallyengineeredanimals/ucm113672.htm |access-date=2012-12-29 |publisher=FDA |archive-date=2013-01-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130110170104/http://www.fda.gov/animalveterinary/developmentapprovalprocess/geneticengineering/geneticallyengineeredanimals/ucm113672.htm |url-status=dead}}</ref><ref name="FDA">{{cite web |author=Staff |date=December 26, 2012 |title=Draft Environmental Assessment and Preliminary Finding of No Significant Impact Concerning a Genetically Engineered Atlantic Salmon |url=http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/FR-2012-12-26/pdf/2012-31118.pdf |access-date=January 2, 2013 |publisher=Federal Register |volume=77 |issue=247}}</ref><ref>{{Cite web |title=Press Announcements - FDA takes several actions involving genetically engineered plants and animals for food |url=https://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm473249.htm |access-date=2015-12-03 |website=www.fda.gov |publisher=Office of the Commissioner of the U.S. Food and Drug Administration |archive-date=2015-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151120183227/http://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm473249.htm |url-status=dead}}</ref> له جنیټيکي پلوه د اصلاح شویو خوړو کارول ځینې احتمالي خطرونه هم لري چې پر انسانانو او چاپېریالي ککړتیا د اصلاح شویو جینونو منفي اغېز یې د بېلګې په توګه یادولی شو. دغه اندېښنې د اصلاح شویو یا ټرانسجینیکو غذايي محصولاتو په اړه د خلکو د بېلابېلو لیدلورو لامل شوې دي. په دې اړه علمي اجماع موجوده ده چې له اصلاح شویو محصولاتو څخه ترلاسه شوي خواړه د معمولو خوړو په پرتله د انسان روغتیا ته لوی خطر نه پېښوي، خو ټول اصلاح شوي خواړه باید تر وړاندې کولو مخکې وازمویل شي. له دې سره سره، عام وګړي ښايي د ساینس‌پوهانو په پرتله د اصلاح شویو خوړو پر خوندیتوب کم باور ولري. د اصلاح شویو خوړو قانوني او نظارتي حالت په هر هېواد کې بېلابېل دی؛ ځینې هېوادونه یې منع کوي یا محدودوي او نور بیا د هغو مقرراتو له مخې اجازه ورکوي چې د جغرافیایي، مذهبي، ټولنیزو او نورو فکتورونو له مخې توپیر لري.<ref name=":3">{{Cite journal|last1=Bawa|first1=A. S.|last2=Anilakumar|first2=K. R.|date=2012-12-19|title=Genetically modified foods: safety, risks and public concerns—a review|url=http://dx.doi.org/10.1007/s13197-012-0899-1|journal=Journal of Food Science and Technology|volume=50|issue=6|pages=1035–1046|doi=10.1007/s13197-012-0899-1|pmid=24426015|pmc=3791249|issn=0022-1155}}</ref><ref name=":4">{{Cite book|last=Healey|first=Justin|url=http://worldcat.org/oclc/946314501|title=Organic and genetically modified food|isbn=978-1-925339-11-6|oclc=946314501}}</ref><ref name=":6">{{Cite book|last=Mahgoub|first=Sala E. O.|url=http://worldcat.org/oclc/1100467822|title=Testing and analysis of GMO-containing foods and feed|year=2018|isbn=978-1-315-17859-2|oclc=1100467822}}</ref><ref name=":7">{{Cite journal|last1=Dizon|first1=Francis|last2=Costa|first2=Sarah|last3=Rock|first3=Cheryl|last4=Harris|first4=Amanda|last5=Husk|first5=Cierra|last6=Mei|first6=Jenny|date=2015-12-28|title=Genetically Modified (GM) Foods and Ethical Eating|url=http://dx.doi.org/10.1111/1750-3841.13191|journal=Journal of Food Science|volume=81|issue=2|pages=R287–R291|doi=10.1111/1750-3841.13191|pmid=26709962|issn=0022-1147}}</ref><ref name=":8">{{Cite book|last=Huang|first=Kunlun|date=2017|title=Safety Assessment of Genetically Modified Foods|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-981-10-3488-6|doi=10.1007/978-981-10-3488-6|isbn=978-981-10-3487-9}}</ref><ref name=":9">{{Cite book|last=Kramkowska|first=Marta|url=http://worldcat.org/oclc/922412861|title=Benefits and risks associated with genetically modified food products|date=2013|oclc=922412861}}</ref><ref name=":10">{{Cite journal|last1=Spreng|first1=S|last2=Viret|first2=J|date=2005-03-18|title=Plasmid maintenance systems suitable for GMO-based bacterial vaccines|url=http://dx.doi.org/10.1016/j.vaccine.2005.01.009|journal=Vaccine|volume=23|issue=17–18|pages=2060–2065|doi=10.1016/j.vaccine.2005.01.009|pmid=15755571|issn=0264-410X}}</ref> == تعریف == له جینیټیکي پلوه اصلاح شوي خواړه له ارګانېزمونو یا موجوداتو څخه هغو تولید شويو خوړو ته ویل کېږي چې د دودیزو مېتودونو پر خلاف یې د جینیټیک انجنیرۍ د مېتودونو په مرسته په ډي.اېن.اې کې بدلونونه رامنځته شوي وي. د متحدو ایالتونو د کرنې وزارت او د خوړو او درملو اداره د جینیټیکي انجنیرۍ اصطلاح د جنیټيکي اصلاح د اصطلاح په پرتله ډېره دقیقه بولي؛ د متحدو ایالتونو د کرنې وزارت د جنیټیکي اصلاح په تعریف کې "جنیټیکي انجنیري یا نور دودیز مېتودونه" شاملوي.<ref name="who-gmfaq">{{cite web |author=World Health Organization |title=Frequently asked questions on genetically modified foods |url=https://www.who.int/foodsafety/areas_work/food-technology/faq-genetically-modified-food/en/ |access-date=29 March 2016}}</ref><ref>{{cite web |title=Genetically engineered foods |url=http://umm.edu/health/medical/ency/articles/genetically-engineered-foods |archive-url=https://web.archive.org/web/20160214090858/http://umm.edu/health/medical/ency/articles/genetically-engineered-foods |archive-date=2016-02-14 |access-date=14 Feb 2016 |publisher=University of Maryland Medical Center}}</ref><ref name="usda-glossart">{{cite web |date=27 February 2013 |title=Glossary of Agricultural Biotechnology Terms |url=http://www.usda.gov/wps/portal/usda/usdahome?navid=BIOTECH_GLOSS&navtype=RT&parentnav=BIOTECH |access-date=29 September 2015 |publisher=United States Department of Agriculture |archive-date=29 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150929232315/http://www.usda.gov/wps/portal/usda/usdahome?navid=BIOTECH_GLOSS&navtype=RT&parentnav=BIOTECH |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |date=22 Jun 2015 |title=Questions & Answers on Food from Genetically Engineered Plants |url=https://www.fda.gov/Food/FoodScienceResearch/Biotechnology/ucm346030.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150623183622/http://www.fda.gov/Food/FoodScienceResearch/Biotechnology/ucm346030.htm |archive-date=June 23, 2015 |access-date=29 September 2015 |publisher=US Food and Drug Administration}}</ref> د روغتیا نړیوال سازمان وايي، "هغه خواړه چې له ټرانسجینیک یا اصلاح شویو ارګانېزمونو څخه تولیدېږي یا یې په تولید کې دغه ډول ارګانېزمونه کارول کېږي، اصلاح شوي یا ټرانسجینیک خواړه بلل کېږي".<ref name=":17">{{Cite web |title=Organisms obtained by mutagenesis are GMOs and are, in principle, subject to the obligations laid down by the GMO Directive |url=https://curia.europa.eu/jcms/upload/docs/application/pdf/2018-07/cp180111en.pdf |access-date=2019-01-05 |website=curia.europa.eu}}</ref><ref name="who-gmfaq2">{{cite web |author=World Health Organization |title=Frequently asked questions on genetically modified foods |url=https://www.who.int/foodsafety/areas_work/food-technology/faq-genetically-modified-food/en/ |access-date=29 March 2016}}</ref> == تاریخچه == د انسان له‌خوا د خوړو جینیټيکي اصلاح هغه مهال پیل شوه چې تر میلاد مخکې د ۱۰۵۰۰ او ۱۰۱۰۰ کلونو تر منځ د انتخابي روزنې له لارې نباتات او حیوانات اهلي شول. د انتخابي روزنې پروسه چې د ښو ځانګړنو (او ښو جینونو) لرونکي ارګانېزمونه په کې د راتلونکي نسل د تولید لپاره کارول کېږي او هغه ارګانېزمونه نه روزل کېږي چې دا ځانګړنې نه لري. دا د جنیټیکي اصلاح د اوسني مفهوم لرغوني څرکونه دي. د ۱۹۰۰مې لسیزې په لومړیو کلونو کې د ډي.اېن.اې کشف او د ۱۹۷۰یمې لسیزې په اوږدو کې د جینیټیکي تخنیکونو له بېلابېلو پرمختګونو سره دا ممکنه شوه چې په مستقیم ډول په خوړو کې ډي.اېن.اې او جینونه بدل شي.<ref name="Zohary">{{cite book|title=Domestication of Plants in the Old World: The Origin and Spread of Plants in the Old World|url={{google books|plainurl=y|id=tc6vr0qzk_4C|p=1}}|author1=Daniel Zohary|author-link=Daniel Zohary|author2=Maria Hopf|author2-link=Maria Hopf|author3=Ehud Weiss|year=2012|publisher=Oxford University Press}}</ref><ref name="Root">{{cite book|title=Domestication|url={{google books|plainurl=y|id=WGDYHvOHwmwC|p=1}}|author=Clive Root|year=2007|publisher=Greenwood Publishing Groups}}</ref><ref name=":12">{{cite journal|doi=10.1073/pnas.69.10.2904|last1=Jackson|first1=DA|last2=Symons|first2=RH|last3=Berg|first3=P|title=Biochemical Method for Inserting New Genetic Information into DNA of Simian Virus 40: Circular SV40 DNA Molecules Containing Lambda Phage Genes and the Galactose Operon of Escherichia coli|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|date=1 October 1972|volume=69|issue=10|pages=2904–09|pmid=4342968|pmc=389671|bibcode=1972PNAS...69.2904J|doi-access=free}}</ref> له جینیټيکي پلوه اصلاح شوي میکروبي انزایمونه د خوراکي توکو په تولید کې له جنیټيکي پلوه د اصلاح شویو ارګانېزمونو لومړنۍ استفاده وه چې په ۱۹۸۸ کال کې د متحدو ایالتونو د خوړو او درملو ادارې تایید کړه. د ۱۹۹۰یمې لسیزې په لومړیو کې اصلاح شوی «کیموزین» په څو هېوادونو کې د استفادې لپاره تایید شو. پنیر معمولاً د هغې پېچلې انزایمي تومنې یا پنیرمایې په کارولو سره جوړېده چې د غواګانو د معدې له پوښ څخه استخراجېده. ساینس پوهانو د کیموزین د تولید لپاره باکتریا بدله کړه او دغې باکتریا د شیدو د پرنډ کولو یا کلکولو وړتیا هم لرله.<ref name="history">{{cite book|first=Geoffrey|last=Campbell-Platt|title=Food Science and Technology|date=26 August 2011|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4443-5782-0|location=Ames, Iowa}}</ref><ref name="chymosinCase">{{cite web |author=Staff, National Centre for Biotechnology Education |year=2006 |title=Chymosin |url=http://www.ncbe.reading.ac.uk/ncbe/gmfood/chymosin.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160522102627/http://www.ncbe.reading.ac.uk/ncbe/gmfood/chymosin.html |archive-date=May 22, 2016}}</ref> له جینيټيکي پلوه اصلاح شوي لومړني خواړه د فلېور ساور رومي بانجان وو چې په ۱۹۹۴ کال کې په بازار کې د توزېع لپاره تایید شول. دغه رومي بانجان «مونسانټو» شرکت جوړ کړي وو او په داسې ډول اصلاح شوي وو چې د حساسیت ضد جین په کې پیوند شوی و، دغه جین یې د پخېدو مخه نیوله او د رومیانو عمر یې اوږداوه. چین لومړنی هېواد و چې په ۱۹۹۳ کال کې یې د ویروس ضد تمباکو را وایستل او یو ټرانسجینیک کرنیز محصول یې سوداګریز کړ. په ۱۹۹۵ کال کې د «باسیلوس تورنجینسیس» په نامه کچالو د کرنې لپاره تایید شول، دا لومړنی کرنیز تولید و چې په متحدو ایالتونو کې ومنل شو. نور هغه جینیټیکي اصلاح شوي محصولات چې په ۱۹۹۵ کال کې یې د بازار موندنې اجازه ترلاسه کړه، د اصلاح شویو غوړیو د ترکیب لرونکې کانولا، باسیلوس تورنجینسیس جوار، د وښو-ضد بروموکسینیل پر وړاندې مقاومه پنبه، باسیلوس تورنجینسیس پنبه، د ګلیفوسیټ پر وړاندې مقاوم سویابین، د ویروس پر وړاندې مقاوم کدو او یو بل ډول وروسته پخېدونکي رومي بانجان وو.<ref>{{cite journal|last1=Bruening|first1=G.|last2=Lyons|first2=J. M.|year=2000|title=The case of the FLAVR SAVR tomato|journal=California Agriculture|volume=54|issue=4|pages=6–7|url=http://ucanr.org/repository/CAO/landingpage.cfm?article=ca.v054n04p6&fulltext=yes|doi=10.3733/ca.v054n04p6|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last=James|first=Clive|year=2010|title=Global Review of the Field Testing and Commercialization of Transgenic Plants: 1986 to 1995: The First Decade of Crop Biotechnology|journal=ISAAA Briefs No. 1|page=31}}</ref><ref>[https://news.google.com/newspapers?id=A0YyAAAAIBAJ&sjid=jOYFAAAAIBAJ&pg=4631,1776980&dq=bacillus+thuringiensis+potato+1996+approved&hl= Genetically Altered Potato Ok'd For Crops] Lawrence Journal-World - 6 May 1995</ref> په ۲۰۰۰ کال کې د طلايي وریژو په جوړېدو سره ساینس پوهانو د لومړي ځل لپاره غذايي مواد له جینیټيکي پلوه اصلاح کړل تر څو د غذايي موادو ارزښت زیات کړي.<ref name=":22">{{Cite journal|title=Engineering the Provitamin A (β-Carotene) Biosynthetic Pathway into (Carotenoid-Free) Rice Endosperm|url=https://archive.org/details/sim_science_2000-01-14_287_5451/page/303|journal=Science|date=2000-01-14|pmid=10634784|pages=303–05|volume=287|issue=5451|doi=10.1126/science.287.5451.303|first1=Xudong|last1=Ye|first2=Salim|last2=Al-Babili|first3=Andreas|last3=Klöti|first4=Jing|last4=Zhang|first5=Paola|last5=Lucca|first6=Peter|last6=Beyer|first7=Ingo|last7=Potrykus|bibcode=2000Sci...287..303Y}}</ref> تر ۲۰۱۰ کال پورې ۲۹ هېوادونو بایوټکنالوژيک سوداګریز محصولات وکرل او ۳۱ نورو هېوادونو بیا د اصلاح شویو محصولاتو واردولو ته اجازه ورکړه. متحد ایالتونه په ۲۰۱۱ کال کې د اصلاح شویو خوړو په تولید کې تر ټولو مخکښ هېواد و چې د ۲۵ اصلاح شویو خوړو د محصولاتو نظارتي تایید یې ترلاسه کړی و. په ۲۰۱۵ کې په متحدو ایالتونو کې ۹۲ سلنه جوار، ۹۴ سلنه سویابین او ۹۴ سلنه پنبه په جنیټيکي ډول اصلاح شوي ډولونه وو چې تولید شوي وو.<ref>[http://www.isaaa.org/resources/publications/briefs/43/executivesummary/default.asp Global Status of Commercialized Biotech/GM Crops: 2011] ISAAA Brief ISAAA Brief 43-2011. Retrieved 14 October 2012</ref><ref name="USDA1">{{cite web |title=Adoption of Genetically Engineered Crops in the U.S. |url=http://www.ers.usda.gov/data-products/adoption-of-genetically-engineered-crops-in-the-us/recent-trends-in-ge-adoption.aspx |access-date=26 August 2015 |publisher=Economic Research Service, USDA |archive-date=28 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150828142644/http://www.ers.usda.gov/data-products/adoption-of-genetically-engineered-crops-in-the-us/recent-trends-in-ge-adoption.aspx |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last=James |first=C |year=2011 |title=ISAAA Brief 43, Global Status of Commercialized Biotech/GM Crops: 2011 |url=http://www.isaaa.org/resources/publications/briefs/43/executivesummary/default.asp |access-date=2012-06-02 |work=ISAAA Briefs |publisher=International Service for the Acquisition of Agri-biotech Applications (ISAAA) |location=Ithaca, New York}}</ref> == پروسه == له جنیټيکي پلوه د اصلاح شویو خوړو تولید یوه څو پړاویزه پروسه ده. لومړی ګام دا دی چې د بل ارګانېزم هغه ګټور جین وپېژني چې غواړي اضافه شي. جين له حجرې څخه اخیستل کېږي یا په مصنوعي ډول سنتېز کېږي او بیا له نورو جینیټیکي عناصرو سره یوځای کېږي. بیا جنيټيکي عناصر موخن جینوم ته داخلېږي. ډي.اېن.اې عموماً د مایکرو انجېکشن په مرسته حیواني حجرو ته داخلېږي او دا هغه ځای دی چې ډې.اېن.اې په کې د حجرو د اټومي پوښ له لارې په مستقیم ډول هستې ته داخلېدای شي. په نباتاتو کې ډي.اېن.اې ډېری وخت د ترکیبي اګروباکتریوم، بیولېسټيک یا الکټروپورېشن په کارولو سره داخلېږي. دا چې یوازې یوه حجره له جینيټيکي موادو سره بدلېږي، ارګانېزم باید له هغې حجرې څخه بیا تولید شي. په نباتاتو کې دغه کار د نسج د کرنې له لارې ترسره کېږي. په حیواناتو کې باید ډاډ ترلاسه شي چې داخله شوې ډي.اېن.اې د جنین په اساسي حجرو کې موجوده ده.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=g1v6WMHVkTgC&q=Genetic+Engineering:+Principles+and+Methods|title=An Introduction to Genetic Engineering|last=Nicholl|first=Desmond S. T.|date=2008-05-29|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781139471787|pages=34|name-list-style=vanc}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Liang J, Luo Y, Zhao H|year=2011|title=Synthetic biology: putting synthesis into biology|journal=Wiley Interdisciplinary Reviews: Systems Biology and Medicine|volume=3|issue=1|pages=7–20|doi=10.1002/wsbm.104|pmc=3057768|pmid=21064036}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aGkXFmqOcyIC&q=Genetic+Engineering+analysis+of+DNA+PCR+Southern+sequencing|title=Genetic Engineering: Principles and Methods|last=Setlow|first=Jane K.|date=2002-10-31|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=9780306472800|pages=109|name-list-style=vanc}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Tuomela M, Stanescu I, Krohn K|date=October 2005|title=Validation overview of bio-analytical methods|journal=Gene Therapy|volume=12 Suppl 1|issue=S1|pages=S131-8|doi=10.1038/sj.gt.3302627|pmid=16231045|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-M4lR-pxqJMC|title=Plant Cell and Tissue Culture|vauthors=Narayanaswamy S|date=1994|publisher=Tata McGraw-Hill Education|isbn=9780074602775|pages=vi}}</ref><ref>{{cite book|title=Genetically Modified Plants: Assessing Safety and Managing Risk|last1=Head|first1=Graham|last2=Hull|first2=Roger H|last3=Tzotzos|first3=George T.|publisher=Academic Pr|year=2009|isbn=978-0-12-374106-6|location=London|page=244|name-list-style=vanc}}</ref><ref name="NRC_GMO_Foods">{{cite book|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK215771/|title=Methods and Mechanisms for Genetic Manipulation of Plants, Animals, and Microorganisms|author=National Research Council (US) Committee on Identifying and Assessing Unintended Effects of Genetically Engineered Foods on Human Health|date=2004-01-01|publisher=National Academies Press (US)}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Gelvin SB|date=March 2003|title=Agrobacterium-mediated plant transformation: the biology behind the "gene-jockeying" tool|journal=Microbiology and Molecular Biology Reviews|volume=67|issue=1|pages=16–37, table of contents|doi=10.1128/MMBR.67.1.16-37.2003|pmc=150518|pmid=12626681}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Chen I, Dubnau D|date=March 2004|title=DNA uptake during bacterial transformation|journal=Nature Reviews. Microbiology|volume=2|issue=3|pages=241–9|doi=10.1038/nrmicro844|pmid=15083159|s2cid=205499369}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Berg P, Mertz JE|date=January 2010|title=Personal reflections on the origins and emergence of recombinant DNA technology|journal=Genetics|volume=184|issue=1|pages=9–17|doi=10.1534/genetics.109.112144|pmc=2815933|pmid=20061565}}</ref> == فرعي محصولات == === نباتي غوړي === په متحدو ایالتونو کې تر ټولو ډېر کارول شوي نباتي غوړي د اصلاح شویو خوړو له محصولاتو یعنې کانولا، جوارو، پنبې او سویابین څخه تولیدېږي. نباتي غوړي په مستقیم ډول د پخلي د غوړیو، شورټېنګ غوړيو او مارګرین په توګه پر مصرفوونکو پلورل کېږي او په چمتو شویو خوړو کې کارول کېږي. په نباتي غوړیو کې د اصلي محصولاتو د پروټین یا ډي.اېن.اې لږه اندازه موجوده ده. نباتي غوړي له ټرای ګلیسرایډونو څخه جوړ شوي چې له بوټو یا تخمونو څخه استخراجېږي او بیا تصفیه کېږي او ښايي د هایدروجنېشن له لارې پروسېس شي تر څو مایع غوړي پر جامدو بدل شي. د تصفیه کولو پروسه ټول یا کابو ټول غیر ټرای ګلیسریډ اجزا لرې کوي.<ref name="soyatech">{{cite web |title=Soyatech.com |url=http://www.soyatech.com/canola_facts.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025141529/http://www.soyatech.com/canola_facts.htm |archive-date=2012-10-25 |access-date=2012-12-29 |publisher=Soyatech.com}}</ref><ref name="CornPoster">{{cite web |title=Poster of corn products |url=http://www.ncga.com/uploads/useruploads/cornusesposter.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200214031330/https://www.ncga.com/uploads/useruploads/cornusesposter.pdf |archive-date=2020-02-14 |access-date=2012-12-29}}</ref><ref>{{cite web |date=2006 |title=Food Fats and Oils |url=http://www.iseo.org/FoodFatsOils2006.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070214081043/http://www.iseo.org/FoodFatsOils2006.pdf |archive-date=2007-02-14 |access-date=2011-11-19 |publisher=Institute of Shortening and Edible Oils}}</ref><ref>{{cite web |title=Twenty Facts about Cottonseed Oil |url=http://www.cottonseed.com/publications/facts.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151017083204/http://www.cottonseed.com/publications/facts.asp |archive-date=October 17, 2015 |publisher=National Cottonseed Producers Association}}</ref><ref>{{cite web |last=Simon |first=Michelle |date=August 24, 2011 |title=ConAgra Sued Over GMO '100% Natural' Cooking Oils |url=http://www.foodsafetynews.com/2011/08/conagra-sued-over-gmo-100-natural-cooking-oils/ |publisher=Food Safety News}}</ref><ref>{{cite web |title=ingredients of margarine |url=http://www.imace.org/about-margarine/how-to-produce-and-use-margarine/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120225085103/http://www.imace.org/about-margarine/how-to-produce-and-use-margarine/ |archive-date=February 25, 2012 |access-date=2012-12-29 |publisher=Imace.org}}</ref><ref name="Jaffe">{{cite news|author=Jaffe, Greg (Director of Biotechnology at the [[Center for Science in the Public Interest]])|work=Atlantic|date=February 7, 2013|url=https://www.theatlantic.com/health/archive/2013/02/what-you-need-to-know-about-genetically-engineered-food/272931/|title=What You Need to Know About Genetically Engineered Food}}</ref><ref>{{cite web |title=USDA Protein(g) in Fats and Oils |url=http://ndb.nal.usda.gov/ndb/nutrients/report/nutrientsfrm?max=25&offset=0&totCount=0&nutrient1=203&nutrient2=&nutrient3=&subset=1&fg=4&sort=c&measureby=m |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181005030813/https://ndb.nal.usda.gov/ndb/nutrients/report/nutrientsfrm?max=25&offset=0&totCount=0&nutrient1=203&nutrient2=&nutrient3=&subset=1&fg=4&sort=c&measureby=m |archive-date=2018-10-05 |access-date=2015-05-31}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1016/S0278-6915(99)00158-1|title=Allergenicity of refined vegetable oils|url=https://archive.org/details/sim_food-and-chemical-toxicology_2000-04_38_4/page/385|year=2000|last1=Crevel|first1=R.W.R.|last2=Kerkhoff|first2=M.A.T.|last3=Koning|first3=M.M.G|journal=Food and Chemical Toxicology|volume=38|issue=4|pages=385–93|pmid=10722892}}</ref> == نورې استفادې == === د حیواناتو خواړه === کورني حیوانات او چرګان د څارويو په هغو خوړو وده کوي چې ډېری يې د اصلاح شویو خوړو د محصولاتو په ګډون د پروسېس د محصولاتو له پاتې شونو څخه جوړ شوي دي. مثلاً د کانولا تخم نږدې ۴۳ سلنه غوړي لري. هغه څه چې د غوړو تر استخراج وروسته پاتې کېږي، هغه خواړه دي چې د څارویو پر یو وخت خوړو بدلېږي چې د کانولا پروټین لري. د سویابین ډېری برخه د غوړیو او د حیواناتو د خوړو لپاره کرل کېږي. د لوړ پروټین لرونکې سویا خواړه د څارویو د خوړو او د سپي د خوړو لپاره دي. د متحدو ایالتونو ۹۸ سلنه سویابین د څارویو د خوړو لپاره دي. په ۲۰۱۱ کال کې د متحدو ایالتونو د جوارو ۴۹ سلنه حاصلات د څارویو د خوړو لپاره کارول کېدل. له هغو مېتودونو سره سره چې ورځ تر بلې حساس کېږي، ازمېښتونه لا هم نه دي توانېدلې چې د څارویو په غوښه، شیدو یا هګیو کې هغه توپیر مشخص کړي چې د دوی د تغذیې په ډول پورې اړه لري. دا ناشونې ده چې ووایو ایا یوه څاروي ته یوازې د غوښې، لبنیاتو یا هګیو د محصولاتو په کتلو سره اصلاح شوې سویا ورکړل شوې او که نه. د څارویو په تغذیه کې د اصلاح شویو خوړو د ارګانېزومونود  موجودیت تصدیقولو یوازنۍ لاره دا ده چې په خپله د خوړو اصل تحلیل شي.<ref name="What Is Canola Oil?">{{cite web |title=What is Canola Oil? |url=http://www.canolainfo.org/canola/index.php |access-date=2012-12-29 |publisher=CanolaInfo |archive-date=2017-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170606193614/https://www.canolainfo.org/canola/index.php |url-status=dead }}</ref><ref>David Bennett for Southeast Farm Press, February 5, 2003 [http://southeastfarmpress.com/mag/farming_world_soybean_consumption/index.html World soybean consumption quickens] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060605232122/http://southeastfarmpress.com/mag/farming_world_soybean_consumption/index.html|date=2006-06-05}}</ref><ref name="britannica">{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/557184/soybean|title=Soybean|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online|access-date=February 18, 2012}}</ref><ref name="NCGA">{{cite web |title=2012 World of Corn, National Corn Growers Association |url=http://www.ncga.com/uploads/useruploads/woc_2012.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200207000145/https://www.ncga.com/uploads/useruploads/woc_2012.pdf |archive-date=2020-02-07 |access-date=2012-12-29}}</ref><ref>Staff, GMO Compass. December 7, 2006. [http://www.gmo-compass.org/eng/grocery_shopping/processed_foods/153.animal_feed_genetic_engineering.html Genetic Engineering: Feeding the EU's Livestock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170112235640/http://www.gmo-compass.org/eng/grocery_shopping/processed_foods/153.animal_feed_genetic_engineering.html|date=2017-01-12}}</ref> هغه انزايمونه چې له جینیټيکي پلوه د اصلاح شویو مايکرو ارګانېزمونو له‌خوا توليد شوي دي، د حيواناتو په خوړو کې مدغم شوي دي تر څو د غذايي موادو موجودیت او په ټوليز ډول هضم ته وده ورکړي. دا انزایمونه د څارویو د کولمو مایکروبیوم ته هم ګټه رسولی شي او په خوړو کې موجود د تغذیې ضد عوامل هایدروليز کولی شي.<ref>{{cite journal|last1=Snell|first1=C|last2=Bernheim|first2=A|last3=Berge|first3=JB|last4=Kuntz|first4=M|last5=Pascal|first5=G|last6=Paris|first6=A|last7=Ricroch|first7=AE|title=Assessment of the health impact of GM plant diets in long-term and multigenerational animal feeding trials: A literature review|volume=50|issue=3–4|pages=1134–48|year=2012|journal=Food and Chemical Toxicology|doi=10.1016/j.fct.2011.11.048|pmid=22155268}}</ref><ref>{{Cite book|title=Food Processing Technology: Principles and Practice|url=https://archive.org/details/foodprocessingte0000fell|last=Fellows|first=P.J.|publisher=Woodhead Publishing Limited|year=2009|isbn=978-1845692162|page=[https://archive.org/details/foodprocessingte0000fell/page/236 236]}}</ref> == ګټې == له جینیټيکي پلوه اصلاح شوي خواړه معمولاً د ځینو مطلوبو ځانګړنو د لرلو لپاره جوړېږي چې په سخت چاپېریال کې د ژوندي پاتې کېدو لپاره ځینې ځانګړې ګټې، د ښې تغذیې وده، معالجوي موادو ته لاسرسی او د افت وژونکو او واښه وژونکو پر وړاندې د مقاومت جینونه یې د بېلګې په توګه یادولی شو. دا ځانګړنې د ځینو مشخصو لارو په مرسته د انسانانو او چاپېریال لپاره ګټورې بلل کېدای شي. == روغتیا او خوندیتوب == په دې اړه علمي اجماع موجوده ده چې له اصلاح شویو محصولاتو څخه ترلاسه شوي خواړه د معمولو خوړو په پرتله د انسان روغتیا ته لوی خطر نه پېښوي، خو ټول اصلاح شوي خواړه باید تر وړاندې کولو مخکې وازمویل شي. له دې سره سره، عام وګړي ښايي د ساینس‌پوهانو په پرتله د اصلاح شویو خوړو پر خوندیتوب کم باور ولري. د اصلاح شویو خوړو قانوني او نظارتي حالت په هر هېواد کې بېلابېل دی؛ ځینې هېوادونه یې منع کوي یا محدودوي او نور بیا د مقرراتو د بېلابېلو درجو له مخې اجازه ورکوي. د دا ډول خوړو مخالفین ادعا کوي چې د اوږدې مودې لپاره روغتیا ته پېښېدونکي خطرونه په سم ډول نه دي ارزول شوي او د اضافي ازمېښتونو، لېبل کولو یا له بازار څخه یې د لرې کولو وړاندیز کوي.<ref>{{Cite journal|url=https://afjare.org/media/articles/2._Owusu__Dadzie.pdf|title=Heterogeneity in consumer preferences for organic and genetically modified food products in Ghana|journal=African Journal of Agricultural and Resource Economics|access-date=2022-09-24|archivedate=2022-11-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221128193233/https://afjare.org/media/articles/2._Owusu__Dadzie.pdf}}</ref><ref>{{cite web |title=Can GMOs Be Used in Organic Products? {{!}} Agricultural Marketing Service |url=https://www.ams.usda.gov/publications/content/can-gmos-be-used-organic-products |access-date=28 October 2021 |website=www.ams.usda.gov}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Ashaolu|first1=Tolulope J.|last2=Ashaolu|first2=Joseph O.|title=Perspectives on the trends, challenges and benefits of green, smart and organic (GSO) foods|journal=International Journal of Gastronomy and Food Science|date=1 December 2020|volume=22|pages=100273|doi=10.1016/j.ijgfs.2020.100273|pmid=33101552|pmc=7574864|language=en|issn=1878-450X}}</ref><ref name="CAPE">{{cite web |date=November 11, 2013 |title=CAPE's Position Statement on GMOs |url=http://cape.ca/capes-position-statement-on-gmos/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140326015525/http://cape.ca/capes-position-statement-on-gmos/ |archive-date=March 26, 2014 |access-date=March 26, 2014 |publisher=[[Canadian Association of Physicians for the Environment]]}}</ref><ref name="IDEA">{{cite web |title=IDEA Position on Genetically Modified Foods |url=http://ideaireland.org/library/idea-position-on-genetically-modified-foods/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140326015714/http://ideaireland.org/library/idea-position-on-genetically-modified-foods/ |archive-date=2014-03-26 |access-date=2014-03-25 |publisher=Irish Doctors' Environmental Association}}</ref><ref>{{cite web |title=American Academy of Environmental Medicine Calls for Immediate Moratorium on Genetically Modified Foods, position paper |url=http://aaemonline.org/aaemonline/oldsite/gmopost.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190301231909/http://aaemonline.org/aaemonline/oldsite/gmopost.html |archive-date=1 March 2019 |access-date=3 August 2017 |publisher=American Academy of Environmental Medicine}}</ref><ref>{{cite web |title=Press Advisory |url=http://www.aaemonline.org/gmopressrelease.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428190623/http://www.aaemonline.org/gmopressrelease.html |archive-date=28 April 2015 |access-date=18 October 2015 |publisher=American Academy of Environmental Medicine}}</ref><ref name="PHAA">{{cite web |year=2007 |title=Genetically modified foods |url=http://www.phaa.net.au/documents/policy/GMFood.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140120113716/http://www.phaa.net.au/documents/policy/GMFood.pdf |archive-date=January 20, 2014 |publisher=Public Health Association of Australia}}</ref> === ازمویښت === د اصلاح شویو خوړو قانوني او نظارتي حالت په هر هېواد کې بېلابېل دی؛ ځینې هېوادونه یې منع کوي یا محدودوي او نور بیا د مقرراتو د بېلابېلو درجو له مخې اجازه ورکوي. ځینې هېوادونه لکه متحد ایالتونه، کاناډا، لبنان او مصر داسې معادله کاروي تر څو معلومه کړي چې ایا لا ډېرو ازمېښتونو ته اړتیا شته که نه، په داسې حال کې چې د اروپایي اتحادیې، برازیل او چین په څېر ډېری هېوادونه یوازې په موردي ډول د جنيټيکي اصلاح شویو ارګانېزمونو کښت ته اجازه ورکوي. په متحدو ایالتونو کې د خوړو او درملو ادارې ومونده چې له جنیټيکي پلوه اصلاح شوي ارګانېزمونه عموماً خوندي دي، نو که چېرې په جینيټيکي ډول د اصلاح شویو ارګانېزومونو محصول له غیر اصلاح شوي محصول سره معادل وي، اضافي ازمېښتونو ته اړتیا نه‌شته. که نوي مواد وموندل شي، د احتمالي زهرجن‌‌توب، حساسیت، انسانانو ته د جين د احتمالي لېږد یا نورو ارګانېزمونو ته د جینیټيکي انتقال په اړه د اندېښنو د رفع کولو لپاره نورو ازمېښتونو ته اړتیا لیدل کېدای شي.<ref name="Freedman-20132">{{cite journal|last=Freedman|first=David H.|title=are engineered foods evil?|journal=[[Scientific American]]|publisher=[[Springer Nature]]|volume=309|issue=3|date=2013-08-20|issn=0036-8733|doi=10.1038/scientificamerican0913-80|pages=80–85|pmid=24003560|s2cid=32994342|jstor=26017991|bibcode=2013SciAm.309c..80F}}</ref><ref name="who-gmfaq3">{{cite web |author=World Health Organization |title=Frequently asked questions on genetically modified foods |url=https://www.who.int/foodsafety/areas_work/food-technology/faq-genetically-modified-food/en/ |access-date=29 March 2016}}</ref><ref name="Marden">Emily Marden, [http://lawdigitalcommons.bc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2236&context=bclr Risk and Regulation: U.S. Regulatory Policy on Genetically Modified Food and Agriculture] 44 B.C.L. Rev. 733 (2003).</ref> == مقررات == له جینيټيکي پلوه د اصلاح شویو ارګانېزمونو د پراختیا په اړه د حکومت مقررات د هېوادونو تر منځ په پراخه کچه توپیر لري. ځینې مشخص توپیرونه په متحدو ایالتونو کې د جینيټيکي اصلاح شویو ارګانېزمونو مقررات د اروپایی اتحادیې له مقرراتو څخه بېلوي. مقررات هم محصول ته په کتو سره بېلابېل دي. مثلاً هغه محصول چې د خوراکي استفادې لپاره نه وي، په عمومي ډول یې د هغو مقاماتو له‌خوا بیاکتنه نه کېږي چې د خوړو د خوندیتوب مسؤولیت لري. د اروپا او اروپايي اتحادیې مقررات د نړۍ د بل هر ځای په پرتله خورا محدود دي: په ۲۰۱۳ کال کې یوازې د جوارو یو ډول او د کچالو یو ډول ومنل شو او د اروپايي اتحادیې اتو غړو هېوادونو ان دا اجازه هم ورنه کړه.<ref name="Freedman-2013">{{cite journal|last=Freedman|first=David H.|title=are engineered foods evil?|journal=[[Scientific American]]|publisher=[[Springer Nature]]|volume=309|issue=3|date=2013-08-20|issn=0036-8733|doi=10.1038/scientificamerican0913-80|pages=80–85|pmid=24003560|s2cid=32994342|jstor=26017991|bibcode=2013SciAm.309c..80F}}</ref><ref>{{cite web |date=2013-12-11 |title=The History and Future of GM Potatoes |url=http://www.potatopro.com/newsletters/20100310.htm |publisher=PotatoPro.com |access-date=2022-09-24 |تاريخ الأرشيف=2013-10-12 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20131012033805/http://www.potatopro.com/newsletters/20100310.htm |url-status=dead |خونديځ نېټه=2013-10-12 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20131012033805/http://www.potatopro.com/newsletters/20100310.htm |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20131012033805/http://www.potatopro.com/newsletters/20100310.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012033805/http://www.potatopro.com/newsletters/20100310.htm }}</ref> === د متحدو ایالتونو مقررات === په متحدو ایالتونو کې درې دولتي سازمانونه جینيټيکي اصلاح شوي ارګانېزمونه تنظیموي. د خوړو او درملو اداره د احتمالي الرجینونو لپاره د ارګانېزمونو کیمیاوي جوړښت ګوري. د متحدو ایالتونو د کرنې وزارت د ساحوي ازمېښتونو او په جینیټيکي توګه د اصلاح شویو تخمونو د وېش څارنه کوي. د متحدو ایالتونو د چاپېریال ساتنې اداره د افت وژونکو پر استفاده د څارنې مسؤولیت لري. د متحدو ایالتونو د کرنې د وزارت په څېر د متحدو ایالتونو د چاپېریال ساتنې اداره هم د ساحوي ازمېښتونو او هغو محصولاتو د وېش څارنه کوي چې له افت وژونکو سره اړوند دي تر څو د چاپېریال خوندیتوب ډاډمن کړي. په ۲۰۱۵ کال کې د اوباما ادارې اعلان وکړ چې له جینيټيکي پلوه د اصلاح شویو محصولاتو د څارنې بڼه به اپډېټ یا نوې کړي.<ref>{{cite news|first=Andrew|last=Pollack|title=White House Orders Review of Rules for Genetically Modified Crops|url=https://www.nytimes.com/2015/07/03/business/white-house-orders-review-of-biotechnology-regulations.html|newspaper=The New York Times|date=2015-07-02|access-date=2015-07-03}}</ref><ref>{{cite web |author=APPDMZ\ccvivr |title=Commonly Asked Questions about the Food Safety of GMOs |url=http://www.monsanto.com/newsviews/pages/food-safety.aspx#q3 |work=monsanto.com}}</ref> Translator Name: Amin Keshaie Translated Words: 1802 Translation Date: September 15, 2022 Source link: <nowiki>https://en.wikipedia.org/wiki/Genetically_modified_food</nowiki> 2yf53lrdvmxpu168jg4m8raf73f3rlp 0 64624 369218 362448 2026-09-23T04:30:23Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369218 wikitext text/x-wiki کله چې برتانوي هند ووېشل شو او پاکستان خپلواک شو، امریکا له هغو لومړنیو هېوادونو نه وه چې د ۱۹۴۷ز کال د اکټوبر په ۲۰مه یې د پاکستان له خپلواکۍ دوه میاشتې او شپږ ورځې وروسته له دغه هېواد سره اړیکې جوړې کړې. د متحده ایالاتو د حکومت په ټولیزه تګلاره کې له جنوبي او مرکزي اسیا او همدا راز له ختیځې اروپا سره اړیکې ډېر مهم فکټور دی. د دغو دواړو هېوادونو ترمنځ اړیکې د نږدې همغږۍ او لوړو او ژورو دوه اړخیزو ناندریو د توصیف په وسیله په نښه شوې دي او وضاحت یې د «رولر کوسټر» په ډول شوی دی. متحده ایالاتو له ۱۹۴۸ز کال نه تر ۲۰۱۳ز کال پورې له پاکستان سره ۳۰ ملیارډه ډالر مرسته وکړه، په دې مرسته کې نیمه هغه یې په پوځي برخه کې شوې ده. پر دې سربېره د پاکستان د بازار لپاره چین تر ټولو لوی واردوونکی او صادروونکی هېواد دی، خو پاکستان اړ و چې د امریکا له خوا په ورکړل شوو پیسو امریکايي توکي، خوراک او نور وسایل وپېري. د چین پر شتون سربېره متحده ایالات د پاکستان تر ټولو لوی صادراتي بازار جوړوي او د بهرنۍ پانګونې هغه مستقیمه سرچینه ده چې په پاکستان کې پانګونه کوي. پاکستاني چارواکو هغه وخت له نورو هېوادونو مرسته وغوښته، کله چې ملکي مرستې په ۲۰۲۲ز کال کې کابو ۳۰۰ میلیونو ډالرو ته راښکته شوې، په داسې حال کې چې په ۲۰۱۸ز کال کې د متحده ایالاتو پوځي مرستې ځنډول شوې وې. امریکا او پاکستان په ۱۹۷۹ او ۱۹۸۹ز کال د افغان مجاهدینو په تمویل او مالي ملاتړ کې مرسته وکړه، په دې جګړه کې افغان مجاهدین او شوروي اتحاد سره ښکېل وو. کله چې د متحده ایالاتو له خوا د اټومي وسلو د پټې پراختیا په تړاو یو اړخیز پوځي بندیزونه ولګېدل؛ نو د دوې اړیکې نورې هم ژورې شوې. پاکستاني چارواکو په ۱۹۹۰ز کال کې د هند د لوی پوځي کنوانسوني برید پر وړاندې د خپل ملت دفاع یوازې همدا اټومي وسلې ګڼلې. کله چې پاکستان په ۱۹۹۴ز کال کې له امریکا سره د سومالیا او بوسنیا په جګړو کې د ګډون لېوالتیا وښوده، د امریکا متحده ایالاتو په ۱۹۹۸ز کال کې پر هندوستان خپلې مرستې وځنډولې او بندېزونه یې پرې ولګول. کله چې په ۲۰۰۱ز کال کې متحده ایالات په افغانستان کې په جګړه کې ښکېله شوه؛ نو له هندوستانه یې دا بندیزونه لرې کړل. <ref name="US Institute of Peace Press, Schaffer & Schaffer, 2017">{{cite book|last1=Schaffer|first1=Howard B.|last2=Schaffer|first2=Teresita C.|title=How Pakistan Negotiates with the United States: Riding the Roller Coaster|year=2011|publisher=US Institute of Peace Press|isbn=978-1-60127-075-7|url=https://www.google.com/books/edition/How_Pakistan_Negotiates_with_the_United/axT9i-FhO0UC?hl=en&gbpv=1&dq=roller+coaster+us+relations&printsec=frontcover|access-date=29 August 2020|language=en}}</ref><ref name="Pakistan: U.S. Foreign Assistance">{{cite web |title=Pakistan: U.S. Foreign Assistance |url=https://fas.org/sgp/crs/row/R41856.pdf |access-date=28 August 2020 |website=www.fas.org |archive-date=20 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200920044506/https://fas.org/sgp/crs/row/R41856.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="U.S. Relations With Pakistan">{{cite web |title=U.S. Relations With Pakistan |url=https://www.state.gov/u-s-relations-with-pakistan/ |access-date=28 August 2020 |website=United States Department of State}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.cfr.org/pakistan/us-pakistan-military-cooperation/p16644|title=U.S-Pakistan Military Cooperation|access-date=June 26, 2008|publisher=Council on Foreign Relations|archive-url=https://web.archive.org/web/20110220223220/http://www.cfr.org/pakistan/us-pakistan-military-cooperation/p16644|archive-date=February 20, 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/global-development/poverty-matters/2011/jul/11/us-aid-to-pakistan|title=Sixty years of US aid to Pakistan: Get the data|work=[[The Guardian]]|access-date=October 22, 2011|location=London|first=Claire|last=Provost|date=July 15, 2011}}</ref><ref name="Voa">{{cite web |title=US-Pakistan Relations Ebb After Afghanistan Withdrawal |url=https://www.voanews.com/a/us-pakistan-relations-ebb-after-afghanistan-withdrawal/6488429.html |website=VOA}}</ref> په افغان جګړه کې ځینې عوامل لکه بېړني عملیات، بې باوري او د دواړو هېوادونو بېلابېل لومړیتوبونه شامل وو؛ نو له دې امله یې پر یو بل نیوکې وکړې. دا نیوکې ځکه رامنځته شوې چې دواړو لورو هڅه کوله تر څو د ترهګرۍ ضد جګړه کې خپلې موخې ترلاسه کړي. د امریکا په کانګرس کې ځینې سیاستوال وو چې پر پاکستان یې د اسامه بن لادن او افغان طالبانو د پټنځایونو او د «کویټې شورا» د شتون تور پورې کړ. له بلې خوا د پاکستان د پارلمان وکیلانو د افغانستان د ختیځې پولې د کنټرول په موخه امریکا په کم کار کولو تورنه کړه. هغوی شکمن وو چې په دې ځای کې د پاکستان ترټولو مهم ترهګر ملا فضل الله او د هغه سازمان پټ دی. له دې علاوه د ډرون بریدونه، په سلاله کې د دوستانه ډزو پېښه او په لاهور کې د جاسوس نیول هغه لاملونه وو، چې اړیکې یې نورې هم خرابې کړې. متحده ایالاتو د پاکستان پر پوځ د طالبانو په شمول د نا دولتي عناصرو د ملاتړ تورې پورې کړ. دا هغه موضوعات وو چې په ۲۰۱۳ز کال کې یې د دواړو هېوادونو عامه افکار خراب کړ او د دوی عامه افکار د یو بل پر وړاندې په کم خوښه درجه بندۍ کې وشمېرل شول. <ref name="Nus">{{cite web |last1=Ashraf |first1=Sajjad |title=Pakistan and the United States are turning into strangers |url=https://www.eastasiaforum.org/2022/03/01/pakistan-and-the-united-states-are-turning-into-strangers/ |publisher=NUS}}</ref><ref name="BBC2013">{{cite web |title=2014 BBC World Service poll |url=http://downloads.bbc.co.uk/mediacentre/country-rating-poll.pdf}}</ref><ref>{{Cite web |last=Inc |first=Gallup |date=2015-03-13 |title=Canada, Great Britain Are Americans' Most Favored Nations |url=https://news.gallup.com/poll/181961/canada-great-britain-americans-favored-nations.aspx |access-date=2022-04-25 |website=Gallup.com |language=en}}</ref> دا چې پاکستان له ۲۰۰۲ز کال راهیسې د امریکا یو لوی غیر ناټو متحد پاتې شوی او بېلابېلو وختونو او کړکېچونو ته په کتو یې یو وخت د امریکا په جیوپولیټیک ستراتیژۍ کې مهم ځای نیولی و، خو د افغان سولې په بهیر کې د پاکستان له ونډې او په ۲۰۲۱ز کال کې د طالبانو له بیا واکمنۍ وروسته زیاتره امریکايي تګلارې جوړوونکي له پاکستان سره د امریکا په اړیکو بیا غور کوي. <ref>{{cite web |title='Allah, army and America': How Pakistan's Khan played anti-U.S. card |url=https://asia.nikkei.com/Politics/Allah-army-and-America-How-Pakistan-s-Khan-played-anti-U.S.-card |website=Nikkei Asia}}</ref><ref>{{Cite web |date=2012-04-24 |title=UNITED STATES DESIGNATES PAKISTAN AS MAJOR NON-NATO ALLY OF AMERICA IN SOUTH ASIA: An Analysis |url=http://www.southasiaanalysis.org/papers10/paper959.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120424012557/http://www.southasiaanalysis.org/papers10/paper959.html |archive-date=24 April 2012 |access-date=2022-04-25 |website=}}</ref><ref name="Riedel">{{citation|last=Riedel|first=Bruce O.|title=Avoiding Armageddon: America, India, and Pakistan to the Brink and Back|url=https://books.google.com/books?id=H6n3_GJfScsC|year=2013|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-2408-7|ref={{sfnref|Riedel, Avoiding Armageddon|2013}}|pages=170,&nbsp;216}}</ref><ref name="Nus2">{{cite web |last1=Ashraf |first1=Sajjad |title=Pakistan and the United States are turning into strangers |url=https://www.eastasiaforum.org/2022/03/01/pakistan-and-the-united-states-are-turning-into-strangers/ |publisher=NUS}}</ref><ref name="Voa2">{{cite web |title=US-Pakistan Relations Ebb After Afghanistan Withdrawal |url=https://www.voanews.com/a/us-pakistan-relations-ebb-after-afghanistan-withdrawal/6488429.html |website=VOA}}</ref> په ۲۰۱۲ز کال کې ۷۴٪ پاکستانیانو متحده ایالات خپل دښمن ګاڼه، خو دا شمېره تر ۲۰۱۴ز کال پورې ۵۹٪ ته راټيټه شوه. د پیو څېړنیز مرکز له خوا د متحده ایالاتو په تړاو سروې ترسره شوه، چې زیاتره پاکستانیانو په کې د امریکا په اړه له نورو هېوادونو ښه نظر درلود. د ۱۹۹۹ او ۲۰۱۲ز کلونو ترمنځ د متحده ایالاتو په اړه خوښي له ۲۳ (۲۰۰۵ز) نه تر ۱۰ (۲۰۲۲ز) پورې ده. د ګالپ په یوه نظرپوښتنه کې راغلي چې ۷۲٪ پاکستانیان متحده ایالاتو ته د ملګري پر ځای د دښمن په سترګه ګوري. <ref>{{Cite web |author=Russell Heimlich |date=2010-08-11 |title=Pakistanis See U.S. as an Enemy |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/0210/08/12/pakistanis-see-u-s-as-an-enemy/ |access-date=2020-12-07 |website=Pew Research Center |language=en-US }}{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |last=Frohlich |first=Alexander E. M. Hess, Vince Calio and Thomas C. |date=2014-04-10 |title=24/7 Wall St.: Countries that hate America most |url=https://www.usatoday.com/story/money/business/2014/04/10/countries-that-hate-america/7543517/ |access-date=2020-12-07 |website=USA TODAY |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kitfield |first=James |date=2012-06-30 |title=Despite The Millions America Spent Trying To Win Them Over, Most Pakistanis Still Hate The US |url=https://www.businessinsider.com/despite-spending-millions-to-win-the-over-most-pakistanis-still-hate-america-2012-6 |access-date=2020-12-07 |website=Business Insider}}</ref><ref>{{Cite web |title=10 Countries That Love (and Hate) America the Most |url=http://finance.yahoo.com/blogs/the-exchange/10-countries-love-hate-america-most-163930019.html |access-date=2022-04-25 |website=finance.yahoo.com |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=By |date=2013-07-18 |title=Chapter 1. Attitudes toward the United States |url=https://www.pewresearch.org/global/2013/07/18/chapter-1-attitudes-toward-the-united-states/ |access-date=2022-04-25 |website=Pew Research Center's Global Attitudes Project |language=en-US}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Sattar|first1=Uzair|title=Anti-Americanism in Pakistan|journal=The Diplomat|date=7 May 2022|url=https://thediplomat.com/2022/05/anti-americanism-in-pakistan/}}</ref> د اټکل له مخې کابو ۵۲۴۸۶ امریکایان په پاکستان کې ژوند کوي او په همدې ډول په متحده ایالاتو کې ۵۵۴۲۰۲ ځان پېژاندي پاکستان الاصله امریکایان اوسېږي. پر دې سربېره د پاکستان په اسلام اباد کې د امریکا یو لوی او د ډېرو خونو لرونکی سفارت شته او د امکاناتو او پرسونل دواړو له پلوه یوه لویه قونسلګري په کراچۍ ښار کې واقع ده.  <ref>{{Cite web |date=2021-06-14 |title=National Foods attracts overseas Pakistanis with Brainchild second-party data marketplace |url=https://arynews.tv/national-foods-brainchild-pr-2/ |access-date=2022-04-25 |website=ARY NEWS |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Explore Census Data |url=https://data.census.gov/cedsci/table?q=ASIAN%20ALONE%20OR%20IN%20ANY%20COMBINATION%20BY%20SELECTED%20GROUPS&tid=ACSDT1Y2019.B02018&hidePreview=true |access-date=2022-04-25 |website=data.census.gov}}</ref><ref>{{Cite web |date=2015-07-30 |title=Karachi has witnessed 43% decrease in target killing: Nisar |url=http://tribune.com.pk/story/929229/over-280000-immigrants-living-in-pakistan-says-nisar |access-date=2021-05-04 |website=The Express Tribune |language=en}}</ref> == ۲۰۱۱: په پاکستان کې د امریکا تورونه او بریدونه == بي بي سي د پاکستان او امریکا لپاره ۲۰۱۱ز کال د « ناورین کال» په توګه وارزاوه. د ریمونډ الن ډیوس پېښه، د اسامه بن لادن مړینه او د سلاله پېښه هغه درې لاملونه وو، چې د دوی پر اړیکو یې اغېز وکړ. پر پاکستان ډېرو اروپايي او امریکايي سیاسي خبریالانو نیوکې وکړې او د ۲۰۰۵ز کال په لومړیو کې دا نیوکې لا ډېرې شوې. « ده اکانومیست، چې په لندن پورې اړوند و، دوی ولیدل، چې « دا د متحده ایالاتو لپاره د شرم ځای دی چې د پاکستان په څېر متحد لري». رېمونډ الن ډیویس د ۲۰۱۱ز کال په جنورۍ کې له یوې داسې پېښې سره مخ شو، چې په هغه کې یې د نوموړي د ځانګړي امنیت د یوه قراردادي په وینا دوه ځايي پاکستانیان وویشتل. دا چاره د دې سبب شوه، چې د مرستو د بهیر په ګډون د پاکستان او امریکا اړیکې خرابې کړي او په پاکستان کې لاریونونه را وپاروي. امریکا غوښتل چې یاد کس باید ازاد شي، ځکه چې ډیپلوماټیک خوندیتوب لري، خو نوموړی د پاکستان له خوا محاکمه شوه. کله چې متحده ایالاتو د وژل شوو کسانو خپلوانو ته په بدل کې پیسې ورکړې؛ نو یاد کس یې ازاد کړ. په ټوله کې دا هغه پېښه وه، چې د امریکا او پاکستان اړیکې یې خرابې کړې. د اړیکو پر ټولو خنډونوسربېره امریکا بیا هم ویلي وو، چې دې ته ژمنه ده، څو په پاکستان کې د پراختیا، ثبات او امنیت په برخو کې د پاکستان له نوي ډیموکراټیک حکومت سره مرسته وکړي. <ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-16369301|title=2011: New low for US-Pakistan relations|work=BBC|date=31 December 2011|access-date=18 July 2016|first=Aleem|last=Maqbool}}</ref><ref name="Popular Prakashan">{{cite book|last=Zakaria|first=Rafiq|title=The man who divided India : an insight into Jinnah's leadership and its aftermath|year=2002|publisher=Popular Prakashan|location=Mumbai|isbn=978-8-1715-4892-7|url=https://books.google.com/books?id=2RdITXUpyVgC&q=pervez+musharraf+economist&pg=PA265|edition=2nd repr.}}</ref><ref name="The World Reporter">{{cite web |date=2011-02-08 |title=Ties between U.S. and Pakistan suspended |url=http://www.theworldreporter.com/2011/02/ties-between-us-and-pakistan-suspended.html |access-date=2022-09-28 |تاريخ الأرشيف=2022-09-28 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220928085934/http://www.theworldreporter.com/2011/02/ties-between-us-and-pakistan-suspended.html |url-status=dead |خونديځ نېټه=2022-09-28 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220928085934/http://www.theworldreporter.com/2011/02/ties-between-us-and-pakistan-suspended.html |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220928085934/http://www.theworldreporter.com/2011/02/ties-between-us-and-pakistan-suspended.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20220928085934/http://www.theworldreporter.com/2011/02/ties-between-us-and-pakistan-suspended.html }}</ref><ref name="The United States Embassy">{{cite web |title=The United States Embassy |url=http://islamabad.usembassy.gov/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081221161306/http://islamabad.usembassy.gov/ |archive-date=2008-12-21 |access-date=2008-12-21}}</ref> هند او امریکا طالبانو ته د پټنځایونو د ورکولو له امله پر پاکستان تور لګوي. CIA هم له ډېرې مودې راهیسې دا شک درلود چې اسامه په پاکستان کې پټ دی، خو پاکستان د دغو هېوادونو تورونه په کلکه رد کړي دي. <ref>[https://www.boston.com/news/nation/washington/articles/2009/06/11/bin_laden_in_pakistan_cias_panetta_says/ CIA chief says bin Laden in Pakistan] {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[The Boston Globe]], 2009-06-11 (link broken)</ref><ref name="cbspanetta20090611">{{cite news|url=http://www.cbsnews.com/stories/2009/06/11/world/main5081415.shtml|title=CIA says Bin Laden is in Pakistan, CBS News/AP, 2009-06-11|publisher=Cbsnews.com|date=2009-06-11|access-date=2011-03-17}}</ref><ref>{{cite web |date=2010-09-14 |title=Pakistan and Taliban, Brothers or Rivals? |url=http://www.theworldreporter.com/2010/09/pakistan-taliban-brothers-and-rivals.html |publisher=Theworldreporter.com |access-date=2022-09-28 |تاريخ الأرشيف=2022-09-28 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220928085926/http://www.theworldreporter.com/2010/09/pakistan-taliban-brothers-and-rivals.html |url-status=dead |خونديځ نېټه=2022-09-28 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220928085926/http://www.theworldreporter.com/2010/09/pakistan-taliban-brothers-and-rivals.html |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220928085926/http://www.theworldreporter.com/2010/09/pakistan-taliban-brothers-and-rivals.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20220928085926/http://www.theworldreporter.com/2010/09/pakistan-taliban-brothers-and-rivals.html }}</ref> کله چې په کابل کې د امریکا پر سفارت او د ناټو پر مرکزي دفتر حمله شوه، پړه یې پر حقاني شبکې واچول شوه. د امریکا اډمیرل مایک مولن ویلي وو، چې په دې حمله کې « د پاکستان د استخباراتي ادارې د داخلي خدمت رښتینی لاس و». د پاکستان د مالیې وزیر چې ملګرو ملتونو ته په سفر و، د دې وینا په غبرګون کې بېرته خپل هېواد ته وروغوښتل شو. پاکستان په دې موخه له چین او سعودي عربستان سره خپلې اړیکې پیاوړې کړې چې له امریکا سره مقابله وکړي. د چین حکومت پاکستان ته د دوی د اړیکو په اړه مشوره ورکړه. د هرې هغې ژمنې په مقابل کې یې پاکستان ته مشورې ورکړې چې له چین سره د هند او امریکا اړیکې زیانمنولی شي. متحده ایالاتو پر پاکستان د حقاني شبکې پر ضد د اقدام کولو غږ وکړ، د اقدام نه کولو په صورت کې یې ګواښ وکړ چې امریکا به د مجبوریت له مخې په یوه اړخیزه توګه د دغه ګواښ مخنیوی وکړي. په مقابل کې یې پاکستان هم د امریکا د دا ډول اقدام پر ضد د غچ اخیستنې ګواښ کړی و. د دې ترڅنګ د پاکستان اسلامي ډلو هم د امریکا پر ضد د جهاد فتوا ورکړه. <ref>{{cite news|title=Pakistan 'backed Haqqani attack on Kabul' – Mike Mullen|date=2011-09-22|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-15024344|work=BBC News}}</ref><ref>{{cite web |author=Reuters Editorial |date=22 September 2011 |title=U.S. blames Pakistan agency in Kabul attack |url=https://www.reuters.com/article/us-usa-pakistan-idUSTRE78K7XA20110922 |access-date=2 April 2016 |publisher=Reuters}}</ref><ref>[https://www.washingtonpost.com/world/asia-pacific/top-chinese-security-official-visits-pakistan-to-boost-terror-cooperation/2011/09/26/gIQAjR4PyK_story.html Pakistan hosts top Chinese security official and war games with Saudi as ties with US plunge]{{dead link|date=June 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref><ref>{{cite web |title=Pakistani PM calls back FM over U.S. charge |url=http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-09/26/c_131159238.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921073804/http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-09/26/c_131159238.htm |archive-date=September 21, 2013 |access-date=2 April 2016}}</ref><ref>{{cite web |date=28 September 2011 |title=Pakistan wants more fire, but China has commitment issues |url=http://www.dnaindia.com/world/report_pakistan-wants-more-fire-but-china-has-commitment-issues_1592380 |access-date=2 April 2016 |work=dna}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/national-security/us-sharpens-warning-to-pakistan/2011/09/20/gIQAdqlNjK_story.html|title=U.S. sharpens warning to Pakistan|author=Karen DeYoung|date=20 September 2011|newspaper=Washington Post|access-date=2 April 2016}}</ref><ref>[http://nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/Regional/Lahore/26-Sep-2011/Fatwa-for-Jihad-against-America Fatwa for Jihad against America] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928215405/http://nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/Regional/Lahore/26-Sep-2011/Fatwa-for-Jihad-against-America|date=2011-09-28}}</ref><ref>{{cite web |title=Pak will retaliate to any US misadventure: Report |url=http://ibnlive.in.com/news/pak-will-retaliate-to-any-us-misadventure-report/188311-56.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001012218/http://ibnlive.in.com/news/pak-will-retaliate-to-any-us-misadventure-report/188311-56.html |archive-date=1 October 2011 |access-date=2 April 2016 |work=IBNLive}}</ref><ref>{{cite magazine|first=Dexter|last=Filkins|author-link=Dexter Filkins|url=https://www.newyorker.com/reporting/2011/09/19/110919fa_fact_filkins#ixzz1fb4xFITV|title=The Journalist and the Spies|magazine=[[The New Yorker]]|date=September 19, 2011|access-date=September 5, 2021}}</ref> == سرچينې == 543cjmtxlxh7svv9n1fhaqcpo51gejn 0 64891 369191 367303 2026-09-23T02:51:19Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369191 wikitext text/x-wiki ستورپوهنه د طبيعي پوهو له ډلې تر ټولو لرغونې پوهه ده، چې نېټه يې د لرغوني يونان او روم عصر ته رسېږي او ريښې يې له ليکلي تاريخ څخه وړاندې مذهبي، د موهاتو، د نړۍ پېژندنې، د کاليزې او ستورپوهنې اړوند باورونو او لارو چارو کې نغښتي دي. د يادو ټولو پوهو نښه لا هم په ستورپوهنه کې موندل کېږي، چې په اصل کې له خلکو او حکومتي ستورپوهنې سره د اوږدې اړيکې درلودونکی نظم دی. دا پوهه په اروپا کې د کوپرنيکي اوښتون (چې په ۱۵۴۳ ز کال کې پيل کېږي) پر مهال په بشپړ ډول بېله شوې نه وه. په ځينو کلتورونو کې ستورپوهنيز معلومات د نجوم پوهنې د اټکل لپاره کارول کېدل. د ستورپوهنې څېړنې له زياتو بنسټونو او په ځانګړي ډول د عيسوي کليسا له لورې مالي او ټولنيز ملاتړ تر لاسه کړی دی، چې عيسوي کليسا يې د ۱۲ پېړۍ او د روښانفکرۍ دورې تر منځ د ملاتړ تر ټولو ستره سرچينه وه. <ref>Heilbron, John. ''The Sun in the Church: Cathedrals as Solar Observatories.'' Harvard University Press, 1999, 3.</ref> == پخوانيو کلتورونو == پخوانيو کلتورونو اسماني جسمونه له خدايانو او روحونو سره برابر يا يو شان ګڼل. دوی دا اسماني شيان او د هغوی حرکتونه د باران، وچکالۍ، فصلونو او لوړو ژورو په څېر ښکارندو پورې تړل. په عمومي ډول باور کېږي، چې لومړني ستورپوهان د کليسا پادريان وو او دوی اسماني جسمونه او پېښې د خدايي څرګندونو په توګه پېژندلې او د همدې له امله لرغونې ستورپوهنه د ننۍ نجوم پوهنې سره اړيکه لري. يو ۳۲۵۰۰ کلن حک شوی لوی يا دېو وزمه د فيل غاښ ښايي د تر ټولو لرغوني پېژندل شوي ستوري چارت درلوده، چې د “Orion” په نوم د ستورو له راټولېدنې يا مجمع الکواکب سره ورته والی لري. دا هم وړانديز شوي دي، چې په فرانسه کې د لسکاوکس “Lascaux” څمڅو پر دېوال باندې شوې رسامي، چې نېټه يې ۳۳۰۰۰ څخه تر ۱۰۰۰۰ کالونو پخوا ته رسېږي، د “Pleiades”، “Summer Triangle” او “Northern Crown” انځوريزه ښودنه کېدلی شي. د شونو ستورپوهنيزو جوړښتونو (لکه: سټونهينج) په درلودلو سره لرغوني جوړښتونه ښايي ستورپوهنيز، مذهبي او ټولنيزې دندې تر سره کړي. <ref>{{Citation|first=Edwin C.|last=Krupp|date=2003|title=Echoes of the Ancient Skies: The Astronomy of Lost Civilizations|pages=62–72|series=Astronomy Series|publisher=Courier Dover Publications|isbn=0-486-42882-6|url=https://books.google.com/books?id=7rMAJ87WTF0C&pg=PA70}}</ref><ref>{{cite news|first=David|last=Whitehouse|date=January 21, 2003|title='Oldest star chart' found|publisher=[[BBC]]|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2679675.stm|access-date=2009-09-29}}</ref><ref>{{cite news|first=Jack|last=Lucentini|title=Dr. Michael A. Rappenglueck sees maps of the night sky, and images of shamanistic ritual teeming with cosmological meaning|publisher=space.|url=http://www.space.com/scienceastronomy/planetearth/cave_paintings_000810.html|access-date=2009-09-29}}</ref><ref>{{cite web |title=BBC News – SCI/TECH – Ice Age star map discovered |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/871930.stm |access-date=13 April 2018 |website=news.bbc.co.uk}}</ref> د نړۍ کليزې زياتره وخت د لمر او سپوږمۍ د کتنو له مخې برابرې شوي دي، چې ورځ، مياشت او کال په نښه کوي او هغو کرنيزو ټولنو لپاره ګټورې وې، چې حاصل يې د کال په سم وخت کې په کرنې تکيه کوله؛ همدا راز د هغو ټولنو لپاره ګټورې وې چې نږدې بشپړه سپوږمۍ يې د ښار بازارونو ته د شپې له لورې د سفر کولو يوازينۍ رڼايي وه. <ref>{{Citation|last=Nilsson|first=Martin P.|author-link=Martin P. Nilsson|year=1920|title=Primitive Time-Reckoning. A Study in the Origins and Development of the Art of Counting Time among the Primitive and Early Culture Peoples|publisher=C. W. K. Gleerup|place=Lund|series=Skrifter utgivna av Humanistiska Vetenskapssamfundet i Lund|volume=1|oclc=458893999}}</ref> عمومي معاصره کليزه د رومي کليزې پر بنسټ ده. که څه هم په اصل کې يوه سپوږميزه يا قمري کليزه ده، مګر د سپوږمۍ له پړاوونو سره د مياشتې دوديزه اړيکه يې ماته کړه او کال يې په دولس نږدې برابرو مياشتو باندې ووېشه، چې زياتره د دېرش او يو دېش ورځو تر منځ په يو بل پسې ترتيب شوي دي. ژوليوس قيصر “Julius Caesar” په ۴۶ مخزېږديز کال کې د کليزې سمون وپاروه او د ۳۶۴ يو پر څلور ورځې کال (چې په اصل کې ۴ مخزېږديزه پېړۍ کې د يوناني ستورپوه کاليپس “Callippus” له لورې وړانديز شوی و) پر بنسټ يې هغه څه يې وړاندې کړل، چې نن ورځ يې د ژوليوس کليزه بولي. === له ليکلي تاريخ څخه وړاندې اروپا === له ۱۹۹۰ زکال راهيسې له ليکلي تاريخ څخه د وړاندې اروپايانو په اړه زموږ پوهېدنې، ټوله اروپا کې د لرغوني ستورپوهنيزو لاسي جوړو شويو توکو د موندنو له مخې په بنسټيز ډول بدلون کړی دی. ياد لاسي صنعتونه په ډاګه کوي، چې د تيږې د نوې دورې او برونز عصر اروپايانو د رياضياتو او ستورپوهنې يوه پرمختللې پوهه درلوده. د يادو موندلو له ډلې ځينې يې په لاندې ډول دي: * د پايلولېتيک دورې لرغون پېژندونکي الکساندر مارشاک “Alexander Marshack” په ۱۹۷۲ز کال کې يوه نظريه وړاندې کړه، چې د افريقا او اروپا په څېر د نړۍ د ځينو برخو نږدې ۳۵۰۰۰ مخزېږديز کلن له هډوکي څخه جوړې لکړې يا لښتې په داسې لارو چارو په نښه کېدلی شوې، چې د سپوږمۍ پړاوونه وڅاري؛ د نوموړي دا ژباړنه يا تعبير له نيوکې سره مخامخ شو. <ref>{{cite book|last=Marshak|first=Alexander|date=1972|publisher=Littlehampton Book Services Ltd|title=The Roots of Civilization: the cognitive beginnings of man's first art, symbol, and notation|url=https://archive.org/details/rootsofcivilizat0000mars_v3f8|isbn=978-0297994497}}</ref><ref>{{cite journal|last=Davidson|first=Iain|date=1993|publisher=American Anthropologistd|title=The Roots of Civilization: The Cognitive Beginnings of Man's First Art, Symbol and Notation|url=https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_1993-12_95_4/page/1027|journal=American Anthropologist|volume=95|number=4|pages=1027–1028|doi=10.1525/aa.1993.95.4.02a00350}}</ref> * د سکاتلېنډ د ابيرډينشاير سيمې په ډي سيند “Dee River” کې د وارين فيلډ “Warren Field” کليزه. په لومړي ځل ۲۰۰۴ زکال کې وکيندل شوه، مګر د ستر ارزښت د موندنې په توګه په ۲۰۱۳ز کال کې راڅرګنده شوه. ياده کليزه تر اوسه تر ټولو لرغونې پېژندل شوې کليزه ده، چې نږدې ۸۰۰۰ مخزېږديز کالونه پخوا جوړه شوې ده او له نورو ټولو کليزو څخه نږدې ۵۰۰۰ کالونه زياته مخينه لري. کليزه د لرغونې ميزولايتيک دورې د يادګار بڼه غوره کوي، چې د ۱۲ کندو [ژورو برخو] يوه لړۍ لري، چې داسې ښکاري چې له کتونکو سره د سپوږمۍ د پړاوونو په نقل يا پېښې کولو په واسطه د سپوږميزو مياشتو په څارلو کې مرسته کوي. دا کليزه د ژمي د جدي مياشت کې د لمر له راختلو سره هم برابره ده او د همدې له امله لمريز کال له سپوږميز دورانونو سره همغږی کوي. ياده تاريخي نښه (کليزه) د لمريز/سپوږميز دورانونو بدلون په غبرګون، د ۶۰۰۰ کالونو په موده کې نږدې سلګونه ځلې ساتل شوې او په دوره يي ډول يې بڼه بدله شوې ده، تر دې چې کليزه نږدې ۴۰۰۰ کالونه پخوا له کاره ولوېده. <ref>{{cite news|url=http://www.birmingham.ac.uk/research/our/news/items/beginning-of-time.aspx|work=University of Birmingham|title=The Beginning of Time?|date=2013|access-date=2022-10-10|archive-date=2013-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921162036/http://www.birmingham.ac.uk/research/our/news/items/beginning-of-time.aspx|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/uk-scotland-north-east-orkney-shetland-23286928|work=BBC News|title='World's oldest calendar' discovered in Scottish field|date=2013}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2013/07/130715-worlds-oldest-calendar-lunar-cycle-pits-mesolithic-scotland/|work=Roff Smith, National Geographic|title=World's Oldest Calendar Discovered in U.K.|date=July 15, 2013|access-date=October 10, 2022|archive-date=July 18, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130718061637/http://news.nationalgeographic.com/news/2013/07/130715-worlds-oldest-calendar-lunar-cycle-pits-mesolithic-scotland|url-status=dead}}</ref><ref>{{citation|last1=V. Gaffney|title=Time and a Place: A luni-solar 'time-reckoner' from 8th millennium BC Scotland|journal=Internet Archaeology|issue=34|date=2013|url=http://intarch.ac.uk/journal/issue34/gaffney_index.html|doi=10.11141/ia.34.1|access-date=7 Oct 2014|display-authors=etal|doi-access=free}}</ref> * ګوسيک دايره “Goseck circle” المان کې پرته ده او د خطي خاورينو لوښو د جوړولو کلتور پورې تړاو لري. ياده دايره چې په لومړي ځل ۱۹۹۱ ز کال کې وموندل شوه، ارزښت يې وروسته له هغې روښانه شو، چې په ۲۰۰۴ زکال کې د لرغونپوهنيزو کيندنو پايلې د لاسرسي وړ شوې. ياده سيمه د هغو سلګونو ورته دايري محوطو يا چوکاټونو څخه ده او په داسې يوه سيمه کې جوړه شوې ده، چې د ۲۰۰ کلنې دورې پر مهال يې (چې له ۵۰۰۰ مخزېږديز کال څخه لږه موده وروسته پيل کېږي) اتريش، المان او د چک جمهوريت رانغاړه. <ref>{{cite news|url=http://www.sonnenobservatorium-goseck.info/|title=Sonnenobservatorium Goseck|access-date=2022-10-10|archive-date=2018-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180908092656/http://www.sonnenobservatorium-goseck.info/|url-status=dead}}</ref> * د نېبرا سکای دايره يا ټيکلی د برونز دورې له برونزو څخه جوړ ټيکلی دی، چې نږدې ۱۶۰۰ مخزېږديز کال کې المان کې ګوسېک دايرې سره نږدې سيمه ښخ کړای شوی و. دا د ۳۰ سانتي متر پنډوالي يا قطر په درلودلو سره ۲،۲ کېلو ګرامه کتله لري او د اکسدېشن له امله اسماني رنګی شين ښکاره کېږي او د سرو زرو په نښو سره ښکلی شوی دی. ياد ټيکلی چې ۱۹۹۹ زکال کې د لرغونپوهنيزو غلو له لورې موندل شوی و او بيا ځلې ۲۰۰۲ زکال کې سويزرلېنډ کې وموندل شو، لږه موده وروسته د ۲۰ پېړۍ د تر ټولو مهمو موندلو له ډلې څخه د ننداريزې موندنې په توګه په رسميت وپېژندل شو. پلټنو څرګنده کړه چې ياد څيز څخه په ۲۰۰۰ مخزېږديز کال کې له ښخولو څخه نږدې ۴۰۰ کالونه پخوا ګټه اخېستل کېده، مګر د ښخولو په وخت کې يې کارونه يا د کارونې څرنګوالی د خلکو له ياده وتلی و. سينګار شويو سرو زرو بشپړه سپوږمۍ، نږدې څلور يا پينځه ورځينۍ نوې راپورته شوې سپوږمۍ او په يو ځانګړي ترتيب کې د پلياډيس “Pleiades” په نوم د ستورو ډله انځور يا څرګنده کړه، چې د اسماني ښکارندو تر ټولو لرغونې انځورګري يې جوړوله. دولس سپوږميز يا قمري مياشتې په ۳۵۴ ورځو کې تېرېږي، چې د لمريز کال له فصلونو سره د همغږي ساتلو په موخه، هرو درې يا څلور کالونو کې له کليزې څخه د يوې اضافي مياشتې د ورزياتولو غوښتنه کوي او قمري لمريز کليزه جوړوي. د دې همغږۍ تر ټولو لرغوني پېژندل شوي تشرېحات په ۶ او ۷ مخزېږديز پېړيو کې زر کالونه وروسته د بابليانو له لورې ثبت شوي وو. دې تشرېحاتو د نيبرا سکای دايرې يا ټيکلي د اسماني انځورګرۍ لرغونې پوهه ځکه تاييد کړه، چې په دې اړه د پرېکړې کولو لپاره کره ترتيب ته اړتيا ده، چې په سپږميز لمريز کليزه کې اضافي مياشت بايد کله ورزياته شي، چې په دې سره دا د داسې يوې کليزې د منظم کولو لپاره يو ستورپوهنيز ساعت جوړېږي، چې د نورو پېژندل شويو لارو چارو په پرتله زر يا ورڅخه زيات کالونه مخينه لري. <ref>{{citation|title=The Nebra Sky Disc|publisher=Landesamt für Denkmalpflege und Archäologie Sachsen-Anhalt / Landesmuseum für Vorgeschichte|url=http://www.lda-lsa.de/en/nebra_sky_disc/|access-date=15 October 2014|خونديځ نېټه=12 April 2014|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20140412185921/http://www.lda-lsa.de/en/nebra_sky_disc|url-status=dead|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20140412185921/http://www.lda-lsa.de/en/nebra_sky_disc|archive-url=https://web.archive.org/web/20140412185921/http://www.lda-lsa.de/en/nebra_sky_disc}}</ref><ref>{{citation|title=Nebra Sky Disc|publisher=UNESCO: Memory of the World|url=http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/flagship-project-activities/memory-of-the-world/register/full-list-of-registered-heritage/registered-heritage-page-6/nebra-sky-disc/|access-date=15 October 2014}}</ref><ref>{{citation|title=The Sky Disc of Nebra: Bronze Age Sky Disc Deciphered|publisher=Deutsche Welle|date=2002|url=http://www.bibliotecapleyades.net/arqueologia/nebra_disk.htm|access-date=15 October 2014}}</ref> * د کوکېنو “Kokino” سيمه چې په ۲۰۰۱ ز کال کې وموندل شول، د ځمکې له مخ څخه د ۱۰۱۳ ميترو (۳۳۲۳ فوټ) په لوړوالي د يو ايرې شوي اورغورځونکي د مخروط په سر کې ځای لري او شمالي مقدونيه کې د ګرد چاپېر سيمې نږدې ۰،۵ هکتاره ځمکه نيسي. ياده سيمه کې نږدې ۱۹۰۰ مخزېږديز کال د برونز دورې د ستورپېژندنې کتنځی جوړ شوی و او په پرله پسې ډول يې د هغه نږدې ټولنې خدمت وکړ، چې تر نږدې ۷۰۰ مخزېږديز کاله پورې يې هلته ژوند وکړ. مرکزي فضا د لمر او بشپړې سپوږمۍ د راپورته کېدنې د کتلو په موخه کارول کېده. درې نښې د اوړي او ژمي د جدي په سر (راس الجدي) او سرطان په سر (راس السرطان) او د شپې او ورځې د برابرۍ دوه وختونو کې د لمر راپورته کېدل معلوموي. څلور نورې [نښې] په اوړي او ژمي کې د بشپړې سپوږمې لږ تر لږه او له زيات نه زيات مخ ځوړ يا زوال څرګندوي. <ref>{{citation|title=Archaeo-astronomical Site Kokino|work=UNESCO World Heritage|date=2009|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5413/|access-date=27 October 2014}}</ref> == سرچينې == ts6o51cuf4c6xmyy45nbkdhbzckap6b 0 64972 369158 342591 2026-09-23T00:51:15Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369158 wikitext text/x-wiki {{هراړخيز مالوماتبکس |نوم= |انځور= |د انځور اړوند= }}مېرمن جوآن هنریتا کولینز (زوکړه: د ۱۹۳۳ زکال د می ۲۳ مه) انګلیسي هنرمنده، لیکواله او کالم لیکونکې ده. کولینز ګڼ شمېر جایزې لکه د ګولډن ګلوب جایزه (Golden Globe Award)، د خلکو د انتخاب جایزه (People's Choice Award) او دوه سوپ اوپرا ډایجېسټ جایزې (Soap Opera Digest Awards) ګټلې؛ سربېره پر دې د پرایم ټایم ایمي جایزې لپاره نومانده شوې. په ۱۹۸۳ زکال کې د هالیوډ د مشاهیرو په پیاده روي (Hollywood Walk of Fame) کې ورته یو ستوری ورکړل شو. نوموړې د خپلو بشردوستانه په ځانګړې توګه د ماشومانو په برخه کې د فعالیتونو له امله پېژندل کېږي چې ګڼ شمېر ویاوړنه یې د هغو له امله ترلاسه کړي دي. په ۲۰۱۵ زکال کې ملکې دویمې الیزابت هغې ته د خپلو مرستندویه چارو له امله د مېرمنې (Dame) لقب ورکړ. کولینز د لندن په پاډینګټون کې وزیږېده او د نوې ځوانۍ پر مهال یې د ډراماتیکو هنرونو په سلطنتي اکاډمۍ کې د لوبغاړې په توګه زده کړې وکړې. نوموړې په ۱۷ کلنۍ کې له رنک بنسټ (The Rank Organisation) سره هوکړه لاسلیک کړه چې له مخې یې نوموړې په وروستي قضاوت (Judgment Deferred) نومي فلم (۱۹۵۲ زکال) کې له بشپړ رول لرلو وړاندې؛ د آغلې ګوېډا بیا سیالي کوي (Lady Godiva Rides Again؛ ۱۹۵۱ زکال) او ښځینه ملایکې (The Woman's Angle؛ ۱۹۵۲ زکال) په نومونو باندې بریتانوي فلمونو کې ډېره لږ ونډه لرله. کولینز په ۱۹۵۵ زکال کې د شلمې پېړۍ د فاکس (20th Century Fox)  په نامه فلم جوړونکي شرکت سره قرارداد وکړ او په همدغه کال کې یې د اېولین نسبیت په توګه په سرې قالینې باندې د نجلۍ (The Girl in the Red Velvet Swing) په نوم فلم، د الیزابت رالي په توګه د باکرې ملکې (The Virgin Queen) په نوم فلم او همدارنګه یې د شهزادګۍ نیلیفر په توګه د فرعونانو د ځمکې (Land of the Pharaohs) په نامه فلم کې رول ولوباوه چې وروستني فلم یې فرقه یي پیروان ځانته را جلب کړل. کولینز د ۱۹۵۰ مې لسیزې په وروستیو کې خپل سینمايي رول ته دوام ورکړ او د مخالف جنس (The Opposite Sex؛ ۱۹۵۶ زکال)، سمندریزې ښځې (Sea Wife؛ ۱۹۵۷ زکال) او سرګردان بس (The Wayward Bus؛ ۱۹۵۷ زکال) په نامه فلمونو کې یې کار وکړ. نوموړې د ایستر او پاچا (Esther and the King؛۱۹۶۰ زکال) په نامه حماسي فلم کې له کار کولو وروسته په خپله غوښتنه له فاکس کمپنۍ سره خپل قرارداد ختم کړ. کولینز په ۱۹۶۰مه لسیزه کې یوازې په څو سینمايي رولونو په ځانګړې توګه؛ هانګ کانګ ته د سړک (The Road to Hong Kong؛ ۱۹۶۲ زکال)، د خبردارۍ ډز (Warning Shot؛ ۱۹۶۷ زکال) او راپرځېدو (Subterfuge؛ ۱۹۶۸ زکال) په نامه فلمونو کې راڅرګنده شوه. کولنیز بیاځلي د ۱۹۷۰ مې لسیزې پر مهال په بریتانیا کې سیمه ئیز رول لوبولو ته مخه کړه چې د انتقام (Revenge؛ ۱۹۷۱ زکال)، د مینې هڅه (Quest for Love؛ ۱۹۷۱ زکال)، د خاموشې خونې کیسې (Tales from the Crypt؛ ۱۹۷۲ زکال)، په شپه کې وېره (Fear in the Night؛ ۱۹۷۲ زکال)، تیاره ځایونه (Dark Places؛ ۱۹۷۳ زکال)، د جنون د شاهدې کیسې (Tales That Witness Madness؛ ۱۹۷۳ زکال)، د مېږیانو سترواکي (Empire of the Ants؛ ۱۹۷۷ زکال) چې له امله یې د ساترون جایزې ته هم نومانده شوه، میخ (The Stud، ۱۹۷۸ زکال)، صفر تر شپېتو (Zero to Sixty؛ ۱۹۷۸ زکال)، د کرکسانو لپاره لوبه (Game for Vultures؛ ۱۹۷۹ زکال) او حرامي (The Bitch؛ ۱۹۷۹ زکال) په نومونو فلمونو کې راڅرګنده شوه. نوموړې له ۱۹۸۱ زکال څخه تر ۱۹۸۹ زکال پورې د الکسېز کولبې په مستعار نوم د ډینسټي په نامه اوپرا سریال کې کار وکړ چې له امله یې په نړیوالې لوبغاړې واوښته. هغې د فلمونو د منتقدینو ستاینه هم له ځان سره لرله چې له امله یې نوموړې په ۱۹۸۲زکال کې په تلویزیون ډرام یا سریال کې د غوره ښځینې لوبغاړې د ګولډن ګلوب جایزه ترلاسه کړه او همدارنګه په ۱۹۸۴ زکال کې په ډرام سریال کې د مخکښې ښځینه لوبغاړې پرایم ټایم ایمي جایزې ته نومانده شوه. په ۱۹۹۰ مه او ۲۰۰۰ مه لسیزه کې نوموړې د فلمي رول لوبولو په برخه کې پرله پسې کار ونکړ. هغې په ډېرو لږو فلمونو کې کار وکړ چې تر ټولو پام وړ یې د الیزابت ټایلور، ډبي رینولډز او شرلی مک لېن په خوا کې په The Flintstones in Viva Rock Vegas (۲۰۰۰ زکال) او These Old Broads (۲۰۰۱ زکال) فلمونو کې رول لوبول و. نوموړې په ۲۰۱۰ مه لسیزه کې بیاځلي تلویزیوني چارو ته مخه کړه او د خوشاله طلاق شوو (Happily Divorced؛ ۲۰۱۱- ۲۰۱۳ زکال) او سلطنتي کورنۍ (The Royals؛ ۲۰۱۴- ۲۰۱۸ زکال) په نامه سریالونو کې اصلي او همدارنګه یې په بېنډورم (Benidorm؛ ۲۰۱۴ – ۲۰۱۷ زکال) او امریکایي ویرونکې کیسي: آخر زمان (American Horror Story: Apocalypse؛ ۲۰۱۸ زکال) کې تکراري رول درلود. په فلمونو کې د نوموړې لومړی اصلي رول په ۱۹۸۰مه لسیزه کې په The Time of Their Lives نومي فلم (۲۰۱۷ زکال) کې و او همدارنګه په نورو بېلابېلو مختلفو فلمونو کې راڅرګنده شوه چې د ګیري (Gerry؛ ۲۰۱۸ زکال) فلم هم په کې شاملېږي. == لومړی ژوند == کولینز د ۱۹۳۳ زکال د می په ۲۳ مه د لندن په پاډینګټون کې وزېږېده او په مایدا وېل کې را لویه شوه؛ نوموړې د ګډا د ښوونکې ایلزا کولینز (کورنی نوم یې بیسانټ و؛ زوکړه: ۱۹۰۶ زکال – مړینه: ۱۹۶۲ زکال) او د تکړه کارکوونکي جوزف ویلیام کولینز (زوکړه: ۱۹۰۲- مړینه: ۱۹۸۸ زکال) لور وه چې شرلي باسي، د راک موسیقي د بیټلز ډلې غړي او ټام جونز یې وروسته د پلار کارمندان وو. پلار یې د سویلي افریقا یهودي و او مور یې بریتانوي انګلیکان وه. هغې د جکي (زوکړه: ۱۹۳۷ زکال – مړینه: ۲۰۱۵ زکال) په نوم یوه خور چې ناول لیکونکې وه او د بېل (زوکړه: ۱۹۴۵ زکال) په نوم یو ورور درلود چې د املاکو د برخې کارکوونکی و. نوموړې د فرانسېز هالنډ په نامه ښوونځي کې زده کړې وکړې چې په لندن کې د نجونو لپاره ځانګړی ورځنی ښوونځی و. <ref name="FilmRef bio">[http://www.filmreference.com/film/65/Joan-Collins.html Joan Collins profile], FilmReference.com; retrieved 1 December 2008.</ref><ref>{{Cite news|url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=AT&p_theme=at&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0EB7C33EC6AB70D8&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM|work=Newsbank|date=2 April 1988|title=Joan Collins profile|access-date=13 October 2022|archive-date=30 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200430130725/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=AT&p_theme=at&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0EB7C33EC6AB70D8&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |last=White |first=Francine |date=January 3, 2019 |title=Joan Collins: 'My father warned me not to trust showbiz men' |url=https://www.thejc.com/culture/interviews/my-father-warned-me-not-to-trust-showbiz-men-1.477915 |access-date=January 15, 2019 |website=[[The Jewish Chronicle]]}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20071011190126/http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?view=DETAILS&grid=&xml=/arts/2007/09/20/bolor116.xml Joan Collins: low cunning and high drama], Telegraph.co.uk; accessed 28 December 2014.</ref><ref>[http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=KC&p_theme=kc&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0EAF3F1C6E5E94DE&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM "Queen of Hollywood gossip mill Jackie Collins's novels grow out of the best dirt"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221013075227/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=KC&p_theme=kc&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0EAF3F1C6E5E94DE&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM |date=2022-10-13 }}, nl.newsbank.com; accessed 28 December 2014.</ref><ref>[http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=SJ&s_site=mercurynews&p_multi=SJ&p_theme=realcities&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0EB718E537DBA35B&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM "Collins returns to an early love, the stage"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221013075230/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=SJ&s_site=mercurynews&p_multi=SJ&p_theme=realcities&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0EB718E537DBA35B&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM |date=2022-10-13 }}, Nl.newsbank.com; accessed 28 December 2014.</ref><ref name="Times15">{{cite news|url=http://www.thetimes.co.uk/tto/opinion/obituaries/article4562805.ece|title=Jackie Collins|work=The Times|location=London|date=21 September 2015|access-date=22 September 2015}} (subscription required)</ref><ref>{{cite news|url=http://www.nbcnews.com/pop-culture/books/novelist-jackie-collins-dies-breast-cancer-age-77-n430411|title=Best-Selling Novelist Jackie Collins Dies of Breast Cancer at Age 77|date=19 September 2015|access-date=20 September 2015|agency=NBC News}}</ref><ref name="tatler">[http://www.tatler.com/guides/schools-guide/2014/public/francis-holland-school-nw1 Francis Holland School, NW1 at Tatler Schools Guide] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140102192025/http://www.tatler.com/guides/schools-guide/2014/public/francis-holland-school-nw1|date=2 January 2014}}, Tatler.com; retrieved 28 December 2014.</ref> هغه مهال چې کولینز ۹ کلنه وه د لومړي ځل لپاره یې د ګوډیو د کور (A Doll's House) په نامه د هنریک ایبسن په ډرامه کې ونډه واخیسته او د ۱۶ کلنۍ په عمر یې د ډراماتیکو هنرونو په برخه کې په سلطنتي اکاډمۍ کې د لوبغاړې په توګه زده کړه وکړه. د ۱۷ کلنۍ په عمر هغې د رنک بنسټ په نامه له بریتانوي فلم جوړونکي شرکت سره د کار هوکړه لاسلیک کړه.<ref name="TCM">[http://www.tcm.com/tcmdb/participant.jsp?spid=37169&apid=83564 Joan Collins bio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022153602/http://www.tcm.com/tcmdb/participant.jsp?spid=37169&apid=83564 |date=2012-10-22 }}, TCM.com; accessed 28 December 2014.</ref> == د لوبغاړۍ مسلک == === ۱۹۵۰ مه لسیزه === له رنک بنسټ سره له هوکړې وروسته، کولینز په ډېری بریتانوي فلمونو کې راڅرګنده شوه. نوموړې د لومړي ځل لپاره په آغلې ګوېډا بیا سیالي کوي (''Lady Godiva Rides Again''؛ ۱۹۵۱ زکال) نومي فلم کې د ډیانا ډورز په رول لوبولو سره راڅرګنده شوه. له دې وروسته کولینز په ښځینه ملایکې (The Woman's Angle؛ ۱۹۵۲ زکال) نومي فلم کې د یوناني خدمتکارې په توګه ډېر کوچنی رول درلود. ورپسې یې د وروستي قضاوت (۱۹۵۲ زکال) په نامه فلم کې د بدماشې اصلي رول ولوباوه. <ref>{{Cite web |title=Worth A Watch |url=https://www.amazon.co.uk/review/RLH9YZE3C2HW8 |access-date=2021-06-22 |website=www.amazon.co.uk}}</ref><ref>{{Citation|title=Piers Morgan's Life Stories - Dame Joan Collins 70 Years of Stardom|url=https://www.itv.com/hub/piers-morgans-life-stories/1a7234a0102|language=en|access-date=2021-06-23}}</ref> کولینز په زه په تا باندې باور لرم (I Believe in You؛ ۱۹۵۲ زکال) نامه فلم کې د ځوانې سرغړونکې په توګه د خپل مهم تبلیغاتي رول په لرلو له امله شهرت ته ورسېده. په دغه فلم کې د هغې بریا د ستوري کېدو لامل وګرځېده چې د «بریتانیا د بدې نجلې» مطبوعاتي لقب یې ترلاسه کړ. له رنک سره د قرارداد پر مهال د نوموړې په نورو فلمونو کې له جوآن فونتین سره د دکامرون د شپو (Decameron Nights؛ ۱۹۵۳ زکال) فلم، د بالغو کسانو لپاره د انګلستان لومړنی ډارمه کوش بای (Cosh Boy؛ ۱۹۵۳ زکال) چی لیویس ګلبرت یې ډایرکټري پر غاړه لرله، د کراره کلي تاو کړه (Turn the Key Softly؛ ۱۹۵۳ زکال) په نامه هغه ډرامه چې په یوه ورځ له بند څخه د دریو ښځینه و د خوشي کېدو اړوند وه او همدارنګه د مربع ډوله رېنګ (The Square Ring؛ ۱۹۵۳ زکال) په نامه د بوکس سیالۍ ته اړوند فلم په کې شاملېږي. نوموړې زموږ د جمعې د نجلۍ (Our Girl Friday؛ ۱۹۵۳ زکال) په بیاباني جزیروي کمیډي کې د کینټ مور په مرسته لومړی ځایګی خپل کړ. دغه کیسه بیاځلي د لویس ګلبرت له خوا په The Good Die Young (۱۹۵۴ زکال) فلم کې د لاورنس هاروی او ګلوریا ګراهم په ګډون انځوریزه شوه. د فیلمونو د جوړونې پر مهال نوموړې په لندن کې په څو نندارو کې راڅرګنده شوه چې اووم حجاب (The Seventh Veil؛ ۱۹۵۲ زکال)، جاسی (Jassy؛ ۱۹۵۲ زکال)، کلودیا او ډېوېډ (۱۹۵۴ زکال)، زموږ د غاښونو پوښ (The Skin of Our Teeth؛ ۱۹۵۴ زکال) او همدارنګه د لندن څخه د سیاحت اړوند The Praying Mantis  (۱۹۵۳ زکال) نمایشنامه په کې شاملېږي. په ۱۹۵۴ زکال کې امریکايي ډایرکټر هاوارډ هاکس په خپل لومړني نړیوال تولید یا د فرعونانو د ځمکې په نامه فلم کې د شاهزادګۍ نیلیفر د رول لوبولو لپاره وټاکله. د وارنر وروڼو تاریخي حماسه له خپرېدو وروسته ناکامه وه، د مارتین سکورسیزي او فرانسوي منتقدینو له خوا د هغو د مولف نظریه چې د متعددو عناصرو له فزیکي تولید یې ملاتړ کاوه وستایل شوه. ډنی پیري دغه فلم د مذهبي فلمونو (Cult Movies؛ ۱۹۸۱ زکال) په نامه خپل کتاب کې د کلاسیکې مذهبي کیسې په توګه یاد کړ. په دغه فلم کې د کولینز غوره لوبېدو د ۲۰مې پېړۍ د فاکس شرکت مشر داریل زانوک تر دې کچې تر خپل اغېز لاندې راوست چې له دغې ځوانې لوبغاړې سره یې د هالیوډ په سټوډیو ګانو کې د کار کولو اووه کلن قرارداد لاسلیک کړ.  <ref name="Peary12">[[Danny Peary|Peary, Danny]]. ''[[Cult Movies (book)|Cult Movies]]'', Delta Books, 1981. {{ISBN|0-517-20185-2}}</ref> == سرچينې == mchhkezwp3c0o8yv6i7xiec8uwtxnp3 0 65088 369260 287137 2026-09-23T06:41:00Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369260 wikitext text/x-wiki شلمه پېړۍ (شلمه) د ۱۹۰۱ز کال د جنورۍ په لومړۍ نیټه پیل شوه او د ۲۰۰۰ز  کال د دیسمبر په يو دېرشمه نیټه پای ته ورسیده. شلمه پېړۍ د مهمو پېښو شاهده وه، کومو چې عصري پړاو تعريف کړ: د اسپانيې د انفلوینزا وبا، لومړۍ نړیواله جګړه او دويمه نړیواله جګړه، اتومي وسلې، اتومي ځواک او د فضا لټون، ملت پالنه او له نېواک خلاصېدل، تیکنالوژیکي پرمختګونه، سړه جګړه او له سړې جګړې وروسته شخړې. دوی بیا ځلې د نړۍ سیاسي او ټولنیز جوړښت جوړ کړ. <ref name="The New York Times">{{cite news|title=Twentieth Century's Triumphant Entry|url=https://www.nytimes.com/1901/01/01/archives/twentieth-centurys-triumphant-entry-welcomed-by-new-york-with.html|work=[[The New York Times]]|page=1|date=January 1, 1901|access-date=2021-01-03}}</ref> شلمې پیړۍ د طبیعي نړۍ سره د بشر د اړیکې لوی بدلون ولید. د نړۍ نفوس، د سمندر د سطحې لوړېدل او د چاپېريال (ایکولوژیکي) سقوط زيات شو، په داسې حال کې چې د سرچينو لټو د ځنګلونو له منځه تللو، د اوبو کمښت او نړۍ د ډېرو انواعو په ډله ييز ډول له منځه تلل او ييز له منځه تلل او نورو نفوس کمښت چټک کړ. د انسان له امله منځه ته راغلې نړیوالې تودوخې د سختو موسمي شرايطو ګواښ پيدا کړ. پر مخ تلونکي ترانسپورت او مخابراتي ټیکنالوژۍ په واسطه بین الحکومتي سازمانونه او کلتوري همغږي؛ د بې وزلۍ کمښت او د ژوند کولو معیارونو لوړول، د نړۍ د نفوس وده، د چاپیریالي تخریب پوهاوی، ایکولوژیکي ورکیدنه او د ډیجیټلي انقلاب زیږیدنه یې اضافي موضوعات دي. موټرې، الوتکې او د کورنيو وسایلو استعمال عام شو، تر څنګ يې ویډیویي او صوتی ثبتول عام شول. د بریښنا په تولید، مخابراتو او طبي ټیکنالوژي کې د پام وړ پرمختګونو، په ټوله نړۍ کې په سملاسي ډول د کمپوټري اړيکو او ژوند د جنياتي بدلون سره مرسته وکړه.<ref name="Wilson">[[E.O. Wilson|Wilson, E.O.]], ''The Future of Life'' (2002) ({{ISBN|0-679-76811-4}}). See also: [[Richard Leakey|Leakey, Richard]], ''The Sixth Extinction : Patterns of Life and the Future of Humankind'', {{ISBN|0-385-46809-1}}</ref><ref>{{cite web |title=The Sixth Extinction – The Most Recent Extinctions |url=http://www.petermaas.nl/extinct/lists/mostrecent.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151218012125/http://www.petermaas.nl/extinct/lists/mostrecent.htm |archive-date=2015-12-18}}</ref> د نړیوالې جګړې، سړې جګړې او د نړیوالتوب  پايلو نړۍ داسې جوړه کړه، چیرته چې خلک د انسان په تاریخ کې د هر پخواني وخت څخه زیات متحد دي، د بېلګې په توګه، د نړیوال قانون تاسیس، نړیوالې مرستې او ملګري ملتونه. مارشال پلان «پاکس امريکانا» (چې د اوږدې مودې سوله هم بلل کېږي) پيل کړ – کوم چې د نړۍ د وروسته پاتې ملتونو د اقتصادونو د جوړولو لپاره ديارلس ميليارده ډالر (په ۲۰۲۰ز کال کې۱۱۰ بیلیون امریکایی ډالر) مصرفوي. د شلمې پیړۍ د وروستۍ نیمې په اوږدو کې، د متحده ایالاتو او د شوروي اتحاد تر منځ سیالۍ په نړۍ کې لوی تاوترخوالي منځ ته راوړل، کوم چې په ګڼو وسله والو نيابتي سيمه اييزو شخړو او د اتومي خپریدنې په نړيوال ګواښ کې لېدل شوي دي. د خپل اروپايي اتحاد له سقوط وروسته، د لويديځ له خوا د کمونزم پای ته رسېدو په توګه په ۱۹۹۱ز کال کې د شوروي اتحاد د منحل کېدو وړاندوينه شوې وه،  که څه هم د پیړۍ په پای کې د ځمکې پر مخ نږدې په شپږو نفرو کې یو نفر د کمونیست قانون لاندې ژوند کاوه، تر ډېره بريده په چين کې، کوم چې په چټکۍ سره د یو اقتصادي او ځمکني سیاسي قوت په توګه را پورته کیدو په حال کې و. دې چارې د انساني تاريخ له دوه سوه زره کلونو څخه زيات وخت او د انسان د تکامل شپږ ميليونه کاله وخت ونيو چې په ۱۸۹۴ز کال کې د نړۍ د وګړو شمېر يو ميليارد ته ورسېږي، د اټکل تر مخې په ۱۹۲۷ز کې د نړۍ د وګړو شمېر دوه ميليارده ته ورسید؛ د ۲۰۰۰ز کال په وروستیو کې، د نړۍ د وګړو شمېر شپږ ميليارده ته لوړ شو چې له نیمايي څخه زیات یی په ختیځ، سويل او سويل ختیځه اسیا کې ژوند کوي. د نړیوال سواد منځنۍ کچه ۸۰٪ وه. پنسلین او نورو طبي پرمختګونو، تر څنګ يې  دنړيوال روغتيايي سازمان د واکسيناسيون نړيوالو هڅو، نکۍ او نورې ناروغۍ له منځه يوړې، کومې چې د ټولو جګړو او طبیعي وباګانو په پرتله تر ټولو زیات د انسانانو د مړينې لامل وې او بې مخينې پايلې يې تر لاسه کړې، اوسمهال ننکۍ يواځې په رابراتونو کې موجود دي. <ref>{{cite web |date=27 October 2011 |title=World Population to Hit Milestone With Birth of 7 Billionth Person |url=https://www.pbs.org/newshour/bb/world-july-dec11-population1_10-27/ |access-date=11 February 2018 |website=PBS NewsHour}}</ref><ref>{{cite web |date=4 March 2004 |title=World population hits 6 billion |url=http://www.nbcnews.com/id/3072068/ns/us_news-only/t/world-population-hits-billion/#.VupjzpwrKaE |access-date=11 February 2018 |website=[[NBC News]]}}</ref><ref>{{cite web |author=American Museum of Natural History |title=Human Population Through Time |url=https://www.youtube.com/watch?v=PUwmA3Q0_OE&t=5s |access-date=1 June 2022 |website=youtube.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Religions and babies &#124; Hans Rosling |url=https://www.youtube.com/watch?v=ezVk1ahRF78 |via=www.youtube.com}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-05-08 |title=Commemorating Smallpox Eradication – a legacy of hope, for COVID-19 and other diseases |url=https://www.who.int/news/item/08-05-2020-commemorating-smallpox-eradication-a-legacy-of-hope-for-covid-19-and-other-diseases |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211209143132/https://www.who.int/news/item/08-05-2020-commemorating-smallpox-eradication-a-legacy-of-hope-for-covid-19-and-other-diseases |archive-date=2022-01-15 |website=[[World Health Organization]]}}</ref><ref>{{Cite news|last=Kritz|first=Fran|date=2019-09-19|title=Russian Lab Explosion Raises Question: Should Smallpox Virus Be Kept Or Destroyed?|language=en|work=NPR|url=https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2019/09/19/762013515/russian-lab-explosion-raises-question-should-smallpox-virus-be-kept-or-destroyed|access-date=2022-01-15}}</ref> ماشینونه د تولید په ټولو برخو کې وکارول شول، د پېچلي اکمال ځنځيرونه يې چټک کړل، کومو چې په لومړي ځل له انسانانو سره مرسته وکړه چې محدود شي او دې ته ونه ګوري چې څومره توليد کولای شي، بلکې دې ته وګوري چې د مصرف لپاره د خلکو ليوالتيا څومره ده. د سوداګرۍ پرمختګونه د خوارکي توکو د تولید محدود تخنیکونو په واسطه خورا پراخه شول چې د نوي ډبرين پړاو راهيسې کارول کېږي، د شته خوړو تنوع يې څو برابره زيات کړل اود انسان د تغذيې کيفيت يې لوړ کړ. د نولسمې پیړۍ په لومړیو کې، په ډېری وګړو کې د زېږون څخه وروسته د ژوند تمه شا او خوا دیرش کاله وه؛ د نړیوال عمر منځنۍ کچه- په تاریخ کې د لومړي ځل لپاره له څلوېښتو کلونو څخه لوړه شوه چې له دې څخه له نيمايي زيات اويا يا له دې څخه زيات ژوند ته رسېږي (له يوې پېړۍ مخکې په پرتله درې لسيزې زيات).  <ref>{{cite web |date=30 October 2011 |title=Quiz: Population 7 Billion – Could We All Fit in One City? |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2011/10/111031-population-7-billion-earth-world-un-seven/ |access-date=11 February 2018 |archive-date=31 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111031170510/http://news.nationalgeographic.com/news/2011/10/111031-population-7-billion-earth-world-un-seven/ |url-status=dead}}</ref> == ټولکتنه == === زماني تاریخ (د پېښو پر بنسټ تاريخ لېکنه) === شلمه (شلمه) پیړۍ د ۱۹۰۱ز کال د جنورۍ مياشتې په لومړۍ نیټه پیل شوه، او د ۲۰۰۰ز کال د دیسمبر په يو دېرشمه نیټه پای ته ورسیده. دا د دويمې زریزې لسمه او وروستۍ پیړۍ وه. د دې پړۍ د ډېرو نورو کلونو په عکس،  ۲۰۰۰ز کال یو ټوپ وهونکی کال و (ليپ کال يا ټوپ وهونکی کال هغه دی چې ۳۶۶ ورځې ولري) او په ګریګورین جنترۍ کې د ۱۶۶۰ کال څخه وروسته د دې پېړۍ دويم ټوپ وهونکی کال  و.<ref>{{cite web |title=The 21st Century and the 3rd Millennium When Did They Begin? |url=http://aa.usno.navy.mil/faq/docs/millennium.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191002112920/https://aa.usno.navy.mil/faq/docs/millennium.php |archive-date=2019-10-02 |access-date=2013-06-07 |publisher=United States Naval Observatory}}</ref> دې پېړۍ د نړيوالو قوتونو تر منځ د نړيوال معيار ټولې جګړې درلودې چې په لومړۍ او دويمه نړيواله جګړه کې د لويو وچو تر منځ او سمندرونو کې پېښې شوې. په شلمه پیړۍ کې ملتپالنه په نړۍ کې یوه لویه سیاسي موضوع وګرځیده چې په نړیوالو قوانینو کې ومنل شوه او تر څنګ يې د ملتونو خپلواکي، د پېړۍ په منځ کې په رسمي ډول له نيواک خلاصېدل او اړوندې سيمه ييزې شخړې موجودې وې. دې پیړۍ د زیاتو خلکو د ژوند کولو په طریقه کې یو لوی بدلون ولید، په داسې حال کې چې په  سیاست، ایډیالوژۍ، اقتصادونو، ټولنیز، کلتوري، ساینس، ټیکنالوژۍ، او درملونو کې بدلونونه راغلل. شونې ده چې شلمې پیړۍ د مدنيت له پیل راهیسې د نورو ټولو پیړیو په پرتله ډیر تخنیکي او ساینسي پرمختګ لیدلی وي. ملتپالنه، نړیوالتوب، چاپیریال پالنه، ایډیالوژۍ، نړیوال جنګ، نسل وژنې، او اتومي جګړې په څیر اصطلاحات عام استعمال ته ننوتل. د نسبتيت تيورۍ او کوانټم فزيک په څېر ساینسي موندنو، د فزيکي ساينس بنسټيزو نمونو کې اساسي بدلون راوست، ساینس پوهان یې دې ته اړ باسل چې پوه شي چې کائنات د پخوا په پرتله خورا پیچلي دي او د نولسمې پیړۍ په پای کې د دې هيلو (یا ویرې) پای ته رسول چې د ساینسي پوهې يو شمېر وروستي توضیحات د بشپړېدو په حال کې دي. دا یوه پیړۍ وه چې له اسونو، ساده موټرو، او بار وړونکو سره پیل شوه، خو د چټک اورګاډي، کروز بېړيو، نړیوال سوداګریز هوایی سفر او د فضایی بیړیو سره پای ته ورسېده. اسونه او د څارویو نورې انواع چې د زرګونو کلونو لپاره د هرې ټولنې د شخصي ترانسپورت اساسي بڼه وه، په څو لسیزو کې په موټرو او بسونو بدل شول. دا پرمختګونه د فوسيلي سون توکو د سرچينو د استخراج له لارې ممکن شول، کوم چې په اسانۍ سره د انتقال وړ بڼه کې انرژي وړاندې کوي، خو په ورته وخت کې د ککړتیا او په چاپیریال باندې د اوږدې مودې اغیزو په اړه د اندېښنو لامل وګرځېدل. انسانانو د لومړي ځل لپاره فضا وپلټله، په سپوږمۍ کې یې لومړی قدم کیښود. ډله ایزو رسنیو، مخابراتو او معلوماتي ټکنالوژۍ (په ځانګړي ډول کمپیوټر، کاغذي کتابونه، عامه زده کړې او انټرنیټ) د نړۍ پوهه خورا پراخه کړه. د عامې روغتیا ښه والی د دې لامل شو چې د نړۍ د ژوند اټکل له پنځه دېرشو کلونو څخه پنځه شپېته کلونو ته لوړ شي. په هرصورت، ګړنديو ټیکنالوژیکي پرمختګونو جګړې ته هم لاره هواره کړه چې د ویجاړۍ بې ساري کچې ته ورسیږي. یواځې نړیوالې جګړې د شپېته میلیون څخه زیات خلک ووژل، په داسې حال کې چې اتومي وسلو انسانانو ته په لنډ وخت کې د ځان د ویجاړولو وسیله ورکړې ده. په هر حال، همدا جګړې د امپریالیزم د ړنګیدو لامل شوې. د بشر په تاریخ کې د لومړي ځل لپاره سترواکيو او د هغوی د پراخیدو او نيواک جنګونه په نړیوالو چارو کې د یو عامل په توګه ودریدل چې په پایله کې یې نړۍ ډیره نړیواله او همکاره شوه. وروستی ځل چې لوی قدرتونه په ښکاره توګه په ۱۹۴۵ز کال کې سره نښتې وو، له هغه وخت راهیسې، تاوتریخوالی بې ساري کم شوی دی.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/betterangelsofou00pink|title=The Better Angels of Our Nature|last1=Pinker|first1=Stephen|date=2011|publisher=Viking|isbn=978-0-670-02295-3}}</ref> == سرچينې == p3j5a090ttdt0vt4d6xd1pin65kftym 0 65109 369259 366448 2026-09-23T06:39:14Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369259 wikitext text/x-wiki شراب يو الکولي څښاک دی چې عموماً له تومنه شويو انګورو څخه جوړ شوي وي. تومنه په انګورو کې شته خواږه مصرفوي او دا په ايتانول او کاربن ډای اکسايډ بدلوي او په دې پروسه کې تودوخه خوشې کوي. بېلا بېل ډوله تومنه کوونکي د شرابو په بېلا بېلو ډولونو کې مهم عوامل دي. دا ډول ډول والی د انګورو بيالوژيکي کمياوي ودې، په تومنه کولو کې شامل غبرګون، د انګورو مخ پر وده چاپېريال (سیمه) او د شرابو توليد د پروسې تر منځ پېچلي تعاملاتو په پايله کې منځ ته راځي. ډېريو هېوادونو د شرابو د اندازې او خصوصیاتو د روښانه کولو لپاره حقوقي ځای ټاکنه کوي. دا چاره په عموم کې د جغرافيايي اصل او د انګورو اجازت شوېو ډولونو تر څنګ د شرابو د توليد نور اړخونه محدودوي. هغه شراب چې د انګورو له تومنه کولو (تخمير) څخه نه وي جوړ شوي، نور فصلونه پکې ښکېل وي چې د وریژو شراب او نورو ميوو شراب پکې شامل دي، لکه الوچه، ګيلاس، انار، بې دانې توت او ايلډر بيري (تور انګور ته ورته مېوه ده). له زرګونو کلونو راهيسې شراب توليديږي. د شرابو تر ټولو لرغونی ثبوت د اوسنۍ جورجيا (6000 مخزېږديز) له قفقاز سيمې، پاريس (۵۰ مخزېږديز)، ايټاليه او ارمينيا (۴۰۰مخزېږديز) څخه موندل شوی دی. د اوسنۍ نړۍ شراب د امريکاګانو د اصلي اوسېدونکو خلکو له خوا توليد شوي الکولي څښاک سره اړه لري، خو په بنسټيز ډول د نوې اسپانيې د وروستيو اسپانوي روايتونو پورې تړلي دي. په وروسته وختونو کې، څنګه چې د لرغونې نړۍ شرابو د شرابي انګورو لارو چارو ته وده وکړه، په اروپا کې د شرابو د توليد درې تر ټولو سترې سيمې په ځان کې رانغاړ. نن سبا، ايټاليه، اسپانيه، فرانسه، متحده ايالات او چين هغه پنځه هېوادونه دي چې د شرابو د توليد تر ټولو سترې سيمې پکې موجودې دي. <ref name="[[Georgia (country)|Georgia]] made 'world's oldest wine'">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-41977709|title=Georgia made 'world's oldest wine'|publisher=BBC News|date=13 November 2017}}</ref><ref name="Schuster">{{Cite news|url=https://www.haaretz.com/archaeology/earliest-wine-in-world-found-in-8-000-year-old-neolithic-georgia-1.5465158|title=Earliest Wine in World Found in 8,000-year-old Neolithic Georgia|first=Ruth|last=Schuster|date=13 November 2017|newspaper=Haaretz|access-date=16 October 2022|archive-date=1 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180201001916/https://www.haaretz.com/archaeology/earliest-wine-in-world-found-in-8-000-year-old-neolithic-georgia-1.5465158|url-status=dead}}</ref><ref name="archeologyMethodTheory2014322">{{cite journal|last=Doce|first=Elisa Guerra|year=2004|title=The Origins of Inebriation: Archaeological Evidence of the Consumption of Fermented Beverages and Drugs in Prehistoric Eurasia|url=https://doi.org/10.1007/s10816-014-9205-z|journal=[[Journal of Archaeological Method and Theory]]|volume=22|issue=3|pages=751–782|doi=10.1007/s10816-014-9205-z|s2cid=143750976}}</ref><ref name="independent8k">{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/science/now-thats-what-you-call-a-real-vintage-professor-unearths-8000yearold-wine-84179.html|title=Now that's what you call a real vintage: professor unearths 8,000-year-old wine|last=Keys|first=David|date=28 December 2003|work=[[The Independent]]}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Watson |first=Ivan |date=20 April 2010 |title=Unearthing Georgia's wine heritage |url=http://www.cnn.com/2010/WORLD/europe/04/20/georgia.wine.heritage/index.html |access-date=19 February 2022 |work=CNN}}</ref><ref name="MichaelWong">{{cite book|title=Cultures of The World Georgia|url=https://archive.org/details/georgia0000spil|last1=Spilling|first1=Michael|last2=Wong|first2=Winnie|year=2008|isbn=978-0-7614-3033-9|page=[https://archive.org/details/georgia0000spil/page/128 128]}}</ref><ref name=":2">{{cite news|url=http://www.euronews.com/2015/05/21/evidence-of-ancient-wine-found-in-georgia-a-vintage-quaffed-some-6000-years-bc/|title=Evidence of ancient wine found in Georgia a vintage quaffed some 6,000 years BCE|date=21 May 2015|access-date=24 May 2015|work=Euronews|archive-url=https://web.archive.org/web/20211225090926/https://www.euronews.com/2015/05/21/evidence-of-ancient-wine-found-in-georgia-a-vintage-quaffed-some-6000-years-bc|archive-date=25 December 2021}}</ref><ref name=":3">{{cite web |last=Cheslow |first=Diana |date=8 June 2015 |title=Georgia's Giant Clay Pots Hold An 8,000-Year-Old Secret To Great Wine |url=https://www.npr.org/sections/thesalt/2015/06/08/412039092/georgias-giant-clay-pots-hold-an-8-000-year-old-secret-to-great-wine/ |access-date=19 February 2022 |work=[[NPR]]}}</ref><ref name=":1">{{cite news|last=Jefford|first=Andrew|date=2 August 2013|title=Georgian wines: older and wiser|work=Financial Times|url=http://www.ft.com/cms/s/2/7307e952-f50b-11e2-b4f8-00144feabdc0.html#axzz3XMSItvDh}}</ref><ref name="autogenerated128">{{cite book|last1=Spilling|first1=Michael|title=Cultures of The World Georgia|url=https://archive.org/details/georgia0000spil|last2=Wong|first2=Winnie|year=2008|isbn=978-0-7614-3033-9|page=[https://archive.org/details/georgia0000spil/page/128 128]}}</ref><ref name="Thach 2018">{{cite web |last=Thach |first=Liz |date=25 May 2018 |title=A brief history of American winemaking |url=http://theconversation.com/a-brief-history-of-american-winemaking-97150 |access-date=7 May 2020 |website=The Conversation}}</ref><ref>{{cite book|title=Vintage: The Story of Wine|url=https://archive.org/details/vintagestoryofwi0000hugh|last=Johnson|first=H.|year=1989|publisher=Simon & Schuster|isbn=978-0-671-79182-7|pages=[https://archive.org/details/vintagestoryofwi0000hugh/page/11 11]–6}}</ref> شرابو له اوږدې مودې راهيسې په مذهب کې د پام وړ ونډه درلودلې ده. لرغونو مصريانو سور رنګه شراب له وينې سره تړلي دي او د «ډيونيسس» يوناني فرقې او روميانو په خپل «بچاناليا» (د يوې رومې ميلې نوم و) کې استعمال کړي دي، يهوديانو همدا راز په «کيدش» کې او مسيحيت په «يوکرسټ» کې شامل کړي دي. مصري، يوناني، رومي او اسرائيلي شرابو روايتونه اوس هم د دې په لرغونو جرړو پورې تړلي دي. په ورته توګه د ايټاليې، اسپانيې او فرانسې د شراب تر ټولو سترو سيمو کې د سپېڅلو شرابو په اړوند ميراثونه موجود دي، په همدې ډول په سويل لوېديځو متحده ايالاتو کې د شراب جوړونکو انګورو دودونه په نوې اسپانيه کې پيل شوي دي، ځکه چې کاتوليکو مذهبي مشرانو او راهبانو تر ټولو دمخه په نيو مکسيسکو او کليفورنيا کې شراب توليد کړي و.<ref>{{cite web |title=Isis & Osiris |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Moralia/Isis_and_Osiris*/A.html |publisher=University of Chicago}}</ref><ref name="Congressional Serial Set 1903 p. 263">{{cite book|title=Congressional Serial Set|publisher=U.S. Government Printing Office|year=1903|url=https://books.google.com/books?id=KAQdAAAAYAAJ&pg=PA263|access-date=6 May 2020|page=263}}</ref><ref name="Adams 2019">{{cite web |last=Adams |first=Fiona |date=29 April 2019 |title=New Mexico's Deep Winemaking History |url=https://www.winemag.com/2019/04/29/new-mexicos-deep-winemaking-history/ |access-date=6 May 2020 |website=Wine Enthusiast |archive-date=23 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190823164804/https://www.winemag.com/2019/04/29/new-mexicos-deep-winemaking-history/ |url-status=dead }}</ref><ref name="California Vineyardists Association Associated California Fruit Industries 1980 p.">{{cite book|author=California Vineyardists Association|author2=Associated California Fruit Industries|title=Wines and Vines|publisher=Hiaring Company|issue=v. 61|year=1980|url=https://books.google.com/books?id=X00sAQAAMAAJ|access-date=6 May 2020}}</ref> == تاریخ == د شرابو تر ټولو لرغوني اثار له جورجيا (۶۰۰۰ مخزېږديز)، ايران (پاريس) (۴۰۰۰ مخزېږديز)، ارمينيا (۴۱۰۰ مخزېږديز) او سيسلي (۴۰۰۰ مخزېږديز) څخه موندل شوي دي. تر ۴۵۰۰ مخزېږديز پورې شراب بالکان ته ورسېدل او په لرغوني يونان، تريس او روم کې مصرفېدل او لمانځل کېدل. د تاريخ په اوږدو کې، شراب د دې د نشه کونکو اغېزو لپاره استعمال شوي دي.<ref name="archeologyMethodTheory20143222">{{cite journal|last=Doce|first=Elisa Guerra|year=2004|title=The Origins of Inebriation: Archaeological Evidence of the Consumption of Fermented Beverages and Drugs in Prehistoric Eurasia|url=https://doi.org/10.1007/s10816-014-9205-z|journal=[[Journal of Archaeological Method and Theory]]|volume=22|issue=3|pages=751–782|doi=10.1007/s10816-014-9205-z|s2cid=143750976}}</ref><ref name="[[Georgia (country)|Georgia]] made 'world's oldest wine'2">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-41977709|title=Georgia made 'world's oldest wine'|publisher=BBC News|date=13 November 2017}}</ref><ref name="Schuster2">{{Cite news|url=https://www.haaretz.com/archaeology/earliest-wine-in-world-found-in-8-000-year-old-neolithic-georgia-1.5465158|title=Earliest Wine in World Found in 8,000-year-old Neolithic Georgia|first=Ruth|last=Schuster|date=13 November 2017|newspaper=Haaretz|access-date=16 October 2022|archive-date=1 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180201001916/https://www.haaretz.com/archaeology/earliest-wine-in-world-found-in-8-000-year-old-neolithic-georgia-1.5465158|url-status=dead}}</ref><ref name="independent8k2">{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/science/now-thats-what-you-call-a-real-vintage-professor-unearths-8000yearold-wine-84179.html|title=Now that's what you call a real vintage: professor unearths 8,000-year-old wine|last=Keys|first=David|date=28 December 2003|work=[[The Independent]]}}</ref><ref name=":02">{{Cite web |last=Watson |first=Ivan |date=20 April 2010 |title=Unearthing Georgia's wine heritage |url=http://www.cnn.com/2010/WORLD/europe/04/20/georgia.wine.heritage/index.html |access-date=19 February 2022 |work=CNN}}</ref><ref name="MichaelWong2">{{cite book|title=Cultures of The World Georgia|url=https://archive.org/details/georgia0000spil|last1=Spilling|first1=Michael|last2=Wong|first2=Winnie|year=2008|isbn=978-0-7614-3033-9|page=[https://archive.org/details/georgia0000spil/page/128 128]}}</ref><ref name=":22">{{cite news|url=http://www.euronews.com/2015/05/21/evidence-of-ancient-wine-found-in-georgia-a-vintage-quaffed-some-6000-years-bc/|title=Evidence of ancient wine found in Georgia a vintage quaffed some 6,000 years BCE|date=21 May 2015|access-date=24 May 2015|work=Euronews|archive-url=https://web.archive.org/web/20211225090926/https://www.euronews.com/2015/05/21/evidence-of-ancient-wine-found-in-georgia-a-vintage-quaffed-some-6000-years-bc|archive-date=25 December 2021}}</ref><ref name=":32">{{cite web |last=Cheslow |first=Diana |date=8 June 2015 |title=Georgia's Giant Clay Pots Hold An 8,000-Year-Old Secret To Great Wine |url=https://www.npr.org/sections/thesalt/2015/06/08/412039092/georgias-giant-clay-pots-hold-an-8-000-year-old-secret-to-great-wine/ |access-date=19 February 2022 |work=[[NPR]]}}</ref><ref name=":12">{{cite news|last=Jefford|first=Andrew|date=2 August 2013|title=Georgian wines: older and wiser|work=Financial Times|url=http://www.ft.com/cms/s/2/7307e952-f50b-11e2-b4f8-00144feabdc0.html#axzz3XMSItvDh}}</ref><ref name="autogenerated1282">{{cite book|last1=Spilling|first1=Michael|title=Cultures of The World Georgia|url=https://archive.org/details/georgia0000spil|last2=Wong|first2=Winnie|year=2008|isbn=978-0-7614-3033-9|page=[https://archive.org/details/georgia0000spil/page/128 128]}}</ref><ref name="indie">{{cite news|url=http://www.penn.museum/blog/collection/125th-anniversary-object-of-the-day/7000-year-old-wine-jar-object-of-the-day-24/|title=7,000 Year-old Wine Jar|last=Ellsworth|first=Amy|date=18 July 2012|publisher=[[University of Pennsylvania Museum of Archaeology and Anthropology]]|access-date=16 October 2022|archive-date=26 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120826123906/http://www.penn.museum/blog/collection/125th-anniversary-object-of-the-day/7000-year-old-wine-jar-object-of-the-day-24/|url-status=dead}}</ref><ref name="archaeology96">{{cite journal|last=Berkowitz|first=Mark|year=1996|title=World's Earliest Wine|url=http://www.archaeology.org/9609/newsbriefs/wine.html|journal=[[Archaeology (magazine)|Archaeology]]|publisher=[[Archaeological Institute of America]]|volume=49|issue=5}}</ref><ref name="Earliest known winery">{{cite web |date=12 January 2011 |title=National Geographic: Earliest Known Winery Found in Armenian Cave |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2011/01/110111-oldest-wine-press-making-winery-armenia-science-ucla/ |access-date=16 October 2022 |archive-date=12 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110112152642/http://news.nationalgeographic.com/news/2011/01/110111-oldest-wine-press-making-winery-armenia-science-ucla/ |url-status=dead}}</ref><ref name="SicilyGuardian">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/science/2017/aug/30/traces-of-6000-year-old-wine-discovered-in-sicilian-cave|title=Traces of 6,000-year-old wine discovered in Sicilian cave|last=Tondo|first=Lorenzo|date=30 August 2017|work=The Guardian}}</ref><ref name="BAC per Drink tables">{{Cite web |date=6 October 2018 |title=B.A.C. Per Drink |url=https://attorneydwi.com/b-a-c-per-drink/ |لاسرسي نېټه=16 October 2022 |خونديځ نېټه=1 April 2020 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20200401193710/https://attorneydwi.com/b-a-c-per-drink/ |url-status=dead |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20200401193710/https://attorneydwi.com/b-a-c-per-drink/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200401193710/https://attorneydwi.com/b-a-c-per-drink/ }}</ref><ref name="Effects at Specific B.A.C. Levels">{{Cite web |title=Effects at Specific B.A.C. Levels |url=http://www.brad21.org/effects_at_specific_bac.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170607212047/http://www.brad21.org/effects_at_specific_bac.html |archive-date=7 June 2017 |access-date=1 April 2014}}</ref><ref>{{cite web |date=3 March 2014 |title=wine-serving-size |url=http://www.aicr.org/press/health-features/health-talk/2014/mar14/wine-serving-size.html |access-date=2016-12-13 |website=American Institute for Cancer Research}}</ref> اوسنۍ جورجيا په ځمکه د ۶۰۰۰-۵۸۰۰ مخزېږيزو کلونو تر منځ د انګورو د شرابو او د شرابو توليدونکو انګورو تر ټولو لرغوني اثار موندل شوي دي. لرغوني اثار او جنيتيکي شواهد دواړه روښانه کوي چې په نورو سيمو کې د شرابو تر ټولو ابتدايي توليد په پرتليز ډول وروسته وختونو کې، په مکمنه ډول په سويلي قفقاز (چې ارمينيا، جورجيا او اذبايجان پکې شامل دي) يا ختيځې ترکيې او شمالي ايران تر منځ لوېديځې اسيا په سيمو کې موندل شوي دي. په ۴۱۰۰ مخزېږديز کې تر ټولو لرغوني د شرابو د توليد کارخونه په ارمينيا کې د اينري-۱ د شرابو توليد ځای دی. <ref>{{cite journal|last1=McGovern|first1=Patrick|last2=Jalabadze|first2=Mindia|last3=Batiuk|first3=Stephen|last4=Callahan|first4=Michael P.|last5=Smith|first5=Karen E.|last6=Hall|first6=Gretchen R.|last7=Kvavadze|first7=Eliso|last8=Maghradze|first8=David|last9=Rusishvili|first9=Nana|last10=Bouby|first10=Laurent|last11=Failla|first11=Osvaldo|last12=Cola|first12=Gabriele|last13=Mariani|first13=Luigi|last14=Boaretto|first14=Elisabetta|last15=Bacilieri|first15=Roberto|last16=This|first16=Patrice|last17=Wales|first17=Nathan|last18=Lordkipanidze|first18=David|title=Early Neolithic wine of Georgia in the South Caucasus|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=28 November 2017|volume=114|issue=48|pages=E10309–E10318|doi=10.1073/pnas.1714728114|pmid=29133421|pmc=5715782|display-authors=2|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite news|title='World's oldest wine' found in 8,000-year-old jars in Georgia|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-41977709|publisher=BBC News|date=13 November 2017}}</ref><ref>{{cite web |last=Tucker |first=Abigail |date=August 2011 |title=The Beer Archaeologist |url=http://www.smithsonianmag.com/history/the-beer-archaeologist-17016372/?no-ist |access-date=19 February 2022 |work=Smithsonian Magazine}}</ref><ref>{{Cite web |last=McGovern |first=Patrick E. |title=Grape Wine |url=https://www.penn.museum/sites/biomoleculararchaeology/?page_id=82 |access-date=19 February 2022 |publisher=University of Pennsylvania Museum of Archaeology and Anthropology |archive-date=6 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100906045247/https://www.penn.museum/sites/biomoleculararchaeology/?page_id=82 |url-status=dead }}</ref><ref name="Earliest known winery2">{{cite web |date=12 January 2011 |title=National Geographic: Earliest Known Winery Found in Armenian Cave |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2011/01/110111-oldest-wine-press-making-winery-armenia-science-ucla/ |access-date=16 October 2022 |archive-date=12 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110112152642/http://news.nationalgeographic.com/news/2011/01/110111-oldest-wine-press-making-winery-armenia-science-ucla/ |url-status=dead}}</ref><ref name="IOAUCLA">{{Cite web |title=Backdirt &#124; UCLA Cotsen Institute of Archaeology |url=https://ioa.ucla.edu/content/backdirt |website=ioa.ucla.edu}}</ref> که څه هم شراب نه و، د انګورو او وريژو د مخلوط پر بنسټ جوړ شوي تومنه شوي څښاکو ابتدايي ثبوت په لرغوني چين (۷۰۰۰ مخزېږديز) کې موندل شوی دی.<ref name="Li_et_al">{{Cite journal|last1=Li|first1=Hua|last2=Wang|first2=Hua|last3=Li|first3=Huanmei|last4=Goodman|first4=Steve|last5=Van Der Lee|first5=Paul|last6=Xu|first6=Zhimin|last7=Fortunato|first7=Alessio|last8=Yang|first8=Ping|year=2018|title=The worlds of wine: Old, new and ancient|journal=Wine Economics and Policy|volume=7|issue=2|pages=178–182|doi=10.1016/j.wep.2018.10.002|doi-access=free}}</ref><ref name="Li&Bardaji">{{citation|last1=Li|first1=Yuanbo|last2=Bardaji|first2=Isabel|title=New wine world from Asia Development, regional comparison and opportunities for the wine industry in China|publisher=Universidad Politécnica de Madrid|date=2018|pages=1|url=http://oa.upm.es/47964/1/INVE_MEM_2017_261872.pdf}}</ref><ref name="Cañete_et_al">{{cite journal|last1=Cañete|first1=Eduardo|url=https://helvia.uco.es/bitstream/handle/10396/17421/sensors-18-00803.pdf?sequence=1&isAllowed=y|title=Smart Winery: A Real-Time Monitoring System for Structural Health and Ullage in Fino Style Wine Casks|last2=Chen|first2=Jaime|last3=Martín|first3=Cristian|last4=Rubio|first4=Bartolomé|journal=Sensors (Basel, Switzerland)|date=2018|volume=18|issue=3|publisher=MDPI|page=2|doi=10.3390/s18030803|pmid=29518928|pmc=5876521|bibcode=2018Senso..18..803C|doi-access=free}}</ref><ref name="Castro-Sowinski">{{cite book|last1=Castro-Sowinski|first1=Susana|title=Microbial Models: From Environmental to Industrial Sustainability|date=17 November 2016|publisher=Springer|isbn=9789811025556|page=42|url=https://books.google.com/books?id=hdqGDQAAQBAJ&q=wine+7000+bc+%22grape+wine%22&pg=PA42}}</ref><ref name="Hames">{{cite book|last1=Hames|first1=Gina|url=https://books.google.com/books?id=XPNTBAAAQBAJ&q=%22grape+wine%22+7000&pg=PA17|title=Alcohol in World History|date=2010|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-54870-6|page=17}}</ref><ref name="McGovern">{{cite web |last=McGovern |first=Patrick |title=Prehistoric China – The Wonders That Were Jiahu The World's Earliest Fermented Beverage |url=https://www.penn.museum/sites/biomoleculararchaeology/?page_id=247 |access-date=3 January 2017 |publisher=University of Pennsylvania Museum of Archaeology and Anthropology |archive-date=23 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180123202735/https://www.penn.museum/sites/biomoleculararchaeology/?page_id=247 |url-status=dead }}</ref><ref name="archeologyMethodTheory20143223">{{cite journal|last=Doce|first=Elisa Guerra|year=2004|title=The Origins of Inebriation: Archaeological Evidence of the Consumption of Fermented Beverages and Drugs in Prehistoric Eurasia|url=https://doi.org/10.1007/s10816-014-9205-z|journal=[[Journal of Archaeological Method and Theory]]|volume=22|issue=3|pages=751–782|doi=10.1007/s10816-014-9205-z|s2cid=143750976}}</ref> د لرغون پېژندونکو د ۲۰۰۳ز کال يو راپور د دې شونتيا څرګندونه کوي چې په لرغوني چين کې د اومې مخزېږديزې زرېزې په لومړيو کلونو کې انګور له وريژو سره ګډ کړای شوي و. د هينان، جياهو د نوي ډبرين عصر له سيمې څخه په خټينو صراحيو کې د تارټيک اسيد او نورو عضوي مرکباتو نښې موجودې وې، کومې چې عموماً په شرابو کې موندل کېږي. په هر حال، په دې سيمه کې نورې اصلي مېوې، لکه سوما (سوما يو ډول بوټی دی چې سره مېوه کوي) هم نه شي رد کېدای. که دې څښاک کې، کوم چې د وريژو د شرابو اصل بلل کېږي، د نورو مېوو پر ځای انګور شامل وای، نو دا به په چين کې شته څو درجنه اصلي ځنګلي انواعو څخه کوم يو يې و، نه « Vitis vinifera» (يو ډول انګور دي) کوم چې له ۶۰۰۰ کاله وروسته دود شول.<ref name="PNAS">{{cite journal|title=Fermented beverages of pre- and proto-historic China|publisher=The National Academy of Sciences|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|first=Patrick E.|last=McGovern|date=30 September 2003|display-authors=etal|doi=10.1073/pnas.0407921102|volume=101|issue=51|pages=17593–17598|pmid=15590771|pmc=539767|bibcode=2004PNAS..10117593M|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2004/12/041219134133.htm|publisher=ScienceDaily LLC|work=ScienceDaily|title=Penn Museum Archaeochemist And International Scholars Confirm 9,000-Year History of Chinese Fermented Beverages|date=24 December 2004}}</ref><ref name="PNAS2">{{cite journal|title=Fermented beverages of pre- and proto-historic China|publisher=The National Academy of Sciences|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|first=Patrick E.|last=McGovern|date=30 September 2003|display-authors=etal|doi=10.1073/pnas.0407921102|volume=101|issue=51|pages=17593–17598|pmid=15590771|pmc=539767|bibcode=2004PNAS..10117593M|doi-access=free}}</ref> په اغلب ګومان د لوېديځ پر لور د شرابو د کلتور خپرېدل د «فونيشنو» مدنيت له امله وه، څوک چې د مديترانې د ساحل په څنډو کې د اوسني لبنان (له دې سره د اسرائيلو/فلسطين او ساحلي سوريې کوچنۍ برخې هم شاملې دي) په شا اوخوا کې پرتو ښاري ايالتونو د مرکز څخه دباندې په لور خپور شوی و، په هر حال، په «سارډينيا» کې د «نوراګک» کلتور کې د «فونيشينو» له راتګ څخه مخکې د شرابو څښل دود و. د «بايبلوس» شراب د لرغوني پاچايۍ پر مهال مصر او بيا ټولې مديترانې ته صادرېدل. د دې په شواهدو کې له ۷۵۰ مخزېږديز څخه د دوه فونيشينو بېړيو پاتې شوني شامل دي، کوم پاتې شوني چې د هغوی د شرابو د وسايلو سره روغ موندل شوي دي، کوم چې «رابرټ بيلارډ» له خوا موندل شوي و، د شرابو (چيرم) د لومړيو سترو سوداګرو په توګه، داسې برېښي چې «فونشينو» دا د زيتونو د تيلو په مرسته په يو پوړ کې له اکسډايز کېدو څخه خوندي کړي و، له دې وروسته د صنوبر ونې او موم مهر دی، چې کنډ ته ورته و.<ref>{{cite book|last=McGovern|first=Patrick E.|date=2003|title=Ancient wine: the search for the origins of viniculture|url=https://archive.org/details/ancientwinesearc0000mcgo|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0691070803}}</ref><ref>{{cite web |last1=Perra |first1=Mauro |last2=Lo Schiavo |first2=Fulvia |last3=Garnier |first3=Nicolas |last4=Marinval |first4=Philippe |date=October 2015 |title=La vita e il vino nella Sardegna nuragica |url=http://preistoriadelcibo.iipp.it/contributi/3_32.pdf |publisher=Preistoria del Cibo |language=it}}</ref><ref>{{Cite journal|url=https://www.academia.edu/26617302|title=La Tomba di Giganti del nuraghe Arrubiu di Orroli (CA), o "La Tomba della Spada"|first1=Mauro|last1=Perra|first2=Philippe|last2=Marinval|first3=Ornella|last3=Fonzo|first4=Nicolas|last4=Garnier|language=it|journal=Rivista di Scienze Preistoriche|date=2015|via=academia.edu}}</ref><ref>MIT technology helps map ancient Phoenician shipwrecks MIT press release.</ref> په «پرسيپوليس» کې د «اپادانه» سيمې لرغوني پاتې شونو کې په ۵۱۵ مخزېږديز کې داسې حکاکۍ شاملې دي، په کومو کې چې د هخامنشي پاچايۍ تابع ملتونو پوځيان ښودل کېږي، چا چې د هخامنشي پاچا ته ډالۍ راوړلې، په دوی کې ارمينيايان هم شامل دي، چا چې مشهور شراب راوړل. هومر (د اتمې مخزېږديزې پېړۍ، خو شونې ده چې له دې مخکې مرکبات)، الکمين (اومه مخزېږديزه پېړۍ) او نورو کې د شرابو ادبي حوالې زياتې موجودې دي. په لرغوني مصر کې، له شپږ دېرشو څخه شپږ د زوښې لوښي يې د «توت انخ امون» په مزار کې موندل شوي وو، د کوم نوم چې «خای» و، څوک چې د شاهي شرابو مشر سوداګر و. له دوی څخه پنځه د زوښې لوښي يې د پاچا خصوصي ملکيت په توګه پېژندل شوي دي، شپږم يې د شاهي کور د «ايټن» ملکيت اړوند و (اټين دلمر ربن النوع). د اوسني چين د منځنۍ اسيا سينګيانک کې هم د شرابو اثار موندل شوي دي چې تاریخ يې دويمې او لومړۍ مخزېږديزې زريزې ته رسېږي.<ref>{{cite web |last1=Rong |first1=Xu Gan |last2=Fa |first2=Bao Tong |title=Wine Production in China |url=http://www.sytu.edu.cn/zhgjiu/u5-2.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080828140517/http://www.sytu.edu.cn/zhgjiu/u5-2.htm |archive-date=28 August 2008 |access-date=25 June 2008 |work=Grandiose Survey of Chinese Alcoholic Drinks and Beverages}}</ref><ref>{{cite book|last=Johnson|first=Hugh|title=Vintage: The Story of Wine|page=[https://archive.org/details/vintagestoryofwi00john/page/32 32]|publisher=Simon and Schuster|year=1989|isbn=978-0-671-68702-1|url=https://archive.org/details/vintagestoryofwi00john/page/32}}</ref> په هندوستان کې له انګورو څخه د جوړو شويو الکولو لومړۍ پېژندل شوې يادونه د سترواک «چندرګپټ موريه» د صدر اعظم «چانکيا» د څلورمې مخزېږديزې پېړۍ په وروستيو ليکنو کې موندل شوې ده. د هغه په لیکنو کې، «چانکيا» د سترواک او د هغه د دربار له خوا د «مادهو» په نوم پېژندل شويو شرابو په پرله پسې استعمال ته په شاراې سره د شرابو استعمال غندنه شوې ده.<ref name="Oxford pg 355-356">{{cite book|editor-first=J.|editor-last=Robinson|title=The Oxford Companion to Wine|url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_e2d5|edition=Third|pages=[https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_e2d5/page/355 355]–356|publisher=Oxford University Press|date=2006|isbn=0-19-860990-6}}</ref> لرغونو روميانو د پوځي لښکرکوټ ښارونو (هغه ښارونه چې لښکر پکې ټولېدو/قشله) سره نږدې د انګورو باغونه جوړ کړي وو، څو تر ليرې ځايه د شرابو د استولو پر ځای، په همدې سيمه کې شراب توليد کړای شي. د دې سيمو څخه يو شمېر سيمې يې اوس د شرابو د توليد لپاره نړيوال شهرت لري. روميانو موندلې وه چې د شرابو د تشو صراحيو په داخل کې د سلفر د شمعو بلولو سره هغه تازه او د سرکې له بوی څخه پاک ساتل کېږي. د اروپا په منځنيو پېړيو کې، رومي کاتوليکې کليسا له شرابو څخه ملاتړ وکړ، ځکه چې پادريانو شراب د مذهبي غونډو لپاره د يوې اړتيا په توګه بلل. په فرانسه کې راهبانو د کلونو لپاره شراب جوړ کړي و او دا يې په غارونو کې تومنه کول. د اګلستان د پخلي يو لرغونی لارښود (نسخه) چې تر نولسمې پېړۍ پورې په بېلا بېلو بڼو کې پاتې شوې ده، په دې لارښود کې د خرابه شويو يا خوسا شويو باسټارډو شرابو څخه د سپينو شرابو د بيا تصفيه کولو غوښتنه شوې ده.<ref>{{cite episode|title=The Great Resource|series=Tales from the Palaces|series-link=Tales from the Palaces|airdate=3 November 2006|series-no=1|number=9}}</ref><ref name="Phillips pg 62-63">{{cite book|last=Phillips|first=Rod|title=A Short History of Wine|url=https://archive.org/details/shorthistoryofwi0000phil_s4c0|date=12 November 2002|publisher=Harper Perennial|isbn=978-0-06-093737-9|pages=[https://archive.org/details/shorthistoryofwi0000phil_s4c0/page/62 62]–63}}</ref><ref>{{cite web |last=Henderson |first=Pat |date=1 February 2009 |title=Sulfur Dioxide: Science behind this anti-microbial, anti-oxidant, wine additive |url=http://www.practicalwinery.com/janfeb09/page1.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130928111625/http://www.practicalwinery.com/janfeb09/page1.htm |archive-date=28 September 2013 |work=Practical Winery & Vineyard Journal |issue=January/February 2009}}</ref><ref>{{cite book|first=H.|last=Johnson|title=Vintage: The Story of Wine|url=https://archive.org/details/vintagestoryofwi0000john|pages=[https://archive.org/details/vintagestoryofwi0000john/page/82 82]–89|publisher=Simon and Schuster|date=1989|isbn=0-671-68702-6}}</ref> == سرچينې == fp4uh8nu9vk3cgrkx1gprrmbj55itqq 0 65222 369304 367680 2026-09-23T10:44:27Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369304 wikitext text/x-wiki '''واښه وژونکي''' یا د هرزه بوټو وژونکي مواد هغه مواد دي چې د نامطلوبو یا هرزه نباتاتو د کنترول لپاره کارېږي. انتخابي واښه وژونکي د هرزه بوټو ځانګړي ډولونه کنترولوي او سمو محصولاتو ته ډېر زیان نه رسوي، خو غیر انتخابي واښه وژونکي (چې کله ناکله په سوداګریزو محصولاتو کې حشره وژونکي هم بلل کېږي) د ککړو ځمکو، صنعتي او ودانیزو ساحو، رېل‌لارو او د رېل‌لارو د واټونو د پاکولو لپاره کارول کېږي، ځکه دا واښه وژونکي ټول هغه نباتي مواد له منځه وړي چې ورسره لګېږي. تر انتخابي او غیر انتخابي پرته نور مهم توپيرونه هم شته چې استقامت (چې د پاتې کېدو د اغېز په توګه هم پېژندل کېږي: هغه موده چې محصول پر خپل ځای او فعال پاتې کېږي)، د جذب طریقه (یعنې ایا یوازې د ځمکې پر مخ ښاخونه او پاڼې یې جذبوي که د ریښې له لارې یا هم په بله طریقه جذبېږي) او د عمل میکانیزم (یعنې دا چې څه ډول کار کوي) دي. د تاریخ په اوږدو کې د معمولي مالګې او نورو فلزي مالګو په څېر محصولات د واښه وژونکو موادو په توګه کارېدل، خو ورو ورو له منځه لاړل او په ځینو هېوادونو کې په دې خاطر ممنوع شول چې په خاوره کې پاتې کېدل او د ځمک‌لاندې اوبو د زهري کېدو او ککړېدو اندېښنې موجودې وې. واښه وژونکي مواد په جګړو او شخړو کې هم کارول شوي دي.<ref name="EPAusage2011">EPA. February 2011 [http://www.epa.gov/opp00001/pestsales/07pestsales/market_estimates2007.pdf Pesticides Industry. Sales and Usage 2006 and 2007: Market Estimates] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150318232514/http://www.epa.gov/opp00001/pestsales/07pestsales/market_estimates2007.pdf |date=2015-03-18 }}. Summary in press release [http://www.epa.gov/oppfead1/cb/csb_page/updates/2011/sales-usage06-07.html here] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610183838/http://epa.gov/oppfead1/cb/csb_page/updates/2011/sales-usage06-07.html |date=2015-06-10 }} Main page for EPA reports on pesticide use is [http://www.epa.gov/opp00001/pestsales/ here] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110111043227/http://www.epa.gov/opp00001/pestsales/ |date=2011-01-11 }}.</ref> اوسني واښه وژونکي تر ډېره د نباتاتو د طبیعي هورمونونو هغه مصنوعي ترکیبونه دي چې د په نښه شویو یا پام وړ نباتاتو په وده کې نیمګړتیا پېښوي. د عضوي واښه وژونکو اصطلاح د هغو واښه وژونکو په معنا ده چې د عضوي کرنې لپاره په پام کې نیول شوي وي. ځینې نباتات خپل طبیعي واښه وژونکي هم تولیدوي چې د غوز یا چارمغز ونه او عرعر ونه یې د بېلګې په توګه یادولی شو. د طبیعي واښه وژونکو دغسې عمل او نورې اړوندې کیمیاوي اغېزې د الېلوپاتي په نامه یادېږي. له واښه وژونکو سره د مقابلې له امله – چې په کرنه کې یوه لویه اندېښنه ده – ځینې محصولات واښه وژونکي له بېلابېلو وسایلو سره ترکیبوي. د افتونو په بشپړ مدیریت کې ښايي واښه وژونکي د افتونو د کنترول د نورو مېتودونو تر څنګ وکارول شي.<ref name=":0">{{Cite web |last1=Atwood |first1=Donald |last2=Paisley-Jones |first2=Claire |date=2017 |title=Pesticides Industry Sales and Usage: 2008 – 2012 Market Estimates |url=https://www.epa.gov/sites/production/files/2017-01/documents/pesticides-industry-sales-usage-2016_0.pdf |publisher=U.S. Environmental Protection Agency}}</ref><ref name="cbcew">{{cite news|title=Governments say glyphosate is safe, but some say 'poison' is being sprayed on northern forests|url=https://www.cbc.ca/news/canada/sudbury/herbicide-spraying-glyphosate-roundup-northern-ontario-forests-1.5191978|publisher=CBC News|date=2 July 2019}}</ref><ref>{{cite news|title=GLYPHOSATE AND THE POLITICS OF SAFETY|url=https://www.halifaxexaminer.ca/province-house/glyphosate-and-the-politics-of-safety/|publisher=Halifax Examiner|date=7 October 2016}}</ref> == تاریخچه == د واښه وژونکو موادو تر پراخې استفادې مخکې د هرزه بوټو یا وښو د کنترول لپاره ځینې دودیزې لارې چارې کارول کېدې چې د خاورې پي.اېچ بدلول، مالګینول یا د ښېرازۍ کچې یې د بېلګې په توګه یادولی شو. میخانیکي کنترول هم د هرزه بوټو د کنترول لپاره کارول شوی (او لا هم کارول کېږي).<ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of environment and society|others=Robbins, Paul, 1967-, Sage Publications.|isbn=9781452265582|location=Thousand Oaks|pages=862|oclc=228071686|last1=Robbins|first1=Paul|date=2007-08-27}}</ref> === لومړني واښه وژونکي === که څه هم د واښه وژونکو په اړه څېړنې د شلمې پېړۍ په لومړیو کې پیل شوې، خو په دې برخه کې لومړنی لوی پرمختګ د هغو څېړنو پایله وه چې د دویمې نړیوالې جګړې په جریان کې په بریتانیا او متحدو ایالتونو کې وشوې او په جګړه کې د واښه وژونکو د بالقوه استفادې په اړه وې. لومړني مدرن واښه وژونکي مواد «۲،۴ ډي» (2،4-D) وو چې د لومړي ځل لپاره د «ډبلیو.جي ټېمپلمن» له‌خوا په امپریال کیمیاوي صنایعو کې کشف او سنتېز شول. ده په ۱۹۴۰ کال کې وښوده "د ودې هغه مواد چې په مناسب ډول کارول کېږي، په حبوباتو یا غلو دانو کې د پلنو پاڼو لرونکي هرزه واښه له منځه وړي او محصولاتو ته زیان نه رسوي". په ۱۹۴۱ کال کې د ده ټیم د دغې کیمیاوي مادې پر سنټېز کولو بریالی شو. په هماغه کال «ار. پوکارني» په متحدو ایالتونو کې هم دغه بریالیتوب ترلاسه کړ.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=hVK4vrpma2YC|title=Herbicides and Plant Physiology|author1=Andrew H. Cobb|author2=John P. H. Reade|year=2011|publisher=John Wiley & Sons|chapter=7.1|isbn=9781444322491}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Xpx25mRzF_YC|title=A History of Weed Science in the United States|author=Robert L Zimdahl|year=2007|publisher=Elsevier|isbn=9780123815026}}</ref> د «جوډا هیرش کواسټل» په مشرۍ یوه ټیم هم چې په «روټامسټډ ازمایښتي سټېشن» کې یې کار کاوه، په خپلواک ډول دغه کشف وکړ. کواسټل ته د کرنیزو څېړنو د شورا له‌خوا دنده وسپارل شوه چې د محصولاتو د حاصل ښه کولو لپاره هم ځینې لارې چارې یا مېتودونه کشف کړي. ده خاوره د یوه بې‌اغېزې مادې پر ځای د یوه ډينامیک سیستم په توګه تحلیل کړه او ویې کولای شول چې د فیرفیوژن په څېر تخنیکونه عملي کړي. کواسټل وکولای شول چې په خاوره کې د مایکرو ارګانېزمونو پر فعالیت د بېلابېلو نباتي هورمونونو، مهاروونکو او نورو کیمیاوي توکو اغېز څرګند کړي او د نبات پر وده یې مستقیمه اغېزه وارزوي. که څه هم د دغه واحد بشپړ کار پټ پاتې شو، خو تر جګړې وروسته د سوداګریزې استفادې لپاره ځینې ځانګړي اکتشافات وشول چې د 2،4-D ترکیب یې د بېلګې په توګه یادولی شو.<ref>{{cite book|doi=10.1021/ba-1950-0001.ch045|chapter=2,4-Dichlorophenoxyacetic Acid (2,4-D) as a Selective Herbicide|title=Agricultural Control Chemicals|series=Advances in Chemistry|year=1950|last1=Quastel|first1=J. H.|isbn=978-0-8412-2442-1|volume=1|pages=244–249}}</ref> کله چې 2,4-D په ۱۹۴۶ کال کې په سوداګریز ډول بازار ته را ووتل، په کرنیزو تولیداتو کې یې نړیوال انقلاب رامنځته کړ او پر لومړنیو انتخابي واښه وژونکو بدل شول. دغه ترکیب په غنمو، جوارو، وریژو او دې ته ورته غلو دانو کې د هرزه بوټو کنترول ډېر لوړ کړ، ځکه چې د پلنو پاڼو لرونکي نباتات یې له منځه وړل خو پام وړ محصولاتو ته یې زیان نه رساوه. د 2,4-D کم لګښت تر ننه د دوامدارې استفادې لامل شوی او په نړۍ کې د ډېرو معمولو وښو وژونکو په توګه پاتې شوي دي. د نورو اسیدي واښه وژونکو په څېر یې اوسني فورمولونه د مالګې امین (تر ډېره ټري مېتل امین) یا د اصلي ترکیب نور اېسټرونه کاروي. دا د اسید په نسبت په اسانۍ سره د کنترول وړ دي. == روغتیايي او چاپېریالي اغېزې == ځینې واښه وژونکي د پوستکي له جوش څخه نیولې تر مړینې پورې د ګڼو روغتیايي اغېزو لامل کېږي. د اغېز یا برید مسیر ښايي د دغه ترکیب د قصدي یا غیر قصدي مستقیم مصرف، ناسمې استفادې او یا له افرادو او ژویو سره د دغه واښه وژونکي د مستقیمې اړیکې پایله وي، یا هم ښايي پوزو ته د هوايي سپرې ګانو د تېرېدو او یا هم د حاصلاتو د راټولولو لپاره تر زماني واټن مخکې د خوړو استفاده وي. په ځینو شرایطو کې ځانګړي واښه وژونکي د وینځلو یا سطحي اوبو له لارې د ځمک‌لاندې اوبو یا د اوبو د لرې سطحي سرچینو د ککړولو لپاره لېږدېدای شي. په ټولیز ډول هغه شرایط چې د واښه وژونکو انتقال عاموي، شدیدې توپاني پېښې (په ځانګړي ډول تر کارولو وروسته په کمه موده کې) او د واښه وژونکو د جذب یا ساتنې لپاره د محدود یا کم ظرفیت لرونکې ځمکې دي. هغه ځانګړنې چې د واښه وژونکو موادو د لېږد یا انتقال شونتیا ډېروي، استقامت (د تخریب په مقابل کې مقاومت) او په اوبو کې د حل کېدو لوړه کچه ده.<ref>{{cite journal|doi=10.1093/jnci/djx233|pmid=29136183|pmc=6279255|title=Glyphosate Use and Cancer Incidence in the Agricultural Health Study|journal=JNCI Journal of the National Cancer Institute|volume=110|issue=5|pages=509–516|year=2018|last1=Andreotti|first1=Gabriella|last2=Koutros|first2=Stella|last3=Hofmann|first3=Jonathan N|last4=Sandler|first4=Dale P|last5=Lubin|first5=Jay H|last6=Lynch|first6=Charles F|last7=Lerro|first7=Catherine C|last8=De Roos|first8=Anneclaire J|last9=Parks|first9=Christine G|last10=Alavanja|first10=Michael C|last11=Silverman|first11=Debra T|last12=Beane Freeman|first12=Laura E}}</ref><ref name="Smith1995">{{cite book|author=Smith|title=Handbook of Weed Management Systems|chapter-url=https://books.google.com/books?id=bTDFaJfOBm8C&pg=PA245|date=18 July 1995|publisher=CRC Press|isbn=978-0-8247-9547-4|pages=245–278|chapter=8: Fate of herbicides in the environment}}</ref><ref>{{Cite web |title=Facts About Herbicide - Department Of Veterans Affairs |url=http://www.publichealth.va.gov/exposures/agentorange/basics.asp |access-date=September 1, 2016}}</ref><ref>{{cite journal|pmid=9199536|year=1997|display-authors=3|last1=Kogevinas|first1=M|last2=Becher|first2=H|last3=Benn|first3=T|last4=Bertazzi|first4=PA|last5=Boffetta|first5=P|last6=Bueno-De-Mesquita|first6=HB|last7=Coggon|first7=D|last8=Colin|first8=D|last9=Flesch-Janys|first9=D|title=Cancer mortality in workers exposed to phenoxy herbicides, chlorophenols, and dioxins. An expanded and updated international cohort study|volume=145|issue=12|pages=1061–75|journal=American Journal of Epidemiology|doi=10.1093/oxfordjournals.aje.a009069}}</ref><ref>{{cite journal|pmid=9370519|year=1997|last1=Kettles|first1=MK|last2=Browning|first2=SR|last3=Prince|first3=TS|last4=Horstman|first4=SW|title=Triazine herbicide exposure and breast cancer incidence: An ecologic study of Kentucky counties|volume=105|issue=11|pages=1222–7|pmc=1470339|journal=Environmental Health Perspectives|doi=10.1289/ehp.971051222}}</ref><ref>{{cite news|title=Monsanto Pulls Roundup Advertising in New York|newspaper=Wichita Eagle|date=Nov 27, 1996}}</ref><ref>{{cite journal|pmid=1673618|year=1991|last1=Talbot|first1=AR|last2=Shiaw|first2=MH|last3=Huang|first3=JS|last4=Yang|first4=SF|last5=Goo|first5=TS|last6=Wang|first6=SH|last7=Chen|first7=CL|last8=Sanford|first8=TR|title=Acute poisoning with a glyphosate-surfactant herbicide ('Roundup'): A review of 93 cases|volume=10|issue=1|pages=1–8|journal=Human & Experimental Toxicology|doi=10.1177/096032719101000101|s2cid=8028945}}</ref> === ایکولوژيکي اغېزې === د سوداګریزو واښه وژونکو استفاده عموماً پر الوتونکو منفي اغېز لري، که څه هم چې اغېزې یې ډېرې بېلابېلې دي او د دقیقې وړاندوېینې لپاره یې ساحوي څېړنو ته اړتیا ده. لابراتواري څېړنو په ځینو مواردو کې پر الوتونکو د دغو موادو د منفي اغېزو لامل ډېر زهریتوب اټکل کړی دی او د داسې جدي ستونزو وړاندوېینه یې کړې ده چې په دغه ډول څېړنو کې یې شواهد نه دي موندل شوي. د دېری لیدل شویو اغېزو دلیل زهریتوب نه دی، بلکې دلیل یې د مېشت‌ځایونو بدلونونه او د هغو نوعو کمښت دی چې الوتونکي د سرپناه یا غذا لپاره پرې تکیه دي. په ځنګلدارۍ کې د واښه وژونکو استفاده چې موخه یې تر پاکولو وروسته د ودې د ځانګړو ډولونو ملاتړ دی، کولای شي د الوتونکو جمعیت یا نفوس په پام وړ ډول کم کړي. حتا کله چې کم زهري واښه وژونکي هم کارول کېږي، ګڼې هغه نباتي نوعې ورسره کمېږي چې الوتونکي پرې تکیه دي. په کرنه کې د واښه وژونکو استفاده په بریتانیا کې د هغو دانه خوړونکو مرغانو د نوعو له کمښت سره تړاو لري چې د واښه وژونکو په مرسته په وژل شویو هرزه بوټو تکیه دي. په ګرمسېرو کرنیزو سیمو کې د واښه وژونکو موادو ډېره استفاده د ګڼو هغو عواملو له ډلې یو عامل دی چې د کډوالو یا مهاجرو الوتونکو لپاره د دغسې کرنیزو ځمکو د ګټورتیا په کمولو کې رول لري.<ref>{{cite journal|doi=10.1890/1051-0761(1997)007[1125:FSOPAB]2.0.CO;2|year=1997|volume=7|pages=1125–1132|title=Field Studies on Pesticides and Birds: Unexpected and Unique Relations|url=https://archive.org/details/sim_ecological-applications_1997-11_7_4/page/1125|last1=Blus|first1=Lawrence J.|last2=Henny|first2=Charles J.|journal=Ecological Applications|issue=4}}</ref><ref>{{cite book|chapter=Comparison of neotropical migrant landbird populations wintering in tropical forest, isolated forest fragments, and agricultural habitats|year=1992|author1=Robbins, C.S.|author2=Dowell, B.A.|author3=Dawson, D.K.|author4=Colon, J.A.|author5=Estrada, R.|author6=Sutton, A.|author7=Sutton, R.|author8=Weyer, D.|title=Ecology and Conservation of Neotropical Migrant Landbirds|publisher=Smithsonian Institution Press, Washington and London|pages=207–220|isbn=978-1560981138|editor1=Hagan, John M.|editor2=Johnston, David W.}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1111/j.1474-919X.2004.00375.x|title=The recent declines of farmland bird populations in Britain: An appraisal of causal factors and conservation actions|year=2004|last1=Newton|first1=Ian|journal=Ibis|volume=146|issue=4|pages=579–600}}</ref><ref name="MacKinnon-Freedman-1993">{{cite journal|author1=MacKinnon, D. S.|author2=Freedman, B.|title=Effects of Silvicultural Use of the Herbicide Glyphosate on Breeding Birds of Regenerating Clearcuts in Nova Scotia, Canada|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-applied-ecology_1993_30_3/page/395|journal=Journal of Applied Ecology|volume=30|issue=3|year=1993|pages=395–406|jstor=2404181|doi=10.2307/2404181}}</ref> == سرچينې == bjx4vlx1079jjeingomu1mdmpbkt7ip 0 65407 369274 366538 2026-09-23T08:11:28Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369274 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}}لیسلي اسپین جونیور (د ۱۹۳۸ کال د جولای میاشتې په ۲۱ زېږېدنه - د ۱۹۹۵ کال د می میاشتې په ۲۱ مړینه) د ډیموکراټیک ګوند یو امریکایی سیاستوال و چې د ویسکانسن د لومړۍ سیمې کانګرس لپاره یې له ۱۹۷۱ نه تر ۱۹۹۳ پورې د متحده ایالاتو د استازې په توګه دنده ترسره کړې او د بل کلینټون د ولسمشرۍ پرمهال یې له ۱۹۹۳ نه تر ۱۹۹۴ پورې د متحده ایالاتو د ۱۸م دفاع وزیر په توګه دنده ترسره کړې. اسپین په کانګرس کې د یو روڼ اندي سیاستوال په توګه چې د جنجالي یا شخړو رامنځته کوونکو مسایلو په هکله به یې منځنی دریځ غوره کاوه شهرت درلود. هغه د MX توغندیو او د نیکاراګوان کانټراوو سره د مرستې په برخه کې د ریګن له دولت نه ملاتړ وکړ، خو د B-2 بمبارونکي او ستراتیژیک دفاعي نوښت سره یې مخالفت وکړ. هغه د ۱۹۹۱ د جنورۍ پریکړه لیک په برخه کې د مجلس په راضي کولو کې او همدارنګه د ولسمشر جورج ایچ ډبلیو بوش له خوا د کویټ تر اشغال یا نیولو وروسته د عراق پر وړاندې د ځواک کارولو ملاتړ په برخه کې مهم رول ولوباوه. له ۱۹۹۳ نه تر ۱۹۹۴ پورې اسپین د دفاع وزیر په توګه دنده ترسره کړه. هغه له بېلابېلو پیچلو ټولنیزو مسایلو سره مخ و، لکه: د جامو یا یونیفورم په برخه کې د همجنسبازانو رول، په جګړه کې د ښځو رول، او همدارنګه په سومالیا، بوسني او هایټي کې د نظامي ځواک د کارولو په برخه کې د اړینو پریکړو نیول. د سړې جګړې له پای ته رسیدو وروسته یې د بودیجې او پوځ د کمولو او همدارنګه د پوځ په برخه کې د بدلون راوستو وړاندیز وکړ. په سومالیا کې د ناکافي نظامي ملاتړ له امله د متحده ایالاتو د سرتیرو وژنه ددې لامل شوه چې هغه استعفا ورکړي. == د ځوانۍ وخت او زده کړه == اسپین د ویسکانسن په ملواکي کې زیږیدلی و. هغه د شورووډ له عالي لېسې نه فارغ شو. په ییل پوهنتون کې یې زده کړه وکړه، چې دلته د Zeta Psi په ټولنه کې ومنل شو، او په ۱۹۶۰ کال کې د ''summa cum'' laude  پوهنتون د تاریخ له هنرونو نه فارغ شو. وروسته اسپین په اکسفورډ پوهنتون کې د روډز څېړونکي په توګه زده کړه وکړه او په ​​۱۹۶۲ کال کې په اقتصاد کې د فلسفې ماسټري او په ۱۹۶۶ کې د ماساچوسټس ټیکنالوژۍ انسټیټیوټ نه په اقتصاد کې خپله دوکتورا ترلاسه کړه.<ref>[http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=MWSB&p_theme=mwsb&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0EB8291FA543B66D&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM "Fund-raising drive begins for Les Aspin scholarship"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221025074706/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=MWSB&p_theme=mwsb&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0EB8291FA543B66D&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM |date=2022-10-25 }}, ''[[Milwaukee Journal Sentinel]]'', October 30, 1995. Accessed September 17, 2007. "The Shorewood High School Class of 1956 is raising money for a scholarship in fellow graduate Les Aspin's name.... He was a member of the 1956 class, which will celebrate its 40th class reunion July 20."</ref> د ویتنام جګړې په بهیر کې اسپین له خپلې مېرمنې (راتلونکې مېرمنې) مورین شیا سره په سیګون کې ولیدل. شیا چې د هالینس له کالج نه فارغه شوې وه، له اسپین سره یې هله پېژندګلوي وشوه کله چې هغې یوه څیړنیز شرکت ته کار کاوه او د ویتکونګ له پناه غوښتونکو سره یې مرکه کوله. د پروژې تر بشپړېدو وروسته، هغه ویسکانس ته لاړه ترڅو چې په ۱۹۶۸ کال کې د ویسکانسین ایالت لپاره د اسپين د خزانه دارۍ د ناکام وړاندیز لپاره کار وکړي. ددې جوړې کوژده د ۱۹۶۸ کال په اکتوبر میاشت کې وشوه او د ۱۹۶۹ کال په جنورۍ میاشت کې د نیویارک په هیلزډیل کې چې د شیا ټاټوبی و واده وکړ. په ۱۹۷۹ کال کې دې جوړې له یو او بل نه په داسې حال کې طلاق واخیسته چې اولاد یې نه درلود.<ref>{{cite web |title=The Milwaukee Journal - Google News Archive Search |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1499&dat=19710620&id=OkUaAAAAIBAJ&pg=7309,5048065&hl=en }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> اسپین د لنډ وخت لپاره د متحده ایالاتو د سناتور ویلیم پراکسمایر لپاره د کانګرس د کارمند غړي په توګه دنده ترسره کړه. هغه له ۱۹۶۶ نه تر ۱۹۶۸ کاله پورې د متحده ایالاتو په اردو کې د افسر په توګه، د دفاع وزیر رابرټ ایس مکنامارا تر نظر لاندې په پنټاګون کې د سیسټمونو د تحلیل په دفتر کې د سیسټمونو د شنونکي په توګه دنده ترسره کړه. کانګرس ته په ۱۹۷۰ کال کې د دیموکرات په توګه د هغه تر ټاکل کیدو دمخه، اسپین د ویسکانسن په سیاست کې فعال و او په مارکویټ پوهنتون کې یې د اقتصاد درس ورکوه.<ref>{{cite web |title=Les Aspin |url=http://www.nndb.com/people/822/000044690/}}</ref><ref>{{cite web |title=Les Aspin |url=http://www.defense.gov/specials/secdef_histories/bios/aspin.htm |access-date=2012-11-08 |publisher=U.S. Department of Defense |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607225347/http://www.defense.gov/specials/secdef_histories/bios/aspin.htm |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |date=2007 |title=The Honorable Les Aspin |url=http://www.mu.edu/aspin/about/aspin.shtml |access-date=2012-11-08 |publisher=Marquette University}}</ref> == د امریکا کانګرس == اسپین په ۱۹۷۰ کال کې د سولې د کاندید په توګه ګډون وکړ او د ویتنام له جګړې سره یې مخالفت وکړ. په لومړنیو دیموکراتیکو ټاکنو کې یې له ډګ لا فولیټ سره مخالفت وکړ او د ګوند له خوا یې هم ملاتړ وشو. اسپین د څو درجنه رایو له امله لومړنۍ شمېرنه له لاسه ورکړه، او په پیل کې د بیا شمېرنې لپاره یې له خپل جیب نه د پیسو له ورکولو نه ډډه وکړه. وروسته له هغه یوازې د هغه د کینوشا ښار د کمپاین رییس اډون ایم انډرسن په دې وتوانېد چې د ډیریو ملاتړ کوونکو له خوا ورته مالي ملاتړ ترلاسه کړي، په هرحال، افسانوي سپموونکي اسپین د بیا شمیرنې غوښتنه وکړه او د څو درجنه رایو په ترلاسه کولو سره یې لومړنۍ ټاکنې وګټلې. هغه په عمومي ټاکنو کې هینري شیډبرګ ته ماتې ورکړه.<ref>{{cite web |date=1996-07-09 |title=La Follette To Run For Congress |url=http://articles.chicagotribune.com/1996-07-09/news/9607090079_1_1st-district-congressional-seat-les-aspin-canoe |access-date=2012-11-09 |publisher=Chicago Tribune |خونديځ نېټه=2015-05-10 |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20150510064422/http://articles.chicagotribune.com/1996-07-09/news/9607090079_1_1st-district-congressional-seat-les-aspin-canoe |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150510064422/http://articles.chicagotribune.com/1996-07-09/news/9607090079_1_1st-district-congressional-seat-les-aspin-canoe }}</ref><ref>Oral histories conducted with Edwin M. Andersen and Aspin adviser Robert Lange</ref> اسپین په ۹۲ او ۱۱ راتلونکو کانګرسونو کې د دیموکرات په توګه وټاکل شو او د ۱۹۷۱ کال د جنوري میاشتې له ۳ نه تر د ۱۹۹۳ کال د جنوري ۲۰ نېټې پورې یعنې د استعفا تر وخته پورې یې دنده ترسره کړه. د متحده ایالاتو د استازو په مجلس کې اسپین د یو بهرني کس په توګه خپله دنده پیل کړه، خو خپلې ځانګړې علاقې او تخصص ته یې په دفاعي چارو کې وده ورکړه. هغه مخکې او په مجلس کې د خپلې دندې په بهیر کې، د ویتنام په جګړې کې د متحده ایالاتو د ښکیلتیا مخالفت کړی و.<ref>{{cite web |title=ASPIN, Leslie |url=http://bioguide.congress.gov/scripts/biodisplay.pl?index=A000224 |access-date=2012-11-09 |publisher=Biographical Directory of the United States Congress}}</ref> په کانګرس کې د هغه د کار په ​​لومړیو کلونو کې، هغه ډیری وختونه په مطبوعاتي اعلامیو کې به د وسله والو ځواکونو هغه نیمګړتیاوې د انتقاد په توګه بیانولې کومې چې ده تشخیص کړې وې. وروسته له هغه چې اسپین د هوايي ځواک د طرحې پرخلاف تبلیغاتي کمپاین پیل کړ، په غوسه شويو خلکو د دفاع وزارت ته بې شمېره لیکونه واستول، چې د نورو موضوعاتو په هکله هم ثبوتونه قوي شوو. اسپین په براون پوهنتون کې د ۱۹۷۴ کال د مارچ په میاشت کې د راتلونکي څلور ستوري جنرال ویسلي کلارک او د ویسټ پواینټ د څلورو زده کړیالانو په ګډون خپلو لیدونکو ته وویل: «تاسو، ځوان افسران او زده کړیالان چې هلته ناست یئ - هیڅکله به په خپل ژوند کې تاسو موږ په بهر کې په مداخله کولو ونه وینئ. موږ دا درس زده کړ». <ref name="singer29">{{cite book|title=Animal Liberation|url=https://archive.org/details/animalliberation0000sing|last=Singer|first=Peter|author-link=Peter Singer|year=1975|publisher=HarperCollins|location=New York, New York|isbn=0-06-001157-2|page=[https://archive.org/details/animalliberation0000sing/page/29 29]}}</ref><ref>{{cite web |author=Wesley Clark |author-link=Wesley Clark |date=2011-03-11 |title=Gen. Wesley Clark says Libya doesn't meet the test for U.S. military action |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/03/11/AR2011031103244.html?hpid=opinionsbox1 |access-date=2012-11-09 |work=[[Washington Post]]}}</ref> کله چې اسپین په ۱۹۸۵ کال کې د وسله والو خدماتو کمیټې مشر شو، هغه د یو مخکښ دفاعي واک په توګه وپیژندل شو. د هغه ریاست ددې لامل شو چې د جرګې د ځینو ډیموکراټانو ترمنځ جنجالونه رامنځته شي، په ځانګړې توګه له دې امله چې هغه د MX توغندیو او د نیکاراګوان کانټراوو سره د مرستې په اړه د ریګن دولت د سیاستونو ملاتړ وکړ. که څه هم د ۱۹۸۷ کال د جنورۍ په میاشت کې په موقتي توګه د خپلو یموکراتیکو همکارانو له خوا د کمیټې له ریاست نه ګوښه شو، اسپین له دې کړکیچ  سره هم مبارزه وکړه او درې اونۍ وروسته یې بېرته د کمیټې ریاست ترلاسه کړ.<ref>{{cite web |date=1985-02-13 |title=Administration Campaigns for Nerve Gas Production |url=https://articles.latimes.com/1985-02-13/news/mn-4520_1_chemical-weapons |access-date=2012-11-09 |work=Los Angeles Times}}</ref><ref>{{cite web |date=1987-01-07 |title=Aspin Ousted as House Armed Services Chairman |url=http://www.apnewsarchive.com/1987/Aspin-Ousted-as-House-Armed-Services-Chairman/id-33cffeeb62971acf94a8c11a896182f2 |access-date=2012-11-13 |publisher=Associated Press}}</ref><ref>{{cite web |date=1987-01-23 |title=Aspin Wins Battle to Head Armed Services Committee |url=https://articles.latimes.com/1987-01-23/news/mn-858_1_les-aspin |access-date=2012-11-13 |work=Los Angeles Times}}</ref><ref>{{cite web |date=1991-01-09 |title=CONFRONTATION IN THE GULF; Aspin Sees Air Strikes Leading to a Quick Victory |url=https://www.nytimes.com/1991/01/09/world/confrontation-in-the-gulf-aspin-sees-air-strikes-leading-to-a-quick-victory.html?src=pm |access-date=2012-11-13 |work=The New York Times}}</ref> === انتقادونه او د دندې وروستۍ ورځې === جنرال پاول له اسپین نه د ۱۹۹۳ کال په سپټمبر میاشت کې وغوښتل چې په سومالیا کې د متحده ایالاتو د قوماندان غوښتنه چې د هغه ځواکونو لپاره ټانکونه، زغره وال موټر او د AC-130 Spectre ټوپک تصویب کړي. اسپین دا غوښتنه رد کړه او د پاول دا غوښتنه یې جدي ونه ګڼله. پاول د غرمې د ډوډۍ پرمهال، اسپین ته د اضافي ټانکونو، زغره والو موټرو، د AC-130 Spectre  توپونو هوایي ملاتړ په هکله وویل ترڅو چې د متحده ایالاتو د هغو سرتیرو ملاتړ وکړي چې د موګادیشو جګړې لپاره ځای پرځای شوي وو او همدارنګه یې د جګړې په اړه ورسره بحث وکړ، دا چې اسپین د پاول سپارښتنو ته پام ونه کړ دا ددې لامل شو چې پاول نور هم په غوصه شي. تر دې لږ ځنډ وروسته د ایدید ځواکونو په موګادیشو کې ۱۸ امریکایي سرتیري ووژل او له ۷۵ نه ډیر یې ټپیان کړل او همدارنګه د موګادیشو جګړې په پایله کې د متحده ایالاتو دوه هلیکوپټرې نسکورې او یو پیلوټ یې ونیول شو. <ref>{{Cite book|last=Perry|first=Mark|title=The Pentagon's wars : the military's undeclared war against America's presidents|url=https://archive.org/details/pentagonswarsmil0000perr|date=2017|isbn=978-0-465-07971-1|edition=First|location=New York|oclc=972386823}}</ref> == وروستۍ میاشتې او مړینه == اسپین د خپلې دندې تر پرېښودو وروسته په واشنګټن کې د مارکویټ پوهنتون د نړیوالو چارو د پروګرام له پوهنځۍ سره یوځای شو او په واشنګټن کې د هنري ایل سټیمسن مرکز د مدیره هیئت غړی شو. په مارچ میاشت کې، د دندو او ماموریتونو د کمیسیون غړی شو، او په می میاشت کې د کلنټون له خوا د ولسمشر د بهرنیو استخباراتو د مشورتي بورډ د رییس په توګه وټاکل شو. د ۱۹۹۵ کال په مارچ میاشت کې، هغه د استخباراتي ټولنې د دندو او وړتیاوو د مطالعاتي ډلې د رییس په توګه کار پیل کړ. د خپل ژوند په وروستیو کلونو کې اسپین د زړه له ارثي ناروغۍ (د غیر متناسب سیپټال هایپرټروفي؛ هایپرټروفیک کاردیو مایوپیتي/اړخیز کارتیو مایوپیتي) سره مخ و او دا ناروغۍ یې نوره هم د ډېرېدو په حال کې وه. د ۱۹۹۵ کال په می میاشت کې د هغه د زړه ناروغۍ د مغزي سکتې له امله پیچلې شوې وه، چې په پایله کې د ۱۹۹۵ کال د می میاشتې په ۲۱ په واشنګټن ډي سي کې مړ او د بروکفیلډ د ویسکانسن میموریل پارک هدیرې کې خاورو ته وسپارل شو. د مارکویټ پوهنتون د هغه په ​​​​درناوي د لیس اسپین دولتي مرکز په نوم ونومول شو. <ref>[http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=MWSB&p_theme=mwsb&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0EB8291FA543B66D&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM "Fund-raising drive begins for Les Aspin scholarship"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221025074706/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=MWSB&p_theme=mwsb&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0EB8291FA543B66D&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM |date=2022-10-25 }}, ''[[Milwaukee Journal Sentinel]]'', October 30, 1995. Accessed September 17, 2007. "The Shorewood High School Class of 1956 is raising money for a scholarship in fellow graduate Les Aspin's name.... He was a member of the 1956 class, which will celebrate its 40th class reunion July 20."</ref> == سرچينې == bqoyfwq72w06z3orw8v52pm9evvt6cm 0 65500 369301 365829 2026-09-23T10:17:42Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369301 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}}هاوارد رابرد هیوز کشر (د ۱۹۰۵ کال د ډسمبر له ۲۴ – د ۱۹۷۶ کال د اپریل تر ۵) یو امریکایی لوی شتمن سوداګر، ریکارډ جوړونکی پیلوټ، انجینر، فلم جوړونکی، او انسان دوست و، چې د خپل ژوند په اوږدو کې یې د یو دېر با نفوذه او بډایه کس په توګه شهرت درلود. نوموړي لومړی د فلم جوړونکي په توګه، او بیا د هوايي چلند صنعت کې د برلاسې څېرې په توګه نامتو شو. وروسته په ژوند کې، نوموړی د خپل عجیب چلند او د ژوندانه د ځانګړې بڼې له امله شهرت ترلاسه کړ – چې دا عجیب چلند یوڅه د هغه د خرابېدونکې جبري وسواس د ختلال (OCD)، د الوتکې د مرګونې پېښې څخه اوږد درد، او زیاتېدونکې کوڼوالي له امله رامنځ ته شو. <ref>{{cite web |date=July 20, 2011 |title=Howard R. Hughes |url=https://www.unlv.edu/engineering/hughes |access-date=July 18, 2018 |work=UNLV Howard R. Hughes College of Engineering}}</ref> د فلم د شتمن په توګه، هیوز د ۱۹۲۰ لسیزې په وروستیو کې په هالیوډ کې هغه وخت شهرت ترلاسه کړ، چې هغه د لوی مصرف او زیاتره جنجالي فلمونه لکه شورماشو (۱۹۲۸)، د دوزخ پریښتې (۱۹۳۰)او داغ مخ (۱۹۳۲)، تولید کړل. وروسته په ۱۹۴۸ کال کې نوموړي د کېت-البي-اورفیو انځورونو (RKO Pictures) د فلم سټوډیو واخیسته، چې په هغه وخت کې د هالیوډ د زرینې دورې د پنځو لویو سټوډیوګانو څخه وه، خو د دې تولیدي شرکت د هغه تر کنټرول لاندې له ستونزو سره مخ شوه او په پایله کې کې یې په ۱۹۵۷ کال فعالیت بند کړ. <ref>{{cite web |title=The Racket (1928) |url=http://www.tcm.com/this-month/article/85281%7C0/The-Racket.html |access-date=August 14, 2017 |website=Turner Classic Movies |archive-date=October 1, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191001221522/http://www.tcm.com/this-month/article/85281%7C0/The-Racket.html |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=Hell's Angels |url=http://www.tcm.com/this-month/article/78352%7C0/Hell-s-Angels.html |access-date=August 14, 2017 |website=Turner Classic Movies |archive-date=January 12, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112090823/http://www.tcm.com/this-month/article/78352%7C0/Hell-s-Angels.html |url-status=dead}}</ref> الوتنې او فضایي سفر سره د خپلې لېوالتیا له امله، نوموړي په ۱۹۳۲ کال کې د هیوز د الوتکو شرکت تاسیس کړ، چې لوی شمېر انجینران، ډیزاینران، او دفاعي قراردادیان یې وګومارل. هغه د ۱۹۳۰ لیسیزې پاتې برخه او د ۱۹۴۰ لسیزې زیاته برخه د نړۍ د هوایې سرعت په زیاتره ریکارډونه تېر کړل. هغه د هیوز اچ-۱ مسابقه کوونکي (Hughes H-1 Racer) (۱۹۳۵ کال) او اچ-۴ هرکلیز (د پاک کارغه، ۱۹۴۷) جوړ کړل، چې دوهمه یې د هغه وخت راهیسې تر ۲۰۱۹ کال پورې په تاریخ کې د لویو وزرونو پر درلودلو ترټولو لویه الوتونکې کښتۍ وه. هغه د Trans World Airlines و پېرود او پراخ یې کړ او وروسته یې Air West واخیست او هغه ته یې د  Hughes Airwest نوم ورکړ. هیوز په دوه ځله (په ۱۹۳۶ او ۱۹۳۸ کلونو کې) د هارمون جایزه، همدارنګه د کولیر جایزه (۱۹۳۸ کال) او د کانګریس د سرو زرو مډال (۱۹۳۹ کال) یې د ۱۹۳۰ کلونو په اوږدو کې د هوایی چلند په برخه کې د هغه د لاسته راوړنو لپاره ترلاسې کړې. په ۱۹۷۳ کال کې د ملي هوایي چلند د شهرت په سالون کې شامل شو او د پرواز مجلې په ۲۰۱۳ کال کې نوموړی د هوایی چلند د ۵۱ اتلانو په نوملړ کې راوست شو چې ۲۵ ځای یې ترلاسه کړی و.  <ref name="Rumerman">Rumerman, Judy. [http://www.centennialofflight.net/essay/Aerospace/Hughes/Aero44.htm "Hughes Aircraft."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170607012944/http://www.centennialofflight.net/essay/Aerospace/Hughes/Aero44.htm |date=2017-06-07 }} ''centennialofflight.net'', 2003. Retrieved: August 5, 2008.</ref><ref name="Noah">{{cite book|last1=Dietrich|first1=Noah|last2=Thomas|first2=Bob|title=Howard, The Amazing Mr. Hughes|url=https://archive.org/details/howardamazingmrh00diet|date=1972|publisher=Fawcett Publications, Inc.|location=Greenwich|pages=[https://archive.org/details/howardamazingmrh00diet/page/34 34], 69}}</ref><ref>[http://www.flyingmag.com/photo-gallery/photos/51-heroes-aviation?pnid=41829 "51 Heroes of Aviation."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170702120522/http://www.flyingmag.com/photo-gallery/photos/51-heroes-aviation?pnid=41829 |date=2017-07-02 }} ''Flying'' Magazine. Retrieved: December 27, 2014.</ref> هغه د ژوند د وروستیو کلونو کې خپله مالي سترواکي پراخه کړه او په لاس ویګاس کې زیاتره لوی کاروبارونه، لکه املاک، هوټلونه، قمارخانې، او د رسنۍ، لاس ته راوړل. نوموړی چې په هغه وخت کې د نیوادا ایالت له خورا ځواکمنو څېرو څخه ګڼل کېده، د یو نړیوال ښار حیثیت ته ویګاس په بدلون کې په پراخه کچه کرېدیت ترلاسه کوي. د کلونو ذهني او فزیکي زوال وروسته، هیوز په ۱۹۷۶ کال کې د پښتورګو د درېدو له امله مړ شو. د هغه میراث د هاورډ هیوز د طبي انسټیټیوټ او هاوارد هیوز کارپوریشن پر مټو ساتل کېږي. <ref>{{cite web |title=Howard Hughes, Our Company, History |url=http://www.howardhughes.com/our-company |access-date=November 6, 2017 |work=Howard Hughes Company Website |archive-date=October 29, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171029003444/http://www.howardhughes.com/our-company |url-status=dead }}</ref> == لومړی ژوند == کشر هاوارد رابرد هیوز د ایلین سټون ګانو (۱۸۸۳ – ۱۹۲۲) او مشر هاورډ آر هیوز (۱۸۶۹ – ۱۹۲۴) زوی و، چې د میسوري یو بریالی اختراع کونکی او سوداګر و. هغه انګلیسي، ویلزي او یو څه فرانسوي هوګینوټ نسب درلود او د جان ګانو (۱۷۲۷ – ۱۸۰۴) له اولادې څه دی، چې یو کشیش و او ویل کېږي چې جورج واشنګټن ته یې د تعمید غسل ورکړی. پلار يې په ۱۹۰۹ کال کې د دوه مخروطي څرخنده برمې اختراح ثبت کړه، چې په مخکینیو له لاس رسي بهر سیمو کې یې د نفتو د استخراج لپاره برمه کول ممکن کړل. مشر هیوز د اختراع د سوداګریز کولو لپاره هوښیاره او ګټور پریکړه وکړه چې د برمې د پلور پر ځای یې هغه په اجاره ورکوله، چې نورې زیاتې برمې یې اختراع کړې او په ۱۹۰۹ کال کې یې د هیوز د وسایلو شرکت تاسیس کړ. د هیوز تره، رپرت هیوز مشهور ناول لیکونکی، ننداره لیکونکی او د فلم ډایرکټر و. <ref>Barlett and Steele 2004, p. 15.</ref><ref>Barlett, Donald L. and Steele, James B. ''Howard Hughes: His Life and Madness'' Norton, 2011, page 29.</ref><ref>{{cite web |title=American National Biography Online: Hughes, Howard |url=http://www.anb.org/articles/10/10-01809.html |access-date=August 15, 2017 |website=www.anb.org}}</ref> د ۱۹۴۱ کال د هوګز د زیږون اقرار نامه چې د هغه د تره انیټ ګانو لومیس او اسټیل بوټن شارپ له خوا لاسلیک شوی، ښیي چې هغه د ۱۹۰۵ کال د ډسمبر په ۲۴ نېټه د تکزاس په هاریس ولسوالۍ کې زیږېدلی. خو د هغه د تعمید سند د ۱۹۰۶ کال د اکتوبر په ۷ نېټه د آیوا په کیوک کې د سېنت جانز ایپیسکوپل کلیسا کې ثتب شوی، د هغه د زیږون نیټه د ۱۹۰۵ کال د سپټمبر ۲۴ ښیي چې د زیږون جای ته یې اشاره نه ده کړې.   هیوز په ځوانۍ کې د ساینس او ​​ټیکنالوژۍ سره لېوالتیا وښودله. په ځانګړې توګه، هغه په انجینرۍ کې غوره استعداد درلود او په ۱۱ کلنۍ کې یې د هوسټن لومړی "بې سیم" راډیو ټرانسمیټر جوړ کړ. هغه په ​​هوسټن کې د لومړي جواز لرونکي آماتور-راډیو مالک شو، چې د W5CY رادیویي نښان (اصل کې 5CY) یې درلود. په ۱۲کلنۍ کې، هیوز انځو په سیمه ییزه ورځپاڼه کې خپور شو چې په هوسټن کې د لومړي هلک و چې یو "موتور لرونکی" بایسکل یې درلود. هغه دا د خپل پلار د بخار انجن له پرزو څخه جوړ کړی و. هغه یو متفاوت زده کونکی و، چې د ریاضیاتو، الوتنې او میخانیک سره یې مینه درلوده. نوموړي د الوتنې لومړی درس په ۱۴ کلنۍ کې واخیست او په ۱۹۲۱ کال کې یې په ماساچوسټس کې د فیسنډن په ښوونځي کې شامل شو. <ref name="encarta">[http://encarta.msn.com/encyclopedia_761553204/Howard_Hughes.html "Howard Hughes."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060103075357/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761553204/howard_hughes.html|date=January 3, 2006}} ''MSN Encarta online,'' October 21, 2009. Retrieved: January 5, 2008.</ref><ref>{{cite web |title=The Original Famous Hams and ex-Hams List |url=http://users.tellurian.com/gjurrens/famous_hams.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140519025753/http://users.tellurian.com/gjurrens/famous_hams.html |archive-date=May 19, 2014}}</ref><ref name="cof.net">[http://www.century-of-flight.net/Aviation%20history/pathfinders/Howard%20Hughes.htm "Howard Hughes."] ''U.S. Centennial of Flight Commission,'' 2003. Retrieved: January 5, 2008.</ref> هیوز د تاچر په ښوونځي کې د لنډې مودې وروسته، په کالټیک کې د ریاضی او د هوایي چلند د انجینرۍ په کورسونو کې ګډون وکړ. د هوستون په ۳۹۲۱ یواکم بلوید کې د سرو خښتو هغه کور چې نوموړي په تڼکیتوب کې په ژوند کاوه، اوس هم پرځای دی، او اوس د سینټ توماس پوهنتون په چاپېریال کې د هیوز کور په نوم یادېږي. <ref>{{cite news|title=The Mail Goes Through But Flavor Is Gone|date=March 8, 1972|last=Beeney|first=Bill|work=The Democrat Chronicle|location=Rochester, New York|page=31|quote=Our facility residence is in the 4000 block on Yoakum Blvd. The building next to it at 3900 is the Modern Language Department, It is the former Howard Hughes home. We paid $82,000 cash for it about 10 years ago.|publisher=[[Ancestry.com#Newspapers.com|Newspapers.com]]}}</ref><ref>{{cite web |title=1952 Purchase of Hughes House |url=http://alumni.stthom.edu/s/1733/alumni/index.aspx?sid=1733&gid=2&pgid=252&cid=1526&ecid=1526&ciid=1697&crid=0 |access-date=April 21, 2018 |publisher=alumni.stthom.edu }}{{Dead link|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> مور یې، ایلین د ۱۹۲۲ کال په مارچ کې د ایکتوپیک (غیر نارمل) باردارۍ د ستونزو له امله مړه شوه. مشر هاورډ هیوز په ۱۹۲۴ کال کې د زړه د حملې له امله مړ شو. ظاهراً د دوی مړینې هیوز وهڅو چې د ۱۹۲۹ کال کې د ۱۹ کلنۍ په خپل وصیت کې د طبي څیړنو د لابراتوار ودانول شامل کړي. د مشر هیوز وصیت د ایلین له مړینې ورسته نه و اپدېټ شوی، او هیوز د کورنۍ ۷۵٪ شتمني په میراث کې ترلاسه کړه. د د ۱۹مې کلیزې په ورځ، هیوز خپلواک کوچنی اعلان شو، چې هغه ته یې توان ورکړ چې د خپل ژوند بشپړ کنټرول ترلاسه کړي.  <ref>[http://history1900s.about.com/od/peoplewhomadeanimpact/p/howardhughes.htm "Howard Hughes."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060823115531/http://history1900s.about.com/od/peoplewhomadeanimpact/p/howardhughes.htm |date=2006-08-23 }} ''about.com''. Retrieved: January 5, 2008.</ref><ref>[http://www.golfonline.com/golfonline/features/features/article/0,17742,1013633-2,00.html "Golf's Bizarre Billionaire."] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071014014020/http://www.golfonline.com/golfonline/features/features/article/0,17742,1013633-2,00.html|date=October 14, 2007}} ''golfonline.com''. Retrieved: September 4, 2007.</ref> په ځوانۍ کې ه، هیوز یو تکړه او لېواله ګولف لوبغاړی شو. هغه اکثراً د لمړۍ کچې د شارتونو نمرې اخیستي او په ۲۰ کلنۍ کې یې د مقابل لوري پر وړاندې د دوه-پر-دری امتیازنو سره لوبه کوله، او د یو وخت لپاره یې د مسلکي ګلف لپاره هوډ درلود. هغه په مکرر ډول د غوره لوبغاړو ، لکه جین سرازین، سره ګلف لوبو. هیوز ډېر لږ رقابتي لوبه کوله او په تدریجي ډول یې د نورو لېوالتیا وو لپاره له سپورت نه لاس واخیست. هیوز هره ماسپښین د لاس انجلس په کورسونو کې، لکه په لیکسایډ ګلف کلب، ولشیر کنټري کلب، یا بیل ایر کنټري کلب کې، د ګلف لوبه کوله. د هغه ملګري جورج وان ایلم یا اوزي کارلټن وو. کله چې هیوز د ۱۹۲۰ کلونو په وروستیو کې ځان ټپي کړ، د هغه ګلف لوبې لږ شوې، او د F-11 له غورځیدو وروسته یې د لوبې توان له لاسه ورکړ. <ref>Barkow 1986, p. 13.</ref><ref name="Noah2">{{cite book|last1=Dietrich|first1=Noah|last2=Thomas|first2=Bob|title=Howard, The Amazing Mr. Hughes|url=https://archive.org/details/howardamazingmrh00diet|date=1972|publisher=Fawcett Publications, Inc.|location=Greenwich|pages=[https://archive.org/details/howardamazingmrh00diet/page/34 34], 69}}</ref> هیوز د خپل پلار له مړینې لږ وروسته یې د رایس پوهنتون پرېښود. نوموړي د ۱۹۲۵ کال د جون په ۱ نېټه د ایلا بوټس رایس سره واده وکړ. نوموړې د د هوستون د ډیویډ رایس او مارتا لاسن بوټس لور، او د ویلیم مارش رایس، چې د رایس پوهنتون یې به نوم دی، د خور لمسۍ وه. دوی لاس انجلس ته لاړ، چې هلته نوموړي هیله درلوده چې د فلم جوړونکي په توګه د ځان لپاره شهرت ترلاسه کړي.   دوی د امبسېډور هوټل ته لاړل، او هیوز د واکو (Waco) د الوتنې زده کړه پیل کړه، چې په ورته وخت کې یې د سوېل هوګان (''Swell Hogan'') په نوم خپل لومړی متحرک انځورونه تولید کړل. <ref name="Noah3">{{cite book|last1=Dietrich|first1=Noah|last2=Thomas|first2=Bob|title=Howard, The Amazing Mr. Hughes|url=https://archive.org/details/howardamazingmrh00diet|date=1972|publisher=Fawcett Publications, Inc.|location=Greenwich|pages=[https://archive.org/details/howardamazingmrh00diet/page/34 34], 69}}</ref> == سرچينې == kfdndgh7ljbma8m2aafrsjd1bbr9aky 0 65546 369142 337711 2026-09-22T23:11:14Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369142 wikitext text/x-wiki اپولو ۱۷ (ډيسمر ۷-۱۹-۱۹۷۲) د [[ناسا]] د اپولو د پروګرام وروستی ماموريت و، وروستی ځل چې انسانانو په سپوږمۍ قدم کېښود يا يې د ځمکې له مدار څخه دباندې سفر وکړ. قوماندان «جين کرنن» او د سپوږميز واحد پيلوټ «هيريسن شمټ» په سپوږمۍ وګرځېدل، په داسې حال کې چې د مشرتابه واحد ډلګۍ پيلوټ «رونالډ ايونز» دپاسه وڅرخېد. «شمت» په سپوږمۍ يواځينی کوز شوی ځمکپېژندونکی و چې سپوږمۍ ته د يو سانيسپوه د استولو لپاره د ناسا تر فشار لاندې د «جو اينګل» پر ځای وټاکل شو. په دې ماموريت پر ساينس د زيات ټينګار کولو مطلب د ډېرو نويو تجربو تر لاسه کول و، د يوې بيالوژيکي تجربې په ګډون، په کومه کې چې مديريت برخه (command module د انسان لېږدونکې فضايي بېړۍ هغه برخه ده چې له بېړۍ جلا کېږي او ماموريت مديريت کوي) کې لېږدول کېدونکي پنځه موږکان هم شامل وو. د دې ماموريت طراحانو د ښکته کېدو د سيمې په ټاکلو کې دوه بنسټيزې موخې تر نظر لاندې ونيولې: له Mare Imbrium څخه پخواني سپوږميزو لوړو سيمو موادو نمونه اخيستل او په نسبي ډول د وروستي اورشيندي د فعاليت د شونتيا پلټنه کول. په همدې بنسټ دوی «Taurus–Littrow» غوره کړ، چېرته چې داسې شکلونه وو چې له مدار څخه ليدل شوي وو او د هغوی انځور اخيستل شوي او باور کېدو چې په طبيعيت کې اورشيندي دي. له دې امله چې د دې عملې درې واړو غړیو د پخوانيو اپولو سپوږميز ماموريتونه تعقيب کړي وو، دوی د اپالو له فضايي بېړۍ سره بلد و او د ځمکپېژندنې د روزنې لپاره يې زيات وخت درلود. د ۱۹۷۲ز کال د ديسمبر په اومه نېټه د ختيځ په معياري وخت (EST) د سهار په دولس بجو او دري دېرش دقيقو روان شو، د هارډوير د يوې ستونرې له امله د اپولو په پروګرام کې يواځې د استولو په دريځ کې ځنډ راغی، اپولو ۱۷ د يو « J-type» ماموريت و، په کوم کې چې د سپوږمۍ په سطحه درې ورځې، غزول شوې ساينسي وړتيا او درېیم سپوږميز تاويدونکی موټر (LRV) استعمال شامل و. Cernan او Schmitt په « Taurus–Littrow»  دره کې کوز شول او د سپوږمۍ د نمونو په اخيستلو او د ساينسي وسايلو په استولو سره يې په سپوږمۍ درې قدم وهل بشپړ کړل. د نارنجي رنګ خاوره په « Shorty» څوکه کې وموندل شوه او ثابته شوه چې طبيعيت يې اورشيندی دی، که څه هم د سپوږمۍ د تاريخ له لومړيو وه. Evans  د ادارې او خدمت په نمونه (CSM)  کې د سپوږمۍ په مدار کې د ساينسي اندازه کولو او انځورونو اخيستلو لپاره پاتې شو، دا فضايي بېړۍ د ديسمبر په نولسمه نېټه بېرته ځمکې ته راستنه شوه. دې ماموريت د عملې سره يو ځای د فضايي الوت ډېر رکارډونه مات کړل چې په هغې کې په سپوږمۍ د ښکته کېدونکي تر ټولو اوږد هغه ماموريت شامل دی چې عمله يې درلوده (دولس ورځې څوارلس ساعته)؛ همدا راز د هر ډول له موټر څخه ورهاخوا فعاليت پر مهال له فضايي بېړۍ حخه تر ټولو زيات واټن (۷.۶ کيلومتره يا ۴.۷ ميله)؛ د سپوږمۍ په کچه له موټرو څخه پرته تر ټولو اوږده فعاليتونه (دوه ويشت ساعته څلور دقيقې)، د سپوږمۍ تر ټولو ستره نمونه راوړل (تقريباً ۱۱۵ کيلوګرامه يا ۲۵ پاونډه)، د سپوږمۍ په مدار کې تر ټولو اوږد وخت (شپږ ورځې څلور ساته) او تر ټولو زیات سپوږميز مدارونه (څرخونه) (۷۵) تر سره کول.<ref name="records">{{cite web |date=December 28, 2018 |title=Astronaut Friday: Ronald Evans |url=https://spacecenter.org/astronaut-friday-ronald-evans/ |access-date=February 7, 2022 |publisher=Space Center Houston}}</ref><ref name="eva table">{{cite web |title=Extravehicular Activity |url=https://history.nasa.gov/SP-4029/Apollo_18-30_Extravehicular_Activity.htm |access-date=January 6, 2022 |publisher=NASA}}</ref><ref name="records2">{{cite web |date=December 28, 2018 |title=Astronaut Friday: Ronald Evans |url=https://spacecenter.org/astronaut-friday-ronald-evans/ |access-date=February 7, 2022 |publisher=Space Center Houston}}</ref>{{sfn|Orloff 2004|loc=Apollo 17: The Eleventh Mission}} == عمله او د ماموريت د مديريت مهم اشخاص == {| class="wikitable" |دنده<ref name="nasmcrew">{{cite web |title=Apollo 17 Crew |url=http://www.nasm.si.edu/collections/imagery/apollo/as17/a17crew.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110705123015/http://www.nasm.si.edu/collections/imagery/apollo/as17/a17crew.htm |archive-date=July 5, 2011 |access-date=August 26, 2011 |work=The Apollo Program |publisher=[[National Air and Space Museum]] |location=Washington, D.C.}}</ref> |'''ستورپېژندونکی''' |- |مشر مسئول |یوجين ای کرنن درېیم او تر ټولو وروستی فضايي الوت |- |د مديريت د واحد پيلوټ (CMP) |رونالډ اي ايونز يواځې فضايي الوت |- |د سپوږميز واحد پيلوټ (LMP) |هيريسن ايچ شمټ يواځې فضايي الوت |} په ۱۹۶۹ز کال کې ناسا اعلان وکړ چې د اپولو ۱۴ تعقيبي عمله به جين کرنن، رونالډ ايونز او پخوانی X-15 پيلوټ جيو اينګل وي. دې چارې دوی د اپولو ۱۷ د ابتدايي عملې لپاره په ليکه کې ودرول، ځکه چې د اپولو پروګرام د عملې د څرخ لپاره عموماً مطلب دا وي چې يوه تعقيبي عمله به له درې ماموريتونو وروسته د لومړۍ عملې په توګه الوت کوي. هيريسن شمټ، څوک چې پر يو ستورپېژندونکي سربېره يو ماهر ځمکپېژندونکی هم و، د اپولو ۱۵ په تعقيبي عمله کې خدمات وړاندې کړل او د څرخ په پايله کې به د اپولو ۱۸ سپوږميز ماموريت پرواز د پيلوټ په توګه الوت وکړي.<ref name="a17pre">{{cite web |editor-last=Jones |editor-first=Eric M. |editor2-last=Glover |editor2-first=Ken |title=A Running Start – Apollo 17 up to Powered Descent Initiation |url=http://next.nasa.gov/alsj/a17/a17.prepdi.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120320233958/http://next.nasa.gov/alsj/a17/a17.prepdi.html |archive-date=March 20, 2012 |access-date=August 25, 2011 |work=Apollo 17 Lunar Surface Journal |publisher=NASA}}</ref><ref>{{cite web |title=Apollo 14 Crew |url=https://airandspace.si.edu/explore-and-learn/topics/apollo/apollo-program/landing-missions/apollo14-crew.cfm |access-date=February 8, 2022 |website=The Apollo Program |publisher=National Air and Space Museum}}</ref><ref>{{cite web |title=Astronauts – Craters of the Moon |url=https://www.nps.gov/crmo/learn/historyculture/astronauts.htm |access-date=February 8, 2022 |publisher=National Park Service |archive-date=February 8, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220208002530/https://www.nps.gov/crmo/learn/historyculture/astronauts.htm |url-status=dead}}</ref>{{sfn|Wilhelms 1993|pp=309–310}} د ۱۹۷۰ز کال د سپتمبر په اتلسمه نېټه اپولو ۱۸ لغوه کړای شو. ساينسي ټولنې پر ناسا فشار راوړ چې د اپولو د ښکته کېدو لپاره د هغه غېر مسلکي ځمکپېژندنې روزنې تر لاسه کونکي پيلوټ پر ځای يو ځمکپېژندونکی وټاکي. وروسته ناسا شمټ د اپولو۱۷ سپوږميز واحد پيلوټ په توګه وټاکه. اپولو ۱۷ د عملې لپاره د شمټ ټاکنې د ناسا د الوتونکي عملې فعاليتونو رئیس «ډيک سليټن» له دې پوښتنې سره مخ کړ چې د اپولو ۱۷ دوه نور ځايونه به څوک ډک کړي: د اپولو ۱۵ پاتې عمله (ډک ګورډن او وينس برانډ) يا د اپولو ۱۴ تعقيبي عمله (له اينګل پرته).په پای کې «سليټن»  «کرنن» او «ايوانز» وټاکل، په داسې حال کې چې د اپولو ۱۷ لپاره د کرنن د ټاکلو پر سر د ناسا په داخل کې پر ملاتړ اتفاق نه و شوی. کرنن د ۱۹۷۱ز کال د جنورۍ په مياشت کې د يو روزنيز تمرين پر مهال يوه Bell 47G ډوله هلیکوپتر د کيپ کينډي سره نږدې [[د هند سمندر|د هند په سمندر]] کې غورځولې وه؛ وروسته د دې پېښې لامل د پيلوټ تېروتنه وبلل شوه، ځکه چې کرنن په اوبو کې له غورځېدو مخکې خپله ارتفاع سمه نه وه ارزولې. جيم ميک ډیوټ، څوک چې هغه مهال د اپولو تشيال بېړۍ پروګرام د دفتر مدير و، دې پېښې ته په اشارې سره د کرنن په ټاکل کېدو نيوکه وکړه، په داسې حال کې چې «سليټن» دا اندېښنه رد کړه. وروسته له دې چې د ماموريت د مشرتابه وړانديز ورته وشو، کرنن استدلال وکړ چې په دې ماموريت له هغه سره بايد «اينګل» ولاړ شي، خو د شميټ له ټاکنې سره يې موافقه څرګنده کړه، کله چې دا روښانه شوه چې شمټ اپولو۱۷ کې له کرنن سره يا له هغه پرته هم ځي. د اپولو ۱۷ ابتدايي عملې اعلان د ۱۹۷۱ز کال د اګست په ديارلسمه نېټه په عام ډول وشو.<ref name="a17pre2">{{cite web |editor-last=Jones |editor-first=Eric M. |editor2-last=Glover |editor2-first=Ken |title=A Running Start – Apollo 17 up to Powered Descent Initiation |url=http://next.nasa.gov/alsj/a17/a17.prepdi.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120320233958/http://next.nasa.gov/alsj/a17/a17.prepdi.html |archive-date=March 20, 2012 |access-date=August 25, 2011 |work=Apollo 17 Lunar Surface Journal |publisher=NASA}}</ref>{{sfn|Kraft 2002|pp=346–348}}<ref>{{cite news|title=News – Released at NASA Headquarters|url=https://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/83123main_1971.pdf|access-date=January 13, 2022|publisher=Manned Spacecraft Center: Public Information Offie|date=October 18, 1971|archive-date=February 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210228041703/https://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/83123main_1971.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="crewannounce">{{cite news|title=News – MSC 71-56|url=https://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/83123main_1971.pdf|access-date=January 13, 2022|publisher=Manned Spacecraft Center: Public Information Office|date=August 13, 1971|archive-date=February 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210228041703/https://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/83123main_1971.pdf|url-status=dead}}</ref> کرنن چې د اپولو ۱۷ پر مهال د متحده ايالاتو په سمندري ځواک کې يو ۳۸ کلن کپتان و، په ۱۹۶۳ز کال کې د ستورمزلو په درېيم ګروپ کې وټاکل شو. هغه په ۱۹۶۶ز کال کې د « Gemini 9A» د پيلوټ په توګه د اپولو ۱۰ سپوږميز ماموريت د پيلوټ په توګه الوت وکړ او دا په ۱۹۶۹ز کال کې د اپولو ۱۴ په تعقيبي عمله کې د خپلو خدماتو وړاندې کولو څخه مخکې و. ايونز، څوک چې په ۱۹۶۶ز کال کې د ستورمزلو د پنځمې ډلې د برخې په توګه ټاکل شوی و، د اپولو ۱۷ پر مهال نهه دېرش کلن و او د امریکا په سمندري ځواک کې يو بريدمن و. د اپولو ۱۷ پر مهال شميټ يو عام ملکي سړی و، د اپولو ۱۷ پر مهال اوه دېرش کلن و. نوموړی له هارورډ پوهنتون څخه په ځمکپېژندنه کې دوکتورا تر لاسه کړې وه، په ۱۹۶۵ز کال کې د ستورمزلو په څلورمه ډله کې ټاکل شوی و. ايونز او شمټ دواړو خپل لومړی تشيال سفر کاوه.{{sfn|Orloff & Harland 2006|pp=507–508}} د اپولو ۱۶ او ۱۷ لپاره چې وروستی اپولو سپوږميز ماموريت و، ناسا د ستورپېژندنکو (ستورمزلو) د تعقيبي عملې ټاکنه وکړه، چا چې له خپلو تجربو څخه د ګټه اخيستنې لپاره مخکې هم اپولو سپوږميز ماموريت الوزولی و او د دې لپاره چې نويو شاملو شويو کسانو د روزنې لپاره مصرفېدونکې پيسې او وخت سپماوکړي، د چا چې په اپولو ماموريت کې د الوتلو امکان نه و. د اپولو ۱۷ لپاره اصلي تعقیبي عمله، د کوم اعلان چې هغه مهال د ابتدايي عملې په توګه شوی و، د اپولو ۱۵ عمله وه، په دې کې ډيوډ سکاټ د قوماندان په توګه، الفريډ ورډن د CMP او جيمز ارون د LMP په توګه ټاکل شوي وو، دوی د ۱۹۷۲ز کال کې د اپولو ۱۵ پوسته خانې د پوښونو په پېښه کې د ونډې له امله ليرې کړای شوي وو. د دوی ځای د اپولو ۱۶ د ښکته کېدو عملې ونيو چې هغه «جان ډبليو. يانګ» د تعقيبي عملې د قوماندان او چارلس ډيوک د LMP په توګه وټاکل شول او د اپولو ۱۴ CMP، سټيورټ روزا يې بدل کړل. په اصل کې د اپولو ۱۶ CMP کين ميټنګلي هغه څوک و چې د هغه د عملې سره به يو ځای ټاکل کېدل، خو هغه دا خبره رد کړه، څو وکولای شي له خپلې کورنۍ سره زيات وخت تېر کړي، د هغه زوی تازه زېږېدلی و او د دې پر ځای يې د فضايي شټل پروګرام کې يوه دنده واخيسته. روزا هم د اپولو ۱۶ لپاره د تعقیبي عملې د CMP په توګه کار وکړ.{{sfn|Shayler & Burgess 2017|pp=289–290}}<ref name="crewannounce2">{{cite news|title=News – MSC 71-56|url=https://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/83123main_1971.pdf|access-date=January 13, 2022|publisher=Manned Spacecraft Center: Public Information Office|date=August 13, 1971|archive-date=February 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210228041703/https://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/83123main_1971.pdf|url-status=dead}}</ref>{{sfn|Orloff & Harland 2006|pp=507–508}}{{sfn|Slayton & Cassutt 1994|p=279}}<ref>{{cite news|last1=Riley|first1=John E.|title=Release No. 72-113: Astronauts Mitchell and Irwin to Retire|url=https://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/83124main_1972.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/83124main_1972.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live|access-date=January 13, 2022|publisher=NASA: Manned Spacecraft Center|date=May 23, 1972}}</ref>{{sfn|Orloff & Harland 2006|p=471}}{{sfn|Shayler & Burgess 2017|p=296}}{{sfn|Phinney 2015|p=130}}{{sfn|Chaikin 1995|p=549}} == سرچينې == s6q2rrrje5ygi9zf6t038055s4cee0l 0 65701 369311 365576 2026-09-23T11:06:40Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369311 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}}ویلیم ټاډ اکین (د ۱۹۴۷ز کال د جولای په ۵مه زېږېدلی- د ۲۰۲۱ز کال د اکټوبر په ۳مه مړ) د امریکا جمهوري غوښتونکی سیاستوال دی، چې له ۲۰۰۱ز کال نه تر ۲۰۱۳ز کال پورې د میزوري د دویمې انتخاباتي حوزې استازی و. په نیویارک ښار کې زېږدلی و، خو لوی شوی په لوی سنټ لویس کې و. کله چې اکین په ماساچوست کې د ووسټر له پوليټکنیک موسسې نه د لسانس سند ترلاسه کړ؛ نو وروسته تر هغه یې د متحده ایالاتو د پوځ په مهندسي قطعه کې دنده پیل کړه او د کمپیوټر او فولادو په صنعت کې پر کار بوخت شو.  په ۱۹۸۸ز کال کې د میزوري د پارلمان غړی شو او تر ۲۰۰۰ز کال پورې یې په ایالتي مجلس کې خدمت وکړ. وروسته د متحده ایالاتو د پارلمان غړی شو او تر ۲۰۱۳ز کال پورې یې هلته خدمت وکړ. په کانګریس کې یې دنده هغه مهال پای ته ورسېده، چې هغه هڅه کوله ترڅو ډیموکراټ سناتور، کلایر مک کاسکیل په ۲۰۱۲ز کال کې له خپل دریځه ګوښه کړې، چې په دې کړنه کې یې ماتې وخوړه. اکین د جمهوري غوښتونکو په مقدماتي ټاکنو کې بریالی شوی همدارنګه تر ټاکنو مخکې په وړاندوینو کې هم تر کلایر مک کاسکیل مخکې و او تر دې چې ویې ویل، ښځې د هغه څه قرباني دي، چې دی یې مشروع جنسي تېری بولي؛ نو له همدې امله په ندرت سره امیندوارې کېږي. په پایله کې اکین د دغه نظر له امله بښنه وغوښته، خو له ټاکنو نه یې د لرې کېدو غوښتنې ونه ومنلې. هغه ۳۹.۲ سلنه رایه ګټلې وې او کلایر مک کاسکیل ۵۴.۷ سلنه رایې وګټلې چې له دې سره د مک کاسکیل پر وړاندې له ماتې سره مخ شو. د ۲۰۱۴ز کال په جولای کې یو کتاب چاپ شو، چې په هغه کې اکین له خپلو لومړنیو اظهاراتو نه دفاع وکړه او ویلي یې وو، چې له خپلې بښنې پښېمان دی.<ref name="2012results">{{cite web |title=Missouri Senate election results 2012: Claire McCaskill beats Todd Akin for second term |url=http://www.politico.com/news/stories/1112/83443.html |access-date=September 13, 2015 |work=Politico}}</ref><ref name="Palmer-FiringBack-2014">{{cite news|author1=Anna Palmer|author2=Tarini Parti|title=Akin un-apologizes|url=https://www.politico.com/story/2014/07/todd-akin-new-book-108745|access-date=August 14, 2019|work=Politico|date=July 10, 2014}}</ref><ref name="Haberkorn">{{Cite news|url=http://www.politico.com/news/stories/1112/83449.html|work=Politico|first=Jennifer|last=Haberkorn|title=Abortion, rape controversy shaped key races|date=November 6, 2012}}</ref> == د ژوند په لومړیو کې، زده کړې او سوداګري == اکین په نیویارک ښار کې زېږدلی و او په لوی سنټ لویس کې لوی شوی و. هغه د نانسي پري (کورنی نوم: بیګلو) او پل بیګلو اکین زوی و. د اکین غور نیکه توماس راسل اکین په ۱۹۱۱ز کال کې په سنټ لویس کې د لکلدي په نامه د فولادو شرکت جوړ کړ. دغه شرکت په اخیر کې د ده نیکه ویلیم اکین او بیا یې پلار پل ته په لاس ورغی. پلار یې د هاروارډ د پوهنتون د درېیم نسل له فارغ التحصیلانو نه شمېرل کېږي، چې په دویمه نړیواله جګړه کې یې د سرتېري په توګه په سمندري پوځ  کې خدمت وکړ.<ref name="nyt1944">[https://www.nytimes.com/1944/09/09/archives/troth-announced.html Announcements], ''The New York Times'', September 9, 1944, Section Sports, Page 21.</ref><ref name="faith">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/08/22/us/politics/todd-akins-faith-is-central-to-his-politics.html|title=A Politician Whose Faith Is Central to His Persistence|first=John|last=Eligon|date=August 21, 2012|work=The New York Times}}</ref><ref name="google">{{cite book|title=The Penniman Family: To 1980|author1=Penniman, G.W.|author2=Bigelow, P.|author3=Penniman, G.D.|date=1987|publisher=Penniman Family|url=https://books.google.com/books?id=ZpJJAAAAMAAJ|access-date=September 13, 2015}}</ref><ref>[https://www.nytimes.com/1966/03/26/archives/laclede-steel-names-chief.html Laclede Steel Names Chief], ''The New York Times'', Business and Finance Section, March 26, 1966.</ref> اکین له جان باروز نه، چې د سنټ لویس په ښارګوټي کې یو ابتدایي ښوونځی و فارغ شو او د ماساچوست په ووسټر کې د ووسټر له پوليټکنیک موسسې نه فارغ التحصیل شوی دی او په ۱۹۷۰ز کال کې یې د انجنیرۍ د مدیریت په برخه کې خپل لیسانس واخیست.  هغه تر فارغ التحصیلۍ وروسته د متحده ایالاتو د پوځ په ملي ګارد کې د انجینیر افسر په توګه خدمت وکړ او تر ۱۹۸۰ز کال پورې د پوځ په زېرمه ځواک کې بوخت و. دغه دنده یې پرېښوده او د آی بي ام په شرکت کې د کمپیوټري سیسټم پر عمده خرڅلاو بوخت شو او بیا وروسته پخپل کورني کاروبار کې، چې د فولادو جوړول و، پر کار بوخت شو. اکین په ۱۹۸۴ز کال کې د ماسټرۍ سند د الهیاتو په برخه کې د تړون (میثاق) له علمیه دارالعلوم نه ترلاسه کړ او هلته یې د یوناني، عبري او د مقدسو متونو د محافظه کارانه تفسیر په برخو کې مطالعات پیل کړل، خو کلیسا ته ور ونه ګرځېد.<ref name="latimesobit">{{Cite web |date=October 4, 2021 |title=Todd Akin, former congressman sunk by remark on 'legitimate rape,' dies at 74 |url=https://www.latimes.com/world-nation/story/2021-10-04/ex-congressman-todd-akin-legitimate-rape-remark-dies |website=[[Los Angeles Times]]}}</ref><ref name="bluebook 1993.1">[http://cdm.sos.mo.gov/cdm4/document.php?CISOROOT=%2Fstatepub&CISOPTR=99477&REC=17&CISOBOX=akin Official Manual of the State of Missouri, 1993–1994]{{Dead link|date=July 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=no}}, p. 157</ref><ref>[http://akin.house.gov/index.php?option=com_content&view=article&id=9&Itemid=2 Biography] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120824000846/http://akin.house.gov/index.php?option=com_content&view=article&id=9&Itemid=2|date=August 24, 2012}}, Congressman Todd Akin, Missouri's 2nd District. Retrieved August 23, 2012.</ref><ref name="agenda">{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/politics/akins-congressional-legacy-small-but-his-support-among-christian-groups-is-big/2012/08/22/b2c2d98e-ec75-11e1-aca7-272630dfd152_story_1.html|title=Akin's agenda wins loyalty of Christian groups|author1=McCrummen, Stephanie|author2=Fahrenthold, David A.|name-list-style=amp|newspaper=The Washington Post|date=August 22, 2012}}</ref> اکین له ډېرې مودې راهیسې د جنین د سقط کولو فعال مخالف و او یو مهال په میزوري کې د جنین د سقط د مخالفانو د ټولنې غړی و. اکین په ایلینوی او میزوري کې د جنین د سقط کلینیکونو مخې ته لاریونونه کول؛ نو لږ تر لږه اته ځلې د ۱۹۸۵ز او ۱۹۸۸ز کال ترمنځ له قانون نه د سرغړونې په تور بندي شو. هغه ویل چې لاریونونه یې په سوله ییز ډول وو او د خپلو افکارو د دفاع لپاره به بښنه ونه غواړي. په هغه وخت کې یې د «ویلیم اکین» نوم ځانته کاراوه. له هغه مهاله وروسته، کله چې سیاست ته راغی؛ نو له «ټاډ اکین» نوم نه یې کار واخیست. <ref name="akinplatform">Todd Akin Senate Campaign 2012 web site, On the Issues: Life, http://www.akin.org/issues/life. Retrieved November 4, 2012.</ref><ref name="eight">{{cite news|url=http://hotlineoncall.nationaljournal.com/archives/2012/11/records-show-ak.php|title=Akin was Arrested at Least Eight Times in 1980s|first=Dan|last=Friedman|work=Hotline On Call|publisher=NationalJournal.com|date=November 3, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105005549/http://hotlineoncall.nationaljournal.com/archives/2012/11/records-show-ak.php|archive-date=November 5, 2012}}</ref><ref name="arrested">{{cite news|last=McDermott|first=Kevin|title=Todd Akin was arrested at least three times during '80s abortion protests|url=https://www.stltoday.com/news/local/govt-and-politics/political-fix/todd-akin-was-arrested-at-least-three-times-during-s/article_daebda70-1d5b-11e2-9adc-0019bb30f31a.html|access-date=October 24, 2012|newspaper=St. Louis Post-Dispatch|date=October 24, 2012}}</ref><ref name="speaks">{{cite news|last=Kim|first=Seung Min|title=Akin speaks about old arrest at abortion clinic|url=http://www.politico.com/blogs/on-congress/2012/09/akin-speaks-about-old-arrest-at-abortion-clinic-136954.html|work=Politico|date=September 28, 2012|access-date=November 3, 2012}}</ref><ref name="2 top">{{cite news|title=2 top Mo. Republicans reverse course, come back to Akin's side in contentious Senate race|url=https://www.washingtonpost.com/politics/mo-sen-mccaskill-defends-self-as-polite-and-calm-after-akin-says-she-was-not-as-ladylike/2012/09/28/ba031928-0978-11e2-9eea-333857f6a7bd_story.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20121003232022/http://www.washingtonpost.com/politics/mo-sen-mccaskill-defends-self-as-polite-and-calm-after-akin-says-she-was-not-as-ladylike/2012/09/28/ba031928-0978-11e2-9eea-333857f6a7bd_story.html|archive-date=October 3, 2012|newspaper=The Washington Post|date=September 28, 2012|url-status=dead}}</ref> == ټاکنې == اکین په ۱۹۸۸ز کال کې د میزوري د پارلمان غړیتوب لپاره وټاکل شو او پرته له مخالفته یې په لوېدیځ ښار کې د ۸۵ ناحیې د استازیتوب لپاره ګډون وکړ. هغه په ۱۹۹۰ز  کال کې د دویم ځل لپاره د ۵۹ سلنه رایه په اخیستو سره بیا وټاکل شو. دا چې دغې ناحیې بدلون وکړ؛ نو اکین له ۱۹۹۳ز نه تر ۲۰۰۰ز کال پورې د ۸۶ناحیې استازی و او هېڅکله یې تر ۶۶ سلنه لږې رایې نه دي ترلاسه کړې. <ref name="bluebook 89">[https://archive.today/2012.12.13-133126/http://cdm.sos.mo.gov/cdm4/document.php?CISOROOT=/statepub&CISOPTR=92231&REC=10&CISOBOX=akin Official Manual of the State of Missouri 1989–1990], p. 669.</ref><ref name="bluebook 91">[https://archive.today/2012.12.13-173349/http://cdm.sos.mo.gov/cdm4/document.php?CISOROOT=/statepub&CISOPTR=97970&REC=10 Official Manual of the State of Missouri 1991–1992], p. 506.</ref><ref name="bluebook 93">[http://cdm.sos.mo.gov/cdm4/document.php?CISOROOT=%2Fstatepub&CISOPTR=99477&REC=17&CISOBOX=akin Official Manual of the State of Missouri, 1993–1994]{{Dead link|date=July 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=no}}, p. 716.</ref><ref name="bluebook 95">[https://archive.today/2012.12.13-124634/http://cdm.sos.mo.gov/cdm4/document.php?CISOROOT=/statepub&CISOPTR=95089&REC=5 Official Manual of the State of Missouri, 1995–1996], p. 541.</ref><ref name="bluebook 97">[https://archive.today/2012.12.13-163712/http://cdm.sos.mo.gov/cdm4/document.php?CISOROOT=/statepub&CISOPTR=93684&REC=4 Official Manual of the State of Missouri 1997–1998] p. 574.</ref><ref name="bluebook 99">[https://archive.today/2012.12.13-153009/http://cdm.sos.mo.gov/cdm4/document.php?CISOROOT=/statepub&CISOPTR=96610&REC=7 Official Manual of the State of Missouri 1999–2000] p. 571.</ref> == د متحده ایالاتو پارلمان == === ټاکنې === په ۲۰۰۰ز کال کې جیم تلنټ د متحده ایالاتو استازی، چې ځان یې د فرماندارۍ لپاره نوماند کړی و؛ له خپل مقامه ګوښه شو او اکین د پارلمان د څوکۍ نیولو لپاره د جمهوري غوښتونکو په مقدماتي ټاکنو کې ګډون وکړ. د باران د ډېر اورښت له امله د رای ورکوونکو شمېر لږ شو او دې چارې له اکین سره مرسته وکړه، چې په مقدماتي ټاکنو کې یوازې په ۵۶ رایو بریالي شي. هغه دوو نامتو نوماندانو؛ جین مکناري د سنټ لویس پخوانی اجرایي مدیر او فرانک فلوترون ایالتي سناتور ته ماتې ورکړه. اکین په هغه شپه چې دی ګټونکی شو ویې ویل: «زما په انتخاباتي مرکز کې به زلزله وشي». اکین په ټولټاکنو کې ټډ هاوس، چې ډیموکراټ ایالتي سناتور و، له ۵۵ سلنه رایو سره مات کړ. هغه بیا هېڅکله هم له داسې جنجالي سیالیو سره مخ نه شو او د پینځو ځلونو لپاره بیا بیا وټاکل شو. اکین په ۲۰۱۰ز کال کې د ۶۷.۹سلنه رایو په اخیستو سره یو ځل بیا وټاکل شو.<ref name="faith2">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/08/22/us/politics/todd-akins-faith-is-central-to-his-politics.html|title=A Politician Whose Faith Is Central to His Persistence|first=John|last=Eligon|date=August 21, 2012|work=The New York Times}}</ref><ref>{{cite web |title=U.S. Representative – District 2 – Summary |url=http://www.sos.mo.gov/enrweb/raceresults.asp?eid=13&oid=3681&arc=1 |access-date=May 9, 2011 |publisher=Office of Secretary of State, Missouri |خونديځ نېټه=February 23, 2014 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20140223004057/http://www.sos.mo.gov/enrweb/raceresults.asp?eid=13&oid=3681&arc=1 |url-status=dead |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20140223004057/http://www.sos.mo.gov/enrweb/raceresults.asp?eid=13&oid=3681&arc=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140223004057/http://www.sos.mo.gov/enrweb/raceresults.asp?eid=13&oid=3681&arc=1 }}</ref><ref name="world">{{cite news|url=https://www.stltoday.com/news/opinion/columns/kevin-horrigan/horrigan-the-world-discovers-the-weirdness-of-todd-akin-darn/article_f9135e2d-a7cc-508a-a544-cf8d5f3bf203.html|title=Horrigan: The world discovers the weirdness of Todd Akin. Darn it.|first=Kevin|last=Horrigan|date=August 21, 2012|work=St. Louis Today|publisher=St. Louis Post-Dispatch}}</ref><ref>{{cite web |title=U.S. Representative – District 2 – Summary |url=http://www.sos.mo.gov/enrweb/raceresults.asp?eid=14&oid=3986&arc=1 |access-date=May 9, 2011 |publisher=Office of Secretary of State, Missouri |خونديځ نېټه=February 23, 2014 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20140223004158/http://www.sos.mo.gov/enrweb/raceresults.asp?eid=14&oid=3986&arc=1 |url-status=dead |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20140223004158/http://www.sos.mo.gov/enrweb/raceresults.asp?eid=14&oid=3986&arc=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140223004158/http://www.sos.mo.gov/enrweb/raceresults.asp?eid=14&oid=3986&arc=1 }}</ref><ref>{{cite news|title=Missouri|work=Election 2010|url=http://elections.nytimes.com/2010/results/missouri|access-date=November 27, 2010}}</ref> === د واک دوره === اکین په ۲۰۰۸ز کال کې د امریکا له محافظه کارې اتحادیې نه ۹۶سلنه امتیاز او په ۲۰۰۷ز کال کې یې ۱۰۰سلنه امتیاز ترلاسه کړ.<ref name="Barone2010">{{cite book|last=Barone|first=Michael|author-link=Michael Barone (pundit)|author2=Richard E. Cohen|title=The Almanac of American Politics 2010|year=2009|page=[https://archive.org/details/almanacofamerica0000baro_o6m1/page/875 875]|work=[[National Journal]]|location=Washington, D.C.|isbn=978-0-89234-119-1|author2-link=Richard E. Cohen|title-link=The Almanac of American Politics}}</ref> اکین د واک په دوره کې د پارلمان په رسمي فهرست کې د «سنټ لویس استازي» په توګه ثبت شوی و، په داسې حال کې چې د هغه په سیمه کې د سنټ لویس هېڅ کومه برخه نه وه.<ref>See, for example, the [http://clerk.house.gov/member_info/olm-112.pdf official House member list] during Akin's last term in the House.</ref> == په ۲۰۱۲ز کال کې د متحده ایالاتو د سنا ټاکنې == د ۲۰۱۱ز کال د می په وروستیو کې اکین اعلان وکړ، چې د جمهوري غوښتونکو له خوا به د ۲۰۱۲ز کال ټاکنو لپاره نوماند وي ترڅو دیموکراټ سناتور کلایر مک کاسیکل ګوښه کړي. د ۲۰۱۲ز کال په اګسټ کې د جمهوري غوښتونکو په مقدماتي ټاکنو کې نور نوماندان دا دي: سوداګر جان برونر، لیکوال او د سوداګرۍ مدیر مارک ممولي او د میزوري پخوانۍ خزانه داره سارا استیلمن وو، چې د ټي (Tea)  د ګوند له ملاتړه برخمن وو. په یوه جنجالي ډګر کې بیا هم اکین د اګسټ په ۷مه د جمهوري غوښتونکو په مقدماتي ټاکنو کې ځان نوماند کړ، چې له ۳۰سلنه نه تر ۳۶سلنه رایې یې ترلاسه کړې. د کلایر مک کاسکیل کمپاین سربېره پر دې چې اصلي سیال یې نه درلود؛ نو له دې سره سره یې په خپلو مقدماتي سیالیو کې ۲ میلیونه ډالر هم مصرف کړل. دغه پیسې یې د اکین په اړه د تبلیغ لپاره مصرف کړې، چې هغه د میزوري لپاره «له حده وتلی محافظه کار» دی. <ref>{{cite web |date=May 20, 2011 |title=Congressman running for Senate introduces himself to the Heartland |url=http://www.heartlandconnection.com/news/politics/story.aspx?id=620566 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008133211/http://www.heartlandconnection.com/news/politics/story.aspx?id=620566 |archive-date=October 8, 2011 |access-date=May 28, 2011 |publisher=KTVO-TV Heartland Connection.com}}</ref><ref>{{cite web |date=May 17, 2011 |title=Todd Akin announces Missouri Senate bid |url=http://www.rollcall.com/news/todd_akin_announces_missouri_senate_bid-205681-1.html |access-date=May 28, 2011 |publisher=RollCall.com}}</ref><ref>{{cite web |date=March 6, 2012 |title=Filing day across Christian County |url=http://www.news-leader.com/article/20120306/NEWS06/303060072/Filing-Day-across-Christian-County-nixa-ozark-missouri |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004223738/http://www.news-leader.com/article/20120306/NEWS06/303060072/Filing-Day-across-Christian-County-nixa-ozark-missouri |archive-date=October 4, 2013 |access-date=March 10, 2012 |publisher=Springfield News-Leader via website}}</ref><ref>{{cite web |last=Catanese |first=David |date=December 1, 2010 |title=Inaugural scoop: Steelman files for Senate |url=http://www.politico.com/blogs/davidcatanese/1210/Inaugural_scoop_Steelman_files_for_Senate.html |access-date=December 1, 2010 |work=[[Politico (newspaper)|Politico]]}}</ref><ref name="foxnews">{{cite web |date=March 26, 2015 |title=Missouri primary is latest test of Tea Party influence, with Wisconsin, Arizona on horizon |url=http://www.foxnews.com/politics/2012/08/06/missouri-primary-is-latest-test-tea-party-influence-with-wisconsin-arizona-on/ |access-date=September 13, 2015 |publisher=Fox News |archive-date=September 24, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924141717/http://www.foxnews.com/politics/2012/08/06/missouri-primary-is-latest-test-tea-party-influence-with-wisconsin-arizona-on/ |url-status=dead}}</ref><ref name="election">{{cite web |date=August 8, 2012 |title=Election Night Reporting |url=http://enr.sos.mo.gov/ENR/Views/TabularData.aspx?Status=SpecifyARace |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/2012.12.12-115146/http://enr.sos.mo.gov/ENR/Views/TabularData.aspx?Status=SpecifyARace |archive-date=December 12, 2012 |access-date=August 9, 2012 |publisher=MO Secretary of State}}</ref><ref name="election2">{{cite web |date=August 21, 2012 |title=Why Claire McCaskill wants Todd Akin to stay in Missouri race |url=http://www.csmonitor.com/USA/Politics/2012/0821/Why-Claire-McCaskill-wants-Todd-Akin-to-stay-in-Missouri-race |access-date=December 13, 2012 |publisher=CS Monitor}}</ref><ref>[https://news.yahoo.com/ten-republicans-twitter-221744599.html "Ten Republicans to follow on Twitter," by Adam Mazmanian, ''National Journal'', August 27, 2012]. Retrieved November 20, 2015.</ref> اکین په عمومي ټاکنو کې له مک کاسکیل او لیبرټاني نوماند جاناتان داین سره مخامخ شو او د تېري په اړه یې تر جنجالي نظرونو وروسته له مک کاسکیل نه ماتې وخوړه.<ref name="latimesobit2">{{Cite web |date=October 4, 2021 |title=Todd Akin, former congressman sunk by remark on 'legitimate rape,' dies at 74 |url=https://www.latimes.com/world-nation/story/2021-10-04/ex-congressman-todd-akin-legitimate-rape-remark-dies |website=[[Los Angeles Times]]}}</ref> === د ټاکنو پایلې === مخکې تر دغو نظریاتو، اکین په خپله سیالۍ کې د مک کاسکیل پر وړاندې د بریا لپاره د وګړو له خواغوره شوی و، خو هغه په نومبر کې د ۵۴،۷ سلنه رایو په مقابل کې ۳۹.۲ سلنه رایې واخیستې او ماته یې وخوړه. تر ټاکنو وروسته، اکین د ۲۰۱۲ز کال د نومبر او د ۲۰۱۳ز کال د اګسټ ترمنځ ۱۱۱۰۰۰ ډالره مالي مرسته ترلاسه کړه، چې یوه برخه یې په ۲۰۱۸ز کال کې د سنا د مقدماتي ټاکنو لپاره وې، خو د ۲۰۱۳ز کال د جنورۍ په ۳مه یې د ولسمشرۍ له پای ته رسېدو وروسته هغه ځای پرېښود. <ref>{{Citation|author=Kevin McDermott|date=August 20, 2013|title=A year after 'legitimate rape,' the money's still trickling in for Akin|work=[[St. Louis Post-Dispatch]]|url=https://www.stltoday.com/news/local/govt-and-politics/kevin-mcdermott/a-year-after-legitimate-rape-the-money-s-still-trickling/article_c7982f7b-0ab0-5967-959a-70e67d1b9318.html|access-date=December 28, 2013}}</ref><ref name="Haberkorn2">{{Cite news|url=http://www.politico.com/news/stories/1112/83449.html|work=Politico|first=Jennifer|last=Haberkorn|title=Abortion, rape controversy shaped key races|date=November 6, 2012}}</ref><ref name="2012results2">{{cite web |title=Missouri Senate election results 2012: Claire McCaskill beats Todd Akin for second term |url=http://www.politico.com/news/stories/1112/83443.html |access-date=September 13, 2015 |work=Politico}}</ref> == شخصي ژوند == اکین د ۱۹۷۵ز کال په جون کې له لولي بو سره واده وکړ، لولي له هالینز پوهنتون نه فارغه شوې وه. هغوی د شپږو اولادونو څښتنان شول. لولي په کور کې د زده کړې پلوې وه؛ نو له همدې امله یې ټول اولادونه په کور کې وروزل شول. درې زامن یې په اناپولیس کې د متحده ایالاتو د سمندري ځواک اکاډمۍ ته لاړل او د متحده ایالاتو د سمندري سرتېرو غړي شول. کله چې د عراق پر فلوجه ښار یرغل کېده؛ نو یوه زوی یې په دغه یرغل کې ګډون درلود. اکین او مېرمنې یې له ډېرې مودې راهیسې د اکین د کوچنیوالي د دورې په کور کې ژوند کاوه، دغه کور یې له پلاره ورته پاتې و، چې د میزوري ایالت په تون اند کانټري کې و. <ref name="bluebook 89.1">[https://archive.today/2012.12.13-133126/http://cdm.sos.mo.gov/cdm4/document.php?CISOROOT=/statepub&CISOPTR=92231&REC=10&CISOBOX=akin Official Manual of the State of Missouri 1989–1990], p. 135.</ref><ref>[http://www.hollins.edu/alumnae/reunion/40thattendees.shtml Class of 1972 Reunion Attendees] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120905002611/http://www.hollins.edu/alumnae/reunion/40thattendees.shtml|date=September 5, 2012}}, Hollins Alumnae page, Hollins University.</ref><ref name="faith3">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/08/22/us/politics/todd-akins-faith-is-central-to-his-politics.html|title=A Politician Whose Faith Is Central to His Persistence|first=John|last=Eligon|date=August 21, 2012|work=The New York Times}}</ref><ref name="agenda2">{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/politics/akins-congressional-legacy-small-but-his-support-among-christian-groups-is-big/2012/08/22/b2c2d98e-ec75-11e1-aca7-272630dfd152_story_1.html|title=Akin's agenda wins loyalty of Christian groups|author1=McCrummen, Stephanie|author2=Fahrenthold, David A.|name-list-style=amp|newspaper=The Washington Post|date=August 22, 2012}}</ref><ref name="world2">{{cite news|url=https://www.stltoday.com/news/opinion/columns/kevin-horrigan/horrigan-the-world-discovers-the-weirdness-of-todd-akin-darn/article_f9135e2d-a7cc-508a-a544-cf8d5f3bf203.html|title=Horrigan: The world discovers the weirdness of Todd Akin. Darn it.|first=Kevin|last=Horrigan|date=August 21, 2012|work=St. Louis Today|publisher=St. Louis Post-Dispatch}}</ref><ref name="dover">{{cite news|url=https://www.stltoday.com/news/local/govt-and-politics/political-fix/mccaskill-skelton-support-dover-repeal-akin-unhappy/article_e75931a5-fd7f-5a14-9110-3111ea51fa6c.html|title=McCaskill, Skelton support Dover repeal; Akin unhappy|first=Sean|last=Rose|work=St Louis Today|date=February 26, 2009}}</ref><ref name="stltoday1">{{cite web |last=Pistor |first=Nicholas J.C. |date=August 21, 2012 |title=Akin in Ohio as deadline to exit race passes |url=https://www.stltoday.com/news/local/govt-and-politics/political-fix/todd-akin-s-deep-beliefs-and-loyal-base-are-hurdle/article_c41d61a4-eb4e-11e1-ad3e-0019bb30f31a.html |access-date=August 24, 2012 |publisher=St Louis Today}}</ref> === روغتیا او مړینه === اکین د ۲۰۰۱ز کال په اپرېل کې د پروستات د سرطان لپاره(په لومړیو مرحلو کې و) عملیات وکړ. هغه د ۲۰۲۱ز کال د اکټوبر په ۳مه ، د ۷۴ کلونو په عمر د سرطان له امله په خپل کور کې ومړ.<ref>{{Cite news|title=Ex-US Rep. Todd Akin, sunk by 'legitimate rape' remark, dies|url=https://apnews.com/article/business-health-election-2020-st-louis-missouri-0a1b944f96eee4b63d9ea57e04c44ca4|access-date=October 4, 2021|date=October 4, 2021|work=[[Associated Press]]|last1=Hanna|first1=John|last2=Salter|first2=Jim|language=en}}</ref><ref>{{cite web |date=April 6, 2001 |title=US Rep. Todd Akin To Have Surgery |url=https://apnews.com/article/6ee670699e7c477be6c1317ef2ea7764 |work=Associated Press |accessdate=October 4, 2021}}</ref> == سرچينې == 61sj6m39etw5az0xhodreuhqqtl0e0s 0 65708 369147 366617 2026-09-22T23:45:02Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369147 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group|group=Bengalis|native_name={{hlist|{{lang|bn|বাঙ্গালী}}|{{lang|bn|বাঙালি}}}}|native_name_lang=bn|population={{circa|285}} million [[File:Map of the Bangladeshi Diaspora in the World.svg|center|frameless|260x260px]]|image=Watching you (Bangladesh).JPG|popplace={{flagicon|Bangladesh}} [[بنگلہ دیش]] 162,650,853<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bangladesh/|title=SOUTH ASIA :: BANGLADESH|website=Cia.gov|publisher=Central Intelligence Agency|access-date=21 June 2020|archive-date=30 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210730024842/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bangladesh/|url-status=dead}}</ref><br />{{flagicon|India}} [[بھارت]] 97,237,669<ref>{{cite web|title=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength – 2011|url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]|date=29 June 2018}}</ref>|region1={{flag|Saudi Arabia}}|pop1=2,500,000<ref>{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/over-217-bangladeshi-workers-deported-from-saudi-arabia/1711803|title=Over 217 Bangladeshi workers deported from Saudi Arabia|work=[[انادولو ایجنسی]]|location=[[ڈھاکہ]]|author=Kamruzzaman, Muhammad|date=23 January 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://esa.un.org/MigGMGProfiles/indicators/files/SaudiArabia.pdf|title=Migration Profile - Saudi Arabia|accessdate=30 December 2019}}</ref>|region2={{flag|Pakistan}}|pop2=2,000,000<ref name="PAK1">—{{cite news|url=http://tribune.com.pk/story/322325/five-million-illegal-immigrants-residing-in-pakistan/|title=Five million illegal immigrants residing in Pakistan|work=Express Tribune}}<br />—{{cite web|url = http://www.outlookindia.com/article.aspx?200305|title = Homeless In Karachi|publisher = [[آؤٹ لک]]|access-date = 2 March 2010|archive-date = 26 March 2014|archive-url = https://web.archive.org/web/20140326181345/http://www.outlookindia.com/article.aspx?200305|url-status = dead}}<br />—{{cite news |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2006\story_17-12-2006_pg12_3 |title=Falling back |work=Daily Times |date=17 December 2006 |access-date=25 April 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131009194726/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2006%5C12%5C17%5Cstory_17-12-2006_pg12_3 |archive-date=9 October 2013}}<br />—{{cite book|last1=van Schendel|first1=Willem|title=The Bengal Borderland: Beyond State and Nation in South Asia|date=2005|publisher=Anthem Press|isbn=9781843311454|page=250|url=https://books.google.com/books?id=KqTIhTWuAXcC&pg=PA249}}</ref>|region3={{flag|United Arab Emirates}}|pop3=1,089,917<ref>{{Cite web|url=http://esa.un.org/MigGMGProfiles/indicators/files/UAE.pdf|title=Migration Profile – UAE|access-date=30 December 2019}}</ref>|region4={{flag|United Kingdom}}|pop4=451,000<ref name=2011census>{{cite web |url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-and-quick-statistics-for-local-authorities-in-the-united-kingdom---part-1/rft-ks201uk.xls |title=2011 Census: Ethnic group, local authorities in the United Kingdom |publisher=Office for National Statistics |date=11 October 2013 |access-date=28 February 2015 |archive-date=23 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160123182221/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-and-quick-statistics-for-local-authorities-in-the-united-kingdom---part-1/rft-ks201uk.xls |url-status=dead }}</ref>|region5={{flag|United States}}|pop5=369,115<ref>{{Cite web|url=https://data.census.gov/cedsci/table?tid=ACSDT1Y2019.B16001&hidePreview=false|title=Language Spoken at Home by Ability to Speak English for the Population 5 Years and Over|publisher=U.S. Census Bureau|date=2019}}</ref>|region6={{flag|Qatar}}|pop6=350,000<ref name=pop>{{cite news |last=Bhuyan |first=Md Owasim Uddin |date=21 March 2020 |title=Bangladeshi migrants trapped in Qatar labour camp lockdown |url=https://www.newagebd.net/article/102836/bangladeshi-migrants-trapped-in-qatar-labour-camp-lockdown |work=New Age |access-date=18 September 2020 |archive-date=11 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200811190826/https://www.newagebd.net/article/102836/bangladeshi-migrants-trapped-in-qatar-labour-camp-lockdown |url-status=dead }}</ref>|region7={{flag|Malaysia}}|pop7=221,000<ref>{{cite news |author=Aina Nasa |date=27 July 2017 |title=More than 1.7 million foreign workers in Malaysia; majority from Indonesia |url=https://www.nst.com.my/news/nation/2017/07/261418/more-17-million-foreign-workers-malaysia-majority-indonesia |newspaper=New Straits Times |access-date=22 October 2017}}</ref>|region8={{flag|Kuwait}}|pop8=200,000<ref name=dt>{{cite news |url=http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2016/09/07/kuwait-restricts-imports-male-bangladeshi-workers/ |title=Kuwait restricts recruitment of male Bangladeshi workers |work=[[Dhaka Tribune]] |date=7 September 2016 |access-date=7 September 2016}}</ref>|region9={{flag|Italy}}|pop9=135,000<ref>{{cite news |title=In pursuit of happiness |url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20121008000549&mod=skb |newspaper=Korea Herald |date=8 October 2012 }}</ref>|region10={{flag|Singapore|name=Singapore}}|pop10=100,000<ref>{{cite web |url=http://bangladesh.org.sg/cms/index.php?option=com_content&task=view&id=36&Itemid=29 |title=Bangladeshis in Singapore |website=High Commission of Bangladesh, Singapore |archive-url=https://web.archive.org/web/20141103005640/http://bangladesh.org.sg/cms/index.php?option=com_content&task=view&id=36&Itemid=29 |archive-date=3 November 2014}}</ref>|region11={{flag|Bahrain}}|pop11=97,115<ref>{{cite web|title=Bahrain: Foreign population by country of citizenship|url=http://gulfmigration.eu/bahrain-foreign-population-by-country-of-citizenship-sex-and-migration-status-worker-family-dependent-selected-countries-january-2015/|website=gulfmigration.eu|access-date=1 January 2015|archive-date=2017-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20171216162345/http://gulfmigration.eu/bahrain-foreign-population-by-country-of-citizenship-sex-and-migration-status-worker-family-dependent-selected-countries-january-2015/|url-status=dead}}</ref>|region12={{flag|Canada}}|pop12=69,420<ref>{{cite web |title=NHS Profile, Canada, 2011, Census Data |url=https://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Data=Count&SearchText=canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&A1=Non-official%20language&B1=All&Custom=&TABID=1 |date=8 May 2013 |website=Government of Canada, Statistics Canada |access-date=4 February 2015}}</ref>|region13={{flag|Australia}}|pop13=54,566<ref>{{cite web|title=Census shows Indian population and languages have exponentially grown in Australia|url=http://www.sbs.com.au/yourlanguage/hindi/en/article/2017/06/28/census-shows-indian-population-and-languages-have-exponentially-grown-australia|website=SBS Australia|access-date=28 June 2017}}</ref>|region14={{flag|Nepal|name=Nepal}}|pop14=26,582<ref>{{Cite web |url=http://cbs.gov.np/image/data/Population/Population%20Monograph%20of%20Nepal%202014/Population%20Monograph%20V02.pdf |title=Population Monograph of Nepal: Volume II (Social Demography) |access-date=8 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170918043750/http://cbs.gov.np/image/data/Population/Population%20Monograph%20of%20Nepal%202014/Population%20Monograph%20V02.pdf |archive-date=18 September 2017 |url-status=dead }}</ref>|region15={{flag|South Korea|name=South Korea}}|pop15=13,600<ref name="Immigration.go.kr">{{citation|url=http://www.immigration.go.kr/HP/COM/bbs_003/ListShowData.do?strNbodCd=noti0096&strWrtNo=126&strAnsNo=A&strOrgGbnCd=104000&strRtnURL=IMM_6050&strAllOrgYn=N&strThisPage=1&strFilePath=imm/ |script-chapter=ko:체류외국인 국적별 현황|script-title=ko:2013년도 출입국통계연보 |publisher=Ministry of Justice|location=South Korea|year=2013|access-date=5 June 2014|page=290}}</ref>|region16={{flag|Japan}}|pop16=12,374<ref name="MOJ">{{cite web |script-title=ja:バングラデシュ人民共和国（People's Republic of Bangladesh）|url=http://www.mofa.go.jp/mofaj/area/bangladesh/data.html|website=[[Ministry of Foreign Affairs (Japan)]]|access-date=29 October 2017|language=ja-JP}}</ref>|region17={{flag|Indonesia}}|pop17=8,500|ref17=<ref>http://www.qatar-tribune.com/news.aspx?n=659B1F3A-7299-4D4A-B2DA-D3BAA8AE673D&d=20150625{{Dead link|date=June 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|region18={{flag|Ireland}}|pop18=8,000|ref18=<ref>https://www.dfa.ie/travel/travel-advice/a-z-list-of-countries/bangladesh/</ref>|languages=[[بنگالی زبان]]|religions=[[File:Star and Crescent.svg|18px]] [[اسلام]] including Ahmadi– Bangladesh (90.40%), India (~30%)<ref>Comparing State Polities: A Framework for Analyzing 100 Governments By Michael J. III Sullivan, pg. 119</ref><ref>{{Cite web|url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/256513.pdf|title=BANGLADESH 2015 INTERNATIONAL RELIGIOUS FREEDOM REPORT|access-date=30 December 2019}}</ref><ref name=":0">{{cite news|last1=Andre|first1=Aletta|last2=Kumar|first2=Abhimanyu|title=Protest poetry: Assam's Bengali Muslims take a stand|url=http://www.aljazeera.com/indepth/features/2016/12/protest-poetry-assam-bengali-muslims-stand-161219094434005.html|access-date=26 January 2017|agency=[[الجزیرہ]]|publisher=[[الجزیرہ]]|date=23 December 2016 |quote=Total Muslim population in Assam is 34.22% of which 90% are Bengali Muslims according to this source which puts the Bengali Muslim percentage in Assam as 29.08%}}</ref><ref name="ciafactbook"/> [[File:Om.svg|15px]] [[ہندو مت]] including Brahma – India (~70%), Bangladesh (8.54%)<ref>{{Cite web|url=http://203.112.218.65:8008/WebTestApplication/userfiles/Image/National%20Reports/Union%20Statistics.pdf|title=Population Housing Census|access-date=30 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903181037/http://203.112.218.65:8008/WebTestApplication/userfiles/Image/National%20Reports/Union%20Statistics.pdf|archive-date=3 September 2017|url-status=dead}}</ref><ref name="ciafactbook"/> [[File:Dharma Wheel.svg|18px]] [[بدھ مت]], [[مسیحیت]] and others – (1%)<ref name="ciafactbook">[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bangladesh/ Bangladesh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210730024842/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bangladesh/ |date=2021-07-30 }}- [[کتاب حقائق عالم]]</ref><ref name=relegionindia>{{cite web | url = http://www.censusindia.gov.in/| title = Data on Religion| access-date = 26 August 2006 | work = Census of India (2001)| publisher = Office of the Registrar General & Census Commissioner, India}}</ref>|related_groups=[[Indo-Aryan peoples]]|footnotes=}}{{Infobox ethnic group|group=بنګاليان|native_name={{hlist|{{lang|bn|বাঙ্গালী}}|{{lang|bn|বাঙালি}}}}|native_name_lang=bn|population={{circa|285}} million [[File:Map of the Bangladeshi Diaspora in the World.svg|center|frameless|260x260px]]|image=Watching you (Bangladesh).JPG|popplace={{بېرغ نښه|بنگله دېش}} [[بنګله دېش]] 162,650,853<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bangladesh/|title=SOUTH ASIA :: BANGLADESH|website=Cia.gov|publisher=Central Intelligence Agency|access-date=21 June 2020|archive-date=30 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210730024842/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bangladesh/|url-status=dead}}</ref><br />{{بېرغ نښه|هند}} [[هند]] 97,237,669<ref>{{cite web|title=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength – 2011|url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]|date=29 June 2018}}</ref>|region1={{بېرغ نښه|سعودي عربستان}}[[سعودي عربستان]]|pop1=2,500,000<ref>{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/over-217-bangladeshi-workers-deported-from-saudi-arabia/1711803|title=Over 217 Bangladeshi workers deported from Saudi Arabia|work=[[انادولو ایجنسي]]|location=[[ډاکه]]|author=Kamruzzaman, Muhammad|date=23 January 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://esa.un.org/MigGMGProfiles/indicators/files/SaudiArabia.pdf|title=Migration Profile - Saudi Arabia|accessdate=30 December 2019}}</ref>|region2={{بېرغ نښه|پاکستان}}[[پاکستان]]|pop2=2,000,000<ref name="PAK1">—{{cite news|url=http://tribune.com.pk/story/322325/five-million-illegal-immigrants-residing-in-pakistan/|title=Five million illegal immigrants residing in Pakistan|work=Express Tribune}}<br />—{{cite web|url = http://www.outlookindia.com/article.aspx?200305|title = Homeless In Karachi|publisher = [[آؤٹ لک]]|access-date = 2 March 2010|archive-date = 26 March 2014|archive-url = https://web.archive.org/web/20140326181345/http://www.outlookindia.com/article.aspx?200305|url-status = dead}}<br />—{{cite news |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2006\story_17-12-2006_pg12_3 |title=Falling back |work=Daily Times |date=17 December 2006 |access-date=25 April 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131009194726/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2006%5C12%5C17%5Cstory_17-12-2006_pg12_3 |archive-date=9 October 2013}}<br />—{{cite book|last1=van Schendel|first1=Willem|title=The Bengal Borderland: Beyond State and Nation in South Asia|date=2005|publisher=Anthem Press|isbn=9781843311454|page=250|url=https://books.google.com/books?id=KqTIhTWuAXcC&pg=PA249}}</ref>|region3={{بېرغ نښه|متحده عرب امارات}}[[متحده عرب امارات]]|pop3=1,089,917<ref>{{Cite web|url=http://esa.un.org/MigGMGProfiles/indicators/files/UAE.pdf|title=Migration Profile – UAE|access-date=30 December 2019}}</ref>|region4={{بېرغ نښه|بريتانيه}}[[برېتانيا]]|pop4=451,000<ref name=2011census>{{cite web |url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-and-quick-statistics-for-local-authorities-in-the-united-kingdom---part-1/rft-ks201uk.xls |title=2011 Census: Ethnic group, local authorities in the United Kingdom |publisher=Office for National Statistics |date=11 October 2013 |access-date=28 February 2015 |archive-date=23 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160123182221/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-and-quick-statistics-for-local-authorities-in-the-united-kingdom---part-1/rft-ks201uk.xls |url-status=dead }}</ref>|region5={{بېرغ نښه|د امريکا متحده ايالات}}[[د امريکا متحده ايالات]]|pop5=369,115<ref>{{Cite web|url=https://data.census.gov/cedsci/table?tid=ACSDT1Y2019.B16001&hidePreview=false|title=Language Spoken at Home by Ability to Speak English for the Population 5 Years and Over|publisher=U.S. Census Bureau|date=2019}}</ref>|region6={{بېرغ نښه|قطر}}[[قطر]]|pop6=350,000<ref name=pop>{{cite news |last=Bhuyan |first=Md Owasim Uddin |date=21 March 2020 |title=Bangladeshi migrants trapped in Qatar labour camp lockdown |url=https://www.newagebd.net/article/102836/bangladeshi-migrants-trapped-in-qatar-labour-camp-lockdown |work=New Age |access-date=18 September 2020 |archive-date=11 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200811190826/https://www.newagebd.net/article/102836/bangladeshi-migrants-trapped-in-qatar-labour-camp-lockdown |url-status=dead }}</ref>|region7={{بېرغ نښه|مالېزيا}}[[مالېزيا]]|pop7=221,000<ref>{{cite news |author=Aina Nasa |date=27 July 2017 |title=More than 1.7 million foreign workers in Malaysia; majority from Indonesia |url=https://www.nst.com.my/news/nation/2017/07/261418/more-17-million-foreign-workers-malaysia-majority-indonesia |newspaper=New Straits Times |access-date=22 October 2017}}</ref>|region8={{بېرغ نښه|کوېټ}}[[کوېټ]]|pop8=200,000<ref name=dt>{{cite news |url=http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2016/09/07/kuwait-restricts-imports-male-bangladeshi-workers/ |title=Kuwait restricts recruitment of male Bangladeshi workers |work=[[Dhaka Tribune]] |date=7 September 2016 |access-date=7 September 2016}}</ref>|region9={{بېرغ نښه|اېټاليا}}[[اېټاليا]]|pop9=135,000<ref>{{cite news |title=In pursuit of happiness |url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20121008000549&mod=skb |newspaper=Korea Herald |date=8 October 2012 }}</ref>|region10={{flagicon|Singapore}}[[سنګاپور]]|pop10=100,000<ref>{{cite web |url=http://bangladesh.org.sg/cms/index.php?option=com_content&task=view&id=36&Itemid=29 |title=Bangladeshis in Singapore |website=High Commission of Bangladesh, Singapore |archive-url=https://web.archive.org/web/20141103005640/http://bangladesh.org.sg/cms/index.php?option=com_content&task=view&id=36&Itemid=29 |archive-date=3 November 2014}}</ref>|region11={{بېرغ نښه|بحرين}}[[بحرين]]|pop11=97,115<ref>{{cite web|title=Bahrain: Foreign population by country of citizenship|url=http://gulfmigration.eu/bahrain-foreign-population-by-country-of-citizenship-sex-and-migration-status-worker-family-dependent-selected-countries-january-2015/|website=gulfmigration.eu|access-date=1 January 2015|archive-date=2017-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20171216162345/http://gulfmigration.eu/bahrain-foreign-population-by-country-of-citizenship-sex-and-migration-status-worker-family-dependent-selected-countries-january-2015/|url-status=dead}}</ref>|region12={{بېرغ نښه|کاناډا}}[[کاناډا]]|pop12=69,420<ref>{{cite web |title=NHS Profile, Canada, 2011, Census Data |url=https://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Data=Count&SearchText=canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&A1=Non-official%20language&B1=All&Custom=&TABID=1 |date=8 May 2013 |website=Government of Canada, Statistics Canada |access-date=4 February 2015}}</ref>|region13={{بېرغ نښه|آسټراليا}}[[آسټراليا]]|pop13=54,566<ref>{{cite web|title=Census shows Indian population and languages have exponentially grown in Australia|url=http://www.sbs.com.au/yourlanguage/hindi/en/article/2017/06/28/census-shows-indian-population-and-languages-have-exponentially-grown-australia|website=SBS Australia|access-date=28 June 2017}}</ref>|region14={{بېرغ نښه|نيپال}}[[نيپال]]|pop14=26,582<ref>{{Cite web |url=http://cbs.gov.np/image/data/Population/Population%20Monograph%20of%20Nepal%202014/Population%20Monograph%20V02.pdf |title=Population Monograph of Nepal: Volume II (Social Demography) |access-date=8 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170918043750/http://cbs.gov.np/image/data/Population/Population%20Monograph%20of%20Nepal%202014/Population%20Monograph%20V02.pdf |archive-date=18 September 2017 |url-status=dead }}</ref>|region15={{بېرغ نښه|سوېلي کوريا}}[[سوېلي کوريا]]|pop15=13,600<ref name="Immigration.go.kr">{{citation|url=http://www.immigration.go.kr/HP/COM/bbs_003/ListShowData.do?strNbodCd=noti0096&strWrtNo=126&strAnsNo=A&strOrgGbnCd=104000&strRtnURL=IMM_6050&strAllOrgYn=N&strThisPage=1&strFilePath=imm/ |script-chapter=ko:체류외국인 국적별 현황|script-title=ko:2013년도 출입국통계연보 |publisher=Ministry of Justice|location=South Korea|year=2013|access-date=5 June 2014|page=290}}</ref>|region16={{بېرغ نښه|جاپان}}[[جاپان]]|pop16=12,374<ref name="MOJ">{{cite web |script-title=ja:バングラデシュ人民共和国（People's Republic of Bangladesh）|url=http://www.mofa.go.jp/mofaj/area/bangladesh/data.html|website=[[Ministry of Foreign Affairs (Japan)]]|access-date=29 October 2017|language=ja-JP}}</ref>|region17={{بېرغ نښه|اندونېزيا}}[[اندونېزيا]]|pop17=8,500|ref17=<ref>http://www.qatar-tribune.com/news.aspx?n=659B1F3A-7299-4D4A-B2DA-D3BAA8AE673D&d=20150625{{Dead link|date=June 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|region18={{بېرغ نښه|Ireland}}[[ايرلينډ]]|pop18=8,000|ref18=<ref>https://www.dfa.ie/travel/travel-advice/a-z-list-of-countries/bangladesh/</ref>|languages=[[بنګالي ژبه]]|religions=[[File:Star and Crescent.svg|18px]] [[اسلام]] د احمدي په ګډون– بنګله دېش (90.40%), هند (~30%)<ref>Comparing State Polities: A Framework for Analyzing 100 Governments By Michael J. III Sullivan, pg. 119</ref><ref>{{Cite web|url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/256513.pdf|title=BANGLADESH 2015 INTERNATIONAL RELIGIOUS FREEDOM REPORT|access-date=30 December 2019}}</ref><ref name=":0">{{cite news|last1=Andre|first1=Aletta|last2=Kumar|first2=Abhimanyu|title=Protest poetry: Assam's Bengali Muslims take a stand|url=http://www.aljazeera.com/indepth/features/2016/12/protest-poetry-assam-bengali-muslims-stand-161219094434005.html|access-date=26 January 2017|agency=[[الجزیرہ]]|publisher=[[الجزیرہ]]|date=23 December 2016 |quote=Total Muslim population in Assam is 34.22% of which 90% are Bengali Muslims according to this source which puts the Bengali Muslim percentage in Assam as 29.08%}}</ref><ref name="ciafactbook"/> [[File:Om.svg|15px]] [[هندوييزم]] د برما په ګډون – هند (~70%), بنګله دېش (8.54%)<ref>{{Cite web|url=http://203.112.218.65:8008/WebTestApplication/userfiles/Image/National%20Reports/Union%20Statistics.pdf|title=Population Housing Census|access-date=30 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903181037/http://203.112.218.65:8008/WebTestApplication/userfiles/Image/National%20Reports/Union%20Statistics.pdf|archive-date=3 September 2017|url-status=dead}}</ref><ref name="ciafactbook"/> [[File:Dharma Wheel.svg|18px]] [[بوداييزم]], [[مسیحیت]] او نور مذاهب – (1%)<ref name="ciafactbook">[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bangladesh/ Bangladesh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210730024842/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bangladesh/ |date=2021-07-30 }}- [[کتاب حقائق عالم]]</ref><ref name=relegionindia>{{cite web | url = http://www.censusindia.gov.in/| title = Data on Religion| access-date = 26 August 2006 | work = Census of India (2001)| publisher = Office of the Registrar General & Census Commissioner, India}}</ref>|related_groups=[[Indo-Aryan peoples]]|footnotes=}} '''بنګالي ملت''' (بنګالي: বনগালি কুমাম)، چې د بنګالي ولس، بنګاليانو په نوم هم يادېږي، <ref>{{Cite news|Title=Bangalees and indigenous people shake hands on peace prospects|URL=https://www.dhakatribune.com/uncategorized/2013/08/25/bangalees-and-indigenous-people-shake-hands-on-peace-prospects|Publisher=Dhaka Tribune}}</ref> د آريايي توکميزو ژبو يوه ډله ده چې د [[سوېلي اسيا|جنوبي اسيا]] د [[بنګال]] له سيمې سره تړاو لري. == نوم او اصل == بنګاليان هغه خلک دي چې د [[بنګال]] څخه ژبني، کلتوري یا پلارنی اصل لري. د دې توکمیز نوم '''بنګالي''' ، د ژبې او سیمې نوم '''بنګلا''' سره یوځای، دواړه د '''بنګالا''' څخه اخیستل شوی، چې د سیمې لپاره فارسي نوم و. د مسلمانانو تر پراخېدو مخکې، د بنګال په نامه کومه متحده سیمه نه وه، ځکه دغه سیمه په څو جیو پولیټیکل ویشل شوې وه. بنګ (په جنوب کې)، راد (په لویدیځ کې)، پندروردان او ورندرا (په شمال کې)، او سمت او هرکل (په ختیځ کې) ترټولو مهمې څانګې وې. په پخوانیو وختونو کې د دې سیمې خلک د دې ویشونو له مخې پیژندل شوي. پخوانیو تاریخپوهانو بنګ هغه سړي ته موندلی چې په سیمه کې اوسیده، که څه هم هغه ډیری وختونه د افسانې په توګه پیژندل کیږي. دوی وړاندیز وکړ چې دا سیمه لومړی د Bing لخوا میشته شوې وه، چې هغه د حم لمسی و، چې هغه د نوح زوی و. <ref name="riaj">{{Cite book|url=http://persian.packhum.org/persian/pf?file=07601010&ct=11|title=RIYAZU-S-SALĀTĪN: A History of Bengal|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141215055926/http://persian.packhum.org/persian/pf?file=07601010&ct=11|last=[[غلام حسین سلیم]]|publisher=The Asiatic Society|place=[[کولکاتا]]|year=1902|archivedate=15 December 2014}}</ref> <ref>{{Cite book|last=[[محمد قاسم فرشتہ]]|pages=[https://archive.org/details/historyofhindost01firi_0/page/n103 7]–9|year=1768|title=History of Hindostan|url=https://archive.org/details/historyofhindost01firi_0|editor=[[Alexander Dow|Dow, Alexander]]}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Aryans and British India|last=[[Thomas Trautmann|Trautmann, Thomas]]|publisher=[[Yoda Press]]|year=2005|page=53}}</ref> د مغلو په کتاب عین اکبري کې د "ال" ضمیمه د دې حقیقت له امله ده چې د سیمې پخوانیو پاچاهانو د غونډۍ په لمنو کې د ځمکې څخه 10 فوټه پورته کړې. لوړ او 20 فوټ پراخ .. دا غونډۍ د "ټول" په نوم یادیږي. <ref>Land of Two Rivers, [[Nitish Sengupta]]</ref> په 1352 میلادي کال کې د شمس الدین الیاس په نوم یو مسلمان اشرف دا سیمه په یوه واحد سیاسي اداره کې یوځای کړه چې د بنګال د سلطنت په نوم پیژندل کیږي. هغه ځان ته شاه بنګالیان ویل. <ref name="Ahmed, ABM Shamsuddin">Ahmed, ABM Shamsuddin (2012). </ref> په دې دوره کې، [[بنګالي ژبه|بنګالي ژبې]] هم دولتي سرپرستي ترلاسه کړه او ادبي پرمختګ یې تایید کړ. <ref name="banglalang">{{Cite book|quote="What is more significant, a contemporary Chinese traveler reported that although Persian was understood by some in the court, the language in universal use there was Bengali... It also points to the survival, and now the triumph, of local Bengali culture at the highest level of official society."|last=Eaton|first1=Richard M.|year=1993|title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760|url=https://archive.org/details/riseofislambenga00eato|publisher=University of California|isbn=978-0-520-20507-9|access-date=13 July 2017}}</ref> <ref name="jol">{{Cite journal|url=https://www.banglajol.info/index.php/DUJL/article/view/3344|title=Politics and Literary Activities in the Bengali Language during the Independent Sultanate of Bengal}}</ref> په دې توګه، الیاس شاه په اغیزمنه توګه د سیمې د اوسیدونکو ټولنیز - ژبني هویت د دولت، کلتور او ژبې له مخې رسمی کړ. <ref>مرشد غلام (2012). </ref> == تاریخ == === لرغونی === [[دوتنه:Ptolemy_Asia_detail.jpg|ښي|بټنوک| د لرغوني یوناني جغرافیه پوه پوتلیمي لخوا په نقشه کې د [[بطلمیوس|ګنګهارډ]] انځور.]] لرغونپوهانو د بنګال په سیمه کې د 4,000 کلن برونزو د دورې تمدن پاتې شوني موندلي دي، او دوی په دې باور دي چې موندنې په سیمه کې د جوړیدو لومړنۍ نښې دي. په هرصورت، د رنګاماټي او فیني ولسوالیو د تیږو د وسایلو او د لاسي زنګونو په بڼه د [[د ډبرو لرغونې دوره|پیلیولیتیک]] انساني استوګنې شواهد ترلاسه کړي دي. <ref name="bsahistory">{{Cite web |url=http://www.orgs.ttu.edu/saofbangladesh/history.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20051226045659/http://www.orgs.ttu.edu/saofbangladesh/history.htm |archive-date=26 December 2005 |access-date=26 October 2006 |publisher=Bangladesh Student Association @ TTU}}</ref> اثار ښیې چې د واری باتشور تمدن چې په اوسني نرسنګدي کې وده کړې، د 2000 BC پورې تاریخ لري. د سیندونو څخه لرې نه، بندر ښار د لرغوني روم ، [[سوېل ختيځه اسيا|سویل ختیځ آسیا]] او نورو سیمو سره په بهرنۍ سوداګرۍ کې بوخت و. د دې تمدن خلک د خښتو په کورونو کې اوسېدل، په پراخو سړکونو ګرځېدل، د سپینو زرو سکې او د اوسپنې وسلې یې کارولې. دا په بنګال او ختیځ برصغیر کې ترټولو پخوانی ښار ګڼل کیږي. <ref>{{Cite web |title=آرکائیو کاپی |url=http://belabo.narsingdi.gov.bd/site/page/74694ffe-41fb-429a-a941-ab3426892c3d/উপজেলা%20পটভূমি |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210930113403/http://belabo.narsingdi.gov.bd/site/page/74694ffe-41fb-429a-a941-ab3426892c3d/%E0%A6%89%E0%A6%AA%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE%20%E0%A6%AA%E0%A6%9F%E0%A6%AD%E0%A7%82%E0%A6%AE%E0%A6%BF |archive-date=2021-09-30 |access-date=2021-12-29 |website=بیلبو ذیلی ضلع |language=bn}}</ref> بنګال ته یو له لومړنیو بهرنیو حوالو څخه یو هیواد دی چې ګنګهارډ نومیږي چې یونانیانو په 100 BC کې یادونه کړې. دیوډورس سیکولس اعلان وکړ چې هیڅ بهرني دښمن د هاتیو د قوي ځواک له امله ګنګهارډ نه دی فتح کړی. هغه دا هم وویل چې لوی [[مقدوني سکندر|سکندر]] د هندیانو له ماتولو وروسته د ګنګا په لور پرمختګ وکړ، مګر کله چې هغه د ګنګهارد د 4,000 هاتیانو په اړه پوه شو نو د تقاعد پریکړه یې وکړه. <ref>{{Cite book|last=[[Diodoro Sículo]]|volume=II|series=[[Loeb Classical Library]]|publisher=[[Harvard University Press]]|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Diodorus_Siculus/2B*.html|year=1940|oclc=875854910}}</ref> === د منځنۍ دورې === [[دوتنه:Pir_Gazi_and_his_tiger_in_Sundarbans.jpg|بټنوک|266x266px| داسې انګېرل کیږي چې غازي پیر د یوولسمې او دولسمې پېړۍ تر منځ یو وخت په سندربن کې ژوند کاوه.]] د انسائیکلو پیډیا بریتانیکا په وینا، [[عربان]] ، [[ترکي خلک (ترکان)|ترکان]] او پارسيان په اتمه پیړۍ کې بنګال ته ننوتل پیل کړل. په نهایت کې دا ټولې ډلې سره یوځای شوې چې اوس د بنګالیانو په نوم پېژندل کیږي. <ref>{{Cite web |title=Bengali |url=https://www.britannica.com/topic/Bengali |website=[[Enciclopedia Británica]] |language=en}}</ref> د دې وخت په جریان کې، بنګال د محلي پال امپراتورۍواکمنه وه چې د [[عباسي خلافت]] سره یې سوداګري کوله. د بنګال او د [[منځنی ختيځ|منځني ختیځ]] د عربو تر منځ د دې مخ پر ودې سوداګرۍ په پایله کې، اسلام راڅرګند شو. یو عرب جغرافیه پوه المسعودي هلته د مسلمانانو یوه ټولنه ولیده. <ref>{{Cite book|title=Les Prairies d'or [Murūj al-dhahab]|last=[[مسعودی]], trans. Barbier de Meynard and Pavet de Courteille|language=fr|editor=Pellat, Charles|place=Paris|publisher=Société asiatique|year=1962|chapter=1:155}}</ref> د تجارت تر څنګ اسلام د اولیاوو د هجرت په واسطه معرفي شو. په 11 پیړۍ کې، سارخ الانتیا او د هغه شاګردان، په ځانګړې توګه شاه سلطان رومي، په نیتورکونا کې میشت شول، چیرته چې دوی سیمه ایز حاکمان او خلک د اسلام منلو ته اړ کړل. د زغم وړ بوداپال امپراتورۍ وروسته د سینا لخوا برید وشو چې د سویلي هند هندوان وو. سینا د محلي خلکو لږ ملاتړ درلود او د محمد بن بختیار خلجي (یو مسلمان جنرال) له خوا په اسانۍ سره مات شول. نو بنګال د راتلونکو څو پیړیو لپاره د مسلمانو شاهي کورنیو لخوا واکمن شو. له همدې امله د مسلمانانو راتګ هم زیات شو. د سلطان بلخي او شاه مخدوم روپاس په شان اولیاء د شمالي بنګال په اوسني [[راج شاهي ولایت|راجشاهي څانګه]] کې میشته دي. د برهان الدین په مشرۍ د 13 مسلمانو کورنیو یوه ټولنه هم په سلهت کې شتون درلود، د شمال ختیځ ښار چې د هندوانو تر واک لاندې دی. په 1303 میلادي کال کې، د شاه جلال په مشرۍ په سلګونو صوفیانو د شمالي بنګال له سلطان سره د سلهټ په فتح کولو کې مرسته وکړه، او دا ښار یې د مذهبي فعالیتونو لپاره د شیخ جلال مرکز جوړ کړ. شیخ جلال له فتحې وروسته د بنګال په مختلفو سیمو کې د خپلو شاګردانو په خپرولو سره اسلام خپور کړ. په 1352 کې د شمس الدین الیاس شاه لخوا د بنګال د واحد متحد سلطنت تاسیس په پای کې د "بنګالي" ټولنیز ژبني هویت ته وده ورکړه. عثمان سراج الدین چې د اخي سراج بنګالي په نوم هم یادیږي، د شمالي بنګال د ګور اوسیدونکی و او د الیاس شاه د واکمنۍ پر مهال د بنګال امپراتورۍ د دربار عالم شو. <ref>{{Cite book|last=[['Abd al-Haqq al-Dehlawi]]|title=Akhbarul Akhyar}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Biographical Encyclopaedia of Sufis: South Asia|year=2000|last=حنیف|publisher=پربھت کمار شارما|page=35}}</ref> دغه [[اهل سنت او جماعت|سني]] هیواد هم د پخوانیو پاچاهانو په پرتله د [[بنګالي ژبه|مورنۍ ژبې]] ملاتړ ته اجازه ورکړه او ملاتړ یې وکړ. جلال الدین محمد شاه ، چې یو هندو زیږیدلی مسلمان سلطان دی، په عربستان کې تر مکې او مدینې پورې د اسلامي مدرسو د جوړولو تمویل وکړ. عربانو دغه بنسټونه د ''المدارس البنگالیه په نوم پیژندل'' . <ref name="banglalang">{{Cite book|quote="What is more significant, a contemporary Chinese traveler reported that although Persian was understood by some in the court, the language in universal use there was Bengali... It also points to the survival, and now the triumph, of local Bengali culture at the highest level of official society."|last=Eaton|first1=Richard M.|year=1993|title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760|url=https://archive.org/details/riseofislambenga00eato|publisher=University of California|isbn=978-0-520-20507-9|access-date=13 July 2017}}</ref> <ref name="jol"/> === د انګریزانو یرغل === [[دوتنه:The_Nawab's_artillery_at_Plassey.jpg|بټنوک|250x250px| په 1757 کې د پلاشي په جګړه کې د بنګالي توپخانې يو انځور.]] وروسته، [[بنګال]] په خپلواکه توګه د نوابانو لخوا واکمن شو چې د مغل امپراتورۍ ته وفادار وو. د جګړې وروسته ، د [[ختيځ هند کمپنۍ|برتانیا ختیځ هند شرکت]] بنګال سره ضمیمه کړ، چې د ماشومانو د جګړې بنسټ جوړوي. په ټوله برصغیر کې د شرکت واکمني د لومړي بنګال صدارت لاندې پیل شوه. [[کلکته]] په ۱۷۷۲ کال کې د برتانوي امپراتورۍ پلازمېنه اعلان شوه. صدارت د نظامي - ملکي ادارې لخوا اداره کیده، او د نړۍ شپږم لومړنی ریل شبکه درلوده. د لوی بنګال قحطي د استعماري واکمنۍ پرمهال څو ځله پیښ شوي ، په ځانګړي توګه د لوی بنګال قحط (1770) او [[په بنګال کې د ۱۹۴۳ز کال وچکالي(قحطي)|د 1943 بنګال قحط چې]] هر یو یې ملیونونه بنګاليان وژلي. بنګال د برتانوي واکمنۍ لاندې بې صنعتي شو. د بنګالي خلکو له وضعیت څخه ناراضه، د څو پاڅونونو هڅه وکړه. د بنګال د خپلواکۍ جګړه په 1857 کې د [[کلکته|کلکتې]] په څنډه کې پیل شوه او د نورو بغاوتونو سره د پیوستون لپاره [[ډاکه|ډهاکه]] ، چټاګانګ او سلیټ ته خپره شوه. د بغاوت ناکامي مستقیم د برتانوي واکمنۍ لامل شوه. د آزادۍ د مبارزې ډیری مخکښان او وروسته مشران بنګاليان وو لکه دودو میان ، تیتو میر ، عبدالحمید خان بھاشاني ، حسین شهید سهروردي او فضل الحق . == ژبه او ټولنیزه درجه بندي == [[دوتنه:Bengali_dialects.png|بټنوک| سیمه يیزې ژبې د طبقه بندۍ یو له ټاکونکو څخه دی.]] د بنګالیانو یوه مهمه او یووالی ځانګړنه دا ده چې ډېری یې په بنګالي خبرې کوي، د دوی اړوند [[هندو آریایي ژبې|هند-اريايي ژبه]] . <ref name="bari2">{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/star-weekend/longform/news/tale-two-languages-how-the-persian-language-seeped-bengali-1728421#:~:text=As%20Suniti%20Kumar%20Chatterjee%20explains,of%20the%20Indo%2DEuropean%20languages.|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]|author=سارا انجم باری|title=A Tale of Two Languages: How the Persian language seeped into Bengali|date=12 April 2019}}</ref> په ټوله نړۍ کې د نږدې 226 مېلیون اصلي ویونکو او 300 مېلیون ټول ویونکو سره، بنګالي یو له خورا پراخه ویل کېدونکو ژبو څخه ده چې په نړۍ کې شپږم ځای لري. <ref name="popstat">{{Cite web |year=2012 |title=Statistical Summaries |url=http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size |access-date=23 May 2012 |publisher=Ethnologue}}</ref> <ref name="huq_sarkar">{{Cite book|title=Banglapedia: The National Encylopedia of Bangladesh|last=حق|first1=محمد دنیال|last2=سرکار|first2=پبتر|chapter=Bangla Language}}</ref> د دې ژبې مختلف ډولونه نن ورځ کارول کیږي او د بنګالي یووالي لپاره یو مهم ځواک چمتو کوي. دا بېلابېل ډولونه په دریوو کټګوریو وېشل کېدی شي: # کلاسیکی بنګالی (সাধু বাশাধাধাবাশা): یوه تاریخي بڼه ده چې د انګلیسي دورې تر پایه پورې د ادبي کارولو لپاره محدوده وه. # عصري معیاري بنګالي (چلت بھاشا چلات بھاشا یا شده بھاشا شده بھاشا): د لوی نادیه د ویشل شوې سیمې د ژبو پر بنسټ یو عصري ادبي بڼه (اوس د لوی کشتیا او نادیه ترمنځ ویشل شوې). دا نن ورځ په لیکلو او رسمي وینا کې کارول کیږي. د بیلګې په توګه، چمتو شوي ویناوې او ځینې راډیوګانې. # بنګالي (سیمه ییزه ژبه): د ټولو ویناوالو له مخې ترټولو لوی کټګوري. دا یوه غیر رسمي خبرې شوې ژبه ده چې د ژبې له مخې له سیمې څخه بلې سیمې ته توپیر لري. بنګاليان په فرعي ګروپونو وېشل کېدی شي په ابتدايي توګه د ژبو پر بنسټ، مګر د کلتور د نورو اړخونو له مخې. # '''اهل بنګاليان''' : یوه کلمه چې په [[مغربي بنگال|لویدیځ بنګال]] کې په عمده توګه د ختیځ بنګالیانو لپاره کارول کیږي. په دې ډله کې اکثریت بنګالیان شامل دي. دوی د ډهاکه ، میمنسنګ ، کاملا او [[باریسال ولایت|باریسال]] ولسوالیو او همدارنګه په [[آسام|ښکته آسام]] او [[تريپوره|تریپوره]] کې د بنګالي ژبو سیمو څخه راغلي دي. د بنګالیانو په منځ کې، داسې فرعي ډلې شتون لري چې د (ختیځ) بنګالي هویت سربیره جلا جلا شناخت لري. دوی د چټاګانګ ، سلیټ، نواکالي او پران ډاکا (زاړه ډهاکه) اصلي اوسېدونکي دي. د چټاګانګ د کاکس بازار خلک د [[ميانمار|میانمار]] د راخین ایالت له روهینګیا سره نږدې تړاو لري. # '''اهل ګوتي''' : د لویدیځ بنګالیانو لپاره یوه جمله. د پورولیا (او لوی منبوم) اصلي اوسیدونکي د لویدیز لور ته د ژبو او فرعي کلتور له امله د عمومي غوټیس څخه یو څه توپیر لري. # '''شمالي''' خلک: په شمالي سیمه کې د ویرندري او رنګپوري ژبو ویونکي. دوی په [[آسام|ښکته آسام]] کې هم موندل کیږي. د شیرشاه ابادي ټولنه [[بهار]] ته غځیږي. == جغرافیایی وېش == [[دوتنه:I'tisam-ud-Din.png|بټنوک| اعتصام الدین د [[د هند نيمه لويه وچه|برصغیر]] لومړنی لوستی و چې [[اروپا]] ته یې سفر وکړ.]] د خپلو اصلي سیمو سربېره، د بنګالي نفوس ډېری برخه د [[اندامان او نیکوبار ټاپو|انډامان او نیکوبار ټاپوګانو]] ، [[اروناچل پرديش|اروناچل پردېش]] ، [[ډېلي|ډیلي]] ، [[اوړېشه|اورشا]] ، [[چتيس گړ|چتیس]] ګاه، [[جارکنډ]] ، [[ميگالايا|میګالیا]] ، [[ميزورام|میزورم]] ، [[ناگالېډ|ناګستان]] او [[اتر کنډ|اتراکنډ]] کې هم ژوند کوي، او همدارنګه د پام وړ نفوس په نمبر 1 کې دي. د [[نیپال]] ولایت سره. <ref name="langminor">{{Cite web |title=50th REPORT OF THE COMMISSIONER FOR LINGUISTIC MINORITIES IN INDIA |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=2 November 2018 |website=nclm.nic.in |publisher=[[وزارت اقلیتی امور، حکومت ہند]]}}</ref> بنګاليان په [[پاکستان]] ، [[منځنی ختيځ|منځني ختیځ]] ، [[مالیزیا هیواد|مالیزیا]] او [[سنګاپور]] په سویل ختیځ آسیا کې، او په عمده توګه په انګلیس او [[اېټاليا|اېټالیا]] کې ښه تاسیس شوي ټولنې لري. [[اسلام]] ته د بنګالي خلکو معرفي د [[د عربستان ټاپووزمه|عربي ټاپووزمې]] سره اړیکه جوړه کړې، ځکه چې مسلمانان باید په خپل ژوند کې یو ځل د [[حج]] د برکت لپاره دې خاورې ته لاړ شي. څو بنګالي سلطانانو په حجاز کې د اسلامي مدرسو تمویل کاوه، چې عربانو ته د مدرسې البنګالیه په نوم پیژندل کیږي. دا معلومه نه ده چې بنګالیانو کله په عربو کې میشت کیدل پیل کړل، که څه هم لومړنۍ بیلګه یې د حاجي شریعت الله استاد مولانا مراد دی، چې د 1800 لسیزې په لومړیو کې د مکې په ښار کې د تل لپاره میشت شو. د بنګالي نژاد د پام وړ خلک <ref>{{Cite book|title=The Muslim Society and Politics in Bengal, A.D. 1757–1947|page=۷۶|quote=مولانا مراد ، بنگالی ڈومیسائل|year=۱۹۷۸|publisher=[[ڈھاکہ یونیورسٹی]]}}</ref> په [[منځنی ختيځ|منځني ختیځ]] کې ژوند کوي د [[قرآن کریم]] ژباړن ظهور الحق چې په [[عمان]] کې ژوند کوي، او همدارنګه د شهزادګۍ ثروت الحسن کورنۍ چې د شهزاده حسن بن طلال دی. د [[اردن]] ښځه ده [[دوتنه:Brick_Lane_street_signs.JPG|ښي|بټنوک| د بنګاليانو لوی شمېر په بنګله ټاون کې مېشته شوي او ځان یې تاسیس کړی.]] په [[اروپا]] کې د بنګالیانو لومړني ریکارډونه د 16 پیړۍ په اوږدو کې د لوی انګلستان پاچا [[دریم جورج|جورج III]] د واکمنۍ پورې اړه لري. یو بنګالی دیپلومات چې عصام الدین نومیده په ۱۷۶۵ کې له خپل نوکر محمد مقیم سره له نادیه اروپا ته راغی. <ref>C.E. Buckland, Dictionary of Indian Biography, Haskell House Publishers Ltd, ۱۹۶۸, p.</ref> نن ورځ، برتانوي بنګله دیشیان په انګلستان کې طبیعي ټولنه ده، چې په برصغیر کې د ټولو رستورانتونو 90٪ فعالیت کوي. او په ټول هیواد کې یې د بنګالي اکثریت سیمې جوړې کړې. تر ټولو مهم یې په ختیځ لندن کې بنګله ټاون دی. == ساینس == په عصري علومو کې د بنګالیانو ونډه په نړیواله کچه د پام وړ ده. قاضي عزیزالحق یو اختراع کونکی و چې د ګوتو د نښې طبقه بندي سیسټم تر شا د ریاضیاتي اساس رامینځته کولو اعتبار لري چې تر 1990 کلونو پورې د جرمي تحقیقاتو لپاره کارول کیده. عبدالستار خان په فضايي بیړیو، جټ انجنونو، ریل ګاډو انجنونو او صنعتي ګاز توربینونو کې د تجارتي استعمال لپاره له څلویښتو څخه ډیر مختلف مرکبات اختراع کړل. په 2006 کې، ابوالحسام د سونو آرسینیک فلټر اختراع کړ او وروسته یې د [[تلپاتې وده|دوام]] لپاره د 2007 ګرینجر چیلنج جایزه ترلاسه کړه . <ref name="nationalacademies">[[National Academies]] [http://www8.nationalacademies.org/onpinews/newsitem.aspx?RecordID=02012007 Press Release], accessed 5 February 2007.</ref> بل بایو میډیکل ساینس پوه پرویز حارث د سټینفورډ پوهنتون لخوا په نړۍ کې د 1 ملیون ساینس پوهانو په سر کې ځای لري. <ref name="br24">{{Cite web |date=23 January 2021 |script-title=bn:বিশ্বের শীর্ষ বিজ্ঞানীদের তালিকায় প্রফেসর পারভেজ হারিস : আর্সেনিক নিয়ে গবেষণা সাড়া জাগিয়েছে |url=https://britbangla24.com/%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%B6%E0%A7%8D%E0%A6%AC%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%B6%E0%A7%80%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%B7-%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%9C%E0%A7%8D%E0%A6%9E%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A7%80%E0%A6%A6%E0%A7%87/ |access-date=25 January 2021 |website=britbangla24 |language=bn |archive-date=23 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123232544/https://britbangla24.com/%e0%a6%ac%e0%a6%bf%e0%a6%b6%e0%a7%8d%e0%a6%ac%e0%a7%87%e0%a6%b0-%e0%a6%b6%e0%a7%80%e0%a6%b0%e0%a7%8d%e0%a6%b7-%e0%a6%ac%e0%a6%bf%e0%a6%9c%e0%a7%8d%e0%a6%9e%e0%a6%be%e0%a6%a8%e0%a7%80%e0%a6%a6%e0%a7%87/ |url-status=dead }}</ref> == حوالې == {{لړسرچينې}} [[وېشنيزه:بنګاليان]] [[وېشنيزه:بنګله دېش]] [[وېشنيزه:بنګلديش]] [[وېشنيزه:بنګالي ژبه]] [[وېشنيزه:بنګال]] [[وېشنيزه:هندوان]] [[وېشنيزه:هند]] [[وېشنيزه:Pages with unreviewed translations]] 1f25gp4fglnhoxl97n229la6zr8itma 3 66251 369112 289305 2026-09-22T14:25:20Z Manchiu 40612 Manchiu د [[د کارن خبرې اترې:Lmkjgmo]] مخ [[د کارن خبرې اترې:Lemakjei]] ته ولېږداوه: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Lmkjgmo|Lmkjgmo]]" to "[[Special:CentralAuth/Lemakjei|Lemakjei]]" 289305 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|realName=|name=Lmkjgmo}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Af420|<font color="black">'''Af420''']]''' </span> ^{<font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font>} ۲۲:۱۳, ۸ ډيسمبر ۲۰۲۲ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړیوال ‌وخت''']]) fy2zsyi348vshf9ymdmr614tz6bcyxw 0 66734 369152 290178 2026-09-23T00:35:11Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369152 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}}ښاغلی جان الکسانډر مک ډونالډ (زوکړه: د ۱۸۱۵ زکال د جنوري ۱۰مه یا ۱۱ مه – مړینه: د ۱۸۹۱ زکال د جون ۶مه) د کاناډا لومړنی لومړی وزیر و چې له ۱۸۶۷ زکال څخه تر ۱۸۷۳ زکال او بیاځلي یې له ۱۸۷۸ زکال څخه تر ۱۸۹۱ زکال پورې په دغه څوکۍ کار وکړ. نوموړی چې د کاناډا د کنفدراسیون له مخکښو څېرو څه و، سیاسي ژوند یې نږدې نیمه پېړۍ دوام وکړ. مک ډونالډ په سکاټلنډ کې وزېږېد؛ هغه مهال چې نوموړی ماشوم و کورنۍ یې د کاناډا د پورتني ایالت (نن ورځ د اونتاریو ختیځ) د کېنګسټون سیمې ته کډه وکړه. نوموړي د وکیل په توګه په څو پام وړ قضیو کې له برخه اخیستو وروسته په کېنګسټون کې شهرت وموند او له همدې امله یې په ۱۸۴۴ زکال کې د کاناډا ایالت قانون جوړونکې شورا ته لار وموندله. مک ډونالډ په ۱۸۵۷ زکال کې د دغې مستعمرې په ناپایداره سیاسي نظام کې لومړی وزیر وټاکل شو. په ۱۸۶۴ زکال کې وروسته له هغه چې هېڅ ګوند ونشو کولای د اوږد مهال لپاره حکومت وکړي، مک ډونالډ د خپل سیاسي سیال جورج براون له هغه وړاندیز سره هوکړه وکړه چې ټول ګوندونه په یو لوی ائتلاف کې یو موټي شي او په ګډه سره د فدراسیون د جوړولو او سیاسي اصلاحاتو په رامنځته کولو لاس پورې کړي. نوموړی په راتلونکو بحثونو او کنفرانسونو کې مخکښ کس و چې له امله یې د ۱۸۶۷ زکال د بریتانوۍ شمالي امریکا قانون رامنځته شو او د یو واحد هېواد په توګه یې د ۱۸۶۷ زکال د جولای په لومړۍ نېټه د کاناډا بنسټ کېښود. مک ډونالډ د دغه نوي هېواد لومړنی لومړی وزیر شو او د ۱۹ کلونو لپاره یې د لومړي وزیر په توګه خدمت وکړ؛ چې په دې سره یوازې ویلیام لیون مکنزی کېنګ له ده زیات په دغه څوکۍ کار کړی. مک ډونالډ په خپله لومړۍ کاري دوره کې د شمال لویدیځ د پولیسو ډلګۍ جوړه او د شمال لویدیځ قلمرو، روپرت سیمې، بریتېش کلمبیا او پرېنس اډوارډ د ټاپو په الحاق کولو سره یې کاناډا ته پراختیا ورکړه. په ۱۸۷۳ زکال کې نوموړي د هغې رسوایي له امله چې ګوند یې د کاناډا د اوسپنۍ پټلۍ د جوړونکو سوداګرو څخه بډې اخیستلې، استعفا یې ورکړه. له دې سره هم نوموړی بیاځلي په ۱۸۷۸ زکال کې د لومړي وزیر په توګه وټاکل شو. د مک ډونالډ تر ټولو لویه لاسته راوړنه د نوي حاکمیت، د پیاوړي محافظه کار ګوند د جوړولو، د ملي پالیسي د حفاظتي تعرفو د ترویج او د اوسپنې پټلۍ د بشپړولو په موخه د یوه بریالي ملي دولت جوړول او د هغو رهبري کول و. نوموړي په اوتاوا کې له ملي دولت څخه د ایالتي حکومتونو له خوا د واکونو د بېرته اخیستو پر وړاندې مبارزه وکړه. همدارنګه یې په ۱۸۸۵ زکال کې د خیانت په تور د میتیس وګړو د رهبر لوئی ریل د اعدام حکم منظور کړ؛ چې په دې سره د هغه له محافظه کاره ګوند څخه ډیری فرانسوي ژب ویونکي غړي ووتل. نوموړي په ۱۸۹۱ زکال کې د خپلې مړینې تر مهاله د لومړي وزیر په توګه کار کولو ته دوام ورکړ. په مک ډونالډ باندې په ۲۱ مه پېړۍ کې کاناډا ته په کډه کوونکو چینايي وګړو باندې د مالیاتو لګولو او همدارنګه د کاناډا د بومي وګړو پر وړاندې د هغه د فدرال سیاستونو له امله نیوکي کېږي. د بومي وګړو اړوند د هغه په سیاستونو کې د شمال لویدیځ د پاڅون پر ضد د ده د غبرګون ډول چې له امله یې ریل اعدام شو او سربېره پردې بومي کاناډایانو ته د بشپړ مهالیز روزنیز سیسټم جوړول شاملېږي. خو له دې سره بیا هم مک ډونالډ ته د کاناډا په جوړولو کې د کلیدي نقش لرلو له امله درناوی کېږي. د کاناډا د سیاسي تاریخ پوهانو د نظر پوښتنو له مخې مک ډونالډ د کاناډا په تاریخ کې د لوړې درجې لرونکي لومړي وزیر په کتار کې راځي. == د کاناډا لومړی وزرات == === لومړی اکثریت، ۱۸۶۷- ۱۸۷۱زکال === له ۱۸۶۷ زکال څخه تر ۱۸۹۶ زکال پورې د کاناډا اقتصادي وده په کال کې د ۱٪ ودې په لرلو سره ډېره لږ وه. کاناډا د اقتصادي کړکېچ په حالت کې وه او له همدې یې ګڼ شمېر وګړي متحده ایالاتو ته کډه شول، چېرې چې بیا اقتصادي وده ډېره چټکه وه. د دغې ستونزې لپاره د مک ډونالډ حل لار د اقتصادي ودې د تحریک په موخه د قاره یي اوسپنې پټلۍ جوړول او د امریکايي شرکتونو پر وړاندې د سیالۍ او همدارنګه د کاناډايي شرکتونو د پراختیا په موخه د امریکايي شرکتونو په تولیدي توکو د لوړو تعرفو اړوند د ملي پالیسۍ اجرا کول و. {{sfn|McInnis|1982|pp=404–410}} مک ډونالډ او دولت یې د نوي هېواد له رامنځته کولو ډېر ژر وروسته له یو لړ ستونزو سره مخ شول. د یو فدرال دولت د جوړلو پر وړاندې لا زیاتې چارې پاتې وې. نواسکوشیا لا له وړاندې ګواښ کړی و چې له اتحادیې وزي؛ په مستعمراتو کې دننه د اوسپنې پټلۍ چې هم یې سیندونه او هم یې د کاناډا نورې برخې یو بل ته نږدې کولې لا جوړه شوې نه وه. د انګلستان او امریکا اړیکې هم په ترینګلي حالت کې وې چې د کاناډا بهرنۍ اړیکې هم له لندن څخه مخته وړل کېدې. په ۱۸۶۶ زکال کې د امریکا او کاناډا له متقابلې هوکړې څخه د امریکا وتلو د متحده ایالاتو په مارکېټونو کې د کاناډايي توکو بیې لوړې کړې. د امریکایانو او بریتانویانو نظر دا و چې د کنفدراسیون دغه هڅه ډېر ژر له منځه تلونکې ده او دغه نوی په پښو درېدلی ملت به په متحده ایالاتو کې جذب شي. {{sfn|Gwyn|2011|p=3}}{{sfn|Swainson|1989|pp=80–81}} د ۱۸۶۷ زکال په اګست میاشت کې لومړنۍ عمومي ټاکنې په دغه هېواد کې ترسره شوې. د مک ډونالډ ګوند په دواړو لویو ایالتونو او نیوبرانزویک کې د اکثریت په ترلاسه کولو سره په آسانۍ بریالی شو. په ۱۸۶۹ زکال کې نواسکوشیکا هوکړه وکړه چې د غوره مالي ژمنو د ترلاسه کولو په صورت کې به د کاناډا برخه پاتې شي – دا د کاناډا له ډېری ایالتونو څخه لومړنی ایالت و چې له اوتاوا سره یې په خپلو امتیازاتو مذاکره وکړه. د نیوفانډلنډ د الحاق اړوند د لندن او اوتاوا فشار چې د ۱۸۶۹ زکال په اکتوبر میاشت کې یې د کنفدراسیون عمومي ټاکنې رد کړې وې؛ له ماتې سره مخ شو. {{sfn|Gwyn|2011|p=72}}{{sfn|Waite|1975|p=76}}{{sfn|Swainson|1989|pp=84–85}}{{sfn|Creighton|1955|p=2}} په ۱۸۶۹ زکال کې د مري په نامه د جان او اګنس مک ډونالډ لور وزېږېده. ډېر ژر څرګنده شوه چې مري په وده کې دوامداره ستونزه لري. هغه هېڅکله د ګرځېدو وړتیا نه لرله او له ذهني پلوه یې هم بشپړ وده ونکړه. د عدلیې وزارت مرستیال هویت برنارډ چې د مک ډونالډ پخوانی سکرټر هم و د مک ډونالډ په کور کې له خپلې کونډې مور سره اوسېد. د ۱۸۷۰ زکال په می میاشت کې جان مک ډونالډ په صفرا کې د ډبرو د جوړېدو په ناروغۍ اخته شو؛ په مکرر ډول د الکولو د څښلو له امله کېدای شي هغه په شدیدې پانکراتیت ناروغۍ هم اخته شوی وي. په جولای میاشت کې هغه د درملنې په موخه د پرنس اډوارډ تاپو ته ولاړ چې په ډېر احتمال سره کېدای شي نوموړي هلته له کنفدراسیون سره د دغه ټاپو د یو ځای کېدو اړوند ګڼ بحثونه کړي وي؛ دا هغه مهال و چې ګڼ شمېر نورو له متحده ایالاتو سره د دغه ټاپو له یوځای کېدو ملاتړ کاوه. بالاخره دغه ټاپو په ۱۸۷۳ زکال کې له کنفدارسیون سره یوځای شو. <ref>{{cite web |author=Tristin Hopper |date=9 January 2015 |title=Everyone knows John A. Macdonald was a bit of a drunk, but it's largely forgotten how hard he hit the bottle – National Post |url=http://news.nationalpost.com/news/canada/everyone-knows-john-a-macdonald-was-a-bit-of-a-drunk-but-its-largely-forgotten-how-hard-he-hit-the-bottle |work=National Post}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>{{sfn|Swainson|1989|p=93}}{{sfn|Waite|1975|pp=84–85}}{{sfn|Creighton|1955|p=8}}{{sfn|Waite|1975|pp=83–84}} په داسې حال کې چې هغه یو مهال د لویدیځ لوري ته د کاناډايي قلمرونو د پراختیا له مسئلې سره لیوالتیا نه لرله او د لومړي په وزیر په توګه د دوه سواحلو لرونکې کاناډا پیاوړی ملاتړی و. د کنفدراسیون له جوړېدو وروسته نوموړي په چټکۍ سره خپل استازي لندن ته ولېږل څو په مناسب مهال کې کاناډا ته د روپرت د سیمې او شمال لویدیځ قلمرو د انتقال اړوند مذاکره وکړي. د دغو سیمو په بدل کې د هاډسون خلیج شرکت ۳۰۰ زره پونډه (۱۵۰۰۰۰۰ کاناډايي ډالر) د تاوان په توګه ترلاسه کړل او همدارنګه یې یو شمېر سوداګریز مراکز او د دغو سیمو د غوره کرنیزو ځمکو یو په شلمه برخه یې ځانته وساتله. د دغو سیمو له ترلاسه کولو وړاندې د کاناډا دولت د سره سیند په مستعمره (Red River Colony، اوس مهال د منیټوبا سویل ختیځ ته د وینپیګ مرکز دی) کې له یو شمېر نارامیو سره مخ شو. سیمه ئیزو وګړي له دې ډلې متیس وګړي وېرېدل چې کېدای شي داسې حکومت پر دوی واکمن شي چې د دوی ګټې له پامه وغورځوي او په دې سره دوی د سره سیند په پاڅون کې د لوئي ریل تر مشرۍ لاندې ونډه واخیسته. مک ډونالډ لیوالتیا نه لرله چې په یوه یاغي سیمه لګښت وکړي، همدا و چې له سرتېرو یې وغوښتل د لېږد له رسمي مراسمو وړاندې پاڅون وځپي؛ د دغو نارامیو په پایله کې د سره سیند مستعمره له دغه کنفدراسیون سره د منیټوبا د ایالت په توګه یوځای شوه، په داسې حال کې چې نورې پېرل شوې سیمې په شمال لویدیځو قلمرونو کې شاملې شوې. {{r|esask, Rupert's Land purchase}}{{sfn|Waite|1975|pp=80–83}}{{sfn|Swainson|1989|pp=85–86}} == سرچينې == tgyyuj663m9nq1ivu3n7epscfrj7l9d 0 68805 369140 301012 2026-09-22T23:08:16Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369140 wikitext text/x-wiki {| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:0em; padding-right:12px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" |- | style="text-align:right;" | <div style="padding-bottom:0em;"> {| border="0" cellpadding="0" cellspacing="0" style="float; margin:em" align="left" |-  {{ليکدود مالوماتبکس|name=ايکنجي|type=خيالي انځوريز|languages=هيڅ يوه|creator=[[کای ستاتس]]|date=۲۰۱۰|sample=IConji-screencap.jpg|imagesize=|unicode=نه لري|iso15924=|note=نشته}} '''ايکنجي''' یو وړیا [[انځوريز ليکدود|انځوريز]] مخابراتي سیسټم دی چې د ډېرو ژبو د ژباړې لپاره په پرانيستو ليدل کېدونکو انځورونو ( بصري لغتونو ) سره جوړ شو دی. د می په 2010 کې '''ايکنجي میسنجر''' د [[د آيفون عامل سيستم|Apple iOS]] (iPhone, iPad, iPod) او ډېری وېب براوزرونو ملاتړ سره خپور شو. میسنجر د SMS په څېر په نقطه نقطه اړیکه فعالوي. <ref>{{Cite web |last=Kaplan |first=Jeremy |date=2015-03-27 |title=Inventor Proposes New Language for Cell Phone Messaging -- Using Hieroglyphics |url=https://www.foxnews.com/tech/inventor-proposes-new-language-for-cell-phone-messaging-using-hieroglyphics |access-date=2019-05-19 |website=Fox News |language=en-US}}</ref> د 2010 په ډسمبر کې، '''ايکنجي Social''' یوازې د ویب اپلیکیشن په توګه خپور شو، د فیسبوک او ټویټر لپاره د یوې خپرونې وسیلې په توګه ملاتړ سره. د ايکنجي ټولنیز غوښتنلیک د بریښنالیک له لارې د ايکنجي - پرمختللي پیغامونو رسولو ملاتړ کوي. ايکنجي د 1183 ځانګړو حروفونو سره پیل شوی، چې ''د لیکسي کانجي'' (لغت) په نوم پیژندل کیږي، د هغو بنسټیزو کلمو څخه راټول شوي چې په عام ورځني مخابراتو کې کارول کیږي، د کلمو فریکوینسي لیستونه، <ref>Tagg, Caroline (2009) [http://etheses.bham.ac.uk/253/ A corpus linguistics study of SMS text messaging], Ph.D. thesis, University of Birmingham</ref> ډېری وختونه کارول شوي ریاضيکي او منطقي سمبولونه، د ټکي نښه نښه، او د ټولو هیوادونو بیرغونه. د ايکنجي کرکټرونو څخه د پیغام راټولولو پروسې ته ''iConjisation'' ویل کیږي (په ښي خوا کې سکرین شاټ وګورئ). څرنګه چې ډېری کرکټرونه د یو واحد لیک یا کرکټر پرځای د ټولې کلمې یا مفکورې استازیتوب کوي، ايکنجي د SMS په پرتله د ډېر اغیزمن ارتباطي سیسټم احتمال لري. <ref>Pakalski, Ingo (2010) [http://www.golem.de/1005/75137.html Icons for barrier-free communication], IT News for Professionals (in German)</ref> د متن معمول ګډوډ او ګډوډي لنډیزونه اکثرا د رنګارنګ عکسونو لنډ تار سره ځای په ځای کیدی شي چې ورته معنی وړاندې کوي. د ايکنجي میسنجر او ايکنجي ټولنیزو ایپسونو سره، کرکټرونه د 32 x 32 پکسلز په ریزولوشن کې ښودل کیږي، د کونجونو ګردولو لپاره د شفافیت سره رنګ PNGs کاروي. لکه څنګه چې د ايکنجي ټول کرکټرونه لومړی د ویکتور ګرافیک په توګه رامینځته شوي، دا په اصل کې لامحدود پیمانه کولو ته اجازه ورکوي، که د نوي آنلاین یا سمارټ فون ایپسونو تولید لپاره، یا د چاپ شوي ګرافیک غوښتنلیکونو لکه نښې یا بریښنایی نندارتونونو لپاره د بشپړ اندازې پوسترونه. په دې توګه، راتلونکي ايکنجي غوښتنلیکونه، د کور دننه یا بهر پراختیا کونکو څخه، کیدای شي په وړیا توګه موجود ايکنجي API په کارولو سره د کرکټرونو لوی یا کوچنۍ نسخې شاملې کړي. د 2012 په دسمبر کې، د ايکنجي نور پرمختګ پای ته ورسېد. == کتنه == کای ساتس ، د تېراسافټ سلوشن بنسټ اېښودونکی او پخوانی مشر، د يلو ډاګ لینکس (YDL) اصلي پراختیا کوونکی، د نوي مخابراتي سیسټم رامینځته کولو ته هڅول شوی و چې د SMS سرعت د نړیوال هنر پروژې بډایه او ژبني ژور سره یوځای کوي. <ref>Kaplan, Jeremy A. (2010) [http://www.foxnews.com/scitech/2010/05/25/iconji-language-cell-phone-hieroglyphics/ Inventor Proposes New Language for Cell Phone Messaging - Using Hieroglyphics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120420155643/http://www.foxnews.com/scitech/2010/05/25/iconji-language-cell-phone-hieroglyphics/ |date=2012-04-20 }}, Fox News</ref> د هغه موخه دا وه چې د اړیکو لپاره یوه وسیله چمتو کړي چې کولی شي کلتوري ویش پلې کړي. په دې توګه، ايکنجي د انځورګراګرافیک ارتباط سیسټم دی، نه ویل شوې ژبه. کرکټرونه پخپله د دوی د معنی څرګندونکي دي، او د امکان تر حده د کراس کلتوري کولو لپاره ډیزاین شوي. دا یو ستونزمن کار دی چې حتی هڅه وکړي چې د انځورونو سمبولونه د دوی په معنی کې نړیوال کړي. سربیره پردې، ټول کلتورونه سمبولونه یا متن له کیڼ څخه ښیې ته نه لولي، کوم چې د ايکنجي لپاره معیار دی. برسېره پردې، ځینې ژبني مفکورې د ګرافیک استازیتوب کولو لپاره خورا لنډ دي. په پورتني عکس کې لومړی قطار (په iPod کې د ايکنجي کاروونکي انٹرفیس.) د ضمیرونو (زه، تاسو، موږ، هغه، هغه، دا، دوی) لپاره حروف ښیي، او "ټیلډ" چې د "to be" په توګه تعریف شوی. "او د هغې بې شمیره ترکیبونه (دا، دي، وو، به وي، او داسې نور). دا خلاصې مفکورې د نړیوال انځورګرافیک نمایش په وړاندې د پام وړ خنډ استازیتوب کوي، مګر د یو چا په مورنۍ ژبه کې د ژباړې لوستلو وړتیا (که اړتیا وي) کولی شي د دې تشې په ډکولو کې مرسته وکړي. په ښي خوا کې کرکټر "نال" دی او د میټاډاټا لپاره د ځای ، ځای لرونکی یا کانټینر په توګه کارول کیدی شي. د ايکنجي لپاره ځانګړی دا دی چې په دې کې د اټکل شوي معنی دواړه شاملول دي، چې پخپله د انځورونو لخوا وړاندیز شوي، او هغه ژباړې چې د هر کرکټر سره وي. د 2010 په پای کې، په دې ژباړو کې انګلیسي، فرانسوي، الماني، هندي، ایټالوی، جاپاني، پولنډي، هسپانوي، سواحلي، سویډني، او توکی پونا شامل وو. <ref>http://app.iconji.com/explore {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190415024821/http://app.iconji.com/explore |date=2019-04-15 }} Explore ايکنجي (language menu)</ref> د هغو ژبو شمیر ته کوم عملي حد نشته چې ژباړل کیدی شي او پکې شامل شي. په ورته ډول، د انفرادي کرکټرونو شمیر ته هیڅ محدودیت نشته چې یوځای کیدی شي. د ايکنجي لغتونه د بیاکتنې لپاره خلاص دي - په نړۍ کې هرڅوک ممکن په نړیوالو اړیکو کې د کارولو لپاره نوي کرکټرونه ډیزاین او مرسته وکړي. د هنرمندانو ټولنې له لارې، کاروونکي کولی شي خپل کرکټرونه په لیکسي کانجي کې اضافه کړي (په تصویب سره)، یا د موجوده کرکټر شبیه بیاکتنه وکړي چې دوی احساس کوي په ګرافیک ډول ښه استازیتوب کولی شي. == تطبیق == پورته سکرین شاټ د ايکنجي غوښتنلیک ډېری ځانګړتیاوې او فعالیت ښیې. د پورتنۍ ښیې څخه پیل کول ، د لټون عکس (مګنیفاینګ شیشې) په تیاره نیلي کړکۍ کې د متن ساحه خلاصوي چې د ځانګړي حروفونو لپاره د متن لټون ته اجازه ورکوي. د دې لاندې د "To:" ساحه ده، چیرې چې ترلاسه کوونکی د جوړ شوي ادرس کتاب څخه داخل کیدی شي. لاندې یو بل ډګر دی چیرې چې غوره شوي ايکنجي کرکټرونه د پیغام (iConjisation) د لیکلو لپاره په تار کې راټول کیدی شي. لاندې برخه د حروفونو 6x9 میټریکس دی چې کاروونکي کولی شي ځانګړي حروف غوره کړي. په iOS غوښتنلیکونو کې دا د ګوتو نل لخوا ترسره کیږي؛ د براوزر غوښتنلیک کې د ټکي او کلیک په واسطه. په دواړو حالتونو کې، یو هور یو کوچنی بکس پاپ کوي چې د کارونکي په اعلان شوې ژبه کې د کرکټر تعریف څرګندوي. لاندینۍ کرښه د هغه څه څخه جوړه ده چې ''د بالټ'' په نوم یادیږي. د هر کارونکي لخوا د دودیز کولو وړ بالټ نور 54 حروف لري چې د کارولو ډول یا فریکونسۍ لخوا ګروپ کیدی شي. اووم بالټ 54 په عام ډول کارول شوي ریاضياتي او منطقي سمبولونه لري. اتم بالټ "بې پایه" دی او د نورو ټولو حروفونو لپاره د ذخیره کولو په توګه کار کوي، پرته له دې چې شمیر ته محدودیت ولري. د دې بالټ غوره کول د دې حروفونو د سکرول وړ لیست رامینځته کوي. "دا د کارونکي لخوا د دې بالټونو دودیز کول دي چې ايکنجي ته وړتیا ورکوي چې د موثریت او سرعت له مخې SMS سره سیالي وکړي یا ډېر کړي." <ref>Staats, Kai. Personal interview by phone. 4 March 2011.</ref> == انفلاسیون == یو څو نور عصري پیکټوګرافیک سیسټمونه د معنی پراخولو لپاره د انفلیکشن سمبولونه کاروي، د بیلګې په توګه، Blissymbolics . ايکنجي کې د اوسني، تیر، یا راتلونکي وخت فعلونو، صفتونو، فعلونو، او ملکیتونو لپاره انعطاف شامل دي. کاروونکي کولی شي میټاډاټا هم اضافه کړي، که وغواړي، معنی روښانه کړي یا اضافي متن منځپانګې شامل کړي. ټول انفلیکشنونه د ايکنجي کرکټر د بیس او پورتنۍ شاوخوا په معیاري موقعیتونو کې د ګلیف په توګه ښودل شوي. په ډېری قضیو کې انعکاس باید د شرایطو څخه څرګند وي ، مګر د پیغامونو لپاره چیرې چې ابهام رامینځته کیدی شي ، انفلاسیون د دې ابهام لرې کولو لپاره وسیله چمتو کوي. د مثال په توګه، لاندې ګالري د کرکټر څلور متغیر بدلونونه ښیې چې د "پیل، پیل کولو" په توګه تعریف شوي.<gallery widths="32px" heights="32px" perrow="6"> File:IConji-start-noun.png|{{center|پيل (نوم)}} File:IConji-start-verb.png|{{center|پيلول (فعل)}} File:IConji-did-start.png|{{center|پیل کړی (تېر شوی)}} File:IConji-will-start.png|{{center|پيل به کړي (راتلونکی)}} File:IConji-started.png|{{center|پيل شوی (ستاينوم)}} </gallery>د ايکنجي ډېری توري دا ''اسم'' + ''انفینیټیک فعل'' فارمیټ تعقیبوي ترڅو د دې اساس انګلیسي څخه نورو ژبو ته غیر مبهم ژباړې وړ کړي. په نورو ژبو کې موندل شوي د فعل کنجګیشن لپاره په پراخه کچه مختلف کنوانسیونونو ته په پام سره، دا په حقیقت کې د اساس تعریف وړاندې کولو لپاره ترټولو انعطاف وړ لاره ده. == بېلګې == د نمونې iConjisation په سکرین شاټ کې ښودل شوي په لاندې ډول ژباړل کیږي:<gallery widths="32px" heights="32px" perrow="5"> File:IConji-coffee.png|{{center|قهوه (چای)}} File:IConji-at.png|{{center|اټ}} File:IConji-4.png|{{center|څلور}} File:IConji-clock.png|{{center|بجې}} File:IConji-question.png|{{center|پوښتنه}} </gallery> == حوالې == {{لړسرچينې}} == بهرنۍ اړیکې == * [http://www.iconji.com/ iConji: د نړۍ سره نښلول] {{ليکدود ډولونه}} [[وېشنيزه:ليکدود کينډۍ]] [[وېشنيزه:Pages with unreviewed translations]] bs44xqtp6b2dk3ejnnq9by4sh4ly37b 0 68852 369224 361800 2026-09-23T04:47:30Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369224 wikitext text/x-wiki د ښځو د رایو ورکولو حق – په ټاکنو کې د ښځو د ونډې اخیستو حق – د ټولې نړۍ په هېوادونو کې د بېلابېلو مهالونو پر مهال ورکړل شوی. په ډېری هېوادونو کې ښځو ته د رایو د ورکړې حق د عمومي رایو د ورکړې له حق وړاندې ورکړل شوی، چېرې چې ځانګړو ټولنیزو اقتصادي ډلو یا نژادونو ته اړوندو ښځینه او نارینه وو نه شو کولای رایه ورکړي. یو شمېر هېوادونو دواړو جنسیتونو یعنې ښځو او نارینه و ته یو ځای د رایو د ورکړې حق ورکړی. په دغه مهالیزه توضېح کې هغه کلونه یاد شوي چې د ښځو د رایو د ورکړې حق په کې د بېلابېلو هېوادونو له خوا تصویب شوی. یو شمېر هېوادونه په کې له یوځل زیات یاد شوي ځکه چې ښځو ته د دغه حق اړوند د عمر، د ځمکې د مالکیت او نورو مواردو له مخې په کې بدلونونه راغلی. په ډېری مواردو کې د رایو د ورکړې له حق ورکولو وروسته هغوی راتلونکی کال په عملي بڼه رایې ورکړې دي. په من ټاپو (له جغرافیايي پلوه بریتانیا ته له اړوندو ټاپوګانو څخه دی خو د متحدې پاچاهۍ اړوند نه دی) کې یو شمېر ښځو په ۱۸۸۱ زکال کې د رایو د ورکړې حق ترلاسه کړ.<ref name="tynwald.org.im">{{Cite web |title=Tynwald - Parliament of the Isle of Man - Home |url=http://www.tynwald.org.im/education/women/Pages/VotesForWomen.aspx |access-date=2019-06-28 |website=www.tynwald.org.im}}</ref> نیوزلنډ په نړۍ کې لومړنی خپلواکه (خودمختاره) هېوادو و چې له ۱۸۹۳ زکال وروسته په کې ټولو ښځو په پارلماني ټاکنو کې د رایو د ورکړې حق ترلاسه کړ. ورته مهال ښځو تر ۱۹۱۹ زکال پورې دا حق ترلاسه نه کړ چې په پارلماني ټاکنو کې ځانونه نوماند کړي. <ref name="NZH1">{{Cite web |title=New Zealand women and the vote - Women and the vote {{!}} NZHistory, New Zealand history online |url=https://nzhistory.govt.nz/politics/womens-suffrage |access-date=2019-11-25 |website=nzhistory.govt.nz}}</ref> د سویلي اسټرالیا مستعمرې په ۱۸۹۴ زکال کې ښځو ته اجازه رکړه چې هم رایه ورکړي او هم ځانونه نوماند کړي. په سویډن کې بیا له ۱۷۱۸ زکال څخه تر ۱۷۷۲ زکال پورې د آزادۍ د دورې (age of liberty) پر مهال ښځو ته په مشروط ډول د رایو د ورکړې حق ورکړل شو. خو له دې سره هم تر ۱۹۱۹ زکال پورې په مساوي ډول د رایو ورکولو لپاره زمینه برابره نه شوه، هغه مهال چې نور د ښځینه او نارینه رایه مساوي ګڼل کېده.<ref>[https://www.nma.gov.au/defining-moments/resources/womens-suffrage 1894: Women's suffrage, South Australia], [[National Museum of Australia]]</ref><ref name="ReferenceA">Karlsson Sjögren, Åsa, Männen, kvinnorna och rösträtten: medborgarskap och representation 1723–1866 [Men, women and suffrage: citizenship and representation 1723–1866], Carlsson, Stockholm, 2006 (in Swedish)</ref> ۱۹۰۲ زکال ته اړوند اسټرالیایي د ټول ګټو رایو قانون (Commonwealth Franchise Act 1902) ښځو ته لار برابره کړه چې په فدرال ټاکنو کې رایه ورکړي او همدارنګه د اسټرالیا پارلمان ته ځانونه نوماند کړي او په دې سره یې دغه فدرالی شوی نوی هېواد په لومړني هغه هېواد بدل کړ چې ښځو په کې د رایو د ورکړې او ځان نوماند کولو حق تر لاسه کړ، په داسې حال کې چې یو شمېر بومي یا لرغوني اسټرالیایي ایالتونه له دغې پرېکړې مستثنی و. په ۱۹۰۶ زکال کې د فنلنډ لوی دوک نشین (Grand Duchy of Finland) چې وروسته د فنلنډ په جمهوریت واوښت په نړۍ کې لومړنی هېواد و چې ټولو ښځو او نارینه و ته یې د رایې او همدارنګه د ځان نوماند کولو حق رکړ. همدارنګه فنلنډ لومړنی اروپايي هېواد و چې ښځو ته یې د رایو د ورکړې حق ورکړ. د نړۍ په کچه لومړنیو ښځینه پارلماني استازو راتلونکی کال د فنلنډ پارلماني څوکۍ خپلې کړې. <ref name="eduskunta.fi">[https://www.eduskunta.fi/EN/tietoaeduskunnasta/historia/Pages/default.aspx Brief history of the Finnish Parliament]</ref><ref name="web.archive.org">[https://web.archive.org/web/20091011200547/http://www.aanioikeus.fi/en/articles/strike.htm Centenary of women's full political rights in Finland]</ref> په اروپا کې وروستۍ قضايي حوزه چې ښځو ته یې د رایو د ورکړې حق ورکړ، سویسي ایالت یا کانتون اپنزل اینرهودن و چې په ۱۹۹۱ زکال کې یې دغه کار وکړ. دغه ایالت د سویس تر ټولو کوچنی ایالت دی چې په ۱۹۹۰ زکال کې یې نږدې ۱۴۱۰۰ تنه اوسېدونکي لرل. په سویس کې ښځو په فدرال کچه د رایو د ورکړې حق په ۱۹۷۱ زکال کې ترلاسه کړ چې په ایالتي کچه یې بیا له ۱۹۵۹ زکال څخه تر ۱۹۷۲ زکال پورې ترلاسه کړی و.<ref>{{cite web |date=30 August 2017 |title=Bilanz der ständigen Wohnbevölkerung nach Kanton, 1991–2016 |url=https://www.bfs.admin.ch/bfs/en/home/statistics/population/effectif-change.assetdetail.3222015.html |access-date=2018-05-07 |publisher=Federal Statistical Office, FSO |location=Neuchâtel, Switzerland |type=official site |format=XLS}}</ref><ref>{{cite book|editor-first=Bonnie G.|editor-last=Smith|title=The Oxford Encyclopedia of Women in World History|url=https://books.google.com/books?id=EFI7tr9XK6EC&pg=RA3-PA171|year=2008|publisher=Oxford University Press|pages=171 vol 1|isbn=9780195148909}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-11387996|title=Women dominate new Swiss cabinet|work=BBC News|date=22 September 2010}}</ref><ref name="phototasneemalsultan">{{cite web |last=Gorney |first=Cynthia |date=December 12, 2015 |title=In a Historic Election, Saudi Women Cast First-Ever Ballots |url=http://news.nationalgeographic.com/2015/12/151212-saudi-arabia-election-women-vote/ |publisher=National Geographic |access-date=May 1, 2023 |archive-date=December 17, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151217135730/http://news.nationalgeographic.com/2015/12/151212-saudi-arabia-election-women-vote/ |url-status=dead}}</ref> == اوولسمه پېړۍ == === ۱۶۸۹ زکال === * فریسلنډ: په لرې پرتو سیمو کې ځمکې لرونکو ښځینه و اجازه ومونده د فریسلنډ (د هالنډ له ۱۲ ایالتونو څخه یو دی) په ایالتي ټاکنو کې رایه ورکړي.<ref>{{cite web |author=Wierdsma Schik, P. |date=1857 |title=Akademisch proefschrift over de staatsregtelijke geschiedenis der Staten van Friesland van 1581 tot 1795 |url=https://books.google.com/books?id=XYw6AAAAcAAJ&q=staten+van+friesland+geschiedenis |access-date=11 June 2018 |website=Google Books |publisher=W. Eekhoff |page=18 |language=nl}}</ref> == ۱۸مه پېړۍ == === ۱۷۱۸ زکال === * سویډن: هغه املاکو لرونکو ښځینه و چې د خپلو املاکو مالیات یې ورکول په قانوني اکثریت یې اجازه ومونده د لرې پرتو سیمو په سیمه ییزو ټاکنو کې رایه ورکړي (دغه حق هېڅکله هم وا نه خیستل شو).<ref name="ReferenceA2">Karlsson Sjögren, Åsa, Männen, kvinnorna och rösträtten: medborgarskap och representation 1723–1866 [Men, women and suffrage: citizenship and representation 1723–1866], Carlsson, Stockholm, 2006 (in Swedish)</ref> === ۱۷۵۵ زکال === * کراوسیا: ښځو د کرواسیا په خپلواکه جمهوري شورا یا جمهوریت کې د رایې د ورکولو حق درلود (دغه حق په ۱۷۶۹ زکال کې د فرانسې له خوا د کرواسیا له الحاق وروسته لغو شو).<ref name="ReferenceA3">Karlsson Sjögren, Åsa, Männen, kvinnorna och rösträtten: medborgarskap och representation 1723–1866 [Men, women and suffrage: citizenship and representation 1723–1866], Carlsson, Stockholm, 2006 (in Swedish)</ref> === ۱۷۷۶ زکال === * نیوجرسي (متحده ایالاتو ته اړوند ایالت):ښځو د رایو د ورکړې حق ترلاسه کړ خو په ۱۸۰۷ زکال کې لغو شو.<ref>Lucien Felli, "La renaissance du Paolisme". M. Bartoli, Pasquale Paoli, père de la patrie corse, Albatros, 1974, p. 29. "Il est un point où le caractère précurseur des institutions paolines est particulièrement accusé, c'est celui du suffrage en ce qu'il était entendu de manière très large. Il prévoyait en effet le vote des femmes qui, à l'époque, ne votaient pas en France."</ref> == ۱۹مه پېړۍ == === ۱۸۶۱ زکال === * سویلي اسټرالیا – اسټرالیايي مستعمره: ملکیت لرونکو ښځو ته حق ورکړل شو رایه ورکړي. === ۱۸۶۲ زکال === * سویډن: په مالیاتو کې د کسر له رامنځته کېدو وروسته سیمه ییزې کچې ته په محدود ډول د رایو د ورکړې حق ورکړل شو؛ د عامه رایې امتیاز په ۱۹۱۹ زکال کې ورکړل شو او په ۱۹۲۱ زکال کې یې له خپل دغه حق کار واخیست.<ref name="jstor.org">[https://www.jstor.org/pss/1946097 P. Orman Ray: Woman Suffrage in Foreign Countries. The American Political Science Review. Vol. 12, No. 3 (Aug. 1918), pp. 469–474 ]</ref> * ارجنټاین: یوازې سیمه ییزو ټاکنو ته په محدود ډول، همدارنګه د سان خوآن باسواده ښځینه وګړو دغه حق درلود. === ۱۸۶۳ زکال === * د فنلنډ لوی دوک نشین (د روسیې سترواکي): په لرې پرتو سیمو کې د ښاروالیو په ټاکنو کې مالیاتو ورکوونکو ښځو ته محدود؛ او په ۱۸۷۲ زکال کې یې ښارونو ته هم پراختیا ومونده.<ref name="jstor.org2">[https://www.jstor.org/pss/1946097 P. Orman Ray: Woman Suffrage in Foreign Countries. The American Political Science Review. Vol. 12, No. 3 (Aug. 1918), pp. 469–474 ]</ref> === ۱۸۶۴ زکال === * ویکټوریا – د ویکټوریا اسټرالیايي مستعمره: ښځو په ناغوښتلي ډول د ۱۸۶۳ زکال د ټاکنو د قانون له مخې د رایو ورکولو حق خپل کړ او راتلونکی کال یې په ټاکنو کې رایه ورکړه. دغه قانون په ۱۸۶۵ زکال کې د تېروتنو د اصلاح په موخه تعدیل شو.<ref>{{cite web |title=Women in Parliament – Parliament of Victoria |url=http://www.parliament.vic.gov.au/about/the-history-of-parliament/women-in-parliament |access-date=2013-05-06 |publisher=Parliament.vic.gov.au}}</ref> === ۱۸۶۹ زکال === * د لویې بریتانیا او آیرلنډ متحده پاچاهي: د ښاروالیو د رایې ورکولو د قانون له مخې هغو مجردو ښځو ته محدود چې د خپلو املاکو مالیات یې ورکول.<ref name="HoCL2013">{{citation|title=The History of the Parliamentary Franchise|chapter-url=http://researchbriefings.parliament.uk/ResearchBriefing/Summary/RP13-14|publisher=House of Commons Library|access-date=16 March 2016|date=1 March 2013|pages=37–9|chapter=Female Suffrage before 1918|quote=by 1900 the number of women registered for the local government franchise in England was over 1 million}}</ref><ref name="Heater2006">{{cite book|last1=Heater|first1=Derek|title=Citizenship in Britain: A History|date=2006|publisher=Edinburgh University Press|isbn=9780748626724|page=136|url=https://books.google.com/books?id=js-qBgAAQBAJ&pg=PA136}}</ref><ref>{{cite web |title=Women's rights |url=http://www.nationalarchives.gov.uk/pathways/citizenship/brave_new_world/women.htm |access-date=11 February 2015 |publisher=The National Archives}}</ref><ref name="Synonym">{{cite web |title=Which Act Gave Women the Right to Vote in Britain? |url=http://classroom.synonym.com/act-gave-women-right-vote-britain-5469.html |access-date=11 February 2015 |website=Synonym}}</ref> * متحده ایالات – د وایومینګ متحد قلمرو: ښځو ته د رایو ورکولو بشپړ حق ورکړ.<ref>{{cite web |last1=Rea |first1=Tom |title=Right Choice, Wrong Reasons: Wyoming women win the right to vote |url=http://www.wyohistory.org/essays/right-choice-wrong-reasons-wyoming-women-win-right-vote |access-date=26 August 2015 |website=wyohistory.org}}</ref> == ۲۰مه پېړۍ == === ۱۹۰۵ زکال === * لیتویا، د روسیې سترواکي * کوینزلنډ (د اسټرالیا ایالت) (غیر بومي ښځو ته محدود)<ref name="eduskunta.fi2">[https://www.eduskunta.fi/EN/tietoaeduskunnasta/historia/Pages/default.aspx Brief history of the Finnish Parliament]</ref><ref name="web.archive.org2">[https://web.archive.org/web/20091011200547/http://www.aanioikeus.fi/en/articles/strike.htm Centenary of women's full political rights in Finland]</ref> === ۱۹۰۶ زکال === * د فنلنډ لوی دوک نشین (د روسیې سترواکي) (د ۱۹۰۵ زکال د روسیې له انقلاب وروسته په اروپا کې د لومړي ځل لپاره د فنلنډ لوی دوک نشین ښځو ته د رایو د ورکړې او پارلمان ته د ځان نوماند کولو حق ورکړ). راتلونکی کال د نړۍ لومړنۍ د پارلمان ښځینه استازې په فنلنډ کې وټاکل شوه.<ref>Bourdiol, Julien (1908), ''Condition internationale des Nouvelles-Hebrides'', p 106</ref> === ۱۹۱۰ زکال === * واشنګټن (د امریکا ایالت) === ۱۹۱۶ زکال === * شوروي قرغزستان (شوروي اتحاد) * د لویې بریتانیا او ایرلنډ متحده پاچاهي (له ۳۰ کلونو څخه زیات عمر لرونکو ښځو ته محدود، په داسې حال کې چې دغه شرط د نارینه و لپاره ۲۱ کاله او د هغو نارینه و لپاره چې په لومړۍ نړیواله جګړه کې یې جګړه کړې و ۱۹ کاله عمر لرل و؛ د ملکیت اړوند شرایط هم بېلابېل و) === ۱۹۱۹ زکال === * د ارمنستان لومړنی جمهوریت<ref>{{cite web |author=Badalyan, Lena |date=5 December 2018 |title=Women's Suffrage: The Armenian Formula |url=https://chai-khana.org/en/womens-suffrage-the-armenian-formula |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181201005054/https://chai-khana.org/en/womens-suffrage-the-armenian-formula |archive-date=1 December 2018 |access-date=30 November 2018 |publisher=Chai Khana}}</ref><ref name="Harutyunyan">{{cite web |last1=Harutyunyan |first1=Anahit |date=8 March 2018 |script-title=hy:Առաջին խորհրդարանի (1919-1920) երեք կին պատգամավորները |url=https://www.aniarc.am/2018/03/08/women-1919-1920-mp/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180504044633/https://www.aniarc.am/2018/03/08/women-1919-1920-mp/ |archive-date=4 May 2018 |access-date=11 January 2019 |website=ANI Armenian Research Center |publisher=Armenian Research Center for Anteriology |location=Yerevan |language=hy |quote=Three female deputies of the first parliament (1919-1920)}}</ref> * بلجیم (د ښاروالیو کچې ته محدوده رایه ورکول) * ګرجستان * د هنګري شوروي جمهوریت: د کاریګري اتحادیې ښځینه غړو ته د عمومي رایې ورکونې حق.<ref name="SulkunenNevalaMarkkola_2009">{{cite book|editor1-last=Sulkunen|editor1-first=Irma|editor2-last=Nevala-Nurmi|editor2-first=Seija-L eena|editor3-last=Markkola|editor3-first=Pirjo|title=Suffrage, Gender and Citizenship: international perspectives on parliamentary reforms|date=2009|publisher=Cambridge Scholars|location=Newcastle upon Tyne, England|isbn=978-1-4438-0162-1|pages=242–243|url=https://poseidon01.ssrn.com/delivery.php?ID=623110115067019007065022016106114092051040069008061028095107014090008069077122027071123059021013106005121064000100072104082022105043041005072080103000117001016118096056082040090095091079095111003127100084010028075103003076024006004117077027020114001087&EXT=pdf|تاريخ الوصول=2023-05-01|تاريخ الأرشيف=2020-02-28|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200228151725/https://poseidon01.ssrn.com/delivery.php?ID=623110115067019007065022016106114092051040069008061028095107014090008069077122027071123059021013106005121064000100072104082022105043041005072080103000117001016118096056082040090095091079095111003127100084010028075103003076024006004117077027020114001087&EXT=pdf|url-status=dead|لاسرسي نېټه=2023-05-01|خونديځ نېټه=2020-02-28|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20200228151725/https://poseidon01.ssrn.com/delivery.php?ID=623110115067019007065022016106114092051040069008061028095107014090008069077122027071123059021013106005121064000100072104082022105043041005072080103000117001016118096056082040090095091079095111003127100084010028075103003076024006004117077027020114001087&EXT=pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20200228151725/https://poseidon01.ssrn.com/delivery.php?ID=623110115067019007065022016106114092051040069008061028095107014090008069077122027071123059021013106005121064000100072104082022105043041005072080103000117001016118096056082040090095091079095111003127100084010028075103003076024006004117077027020114001087&EXT=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20200228151725/https://poseidon01.ssrn.com/delivery.php?ID=623110115067019007065022016106114092051040069008061028095107014090008069077122027071123059021013106005121064000100072104082022105043041005072080103000117001016118096056082040090095091079095111003127100084010028075103003076024006004117077027020114001087&EXT=pdf}}</ref> * د من ټاپو: ټولو بالغو ښځینه او نارینه و د رایو د ورکړې او ځان نوماندولو حق وموند، کونډو او مجردو ښځو د ملکیت لرلو په شرط له ۱۸۸۱ زکال وروسته دغه حق وموند. * جامایکا (بریتانوي تاج ته اړونده مستعمره) ۲۵ کلنو او له هغو زیات عمر لرونکو هغو ښځو ته محدود چې په کال کې یې ۵۰ پونډه عاید درلود او ۲ پونډه ټکس یې ورکړی و. (د بالغو وګړو د عمومي رایې حق تر ۱۹۴۴ زکال پورې ور نه کړل شو)<ref>{{cite news|title=History this week:Constitutional Developments in British Guiana and Jamaica between 1890 and 1945 (Part 3)|url=https://www.stabroeknews.com/2010/features/05/13/history-this-weekconstitutional-developments-in-british-guiana-and-jamaica-between-1890-and-1945-part-3/|access-date=16 February 2019|newspaper=[[Stabroek News]]|date=13 May 2010|archive-url=https://archive.today/20130824053927/http://www.stabroeknews.com/2010/features/05/13/history-this-weekconstitutional-developments-in-british-guiana-and-jamaica-between-1890-and-1945-part-3/|archive-date=24 August 2013|location=Georgetown, Guyana}}</ref><ref>{{cite news|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|title=Continuation of the Session of the Honourable Legislative Council|url=https://newspaperarchive.com/politics-clipping-may-17-1919-1045268/|access-date=16 February 2019|newspaper=[[The Gleaner (newspaper)|The Gleaner]]|date=17 May 1919|location=Kingston, Jamaica|page=6|via=[[Newspaperarchive.com]]}} {{open access}}</ref> * چکسلواکیا (په سیمه ییزه یا د ښاروالیو په کچه) * لوکزامبورګ * هالنډ (ښځو د رایو ورکولو حق ترلاسه کړ او په ۱۹۱۷ زکال کې یې د ځان نوماند کولو حق هم وموند) * نیوزلنډ (ښځو په ټاکنو کې د رایو ورکولو حق وموند او په ۱۹۱۷ زکال کې د نوماندۍ حق هم ورکړل شو) * سویډن: د اساسي قانون پر بنسټ د سویډن د ملي شورا (Riksdag) د دوه لومړیو پرېکړو څخه لومړۍ یې په ملي شورا کې ښځو ته د مساوي رایې ورکولو حق و. === ۱۹۴۷ زکال === * ارجنټاین<ref>Gregory Hammond, ''The Women's Suffrage Movement and Feminism in Argentina From Roca to Peron'' (U of New Mexico Press; 2011)</ref> * د چین جمهوریت (۱۹۱۲-۱۹۴۹ زکال) (د تایوان په ګډون خو د محدودیتونو په لرلو) * مالتا * مکسکو (د ښاروالۍ په کچه محدود) * هند * نیپال * پاکستان (د دولت په بنسټ اېښودو کې) * سنګاپور === ۱۹۴۸ زکال === * ملګرو ملتونو د بشري حقونو د نړیوالې اعلامیې ۲۱مه ماده تصویب کړه<ref>{{Cite web |title=The Universal Declaration of Human Rights |url=https://www.un.org/en/documents/udhr/ |access-date=2019-06-28 |website=www.un.org}}</ref> * بلجیم * اسرائیل * عراق * نایجریا === ۱۹۶۴ زکال === * افغانستان<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=N3_rDwAAQBAJ&q=Women%27s+suffrage+in+Afghanistan+1964&pg=PA77|title=Women's Suffrage: The Complete Guide to the Nineteenth Amendment|isbn=9781440871993|last1=Wayne|first1=Tiffany K.|date=29 June 2020}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=4HxqDwAAQBAJ&q=Women%27s+suffrage+in+Afghanistan+1964&pg=PR24|title=Women and War in the 21st Century: A Country-by-Country Guide|isbn=9781440857669|last1=Sankey|first1=Margaret D.|date=17 August 2018}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=aPZ0DwAAQBAJ&q=Women%27s+suffrage+in+Afghanistan+1964&pg=PA187|title=The Palgrave Handbook of Women's Political Rights|isbn=9781137590749|last1=Franceschet|first1=Susan|last2=Krook|first2=Mona Lena|last3=Tan|first3=Netina|date=26 October 2018}}</ref> * لیبیا * سوډان === ۱۹۹۶ زکال === * افغانستان (بېرته لغو شو) * ۱۹۹۹ زکال * قطر * کویټ (بېرته لغو شو) == ۲۱ مه پېړۍ == === ۲۰۰۱ زکال === افغانستان (د طالبانو د لومړۍ دورې واکمنۍ وروسته بېرته ښځو ته د رایو ورکولو حق ورکړل شو) === ۲۰۰۳ زکال === * عمان === ۲۰۰۵ زکال === * کویټ<ref>{{cite news|title=Kuwait grants women right to vote|url=http://www.cnn.com/2005/WORLD/meast/05/16/kuwait.women/|access-date=13 April 2014|newspaper=CNN|date=May 16, 2005}}</ref> === ۲۰۱۵ زکال === * سعودي عربستان (ښځو ته یې د رایو ورکولو او همدارنګه د ښاروالیو په ټاکنو کې د ځان د نوماندۍ حق اعلان کړ)<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-15052030|work=BBC News|location=London|title=Women in Saudi Arabia 'to vote and run in elections'|date=September 25, 2011|access-date=September 25, 2011}}</ref> === ۲۰۲۱ زکال === * افغانستان (پخواني بشپړ حقونه یې لغو کړل او یوازې «لنډ مهاله» محدود حقونه ورکوي)<ref>{{cite news|url=https://www.indiatoday.in/world/story/taliban-to-temporarily-adopt-monarchy-constitution-granting-women-voting-rights-with-riders-1858327-2021-09-28|work=India Today|location=Delhi|title=Taliban to 'temporarily' adopt monarchy constitution granting women voting rights with riders|date=September 28, 2021|access-date=September 28, 2021}}</ref><ref>{{Cite web |title=East Asia/Southeast Asia :: Brunei — The World Factbook - Central Intelligence Agency |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/brunei/ |access-date=2019-06-28 |website=www.cia.gov |archive-date=2015-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721102115/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bx.html |url-status=dead }}</ref> == سرچينې == mumeb0ct5xfkbemrf5scjepmwd420o5 0 69149 369322 364704 2026-09-23T11:36:48Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369322 wikitext text/x-wiki په اوکراین باندې د روسیې برید چې د ۲۰۲۲ زکال د فبروري په ۲۴ مه پیل شو په اوکراین او روسیې دواړو کې یې په ښځو پام وړ اغېز درلود؛ هغه که په جګړه کې د جنګیالیو په توګه بوختې وې او یا هم ملکي ښځې وې. دغه برید لامل وګرځېد څو د اوکراین د پوځ په لیکو کې د ښځو ونډه زیاته شي او همدارنګه ګڼ شمېر نورې اړ شوې څو له خپل هېواد څخه نورو هېوادونو ته کډه وکړي. په روسیه کې ښځو بیا د جګړې ضد خوځښت رهبري کړ. <ref name="pinknews-heroic">{{Cite news|last=Kelleher|first=Patrick|date=2022-03-18|title=Russian bombs kills 'heroic, brave and courageous' Ukrainian LGBT+ activist|language=en-GB|work=[[PinkNews]]|url=https://www.pinknews.co.uk/2022/03/18/ukraine-russia-war-elvira-schemur-death-tribute-lgbt/|access-date=2022-03-23}}</ref><ref name="huffpo-follow">{{Cite news|last=Baker|first=Faima|date=2022-03-08|title=5 Women To Follow On Social Media For An Insight Into Ukrainian Life Right Now|language=en|work=[[HuffPost]]|url=https://www.huffingtonpost.co.uk/entry/ukrainian-women-to-follow-to-get-a-real-insight-into-conflict_uk_622766e2e4b047f85a40b1c8|access-date=2022-03-23}}</ref><ref name="politico-turning-point">{{Cite news|last=Adebahr|first=Cornelius|date=2022-03-21|title=What Germany's turning point means for its feminist foreign policy|language=en-US|work=[[Politico]]|url=https://www.politico.eu/article/germany-turning-point-feminist-foreign-policy/|access-date=2022-03-23}}</ref><ref name="aljazeera-gendered">{{Cite news|last1=Moaveni|first1=Azadeh|last2=Nagarajan|first2=Chitra|date=2022-03-15|title=Another deeply gendered war is being waged in Ukraine|language=en|work=[[Al Jazeera]]|url=https://www.aljazeera.com/opinions/2022/3/15/another-deeply-gendered-war-is-being-waged-in-ukraine|access-date=2022-03-23}}</ref><ref name="slate-military">{{Cite news|last=Olmstead|first=Molly|date=2022-03-03|title=How Women Forced Ukraine to Welcome Them Into the Military|language=en|work=[[Slate (magazine)|Slate]]|url=https://slate.com/news-and-politics/2022/03/ukraine-women-russia-putin-military.html|access-date=2022-03-23}}</ref> د اوکراین لومړۍ مېرمنې اولنا زلنسکا څرګنده کړه چې «زموږ مقاومت، زموږ د راتلونکې بریا په توګه په ځانګړې توګه ښځینه څېره خپله کړې» او همدارنګه یې هغه اوکرایني ښځې وستایلي چې په پوځ کې خدمت کوي، د جګړې پر مهال د خپلو ماشومانو په لویولو بوختې دي او اړین خدمتونه وړاندې کوي. ملګرو ملتونو ته اړوند د جنسیتي برابرۍ او د ښځو د پیاوړتیا بنسټ دغه برید د «ښځو او نجونو پر وړاندې کړکېچ» وباله او څرګنده یې کړه «چې د جنسیت پر بنسټ د تاوتریخوالي او قاچاق له زیاتوالي رانیولې د بې وزلۍ تر زیاتوالي او همدارنګه د هوسا ژوند تر له منځه تلو پورې، اوکرایني ښځې او نجونو د جګړې له جدي اغېزو سره مخ دي». <ref>{{cite web |author-last= |author-first= |date=23 February 2023 |title=In Focus: War in Ukraine is a crisis for women and girls |url=https://www.unwomen.org/en/news-stories/in-focus/2022/03/in-focus-war-in-ukraine-is-a-crisis-for-women-and-girls |access-date=6 March 2023 |work=UN Women}}</ref><ref name="guardian-zelenska">{{Cite news|last=Willsher|first=Kim|date=2022-03-22|title=Olena Zelenska thanks other first ladies for supporting Ukraine|language=en|work=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/22/olena-zelenska-thanks-first-ladies-supporting-ukraine|access-date=2022-03-23|quote=Our resistance, as our future victory, has taken on a particularly feminine face. Women are fighting in the army, they are signed up to territorial defence [units], they are the foundation of a powerful volunteer movement to supply, deliver, feed ... they give birth in shelters, save their children and look after others' children, they keep the economy going, they go abroad to seek help. Others are simply doing their jobs, in hospitals, pharmacies, shops, transport, public services ... so that life continues.”}}</ref> == مخینه == په ۲۰۱۴ زکال کې د اوکراین او روسیې ترمنځ د جګړې له پیله د اوکراین په پوځ کې د ښځو ونډې پام وړ پراختیا ومونده، له دې ډلې ګڼ شمېر هغه ځایګي چې وړاندې یوازې نارینه و ترلاسه کولای شول ښځو هم ورته اجازه ومونده او له امله یې د پوځي خدمت کوونکو ښځینه وو شمېر دوه چنده شو. اوکرایني ښځو د لومړۍ نړیوالې جګړې له مهاله د وسله والو ځواکونو په لیکو کې خدمت کړی، خو په ۲۰۱۴ زکال کې په دونباس کې د جګړې د پیلېدو تر مهاله په رسمي توګه د پخوانیو جنګي سرتېرو په توګه نه پېژندل کېدلې او ورته بشپړ حقوق نه ورکول کېدل. د ۲۰۲۱ زکال د ډسمبر له لومړیو څخه ښځې په یو شمېر چارو کې له وړاندې ثبت شوې. له دې سره بیا هم د اوکرایني پوځ په لیکو کې د ښځو پر وړاندې تبعیض، ځورونې او تاوتریخوالي شتون لري. اوکراینۍ ملکي ښځې هم د جګړې په اوږدو کې له ګواښونو او یو شمېر مهمو مسایلو سره مخ شوې. ورته مهال په اوکراین کې رومانیايي ښځې د تبعیض له ځانګړي کچې سره مخ شوې، هغه چې د کورني بې ځایه شوي حالت له منلو ډډه کوي او له شدید نژادي تبعیض سره مخ دي. <ref>{{cite web |title=Women are changing the face of armed forces in Ukraine |url=https://eca.unwomen.org/en/news/stories/2016/10/women-are-changing-the-face-of-armed-forces-in-ukraine |access-date=2021-07-17 |website=UN Women {{!}} Europe and Central Asia |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite news|title=Ukrainian women are volunteering to fight — and history shows they always have|language=en|work=NPR.org|url=https://www.npr.org/2022/03/19/1087712539/ukrainian-women-are-volunteering-to-fight-and-history-shows-they-always-have|access-date=2022-03-29}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ministry of Defense obliged women to register for military service. Journalists among them |url=https://imi.org.ua/en/news/ministry-of-defense-obliged-women-to-register-for-military-service-journalists-among-them-i43040 |access-date=2022-08-16 |website=imi.org.ua |language=en-EN}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/invisible-in-an-invisible-war/|title=Invisible in an invisible war|newspaper=Atlantic Council|date=October 21, 2019|last1=Haring|first1=Melinda}}</ref><ref>{{cite web |date=17 March 2019 |title=What It's Like to Be a Female in the Ukrainian Army |url=https://en.hromadske.ua/posts/ukraines-invisible-female-fighters |website=en.hromadske.ua |تاريخ الوصول=15 May 2023 |تاريخ الأرشيف=15 April 2022 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220415151231/https://en.hromadske.ua/posts/ukraines-invisible-female-fighters |url-status=dead |لاسرسي نېټه=15 May 2023 |خونديځ نېټه=15 April 2022 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220415151231/https://en.hromadske.ua/posts/ukraines-invisible-female-fighters |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220415151231/https://en.hromadske.ua/posts/ukraines-invisible-female-fighters |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415151231/https://en.hromadske.ua/posts/ukraines-invisible-female-fighters }}</ref><ref>{{cite web |title=Ukrainian Women Face Tough Battle for Equality in Military &#124; Voice of America - English |url=https://www.voanews.com/europe/ukrainian-women-face-tough-battle-equality-military |website=www.voanews.com |access-date=2023-05-15 |archive-date=2021-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210712090313/https://www.voanews.com/europe/ukrainian-women-face-tough-battle-equality-military |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=Ukrainian women find themselves bearing the cost of endless war |url=https://www.pri.org/stories/2017-04-13/ukrainian-women-find-themselves-bearing-cost-endless-war |website=The World from PRX }}{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite journal|title=Maternal and Child Health of Internally Displaced Persons in Ukraine: A Qualitative Study|first1=Svitlana|last1=Nidzvetska|first2=Jose M.|last2=Rodriguez-Llanes|first3=Isabelle|last3=Aujoulat|first4=Julita|last4=Gil Cuesta|first5=Hannah|last5=Tappis|first6=Joris A. F.|last6=van Loenhout|first7=Debarati|last7=Guha-Sapir|date=January 9, 2017|journal=International Journal of Environmental Research and Public Health|volume=14|issue=1|page=54|doi=10.3390/ijerph14010054|pmid=28075363|pmc=5295305|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.rferl.org/a/ukraine-violence-against-women-report/30995602.html|title='Failed By The System': Women In Eastern Ukraine At 'Heightened Risk' Of Gender-Based Violence|newspaper=Radio Free Europe/Radio Liberty|date=11 December 2020}}</ref><ref>{{cite web |date=April 7, 2021 |title=Roma women and girls in war zones need special protection |url=https://adcmemorial.org/en/news/breaking-news/roma-women-and-girls-in-war-zones-need-special-protection/}}</ref> په نړیواله کچه ښځې او نجونې د بې ځایه کېدو او همدارنګه په ټولنه کې د عادي خوندیتوبونو د له منځه تلو له امله له ډېرو ګواښونو سره مخ کېږي او د ډېرو له خوا له جنسي تاوتریخوالو څخه په جګړه، شخصیت وژنه، شکنجې او سیاسي ځپلو کې کار اخیستل کېږي. د جنسیتي برابرۍ او د ښځو د پیاوړتیا اړوند د ملګرو ملتونو د ادارې د څرګندونو پر بنسټ څه باندې ۷۰ سلنه ښځې په کړکېچنو حالاتو کې د جنسیت پر بنسټ له تاوتریخوالي سره مخ کېږي، همدارنګه د لنست طبي ژورنال په خپرو شوو چارو کې موندل شوې چې هغه ښځې او نجونې چې د وسله والو نښتو تر اغېز لاندې راځي د زیان اړونکو تجربو له پراخې کچې سره مخ کېدونې دي. <ref>{{cite web |last=Dastagir |first=Alia E. |date=March 20, 2022 |title=Terrified children, men left behind, sex trafficking: Women in Ukraine fight a different kind of war |url=https://www.usatoday.com/story/life/health-wellness/2022/03/16/russia-ukraine-war-women-vulnerable-trauma-sexual-violence/7059192001/ |access-date=2022-03-29 |website=USA TODAY |language=en-US}}</ref> == د اوکراین په پوځ کې ښځې == ګڼ شمېر ښځې په دواطلبه بڼه چمتو شوې دي د اوکرایني ځواکونو په لیکو کې د دغه برید پر وړاندې ودرېږي. د جورجیا ایالت له پوهنتون څخه میا بلوم او سوفیا موسکالینکو څرګندوي چې «اوکراینۍ ښځې له تاریخي پلوه له داسې خپلواکیو برخمنې وې چې لا د نړۍ په زیاتو برخو کې یې شتون نه درلود» همدارنګه «اوکراین د ښځو د ونډې اړوند چې کولای شي له خپل ملت څخه یې د دفاع په برخه کې د رهبرانو په توګه ترسره کړي ځانګړی لرلید لري». د الجزیرې شبکې د ۲۰۲۲ زکال په سپټمبر میاشت کې د اوکرایني پوځي چارواکو له قوله راپور خپور کړ چې: «د اوکراین په وسله وال پوځ کې شاوخوا ۵۰ زره ښځې په جګړه ییزو او غیر جګړه ییزو چارو بوختې دي چې  له دغې شمېرې څخه ۱۰ زره یې اوس مهال د جګړې په لومړۍ کرښه کې دي یا هم په هغو دندو بوختي دي چې لامل ګرځېدلې دوی د جګړې لومړۍ کرښې ته ولېږل شي. دا په داسې حال کې ده چې له جګړې وړاندې ۳۲ زره ښځو په پوځ کې شتون درلود».<ref>{{Cite magazine|title=Women in Ukraine Play a Critical Role in the Fight Against Russia|url=https://time.com/6159261/women-ukraine-war-russia/|access-date=2022-03-29|magazine=Time|language=en|archive-date=2022-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220327173654/https://time.com/6159261/women-ukraine-war-russia/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|date=2022-03-18|title=Ukrainian women stand strong against Russian invaders|url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/03/18/ukraine-russia-women-war/|access-date=2022-03-29|newspaper=Washington Post|language=en}}</ref><ref>{{Citation|title=These are the women choosing to stay and fight Russian forces - CNN Video|date=9 March 2022|url=https://www.cnn.com/videos/world/2022/03/09/women-in-ukraine-staying-to-fight-tgb-intl-vpx.cnn|access-date=2022-03-29}}</ref><ref>{{cite web |last=O'Reilly |first=Jonathon |date=2022-02-03 |title=Female volunteers 'move like angels' in Ukrainian army as Russia tensions escalate |url=https://inews.co.uk/news/world/russia-ukraine-women-volunteers-enlist-ukrainian-army-russia-invasion-threat-escalates-1442651 |access-date=2022-03-29 |website=inews.co.uk |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Bloom |first1=Mia |last2=Moskalenko |first2=Sophia |title=Ukraine's women fighters reflect a cultural tradition of feminist independence |url=http://theconversation.com/ukraines-women-fighters-reflect-a-cultural-tradition-of-feminist-independence-179529 |access-date=2022-03-29 |website=The Conversation |language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/9/17/meet-the-women-joining-ukraines-military-amid-russias-invasion|title=Ukrainian women joining the military amid Russia's invasion|last=Elizondo|first=Gabriel|work=aljazeera.com|date=17 September 2022|access-date=28 September 2022}}</ref> د ۲۰۲۲ زکال په اکتوبر میاشت کې د روسیې او اوکراین ترمنځ د ښځینه بندیانو تبادله ترسره شوه؛ په دغه تبادله کې ۱۳۸ اوکراینۍ ښځې وسپارل شوې چې ۳۷ یې هغه وې چې د آزوف سټال په جګړه کې یې ونډه لرله.<ref>{{cite news|url=https://www.rferl.org/a/ukraine-russia-female-prisoner-exchange/32088443.html|title=Ukraine Announces Release of 108 Women in First All-Female Prisoner Exchange with Russia|newspaper=Radiofreeeurope/Radioliberty}}</ref> == په جګړه کې فعال نور برخه اخیستونکي == === د روسیې او د لوهانسک د خلکو د جمهوریت/د دونباس د خلکو د جمهوریت ځواکونه === د روسیې په وسله والو ځواکونو کې د پرسونل د اوږد مهاله کمښت اړوند د ۲۰۰۸ زکال د روسیې د پوځي اصلاحاتو را وروسته د روسیې د دفاع وزارت د دغو تشو د ډکولو په موخه ډېرې لږ هڅې وکړې څو هغه د ښځو په ګمارنې ډکې کړي. له ۲۰۱۰ زکال وروسته هغه ښځې چې له پوځ سره یوځای شوې ډېرو یې (۶۷٪) د مالي اړتیاوو له امله او ډېر لږ شمېر یې (۶٪) د مسلکي موخو لپاره پوځ ټاکلی و. په داسې حال کې چې ډېرې ښځې د ۲۰۱۰مې لسیزې پر مهال له پوځ سره د یوځای کېدو په هڅه کې وې (د بېلګې په توګه، ښځو د نارینه و په پرتله په پوځي پوهنتون کې د شاملېدو ډېر غوښتنلیکونه سپارلي و)، هغوی له سیستماتیک تبعیض سره مخ شوې ځکه چې ښځو د جګړې په لومړۍ کرښه کې د جګړه کوونکي رول د لرلو اجازه نه لرله او همدارنګه یې نه شو کولای د ډګروالۍ (په روسي: полковник) له رتبې لوړه رتبه ترلاسه کړي؛ له همدې امله هغوی د «موټر چلونې، میخانیکي، نښه ویشتونکې او توپچي» دندې رد کولې. د روسیې د دفاع وزیر سرګئی شویګو د ۲۰۲۰ زکال په مۍ میاشت کې څرګنده کړه چې نږدې ۴۱ زره ښځې (د فعالې دندې لرونکو ځواکونو شاوخوا ۴.۲۶ سلنه) د روسیې په وسله وال پوځ کې ځای پر ځای شوې دي. ورته مهال په ۲۰۲۰ زکال کې د روسیې د عمومي افکارو د دولتي څېړنیز مرکز (VTsIOM) د نظر پوښتنې له مخې ۶۳ سلنه روسي وګړو ویلي و چې نه غواړي لوڼې یې له پوځ سره یوځای شي (۴۲ سلنه نورو ویلي و چې «پوځي توب د ښځو کار نه دی او یوازې نارینه و ته اړوندېږي»). <ref name="Chesnut">{{Cite web |last=Chesnut |first=Mary |date=18 September 2020 |title=Women in the Russian Military |url=https://www.csis.org/blogs/post-soviet-post/women-russian-military |access-date=29 September 2022 |work=CSIS.org |publisher=[[Center for Strategic and International Studies]]}}</ref>{{sfn|Chesnut|2020}} د ۲۰۲۲ زکال د فبروري په ۲۴ مه پر اوکراین له برید یوه اونۍ وړاندې جلا غوښتونکو د ډونټسک د خلکو جمهوریت او د لوهانسک د خلکو جمهوریت له خپلو سیمو څخه د ۱۸ کلنو څخه تر ۵۵ کلنو نارینه و پر تګ ممنوعیت ولګاوه څو ډاډ ترلاسه کړي چې هغوی جبري خدمت کولو ته د لاسرسي وړ دي. <ref>{{cite web |title=Separatists in Ukraine order 'general mobilisation' amid shelling |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/2/19/separatists-in-ukraine-order-general-mobilisation |access-date=2022-03-29 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Война Двести десятый день. Онлайн "Медузы" |url=https://meduza.io/live/2022/09/21/voyna |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922023722/https://meduza.io/live/2022/09/21/voyna |archive-date=22 September 2022 |access-date=21 September 2022 |website=[[Meduza]] |language=ru |quote=Закон о мобилизации ограничивает выезд из страны для тех, кто состоит на воинском учете}}</ref> === خبریالان === ښځو په دغه برید کې د خبریالانو په توګه پام وړ رول لوبولی. د اسوشټیډ پرس خبریالې لین البر څرګنده کړې چې «په اوکراین کې د راپور ورکوونکو ښځو حضور د سنتي تمو او رولونو د بګرونډ پر خلاف تنظیم شوی دی»، او دغه حضور «د جګړې د راپورورکونې طبیعت بدل کړی. دوی د جګړې تاکتیکونه تر پوښښ لاندې راولي، خو د هغو تاوانونو ته هم برابر پام لري». ښځینه خبریالانې د دغه برید په اوږدو کې له ځانګړو ستونزو سره مخ شوې دي. د فارین پالیسي په خبره ښځې د دغه برید اړوندو خبري مقالاتو «د ټولو کارپوهانو، د کیسو د قهرمانانو یا منابعو» ۲۳ سلنه برخه جوړوي. د دغه برید اړوندې اضافه رسنیزې خپرونې او بحثونه په بهر کې د میشتو اوکرایني ښځینه خبریالانو له خوا برابرېږي، دوی د روسي تبلیغاتو سره د مبارزې په موخه هڅې کوې او د دغه وضعیت اړوند خلک خبروي او هغوی مرستې ته هڅوي. <ref>{{cite web |date=2022-03-22 |title=Ukraine: women journalists reporting on the frontline {{!}} Media news |url=https://www.journalism.co.uk/news/ukraine-women-journalists-reporting-on-the-frontline/s2/a913538/ |access-date=2022-03-29 |website=www.journalism.co.uk}}</ref><ref>{{cite web |last=Moshavi |first=Sharon |title=Ukraine: How Women Journalists Are Covering the War |url=https://www.icfj.org/news/ukraine-how-women-journalists-are-covering-war |access-date=2022-03-29 |website=International Center for Journalists |language=en}}</ref><ref>{{cite web |date=2022-03-14 |title=In Ukraine, female war reporters build on legacy of pioneers |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-middle-east-europe-arts-and-entertainment-media-2077042fe3a05b032c826dac9b8257d8 |access-date=2022-03-29 |website=AP NEWS |language=en}}</ref><ref name="fp-front-lines">{{Cite news|last1=Kassova|first1=Luba|last2=Scharff|first2=Xanthe|date=2022-03-20|title=Ukrainian Women on the Front Lines but Not in the Headlines|language=en-US|work=[[Foreign Policy]]|url=https://foreignpolicy.com/2022/03/20/ukrainian-women-in-the-frontlines-but-not-the-headlines/|access-date=2022-03-23}}</ref><ref>{{Cite magazine|date=2022-04-06|title="Do Not Try to Interrupt a Ukrainian Woman": Explaining the War to Europe's Skeptics|url=https://www.vanityfair.com/news/2022/04/explaining-the-war-in-ukraine-to-europes-skeptics|access-date=2022-04-25|magazine=Vanity Fair|language=en-US}}</ref> د مارچ په ۲۳ مه د هغو پنځو خبریالانو له ډلې چې تائید شوه د دغه برید په اوږدو کې وژل شوي دوه یې د الکساندار کووشینوا او اکسانا باولینا په نومونو ښځینه خبریالانې دي. فارین پالیسي د کووشینوا له مړینې وروسته د اوکراین د راډیو د خبریالې ایرینا اسلاوینسکا له خولې ویلي: «په خواشینۍ سره دغه ډول پېښې په جګړه کې اوکرایني ښځینه خبریالانو ته پېښېږي» د هغې په خبره دوی اړ دي د نښتو په ځای کې د راپور ورکونې په موخه د پاتې کېدو یا هم له خپلو کورنیو سره د تېښتې څخه یو انتخاب کړي، سربېره پر دې دوی د جنسي تاوتریخوالي له ګواښ سره هم مخ دي.<ref name="fp-front-lines2">{{Cite news|last1=Kassova|first1=Luba|last2=Scharff|first2=Xanthe|date=2022-03-20|title=Ukrainian Women on the Front Lines but Not in the Headlines|language=en-US|work=[[Foreign Policy]]|url=https://foreignpolicy.com/2022/03/20/ukrainian-women-in-the-frontlines-but-not-the-headlines/|access-date=2022-03-23}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60855732|title=Ukraine war: Russian journalist Oksana Baulina killed in Kyiv shelling|work=[[BBC News]]|date=23 March 2022|accessdate=2022-04-12}}</ref><ref>{{cite news|date=2022-03-15|title=Ukrainian journalist Oleksandra Kuvshynova working as freelancer for Fox when killed|url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/fox-journalist-killed-ukraine-russia-benjamin-hall-b2036613.html|access-date=2022-03-29|website=The Independent|language=en}}</ref> == سرچينې == 41ao7ur9loqywc8pehvbrj25emzdbkx 0 69209 369174 357593 2026-09-23T01:38:38Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369174 wikitext text/x-wiki د افغانستان د جګړې په اوږدو کې، د جګړې د لګښتونو  پروژې  (Costs of War Project) د معلومات پر بنسټ، په افغانستان کې جګړې ۱۷۶۰۰۰ کسان ووژل، چې ۴۶۳۱۹ ملکیان، ۶۹۰۹۵ پوځیان او پولیس او لږ تر لږه ۵۲۸۹۳ یې مخالف وسله وال وو. خو د مړینې شمېر ښایي لوړ وي ځکه چې د جګړې په پایله کې د "ناروغیو؛ خوړو، اوبو، زیربناوو ته د لاس رسي بایلل او/یا د جګړې د نورو غیر مستقیمو پایلو" له امله نورې مړینې نه دی حساب شوې. د اپسالا د نښتو د ډېټا پروګرام د معلوماتو پر بنسټ، په نښتو کې ۲۱۲۱۹۱ کسان وژل شوي دي. په ۲۰۱۵ کال کې د جګړې لګښت، پروژې اټکل وکړ چې هغه شمېر کسان چې د جګړې اړوند د غیر مستقیمو لاملونو له امله وژل شوي، ښایي په اوسنیو نښتو کې د غیر مستقیمو او مستقیمو مړینو د نسبت له مخې تر ۳۶۰۰۰۰ نور هم لوړ وي.  <ref name=":2">{{Cite web |title=Human and Budgetary Costs to Date of the U.S. War in Afghanistan, 2001-2022 {{!}} Figures {{!}} Costs of War |url=https://watson.brown.edu/costsofwar/figures/2021/human-and-budgetary-costs-date-us-war-afghanistan-2001-2022 |access-date=2021-09-01 |website=The Costs of War}}</ref><ref>{{Cite web |title=UCDP - Uppsala Conflict Data Program |url=https://www.ucdp.uu.se/country/700 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210819054652/https://www.ucdp.uu.se/country/700 |archive-date=19 August 2021 |website=www.ucdp.uu.se}}</ref><ref>{{cite journal|date=22 May 2015|title=War-related Death, Injury, and Displacement in Afghanistan and Pakistan 2001-2014|url=http://watson.brown.edu/costsofwar/files/cow/imce/papers/2015/War%20Related%20Casualties%20Afghanistan%20and%20Pakistan%202001-2014%20FIN.pdf|journal=Costs of War|publisher=Brown University|volume=|pages=|quote=The Geneva Declaration Secretariat, which closely examined data from armed conflicts occurring in the period of 2004-2007, suggests that, 'a reasonable average estimate would be a ratio of four indirect deaths to one direct death in contemporary conflicts.' If we use this ratio, the ongoing war in Afghanistan is perhaps responsible for as many as an additional 7 indirect deaths.|via=|last1=Crawford|first1=Neta|accessdate=22 May 2015|archive-date=29 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220629182240/https://watson.brown.edu/costsofwar/files/cow/imce/papers/2015/War%20Related%20Casualties%20Afghanistan%20and%20Pakistan%202001-2014%20FIN.pdf|url-status=dead}}</ref> "د تلپاتې آزادۍ د عملیاتو" تر نوم لاندې جګړه چې د متحده ایالاتو له لوري په ۲۰۰۱ کال کې په لاره واچول شوه، لومړۍ په هوایي بریدونو پیل شوه چې سمدلاسه یې د ملکي افغانانو د مرګ ژوبلې په اړه اندیښنې راپورته کړې. په افغانستان کې د ملګرو ملتونو د مرستندویه پلاوي (یوناما) له قوله، هر کال د ملکي مرګ ژوبلې لویه برخه د طالبانو او نورو مخالفو ډلو له اړخه وي، چې دا شمېرې هر کال د ۶۱٪ څخه تر ۸۰٪ وي. د جګړې په وروستیو کلونو کې د ملکي مرګ ژوبلې کچه لوړه وه، چې په ۲۰۱۵ او ۲۰۱۶ کلونو کې په پرله پسې ډول د کلنۍ ملکي مرګ ژوبلې ریکارډ مات شو. ملکي تلفات د ۱۹۸۰ کلونو د شوروي – افغان جګړې د لوړې مرګ ژوبلې او له هغې وروسته د کورنیو جګړو د دریو دورو: ۱۹۸۹–۱۹۹۲ کلونه، ۱۹۹۲–۱۹۹۶ کلونه، او ۱۹۹۶–۲۰۰۱ د مرګ ژوبلې دوام دی.<ref name="auto1">{{cite journal|date=22 May 2015|title=War-related Death, Injury, and Displacement in Afghanistan and Pakistan 2001–2014|url=http://watson.brown.edu/costsofwar/files/cow/imce/papers/2015/War%20Related%20Casualties%20Afghanistan%20and%20Pakistan%202001-2014%20FIN.pdf|journal=Costs of War|publisher=Brown University|last1=Crawford|first1=Neta|access-date=22 May 2015|archive-date=29 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220629182240/https://watson.brown.edu/costsofwar/files/cow/imce/papers/2015/War%20Related%20Casualties%20Afghanistan%20and%20Pakistan%202001-2014%20FIN.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="UN casualties">{{#invoke:cite news||title=Afghan civilian deaths rise, insurgents responsible for most casualties – UN|date=14 July 2011|work=U.N. News Centre|url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=39036&Cr=Afghan&Cr1|access-date=6 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119095545/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=39036&Cr=Afghan&Cr1|archive-date=19 January 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{#invoke:cite news||author=Damien Pearse and agencies|url=https://www.theguardian.com/world/2012/feb/04/afghan-civilian-death-toll-record|title=Afghan civilian death toll reaches record high|work=Guardian|date=4 February 2012|access-date=4 February 2012|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20131108102109/http://www.theguardian.com/world/2012/feb/04/afghan-civilian-death-toll-record|archive-date=8 November 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{#invoke:cite news||title=Sharp rise in children killed and maimed in Afghan war, UN report reveals|url=https://www.theguardian.com/world/2017/feb/06/afghanistan-civilian-casualties-children-killed-maimed-un-report|access-date=6 February 2017|work=The Guardian|date=6 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170206065518/https://www.theguardian.com/world/2017/feb/06/afghanistan-civilian-casualties-children-killed-maimed-un-report|archive-date=6 February 2017|url-status=live}}</ref><ref name="UNAMA">{{#invoke:cite news||url=http://unama.unmissions.org/Default.aspx?tabid=1783&ctl=Details&mid=1882&ItemID=12602|work=United Nations Assistance Mission in Afghanistan|title=Citing rising death toll, UN urges better protection of Afghan civilians|date=9 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110726085402/http://unama.unmissions.org/Default.aspx?tabid=1783&ctl=Details&mid=1882&ItemID=12602|archive-date=26 July 2011}}</ref><ref name="August2009, UN">{{#invoke:cite news||url=http://www.cnn.com/2009/WORLD/asiapcf/09/26/afghanistan.deaths/|title=August deadliest month of 2009 for Afghan civilians, UN says|publisher=CNN|date=26 September 2009|access-date=14 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170619211147/http://www.cnn.com/2009/WORLD/asiapcf/09/26/afghanistan.deaths/|archive-date=19 June 2017|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref name="Al Jazeera casualties">{{#invoke:cite news||title=Afghan civilian casualties at record high in 2016: UN|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/02/afghan-civilian-casualties-2016-170206062807210.html|access-date=6 February 2017|publisher=[[Al Jazeera English]]|date=6 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170206100518/http://www.aljazeera.com/news/2017/02/afghan-civilian-casualties-2016-170206062807210.html|archive-date=6 February 2017|url-status=live}}</ref> == اټکلونه == له ۲۰۰۱ کال وروسته د جګړې له امله د وژل شویو ملکي وګړو د مجموعي شمېر په اړه رسمي ارقام نشته، خو د مشخصو کلونو یا مودې محاسبات د یو شمېر خپلواکو ادارو له خوا خپاره شوي او په لاندې جدول کې۲۱‍ وړاندې شوي دي. زیاتره بنسټونه، خو ټول نه، وایي چې د دوی محاسبات ښایي کم اټکل شوي وي. === د مرګ ژوبلې عمومي مجموع === {| class="wikitable" |''کال'' |''د بلواګرو د فعالیتونو له امله وژل شوي ملکیان'' |''د امریکا په مشرۍ د پوځي عملیاتو په پایله کې ملکي وګړي وژل شوي دي'' |''د'' ''د جګړې په پایله کې ملکي وګړي وژل شوي دي'' |- |۲۰۰۱ |معلومات نشته | rowspan="3" | * د دفاعي بدیلونو پروژې اټکل کړی چې د ۲۰۰۱ کال د اکتوبر له ۷ او د ۲۰۰۲ کال د جنوري د ۲ تر منځ د دریو میاشتو په موده کې څه کم د ۱۰۰۰ – ۱۳۰۰ تر منځ ملکي وګړي په مستقیم ډول د متحده ایالاتو په مشرۍ د هوایي بمباریو په عملیاتو کې وژل شوي، او دا شمېرې د ۲۰۰۲ کال د جنوري په نیمایي کې، څه کم ۳۲۰۰ نور افغانان د جګړې په پایله کې "د لوږې، ناروغیو، یا د جګړې له سیمو څخه د تېښتې په وخت کې د ټپي کېدو له امله" مړه شوي دي. <ref>{{cite web |title=Operation Enduring Freedom: Why a Higher Rate of Civilian Bombing Casualties? |url=http://www.comw.org/pda/0201oef.html}}</ref><ref>{{cite web |title=Strange Victory: A critical appraisal of Operation Enduring Freedom and the Afghanistan war |url=http://www.comw.org/pda/0201strangevic.html}}</ref> * لاس انجلس ټایمز وموندله چې د ۲۰۰۱ کال د اکټوبر له ۷ څخه  د ۲۰۰۲ کال د فبروري تر ۲۸ پورې د ۵ میاشتو په اوږدو کې، په هوایي عملیاتو کې د ۱۰۶۷ او ۱۲۰۱ ترمنځ ملکي تلفات را منځ ته شوي چې د متحده ایالاتو، بریتانیا او پاکستان په ورځپاڼو او نړیوالو خبري اژانسونو کې یې راپورونه ورکړل شوي دي.  <ref>{{cite web |title=The Americans ... They Just Drop Their Bombs and Leave |url=http://www.latimes.com/templates/misc/printstory.jsp?slug=la-060202bombs |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20020604082553/http://www.latimes.com/templates/misc/printstory.jsp?slug=la-060202bombs |archive-date=June 4, 2002 |access-date=2011-03-26 |website=[[Los Angeles Times]]}}</ref> * د ګارډین د معلومات پر بنسټ، ښایي د متحده ایالاتو د لومړنیو هوايي بریدونو او ځمکنیو عملیاتو په غیر مستقیمه پایله کې تر ۲۰۰۰۰ پورې افغانان په ۲۰۰۱ کال کې وژل شوي وي. <ref>{{cite web |author=Jonathan Steele |title=Forgotten victims |url=https://www.theguardian.com/afghanistan/comment/story/0,11447,718647,00.html |work=The Guardian}}</ref> * د نیو هیمپشایر د پوهنتون پروفیسور مارک ډبلیو هیرولډ د خپل اټکل پر بنسټ وایي چې د ۲۰۰۱ کال د اکټوبر له ۷ څخه د ۲۰۰۳ کال د جون تر ۳ پورې د ۲۰ میاشتو په اوږدو کې څه کم د ۳۱۰۰ څخه تر ۳۶۰۰ پورې ملکي وګړي په مستقیم ډول د متحده ایالاتو تر مشرۍ لاندې د ځواکونو له لوري وژل شوي.<ref name="herold">{{cite web |title=Dossier on Civilian Victims of United States' Aerial Bombing |url=http://pubpages.unh.edu/~mwherold/dossier/dossier.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071106060601/http://pubpages.unh.edu/~mwherold/dossier.htm |archive-date=2007-11-06 |access-date=2018-01-18}}</ref> | rowspan="3" | |- |۲۰۰۲ |معلومات نشته |- |۲۰۰۳ |معلومات نشته |- |۲۰۰۴ |معلومات نشته |معلومات نشته |معلومات نشته |- |۲۰۰۵ |معلومات نشته | * د نیو هیمپشایر پوهنتون پروفیسور مارک ډبلیو هیرولډ د خپل اټکل پر بنسټ وایي چې څه کم د ۴۰۸ او ۴۷۸ ترمنځ افغان ملکیان په مستقیمه توګه د متحده ایالاتو/ناټو د عملیاتو له امله وژل شوي دي.<ref name="The Matrix of Death: (Im)Precision of U.S Bombing and the (Under)Valuation of an Afghan Life">{{cite web |title=The Matrix of Death: (Im)Precision of U.S Bombing and the (Under)Valuation of an Afghan Life |url=http://www.rawa.org/temp/runews/2008/10/06/the-imprecision-ofus-bombing-and-the-under-valuation-of-an-afghan-life.html |تاريخ الوصول=2023-05-20 |تاريخ الأرشيف=2022-01-31 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220131232848/http://www.rawa.org/temp/runews/2008/10/06/the-imprecision-ofus-bombing-and-the-under-valuation-of-an-afghan-life.html |url-status=dead |لاسرسي نېټه=2023-05-20 |خونديځ نېټه=2022-01-31 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220131232848/http://www.rawa.org/temp/runews/2008/10/06/the-imprecision-ofus-bombing-and-the-under-valuation-of-an-afghan-life.html |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220131232848/http://www.rawa.org/temp/runews/2008/10/06/the-imprecision-ofus-bombing-and-the-under-valuation-of-an-afghan-life.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20220131232848/http://www.rawa.org/temp/runews/2008/10/06/the-imprecision-ofus-bombing-and-the-under-valuation-of-an-afghan-life.html }}</ref> | * مستقیمه ملکي مرګ ژوبله: شاوخوا د ۴۰۸ څخه تر ۴۷۸ پورې |- |۲۰۰۶ | * د بشري حقونو د څار بنسټ د خپل اټکل پر بنسټ وایي چې په ۲۰۰۶ کال کې لږ تر لږه ۶۹۹ ملکي افغانان د بېلابېلو بلواګرو ډلو له خوا وژل شوي دي. <ref name="HRW_REF12">{{cite web |title=Human Rights Watch – Airstrikes and Civilian Deaths in Afghanistan |url=http://hrw.org/reports/2008/afghanistan0908/1.htm#_Toc208224416}}</ref> | * بشري حقونو د څار بنسټ د خپل اټکل پر بنسټ وایي چې په ۲۰۰۶ کال کې لږ تر لږه ۲۳۰ ملکي افغانان د امریکا او ناټو د بریدونو له امله وژل شوي دي، چې ۱۱۶ یې د هوايي بریدونو او ۱۱۴ یې د ځمکنیو ډزو له امله دي. <ref name="HRW_REF2">{{cite web |title=Human Rights Watch – US and NATO Bombing and Civilian Deaths |url=http://hrw.org/reports/2008/afghanistan0908/3.htm#_Toc208224420}}</ref> * د نیو هیمپشایر پوهنتون پروفیسور مارک ډبلیو هیرولډ د خپل اټکل پر بنسټ وایي چې لږ تر لږه له ۶۵۳ څخه تر ۷۶۹ پورې افغانان په مستقیمه توګه د متحده ایالاتو/ناټو د عملیاتو له امله وژل شوي دي. <ref name="The Matrix of Death: (Im)Precision of U.S Bombing and the (Under)Valuation of an Afghan Life2">{{cite web |title=The Matrix of Death: (Im)Precision of U.S Bombing and the (Under)Valuation of an Afghan Life |url=http://www.rawa.org/temp/runews/2008/10/06/the-imprecision-ofus-bombing-and-the-under-valuation-of-an-afghan-life.html |تاريخ الوصول=2023-05-20 |تاريخ الأرشيف=2022-01-31 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220131232848/http://www.rawa.org/temp/runews/2008/10/06/the-imprecision-ofus-bombing-and-the-under-valuation-of-an-afghan-life.html |url-status=dead |لاسرسي نېټه=2023-05-20 |خونديځ نېټه=2022-01-31 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220131232848/http://www.rawa.org/temp/runews/2008/10/06/the-imprecision-ofus-bombing-and-the-under-valuation-of-an-afghan-life.html |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220131232848/http://www.rawa.org/temp/runews/2008/10/06/the-imprecision-ofus-bombing-and-the-under-valuation-of-an-afghan-life.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20220131232848/http://www.rawa.org/temp/runews/2008/10/06/the-imprecision-ofus-bombing-and-the-under-valuation-of-an-afghan-life.html }}</ref> | * د بشري حقونو د څار بنسټ د خپل اټکل پر بنسټ وایي چې په ۲۰۰۶ کال کې لږ تر لږه ۹۲۹ ملکي افغانان د وسله والې جګړې په ترڅ کې وژل شوي دي. په مجموعي ډول، دوی د خپل اټکل له مخې وایي چې په ۲۰۰۶ کال کې له ۴۴۰۰ څخه زیات افغانان (ملکي وګړي او بلواګر) په جګړه ییز تاوتریخوالی کې وژل شوي، چې د ۲۰۰۵ کال په پرتله دوه چنده دي.<ref name="HRW_REF1">{{cite web |title=Human Rights Watch – Airstrikes and Civilian Deaths in Afghanistan |url=http://hrw.org/reports/2008/afghanistan0908/1.htm#_Toc208224416}}</ref><ref name="More than 1,000 Afghan civilians killed in 2006">{{cite web |title=More than 1,000 Afghan civilians killed in 2006 |url=https://www.ctvnews.ca/more-than-1-000-afghan-civilians-killed-in-2006-1.226902 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20130115144104/http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20070130/afghan_deaths_070130/20070130?hub=World6 |archive-date=2013-01-15 |work=CTVNews}}</ref> * د ناټو، ايتلاف او افغان چارواکو د راپورونو پر بنسټ د اسوشېټېډ پرس يوه محاسبه ښيي چې په ۲۰۰۶ کال کې ۴۰۰۰ افغانان (ملکي وګړي او بلواګر) وژل شوي دي.<ref name="More than 1,000 Afghan civilians killed in 20062">{{cite web |title=More than 1,000 Afghan civilians killed in 2006 |url=https://www.ctvnews.ca/more-than-1-000-afghan-civilians-killed-in-2006-1.226902 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20130115144104/http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20070130/afghan_deaths_070130/20070130?hub=World6 |archive-date=2013-01-15 |work=CTVNews}}</ref> |- |۲۰۰۷ | * په افغانستان کې د ملګرو ملتونو مرستندوی ماموریت (یوناما) د خپل اټکل له مخې وایي چې په ۲۰۰۷ کال کې ۷۰۰ ملکي افغانان د دولت ضد کړیو له خوا وژل شوي، چې د ملکي تلفاتو ۴۶ سلنه جوړوي.<ref name="Canadian soldier killed in Afghan blast">{{cite web |title=Canadian soldier killed in Afghan blast |url=https://vancouversun.com/Canadian+killed+Afghan+blast/1115827/story.html |work=www.vancouversun.com}}</ref><ref name="Annual Report on Protection of Civilians in Armed Conflict, 2008 p. 13 graph 2.">{{cite web |title=Annual Report on Protection of Civilians in Armed Conflict, 2008 p. 13 graph 2. |url=http://www.unama-afg.org/docs/_UN-Docs/_human%20rights/2009/UNAMA_09february-Annual%20Report_PoC%202008_FINAL_11Feb09.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090309233827/http://www.unama-afg.org/docs/_UN-Docs/_human%20rights/2009/UNAMA_09february-Annual%20Report_PoC%202008_FINAL_11Feb09.pdf |archive-date=March 9, 2009}}</ref> * د بشري حقونو د څار بنسټ د خپل اټکل پر بنسټ وایي چې په ۲۰۰۷ کال کې لږ تر لږه ۹۵۰ ملکي افغانان د بېلابېلو یاغي ځواکونو له خوا وژل شوي دي.  <ref name="HRW_REF13">{{cite web |title=Human Rights Watch – Airstrikes and Civilian Deaths in Afghanistan |url=http://hrw.org/reports/2008/afghanistan0908/1.htm#_Toc208224416}}</ref> | * د بشري حقونو د څار بنسټ د خپل اټکل پر بنسټ وایي چې په ۲۰۰۷ کال کې لږ تر لږه ۴۳۴ افغانان د امریکا او ناټو په بریدونو کې وژل شوي دي، چې ۳۲۱ یې د هوايي بریدونو او ۱۱۳ یې د ځمکنیو ډزو له امله دي. ۵۷ نور ملکي وګړي په نښتو کې وژل شوي او ۱۹۲ نور په ناڅرګندو حالاتو کې وژل شوي دي. <ref name="HRW_REF22">{{cite web |title=Human Rights Watch – US and NATO Bombing and Civilian Deaths |url=http://hrw.org/reports/2008/afghanistan0908/3.htm#_Toc208224420}}</ref> * په افغانستان کې د ملګرو ملتونو مرستندوی ماموریت (یوناما) د خپل اټکل له مخې وایي چې په ۲۰۰۷ کال کې د نړیوالو او افغان ځواکونو له خوا ۶۲۹ ملکي افغانان وژل شوي، چې د ملکي تلفاتو ۴۱ سلنه ګڼل کېږي<ref name="Canadian soldier killed in Afghan blast2">{{cite web |title=Canadian soldier killed in Afghan blast |url=https://vancouversun.com/Canadian+killed+Afghan+blast/1115827/story.html |work=www.vancouversun.com}}</ref><ref name="Annual Report on Protection of Civilians in Armed Conflict, 2008 p. 13 graph 2.2">{{cite web |title=Annual Report on Protection of Civilians in Armed Conflict, 2008 p. 13 graph 2. |url=http://www.unama-afg.org/docs/_UN-Docs/_human%20rights/2009/UNAMA_09february-Annual%20Report_PoC%202008_FINAL_11Feb09.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090309233827/http://www.unama-afg.org/docs/_UN-Docs/_human%20rights/2009/UNAMA_09february-Annual%20Report_PoC%202008_FINAL_11Feb09.pdf |archive-date=March 9, 2009}}</ref> * د نیو هیمپشایر پوهنتون پروفیسور مارک ډبلیو هیرولډ د خپل اټکل پر بنسټ وایي چې لږ تر لږه له ۱۰۱۰ څخه تر ۱۲۹۷ پورې افغان ملکي وګړي په مستقیمه توګه د متحده ایالاتو/ناټو د عملیاتو له امله وژل شوي دي. <ref name="The Matrix of Death: (Im)Precision of U.S Bombing and the (Under)Valuation of an Afghan Life3">{{cite web |title=The Matrix of Death: (Im)Precision of U.S Bombing and the (Under)Valuation of an Afghan Life |url=http://www.rawa.org/temp/runews/2008/10/06/the-imprecision-ofus-bombing-and-the-under-valuation-of-an-afghan-life.html |تاريخ الوصول=2023-05-20 |تاريخ الأرشيف=2022-01-31 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220131232848/http://www.rawa.org/temp/runews/2008/10/06/the-imprecision-ofus-bombing-and-the-under-valuation-of-an-afghan-life.html |url-status=dead |لاسرسي نېټه=2023-05-20 |خونديځ نېټه=2022-01-31 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220131232848/http://www.rawa.org/temp/runews/2008/10/06/the-imprecision-ofus-bombing-and-the-under-valuation-of-an-afghan-life.html |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220131232848/http://www.rawa.org/temp/runews/2008/10/06/the-imprecision-ofus-bombing-and-the-under-valuation-of-an-afghan-life.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20220131232848/http://www.rawa.org/temp/runews/2008/10/06/the-imprecision-ofus-bombing-and-the-under-valuation-of-an-afghan-life.html }}</ref> | * په افغانستان کې د ملګرو ملتونو مرستندویه ماموریت (یوناما) د خپل اټکل له مخې وایي چې په ۲۰۰۷ کال کې ۱۵۲۳ ملکي افغانان د مستقیمو وسله والو جګړو په پایله کې وژل شوي دي.<ref name="Canadian soldier killed in Afghan blast3">{{cite web |title=Canadian soldier killed in Afghan blast |url=https://vancouversun.com/Canadian+killed+Afghan+blast/1115827/story.html |work=www.vancouversun.com}}</ref><ref name="2,100 civilians killed in Afghanistan in 2008: UN">{{cite web |title=2,100 civilians killed in Afghanistan in 2008: UN – ABC News (Australian Broadcasting Corporation) |url=http://www.abc.net.au/news/stories/2009/02/04/2481821.htm |work=ABC News |access-date=2023-05-20 |archive-date=2010-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100220194030/http://www.abc.net.au/news/stories/2009/02/04/2481821.htm |url-status=dead}}</ref> * د بشري حقونو د څار بنسټ د خپل اټکل پر بنسټ وایي چې په ۲۰۰۷ کال کې لږ تر لږه ۱۶۳۳ افغان ملکي کسان په وسله والو جګړو کې وژل شوي دي. <ref name="HRW_REF14">{{cite web |title=Human Rights Watch – Airstrikes and Civilian Deaths in Afghanistan |url=http://hrw.org/reports/2008/afghanistan0908/1.htm#_Toc208224416}}</ref> |- |۲۰۰۸ | * د افغانستان د بشري حقونو خپلواک کمیسیون د خپل اټکل له مخې وایي چې په ۲۰۰۸ کال کې نږدې ۱۰۰۰ ملکي وګړي د بلواګرو ډلو له خوا وژل شوي دي.<ref name="AFGHANISTAN: UNAMA raps new report by rights watchdog3">{{cite web |title=AFGHANISTAN: UNAMA raps new report by rights watchdog |url=http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=82502 |work=IRINnews}}</ref> * په افغانستان کې د ملګرو ملتونو مرستندوی ماموریت (یوناما) د خپل راپور له مخې وایي چې په ۲۰۰۸ کال کې د دولت ضد ډلو له لوري ۱۱۶۰ ملکي افغانان وژل شوي چې د ملکي تلفاتو ۵۵٪ ګڼل کېږي. <ref name="Annual Report on Protection of Civilians in Armed Conflict, 20082">{{cite web |title=Annual Report on Protection of Civilians in Armed Conflict, 2008 |url=http://www.unama-afg.org/docs/_UN-Docs/_human%20rights/2009/UNAMA_09february-Annual%20Report_PoC%202008_FINAL_11Feb09.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090309233827/http://www.unama-afg.org/docs/_UN-Docs/_human%20rights/2009/UNAMA_09february-Annual%20Report_PoC%202008_FINAL_11Feb09.pdf |archive-date=March 9, 2009 |publisher=[[United Nations Assistance Mission in Afghanistan|UNAMA]]}}</ref><ref name="Number of Afghan civilian deaths in 2008 highest since Taliban ouster, says UN2">{{cite web |title=Number of Afghan civilian deaths in 2008 highest since Taliban ouster, says UN |url=http://www.unama-afg.org/_latestnews/2009/09feb17-civilian-casualties.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090310013958/http://www.unama-afg.org/_latestnews/2009/09feb17-civilian-casualties.html |archive-date=March 10, 2009}}</ref> * د افغانستان د حقونو د څار بنسټ د خپل اټکل له مخې وایي چې په ۲۰۰۸ کال کې د بلواګرو له خوا له ۲۳۰۰ څخه زیات ملکي وګړي وژل شوي، چې ۹۳۰ یې په ځانمرګو بریدونو کې ژوند له لاسه ورکړی.  <ref name="AFGHANISTAN: UNAMA raps new report by rights watchdog4">{{cite web |title=AFGHANISTAN: UNAMA raps new report by rights watchdog |url=http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=82502 |work=IRINnews}}</ref><ref name="Afghan unrest killed 4,000 civilians in 2008: report2">{{Cite web |title=Afghan unrest killed 4,000 civilians in 2008: report |url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jin59v7_ci05Cs9KtqexpO_1NxKA |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101017075855/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jin59v7_ci05Cs9KtqexpO_1NxKA |archive-date=October 17, 2010}}</ref> | * د افغانستان د بشري حقونو خپلواک کمیسیون د خپل اټکل له مخې وایي چې په ۲۰۰۸ کال کې د امریکا تر مشرۍ لاندې د پوځی ځواکونو له خوا نږدې ۸۰۰ ملکي کسان وژل شوی دی.<ref name="AFGHANISTAN: UNAMA raps new report by rights watchdog">{{cite web |title=AFGHANISTAN: UNAMA raps new report by rights watchdog |url=http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=82502 |work=IRINnews}}</ref> * په افغانستان کې د ملګرو ملتونو مرستندوی ماموریت (یوناما) د خپل راپور له مخې وایي چې په ۲۰۰۸ کال کې د نړیوالو ځواکونو له لوري ۸۲۸ ملکي افغانان وژل شوي چې د ملکي تلفاتو ۳۹ ګڼل کېږي. هوایي بریدونه د دې شمېرو تر ټولو لویه برخه، ۶۴٪ تشکیلوي، چې د متحده ایالاتو/ناټو د هوایي بریدونو په پایله کې ۵۵۲ تنه ملکي وګړي وژل شوي دي.<ref name="Annual Report on Protection of Civilians in Armed Conflict, 2008">{{cite web |title=Annual Report on Protection of Civilians in Armed Conflict, 2008 |url=http://www.unama-afg.org/docs/_UN-Docs/_human%20rights/2009/UNAMA_09february-Annual%20Report_PoC%202008_FINAL_11Feb09.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090309233827/http://www.unama-afg.org/docs/_UN-Docs/_human%20rights/2009/UNAMA_09february-Annual%20Report_PoC%202008_FINAL_11Feb09.pdf |archive-date=March 9, 2009 |publisher=[[United Nations Assistance Mission in Afghanistan|UNAMA]]}}</ref><ref name="Number of Afghan civilian deaths in 2008 highest since Taliban ouster, says UN">{{cite web |title=Number of Afghan civilian deaths in 2008 highest since Taliban ouster, says UN |url=http://www.unama-afg.org/_latestnews/2009/09feb17-civilian-casualties.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090310013958/http://www.unama-afg.org/_latestnews/2009/09feb17-civilian-casualties.html |archive-date=March 10, 2009}}</ref> * په استرالیا کې د افغانستان د سفیر امان الله جېهون له قوله، په ۲۰۰۸ کال کې د ایتلافي ځواکونو له خوا ۱۰۰۰ ملکي افغانان وژل شوي دي.<ref name="Australian troops kill 5 Afghan children">{{cite news|url=http://www.theage.com.au/world/australian-troops-kill-5-afghan-children-20090213-874z.html|title=Australian troops kill 5 Afghan children|newspaper=[[The Age]]|first=Brendan|last=Nicholson|date=February 14, 2009|access-date=2010-09-27|location=Melbourne}}</ref> * د افغانستان د حقوقو د څار بنسټ د خپل اټکل له مخې وایي چې په ۲۰۰۸ کال کې د متحده ایالاتو په مشرۍ د پوځي ځواکونو له خوا تر ۱۶۲۰ زیات ملکي وګړي وژل شوي، چې ۶۸۰ یې په هوايي بریدونو کې وژل شوي دي. نوموړی بنسټ دا هم وایي چې د متحده ایالاتو په مشرۍ د ناټو او ایتلافي ځواکونو پوځي عملیاتو لږترلږه ۲۸۰۰ تنه ټپیان کړي او ۸۰۰۰۰ کسان یې له خپلو کورونو څخه بې ځایه کړي دي. <ref name="AFGHANISTAN: UNAMA raps new report by rights watchdog2">{{cite web |title=AFGHANISTAN: UNAMA raps new report by rights watchdog |url=http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=82502 |work=IRINnews}}</ref><ref name="Afghan unrest killed 4,000 civilians in 2008: report">{{Cite web |title=Afghan unrest killed 4,000 civilians in 2008: report |url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jin59v7_ci05Cs9KtqexpO_1NxKA |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101017075855/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jin59v7_ci05Cs9KtqexpO_1NxKA |archive-date=October 17, 2010}}</ref> * * د نیو هیمپشایر پوهنتون پروفیسور مارک ډبلیو هیرولډ د خپل اټکل پر بنسټ وایي چې په ۲۰۰۸ کال لږ تر لږه له ۸۶۴ څخه تر ۱۰۱۷ افغان ملکي وګړي د متحده ایالاتو/ناټو بهرنیو ځواکونو له لوري په مستقیم ډول وژل شوي. <ref>{{cite journal|last1=Herold|first1=Marc W.|title=The Obama/Pentagon War Narrative, the Real War and Where Afghan Civilian Deaths Do Matter|journal=Revista de Paz y Conflictos|date=2012|issue=5|url=http://www.ugr.es/~revpaz/articulos/rpc_n5_2012_art3.pdf|access-date=30 August 2019|publisher=[[University of Granada]]|language=en|issn=1988-7221}}</ref> | * د افغانستان د بشري حقونو خپلواک کمیسیون د خپل اټکل له مخې وایي چې په ۲۰۰۸ کال کې نږدې ۱۸۰۰ ملکي وګړي د وسله والو جګړو په پایله کې وژل شوي دي.<ref name="AFGHANISTAN: UNAMA raps new report by rights watchdog5">{{cite web |title=AFGHANISTAN: UNAMA raps new report by rights watchdog |url=http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=82502 |work=IRINnews}}</ref> * په افغانستان کې د ملګرو ملتونو مرستندوی ماموریت (یوناما) د خپل راپور له مخې وایي چې په ۲۰۰۸ کال کې ۲۱۱۸ تنه ملکي افغانان د مستقیمو وسله والو جګړو په پایله کې وژل شوي، چې د ۲۰۰۱ کال د یرغل له لومړیو راهیسې ترټولو لوړ شمېر دی. <ref name="2,100 civilians killed in Afghanistan in 2008: UN2">{{cite web |title=2,100 civilians killed in Afghanistan in 2008: UN – ABC News (Australian Broadcasting Corporation) |url=http://www.abc.net.au/news/stories/2009/02/04/2481821.htm |work=ABC News |access-date=2023-05-20 |archive-date=2010-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100220194030/http://www.abc.net.au/news/stories/2009/02/04/2481821.htm |url-status=dead}}</ref><ref name="Annual Report on Protection of Civilians in Armed Conflict, 20083">{{cite web |title=Annual Report on Protection of Civilians in Armed Conflict, 2008 |url=http://www.unama-afg.org/docs/_UN-Docs/_human%20rights/2009/UNAMA_09february-Annual%20Report_PoC%202008_FINAL_11Feb09.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090309233827/http://www.unama-afg.org/docs/_UN-Docs/_human%20rights/2009/UNAMA_09february-Annual%20Report_PoC%202008_FINAL_11Feb09.pdf |archive-date=March 9, 2009 |publisher=[[United Nations Assistance Mission in Afghanistan|UNAMA]]}}</ref><ref name="Number of Afghan civilian deaths in 2008 highest since Taliban ouster, says UN3">{{cite web |title=Number of Afghan civilian deaths in 2008 highest since Taliban ouster, says UN |url=http://www.unama-afg.org/_latestnews/2009/09feb17-civilian-casualties.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090310013958/http://www.unama-afg.org/_latestnews/2009/09feb17-civilian-casualties.html |archive-date=March 10, 2009}}</ref><ref name="Afghan Civilian Casualties May Surge as Well">{{cite web |title=Afghan Civilian Casualties May Surge as Well |url=http://www.antiwar.com/ips/gharib.php?articleid=14273}}</ref> * د افغانستان د حقوقو د څار بنسټ د خپل اټکل له مخې وایي چې په ۲۰۰۸ کال کې نږدې ۳۹۱۷ تنه ملکي وګړي وژل شوي، له ۶۸۰۰ څخه زیات ټپیان شوي، او نږدې ۱۲۰۰۰۰ د خپلو کورونو پرېښودو ته اړ شوي دي. <ref name="AFGHANISTAN: UNAMA raps new report by rights watchdog6">{{cite web |title=AFGHANISTAN: UNAMA raps new report by rights watchdog |url=http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=82502 |work=IRINnews}}</ref><ref name="Afghan unrest killed 4,000 civilians in 2008: report3">{{Cite web |title=Afghan unrest killed 4,000 civilians in 2008: report |url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jin59v7_ci05Cs9KtqexpO_1NxKA |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101017075855/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jin59v7_ci05Cs9KtqexpO_1NxKA |archive-date=October 17, 2010}}</ref> |- |۲۰۰۹ | * په افغانستان کې د ملګرو ملتونو مرستندویه ماموریت (یوناما) وایي چې په ۲۰۰۹ کال کې د ۱۶۳۰ ملکي افغانانو مرګ ژوبله د دولت ضد کړیو له خوا رامنځته شوې، چې په ۲۰۰۹ کال کې د امریکا په مشرۍ جګړه کې د ۲۴۱۲ ملکي افغانانو د وژلو دوه پر دریمه برخه تشکیلوي.<ref name="'09 Deadliest Year for Afghans, U.N. Says">{{cite web |date=14 January 2010 |title='09 Deadliest Year for Afghans, U.N. Says |url=https://www.nytimes.com/2010/01/14/world/asia/14kabul.html |access-date=18 May 2016 |work=The New York Times}}</ref><ref name="UNAMA – Afghanistan, Annual report on protection of civilians in armed conflict, 2009">{{Cite web |title=UNAMA – Afghanistan, Annual report on protection of civilians in armed conflict, 2009 |url=http://unama.unmissions.org/Portals/UNAMA/human%20rights/Protection%20of%20Civilian%202009%20report%20English.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100119193929/http://unama.unmissions.org/Portals/UNAMA/human%20rights/Protection%20of%20Civilian%202009%20report%20English.pdf |archive-date=January 19, 2010}}</ref> | * په افغانستان کې د ملګرو ملتونو مرستندویه ماموریت (یوناما) وایي چې په ۲۰۰۹ کال کې د ۵۹۶ ملکي افغانانو مرګ ژوبله د نړیوالو ځواکونو له خوا رامنځ ته شوې، چې په ۲۰۰۹ کال کې د جګړې له امله د ۲۴۱۲ افغانانو د مرګ ژوبلې څلورمه تشکیلوي. <ref name="'09 Deadliest Year for Afghans, U.N. Says" /><ref name="UNAMA – Afghanistan, Annual report on protection of civilians in armed conflict, 2009" /> | * په افغانستان کې د ملګرو ملتونو مرستندویه ماموریت (یوناما) وایي چې په ۲۰۰۹ کال کې د امریکا په مشرۍ جګړه کې ۲۴۱۲ ملکي افغانانو مرګ ژوبله ثبت کړي، چې په ۲۰۰۸ کال کې د وژل شویو کسانو په پرتله ۱۴ سلنه زیاتوالی ښيي. د ۱۸۶ (۸٪) د مړینې په اړه، یوناما ونه توانیده چې په واضح ډول یې علت کوم اړخ ته منسوب کړي. <ref name="'09 Deadliest Year for Afghans, U.N. Says2">{{cite web |date=14 January 2010 |title='09 Deadliest Year for Afghans, U.N. Says |url=https://www.nytimes.com/2010/01/14/world/asia/14kabul.html |access-date=18 May 2016 |work=The New York Times}}</ref><ref name="UNAMA – Afghanistan, Annual report on protection of civilians in armed conflict, 20092">{{Cite web |title=UNAMA – Afghanistan, Annual report on protection of civilians in armed conflict, 2009 |url=http://unama.unmissions.org/Portals/UNAMA/human%20rights/Protection%20of%20Civilian%202009%20report%20English.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100119193929/http://unama.unmissions.org/Portals/UNAMA/human%20rights/Protection%20of%20Civilian%202009%20report%20English.pdf |archive-date=January 19, 2010}}</ref> |- |۲۰۱۰ | * په افغانستان کې د ملګرو ملتونو مرستندویه ماموریت (یوناما) او د افغانستان د بشري حقونو خپلواک کمیسیون په ۲۰۱۰ کال کې د ۲۰۸۰ ملکي افغانانو مرګ ژوبله د دولت ضد کړیو ته منسوب کړه، چې د ۲۰۰۹ کال په پرتله ۲۸٪ زیاتوالی ښیي او د ۲۷۷۷ افغانانو ۷۴.۹٪ تشکیلوي چې په ۲۰۱۰ کال کې د امریکا په مشرۍ په جګړه کې ثبت شوې ده. <ref name="U.N.: 2010 deadliest year for Afghan civilians">{{cite web |title=U.N.: 2010 deadliest year for Afghan civilians |url=http://articles.latimes.com/2011/mar/10/world/la-fg-afghan-civilian-deaths-20110310 |work=Los Angeles Times}}</ref><ref name="Afghanistan Annual Report on Protection of Civilians in Armed Conflict, 2010">{{Cite web |title=Afghanistan Annual Report on Protection of Civilians in Armed Conflict, 2010 |url=http://unama.unmissions.org/Portals/UNAMA/human%20rights/March%20PoC%20Annual%20Report%20Final.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110904163207/http://unama.unmissions.org/Portals/UNAMA/human%20rights/March%20PoC%20Annual%20Report%20Final.pdf |archive-date=September 4, 2011}}</ref> | * په افغانستان کې د ملګرو ملتونو مرستندویه ماموریت (یوناما) او د افغانستان د بشري حقونو خپلواک کمیسیون په ۲۰۱۰ کال کې ۴۴۰ ملکي وګړو مرګ ژوبله د امریکا په مشرۍ  پوځي ځواکونو ته منسبوب کړه، چې د ۲۰۰۹ کال په پرتله ۲۶٪ کموالی ښود او د ۲۷۷۷ کسانو ۱۵.۹٪ تشکیلوي چې په ۲۰۱۰ کال کې د امریکا په مشرۍ په جګړه کې ثبت شوې ده.  <ref name="U.N.: 2010 deadliest year for Afghan civilians2">{{cite web |title=U.N.: 2010 deadliest year for Afghan civilians |url=http://articles.latimes.com/2011/mar/10/world/la-fg-afghan-civilian-deaths-20110310 |work=Los Angeles Times}}</ref><ref name="Afghanistan Annual Report on Protection of Civilians in Armed Conflict, 20102">{{Cite web |title=Afghanistan Annual Report on Protection of Civilians in Armed Conflict, 2010 |url=http://unama.unmissions.org/Portals/UNAMA/human%20rights/March%20PoC%20Annual%20Report%20Final.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110904163207/http://unama.unmissions.org/Portals/UNAMA/human%20rights/March%20PoC%20Annual%20Report%20Final.pdf |archive-date=September 4, 2011}}</ref> | * په افغانستان کې د ملګرو ملتونو مرستندویه ماموریت (یوناما) او د افغانستان د بشري حقونو خپلواک کمیسیون په ۲۰۱۰ کال کې امریکا په مشرۍ جګړه کې د ۲۷۷۷ ملکي وګړو وژنه ثبت کړه، چې د ۲۰۰۹ کال په پرتله ۱۵ زیات ښیي. یوناما او د افغانستان د بشري حقونو خپلواک کمیسیون ونه توانیدل چې په واضح ډول د ۹٪ مړینو علت کوم اړخ ته منسوب کړي.<ref name="U.N.: 2010 deadliest year for Afghan civilians3">{{cite web |title=U.N.: 2010 deadliest year for Afghan civilians |url=http://articles.latimes.com/2011/mar/10/world/la-fg-afghan-civilian-deaths-20110310 |work=Los Angeles Times}}</ref><ref name="Afghanistan Annual Report on Protection of Civilians in Armed Conflict, 20103">{{Cite web |title=Afghanistan Annual Report on Protection of Civilians in Armed Conflict, 2010 |url=http://unama.unmissions.org/Portals/UNAMA/human%20rights/March%20PoC%20Annual%20Report%20Final.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110904163207/http://unama.unmissions.org/Portals/UNAMA/human%20rights/March%20PoC%20Annual%20Report%20Final.pdf |archive-date=September 4, 2011}}</ref> |- |۲۰۱۱ | * په افغانستان کې د ملګرو ملتونو مرستندویه ماموریت (یوناما) او د افغانستان د بشري حقونو خپلواک کمیسیون د ۲۰۱۱ کال په لومړیو شپږو میاشتو کې د ۱۱۶۷ ملکي افغانانو مرګ ژوبله د دولت ضد کړیو ته منسوب کړه، چې د ۲۰۱۰ کال د همدې مودې په پرتله ۲۸ سلنه زیاتوالی ښيي او د ټولټال ۱۴۶۲ وژل شوو افغانانو ۷۹.۸٪ تشکیلوي چې په دې موده کې یې په جګړو کې ثبت کړي دي. <ref name="Afghanistan Midyear Report on Protection of Civilians in Armed Conflict, 2011">{{Cite web |title=Afghanistan Midyear Report on Protection of Civilians in Armed Conflict, 2011 |url=http://unama.unmissions.org/Portals/UNAMA/human%20rights/March%20PoC%20Annual%20Report%20Final.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110904163207/http://unama.unmissions.org/Portals/UNAMA/human%20rights/March%20PoC%20Annual%20Report%20Final.pdf |archive-date=September 4, 2011}}</ref> | * په افغانستان کې د ملګرو ملتونو مرستندویه ماموریت (یوناما) او د افغانستان د بشري حقونو خپلواک کمیسیون د ۲۰۱۱ کال په لومړیو شپږو میاشتو کې د ۲۰۷ ملکي افغانانو مرګ ژوبله د امریکا په مشرۍ  پوځي ځواکونو ته منسوبوي، چې د ۲۰۱۰ کال د همدې مودې په پرتله ۹ سلنه کموالی ښيي او د ۱۴۶۲ ملکي تلفاتو ۱۴.۲٪ تشکیلوي چې دوی په جګړه کې ثبت کړي دي.<ref name="Afghanistan Midyear Report on Protection of Civilians in Armed Conflict, 20112">{{Cite web |title=Afghanistan Midyear Report on Protection of Civilians in Armed Conflict, 2011 |url=http://unama.unmissions.org/Portals/UNAMA/human%20rights/March%20PoC%20Annual%20Report%20Final.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110904163207/http://unama.unmissions.org/Portals/UNAMA/human%20rights/March%20PoC%20Annual%20Report%20Final.pdf |archive-date=September 4, 2011}}</ref> | * په افغانستان کې د ملګرو ملتونو مرستندویه ماموریت (یوناما) او د افغانستان د بشري حقونو خپلواک کمیسیون د ۲۰۱۱ کال په لومړیو شپږو میاشتو  کې د امریکا په مشرۍ جګړه کې ۱۴۶۲ ملکي افغانانو مړینه ثبت کړه، چې د ۲۰۱۰ کال د همدې مودې په پرتله ۱۵ سلنه زیاتوالی ښيي. یوناما او د افغانستان د بشري حقونو خپلواک کمیسیون ونه توانید چې د ۶٪ مرګ ژوبلي علت په واضح ډول کوم اړخ ته منسوب کړي. <ref name="Afghanistan Midyear Report on Protection of Civilians in Armed Conflict, 20114">{{Cite web |title=Afghanistan Midyear Report on Protection of Civilians in Armed Conflict, 2011 |url=http://unama.unmissions.org/Portals/UNAMA/human%20rights/March%20PoC%20Annual%20Report%20Final.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110904163207/http://unama.unmissions.org/Portals/UNAMA/human%20rights/March%20PoC%20Annual%20Report%20Final.pdf |archive-date=September 4, 2011}}</ref> |} * یادونه: د یوناما/د افغانستان د بشري حقونو خپلواک کمیسیون په میتودولوژي کې، د موجودو شواهدو له ارزونې کله چې څرګنده نه شي چې آیا قرباني ملکي وګړی دی او که نه، د یوناما/د افغانستان د بشري حقونو خپلواک کمیسیون  نوموړی قرباني د احتمالي ملکي مرګ ژوبلې په توګه نه شمېري. د دې ډول قربانیانو شمېر نه ورکول کېږي. <small><ref name="Afghanistan Annual Report on Protection of Civilians in Armed Conflict, 20104">{{Cite web |title=Afghanistan Annual Report on Protection of Civilians in Armed Conflict, 2010 |url=http://unama.unmissions.org/Portals/UNAMA/human%20rights/March%20PoC%20Annual%20Report%20Final.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110904163207/http://unama.unmissions.org/Portals/UNAMA/human%20rights/March%20PoC%20Annual%20Report%20Final.pdf |archive-date=September 4, 2011}}</ref></small> == سرچينې == 2i0mzcrwaf86l71vub0n42vzzgcgwmw 0 69232 369124 296962 2026-09-22T22:16:18Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369124 wikitext text/x-wiki {{انارشيزم څنګپټه}}{{ليبراليزم څنګپټه}}   '''د استبداد ضد''' ، د استبدادي حکومت سره مخالفت د "ټولنیز سازمان یوه بڼه ده چې واک ته د تسلیمېدو له مخې مشخص کیږي"، <ref>{{Cite web |last=Roget’s II: The New Thesaurus |year=1995 |title=authoritarianism |url=http://www.bartleby.com/62/15/A0111500.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080624085209/http://www.bartleby.com/62/15/A0111500.html |archive-date=24 June 2008 |access-date=2008-06-25 |publisher=[[Houghton Mifflin]] Company}}</ref> او "د بشپړ اطاعت او [[ځانگړواله|د فردي آزادۍ]] په اړه واک ته تسلیمېدل" <ref>[http://dictionary.reference.com/browse/anti-authoritarian "anti-authoritarian" at dictionary.com]</ref> او د استبدادي حکومت تعریف به وي. <ref>[http://www.thefreedictionary.com/antiauthoritarian "antiauthoritarian" at The Free Dictionary]</ref> د استبداد ضد سیاست اکثرا د قانون په وړاندې په بشپړ مساوات او قوي [[مدني ازادي|مدني آزادیو]] باور لري. ځینې وختونه دا اصطلاح [[انارشيزم|د انارشیزم]] پر ځای کارول کیږي، کوم چې د واک یا سلسلې سازمانونو او میکانیزمونو په څیر د حکومتي سازمانونو په څیر د واک سره په مخالفت کې ایډیالوژي (ایډیالوژي) ده. <ref>"Anarchists do reject the state, as we will see. But to claim that this central aspect of anarchism is definitive is to sell anarchism short."[https://books.google.com/books?id=kkj5i3CeGbQC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false ''Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism'' by Paul McLaughlin. AshGate. 2007. pg. 28]</ref> <ref name="iaf-ifa.org">{{Cite web |title=IAF principles |url=http://www.iaf-ifa.org/principles/english.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120105095946/http://www.iaf-ifa.org/principles/english.html |archive-date=5 January 2012 |publisher=[[International of Anarchist Federations]] |quote=The IAF - IFA fights for: the abolition of all forms of authority whether economical, political, social, religious, cultural or sexual.}}</ref> <ref>"Authority is defined in terms of the right to exercise social control (as explored in the "sociology of power") and the correlative duty to obey (as explored in the "philosophy of practical reason"). Anarchism is distinguished, philosophically, by its scepticism towards such moral relations-by its questioning of the claims made for such normative power- and, practically, by its challenge to those "authoritative" powers which cannot justify their claims and which are therefore deemed illegitimate or without moral foundation."[https://books.google.com/books?id=kkj5i3CeGbQC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false ''Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism'' by Paul McLaughlin. AshGate. 2007. pg. 1]</ref> <ref>"Anarchism, then, really stands for the liberation of the human mind from the dominion of religion; the liberation of the human body from the dominion of property; liberation from the shackles and restraint of government. Anarchism stands for a social order based on the free grouping of individuals for the purpose of producing real social wealth; an order that will guarantee to every human being free access to the earth and full enjoyment of the necessities of life, according to individual desires, tastes, and inclinations." [[Emma Goldman]]. "What it Really Stands for Anarchy" in ''[[Anarchism and Other Essays]]''.</ref> <ref name="Ward 1966">{{Cite web |last=Ward |first=Colin |year=1966 |title=Anarchism as a Theory of Organization |url=http://www.panarchy.org/ward/organization.1966.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100325081119/http://www.panarchy.org/ward/organization.1966.html |archive-date=25 March 2010<!--Added by DASHBot--> |access-date=1 March 2010}}</ref> <ref>Anarchist historian [[George Woodcock]] report of [[Mikhail Bakunin]]'s anti-authoritarianism and shows opposition to both state and non-state forms of authority as follows: "All anarchists deny authority; many of them fight against it." (pg. 9)&nbsp;... Bakunin did not convert the League's central committee to his full program, but he did persuade them to accept a remarkably radical recommendation to the Berne Congress of September 1868, demanding economic equality and implicitly attacking authority in both Church and State."</ref> == ليدلوری او تګلار == [[ازاداندي|آزاد فکر]] یو [[فلسفه|فلسفي نظر]] دی چې په دې باور دی چې نظرونه باید [[سولپوهنه|د منطق]] ، [[دلیل|استدلال]] ، او [[تجربهپالنه|تجربې]] پر بنسټ جوړ شي، نه د واک ، دود یا نورو [[دگماتېزم|عقیدې]] پر بنسټ. <ref name="merriam-webster.com">{{Cite web |date=2012-08-31 |title=Freethinker - Definition and More from the Free Merriam-Webster Dictionary |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/freethinker |access-date=2014-01-12 |publisher=Merriam-webster.com}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Free thought &#124; Define Free thought at Dictionary.com |url=http://dictionary.reference.com/browse/free+thought |access-date=2014-01-12 |publisher=Dictionary.reference.com}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Glossary: freethought |url=http://www.iheu.org/glossary/12#letterf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117115830/http://www.iheu.org/glossary/12#letterf |archive-date=January 17, 2013 |website=International Humanist and Ethical Union}}</ref> د دې لید ادراکي تطبیق ته "آزاد فکر" ویل کیږي او هغه څوک چې پدې ډول فکر کوي "آزاد فکر" بلل کیږي. <ref name="merriam-webster.com" /> <ref>{{Cite web |title=Nontracts - FFRF Publications |url=http://www.ffrf.org/nontracts/freethinker.php |archive-url=https://archive.is/20120804135530/http://www.ffrf.org/nontracts/freethinker.php |archive-date=2012-08-04 |access-date=2014-01-12 |publisher=Archive.is}}</ref> [[له سرچینې یا مرجع څخه استدلال کول|واک ته استدلال]] ( [[لاتیني ژبه|په لاتین]] : ''argumentum ab auctoritate'' ) د استدلال یوه عامه بڼه ده چې کله ناوړه ګټه اخیستل د ساختماني غلطۍ لامل کیږي. په غیر رسمي استدلال کې، واک ته استدلال د استدلال یوه بڼه ده چې موخه یې د احصایوي پرتله کول دي. د واک حواله په لاندې ډول کار کوي: : A په یوه ځانګړې موضوع کې واک دی : A د دې مسلې په اړه بیان ورکوي : نو ځکه A سمه ده == وخت == له [[دويمه نړېواله جګړه|دویمې نړیوالې جګړې]] وروسته په اروپا کې [[د فاشيزم ضد|د فاشیزم ضد]] تجربې پر بنسټ د زورواکۍ ضد احساسات موجود وو. دا احساس د اشغال په وړاندې قوي دریځ او [[زبرځواک|د زبرځواکونو د]] پراخیدو له امله رامینځته شوي ویره ته منسوب شوی و. حاکمیت هم د کلتوري او بوهیمیا ضد حرکتونو برخه وه. په 1950 لسیزه کې، د بیټ نسل له سیاسي پلوه افراطي و، او تر یوې اندازې پورې د دوی د استبدادي ضد چلند د فعالینو لخوا په 1960 کلونو کې کارول کیده. <ref>{{Cite web |last=Matterson |first=Stephen |title=Mid-1950s-1960s Beat Generation |url=https://www.pbs.org/wnet/americannovel/timeline/beatgeneration.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070707044219/https://www.pbs.org/wnet/americannovel/timeline/beatgeneration.html |archive-date=7 July 2007 |website=The American Novel |publisher=PBS}}</ref> هپیانو او د 1960 لسیزې لوی کلتور ضد حرکتونو د ژوند طرز او فعالیت غوره کړ چې په ایډیالوژیکي لید کې یې د حاکمیت ضد عدم تشدد وسیلې کارولې. د دې غورځنګ په اړه چلند په لاندې ډول و: "هیپيان د ټولو ظالمانه سلسلې ځواک جوړښتونو سره مخالف وو ځکه چې دا سازمانونه د هپیانو د اهدافو خلاف دي چې سوله، مینه او آزادي دي. هیپیان خپل باورونه په نورو باندې نه مجبوروي. بلکه، دوی هڅه کوي نړۍ د حکمت او خپل ژوند ښودلو له لارې بدله کړي. <ref name="Stonepolitics">{{Cite web |last=Stone |first=Skip |date=1999 |title=The Way of the Hippy |url=http://www.hipplanet.com/books/atoz/way.htm |website=Hippies from A to Z |access-date=2023-05-21 |archive-date=2020-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200606185408/http://www.hipplanet.com/books/atoz/way.htm |url-status=dead}}</ref> په 1970 لسیزه کې، استبداديزم د پنک فرعي کلتور سره تړلی شو. == اړوندې پوښتنې == * [[انارشيزم|انارشیزم]] * همغږي * [[آزادی‌خواهی مدنی|مدني ازادي]] * فاشیست (توهین) * [[د وينا ازادي|د بیان ازادي]] * [[ځانگړواله|انفرادیت]] * [[آزادي پالنه|ازادی غوښتونکی]] * [[آزادي پاله سوسیالیزم|ازاد سوسیالیزم]] == حوالې == <references group=""></references> 3d966m1m43i4im7fs63u4rzjxsq2po0 0 69459 369318 353842 2026-09-23T11:30:01Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369318 wikitext text/x-wiki په ۲۰۱۲ زکال کې په افغانستان کې د قرآن کریم د سوزولو اړوند لاریونونه د اعتراضاتو هغه لړۍ وه چې د تاوتریخوالي له بېلابېلو ډولونو سره مل وه او د افغانستان په بګرایم هوايي اډه کې د میشتو امریکايي سرتېرو له خوا د اسلامي مذهبي کتابونو د سوزولو پر ضد ترسره شول. د ۲۰۱۲ زکال د فبروري په ۲۲ مه په بګرام اډه کې امریکايي ځواکونو د قرآن کریم هغو نسخو ته اور واچاوه چې طالب بندیانو د هغو له پاڼو څخه یو بل ته د پیغامونو په لیکلو کې ګټنه کوله. له دغې چارې څخه د مخنیوي په موخه امریکایي سرتېرو د قرآن کریم نسخو ته اور واچاوه. په دغه اډه کې کارکوونکو افغان ځواکونو راپور ورکړ چې د دغې چارې له امله راپارېدلو افغانانو بګرام محاصره کړه او دغه اډه یې د تیلو څخه په جوړو شوو لاسي بمونو (کوکټیل مولوتوف) او ډبرو وویشته. د دغو پنځه ورځنیو اعتراضاتو په ترڅ کې د څلورو امریکايي سرتېرو په ګډون ۳۰ تنه ووژل شول او څه باندې ۲۰۰ تنه نور ټپیان شول. ورته مهال د دغه اډې د بندخونې په کتابتون کې د قرآن کریم د موجودو نسخو سوزولو نړیوال غبرګونه هم راوپارول. دغه اعتراضات د داخلي پاڅونونو لامل هم وګرځېدل چې له امله یې ۴۱ تنه مړه او لږ تر لږه ۲۷۰ تنه ټپیان شول. <ref>{{cite web |date=21 February 2012 |title=Koran Burning by US troops in Afghanistan provokes outrage and revolts |url=http://www.nationalturk.com/en/koran-burning-by-us-troops-in-afghanistan-provokes-outrage-and-revolts-16586 |access-date=19 April 2012 |publisher=National Turk}}</ref><ref name="theaustralian1">{{cite web |date=24 February 2012 |title=Obama forced to apologise to Karzai for Koran burnings in Afghanistan |url=http://www.theaustralian.com.au/news/world/obama-forced-to-apologise-to-karzai-for-koran-burnings-in-afghanistan/story-e6frg6so-1226280166800 |access-date=19 April 2012 |work=Agence France-Presse (AFP) |publisher=The Australian}}</ref><ref>{{cite web |title=Interfax-Religion |url=http://www.interfax-religion.com/?act=news&div=9116 |access-date=2012-12-09 |publisher=Interfax-Religion }}{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Quinn">{{cite web |last1=Quinn |first1=Patrick |last2=Faiez |first2=Rahim |date=3 March 2012 |title=Official: Mistakes led to Afghan Quran burnings |url=https://news.yahoo.com/official-mistakes-led-afghan-quran-burnings-053758916.html |access-date=2012-12-09 |publisher=News.yahoo.com}}</ref><ref name="stripes">{{cite web |last=Kuz |first=Martin |title=Afghanistan suffers deadliest day of protests |url=http://www.stripes.com/news/afghanistan-suffers-deadliest-day-of-protests-1.169698?localLinksEnabled=false |access-date=29 February 2012 |publisher=Stripes.com}}</ref> == مخینه == د بګرام هوايي اډه د پلازمینې کابل شمالي لوري ته په ۴۰ کیلومترۍ (۲۵ مایله) فاصله کې په افغانستان کې د امریکایي ځواکونو تر ټولو لویه اډه وه. په دغه اډه کې دننه بندخونې (د بګرام یا پروان بندخونه) هم شتون درلود چې د طالبانو، القاعدې او نورو وسله والو په سلګونو تنه غړي په کې بندیان و. <ref>{{cite web |title=Rocket Attack on U.S. Base in Afghanistan Kills 2 Troops, Wounds 6 Americans |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,528003,00.html |access-date=2012-12-09 |publisher=Foxnews.com |archive-date=2013-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525182124/http://www.foxnews.com/story/0,2933,528003,00.html |url-status=dead}}</ref> د ۲۰۱۲ زکال په فبروي میاشت کې د دغې اډې دوه افغان – امریکايي ژباړونکو د بګرام له بندخونې څخه ۱۶۵۲ زاړه شوي هر ډول کتابونه چې په هغو کې د قرآن کریم ۴۸ نسخې هم شاملې وې له دغې بندخونې راوویستل او هغه یې په یو خوندي ځای کې کېښودل. د فبروري په ۲۲مه د متحده ایالاتو څو تنو سرتېرو دغه راغونډي شوي کتابونه د سوزولو په موخه ولېږل. په دغه اډه کې د کاره لوېدلو توکو د راغونډولو په موخه افغان کارکوونکو راپور ورکړ چې یو شمېر سوزېدلي کتابونه یې پیدا کړي او له ځنډ پرته یې د دغې موضوع خبر د افغانستان د ملي اردو یو قوماندان ته ورساوه. <ref name="Quinn2">{{cite web |last1=Quinn |first1=Patrick |last2=Faiez |first2=Rahim |date=3 March 2012 |title=Official: Mistakes led to Afghan Quran burnings |url=https://news.yahoo.com/official-mistakes-led-afghan-quran-burnings-053758916.html |access-date=2012-12-09 |publisher=News.yahoo.com}}</ref><ref>{{cite web |title=U.S. apologizes for Koran burning as Afghans storm Bagram airbase &#124; News &#124; National Post |url=http://news.nationalpost.com/2012/02/21/u-s-general-apologizes-as-afghans-storm-bagram-airbase-over-desecrated-korans/ |access-date=2012-12-09 |publisher=News.nationalpost.com}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite news|url=http://nation.foxnews.com/koran/2012/03/01/obama-prosecuting-us-soldiers-koran-burning|work=Fox News|title=Obama Prosecuting U.S. Soldiers for Koran Burning? – Koran – Fox Nation|date=1 March 2012|access-date=1 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714152236/http://nation.foxnews.com/koran/2012/03/01/obama-prosecuting-us-soldiers-koran-burning|archive-date=14 July 2014|url-status=dead}}</ref> په افغانستان کې د ایساف او امریکايي ځواکونو قوماندان جان آر. آلن وویل چې دغه کتابونه د بندخونې له کتابتون راغونډ شوي چې په بند کې د شته بندیانو له خوا ترې ګټنه کېدله. هغه څرګنده کړه چې یو شمېر مذهبي کتابونه د هغو په محتوا کې د «سخت دریځۍ اړوند» مواردو له امله راغونډ شوي او زیاته یې کړه چې «ښکاري له دغو اسنادو څخه د سخت دریځو د ارتباطاتو د تسهیل په موخه ګټنه کېدله».<ref name="stripes2">{{cite web |last=Kuz |first=Martin |title=Afghanistan suffers deadliest day of protests |url=http://www.stripes.com/news/afghanistan-suffers-deadliest-day-of-protests-1.169698?localLinksEnabled=false |access-date=29 February 2012 |publisher=Stripes.com}}</ref><ref name="cnn">{{cite news|url=http://articles.cnn.com/2012-02-25/asia/world_asia_afghanistan-burned-qurans_1_qurans-protests-afghan-police?_s=PM:ASIA|work=CNN|title=Apology for Quran burning not enough, Muslim scholars say|date=2 March 2012|access-date=27 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120227094532/http://articles.cnn.com/2012-02-25/asia/world_asia_afghanistan-burned-qurans_1_qurans-protests-afghan-police?_s=PM:ASIA|archive-date=27 February 2012|url-status=dead}}</ref> == لاریونونه او تاوتریخوالی == ډیری افغان وګړو د دغې چارې په غبرګون کې په لاریونونو لاس پورې کړ. لاریون کوونکو امریکا ضد احساسات او همدارنګه له افغان ولسمشر څخه ناخوښي څرګنده کړه؛ رسنیو هم د هغو شعارنه لکه «مرګ پر امریکا، مرګ پر اوباما او مرګ په کرزي» خپاره کړل. د امریکا د ولسمشر بارک اوباما او په افغانستان کې د ایساف او امریکايي ځواکونو د عمومي قوماندان جان آر. آلن له خوا له بخښنې غوښتلو سربېره لاریون کوونکو د فرانسوي، نارویژي او امریکايي ځواکونو پر اډو بریدونه وکړل چې په دغو اډو کې په مهترلام او کاپیسا کې اډې هم شاملې وې. <ref>[http://www.palmbeachpost.com/news/world/obama-apologizes-as-afghan-quran-protests-rage-2194162.html Obama apologizes as Afghan Quran protests rage] {{dead link|date=June 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref><ref>{{cite web |date=22 February 2012 |title=Riots over Koran burning end in death in Afghanistan |url=http://www.thespec.com/news/world/article/675270--riots-over-koran-burning-end-in-death-in-afghanistan |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130204073502/http://www.thespec.com/news/world/article/675270--riots-over-koran-burning-end-in-death-in-afghanistan |archive-date=4 February 2013 |access-date=2012-12-09 |publisher=Thespec.com}}</ref><ref name="dw">{{cite web |title=Anti-US protests rage on in Afghanistan |url=http://www.dw.de/dw/article/0,,15759255,00.html?maca=en-rss-en-all-1573-rdf |access-date=2012-12-09 |publisher=Dw.de}}</ref><ref>{{cite web |author=AFP |date=24 February 2012 |title=Obama apologises over Quran burning – The Express Tribune |url=http://tribune.com.pk/story/341172/obama-apologises-over-quran-burning/ |access-date=2012-12-09 |publisher=Tribune.com.pk}}</ref><ref name="NY Daily">{{cite news|last=Shahid|first=Aliyah|title=Newt Gingrich rips President Obama's apology to Afghanistan's Hamid Karzai over Koran burnings|url=http://www.nydailynews.com/news/election-2012/newt-gingrich-rips-president-obama-apology-afghanistan-hamid-karzai-koran-burnings-article-1.1027945|access-date=26 February 2012|newspaper=New York Daily News|date=24 February 2012}}</ref> د دغو اعتراضاتو او لاریونونو په لومړیو دریو ورځو کې د ۲۳ تنو د مړینې راپورونه ورکړل شول چې په دغو تلفاتو کې د متحده ایالاتو ۴ تنه سرتېري هم شامل و؛ په وژل شوو امریکايي سرتېرو کې دوه تنه یې د افغان امنیتي ځواکونو د یو سرتېري له خوا ووژل شول؛ له دې سربېره ۵۵ تنه نور ټپیان شول. د بهرنیو ځواکونو قوماندان جان آلن ننګرهار ته ولاړ او هلته یې له خپلو سرتېرو څخه وغوښتل چې د غچ اخیستو هڅه ونکړي. د فبروي په ۲۵ مه طالبانو د څلورو امریکايي سرتېرو د وژنې مسئولیت پر غاړه واخیست په داسې حال کې چې د راپورونو پر بنسټ دوه تنه یې یو افغان سرتېري وژلي و. له دغو څلورو امریکايانو څخه دوه یې لوړ رتبه لرونکي امریکايي پوځي سلاکارن و چې په کابل کې د کورنیو چارو وزارت دننه وژل شول. طالبانو ادعا وکړه چې د دوی له یو غړي سره مرسته شوې وه چې وزارت ته دننه شي او تر امریکایانو ځان ورسوي. قوماندان آلن د کورنیو چارو وزارت دننه په دوه لوړ پوړو امریکايي افسرانو باندې برید «بزدلانه» عمل وباله. <ref>{{cite news|last=Harooni|first=Mirwais|url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-korans-idUSTRE81K09T20120224|title=Twelve killed in protests across Afghanistan|date=24 February 2012|agency=Reuters.com|access-date=2012-12-09}}</ref><ref name="vsun">[https://vancouversun.com/story_print.html?id=6196816&sponsor= Afghan soldier kills two NATO troops in Qur'an protests: ISAF]{{dead link|date=December 2012}}</ref><ref name="theaustralian12">{{cite web |date=24 February 2012 |title=Obama forced to apologise to Karzai for Koran burnings in Afghanistan |url=http://www.theaustralian.com.au/news/world/obama-forced-to-apologise-to-karzai-for-koran-burnings-in-afghanistan/story-e6frg6so-1226280166800 |access-date=19 April 2012 |work=Agence France-Presse (AFP) |publisher=The Australian}}</ref><ref name="stripes3">{{cite web |last=Kuz |first=Martin |title=Afghanistan suffers deadliest day of protests |url=http://www.stripes.com/news/afghanistan-suffers-deadliest-day-of-protests-1.169698?localLinksEnabled=false |access-date=29 February 2012 |publisher=Stripes.com}}</ref><ref>{{cite news|last=Riechmann|first=Deb|title=Afghan protesters angry over Quran burnings attack US base with grenades|url=http://www.greenfieldreporter.com/view/story/0d3071dd5e5f44b985214195d784240b/AS--Afghanistan/|access-date=26 February 2012|newspaper=Daily Reporter|date=26 February 2012|agency=Associated Press}}{{Dead link|date=September 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>{{cite news|title=2 American officers killed in Afghan ministry|url=http://www.cnn.com/2012/02/25/world/asia/afghanistan-americans-killed/index.html?hpt=hp_t1|access-date=25 February 2012|newspaper=CNN|date=25 February 2012|first1=Nick Paton|last1=Walsh|first2=Masoud|last2=Popalzai}}</ref><ref name="KUNA">{{cite news|title=Britain withdraws civilians from Afghanistan|url=http://www.kuna.net.kw/ArticleDetails.aspx?id=2223614&language=en|access-date=26 February 2012|newspaper=Kuwait News Agency|date=25 February 2012}}</ref> په شمالي کندز ولایت کې د فبروري میاشتې د ۲۶مې نېټې په لاریون کې یو لاریون کوونکی ومړ، د متحده ایالاتو اووه سرتېري د یو لاسي بم د چاودنې په پایله کې ټپیان شول؛ ورته مهال لاریون کوونکو د لاسي بمونو، تفنګچو، چاقوګانو، لرګیو او ډبرو څخه په کار اخیستو د کندز پر امنیه قوماندانۍ برید وکړ او له امله یې دلته هم ۱۶ تنه ټپیان شول. لاریون کوونکو هڅه وکړه په دغه ولایت کې د ملګرو ملتونو ودانۍ ته اور واچوي. د فبروري په ۲۷مه نېټه یو ځانمرګي بریدګر له چاودېدونکو توک ډک موټر ته د جلال آباد د هوايي ډګر په دروازه کې چاودنه ورکړه او له امله یې ۹ تنه مړه او ۱۲ تنه ټپیان شول. طالبانو د دغه برید پړه ومنله او هغه یې د قرآن کریم د سوزولو اړوند «غچ» وباله. افغان وګړي دې ته متوجه شول چې د دوی له احساساتو څخه د طالبانو او د ګلبدین حکمتیار د اسلامي حزب د وسله والو یاغي ډلو په څېر نورې ملیشه ډلې ناوړه ګټنه کوي. د دویچه وله د راپور پر بنسټ: <ref name="cnn2">{{cite news|url=http://articles.cnn.com/2012-02-25/asia/world_asia_afghanistan-burned-qurans_1_qurans-protests-afghan-police?_s=PM:ASIA|work=CNN|title=Apology for Quran burning not enough, Muslim scholars say|date=2 March 2012|access-date=27 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120227094532/http://articles.cnn.com/2012-02-25/asia/world_asia_afghanistan-burned-qurans_1_qurans-protests-afghan-police?_s=PM:ASIA|archive-date=27 February 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.chicagotribune.com/news/nationworld/la-fg-afghanistan-soldiers-20120302,0,4845222.story|title=In Afghanistan, two more U.S. troops killed over Koran burning|work=Chicago Tribune|date=2 March 2012|agency=Los Angeles Times|access-date=13 March 2012|author=King, Laura|archive-url=https://web.archive.org/web/20120312235250/http://www.chicagotribune.com/news/nationworld/la-fg-afghanistan-soldiers-20120302,0,4845222.story|archive-date=12 March 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=U.S. service members wounded in protest over burned Qurans|url=http://edition.cnn.com/2012/02/26/world/asia/afghanistan-burned-qurans/index.html?hpt=hp_t3|access-date=26 February 2012|newspaper=CNN|date=26 February 2012|first1=Nick Paton|last1=Walsh|first2=Masoud|last2=Popalzai}}</ref><blockquote>په هرات ولایت کې لاریون کوونکي احمد جاوید وویل، د قرآن کریم د سوزولو ځواب ویل په تاوتریخوالي سره تېروتنه ده. هغو کسانو چې په تېرو ورځو کې یې له تاوتریخوالو ګټنه کړې تر ډېره یې افغان وګړو ته زیان رسولی. په خواشینۍ سره یو شمېر ډلې چې سیاسي موخې لري زموږ له سوله ییزو موخو ناوړه ګټنه کوي. هغه په غصې سره وویل: موږ نه یوازې امریکا د قرآن کریم د سوزولو له امله غندو، بلکه هغه کسان هم غندو چې د قرآن کریم او هغو ته د سپکاوي په نامه جنایات ترسره کوي. په کابل کې د سیاسي چارو شنونکي یونس فکور وویل چې راډیکال مذهبي ډلې د خپلو موخو لپاره په اور تېل اچوي. دا له ایمان څخه دفاع نه ده، دوی د خلکو له دیني احساساتو ناسمه ګټنه کوي. <ref>{{cite web |last=Hasrat-Nazimi |first=Waslat |date=24 February 2012 |title=Extremist propaganda and illiteracy fuel Afghan protests |url=http://www.dw.de/dw/article/0,,15767031,00.html |access-date=10 September 2012 |work=Deutsche Welle |publisher=Deutsche Welle}}</ref></blockquote> == څېړنې == د دغې پېښې اړوند د متحده ایالاتو او افغان دولت ګډه څېړنه او همدارنګه د متحده ایالاتو د پوځ ځانګړې څېړنه د ۲۰۱۲ زکال په اپرېل میاشت کې بشپړه شوه. د متحده ایالاتو د پوځ د څېړنې پر بنسټ چې د ۲۰۱۲ زکال د اګست په ۲۷ مه یې راپور خپور شو؛ د نظامي پولیسو او د اطلاعاتي برخو افسرانو موندلې وه چې د بګرام بندخونې بندیانو د کتابتون له کتابونو څخه یو بل ته د یاددښتونو په لیکلو او پیغام لېږلو کې ګټنه کړې؛ له همدې امله د ۲۰۱۲ زکال د فبروري په ۲۰ مه د قرآن کریم څه باندې سل نسخې او نور مذهبي کتابونه وسوزول شول. <ref name="CNN20120404">{{cite web |last=Starr |first=Barbara |date=4 April 2012 |title=Quran burning investigations completed |url=http://edition.cnn.com/2012/04/04/politics/quran-burning/index.html |access-date=7 May 2012 |publisher=CNN}}</ref><ref name="Atlantic20120419">{{cite news|title=The U.S. Military Is Struggling to Police Itself in Afghanistan|url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2012/04/the-us-military-is-struggling-to-police-itself-in-afghanistan/256142/|access-date=7 May 2012|newspaper=[[The Atlantic]]|date=19 April 2012|first=Yochi J.|last=Dreazen}}</ref><ref name="NBCNews20120827">{{cite web |last1=Miklaszewski |first1=Jim |last2=Kube |first2=Courtney |date=27 August 2012 |title=Military punishes soldiers for Quran burning, Marines for urinating on Taliban corpses |url=http://worldnews.nbcnews.com/_news/2012/08/27/13506306-military-punishes-soldiers-for-quran-burning-marines-for-urinating-on-taliban-corpses?lite |access-date=11 September 2012 |work=NBC News}}</ref> د بګرام هوايي اډې په څنډه کې د پروان د بندخونې افسران اندېښمن و چې یو شمېر بندیان د کتابتون په کتابونو کې د یاددښتونو په لیکلو له یو بل سره اړیکه نیسي څو د یوه پیاوړي برید چمتوالی ونیسي. له همدې امله دغو افسرانو دوه افغان- امریکايي ژباړونکو ته دنده ورکړه څو د کتابتون کتابونه وګوري او په هغو کتابونو کې چې لیکنې شوې او کولای شي امنیتي ګواښ رامنځته کړي راغونډ کړي. هغه مهال چې د دغو ژباړونکو کار پای ته ورسېد، دوی د دغه کتابتون نږدې ۲۰۰۰ کتابونه چې د قرآن کریم نسخې او همدارنګه په کې یو شمېر دیني کتابونه هم شامل و راغونډ کړل. د دغې څېړنې پر بنسټ یو له دغو ژباړونکو څرګنده کړې چې په کتابتون کې د موجود کتابونو نږدې ۷۵ سلنه کتابونو یې افراطي موضوعات لرل. ورته مهال د افغانستان د لوړ پوړو علماوو څېړنې بیا څرګنده کړه چې دوی شک لري چې په دغو کتابونو کې شوې لیکنې دې له شخصي نښو نښانو پرته بل څه وي، په یو شمېر دغو لیکنو کې د بندیانو نومونه او د هغو د پلرونو نومونه لیکل شوي و؛ یا به هم د هغوی د نیولو ځای او وخت لیکلی و. ورته مهال امریکايي پوځي چارواکو بیا دغه کتابونه «د حساسو موادو» په ډله کې بللي و او پرېکړه یې کړې وه چې هغه وسوزوي ځکه چې د هغو د ساتلو ځای یې نه درلود. <ref name="NYTNDTV20120828">{{cite web |last=Bumiller |first=Elisabeth |date=28 August 2012 |title=US troops punished for Quran burning, urination video |url=http://www.ndtv.com/article/world/us-troops-punished-for-quran-burning-urination-video-260076 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120910164024/http://www.ndtv.com/article/world/us-troops-punished-for-quran-burning-urination-video-260076 |archive-date=10 September 2012 |access-date=11 September 2012 |work=The New York Times}}</ref><ref name="NBCNews201208272">{{cite web |last1=Miklaszewski |first1=Jim |last2=Kube |first2=Courtney |date=27 August 2012 |title=Military punishes soldiers for Quran burning, Marines for urinating on Taliban corpses |url=http://worldnews.nbcnews.com/_news/2012/08/27/13506306-military-punishes-soldiers-for-quran-burning-marines-for-urinating-on-taliban-corpses?lite |access-date=11 September 2012 |work=NBC News}}</ref><ref name="NYTNDTV201208282">{{cite web |last=Bumiller |first=Elisabeth |date=28 August 2012 |title=US troops punished for Quran burning, urination video |url=http://www.ndtv.com/article/world/us-troops-punished-for-quran-burning-urination-video-260076 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120910164024/http://www.ndtv.com/article/world/us-troops-punished-for-quran-burning-urination-video-260076 |archive-date=10 September 2012 |access-date=11 September 2012 |work=The New York Times}}</ref> د څېړنو پر بنسټ، هغه مهال چې د دغو نږدې ۲۰۰۰ ټوکه کتابونو چې قرآن شریفونه او نور مذهبي کتابونه په کې شامل و د له منځه وړو هوډ وشو؛ د افغان ملي اردو یو سرتېري او یو ژباړن امریکايي سرتېرو ته خبرداری ورکړ چې د مذهبي کتابونو له سوزولو ډډه وکړي، خو بیا هم دغو سرتېرو شاوخوا ۱۰۰ ټوکه کتابونه د سوزولو ځای ته یووړل. هغه مهال چې کارکوونکو د کتابونو په سوزولو پیل وکړ او اور یې ورته واچاوه، یو افغان کارکوونکي د مرستې وړاندیز وکړ – خو هغه مهال چې پام یې شو په دغو کتابونو کې قرآن شریفونه هم شامل دي چیغې یې پیل کړې. هغه یو لوډر را مخکې کړ او د هغو په مرسته یې د اور لمبې را کمې کړې. افغان کارکوونکي له نورو کارکوونکو مرسته وغوښته څو په اوبو د اور مخه ونیسي. امریکایانو له ځنډ پرته له دغې چارې لاس واخیست خو تر دغه مهاله څلور ټوکه قرآن شریفونه په زیاته کچه سوزېدلي و. <ref name="NBCNews201208273">{{cite web |last1=Miklaszewski |first1=Jim |last2=Kube |first2=Courtney |date=27 August 2012 |title=Military punishes soldiers for Quran burning, Marines for urinating on Taliban corpses |url=http://worldnews.nbcnews.com/_news/2012/08/27/13506306-military-punishes-soldiers-for-quran-burning-marines-for-urinating-on-taliban-corpses?lite |access-date=11 September 2012 |work=NBC News}}</ref><ref name="NYTNDTV201208283">{{cite web |last=Bumiller |first=Elisabeth |date=28 August 2012 |title=US troops punished for Quran burning, urination video |url=http://www.ndtv.com/article/world/us-troops-punished-for-quran-burning-urination-video-260076 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120910164024/http://www.ndtv.com/article/world/us-troops-punished-for-quran-burning-urination-video-260076 |archive-date=10 September 2012 |access-date=11 September 2012 |work=The New York Times}}</ref><ref name="APUSAToday20120727">{{cite news|title=U.S. military: No charges in Quran burning, video|url=https://www.usatoday.com/news/military/story/2012-08-27/afghanistan-quran-burning/57357208/1|agency=Associated Press|newspaper=USA Today|access-date=11 September 2012|first=Lolita C.|last=Baldor|date=27 August 2012}}</ref><ref name="APUSAToday201207272">{{cite news|title=U.S. military: No charges in Quran burning, video|url=https://www.usatoday.com/news/military/story/2012-08-27/afghanistan-quran-burning/57357208/1|agency=Associated Press|newspaper=USA Today|access-date=11 September 2012|first=Lolita C.|last=Baldor|date=27 August 2012}}</ref> == سرچينې == g8l458dw3bh9cmq5j2xtrp236zdor8w 0 69667 369201 355005 2026-09-23T03:14:36Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369201 wikitext text/x-wiki د عدن له نا امنۍ موخه په ابتدايي ډول په عربي ټاپووزمه کې القاعده، او په عراق او شام کې د اسلامي دولت د [[يمن]] څانګې په څېر د اسلامي ډلو له خوا د عبد ربه منصور هادي ته وفادارو ځواکونو پر ضد جګړې، او وروسته بيا په ايتلاف کې د متحده عرب اماراتو له ملاتړ او [[سعودي عربستان]] له ملاتړ څخه برخمنو ډلو تر منځ جګړې ته اشاره کوي. په 2017ز کال کې، د سعودي عربستان په مشرۍ ايتلاف مختلفو غړو سره تړاو لرونکو ډلو تر منځ هم نښتې پيل شوې چې هغه د سعودي عربستان له ملاتړ څخه برخمن عبد ربه منصور هادي او الاصلاح او د متحده عرب اماراتو له ملاتړ څخه برخمن بېلتون غوښتونکی سويلي عبوري شورا او د سولي خوځښت و.<ref>{{cite web |title=Gunmen kill pro-govt Sunni cleric in Yemen's Aden |url=https://news.yahoo.com/gunmen-kill-pro-govt-sunni-cleric-yemens-aden-170114919.html |access-date=9 April 2016}}</ref> == د 2015ز کال په اوږدو کې بريدونه او پېښې == د 2015ز کال د اکتوبر په شپږمه نېټه د ترهګرۍ پېښې هغه مهال پيل شوې، کله چې د داعش د جنګياليو يوې ډلې پر يو هوټل بريد وکړ، چېرته چې د يمن مرستيال ولسمشر او لومړی وزير مېشت و، او د عرب ايتلاف او ولسمشر هادي ته وفادارو یمني پوځ واحدونو بوځي مرکز په توګه يې کار کاوه، په دې بريد کې يې هادي او سعودي ته وفادار پنځلس تنه ووژل. د داعش دوه ځانمرګو بريدګرو خپل ځانونه هم والوزول. که څه هم په لومړي سر کې د يمن د ترانسپورت وزير بدر باسلمة شک څرګند کړ چې حوثيانو دا برید تر سره کړی، خو وروسته په عراق او شام کې اسلامي دولت د بريد مسئولیت ومانه.<ref>{{cite web |author=Mohammed Mukhashaf |date=6 October 2015 |title=Islamic State kills 22 in attacks on Yemen government, Gulf troops, mosque |url=https://www.reuters.com/article/us-yemen-security-aden-hotel-idUSKCN0S009E20151006 |access-date=6 March 2016 |work=Reuters}}</ref><ref>{{cite web |author=Hakim Almasmari |author2=Schams Elwazer |author3=Jethro Mullen, CNN |date=6 October 2015 |title=Deadly attack on Aden hotel housing Yemen officials |url=http://edition.cnn.com/2015/10/06/middleeast/yemen-violence/index.html |access-date=6 March 2016 |work=CNN}}</ref> د اکتوبر د شپږمې نېټې په غبرګون کې، د اکتوبر په ديارلسمه نېټه د متحده عرب اماراتو د ترهګرۍ ضد واحدونه عدن ته ورسېدل. په همدې ورځ، عدن ته نور 300 سوډاني سرتيري هم ورسېدل.<ref>{{cite web |title=إنشاء معسكرات لدمج المقاومة بالجيش وقوات أمارتيه لمكافحة الإرهاب تصل عدن |url=http://barakish.net/news02.aspx?cat=12&sub=23&id=358730 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425162829/http://barakish.net/news02.aspx?cat=12&sub=23&id=358730 |archive-date=25 April 2016 |access-date=15 May 2016}}</ref><ref>{{cite web |author=Mohammed Mukhashaf |date=18 October 2015 |title=Sudan sends ground troops to Yemen to boost Saudi-led coalition |url=https://www.reuters.com/article/us-yemen-security-sudan-idUSKCN0SC0E120151018 |access-date=15 May 2016 |work=Reuters}}</ref> د اکتوبر په شپږ ويشتمه نېټه، د عدن په منځ کې يو ځانمرګي بريد چاودنه وکړه، دوه سويلي مقاومت سرتيري يې ووژل. هېچا يې مسئولیت ونه مانه.<ref>{{cite web |author=Mohammed Al Qalisi |date=27 October 2015 |title=Two killed as suicide bomber targets checkpoint in Aden |url=http://www.thenational.ae/world/two-killed-as-suicide-bomber-targets-checkpoint-in-aden |access-date=15 May 2016}}</ref> د اکتوبر په پای کې AQAP د عدن په داخل کې ځينې سيمې ونيولې، جنګیالي يې وګومارل، او شرعي قانون يې نافذ کړ.<ref>{{cite web |author=Sami Aboudi |date=27 October 2015 |title=Islamists rise as chaos descends in Yemen's cosmopolitan port |url=https://www.reuters.com/article/us-yemen-security-aden-insight-idUSKCN0SL0S320151027 |access-date=6 March 2016 |work=Reuters}}</ref> د نومبر په لومړۍ نېټه، د داعش جګياليو په تواهي ولسوالۍ کې د حکومت د رسنيو پر يوه ودانۍ بريد وکړ او ويې نيوله، او په همدې ورځ يې په مرکزي عدن کې د استخباراتو دوه افسران ووژل.<ref>{{cite web |author=وفاق برس |title=وفاق برس - مسلحون من تنظيم (داعش) يقتحمون مبنى تلفزيون وإذاعة عدن في التواهي |url=http://wefaqpress.net/news_details.php?lng=arabic&sid=28309 |access-date=15 May 2016 |work=وفاق برس}}</ref> د نومبر په څلورمه نېټه، يو شمېر ولسي مقاومتي جنګياليو پر ولسمشرۍ ماڼۍ بريد وکړ، داسې حال کې چې د ولسمشر هادي زوی هلته موجود و، امارتي سرتيرو د بريد مخه ونيوله، او کومه مرګ ژوبله ونه رسېده. مقاومتي جنګياليو وويل بريد دوی کړی، تر څو د درې مياشتو نا تاديه شويو معاشاتو په غبرګون کې احتجاج وکړي. د نومبر به اتلسمه نېټه، عدن ته بحریني سرتيري ورسېدل، تر څو د وسله والو ډلو پر ضد د ايتلاف مرسته وکړي. <ref>{{cite web |author=المصدر أونلاين - خاص |title=المصدر أونلاين - التوتر يتصاعد في قصر المعاشيق بعدن ووساطة اماراتية بالتزامن مع تعزيزات عسكرية |url=http://almasdaronline.com/article/76713 |access-date=15 May 2016 |work=المصدر أونلاين}}</ref><ref>{{cite web |title=قوات بحرينية تصل عدن |url=http://barakish.net/news02.aspx?cat=12&sub=23&id=360175 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20160531235316/http://barakish.net/news02.aspx?cat=12&sub=23&id=360175 |archive-date=31 May 2016 |access-date=15 May 2016}}</ref> د ديسمبر په درېیمه نېټه، سعودي چارواکو وويل چې دوی به له 12000 څخه زيات ولسي مقاومتي جنګيالي وروزي، تر څو په عدن او شا او خوا سیمو کې وجنګېږي.<ref>{{cite web |title=عدن تقر آلية دمج 12 ألف من المقاومة في الجيش والامن |url=http://barakish.net/news02.aspx?cat=12&sub=23&id=360826 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20160531233233/http://barakish.net/news02.aspx?cat=12&sub=23&id=360826 |archive-date=31 May 2016 |access-date=15 May 2016}}</ref> د ديسمبر په شپږمه نېټه، يمني تورن جنرال او د عدن والي، جعفر محمد سعد، په يو ځانمرګي بريد کې له خپلو شپږو ساتونکو سره ووژل شو. داعش د بريد مسئولیت ومانه. په همدې ورځ، د داعش وسله والو د يمن د حکومت څلور جنګيالي ووژل، او قاضي محسن علوان يې وواژه، چا چې د USS Cole د بمي برید څېړنې کولې. همدا راز په همدې ورځ، ناڅرګندو وسله والو د انرژۍ يو مسئول او دوه امنيتي افسران ووژل.<ref>{{cite web |title=Yemen's Aden governor killed in blast claimed by ISIL |url=http://www.aljazeera.com/news/2015/12/attack-kills-governor-yemen-aden-151206064406138.html |access-date=14 March 2016}}</ref><ref>{{cite web |title=مسلسل الاغتيالات في عدن يقطف راس المحافظ جعفر محمد سعد |url=http://barakish.net/news02.aspx?cat=12&sub=23&id=360944 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20160531234023/http://barakish.net/news02.aspx?cat=12&sub=23&id=360944 |archive-date=31 May 2016 |access-date=15 May 2016}}</ref><ref>{{cite web |title=اغتيال ضابط امني برصاص مجهولين في عدن |url=http://barakish.net/news02.aspx?cat=12&sub=23&id=360956 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20160531222721/http://barakish.net/news02.aspx?cat=12&sub=23&id=360956 |archive-date=31 May 2016 |access-date=15 May 2016}}</ref> د ديسمبر په درويشتمه نېټه، ناڅرګندو وسله والو چې باور کېږي د AQAP اړوند وو، د مقاومت يو مشهور ډګروال جلال العوبلي د عدن په سويل کې په خپل موټر کې وواژه. هېچا د دې بريد مسئوليت ونه مانه.<ref>{{cite web |author=Reuters Editorial |date=23 December 2015 |title=Gunmen kill resistance colonel in Yemen's Aden |url=https://www.reuters.com/article/us-yemen-security-idUSKBN0U60IG20151223 |access-date=15 May 2016 |work=Reuters}}</ref> == د 2016ز کال په اوږدو کې نورې پېښې == د 2016ز کال د جنورۍ مياشتې په لومړۍ نېټه، هادي ته وفادارو ځواکونو په يو بريد کې د AQAP يو قوماندان وواژه، څوک چې له ابین څخه عدن ته راغلی و. د AQAP قوماندان علي عبد الرب بن طلب له خپلو درې ساتونکو سره په بريد کې ووژل شو.<ref>{{cite web |title=Yemen pro-government fighters kill al-Qaeda leader in south |url=http://www.timesofisrael.com/yemen-pro-government-fighters-kill-al-qaeda-leader-in-south/ |access-date=15 May 2016 |work=The Times of Israel}}</ref> د جنورۍ په اتلسمه نېټه، د عدن د امنيت د رئيس ډګر جنرال شلال علي شايع له کور څخه دباندې ځانمرګي بريد چاودنه وکړه، د هغه څلور ساتونکي ووژل شول، او ډېر لارويان ټپیان شول. په همدې ورځ، د لارې په منځ کې ناڅرګندو وسله والو يو قاضي وواژه.<ref>{{cite web |author=Reuters Editorial |date=18 January 2016 |title=Car bomb in Yemeni port city kills four, injures others: witnesses |url=https://www.reuters.com/article/us-yemen-security-idUSKCN0UV0OG |access-date=15 May 2016 |work=Reuters}}</ref> د جنورۍ په نولسمه نېټه، د عدن والي د موټرسايکل پر استعمال بنديز ولګاوه، ځکه چې د بريد او تښېتې ډول پېښو کې ډېر خلک وژل شوي وو.<ref>{{cite web |author=Saeed Al Batati, Correspondent |title=Authorities in Aden ban motorbikes to stop assassinations |url=http://gulfnews.com/news/gulf/yemen/authorities-in-aden-ban-motorbikes-to-stop-assassinations-1.1656510 |access-date=15 May 2016 |work=GulfNews}}</ref> د جنورۍ په درويشتمه نېټه، ناڅرګندو برید کونکو یو سړی او د هغه پلار ووژل، چې د شیعه ګانو د داودي بهره څانګې اړوند وو. د همدې څانګې اړوند څلور تنه نور څو ورځې مخکې تښتول شوي وو، خو درې يې خوشې يو يې په بند کې پاتې شو.<ref>{{cite web |title=Police colonel and others killed by gunmen in Aden attacks |url=http://www.middleeasteye.net/news/police-colonel-and-others-killed-gunmen-aden-attacks-1662649292 |access-date=15 May 2016 |work=Middle East Eye}}</ref> د جنورۍ په اته ويشتمه نېټه، د داعش يو موټر بم ځانمرګي بريدګر خپل ځان ته د ولسمشر هادي له کور څخه دباندې چاودنه ورکړه، د هادي شپږ پلويان يې ووژل، او يوولس يې ټپیان کړل. هادي د بريد پر مهال په خپل کور کې و، خو له بريد روغ ووت. <ref>{{cite web |author=Saeed Al Batati, Correspondent |title=Aden governor targeted in suicide blast |url=http://gulfnews.com/news/gulf/yemen/aden-governor-targeted-in-suicide-blast-1.1661890 |access-date=15 May 2016 |work=GulfNews}}</ref><ref>{{cite web |author=Reuters Editorial |date=28 January 2016 |title=Islamic State claims Aden suicide car bombing that kills six |url=https://www.reuters.com/article/us-yemen-security-idUSKCN0V61N8 |access-date=15 May 2016 |work=Reuters}}</ref> د فبرورۍ په دولسمه نېټه، د AQAP جنګياليو د عدن د بساتين په سيمه کې د هادي پنځه وفادار ساتونکي ووژل.<ref>{{cite web |date=12 February 2016 |title=اليمن: اشتباكات عنيفة على بعد 20 كيلومترا من العاصمة صنعاء |url=http://www.bbc.com/arabic/middleeast/2016/02/160212_yemen_saudi_houthis_killed |access-date=15 May 2016 |work=BBC Arabic}}</ref><ref>{{cite web |date=12 February 2016 |title=Suspected Qaeda attackers kill five police in Yemen's Aden |url=http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2016/02/12/-Qaeda-attack-kills-5-police-in-Yemen-s-Aden-.html |access-date=30 October 2017 |website=english.alarabiya.net}}</ref><ref>{{cite web |title=مقتل خمسة جنود بهجوم على قسم شرطة البساتين في عدن |url=http://barakish.net/news02.aspx?cat=12&sub=23&id=383735 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213091849/http://barakish.net/news02.aspx?cat=12&sub=23&id=383735 |archive-date=February 13, 2016 |access-date=15 May 2016}}</ref> د فبرورۍ په شپاړسمه نېټه، د عدن والي عيدروس الزبيدي او ډګر جنرال شلال علي شايع، د عدن په منځ کې د دوی پر کاروان د داعش د شکمنو جنګياليو د بريد څخه وروسته د دوی د وژنې له هڅې ژوندي ووتل. درې بريد کونکي ووژل شول، د نښتې پر مهال دوه ساتونکي او ملکيان ټپيان شول. <ref>{{cite web |author=Reuters Editorial |date=16 February 2016 |title=Top officials escape assassination attempt in Yemen's Aden: security source |url=https://www.reuters.com/article/us-yemen-security-idUSKCN0VP0S2 |access-date=15 May 2016 |work=Reuters}}</ref> د فبرورۍ په اته ويشتمه نېټه، وسله والو شيخ عبدالرحمن العدني وواژه، څوک چې د هادي پلوی منځلاری سلفي عالم و، هغه د [[القاعده]] او داعش د مخالفت له امله مشهور و. هيچا يې مسئوليت ونه مانه.د مارچ په درېیمه نېټه، د AQAP شکمنو وسله والو د عدن-ابین په سرحدونو کې د خپل ورور سره یو ځای په ګاونډي ابين ولايت کې د ولسي ټولنو مشر حسين الوحيشي په برید کې وواژه. د دې وژنې مسئوليت هېڅ ډلې ونه مانه.<ref>{{cite web |date=29 February 2016 |title=Gunmen kill pro-govt Sunni cleric in Yemen's Aden |url=http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2016/02/29/Gunmen-kill-pro-govt-Sunni-cleric-in-Yemen-s-Aden-.html |access-date=30 October 2017 |website=english.alarabiya.net}}</ref><ref>{{cite web |title=16 dead in gun attack on Yemen care home |url=http://reliefweb.int/report/yemen/gunmen-kill-16-including-foreign-nuns-yemen-care-home |access-date=15 May 2016 |work=ReliefWeb}}</ref> د مارچ په لسمه نېټه، د ولسي ټولنو واحدونو د پوځي مرکز څخه دباندې په امنيتي ساتونکو له هغې وروسته ډزې وکړې، کله چې د هغوی يو ټپي د اجازه لرونکو درملو د نه استعمال له  امله مړ شو. دې دلې د عدن د قوماندانانو پر ضد په بلوا کې د درملو غوښتنه کړې وه. په دې نښتو کې هېڅوک ونه وژل شول.<ref>{{cite web |author=المصدر أونلاين - خاص |title=المصدر أونلاين - مواجهات محدودة بين رجال المقاومة وحراسة قصر المعاشيق بعدن..ولا ضحايا |url=http://almasdaronline.com/article/80263 |access-date=15 May 2016 |work=المصدر أونلاين}}</ref> د مارچ په څوارلسمه نېټه، په عدن کې د نامعلومه دلايلو له امله د الوتکې د غورځېدو پېښه کې د متحده عرب اماراتو دوه پيلوټان ووژل شول. ځينې سرچینې ادعا کوي چې AQAP الوتکه ويشتې ده، خو په رسمي او خپلواک ډول دا ادعا تاييد شوې نه ده. <ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-35800511|title=Yemen conflict: Two UAE pilots killed as jet crashes|work=BBC News|date=14 March 2016|access-date=15 May 2016}}</ref> د مارچ په شباړسمه نېټه، د AQAP درې جنګيالي د دې جنګيالیو د يو په کور کې هغه مهال ووژل شول، کله چې د کور په داخل کې چاودېدونکی شی وچاوديد، او په سملاسي ډول يې درېواړه ووژل.<ref>{{cite web |title=3 al-Qaida suicide bombers killed in explosion in Yemen's Aden |url=http://news.xinhuanet.com/english/2016-03/16/c_135195001.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610032912/http://news.xinhuanet.com/english/2016-03/16/c_135195001.htm |archive-date=June 10, 2016 |access-date=15 May 2016}}</ref> د اپريل په دولسمه نېټه، د داعش ځانمرګي بريدګر د عدن له ساحل سره نږدې د فوټبال له يو لوبغالي څخه دباندې ځان ته چاودنه ورکړه، د پوځ نوي ګومارل کېدونکي يې په نښه کړل، پنځه يې ووژل او اته نور يې ټپيان کړل. دې ځوانانو د بس انتظار کاوه، تر څو دوی په عدن کې خپل مرکز ته ورسوي.<ref>{{cite web |author=Mohmmed Al QalisiForeign Correspondent |title=Five army recruits killed in ISIL-claimed bomb attack in Aden |url=http://www.thenational.ae/world/middle-east/five-army-recruits-killed-in-isil-claimed-bomb-attack-in-aden |access-date=15 May 2016 |archive-date=17 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160517063712/http://www.thenational.ae/world/middle-east/five-army-recruits-killed-in-isil-claimed-bomb-attack-in-aden |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |author=The New Arab |date=12 April 2016 |title=Five soldiers killed in IS suicide attack in Aden |url=https://www.alaraby.co.uk/english/news/2016/4/12/five-soldiers-killed-in-is-suicide-attack-in-aden |access-date=15 May 2016 |work=alaraby}}</ref><ref>{{cite web |title=Suicide bomber targets young men in Yemen's Aden |url=http://www.aljazeera.com/news/2016/04/suicide-bomber-targets-young-men-yemen-aden-160412063223994.html |access-date=15 May 2016}}</ref><ref>{{cite web |title=At least four killed in Islamic State attack in Yemeni port of Aden |url=https://af.reuters.com/article/worldNews/idAFKCN0X90BZ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160604085419/http://af.reuters.com/article/worldNews/idAFKCN0X90BZ |archive-date=4 June 2016 |access-date=15 May 2016}}</ref> د اپريل په اولسمه نېټه، د عدن له هوايي ډګر سره نږدې د هادي پر وفادارو په يوه پوسته کې، دوه ځانمرګو د موټر په واسطه بريد وکړ، څلور سرتيري يې ووژل، دوه نور يې ټپيان کړل. د دې بريد مسئولیت چا ونه مانه.<ref>{{cite web |author=AFP |title=Suicide bomber kills 4 Yemen troops near Aden airport |url=http://gulfnews.com/news/gulf/yemen/suicide-bomber-kills-4-yemen-troops-near-aden-airport-1.1714133 |access-date=15 May 2016 |work=GulfNews}}</ref> د اپريل په اته وېشتمه نېټه، يو تن چې د ښځو لباس يې پر تن و، د موټر په واسطه، د عدن د امنیت رئيس جنرال شلال شايع له کور څخه دباندې ځان ته چاودنه ورکړه. دې بريد کې څوک ونه وژل شول، او نه يې چا مسئولیت ومانه، خو دوه لارويان ټپيان شول.<ref>{{cite web |title=Suicide bomber targets police chief of Yemen's Aden |url=http://www.aljazeera.com/news/2016/04/suicide-bomber-targets-police-chief-yemen-aden-160428072201332.html |access-date=15 May 2016}}</ref> د اکتوبر په نهه ويشتمه نېټه، د کريتر په ولسوالۍ کې د يمن د مرکزي بانک له مرکزي دفتر سره نږدې له چاودېدونکو توکو ډک يو موټر وچاودېد، سيمه ييزو امنيتي سرچينو وويل چې پنځه تنه پکې ټپیان شول. په سملاسي ډول د دې بريد مسئوليت چا ونه مانه.<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-yemen-security-idUSKCN12T06Z|title=Bomb-laden car explodes near central bank in Yemen's Aden: sources|newspaper=Reuters|date=October 29, 2016|via=www.reuters.com}}</ref> == سرچينې == 1umeoqyxaf66p2le9deore81an2tg3k 0 69831 369320 336342 2026-09-23T11:31:58Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369320 wikitext text/x-wiki په افغانستان کې د ۲۰۱۴ زکال د ولسمشریزو ټاکنو لومړی پړاو ټاکنې د اپرېل په پنځمه نېټه او دویم پړاو ټاکنې یې د جون په ۱۴مه نېټه ترسره شوې. د وخت د ولسمشر حامد کرزي کاري دوره نوره پای ته رسېدلی وه او د نوماندۍ په شرایطو نه برابرېده. ولسمشریزو ټاکنو ته د نوماندانو د نوم ثبتونې پړاو د ۲۰۱۳ زکال د سپټمبر له ۱۶مې نیټې څخه د ۲۰۱۳ زکال د اکتوبر تر ۶مې نېټې دوام وکړ. په پایله کې په ټولیز ډول ولسمشرۍ ته ۲۷ تنه نوماندان شول. ورته مهال د ټاکنو خپلواک کمیسیون ۱۶ نوماندان د ټاکنو د بهیر په شرایطو برابر وه نه ګڼل او یوازې ۱۱ تنه یې دغې سیالۍ ته پرېښودل. د ۲۰۱۴ زکال تر اپرېل میاشتې پورې درې نور نوماندان هم له سیالۍ پر شا شول او پرېکړه یې وکړه چې د پاتې اتو نورو نوماندانو څخه د یو شمېر نوماندانو ملاتړ وکړي. نظر پوښتنو وښووله چې ډاکټر محمد اشرف غني او عبدالله عبدالله په ټاکنو کې مخکښ نوماندان دي؛ همدا و چې په لومړي پړاو ټاکنو کې ډاکټر عبدالله له ډاکټر محمد اشرف غني څخه زیاتې رایې ترلاسه کړې خو یوه هم له پنځوس سلنه زیاتې رایې خپلې نه کړې. همدا و چې دویم پړاو ټاکنې د لومړي پړاو له ټاکنو څه باندې دوه میاشتې وروسته د جون په ۱۴مه نېټه ترسره شوې. تمه کېده چې د دغو ټاکنو لومړۍ پایلې د جولای په ۲مه او وروستۍ پایله یې د جولای په ۲۲مه اعلان شي. خو په دویم پړاو ټاکنو کې د پراخو درغلیو تورونه لامل وګرځېدل چې د ټاکنو پایلې وځنډېږي. په پایله کې د متحده ایالاتو د بهرنیو چارو وزیر جان کري د دوه سیالو نوماندانو؛ ډاکټر غني او عبدالله ترمنځ منځګړیتوب وکړ. د ډاکټر غني، عبدالله او کري ترمنځ له یو لړ خبرو اترو وروسته دواړه نوماندان د ملي وحدت د حکومت په جوړولو سره هوکړې ته ورسېدل او حکومت یې ۵۰ - ۵۰ سلنه ووېشه. د دغې سیاسي پرېکړې پر مټ د ډاکټر عبدالله لپاره د اجرایوي ریاست ځانګړې څوکۍ رامنځته شوه . د ملي وحدت د حکومت دوره د ۲۰۱۹ زکال په سپټمبر میاشت کې د راتلونکو ولسمشریزو ټاکنو له ترسره کېدو وروسته پای ته ورسېده. <ref name="khaama">{{cite web |date=6 October 2013 |title=Dr. Zalmai Rasoul nominated for 2014 presidential elections |url=http://www.khaama.com/dr-zalmai-rasoul-nominated-for-2014-presidential-elections-1940 |access-date=2014-02-03}}</ref><ref name="fp">{{cite magazine|author=Bailey Cahall|url=http://afpak.foreignpolicy.com/posts/2013/10/07/27_individuals_submit_nomination_papers_for_afghanistans_2014_presidential_election|title=27 candidates enter race for Afghanistan's 2014 presidential election|magazine=[[Foreign Policy (magazine)|Foreign Policy]]|date=7 October 2013|access-date=2014-02-03|تاريخ الأرشيف=2013-10-29|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20131029192457/http://afpak.foreignpolicy.com/posts/2013/10/07/27_individuals_submit_nomination_papers_for_afghanistans_2014_presidential_election|url-status=dead|خونديځ نېټه=2013-10-29|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20131029192457/http://afpak.foreignpolicy.com/posts/2013/10/07/27_individuals_submit_nomination_papers_for_afghanistans_2014_presidential_election|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20131029192457/http://afpak.foreignpolicy.com/posts/2013/10/07/27_individuals_submit_nomination_papers_for_afghanistans_2014_presidential_election|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029192457/http://afpak.foreignpolicy.com/posts/2013/10/07/27_individuals_submit_nomination_papers_for_afghanistans_2014_presidential_election}}</ref><ref name="aljazeera">{{cite web |author=Ali M Latifi |date=22 October 2013 |title=Sixteen Afghan election hopefuls disqualified |url=http://www.aljazeera.com/news/asia/2013/10/sixteen-afghan-election-hopefuls-disqualified-2013102213563537306.html |access-date=2014-02-03 |publisher=Al Jazeera}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2013/12/29/world/asia/polling-comes-to-afghanistan-suggesting-limit-to-sway-of-president-karzai.html|title=Polling Comes to Afghanistan, Suggesting Limit to Sway of President Karzai|work=The New York Times|date=28 December 2013|access-date=2014-02-07|first=Matthew|last=Rosenberg}}</ref><ref>{{cite web |author=ABC News |title=International News - World News - ABC News |url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/afghan-official-election-results-delayed-24376862 |work=ABC News}}</ref><ref>{{Cite web |date=27 September 2014 |title=John Kerry praises Abdullah and Ghani as Afghanistan's struggles continue |url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/27/john-kerry-afghanistan-abdullah-ghani-power-money}}</ref><ref>{{Cite web |title=National unity deal for Afghan rivals |url=https://www.bbc.com/news/av/world-asia-28712184/afghan-presidential-rivals-sign-government-unity-deal}}</ref><ref>{{Cite web |date=10 April 2017 |title=Afghanistan: The Future of the National Unity Government |url=https://www.crisisgroup.org/asia/south-asia/afghanistan/285-afghanistan-future-national-unity-government}}</ref><ref>{{Cite web |title=Afghan presidential elections postponed until July 20: Official {{pipe}} Afghanistan News {{pipe}} al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2018/12/afghan-presidential-elections-postponed-july-20-official-181230185336213.html}}</ref> دا د افغانستان په تاریخ کې لومړنی ځل و (او تر اوسه پورې یوازنی ځل دی) چې واک په دیموکراتیکه بڼه له یوه ولسمشر څخه بل ولسمشر ته ولېږدېد. <ref>{{cite news|title=Huge security as Afghan presidential election looms|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-26880022|newspaper=BBC|date=April 4, 2014}}</ref><ref>{{cite news|title=Afghanistan votes in historic presidential election|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-26893972|newspaper=BBC|date=5 April 2014}}</ref><ref>{{cite news|last=Shalizi and Harooni|first=Hamid and Mirwais|title=Landmark Afghanistan Presidential Election Held Under Shadow of Violence|url=https://www.huffingtonpost.com/2014/04/04/landmark-afghan-election-_n_5095143.html|newspaper=Huffington Post|date=April 4, 2014}}</ref><ref>{{cite news|title=Afghanistan's Future: Who's Who in Pivotal Presidential Election|url=https://www.nbcnews.com/news/world/afghanistans-future-whos-who-pivotal-presidential-election-n24756|newspaper=NBC News}}</ref> == کړنلار == د ۲۰۱۳ زکال د جولای په ۱۷مه د افغانستان ملي شورا دوه داسې ټاکنیز قوانین تصویب کړل چې په خپل وخت د ټاکنو لپاره ډېره مهم و. ولسمشر کرزي یو له دغو قوانینو څخه لاسلیک کړ او تمه کېده چې بل به یې هم په چټکۍ لاسلیک کړي. لومړنی قانون یې چې لاسلیک کړ د افغانستان د ټاکنو د کمیسون او د ټاکنیزو سرغړونو د څېړلو او شکایاتو د اورېدو د کمیسیون جوړښت یې وټاکه. بل یې هم د رایو ورکولو د ډول اړوند و. پاکستان هم د ټاکنو پر مهال له افغانستان سره خپلې پولې وتړلې څو د وسله والو مخالفینو د احتمالي بریدونو کچه راکمه کړي.<ref>{{cite news|last=Rosenburg|first=Matthew|title=With New Law, Afghanistan Moves Closer to an Election|url=https://www.nytimes.com/2013/07/18/world/asia/with-new-law-afghanistan-moves-closer-to-an-election.html?ref=global-home|access-date=2014-02-03|newspaper=[[The New York Times]]|date=17 July 2013}}</ref> داسې راپورونه هم خپاره شول چې په یو شمېر ټاکنیزو مراکزو کې د خلکو د زیاتې ونډې له امله د رایو ورکولو پاڼې خلاصې شوې. <ref name="bbc">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-26903931|title=Afghanistan election: Millions vote in presidential poll|date=5 April 2014|access-date=2014-04-05|work=BBC News}}</ref> == نوماندان == د ۲۰۱۳ زکال د اکتوبر په ۶مه چې د نوماندانو د نوم ثبتونې وروستۍ ورځ وه د ټاکنو خپلواک کمیسیون ټاکنو ته د ۲۷ نوماندانو د نوم ثبتونې اعلان وکړ. د دغو نوماندانو په ډله کې لاندې کسان شامل و:<ref name="fp2">{{cite magazine|author=Bailey Cahall|url=http://afpak.foreignpolicy.com/posts/2013/10/07/27_individuals_submit_nomination_papers_for_afghanistans_2014_presidential_election|title=27 candidates enter race for Afghanistan's 2014 presidential election|magazine=[[Foreign Policy (magazine)|Foreign Policy]]|date=7 October 2013|access-date=2014-02-03|تاريخ الأرشيف=2013-10-29|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20131029192457/http://afpak.foreignpolicy.com/posts/2013/10/07/27_individuals_submit_nomination_papers_for_afghanistans_2014_presidential_election|url-status=dead|خونديځ نېټه=2013-10-29|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20131029192457/http://afpak.foreignpolicy.com/posts/2013/10/07/27_individuals_submit_nomination_papers_for_afghanistans_2014_presidential_election|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20131029192457/http://afpak.foreignpolicy.com/posts/2013/10/07/27_individuals_submit_nomination_papers_for_afghanistans_2014_presidential_election|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029192457/http://afpak.foreignpolicy.com/posts/2013/10/07/27_individuals_submit_nomination_papers_for_afghanistans_2014_presidential_election}}</ref><ref>{{cite web |date=7 October 2013 |title=Complete List of Registered Presidential Tickets |url=http://tolonews.com/en/afghanistan/12193-complete-list-of-registered-presidential-tickets |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131020130115/http://tolonews.com/en/afghanistan/12193-complete-list-of-registered-presidential-tickets |archive-date=20 October 2013 |access-date=2014-02-03 |publisher=Tolo News}}</ref> * ډاکټر محمد اشرف غني، د مالیې پخوانی وزیر<ref>{{cite news|url=http://www.foxnews.com/world/2013/09/30/afghan-ex-finance-minister-ghani-to-run-for-president/|title=Afghan ex-finance minister Ghani to run for president|publisher=Fox News|date=30 September 2013|access-date=2014-02-03|archive-date=2013-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20131007063733/http://www.foxnews.com/world/2013/09/30/afghan-ex-finance-minister-ghani-to-run-for-president/|url-status=dead}}</ref> * دل آغا کوهدامني<ref name="5candidates">{{cite web |author=Saleha Sadat |date=5 October 2013 |title=Five New Candidates Register for Presidential Elections |url=http://www.tolonews.com/en/afghanistan/12179-five-new-candidates-register-for-presidential-elections |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012045513/http://www.tolonews.com/en/afghanistan/12179-five-new-candidates-register-for-presidential-elections |archive-date=12 October 2013 |access-date=2014-02-03 |publisher=Tolo News}}</ref> * اسحاق ګیلاني<ref name="5candidates3">{{cite web |author=Saleha Sadat |date=5 October 2013 |title=Five New Candidates Register for Presidential Elections |url=http://www.tolonews.com/en/afghanistan/12179-five-new-candidates-register-for-presidential-elections |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012045513/http://www.tolonews.com/en/afghanistan/12179-five-new-candidates-register-for-presidential-elections |archive-date=12 October 2013 |access-date=2014-02-03 |publisher=Tolo News}}</ref> * حشمت غني احمدزی<ref>{{cite web |author=Ali M. Latifi |date=5 October 2013 |title=Hashmat Ghani: Quiet storm of the Afghan vote |url=http://www.aljazeera.com/indepth/features/2013/10/hashmat-ghani-quiet-storm-afghan-vote-201310592437502887.html |access-date=2014-02-03 |publisher=Al Jazeera}}</ref> * قطب الدین هلال<ref name="5candidates2">{{cite web |author=Saleha Sadat |date=5 October 2013 |title=Five New Candidates Register for Presidential Elections |url=http://www.tolonews.com/en/afghanistan/12179-five-new-candidates-register-for-presidential-elections |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012045513/http://www.tolonews.com/en/afghanistan/12179-five-new-candidates-register-for-presidential-elections |archive-date=12 October 2013 |access-date=2014-02-03 |publisher=Tolo News}}</ref> * قیوم کرزی، د ولسمشر حامد کرزي ورور چې سوداګر او سیاستوال و * فضل کریم نعیمي<ref name="fp3">{{cite magazine|author=Bailey Cahall|url=http://afpak.foreignpolicy.com/posts/2013/10/07/27_individuals_submit_nomination_papers_for_afghanistans_2014_presidential_election|title=27 candidates enter race for Afghanistan's 2014 presidential election|magazine=[[Foreign Policy (magazine)|Foreign Policy]]|date=7 October 2013|access-date=2014-02-03|تاريخ الأرشيف=2013-10-29|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20131029192457/http://afpak.foreignpolicy.com/posts/2013/10/07/27_individuals_submit_nomination_papers_for_afghanistans_2014_presidential_election|url-status=dead|خونديځ نېټه=2013-10-29|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20131029192457/http://afpak.foreignpolicy.com/posts/2013/10/07/27_individuals_submit_nomination_papers_for_afghanistans_2014_presidential_election|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20131029192457/http://afpak.foreignpolicy.com/posts/2013/10/07/27_individuals_submit_nomination_papers_for_afghanistans_2014_presidential_election|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029192457/http://afpak.foreignpolicy.com/posts/2013/10/07/27_individuals_submit_nomination_papers_for_afghanistans_2014_presidential_election}}</ref> * زلمی رسول، د بهرنیو چارو پخوانی وزیر<ref name="khaama3">{{cite web |date=6 October 2013 |title=Dr. Zalmai Rasoul nominated for 2014 presidential elections |url=http://www.khaama.com/dr-zalmai-rasoul-nominated-for-2014-presidential-elections-1940 |access-date=2014-02-03}}</ref><ref name="sayyaf">{{cite web |author=Saleha Sadat |date=3 October 2013 |title=Sayyaf Files Nomination for Presidency |url=http://www.tolonews.com/en/election-2014/12157-sayyaf-files-nomination-for-presidency |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012054438/http://www.tolonews.com/en/election-2014/12157-sayyaf-files-nomination-for-presidency |archive-date=12 October 2013 |access-date=2014-02-03 |publisher=Tolo News}}</ref> * عبدالرسول سیاف<ref name="sayyaf3">{{cite web |author=Saleha Sadat |date=3 October 2013 |title=Sayyaf Files Nomination for Presidency |url=http://www.tolonews.com/en/election-2014/12157-sayyaf-files-nomination-for-presidency |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012054438/http://www.tolonews.com/en/election-2014/12157-sayyaf-files-nomination-for-presidency |archive-date=12 October 2013 |access-date=2014-02-03 |publisher=Tolo News}}</ref> * بسم الله شیر، د ملي وفاق ګوند مشر<ref name="sayyaf2">{{cite web |author=Saleha Sadat |date=3 October 2013 |title=Sayyaf Files Nomination for Presidency |url=http://www.tolonews.com/en/election-2014/12157-sayyaf-files-nomination-for-presidency |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012054438/http://www.tolonews.com/en/election-2014/12157-sayyaf-files-nomination-for-presidency |archive-date=12 October 2013 |access-date=2014-02-03 |publisher=Tolo News}}</ref> * عبدالرحیم وردګ، د ملي دفاع پخوانی وزیر<ref name="5candidates4">{{cite web |author=Saleha Sadat |date=5 October 2013 |title=Five New Candidates Register for Presidential Elections |url=http://www.tolonews.com/en/afghanistan/12179-five-new-candidates-register-for-presidential-elections |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012045513/http://www.tolonews.com/en/afghanistan/12179-five-new-candidates-register-for-presidential-elections |archive-date=12 October 2013 |access-date=2014-02-03 |publisher=Tolo News}}</ref> * عبدالله عبدالله، د بهرنیو چارو پخوانی وزیر، د افغانستان د ملي ائتلاف مشر او په ۲۰۰۹ زکال کې د ولسمشریزو ټاکنو نوماند<ref>{{cite web |author=Jennifer Glasse |date=1 October 2013 |title=Afghan deja vu: Abdullah to run for president |url=http://www.aljazeera.com/indepth/features/2013/09/afghan-deja-vu-abdullah-runs-for-president-201392913214569408.html |access-date=2014-02-03 |publisher=Al Jazeera}}</ref> له دې سره د اکتوبر په ۲۲مه د افغانستان د ټاکنو خپلواک کمیسیون د ټاکنو له بهیر څخه ۱۶ نوماندان په شرایطو برابر وه نه ګڼل او یوازې ۱۱ نوماندان یې په دغه سیالۍ کې پرېښودل. دغه نوماندان د مختلفو لاملونو له امله په شرایطو برابر وه نه بلل شول چې په دغو کې د زده کړو کچه، د اسنادو لرل او همدارنګه د اړتیا وړ کافي لاسلیکونو نه راغونډول شامل و. له ټاکنو ویستل شوو نوماندانو ۲۰ ورځې وخت درلود څو د دغې پرېکړې اړوند اعتراض وکړي؛ همدا و چې د ټاکنو خپلواک کمیسیون د تائید شوو نوماندانو نوملړ د ۲۰۱۳ زکال د نومبر په ۱۹مه خپور کړ. <ref name="aljazeera2">{{cite web |author=Ali M Latifi |date=22 October 2013 |title=Sixteen Afghan election hopefuls disqualified |url=http://www.aljazeera.com/news/asia/2013/10/sixteen-afghan-election-hopefuls-disqualified-2013102213563537306.html |access-date=2014-02-03 |publisher=Al Jazeera}}</ref><ref name="aljazeera3">{{cite web |author=Ali M Latifi |date=22 October 2013 |title=Sixteen Afghan election hopefuls disqualified |url=http://www.aljazeera.com/news/asia/2013/10/sixteen-afghan-election-hopefuls-disqualified-2013102213563537306.html |access-date=2014-02-03 |publisher=Al Jazeera}}</ref><ref>{{cite web |last=Majidy |first=Sayed Tariq |date=3 February 2014 |title=Presidential Names Ordered for Ballot |url=http://www.tolonews.com/en/election-2014/12855-presidential-names-ordered-for-ballot |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202234203/http://www.tolonews.com/en/election-2014/12855-presidential-names-ordered-for-ballot |archive-date=2 December 2013 |access-date=2013-11-26 |publisher=Tolo News}}</ref> == ټاکنیزې مبارزې == د ۲۰۱۴ زکال د مارچ په ۶مه قیوم کرزی د زلمي رسول په ګټه له نوماندۍ پر شا او له هغه یې ملاتړ اعلان کړ. د هغه له خوا له ټاکنو څخه د پر شا کېدو د اعلامیې د خپرولو په ځنډ سره د هغه نوم هم د رایو په پاڼه کې چاپ شو؛ له دې سره کرزي له خپلو ملاتړو وغوښتل څو رسول ته رایه ورکړي. دوه نورو نوماندانو - سردار محمد نادر نعیم او عبدالرحیم وردګ – ورته چاره ترسره کړه څو د پښتنو پیاوړی ټاکنیز ټکټ جوړ کړي. <ref name="theguardian">{{cite web |date=March 6, 2014 |title=Afghan president's brother withdraws from election race |url=https://www.theguardian.com/world/2014/mar/06/afghan-president-brother-karzai-withdraws-election#start-of-comments |newspaper=The Guardian}}</ref> == پایلې == د ټاکنو لومړنۍ پایلې د اپرېل په ۲۶مه اعلان او وروستۍ یې هم د مۍ په ۱۵مه اعلان شوې. شاوخوا ۱۲ میلیونه کسانو په ټاکنو کې د رایو ورکولو په موخه نومونه ثبت کړي و او همدارنګه نږدې ۸ میلیون افغان کډوال هم د رایو ورکولو په شرایطو برابر و. <ref>{{cite web |author=John Wendle |title=Afghanistan elections: Youth voters 'vital' - Features |url=http://www.aljazeera.com/indepth/features/2014/04/afghanistan-elections-youth-voters-vital-20144483111685242.html |access-date=2014-04-08 |publisher=[[Al Jazeera English]]}}</ref><ref>{{cite news|last=Najafizada|first=Eltaf|url=https://www.bloomberg.com/news/2014-04-04/afghanistan-begins-voting-in-first-democratic-transfer-of-power.html|title=Afghans Risk Lives to Vote in First Democratic Election Since 2001|publisher=Bloomberg|date=2014-04-04|access-date=2014-04-08}}</ref> یو نوماند هم له ۵۰ سلنه زیاتې رایې خپلې نه کړې او له همدې امله دویم پړاو ټاکنې د جون په ۱۴مه ترسره شوې. په پام کې وه چې لومړنۍ پایلې د جولای په ۲مه اعلان شي، خو د جولای ۷مې نېټې ته وځنډېدې. د پایلو اعلان وښووله چې ډاکټر محمد اشرف غني د ۵۶.۴٪ رایو ګټونکی دی. <ref name="bbc2">{{cite web |title=BBC News - Afghan election: Taliban 'removed voters' fingers' |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-27857343 |access-date=2014-06-28 |publisher=bbc.com}}</ref><ref name="bbc3">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-26903931|title=Afghanistan election: Millions vote in presidential poll|date=5 April 2014|access-date=2014-04-05|work=BBC News}}</ref> په ټاکنو کې د پراخو چلوټیو د تورونو له امله د متحده ایالاتو د بهرنیو چارو وزیر جان کري د جولای په ۱۲مه اعلان وکړ چې ټولې رایې باید بیاځلي د ملګرو ملتونو د سازمان تر څارنې لاندې وشمېرل شي. له بېرته شمېرنې وروسته د معتبرو رایو شمېر له ۷ میلیون ۹۷۲ زره ۷۲۷ رایو څخه ۷ میلیون ۱۲۰ زره ۵۸۵ رایو ته راکم شو. خو له دې سره هم پایلو د ۵۵.۳ سلنه رایو په ګتلو ډاکټر اشرف غني بریالی وښود. <ref name="IEC1">[http://www.iec.org.af/results_2014/pdf/FinalRunOff/en/VotesByCandidateSummary.pdf Summary of Votes Obtained By Candidates: 2014 Presidential Runoff: Final Results] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210816210529/http://www.iec.org.af/results_2014/pdf/FinalRunOff/en/VotesByCandidateSummary.pdf|date=2021-08-16}} IEC</ref><ref>[http://www.iec.org.af/results_2014/pdf/RunOff/en/turnout.pdf Turnout: 2014 Presidential Runoff: Preliminary Results] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210816210518/http://www.iec.org.af/results_2014/pdf/RunOff/en/turnout.pdf |date=2021-08-16 }} IEC</ref><ref name="IEC12">[http://www.iec.org.af/results_2014/pdf/FinalRunOff/en/VotesByCandidateSummary.pdf Summary of Votes Obtained By Candidates: 2014 Presidential Runoff: Final Results] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210816210529/http://www.iec.org.af/results_2014/pdf/FinalRunOff/en/VotesByCandidateSummary.pdf|date=2021-08-16}} IEC</ref> == پایله == د اګست په ۲۴مه نېټه ولسمشر حامد کرزي له دواړو نوماندانو سره ولیدل او له هغوی یې وغوښتل په چټکۍ سره د بیا ارزونې بهیر پای ته ورسوي. د لوړې مراسم د ۲۰۱۴ زکال د سپټمبر په ۲مه نېټه د ملګرو ملتونو د سازمان له طرحې یوه میاشت وروسته تنظیم شول. ولسمشر کرزي همدارنګه څرګنده کړه چې د ټاکنو د پایلو پر سر د دواړو نوماندانو ترمنځ جنجال د افغانستان د سیاسي حالت د خرابېدو لامل ګرځي. په داسې حال کې چې کرزي هوډ درلود د سپټمبر په ۲مه واک پرېږدي خو د امنیتي اندېښنو له امله پر خپل ځای پاتې شو. له دې سره چې متحده ایالاتو دواړو نوماندانو ته وړاندیز وکړ چې د واک پر ویش هوکړې ته ورسېږي او په پیل کې هوکړې ته ورسېدل، خو لا هم د ټاکنو پایلې اختلافي پاتې شوې. د ملګرو ملتونو د سازمان له خوا اعلان شوو شمېرو ونشو کولای عبدالله تر اغېز لاندې راولي ځکه هغه ټینګار درلود چې د حساب کولو ټیم نه شي کولای په دویم پړاو کې د شمېرل شوو یو میلیون اضافي رایو توضېح وړاندې کړي. د ډاکټر غني ملاتړو ټینګار درلود چې دوی د روغې په لټه کې دي او د مذاکرې دروازې یې د ټاکنیز سیال پر مخ پرانیستې دي. <ref name="AbdullahDefiant">{{cite news|title=Abdullah insists he has won and refuses to accept vote audit|url=http://www.rferl.org/content/afghanistan-presidential-vote/26572385.html|date=8 September 2014|access-date=9 September 2014|publisher=Radio Free Europe}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/11061531/Karzai-warns-he-will-quit-despite-Afghanistan-deadlock.html|location=London|work=The Daily Telegraph|first=Damien|last=McElroy|title=Karzai warns he will quit despite Afghanistan deadlock|date=28 August 2014}}</ref><ref>{{cite web |title=President Karzai Talks Inauguration Date with Presidential Candidates |url=http://president.gov.af/en/news/35783 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140829044813/http://president.gov.af/en/news/35783 |archive-date=2014-08-29 |access-date=2014-08-27 |work=president.gov.af}}</ref> د سپټمبر په ۱۹مه د ټاکنو خپلواک کمیسیون ولسمشر غني د ټاکنو ګټونکی اعلان کړ. پنځه ساعته وروسته منتخب ولسمشر ډاکټر محمد اشرف غني او عبدالله د واک د ویش هوکړه لاسلیک کړه چې عبدالله عبدالله ته یې د اجرایوي ریاست مهمه څوکۍ ورکړه. دغه هوکړه په ولسمشریزه ماڼۍ کې د پخواني ولسمشر حامد کرزي په شتون کې لاسلیک شوه. د ډاکټر عبدالله په غوښتنه په دغه هوکړه کې پرېکړه وشوه چې د ټاکنو خپلواک کمیسیون به د د دویم پړاو د ټاکنو کره شمېرې نه اعلانوي. <ref name="RNordland">{{cite news|last1=Nordland|first1=Rod|title=Ashraf Ghani Is Named President of Afghanistan by Elections Panel|url=https://www.nytimes.com/2014/09/22/world/asia/afghan-presidential-election.html?_r=0|access-date=21 September 2014|newspaper=The New York Times|date=21 September 2014}}</ref><ref name="RNordland2">{{cite news|last1=Nordland|first1=Rod|title=Ashraf Ghani Is Named President of Afghanistan by Elections Panel|url=https://www.nytimes.com/2014/09/22/world/asia/afghan-presidential-election.html?_r=0|access-date=21 September 2014|newspaper=The New York Times|date=21 September 2014}}</ref> == سرچينې == 8tfx9y869imecatk0r8owf2bv0otq7m 0 69922 369173 359538 2026-09-23T01:34:24Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369173 wikitext text/x-wiki د افغانستان د اسلامي امارت عالي شورا د طالبانو ترمنځ هغه جلا ډله وه چې له ۲۰۱۵ زکال راهیسې یې په افغانستان کې فعالیت پیل کړ. دغه ډله په ۲۰۱۵ زکال کې وروسته له هغه د ملا محمد رسول په مشرۍ جوړه شوه چې اختر محمد منصور د طالبانو رهبر وټاکل شو. دغې ډلې د طالبانو له اصلي جریان سره د افغانستان په سوېل او لویدیځ کې خونړۍ جګړې وکړې چې له امله یې دواړو خواوو ته ګڼ شمېر تلفات واوښتل. دا ادعاوې کېدلې چې د افغانستان اسلام جمهوریت له دغې ډلې سره مالي او پوځي مرستې کوي، خو دغه ادعاوې د افغانستان د اسلامي جمهوریت او هم د دغې ډلې له خوا هماغه مهال رد شوې. په ۲۰۲۱ زکال کې وروسته له هغه چې د افغانستان اسلامي جمهوریت سقوط وکړ او طالبان واک ته ورسېدل، دغه ډله منحل شوه او مشرانو یې له نوي طالب دولت سره بیعت وکړ. <ref name="HCIEA">{{cite web |last1=Bezhan |first1=Frud |date=9 June 2020 |title=Iranian Links: New Taliban Splinter Group Emerges That Opposes U.S. Peace Deal |url=https://www.rferl.org/a/afghanistan-taliban-splinter-group-peace-deal-iranian-links/30661777.html |website=RadioFreeEurope/RadioLiberty |language=en}}</ref><ref name="HCIEA-1">{{cite web |date=24 January 2018 |title=Red on Red: Analyzing Afghanistan's Intra-Insurgency Violence |url=https://ctc.usma.edu/red-red-analyzing-afghanistans-intra-insurgency-violence/ |website=Combating Terrorism Center at West Point |access-date=10 July 2023 |تاريخ الأرشيف=16 November 2018 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20181116004929/https://ctc.usma.edu/red-red-analyzing-afghanistans-intra-insurgency-violence/ |url-status=dead |خونديځ نېټه=16 November 2018 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20181116004929/https://ctc.usma.edu/red-red-analyzing-afghanistans-intra-insurgency-violence/ |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20181116004929/https://ctc.usma.edu/red-red-analyzing-afghanistans-intra-insurgency-violence/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20181116004929/https://ctc.usma.edu/red-red-analyzing-afghanistans-intra-insurgency-violence/ }}</ref><ref name="leader">{{cite web |date=4 November 2015 |title=Afghan Taliban splinter group names Mullah Rasool as leader |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-34719314 |website=BBC News}}</ref><ref name="HCIEA2">{{cite web |last1=Bezhan |first1=Frud |date=9 June 2020 |title=Iranian Links: New Taliban Splinter Group Emerges That Opposes U.S. Peace Deal |url=https://www.rferl.org/a/afghanistan-taliban-splinter-group-peace-deal-iranian-links/30661777.html |website=RadioFreeEurope/RadioLiberty |language=en}}</ref><ref name="Support-1">{{cite web |last1=Donati |first1=Jessica |last2=Totakhil |first2=Habib Khan |date=23 May 2016 |title=Afghan Government Secretly Fosters Taliban Splinter Groups |url=https://www.wsj.com/articles/in-afghanistan-a-secret-plan-pays-off-the-taliban-1463964545 |website=Wall Street Journal}}</ref><ref name="Support-2">{{cite web |last1=Shah |first1=Taimoor |last2=Nordland |first2=Rod |last3=Sukhanyar |first3=Jawad |date=19 June 2017 |title=Afghan Government Quietly Aids Breakaway Taliban Faction |url=https://www.nytimes.com/2017/06/19/world/asia/afghanistan-taliban-faction-renouncers.html |website=The New York Times}}</ref><ref name=":3">{{Cite web |title=پسر ملامنان نیازی به طالبان پیوست |trans-title=The son of Mullah Manan Niazi joined the Taliban |url=https://www.farsnews.ir/af/news/14000617000497 |access-date=2022-05-12 |website=[[farsnews]]}}</ref><ref name=":4">{{Cite news|last=Kakar|first=Javid Hamim|date=2022-01-31|title=د طالبانو د ملا رسول ډله له اوسني نظامه ملاتړ اعلانوي|language=ps|trans-title=The Mullah Rasul faction of the Taliban has announced its support for the current regime|work=[[Pajhwok Afghan News]]|url=https://pajhwok.com/ps/2022/01/31/%d8%af-%d8%b7%d8%a7%d9%84%d8%a8%d8%a7%d9%86%d9%88-%d8%af-%d9%85%d9%84%d8%a7-%d8%b1%d8%b3%d9%88%d9%84-%da%89%d9%84%d9%87-%d9%84%d9%87-%d8%a7%d9%88%d8%b3%d9%86%d9%8a-%d9%86%d8%b8%d8%a7%d9%85%d9%87/|access-date=2022-06-01}}</ref> == تاریخ == په ۲۰۱۵ زکال کې اختر محمد منصور د طالبانو مشر وټاکل شو. خو د هغه د رهبرۍ ادعا د یو شمېر لوړ پوړو طالب مشرانو له خوا رد شوه. د طالبانو په لیکه کې یو شمېر ناخوښه کسان چې په ځانګړې توګه د نورزیانو قبیلې ته اړوند و؛ له دغې پرېکړې لا هم ناخوښه شول او د محمد رسول تر مشرۍ لاندې یې نوې ډله رامنځته کړه. دغه ډله د هغو د رهبر له خوا د اسلامي امارت د عالي شورا په نوم ونومول شوه. عبدالمنان نیازی، منصور داد الله او شیرمحمد اخندزاده د دغې ډلې پوځي مرستیالان وټاکل شول او ملا باز محمد حارث ته هم د سیاسي مرستیالۍ څوکۍ ورکړل شوه. همدغه کال په زابل ولایت کې د طالبانو د اصلي جریان او د یادې ډلې تر منځ نښتې پیل شوې. د کندهار د ارغنداب ولسوالۍ ولسوال مهمند نصرتیار او په زابل کې د طالبانو یو قومندان وویل چې د افغانستان په سوېل کې د اسلامي دولت (داعش) د ډلې وسله وال د رسول له ډلې سره یوځای شوي دي. منصور د دغې چارې په غبرګون کې ۴۵۰ طالب وسله وال ولېږل څو د رسول د ډلې مرستیال ملا داد الله او د هغه ملتیا کوونکي داعشیان وځپي. داد الله او د هغه داعشي ملاتړو د منصور له جنګیالیو سره په جګړه کې ماته وخوړه. مهمند نصرتیار وویل چې د زابل په دریو ولسوالیو کې جګړه شوې او د داعش وسله والو په ګډون داد الله ته وفاداره ۸۶ کسان وژل شوي دي. په دغو جګړو کې ۲۶ طالب وسله هم ووژل شول. د زابل ولایت د ولایتي شورا مشر حاجي عطاجان وویل چې د منصور د جنګیالیو جګړه تر دې کچې زوروره وه چې درې ازبک داعشي قومندانان اړ شول ځانونه تسلیم کړي. هغوی له نورو داعشي وسله والو وغوښتل چې ورته چاره ترسره کړي. <ref>{{cite web |date=9 November 2015 |title=Rival Taliban Factions Clash in Southern Afghanistan, Dozens Dead {{!}} Voice of America - English |url=https://www.voanews.com/east-asia/rival-taliban-factions-clash-southern-afghanistan-dozens-dead |website=www.voanews.com |language=en |access-date=10 July 2023 |archive-date=20 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210620201518/https://www.voanews.com/east-asia/rival-taliban-factions-clash-southern-afghanistan-dozens-dead |url-status=dead}}</ref><ref name="leader2">{{cite web |date=4 November 2015 |title=Afghan Taliban splinter group names Mullah Rasool as leader |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-34719314 |website=BBC News}}</ref><ref>{{cite web |last1=Saber |first1=Shahpoor |last2=Bezhan |first2=Frud |date=9 November 2015 |title=Breakaway Faction Challenges New Taliban Leadership |url=https://www.rferl.org/amp/breakaway-faction-challenges-new-taliban-leadership/27354221.html |website=www.rferl.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=Taliban-on-Taliban turf war erupts in Afghanistan |url=https://www.worldbulletin.net/asia-pacific/taliban-on-taliban-turf-war-erupts-in-afghanistan-h166221.html |website=www.worldbulletin.net/}}</ref><ref name="Zabul offensive">{{cite web |last1=Mashal |first1=Mujib |last2=Shah |first2=Taimoor |date=9 November 2015 |title=Afghan Fighters Loyal to ISIS Beheaded 7 Hostages, Officials Say |url=https://www.nytimes.com/2015/11/10/world/asia/afghan-fighters-loyal-to-isis-beheaded-7-hostages-officials-say.html |website=The New York Times}}</ref><ref>{{cite web |date=30 November 2015 |title=Afghan Taliban Detail Fight Against Uzbek IS Militants |url=https://gandhara.rferl.org/a/afghan-taliban-detail-fight-against-uzbek-is-fighters/27397739.html |website=Radio Free Europe/Radio Liberty}}</ref> په داسې حال کې چې طالبانو وکولای شول په زابل ولایت کې د دغې ډلې پاڅون په چټکتیا وځپي؛ خو د افغانستان د لویدیځ هرات ولایت په شینډنډ ولسوالۍ کې، چېرې چې ډېری وګړي یې نورزي قوم ته اړوند دي له ستونزو سره مخ شول. دغې چارې اختر منصور اړ کړ په خپلو مخالفینو باندې د بریا په موخه له ایران مرسته وغواړي؛ ایران د هغوی غوښتنه ومنله او هوکړه یې وکړه چې له طالبانو څخه به ملاتړ وکړي. د دغې چارې په غبرګون کې د اسلامي امارت د عالي شورا جنګیالیو هرات ته څېرمه د فاطمیون لښکر څو تنه غړي ووژل. <ref name=":0">{{Cite web |last=Moiz |first=Ibrahim |date=2021-06-14 |title=Niazi No More: The Life and Legacy of a Taliban Mutineer - THE AFGHAN EYE % |url=https://afghaneye.org/2021/06/14/niazi-no-more-the-life-and-legacy-of-a-taliban-mutineer/ |access-date=2022-04-13 |website=The Afghan Eye |language=en-US }}{{Dead link|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=":1">{{Cite news|last=Ali|first=26 May 2021|title=Assassination of Taliban splinter group leader exposes internal divisions|language=en-GB|website=Salaam Times|url=https://afghanistan.asia-news.com/en_GB/articles/cnmi_st/features/2021/05/26/feature-02|access-date=2022-05-12}}</ref> په ۲۰۱۷ زکال کې طالبانو وویل چې دوی په هلمند ولایت کې ۹۰ تنه نفوذي کسان نیولي. د طالبانو په خبره دغو کسانو د طالبانو د اصلي جریان غړي ترور کول.<ref name="Support-22">{{cite web |last1=Shah |first1=Taimoor |last2=Nordland |first2=Rod |last3=Sukhanyar |first3=Jawad |date=19 June 2017 |title=Afghan Government Quietly Aids Breakaway Taliban Faction |url=https://www.nytimes.com/2017/06/19/world/asia/afghanistan-taliban-faction-renouncers.html |website=The New York Times}}</ref> په ۲۰۲۰ زکال کې د ملا رسول د ډلې قومندان ننګیالی خان په هرات ولایت کې د متحده ایالاتو د بې پیلوټه الوتکې په برید کې ووژل شو. په ۲۰۲۱ زکال کې عبدالمنان نیازی چې د رسول د ډلې مرستیال و په هرات ولایت کې د یوه برید له امله ووژل شو. هېڅ ډلې د دغه برید مسئولیت پر غاړه وانخیست، خو ډېرو باور درلود چې دغه برید د طالب وسله والو له خوا شوی. د افغانستان د ملي امنیت شورا ویاند د یوه ټویټ په کولو سره د نیازي ستاینه وکړه او د هغه لپاره یې دعا وکړه. د نوموړي د جنازې مراسم د هرات ولایت په جامع جومات کې ترسره شول چې له دولتي مسئولینو څخه هیچا هم ورسره مخالفت وه نه کړ؛ د هرات والي وویل چې د اسلامي امارت د عالي شورا د مبارزینو کورنیو ته اجازه ورکوي د خپلو مړو د جنازې مراسم په آزادانه توګه ترسره کړي. <ref>{{cite web |last1=Khan |first1=Tahir |date=16 May 2021 |title=Rebel Taliban leader dies of injuries days after attack |url=https://dailytimes.com.pk/756215/rebel-taliban-leader-dies-of-injuries-days-after-attack/ |website=Daily Times |access-date=10 July 2023 |تاريخ الأرشيف=26 March 2023 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20230326094920/https://dailytimes.com.pk/756215/rebel-taliban-leader-dies-of-injuries-days-after-attack/ |url-status=dead |خونديځ نېټه=26 March 2023 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20230326094920/https://dailytimes.com.pk/756215/rebel-taliban-leader-dies-of-injuries-days-after-attack/ |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20230326094920/https://dailytimes.com.pk/756215/rebel-taliban-leader-dies-of-injuries-days-after-attack/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326094920/https://dailytimes.com.pk/756215/rebel-taliban-leader-dies-of-injuries-days-after-attack/ }}</ref><ref name=":2">{{Cite web |title=Prayer ceremony for Taliban faction's deputy held at Herat Grand Mosque |url=https://avapress.com/en/234425/Prayer-ceremony-for-Taliban-faction-s-deputy-held-at-Herat-Grand-Mosque |access-date=2022-05-12 |website=AvaPress |language=en }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> د نوموړي له مړینې وروسته د هغه زوی حافظ خالد نیازی د عالي شورا د پلویانو له خوا د خپل پلار ځای ناستی وټاکل شو. وروسته له هغه چې طالبان کابل ته ننوتل او د افغانستان اسلامي جمهوري دولت سقوط وکړ، نوموړي د اسلامي امارت له رهبر سره بیعت وکړ، د اسلامي امارت شورا یې منحل اعلان کړه او خپلې وسلې یې طالبانو ته وسپارلې. د ۲۰۲۲ زکال په جنوري میاشت کې محمد رسول په کابل کې له دفاع وزیر ملا یعقوب سره وکتل او له نوي دولت څخه یې د خپلې ډلې د غړو پر ملاتړ ټینګار وکړ. <ref name=":12">{{Cite news|last=Ali|first=26 May 2021|title=Assassination of Taliban splinter group leader exposes internal divisions|language=en-GB|website=Salaam Times|url=https://afghanistan.asia-news.com/en_GB/articles/cnmi_st/features/2021/05/26/feature-02|access-date=2022-05-12}}</ref><ref name=":22">{{Cite web |title=Prayer ceremony for Taliban faction's deputy held at Herat Grand Mosque |url=https://avapress.com/en/234425/Prayer-ceremony-for-Taliban-faction-s-deputy-held-at-Herat-Grand-Mosque |access-date=2022-05-12 |website=AvaPress |language=en }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |last= |date=2021-09-09 |title=تاجیک‌ها به تاجیکستان، ازبک‌ها به ازبکستان و هزاره‌ها به گورستان بروند! - بهار نیوز |trans-title=Tajiks to Tajikistan, Uzbeks to Uzbekistan and Hazaras to the grave! |url=https://www.baharnews.ir/news/292870 |access-date=2022-05-12 |website=پایگاه خبری بهار نیوز |language=fa |quote=حافظ خالد نیاز پسر ملا عبدالمنان نیازی (معروف به قصاب شیعیان افغانستان) با انتشار ویدئیی، با امارت اسلامی طالبان اعلام بیعت كرد. [Hafiz Khalid Niazi, son of Mullah Abdul Manan Niazi (known as the Shiite butcher of Afghanistan) released a video declaring his allegiance to the Islamic Emirate.] |archive-date=2022-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221220073850/https://www.baharnews.ir/news/292870 |url-status=dead }}</ref> == د افغانستان د اسلامي جمهوریت له لوري ملاتړ == ویل کېږي چې د افغانستان اسلامي جمهوري دولت له دغې ډلې مالي او پوځي ملاتړ کاوه، په داسې حال کې چې دغه ادعا تل د اسلامي امارت د عالي شورا له خوا رد شوې. وال سټریټ ژورنال راپور خپور کړ چې له دغه ملاتړ څه موخه د طالب وسله والو ترمنځ د درز رامنځته کول وو څو د هغوی رهبران اړ کړي د سولې مېز ته کښیني. د افغانستان او متحده ایالاتو یو شمېر لوړ پوړو چارواکو له دې ډلې هغو کسانو چې د دغې طرحې په جوړولو کې یې ونډه لرله؛ وال سټریټ ژورنال ته ویلي چې د افغانستان د ملي امنیت ادارې د متحده ایالاتو د مالي مرستو او منابعو څخه په ګټنې هڅه وکړه د طالبانو په رهبرۍ کې یو شمېر کسان استخدام کړي. د دغې طرحې موخه دا وه چې د طالبانو ترمنځ اختلافات رامنځته او د رسول له ډلې پرته نور طالب وسله وال په نښه کړي. دغو افغان او امریکايي چارواکو وویل چې د افغانستان دولت د رسول ډلې او د طالبانو په ډله کې نورو ناراضي ډلو ته نغدې پیسې، وسلې او مهات ورکول. د ۲۰۱۶ زکال په مارچ میاشت کې افغان ځانګړو ځواکونو د رسول د ډلې قومندان، ننګیالی خان له خپلو وسله والو سره یوځای د شینډنډ په زیرکوه دره کې د طالبانو له کلابندۍ وژغوره. د هغه امریکايي افسر او همدارنګه د افغان ځانګړو ځواکونو د هغه غړي له قوله چې له ننګیالي سره یې اړیکه لرله؛ د افغانستان ملي امنیت ادارې له طالبانو سره د مبارزې په موخه نوموړي ته مالي او پوځي مرستې ورکولې. <ref name="Support-12">{{cite web |last1=Donati |first1=Jessica |last2=Totakhil |first2=Habib Khan |date=23 May 2016 |title=Afghan Government Secretly Fosters Taliban Splinter Groups |url=https://www.wsj.com/articles/in-afghanistan-a-secret-plan-pays-off-the-taliban-1463964545 |website=Wall Street Journal}}</ref><ref name=":02">{{Cite web |last=Moiz |first=Ibrahim |date=2021-06-14 |title=Niazi No More: The Life and Legacy of a Taliban Mutineer - THE AFGHAN EYE % |url=https://afghaneye.org/2021/06/14/niazi-no-more-the-life-and-legacy-of-a-taliban-mutineer/ |access-date=2022-04-13 |website=The Afghan Eye |language=en-US }}{{Dead link|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> په ۲۰۲۰ زکال کې وروسته له هغه چې ننګیالی ووژل شو، د هرات ولایت قومي مشرانو او د ولایتي شورا غړو وویل چې ننګیالي د افغانستان له دولت سره نږدې اړیکې لرلې. دغو مشرانو همدارنګه ادعا وکړه چې ننګیالي مرسته کړې وه د شینډنډ ولسوالۍ په مرکز باندې د طالبانو د ګڼ شمېر بریدونو مخه ونیسي؛ آن تر دې چې د هرات والي قیوم رحیمي یې هم یو ځل د طالبانو له کمین څخه ژغورلی و. نیویارک ټایمز راپور خپور کړ چې د رسول ډلې په عملي بڼه د افغانستان اسلامي جمهوري دولت ته لاس ورکړی او توانېدلي په هغو سیمو کې چې پخوا دولت ماته خوړلې وه بریاوو ته لاسرسی ومومي. په ۲۰۱۷ زکال کې د طالبانو یو ځانمرګي بریدګر د ملي اردو یوې پوستې ته څېرمه د رسول د ډلې په یوې پوستې برید وکړ. د سیمه ییزو پولیسو چارواکي، حمیدالله افغان وویل چې په دغه برید کې د رسول د ډلې ۱۱ جنګیالي وژل شوي او د ټپیانو په لېږد کې دولتي چارواکو مرسته کړې هغوی د لښکرګاه تر روغتون ورسوي. د افغانستان د سرحدي ځواکونو یو بل چارواکي نیویارک ټایمز ته وویل چې د افغانستان د ملي امنیت اداره هره میاشت د رسول وفاداره ځواکونو ته له ۱۵۰ زرو څخه تر ۳۰۰ زره ډالرو معاشات او همدارنګه خواړه، وسلې او موټر ورکوي. د شینډنډ پخواني ولسوال حاجي عجب ګل وویل چې د رسول د ډلې غړي په آزادانه توګه د دولت تر کنټرول لاندې سیمو کې تګ راتګ کوي، آن کولای شي د شینډنډ مرکز ته راشي او له هغو کسانو څخه یې چې بد راځي په نښه یې کړي. د ادرسکن ولسوال لعل محمد عمرزي وویل چې د افغانستان ملي ځواکونو یوځل د رسول په ډلې باندې د طالبانو یو پلان شوی برید شنډ کړ. هغه زیاتوي چې افغان امنیتي ځواکونو د رسول له ډلې او د رسول ډلې هم له هغوی سره جګړه نه کوله. <ref name="Support-23">{{cite web |last1=Shah |first1=Taimoor |last2=Nordland |first2=Rod |last3=Sukhanyar |first3=Jawad |date=19 June 2017 |title=Afghan Government Quietly Aids Breakaway Taliban Faction |url=https://www.nytimes.com/2017/06/19/world/asia/afghanistan-taliban-faction-renouncers.html |website=The New York Times}}</ref> == سرچينې == 3aox7bdz8sks0c1t7ua2fnuogvefy1j 0 70077 369183 357786 2026-09-23T02:28:03Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369183 wikitext text/x-wiki د تورې بوړې جګړه هغه پوځي نښته وه چې په افغانستان باندې د متحده ایالاتو د برید په وروستیو پړاوونو کې د ۲۰۰۱ زکال د نومبر له ۳۰مې نېټې څخه د ۲۰۰۱ زکال د ډسمبر تر ۱۷ نېټې پورې د افغانستان په ختیځ کې د تورې بوړې په سیمه کې ترسره شوه. دغه جګړه د متحده ایالاتو او ائتلافي ځواکونو له خوا د القاعدې د ترهګرې ډلې د رهبر، اسامه بن لادن د نیولو او یا وژلو په موخه پیل شوه. د القاعدې ډله او بن لادن له دغې جګړې درې میاشتې وړاندې د سپټمبر د ۱۱مې نېټې د بریدونو مسئول ګڼل کېدل. توره بوړه د خیبر کوتل ته څېرمه د سپین غر غره په لمن کې موقعیت لري. متحده ایالاتو وویل چې دغه ځای د القاعدې مرکز و او اسامه بن لادن دغه مهال هلته ژوند کاوه. == جګړه == د ۲۰۰۱ زکال په وروستیو کې د القاعدې جنګیالیو لا هم د تورې بوړې د سیمې په غرونو کې مقاومت کاوه. همدا و چې په دغه سیمه کې په جنګیالیو باندې د ډیزي کاټر لویو بمونو په ګډون ګڼ شمېر نور بمونه هم وغورځول شول. <ref>{{cite web |date=2001-12-11 |title=Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2001/dec/11/afghanistan.rorymccarthy |access-date=2014-01-18 |publisher=Guardian}}</ref> په دغه ځای باندې په عملیاتو کې د بریتانیا د ځانګړو سمندري ځواکونو ۱۲ کومانډو سرتېرو او د بریتانیا د سلطنتي ارتباطاتو یو متخصص د متحده ایالاتو د ځانګړو ځواکونو ملتیا کوله. په دغه جګړه کې د جرمني د کومانډو ځواکونو ځانګړو سرتېرو هم ونډه لرله. د راپورونو له مخې هغوی د شاوخوا غرونو د ساتنې او همدارنګه د کشفي ماموریتونو د ترسره کولو مسئولیت پر غاړه درلود. <ref>{{cite news|url=https://www.faz.net/aktuell/politik/inland/kommando-spezialkraefte-geheimnisumwitterte-elitekaempfer-1681826-p2.html|title=Article in German|newspaper=[[Faz.net]]|date=2013-02-27|access-date=2013-03-16|last1=Löwenstein|first1=Stephan|archive-date=2018-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20181127073423/http://www.faz.net/aktuell/politik/inland/kommando-spezialkraefte-geheimnisumwitterte-elitekaempfer-1681826-p2.html|url-status=dead}}</ref> د ۲۰۰۱ زکال د نومبر په ۳۰مه د متحده ایالاتو ځانګړو ځواکونو، د ځانګړو عملیاتو د مشترکې قوماندانۍ سرتېرو او د ګاري برنټسن تر مشرۍ لاندې د «جاوبرېکر» په مستعار نامه د سي آی اې د مامورینو یوې ډلې له افغان ملیشه وسله والو سره لاس یو کړ او د القاعدې په روزنیز کمپ باندې یې د هوايي بریدونو غوښتنه وکړه. {{sfn|Malkasian|2021|pp=76–77}}<ref>{{cite book|last1=Berntsen|first1=Gary|last2=Pezzullo|first2=Ralph|title=Jawbreaker: The Attack on Bin Laden and Al Qaeda: A Personal Account by the CIA's Key Field Commander|date=27 December 2005|publisher=Crown|page=254|url=https://www.amazon.com/Jawbreaker-Attack-Personal-Account-Commander-ebook/dp/B000FCKLV6/ref=sr_1_1?crid=2HFSR5N0SPEJ7&keywords=jawbreaker&qid=1681305614&s=digital-text&sprefix=jawbreaker%2Cdigital-text%2C195&sr=1-1|language=English}}</ref> د ډسمبر په لومړۍ نېټه برنټسن له جنرال ټامي فرانکس څخه وغوښتل چې د متحده ایالاتو د رنجر ځواکونو ۸۰۰ مه ډلګۍ ور ولېږي. پلان دا و چې د پاکستان خاورې ته د غرنیو لارو په بندولو سره د اسامه بن لادن د تېښتې مخه ونیسي، خو دغه غوښتنه د فرانکس له خوا رد شوه. برنټسن وروسته وویل چې په توره بوړه کې د رنجرز ځواکونو نه ځای پر ځای کول او په افغان ملیشه وسله والو باندې له کچې زیاته اتکا لامل وګرځېده څو اسامه بن لادن وتښتي. {{sfn|Malkasian|2021|p=77}}<ref>{{cite book|last1=Neville|first1=Leigh|title=US Army Rangers 1989–2015: Panama to Afghanistan. Location 543|date=19 May 2016|publisher=Osprey Publishing|edition=1st|url=https://www.amazon.com/US-Army-Rangers-1989-2015-Afghanistan-ebook/dp/B0BLLYBCMB/ref=sr_1_1?crid=2N6CRPRU9LJ1I&keywords=us+army+rangers+1989-2015&qid=1681306046&s=digital-text&sprefix=us+army+rangers+1989-2015%2Cdigital-text%2C179&sr=1-1|language=English}}</ref><ref>{{cite book|last1=Berntsen|first1=Gary|last2=Pezzullo|first2=Ralph|title=Jawbreaker: The Attack on Bin Laden and Al Qaeda: A Personal Account by the CIA's Key Field Commander|date=27 December 2005|publisher=Crown|pages=290–291|url=https://www.amazon.com/Jawbreaker-Attack-Personal-Account-Commander-ebook/dp/B000FCKLV6/ref=sr_1_1?crid=R1FNSA1FDH89&keywords=jawbreaker&qid=1681306423&s=digital-text&sprefix=jawbreaker%2Cdigital-text%2C195&sr=1-1|language=English}}</ref> د ډسمبر په ۳مه افغان جنګسالار حضرت علي وویل چې د غره د مهمو ځایونو د نیولو په موخه به عملیات پیل کړي. ورته مهال له دې امله چې حضرت علي ونشو کولای د عملیاتو نقشه په سمه توګه نورو قومندانانو ته تشرېح کړي، ډیری جنګیاليو د برید په پیل کې کافي چمتووالی نه درلود. د ډسمبر په ۵مه افغان جنګیالیو په غره کې د غارونو لاندې سیمې د القاعدې له جنګیالیو ونیولې. جاوبرېکر ډلې او په لیزري نښان ټاکونکو وسایلو باندې سمبالو ځانګړو ځواکونو د اهدافو د له منځه وړو په موخه بم غورځونکې الوتکې راوغوښتې. شدیدو هوايي بریدونو ۷۲ ساعته دوام وکړ چې له لیزري هدایت کېدونکو بمونو او توغندیو څخه په کې ګټنه کېده. <ref name="Lost at Tora Bora">{{cite web |last1=Weaver |first1=Mary Anne |title=Lost at Tora Bora |url=https://www.nytimes.com/2005/09/11/magazine/lost-at-tora-bora.html |website=The New York Times |date=11 September 2005}}</ref><ref>{{Cite web |title=The CIA Museu |url=https://www.cia.gov/about-cia/cia-museum/experience-the-collection/index.html#!/artifact/52 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120915133544/https://www.cia.gov/about-cia/cia-museum/experience-the-collection/index.html#!/artifact/52 |archive-date=September 15, 2012 |access-date=July 24, 2022 |website=Cia.govm}}</ref> قبیلوي ملیشه وسله والو چې متحده ایالاتو ورسره خپل فعالیتونه همغږي کول په جګړه کې یې د ګډون لپاره لازمه انګېزه نه لرله. د هغوی پر باور القاعده له مسلمانانو جوړه ډله وه؛ دغه جګړه چې د روژې په میاشت کې وشوه، جنګیالیو به هر مازیګر جګړه دروله څو خپله روژه ماته کړي او له خپلو کورنیو سره وخت تېر کړي. ورته مهال دوه افغان قومندانانو حضرت علي او محمد زمان له یو بل څخه شدیده کرکه لرله او پر یو بل بې باوره و. له همدې امله د دوی ډلو له القاعدې سره په مبارزې باندې د تمرکز پر ځای په یو بل ډزې کولې. له همدې امله د دغو رهبرانو او د هغوی د ملیشه وسله والو ترمنځ دښمنۍ د یو مصمم او منسجم دښمن پر وړاندې د بریا څرګندويي نه کوله. {{sfn|Malkasian|2021|p=77}}<ref>{{cite web |last1=Wright |first1=Donald P. |last2=Dempsey |first2=Martin E. |date=July 2010 |title=A Different Kind of War: The United States Army in Operation Enduring Freedom, October 2001 - September 2005 |url=https://history.army.mil/html/bookshelves/resmat/gwot/DifferentKindofWar.pdf |publisher=Combat Studies Institute Press, US Army Combined Arms Center, Fort Leavenworth, KS |language=en |access-date=2023-07-20 |archive-date=2023-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230609175423/https://history.army.mil/html/bookshelves/resmat/GWOT/DifferentKindofWar.pdf |url-status=dead}}</ref> د القاعدې جنګیالي د غرونو په لوړو برخو کې سنګرونو ته پر شاه شول او د جګړې لپاره یې نور سنګرونه جوړ کړل. د ډسمبر په ۸مه د دلتا ځواکونو یو مخکښ ټیم د ډالټون فیوري په مشرۍ د جګړې صحنې ته ننوت. هغوی د سیمي سنتي جامې اغوستې وې او لویې ږیرې یې پرېښې وې؛ دوی د افغان ملیشه وسله والو په کتار کې ننوتل او له هغوی سره یې یو شان وسلې لرلې. <ref>{{cite book|last1=Barzilai|first1=Yaniv|last2=Riedel|first2=Bruce|title=102 Days of War: How Osama bin Laden, al Qaeda & the Taliban Survived 2001|date=31 January 2014|publisher=Potomac Books Inc.|page=92|edition=Illustrated|url=https://www.amazon.com/102-Days-War-Taliban-Survived/dp/1612345336/ref=tmm_hrd_swatch_0?_encoding=UTF8&qid=&sr=|language=English}}</ref> امریکايي ځواکونو وکولای شول د القاعدې د یوه وژل شوي جنګیالي مخابره ترلاسه کړي. دغې چارې له امریکايي ځواکونو سره مرسته وکړه چې د اسامه بن لادن په ګډون د القاعدې شبکې د جنګیالیو خبرې واوري. فیوري وویل چې د مخابرې له هغې غاړې څخه په غږ یې هېڅ شک نه درلود چې دا دې د اسامه بن لادن غږ نه وي؛ ورته مهال د جلال په نامه د سي آی اې افسر چې اووه کاله یې د بن لادن په غږ څېړنه کړې وه په مخابره کې یې د اسامه بن لادن غږ تائید کړ. د شپې په تیاره کې به د القاعدې جنګیالیو اور بل کاوه او په دې سره به د هغوی اصلي ځایونه ښکاره کېدل چې دغې چارې په هماغه سنګرونو باندې د هوايي وسلو له لیرزي نښان ټاکلو سره مرسته کوله. ورته مهال افغان جنګیاليو د هوايي ځواک او د متحده ایالاتو او بریتانیا د ځانګړو ځواکونو په ملاتړ د غرونو ترمنځ په تنګو لارو کې مخکې تګ ته دوام ورکړ. د متحده ایالاتو ځواکونو د ډسمبر په ۹مه هغه سنګر بمبارد کړ چې شک کېده بن لادن هلته پټ شوی دی، خو هغه له دغه بمبارد یوه ورځ وړاندې له دغه ځایه وتلی و. خبریال پیټر برګن وايي، اسامه هغه مهال د خطر وړاندوینه وکړه چې په دغه سنګر کې یې چې ملګرو یې ورته جوړ کړی و لړم په خوب کې ولید. {{sfn|Bergen|2021|p=175}} د ډسمبر په ۱۰مه، دلتا ځواکونو هغه مخابروي مکالمه کشف کړه چې ښووله یې اسامه بن لادن د حرکت په حالت کې دی او هڅه کوي د کلابندۍ له کرښې تېر شي، د همدغې ورځې په وروستیو کې افغان وسله والو ادعا وکړه چې بن لادن یې لیدلی او هغه یې کلابند کړی دی. د ماښام پر مهال د نورو مخابروي مکالمو کشف څرګنده کړه چې اسامه د همدغه ځای په لس کیلومتری کې دی. ورته مهال دلتا ځواکونو د القاعدې له نورو جنګیالیو سره د شدیدې جګړې او همدارنګه د روژه ماتي په موخه د هغوی د افغان متحدینو د تګ له امله ونشو کولای لازم اقدامات ترسره کړي. ډالټون فیوری بیا وروسته له دغه فرصت څخه د نه ګټنې اړوند خواشیني څرګنده کړه او دا احساس یې څرګند کړ چې خپل هېواد یې په داسې حال کې ناهیلی کړ چې ده ته یې اړتیا لرله. <ref>{{cite book|last1=Bergen|first1=Peter L.|title=The Longest War: The Enduring Conflict between America and Al-Qaeda|date=28 June 2011|publisher=Free Press|isbn=978-0-7432-7894-2|page=76|edition=Reprint|url=https://www.amazon.com/Longest-War-Enduring-Conflict-Al-Qaeda/dp/0743278941|language=English}}</ref> د ډسمبر په ۱۲مه له ماتې سره مخ د القاعدې ځواکونو د افغان ملیشه وسله والو له یو قومندان سره د اوربند خبره وکړه څو هغوی ته وخت ورکړي چې خپلې وسلې تسلیم کړي. ورته مهال تېر ته په پام یو شمېر منتقدین په دې باور دي چې اوربند یوازې د وسیلې په توګه وکارول شو څو د اسامه بن لادن په ګډون د مهمو څېرو تېښتې ته لار برابره کړي. <ref>[[Biddle, Stephen D.]] ''Afghanistan and the Future of Warfare Implications for Army and Defense Policy''. Carlisle, PA: [[Strategic Studies Institute]], [[U.S. Army War College]], 2002.</ref> برنټسن د اوربند د خبر له اورېدو غصه شو. هغه د القاعدې په جنګیالیو باور نه درلود او د هغوی د تسلیمي په نیت شکمن و. هغه خپل تلیفون را اوچت کړ او چغه یې وکړه: «نه اوربند، نه هم مذاکره! موږ خپلو هوايي بریدونو ته دوام ورکوو». <ref>{{cite web |last1=Bergen |first1=Peter |date=30 December 2009 |title=The Account of How We Nearly Caught Osama bin Laden in 2001 |url=https://newrepublic.com/article/72086/the-battle-tora-bora |website=The New Republic}}</ref><ref>{{cite web |last1=Bergen |first1=Peter |date=30 December 2009 |title=The Account of How We Nearly Caught Osama bin Laden in 2001 |url=https://newrepublic.com/article/72086/the-battle-tora-bora |website=The New Republic}}</ref> د ډسمبر په ۱۳مه جګړې بیا زور واخیست، په ډېر احتمال یو شمېر جنګیاليو هڅه وکړه د سپین غر له غرونو څخه د پاکستان قبایلي سیمو ته د خپلو اصلي ځواکونو د تېښتې په موخه سرتېري بوخت وساتي. ورته مهال سیمه ییزو ملیشه وسله والو د متحده ایالاتو له ځانګړو ځواکونو سره یوځای د هوايي ملاتړ په لرلو په دغه ټوله غرنۍ سیمه کې د القاعدې په پیاوړو سنګرونو فشار راووړ. ورته مهال په توره بوړه باندې د متحده ایالاتو تمرکز زیات شو. سیمه ییزو ملیشه وسله والو، چې د ځانګړو ځواکونو له خوا تنظیم شوي و او هغوی معاشات ورکول د CIA SAD له ملیشه ځواکونو سره یوځای چې شمېر یې له ۲۰۰۰ تنو څخه زیاتېده د شدید بمبارد په خوا کې د القاعدې په مشکوکو سنګرونو بریدونه کول. له دې سره د هر روژه ماتي لپاره د افغان وسله والو پر شاتګ لامل ګرځېده چې مخکې تګ په شدیده توګه کم وي، ځکه چې هغوی به ډیر کم شمېر د متحده ایالاتو ځواکونه پر خپل ځای پرېښودل او د القاعدې ځواکونو ته به یې اجازه ورکړه څو بېرته د هغو سیمو کنټرول تر لاسه کړي چې د ورځې په اوږدو کې به یې ترې نیولي و. د ډسمبر په ۱۴مه بالاخره امریکايي ځواکونو حضرت علي دې ته متقاعد کړ چې خپل سرتېري په خپلو ځایونو کې وساتي او آن له ماښام وروسته هم مخکې تګ ته دوام ورکړي. خو دغه مهال ډیر وخت له لاسه وتلی و او ګڼ شمېر د القاعدې جنګیالي پاکستان ته په تېښته توانېدلي و. <ref>Krause, Peter John Paul. The Last Good Chance: A Reassessment of U.S. Operations at Tora Bora. ''[[Security Studies]]'', Volume 17, p. 644-684, 2008.</ref><ref>{{cite web |last1=Wright |first1=Donald P. |last2=Dempsey |first2=Martin E. |date=July 2010 |title=A Different Kind of War: The United States Army in Operation Enduring Freedom, October 2001 - September 2005 |url=https://history.army.mil/html/bookshelves/resmat/gwot/DifferentKindofWar.pdf |publisher=Combat Studies Institute Press, US Army Combined Arms Center, Fort Leavenworth, KS |language=en |access-date=2023-07-20 |archive-date=2023-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230609175423/https://history.army.mil/html/bookshelves/resmat/GWOT/DifferentKindofWar.pdf |url-status=dead}}</ref> ټولیز باور دا دی چې بن لادن د ډسمبر په ۱۵مه وتوانېد له تورې بوړې وتښتي. له دې امله چې د متحده ایالاتو شدید بمبار دوام درلود او د القاعدې د جنګیالیو خوراکي مواد هم پر خلاصېدو و د القاعدې د جنګیالیو دوه ډلې د غره له سویلي لور څخه د پاکستان پر لور ښکته شوې، هلته یې قبایلي وګړو ته بډې ورکړې څو د پاکستاني مخه نیونکو ځواکونو څخه یې خوندي وساتي. تاریخ لیکونکی کارتر ملکاسیان څرګندوي چې بن لادن کېدای شي د دغو دوه ډلو له یوې سره تښتېدلی وي. {{sfn|Malkasian|2021|pp=77–78}} په توره بوړه کې د بن لادن په نیولو کې پاتې راتلل په دې معنی و چې متحده ایالاتو له ترهګرۍ سره د جګړې په لومړي کال کې د القاعدې د رهبر د نیولو لپاره تر ټولو غوره فرصت له لاسه ورکړ. {{sfn|Malkasian|2021|p=78}} د ۲۰۰۱ زکال د ډسمبر په ۱۷مه د دغه غارونو وروستۍ برخې هم ونیول شوې او د هغو مدافعین له منځه ولاړل. <ref>{{cite book|last1=Berntsen|first1=Gary|last2=Pezzullo|first2=Ralph|title=Jawbreaker: The Attack on Bin Laden and Al Qaeda: A Personal Account by the CIA's Key Field Commander|date=27 December 2005|publisher=Crown|pages=314–315|url=https://www.amazon.com/Jawbreaker-Attack-Personal-Account-Commander-ebook/dp/B000FCKLV6/ref=tmm_kin_swatch_0?_encoding=UTF8&qid=&sr=|language=English}}</ref><ref>{{cite book|last1=Bergen|first1=Peter L.|title=The Longest War: The Enduring Conflict between America and Al-Qaeda|date=28 June 2011|publisher=Free Press|isbn=978-0-7432-7894-2|page=79|edition=Reprint|url=https://www.amazon.com/Longest-War-Enduring-Conflict-Al-Qaeda/dp/0743278941|language=English}}</ref><ref>{{cite web |last1=Wright |first1=Donald P. |last2=Dempsey |first2=Martin E. |date=July 2010 |title=A Different Kind of War: The United States Army in Operation Enduring Freedom, October 2001 - September 2005 |url=https://history.army.mil/html/bookshelves/resmat/gwot/DifferentKindofWar.pdf |publisher=Combat Studies Institute Press, US Army Combined Arms Center, Fort Leavenworth, KS |language=en |access-date=2023-07-20 |archive-date=2023-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230609175423/https://history.army.mil/html/bookshelves/resmat/GWOT/DifferentKindofWar.pdf |url-status=dead}}</ref><ref>[[Cordesman, Anthony H.]] ''The Lessons of Afghanistan: War Fighting, Intelligence, and Force Transformation''. Washington, D.C.: CSIS Press, 2002.</ref><ref name="jawbreaker">Gary Berntsen, ''[[Jawbreaker: The Attack on bin Laden and al-Qaeda|Jawbreaker]]'' (2005), p. 99</ref>{{sfn|Bergen|2021|pp=175–176}} == سرچينې == i01o3vqh2034sra7u81dvq05cgyixw1 0 70204 369155 367084 2026-09-23T00:40:27Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369155 wikitext text/x-wiki جان برتون ساندرسون هالډین (زوکړه: د ۱۸۹۲ زکال د نومبر ۵مه – مړینه: د ۱۹۶۴ زکال د ډسمبر لومړۍ نېټه) چې د «جک» یا «جي بي اس» په مستعارو نومونو پېژندل کېږي د فزیولوژي، ژنېټیک، تکاملي ژوند پوهنې او ریاضي په برخو کې بریتانوي الاصله هندي عالم و. هغه د آماري ژوند پوهنې په برخه کې له نوښتونو څخه په ګټنې د نیو داروینېزم یو له بنسټګرو څخه ګڼل کېږي. نوموړي په لومړۍ نړیواله جګړه کې خدمت وکړ او د تورنۍ رتبه یې ترلاسه کړه. په داسې حال کې چې د ژوند پوهنې (بیولوژي) په برخه کې یې کوم علمي سند نه درلود خو په کمبرېج پوهنتون، سلطنتي انستیتیوت او د لندن په یونیورسیټي کالج کې یې د دغې څانګې تدریس کاوه. نوموړي په ۱۹۶۱ زکال کې بریتانوي تابعیت له لاسه ورکړ او هندي تابعیت یې واخیست په دې سره یې د خپل ژوند تر پایه د هند په ستاتیکي انستیتیوت کې کار وکړ. <ref name=":5">{{cite journal|author=Pirie, N. W.|title=John Burdon Sanderson Haldane. 1892–1964|journal=[[Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society]]|year=1966|volume=12|pages=218–249|doi=10.1098/rsbm.1966.0010|s2cid=73216473|url=http://dialnet.unirioja.es/servlet/oaiart?codigo=4331308|author-link=Norman Pirie}}</ref><ref name=":11">{{Cite journal|last=Rao|first=Veena|date=2015|title=J. B. S. Haldane, an Indian scientist of British origin|url=https://www.currentscience.ac.in/Volumes/109/03/0634.pdf|journal=Current Science|volume=109|issue=3|pages=634–638|jstor=24906123|url-access=}}</ref><ref name="Dronamraju-Recollections">{{cite journal|last1=Dronamraju|first1=Krishna R|date=2012|title=Recollections of J.B.S. Haldane, with special reference to Human Genetics in India|journal=Indian Journal of Human Genetics|volume=18|issue=1|pages=3–8|doi=10.4103/0971-6866.96634|pmc=3385175|pmid=22754215}}</ref><ref name="LG">{{London Gazette|issue=32445|supp=y|page=7036|date=2 September 1921}}</ref><ref>{{cite journal|last=Dronamraju|first=Krishna R.|date=1986|title=Possible worlds: contributions of J. B. S. Haldane to genetics|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/016895258690288X|journal=Trends in Genetics|language=en|volume=2|pages=322–324|doi=10.1016/0168-9525(86)90288-X}}</ref> نوموړي په ۱۹۲۹ زکال کې د ابیوژنېزس اړوند مقاله کې د بنسټیز سوپ (primordial soup) نظریه وړاندې کړه، چې د ژوندانه د کیمیاوي ریښې د مفهوم بنسټ یې رامنځته کړ. هغه په ایکس کروموزومونو (X chromosome) کې د هموفیلیا (haemophilia) او رنګي ړونډوالي (colour blindness) د ژنېټیکي ناروغیو اړوند ژنېټیکي نقشه رامنځته کړه، سربېره پر دې یې د نوعو په هایبرډي (hybrids) هټروګاماټیکي جنسیت (heterogametic sex) کې د عقامت (sterility) اړوند د هالډین قاعده (Haldane's rule) رامنځته کړه. هغه په سمه توګه څرګنده کړه چې د لور (داس) ډوله کم خونۍ (sickle-cell disease) ناروغي د ملاریا د وایرس د خوندیتوب لپاره زمینه برابروي. نوموړی لومړنی کس و چې د مصنوعي القاح (in vitro fertilisation) مرکزي نظریه یې وړاندې کړه او همدارنګه یې د هایدروجني اقتصاد، د سیس او د ناهمسو تنظیماتو قاعده (cis and trans-acting)، د جفت کېدو کیمیاوي غبرګون(coupling reaction)، مالیکولي دفع (molecular repulsion)، د تکامل د دارویني واحد او د ارګانېزمونو د ورته والی په څېر نور مفاهیم مطرح کړل. <ref>[https://nationalpost.com/news/canada/ontario-researchers-testing-origins-of-life-theory-in-new-planet-simulator-2 New research in this field began in 2018 in Canada]{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''nationalpost.com''</ref><ref>{{cite journal|last1=Turelli|first1=M|last2=Orr|first2=HA|date=1995|title=The dominance theory of Haldane's rule|journal=Genetics|volume=140|issue=1|pages=389–402|doi=10.1093/genetics/140.1.389|pmc=1206564|pmid=7635302}}</ref><ref name="Haldane1922">{{cite journal|last1=Haldane|first1=J. B. S.|year=1922|title=Sex ratio and unisexual sterility in hybrid animals|url=https://zenodo.org/record/1428440|journal=Journal of Genetics|volume=12|issue=2|pages=101–109|doi=10.1007/BF02983075|s2cid=32459333}}</ref> هالډین په ۱۹۵۷ زکال کې د هالډین معما یعنې د ګټمن تکامل په چټکتیا کې د محدودیت نظریه تشرېح کړه؛ هغه نظریه چې نن ورځ هم د بحثونو موضوع جوړوي. هغه خپل وجود د طبي څېړنو په موخه وقف کړ ځکه چې غوښتل یې له مړینې وروسته یې هم خلکو ته ګټه ورسېږي. ورته مهال نوموړی په انساني ژوند پوهنه کې «د انساني ورته والي»، «د ورته والي د رامنځته کولو» او په«مصنوعي چاپېریال کې د ارګانېزمونو د ودې» (ectogenesis) د اختراع له امله پېژندل کېږي. نوموړي له خپلې خور نائومي میچیسون سره په ګډه د لومړي ځل لپاره په تي لرونکو حیواناتو کې ژنېټیکي اړیکه وښووله. وروسته یې بیا د طبیعي انتخاب پر بنسټ د مندلي ژنېټیک او دارویني تکامل ترمنځ یووالی رامنځته کړ؛ ورته مهال یې د معاصر سنتز لپاره زمینه برابره کړه او مرسته یې وکړه څو د ډلو د ژنېټیک څانګه (population genetics) رامنځته کړي. <ref>{{cite book|last1=Barton|first1=N.H.|last2=Briggs|first2=D.E.G.|last3=Eisen|first3=J.A.|last4=Goldstein|first4=D.B.|last5=Patel|first5=N.H.|year=2007|title=Evolution|publisher=Cold Spring Harbor Laboratory Press|location=Cold Spring Harbor, New York}}</ref> هالډین سوسیالېست، مارکسېست، آتئیست او سیکولر بشرپالونکی و چې سیاسي مخالفتونه یې لامل وګرځېدل په ۱۹۵۶ زکال کې انګلستان پرېږدي او په هند کې ژوند پیل کړي؛ هغه په ۱۹۶۱ زکال کې هندي تابعیت ترلاسه کړ. ارتور سي. کلارک نوموړی «په خپل پېر کې د ساینس تر ټولو مخکښ بیانونکی او وړاندې کوونکی» بللی دی. برازیلي الاصله بریتانوي ژوند پوه او د نوبل د جایزې ګټونکي پیټر مداوار، هالډین هغه «ځیرک کس باله چې پر باور یې تر اوسه بل هغسې نه دی لیدلی». د تئودوسیوس دوبژانسکي په خبره «هالډین تل د یو ځانګړي کس په توګه پېژندل کېده»؛ ارنست مایر هغه یو «نابغه» باله؛ مایکل جي. ډي. وایټ نوموړی «په خپل نسل او آن پېړۍ کې تر ټولو مخکښ ژوند پوه» توصیف کړی؛ جیمز واټسل بیا هغه «د انګلستان تر ټولو ځیرک او غیرعادي ژونده پوه» بللی؛ همدارنګه ساهوترا سرکار ویلي چې «نوموړی د [شلمې] پېړۍ تر ټولو مخکښ ژوند پوه و». د کمبرېج پوهنتون د زده کړیالانو په خبره «داسې ښکاري چې نوموړی وروستی کس و چې په ټولو هغو شیانو پوهېده چې باید نړۍ پرې پوهېدلې وای». <ref>{{cite book|last=Clarke|first=Arthur C.|title=What I Require From Life: Writings on Science and Life from J.B.S. Haldane|year=2009|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-923770-8|page=ix|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5233gQF1kBEC|editor=John Burdon Sanderson Haldane|chapter=Foreword|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170308021407/https://books.google.com/books?id=5233gQF1kBEC&pg|archive-date=8 March 2017|df=dmy-all}}</ref><ref name="dronamjaru1992">{{cite journal|last=Dronamraju|first=KR|title=J.B.S. Haldane (1892–1964): centennial appreciation of a polymath|journal=American Journal of Human Genetics|year=1992|volume=51|issue=4|pages=885–9|pmid=1415229|pmc=1682816}}</ref><ref>{{cite book|last=Gould|first=Stephen Jay|title=The Lying Stones of Marrakech : Penultimate Reflections in Natural History|year=2011|publisher=Belknap Press of Harvard University Press|location=Cambridge, Mass.|isbn=978-0-674-06167-5|page=305|url=https://books.google.com/books?id=wApMpVmi-5gC|edition=1st Harvard University Press}}</ref><ref name=":2">{{cite journal|last1=Adams|first1=Mark B.|date=2000|title=Last judgment: the visionary biology of J.B.S. Haldane|journal=Journal of the History of Biology|volume=33|issue=3|pages=457–491|doi=10.1023/A:1004891323595|jstor=4331611|pmid=13678078|s2cid=46244914}}</ref><ref name=":3">{{cite journal|last1=Crow|first1=JF|date=1992|title=Centennial: J. B. S. Haldane, 1892–1964|journal=Genetics|volume=130|issue=1|pages=1–6|doi=10.1093/genetics/130.1.1|pmc=1204784|pmid=1732155}}</ref><ref>{{cite book|last=Watson|first=James D.|date=1968|title=The Double Helix: A Personal Account of the Discovery of the Structure of DNA|url=https://archive.org/details/doublehelix0000jame_g0f5|isbn=0-689-70602-2|oclc=6197022}}</ref><ref name=":8">{{cite journal|last=Sarkar|first=Sahotra|date=1992|title=A Centenary Reassessment of J. B. S. Haldane, 1892–1964|url=https://academic.oup.com/bioscience/article-lookup/doi/10.2307/1311997|journal=BioScience|volume=42|issue=10|pages=777–785|doi=10.2307/1311997|jstor=1311997}}</ref><ref name=":22">{{cite journal|last1=Adams|first1=Mark B.|date=2000|title=Last judgment: the visionary biology of J.B.S. Haldane|journal=Journal of the History of Biology|volume=33|issue=3|pages=457–491|doi=10.1023/A:1004891323595|jstor=4331611|pmid=13678078|s2cid=46244914}}</ref> == سیاسي لیدلوري == هالډین د لومړۍ نړیوالې جګړې پر مهال سوسیالېست شو او د هسپانیا د کورنۍ جګړې پر مهال یې د هسپانیا له دویم جمهوریت څخه ملاتړ وکړ، وروسته له دې د ۱۹۳۷ زکال پر مهال د لویې بریتانیا د کمونېست ګوند له ښکاره ملاتړو څخه شو. د یو عملګرا دیالکتیکي – ماتریالېستي مارکسېست په توګه هغه د ډایلي ورکر په نامه اخبار ته ګڼ شمېر مقالې ولیکلې. <ref name="cochran">{{cite web |last1=Cochran |first1=Gregory |last2=Harpending |first2=Henry |date=10 January 2009 |title=J.B.S. Haldane |url=http://the10000yearexplosion.com/jbs-haldanes/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160609222810/http://the10000yearexplosion.com/jbs-haldanes/ |archive-date=9 June 2016 |access-date=5 May 2016 |website=The 10,000 Year Explosion |df=dmy-all}}</ref> په ۱۹۳۸ زکال کې هالډین په ډیرې لیوالتیا سره څرګنده کړه: «زه فکر کوم چې مارکسېزم صحیح دی». نوموړی په ۱۹۴۲ زکال کې د بریتانیا له کمونیست ګوند سره یوځای شو. <ref>{{cite book|first=Peter|last=Wright|title=Spycatcher|url=https://archive.org/details/spycatcher00wrig|url-access=registration|publisher=Heinemann|year=1987|page=[https://archive.org/details/spycatcher00wrig/page/236 236]|isbn=978-0-85561-098-2}}</ref><ref>{{cite book|last=Pincher|first=Chapman|title=Treachery: Betrayals, Blunders and Cover-Ups: Six Decades of Espionage|url=https://books.google.com/books?id=32xlXpcaBCIC&pg=PT52|year=2011|publisher=Mainstream|isbn=978-1-84596-811-3|page=52|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171111142103/https://books.google.com/books?id=32xlXpcaBCIC&pg=PT52|archive-date=11 November 2017|df=dmy-all}}</ref> == جایزې او ویاړونه == هالډین په ۱۹۳۲ زکال کې د سلطنتي ټولنې غړی وټاکل شو. د فرانسې دولت په ۱۹۳۷ زکال کې نوموړي ته د فرانسې تر ټولو عالي نښان، لژیون دونور ورکړ. په ۱۹۵۲ زکال کې یې له سلطنتي ټولنې څخه د داروین مډال ترلاسه کړ. په ۱۹۵۶ زکال کې د بریتانیا انتروپولوژیکي انستیتیوت ورته د هاکسلي د یاد مډال ورکړ. په ۱۹۶۱ زکال کې د لینسیان ملي اکاډمۍ هغه ته د فلترینلي جایزه ورکړه. سربېره پر دې نوموړي د ساینس په برخه کې افتخاري دوکتورا، د اکسفورډ له نیوکالج څخه افتخاري فیلوشېپ او د متحده ایالاتو د علومو له ملي اکاډمۍ څخه د کیمبر جایزه ترلاسه کړه. په ۱۹۵۸ زکال کې د لندن لینه یي ټولنې ورته د داروین – والاس معتبره مډال ورکړ.  <ref name="ucl">{{cite web |title=Full view of record [of Haldane] |url=http://archives.ucl.ac.uk/DServe/dserve.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqSearch=RefNo==%27HALDANE%27&dsqDb=Catalog |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170302074310/http://archives.ucl.ac.uk/DServe/dserve.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqSearch=RefNo==%27HALDANE%27&dsqDb=Catalog |archive-date=2 March 2017 |access-date=3 February 2017 |work=UCL Archives |publisher=University College London |df=dmy-all}}</ref><ref name="vigyan">{{cite web |last=Mahanti |first=Subodh |title=John Burdon Sanderson Haldane: The Ideal of a Polymath |url=http://www.vigyanprasar.gov.in/scientists/JBSHaldane.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130414044023/http://www.vigyanprasar.gov.in/scientists/JBSHaldane.htm |archive-date=14 April 2013 |access-date=19 February 2014 |work=Vigyan Prasar Science Portal |df=dmy-all}}</ref> === میراث === په جان اینس مرکز کې چېرې چې هالډین له ۱۹۲۷ زکال څخه تر ۱۹۳۷ زکال پورې کار کړی د هالډین د لکچر په نامه د هغه په ویاړ کلنۍ غونډه جوړېږي. ورته مهال هر کال د جی بي اس هالډین د لکچر په نامه بله غونډه په لندن کې د ژنېټیک ټولنه جوړوي. <ref name="jic">{{cite web |last=Sponge |first=Creative |title=The Haldane Lecture – John Innes Centre |url=https://www.jic.ac.uk/news-and-events/whats-on/friday-seminars/haldane-lecture/ |website=www.jic.ac.uk |access-date=2023-07-26 |archive-date=2018-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180905065207/https://www.jic.ac.uk/news-and-events/whats-on/friday-seminars/haldane-lecture/ |url-status=dead}}</ref><ref name="Wilmot2017">{{cite journal|last1=Wilmot|first1=Sarah|title=J. B. S. Haldane: the John Innes years|journal=Journal of Genetics|volume=96|issue=5|year=2017|pages=815–826|issn=0022-1333|doi=10.1007/s12041-017-0830-7|pmid=29237891|s2cid=39998560}}</ref><ref name="geneticsorguk">{{Cite web |title=JBS Haldane Lecture |url=https://genetics.org.uk/medals-and-prizes/genetics-society-medals-and-lectures/jbs-haldane-lecture/ }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> د هغه ملګري آلدوس هاکسلي په خپل ناول انتیک هې (Antic Hay؛ ۱۹۲۳ زکال) کې هالډن د یو وسواسي تجربه کوونکي په توګه ښوولې او د داسې «یو ژوند پوه په توګه یې توصیف کړی چې په خپلو ازموینو کې دومره بوخت پاتې شوی چې دې ته یې پام کېږي چې د ده پر ځای یې ملګري له ښځې سره ویده کېږي». <ref>{{Cite book|last=Kevles|first=Daniel J.|url=https://books.google.com/books?id=8esnhRxBomMC&q=the+biologist+too+absorbed+in+his+experiments+to+notice+his+friends+bedding+his+wife&pg=PA186|title=In the Name of Eugenics: Genetics and the Uses of Human Heredity|date=1995|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-05763-0|pages=186|language=en}}</ref> == سرچينې == 99iztwnh4kg5xdfyiv987wb0hnzvjds 0 70231 369216 366641 2026-09-23T04:15:03Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369216 wikitext text/x-wiki د هلمند ولایت جګړه د افغانستان په هلمند ولایت کې هغو پوځي عملیاتو ته ویل کېږي چې د امنیت په برخه کې د نړیوالو مرستندویه ځواکونو (آیساف) له خوا د طالب یاغیانو او نورو سیمه ییزو وسله والو ډلو پر ضد ترسره شول. د دوی موخه د افغانستان د هغه ولایت کنټرول و چې د طالبانو او د کوکنارو د تولید مرکز بلل کېږي. له دغو سیاسي او ستراتیژیکو موخو څخه هېڅ یوه یې هم د اوږد مهال لپاره ترلاسه نه شوه. <ref name="Gall/Wafa-NYT">{{cite news|first=Carlotta|last=Gall|author-link=Carlotta Gall|author2=Abdul Waheed Wafa|title=Taliban Truce in District of Afghanistan Sets Off Debate|url=https://www.nytimes.com/2006/12/02/world/asia/02afghan.html|work=The New York Times|date=December 2, 2006|access-date=2007-11-23}}</ref><ref>{{cite book|last1=Martin|first1=Mike|title=An intimate war : an oral history of the Helmand conflict, 1978/2012|date=2014|location=Oxford|isbn=9780190237912}}</ref> د افغانستان د سویلي برخو د پوښښ په موخه په دغه ولایت کې د نړیوالو ځواکونو تر ډېره هم د بریتانوي ځواکونو ځای پر ځای کول د آیساف د ماموریت د دریم پړاو برخه وه. تر دې چې بیا وروسته په دغه ولایت کې ډېر لږ ائتلافي ځواکونه پاتې شول. د ۲۰۰۸ زکال په پسرلي کې د متحده ایالاتو د سمندریزو ځواکونو یوه ډلګۍ د بریتانوي ځواکونو له شتون څخه د ملاتړ په موخه دغه ولایت ته ولاړه. د ۲۰۰۹ زکال په پسرلي کې د امریکا د سمندري ځواکونو نور ۱۱۰۰۰ سرتېري دغه ولایت ته ولېږل شول، دغه ځواکونه په افغانستان کې د سرتېرو د زیاتونې اړوند د ولسمشر اوباما د هغه پلان برخه وه چې له مخې یې ۲۱۰۰۰ نوي سرتېري دغه هېواد ته ولېږل. <ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052970203771904574179672963946120|title=Stalemate in Afghanistan|publisher=Wall Street Journal|date=2009-05-23|access-date=2009-07-04|first=Michael M.|last=Phillips}}</ref> د ۲۰۰۹ زکال د جون په ۱۹ مه بریتانوي ځواکونو (د آیساف او افغان ملي اردو له ځواکونو سره یوځای) د پړانګ د چمبې (Operation Panther's Claw) عملیات پیل کړل، همدارنګه د ۲۰۰۹ زکال د جولای په ۲مه د متحده ایالاتو سمندریزو ځواکونو د خنجر عملیات پیل کړل چې موخه یې د افغانستان له ولسمشریزو ټاکنو وړاندې د سیمې د امنیت خوندیتوب و، خو په سیمه کې یې بیاځلي کړکېچ رامنځته کړ. == پیل == په ۲۰۰۶ زکال کې بېرته تنظیم شوو طالبانو په هلمند، کندهار او له پاکستان سره په پوله نورو ولایتونو کې د ائتلافي ځواکونو پر وړاندې په لویه کچه بریدونه پیل کړل. په هلمند ولایت کې افغان دولت له مرکزي ښار لښکرګاه بهر په نورو ولسوالیو ډېر لږ کنټرول درلود. په دغه ولایت کې د ناټو ځواکونو شمېر هم کم و او یوازې ۱۳۰ امریکايي سرتېرو د دوامدارې آزادۍ د عملیاتو په اډانه کې د ترهګرۍ ضد ماموریتونه ترسره کول. تر اپرېل میاشتې پورې د هلمند د ټسک فورس یا د هلمند د ځانګړو ځواکونو په نامه د بریتانوي سرتېرو یو واحد په دغه ولایت کې ځای پر ځای شو. په دغه واحد کې اصلي جګړه کوونکي سرتېري د هوايي بریدونو له ۱۶مې لوا او په ځانګړې توګه د پراشوټي قطعې له دریمې ډلګې څخه غوره شوي و. په باسټین کمپ کې چې هغه مهال یې لا ودانیزې چارې روانې وې ۳۳۰۰ تنه ضربتي سرتېري ځای پر ځای شول چې له دغو څخه یوازې یو په دریمه برخه یې جګړه کوونکي سرتېري وو. <ref>{{cite book|last=Bishop|first=Patrick|title=3 Para|url=https://archive.org/details/3para0000bish|year=2007|publisher=[[HarperCollins|HarperPress]]|isbn=978-0-00-725778-2|page=[https://archive.org/details/3para0000bish/page/50 50]}}</ref> تمه دا وه چې د هلمند ټسک فورس ځواکونه به په افغانستان کې د خپل حضور د لومړیو څلورو میاشتو پر مهال د دوامدارې آزادۍ په عملیاتو کې برخه واخلي او د طالبانو او القاعدې د سخت دریځو جنګیالیو په لټون کې به مرسته وکړي. له همدې امله دغه ځواکونه د مشترکو ځانګړو ځواکونو د ۷۶مې لوا د امریکايي قوماندان تورن جنرال بنجامین فریکلي تر قوماندې لاندې راوړل شول، خو له دې سره هم دوی په سویل کې د ایساف ځواکونو سیمه ییزې قوماندانۍ ته ځواب ویونکي و چې مشري یې کاناډايي برید جنرال ډېوېډ فریزر کوله. د قوماندانۍ دغې پېچلې لړۍ د دغو ځواکونو د جلا او ځینې مهال هم له یو بل سره د تضاد لرونکو ماموریتونو ترمنځ په لومړیتوب ټاکنه کې ستونزې راپارولې؛ دا چې دوی د سیمه ییزو وګړو ملاتړ خپل کړي او یا هم له طالبانو سره جګړه وکړي او هغوی له منځه یوسي. <ref name="Walsh1">{{cite news|first=Declan|last=Walsh|title=Taliban resurgence tests British will|url=http://www.boston.com/news/world/middleeast/articles/2006/07/20/taliban_resurgence_tests_british_will/?page=2|work=The Boston Globe|date=July 20, 2006|access-date=2007-11-28|archive-date=2011-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20110523072342/http://www.boston.com/news/world/middleeast/articles/2006/07/20/taliban_resurgence_tests_british_will/?page=2|url-status=dead}}</ref><ref>Bishop p.45</ref> == کلابندې شوې پوستې == د هلمند د ځانګړو ځواکونو لومړنی ماموریت د هلمند په نسبتا ارامه سیمه کې چې «مثلث» هم بلل کېده او د لښکرګاه او ګرشک چاپېر ته یې موقعیت درلود د بیارغونې د حیاتي پروژو اجرا کول و. ورته مهال د طالبانو په بریدونو کې زیاتوالي په دغې ستراتیژۍ کې پام وړ بدلونونه رامنځته کړل. د ۲۰۰۶ زکال د پسرلي په لومړیو کې د باغران ولسوالۍ د لنډ مهال لپاره د یاغیانو تر کنټرول لاندې ورغله، همدارنګه د همدغه کال د مۍ په ۸مه طالبانو په موسی قلا برید وکړ چې له امله یې ۲۰ افغان پولیس ووژل شول. <ref>Bishop, p. 52</ref> په ټول ولایت باندې د طالبانو د برید احتمال د دغه ولایت د والي محمد داوود له خوا چې د ولسمشر حامد کرزي شخصي ملګری او متحد و جدي ونیول شو. داوود ټینګار درلود چې آیساف ځواکونه باید په هغو ولسوالیو کې ځای پر ځای شي چې د طالبانو د فوري بریدونو له ګواښ سره مخ دي؛ په دغو کې سنګین، نوزاد، موسی قلا، او د کجکي ولسوالۍ شاملې وې چې په کجکې کې د برېښنا د تولید ستراتیژیکو تاسیساتو هم شتون درلود. دا د سرتېرو د ځای پر ځای کولو په موخه د یوې جنجالي ستراتیژۍ پیل و چې له مخې یې د ګڼ شمېر بریتانوي سرتېرو په ګډون د ناټو ځواکونه د دغه ولایت په لرې پرتو شمالي برخو کې ځای پر ځای شول. د دوی ټولې پوستې د طالبانو د شدیدو او دوامداره بریدونو سره مخ وې او د زیات مهال لپاره په کلابندۍ کې پاتې شوې. د دغو ضربتي ځواکونو تجهیزات په خطرناکه بڼه له خلاصون سره مخ و او آن په یو شمېر حالاتو کې یې له امله له ګڼ شمېر ستونزو سره مخ شول. === سنګین === د سنګین ولسوالۍ (د وګړو شمېر یې شاوخوا ۳۰۰۰۰ تنه دی) د افغانستان په سویل کې مهم سوداګریز مرکز دی؛ باور دا دې چې په سیمه کې د مخدره موادو تر ټولو لوی بازار همدلته دی. له همدې امله دغه ولسوالۍ د طالبانو او ائتلافي ځواکونو لپاره په یوې ستراتیژیکې موخې اوښتې وه. ویل کېږي چې دغه ولسوالۍ د ۲۰۰۶ زکال له جون میاشتې وړاندې تر ډېره بریده د یاغیانو په لاس کې وه. <ref>{{cite news|first=Pierre-Arnaud|last=Chouvy|title=Opiate smuggling routes from Afghanistan to Europe and Asia|url=http://www.geopium.org/JIR3.htm|publisher=Geopium.org|date=October 14, 2006|access-date=2007-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20031209061113/http://www.pa-chouvy.org/JIR3.htm|archive-date=2003-12-09}}</ref><ref name="Walsh12">{{cite news|first=Declan|last=Walsh|title=Taliban resurgence tests British will|url=http://www.boston.com/news/world/middleeast/articles/2006/07/20/taliban_resurgence_tests_british_will/?page=2|work=The Boston Globe|date=July 20, 2006|access-date=2007-11-28|archive-date=2011-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20110523072342/http://www.boston.com/news/world/middleeast/articles/2006/07/20/taliban_resurgence_tests_british_will/?page=2|url-status=dead}}</ref> د ۲۰۰۶ زکال د جون په ۱۸مه د دغې ولسوالۍ ولسوال، جمعه ګل له خپلو څلورو ساتونکو سره یوځای د طالبانو په یو کمین کې برابر او ووژل شو. هغه مهال چې د نوموړي خپلوان د هغه د جسد د ترلاسه کولو به موخه سیمې ته ولاړل له هغوی څخه هم ۲۵ تنه ووژل شول. دغه پېښه چې ځینې مهال د «مخدره موادو د دوه قاچاقچیانو ترمنځ د نښتې» په توګه هم ګڼل کېږي لامل وګرځېده چې ایساف ځواکونه په سنګین ولسوالۍ کې ځای پر ځای شي. د جون په ۲۱مه یو شمېر بریتانوي ځواکونه د دغې ولسوالۍ د برحاله ولسوال د زوی د خلاصون په موخه چې له طالبانو سره په نښته کې ټپي شوی و، د دغې ولسوالۍ مرکز ته ولاړل. ورته مهال حامد کرزي خپله په دغه موضوع کې مداخله وکړه او دغو بریتانوي سرتېرو ته یې امر وکړ څو په سنګین کې پاتې شي او د مرکزي دولت حاکمیت دلته ثابت وساتي. <ref>Bishop, p. 107</ref><ref>{{cite news|first=Anthony|last=Loyd|author-link=Anthony Loyd|author2=Tahir Luddin|title=After the fighting and dying, the Taleban return as British depart|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article617310.ece|work=The Times|date=October 30, 2006|access-date=2007-11-23|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20110524065244/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article617310.ece|archive-date=2011-05-24}}</ref><ref>Bishop, p. 110</ref> په پیل کې د دغې ولسوالۍ په مرکز کې وضعیت ارامه و، خو دغه وضعیت وروسته له هغه بدلون وکړ چې په سنګین کې ځای پر ځای شوو ځانګړو ځواکونو د جون په ۲۷مه د څلورو طالب جنګیالیو د نیولو هڅه وکړه او له امله یې دوه بریتانوي سرتېري ووژل شول. د جون په ۳۰مه طالبانو د دغې ولسوالۍ په مرکز باندې چې بریتانوي ځواکونه هم په کې استوګن و، ډله ئیز بریدونه پیل کړل. برید کوونکي د خپلو ۱۲ کسانو له وژل کېدو وروسته وتښتېدل. له دې سربېره بیا هم طالبانو له خپلو بریدونو لاس وا نه خیست او هره شپه به یې له سپکو وسلو، آر پي جي راکټونو او ۱۰۷ ملي متري راکټونو څخه په ګټنې بریدونه کول. بریتانویانو به هم په اتومات وسلو، هاوانونو، جاولین توغندیو او هوايي بریدونو د هغوی پر وړاندې غبرګون ښود. ځینې مهالونه به په دغه سیمه کې میشتو بهرنیو ځواکونو ته د تجهیزاتو د رسولو چارې آن تر پنځو ورځو ځنډېدې ځکه چې د دوی چورلکې د طالبانو له خوا د ویشتو له ګواښ سره مخ وی. <ref name="BBC-KIA">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/629/629/5121552.stm|title=British military fatalities in Afghanistan|access-date=2007-11-23|date=15 November 2007|work=BBC|archive-url=https://web.archive.org/web/20071012195803/http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/629/629/5121552.stm|archive-date=2007-10-12|url-status=dead}}</ref><ref>Bishop, p. 120</ref> د جولای په ۱۵مه ائتلافي ځواکونو د غرنیو عملیاتو (Operation Mountain Thrust) د برخې په توګه له ټانګونو، زغروالو موټرو او د کاناډایي ځواکونو د کوچنیو کوډیاک ټانګونو څخه په ګټنې په سنګین ولسوالۍ کې نوي عملیات پیل کړل. له دغو ګڼ شمېر سرتېرو سره د جګړې له امله طالب وسله والو شاتګ غوره کړ او په دې سره د تدارکاتي وسایلو یو کاروان ښار ته ننوت. په دغه ځای کې د بهرنیو ځواکونو اډې وروسته له هغه خپلې دفاعي وړتیاوې لوړې کړې چې د انجینرۍ د برخې یو ټیم اډې ته راورسېد. <ref name="Walsh 2007">{{cite news|first=Declan|last=Walsh|title=Relief at last for hard-pressed Fusiliers|url=https://www.theguardian.com/afghanistan/story/0,,2054222,00.html|work=[[The Guardian]]|date=April 11, 2007|access-date=2007-07-31|location=London}}</ref> === موسی قلا === د ۲۰۰۶ زکال د مۍ له ۱۸مې نېټې وروسته ائتلافي ځواکونه د موسی قلا ولسوالۍ له مرکز څخه د دفاع په موخه په دغه ولسوالۍ کې ځای پر ځای شول. د دغې ولسوالۍ مرکز چې په کې د دغې ولسوالۍ بندخونې او امنیه قوماندانۍ هم موقعیت درلود د ولسوالۍ په مرکزي برخه کې یې موقعیت درلود. هغه موقعیت چې په کلکه سره یې د دغه ځای دفاع له خنډ سره مخ کړې وه. ورته مهال دلته ۸۰ افغان پولیسو هم شتون درلود چې د پولیسو پر ځای تر ډېره ملیشه وسله والو ته ورته و او د سیمه ییزو وګړو ترمنځ یې چندان محبوبیت نه درلود. <ref>Bishop, p. 154</ref> == سرچينې == jpueg18xekpea821itq2m3abeke3j6b 0 70232 369302 353444 2026-09-23T10:17:48Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369302 wikitext text/x-wiki هاوارډ والټر فلوري، بارون فلوري (زوکړه: د ۱۸۹۸ زکال د سپټمبر ۲۴مه – مړینه: د ۱۹۶۸ زکال د فبروري ۲۱مه) اسټرالیايي درمل جوړونکی او پتالوژېست و چې په ۱۹۴۵ زکال کې یې له ارنست چین او الکساندر فلمېنګ سره یوځای د پنسلین په پراختیا کې د ونډې لرلو له امله د فزیولوژي یا طبابت په برخه کې د نوبل جایزه ترلاسه کړه. په داسې حال کې چې د پنسلینو د اختراع ډیری اعتبار فلمېنګ ته رسېږي، خو دا فلوري او د هغه ډله وه چې په اکسفورډ پوهنتون کې یې وروسته له هغه په یوې ګټمنې او اغېزمنې دوا بدل کړل، چې اړوند یې فعالیتونه له لسو کالونو راهیسې په ټپه درېدلي و. هغوی د دغو درملو د ودې، خالص سازۍ او جوړولو په موخه داسې تخنیکونه وړاندې کړل چې د هغو کیمیاوي جوړښت یې وټاکه، د هغو کارکړنه یې کشف کړه، په حیواناتو باندې یې د هغو اغېز و ارزاوه او د لومړي ځل لپاره یې په انسانانو باندې د هغو کلنیکي ازموینه ترسره کړه. دوی له دغې مادې څخه په ۱۹۴۱ زکال کې د اکسفورډ د یوه ساتونکي پولیس په درملنه کې ګټنه وکړه. هغه مخ پر ښه کېدو شو، خو له دې امله ومړ چې هغه مهال فلوري ونشو کولای په کافي کچه دغه درمل تولید کړي. له دې وروسته په بریتانیا، متحده ایالاتو او شمالي افریقا کې د دغې مادې اړوند نورو ازموینو په لوړه کچه بریالیتوب له ځانه سره درلود. فلوري له اډلاید پوهنتون څخه فارغ شو او په اکسفورډ پوهنتون کې یې د روډز سکالرشېپ او همدارنګه یې په متحده ایالاتو کې د راکفلر بنسټ د مالي ملاتړ په مرسته نورې لوړې زده کړې هم وکړې. نوموړی په ۱۹۳۵ زکال کې په اکسفورډ کې د پتالوژۍ برخې ته اړوند د ویلیام ډان کالج مشر وټاکل شو. هغه په پنسلین باندې له کار سربېره د لیزوزیم د انزایمونو، له امیدوارۍ څخه د مخه نیونکو درملو او سفالوسپورین په ګډون په ګڼ شمېر نورو موادو هم کار وکړ. نوموړي په کانبرا کې د اسټرالیا د ملي پوهنتون او د جان کریتین د طبي څېړنو د پوهنتون په تاسیس کې ونډه لرله او له ۱۹۶۵ زکال راهیسې یې په ۱۹۶۸ زکال کې د خپلې مړینې تر مهاله د اسټرالیا د ملي پوهنتون د مشر په توګه خدمت وکړ. نوموړی د سلطنتي ټولنې همکار غړی وټاکل شو او له ۱۹۶۰ زکال څخه یې تر ۱۹۶۵ زکال پورې د هغو مشري هم وکړه؛ دغه مهال نوموړي کارلتون هاوس تریس ماڼۍ ته د دغې ټولنې پر لېږد او همدارنګه له اروپايي بنسټونو سره د هغو د اړیکو په رامنځته کېدو نظارت درلود. په ۱۹۶۲ زکال کې نوموړی د اکسفورډ د کوینز کالج ناظم وټاکل شو. اټکل کېږي چې د فلوري کشف له ۸۰ میلیونو څخه د زیاتو کسانو ژوند ژغورلی او له همدې امله د اسټرالیا علمي او طبي ټولنه هغه ته د یوې مخکښې څېرې په سترګه ګوري. د اسټرالیا لومړي وزیر رابرټ منزیس وویل: «د نړیوالې هوساینې له لید څخه، فلوري تر ټولو مهم هغه کس دی چې تر نن ورځې بل هغسې په اسټرالیا کې نه دی زیږېدلی». {{sfn|Bickel|1995|p=Back cover}} == لومړنی ژوند == هوارډ والټر فلوري د ۱۸۹۸ زکال د سپټمبر په ۲۴مه د سویلي اسټرالیا د مرکزي ښار اډلاید سویل ته په مالورن ښار کې وزیږېد. د هغه د تخلص قافیه د «ساري یعنې وبخښه» له کلمې سره یو شان ده. نوموړی د انګلستان په اکسفورډ شایر کې د بوټ جوړونکي جوزف فلوري یوازنی زوی و چې په ماشومتوب کې لندن ته کډه شو، چېرې چې د هغه نیکه د بوټانو د جوړونې سوداګري پیل کړه. د جوزف فلوري لومړنۍ مېرمن شارلوټ ایمز وه چې له هغې یې دوه لوڼې لرلې؛ شارلوټ په ۱۸۸۰ زکال کې او آنی هم په ۱۸۸۲ زکال کې وزیږېده. وروسته له هغه چې مېرمن یې د سږو په سل ناروغۍ اخته شوه، کورنۍ یې سویلي اسټرالیا ته له دې امله کډه وکړه چې ګویا هلته هوا ښه ده. د هغې روغتیایي حالت ورځ تر بلې مخ پر خرابېدو روان و، تر هغه چې د ۱۸۸۶ زکال په اپریل کې مړه شوه. جوزف فلوري د بوټ جوړونې خپله سوداګري په اډلاید کې تاسیس کړه او د خپل کور د ساتونکي له لور برث مري والډهم سره یې واده وکړ. د دوی لومړنۍ ماشومه د هېلدا په نامه وه چې په ۱۸۹۱ زکال کې وزیږېده. هېلدا بیا وروسته د پتالوژۍ او مایکروسکوپي درملنې په برخه کې یو له مخکښانو څخه شوه. ورپسې یې د والټا په نامه بله لور په ۱۸۹۲ زکال کې وزیږېده. له همدې امله فلوري له ځانه څلور مشرې خویندې لرلې چې له دغو څخه دوه یې میرنۍ وې. <ref name="ADB">{{cite AuDB|last=Fenner|first=Frank|author-link=Frank Fenner|title=Florey, Howard Walter (Baron Florey) (1898–1968)|id2=florey-howard-walter-10206|volume=14|pages=188–190|year=1996|access-date=10 October 2008|publisher=Melbourne University Press}}</ref><ref>{{cite encyclopedia|last1=Cohn|first1=Helen|title=Gardner, Hilda Josephine (1890 –1953)|url=https://www.eoas.info/biogs/P005815b.htm|encyclopedia=Encyclopedia of Australian Science|access-date=12 October 2021}}</ref>{{sfn|Macfarlane|1979|pp=30–31}} == ویاړونه او جایزې == فلوري په ۱۹۴۵ زکال کې د ایډنبورګ پوهنتون څخه د درمل جوړونې په برخه کې د کامرون جایزه او د جراحۍ په برخه کې یې د مرستو له امله د لیسټر مډال ترلاسه کړ. نوموړي د همدغه کال په وروستیو کې د لیسټر مډال د ورکړې په مراسمو کې د انګلېنډي جراحانو سلطنتي کالج ته خپله وینا «د درملیزو موخو لپاره د مایکرو ارګانېزمونو د ګټنې» تر عنوان لاندې وکړه. هغه له ګڼ شمېر بریتانوي او نور بهرنیو پوهنتونو څخه افتخاري درجې ترلاسه کړې دي چې په دغو کې د برازیل د سائوپائولو پوهنتون هم شامل دی. نوموړي په ۱۹۴۷زکال کې د طبي سلطنتي ټولنې د سرو زرو مډال ترلاسه کړ. سربېره پر دې یې په ۱۹۴۶ زکال کې د فرانسې تر ټولو لوړ افتخاري نښان لژیون دونور، په ۱۹۴۸ زکال کې یې د امریکا د شایستګۍ نښان او په ۱۹۶۵ زکال کې یې د سیمتسونین انستیتیوت څخه د جیمز سمیتسون مډال ترلاسه کړ. <ref>{{Cite journal|doi=10.1038/155601b0|title=Sir Howard Florey, F.R.S.: Lister Medallist|journal=Nature|issn=0028-0836|volume=155|issue=3942|pages=601|year=1945|bibcode=1945Natur.155R.601.|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Florey|first1=H. W.|title=Use of Micro-organisms for Therapeutic Purposes|doi=10.1136/bmj.2.4427.635|journal=BMJ|volume=2|issue=4427|pages=635–642|year=1945|pmid=20786386|pmc=2060276}}</ref><ref>{{cite web |title=Honorary Doctorates between the decades of 1940s and 1950s from the University of Sao Paulo, Brazil |url=http://biton.uspnet.usp.br/secretaria/wp-content/uploads/honoris1934a1948.pdf |access-date=13 January 2023 |publisher=Universidade de São Paulo}}</ref><ref>{{cite journal|title=Announcements|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|issn=0028-0836|volume=160|issue=51|date=12 July 1947|page=51|doi=10.1038/160051d0|bibcode=1947Natur.160T..51.}}</ref>{{sfn|Abraham|1971|p=292}}<ref>{{cite web |title=The James Smithson Medal |url=https://www.si.edu/newsdesk/factsheets/james-smithson-medal |access-date=11 March 2023 |publisher=Smithsonian Institution}}</ref>{{sfn|Abraham|1971|p=292}} فلوري په ۱۹۶۳ زکال کې د متحده ایالاتو د علومو د ملي اکاډمۍ او همدارنګه د امریکا د فلسفي ټولنې غړی وټاکل شو. راتلونکی کال نوموړی د امریکا د علومو او هنرونو د اکاډمۍ د غړي په توګه وټاکل شو. په ۱۹۶۱ زکال کې د جراحانو د سلطنتي کالج افتخاري غړی شو او په ۱۹۶۳ زکال کې د امریکا د علومو د ملي اکاډمۍ بهرنی همکار وبلل شو. د ۱۹۶۵ زکال د فبروي په ۴مه فلوري ته د بریتانیا انتصابي اشرافیت ورکړل شو او په دې سره د اسټرالیا د ټولګټي هېواد او د سویلي اسټرالیا د اډلاید ښار او په اکسفورډ ښار کې د مرسټون، بارون فلوري وبلل شو. دا له هغه شوالیه نښان څخه لوړ افتخار و چې الکساندر فلمېنګ ته ورکړل شوی و؛ همدارنګه په دې سره د میلیونونو کسانو د ژوندانه د ژغورنې په موخه د پنسلینو په تولید کې د هغه لویه ونډه په رسمیت وپېژندل شوه. نوموړی په اپرېل میاشت کې د لارډ کوټسلو، د مارګاریت جیننګز وروڼو او په سلطنتي ټولنه کې د هغه د ځای ناستي لارډ ادریان په ملاتړ د لارډانو جرګې (د بریتانیا مشرانو جرګې) ته په رسمي توګه ور معرفي کړای شو چې په میراثي توګه د اشرافي کورنیو په واک کې وه. نوموړی د ۱۹۶۵ زکال د جولای په ۱۵مه د همګټو هېوادونو د شایستګۍ د نښان د ترلاسه کولو په موخه معرفی کړای شو چې د همګټو هېوادونو د مشترک پاچا له خوا ورکول کېده. <ref>{{Cite web |title=Howard Florey |url=http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/20001257.html |access-date=10 November 2022 |website=www.nasonline.org |archive-date=1 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180901044420/http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/20001257.html |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=APS Member History |url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Howard+Florey&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced |access-date=10 November 2022 |website=search.amphilsoc.org |archive-date=10 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221110151501/https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Howard+Florey&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Howard Walter Florey |url=https://www.amacad.org/person/howard-walter-florey |access-date=10 November 2022 |website=American Academy of Arts & Sciences}}</ref><ref>{{London Gazette|issue=43571|date=9 February 1965|page=1373}}</ref>{{sfn|Williams|1984|pp=362–363}}<ref>{{London Gazette|issue=43713|date=16 July 1965|page=6729}}</ref>{{sfn|Abraham|1971|pp=282}} == سرچينې == 2e92duo7ah9bjur5np6tkkm7uvglwio 0 70260 369154 298764 2026-09-23T00:36:46Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369154 wikitext text/x-wiki جان فوربز نش جونیور (په انګریزي: John Forbes Nash, Jr.؛ زوکړه: د ۱۹۲۸ زکال د جون ۱۳مه – مړینه: د ۲۰۱۵ زکال د مۍ ۲۳مه) چې تر ډېره د جان نش په نوم پېژندل کېږي، امریکايي ریاضي پوه و چې د لوبو د نظریې، واقعي الجبري هندسې، ډیفرانشیل هندسې او جزیي ډیفرانشیل معادلاتو په رامنځته کولو کې یې اساسي مرسته کړې. نش او د لوبو نورو نظریه جوړونکو جان هرساني او راینهارډ سیلتن په ۱۹۹۴ زکال کې د اقتصاد په برخه کې د نوبل جایزه ترلاسه کړه. سربېره پر دې په ۲۰۱۵ زکال کې نوموړي او لوئیس نیرنبرګ د جزیي ډیفرانشیل معادلاتو په برخه کې د خپلې ونډې له امله د آبل جایزه ترلاسه کړه. <ref>{{cite news|author=Goode, Erica|title=John F. Nash Jr., Math Genius Defined by a 'Beautiful Mind,' Dies at 86|url=https://www.nytimes.com/2015/05/25/science/john-nash-a-beautiful-mind-subject-and-nobel-winner-dies-at-86.html|newspaper=[[The New York Times]]|date=May 24, 2015}}</ref><ref>{{cite web |date=March 25, 2015 |title=John F. Nash Jr. and Louis Nirenberg share the Abel Prize |url=http://www.abelprize.no/nyheter/vis.html?tid=63589 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190616214625/https://www.abelprize.no/nyheter/vis.html?tid=63589 |archive-date=June 16, 2019 |access-date=May 27, 2015 |publisher=[[Abel Prize]]}}</ref> نش د پرینسټون پوهنتون د ریاضیاتو د څانګې د ماسټرۍ د زده کوونکي په توګه د نش د معادلې او د نش د چنې وهلو د حل لارې یا نش بارګېنېنګ سولوشن په ګډون یو شمېر مفاهیم وړاندې کړل، چې اوس مهال د لوبو په نظریه او همدارنګه یې کړنلارې په بېلابېلو علومو کې محوري رول لري. نش په ۱۹۵۹ زکال کې د اروايي ناروغیو نښې پیدا کړې او له همدې امله یې څو کاله د شیزوفرني د درملنې اړوند د اروايي ناروغیو په روغتونونو کې تېر کړل. له ۱۹۷۰ زکال وروسته د هغه وضعیت مخ پر ښه کېدو شو او هغه وکولای شول د ۱۹۸۰مې لسیزې په نیمايي کې بېرته خپلو علمي چارو ته مخه کړي. سیلویا ناسار په ۱۹۸۸ زکال کې د نش ژوند لیک د ښکلي ذهن (Beautiful Mind) تر عنوان لاندې کتاب کې ولیکه چې بیا د هغه د ناروغۍ او بېرته رغېدنې اړوند د همدغه کتاب په نامه فلم د رون هوارډ په ډایرکټرۍ جوړ شو چې د نش رول په کې راسل کرو لوبولی دی. <ref name="Nasar1994">{{cite news|last1=Nasar|first1=Sylvia|author-link1=Sylvia Nasar|title=The Lost Years of a Nobel Laureate|url=https://www.nytimes.com/1994/11/13/business/the-lost-years-of-a-nobel-laureate.html|website=[[The New York Times]]|access-date=May 6, 2014|location=Princeton, New Jersey|date=November 13, 1994}}</ref><ref name="Oscar race scrutinizes">{{cite news|title=Oscar race scrutinizes movies based on true stories|work=[[USA Today]]|date=March 6, 2002|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/movies/oscar2002/2002-03-06-true-stories.htm|access-date=January 22, 2008}}</ref><ref>{{cite news|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/movies/oscar2002/2002-03-24-winners.htm|title=Academy Award Winners|work=[[USA Today]]|access-date=August 30, 2008|date=March 25, 2002}}</ref><ref>{{cite web |last=Yuhas |first=Daisy |title=Throughout History, Defining Schizophrenia Has Remained A Challenge (Timeline) |url=http://www.scientificamerican.com/article/throughout-history-defining-schizophrenia-has-remained-challenge/ |access-date=March 2, 2013 |work=[[Scientific American Mind]]}}</ref> == لومړنی ژوند او زده کړې == جان فوربز نش جونیر د ۱۹۲۸ زکال کې د جون په ۱۳مه د لویدیځې ویرجینیا په بلوفیلډ ښار کې وزیږېد. د هغه پلار او همنامه، جان فوربز نش په اپالاچیان برېښنا شرکت کې د برېښنا د برخې انجینر و. د هغه مور، مارګاریت ویرجینیا نش (کورنی نوم یې مارتین و) له واده وړاندې د ښوونځي ښوونکې وه. نش ته په پروتستانت سقفي کلیسا کې د تعمید غسل ورکړل شو. هغه د مارتا (زوکړه: د ۱۹۳۰ زکال د نومبر ۱۶مه) په نامه یوه کوچنۍ خور لرله. <ref name="Nash1995">{{cite conference|last1=Nash|first1=John F., Jr.|year=1995|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/economic-sciences/laureates/1994/nash-bio.html|title=John F. Nash Jr. – Biographical|book-title=The Nobel Prizes 1994: Presentations, Biographies & Lectures|editor-first1=Tore|editor-last1=Frängsmyr|publisher=[[Nobel Foundation]]|location=Stockholm|editor-link1=Tore Frängsmyr|isbn=978-9185848249|pages=275–279}}</ref> نش د کوچنیوالي پر مهال وړکتون او دولتي ښوونځي ته ولاړ او له هغو کتابونو څخه یې زده کړه کوله چې والدینو او همدارنګه یې بابا او انۍ ورته پېرلي و. د نش والدینو د خپل زوی د زده کړو د بشپړېدو په موخه له هر فرصت څخه ګټنه کوله او وه یې شو کولای چې نوموړی د ښوونځي د وروستي کال پر مهال د خپلې سیمه ییزې ټولنې په کالج (بلوفیلډ کالج) کې د پرمختللو ریاضیاتو کورسونو ته ولېږي. هغه د جورج وسټېنګ هاوس د بشپړ بورس په ترلاسه کولو د کارنیګي د ټکنالوژۍ انستیتیوت ته ولاړ(دغه انستیتیوت وروسته بیا د کارنیګي ملون په پوهنتون واوښت)؛ دلته یې د کیمیاوي انجینرۍ په برخه کې زده کړې پیل کړې. وروسته یې ځان د کیمیا برخې ته تبدیل کړ او بالاخره یې د خپل ښوونکي جان لایټون سینج په مشوره د ریاضي زده کړې ته مخه کړه. نوموړي په ۱۹۴۸ زکال کې له دغه ځایه د ساینس په برخه کې د لیسانس او ماسټرۍ د سندونو له ترلاسه کولو کولو وروسته د پرینسټون پوهنتون تحصیلي بورس ومانه او هلته یې د ریاضي او ساینس په برخه کې د دوکتورا په کچه زده کړو ته مخه کړه. <ref name="Nash19952">{{cite conference|last1=Nash|first1=John F., Jr.|year=1995|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/economic-sciences/laureates/1994/nash-bio.html|title=John F. Nash Jr. – Biographical|book-title=The Nobel Prizes 1994: Presentations, Biographies & Lectures|editor-first1=Tore|editor-last1=Frängsmyr|publisher=[[Nobel Foundation]]|location=Stockholm|editor-link1=Tore Frängsmyr|isbn=978-9185848249|pages=275–279}}</ref> د نش سلاکار او د کارنیګي پوهنتون پخواني ښوونکي ریچارډ ډافین په پرینسټون پوهنتون کې د زده کړو په موخه د هغه وړاندیز لیک ولیکه او څرګنده یې کړه: «هغه د ریاضي نابغه دی». نش په هاروارډ پوهنتون کې هم ومنل شو، خو د پرینسټون پوهنتون د ریاضیاتو د برخې مشر سالمن لفشتس هغه ته د جان اس. کنډې د فیلوشېپ وړاندیز وکړ او نش یې دې ته متقاعد کړ چې پرینسټون هغه ته زیات ارزښت قایل دی. له دې سربېره یې پرینسټون له دې امله غوره ګاڼه ځکه چې کور ته یې نږدې و. په پرینسټون کې د زده کړو پر مهال نوموړي د تعادل په نظریې کار پیل کړ چې بیا یې وروسته د نش د تعادل په نظریې شهرت وموند. <ref>{{cite web |title=Nash recommendation letter |url=https://webspace.princeton.edu/users/mudd/Digitization/AC105/AC105_Nash_John_Forbes_1950.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170607041209/https://webspace.princeton.edu/users/mudd/Digitization/AC105/AC105_Nash_John_Forbes_1950.pdf |archive-date=June 7, 2017 |access-date=June 5, 2015 |page=23}}</ref><ref>{{cite web |editor1-last=Kuhn |editor1-first=Harold W. |editor-link=Sylvia Nasar |editor2-last=Nasar |editor2-first=Sylvia |title=The Essential John Nash |url=http://press.princeton.edu/chapters/i7238.pdf |access-date=April 17, 2008 |publisher=[[Princeton University Press]] |pages=Introduction, xi}}</ref><ref>Nasar (2002), pp. xvi–xix.</ref><ref name="Nash19953">{{cite conference|last1=Nash|first1=John F., Jr.|year=1995|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/economic-sciences/laureates/1994/nash-bio.html|title=John F. Nash Jr. – Biographical|book-title=The Nobel Prizes 1994: Presentations, Biographies & Lectures|editor-first1=Tore|editor-last1=Frängsmyr|publisher=[[Nobel Foundation]]|location=Stockholm|editor-link1=Tore Frängsmyr|isbn=978-9185848249|pages=275–279}}</ref> == څېړنیزې چارې == نش تر ډېره خپل اثار نه خپرول، په داسې حال کې چې ګڼ شمېر مقالې یې په خپلو اړوند برخو کې د عطف د نقطې په توګه په پام کې نیول کېږي. په پرینسټون کې د ماسټرۍ د زده کړو پر مهال هغه د لوبو د نظریې او الجبري هندسې په برخو کې اساسي چارې ترسره کړې. د ماساچوست د ټکنالوژۍ په انستیتیوت کې یې له دوکتورا وروسته علمي چارو پر مهال ډیفرانشیل هندسې ته مخه کړه. په داسې حال کې چې د ډیفرانشیل هندسې په برخه کې د هغه د کار پایلې په هندسي ژبه بیان شوې، خو د هغه چارې په بشپړه توګه د جزیي ډیفرانشیل معادلاتو تجزیې او تحلیل ته اړوندېږي. د دوه ایزومتریک قضیو (isometric embedding theorems) له اثبات وروسته نش داسې څېړنې ته مخه کړه چې په مستقیم ډول یې د جزیي ډیفرانشیل معادلاتو سره سروکار درلود او په دې سره هغه د ډي ګیورګي – نش قضیه کشف او اثبات کړه؛ همدا و چې د هیلبرت د نوولسمې مسئلې یو شکل یې حل کړ. <ref>{{cite journal|first=John|last=Milnor|author-link=John Milnor|year=1998|title=John Nash and 'A Beautiful Mind'|url=https://www.ams.org/notices/199810/milnor.pdf|journal=[[Notices of the American Mathematical Society]]|volume=25|issue=10|pages=1329–1332}}</ref><ref name="steele">{{cite journal|title=1999 Steele Prizes|journal=[[Notices of the American Mathematical Society]]|date=April 1999|pages=457–462|volume=46|issue=4|url=https://www.ams.org/notices/199904/comm-steele-prz.pdf}}</ref> په ۲۰۱۱ زکال کې د متحده ایالاتو د ملي امنیت ادارې د نش هغه لیکنې د ممنوعه لیکنو له نوملړ څخه وویستلې چې په ۱۹۵۰مه لسیزه کې یې د کوډ جوړونې او کوډ لوستنې د نوي ماشین وړاندیز په کې کړی و. دغه لیکنې ښيي چې نش د معاصرې کوډ جوړونې د ډېرو مفاهیمو وړاندوینه کړې وه چې تر ډېره یې په سختو محاسباتي معادلاتو تکیه لرله.<ref>{{cite web |date=February 17, 2012 |title=John Nash's Letter to the NSA; Turing's Invisible Hand |url=http://agtb.wordpress.com/2012/02/17/john-nashs-letter-to-the-nsa/ |access-date=February 25, 2012}}</ref><ref>{{cite web |title=2012 Press Release – National Cryptologic Museum Opens New Exhibit on Dr. John Nash |url=https://www.nsa.gov/Press-Room/Press-Releases-Statements/Press-Release-View/Article/1630570/national-cryptologic-museum-opens-new-exhibit-on-dr-john-nash/ |access-date=July 30, 2022 |publisher=[[National Security Agency]]}}</ref> == شخصي ژوند == په ۱۹۵۱ زکال کې د ماساچوست د ټکنالوژۍ انستیتیوت نش، د سي. لي. مور روزونکي په توګه د ریاضیاتو په پوهنځي کې وګماره. نږدې یو کال وروسته نش له نرسې النور سټیر سره هغه مهال وپېژندل، کله چې دی په روغتون کې بستر و. دوی د جان ډېوېډ سټیر په نامه یو زوی درلود، خو نش هغه مهال سټیر پرېښوده کله یې چې ده ته د خپلې امیدوارۍ وویل. د غوره ذهن یا Beautiful Mind په نامه فلم چې د نش په ژوند جوړ شوی، د ۲۰۰۲ زکال د اوسکار په مراسمو کې له دې امله تر نیوکو لاندې راغی چې د ده د ژوند دغه برخه یې نه ده انځور کړې. ویل کېږي هغه د خپل ټولنیز ځایګي له امله چې فکر یې کاوه له هغې ټیټ ځایګی لري؛ نوموړې یې پرېښوده. <ref name="cs-slate-2001-12">{{Cite news|first=Chris|last=Suellentrop|title=A Real Number|url=http://www.slate.com/articles/arts/culturebox/2001/12/a_real_number.single.html|magazine=[[Slate (magazine)|Slate]]|date=December 21, 2001|archive-url=https://web.archive.org/web/20140104104531/http://www.slate.com/articles/arts/culturebox/2001/12/a_real_number.single.html|archive-date=January 4, 2014|url-status=live|access-date=May 28, 2015|quote=''A Beautiful Mind's'' John Nash is nowhere near as complicated as the real one.}}</ref><ref>Goldstein, Scott (April 10, 2005) [https://www.boston.com/news/globe/obituaries/articles/2005/04/10/eleanor_stier_84_brookline_nurse_had_son_with_nobel_laureate_mathematician_john_f_nash_jr/ Eleanor Stier, 84; Brookline nurse had son with Nobel laureate mathematician John F. Nash Jr.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061211003254/http://www.boston.com/news/globe/obituaries/articles/2005/04/10/eleanor_stier_84_brookline_nurse_had_son_with_nobel_laureate_mathematician_john_f_nash_jr/ |date=2006-12-11 }}, Boston.com News.</ref><ref>Sutherland, John (March 18, 2002) [https://www.theguardian.com/culture/2002/mar/18/awardsandprizes.highereducation "Beautiful mind, lousy character"], ''The Guardian'', March 18, 2002.</ref> په ۱۹۵۴ زکال کې د کالیفورنیا په سانتا مونیکا کې، هغه مهال چې نش د خپل ژوند په شلیزه کې و، د همجنس بازو نارینه و پر ضد د عملیاتو پر مهال په عمومي ځایونو کې د ځان لوڅوالي له امله ونیول شو. په داسې حال کې چې په هغه لګېدلي تورونه رد شول، خو نوموړی له خپل اشد محرم امنیتي خوندیتوب څخه بې برخې او په رنډ شرکت کې د سلاکارۍ له دندې هم ګوښه کړای شو.<ref>{{cite news|title=John Nash, mathematician – obituary|url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/11627306/John-Nash-mathematician-obituary.html|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/11627306/John-Nash-mathematician-obituary.html|archive-date=January 11, 2022|url-access=subscription|url-status=live|newspaper=The Telegraph|date=May 24, 2015|access-date=August 29, 2016}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite news|first=Sylvia|last=Nasar|author-link=Sylvia Nasar|title=The sum of a man|url=https://www.theguardian.com/books/2002/mar/26/biography.highereducation|quote=Contrary to widespread references to Nash's "numerous homosexual liaisons", he was not gay. While he had several emotionally intense relationships with other men when he was in his early 20s, I never interviewed anyone who claimed, much less provided evidence, that Nash ever had sex with another man. Nash was arrested in a police trap in a public lavatory in Santa Monica in 1954, at the height of the McCarthy hysteria. The military think-tank where he was a consultant, stripped him of his top-secret security clearance and fired him ... The charge – indecent exposure – was dropped.|newspaper=[[The Guardian]]|date=March 25, 2002|access-date=July 9, 2012}}</ref> له سټیر څخه له جلا والي لږ وروسته، نوموړی له السلواډورۍ الاصلې امریکايي مېرمنې الیشیا لرد لوپز- هاریسون سره بلد شو. لرد د ماساچوست د ټکنالوژۍ د انستیتیوت د فزیک له برخې څخه فارغه شوې وه. دوی د ۱۹۵۷ زکال په فبروري میاشت کې واده وکړ. په داسې حال کې چې نش ملحد و، خو د واده مراسم یې په سقفي کلیسا کې ترسره شول. په ۱۹۵۸ زکال کې نش د ماساچوست په انستیتیوت کې دنده ترلاسه کړه او دغه مهال په نوموړي کې د اروايي ناروغیو نښانې ډېر ژر راڅرګندې شوې. نوموړي د ۱۹۵۹ زکال په پسرلي کې له خپلې دغې دندې څخه استعفا ورکړه او څو میاشتې وروسته یې زوی ، جان چارلز مارتین نش وزیږېد. په دغه ماشوم باندې تر یو کاله پورې نوم کېنښودل شو، ځکه چې الیشیا احساس کاوه چې کېدای شي نش د نوم ټاکنې په برخه کې کوم ځانګړی نظر ولري. له ناروغۍ څخه د رامنځته شوي تشویش له امله نش او لرد په ۱۹۶۳ زکال کې له یو بل څخه جلا شول. داسې ښکاري چې دغې چارې ورسره مرسته وکړه څو زده کړي څه ډول خپله پارانوئید ویره له منځه یوسي. پرینسټون پوهنتون ورته اجازه ورکړه څو په ټولګیو کې د همکار ښوونکي په توګه ګډون وکړي. هغه په ریاضي باندې خپلو چارو ته دوام ورکړ او بالاخره یې اجازه ومونده چې بیاځلي تدریس ته مخه کړي. په ۱۹۹۰مه لسیزه کې لرد او نش بېرته خپله اړیکه جوړه کړه او په ۲۰۰۱ زکال کې یې بیاځلي واده وکړ. جان چارلز مارتین نش د ریاضیاتو په برخه کې له راتګرز پوهنتون څخه دوکتورا تر لاسه کړه او له دې وروسته په شیزوفرني باندې اخته تشخیص کړای شو. <ref name="Sylvia Nasar 2011 143">[[John Forbes Nash Jr.#Nasar|Nasar (2011)]], Chapter 17: Bad Boys, p. 143: "In this circle, Nash learned to make a virtue of necessity, styling himself self-consciously as a "free thinker." He announced that he was an atheist."</ref><ref name="Nash19954">{{cite conference|last1=Nash|first1=John F., Jr.|year=1995|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/economic-sciences/laureates/1994/nash-bio.html|title=John F. Nash Jr. – Biographical|book-title=The Nobel Prizes 1994: Presentations, Biographies & Lectures|editor-first1=Tore|editor-last1=Frängsmyr|publisher=[[Nobel Foundation]]|location=Stockholm|editor-link1=Tore Frängsmyr|isbn=978-9185848249|pages=275–279}}</ref><ref name="charlesmartin">{{Cite web |last=Livio |first=Susan K. |date=June 11, 2017 |title=Son of 'A Beautiful Mind' John Nash has one regret |url=https://www.nj.com/healthfit/2017/06/two_years_after_parents_death_son_of_a_beautiful_m.html |access-date=June 17, 2020 |website=NJ Advance Media |language=en}}</ref><ref name="Nash19955">{{cite conference|last1=Nash|first1=John F., Jr.|year=1995|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/economic-sciences/laureates/1994/nash-bio.html|title=John F. Nash Jr. – Biographical|book-title=The Nobel Prizes 1994: Presentations, Biographies & Lectures|editor-first1=Tore|editor-last1=Frängsmyr|publisher=[[Nobel Foundation]]|location=Stockholm|editor-link1=Tore Frängsmyr|isbn=978-9185848249|pages=275–279}}</ref><ref name="charlesmartin2">{{Cite web |last=Livio |first=Susan K. |date=June 11, 2017 |title=Son of 'A Beautiful Mind' John Nash has one regret |url=https://www.nj.com/healthfit/2017/06/two_years_after_parents_death_son_of_a_beautiful_m.html |access-date=June 17, 2020 |website=NJ Advance Media |language=en}}</ref><ref name="david">[https://www.nytimes.com/books/98/06/07/daily/mind-book-review.html David Goodstein, 'Mathematics to Madness, and Back'], ''The New York Times'', June 11, 1998</ref> == مړینه == د ۲۰۱۵ زکال د مۍ په ۲۳مه نش او مېرمنې یې د مونرو، نیوجرسي د ۸اې سړک څخه د وتو پر مهال د نیوجرسي د بل سړک سره د وصلېدو په نقطه کې ترافیکي پېښه وکړه او دواړه ووژل شول. دغه پېښه هغه مهال وشوه چې نش په ناروې کې د آبل جایزې له ترلاسه کولو وروسته متحده ایالاتو ته راوګرځېد؛ د دوی پلان دا و چې په نیوارک هوايي ډګر کې به دوی ته منتظر لیموزین دوی تر خپله ځایه رسوي، خو د الوتنې په پلان کې د تغیر له امله دوی پنځه ساعته وړاندې یاد هوايي ډګر ته راورسېدل او پرېکړه یې وکړه چې په ټکسي کې ولاړ شي. د هغوی ټکسي چلوونکي، تارک ګیرګیس د خپل موټر کنټرول له لاسه ورکړ او د سړک له موانعو سره یې ټکر وکړ؛ دوی دواړه له ټکسي څخه بهر وغورځېدل، ایالتي پولیسو څرګنده کړه چې د پېښې له ډول څخه ښکاري چې دوی امنیتي کمربند نه و تړلی. نش د مړینې پر مهال ۸۶ کاله عمر درلود. له هغه څخه د جان مارتین نش او جان سټیر په نومونو دوه زامن پاتې شول چې مارتین له دوی سره یوځای ژوند کاوه. <ref>[https://patch.com/new-jersey/woodbridge/report-cabbie-involved-fatal-turnpike-crash-began-driving-taxi-two-weeks-ago-0 Cabbie In Crash That Killed John Nash Began Driving Taxi Two Weeks Ago]</ref><ref>[https://nypost.com/2015/05/24/a-beautiful-mind-mathematician-john-nash-killed-in-cab-crash/ 'A Beautiful Mind' mathematician John Nash killed in cab crash]</ref><ref>{{cite news|title=Famed 'A Beautiful Mind' mathematician John Nash, wife killed in taxi crash, police say|last=Ma|first=Myles|work=The Star-Ledger|url=http://www.nj.com/middlesex/index.ssf/2015/05/famed_a_beautiful_mind_mathematician_wife_killed_in_taxi_crash_police_say.html|date=May 23, 2015|access-date=May 23, 2015}}</ref><ref>{{cite news|title='Beautiful Mind' mathematician John Nash killed in crash|url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-32865248|access-date=May 24, 2015|work=BBC News}}</ref><ref>{{cite news|url=http://business.highbeam.com/62734/article-1P1-51401334/john-forbes-nash-may-lose-nj-home|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518131511/http://business.highbeam.com/62734/article-1P1-51401334/john-forbes-nash-may-lose-nj-home|url-status=dead|archive-date=May 18, 2013|title=John Forbes Nash May Lose N.J. Home|agency=[[Associated Press]]|date=March 14, 2002|quote=West Windsor, N.J.: John Forbes Nash Jr., whose life is chronicled in the Oscar-nominated movie ''A Beautiful Mind,'' could lose his home if the township picks one of its proposals to replace a nearby bridge.|access-date=February 22, 2011|via=[[HighBeam Research]]}}</ref><ref name="NYT death">{{cite news|first=Erica|last=Goode|url=https://www.nytimes.com/2015/05/25/science/john-nash-a-beautiful-mind-subject-and-nobel-winner-dies-at-86.html|title=John F. Nash Jr., Math Genius Defined by a 'Beautiful Mind,' Dies at 86|work=[[The New York Times]]|date=May 24, 2015|access-date=May 24, 2015}}</ref><ref name="NYT quotes">{{cite news|title=The Wisdom of a Beautiful Mind|url=https://www.nytimes.com/interactive/2015/05/25/science/john-nash-quotes.html|website=[[The New York Times]]|access-date=May 25, 2015|date=May 24, 2015}}</ref> == سرچينې. == i00dycg4v7s4k4mpdxcfzrbfsir5gog 0 70265 369169 355201 2026-09-23T01:22:40Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369169 wikitext text/x-wiki {{مالومات}} د اسلامي دولت ډلې په ترتیب سره له ۲۰۱۳، ۲۰۱۷ او ۲۰۱۹ زکال را وروسته په عراق او سوریې هېوادونو کې خپل اصلي مراکز جوړ کړل او په دې سره یې تر ډېره د بین النهرین په سیمه کې یو شمېر ښاري، کلیوالي او صحرایي قلمروونه خپل کړل. نن ورځ دغه ډله په دغه سیمه او نورو برخو په ځانګړې توګه په افغانستان، لویدیځه افریقا، صحرا، سومالیا، موزامبیق او د کانګو په دیموکراتیک جمهوریت کې پریمانه قلمروونه یا د یاغيانو سیمې په خپل واک کې لري. <ref>{{Cite news|url=https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2017/12/iraq-saladin-hamrin-pmu-isis.html|title=Iraqi forces hunt down IS remnants in Hamrin Mountains|author=Shelly Kittleson|work=[[al-Monitor]]|date=31 December 2017|access-date=2 January 2018}}</ref><ref name="Chesnutt 2022">{{Cite news|title=The State of al Qaeda and ISIS Around the World|url=https://www.criticalthreats.org/analysis/the-state-of-al-qaeda-and-isis-around-the-world|last1=Chesnutt|first1=Kate|date=2022-09-08|work=Critical Threats|last2=Zimmerman|first2=Katherine}}</ref> د ۲۰۱۷ زکال په لومړیو کې دغې ډلې په عراق او سوریه کې ۴۵۳۷۷ کیلومتر مربع (۱۷۵۲۰ مایل مربع) او نورو برخو کې ۷۳۲۳ کیلومتر مربع قلمروونه لرل چې ټولیزه کچه یې ۵۲۷۰۰ کیلومتر مربع (۲۰۳۰۰ مایل مربع) ته رسېدله. دا د ۲۰۱۴ زکال په پرتله د دغې ډلې په قلمرو کې د پام وړ کمښت څرګندويي کوي ځکه چې هغه مهال یې له ۱۰۰۰۰۰ څخه تر ۱۱۰۰۰۰ کیلومتر مربع (۳۹۰۰۰ څخه تر ۴۲۰۰۰ مایل مربع) قلمرو په خپل واک کې درلود. له ۲۰۱۴ زکال راهیسې د دغې ډلې قلمروونو د نړۍ په هره برخه کې پام وړ کمښت لرلی، دغه کمښت د دغې ډلې د محبوبیت د راکمېدو او پر وړاندې یې د پوځي عملیاتو د ترسره کېدو له امله دی. د ۲۰۱۹ زکال د مارچ میاشتې په وروستیو کې یوازې په سوریه کې د دغې ډلې قلمرو د شام په دښته کې ۴۰۰۰ کیلومتر مربع (۱۵۵۰ مایل مربع) ته راکم شو. ورته مهال دغه سیمه د سوریې د دولتي ځواکونو او همدارنګه د هغو د متحدینو له خوا کلابنده شوې وه. د سوریې پوځ د دغې ډلې د کسانو د په نښه کولو په موخه ځمکني او هوايي عملیات ترسره کړل، خو چندان بریا یې نه لرله. له دې سره د داعش په تبلیغاتو کې ادعا وشوه چې د هغوی د قلمرو مساحت ۲۸۲۴۵۸ کیلومتر مربع ته رسېږي. <ref>{{cite tweet|user=rcallimachi|last=Callimachi|first=Rukmini|author-link=Rukmini Callimachi|number=920451475624677377|date=17 October 2017|title=4. In an email, US-backed Coalition fighting ISIS told me that of the 104,000 square km the group held in Iraq/Syria, 93,790 is liberated}}</ref><ref>{{Cite journal|title=How conflict affects land use: agricultural activity in areas seized by the Islamic State|journal=Environmental Research Letters|volume=12|issue=5|pages=054004|date=28 April 2017|doi=10.1088/1748-9326/aa673a|last1=Eklund|first1=Lina|last2=Degerald|first2=Michael|last3=Brandt|first3=Martin|last4=Prishchepov|first4=Alexander V|last5=Pilesjö|first5=Petter|bibcode=2017ERL....12e4004E|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite web |date=24 March 2019 |title=Trump says all Islamic State land lost in Syria, SDF says fight continues &#124; Reuters |url=https://af.reuters.com/article/worldNews/idAFKCN1R30FK |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324134748/https://af.reuters.com/article/worldNews/idAFKCN1R30FK |archive-date=24 March 2019 |website=web.archive.org |accessdate=17 March 2023}}</ref><ref name="disregard">{{Cite web |title=Trump's maps of the 'caliphate' disregard ISIS pockets near Syrian gov't areas |url=https://www.almasdarnews.com/article/trumps-maps-of-the-caliphate-disregard-isis-pockets-near-syrian-govt-areas/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414054144/https://www.almasdarnews.com/article/trumps-maps-of-the-caliphate-disregard-isis-pockets-near-syrian-govt-areas/ |archive-date=14 April 2021 |access-date=25 March 2019}}</ref><ref name="besieged">{{Cite web |date=20 February 2019 |title=Although they have been besieged by Russia, Iran, and the regime for two years, thousands of ISIS members are still within an area of 4000 km² without any intention to launch a military operation against them • The Syrian Observatory For Human Rights |url=https://www.syriahr.com/en/117051/ |accessdate=17 March 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=Complete map update of Syrian War{{snd}}End of February 2019 |url=https://www.almasdarnews.com/article/complete-map-update-of-syrian-war-end-of-february-2019/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327101515/https://www.almasdarnews.com/article/complete-map-update-of-syrian-war-end-of-february-2019/ |archive-date=27 March 2019 |access-date=25 March 2019}}</ref><ref>{{Cite web |date=5 March 2019 |title=Syrian army attacks Islamic State targets in desert: report |url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-islamicstate-sukhna-idUSKCN1QM0WM |via=www.reuters.com |accessdate=17 March 2023}}</ref><ref>Al-Yaqeen Media. "Three Years on the Islamic State". Digital image, 11 June 2017. https://i.redd.it/i2id92mph33z.jpg</ref> له دې سره چې د داعش ډلې تر کنټرول لاندې قلمرو په پرېمانه کچه را کم شوی، خو لا هم د سوریې د جګړې لاندې سیمو سربېره د دغه هېواد په ختیځو دښتو کې خپل ځای لري. د دغه خلافت د قلمرو، وګړو، عوایدو او اعتبار ډېره برخه له هغه قلمرو څخه سرچینه اخلي چې یو مهال یې په عراق او سوریه کې په واک کې درلود. په افغانستان کې هم تر ډېره د پاکستان پولې ته څېرمه سیمې په خپل واک کې لري، په داسې حال کې چې د ۲۰۱۵ زکال له پسرلي راوروسته یې په دغه هېواد کې هم خپل ۸۷ سلنه قلمرو له لاسه ورکړی. د سوریې د جګړې د اوج پر مهال د دغې ډلې د عراق او لبنان څانګې د لبنان یو شمېر سرحدي سیمې په خپل واک کې لرلې. په لیبیا کې بیا دغه ډله د ګرځنده یاغي ډلو په توګه عمل کوي او له هرې سیمې څخه په تېرېدو یو ځل هغه سیمې په خپل اشغال کې راوړي او بېرته یې خوشې کوي. دغه ډله په مصر کې د شیخ زوید ښار ګوټي په چاپېر کې ۹۱۰ کیلومتر مربع قلمرو په خپل واک کې لري چې د ټول مصر د مساحت له ۱٪ څخه لږ برخه جوړوي. په نایجریا کې بوکو حرام ډلې (چې د داعش همکاره ډله وه) په ۲۰۱۴ زکال کې یې ۶۰۴۱ کیلومتر مربع خاوره په واک لرله، په داسې حال کې چې ډیری سیمې د دغې ډلې له پوځي پاشل کېدو او په ډله کې دننه د درزونو په رامنځته کېدو سره د داعش پلوه او همدارنګه د داعش ضد څانګو له واکه ووتلې. سره له دې هم د ۲۰۱۹ زکال په وروستیو کې د داعش افریقايي ځواکونو یو ځل بیا د نایجریا ډیری برخې ونیولې چې له همدې امله دغو ځواکونو تر خپل واک لاندې قلمرو کې تر نن ورځې خپله اداره جوړه کړې ده. په ۲۰۲۲ زکال کې په دغه سیمه کې د داعش قلمرو تر ډېره بریده د نایجریا شمال ختیځې برخې او د موازمبیق شمالي برخې ته محدود شوی دی. <ref>{{cite news|url=https://www.voanews.com/middle-east/down-still-threat-many-countries|title=IS Down But Still a Threat in Many Countries|work=Voice of America|date=24 April 2019|access-date=10 December 2019|archive-date=10 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191210195355/https://www.voanews.com/middle-east/down-still-threat-many-countries|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://humangle.ng/how-did-abubakar-shekau-die-heres-what-we-know-so-far/|title=How Did Abubakar Shekau Die? Here's What We Know So Far.|author=Kunle Adebajo|work=Humangle|date=21 May 2021|access-date=30 May 2021|archive-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529141411/https://humangle.ng/how-did-abubakar-shekau-die-heres-what-we-know-so-far/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.thenewhumanitarian.org/analysis/2021/6/17/what-now-for-boko-haram-post-shekau|title=Death of Boko Haram leader doesn't end northeast Nigeria's humanitarian crisis|author=Dulue Mbachu|work=The New Humanitarian|date=17 June 2021|access-date=18 June 2021}}</ref>{{sfn|Trauthig|2020|pp=13, 18}} == مخینه == د اسلامي دولت ډلې ته د اړوندې دابق مجلې پنځمې ګڼې د نویو ولایتونو د جوړولو په موخه د دغې ډلې کړنلار توضېح کړه. د دغې کړنلارې له مخې په یوه ټاکلې سیمه کې جهادي ډلې باید په یوه واحد جوړښت کې سره یو موټې شي او په ښکاره توګه له خلیفه سره د وفادارۍ څرګندونه وکړي. له دې سربېره باید دغه ډلې ځانته والي (قومندان) وټاکي او یوه شورا (مذهبي شورا) رامنځته کړي او همدارنګه باید د ځمکني حاکمیت او د شرعي قوانینو د داعشي نسخې د پلي کولو په موخه پوځي ستراتیژي ترتیب کړي. له رسمي منلو وروسته داعش دغه ډله بیا د خپل یو ولایت په توګه معرفي کوي او له هغو ملاتړ کوي. دابق همدارنګه په ختیځ ترکستان، اندونیزیا او فیلیپین کې د ملاتړو د لرلو وویل او ادعا یې وکړه چې دغه ډله به په یادو سیمو کې له خپلو ملاتړو سره د مستقیمو اړیکو له ټینګښت وروسته هلته ولایت جوړ کړي. <ref name="isw2">{{cite web |author=Romain Caillet |date=December 2014 |title=ISIS'S GLOBAL MESSAGING STRATEGY FACT SHEET |url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/GLOBAL%20ROLLUP%20Update.pdf |access-date=13 March 2015 |publisher=Institute for the Study of War |archive-date=6 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171206144650/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/GLOBAL |url-status=dead }}</ref><ref name="isw22">{{cite web |author=Romain Caillet |date=December 2014 |title=ISIS'S GLOBAL MESSAGING STRATEGY FACT SHEET |url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/GLOBAL%20ROLLUP%20Update.pdf |access-date=13 March 2015 |publisher=Institute for the Study of War |archive-date=6 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171206144650/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/GLOBAL |url-status=dead }}</ref> == لنډه کتنه == د داعش ویاند ابو محمد العدناني وویل: «هرې سیمې ته د خلیفه [خلافت] د واکونو په پراختیا او هلته د ځواکونو په رسېدو د اړوندو سیمو د ټولو امارتونو، ډلو، دولتونو او سازمانونو مشروعیت باطل کېږي». له همدې امله داعش د لومړۍ نړیوالې جګړې پر مهال د سایکس – پیکوټ د تړون له مخې د لویدیځو قدرتونو له خوا سیاسي ویش رد کوي او دوی به د عراق او سوریې قلمروونه د واحد قلمرو په توګه یو موټی کړي. د لانګ وار مجله لیکي چې د دغې موضوع منطقی معنی داده چې که چېرې په سیمه کې له وړاندې څخه موجودې ډلې لکه د عربستان په ټاپو وزمه کې د القاعدې ډله (AQAP) او د مراکش د القاعدې ډله (AQIM) د داعش واکمني وه نه مني او یا هم هغو ته تسلیم نه شي دوی به دغې ډلې نامشروع اعلان کړي. <ref name="Johnson14">{{cite web |last=Johnson |first=M. Alex |date=3 September 2014 |title='Deviant and Pathological': What Do ISIS Extremists Really Want? |url=https://www.nbcnews.com/storyline/isis-terror/deviant-pathological-what-do-isis-extremists-really-want-n194136 |access-date=5 September 2014 |publisher=NBC News}}</ref><ref>{{cite news|last1=Tran|first1=Mark|last2=Weaver|first2=Matthew|date=30 June 2014|title=Isis announces Islamic caliphate in area straddling Iraq and Syria|url=https://www.theguardian.com/world/2014/jun/30/isis-announces-islamic-caliphate-iraq-syria|work=The Guardian|access-date=6 July 2014}}</ref><ref>{{cite news|last1=McGrath|first1=Timothy|title=Watch this English-speaking ISIS fighter explain how a 98-year-old colonial map created today's conflict|url=http://www.dailynews.com/general-news/20140702/watch-this-english-speaking-isis-fighter-explain-how-a-98-year-old-colonial-map-created-todays-conflict|access-date=22 July 2014|work=Los Angeles Times|agency=GlobalPost|date=2 July 2014}}</ref><ref>{{cite web |author=Romain Caillet |date=27 December 2013 |title=The Islamic State: Leaving al-Qaeda Behind |url=http://carnegieendowment.org/syriaincrisis/?fa=54017 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |تاريخ الوصول=29 July 2023 |تاريخ الأرشيف=6 September 2015 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20150906102911/http://carnegieendowment.org/syriaincrisis/?fa=54017 |url-status=dead |لاسرسي نېټه=29 July 2023 |خونديځ نېټه=6 September 2015 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20150906102911/http://carnegieendowment.org/syriaincrisis/?fa=54017 |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20150906102911/http://carnegieendowment.org/syriaincrisis/?fa=54017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906102911/http://carnegieendowment.org/syriaincrisis/?fa=54017 }}</ref><ref name="LWJexpansion">{{cite web |last1=Joscelyn |first1=Thomas |date=17 November 2014 |title=Analysis: Islamic State snuff videos help to attract more followers |url=http://www.longwarjournal.org/archives/2014/11/analysis_islamic_sta_1.php |access-date=21 November 2014 |website=Long War Journal |publisher=Long War Journal}}</ref> په داسې حال کې چې په لیبیا او مصر کې د دغې ډلې څانګې تر ډېره فعالې دي او هڅه کوي څو په پراخه قلمروونو واکمني وکړي، خو په نورو هېوادونو لکه الجزایر او سعودي عربستان کې دومره فعالیت نه لري او نه ښکاري چې دوی دې دلته پام وړ حضور ولري. <ref name="bbc30jan15">{{cite news|title=Islamic State builds on al-Qaeda lands|url=https://www.bbc.com/news/world-31064300|publisher=[[BBC News]]|date=30 January 2015|access-date=13 March 2015}}</ref><ref name="winep14Nov">{{cite web |date=14 November 2014 |title=The Islamic State's Archipelago of Provinces |url=http://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/view/the-islamic-states-archipelago-of-provinces |access-date=17 November 2014 |publisher=Washington Institute for Near East Policy}}</ref> له ۲۰۲۲ زکال را وروسته داعش تر اوسه پورې د کوم نوي ولایت د جوړېدو اعلان نه دی کړی. په داسې حال کې چې دغې ډلې د سومالیا، بنګلادېش او فیلپین په څېر یو شمېر هېوادونو د سخت دریځو ډلو عمومي بیعت ترلاسه کړی او همدارنګه د هغوی ویناوې او ویډیوګانې د خپلو رسمي رسنیزو کانالونو له لارې خپروي. د چارو شنونکی چارلی وینټر څرګندوي چې دغه چاره د داعش د یو شمېر موجودو ولایاتو د کمزوري عملکرد له امله ده او داسې ښکاري چې د داعش رهبري خپل نوي ملاتړي یوازې د «خلافت د سرتېرو» په توګه معرفي کوي. <ref>{{cite news|title=Islamic State in Somalia claims capture of port town|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2016/10/islamic-state-in-somalia-claims-capture-of-port-town.php|access-date=10 February 2016|work=The Long War Journal|date=26 October 2016}}</ref><ref>{{cite news|title=How Bangladesh Became Fertile Ground for al-Qa'ida and the Islamic State|url=https://www.ctc.usma.edu/posts/how-bangladesh-became-fertile-ground-for-al-qaida-and-the-islamic-state|access-date=10 February 2016|work=CTC Sentinel|date=25 May 2016|archive-date=9 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171009215354/https://ctc.usma.edu/posts/how-bangladesh-became-fertile-ground-for-al-qaida-and-the-islamic-state|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |date=22 July 2016 |title=Has the Islamic State Abandoned Its Provincial Model in the Philippines? |url=http://warontherocks.com/2016/07/has-the-islamic-state-abandoned-its-provincial-model-in-the-philippines/ |access-date=10 February 2017}}</ref><ref>{{cite news|title=The Islamic State grows in the Philippines|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2016/06/islamic-state-officially-creates-province-in-the-philippines.php|access-date=10 February 2016|work=The Long War Journal|date=24 June 2016}}</ref> له دې امله چې دغې ډلې خپل ګڼ شمېر قلمروونه له لاسه ورکړي، اوس هڅه کوي چې تر ډېره په بهرنیو هېوادونو کې ترهګریز بریدونه ترسره کړي. <ref>{{Cite journal|last1=Piazza|first1=James A.|last2=Soules|first2=Michael J.|date=2021|title=Terror after the Caliphate: The Effect of ISIS Loss of Control over Population Centers on Patterns of Global Terrorism|url=https://doi.org/10.1080/09636412.2021.1885729|journal=Security Studies|volume=30|pages=107–135|doi=10.1080/09636412.2021.1885729|s2cid=232411590|issn=0963-6412}}</ref> == د قلمروونو اړوند ځانګړې ادعاوې == د اسلامي دولت ډلې په لومړي ګام کې د سوریې او عراق د قلمروونو ادعا وکړه او هر هېواد یې تر ډېره پورې د حاکمیتي پولو پر بنسټ په بېلابېلو ولایتونو ووېشه. له سوریې او عراق بهر د دغې ډلې لومړنۍ ځمکنۍ ادعا د ۲۰۱۴ زکال د نومبر په ۱۳مه د دغې ډلې رهبر ابوبکر البغدادي وکړه چې په لیبیا (د برقه ولایت، د طرابلس ولایت او د فزان ولایت)، الجزایر (د الجزایر ولایت)، مصر (د سینا ولایت)، یمن (د یمن ولایت) او سعودي عربستان (د حرمینو ولایت) کې یې د نویو ولایتونو د جوړولو وویل. په ۲۰۱۵ زکال کې یې د افغانستان – پاکستان په پوله (د خراسان ولایت)، په شمالي نایجریا (د افریقا د لویدیځ ولایت یا ولایت غرب الافریقا)، په شمالي قفقاز (د قفقاز ولایت) او ساحل کې (د ساحل ولایت) نوي ولایتونه اعلان کړل. <ref name="isw">{{Cite web |title=''ISIS Governance in Syria.'' |url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/ISIS_Governance.pdf |accessdate=17 March 2023 |archive-date=12 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412064408/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/ISIS_Governance.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="sd">{{Cite book|title=The ISIS Threat: The Rise of the Islamic State and their Dangerous Potential|publisher=[[United States Congress]]|year=2015|isbn=9781505837636|url=https://books.google.com/books?id=Qt3srQEACAAJ}}</ref><ref name="wapo28jan">{{cite news|title=The Islamic State's model|url=https://www.washingtonpost.com/blogs/monkey-cage/wp/2015/01/28/the-islamic-states-model/|access-date=13 March 2015|newspaper=[[The Washington Post]]|date=28 January 2015}}</ref><ref name="Reuters">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-baghdadi-idUSKCN0IX1Y120141113|title=Islamic State leader urges attacks in Saudi Arabia: speech|work=Reuters|date=13 November 2014|quote="We announce to you the expansion of the Islamic State to new countries, to the countries of the Haramayn, Yemen, Egypt, Libya [and] Algeria"}}</ref><ref name="iswMay15">{{cite web |date=10 May 2015 |title=ISIS Global Intelligence Summary March 1 – May 7, 2015 |url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/ISIS%20INTSUM_Final.pdf |access-date=12 May 2015 |publisher=Institute for the Study of War |archive-date=12 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412064456/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/ISIS |url-status=dead }}</ref><ref name="caucasus">{{cite web |date=23 June 2015 |title=ISIS Declares Governorate in Russia's North Caucasus Region |url=http://understandingwar.org/backgrounder/isis-declares-governorate-russia%E2%80%99s-north-caucasus-region |publisher=Institute for the Study of War |access-date=29 July 2023 |archive-date=19 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019055910/http://www.understandingwar.org/backgrounder/isis-declares-governorate-russia%e2%80%99s-north-caucasus-region |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news|url=https://al-ain.com/article/isis-abu-hussein-qurashi-leader|title=داعش الساحل" يعلن مبايعة القرشي زعيما جديدا|date=12 December 2022|access-date=12 December 2022|work=Al-Ain|language=ar}}</ref> === سیمه ئیز اداري دفترونه === د اسلامي دولت ډلې له ۲۰۱۷ زکال څخه تر ۲۰۱۹ زکال پورې د خپلو انساني او نورو منابعو د تنظیم او هدایت او همدارنګه د بهرنیو عملیاتو د ترسره کولو په موخه بېلابېل سیمه ئیز اداري دفترونه جوړل کړل. <ref name="auto1">{{cite web |title=Reduced, but Rebuilding: United Nations Reports on Islamic State and Al-Qaeda |url=https://kyleorton.substack.com/p/reduced-but-rebuilding-united-nations}}</ref> د داعش «تر ټولو قوي او ثابت شوي» دفترونه چې د هر ولایت په مرکز کې یې د اړوند ولایاتو د چارو د څارنې په موخه جوړ کړي عبارت دي له: په افغانستان کې د الصدیق دفتر، چې «سویلي آسیا او د ملګرو ملتونو د سازمان د یو شمېر غړو هېوادونو په خبره مرکزي اسیا تر پوښښ لاندې لري»؛ په سومالیا کې القرار دفتر، چې د پوښښ په ساحه کې یې موزامبیق او د کانګو دیموکراتیک جمهوریت شاملېږي؛ او د چاد د سیند په حوزه کې چېرې چې د نیجر، چاد، کامرون او نایجریا پولې سره نښلي د الفرقان دفتر، دغه دفتر په شمالي افریقا کې یادو سیمو ته اړوند ولایتونه او د ساحل پراخه ولایت تر خپل کنټرول لاندې لري او همدارنګه د لویې صحرا د ولایت په چارو نظارت لري. له دې سربېره د څارونکو په خبره «د داعش درې نور سیمه ئیز دفترونه ډېر لږ فعالیت لري او یا هم د زوال سره مخ دي» چې په لاندې ډول دي: په لیبیا کې د الانفال دفتر چې «د افریقا د شمال او ساحل یو شمېر برخې» تر پوښښ لاندې لري؛ د ام القری دفتر چې «په یمن کې موقعیت لري او ... د عربستان د ټاپو وزمې مسئولیت ور تر غاړې دی» او په سینا ټاپو وزمه کې د ذوالنورین دفتر چې «د مصر او سوډان مسئولیت لري».<ref name="auto12">{{cite web |title=Reduced, but Rebuilding: United Nations Reports on Islamic State and Al-Qaeda |url=https://kyleorton.substack.com/p/reduced-but-rebuilding-united-nations}}</ref><ref>{{cite tweet|user=jseldin|number=1549397636268056580|title=The other #ISIS networks}}</ref> == سرچينې == qi20fiiugpy9fu26y4lv94jjz8mem3o 0 70267 369170 354468 2026-09-23T01:22:52Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369170 wikitext text/x-wiki د اسلامي دولت د ډلې له خوا په ۲۰۱۴ زکال کې د عراق په شمالي برخې باندې د برید په پایله کې د چټکو قلمروي لاسته راوړونو، په نړیواله بڼه د غندل شوو اعدامونو، د بشري حقونو څخه د سرغړونو د راپورونو او نورو سیمو ته د سوریې د کورنۍ جګړې د خپرېدو له وېرې ډیری هېوادونه د سوریې په کورنۍ جګړه او د عراق په جګړه (۲۰۱۳- ۲۰۱۷ زکال) کې د مداخلې په موخه لاس په کار شول. وروسته بیا په نایجریا او لیبیا کې هم داعش ته د اړوندو ډلو پر وړاندې یو شمېر جزيي اقدامات ترسره شول. <ref name="hp1">{{cite news|date=7 August 2014|title=Not Just Iraq: The Islamic State Is Also on the March in Syria|url=https://www.huffingtonpost.com/charles-lister/not-just-iraq-the-islamic_b_5658048.html|newspaper=[[HuffPost]]|first=Charles|last=Lister|access-date=24 September 2014}}</ref> د امریکا او بریتانیا د اطلاعاتو پر بنسټ د ۲۰۱۴ زکال د جون میاشتې په نیمايي کې ایران هم د عراق پر خاوره د بې پیلوټو الوتکو الوتنې پیل کړې؛ د رویټرز په خبره ایراني سرتېري په عراق کې له داعش سره په جګړه کې بوخت و. ورته مهال متحده ایالاتو هم عراق ته د کم شمېر سرتېرو د لېږلو امر ورکړ او د عراق په هوايي حریم کې یې الوتنې پیل کړې. د ستراتیژیکو مطالعاتو د نړیوال انستیتیوت په خبره د ۲۰۱۴ زکال په جولای میاشت کې ایران عراق ته سوخو-۲۵ الوتکې ولېږلې او ظاهرا حزب الله هم خپل یو شمېر روزونکي او سلاکاران عراق ته ولېږل څو په عراق کې د داعش ډلې پر چارو باندې د څارنې په برخه کې له شیعه ملیشه وسله والو سره مرسته وکړي. د ۲۰۱۴ زکال په اګست میاشت کې متحده ایالاتو او ایران په جلا بڼه په عراق کې د داعش پر اهدافو باندې هوايي بریدونه پیل کړل. له دغه مهال راوروسته د متحده ایالاتو تر مشرۍ لاندې د څوارلس هېوادونو ائتلاف په عراق او سوریه کې د داعش پر مرکزونو هوايي بریدونه ترسره کړل. د ۲۰۱۴ زکال په سپټمبر میاشت کې متحده ایالاتو له سعودي عربستان او اردن سره په نږدې همکارۍ د همغږې هوايي بمبارۍ عملیات پیل کړل څو په ټول عراق او سوریه کې د داعشي اهداف په نښه کړي. <ref>{{Cite web |title=FAQ on the Syrian Civil War |url=https://www.crf-usa.org/images/pdf/syriafaqs.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20221222175528/https://www.crf-usa.org/images/pdf/syriafaqs.pdf |archive-date=22 December 2022 |website=Constitutional Rights Foundation |page=6}}</ref> د ۲۰۱۵ زکال په سپټمبر میاشت کې روسي ځواکونو له خپل متحد بشارالاسد څخه په ملاتړ په سوریه کې د اسلامي دولت د ډلې پر وړاندې جګړه پیل کړه. په داسې حال کې چې مسکو دغه مداخله د داعش ضد عملیات وبلل او په ښکاره توګه یې د سوریې له ملت پاله اپوزیسیون څخه ملاتړ اعلان کړ، خو په خپلو بمباریو کې یې تر ډېره د سوریې د پوځ د مخالفو وسله والو، د آزادې سوریې د پوځ او سویلي جبهې (د سوریې یاغي ډله) سنګرونه په نښه کړل. بل پلو متحده ایالاتو او د هغو لویدیځو متحدینو له ترهګرۍ څخه د ملاتړ، په تاوتریخوالي سره د سوریې د انقلاب د ځپلو او همدارنګه په پراخه کچه له کیمیاوي وسلو څخه د ګټنې (د ملګرو ملتونو په ګډون هېڅ بنسټ د خپلو څېړنو په راپورونو کې د کیمیاوي وسلو د کاروونکي اړخ نوم نه دی یاد کړی) د دلیل په وړاندې کولو سره له بعثي رژیم (د بشارالاسد له حکومت) سره مخالفت وکړ. د متحده ایالاتو په مشرۍ ائتلاف د اسد له رژیم سره په مخالفت د ازادې سوریې او کردانو ملیشه وسله وال د داعش ضد عملیاتو پر مهال و روزل، هغوی یې سمبال کړل او ملاتړ یې ترې وکړ. د دواړو هېوادونو (روسیې او امریکا) د هوايي عملیاتو له پیل څخه وروسته میاشتو کې داعش په عراق او سوریه کې خپل پریمانه قلمرو له لاسه ورکړ. ورته مهال د ۲۰۱۵ او ۲۰۱۶ زکال په هوايي بریدونو سره د ملکي وګړو تلفات زیات شول. د ۲۰۱۶ زکال په نیمايي کې متحده ایالاتو او روسیې هوکړه وکړه چې خپل هوايي بریدونه به په همغږۍ ترسره کوي، خو هېڅکله دغه همغږي رامنځته نه شوه. <ref>{{cite news|title=Syrian rebels to Russia: Stop bombing us|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-idUSKCN0SK0QR20151026|work=Reuters|date=26 October 2015|access-date=9 December 2015}}</ref><ref>{{Cite web |title=FAQ on the Syrian Civil War |url=https://www.crf-usa.org/images/pdf/syriafaqs.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20221222175528/https://www.crf-usa.org/images/pdf/syriafaqs.pdf |archive-date=22 December 2022 |website=Constitutional Rights Foundation |pages=4–6}}</ref><ref>{{cite news|date=1 June 2016|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/06/report-isil-gaining-ground-libya-160601045240672.html|publisher=Al Jazeera|title=Report: ISIL losing in Iraq, Syria; gaining in Libya|access-date=26 September 2016}}</ref><ref>{{cite news|last=Ansari|first=Azadeh|url=http://www.cnn.com/2016/06/26/world/syria-violence-unicef/index.html|title=Airstrikes in Syria kill scores of civilians|date=27 June 2016|publisher=CNN|access-date=26 September 2016}}</ref><ref>{{Cite web |title=Airwars |url=https://airwars.org/data/ |access-date=2019-03-23 |website=airwars.org}}</ref><ref>{{cite news|last=Rogin|first=Josh|url=https://www.washingtonpost.com/opinions/global-opinions/obamas-syria-plan-teams-up-american-and-russian-forces/2016/07/13/8d7777cc-4935-11e6-acbc-4d4870a079da_story.html|title=Obama's Syria plan teams up American and Russian forces|newspaper=The Washington Post|date=13 July 2016|access-date=13 July 2016}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.npr.org/sections/parallels/2016/07/14/486005012/u-s-russia-working-on-a-plan-to-coordinate-bombing-in-syria|title=U.S., Russia Working on a Plan To Coordinate Bombing in Syria|publisher=NPR|date=14 July 2016|access-date=14 July 2016}}</ref> پخلی شوی چې د دغه اوږد مهاله پوځي اقداماتو وروسته د ۲۰۱۷ زکال د ډسمبر میاشتې راهیسې داعش په عراق کې هېڅ قلمرو نه دی لرلی او همدارنګه یې د سوریې د خاورې له ۵ سلنه زیاته برخه په خپل کنټرول کې نه ده لرلې. د ۲۰۱۷ زکال د ډسمبر په ۹مه عراق د داعش پر وړاندې مبارزه کې د بریا اعلان وکړ او څرګنده یې کړه چې د عراق جګړه پای ته رسېدلې. د ۲۰۱۹ زکال د مارچ په ۲۳مه دغې ډلې د باغوز فوقاني په جګړه کې له ماتې خوړلو وروسته له ارضي پلوه په سوریه کې ماته وخوړه او اړ شول څو د سوریې په ختیځ کې پاڅون وکړي. د داعش ډلې رهبر ابوبکر البغدادي هم د ۲۰۱۹ زکال په اکتوبر میاشت کې د سوریې په شمال کې د متحده ایالاتو د ځانګړو عملیاتو په پایله کې ووژل شو او پر ځای یې ابو ابراهیم الهاشمي القرشي د دغې ډلې مشر وټاکل شو. ملګرو ملتونو د ۲۰۲۰ زکال په اګست میاشت کې اټکل وکړ چې په سوریه او عراق کې د داعش ۱۰۰۰۰ جنګیالي د ویدو حجراتو په ډول شتون لري. <ref>McKay, Hollie; Trump, Mattis turn military loose on ISIS, leaving terror caliphate in tatters; Fox News Channel; 8 December 2017; http://www.foxnews.com/world/2017/12/08/trump-mattis-turn-military-loose-on-isis-leaving-terror-caliphate-in-tatters.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814205722/http://www.foxnews.com/world/2017/12/08/trump-mattis-turn-military-loose-on-isis-leaving-terror-caliphate-in-tatters.html |date=2018-08-14 }}</ref><ref>Iraq declares war with Islamic State is over; BBC News; 9 December 2017; https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42291985</ref><ref>Iraq declares victory in its war against ISIS; CBS News; 9 December 2017; https://www.cbsnews.com/news/iraq-declares-victory-in-its-war-against-isis/</ref><ref>{{Cite web |date=23 March 2019 |title=ISIL defeated in final Syria victory: SDF |url=https://www.aljazeera.com/news/2019/03/isil-defeated-syria-sdf-announces-final-victory-190323061233685.html |access-date=2019-03-23 |publisher=Al Jazeera}}</ref><ref>{{cite news|last1=Axe|first1=David|title=How U.S. Commandos IDed a 'Mutilated' Baghdadi So Quickly|url=https://www.thedailybeast.com/how-us-commandos-ided-a-mutilated-abu-bakr-al-baghdadi-so-quickly|newspaper=Daily Beast|date=October 28, 2019|access-date=October 29, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191029180602/https://www.thedailybeast.com/how-us-commandos-ided-a-mutilated-abu-bakr-al-baghdadi-so-quickly|archive-date=October 29, 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.militarytimes.com/news/your-military/2020/08/25/over-10000-islamic-state-fighters-active-in-iraq-syria-as-attacks-significantly-increase-un/|work=Military Times|title=Over 10,000 Islamic State fighters active in Iraq, Syria as attacks 'significantly' increase: UN|date=25 August 2020|access-date=4 February 2021}}</ref> == د اسلامي دولت پر ضد نړیوال ائتلافونه == === د متحده ایالاتو په مشرۍ ائتلافونه === په ولز کې د ۲۰۱۴ زکال د سپټمبر په ۵مه نېټه د ناټو مشرانو د ناستې په څنډه کې د متحده ایالاتو د بهرنیو چارو وزیر جان کري د اسټرالیا، کاناډا، ډنمارک، فرانسې، جرمني، ایټالیا، ترکیې او بریتانیا د بهرنیو چارو وزیران یوې جلا ناستې ته راوبلل؛ په دغه غونډه کې نوموړی د دغو هېوادونو پر وزیرانو باندې له داعش سره د مبارزې په برخه کې د پوځي او مالي مرستې په کولو فشار راووړ. همدغه ورځ د جان کري او د متحده ایالاتو د دفاع وزیر هېګل له خوا په ګډه خپره شوې اعلامیه کې وویل شول چې دغو نهو هېوادونو ژمنه کړې چې په عراق او سوریه کې به له داعش ضد ځواکونو سره د تجهیزاتو مرستې کوي او له هغوی څخه به هوايي ملاتړ وکړي. د ۲۰۱۴ زکال په سپټمبر میاشت کې د اردن او عربستان هوايي ځواکونو هم له متحده ایالاتو سره مرسته پیل کړه او په عراق او سوریه کې یې د دغې ډلې په مرکزونو باندې په هوايي بریدونو کې ونډه واخیسته.<ref name="nrc5Sep">[http://www.nrc.nl/nieuws/2014/09/05/navo-veroordeelt-unaniem-barbaarse-daad-van-islamitische-staat/ ‘NAVO veroordeelt unaniem ‘barbaarse daad’ van Islamitische Staat’ &#x5B;NATO unanimously condemns ‘barbaric act’&#x5D;]. ''NRC Handelsblad'', 5 September 2014. Retrieved 13 June 2015.</ref><ref name="nrc9Sep">[http://www.nrc.nl/nieuws/2014/09/09/verenigde-staten-passeren-nederland-voor-internationale-strijd-tegen-is/ ‘Verenigde Staten passeren Nederland voor alliantie tegen IS’ &#x5B;US pass over the Netherlands for alliance against ISIL&#x5D;]. ''NRC Handelsblad'', 9 September 2014. Retrieved 13 June 2015.</ref><ref name="TIME5Sep">[http://time.com/3273185/isis-us-nato/ ‘U.S. Forms Anti-ISIS Coalition at NATO Summit’] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181012154609/http://time.com/3273185/isis-us-nato/ |date=2018-10-12 }}. ''Time'', 5 September 2014. Retrieved 14 June 2015.</ref><ref name="TIME5Sep2">[http://time.com/3273185/isis-us-nato/ ‘U.S. Forms Anti-ISIS Coalition at NATO Summit’] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181012154609/http://time.com/3273185/isis-us-nato/ |date=2018-10-12 }}. ''Time'', 5 September 2014. Retrieved 14 June 2015.</ref><ref>{{Cite web |title=FAQ on the Syrian Civil War |url=https://www.crf-usa.org/images/pdf/syriafaqs.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20221222175528/https://www.crf-usa.org/images/pdf/syriafaqs.pdf |archive-date=22 December 2022 |website=Constitutional Rights Foundation |page=6}}</ref> د ۲۰۱۴ زکال د اکتوبر په ۱۷مه د متحده ایالاتو دفاع وزارت په رسمي ډول «په عراق او سوریه کې د داعش د مخ پر زیاتېدونکي ګواښ پر وړاندې پوځي اقداماتو ته د رسمیت ورکولو په موخه» یوه ضربتي ډله (Combined Joint Task Force – Operation Inherent Resolve) جوړه کړه. د ۲۰۱۴ زکال د ډسمبر په ۱۳مه په بروکسل کې د ناټو په عمومي قوماندانۍ کې د ۵۹ هېوادونو دیپلوماتان او د بهرنیو چارو وزیران راغونډ شول څو د داعش د ګواښ پر وړاندې نقشه جوړه کړي. په دغه غونډه کې د امریکا د بهرنیو چارو وزیر جان کري وویل چې د دغه بحث اصلي موضوع باید د داعش د «ایډیالوژي، مالي امکاناتو او د ځواکونو د استخدام» له منځه وړل وي، چې د هر ډول هوايي برید او پوځي اقدام څخه مهم دي. <ref>{{Cite web |title=Combined Joint Task Force - Operation Inherent Resolve: APO AE 09306 // HISTORY |url=http://www.inherentresolve.mil/Portals/14/Documents/Mission/HISTORY_17OCT2014-JUL2017.pdf?ver=2017-07-22-095806-793}}</ref><ref name="france24-4Dec">[http://www.france24.com/en/20141203-kerry-coalition-islamic-state-brussels-nato-iraq ‘US-led coalition to battle IS group for ‘as long as it takes’]. [[France 24]], 4 December 2014. Retrieved 16 June 2015.</ref><ref name="eeas5Dec">[http://eeas.europa.eu/top_stories/2014/051214_global_coalition_meeting_to_counter_isil_en.htm ‘High Representative/Vice President attends Global Coalition to Counter the Islamic State of Iraq and the Levant (ISIL)’]. EEAS (European External Action Service), 5 December 2014. Retrieved 13 June 2015.</ref> د ډسمبر د دریمې نېټې په غونډه کې د سپټمبر په ۵مه په ولز کې دپورته یاد شوي ائتلاف ۹ غړی هېوادونه؛ له روسیې او چین پرته د سپټمبر په ۱۵مه د فرانسې په پاریس کې د فرانسې په مشرې د ائتلاف غړي هېوادونه (لاندې یې یادونه شوې) او ۳۳ نور هېوادونه شامل وو: البانیا، اطریش، بوسنیا هرزګوینا، بلغاریا، کرواسیا، قبرس، استونیا، فنلنډ، ګرجستان، یونان، هنګري، ایسلنډ، ایرلنډ، کوسوو، لتویا، لتوانیا، لوکزامبورګ، مقدونیه، مولداویا، مونټینګرو، موراکو، نیوزلنډ، پرتګال، سویلي کوریا، رومانیا، سربیا، سنګاپور، سلواکیا، سلوانیا، سومالیا، سویډن، تایوان او اوکراین. <ref name="USstate,3Dec">[https://2009-2017.state.gov/r/pa/prs/ps/2014/12/234627.htm ‘Joint Statement Issued by Partners at the Counter-ISIL Coalition Ministerial Meeting’]. [[United States Department of State]], 3 December 2014. Retrieved 16 June 2015.</ref> دغو ټولو هېوادونو ځان د عراق او شام د اسلامي دولت (داعش) پر وړاندې نړیوال ائتلاف وباله او په داسې یوې ستراتیژي هوکړې ته ورسېدل چې لاندې موارد په کې شامل و: * د داعش د واقعي ماهیت افشا کول؛ * د داعش د مالي او بودیجوي منابعو له منځه وړل؛ * د داعش پر ضد له پوځي عملیاتو ملاتړ. <ref name="USstate,3Dec2">[https://2009-2017.state.gov/r/pa/prs/ps/2014/12/234627.htm ‘Joint Statement Issued by Partners at the Counter-ISIL Coalition Ministerial Meeting’]. [[United States Department of State]], 3 December 2014. Retrieved 16 June 2015.</ref> === د فرانسې پر مشرۍ ائتلاف === د ۲۰۱۴ زکال د سپټمبر په ۱۵مه د ۲۶ هېوادونو په ګډون د عراق د سولې او امنیت په نړیوال کنفرانس کې چې کوربه توب یې په پاریس کې د فرانسې ولسمشر فرانسوا اولاند پر غاړه اخیستی و او له اسټرالیا او پولنډ پرته د سپټمبر په ۵مه په ولز کې د متحده ایالاتو په مشرۍ د جوړ شوي ائتلاف غړو هېوادونو؛ سربېره پر دې بحرین، مصر، عراق، اردن، کویټ، لبنان، عمان، قطر، سعودي عربستان، متحده عربي اماراتو، بلجیم، چین، د چک جمهوریت، جاپان، هالنډ، ناروې، روسیې او هسپانیا په کې ګډون کړی و ژمنه یې وکړه چې له عراقي دولت سره به د پوځي مرستو په کولو د داعش پر وړاندې مبارزه کې د هغو ملاتړ وکړي او د اګست ۱۵مې نېټې ته اړوند د ملګرو ملتونو د امنیت شورا ۲۱۷۰مه ګڼه پرېکړه لیک (له داعش سره د هر ډول سوداګرۍ د محکومیت او همدارنګه له داعش سره د هر ډول مرستې او هغوی ته د باج د ورکړې څخه د مخنیوي اړوند پرېکړه لیک) ته یې پر خپلې ژمنتیا ټینګار وکړ.<ref name="unsc2170">[https://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/RES/2170%20%282014%29 UNSC Resolution 2170 (15 August 2014)]. UN. Retrieved 14 June 2015.</ref><ref name="FrDiplomatie">[https://web.archive.org/web/20140918011834/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/country-files/iraq-304/events-2526/article/international-conference-on-peace ‘International Conference on Peace and Security in Iraq (Paris, 15 September 2014)’]. ''France Diplomatie'' (undated). Retrieved 14 June 2015.</ref> === د روسیې پر مشرۍ ائتلاف === د ۲۰۱۵ زکال د سپټمبر په وروستیو کې روسیې، عراق، ایران او سوریې د سوریې او عراق پولې ته څېرمه د داعش ډلې اړوند د اطلاعاتو د راغونډولو او د هغو د تجزیې او تحلیل په موخه په بغداد کې د اطلاعاتو یو مشترک مرکز جوړ کړ. د ۲۰۱۵ زکال د سپټمبر په ۳۰مه روسیې د داعش ډلې پر ضد خپل هوايي عملیات د سوریې د دولت په ملاتړ پیل کړل. <ref>{{Cite journal|title=The Evolution of Russian and Iranian Cooperation in Syria|url=https://www.csis.org/analysis/evolution-russian-and-iranian-cooperation-syria|access-date=2022-01-08|website=www.csis.org|date=17 November 2021|language=en|last1=Grajewski|first1=Nicole}}</ref> ورته مهال داسې راپورونه خپاره شول چې روسیه د عملیاتو د همغږۍ اړوند له سوریې، اردن او اسرائیلو سره هم هوکړې ته رسېدلې وه. <ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-russia-jordan-idUSKCN0SH1ER20151023|title=Russia, Jordan agree on military coordination on Syria|work=Reuters|access-date=24 November 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-russia-israel-idUSKCN0RL10K20150921#QpALeMpdyMObwDI7.97|title=Israel, Russia to coordinate military action on Syria: Netanyahu|work=Reuters|access-date=24 November 2015}}</ref><ref>{{cite web |date=14 March 2016 |title=Vladimir Putin orders Russian military pullout from Syria |url=https://www.nbcnews.com/news/world/vladimir-putin-orders-russian-military-pullout-syria-n538041 |access-date=14 March 2016 |publisher=NBC News}}</ref> === د اسلامي هېوادونو ائتلاف === د ۲۰۱۵ زکال د ډسمبر په ۱۴مه د سعودي ولیعهد او د دفاع وزیر محمد بن سلمان اعلان وکړ چې ۳۴ هېوادونه به له اسلامي سخت دریځۍ سره په مبارزه کې یو بل ته لاس ورکړي؛ ده دغه سخت دریځي «ناروغي» وبلله. دغه ائتلاف د سعودي عربستان په مشرۍ د بحرین، بنګلادېش، بنین، چاد، د قمر جمهوریت، عاج ساحل، جیبوتي، مصر، ګابن، ګینه، اردن، کویټ، لبنان، لیبیا، مولداویا، مالي، مالیزیا، مراکش، موریتانیا، نیجر، نایجریا، پاکستان، قطر، سینګال، سیرالیون، سومالیا، سوډان، ترکیې، توګو، تونس، عربي متحده اماراتو او یمن په ګډون جوړ شو. <ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2015/12/14/middleeast/islamic-coalition-isis-saudi-arabia/index.html|title=34 Islamic nations form coalition to fight terrorism|author=Ed Payne and Salma Abdelaziz|date=15 December 2015|publisher=CNN|access-date=1 February 2016}}</ref> == سرچينې == k06waa4ec0xk2azn9ph6e71efvr7y8u 0 70502 369197 366424 2026-09-23T03:04:58Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369197 wikitext text/x-wiki د سیاچین یخچال هغه طبیعي یخچال دی چې د همالیا غرونو د ختیځ قره قورم په محدوده کې د ۳۵.۴۲۱۲۲۶ شمالي درجو او ۷۷.۱۰۹۵۴۰ ختیځو درجو ترمنځ د ان جې۹۸۴۲ (NJ9842) نقطې په شمال ختیځه برخه کې موقعیت لري چېرې چې د هند او پاکستان ترمنځ د پوځي کنټرول کرښه پای ته رسیږي. دغه یخچال د ۷۶ کیلومتره (۴۷ مایله) په اوږدوالي په قره قورم کې تر ټولو اوږد او د نړۍ له غیرقطبي برخو پرته دویم اوږد یخچال دی. دغه یخچال د سمندر له سطحې څخه د ۵۷۳۴ متره (۱۸۸۷۵ فوټه) په لوړوالي د هند او چین ترمنځ پولې له اندیرا کول څوکې څخه را پیلېږي او په خپله وروستۍ برخه (terminus) کې د سمندر له سطحې ۳۶۲۰ متره (۱۱۸۷۵ فوټه) لوړوالی لري. د سیاچین یخچال له خپلو ټولو اصلي کوتلونو سره یوځای په کشمیر کې د لداخ اتحادیې د قلمرو په توګه له ۱۹۸۴ زکال راهیسې د هند تر مدیریت لاندې دی. پاکستان د سیاچین په یخچال کې ځمکنۍ ادعاوې لري او د سالتورو غرونو په لویدیځ کې هغه برخې تر کنټرول لاندې لري چې د دغه یخچال له لویدیځو څنډو سره نښلي، په دغه سیمه کې پاکستانۍ پوستې په خط الراس کې د واقعو ۱۰۰ هندي پوستو څخه د ۳۰۰۰ فوټو په ټیتوالي موقعیت لري.<ref name="Lyon">{{Cite book|last=Lyon|first=Peter|title=Conflict Between India and Pakistan: An Encyclopedia|url=https://archive.org/details/conflictbetweeni0000lyon|publisher=ABC-CLIO, 2009|isbn=9781576077122|year=2008}}</ref><ref name="auto">{{Cite web |title=The Tribune, Chandigarh, India – Opinions |url=https://www.tribuneindia.com/2006/20060504/edit.htm |website=The Tribune}}</ref><ref>Siachen Glacier is {{convert|76|km|abbr=on}} long; Tajikistan's [[Fedchenko Glacier]] is {{convert|77|km|abbr=on}} long. The second longest in the Karakoram Mountains is the Biafo Glacier at {{convert|63|km|abbr=on}}. Measurements are from recent imagery, supplemented with Russian 1:200,000 scale topographic mapping as well as the 1990 "Orographic Sketch Map: Karakoram: Sheet 2", Swiss Foundation for Alpine Research, Zurich.</ref><ref>{{cite web |last1=Gauhar |first1=Feryal Ali |last2=Yusuf |first2=Ahmed |date=2 November 2014 |title=Siachen: The place of wild roses |url=http://www.dawn.com/news/1141375 |access-date=4 August 2017}}</ref><ref>{{cite web |last=North |first=Andrew |date=12 April 2014 |title=Siachen dispute: India and Pakistan's glacial fight |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-26967340 |access-date=4 August 2017 |publisher=BBC}}</ref><ref>{{cite web |title=India gained control over Siachen in 1984 |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/India-gained-control-over-Siachen-in-1984/articleshow/12589168.cms |access-date=4 August 2017}}</ref><ref>{{Cite web |title=Blog: The Siachen Story, Then And Now |url=https://www.ndtv.com/blog/the-siachen-story-then-and-now-755796 |website=NDTV.com}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1572590|title=In landmark move, PM Imran unveils 'new political map' of Pakistan|first=Naveed|last=Siddiqui|work=Dawn|date=4 August 2020|access-date=5 August 2020}}</ref><ref name="Beyond NJ 9842">{{Cite book|title=Beyond NJ 9842: The SIACHEN Saga|last=Gokhale|first=Nitin A|publisher=Bloomsbury Publishing|year=2015|isbn=9789384052263|page=364}}</ref><ref>{{Cite web |last=Service |first=Tribune News |title=Life & death in world's highest combat zone |url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/comment/life-death-in-worlds-highest-combat-zone-197642 |website=Tribuneindia News Service}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 February 2016 |title=Siachen deaths harden resolve to hold glacier: Army chief |url=https://www.hindustantimes.com/india/siachen-deaths-harden-resolve-to-hold-glacier-army-chief/story-gor3vVpSN9B8u3SsySsByI.html |website=Hindustan Times}}</ref> د سیاچین یخچال په سویل کې د اوبو د وېش لویه کرښه (خط الراس) لري چې د اوراسیا فلات د هند له نیمه لویې وچې څخه د قره قورم په پراخه یخبندان کې چې ځینې وختونه «دریم قطب» هم بلل کېږي، له یو بل څخه جلا کوي. دغه طبیعي یخچال له لویدیځ لوري څخه د سالتورو غرونو د خط الراس او په ختیځ کې د قره قورم لړۍ ترمنځ موقعیت لري. د سالتورو خط الراس له شمالي اړخ څخه د چین سره په پوله د قره قورم غرونو د لړی له سیا کانګري غره څخه سرچینه اخلي. د سالتورو د خط الرس تاج له ۵۴۵۰ مترو څخه تر ۷۷۲۰ مترو (۱۷۸۸۰ تر ۲۵۳۳۰ فوټه) پورې لوړوالی لري. له شمال څخه سویل ته د دغه خط الراس اصلي کوتلونه؛ سیالا ۵۵۸۹ متره (۱۸۳۳۶ فوټه)، بیلافونډ لا ۵۴۵۰ متره (۱۷۸۸۰ فوټه) او ګیونګ لا ۵۶۸۹ متره (۱۸۶۶۵ فوټه) لوړوالي لري. په کلنۍ کچه په کې د ژمي د موسم پر مهال له ۱۰ مترو (۳۵ فوټه) څخه زیاته واوره ورېږي او تودوخه یې آن تر منفی ۵۰ سانتي ګراد درجو (منفي ۵۸ فارنهایت درجو) را کمیږي. د دغه یخچال په خوا کې د ټولو فرعي یخچالونو په ګډون د سیاچین یخچال شاوخوا ۷۰۰ کیلومتر مربع (۲۷۰ مایل مربع) سیمه تر پوښښ لاندې لري. == د اوبو تولید == د دغه یخچال له ویلي کېدو څخه رامنځته کېدونکې اوبه د هند په لداخ سیمه کې د نوبرا سیند اصلي سرچینه جوړوي چې بیا دغه سیند په شیوک سیند کې ور ګډ کېږي. شیوک بیا په خپل نوبت سره د ۳۰۰۰ کیلومتره په اوږدوالي بهېدو وروسته د پاکستان سند سیند ته ورګډېږي. په دې سره دغه یخچال د سند سیند اصلي منبع جوړوي او د نړۍ د اوبو کولو یو له لویو سیسټمونو څخه تغذیه کوي. <ref name="Sadangi">{{cite book|author=H.C. Sadangi|title=India's Relations with Her Neighbours|date=31 March 2007|publisher=Isha Books|isbn=978-8182054387|page=219|url=https://books.google.com/books?id=-VUgSG8bcP0C&q=Indus+river+siachen&pg=PA219|access-date=26 April 2012}}</ref><ref name="Rashid Faruqee">{{cite book|author=Rashid Faruqee|title=Strategic Reforms for Agricultural Growth in Pakistan|date=November 1999|publisher=World Bank Publications|isbn=978-0821343364|page=87|url=https://books.google.com/books?id=0sQIL357hkMC&q=Indus+river+irrigated+area&pg=PA87|access-date=26 April 2012}}</ref> == چاپېریالي مسایل == د دغه یخچال چاپېر ته سیمې تر ۱۹۸۴ زکال پورې له استوګنې خالي وې خو له دغه مهال وروسته په سیمه کې د زرګونو پوځیانو ځای پر ځای کېدل د دغې سیمې د ککړتیا او د یخچال د ویلي کېدو لامل ګرځېدلي. په سیمه کې د ځای پر ځای شوو ځواکونو د اوبو د اړتیاوو د پوره کولو په موخه دغه یخونه پرې کېږي او بیا په کیمیاوي توکو ویلي کېږي. ورته مهال په دغه سیمه کې په پریمانه کچه د نه تجزیه کېدونکو کثافاتو تخلیه او له وسلو او مهماتو څخه ګټنې په پام وړ توګه د سیمې په اکوسیسټم اغېز لرلی. <ref name="ActionAid">{{cite book|author=ActionAid|title=Natural Resource Management in South Asia|year=2010|publisher=Pearson Education|isbn=978-8131729434|page=58|url=https://books.google.com/books?id=9Wn-yO5iSgsC&pg=PA58|access-date=27 April 2012|author-link=ActionAid}}</ref> == سرحدي شخړې == د سیاچین د طبیعي یخچالونو سیمه د ځمکې پر سر د جګړې تر ټولو لوړ ډګر پاتې شوی، ځکه چې هند او پاکستان د ۱۹۸۴ زکال له اپریل میاشتې راهیسې په کې په متناوب ډول له یو بل سره نښتې کړې دي. دواړه هېوادونه په دغه سیمه کې د ۶۰۰۰ مترو (۲۰۰۰۰ فوټه) څخه په زیات لوړوالي پوځي تاسیسات لري. <ref name="Kamal Thakur">{{cite news|title=16 Things You Should Know About India's Soldiers Defending Siachen|url=http://topyaps.com/know-about-indian-soldiers-in-siachen|access-date=16 May 2014|newspaper=Topyaps|date=1 November 2014|author=Kamal Thakur}}</ref><ref>{{cite web |title=How a tiny line on a map led to conflict in the Himalaya |url=https://www.nationalgeographic.com/magazine/article/how-a-tiny-line-on-a-map-led-to-conflict-in-the-himalaya-feature? |access-date=2023-08-14 |archive-date=2021-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218151854/https://www.nationalgeographic.com/magazine/article/how-a-tiny-line-on-a-map-led-to-conflict-in-the-himalaya-feature |url-status=dead}}</ref> هند او پاکستان دواړو لیوالتیا لرلې چې په سیمه کې لګښتمنې پوځي اډې خوشي کړي. خو وروسته له هغه چې په ۱۹۹۹ زکال کې د کارګیل جګړې پر مهال پاکستان په دغه سیمه کې یو لړ بریدونه ترسره کړل، هند خپل دغه پلان لغو کړ چې سیاچین پرته له دې خوشی کړي تر څو چې پاکستان د هغو شته د کنټرول کرښه د رسمي پولې په توګه په رسمیت نه وي پېژندلې، ځکه چې هندي اړخ باور لري چې له دغه ډول اقدام پرته به په سیمه کې د پوستو خوشي کول د پاکستان مخکې تګ او بریدونو ته لار هواره کړي. لومړی وزیر منموهن سنګ د هند لومړنی لومړی وزیر و چې له دغې سیمې څخه یې لیدنه وکړه او د دغې ستونزې د سوله ییز حل غوښتنه یې وکړه. له دې وروسته برحاله لومړي وزیر نرندرا مودي هم له دغې سیمې لیدنه وکړه. د پاکستان ولسمشر اصف علي زرداري هم په ۲۰۱۲ زکال کې د پاکستان د پوځ د لوی درستیز جنرال اشفاق پرویز کیاني سره یوځای د دغو یخچالونو له ګیاري سکټور سیمې څخه لیدنه وکړه. دوی دواړو هم ژمنه وکړه چې هر څومره ژر چې کېږي د سیاچین د کړکېچ د حل په برخه کې به ګام واخلي. راتلونکی کال د هند ولسمشر عبدالکلام لومړنی ولسمشر و چې له دغې سیمې یې لیدنه وکړه. <ref>{{cite web |date=18 April 2012 |title=Pakistan wants resolution of Siachen issue: Kayani |url=http://tribune.com.pk/story/366395/siachen-tragedy-zardari-kayani-visit-giari-sector/ |work=The Express Tribune}}</ref> د ۲۰۰۷ زکال له سپټمبر میاشتې راهیسې هند دغه سیمې ته د غره ختنې او چکر وهلو په موخه د تګ محدوده اجازه ورکړه. له سیمې څخه د سیل کوونکو په لومړۍ ډله کې د چایل پوځي ښوونځي، د ملي دفاعي اکاډمۍ، د ځوانو افسرانو د ملي روزنځای، د هند د پوځي اکاډمۍ او د رشتریا پوځي کالج زده کړیالان او د هند د وسله والو ځواکونو د افسرانو د کورنۍ غړي شامل وو. د دغه سفر موخه تر ډېره دا وه چې نړیوالو ته وښيي چې د سالتورو غرونو په کلیدي لوړو برخو کې «نږدې ټولې غالبې لوړې څوکې» د هندي سرتېرو په واک کې دي او پاکستاني سرتیري د دغه یخچال په شاوخوا کې شتون نه لري. هند د پاکستان اعتراضاتو ته په نه پام، باوري دی چې سیاچین ته د غره ختونکو په اجازې ورکولو کې د چا تائید ته اړتیا نه لري ځکه چې دا خپل قلمرو بولي. سربېره پر دې د هندي پوځ د غره ختنې انستیتیوت هم دغې سیمې ته څېرمه فعالیت کوي. <ref>[https://web.archive.org/web/20121024115859/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-09-13/india/27962396_1_glacial-heights-siachen-glacier-saltoro-ridge-audience-that-indian-troops India opens Siachen to trekkers] ''[[The Times of India]]'' 13 September 2007</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20121024115908/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-09-17/india/27962954_1_siachen-charuhas-joshi-mukund-deodhar India hits back at Pak over Siachen issue] ''[[The Times of India]]'' 17 September 2007</ref> == د سولې د پارک وړاندیز == د «سولې د پارک» په توګه د سیاچین منطقې د اعلانولو وړاندیز د چاپیریالي او د سولې د فعالینو له خوا په سیمه کې د اکوسیسټم د خوندیتوب په موخه وشو چې په جدي توګه په دغه سیمه کې د پوځي حضور تر اغېز لاندې دی. د ۲۰۰۳ زکال په سپټمبر میاشت کې د هند او پاکستان دولتونه د پارکونو په ۵م نړیوال کنفرانس کې چې په دوربان کې جوړ شوی و، دې ته وهڅول شول څو په سیاچین سیمه کې د سولې پارک جوړ کړي او په دې سره بیولوژیکي طبیعي سیستم بېرته رامنځته او همدارنګه د هغو ژوندیو موجوداتو ژوند وژغوري چې د منځه تلو له ګواښ سره مخ دي. ایټالوي چاپېریال پوه جولیانو تالون په دغه کنفرانس کې وویل چې په دغه سیمه کې ایکولوژیکي ژوند له جدي ګواښ سره مخ دی او د سیاچین د سولې د پارک جوړولو وړاندیز یې وکړ. د سولې د دغه فرامرزي پارک له وړاندیز وروسته د غره ختنې نړیوال فدارسیون او د چاپېریال ساتنې نړیوالې اتحادیې په جینوا کې کنفرانس جوړ کړ او دغه کنفرانس ته یې هندي او پاکستاني غره ختونکي (مندیپ سنګ سوین، هاریش کاپادیا، نظیر صابر او شېر خان) راوبلل. دغه سیمه د قره قورم غرونو د یوې برخې په توګه د ملګرو ملتونو د نړیوالو میراثونو په نوملړ کې د ثبت کېدو په موخه نومانده کړای شوه، خو دغه چاره د نړیوالو میراثونو د کمېټې له خوا وځنډول شوه. د سیاچین سیمې ختیځ او لویدیځ ته اړوندې برخې د ملي پارک په توګه اعلان شوې دي: په هند کې د قره قورم د ځنګلي حیواناتو پناه ځای (Karakoram Wildlife Sanctuary) او په پاکستان کې د مرکزي قره قورم ملي پارک (Central Karakoram National Park).<ref name="Teresita C. Schaffer">{{cite book|title=Kashmir: The Economics of Peace Building|publisher=Center for Strategic & International Studies|isbn=978-0892064809|url=https://books.google.com/books?id=3vBIxiC4pwcC&pg=PA57|author=Teresita C. Schaffer|access-date=30 April 2012|page=57|date=20 December 2005}}</ref><ref name="Isa Daudpota">{{cite news|title=Exchange Siachen confrontation for peace|url=http://www.hindu.com/2007/02/16/stories/2007021604381100.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070220203233/http://www.hindu.com/2007/02/16/stories/2007021604381100.htm|url-status=dead|archive-date=20 February 2007|access-date=6 May 2012|date=16 February 2007|author=Isa Daudpota|author2=Arshad H. Abbasi|newspaper=[[The Hindu]]|location=Chennai, India}}</ref><ref name="Sujan Dutta">{{cite news|title=Out of the box ideas for glacier: Siachen could become bio reserve or peace park|url=http://www.telegraphindia.com/1050614/asp/nation/story_4865292.asp|archive-url=https://web.archive.org/web/20140108133629/http://www.telegraphindia.com/1050614/asp/nation/story_4865292.asp|url-status=dead|archive-date=8 January 2014|access-date=20 May 2012|newspaper=The Telegraph|date=14 June 2005|author=Sujan Dutta|location=Calcutta, India}}</ref><ref name="Harish Kapadia:Peace Proposal">{{cite book|title=Incredible Himalayas|publisher=Indus Books|isbn=978-8173871795|pages=213–217|chapter-url=https://books.google.com/books?id=y5CXbqpzmhIC&q&pg=PA214|author=Harish Kapadia|editor=Yogendra Bali, R. S. Somi|access-date=30 April 2012|chapter=Chapter 34: Siachen: A Peace Proposal|date=1 December 2005}}</ref><ref name="IUCN: Deferred sites">{{cite web |author=Jim Thorsell |author2=Larry Hamilton |date=September 2002 |title=Sites deferred by the Committee which may merit re-nomination |url=http://data.iucn.org/dbtw-wpd/edocs/WH-WP-006.pdf |access-date=30 April 2012 |work=A Global Overview of Mountain Protected Areas on the World Heritage List |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |page=15 |تاريخ الأرشيف=12 May 2012 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20120512051604/http://data.iucn.org/dbtw-wpd/edocs/WH-WP-006.pdf |url-status=dead |خونديځ نېټه=12 May 2012 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20120512051604/http://data.iucn.org/dbtw-wpd/edocs/WH-WP-006.pdf |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20120512051604/http://data.iucn.org/dbtw-wpd/edocs/WH-WP-006.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120512051604/http://data.iucn.org/dbtw-wpd/edocs/WH-WP-006.pdf }}</ref><ref name="G. Tamburelli">{{cite book|title=Biodiversity conservation and protected areas|publisher=Giuffrè|isbn=978-8814133657|url=https://books.google.com/books?id=ZtSVDINvVqkC&pg=PA6|author=G. Tamburelli|access-date=30 April 2012|page=6|date=1 January 2007}}</ref> د ساندیا ملي لابراتوارونو داسې یو کنفرانس جوړ کړ چې په هغو کې یې له هند او پاکستان او همدارنګه نورو هېوادونو څخه د پوځي چارو متخصصین او چاپېریال پوهان رابللي و څو د دغې سیمې اړوند ګډې مقالې وړاندې کړي. د ساندیا لابراتوارونو د څېړنیز مرکز څېړونکي کنټ ال. بیرینګر وړاندیز وکړ چې د سیاچین علمي مرکز رامنځته شي څو د یو مخکښ څېړنیز مرکز په توګه په کې د دواړو هېوادونو پوهان او څېړونکي د یخبندان پوهنې، ځمک پوهنې، اتومسفیري علومو او نورو اړوندو برخو په اړه څېړنیزې چارې ترسره کړي. <ref name="Kent L. Biringer">{{cite book|title=Siachen Science Center: A concept for cooperation at the top of the world (Cooperative Monitoring Center Occasional Paper No. SAND—98-0505/2, 589204)|publisher=Sandia National Laboratories|url=http://www.osti.gov/scitech/servlets/purl/589204|date=1 March 1998|author=K. L. Biringer|access-date=19 May 2014}}</ref><ref name="Wajahat Ali">{{cite news|title=US expert at Sandia wants Siachen converted into Science Centre|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_20-8-2004_pg7_38|access-date=20 May 2012|newspaper=Daily Times|date=20 August 2004|author=Wajahat Ali}}</ref><ref name="Sujan Dutta2">{{cite news|title=Out of the box ideas for glacier: Siachen could become bio reserve or peace park|url=http://www.telegraphindia.com/1050614/asp/nation/story_4865292.asp|archive-url=https://web.archive.org/web/20140108133629/http://www.telegraphindia.com/1050614/asp/nation/story_4865292.asp|url-status=dead|archive-date=8 January 2014|access-date=20 May 2012|newspaper=The Telegraph|date=14 June 2005|author=Sujan Dutta|location=Calcutta, India}}</ref> == سرچينې == 64u1szbz2hbpn190mbtqip3vff4w81n 0 70738 369150 299873 2026-09-23T00:08:32Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369150 wikitext text/x-wiki ''دا مقاله د ډبرو له نوې دورې او له میلاد څخه وروسته تر ۱۸۰۰ کال پورې پر ماقبل التاریخ/تر تاریخ مخکې مهاجرتونو متمرکزه ده. د ډبرو تر نوي مهال مخکې مهاجرت لپاره د لومړنیو انسانانو مهاجرت؛ د مدرنې تارخچې لپاره د انساني مهاجرت تاریخچه او د معاصر مهاجرت په اړه د لا زیاتو معلوماتو لپاره'' د انسان مهاجرت ''مقالې وګورئ.    '' د وروستي عظمي کنګل کېدلو تر پای وروسته د ډبرو د لرغونې دورې مهاجرت معاصر انسانان په ټوله افریقا-اسیا او امریکا کې خواره کړل. د هولسن د خورا مساعد اقلیم په دوره کې پخوانیو بېلو شویو نفوسونو حرکت او ادغام پیل کړ چې تر معاصر مخکې د نړۍ د لويو ژبنیو کورنیو د خپرېدو لامل شو. د ډبرو په منځنۍ دوره کې د نفوس د ځای پر ځای کېدو په بهیر کې د ډبرو د نوې دورې انقلاب او ورپسې په اراسیا کې هندو-اروپايي پراختیا او په افریقا کې د بانتو پراختیا رامنځته شوه. د مهاجرت دوره، چې ورپسې (یا اړوندې) د سلاويانو، مجاریانو، نورسیانو، ترکانو او مغولیانو پراختیاوې په کې شاملېږي، په منځنۍ پېړۍ کې تر تاریخ مخکې یا لومړنۍ تاریخي دورې نفوسي غورځنګونه دي. د نړۍ وروستۍ سیمې چې د تل لپاره د اوسېدلو د ځای په توګه غوره شوې د ارام سمندر ټاپوګانې او شمالي قطب و، چې تر میلاد وروسته په لومړۍ زریزه کې د مېشتېدو لپاره ورته لاس رسی شوی. د اکتشاف دورې له پیل او د لومړۍ معاصرې دورې تر پيل او د ظهور په حال کې استعماري سترواکیو د قارو تر منځ به لویه کچه د چټک مهاجرت زمینه برابره کړه. == تر تاریخ مخکې/قبل التاریخ == === د ډبرو له نوې دورې تر د مسو دورې   === باور دا دی چې کرنه/زراعت د لومړي ځل لپاره له میلاد څخه شاوخوا ۱۰۰۰۰ د حاصلخېز هلال (اریحا/Jericho [په اردون کې د یو ښار نوم، ژباړن] وګورئ) کې شوې. له هغه ځایه په ټوله اروپا کې د یوې «څپې» په توګه خپور شو، دا هغه نظریه ده چې لرغونپوهنه يې ملاتړ کوي او شاوخوا ۵ زره کاله پخوا د اروپا شمال ته ورسېده. ارزن/ږدن لومړنی محصول و چې له میلاد څخه ۹۰۰۰ کاله مخکې په چین کې اهلي شو. <ref>{{cite journal|title=Early millet use in northern China|doi=10.1073/pnas.1115430109|publisher=National Museum of Natural History, Smithsonian Institution|vauthors=Yang X, Wan Z, Perry L|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=January 28, 2012|volume=109|issue=10|pages=3726–3730|pmid=22355109|pmc=3309722|doi-access=free}}</ref> د اروپا لومړني اوسېدونکي د ډبرو د منځني مهال ښکاریان وو. د ډبرو د نوې دورې کروندګر د اروپا د لومړنیو کروندګرو (EEF) په نوم یادېدل، چې له میلاد څخه مخکې په ۷مه زریزه کې يې ګڼ شمېر له اناتولي څخه بالکان ته مهاجرت وکړ. د مسو د دورې په بهیر او د برونزو د دورې په لومړیو کې له EEF څخه اخستل شوي اروپايي فرهنګونه له پونتیک -کاپسین زرغونې دښتې څخه د لویدیځو زرغونو دښتو د مالدارانو (WSHs) په پرلپسې یرغلونو کې ډوب شول، چې شاوخوا ۶۰ سلنه د ختیځې اروپا راټولوونکو-ښکاریانو (EHG) او ۴۰ سلنه قفقازي راټولوونکو- ښکاریانو (CHG) ترکیبي ښکاري ډله په کې شامله وه. دا یرغلونه د دې لامل شول چې په اروپا کې د EEF پلارنۍ DNA په بشپړ ډول د EHG/WSH (په عمده ډول R1b  او R1a ) د پلارنۍ DNA ځای ناستي شي. د EEF مورنۍ DNA (په عمده ډول د N هاپلوګروپ/ډله) هم راټیټه شوه او د زرغونو دښتو له خاندان سره بدله شوه، داسې وړاندیز کې چې له زرغونو دښتو څخه په مهاجرت کې هم نارینه او هم ښځينه شامل وو. که څه هم د EEF مورنۍ DNA مکرره پاتې شوه، چې دا د WSH د نارینه‌وو او د EEF د ښځینه‌وو تر منځ اختلاط ښيي.  <ref>{{cite journal|last1=Brace|first1=Selina|last2=Diekmann|first2=Yoan|display-authors=1|date=April 15, 2019|title=Ancient genomes indicate population replacement in Early Neolithic Britain|journal=[[Nature Ecology and Evolution]]|publisher=[[Nature Research]]|volume=3|issue=5|pages=765–771|doi=10.1038/s41559-019-0871-9|pmid=30988490|pmc=6520225}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Lipson|first1=Mark|last2=Szécsényi-Nagy|first2=Anna|display-authors=1|date=November 8, 2017|title=Parallel palaeogenomic transects reveal complex genetic history of early European farmers|url=|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|publisher=[[Nature Research]]|volume=551|issue=7680|pages=368–372|doi=10.1038/nature24476|pmc=5973800|pmid=29144465|bibcode=2017Natur.551..368L|ref={{harvid|Lipson et al.|2017}}}}</ref><ref>{{cite news|first=Andrew|last=Curry|title=The first Europeans weren't who you might think|url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/first-europeans-immigrants-genetic-testing-feature|work=National Geographic|date=August 2019|access-date=2023-08-26|archive-date=2021-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210319032852/https://www.nationalgeographic.com/culture/article/first-europeans-immigrants-genetic-testing-feature|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|last1=Crabtree|first1=Pam J.|last2=Bogucki|first2=Peter|title=European Archaeology as Anthropology: Essays in Memory of Bernard Wailes|date=2017|publisher=University of Pennsylvania Press|isbn=978-1934536902|page=55|url=https://books.google.com/books?id=2A76DQAAQBAJ&pg=PA55|language=en}}p.55: "In addition, uniparental markers changed suddenly as mtDNA N1a and Y haplogroup G2a, which had been very common in the EEF agricultural population, were replaced by Y haplogroups R1a and R1b and by a variety of mtDNA haplogroups typical of the Steppe Yamnaya population. The uniparental markers show that the migrants included both men and women from the steppes."</ref><ref>{{cite journal|last1=Översti|first1=Sanni|last2=Majander|first2=Kerttu|last3=Salmela|first3=Elina|last4=Salo|first4=Kati|last5=Arppe|first5=Laura|last6=Belskiy|first6=Stanislav|last7=Etu-Sihvola|first7=Heli|last8=Laakso|first8=Ville|last9=Mikkola|first9=Esa|last10=Pfrengle|first10=Saskia|last11=Putkonen|first11=Mikko|last12=Taavitsainen|first12=Jussi-Pekka|last13=Vuoristo|first13=Katja|last14=Wessman|first14=Anna|last15=Sajantila|first15=Antti|last16=Oinonen|first16=Markku|last17=Haak|first17=Wolfgang|last18=Schuenemann|first18=Verena J.|last19=Krause|first19=Johannes|last20=Palo|first20=Jukka U.|last21=Onkamo|first21=Päivi|title=Human mitochondrial DNA lineages in Iron-Age Fennoscandia suggest incipient admixture and eastern introduction of farming-related maternal ancestry|journal=Scientific Reports|date=15 November 2019|volume=9|issue=1|pages=16883|doi=10.1038/s41598-019-51045-8|pmid=31729399|pmc=6858343|language=en|issn=2045-2322}} ""The subsequent spread of Yamnaya-related people and Corded Ware Culture in the late Neolithic and Bronze Age were accompanied with the increase of haplogroups I, U2 and T1 in Europe (See8 and references therein)."</ref><ref>{{cite journal|last1=Juras|first1=Anna|last2=Chyleński|first2=Maciej|display-authors=1|date=August 2, 2018|title=Mitochondrial genomes reveal an east to west cline of steppe ancestry in Corded Ware populations|url=|journal=[[Scientific Reports]]|publisher=[[Nature Research]]|volume=8|issue=11603|page=11603|doi=10.1038/s41598-018-29914-5|pmc=6072757|pmid=30072694|bibcode=2018NatSR...811603J|ref={{harvid|Juras et al.|2018}}}}</ref><ref>Kristian Kristiansen, Morten E. Allentoft, Karin M. Frei, Rune Iversen, Niels N. Johannsen, Guus Kroonen, Łukasz Pospieszny, T. Douglas Price, Simon Rasmussen, Karl-Göran Sjögren, Martin Sikora, Eske Willerslev. [https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/retheorising-mobility-and-the-formation-of-culture-and-language-among-the-corded-ware-culture-in-europe/E35E6057F48118AFAC191BDFBB1EB30E Re-theorising mobility and the formation of culture and language among the Corded Ware Culture in Europe]. ''[[Antiquity (journal)|Antiquity]]'', Volume 91, Issue 356, April 2017, pp. 334–347.</ref> ځينې شواهد (په ۲۰۱۶ کال کې د بازبي اود هغه د همکارانو له‌خوا تر سره شوې څېړنې په ګډون) ښيي چې له اوراسیا څخه د افریقا صحرا ته د لرغونې مهاجرت ترکیب شته. بله څېړنه (په ۲۰۱۸ کال کې رامسي او همکارانو يې) هم داسې شواهد ښيي چې لرغونو اوراسیایانو افریقا ته مهاجرت کړی او په اوسنیو افریقایانو کې د اوراسیایانو ترکیب متفاوت دی داسې چې د صحرا په سویل کې له صفر څخه ۵۰ سلنه پورې توپیر کوي، دا توپیر د سیمې پر اساس دی او په ټولیز ډول د افریقا ښاخ سیمې او د افریقا د ساحلي زون په کچه (د افریقا تر شمال وروسته) تر ټولو لوړه اندازه بلل کېږي. <ref>{{Cite journal|last1=Busby|first1=George BJ|last2=Band|first2=Gavin|last3=Si Le|first3=Quang|last4=Jallow|first4=Muminatou|last5=Bougama|first5=Edith|last6=Mangano|first6=Valentina D|last7=Amenga-Etego|first7=Lucas N|last8=Enimil|first8=Anthony|last9=Apinjoh|first9=Tobias|title=Admixture into and within sub-Saharan Africa|journal=eLife|volume=5|doi=10.7554/eLife.15266|issn=2050-084X|pmc=4915815|pmid=27324836|year=2016}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Ramsay|first1=Michèle|last2=Hazelhurst|first2=Scott|last3=Sengupta|first3=Dhriti|last4=Aron|first4=Shaun|last5=Choudhury|first5=Ananyo|date=2018-08-01|title=African genetic diversity provides novel insights into evolutionary history and local adaptations|journal=Human Molecular Genetics|language=en|volume=27|issue=R2|pages=R209–R218|doi=10.1093/hmg/ddy161|pmid=29741686|pmc=6061870|issn=0964-6906}}</ref> === د برونزو دوره === هندواروپايي مهاجرتونه په بېلابېلو تاریخي دورو لکه د ډبرو نوې دوره (د ماریا ګېمبوتاس په وینا: یامنا/قبر کیندلو فرهنګ، د کورګان فرهنګ) د ډبرو لومړنۍ دوره (د کالین رنفرو په وینا:د ستارشیوو -کروس، د لینربندکرامیک فرهنګ) او د ډبرو لرغونې په دوره (د مارسېل اوته د ډبرو د لرغونې دورې د تداوم نظریه) کې وړاندیز شوي دي. باور دا دی چې پر پروتو- هندواروپايي ژبه خبرې کوونکي وګړي د تور سمندر له شمال څخه (چې اوس مهال ختیځ اوکراین او سویلي روسیې) سرچینه اخیستې او هغوی په ورو ورو شاوخوا د نوي ډبر مهال (د کورګان فرضیه وګورئ) په وروستیو کې له هغه ځای اناتولي، اروپا او د ایران منځنۍ اسیا او سویلي اسیا ته تلل پیل کړي او د فرهنګي نفوذ په‌واسطه يې خپله ژبه خوره کړې ده. نورې نظریې لکه د کالین رنفرو نظریه د دوی پراختیا ډېرزر په اناتولي کې مطرح کوي او ادعا کوي چې د هندواروپايي فرهنګ ژبې د کرنیز انقلاب په پایله کې د ډبرو د نوې دورې پر مهال پراختیا موندلې ده. تر هندواروپايي مخکې د «اروپا د لرغونو اوسېدونکو» په اړه ډېر لږ معلومات شته. باسکي ژبه د قفقاز د لرغونې ژبې په څېر له هم‌هغه مهال راهیسې پاتې شوې ده. سامیانو له جنیتیکي پلوه د اروپا د خلکو تر منځ متمایز دي، خو سامي ژبې د اورالي ژبو د یوې برخې په توګه تقریباً د هندواروپايي ژبو سره هم‌مهاله په اروپا کې پراختیا موندلې ده. په هر حال له هغه وخت راهیسې فنلانډيان او استونیايان له نورو اورالیک ژبو سره ډېر په اړیکه کې پاتې شوي دي او په دې توګه اوس‌مهال د هغوی جینونو د سامیانو په پرتله ډېر مشترک دي. فنلنډیان د نورو لويدیځو فنلانډي او بالتیکي اورالیک په څېر له ولګا سیمې او اوسنۍ روسیې څخه سرچینه اخلي. نیکونه يې له میلاد څخه مخکې په اتمه پېړۍ کې فنلنډ ته مهاجر شوي. <ref>{{Cite book|last=Lang|first=Valter|title=Homo Fennicus – Itämerensuomalaisten etnohistoria|publisher=Finnish Literature Society|year=2020|isbn=978-9518581300|pages=253–269}}</ref> لومړني مهاجرتونه چې له تاریخي سرچینو يې رغولی شو، له میلاد څخه مخکې په دویمه زریزه پورې تړاو لري. پروتو-هندو ایراني خلکو خپله پراختیا له میلاد څخه شاوخوا ۲۰۰۰ کاله مخکې پیل کړي، د ریګودا مستند له مخې په پنجاب کې د هندو اروپایانو لومړنی حضور له میلاد څخه مخکې د دویمې زریزې په وروستیو کې ښيي او ایرانې قبایل د ایران فلات په څېر په اشوري سرچینو کې دا نېټه له میلاد څخه مخکې ۹مه پېړۍ یادوي. د برونزو دورې په وروستیو کې د اېجن سمندر او اناتولي د متحرکو جمعیتونو په‌واسطه چې په لنډ ډول د «سمندري خلکو» په نوم یادیږي نیول شوې چې د اوسپنې د دورې په پيل کې د هېټیانو د سترواکۍ د له‌منځه تللو لامل شوې. د برونزو په دوره کې د لرغونپوهنې یوې عمده څېړنې له میلاد څخه مخکې د ۸۰۰-۱۳۰۰ کلونو تر منځ په یوه ۵۰۰ کلنه دوره کې د بریتانیا سویل ته مهاجرت کشف کړ. تازه رارسېدلي افراد له جنتیکي پلوه تر ډېره د ګال سیمې لرغونو اوسېدونکو ته ورته وو. <ref>{{cite journal|last1=Patterson|first1=N.|last2=Isakov|first2=M.|last3=Booth|first3=T.|title=Large-scale migration into Britain during the Middle to Late Bronze Age|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|date=2021|volume=601|issue=7894|pages=588–594|doi=10.1038/s41586-021-04287-4|pmid=34937049|pmc=8889665|bibcode=2022Natur.601..588P|s2cid=245509501}}</ref> === استرونزي پراختیا === د ارام سمندر ټاپوګان له میلاد څخه مخکې په ۱۶۰۰ کال او له میلاد څخه وروسته د ۱۰۰۰ کال په بهیر کې د نفوس له پلوه ګڼ وو. د لاپيتا خلک چې خپل نوم يې د نوې کالدونیا د لاپيا له لرغونې سیمې څخه اخیستی دا هغه سیمه ده چې د دوی کولالي مشخصات په کې ترلاسه شوي، له استرونزیا څخه چې په احتمالي ډول به نوې ګينه وي راغلي دي او له میلاد څخه شاوخوا ۱۶۰۰ کاله مخکې سلیمان ټاپوګانو ته او وروسته فیجي، ساموا او تونګا ته رسېدلي. له میلاد څخه مخکې د لومړی زریزې په پیل کې د پولینیزیا ډېره برخه د پرمختللیو فرهنګونو شبکه وه چې د ټاپوګانو په ساحلونو کې مېشت او د سیند پر غاړو يې ژوندونه کول. له میلاد څخه مخکې په ۵۰۰ کال کې میکرونیزيا په بشپړ ډول مستعمره شوه؛ د میکرونیزيا وروستۍ سیمه چې شاوخوا په ۱۰۰۰ کال کې مستعمره شوه نوی زیلاند/نیوزیلنډ و.   == سرچينې == ensf6udj7ncc6kmhu7fs083dgmyrrmd 0 70739 369284 366294 2026-09-23T08:52:30Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369284 wikitext text/x-wiki مخه نیونکې جګړه هغې جګړې ته ویل کېږي چې د نږدې پېښېدونکي جګړې د دفع کولو یا د مقابل لوري د پلان د له منځه وړو په موخه ترسره کیږي؛ یا دا چې په نږدې پېښېدونکې جګړه کې (چې شونتیا نه لري وه دې نه شي) د جګړې له پیل لږ وړاندې د یو ستراتیژیک موقعیت د ترلاسه کولو په موخه کیږي. دغه ډول جګړه د دواړو اړخونو ترمنځ د «سولې حالت» له منځه وړي. <ref>{{cite book|title=A Dictionary of Aviation|url=https://archive.org/details/dictionaryofavia0000wrag|first=David W.|last=Wragg|isbn=9780850451634|edition=first|publisher=Osprey|year=1973|page=[https://archive.org/details/dictionaryofavia0000wrag/page/215 215]}}</ref> د وسله والو نښتو د پیل لومړنی مورد دا دی چې د جګړې د اړخونو ترمنځ «د سولې حالت» له منځه ځي په داسې حال کې چې لا وسله واله جګړه هم نه وي پیل شوې؛ دغه چاره د ملګرو ملتونو د منشور له مخې جواز نه لري، مګر دا چې د ملګرو ملتونو د امنیت شورا له خوا د یو اجرایوي اقدام په توګه ورته اجازه ورکړل شي. یو شمېر لیکوالانو ادعا کړې، کله چې څرګنده شي یو فرضي دښمن د راتلونکي احتمالي برید لپاره چمتوالی نیسي، خو لا یې برید نه دی کړی، په داسې حالت کې جګړه «له وړاندې پیل بلل کېږي»، خو دغه نظر د ملګرو ملتونو له خوا نه دی تائید شوی.<ref>{{citation|volume=20|publisher=Hofstra L. Rev.|pages=321|date=1991–1992|title=On Assassination as Anticipatory Self-Defense: The Case of Israel|author=Beres, Louis Rene|url=http://heinonlinebackup.com/hol-cgi-bin/get_pdf.cgi?handle=hein.journals/hoflr20&section=16}}</ref><ref name="shue">Shue, Henry and Rhodin, David (2007). ''Preemption: Military Action and Moral Justification''. Oxford University Press. p. 116. {{ISBN|978-0-19-923313-7}}</ref><ref>Shue and Rodin 2007, p. 118.</ref><ref name="colin gray">{{cite web |year=2007 |title=The Implications of Preemptive and Preventive War Doctrines: a Reconsideration |url=http://www.strategicstudiesinstitute.army.mil/pdffiles/pub789.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216102004/http://www.strategicstudiesinstitute.army.mil/pdffiles/PUB789.pdf |archive-date=2017-02-16 |access-date=2010-12-02}} A US Army sponsored discussion of various justifications for preemptive, preventive and 'precautionary' war.</ref><ref name="kofi annan">{{cite web |year=2003 |title=Adoption of Policy of Pre-emption Could Result in Proliferation of Uniliteral, Lawless Use of Force: By Kofi Annan |url=https://www.un.org/News/ossg/sg/stories/statments_search_full.asp?statID=27 |access-date=2010-12-02}} Kofi Annan discusses his unwillingness to accept proposed new changes in UN policy towards the use of preemptive force, and why.</ref> == تیوري او عمل == === له لومړۍ نړیوالې جګړې وړاندې === د ۱۶۲۵ زکال په لومړیو کې هالنډي حقوق پوه هوګو ګروتیوس د یوه هېواد د مشروعې دفاع حق؛ په زور باندې له برید څخه د مخنیوي د حق په ګډون تعریف کړ. په ۱۶۸۵ زکال کې سکاټلنډي دولت د کمپبل قبیلې پر وړاندې مخه نیونکی برید وکړ. په ۱۸۳۷ زکال کې د کارولین پېښې اړوند د مخه نیونکو جګړو یوه ځانګړې قانوني سابقه رامنځته شوه چې په هغو کې انګریزي – کاناډايي ځواکونه د پورتنۍ کاناډا له نیاګارا سیند څخه په تېرېدو متحده ایالاتو ته ننوتل او هلته یې کارولین بېړۍ وسوزوله چې اصلاح غوښتونکو یاغیانو ته اړوند وه. د دغې چارې پر مهال ډزې وشوې او یو امریکايي وګړی د یو کاناډايي ضابط په ډزو ووژل شو. په دې سره متحده ایالاتو د کارولین قضیې قانوني اډانه رد کړه. <ref>{{citation|volume=5|publisher=Temp. Int'l & Comp. L.J.|pages=231|year=1991|title=Permissibility of State-Sponsored Assassination during Peace and War, The|author=Beres, Louis R.|url=http://heinonlinebackup.com/hol-cgi-bin/get_pdf.cgi?handle=hein.journals/tclj5&section=15}}</ref><ref>{{cite book|author=Thomas Heyck|title=A History of the Peoples of the British Isles: From 1688 to 1914|url=https://books.google.com/books?id=beQDAQAAQBAJ&pg=PA29|date=27 September 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-41521-2|page=29}}</ref> په ۱۸۴۲ زکال کې د متحده ایالاتو د بهرنیو چارو وزیر ډانیل وبسټر وویل چې د اجباري غبرګون اړتیا باید «آني او په بشپړه توګه له منځه وړونکې وي؛ همدارنګه په داسې توګه وي چې د حل بله لار شتون وه نه لري او د مشورې لپاره مجال پاتې نه کړي». دغې فورمول بندي د کارولین ارزونې بنسټ کېښود چې «په پراخه کچه د مناسبو عرفي حقوقي معیارونو تضمین کوونکې ګڼل کېږي».<ref>Duffy, Helen (2005). ''The 'War on Terror' and the Framework of International Law''. Cambridge University Press. p. 157.{{ISBN|978-0521547352}}</ref> === لومړۍ نړیواله جګړه (۱۹۱۴ – ۱۹۱۸ زکال) === د اتریش – هنګري لوی درستیز، فرانتس کنراد فون هټسنډورف په ۱۹۱۳ زکال کې د صربستان پر وړاندې د مخه نیونکې جګړې په ګټه استدلال وکړ. صربستان د یو بریدګر او پراختیا غوښتونکي ځواک خیال درلود چې په بوسنیا او هرزګوینا کې د اتریش – هنګري د واکمنۍ لپاره ګواښ ګڼل کېده. د آرشیدوک فرانتس فردیناند ترور (جون ۱۹۱۴ زکال) په صربستان باندې د اتریش – هنګري د برید لپاره بهانه جوړه کړه چې له امله یې لومړۍ نړیواله جګړه پیل شوه.<ref name="DiNardo2015">{{cite book|author=Richard L. DiNardo|title=Invasion: The Conquest of Serbia, 1915: The Conquest of Serbia, 1915|url=https://books.google.com/books?id=6ZeIBwAAQBAJ&pg=PA13|date=14 April 2015|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-4408-0093-1|pages=13–}}</ref><ref name="Neiberg2007">{{cite book|author=Michael S. Neiberg|author-link=Michael S. Neiberg|title=The World War I Reader|url=https://books.google.com/books?id=BGaKxNWlFBwC&pg=PA7|year=2007|publisher=NYU Press|isbn=978-0-8147-5832-8|pages=7}}</ref> د ویجاړونکې او لګښتمنې لومړۍ نړیوالې جګړې پر مهال په تاریخ کې د لومړي ځل لپاره د «جګړې د پای لپاره د جګړې» مفهوم په جدي بڼه پام وړ وګرځېد. د هیلو په دوام له جګړې وروسته د ملتونو ټولنه رامنځته شوه. د دغې ټولنې د جوړېدو اصلي موخه له جګړې څخه مخنیوی و، ځکه د ملتونو د ټولنې د میثاق ټولو لاسلیک کوونکو هوکړه وکړه چې د مخه نیونکو او نورو جګړو په ګډون به له هر ډول جګړې څخه ډډه کوي. په لومړۍ نړیوالې جګړې کې له متحده ایالاتو پرته بریالیو ټولو هېوادونو دغه هوکړه لاسلیک کړه. <ref name="woodrow wilson's idea">{{cite web |year=2010 |title=United States History: Woodrow Wilson |url=http://www.u-s-history.com/pages/h1108.html}} Discussion of Woodrow Wilson's desire to make World War I the War to End All Wars.</ref><ref name="league of nations summary">{{cite web |year=2010 |title=Eleanor Roosevelt National Historic Site: League of Nations article |url=http://www.nps.gov/archive/elro/glossary/league-of-nations.htm |access-date=2010-11-30 |archive-date=2010-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100315153425/http://www.nps.gov/archive/elro/glossary/league-of-nations.htm |url-status=dead}} Article summarizing the primary objective of the League of Nations.</ref> === د ملتونو د ټولنې دوره (۱۹۱۹ – ۱۹۳۹ زکال) === په ۱۹۲۰مې لسیزې کې دغې ټولنې ګڼ شمېر نړیوالې ستونزې په سوله ییزه بڼه حل کړې چې په عموم ډول په خپله اصلي موخه کې بریالۍ ګڼل کېده. خو په ۱۹۳۰مه لسیزه کې له یوې جګړې څخه د مخنیوي په برخه کې یې ناتواني لامل وګرځېده دغه ټولنه تر پوښتنې لاندې راشي. دغه پوښتنې هغه مهال مطرح شوې چې د لومړي ځل لپاره په ۱۹۳۱ زکال کې څرګنده شوه چې نشي کولای په منچوریا باندې د جاپان د سترواکۍ د بریدونو مخه ونیسي. په موکدن پېښه کې جاپان ادعا وکړه چې په منچوریا کې دفاعي جګړه ترسره کوي او هڅه کوي چې د جاپانیانو پر وړاندې د چین د تهاجمي نیت څخه مخه ونیسي. د جاپانیانو په خبره چین دغه جګړه د سویلي منچوریا د اوسپنې د پټلې د یوې کرښې په الوزولو سره پیل کړه او له دې امله چې چینایان متجاوزین دي، جاپانیان یوازې له ځانه دفاع کوي. بل پلو هغه مهال ته اړوند پریمانه شواهد ښيي چې دغه د اوسپنې پټلۍ جاپاني استخباراتي مامورینو الوزولې وه. <ref name="mukden incident">{{cite web |year=2010 |title=Mukden Incident and Manchukuo: C. Peter Chen |url=http://ww2db.com/battle_spec.php?battle_id=18 |access-date=2010-11-30}} Details of the Mukden Incident</ref> په ۱۹۳۳ زکال کې هغه مهال چې جاپان او نازي جرمني په دغه ټولنه کې د خپل غړیتوب د لغو کولو ګواښ وکړ د دغې ټولنې ناتواني څرګنده شوه. فاشیستي ایټالیا هم له لږ ځنډ وروسته په ۱۹۳۷ زکال کې له دغې ټولنې ووته او له یاد بهیر څخه یې پیروي وکړه. ډیر ژر ایټالیا او جرمني په پوځي اقداماتو لاس پورې کړ او هڅه یې کوله خپلې پولې پراخه او یا هم د خپل پوځي کنټرول حوزه لویه کړي؛ دغې چارې وښووله چې یاده ټولنه په خپلو موخو کې ناتوانه ده. د دغې ټولنې څخه څرګنده شوې ناتواني په ۱۹۳۹ زکال کې د دویمې نړیوالې جګړې د پیل کېدو لامل وګرځېده. د دویمې نړیوالې جګړې پیل په بشپړه توګه په پولنډ باندې د جرمني له برید څخه سرچینه واخیسته. پام وړ دا ده چې هغه مهال جرمني ادعا وکړه چې پر پولنډ باندې یې برید په واقعیت کې «دفاعی برید» دی، ځکه چې ویل کېدل یو شمېر پولنډي یاغیانو په جرمني اړخ برید کړی و او د پولنډ د هغه لوی برید څرګندویي یې کوله چې ډیر ژر یې ټول جرمني ته پراختیا موندلی شوای. له همدې امله جرمني په پولنډ باندې د مخه نیونکي برید پرته کومه بله لار نه لرله څو په جرمني د برید مخه ونیسي. وروسته بیا د جرمني مخالفو هېوادونو څرګنده کړه چې جرمني د پولنډي یاغیانو د چارو اړوند شواهد د ګلایویتس پیښې د برخې په توګه جعلي جوړ کړي وو. <ref name="lon timeline">{{cite web |year=2006 |title=League of Nations Timeline |url=http://www.indiana.edu/~league/timeline.htm |access-date=2010-11-30 |تاريخ الأرشيف=2016-08-27 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160827161853/http://www.indiana.edu/~league/timeline.htm |url-status=dead |خونديځ نېټه=2016-08-27 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20160827161853/http://www.indiana.edu/~league/timeline.htm |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20160827161853/http://www.indiana.edu/~league/timeline.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160827161853/http://www.indiana.edu/~league/timeline.htm }} A timeline of all major League events.</ref><ref name="lon impotence precipitates wwii">{{cite web |year=2010 |title=Factmonster Encyclopedia— League of Nations: Successes and Failures |url=http://www.factmonster.com/ce6/history/A0859217.html |access-date=2010-11-30}} Description of the demise of the League of Nations.</ref> === په ۱۹۶۷ زکال کې د عربو او اسرائیلو جګړه (شپږ ورځنۍ جګړه) === اسرائیلو په خپلو پوځي دوکتورینو کې مخې نیونکې جګړې ته ځانګړی ځای ورکړی څو د پام وړ ستراتیژیک عمق له لرلو پرته باور وړ دفاع کوونکی موقعیت وساتي. دغه شپږ ورځنۍ جګړه چې د ۱۹۶۷ زکال د جون په پنځمه په مصر باندې د اسرائیلو په بریالي برید سره پیل شوه، په پراخه کچه د یوې مخه نیونکې جګړې په توګه توصیف کېږي چې د متحده ایالاتو د بهرنیو چارو وزارت په خبره «دا کېدای شي د [مخه نیونکې جګړې] تر ټولو ډیره یاده شوې بېلګه هم وي». نورو هم په متناوبه بڼه دغه جګړه د یوې مخې نیونکې جګړې په توګه یاده کړه. یو شمېر نورو بیا دغه عمل د شخصي دفاع پر بنسټ یاد کړ. د دغه لیدلوري له مخې د مصر هېڅ اقدام هم د یوې وسله والې نښتې د نښو څرګندويي نه کوله، خو د اسرائیلو او د هغوی د متحدینو پر باور د مصر ټولیزو اقداماتو دا څرګندوله چې ګویا مصر په اسرائیلو باندې د وسله وال برید پر لور روان دی. د چارو یو شنونکي ادعا کړې چې د اسرائیلو برید د کارولین ارزونې له مخې مجاز نه و؛ هغه څرګندوي چې د اسرائیلو د بقا پر وړاندې هېڅ ګواښ شتون نه درلود. <ref>"The closest case that might have, but is now regarded as not having met the ''Caroline'' test, was Israel's first strike against Egypt in 1967. Few regarded it as a good example of a permissible anticipatory attack under the ''Caroline'' test, especially after it became clear following the attack that there was no overwhelming threat that justified the attack to ensure Israel's survival. Gathii, James Thuo. "Assessing Claims of a New Doctrine of Preemptive War Under the Doctrine of Sources." ''Osgoode Hall Law Journal'', Vol. 43, No. 1, pp. 1–34, 2005.</ref><ref>Distein, Yoram, [https://books.google.com/books?id=LbB3lUhzX10C&q=1967 War, aggression and self-defense] p. 192, Cambridge University Press (2005)</ref><ref>Distein, Yoram, ''[https://books.google.com/books?id=LbB3lUhzX10C&q=1967 War, Aggression and Self-Defense]'' p. 192, Cambridge University Press (2005)</ref><ref>[https://www.nytimes.com/2009/05/10/magazine/10wwln-safire-t.html?_r=1 Choice or Necessity (''New York Times'', May 8, 2009)]</ref><ref>"The United States has often walked a fine line between preemption and prevention. In fact there have only been a handful of clear-cut cases of military preemption by any states in the last 200 years. (Israeli preemption in the Six Day War of 1967 is perhaps the most cited example)."''[https://books.google.com/books?id=yz03f8UURuAC&dq=preemptive+%22six+day+war%22&pg=PA33 U.S. National Security Strategy: a New Era]'' U.S. Department of State (2002)</ref><ref>The Six Day War is, "A classic example of preemptive war." Henry Shue, David Rodin [https://books.google.com/books?id=9XhpuXKhcVIC&dq=preemptive+%22six+day+war%22&pg=PA215 Preemption: military action and moral justification]</ref><ref>"Classic examples of preemptive wars include the July Crisis of 1914 and the Six Day War of 1967 in which Israel preemptively attacked Egypt...." Karl P. Mueller [https://books.google.com/books?id=xbbaP2ouMV4C&dq=preemptive+%22six+day+war%22&pg=PA22 Striking first: preemptive and preventive attack in U.S. national security]</ref><ref>"The Six Day War between Israel and alliance of Egypt, Syria, Jordan and Iraq was an example of preemption." And, "It exemplifies preemption." Charles W. Kegley, Gregory A. Raymond [https://books.google.com/books?id=acjT-tK9blgC&dq=preemptive+%22six+day+war%22&pg=PA219 The Global Future: A Brief Introduction to World Politics]</ref><ref>"Preemptive attack is morally justified when three conditions are fulfilled: The existence of an intention to injure, the undertaking of military preparations that increase the level of danger, and the need to act immediately because of a higher degree of risk. Since these conditions were met in Israel's Six Day War, Israel's preemptive attack on Egypt on June 5, 1967 was a legitimate act of self-defense." Mark R. Amstutz ''[[iarchive:internationaleth0000amst_w8u3/page/122|<!-- quote=preemptive "six day war". --> International Ethics: Concepts, Theories, and Cases in Global Politics]]''</ref><ref>{{cite web |date=September 1981 |title=Israel's Strategic Doctrine |url=https://apps.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a115647.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827193757/https://apps.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a115647.pdf |archive-date=August 27, 2019 |access-date=27 August 2019 |work=[[Rand Corporation]]}}</ref><ref>{{cite web |date=February 2019 |title=Israel's National Security Doctrine: The Report of the Committee on the Formulation of the National Security Doctrine (Meridor Committee), Ten Years Later. |url=https://www.inss.org.il/wp-content/uploads/2019/02/Memo187_11.pdf |access-date=27 August 2019 |work=[[Institute for National Security Studies (Israel)]]}}</ref><ref>{{cite web |date=25 May 2000 |title=Strategic Doctrine - Israel |url=https://fas.org/nuke/guide/israel/doctrine/ |access-date=27 January 2014 |publisher=[[Federation of American Scientists]] |archive-date=8 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171108110130/https://fas.org/nuke/guide/israel/doctrine/ |url-status=dead }}</ref> === په ۲۰۰۳ زکال کې د متحده ایالاتو او عراق جګړه === په عراق باندې د امریکا د برید اړوند د مخه نیونکې جګړې دوکتورین بیاځلي وارزول شول. د جورج ډبلیو بوش دولت ادعا وکړه چې اړینه ده د صدام حسین له خوا د ټولیزې وژنې د وسلو له جوړولو څخه د مخنیوي په موخه باید ګام واخیستل شي. دغه مهال امریکايي پرېکړه کوونکو ادعا وکړه چې دغه ډول وسلې کېدای شي د ترهګرو ډلو لاس ته ولوېږي او د دوی د هېواد امنیت له شدید ګواښ سره مخ کړي. کانګرس د ۲۰۰۲ زکال په اکتوبر میاشت کې ګډ پریکړه لیک تصویب کړ او د متحده ایالاتو ولسمشر ته یې اجازه ورکړه څو د صدام د رژیم پر وړاندې له پوځي ځواک څخه کار واخلي. ورته مهال د عراق اړوند د اطلاعاتو د راغونډونې کمیسیون په ۲۰۰۵ زکال کې تائید کړه چې دوی په عراق کې هېڅ ډول هستوي وسلې او یا هم د بیولوژیکي وسلو د تولید وړتیاوې وه نه موندلې؛ دا په دې معنی وه چې د نړۍ ځواکمن هېوادونه خپلې هرې چارې ته پلمه لټوي او د ملګرو ملتونو په ګډون داسې څوک نشته چې ترې پوښتنه وکړي. ګڼ شمېر منتقدینو په عراق باندې د برید اړوند د امریکا د دولت واقعي موخه تر پوښتنې لاندې راوړه او څرګنده یې کړه چې دغه برید کېدای شي د سپټمبر د ۱۱مې د بریدونو د غچ اخیستو په موخه ترسره شوی وي؛ خو تر اوسه چې څه مالوم شوي دا دي چې متحده ایالاتو نه غوښتل په عربي نړۍ کې دې د عراق په څېر ځواکمن هېواد شتون ولري. <ref name="George">George, and [[Jens David Ohlin|Jens Ohlin]]. ''Defending Humanity''. New York: Oxford University Press, 2008. Print.</ref> == سرچينې == lt7y9kietq393vouanlko2niulflnaa 0 70744 369325 366274 2026-09-23T11:37:50Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369325 wikitext text/x-wiki په تاج بېک ماڼۍ برید چې د طوفان – ۳۳۳ عملیاتو (په روسي ژبه: Шторм-333؛ Štorm – 333) په پوځي کوډي نوم هم پېژندل کېږي په افغانستان باندې د شوروي اتحاد هغه پوځي برید و چې د ۱۹۷۹ زکال د ډسمبر په ۲۷مه ترسره شو. د کابل په تاجک بېک ماڼۍ باندې برید کې د شوروي اتحاد ځانګړو ځواکونو یا سپټسناز جي آر یو ځواکونو ونډه لرله چې دغه پیاوړې ماڼۍ یې په شدید ډول وویشته او ورپسې یې د ۱۹۷۸ زکال په اپریل میاشت کې د ثور د انقلاب له امله د واک ته رسېدلي ګوند، د افغانستان د خلق دیموکراتیک ګوند خلقي غړی او د افغانستان ولسمشر حفیظ الله امین وواژه. دغه پوځي عملیاتو د هغې جګړې بنسټ کېښود چې وروسته د افغان – شوروي د جګړې په نوم وپېژندل شوه. {{مالومات}} د امین وژنه په افغانستان کې د امنیت د ټینګښت او د شوروي د کنټرول اړوند د هغې لویې طرحې برخه وه چې د خلق دیموکراتیک ګوند د پرچم څانګې پر ملاتړ یې جوړه کړې وه او د هغې د سیالې ډلې یا خلق د سخت دریځې ایډیالوژۍ سره په مخالفت وه. دغه مهال یو شمېر شوروي سرتېري د ځمکې له لارې له آمو سیند څخه په تېرېدو افغانستان ته دننه شول، سربېره پر دې یو شمېر تبعید شوو پرچمیانو هم د هېواد بېلابېلو هوايي اډو ته ځان راورساوه څو د امین وژنې ته چمتوالی ونیسي. د تاج بېک مانۍ چې په کابل کې د یوې لوړې شیب داره غونډۍ پر سر موقعیت لري په چاپېر کې یې ماینونه خښ شوي و او د افغانستان د ملي اردو ګڼ شمېر پیاوړو سرتېرو یې ساتنه کوله. له دې سره هم افغان ځواکونو ته د شوروي د عملیاتو پر مهال شدید تلفات واوښتل؛ د ماڼۍ ۳۰ ساتونکي او د پوځ څه باندې ۳۰۰ سرتیري ووژل شول او سربېره پر دې ۱۵۰ نور ونیول شول. د امین دوه زامن چې یو یې ۱۱ کلن او بل یې ۹ کلن و د جګړې پر مهال د راکټونو د چرو له امله ووژل شول. له دغو عملیاتو وروسته په ټولیز ډول ۱۷۰۰ سرتېري چې شوروي ځواکونو ته تسلیم شوي و بندیان کړای شول او په دې سره شوروي د خلق دیموکراتیک ګوند د پرچم ډلې مشر ببرک کارمل د امین ځای ناستی وټاکه. <ref name="Lessons from last war">{{Cite web |title=Afghanistan: Lessons from the Last War |url=https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB57/essay.html |access-date=23 March 2023 |website=nsarchive2.gwu.edu}}</ref><ref>{{cite book|author=Martin McCauley|title=Russia, America and the Cold War: 1949–1991|year=2008|edition=Revised 2nd|url=https://books.google.com/books?id=r0V-Oxmy9FQC&q=Hafizullah+Amin+personal+guard&pg=PA142|location=Harlow, UK|publisher=[[Pearson Education]]|isbn=9781405874304}}</ref><ref>{{cite web |date=27 December 2009 |title=How Soviet troops stormed Kabul palace |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/8428701.stm |access-date=1 July 2013 |publisher=[[BBC]]}}</ref> د دغو عملیاتو پر مهال د امین خلقي دولت ته اړوندې څو نورې ودانۍ چې په دغو کې د کورنیو چارو وزارت، خاد او په دارالامان ماڼۍ کې د پوځ لوی درستیزیت شامل و، ونیول شوې. د شوروي اتحاد د الفا ډلې دغو باتجربه سرتېرو اعلان وکړ چې د طوفان -۳۳۳ عملیات د دغه واحد په تاریخ کې تر ټولو بریالي عملیات وو. هغه اسناد چې په ۱۹۹۰مه لسیزه کې د شوروي اتحاد له پاشل کېدو وروسته خپاره شول ښووله یې چې د شوروي اتحاد رهبري دې باور ته رسېدلې وه چې امین په کابل کې د امریکا له سفارت سره پټې اړیکې لرلې او «د دې توانايي یې لرله چې له متحده ایالاتو سره هوکړې ته ورسېږي»؛ په داسې حال کې چې له امریکایانو سره د امین د اړیکو تورونه په پراخه کچه بې اعتباره ګڼل شوي. د شوروي اتحاد آرشیفونه ښيي چې د سي آی اې (CIA) د مامور په توګه د امین د ښوولو کیسه د کا جي بي (KGB) له خوا جوړه شوې وه. <ref>[[John K. Cooley]] (2002) ''[[Unholy Wars]]''. [[Pluto Press]]. p. 8. {{ISBN|978-0745319179}}</ref><ref>{{cite book|author-link=Steve Coll|last=Coll|first=Steve|title=[[Ghost Wars|Ghost Wars: The Secret History of the CIA, Afghanistan, and Bin Laden, from the Soviet Invasion to September 10, 2001]]|publisher=[[Penguin Group]]|year=2004|isbn=9781594200076|pages=[https://archive.org/details/ghostwarssecreth00coll/page/47 47]–49|quote=Frustrated and hoping to discredit him, the KGB initially planted false stories that Amin was a CIA agent. In the autumn these rumors rebounded on the KGB in a strange case of "[[Blowback (intelligence)|blowback]]," the term used by spies to describe planted propaganda that filters back to confuse the country that first set the story loose.}}</ref><ref>{{cite book|author=James G. Blight|title=Becoming Enemies: U.S.-Iran Relations and the Iran-Iraq War, 1979-1988|publisher=[[Rowman & Littlefield]] Publishers|year=2012|isbn=978-1-4422-0830-8|page=70}}</ref><ref>{{cite book|author=Seth G. Jones|author-link=Seth Jones (political scientist)|title=In the Graveyard of Empires: America's War in Afghanistan|url=https://archive.org/details/ingraveyardofemp00jone_0|url-access=registration|publisher=[[W. W. Norton & Company]]|year=2010|isbn=9780393071429|pages=[https://archive.org/details/ingraveyardofemp00jone_0/page/16 16]–17|quote='It was total nonsense,' said the CIA's [[Graham E. Fuller|Graham Fuller]]. 'I would have been thrilled to have those kinds of contacts with Amin, but they didn't exist.'}}</ref> == مخینه == د افغانستان دیموکراتیک جمهوري دولت په پیل کې د شوروي اتحاد د پلوي نورمحمد ترکي له خوا اداره کېده، دغه چاره لامل وګرځېده چې د افغانستان او شوروي اتحاد ترمنځ نږدې اړیکې جوړې شي. د ۱۹۷۹ زکال په سپټمبر میاشت کې ترکی د حفیظ الله امین له خوا د ګوندي اختلافاتو له امله له واکه لرې کړای شو. له دغې چارې او د ترکي له مشکوکې مړینې (په ظاهري بڼه ښکاري هغه د امین په امر وژل شوی) وروسته د افغانستان او شوروي ترمنځ اړیکې ترینګلې شوې. د همدغه کال په ډسمبر میاشت کې د شوروي رهبرۍ ببرک کارمل ته لاس ورکړ. په دې سره شوروي اتحاد د ۱۹۷۹ زکال د ډسمبر په ۱۲مه په افغانستان کې د مداخلې اړوند خپل پلان اعلان کړ، همدا و چې دوی د مداخلې په لومړي پړاو کې د ۱۹۷۹ زکال د ډسمبر په ۲۷مه د طوفان – ۳۳۳ عملیات پیل کړل. <ref>{{cite book|author=Angelo Rasanayagam|title=Afghanistan: A Modern History|publisher=[[I.B.Tauris]]|year=2005|isbn=978-1850438571|url=https://archive.org/details/afghanistan00ange|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/afghanistan00ange/page/90 90]}}</ref><ref>{{cite book|author=Camp, Dick|title=Boots on the Ground: The Fight to Liberate Afghanistan from Al-Qaeda and the Taliban, 2001–2002|publisher=[[Quarto Group|Zenith Imprint]]|year=2012|isbn=978-0-7603-4111-7|url=https://books.google.com/books?id=yMmx1m_ZCqEC&pg=PA12|pages=12–13}}</ref> == شوروي ځواکونه == د طوفان – ۳۳۳ عملیات د بایکال – ۷۹ لویو عملیاتو برخه وو چې موخه یې په کابل او د هغو په چاپېر کې د ۲۰ پیاوړو مراکزو د کنټرول ترلاسه کول وو، په دغو کې مهمې پوځي اډې، مخابراتي مراکز او بندخونې شاملې وې. <ref name="tass">Dmitri Volin (25 December 2019) [https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/7414989 Участник штурма дворца Амина: мы шли под прямой автоматный огонь]. tass.ru.</ref> د طوفان – ۳۳۳ عملیاتو په اصلي هسته کې د الفا ګروپ د ګروم («تندر») ټولي ۲۵ سرتېري او د کا جي بي د ځانګړو عملیاتو د زینیت ټولي ۳۰ عملیاتي افسران شامل و چې وروسته د ویمپل او ګروم په نومونو پېژندل کېدل. سربېره پر دې له دوی سره د هوايي دفاع د ۳۴۵مې خپلواکې لوا ۸۷ سرتېرو او همدارنګه د شوروي اتحاد دفاع وزارت ته د اړوندې سپټسناز فرقې د ۱۵۴مې لوا ۵۰۰ سرتېرو شتون درلود چې د «مسلمانانو د لوا» په نوم یادېده ځکه چې ډېری سرتېري په کې د شوروي اتحاد له سویلي جمهوریتونو څخه وو. دغه وسله واله لوا د ۱۹۷۹ زکال په لومړیو کې د افغان مشرانو په غوښتنه په شوروي اتحاد کې جوړه شوې وه ځکه چې افغان واکمن (نورمحمد ترکي) روسي اړخ ته ویلي و چې دی د خپل استوګن ځای د ساتنې په برخه کې په افغان ځواکونو باور نشي کولای او له هغوی څخه یې د مرستې غوښتنه کړې وه. دغو ملاتړیزو سرتېرو زرهي واسکټونه او اوسپنیزې خولۍ نه لرلې. له دغو سرتېرو څخه یوه یې بیا وروسته وویل چې هغه مجله چې ده په خپلو کالیو کې دننه اېښې وه، دی یې د اتومات وسلې له مرمۍ څخه وژغوره. <ref>Vadim Udmantsev (29 December 2004) [http://vpk-news.ru/articles/425 Боевое крещение "мусульман"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127142653/http://vpk-news.ru/articles/425 |date=2020-11-27 }}. VPK-news.ru {{in lang|ru}}</ref> تاج بېک ماڼۍ ته د دغو ټیمونو د هدایت په برخه کې سید محمد ګلابزوی مرسته وکړه. {{sfn|Landsford|2017|p=185}} == په ماڼۍ برید او د امین وژنه == په تاج بېک مانۍ باندې برید د ۱۹۷۹ زکال د ډسمبر په ۲۷مه نېټه د کابل په وخت د ماښام په اوو بجو وشو، چیرې چې د خلق دیموکراتیک ګوند عمومي منشي او د افغانستان ولسمشر حفیظ الله امین د کا جي بي او د هغه د امنیتي سلاکارانو په مشوره هلته اوسېده. د تاج بېک ماڼۍ د ساتنې مسئولیت د افغان ملي اردو په لاس کې و. <ref name="tass2">Dmitri Volin (25 December 2019) [https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/7414989 Участник штурма дворца Амина: мы шли под прямой автоматный огонь]. tass.ru.</ref>{{sfn|Braithwaite|2011|p=96}} د برید پر مهال امین باوري و چې شوروي اتحاد له ده سره ولاړ دی او ورسره نږدې کسانو ته یې وویل چې «شورویان به له موږ سره مرسته وکړي». د هغه کسانو ورته وویل چې برید شورویانو کړی؛ امین ورغبرګه کړه چې دا ټول درواغ دي. هغه مهال چې هڅه یې وکړه د پوځ له لوی درستیز سره اړیکه ونیسي او اړیکه یې ټینګه نه شوه، له ځانه سره یې وویل، «ما یې اټکل کړی و. دا رښتیا دي». نوموړی د ګروم سرتېرو له خوا ژوندی ونیول شو، خو دغه مهال نیمه بې خوده وه؛ دغه بې خودي یې د همدغه کال د ډسمبر په ۱۶مه په ډوډۍ کې د زهرو د خوړلو له امله د هغه د درملنې د قطع کېدو له امله وه. د هغه د وژنې دقیق جزیات د هېڅ یو عیني شاهد له خوا تائید شوي نه دي. د هغه د مړینې رسمي اعلان د کابل راډیو وکړ، هماغه ډول چې نیویارک ټایمز ورځپانې د ۱۹۷۹ زکال د ډسمبر د ۲۷مې نېټې په ګڼه کې د کابل راډیو د راپور له مخې ولیکل چې «امین په یوه انقلابي محکمه کې د دولت پر ضد د جنایاتو له امله په اعدام محکوم او د اعدام حکم یې اجرا شوی دی». {{sfn|Braithwaite|2011|p=98}}{{sfn|Braithwaite|2011|p=99}} په یو بل روایت کې راځي چې امین د مخابراتو د ګوښه کړاي شوي وزیر سید محمد ګلابزوی له خوا ووژل شو. د هغه د وژنې پر مهال ګلابزوی او دوه نورو پخوانیو وزیرانو شتون درلود څو داسې څرګنده کړي چې دغه عملیات د افغانانو تر کنټرول لاندې دي. ګلابزوي او پخواني دفاع وزیر محمد اسلم وطنجار د هغه مړینه تائید کړه. د هغه د مړینې کیسه د امین د پلویانو د برخلیک له مخې ښه واضحه کېدای شي چې له نیولو او پر هغوی باندې د حکم له صدور وروسته د «انقلابي تروئیکا» له خوا په څټ کې په ډزو باندې اعدام شول. د امین دوه زامن شدید ټپیان شوي و چې لږ وروسته یې ژوند له لاسه ورکړ. د امین مېرمن او لور ټپیانې وې، خو ژوندۍ پاتې شوې. سربېره پر دې ۳۴۷ تنه نور افغانان چې له دې ډلې څخه ۳۰ تنه یې د امین او د دغې ماڼۍ شخصي ساتونکي و د نښتې پر مهال ووژل شول او د ماڼۍ یوه برخه هم په اور کې وسوزېده. {{sfn|Braithwaite|2011|p=99}}{{sfn|Braithwaite|2011|p=104}}{{sfn|Braithwaite|2011}} د امین او د ماڼۍ له ۱۸۰ ساتونکو څخه ۱۵۰ یې چې عادي سرتېري و هغه مهال تسلیم شول چې وپوهېدل برید کوونکي د شوروي اتحاد ځواکونه دي، نه دا چې د افغان ځواکونو کوم واحد ته اړوند دي. په ټولیزه بڼه ۱۷۰۰ افغان سرتېري شوروي ځواکونو ته تسلیم او اسیران شول. دغو عملیاتو شاوخوا ۴۰ دقیقې وخت ونیو. وروسته بیا په ۲۰۰۹ زکال کې څرګنده شوه چې امین د دویم بریدمن الکساندر نیکولاویچ پلیوسنین (۱۹۴۹ – ۲۰۲۲ زکال) له خوا د لاسي بم په غورځولو کې ټپي شوی و. په دغه برید کې د افغانستان د بهرنیو چارو د وزیر شاولي (زوکړه: ۱۹۳۹ زکال) مېرمن هم ووژل شوه. <ref name="tass4">Dmitri Volin (25 December 2019) [https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/7414989 Участник штурма дворца Амина: мы шли под прямой автоматный огонь]. tass.ru.</ref> == د شوروي تلفات == په تاج بېک ماڼۍ باندې د برید پر مهال د کا جي بي ۵ افسران، د مسلمانانو د لوا ۷ سرتېري او ۲ پراشوټ چیان ووژل شول. په وژل شوو کې د کا جي بي د ډلې مشر ډګروال بویارینوف هم شامل و. له دغه عملیاتو څخه د کا جی بي ژوندي پاتې شوي ټول افسران ټپیان شوي وو. همدارنګه د شوروي پوځي ډاکټر جنرال ویکټور کوزنچنکوف چې د عمومي منشي امین په درملنه بوخت و، د خپلو ځواکونو د برید له امله په ماڼۍ کې ومړ چې بیا له مړینې وروسته ورته سور نښان ورکړل شو. <ref>Peter Tomsen (9 June 2011). Wars of Afghanistan (1st ed.). PublicAffairs. p. 174. {{ISBN|978-1586487638}}.</ref> == د ګډون کوونکو خاطرات == د برید کوونکي ګروپ د مرستیال قومندان اولګ بالاشوف په خبره، دغه عملیات د دوه باتجربه واحدونو، الفا او ویمپل (هر یو له ۱۵ څخه تر ۲۰ افسران لرل) له خوا رهبري کېدل. د الفا واحد امین په نښه کړ او ویمپل واحد بیا له متحده ایالاتو سره د نوموړي د همکارۍ اړوند د واقعي شواهدو د راغونډولو دنده لرله. دغه دواړې ډلې په پټه توګه افغانستان ته راوړل شوې وې چې بیا وروسته د مسلمانانو له لوا سره یوځای کړای شوې څو داسې انځور رامنځته شي چې عملیات د سیمه ییزو واحدونو له خوا ترسره کېږي، په داسې حال کې چې واقعیت دا نه و او ټول کار الفا او ویمپل ترسره کړ. <ref name="bal">[https://www.bbc.co.uk/mediaselector/check/media/avdb/world_service/russian/audio/244000/244116?size=au&news=1&nbram=1&nbwm=1&bgc=003399&lang=ru Interview with Colonel Oleg Balashov] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090213105636/http://www.bbc.co.uk/mediaselector/check/media/avdb/world_service/russian/audio/244000/244116?size=au&news=1&nbram=1&nbwm=1&bgc=003399&lang=ru |date=2009-02-13 }}. BBC (in Russian)</ref> له عملیاتو وړاندې بالاشوف د یو شوروي دیپلمات د ساتونکي په پوښښ کې ټوله سیمه وکتله. د هغه واحد پوهېده چې د مرګ سیمې ته درومي او له همدې امله په وېره کې وو – له دوی څخه شاوخوا ۸۰ سلنه یې د خپلو نقلیه وسایطو څخه په راښکته کېدو ټپیان شول، خو له دې سره یې هم برید ته دوام وکړ. هماغه ډول چې بالاشوف تمه لرله، د امین ځواکونو د دوی د شپږ کسیز کاروان لومړنۍ او وروستنی موټر په نښه کړ. هغه خپل پنځه کسان د بي ام پي ټانګونو سره ځای پر ځای کړل، خو هغه مهال چې دغه ټانګونه د امین د ځواکونو په ډزو سره له حرکته پاتې شول، هغوی ته یې امر وکړ چې د ماڼۍ پر لور وتښتي. پنځه واړه کسان په چټکۍ سره د ماڼۍ د ساتونکو په ډزو ټپیان شول، خو د مرمۍ ضد زرهي واسکټونو او اوسپنیزو خولیو د لرلو له امله وژغورل شول. <ref name="bal2">[https://www.bbc.co.uk/mediaselector/check/media/avdb/world_service/russian/audio/244000/244116?size=au&news=1&nbram=1&nbwm=1&bgc=003399&lang=ru Interview with Colonel Oleg Balashov] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090213105636/http://www.bbc.co.uk/mediaselector/check/media/avdb/world_service/russian/audio/244000/244116?size=au&news=1&nbram=1&nbwm=1&bgc=003399&lang=ru |date=2009-02-13 }}. BBC (in Russian)</ref> دغه روایت په بشپړه توګه د شوروي د جګړې د تاریخ لیکونکي او په افغانستان کې د شوروي د دفاع وزارت د پخواني مدیر الکساندر لیاخوفسکي له نظر سره سم دی، هغه د دغه عملیاتو پریمانه جزئیات وړاندې کړي او د دواړو لورو د تاوتریخوالي او حرفوي والي موارد یې څرګند کړي دي. <ref name="orc">A. A. Lyakhovskiy [https://web.archive.org/web/20071018042508/http://www.orc.ru/~specnaz/realnost/dekabr.htm Декабрь, день27, 1979]. orc.ru. This page refers to Alpha and Vympel by their previous names Grom and Zenith, respectively</ref> == سرچينې == 59m25fffthroxeir5s1fjgq7tfyqpu8 0 70764 369303 367189 2026-09-23T10:31:51Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369303 wikitext text/x-wiki هیلاري وایټهال پوټنام (زوکړه: د ۱۹۲۶ زکال د جولای ۳۱مه – مړینه: د ۲۰۱۶ زکال د مارچ ۱۳مه) امریکايي فیلسوف، ریاضي پوه، د کمپیوټري علومو ساینس پوه او د شلمې پېړۍ په دویمه نیمايي کې د تحلیلي فلسفې له مخکښانو څخه و. نوموړي د ذهني فلسفې، د ژبې د فلسفې، د ریاضیاتو د فلسفې او د علومو د فلسفې په برخه کې پام وړ چارې ترسره کړې دي. له فلسفې هاخوا، پوټنام له ریاضیاتو او کمپیوټري علومو سره پام وړ مرسته کړې ده. نوموړي له مارټین ډیویس سره یوځای د بولن د صدق پذیرۍ د قضیې (Boolean satisfiability problem) لپاره د ډیویس – پوټنام الګوریتم رامنځته کړ. <ref name="CR">{{cite book|last=Casati|first=R.|chapter=Hillary Putnam|title=Enciclopedia Garzanti della Filosofia|editor-first=Gianni|editor-last=Vattimo|editor-link=Gianni Vattimo|year=2004|publisher=Garzanti Editori|location=Milan|isbn=88-11-50515-1}}</ref><ref name="DandP">{{cite journal|last1=Davis|first1=M.|last2=Putnam|first2=H|title=A computing procedure for quantification theory|url=https://archive.org/details/sim_association-for-computing-machinery-journal_1960-07_7_3/page/201|journal=[[Journal of the ACM]]|volume=7|pages=201–215|year=1960|issue=3|doi=10.1145/321033.321034|s2cid=31888376}}</ref><ref name="Mat">{{cite book|title=Hilbert's Tenth Problem|url=https://archive.org/details/hilbertstenthpro0000mati|last=Matiyesavic|first=Yuri|publisher=MIT|year=1993|isbn=0-262-13295-8|location=Cambridge}}</ref> پوټنام د نورو کسانو د فلسفې چارو د سپړنې په څېر د خپلو فلسفي موضوعاتو له سپړنې سره لیوالتیا لرله او له همدې امله یې شهرت درلود، ځکه چې هره موضوع به یې تر هغه مهاله تر کره تحلیل لاندې نیوله، تر هغه چې د هغو نیمګړتیاوې به یې څرګندې کړې. په پایله کې نوموړي د خپل دریځ د مکرر بدلون له امله شهرت وموند. پوټنام د ذهني فلسفې په برخه کې د پنځپوهنپالنې پر ضد د څو ګونې ذهني تحقق پذیرۍ د فرضیې پر بنسټ د ذهني او فزیکي حالاتو د ډول د څرنګوالي او همدارنګه د ذهن او بدن له ستونزو سره په اړیکې د کارکړنې د مفهوم اړوند د استدلالونو د وړاندې کولو له امله پېژندل کېږي. د ژبې د فلسفې په برخه کې نوموړي له سائول کریپکه سره یوځای د ارجاع علیتي نظریې ته پراختیا ورکړه او د معنی اصلي نظریه یې رامنځته کړه چې د غبرګلونې ځمکې په نامه یې د فکري ارزونې پر مټ د بهرپالنې (بیرونګرايي) مفهوم وړاندې کړ. <ref name="King170">{{cite book|last=King|first=P. J.|title=One Hundred Philosophers: The Life and Work of the World's Greatest Thinkers|url=https://archive.org/details/onehundredphilos0000king|publisher=Barron's|year=2004|page=[https://archive.org/details/onehundredphilos0000king/page/170 170]|isbn=978-0-764-12791-5|oclc=56593946}}</ref><ref>{{cite web |last=Ritchie |first=Jack |date=June 2002 |title=TPM: Philosopher of the Month |url=http://www.philosophers.co.uk/cafe/phil_jun2002.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110709060653/http://www.philosophers.co.uk/cafe/phil_jun2002.htm |archive-date=July 9, 2011}}</ref><ref name="CR2">{{cite book|last=Casati|first=R.|chapter=Hillary Putnam|title=Enciclopedia Garzanti della Filosofia|editor-first=Gianni|editor-last=Vattimo|editor-link=Gianni Vattimo|year=2004|publisher=Garzanti Editori|location=Milan|isbn=88-11-50515-1}}</ref><ref>{{cite book|last=LeDoux|first=J.|title=The Synaptic Self: How Our Brains Become Who We Are|url=https://archive.org/details/synapticselfhowo0000ledo|publisher=Viking Penguin|location=New York|year=2002|isbn=88-7078-795-8}}</ref><ref name="CH">{{cite book|editor-first1=Peter|editor-last1=Clark|editor-first2=Bob|editor-last2=Hale|title=Reading Putnam|publisher=Blackwell|location=Cambridge (Massachusetts), Oxford|year=1995|isbn=978-0-631-19995-3|oclc=35303308}}</ref><ref name="PutBen">{{cite book|last=Putnam|first=H.|title=Philosophy of Mathematics: Selected Readings|url=https://archive.org/details/philosophyofmath0000bena|editor-first=Paul|editor-last=Benacerraf|editor-link=Paul Benacerraf|location=Englewood Cliffs, N.J.|publisher=Prentice-Hall|year=1964|oclc=1277244158}} 2nd ed., Cambridge: Cambridge University Press, 1983.</ref><ref name="SEP-Colyvan">{{cite SEP|author-last=Colyvan|author-first=Mark|author-link=Mark Colyvan|url-id=mathphil-indis|title=Indispensability Arguments in the Philosophy of Mathematics|date=Spring 2019}}</ref> == ژوند == هیلاري وایټهال پوټنام د ۱۹۲۶ زکال د جولای په ۳۱ مه د ایلینوی په شیکاګو ښار کې وزیږېد. پلار یې ساموئل پوټنام نومېده چې د رومي ژبو څېړونکی، کالم لیکونکی او ژباړن و چې له ۱۹۳۶ زکال څخه یې تر ۱۹۴۶ زکال پورې د امریکا د کمونېست ګوند نشریې، ډایلي ورکر ته لیکنې کولې. پوټنام کمونېزم ته د خپل پلار د ژمنتیا له امله سیکولر و روزل شو، په داسې حال کې چې مور یې، ریوا، یهودۍ وه. د هیلاري له زیږون شپږ میاشتې وروسته د ۱۹۲۷ زکال په لومړیو کې د دوی کورنۍ فرانسې ته کډه شوه ځکه چې پلار یې ساموئل د فرانسوا رابله د پاتې شوو اثارو د ژباړې قرارداد ترلاسه کړی و. پوټنام په ۲۰۱۵ زکال کې د خپل ژوندانه اړوند یوه مقاله کې ولیکل چې د ماشومتوب لومړنۍ خاطرې یې په فرانسه کې ژوند ته اړوندې دي او د هغه لومړنۍ ژبه هم فرانسوي وه. <ref name=":0">{{Cite book|last=Baghramian|first=Maria|author-link=Maria Baghramian|oclc=809409617|title=Reading Putnam|date=2012|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-53007-1|editor-last=Baghramian|editor-first=M.|location=New York|pages=1–16|chapter=Introduction: A life in philosophy|chapter-url=https://books.google.com/books?id=DWXBB_g41ngC&pg=PA1}}</ref><ref>{{cite book|last=Wolfe|first=Bertram David|author-link=Bertram Wolfe|title=Strange Communists I Have Known|url=https://archive.org/details/strangecommunist0000wolf|publisher=Stein and Day|year=1965|page=[https://archive.org/details/strangecommunist0000wolf/page/79 79]|oclc=233981919}}</ref><ref name="King1702">{{cite book|last=King|first=P. J.|title=One Hundred Philosophers: The Life and Work of the World's Greatest Thinkers|url=https://archive.org/details/onehundredphilos0000king|publisher=Barron's|year=2004|page=[https://archive.org/details/onehundredphilos0000king/page/170 170]|isbn=978-0-764-12791-5|oclc=56593946}}</ref><ref name="Auxier">{{cite book|first=Hilary|last=Putnam|editor-link1=Randall Auxier|editor-last1=Auxier|editor-first1=R. E.|editor-last2=Anderson|editor-first2=D. R.|editor-last3=Hahn|editor-first3=L. E.|title=The Philosophy of Hilary Putnam|location=Chicago|publisher=[[Open Court Publishing Company|Open Court]]|year=2015|url=https://books.google.com/books?id=adoKCQAAQBAJ|isbn=978-0-8126-9898-5|oclc=921843436}}</ref> وړاندې له دې چې نوموړی او کورنۍ یې په ۱۹۳۳ زکال کې د متحده ایالاتو فیلادلفیا ته را وګرځي، پوټنام د خپلو لومړنیو زده کړو لومړني دوه ټولګي په فرانسې کې بشپړ کړل. نوموړی په متحده ایالاتو کې سنټرال عالي لیسې ته ولاړ او هلته یې له نوام چامسکي سره ولیدل چې له ده څخه یو کال په زده کړو کې شاته و. دوی دواړه بیا په راتلونکي کې ملګري شول چې تر ډېره یې فکري مخالفت هم درلود.  پوټنام د پنسلوانیا په پوهنتون کې فلسفه ولوسته او له دغه ځایه یې د لیسانس سند ترلاسه کړ، نوموړی د همدغه پوهنتون د فیلوماتي ټولنې غړی شو چې په دغه هېواد کې تر ټولو لرغونې او دوام لرونکې پوهنتوني ادبي ټولنه ده. هغه د ماسټرۍ په کچه زده کړې په هاروارډ پوهنتون کې وکړې او په ۱۹۵۱ زکال کې یې د کالیفورنیا پوهنتون د فلسفې له پوهنځي څخه د دوکتورا سند ترلاسه کړ. <ref name=":02">{{Cite book|last=Baghramian|first=Maria|author-link=Maria Baghramian|oclc=809409617|title=Reading Putnam|date=2012|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-53007-1|editor-last=Baghramian|editor-first=M.|location=New York|pages=1–16|chapter=Introduction: A life in philosophy|chapter-url=https://books.google.com/books?id=DWXBB_g41ngC&pg=PA1}}</ref><ref name="Auxier2">{{cite book|first=Hilary|last=Putnam|editor-link1=Randall Auxier|editor-last1=Auxier|editor-first1=R. E.|editor-last2=Anderson|editor-first2=D. R.|editor-last3=Hahn|editor-first3=L. E.|title=The Philosophy of Hilary Putnam|location=Chicago|publisher=[[Open Court Publishing Company|Open Court]]|year=2015|url=https://books.google.com/books?id=adoKCQAAQBAJ|isbn=978-0-8126-9898-5|oclc=921843436}}</ref><ref>{{cite book|first=Robert F.|last=Barsky|author-link=Robert F. Barsky|title=Noam Chomsky: A Life of Dissent|chapter-url=http://cognet.mit.edu/library/books/chomsky/chomsky/2/7.html|chapter=2: Undergraduate Years. A Very Powerful Personality|publisher=[[MIT Press]]|year=1997|isbn=978-0-262-02418-1|oclc=760607694|archive-url=https://web.archive.org/web/20031106040709/http://cognet.mit.edu/library/books/chomsky/chomsky/2/7.html|archive-date=2003-11-06}}</ref><ref name="King1703">{{cite book|last=King|first=P. J.|title=One Hundred Philosophers: The Life and Work of the World's Greatest Thinkers|url=https://archive.org/details/onehundredphilos0000king|publisher=Barron's|year=2004|page=[https://archive.org/details/onehundredphilos0000king/page/170 170]|isbn=978-0-764-12791-5|oclc=56593946}}</ref><ref name="Hick">{{cite book|last=Hickey|first=L. P.|url=https://books.google.com/books?id=kxUdCgAAQBAJ|title=Hilary Putnam|location=London, New York|publisher=[[Continuum International Publishing Group|Continuum]]|year=2009|isbn=978-1-847-06076-1|oclc=1001716818}}</ref><ref>{{cite book|last=Putnam|first=H.|url=https://books.google.com/books?id=P-KTnW55h9QC|title=The Meaning of the Concept of Probability in Application to Finite Sequences|location=New York|publisher=[[Garland Science|Garland]]|year=1990|isbn=978-0-824-03209-8|oclc=463716809}}</ref> پوټنام د دوکتورا له ترلاسه کولو وروسته په نورث وېسټرن پوهنتون (۱۹۵۱ – ۱۹۵۲ زکال) پرینسټون پوهنتون (۱۹۵۳ – ۱۹۶۱ زکال) او د ماساچوستس د ټکنالوژۍ په انستیتیوت (۱۹۶۱ – ۱۹۶۵ زکال) کې تدریس وکړ. نوموړی د خپل مسلکي ژوند په پاتې برخه کې د هاروارډ پوهنتون د فلسفې په پوهنځي کې تدریس وکړ او د کوګان پوهنتون د ښوونکي په توګه یې هم دنده ترسره کړه. په ۱۹۶۲ زکال کې نوموړي له مرستیالې فیلسوفې روث انا پوټنام (روث انا جاکوبس) سره واده وکړ چې په ولزلي کالج کې د فلسفې د څانګې ښوونکې وه. پوټنام د یهوادنو ضد هغه پاڅون له امله چې د ځوانۍ پر مهال یې تجربه کړی و، پرېکړه یې وکړه د خپلو ماشومانو لپاره سنتي یهودي کور جوړ کړي. له دې امله چې نوموړي د یهودیت د مناسکو په برخه کې هېڅ تجربه نه لرله هڅه یې کوله په یهودي اخترونو کې نور یهودان په خپل کور کې میلمانه کړي. هغه د یهودي مناسکو او عبري ژبې زده کړې ته مخه کړه او په فعاله توګه یې یهودي مناسک تمرین کول. <ref name=":22">{{Cite web |last=O'Grady |first=Jane |date=March 14, 2016 |title=Hilary Putnam obituary |url=http://www.theguardian.com/books/2016/mar/14/hilary-putnam-obituary |access-date=July 29, 2022 |website=The Guardian |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Marquard |first=Bryan |date=20 May 2019 |title=Ruth Anna Putnam, Wellesley College philosophy professor, dies at 91 |url=https://www.bostonglobe.com/metro/obituaries/2019/05/20/ruth-anna-putnam-wellesley-college-philosophy-professor-dies/diL1ksbY9iYovu2EHQYomM/story.html |access-date=July 21, 2022 |website=Boston Globe |language=en-US}}</ref><ref name="Hick2">{{cite book|last=Hickey|first=L. P.|url=https://books.google.com/books?id=kxUdCgAAQBAJ|title=Hilary Putnam|location=London, New York|publisher=[[Continuum International Publishing Group|Continuum]]|year=2009|isbn=978-1-847-06076-1|oclc=1001716818}}</ref><ref name="Globe">{{cite news|url=http://www.boston.com/news/globe/magazine/articles/2006/07/30/finding_my_religion/?page=3|title=Finding My Religion|author=Wertheimer, L. K.|authorlink=Linda Wertheimer|date=July 30, 2006|work=[[The Boston Globe]]|access-date=August 28, 2023|archive-date=October 31, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141031213918/http://www.boston.com/news/globe/magazine/articles/2006/07/30/finding_my_religion/?page=3|url-status=dead}}</ref> په ۱۹۶۰مه لسیزه او د ۱۹۷۰مې لسیزې په لومړیو کې پوټنام د امریکا د مدني حقونو د خوځښت فعاله ملاتړی او همدارنګه د ویتنام د جګړې فعال مخالف وګرځېد. په ۱۹۶۳ زکال کې نوموړي د ماساچوستس د ټکنالوژۍ په انستیتیوت کې د ښوونکو او زده کړیالانو جګړه ضد کمېټه جوړه کړه. په ۱۹۶۵ زکال کې هاروارډ ته په تبدیلي هغه پوهنتوني اعتراضات تنظیم کړل او د مارکسیزم د تدریس ټولګي یې جوړ کړل. پوټنام د دیموکراتیکي ټولنې لپاره د زده کوونکو د سازمان علمي سلاکار شو او په ۱۹۶۸ زکال کې یې د کارګر مترقي ګوند غړیتوب ترلاسه کړ. نوموړی په ۱۹۶۵ زکال کې د امریکا د علومو او هنر د اکاډمۍ غړی وټاکل شو. له ۱۹۶۸ زکال وروسته د هغه سیاسي چارو د کارګر مترقي ګوند (Progressive Labor Party) پر محور تمرکز وموند. د هاروارډ ادارې د هغه دغه چارې اخلال کوونکې وګڼلې او هڅه یې وکړه د ده دغه چارې محکومې کړي. همدا و چې پوټنام په ۱۹۷۲ زکال کې د تل لپاره له دغه ګوند سره خپلې اړیکې وشلولې. <ref name="Hick3">{{cite book|last=Hickey|first=L. P.|url=https://books.google.com/books?id=kxUdCgAAQBAJ|title=Hilary Putnam|location=London, New York|publisher=[[Continuum International Publishing Group|Continuum]]|year=2009|isbn=978-1-847-06076-1|oclc=1001716818}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=O'Grady |first=Jane |date=March 14, 2016 |title=Hilary Putnam obituary |url=http://www.theguardian.com/books/2016/mar/14/hilary-putnam-obituary |access-date=July 29, 2022 |website=The Guardian |language=en}}</ref><ref name="Foley">{{cite book|title=Confronting the War Machine: Draft Resistance during the Vietnam War|url=https://books.google.com/books?id=WdRGDgAAQBAJ|last=Foley|first=M.|publisher=North Carolina Press|year=2003|isbn=0-8078-2767-3|location=Chapel Hill, North Carolina}}</ref><ref name="AAAS">{{cite web |title=Book of Members, 1780–2010: Chapter P |url=http://www.amacad.org/publications/BookofMembers/ChapterP.pdf |access-date=19 April 2011 |publisher=American Academy of Arts and Sciences}}</ref><ref>{{cite news|last=Epps|first=G.|author-link=Garrett Epps|url=https://www.thecrimson.com/article/1971/4/14/faculty-will-vote-on-new-procedures/|title=Faculty Will Vote on New Procedures for Discipline|work=[[The Harvard Crimson]]|date=April 14, 1971}}</ref><ref>{{cite news|last=Thomas|first=E. W.|author-link=Evan Thomas|url=https://www.thecrimson.com/article/1971/5/28/putnam-says-dunlop-threatens-radicals-philary/|title=Putnam Says Dunlop Threatens Radicals|work=The Harvard Crimson|date=May 28, 1971}}</ref><ref>{{cite news|title=''NYT'' correction, March 6, 2005|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=940DE1DE1E3DF935A35750C0A9639C8B63&n=Top%2fReference%2fTimes%20Topics%2fOrganizations%2fH%2fHarvard%20University%20|access-date=2006-08-01|work=[[The New York Times]]|date=March 6, 2005}}</ref><ref name="Foley2">{{cite book|title=Confronting the War Machine: Draft Resistance during the Vietnam War|url=https://books.google.com/books?id=WdRGDgAAQBAJ|last=Foley|first=M.|publisher=North Carolina Press|year=2003|isbn=0-8078-2767-3|location=Chapel Hill, North Carolina}}</ref> پوټنام په ۱۹۷۶ زکال کې د امریکا د فلسفې ټولنې مشر وټاکل شو. په داسې حال کې چې له خپلې راډیکال ماضي څخه جلا شوی و، خو هیڅکله یې خپل دغه باور ته شا نه کړه چې ګویا پوهان د ټولنې پر وړاندې ځانګړی ټولنیز او اخلاقي مسئولیت لري. نوموړی په خپلو سیاسي لیدلورو کې صریح او ترقي غوښتونکی و، هماغه ډول چې «څه ډول اخلاقي ستونزې حل کړو» (۱۹۸۳ زکال) او «د دیموکراسۍ لپاره د زده کړو» (۱۹۹۳ زکال) تر عنوانو لاندې مقالو کې یې څرګندېږي. <ref name="Hick4">{{cite book|last=Hickey|first=L. P.|url=https://books.google.com/books?id=kxUdCgAAQBAJ|title=Hilary Putnam|location=London, New York|publisher=[[Continuum International Publishing Group|Continuum]]|year=2009|isbn=978-1-847-06076-1|oclc=1001716818}}</ref> پوټنام د بریتانیا د ملي اکاډمۍ همکار و. نوموړی په ۱۹۹۹ زکال کې د امریکا د فلسفي ټولنې غړی وټاکل شو. هغه د ۲۰۰۰ زکال په جون میاشت کې له تدریس څخه تقاعد او د کوګان پوهنتون متقاعد ښوونکی شو، خو له ۲۰۰۹ زکال وروسته یې نږدې هر کال د تل آویو په پوهنتون کې سیمنارونه جوړول. نوموړي همدارنګه د ۲۰۰۱ زکال پر مهال د امستردام پوهنتون د فلسفې په پوهنځي کې د سپینواز څوکۍ خپله کړه. د هغه په اثارو کې د راغونډو شوو اثارو پنځه ټوکه، اووه کتابونه او څه باندې ۲۰۰ مقالې شاملېږي. له یهودیت سره د هغه بیاځلي لیوالتیا لامل وګرځېده چې نوموړی د یهودیت اړوند څو کتابونه او مقالې خپرې کړي. د ۱۹مې پېړۍ په وروستیو کې هغه له خپلې مېرمنې سره یوځای د امریکا د عمل ګرا خوځښت اړوند څو مقالې او یو کتاب ولیکه. <ref>{{Cite web |title=APS Member History |url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Hilary+Putnam&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced |access-date=2021-12-02 |website=search.amphilsoc.org |archive-date=2021-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210719184601/https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Hilary%20Putnam&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |year=2022 |title=The Spinoza Chair |url=https://www.uva.nl/en/discipline/philosophy/spinoza-chair/spinoza-chair.html |access-date=2022-07-27 |website=Department of Philosophy |publisher=University of Amsterdam}}</ref><ref name="Hick5">{{cite book|last=Hickey|first=L. P.|url=https://books.google.com/books?id=kxUdCgAAQBAJ|title=Hilary Putnam|location=London, New York|publisher=[[Continuum International Publishing Group|Continuum]]|year=2009|isbn=978-1-847-06076-1|oclc=1001716818}}</ref> پوټنام د فلسفې او منطق په برخو کې د چارو له امله په ۲۰۱۱ زکال کې د رولف شوک جایزه او په ۲۰۱۵ زکال کې یې سیستماتیکې فلسفې ته اړونده د نیکولاس رسچر جایزه ترلاسه کړه. پوټنام د ۲۰۱۶ زکال د مارچ په ۱۳مه د ماساچوستس په ارلینګټون کې په خپل کور کې ومړ. نوموړی د مړینې پر مهال په هاروارډ پوهنتون کې د کوګان پوهنتون متقاعد ښوونکی و.<ref>{{cite web |date=12 April 2011 |title=Hilary Putnam awarded The Rolf Schock Prize in Logic and Philosophy |url=https://thephilosopherseye.com/2011/04/12/hilary-putnam-awarded-the-rolf-schock-prize-in-logic-and-philosophy/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160315120644/https://thephilosopherseye.com/2011/04/12/hilary-putnam-awarded-the-rolf-schock-prize-in-logic-and-philosophy/ |archive-date=15 March 2016 |work=The Philosopher's Eye}}</ref><ref>{{Cite web |last=Fike |first=Katie |date=October 5, 2015 |title=Harvard's Hilary Putnam Awarded Pitt's Nicholas Rescher Prize |url=https://www.news.pitt.edu/news/harvard-s-hilary-putnam-awarded-pitt-s-nicholas-rescher-prize |access-date=August 18, 2022 |publisher=[[University of Pittsburgh]]}}</ref><ref>{{cite news|last=Weber|first=B.|url=https://www.nytimes.com/2016/03/18/arts/hilary-putnam-giant-of-modern-philosophy-dies-at-89.html|title=Hilary Putnam, Giant of Modern Philosophy, Dies at 89|work=The New York Times|date=March 17, 2016}}</ref> == سرچينې == 2jt5njzouyzzxc0g4php9xe4m8wmjbh 0 70769 369262 318322 2026-09-23T06:48:35Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369262 wikitext text/x-wiki {{چارواکۍ}} '''میر ظریف الله خان جمالي''' (په اردو ژبه: میر ظفراللہ خان جمالی؛ زوکړه د ۱۹۴۴ کال د جنوري لومړۍ-مړينه د ۲۰۲۰ کال د ډېسمبر ۲یمه) یو پاکستانی سیاستوال چې د پاکستان د ۱۵م لومړي وزیر په توګه يې له ۲۰۰۲ څخه تر ۲۰۰۴ کال پورې خدمت وکړ. هغه لومړنی او یوازینی لومړی وزیر و چې د پاکستان له بلوچستان سیمې سره یې تړاو درلود. جمالي په اصل کې د پاکستان د خلکو ګوند (PPP) له ملاتړو څخه و، په ۱۹۷۰ کال کې د پوځي قومندان رحیم الدین خان په مشرۍ له بلوچستان څخه په سیاست کې راڅرګند شو. هغه د نواز شریف د دولت د یوې برخې په توګه په ملي څېره بدل شو او د دوو غیر متوالي/ نه پرلپسې (د ۱۹۸۸ کال له جون-ډېسمبر او د ۱۹۹۶ له نوامبر - د ۱۹۹۷ کال فبرورۍ) دورو لپاره د بلوچستان اعلی وزیر و. که څه هم هغه د پاکستان د مسلم لیګ ګوند (PML) له لوړ پوړو مشرانو او د نواز شریف له باوري/اعتمادي کسانو څخه و، د جمالي او شریف تر منځ اړیکې سړې شوې او جمالي د ۱۹۹۹ کال تر کودتا وروسته د جنرال پرویز مشرف په مشرۍ د پاکستان له مسلم لیګ (ق) سره یوځای شو. د ۲۰۰۲ کال په عمومي ټاکنو کې وروسته له دې چې د هغه ملاتړو او همکارانو له هغه څخه د ملاتړ لپاره د ګوند کرښې ماتې کړې جمالي په خپله بولۍ کې د لومړي وزیر بست ته بریالی شو. جمالي د ۲۰۰۲ کال د نوامبر په ۲۱مه د معین-پاکستان ۱۳م لومړی وزیر وټاکل شو. هغه د ۲۰۰۲ کال په نوامبر کې لوړه وکړه، تر هغه چې په ناڅاپي ډول يې په ۲۰۰۴ کال کې خپله استعفا اعلان کړه.<ref name="Shortest Serving Prime Ministers of Pakistan">{{cite news|title=Who were shortest-serving Prime Ministers of Pakistan?|publisher=Pakistan, Our Stories|first=Saqib|last=Ali|url=https://www.pakistanourstories.com/shortest-serving-prime-ministers-of-pakistan-2020/|access-date=18 August 2020|archive-date=2 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201202202649/https://www.pakistanourstories.com/shortest-serving-prime-ministers-of-pakistan-2020/|url-status=dead}}</ref>   == د ژوند لومړي کلونه او زده‌کړې == جمالي د ۱۹۴۴ کال د جنوري په لومړنۍ نېټه په یوه سیاسي، مذهبي او د املاکو څښتنه کورنۍ کې د بریتانیوي هند سترواکۍ د بلوچستان د عالي کمېشنرۍ په روجهان کلي کې چې اوس مهال د ناصر اباد ولسوالۍ په نوم یادیږي د پاکستان په بلوچستان کې نړۍ ته راغی. <ref name="voanews/29oct2009">{{cite news|title=Profile: New Pakistani Prime Minister Mir Zafarullah Khan Jamali – 2002-11-22|url=http://www.voanews.com/a/a-13-a-2002-11-22-15-profile-67252507/379085.html|access-date=5 March 2017|work=VOA|date=29 October 2009|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170305194132/http://www.voanews.com/a/a-13-a-2002-11-22-15-profile-67252507/379085.html|archive-date=5 March 2017}}</ref><ref name="British Broadcasting Corporation, Pakistan (BBC Pakistan)">{{cite news|title=Profile: Zafarullah Jamali|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/2498275.stm|access-date=25 May 2012|publisher=BBC Pakistan|date=26 June 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20131216004535/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/2498275.stm|archive-date=16 December 2013}}</ref><ref name="newslinemagazine/dec2002">{{cite news|title=The Prime of Mr Jamali|url=http://newslinemagazine.com/magazine/the-prime-of-mr-jamali/|access-date=5 March 2017|work=Newsline|date=1 December 2002|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170305201411/http://newslinemagazine.com/magazine/the-prime-of-mr-jamali/|archive-date=5 March 2017}}</ref> جمالي خپلې لومړنۍ زده‌کړې د مري په لارنس کالج کې او د اې/A  (لېسې) کچې زده‌کړې يې د لاهور په ایچیسن کې پای ته ورسولې. جمالي په‌خپل وخت کې د هاکي ستر لوبغاړی و. وروسته يې په یوه دولتي کالج کې د لیسانس کچې زده‌کړې وکړې. او هغه په ۱۹۶۵ کال کې له پنجاب پوهنتون څخه د سیاسي علومو په برخه کې خپله د ماسترۍ درجه ترلاسه کړه. <ref name="voanews/29oct20092">{{cite news|title=Profile: New Pakistani Prime Minister Mir Zafarullah Khan Jamali – 2002-11-22|url=http://www.voanews.com/a/a-13-a-2002-11-22-15-profile-67252507/379085.html|access-date=5 March 2017|work=VOA|date=29 October 2009|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170305194132/http://www.voanews.com/a/a-13-a-2002-11-22-15-profile-67252507/379085.html|archive-date=5 March 2017}}</ref><ref name="British Broadcasting Corporation, Pakistan (BBC Pakistan)2">{{cite news|title=Profile: Zafarullah Jamali|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/2498275.stm|access-date=25 May 2012|publisher=BBC Pakistan|date=26 June 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20131216004535/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/2498275.stm|archive-date=16 December 2013}}</ref><ref name="newslinemagazine/dec20022">{{cite news|title=The Prime of Mr Jamali|url=http://newslinemagazine.com/magazine/the-prime-of-mr-jamali/|access-date=5 March 2017|work=Newsline|date=1 December 2002|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170305201411/http://newslinemagazine.com/magazine/the-prime-of-mr-jamali/|archive-date=5 March 2017}}</ref> == سیاسي دنده == جمالي خپل سیاسي فعالیت له ۱۹۷۰ کال څخه پیل کړ او له PPP سره یوځای شو. جمالي د لومړي ځل لپاره په ۱۹۷۰ کال کې د پاکستان په عمومي ټاکنو کې ګډون وکړ خو په هغه کې يې ماته وخوړه. <ref name="British Broadcasting Corporation, Pakistan (BBC Pakistan)3">{{cite news|title=Profile: Zafarullah Jamali|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/2498275.stm|access-date=25 May 2012|publisher=BBC Pakistan|date=26 June 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20131216004535/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/2498275.stm|archive-date=16 December 2013}}</ref><ref name="newslinemagazine/dec20023">{{cite news|title=The Prime of Mr Jamali|url=http://newslinemagazine.com/magazine/the-prime-of-mr-jamali/|access-date=5 March 2017|work=Newsline|date=1 December 2002|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170305201411/http://newslinemagazine.com/magazine/the-prime-of-mr-jamali/|archive-date=5 March 2017}}</ref> هغه په ۱۹۷۷ کال کې د پاکستان په عمومي ټاکنو کې د PPP له یو ټیکټ سره د بلوچستان ولایتي اسامبلۍ ته وټاکل شو. هغه په بلوچستان کې د نواب خان بارزوي په ولایتي کابینه کې د ولایتي وزیر په توګه منصوب شو. هغه د لنډې مودې لپاره د خوړو، معلوماتو، قانون او پارلماني چارو ریاستونه پر غاړه لرله.  <ref name="newslinemagazine/dec20024">{{cite news|title=The Prime of Mr Jamali|url=http://newslinemagazine.com/magazine/the-prime-of-mr-jamali/|access-date=5 March 2017|work=Newsline|date=1 December 2002|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170305201411/http://newslinemagazine.com/magazine/the-prime-of-mr-jamali/|archive-date=5 March 2017}}</ref><ref name="Jamali">{{cite news|title=Zafarullah Jamali — a politician of reason and accommodation|url=https://www.dawn.com/news/1593684|work=Dawn|date=3 December 2020}}</ref><ref name="voanews/29oct20093">{{cite news|title=Profile: New Pakistani Prime Minister Mir Zafarullah Khan Jamali – 2002-11-22|url=http://www.voanews.com/a/a-13-a-2002-11-22-15-profile-67252507/379085.html|access-date=5 March 2017|work=VOA|date=29 October 2009|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170305194132/http://www.voanews.com/a/a-13-a-2002-11-22-15-profile-67252507/379085.html|archive-date=5 March 2017}}</ref> د جنرال ضیاء الحق له‌خوا په پاکستان کې د پوځي حکومت تر وضع کولو وروسته هغه له جنرال ضیاء الحق سره متحد شو. جنرال ضیاء الحق جمالي په فېدرال کابینه کې د دولت د وزیر په توګه وګوماره.  <ref name="newslinemagazine/dec20025">{{cite news|title=The Prime of Mr Jamali|url=http://newslinemagazine.com/magazine/the-prime-of-mr-jamali/|access-date=5 March 2017|work=Newsline|date=1 December 2002|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170305201411/http://newslinemagazine.com/magazine/the-prime-of-mr-jamali/|archive-date=5 March 2017}}</ref> جمالي د ۱۹۸۵ کال په عمومي ټاکنو کې د ناصراباد له ټاکنیزې حوزې څخه د پاکستان د ملي اسامبلۍ د استازي په توګه وټاکل شو او د جونجو فېدرال کابینې ته یې لار ومونده او د اوبو او برېښنا د فېدرال وزیر په توګه وټاکل شو. <ref name="voanews/29oct20094">{{cite news|title=Profile: New Pakistani Prime Minister Mir Zafarullah Khan Jamali – 2002-11-22|url=http://www.voanews.com/a/a-13-a-2002-11-22-15-profile-67252507/379085.html|access-date=5 March 2017|work=VOA|date=29 October 2009|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170305194132/http://www.voanews.com/a/a-13-a-2002-11-22-15-profile-67252507/379085.html|archive-date=5 March 2017}}</ref><ref name="newslinemagazine/dec20026">{{cite news|title=The Prime of Mr Jamali|url=http://newslinemagazine.com/magazine/the-prime-of-mr-jamali/|access-date=5 March 2017|work=Newsline|date=1 December 2002|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170305201411/http://newslinemagazine.com/magazine/the-prime-of-mr-jamali/|archive-date=5 March 2017}}</ref> جمالي په ۱۹۸۸ کال کې له جونجو دولت څخه د جنرال ضیاءالحق تر ګوښه کېدلو وروسته د بلوچستان د سرپرست وزیر په توګه وګومارل شو. <ref name="newslinemagazine/dec20027">{{cite news|title=The Prime of Mr Jamali|url=http://newslinemagazine.com/magazine/the-prime-of-mr-jamali/|access-date=5 March 2017|work=Newsline|date=1 December 2002|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170305201411/http://newslinemagazine.com/magazine/the-prime-of-mr-jamali/|archive-date=5 March 2017}}</ref> جمالي په ۱۹۸۸ کال کې د پاکستان په عمومي ټاکنو کې بیاځلي د ولایتي اسامبلۍ د غړي په توګه وټاکل شو او د بلوچستان اعلي وزیر وټاکل شو. <ref name="British Broadcasting Corporation, Pakistan (BBC Pakistan)4">{{cite news|title=Profile: Zafarullah Jamali|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/2498275.stm|access-date=25 May 2012|publisher=BBC Pakistan|date=26 June 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20131216004535/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/2498275.stm|archive-date=16 December 2013}}</ref><ref name="newslinemagazine/dec20028">{{cite news|title=The Prime of Mr Jamali|url=http://newslinemagazine.com/magazine/the-prime-of-mr-jamali/|access-date=5 March 2017|work=Newsline|date=1 December 2002|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170305201411/http://newslinemagazine.com/magazine/the-prime-of-mr-jamali/|archive-date=5 March 2017}}</ref> هغه په ۱۹۹۴ کال کې او بیاځلي په ۱۹۹۷ کال کې د پاکستان د سنا مجلس د غړي په توګه وټاکل شو. <ref name="newslinemagazine/dec20029">{{cite news|title=The Prime of Mr Jamali|url=http://newslinemagazine.com/magazine/the-prime-of-mr-jamali/|access-date=5 March 2017|work=Newsline|date=1 December 2002|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170305201411/http://newslinemagazine.com/magazine/the-prime-of-mr-jamali/|archive-date=5 March 2017}}</ref> جمالي په ۱۹۹۰ کال کې د پاکستان په عمومي ټاکنو کې د ملي اسامبلۍ چوکۍ ته نوماند شو، خو د خلکو ګوند د نوماند له خوا يې ماته وخوړه.  <ref name="Senate Secretariat">{{cite web |title=Senator Mir Zafarullah Khan Jamal |url=http://www.senate.gov.pk/ShowMemberDetail.asp?MemberCode=275&CatCode=0&CatName= |archive-url=https://web.archive.org/web/20071209100826/http://www.senate.gov.pk/ShowMemberDetail.asp?MemberCode=275&CatCode=0&CatName= |archive-date=9 December 2007 |access-date=25 May 2012 |work=Senate Secretariat of Government of Pakistan |publisher=Senate of Pakistan}}</ref><ref name="British Broadcasting Corporation, Pakistan (BBC Pakistan)5">{{cite news|title=Profile: Zafarullah Jamali|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/2498275.stm|access-date=25 May 2012|publisher=BBC Pakistan|date=26 June 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20131216004535/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/2498275.stm|archive-date=16 December 2013}}</ref><ref name="newslinemagazine/dec200210">{{cite news|title=The Prime of Mr Jamali|url=http://newslinemagazine.com/magazine/the-prime-of-mr-jamali/|access-date=5 March 2017|work=Newsline|date=1 December 2002|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170305201411/http://newslinemagazine.com/magazine/the-prime-of-mr-jamali/|archive-date=5 March 2017}}</ref> هغه په ۱۹۹۳ کال کې د پاکستان په عمومي ټاکنو کې د PML له ټیکټ سره بیاځلي د ولایتي اسامبلۍ لپاره وټاکل شو او د PPP یو نوماند ته يې په دې ډګر کې ماته ورکړه. جمالي په ۱۹۹۷ کال کې بیاځلي د بلوچستان د سرپرست وزیر په توګه وټاکل شو. <ref name="newslinemagazine/dec200211">{{cite news|title=The Prime of Mr Jamali|url=http://newslinemagazine.com/magazine/the-prime-of-mr-jamali/|access-date=5 March 2017|work=Newsline|date=1 December 2002|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170305201411/http://newslinemagazine.com/magazine/the-prime-of-mr-jamali/|archive-date=5 March 2017}}</ref> == د پاکستان لومړی وزیر == جمالي د ۲۰۰۲ کال په جولای کې د پاکستان د مسلم لیګ (ق) له اتحادیې سره چې د پاکستان له مسلم لیګ څخه بېله شوې وه یوځای شو. <ref name="Jamali2">{{cite news|title=Zafarullah Jamali — a politician of reason and accommodation|url=https://www.dawn.com/news/1593684|work=Dawn|date=3 December 2020}}</ref> هغه په ۲۰۰۲ کال کې د پاکستان په عمومي ټاکنو کې بیاځلي د پاکستان د ملي اسامبلۍ د غړي په توګه وټاکل شو. <ref name="2013result">{{cite news|title=NA-266 Results|url=http://election2013.geo.tv/constituency/results/266/NA-266.html|work=Geo News|archive-url=https://web.archive.org/web/20140312054854/http://election2013.geo.tv/constituency/results/266/NA-266.html|archive-date=12 March 2014}}</ref> جمالي د ۲۰۰۲ کال په نوامبر کې د لومړي ځل لپاره له ۳۴۲ چوکیو څخه د ۱۸۸ رایو په ترلاسه کولو له ساده اکثریت سره د پنځو کلونو لپاره د پاکستان د ۱۳م لومړي وزیر په توګه وټاکل شو. هغه لومړنی بلوچستانی سیاستوال و چې لومړی وزیر وټاکل شو. <ref name="The New York Times, December 31, 2002">{{cite news|title=Pakistan Prime Minister Wins Parliamentary Vote of Confidence|url=https://www.nytimes.com/2002/12/31/world/pakistan-prime-minister-wins-parliamentary-vote-of-confidence.html?ref=zafarullahkhanjamali|access-date=25 May 2012|newspaper=The New York Times|date=31 December 2002|agency=APP|page=1|archive-url=https://web.archive.org/web/20140305074756/http://www.nytimes.com/2002/12/31/world/pakistan-prime-minister-wins-parliamentary-vote-of-confidence.html?ref=zafarullahkhanjamali|archive-date=5 March 2014}}</ref><ref>{{cite news|title=Jamali, cabinet take oath: PPP, PML-N abstain from ceremony|url=https://www.dawn.com/news/68304/jamali-cabinet-take-oath-ppp-pml-n-abstain-from-ceremony|work=Dawn|date=24 November 2002}}</ref><ref name="voanews/29oct20095">{{cite news|title=Profile: New Pakistani Prime Minister Mir Zafarullah Khan Jamali – 2002-11-22|url=http://www.voanews.com/a/a-13-a-2002-11-22-15-profile-67252507/379085.html|access-date=5 March 2017|work=VOA|date=29 October 2009|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170305194132/http://www.voanews.com/a/a-13-a-2002-11-22-15-profile-67252507/379085.html|archive-date=5 March 2017}}</ref><ref name="British Broadcasting Corporation, Pakistan (BBC Pakistan)6">{{cite news|title=Profile: Zafarullah Jamali|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/2498275.stm|access-date=25 May 2012|publisher=BBC Pakistan|date=26 June 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20131216004535/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/2498275.stm|archive-date=16 December 2013}}</ref><ref name="newslinemagazine/dec200212">{{cite news|title=The Prime of Mr Jamali|url=http://newslinemagazine.com/magazine/the-prime-of-mr-jamali/|access-date=5 March 2017|work=Newsline|date=1 December 2002|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170305201411/http://newslinemagazine.com/magazine/the-prime-of-mr-jamali/|archive-date=5 March 2017}}</ref> دا چې هېڅ ګوند انحصاري واک نه درلود، د لومړي وزیر په توګه د هغه ټاکل کېدل تر څو اونیو مذاکرې وروسته وشول. هغه له MQM (د پاکستان متحد قومي غورځنګ)، MMA (د عمل متحد مجلس)، PPPP (د پاکستان د خلکو ګوند پارلمان) او د پاکستان له مسلم لیګ څخه بېلې شوې (ق) اتحادیې سره یو ایتلافي دولت رامنځته کړ. هغه له دوه ګوندي دیموکراسۍ څخه څو ګوندي دیموکراسۍ ته د پاکستان پر انتقال نظارت کاوه. <ref name="The New York Times, December 31, 20022">{{cite news|title=Pakistan Prime Minister Wins Parliamentary Vote of Confidence|url=https://www.nytimes.com/2002/12/31/world/pakistan-prime-minister-wins-parliamentary-vote-of-confidence.html?ref=zafarullahkhanjamali|access-date=25 May 2012|newspaper=The New York Times|date=31 December 2002|agency=APP|page=1|archive-url=https://web.archive.org/web/20140305074756/http://www.nytimes.com/2002/12/31/world/pakistan-prime-minister-wins-parliamentary-vote-of-confidence.html?ref=zafarullahkhanjamali|archive-date=5 March 2014}}</ref> === بهرنی سیاست === جمالي په ۲۰۰۴ کال کې له افغانستان څخه لیدنه وکړه، چې په ۲۰۰۱ کال کې د طالبانو د دولت تر نسکورېدو وروسته چې د پاکستان متحد و، له افغانستان څخه د پاکستاني لوړ پوړي چارواکي لومړنۍ لیدنه وه. جمالي له حامد کرزي څخه د افغانستان د ولسمشر په توګه ملاتړ وکړ او هغه ته يې ډاډ ورکړ چې دواړه هېوادونه به له سوداګرۍ نیولې تر ترویزم په هره برخه کې سره همکار وي. جمالي د ۳۰۰ بسونو، لاریو او افغان زده‌کوونکو ته د تحصیلي بورسونو ورکړې او په افغانستان کې د سړکونو، رېل پتلۍ او روغتونونو په پروژو کې د همکارۍ ژمنه وکړه. <ref name="The New York Times, January 13, 2004">{{cite news|last=Carlotta|first=Gall|title=Pakistan's Premier Visits Afghanistan and Pledges Cooperation|url=https://www.nytimes.com/2004/01/13/world/pakistan-s-premier-visits-afghanistan-and-pledges-cooperation.html?ref=zafarullahkhanjamali|access-date=25 May 2012|newspaper=The New York Times|date=13 January 2004|page=1|archive-url=https://web.archive.org/web/20140305073129/http://www.nytimes.com/2004/01/13/world/pakistan-s-premier-visits-afghanistan-and-pledges-cooperation.html?ref=zafarullahkhanjamali|archive-date=5 March 2014}}</ref> جمالي د ۲۰۰۳ کال په اکتوبر کې له متحده ایالاتو څخه لیدنه وکړه او له ولسمشر جورج ډبلیو بوش سره یې لیدنه وکړه او ژمنه يې وکړه چې د ترویزم خلاف جګړه کې له متحده ایالاتو څخه ملاتړ کوي. <ref>{{cite news|title=Bush, Jamali vow to fight terrorism: Kashmir, Afghanistan discussed|url=https://www.dawn.com/news/118142/bush-jamali-vow-to-fight-terrorism-kashmir-afghanistan-discussed|access-date=5 March 2017|work=DAWN.COM|date=2 October 2003|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170306033859/https://www.dawn.com/news/118142/bush-jamali-vow-to-fight-terrorism-kashmir-afghanistan-discussed|archive-date=6 March 2017}}</ref> جمالي ژمنه وکړه چې د بست او تر مناقشې لاندې کشمیر سیمه کې تر اوربند او د سولې هوکړه لیک ترلاسه کولو وروسته به له هند سره اړیکې ورغوي. هغه د دواړو هېوادونو تر منځ د اړیکو د ښه کولو او هغه کړکېچ د کمولو لپاره چې په ۱۹۹۰یمې لسیزې په بهیر او د ۲۰۰۰ مې لسیزې په لومړیو کې رامنځته شوی و، یو ځانګړی استازی ولېږه. <ref name="The New York Times, December 31, 20023">{{cite news|title=Pakistan Prime Minister Wins Parliamentary Vote of Confidence|url=https://www.nytimes.com/2002/12/31/world/pakistan-prime-minister-wins-parliamentary-vote-of-confidence.html?ref=zafarullahkhanjamali|access-date=25 May 2012|newspaper=The New York Times|date=31 December 2002|agency=APP|page=1|archive-url=https://web.archive.org/web/20140305074756/http://www.nytimes.com/2002/12/31/world/pakistan-prime-minister-wins-parliamentary-vote-of-confidence.html?ref=zafarullahkhanjamali|archive-date=5 March 2014}}</ref><ref>{{cite news|title=Pakistan sincere in talks with India: Jamali|url=https://www.dawn.com/news/357635/pakistan-sincere-in-talks-with-india-jamali|access-date=5 March 2017|work=DAWN.COM|date=28 April 2004|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170306033323/https://www.dawn.com/news/357635/pakistan-sincere-in-talks-with-india-jamali|archive-date=6 March 2017}}</ref><ref>{{cite news|title=Measures helping normalize relations, says Jamali|url=https://www.dawn.com/news/122562|access-date=5 March 2017|work=DAWN.COM|date=31 October 2003|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170306033318/https://www.dawn.com/news/122562|archive-date=6 March 2017}}</ref><ref>{{cite news|title=Relations with India to improve: Jamali – Exchange of delegations|url=https://www.dawn.com/news/347859/relations-with-india-to-improve-jamali-exchange-of-delegations|access-date=5 March 2017|work=DAWN.COM|date=14 January 2004|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170306033321/https://www.dawn.com/news/347859/relations-with-india-to-improve-jamali-exchange-of-delegations|archive-date=6 March 2017}}</ref><ref name="The New York Times, November 24, 2003">{{cite news|last=APP|title=Pakistan to Begin Cease-Fire in Kashmir|url=https://www.nytimes.com/2003/11/24/world/pakistan-to-begin-cease-fire-in-kashmir.html?ref=zafarullahkhanjamali|access-date=25 May 2012|newspaper=The New York Times|date=24 November 2003|archive-url=https://web.archive.org/web/20140305085939/http://www.nytimes.com/2003/11/24/world/pakistan-to-begin-cease-fire-in-kashmir.html?ref=zafarullahkhanjamali|archive-date=5 March 2014}}</ref><ref>{{cite news|title=Envoy to Delhi not yet named: Jamali|url=https://www.dawn.com/news/103060/envoy-to-delhi-not-yet-named-jamali|access-date=5 March 2017|work=DAWN.COM|date=23 May 2003|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170306033114/https://www.dawn.com/news/103060/envoy-to-delhi-not-yet-named-jamali|archive-date=6 March 2017}}</ref> === استعفا === جمالي د ۲۰۰۴ کال په جون کې له پرویز مشرف سره تر یوې درې ساعته لیدنې وروسته په ناڅاپي ټوګه استعفا ورکړه او د دولتي سیاستونو په پلي کولو کې د مشرف او جمالي تر منځ د اړیکو پر ترینګلتیا ګونګوسې موجودې وې. د رسنیو د راپورونو پر اساس استعفا هغه مهال حتمي شوه چې مشرف د جمالي له عملکرد او د مشرف د غوڅو سیاستونو له تاییدولو څخه ناراضه شو. <ref>{{cite news|title=Pakistan's Prime Minister Resigns|url=https://www.voanews.com/archive/pakistans-prime-minister-resigns-2004-06-26|work=Voice of America|access-date=2023-08-28|archive-date=2021-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417183110/https://www.voanews.com/archive/pakistans-prime-minister-resigns-2004-06-26|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Pakistan Premier Resigns, Replaced by General's Ally|url=https://www.nytimes.com/2004/06/27/world/pakistan-premier-resigns-replaced-by-general-s-ally.html|work=The New York Times|date=27 June 2004}}</ref><ref name="Economic Times">{{cite news|title=Jamali resigns as Pakistan's Prime minister|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2004-06-26/news/27377094_1_jamali-resignation-today-constitutional-amendments|access-date=25 May 2012|newspaper=The Economic Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202193551/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2004-06-26/news/27377094_1_jamali-resignation-today-constitutional-amendments|archive-date=2 February 2014}}</ref><ref>{{cite news|title=Jamali resigns as Pak premier – The Economic Times|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/jamali-resigns-as-pak-premier/articleshow/755162.cms?intenttarget=no|access-date=5 March 2017|work=[[The Economic Times]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170306040431/http://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/jamali-resigns-as-pak-premier/articleshow/755162.cms?intenttarget=no|archive-date=6 March 2017}}</ref> د عمل متحد مجلس په لومړیو کې حیران شو؛ د اصلي جریان ګوندونو د جمالي استعفا «اجباري او دیموکراسۍ ته [سپکاوی]» او د «راتلونکې لپاره بد» وبلل. جمالي له خپل حیرانوونکې اعلان سره کابینه منحل کړه او د خپل ګوند رئیس شجاعت حسین يې د لنډمهالي لومړي وزیر په توګه اعلان کړ. د هغه تر استعفا څو اونۍ وروسته دا روښانه شوه چې د هغه استعفا له حسین سره د اړیکو د ترینګل‌والي له امله وه. <ref name="Dawn Archives, 2004">{{cite news|last=Our Correspondent|title=Jamali's resignation shocks MMA|url=http://archives.dawn.com/2004/06/27/nat3.htm|access-date=27 May 2012|newspaper=Dawn|date=27 June 2004}}</ref><ref name="Arabnews link">{{cite news|last=Arab News Team|title=Jamali's Resignation Bad for Democracy, Say Pakistani Expats|url=http://www.arabnews.com/node/251638|access-date=27 May 2012|newspaper=Arabnews link|date=27 June 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201214020/http://www.arabnews.com/node/251638|archive-date=1 February 2014}}</ref><ref name="Business Standard news">{{cite news|last=Our Political Bureau|title=Pak parties flay Jamali's 'forced' resignation|url=http://www.business-standard.com/india/news/pak-parties-flay-jamali%60s-%60forced%60-resignation/186420/|access-date=27 May 2012|newspaper=[[Business Standard]]|date=28 June 2004}}</ref> == تر لومړي وزیرتوب وروسته == جمالي تر خپلې استعفا وروسته د چمن پر سر د هاکې ډګر ته لاړ. هغه په ۲۰۰۴ کال کې د پاکستان د هاکي فېدراسیون رئیس شو او ژمنه يې وکړه چې د پاکستان د هاکي فېدراسیون پر لار کې موجوده ستونزې به حل کړي او د چمن پر سر هاکې لوبې په برخه کې به د پاکستان د نارینه‌وو ملي لوبډله ورغوي. هغه مخکې د پنجاب ایالت لپاره لوبېده، د ۱۹۸۴ کال د اوړنیو المپیک سیالیو د رئیس په توګه يې دنده ترسره کړه او د ملي ټيم ستر ټاکونکی و. <ref>{{cite news|title=Former PM Jamali named PHF president|url=http://www.nation.com.pk/daily/august-2006/23/sports1.php|access-date=5 March 2017|publisher=The Nation|date=11 March 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070311040205/http://www.nation.com.pk/daily/august-2006/23/sports1.php|archive-date=11 March 2007}}</ref><ref>{{cite news|title=Jamali appointed PHF president|url=https://www.thenews.com.pk/archive/print/20784-jamali-appointed-phf-president|access-date=5 March 2017|work=www.thenews.com.pk|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170306035526/https://www.thenews.com.pk/archive/print/20784-jamali-appointed-phf-president|archive-date=6 March 2017}}</ref><ref>{{cite news|title=Jamali set to be new PHF president|url=http://nation.com.pk/sports/09-Jul-2015/jamali-set-to-be-new-phf-president|access-date=5 March 2017|work=The Nation|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170306033152/http://nation.com.pk/sports/09-Jul-2015/jamali-set-to-be-new-phf-president|archive-date=6 March 2017}}</ref> == سرچينې == 3j6jjdhlzqi1b6b1q3t1mexp209w8c3 0 71174 369330 362831 2026-09-23T11:46:50Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369330 wikitext text/x-wiki له ۱۹۷۰ زکال راهیسې په متحده ایالاتو کې اقلیمي بدلونونه د ۲.۶ فارنهایت درجو (۱.۴ سانتي ګراد درجو) په کچه د هوا د ګرمښت لامل ګرځېدلي دي. د متحده ایالاتو اقلیم په داسې ډول د بدلون په حالت کې دی چې پراختیا مومي او همدارنګه د سیمو له مخې له یو بل توپیر کوي. له ۲۰۱۰ زکال څخه تر ۲۰۱۹ زکال پورې متحده ایالاتو په خپل تاریخ کې تر ټولو ګرمه لسیزه تجربه کړه. ورته مهال غیرعادي د هوا حالات، د بېلابېلو حیواناتو د له منځه تلو ګواښونه، سېلابونه او وچکالۍ مخ پر زیاتوالي دي. له دې سره په استوايي طوفانونو او د سمندر د سطحې په لوړوالي باندې د اقلیمي بدلونونو اغېزو د دغه هېواد ډیرې برخې تر خپل اغېز لاندې راوړې دي.<ref name="ClimateCentral_20220420">{{cite web |date=April 20, 2022 |title=Earth Day: U.S. Warming Rankings |url=https://medialibrary.climatecentral.org/resources/earth-day-warming-rankings |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220420161432/https://medialibrary.climatecentral.org/resources/earth-day-warming-rankings |archive-date=April 20, 2022 |website=Climate Central}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sixth Assessment Report |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/#SPM |access-date=2021-08-20 |website=www.ipcc.ch}}</ref><ref name="Heidari 2020 e2020EF001657">{{Cite journal|last1=Heidari|first1=Hadi|last2=Arabi|first2=Mazdak|last3=Warziniack|first3=Travis|last4=Kao|first4=Shih-Chieh|date=2020|title=Assessing Shifts in Regional Hydroclimatic Conditions of U.S. River Basins in Response to Climate Change over the 21st Century|url=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2020EF001657|journal=Earth's Future|language=en|volume=8|issue=10|pages=e2020EF001657|doi=10.1029/2020EF001657|bibcode=2020EaFut...801657H|s2cid=225251957|issn=2328-4277}}</ref><ref>{{Cite web |last=US EPA |first=OAR |date=2016-06-27 |title=Climate Change Indicators: U.S. and Global Temperature |url=https://www.epa.gov/climate-indicators/climate-change-indicators-us-and-global-temperature |access-date=2021-08-20 |website=www.epa.gov |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Heidari|first1=Hadi|last2=Arabi|first2=Mazdak|last3=Ghanbari|first3=Mahshid|last4=Warziniack|first4=Travis|date=June 2020|title=A Probabilistic Approach for Characterization of Sub-Annual Socioeconomic Drought Intensity-Duration-Frequency (IDF) Relationships in a Changing Environment|journal=Water|language=en|volume=12|issue=6|pages=1522|doi=10.3390/w12061522|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite web |last=US EPA |first=OAR |date=2015-11-06 |title=Climate Change Indicators in the United States |url=https://www.epa.gov/climate-indicators |access-date=2022-07-29 |website=www.epa.gov |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Casagr |first=Tina |date=2022-02-16 |title=Climate Change and Invasive Species - NISAW |url=https://www.nisaw.org/climatechange/ |access-date=2022-07-29 |language=en-US}}</ref> په ۱۸۵۰ زکال کې متحده ایالاتو د بل هر هېواد څخه زیات ګلخانه یي ګازونه په هوا کې خپاره کړل چې د نړۍ د ټولیز کاربن ډای اکساید ۲۰ سلنه برخه یې جوړوله، دغه ګازونه له بل هر څه ډیر د اقلیمي بدلونونو لامل ګرځي. اوس مهال هم متحده ایالات یو له هغو هېوادونو څخه دی چې په سړي سر کچه د نورو هېوادونو په پرتله په زیاته کچه ګلخانه یي ګازونه تولید کوي. له دې سره چې په ایالتي او فدرال کچه یې د اقلیمي بدلونونو اړوندې پالیسۍ جوړې کړې او همدارنګه یې د موقت خروج په شرط د پاریس هوکړه هم تصویب کړې ده. په ۲۰۲۱ زکال کې دغه هېواد پرېکړه وکړه چې باید تر ۲۰۳۰ زکال پورې د ګلخانه یي ګازونو تولید تر نیمايي پورې راکم کړي. <ref>{{Cite web |date=2021-10-05 |title=Analysis: Which countries are historically responsible for climate change? |url=https://www.carbonbrief.org/analysis-which-countries-are-historically-responsible-for-climate-change |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211223055902/https://www.carbonbrief.org/analysis-which-countries-are-historically-responsible-for-climate-change |archive-date=December 23, 2021 |access-date=2021-12-30 |website=Carbon Brief}}</ref><ref name="watch">[https://www.climatewatchdata.org/ghg-emissions?calculation=PER_CAPITA&end_year=2018&start_year=1990 www.climatewatchdata.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624200743/https://www.climatewatchdata.org/ghg-emissions?calculation=PER_CAPITA&end_year=2018&start_year=1990|date=2021-06-24}}, at ''Calculations'' select ''per capita.''</ref><ref name="CAT">{{cite web |title=New momentum reduces emissions gap, but huge gap remains - analysis |url=https://climateactiontracker.org/press/new-momentum-reduces-emissions-gap-but-huge-gap-remains-analysis/ |access-date=27 April 2021 |website=[[Climate Action Tracker]]}}</ref> اقلیمي بدلونونه د متحده ایالاتو په چاپېریال او ټولنې پام وړ اغېزې لري. په دغو کې په کرهڼې، اقتصاد، عامې روغتیا او بومي وګړو اغېزې شاملېږي؛ همدارنګه د دغه هېواد د ملي امنیت پر وړاندې ګواښ ګڼل کېږي. هغه ایالاتونه چې د نورو په پرتله ډیر کاربن ډای اکسایډ تولید کوي او د اقلیمي چارو په مخالفت پالیسۍ وړاندې کوي له نورو ډیر د دغو بدلونونو تر اغېز لاندې دي. ۲۰۲۰ زکال د متحده ایالاتو لپاره د اقلیمې فاجعې له مخې تاریخي کال و چې ورته په میلیاردونو ډالر زیان واوښت. <ref>{{cite web |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=March 29, 2016 |title=Climate Change and US National Security: Past, Present, Future |url=http://www.atlanticcouncil.org/publications/reports/climate-change-and-us-national-security-past-present-future |access-date=September 21, 2016 |website=atlanticcouncil.org |publisher=[[Atlantic Council]]}}</ref><ref name="nature.com">{{cite journal|last1=Tollefson|first1=Jeff|date=12 February 2019|title=US climate costs will be highest in Republican strongholds|url=https://www.nature.com/articles/d41586-019-00327-2|journal=Nature|doi=10.1038/d41586-019-00327-2|access-date=28 October 2020|s2cid=188147110}}</ref><ref name="ecowatch.com">{{cite news|date=October 29, 2019|title=States Blocking Climate Action Hold Residents Who Suffer the Most From Climate Impacts|agency=Climate Nexus, Ecowatch|url=https://www.ecowatch.com/states-climate-action-consequences-2641152322.html|access-date=31 October 2019}}</ref><ref name="NCEI_thru202009">{{cite journal|title=Billion-Dollar Weather and Climate Disasters: Overview / 2020 in Progress|url=https://www.ncdc.noaa.gov/billions/|website=NCDC.NOAA|publisher=National Centers for Environmental Information (NCDC, part of NOAA)|access-date=11 December 2020|doi=10.25921/stkw-7w73|archive-url=https://web.archive.org/web/20201210044128/https://www.ncdc.noaa.gov/billions/|archive-date=10 December 2020|date=December 2020|url-status=live|last1=Smith|first1=Adam B.|author2=NOAA National Centers For Environmental Information}} and {{cite web |date=January 2021 |title=Contiguous U.S. ranked fifth warmest during 2020; Alaska experienced its coldest year since 2012 / 2020 Billion Dollar Disasters and Other Notable Extremes |url=https://www.ncei.noaa.gov/news/national-climate-202012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210108185719/https://www.ncei.noaa.gov/news/national-climate-202012 |archive-date=8 January 2021 |website=NCEI.NOAA.gov |publisher=NOAA}} For 2021 data: {{cite web |date=6 October 2017 |title=Calculating the Cost of Weather and Climate Disasters / Seven things to know about NCEI's U.S. billion-dollar disasters data |url=https://www.ncei.noaa.gov/news/calculating-cost-weather-and-climate-disasters |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220111143455/https://www.ncei.noaa.gov/news/calculating-cost-weather-and-climate-disasters |archive-date=11 January 2022 |website=ncei.noaa.gov}}</ref> په داسې حال کې چې اقلیمي موضوع یوه غیرګوندي مسئله ده، خو په وروستیو لسیزو کې اقلیمي بدلونونه بحث پارونکي شوي او له سیاسي پلوه یې په هېواد کې اختلافات رامنځته کړي. د نفتو شرکتونه له ۱۹۷۰مې لسیزې راهیسې پوهېدل چې د نفتو او ګازو سوزول د ځمکې د کرې د ګرمښت لامل ګرځي، خو د دغې موضوع د پټولو په خاطر یې د هغو رد کوونکو ته بډې ورکولې. له دې سره چې یوې واضحې علمي اجماع شتون درلود، خو تر ۲۰۲۱ زکال پورې یو پر درې برخه امریکايي وګړو له دې انکار کاوه چې انسانان د اقلیمي بدلونونو لامل ګرځي، په داسې حال کې چې ټول یې اړوند اندېښمن دي او د هغو اړوند خبرداری ورکوي. <ref name="NYT-20151105">{{cite news|last=Egan|first=Timothy|author-link=Timothy Egan|title=Exxon Mobil and the G.O.P.: Fossil Fools|url=https://www.nytimes.com/2015/11/06/opinion/fossil-fools.html|date=November 5, 2015|work=The New York Times|access-date=November 9, 2015}}</ref><ref name="TG-20150708">{{cite news|last=Goldenberg|first=Suzanne|date=July 8, 2015|title=Exxon knew of climate change in 1981, email says – but it funded deniers for 27 more years|work=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/environment/2015/jul/08/exxon-climate-change-1981-climate-denier-funding|access-date=November 9, 2015}}</ref><ref>{{Cite news|date=2021-07-08|title=A third of Americans deny human-caused climate change exists|newspaper=The Economist|url=https://www.economist.com/graphic-detail/2021/07/08/a-third-of-americans-deny-human-caused-climate-change-exists|access-date=2021-12-30|issn=0013-0613}}</ref><ref name=":5">{{cite news|last1=Yang|first1=Maya|title=Six in 10 Americans 'alarmed' or 'concerned' about climate change – study|url=https://www.theguardian.com/environment/2022/jan/13/record-number-americans-alarmed-about-climate-crisis|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114032315/https://www.theguardian.com/environment/2022/jan/13/record-number-americans-alarmed-about-climate-crisis|archive-date=14 January 2022|newspaper=The Guardian|date=13 January 2021|url-status=live}}</ref> == د ګلخانه یي ګازونو خپرېدل == متحده ایالاتو په ۲۰۲۰ زکال کې د کاربن ډای اکساید معادل ۵.۲ بیلیونه مټریک ټنه ګلخانه یي ګازونه په هوا کې خپاره کړل، چې له چین څخه وروسته یې د ګلخانه یي ګازونو د تولید په برخه کې دویم ځایګی خپل کړ او یو له هغو هېوادونو څخه شو چې په سړي سر کچه زیات ګلخانه یي ګازونه تولید کوي. په ۲۰۱۹ زکال کې چین د ټولۍ نړۍ ۲۷ سلنه ګلخانه یي ګازونه په هوا کې خپاره کړل، له هغو وروسته متحده ایالات د ۱۱ سلنو په کچه او هند د ۶.۶ سلنو په کچه دویم او دریم ځایګی لري. متحده ایالات هر کال سړي سر ۱۵ ټنه ګلخانه يي ګازونه په هوا کې خپروي چې د ګلخانه یي ګازونو د خپرونکو اتو لویو هېوادونو په کتار کې ځای لري. ورته مهال د انرژۍ نړیوال اژانس اټکل کوي چې په متحده ایالاتو کې تر ټولو بډایه ټولنې په سړي سر کچه هر کال ۵۵ ټنه کاربن ډای اکساید تولید کوي. له دې امله چې د ډبرو د سکرو پر مټ چلېدونکي د برېښنا سټېشنونه په تدریجي ډول مخ پر تړل کېدو دي، خو له دې سره هم په ۲۰۱۰مه لسیزه کې د ګلخانه یي ګازونو د تولید له مخې د برېښنا د تولید صنعت د ټرانسپورټ څخه وروسته دویم ځایګی خپل کړ چې اوس د ګلخانه یي ګازونو د تولید تر ټولو لویه واحده منبع ده. په ۲۰۲۰ زکال کې د متحده ایالاتو د ګلخانه یي ګازونو د تولید ۲۷٪ برخه د ټرانسپورټ، ۲۵٪ د برېښنا له تولید، ۲۴٪ له صنعت، ۱۳٪ له سوداګریزو او مسکوني ودانیو او ۱۱٪ د کرهڼیزو چارو څخه تولید کېده. په ۲۰۲۱ زکال کې د برېښنا تولیدي سکتور په متحده ایالاتو کې د ګلخانه یي ګازونو د تولید دویمه لویه منبع جوړله چې د متحده ایالاتو د ټولو خپرېدونکو ګلخانه یي ګازونو ۲۵٪ برخه یې تولید کوله. د دغو ګازونو تولید په متحده ایالاتو او ټوله نړۍ کې له اقلیمي بدلونونو سره مرسته کوي. <ref>{{Cite web |last=US EPA |first=OAR |date=2017-02-08 |title=Inventory of U.S. Greenhouse Gas Emissions and Sinks |url=https://www.epa.gov/ghgemissions/inventory-us-greenhouse-gas-emissions-and-sinks |access-date=2022-08-04 |website=www.epa.gov |language=en}}</ref><ref>{{Cite news|date=2021-05-07|title=Report: China emissions exceed all developed nations combined|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-57018837}}</ref><ref>{{Cite web |title=Cumulative {{CO2}} emissions globally by country 2018 |url=https://www.statista.com/statistics/1007454/cumulative-co2-emissions-worldwide-by-country/ |access-date=2021-02-19 |website=Statista |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-10-26 |title=The world is still falling short of meeting its climate goals |url=https://www.nationalgeographic.com/environment/article/the-world-is-still-falling-short-of-meeting-its-climate-goals |access-date=2021-10-28 |website=Environment |language=en |archive-date=2021-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211026221942/https://www.nationalgeographic.com/environment/article/the-world-is-still-falling-short-of-meeting-its-climate-goals |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=Who has contributed most to global {{CO2}} emissions? |url=https://ourworldindata.org/contributed-most-global-co2 |access-date=2021-12-29 |website=Our World in Data}}</ref><ref>{{Cite journal|date=2020-02-06|title=4 Charts Explain Greenhouse Gas Emissions by Countries and Sectors|url=https://www.wri.org/blog/2020/02/greenhouse-gas-emissions-by-country-sector|access-date=2020-04-29|website=World Resources Institute|language=en|last1=Ge|first1=Mengpin|last2=Friedrich|first2=Johannes|last3=Vigna|first3=Leandro|archive-date=2021-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210413072635/https://www.wri.org/blog/2020/02/greenhouse-gas-emissions-by-country-sector|url-status=dead}}</ref><ref>IEA (2023), The world’s top 1% of emitters produce over 1000 times more {{CO2}} than the bottom 1%, IEA, Paris https://www.iea.org/commentaries/the-world-s-top-1-of-emitters-produce-over-1000-times-more-co2-than-the-bottom-1 , License: CC BY 4.0</ref><ref>{{cite web |last=EPA,OA |first=US |date=2015-12-29 |title=Sources of Greenhouse Gas Emissions - US EPA |url=https://www.epa.gov/ghgemissions/sources-greenhouse-gas-emissions |access-date=19 April 2018 |website=US EPA}}</ref><ref>{{cite web |last=EPA, OA |first=US |date=2015-12-29 |title=Sources of Greenhouse Gas Emissions - US EPA |url=https://www.epa.gov/ghgemissions/sources-greenhouse-gas-emissions |access-date=19 April 2018 |website=US EPA}}</ref><ref>{{cite web |title=Sources of Greenhouse Gas Emissions |url=https://www.epa.gov/ghgemissions/sources-greenhouse-gas-emissions |access-date=28 April 2023 |website=EPA}}</ref> == په خلکو اغېزې == === اقتصادي اغېزې === د علمي وړاندوینو په برخه کې یوې مقالې څرګنده کړې چې د متحده ایالاتو سویلي ایالتونه لکه تکزاس، فلوریډا او ډیپ سوت به له اقتصادي پلوه د سویلي ایالتونو په پرتله د اقلیمي بدلونونو تر زیات اغېز لاندې راشي، ان تر دې چې د شمالي اړخ یو شمېر ایالتونه به «په منځنۍ کچه ګټې» هم وکړي. <ref>{{Cite journal|last1=Hsiang|first1=Solomon|last2=Kopp|first2=Robert|last3=Jina|first3=Amir|last4=Rising|first4=James|last5=Delgado|first5=Michael|last6=Mohan|first6=Shashank|last7=Rasmussen|first7=D. J.|last8=Muir-Wood|first8=Robert|last9=Wilson|first9=Paul|last10=Oppenheimer|first10=Michael|last11=Larsen|first11=Kate|date=2017-06-30|title=Estimating economic damage from climate change in the United States|url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aal4369|journal=Science|language=en|volume=356|issue=6345|pages=1362–1369|doi=10.1126/science.aal4369|issn=0036-8075|pmid=28663496|bibcode=2017Sci...356.1362H|s2cid=217546780}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Heidari|first1=Hadi|last2=Arabi|first2=Mazdak|last3=Warziniack|first3=Travis|last4=Kao|first4=Shih-Chieh|date=June 2021|title=Shifts in hydroclimatology of US megaregions in response to climate change|url=https://doi.org/10.1088/2515-7620/ac0617|journal=Environmental Research Communications|language=en|volume=3|issue=6|pages=065002|doi=10.1088/2515-7620/ac0617|bibcode=2021ERCom...3f5002H|s2cid=235367031|issn=2515-7620}}</ref> ==== کرهڼه او خوراکي امنیت ==== په ۲۰۱۸ زکال کې د اقلیمي بدلونونو څلورمې ملي ارزونې وښووله چې د کرهڼې پر مټ سیمه ییز اقتصادونه کېدای شي د اقلیمی بدلونونو څخه پام وړ زیان وویني. د اقتصاد په برخه کې د نوبل د جایزې ګټونکي جوزف سټیګلیټز څرګنده کړې چې په ۲۰۱۷ زکال کې اقلیمي افاتو د ۱.۵ سلنه ناخالصو داخلي تولیداتو له کچې سره برابر لګښت درلود. د اقلیمي بدلونونو له امله کرهڼه او مالداري په مخ پر زیاتوالي بڼې له ستونزې سره مخ ده. <ref name=":0">{{Cite web |last=USGCRP |date=2018 |title=Fourth National Climate Assessment |url=https://nca2018.globalchange.gov/#sf-3 |pages=1–470 |language=en |access-date=2023-09-25 |archive-date=2018-11-23 |archive-url=https://archive.today/20181123193619/https://nca2018.globalchange.gov/#sf-3 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last1=Stiglitz |first1=Joseph |author-link=Joseph Stiglitz |date=20 January 2020 |title=Donald Trump is a good president … but only for the top 1% |url=https://www.theguardian.com/business/2020/jan/20/donald-trump-is-a-good-president-but-only-for-the-top-1 |access-date=23 January 2020 |website=The Guardian}}</ref><ref name="StateOfKnowledge">{{cite book|title=Global climate change impacts in the United States : a state of knowledge report|date=2009|publisher=Cambridge University Press|location=New York, NY|isbn=9780521144070|url=https://downloads.globalchange.gov/usimpacts/pdfs/climate-impacts-report.pdf|access-date=24 December 2019}}</ref> ==== د افاتو پر مهال د مرستې رسونې لګښتونه ==== له ۱۹۸۰ زکال راهیسې متحده ایالاتو اقلیمي مواردو ته د اړوندو افاتو ۳۲۳ موارد تجربه کړي چې په ټولیز ډول یې لګښت ۲.۱۹۵ ټریلیون ډالرو ته رسېږي. د چاپېریالي اطلاعاتو د ملي مرکز د راپور له مخې په ۲۰۲۱ زکال کې اقلیمي بدلونونو ته اړوندې ۲۰ فاجعې رامنځته شوې چې د هرې یوې زیان له یو میلیارد ډالرو څخه زیات و. <ref>{{Cite web |last=NCEI.Monitoring.Info@noaa.gov |title=Billion-Dollar Weather and Climate Disasters {{!}} National Centers for Environmental Information (NCEI) |url=https://www.ncei.noaa.gov/access/billions/ |access-date=2022-05-26 |website=www.ncei.noaa.gov |language=en }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=":4">{{Cite web |last= |title=Billion-Dollar Weather and Climate Disasters: Overview {{!}} National Centers for Environmental Information (NCEI) |url=https://www.ncdc.noaa.gov/billions/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510033505/http://www.ncdc.noaa.gov:80/billions/ |archive-date=2012-05-10 |access-date=2021-12-05 |website=www.ncdc.noaa.gov |language=en}}</ref> دغه اقلیمي مخ پر زیاتوالي رایجو او شدیدو پېښو په طبیعي افاتو کې د مرستې رسونې پر هڅو فشار وارد کړی دی. د بېلګې په توګه د ځنګلونو د اور اخیستنې د کچې زیاتوالی، د اورلګېدنې د فصلونو اوږدوالی او د هغو مخ پر زیاتوالي شدت، ملي او نړیوال منابع تر فشار لاندې راوړي. په متحده ایالاتو کې د اور وژنې د فدرال هڅو لګښت په ۲۰۱۷ زکال کې د لومړي ځل لپاره په کال کې له ۲ میلیارد ډالر څخه زیات شو چې بیا ځلي په ۲۰۱۸ زکال کې هم همدغه کچه لګښت پرې راغی. ورته مهال په نړیواله کچه مشترکو تجهیزاتو لکه اور وژونکو الوتکو ته په مخ پر زیاتوالي بڼه اړتیا زیاته شوې چې نوې پانګونې ته اړتیا لري.<ref>{{Cite web |title=Suppression Costs {{!}} National Interagency Fire Center |url=https://www.nifc.gov/fire-information/statistics/suppression-costs |access-date=2022-03-10 |website=www.nifc.gov}}</ref><ref>{{cite web |last1=Cave |first1=Damien |date=21 November 2019 |title=The World Burns All Year. Are There Enough Planes to Douse the Flames? |url=https://www.nytimes.com/2019/11/21/world/australia/fires-water-tankers-climate-change.html |access-date=12 December 2019 |work=The New York Times}}</ref> === روغتیايي اغېزې === دا څرګنده ده چې اقلیمي بدلونونه د انسانانو د روغتیا پر وړاندې پام وړ ګواښونه رامنځته کوي. په متحده ایالاتو کې د اقلیمي بدلونونو فزیکي او اروايي اغېزې په ډېر احتمال سره ځانګړو سیمو ته په پام له یو بل توپیر لري. څېړونکو ښوولې ده چې تر ټولو اندېښنې وړ ځایونه «سواحلي سیمې، ټاپوګان، په سوېل لویدیځ کې دښتي، د انسانانو او حیواناتو د مشترکو ناروغیو ناقلې سرحدي سیمې، ښارونه او د متحده ایالاتو شمالي قطب (الاسکا)» دي. په فزیکي اغېزو کې یې د لویو اقلیمي پېښو یا د هوا د حالاتو د بدلون له امله د رامنځته کېدونکو لومړنیو حوادثو په ترڅ کې ټپي کېدل او یا هم له هغو سرچینه اخیستونکې ناروغۍ او همدارنګه د هغو وروسته اغېزې شاملېږي. په اروایي اغېزو کې یې له پېښې وروسته مغزي اختلال، اجباري کډوالي او د ځای او هویت سره د اړوندتیا د ټولنیزو احساساتو له لاسه ورکول شاملېږي. دغه فردي اغېزې بیا په ټوله ټولنه کې احساس کېږي. د یوې لویې اقلیمي پېښې وروسته د وګړو ځای پر ځای کول د تعامل او انعطاف منلو په برخه کې د یوې ټولنې ظرفیت ته زیان اړوي. <ref name="StateOfKnowledge2">{{cite book|title=Global climate change impacts in the United States : a state of knowledge report|date=2009|publisher=Cambridge University Press|location=New York, NY|isbn=9780521144070|url=https://downloads.globalchange.gov/usimpacts/pdfs/climate-impacts-report.pdf|access-date=24 December 2019}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal|last1=Hess|first1=Jeremy J.|last2=Malilay|first2=Josephine N.|last3=Parkinson|first3=Alan J.|date=2008-11-01|title=Climate Change: The Importance of Place|url=https://www.ajpmonline.org/article/S0749-3797(08)00689-2/abstract|journal=American Journal of Preventive Medicine|language=English|volume=35|issue=5|pages=473|doi=10.1016/j.amepre.2008.08.024|pmid=18929973|issn=0749-3797}}</ref> === په کډوالۍ اغېزې === اقلیمي بدلونونه له مرکزي امریکا څخه متحده ایالاتو ته د وګړو د کډوالۍ د زیاتوالي لامل ګرځېدلي دي. د سمندر د سطحې لوړوالي ته په پام وړاندوینه کېږي چې د متحده ایالاتو په سواحلي سیمو کې ۱۳ میلیونه امریکايي وګړي اړ دي له سواحلي سیمو څخه لرې کډه وکړي. <ref>{{cite web |last1=Lee |first1=Deborah Jian |date=4 December 2019 |title=How climate change influences immigration to the United States |url=https://yaleclimateconnections.org/2019/12/how-climate-change-influences-immigration-to-the-united-states/ |access-date=3 November 2020 |website=Yale Climate Connections |publisher=ChavoBart Digital Media}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lustgarten |first=Abrahm |title=Climate Change Will Force a New American Migration |url=https://www.propublica.org/article/climate-change-will-force-a-new-american-migration?token=-L_tfnbCuURPOGrhh5EWTKvU7C44wJHC |access-date=2022-05-27 |website=ProPublica |language=en |authorlink=Abrahm Lustgarten }}{{Dead link|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === په امنیت اغېز === د متحده ایالاتو د دفاع وزیر په خبره اقلیمي بدلونونه د متحده ایالاتو ملي امنیت ته ګواښ دي. ولسمشر بایډن ادعا وکړه چې لوړپوړي پوځي چارواکی اقلیمي بدلونونه د خپل هېواد د امنیت پر وړاندې تر ټولو جدي ګواښ بولي. د متحده ایالاتو د پوځ لوی درستیز مارک میلي د دغو خبرو په غبرګون کې وویل چې د نظامي اړخه روسیه او چین د متحده ایالاتو پر وړاندې لوی ګواښونه دي، خو د ملي امنیت موضوع بیا ډیره پراخه لمن لري. په داسې حال کې چې دغه اړیکه لا تر اوسه په سمه توګه نه ده درک شوې، خو د اقلیمي بدلونونو بین الدولتي کمېټې په منځنۍ کچې ډاډ سره څرګنده کړې چې اقلیمي بدلونونه په متحده ایالاتو کې له تاوتریخوالو څخه ډکو او همدارنګه ملکیتي جنایاتو سره اړیکه لري. <ref>{{cite news|last1=Macias|first1=Amanda|title=Climate crisis threatens U.S. national security, Defense secretary says|url=https://www.cnbc.com/2021/04/22/climate-crisis-poses-existential-threat-to-us-security-defense-chief-austin.html|access-date=2 July 2021|agency=CNBC|date=22 April 2021}}</ref><ref>{{cite news|title=Top Military Officer Clarifies Biden's Threat Assessment: Climate Change – But Also China and Russia|url=https://www.usnews.com/news/national-news/articles/2021-06-10/top-military-officer-clarifies-bidens-threat-assessment-climate-change-but-also-china-and-russia|access-date=2 July 2021|agency=U.S. news|date=10 June 2021}}</ref><ref>{{cite news|title=Chapter 14: North America|url=https://report.ipcc.ch/ar6wg2/pdf/IPCC_AR6_WGII_FinalDraft_Chapter14.pdf|access-date=2023-09-25|archive-date=2022-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220228140214/https://report.ipcc.ch/ar6wg2/pdf/IPCC_AR6_WGII_FinalDraft_Chapter14.pdf|url-status=dead}}</ref> == سرچينې == 6qs6dfruddar0x8xetdwg1gd64wskp2 0 71269 369285 368106 2026-09-23T08:53:14Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369285 wikitext text/x-wiki مرسته شوې کډوالي (په انګریزي: Assisted migration) «د تاریخي محدودې له پولو هاخوا د اقلیمي بدلون په یوه دوره کې د یوې نوعې د نفوسو یا میټا نفوسو عمدي ځای پر ځای کولو ته ویل کېږي څو هغوی د ژوندانه لپاره مناسب استوګن ځایونه ومومي...». له همدې امله دا د طبیعت ساتنې یوه کړنلار ده چې پر مټ یې بوټي او حیوانات په قصدي بڼه د اقلیمي اغېزو د تحمل په موخه داسې مناسبو ځایونه ته لېږدول کېږي چې د هغوی د ژوندانه راتلونکې اړتیاوې پوره کولای شي – دغه چاره له دې امله ترسره کېږي ځکه چې دوی په خپله مناسبو سیمو ته د کډوالۍ یا تګ وړتیا نه لري. <ref>{{cite book|last1=Allaby|first1=Michael|title=A Dictionary of Ecology|date=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=9780199567669|page=31|url=https://books.google.com/books?id=yBuCBtOMs1kC&q=assisted%20migration|access-date=15 December 2022}}</ref> دغه اصطلاح د لومړي ځل لپاره په ۲۰۰۴ زکال کې د خوندیتوب د بیالوژي څانګې ته په اړوندو لیکنو کې را څرګنده شوه. دا د نوعو د ځای پر ځای کولو د هغه ډول څرګندويي کوي چې موخه یې د اقلیمي بدلون له امله د نوعو د تلفاتو کمښت دی. د انقراض له حالت سره د مخ نوعو د مدیریت په برخه کې مرسته شوی استعمار (۲۰۰۷ زکال) او پلان شوې ځای پر ځای کېدنه (۲۰۰۹ زکال) ډیر ژر د هغو د مترادفو اصطلاحاتو په توګه وړاندې شول – دویمه اصطلاح یې د دواړو څانګو د ۲۲ مشترکو لیکوالانو په لیکنو کې کارول شوې. <ref name="terminology2">{{cite web |last1=Barlow |first1=Connie |title=Assisted Migration or Assisted Colonization: What's In a Name?: Chronological History of the Debate on Terminology |url=http://www.torreyaguardians.org/assistedmigrationdebate.html |access-date=15 December 2022 |website=Torreya Guardians}}</ref><ref>{{cite journal|title=Wild Earth Forum: Assisted Migration for an Endangered Tree|journal=Wild Earth|date=Winter 2004|url=http://www.torreyaguardians.org/forum.pdf|access-date=15 December 2022}}</ref><ref>{{cite book|last1=IUCN|title=Guidelines for Reintroductions and Other Conservation Translocations|date=2013|isbn=978-2-8317-1609-1|url=https://iucn-ctsg.org/wp-content/uploads/2017/12/new-rsg-reintro-guidelines-2013.pdf}}</ref><ref name="Hunter">{{Cite journal|last1=Hunter|first1=M. L.|title=Climate Change and Moving Species: Furthering the Debate on Assisted Colonization|url=https://archive.org/details/sim_conservation-biology_2007-10_21_5/page/1356|doi=10.1111/j.1523-1739.2007.00780.x|journal=Conservation Biology|volume=21|issue=5|pages=1356–1358|year=2007|pmid=17883502|s2cid=8050923}}</ref><ref name="richardson">{{cite journal|display-authors=etal|last1=Richardson|first1=David M|title=Multidimensional evaluation of managed relocation|journal=Proc Natl Acad Sci|date=June 2009|volume=106|issue=24|pages=9721–9724|doi=10.1073/pnas.0902327106|pmid=19509337|pmc=2694035|doi-access=free}}</ref> په ځنګل پوهنې او د هغو په مدیریت کې، مرسته شوې کډوالي دغې څانګې ته په اړوندو علمي مجلو کې د خوندیتوب د بیالوژي پوهانو له خوا د بېلابېلو نظریاتو پر مټ تر بحث لاندې نیول شوې. دا تر ډېره بریده له دې امله ده چې لرغوني چاپېریال پوهان له دې وړاندې دې پایلې ته رسېدلي و چې د یخبندان د عصر څخه په زرګونو کاله وروسته هم شمالي امریکا ته د ځنګلي پوښ کوونکو ونو (canopy trees) په حرکت کې پام وړ ځنډ شتون لرلی. په ۱۹۹۰مه لسیزه کې د ځنګل ساتنې څېړونکو د ونو د نوعو د توزیع د موډلونو اړوند هڅو کې د اقلیمي بدلون د اغېزو څخه په کار اخیستو پیل وکړ چې د هغو په پایلو کې د احتمالي فاصلو په راتلونکې کچه کې توپیرونو پام ځانته جلب کړ. ورته مهال د ځای پر ځای کولو ترمینولوژي د ځنګل دارۍ په برخه کې د څېړونکو ترمنځ بحث پارونکې نه وه، ځکه چې کډوالي هغه معیاري اصطلاح وه چې لرغونې چاپېریال پوهنې ته په اړوندو جیولوژیکي سوابقو کې د ونو د ثبت شوو نوعو د طبیعي حرکتونو په موخه کارول شوې وه. د ځنګل دارۍ د لارو چارو او د خوندیتوب د بیالوژي ترمنځ یو بل کلیدي توپیر دا دی چې لومړنی یې لزوما «د تخمي انتقال د کړنلارې» په واسطه هدایت شوی، هغه مهال چې د لرګیو یا د کاغذ د موادو راغونډونه د ځنګلونو د بېرته کرلو پر مټ رامنځته شوه. په کاناډا کې د بریتېش کلمبیا ایالتي اداره لومړنی بنسټ و چې په دغه برخه کې یې خپلې کړنلارې «د اقلیم پر بنسټ د تخم د لېږد» تر نامه لاندې تازه یا اپډېټ کړې. <ref name=":2">{{cite journal|last1=Davis|first1=Margaret B|date=October 1989|title=Lags in vegetation response to greenhouse warming|url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/BF00138846.pdf|journal=Climatic Change|volume=15|issue=1–2|pages=75–82|doi=10.1007/bf00138846|bibcode=1989ClCh...15...75D|s2cid=154368627}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Davis|first1=Margaret B|last2=Shaw|first2=Ruth B|title=Special Reviews: Range shifts and adaptive responses to Quaternary climate change|journal=Science|date=27 April 2001|volume=292|issue=5517|pages=673–679|doi=10.1126/science.292.5517.673|pmid=11326089|bibcode=2001Sci...292..673D|url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.292.5517.673}}</ref><ref>{{cite journal|display-authors=etal|last1=Petit|first1=Remy J|title=Review: Ecology and genetics of tree invasions: from recent introductions to Quaternary migrations|journal=Forest Ecology and Management|date=August 2004|volume=197|issue=1–3|pages=113–137|doi=10.1016/j.foreco.2004.05.009|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0378112704003202}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Seliger|first1=Benjamin J|last2=McGill|first2=Brian J|last3=Svenning|first3=Jens-Christian|last4=Gill|first4=Jacqueline L|date=November 2020|title=Widespread underfilling of the potential ranges of North American trees|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jbi.14001|journal=Journal of Biogeography|volume=48|issue=2|pages=359–371|doi=10.1111/jbi.14001|s2cid=228929332}}</ref><ref name="aitken2008">{{cite journal|last1=Aitken|first1=Sally N|last2=Yeamam|first2=Sam|last3=Holliday|first3=Jason A|last4=Wang|first4=Tongli|last5=Curtis-McLane|first5=Sierra|title=Adaptation, migration or extirpation: Climate change outcomes for tree populations|journal=Evolutionary Applications|date=25 January 2008|volume=1|issue=1|pages=95–111|doi=10.1111/j.1752-4571.2007.00013.x|pmid=25567494|pmc=3352395}}</ref><ref name="usfs-2023">{{cite web |last1=Halleaux |first1=Savannah |date=6 April 2023 |title=Traveling trees: Assisted migration for climate resilience |url=https://www.fs.usda.gov/features/traveling-trees |access-date=12 April 2023 |website=U.S. Forest Service |archive-date=12 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230412100658/https://www.fs.usda.gov/features/traveling-trees |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=Climate-based seed transfer |url=https://www2.gov.bc.ca/gov/content/industry/forestry/managing-our-forest-resources/tree-seed/seed-planning-use/climate-based-seed-transfer |access-date=19 December 2022 |website=Managing our forest resources |publisher=British Columbia government}}</ref><ref>{{cite journal|last1=McKenney|first1=Dan|last2=Pedlar|first2=John|last3=O'Neill|first3=Greg|title=Climate change and forest seed zones: Past trends, future prospects and challenges to ponder|journal=The Forestry Chronicle|date=March 2009|volume=85|issue=2|pages=258–266|doi=10.5558/tfc85258-2|doi-access=free}}</ref> په ټولیزه توګه د ځنګلدارۍ په چارو کې د مرسته شوې کډوالۍ د اخلاقو اړوند بحث لنډ مهالی او تر ډېره چپ و، په داسې حال کې چې د خوندیتوب په بیالوژي کې غالب بحث و. له همدې امله د ویکیپیډیا پوهنغونډ هم په شمالي امریکا کې د ځنګلونو د مرسته شوې کډوالۍ تر عنوان لاندې یوه جلا مقاله په ۲۰۲۱ زکال کې خپره کړه چې له اقلیم سره د سازښت او د ځنګل دارۍ په مسلک کې د پرېکړه کولو په برخه کې په یوې لارښودې وسیلې واوښته.<ref name="pedlar2012">{{cite journal|display-authors=etal|last1=Pedlar|first1=John H|title=Placing Forestry in the Assisted Migration Debate|journal=BioScience|date=September 2012|volume=62|issue=9|pages=835–842|doi=10.1525/bio.2012.62.9.10|doi-access=free}}</ref><ref name="WilliamsandDumroese2013">{{cite journal|last1=Williams|first1=Mary I|last2=Dumroese|first2=R Kasten|title=Preparing for Climate Change: Forestry and Assisted Migration|journal=Journal of Forestry|date=4 July 2013|volume=111|issue=4|pages=287–297|doi=10.5849/jof.13-016|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|display-authors=etal|last1=Brodie|first1=Jedediah F|title=Policy Forum: Global policy for assisted colonization of species|url=https://archive.org/details/science_2021-04-30_372_6541/page/456|journal=Science|date=30 April 2021|volume=372|issue=6541|pages=456–458|doi=10.1126/science.abg0532|pmid=33926936|s2cid=233448828}}</ref> له همدې امله د دغې مقالې پاتې برخه د خوندیتابه د بیولوژي په اډانه کې د مرسته شوې کډوالۍ پر موضوع او په ځانګړې توګه د ګواښ سره د مخ نوعو د مدیریت په برخه کې پر کړنلارو راڅرخي. == مخینه == اټکل کېږي چې اقلیمي بدلون به ډیری نوعې له خپلې اوسنۍ محدودې بهر او همدارنګه به ورته په نورو ځایونو کې د مناسبو برخو د جوړولو لامل وګرځي. د نوعو د نفوسو د کمښت او انقراض څخه د مخنیوي په موخه اړتیا ده څو هغه سازښت او یا هم د نویو سیمو استعمار ته مخه کړي. د موډل سازۍ له یوې خاصې کړنلارې څخه په ګټنې پوهانو وړاندوینه کړې چې په دغه پېړۍ کې به د منځنۍ کچې اقلیمي بدلون سره نه سازښت او یا هم د هغو په خاطر د نه کډوالۍ له امله د نړۍ د ټولو نوعو یو پر څلورمه برخه له مړینې سره مخ شي. د نړۍ په ډېرو برخو کې د ډیری نوعو د تیتوالي کچه په استوګنځایونو کې د وړاندوینه شوو بدلونونو سره د همغږي کېدو له کچې څخه په پام وړ کچه لږ ده. <ref name="Heller">{{Cite journal|last1=Heller|first1=N. E.|author-link2=Erika Zavaleta|last2=Zavaleta|first2=E. S.|doi=10.1016/j.biocon.2008.10.006|title=Biodiversity management in the face of climate change: A review of 22 years of recommendations|url=https://archive.org/details/sim_biological-conservation_2009-01_142_1/page/14|journal=Biological Conservation|volume=142|pages=14–32|year=2009|s2cid=3797951}}</ref><ref name="Thomas">{{Cite journal|doi=10.1038/nature02121|pmid=14712274|last1=Thomas|first1=C. D.|last2=Cameron|first2=A.|last3=Green|first3=R. E.|last4=Bakkenes|first4=M.|last5=Beaumont|first5=L. J.|last6=Collingham|first6=Y. C.|last7=Erasmus|first7=B. F. N.|last8=De Siqueira|first8=M. F. D.|last9=Grainger|first9=A.|last10=Hannah|first10=L.|last11=Hughes|first11=L.|last12=Huntley|first12=B.|last13=Van Jaarsveld|first13=A. S.|last14=Midgley|first14=G. F.|last15=Miles|first15=L.|last16=Ortega-Huerta|first16=M. A.|last17=Peterson|first17=A.|last18=Phillips|first18=O. L.|last19=Williams|first19=S. E.|title=Extinction risk from climate change|date=Jan 2004|journal=Nature|volume=427|pages=145–148|url=http://www.geog.umd.edu/resac/outgoing/GEOG442%20Fall%202005/Lecture%20materials/extinctions%20and%20climate%20change.pdf|format=Full free text|issue=6970|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120207021758/http://www.geog.umd.edu/resac/outgoing/GEOG442%20Fall%202005/Lecture%20materials/extinctions%20and%20climate%20change.pdf|archive-date=2012-02-07|bibcode=2004Natur.427..145T|s2cid=969382|access-date=2023-09-30|archivedate=2007-06-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614025509/http://www.geog.umd.edu/resac/outgoing/GEOG442%20Fall%202005/Lecture%20materials/extinctions%20and%20climate%20change.pdf}}</ref><ref name="Zhu">{{Cite journal|last1=Zhu|first1=K.|last2=Woodall|first2=C. W.|last3=Clark|first3=J. S.|doi=10.1111/j.1365-2486.2011.02571.x|title=Failure to migrate: Lack of tree range expansion in response to climate change|journal=Global Change Biology|volume=18|issue=3|pages=1042|year=2012|bibcode=2012GCBio..18.1042Z|s2cid=31248474}}</ref><ref name="Davis">{{Cite journal|last1=Davis|first1=M. B.|last2=Shaw|first2=R. G.|s2cid=20302257|title=Range Shifts and Adaptive Responses to Quaternary Climate Change|url=https://archive.org/details/sim_science_2001-04-27_292_5517/page/673|doi=10.1126/science.292.5517.673|journal=Science|volume=292|issue=5517|pages=673–679|year=2001|pmid=11326089|bibcode=2001Sci...292..673D}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Warren|first1=M. S.|last2=Hill|first2=J. K.|last3=Thomas|first3=J. A.|last4=Asher|first4=J.|last5=Fox|first5=R.|last6=Huntley|first6=B.|last7=Roy|first7=D. B.|last8=Telfer|first8=M. G.|last9=Jeffcoate|first9=S.|last10=Harding|first10=P.|last11=Jeffcoate|first11=G.|last12=Willis|first12=S. G.|last13=Greatorex-Davies|first13=J. N.|last14=Moss|first14=D.|last15=Thomas|first15=C. D.|title=Rapid responses of British butterflies to opposing forces of climate and habitat change|journal=Nature|volume=414|issue=6859|pages=65–69|doi=10.1038/35102054|year=2001|pmid=11689943|bibcode=2001Natur.414...65W|s2cid=4426671|url=http://eprints.whiterose.ac.uk/119/1/thomascd4.pdf}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=McLachlan|first1=J. S.|last2=Clark|first2=J. S.|last3=Manos|first3=P. S.|s2cid=3064162|doi=10.1890/04-1036|title=Molecular Indicators of Tree Migration Capacity Under Rapid Climate Change|url=https://archive.org/details/ecology_2005-08_86_8/page/2088|journal=Ecology|volume=86|issue=8|pages=2088|year=2005}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Menendez|first1=R.|last2=Megias|first2=A. G.|last3=Hill|first3=J. K.|last4=Braschler|first4=B.|last5=Willis|first5=S. G.|last6=Collingham|first6=Y.|last7=Fox|first7=R.|last8=Roy|first8=D. B.|last9=Thomas|first9=C. D.|doi=10.1098/rspb.2006.3484|title=Species richness changes lag behind climate change|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=273|issue=1593|pages=1465–70|year=2006|pmid=16777739|pmc=1560312}}</ref> له تاریخ وړاندې اقلیمي بدلونونه د لویو نړیوالو انقراضونو لامل ګرځېدلي، همدارنګه په نږدې راتلونکي کې د اټکل شوې تودوخې چټکتیا د تېرو۱۰۰۰۰ کلونو د بدلونونو د چټکتیا په پرتله څو چنده زیاته ده. د انساني فعالیتونو له امله د رامنځته شوي اقلیمي بدلون سره د غبرګون په موخه د کډوالۍ په برخه کې د نوعو ناتواني لامل ګرځېدلې چې یو شمېر پوهان او د ځمکو مدیران مرسته شوې کډوالي د نوعو له انقراض څخه د مخه نیونکې وسیلې په توګه په پام کې ونیسي. ورته مهال په ۲۰۲۳ زکال کې د مرسته شوې کډوالۍ ډېرې لږ نمونې د اجرا په حالت کې دي: یوه بیا کتونکې مقاله څرګندوي، «مرسته شوې کډوالي د بوټو (په ځانګړې توګه د ونو) په برخه کې دود وه، له هغو وروسته الوتونکو مرغانو ځای درلود او ډیر لږ د نورو نوعو اړوند اجرا کېده».<ref>{{Cite journal|last1=Karl|first1=T. R.|last2=Trenberth|first2=K. E.|title=Modern Global Climate Change|doi=10.1126/science.1090228|journal=Science|volume=302|issue=5651|pages=1719–1723|year=2003|pmid=14657489|url=https://zenodo.org/record/1230878|bibcode=2003Sci...302.1719K|s2cid=45484084}}</ref><ref name="tortoise">{{cite news|last1=Zhuang|first1=Yan|title=Can Australia Save a Rare Reptile by Moving It to a Cooler Place?|url=https://www.nytimes.com/2022/12/12/world/australia/assisted-colonization-tortoise.html|work=New York Times|date=12 December 2022}}</ref><ref>{{cite journal|last1=St George|first1=Zach|title=Last Resort: Moving Endangered Species in Order to Save Them|journal=Yale Environment 360|date=27 October 2022|url=https://e360.yale.edu/features/assisted-migration-endangered-species-climate-change-united-states}}</ref><ref name="McLachlanH">{{cite journal|last1=McLachlan|first1=Jason S|last2=Hellmann|first2=Jessica J|last3=Schwartz|first3=Mark W|title=A Framework for Debate of Assisted Migration in an Era of Climate Change|journal=Conservation Biology|date=26 March 2007|volume=21|issue=2|pages=297–302|doi=10.1111/j.1523-1739.2007.00676.x|pmid=17391179|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|display-authors=etal|last1=Twardek|first1=William M|title=Review: The application of assisted migration as a climate change adaptation tactic: An evidence map and synthesis|journal=Biological Conservation|date=February 2023|volume=280|doi=10.1016/j.biocon.2023.109932|s2cid=257225019|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0006320723000320}}</ref> == حکومتي پالیسۍ == === د نړیوال خوندیتوب پالیسي === په ۱۹۸۹ زکال کې د ساینس په نامه ژورنال کې، « ''انتقال د نوعو د خوندیتوب وسیله: وضعیت او ستراتیژي»'' تر عنوان لاندې خپرې شوې مقالې له ۱۹۷۳ زکال څخه تر ۱۹۸۹ زکال پورې په متحده ایالاتو، هاوايي، کاناډا، اسټرالیا او نیوزلنډ کې د کمیابو نوعو (الوتونکو او تي لرونکو) د ځای پر ځای کولو موارد توضېح کړي و. د استوګنځایونو تخریب، د استوګنځایونو بشپړ له منځه تګ او ښکار په دغه مقاله کې د نوعو د کمښت له اصلي لاملونو څخه ګڼل شوي و. دغې مقالې اقلیمي بدلون د اندېښنې وړ لامل په توګه نه و یاد کړی. <ref>{{cite journal|last1=Griffith|first1=B.|last2=Scott|first2=J.M.|last3=Carpenter|first3=J.W.|last4=Reed|first4=C.|year=1989|title=Translocation as a species conservation tool: status and strategy|url=https://archive.org/details/sim_science_1989-08-04_245_4917/page/477|journal=Science|volume=245|issue=4917|pages=477–480|doi=10.1126/science.245.4917.477|pmid=17750257|bibcode=1989Sci...245..477G|s2cid=45514129}}</ref> درې لسیزې وروسته د طبیعت څخه د خوندیتوب نړیوالې اتحادیې (IUCN) راپور خپور کړ چې «اوس مهال اقلیمي بدلون د دغه اتحادیې په سره لېست کې تر ګواښ لاندې ۱۰۹۶۷ نوعې تر اغېز لاندې راولي». په ۲۰۲۱ زکال کې د دغې اتحادیې بل راپور څرګنده کړه چې اقلیمي بدلون د خوندي انتقال د تخصصي سازمان په ۳۵۵ پاڼیز راپور کې ۲۰ ځله یاد شوی دی؛ خو «مرسته شوی استعمار» په کې یوځل د یو انطباقي غبرګون په توګه یاد شوی دی.<ref name="iucn">{{cite web |title=Issues brief: Species and climate change |url=https://www.iucn.org/resources/issues-brief/species-and-climate-change#:~:text=Species%20are%20already%20being%20impacted,the%20likelihood%20of%20their%20extinction. |access-date=18 December 2022 |publisher=IUCN}}</ref><ref>{{cite web |last1=IUCN SSC Conservation Translocation Specialist Group (CTSG) |title=Global conservation translocation perspectives (2021): Case studies from around the globe |url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2021-007-En.pdf |access-date=18 December 2022 |publisher=IUCN}}</ref> په ۲۰۲۲ زکال کې د بیولوژیکي تنوع اړوند د ملګرو ملتونو کنوانسیون، «اقلیمي بدلون» د ژوندیو موجوداتو د نړیوالې تنوع پر وړاندې د دریم لوی ګواښ په توګه په رسمیت وپېژنده. په دغه کنوانسیون کې «د ځمکې او سمندر څخه په ګټنه کې بدلونونه» د «ارګانېزمونو له مستقیم استثمار» سره یوځای د لویو ګواښونو په توګه یاد شوي وو. له دې امله چې دغه هوکړه د «موخو» او «اهدافو» په کچه وه، د خوندیتوب لارو چارو لکه ځای پر ځای کولو او له اقلیم سره د سازښت (مرسته شوې کډوالي) هېڅ مورد ته په کې اشاره نه وه شوې. <ref>{{cite web |title=Convention on Biological Diversity (2022) |url=https://www.cbd.int/doc/c/e6d3/cd1d/daf663719a03902a9b116c34/cop-15-l-25-en.pdf |access-date=19 December 2022 |publisher=U.N. Environment Program}}</ref> === په متحده ایالاتو کې له ګواښ سره د مخ نوعو قانون === د ۲۰۲۲ زکال په جون میاشت کې د متحده ایالاتو د کبانو او وحشي حیواناتو بنسټ په فدرال ریجسټر نومي ورځپاڼه کې د یو قانون وړاندیز خپور کړ چې د ګواښ سره د مخ نوعو د قانون د ۱۰مې (جې) برخې مقررات یې په کې اصلاح کړي و، څو مرسته وکړي چې د دوی له خوا ثبت شوې نوعې د هغوی د ژوندانه له تاریخي محدودې بهر مناسبو استوګنځایونو ته ولېږدول شي. دغه وړاندیز شوي بدلون په راتلونکو لسیزو کې مرسته کوله چې د ګواښ سره د مخ نوعو د قانون له خوا د نوملړ شوو نوعو خوندیتوب زیات او د هغو په شمېر کې وده رامنځته شي. ځکه چې مخ پر زیاتوالي اقلیمي بدلونونه او پر هغو برید کوونکې نوعې لامل ګرځي هغوی خپلې تاریخي محدودې ته اړوند استوګنځایونه بدل کړي او د هغوی د استوګنې لپاره شرایط نامناسب شي». د دغه وړاندیز اړوند د نظر ورکولو دوره د ۲۰۲۲ زکال په اګست میاشت کې پای ته ورسېده او اړوند یې ۵۰۰ موافق یا مخالف نظریات په انلاین بڼه ترلاسه شول. <ref>{{cite web |last1=U.S. Fish and Wildlife Service |date=June 6, 2022 |title=Press release (6 June 2022): Department of the Interior Proposes Expanding Conservation Technique as Climate Change Threatens Greater Species Extinction |url=https://fws.gov/press-release/2022-06/department-interior-proposes-proposes-expanding-conservation-technique |access-date=8 September 2022 |website=fws.gov |publisher=U.S. Fish and Wildlife Service}}</ref><ref>{{cite news|last1=St. George|first1=Zach|title=Last Resort: Moving Endangered Species in Order to Save Them|url=https://e360.yale.edu/features/assisted-migration-endangered-species-climate-change-united-states|publisher=Yale Environment 360|date=27 October 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Rulemaking document: Endangered and Threatened Wildlife and Plants; Designation of Experimental Populations |url=https://www.regulations.gov/docket/FWS-HQ-ES-2021-0033/unified-agenda |access-date=8 September 2022 |website=Regulations.gov |publisher=U.S. Government}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Shirey|first1=Patrick D|last2=Lamberti|first2=Gary A|title=Assisted colonization under the U.S. Endangered Species Act|journal=Conservation Letters|date=2010|volume=3|issue=1|pages=45–52|doi=10.1111/j.1755-263X.2009.00083.x|s2cid=49565853|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/j.1755-263X.2009.00083.x|doi-access=free}}</ref> د متحده ایالاتو د کورنیو چارو وزارت د ۲۰۲۳ زکال په جون میاشت کې د یاد قانون د ۱۰مې برخې د اصلاح په موخه خپله پرېکړه اعلان کړه چې په هغو کې یې د یو پارامتر په توګه «تاریخي محدودې» ته ارجاع لغو او د «ازمایښتي نفوسو» د ځای یې وویل چېرې چې د نوعو د ځای پر ځای کولو اجازه شتون لري. دغې پرېکړې په موثره بڼه د ګواښ سره مخ بوټو او حیواناتو د کډوالۍ اجازه ورکړه. <ref>{{cite web |last1=U.S. Department of Interior |date=June 30, 2023 |title=Press release: Interior Department Takes Action to Strengthen Endangered Species Protections |url=https://www.doi.gov/pressreleases/interior-department-takes-action-strengthen-endangered-species-protections |website=fws.gov}}</ref> == سرچينې == b2601l6fjdvhfrb0tcl2jtvphl0w0gt 0 71644 369234 304231 2026-09-23T05:11:44Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369234 wikitext text/x-wiki {{د اسرائيلو او فلسطين سولې بهير څنګپټه}}[[دوتنه:Israel_and_Palestine_Peace.svg|بټنوک]] '''دوه دولتي حللار د اسرائيلو او فلسطينيانو ترمنځ د شخړې د له منځه وړلو يو حل لار ده چې''' له مخې، [[اسرائيل|د اسراییلو]] سره د دوښمنۍ پر ځای، د عربانو لخوا د "له سیمې څخه د هغوی د ایستلو" او یا د [[اسرائيل|اسراییلو]] لخوا د "فلسطین د حقونو د تر پښو لاندې کولو" پرځای، د اسراییلو او فلسطین د دوو جلا دولتونو رامینځته کول دي. ''په عین وخت کې'' ، او په رسمي توګه دواړه د ټولو ښکیلو اړخونو او یو بل لخوا په رسمیت پېژندل دي. دوه دولتی حل د یو دولتی حل مخالف دی، چې له مخې یې باید په اسرائیلو، لویدیځه غاړه او د غزې په تړانګه کې یو واحد حکومت جوړ شي او د دغو سیمو ټول اوسېدونکی باید خپل [[ملي|تابعیت]] ولري. دوه دولتی حل [[ملګري ملتونه|د ملګرو ملتونو لخوا]] تصویب شوی دی. <ref>{{Cite web |title=UN encourages two-state solution to Palestinian-Israeli conflict_English_Xinhua |url=http://news.xinhuanet.com/english/2008-12/17/content_10515344.htm |access-date=2023-10-10 |archive-date=2009-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090121085934/http://news.xinhuanet.com/english/2008-12/17/content_10515344.htm |url-status=dead}}</ref> <ref>[http://www.un.org/News/Press/docs/2007/ga10663.doc.htm Annapolis Meeting Great Opportunity For Two-State Solution In Middle East, Says General Assembly President, As Debate Begins On Question Of Palestine]</ref> خو ځینې بیا دغه پلان ناکام ګڼي. <ref>[http://www.huffingtonpost.com/2009/01/11/gaza-crisis-imperils-two_n_157013.html Gaza Crisis Imperils Two-State Solution]</ref> <ref>[http://www.latimes.com/news/opinion/la-op-makdisi11-2008may11,0,7862060.story Forget the two-state solution - Los Angeles Times]</ref> == د ایران نظر == د ایران اوسنی رژیم د سولې د دغه پلان مخالف دی او د اسرائیلو د دولت له منځه وړل او د فلسطین خپلواکي غواړي. <ref>[https://archive.today/20130426152542/www.iht.com/articles/2009/01/12/africa/12egypt.php Crisis imperils 2-state plan - The New York Times]</ref> خو ځینو ایراني سیاستوالو لکه محمد خاتمي لا دمخه له دې حل سره خپله موافقه اعلان کړې ده. <ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1533026,00.html|عنوان=Khatami: American "Conceit and Pride" Led to Iraq Mess - TIME<!-- عنوان تصحیح شده توسط ربات -->|بازبینی=15 ژانویه 2009|archive-date=14 ژانویه 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090114085440/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1533026,00.html}}</ref> <ref>http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3299911,00.html</ref>{{لړسرچينې|3}} [[وېشنيزه:فلسطين]] [[وېشنيزه:اسراييل]] [[وېشنيزه:اسرايل]] [[وېشنيزه:اسرائيل]] djuv8thx61m10fe2ks7njp07u8smax8 0 71645 369235 304235 2026-09-23T05:11:46Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369235 wikitext text/x-wiki {{د اسرائيلو او فلسطين سولې بهير څنګپټه}}[[دوتنه:Israel_and_Palestine_Peace.svg|بټنوک]] '''دوه دولتي حللار يا دوه هېوادي حللار د اسرائيلو او فلسطينيانو ترمنځ د شخړې د له منځه وړلو يو حل لار ده چې''' له مخې، [[اسرائيل|د اسراییلو]] سره د دوښمنۍ پر ځای، د عربانو لخوا د "له سیمې څخه د هغوی د ایستلو" او یا د [[اسرائيل|اسراییلو]] لخوا د "فلسطین د حقونو د تر پښو لاندې کولو" پرځای، د اسراییلو او فلسطین د دوو جلا دولتونو رامینځته کول دي. ''په عین وخت کې'' ، او په رسمي توګه دواړه د ټولو ښکیلو اړخونو او یو بل لخوا په رسمیت پېژندل دي. دوه دولتی حل د یو دولتی حل مخالف دی، چې له مخې یې باید په اسرائیلو، لویدیځه غاړه او د غزې په تړانګه کې یو واحد حکومت جوړ شي او د دغو سیمو ټول اوسېدونکی باید خپل [[ملي|تابعیت]] ولري. دوه دولتی حل [[ملګري ملتونه|د ملګرو ملتونو لخوا]] تصویب شوی دی. <ref>{{Cite web |title=UN encourages two-state solution to Palestinian-Israeli conflict_English_Xinhua |url=http://news.xinhuanet.com/english/2008-12/17/content_10515344.htm |access-date=2023-10-10 |archive-date=2009-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090121085934/http://news.xinhuanet.com/english/2008-12/17/content_10515344.htm |url-status=dead}}</ref> <ref>[http://www.un.org/News/Press/docs/2007/ga10663.doc.htm Annapolis Meeting Great Opportunity For Two-State Solution In Middle East, Says General Assembly President, As Debate Begins On Question Of Palestine]</ref> خو ځینې بیا دغه پلان ناکام ګڼي. <ref>[http://www.huffingtonpost.com/2009/01/11/gaza-crisis-imperils-two_n_157013.html Gaza Crisis Imperils Two-State Solution]</ref> <ref>[http://www.latimes.com/news/opinion/la-op-makdisi11-2008may11,0,7862060.story Forget the two-state solution - Los Angeles Times]</ref> == د ایران نظر == د ایران اوسنی رژیم د سولې د دغه پلان مخالف دی او د اسرائیلو د دولت له منځه وړل او د فلسطین خپلواکي غواړي. <ref>[https://archive.today/20130426152542/www.iht.com/articles/2009/01/12/africa/12egypt.php Crisis imperils 2-state plan - The New York Times]</ref> خو ځینو ایراني سیاستوالو لکه محمد خاتمي لا دمخه له دې حل سره خپله موافقه اعلان کړې ده. <ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1533026,00.html|عنوان=Khatami: American "Conceit and Pride" Led to Iraq Mess - TIME<!-- عنوان تصحیح شده توسط ربات -->|بازبینی=15 ژانویه 2009|archive-date=14 ژانویه 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090114085440/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1533026,00.html}}</ref> <ref>http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3299911,00.html</ref> <references group="" responsive="0"></references> [[وېشنيزه:فلسطين]] [[وېشنيزه:اسراييل]] [[وېشنيزه:اسرايل]] [[وېشنيزه:اسرائيل]] iwis06ncs0yp02ht0x5bffp5v9ymen8 0 72081 369279 367977 2026-09-23T08:20:56Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369279 wikitext text/x-wiki مارګریت مید (۱۶ دسمبر ۱۹۰۱ تر ۱۵ نومبر ۱۹۷۸) یوه امریکایی کلتوري انسان پېژندونکې وه چې په مکرره توګه د یوې لېکوالې او ویاندې په توګه د ۱۹۶۰ او ۱۹۷۰ کلونو ترمنځ په ټولیزو رسنیو کې وپېژندل شوه. <ref name="libraryofcongress">{{cite web |date=November 30, 2001 |title=Margaret Mead As a Cultural Commentator |url=https://www.loc.gov/exhibits/mead/oneworld-comment.html |access-date=March 8, 2008 |work=Margaret Mead: Human nature and the power of culture |publisher=[[Library of Congress]]}}</ref> هغې د لیسانس درجه د کولمبیا د پوهنتون د برنارد له کالج  څخه او ام اې او پي اچ ډي له کولمبیا څخه لاس ته راوړه. هغې په کال ۱۹۷۵ کې د علومو د پرمختګ لپاره د امریکایي اتحادیې د رییسې په توګه خدمت وکړ. هغه په عصري امریکایي او لویدیځ کلتور کې د انسان پېژندنې یوه پیغام ورکوونکې وه چې ډېری وخت به د یوې علمې څېرې په توګه د بحث وړ وه. د سویلي پاسیفیک او سویل ختیځ ستني کلتورونو کې د هغې د  جنسیت په واړندې د سلوکونو او انګېرنو تشریح کوونکي راپورونو د کال ۱۹۶۰ جنسیتي انقلاب کې ستره اغېزه درلوده. هغه د لوېدیځو کلتورې سنتونو په چوکاټ کې د جنسیتي کنوانسینونو د پراختیا ملاتړې وه.    <ref>{{cite web |title=AAAS Presidents |url=https://www.aaas.org/leadership/presidents |access-date=October 13, 2018 |website=aaas.org |publisher=American Association for the Advancement of Science}}</ref><ref name="SciAmeri">{{cite web |last=Horgan |first=John |title=Margaret Mead's bashers owe her an apology |url=http://blogs.scientificamerican.com/cross-check/2010/10/25/margaret-meads-bashers-owe-her-an-apology/ |publisher=Scientific America}}</ref><ref>{{cite web |last1=Popova |first1=Marie |date=February 6, 2014 |title=Legendary Anthropologist Magaret Mead on the Fluidity of Human Sexuality in 1933 |url=https://www.brainpickings.org/2014/02/06/margaret-mead-homosexuality/ |website=brainpickings}}</ref> == د ژوند لومړې وختونه او زده کړې == مارګاریت مید چې د مور او پلار له پنځو ماشومانو لومړنی ماشوم و په فلادیلفیا کې وزېږېده خو د پنسلا ونیا په دویلیستاون کې لویه شوه. د هغې پلار ادوارد شېروود مید د پنسلا ونیا د پوهنتون په ښونځي کې د مالي مسایلویو پروفېسور او مور یې ایمیلي مید یوه ټولنپېژندونکې وه چې د ایتالوي مهاجرینو په باره کې یې زده کړه کړې وه. د هغې خور کاترینا ( ۱۹۰۶ـ ۱۹۰۷) د نهو میاشتو په عمر مړه شوه. دا د مارګاریت مید لپاره یوه ځوروونکې پېښه وه چې په هغې یې نوم ايښی و او د هغې له لاسه ورکړې خور د هغې خوبونه د  کلونو لپاره اغېزمن کړي و. د هغې کورنۍ په مکرره توګه له یوه ځای څخه بل ځای ته کډه کوله نو د هغې لومړنۍ زده کړې تر یوولس کلنۍ پورې  د هغې د نیا له خوا رهبري کېدې تر هغو چې هغه په یوولس کلنۍ کې د خپلې کورنۍ له خوا د پنسلوانیا  د لاهاسکا د بوکنګهام فریندز په ښوونځي کې شامله شوه. د هغې کورنۍ له کال ۱۹۱۲ تر ۱۹۲۶ پورې د لانګ فارم ( یو تاریخی ماڼۍ ده) مالکیت په لاس کې درلوده.هغه د مختلفو مذهبي ليدلورو درلودونکې کورنۍ کې زېږېدلې وه.  مارګارت مید د مذهب د یوې بڼې په لټه کې وه چې هغې ته یې د ایمان ښکاره کول ورکول او دا ورسره لا له پخوا آشنا وه چې هغه عیسویت و. همدې ته په پام، هغې د امریکا ايپیسکوپل د کلیسا مذهبې تشریفات د هغې د مذهبې بیان سره چې دا یې په لټه کې وه متناسب وموندل. مید د په کال ۱۹۱۹ کې د پیو پاو په پوهنتون کې زده کړه وکړه او وروسته د برنارد کالج ته واستول شوه. <ref name="Howard">Howard 1984.</ref><ref>{{cite book|last1=Stella|first1=Nicole and Jenifer|title=New Hope, Lahaska, and Buckingham (PA) (Images of America)|year=2005|publisher=Arcadia Publishing|isbn=978-0-7385-3796-2|page=46|url=https://books.google.com/books?id=uyGs_qfSMQwC&q=Buckingham%20Friends%20School&pg=PA46}}</ref><ref name="arch">{{cite web |title=National Historic Landmarks & National Register of Historic Places in Pennsylvania |url=https://www.dot7.state.pa.us/ce/SelectWelcome.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20050914194407/https://www.dot7.state.pa.us/ce/SelectWelcome.asp |archive-date=September 14, 2005 |access-date=November 6, 2012 |publisher=CRGIS: Cultural Resources Geographic Information System |format=Searchable database}} ''Note:'' This includes {{cite web |author=Jeffrey L. Marshall |date=October 1999 |title=National Register of Historic Places Inventory Nomination Form: Longland |url=https://www.dot7.state.pa.us/ce_imagery/phmc_scans/H099089_01H.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525175524/https://www.dot7.state.pa.us/ce_imagery/phmc_scans/H099089_01H.pdf |archive-date=May 25, 2013 |access-date=September 30, 2012}}</ref><ref name="Mead">{{harvnb|Mead|1972|pp=76–77}}</ref><ref name="unesco bio">{{cite web |title="Margaret Mead" by Wilton S. Dillon |url=http://www.ibe.unesco.org/publications/ThinkersPdf/meade.pdf |access-date=September 29, 2010 |تاريخ الأرشيف=September 24, 2015 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20150924041943/http://www.ibe.unesco.org/publications/ThinkersPdf/meade.pdf |url-status=dead |خونديځ نېټه=September 24, 2015 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20150924041943/http://www.ibe.unesco.org/publications/ThinkersPdf/meade.pdf |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20150924041943/http://www.ibe.unesco.org/publications/ThinkersPdf/meade.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924041943/http://www.ibe.unesco.org/publications/ThinkersPdf/meade.pdf }}</ref><ref>{{cite web |date=November 30, 2001 |title=Shaping Forces – Margaret Mead: Human Nature and the Power of Culture (Library of Congress Exhibition) |url=https://www.loc.gov/exhibits/mead/mead-shaping.html |access-date=September 29, 2010 |publisher=Loc.gov}}</ref> میرمن مید په کال ۱۹۲۳ کې د لسانس سند له برنارد له کالج څخه تر لاسه کړ او د کولمبیا په پوهنتون کې یې له پروفیسور فرانز بوس او پروفیسور روت بینید یکت سره زده کړې پیل کړې او په کال ۱۹۲۴ کې یې د ماسترې سند تر لاسه کړ. مید په کال ۱۹۲۵ کې په ساموا کې ساحوي کار پیل کړ. هغه په کال ۱۹۲۶ کې د  د نیویارک ښار د امریکا د طبیعي تاریخ په موزیم کې د مرستیالې مسؤلې په توګه کار بیل کړ او په کال ۱۹۲۹ کې یې د پې اچ ډي سند د کولمبیا له پوهنتون څخه ترلاسه کړ. <ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/women/article-9051668|title=Encyclopædia Britannica's Guide to Women's History|encyclopedia=Britannica.com|access-date=September 29, 2010}}</ref><ref>Mead 1977</ref><ref>{{cite web |date=December 18, 1901 |title=Margaret Mead |url=http://www.webster.edu/~woolflm/margaretmead.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20000519172229/http://www.webster.edu/~woolflm/margaretmead.html |archive-date=May 19, 2000 |access-date=September 29, 2010 |publisher=Webster.edu}}</ref><ref>{{cite web |last=Liukkonen |first=Petri |title=Margaret Mead |url=http://www.kirjasto.sci.fi/mmead.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150210175324/http://www.kirjasto.sci.fi/mmead.htm |archive-date=February 10, 2015 |website=Books and Writers (kirjasto.sci.fi) |publisher=[[Kuusankoski]] Public Library |location=Finland}}</ref> == شخصي ژوند == مخکې له دې چې مید ساموا ته لاړه شي، هغې له ژبپوه ادوارد سپایر سره چې د هغې د لارښود روت بینیدیکت  نژدې ملګری و څه لنډ وخت تېر کړ. د واده  او دښځو د رول په ا ړوند د سپایر محافظه کارانه دریځ د مید لپاره د منلو وړ نه و او کله چې مید په ساموا کې د ساحوې کارکولو لپاره لاړه دوی د تل لپاره سره جلا شول. کله چې مید په ساموا کې اوسېدله هغه د سپایر له بیا واده کولو خبره شوله نو هغې په یوه ساحل کې د دواړو تر منځ ټول لیکونه وسوځول. <ref>{{cite book|last=Darnell|first=Regna|title=Edward Sapir: linguist, anthropologist, humanist|url=https://archive.org/details/edwardsapirlingu0000darn|publisher=University of California Press|year=1989|location=Berkeley|page=[https://archive.org/details/edwardsapirlingu0000darn/page/187 187]|isbn=978-0-520-06678-6}}</ref> مید درې ځله واده وکړ. له شپږو کلو کوژدنتوب څخه وروسته هغې له خپل لومړي مېړه لوتر کرېسمن چې د خدای پېژندنې یو امریکایي زده کوونکی و اوروسته بیا یو کلتور پېژندونکی شو واده وکړ ( ۱۹۲۳-۱۹۲۸).  د ۱۹۲۵ او ۱۹۲۶ کلونو تر منځ هغه په ساموا کې وه د بیرته ستنېدو په مهال یې له لیو فورچن سره چې د انګلستان کمبریج پوهنتون ته د ارواپوهنې په برخه کې د زده کړې لپاره تللی و وليدل. له کریسمن څخه د طلاق تر اخیستو وروسته هغوی په کال ۱۹۲۸ کې واده وکړ. مید د خپل ژوند لیک په کتاب کې چې بلک بری وینتر نومیده له خپل لومړې مېړه سره واده (( ځما د زده کوونکي واده)) نومولي و چې کرسمن ورسره به کلکه مخالفت وکړ. د مید دریم او پایښت لرونکی واده ( ۱۹۳۶ـ۱۹۵۰) له یو انګلیسی انسان پېژندونکی ګرېګوري بیتسون سره و چې د ماری کتراین بیتسون په نامه یې یوه لورترې درلوده چې هغه هم انسان پېژندونکې شوه. مید به تل په خوښی ویل چې بېتسون دهغې هغه مېړه و چې دې ورسره ډېره مینه درلوده. کله چې بیتسون  مید پرېښوده نو مید سخته غمجنه شوه خو د تل لپاره د هغه مینه ناکه ملګرې پاتې شوه. مید د هغه ټول انځورونه چې د سفر په مهال یې له ده سره اخیستي وه وساتل حتی هغه انخورونه یې هم وساتل چې په روغتون کې یې د مړينې په کټ کې له ده سره اخیستي و.   <ref>{{Cite web |title=Luther Cressman on Margaret Mead |url=http://www.gregbryant.com/grogbrat/steens79/cressmanmead.html}}</ref><ref>{{Cite web |date=November 30, 2001 |title=Manus: Childhood Thought – Margaret Mead: Human Nature and the Power of Culture &#124; Exhibitions – Library of Congress |url=https://www.loc.gov/exhibits/mead/field-manus.html |website=[[Library of Congress]]}}</ref><ref name="Howard2">Howard 1984.</ref> د مید د ماشومانو داکتر بنجامین سپاک و، د ماشوم د روزنې په اړوند د هغه وروستۍ لیکنې د مید له هغو عملیو او عقایدو سره شریکې وې چې هغې د توکم پېژندنې په اړوند د ساحوې مشاهداتو څخه لاس ته راوړې او ده سره یې شریکولې، په ځانګړې توګه ماشوم د مور د شېدو ورکول د تقاضا به اساس نه د مهالوېش په اساس.<ref name="libraryofcongress3">{{cite web |date=November 30, 2001 |title=Margaret Mead As a Cultural Commentator |url=https://www.loc.gov/exhibits/mead/oneworld-comment.html |access-date=March 8, 2008 |work=Margaret Mead: Human nature and the power of culture |publisher=[[Library of Congress]]}}</ref><ref>Moore 2004: 105.</ref> مید د هغې له یوه له لارښوونکو روت بینیدیکت سره استثنایي نژدې اړیکه در لوده . د هغې لورماري کتراین بیتسون د خاطرو په خپل کتاب کې چې د لور سترګې نومیږی په کلکه دې ته اشاره کوي چې دا اړيکې تر یوه بریده جنسي وي. مید هېڅکله هم ځان همجنس بازه یا مخالف جنس ته علاقه منده نه ده ښودلې. هغه په خپلو لیکنو کې دا وړاندیز کوي چې توقع دا ده چې د یوه فرد جنسي تمایل ښايي په ژوند کې تکامل وکړي.   <ref name="MCBateson">Bateson 1984; Lapsley 1999.</ref> مید د ژوند وروستي کلونه له انسان پېژندونکي رودا میتراوکس سره په نژدې شخصي او مسلکې همکارۍ کې له کال ۱۹۵۵ څخه د هغې تر مړينې کال ۱۹۷۸ پورې تېر کړل.  دهغوی تر منځ هغه لیکونه چې د هغې د لور په اجازه په کال ۲۰۰۶ کې خپاره شول په ښکاره ډول دا اړیکه بلل شوې ده.  <ref>{{cite web |date=March 2, 2016 |title=The greatest LGBT love letters of all time |url=http://www.pinknews.co.uk/2016/03/02/the-greatest-lgbt-love-letters-of-all-time/ |website=pinknews.co.uk}}</ref><ref>Caffey and Francis 2006.</ref> مید دوه خویندې الیزابت او پریسیلا او یو ورور ریچارد درلودل. الیزابت مید ( ۱۹۰۹-۱۹۸۳) چې یوه هنرمنده او ښوونکې وه د ویلیم ستیګ به نامه له یوه کارتون جوړوونکی سره واده وکړ، او پریسیلا مید ( ۱۹۱۱-۱۹۵۹) لیکوال لیوروستن سره واده وکړ. ریچارد د مید ورور یو پروفېسور و او مید د جرمي ستیګ ( یړ امریکایی جاز غږوونکی و)عمه هم وه. <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=6d4N9PLu2JIC&q=Mary+Catherine+Bateson+jeremy+steig&pg=PA131|isbn=978-0-7914-5334-6|title=Understanding Early Adolescent Self and Identity: Applications and Interventions|last1=Brinthaupt|first1=Thomas M.|last2=Lipka|first2=Richard P.|publisher=SUNY Press|year=2002}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=QegaBoxPOrsC&q=leo+rosten+william+steig&pg=PA88|isbn=978-0-307-77340-1|title=Intertwined Lives: Margaret Mead, Ruth Benedict, and Their Circle|last=Banner|first=Lois W.|publisher=Knopf Doubleday Publishing Group|year=2010}}</ref> == مسلک او وروستی ژوند == دویمې نړیوالې جګړې په مهال، د غذایي عاداتو د تحقیقاتو د ملي شورا د کمېټې اجرائیوي  سکرتره وه. هغه له کال ۱۹۴۶ څخه تر ۱۹۶۹ پورې د امریکا د ملي تاریخ د موزیم د توکم پېژندنې د برخې مرستیاله مسؤله . هغه يه کال ۱۹۴۸ کې د ا مریکا د هنرونو اوعلومو د اکادمی همکارې په توګه، په کال ۱۹۷۵ کې د امریکا د علومو د ملي اکادمۍ همکارې، او په کال ۱۹۷۷ کې د امریکا د فلسفي ټولنې د همکارې په توګه وټاکل شوه. هغې د کولمبیا د پوهنتون په نیو سکول کې چې هلته له کال ۱۹۵۴ څخه تر ۱۹۷۸ پورې د پروفیسور مرستیاله وه درس ورکړ. هغه له ۱۹۶۸ څخه تر ۱۹۷۰ پورې فوردهام د پوهنتون د لینکولن په مرکز کې د انسان پېژندنې د پروفېسوره اود ټولنیزو علومو د برخې د رئیسه وه او هلته یې د انسان پېژندنې د څانګې بنسټ کېښود. هغې په کال ۱۹۷۰ کې د رود ایسلند د پوهنتون په فاکولته کې د انسان پېژندنې او ټولنپېژندنې د برخو د ممتازې پروفېسورې په توګه کار پیل کړ. <ref name="AAAS">{{cite web |title=Book of Members, 1780–2010: Chapter M |url=http://www.amacad.org/publications/BookofMembers/ChapterM.pdf |access-date=April 16, 2011 |publisher=American Academy of Arts and Sciences}}</ref><ref>{{Cite web |title=Margaret Mead |url=http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/20000871.html |access-date=2022-07-18 |website=www.nasonline.org |archive-date=2019-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190214061626/http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/20000871.html |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=APS Member History |url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Margaret+Mead&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced |access-date=2022-07-18 |website=search.amphilsoc.org }}{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>p. 94 in: Wheaton, J., and [[Richard Vangermeersch|R. Vangermeersch]], 1999. University of Rhode Island. Arcadia Publishing Company, Charleston, SC. {{ISBN|978-0-7385-0214-4}} [https://books.google.com/books?id=W2tzqqg7rj8C&dq=University+of+Rhode+Island+Vangermeersch+%27Margaret+Mead%22&pg=PA94 Web version.]</ref> د روت بینیدیکت له مثال څخه په پیروۍ سره، د مید د تحقیق تمرکز د ماشوم په روزنې، شخصیت او کلتورپورې اړوند مسایلو و. هغې په کال ۱۹۵۰ کې د عملې انسان پېژندنې د ټولنې رئیسې او په ۱۹۶۰ کې دامریکا د انسان پېژندنې د ټولنې د رئیسې په توګه خدمت وکړ. د کال ۱۹۶۰ په نیمایي کې هغه له هغې ډلې سره یو ځای شوه چې مشرې د ارتباطاتو تیوریسن رودولف مودیلی کوله تر څو په ګډه د ګلیفس اینک په نامه یو سازمان جوړ کړي چې موخه یې د یوې داسې ګرافیکې سمبول لرونکې ژبې رامنځ ته کول و چې د هر ډول کلتور غړی پرې پوه شي مهمه نه وه چې دا ژبه څومره ابتدایي وه.  <ref>''The Columbia Encyclopedia'', Fifth Edition, 1993.</ref><ref>{{Cite journal|last=Bresnahan|first=Keith|year=2011|title="An Unused Esperanto": Internationalism and Pictographic Design, 1930–70|journal=Design and Culture|volume=3|issue=1|pages=5–24|doi=10.2752/175470810X12863771378671|s2cid=147279431}}</ref><ref name="NYAS History">{{cite journal|last1=Baatz|first1=Simon|title=Knowledge, Culture, and Science in the Metropolis: The New York Academy of Sciences, 1817–1970|url=https://archive.org/details/sim_annals-of-the-new-york-academy-of-sciences_1990_584/page/n14|journal=Annals of the New York Academy of Sciences|volume=584|doi=10.1111/nyas.1990.584.issue-1|year=1990|pages=1–256|pmid=2200324}}</ref><ref>{{cite web |author=Wendy Kolmar |title=Margaret Mead |url=http://www.depts.drew.edu/wmst/corecourses/wmst111/timeline_bios/MMead.htm |access-date=September 29, 2010 |publisher=Depts.drew.edu}}</ref><ref name="libraryofcongress2">{{cite web |date=November 30, 2001 |title=Margaret Mead As a Cultural Commentator |url=https://www.loc.gov/exhibits/mead/oneworld-comment.html |access-date=March 8, 2008 |work=Margaret Mead: Human nature and the power of culture |publisher=[[Library of Congress]]}}</ref><ref>{{cite web |title=List of Past Presidents |url=https://www.appliedanthro.org/about |access-date=January 28, 2020 |publisher=Society for Applied Anthropology}}</ref> == سرچينې == q6nfs8o0s98y32l0k8df1g6lrug4bjn 0 72104 369243 359118 2026-09-23T05:42:48Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369243 wikitext text/x-wiki [[File:Rita Levi-Montalcini (1986).png|thumb]] '''ریتا لیوي مونتالچیني''' (زوکړه: د ۱۹۰۹ زکال د اپرېل ۲۲مه – مړینه: د ۲۰۱۲ زکال د ډسمبر ۳۰مه) د عصبی علومو ایټالوۍ عالمه وه. نوموړې په ۱۹۸۶ زکال کې د ودې د عصبي فکټور (nerve growth factor) د کشف له امله له خپل همکار سټنلي کوهن سره یوځای د فیزیولوژي یا طبابت برخې ته اړونده د نوبل جایزه ترلاسه کړه. <ref>{{Cite American Heritage Dictionary|Levi-Montalcini|access-date=10 August 2019}}</ref><ref>{{Cite Merriam-Webster|Levi-Montalcini|access-date=10 August 2019}}</ref><ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1986 |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1986/ |access-date=1 January 2013 |publisher=The Nobel Foundation}}</ref> مونتالچیني له ۲۰۰۱ زکال څخه را وروسته د مړینې تر مهاله د ایټالیا په سنا جرګه کې د ټول ژوند لپاره د سناتورې په توګه خدمت وکړ. دغه څوکۍ د علومو په برخه کې د هغې د پام وړ مرستو له امله ورکړل شوه. د ۲۰۰۹ زکال د اپرېل په ۲۲مه نېټه نوموړې د نوبل جایزې هغه لومړنۍ ګټونکې شوه چې سل کاله عمر یې پوره کړ او د روم ښار په تالار کې د یو لړ مراسمو په ترڅ کې ولمانځل شوه. <ref name="natureobit">{{cite journal|author=Bradshaw RA|title=Rita Levi-Montalcini (1909–2012) Nobel prizewinning neurobiologist and eminent advocate for science|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|location=London|volume=493|issue=7432|pages=306|year=2013|pmid=23325208|doi=10.1038/493306a|bibcode=2013Natur.493..306B|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite web |author=<!--Not stated--> |title=Rita Levi-Montalcini |url=https://www.britannica.com/biography/Rita-Levi-Montalcini |access-date=25 January 2020 |website=Encyclopædia Britannica}}</ref><ref name="Rita100">{{Cite journal|last1=Abbott|first1=A.|title=Neuroscience: One hundred years of Rita|doi=10.1038/458564a|journal=Nature|volume=458|issue=7238|pages=564–567|year=2009|pmid=19340056|doi-access=free}}</ref><ref name="ibro">{{cite news|title=The Doyenne of Neuroscience celebrates her 100th birthday|url=http://www.ibro.info/Pub/Pub_Main_Display.asp?LC_Docs_ID=4067|access-date=31 December 2012|newspaper=IBRO}}{{dead link|date=November 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref name="excelle">{{cite news|last=Owen|first=Richard|title=Secret of Longevity: No Food, No Husband, No Regrets or anything like that at all|url=http://excelle.monster.com/news/articles/3264-secret-of-longevity-no-food-no-husband-no-regrets|access-date=31 December 2012|newspaper=Excelle|date=30 April 2009|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304211335/http://excelle.monster.com/news/articles/3264-secret-of-longevity-no-food-no-husband-no-regrets|url-status=dead}}</ref> == لومړنی ژوند او زده کړې == لیوي – مونتالچیني د ۱۹۰۹ زکال د اپرېل په ۲۲مه په تورین کې وزیږېده؛ پلار او مور دواړه یې ایټالوي یهودان و چې ریښه یې د روم سترواکۍ ته رسېده. هغه او غبرګولنې خور یې پائولا د دغې کورنۍ له څلورو ماشومانو څخه تر ټولو کوچني و. مور یې نقاشه اډلا مونتالچیني او پلار یې هم د برېښنا انجینر ادامو لیوي و چې د دوی کورنیو د شلمې پېړۍ په وروستیو کې په ترتیب سره له آستي او کاسله مونفراتو څخه تورین ته کډه کړې وه. <ref name="Sen">{{cite web |title=Scheda di attività – Rita Levi-Montalcini |url=http://www.senato.it/leg/16/BGT/Schede/Attsen/00018431.htm |access-date=1 January 2013}}</ref><ref name="nytimes-obituary">{{cite news|last=Carey|first=Benedict|url=https://www.nytimes.com/2012/12/31/science/dr-rita-levi-montalcini-a-revolutionary-in-the-study-of-the-brain-dies-at-103.html|title=Dr. Rita Levi-Montalcini, Nobel Winner, Dies at 103|date=30 December 2012|work=The New York Times}}</ref><ref>https://www.economist.com/news/obituary/21569019-rita-levi-montalcini-biologist-died-december-30th-aged-103-rita-levi-montalcini Rita Levi-Montalcini</ref><ref name="pravda">{{cite web |author=Costantino Ceoldo |date=31 December 2012 |title=Homage to Rita Levi Montalcini |url=http://english.pravda.ru/society/anomal/31-12-2012/123358-rita_montalcini-0/ |access-date=20 July 2013 |quote=Born and raised in a Sephardic Jewish family in which culture and love of learning were categorical imperatives, she abandoned religion and embraced atheism.}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Reynolds |first=Lauren |date=15 March 2018 |title=Five facts about Rita Levi-Montalcini, who figured out how neurons grow |url=https://massivesci.com/articles/rita-levi-montalcini-our-science-heroes/ |website=Massive Science}}</ref><ref>{{cite book|last=Levi-Montalcini|first=Rita|title=In Praise of Imperfection: My Life and Work|publisher=Basic Books|page=[https://archive.org/details/inpraiseofimperf0000levi/page/28 28]|url=https://archive.org/details/inpraiseofimperf0000levi|url-access=registration|quote=Mother and Father both came from Sephardic families which had moved respectively from Asti and Casale Monferrato, two towns of some importance in Piedmont, to settle in Turin at the turn of the century.|date=18 April 1988|bibcode=1988piml.book.....L}}</ref> د نوې ځوانۍ په عمر، هغې د لیکوالۍ فکر په سر کې درلود او د سویډنۍ لیکوالې سلما لاګرلوف لیکنې یې ستایلې، خو وروسته له هغه چې د دوی د کورنۍ یو نږدې غړی د معدې د سرطان له امله ومړ، پرېکړه یې وکړه چې د تورین په پوهنتون کې به طب پوهنځی لولي. پلار یې هڅه کوله خپلې لوڼې کالج ته له تلو منع کړي، ځکه چې ویرېده دغه چاره به د مېرمنو او میندو په توګه د هغوی ژوند ګډوډ کړي، خو بالاخره یې د مونتالچیني له دغې هیلې ملاتړ وکړ چې غواړي ډاکټره شي. د تورین په پوهنتون کې د زده کړو پر مهال د اعصابو د برخې ډاکټر جوزپه لیوي د مخ پر ودې عصبي سیسټم سره د هغې علاقه راوپاروله. مونتالچیني په ۱۹۳۶ زکال کې له فراغت وروسته په همدغه پوهنتون کې د ډاکټر لیوي د همکارې په توګه پاتې شوه، خو د هغې مسلکي چارې په ۱۹۳۸ زکال کې د بنیټو موسیلیني د هغه نژادي مانیفېست او قوانینو په معرفي کولو سره په ټپه ودرېدې چې یهودان یې له علمي او مسلکي چارو منع کول. <ref>{{cite news|last1=Krause-Jackson|first1=Flavia|last2=Martinuzzi|first2=Elisa|url=https://www.bloomberg.com/news/2012-12-30/levi-montalcini-italian-nobel-prize-laureate-dies-at-103.html|title=Levi-Montalcini, Italian Nobel Laureate, Dies at 103|date=30 December 2012|publisher=Bloomberg}}</ref><ref>{{cite news|last=Siegel|first=Judy|url=https://pqasb.pqarchiver.com/jpost/access/1440078621.html?dids=1440078621:1440078621&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&date=Mar+04%2C+2008&author=JUDY+SIEGEL&pub=Jerusalem+Post&desc=Oldest+living+Nobel+laureate+arrives+today+on+solidarity+visit.+98-+year-old+Italian+neurologist+Rita+Levi-Montalcini+triumphed+over+Mussolini%27s+anti-Jewish+edicts&pqatl=google|title=Oldest living Nobel laureate arrives today on solidarity visit. 98- year-old Italian neurologist Rita Levi-Montalcini triumphed over Mussolini's anti-Jewish edicts|date=4 March 2008|work=[[The Jerusalem Post]]|access-date=31 October 2023|archive-date=31 January 2013|archive-url=https://archive.today/20130131223754/http://pqasb.pqarchiver.com/jpost/access/1440078621.html?dids=1440078621:1440078621&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&date=Mar+04,+2008&author=JUDY+SIEGEL&pub=Jerusalem+Post&desc=Oldest+living+Nobel+laureate+arrives+today+on+solidarity+visit.+98-+year-old+Italian+neurologist+Rita+Levi-Montalcini+triumphed+over+Mussolini's+anti-Jewish+edicts&pqatl=google|url-status=dead}}</ref><ref name="nytimes-obituary2">{{cite news|last=Carey|first=Benedict|url=https://www.nytimes.com/2012/12/31/science/dr-rita-levi-montalcini-a-revolutionary-in-the-study-of-the-brain-dies-at-103.html|title=Dr. Rita Levi-Montalcini, Nobel Winner, Dies at 103|date=30 December 2012|work=The New York Times}}</ref><ref name="fox1">{{cite news|url=http://www.foxnews.com/world/2012/12/30/nobel-winning-scientist-levi-montalcini-dies-in-rome-at-103-biologist-studied/|title=Nobel-winning scientist Levi-Montalcini dies in Rome at 103, biologist studied growth factor|date=30 December 2012|publisher=Fox News Channel|access-date=31 October 2023|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924182038/http://www.foxnews.com/world/2012/12/30/nobel-winning-scientist-levi-montalcini-dies-in-rome-at-103-biologist-studied/|url-status=dead}}</ref> == سیاسي چارې == نوموړې د ۲۰۰۱ زکال د اګست په لومړۍ نېټه د ایټالیا د ولسمشر کارلو آزګلیو چیامپي له خوا د ټول عمر لپاره سناتوره وټاکل شوه.<ref name="Sen3">{{cite web |title=Scheda di attività – Rita Levi-Montalcini |url=http://www.senato.it/leg/16/BGT/Schede/Attsen/00018431.htm |access-date=1 January 2013}}</ref> د ۲۰۰۶ زکال د اپرېل له ۲۸مې نېټې څخه تر ۲۹ نېټې پورې ۹۷ کلنې لیوي مونتالچیني د نوې ټاکل شوې سنا په پرانیست غونډه کې چې د دغې جرګې رئیس په کې ټاکل کېده، ونډه واخیسته. هغې خپله رایه د کیڼ اړخي معتدل نوماند فرانکو ماریني په ګټه وکاروله. د رومانو پروډي د دولت څخه د ملاتړ له امله د ښي اړخو سناتورانو له نیوکو سره مخ شوه او هغه یې په داسې مهال کې د دولت په ژغورنې تورنه کړه چې په سنا جرګه کې یې قطعي اکثریت له لاسه ورکاوه. د هغې په ډېر عمر (زړوالي) باندې به افراطي کیڼ اړخي سیاستوال فرانچسکو سټوراس ملنډې وهلې. <ref>{{cite web |date=17 October 2007 |title=Mastella: sì al procedimento su Storace |url=http://www.repubblica.it/2007/10/sezioni/politica/napolitano-tre/mastella-storace/mastella-storace.html |work=la Repubblica}}</ref><ref>{{cite web |date=14 April 2008 |title=Dispetto alla Montalcini al seggio |url=http://www.repubblica.it/2008/04/sezioni/politica/elezioni-2008/montalcini/montalcini.html |publisher=La Repubblica}}</ref> == شخصي ژوند == د لیوي مونتالچیني پلار، آدامو لیوي، د برېښنا انجینر او ریاضي پوه و او مور یې ادلا مونتالچیني بیا نقاشه وه. د دغې کورنۍ یهودي ریښه د روم سترواکۍ ته اړوندېده؛ له همدې امله د دوی محدودې او سنتي مخینې ته په پام آدامو خوښ نه و چې د کورنۍ نجونې یې کالج ته ولاړې شي ځکه چې پر باور یې دغه چارې بیا له ماشومانو او کور څخه په پالنه کې د هغوی د چارو مخنیوی کاوه. <ref>{{cite web |last1=Elliott |first1=Ellen |title=Women in Science: Rita Levi-Montalcini (1909–2012) |url=https://www.jax.org/news-and-insights/jax-blog/2017/april/rita-levi-montalcini |website=The Jackson Library |access-date=2023-10-31 |archive-date=2019-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190802010440/https://www.jax.org/news-and-insights/jax-blog/2017/april/rita-levi-montalcini |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Rita Levi-Montalcini- Biography |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1986/levi-montalcini/auto-biography/ |website=The Nobel Prize}}</ref> لیوي مونتالچیني د جینو په نامه مشر ورور درلود چې په ۱۹۷۴ زکال کې د زړه د سکتې له امله ومړ. نوموړی د هغه مهال یو له ډېرو پېژندل شوو ایټالوي معمارانو څخه و او همدارنګه د تورین پوهنتون استاد و. دوه خویندې یې لرلې: انا چې له ریتا پنځه کاله مشره وه او پاولا چې د هغې غبرګلونې وه؛ وروسته بیا مشهوره هنرمنده شوه او د ۲۰۰۰ زکال په سپټمبر میاشت کې د ۹۱ کلونو په عمر مړه شوه. نوموړې په ۲۰۰۳ زکال کې د افترا او سپکاوي کولو له امله د بپه ګریلو پر وړاندې شکایت وکړ. ګریلو د یوه پروګرام پر مهال دغې ۹۴ کلنې مېرمنې ته د «زړې فاحشې» په نامه خطاب کړی و. <ref>{{cite web |author=Gian Marco Chiocci |date=5 October 2007 |title=Tra "vaffa" e condanne, Camere tabù per Grillo |url=http://www.ilgiornale.it/news/vaffa-e-condanne-camere-tab-grillo.html |access-date=29 December 2012 |publisher=[[Il Giornale]] |language=it}}</ref> لیوي موتالچیني هېڅکله هم واده ونکړ او کوم ماشوم یې هم نه درلود. نوموړې په ۲۰۰۶ زکال کې د یوې مرکې په ترڅ کې وویل: «ما هېڅکله له خپلې دغې پرېکړې څخه د پښېمانۍ احساس نه دی کړی... زما ژوند د غوره انساني اړیکو، کار او خپلو لیوالتیا وو څخه ډک و. هېڅکله مې د یوازیتوب احساس نه دی کړی». نوموړې د ۲۰۱۲ زکال د ډسمبر په ۳۰مه نېټه د ۱۰۳ کلونو په عمر په روم کې په خپل کور کې مړه شوه. <ref name=":02">{{Cite web |last=Reynolds |first=Lauren |date=15 March 2018 |title=Five facts about Rita Levi-Montalcini, who figured out how neurons grow |url=https://massivesci.com/articles/rita-levi-montalcini-our-science-heroes/ |website=Massive Science}}</ref><ref>{{cite web |date=20 December 2012 |title=Rita Levi-Montalcini, pioneering Italian biologist, dies at 103 |url=https://www.theguardian.com/world/2012/dec/30/rita-levi-montalcini-biologist-dies |access-date=29 November 2016 |work=The Guardian}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.ansa.it/web/notizie/rubriche/scienza/2012/12/30/morta-Rita-Levi-Montalcini_8011133.html|title=Addio al premio Nobel Rita Levi Montalcini|publisher=ANSA|date=30 December 2012}}</ref> د هغې له مړینې وروسته، د روم ښاروال جیانو آلمانو څرګنده کړه چې د هغې مړینه «د ټول بشریت لپاره» یو لویه ضایع ده. ښاروال نوموړې د «مدني وجدان، کلتور او زموږ د مهال د څېړنیزې روحیې لرونکې» په توګه د یادولو پر مټ وستایله. ایټالوي ستورپوهې او فیزیک پوهې مارګاریتا هک له سکای «TG24 TV» سره په خبرو کې نوموړې د داسې کس په توګه یاده کړه چې واقعا د ستاینې وړ ده. د ایټالیا لومړي وزیر ماریو موټي د لویي مونتالچیني «کاریزماتیک او پیاوړي» شخصیت ته په نغوتې ورته درناوی وکړ او څرګنده یې کړه هغې «په هغو جګړو کې دفاع وکړه چې باور یې پرې درلود». د واټیکان ویاند، فدریکو لومباردي د نوموړې مدني او اخلاقي هڅې وستایلې او څرګنده یې کړه چې دا د ایټالیا او ټولې نړۍ لپاره «الهام بخښونکې» بېلګه وه.  <ref name="nbc3012">{{cite news|last=D'Emilio|first=Frances|title=Nobel-winning biologist Rita Levi-Montalcini dies at 103|url=http://www.nbcnews.com/id/50324234|access-date=31 December 2012|publisher=NBC News|date=30 December 2012|agency=Associated Press}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.repubblica.it/politica/2010/06/09/news/massoneria_pd-4683769/|title=I massoni di sinistra. Nelle logge sono 4mila.|trans-title=Freemasons of left wing. In the lodges are 4 thousands.|author=Alberto Statera|journal=[[La Repubblica]]|date=June 9, 2010|language=it|archive-url=https://archive.today/20100612084229/https://www.repubblica.it/politica/2010/06/09/news/massoneria_pd-4683769/|archive-date=June 12, 2010|url-status=live}}</ref> == جایزې او ویاړونه == لویي مونتالچیني په ۱۹۶۶ زکال کې د امریکا د علومو او هنر د اکاډمۍ غړې وټاکل شوه.<ref name="AAAS">{{cite web |title=Book of Members, 1780–2010: Chapter L |url=http://www.amacad.org/publications/BookofMembers/ChapterL.pdf |access-date=24 July 2014 |publisher=American Academy of Arts and Sciences}}</ref> په ۱۹۶۸ زکال کې نوموړې د متحده ایالاتو د علومو اکاډمۍ غړې وټاکل شوه؛ په دې سره لسمه ښځه شوه چې د دغې اکاډمۍ غړیتوب یې ترلاسه کړ.<ref>{{cite book|last=Wasserman|first=Elga|title=The Door in the Dream: Conversations With Eminent Women in Science|url=https://books.google.com/books?id=Xyt3IAAtmEIC&pg=PT61|year=2000|publisher=[[Joseph Henry Press]]|isbn=0309086191|page=61}}</ref><ref name="2007-LYount">{{cite book|last=Yount|first=Lisa|title=A to Z of Women in Science and Math|url=https://books.google.com/books?id=428i2UdWRRAC&pg=PA174|year=2007|publisher=[[Infobase Publishing]]|isbn=978-1438107950|page=174}}</ref> په ۱۹۷۰ زکال کې نوموړې د امریکایي لاسته راوړونو له اکاډمۍ څخه د طلایي قاب جایزه واخیسته.<ref>{{cite web |title=Golden Plate Awardees of the American Academy of Achievement |url=https://achievement.org/our-history/golden-plate-awards/#science-exploration |website=achievement.org |publisher=[[American Academy of Achievement]]}}</ref> په ۱۹۷۴ زکال کې نوموړې د پاپي علومو د اکاډمۍ غړې وټاکل شوه.<ref name="pas">{{cite web |title=Rita Levi-Montalcini |url=http://www.casinapioiv.va/content/accademia/en/academicians/ordinary/levimontalcini.html |access-date=31 December 2012 |publisher=The Pontifical Academy of Sciences}}</ref> په ۱۹۸۳ زکال کې یې د کلمبیا له پوهنتون څخه د لوئیزا ګراس هورویتز جایزه ترلاسه کړه.<ref>{{cite web |title=Rita Levi-Montalcini – The Embryo Project Encyclopedia |url=http://embryo.asu.edu/view/embryo:123950 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110317221534/http://embryo.asu.edu/view/embryo:123950 |archive-date=17 March 2011 |access-date=30 December 2012 |publisher=ASU}}</ref> په ۱۹۸۵ زکال کې د اعصابو علومو ته اړونده د رالف ډبیلو جرارډ جایزه ورکړل شوه. په ۱۹۸۶ زکال کې د متحده ایالاتو د فلسفې ټولنې غړې وټاکل شوه. <ref>[https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=MOntalcini&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced American Philosophical Society Member History (Dr. Rita Levi-Montalcini)]{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> لیوي مونتالچیني په ۱۹۸۶ زکال کې له خپل همکار سټنلي کوهن سره یوځای د طبابت برخې ته اړونده د نوبل جایزه او همدارنګه د اساسي طبي څېړنو په برخه کې د آلبرټ لاسکر جایزه ترلاسه کړه. په دې سره نوموړې د امیلیو سګره، سلواډور لوریا (د مونتالچیني ملګری او همکار) او فرانکو مودیلیاني وروسته د ایټالیا د کوچنۍ (له ۵۰ زرو څخه لږ وګړي) خو ډېرې زړې یهودي ټولنې څلورمه غړې وه چې د نوبل جایزه یې ترلاسه کړه. <ref name="fox12">{{cite news|url=http://www.foxnews.com/world/2012/12/30/nobel-winning-scientist-levi-montalcini-dies-in-rome-at-103-biologist-studied/|title=Nobel-winning scientist Levi-Montalcini dies in Rome at 103, biologist studied growth factor|date=30 December 2012|publisher=Fox News Channel|access-date=31 October 2023|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924182038/http://www.foxnews.com/world/2012/12/30/nobel-winning-scientist-levi-montalcini-dies-in-rome-at-103-biologist-studied/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=Albert Lasker Basic Medical Research Award: 1986 Winners |url=http://www.laskerfoundation.org/awards/1986_b_description.htm#montalcini |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130216115746/http://www.laskerfoundation.org/awards/1986_b_description.htm#montalcini |archive-date=16 February 2013 |access-date=31 December 2012 |publisher=[[Lasker Foundation]]}}</ref> په ۱۹۸۷ زکال کې نوموړې د علومو ملي مډال ترلاسه کړ چې په متحده ایالاتو کې د علومو په برخه کې تر ټولو عالي مډال دی. <ref name="2007-LYount2">{{cite book|last=Yount|first=Lisa|title=A to Z of Women in Science and Math|url=https://books.google.com/books?id=428i2UdWRRAC&pg=PA174|year=2007|publisher=[[Infobase Publishing]]|isbn=978-1438107950|page=174}}</ref>. لیوي په ۱۹۹۵ زکال کې د علومو د سلطنتي ټولنې بهرنۍ غړې وټاکل شوه.<ref name="formemrs">{{cite web |author=Anon |year=2015 |title=Fellowship of the Royal Society 1660–2015 |url=https://docs.google.com/spreadsheets/d/1RVVZY00MZNrK2YCTTzVrbTFH2t3RxoAZah128gQR-NM/pubhtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015185820/https://docs.google.com/spreadsheets/d/1RVVZY00MZNrK2YCTTzVrbTFH2t3RxoAZah128gQR-NM/pubhtml |archive-date=15 October 2015 |publisher=[[Royal Society]] |location=London}}</ref> په ۱۹۹۹ زکال کې د ملګرو ملتونو د خوړو او د کرهڼې د سازمان (FAO) د مشر ژاک ډیوف له خوا د دغه سازمان د غوره نیت د سفیرې په نوم ونومول شوه. <ref>{{cite web |title=Meet the Goodwill Ambassadors |url=http://www.fao.org/getinvolved/ambassadors/ambassadors/ambassadors-ritalevimontalcini/en/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130115090746/http://www.fao.org/getinvolved/ambassadors/ambassadors/ambassadors-ritalevimontalcini/en/ |archive-date=15 January 2013 |access-date=31 December 2012 |publisher=FAO}}</ref> په ۲۰۰۱ زکال کې نوموړی د ایټالیا د ولسمشر، کارلو آزلیو چیامبي له خوا د ټول عمر لپاره سناتوره وټاکل شوه.<ref>{{cite news|last=Ghieth|first=Sheyam|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aL4IesctLevA&refer=europe|title=Prodi May Need Elderly Senators to Keep Government|date=13 April 2006|publisher=Bloomberg}}</ref> په ۲۰۰۶ زکال کې د هغې د زیږون ځای تورین ښار پلتخنیک پوهنتون ورته د بایو مډیکل انجینرۍ افتخاري دوکتورا ورکړه. په ۲۰۰۸ زکال کې یې د هسپانیا د مادرید له کمپلوتنسه پوهنتون څخه افتخاري دوکتورا واخیسته. په ۲۰۰۹ زکال کې یې د اروپا د علومو اکاډمۍ څخه د لئوناردو داوینچي جایزه ترلاسه کړه. په ۲۰۱۱ زکال کې یې د روم په سپینزا پوهنتون کې د کاناډا له مک ګېل پوهنتون څخه افتخاري دوکتورا ترلاسه کړه.<ref>{{cite web |title=E' scomparsa Rita Levi Montalcini, premio Nobel per la medicina, tra i soci fondatori di Città della Scienza |url=http://www.cittadellascienza.it/notizie/scomparsa-rita-levi-montalcini-fondatori-di-citta-della-scienza/ |access-date=1 January 2013 |publisher=Città della Scienza |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304033313/http://www.cittadellascienza.it/notizie/scomparsa-rita-levi-montalcini-fondatori-di-citta-della-scienza/ |url-status=dead }}</ref> == سرچينې == kwfw39be7205u9up1rq4wt0j2w231lk 0 72800 369179 364571 2026-09-23T02:03:50Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369179 wikitext text/x-wiki د ایران د اټومي پروګرام اړوند بېلابېل لېدلوري شتون لري ځکه چې د ایران اټومي پروګرام یوه بحث پارونکې جیوپولټیکي موضوع ده. اوریل ابولوف د ایران د اټومي پروګرام تر شا پنځه احتمالي لاملونه ښوولي: (۱) اقتصاد، تر ډېره د انرژۍ په برخه کې اړتیاوې؛ (۲) هویتي سیاست، غرور او ځایګی؛ (۳) له بهرنۍ لاسوهنې څخه مخنیوی؛ (۴) سیالي څو خپل منطقوي نفوذ پراخ کړي؛ او (۵) داخلي سیاست، څو «د اټومي انحراف» پر مټ د رژیم د داخلي مشروعت اړوند کړکېچ راکم کړي. په لاندې کې د ایران د اټومي پروګرام اړوند بېلابېل لیدلوري راوړل شوي دي.<ref>Abulof, Uriel. 2014. "Revisiting Iran’s Nuclear Rationales." International Politics 51 (3):404–415.</ref> == د ایرانیانو خپل دریځ == ایرانیان د خپل پخواني پاچا د هغه دریځ په غوره کولو سره چې په ۱۹۸۶ زکال کې یې د هغو اړوند څرګندونې کړې وې، احساس کوي چې د دغه هېواد ارزښتمن نفت باید د با ارزښته محصولاتو لپاره وکارول شي، نه د برېښنا د ساده تولید په موخه. پاچا وړاندې ویلي وو چې «نفت یوه ارزښتمنه ماده ده، له هغو ډېره ارزښتمنه ده چې باید وسوزول شي.... موږ تصور کوو چې ډیر ژر کولای شو ۲۳۰۰۰ میګاواټه برېښنا د اټومي بټیو پر مټ تولید کړو». په ۲۰۰۸ زکال کې اټکل وشو چې که چېرې د ایران د تېلو د تولید کچه په همدې ډول ثابته پاتې شي ایران یوازې دومره نفت لري چې کولای شي «۷۵ کاله او یا هم له هغو لږ زیات» دوام راوړي. ایران همدارنګه له مالي بندیزونو سره مخ دی او ادعا کوي چې د دغه هېواد د نفتو په صنعت کې د اضافي ظرفیت رامنځته کول پرته له دې چې په هغو کې د انرژۍ د تولید د کارخونو د جوړښت لګښت په پام کې ونیسي، ۴۰ میلیارده ډالر لګښت به ولري. د جان هاپکینز پوهنتون څخه راجر سټرن هم تر یوه بریده له دغه لیدلوري سره موافق و او په ۲۰۰۶ زکال کې یې وړاندوینه وکړه چې «د انرژۍ په برخه کې سبسایډي، له بهرنۍ پانګونې سره مخالفت او د [ایران] د پلان شوي اقتصاد ناکامي» لامل ګرځي چې تر ۲۰۱۴ یا ۲۰۱۵ زکال پورې د دغه هېواد د نفتو صادرات په ټپه ودرېږي، په داسې حال کې چې نوموړي څرګنده کړه دغه چاره «د نفتو د اعظمي کچې له تولید سره هېڅ اړیکه نه لري». له دې وړاندې د متحده ایالاتو د ولسمشر جرالډ فورډ اداره هم ورته ارزونې ته رسېدلې وه؛ همدارنګه د بریتانیا د پارلمان د بهرنیو اړیکو منتخبې کمېټې او د متحده ایالاتو د علومو ملي اکاډمۍ له خوا ترسره شوو خپلواکو څېړنو هم دا تائید کړې وه چې ایران د خپل اټومي پروګرام لپاره پام وړ اقتصادي امکانات لري. <ref>{{cite web|title=World Politics Review|url=http://www.worldpoliticsreview.com/article.aspx?id=524|access-date=24 February 2008|year=2008|archive-date=26 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090826164250/http://www.worldpoliticsreview.com/article.aspx?id=524|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.irvl.net/iran-and-nuclear-energy/ Iran and Nuclear Energy] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101215143412/http://www.irvl.net/iran-and-nuclear-energy/|date=15 December 2010}} Iran Virtual Library</ref><ref>{{cite journal|author=Roger Stern|title=The Iranian petroleum crisis and United States national security—PNAS|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=104|issue=1|pages=377–382|doi=10.1073/pnas.0603903104|pmid=17190820|pmc=1749323|year=2007|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite news|title=Past Arguments Don't Square With Current Iran Policy|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A3983-2005Mar26.html|access-date=24 February 2008|newspaper=The Washington Post|first=Dafna|last=Linzer|date=27 March 2005}}</ref> ایران په ۱۹۹۵ زکال کې اعلان وکړ چې هوډ لري د چین هېواد په مرسته د هګزافلوراید یورانیمو د تجزیې یوه بټۍ د اصفهان د اټومي ټکنالوژۍ په مرکز کې جوړه کړي. د ۱۹۹۶ زکال په نومبر میاشت کې د نړیوال اټومي اژانس یو پلاوي د ایران اصفهان ته سفر وکړ، ایراني چارواکو د دغه آژانس د خوندیتوب برخې ته راپور ورکړ چې ایران هوډ لري د خپلې اټومي ټکنالوژۍ په مرکز کې د هګزافلوراید یورانیمو د تجزیې کولو بټۍ جوړه کړي. په پام کې وه چې دغه بټۍ به په ۲۰۰۰ زکال کې پرانیستل شي، خو دغه پروژه د چینايي اړخ له خوا د متحده ایالاتو د فشارونو له امله د ۱۹۹۷ زکال په اکتوبر میاشت کې نیمګړې پرېښودل شوه. په ۲۰۰۰ زکال کې ایرانیانو د یورانیمو د تجزیې دغه پروژه د هغو نقشو پرمټ بشپړه کړه چې چینایانو ورته سپارلې وې او په دې سره یې د خپلې دغې پروژې د بشپړوالي راپور د اټومي انرژۍ نړیوال آژانس ته وړاندې کړ. دغه تاسیسات د آراک په اټومي تاسیساتو کې د درنو اوبو د یو ریکټور لپاره د سون توکو په توګه د یورانیم اوکساید د برابرولو او همدارنګه د نطنز د بډایه کوونکو تاسیساتو لپاره د اړتیا وړ هګزافلوراید یورانیمو د چمتو کولو په موخه جوړ شول. <ref>[http://www.un.int/iran/statements/securitycouncil/articles/Dr.%20Zarif%20Statement%20befor%20the%20Security%20Council.%20Dec.%2023.2006.pdf Statement by H.E. Dr. M. Javad Zarif Permanent Representative of the Islamic Republic of Iran before the Security Council] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120926105759/http://www.un.int/iran/statements/securitycouncil/articles/Dr.%20Zarif%20Statement%20befor%20the%20Security%20Council.%20Dec.%2023.2006.pdf|date=26 September 2012}}, 23 December 2006</ref><ref name="IC657">{{cite web|url=http://www.iaea.org/Publications/Documents/Infcircs/2005/infcirc657.pdf|title=IAEA INFCIRC657: Communication dated 12 September 2005, from the Permanent Mission of the Islamic Republic of Iran to the Agency|quote=In official consultations with the Agency and member-states throughout the 1990s, Iran underlined its plan to acquire, for exclusively peaceful purposes, various aspects of nuclear technology, including fuel enrichment.|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090327013224/http://www.iaea.org/Publications/Documents/Infcircs/2005/infcirc657.pdf|archive-date=27 March 2009}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20090207122814/http://geocities.com/thelasian/nucleafuel_iran.html "U.S. in 1983 stopped IAEA from helping Iran make UF₆"] by Mark Hibbs, Nuclear Fuel, 4 August 2003, Vol. 28, No. 16; p. 12</ref><ref>[http://web.archive.bibalex.org/web/20111208161334/http://www.iranaffairs.com/iran_affairs/2007/12/irans-not-so-hi.html "Iran's not-so-hidden enrichment program"] IranAffairs.com, 13 December 2007</ref><ref>[http://www.unwire.org/unwire/20030210/31961_story.asp Government Mines Uranium For What It Calls Peaceful Nuclear Use, Monday, 10 February 2003] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100101151821/http://www.unwire.org/unwire/20030210/31961_story.asp|date=1 January 2010}}</ref><ref>{{cite web|author=John Pike|url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/iran/esfahan-nuke.htm|title=Esfahan (Isfahan) Nuclear Technology Center|publisher=Globalsecurity.org|access-date=28 December 2012}}</ref><ref>[http://meria.idc.ac.il/journal/1998/issue2/jv2n2a7.html MERIA: Chinese Arms Exports to Iran, Volume 2, No. 2 – May 1998] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120229035814/http://meria.idc.ac.il/journal/1998/issue2/jv2n2a7.html|date=29 February 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.iranwatch.org/wmd/wmd-nukemilestones.htm|title=Iran Nuclear Milestones|publisher=Iranwatch.org|access-date=28 December 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://cns.miis.edu/reports/pdfs/iranrpt.pdf|title=Iran's Nuclear Facilities: a Profile|author=Andrew Koch|author2=Jeanette Wolf|publisher=Center for Nonproliferation Studies|year=1998|access-date=28 December 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130309085002/http://cns.miis.edu/reports/pdfs/iranrpt.pdf|archive-date=9 March 2013}}</ref><ref>[http://www.nti.org/e_research/profiles/Iran/3119_3150.html NTI Iran Profile, Nuclear Facilities.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100411115257/http://www.nti.org/e_research/profiles/Iran/3119_3150.html|date=11 April 2010}}</ref> ایران استدلال کوي چې د خپلو پروګرامونو اړوند یې اطلاعات خپاره کړي له دې سره چې «په نږدې ټولو مواردو کې دغه هېواد د اټومي انرژۍ د نړیوال آژانس سره د خوندیتوب د هوکړې له مخې د هغو په افشا کولو موظف نه دی». ایران څرګندوي چې د خپلو باور رامنځته کوونکو اقداماتو په ځواب کې یې «د مقابل لوري څخه دروغینې ژمنې او پریمانه غوښتنې ترلاسه کړې» او همدارنګه اروپايي ټولنې «له هغوی سره په سادګۍ د اوږد مهاله او بې ګټې مذاکراتو غوښتنه لرله» څو ایران د سوله ییزې اټومي ټکنالوژۍ په برخه کې له خپل مسلم حق راوګرځوي. <ref name="a2005">{{cite web|url=http://www.iaea.org/Publications/Documents/Infcircs/2005/infcirc648.pdf|title=IAEA INFCIRC648: Communication dated August&nbsp;1, 2005, received from the Permanent Mission of the Islamic Republic of Iran to the Agency|access-date=20 September 2009}}</ref><ref name="IC6572">{{cite web|url=http://www.iaea.org/Publications/Documents/Infcircs/2005/infcirc657.pdf|title=IAEA INFCIRC657: Communication dated 12 September 2005, from the Permanent Mission of the Islamic Republic of Iran to the Agency|quote=In official consultations with the Agency and member-states throughout the 1990s, Iran underlined its plan to acquire, for exclusively peaceful purposes, various aspects of nuclear technology, including fuel enrichment.|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090327013224/http://www.iaea.org/Publications/Documents/Infcircs/2005/infcirc657.pdf|archive-date=27 March 2009}}</ref> == د منځني ختیځ لیدلوري == === د عربي نړۍ لیدلوري === ==== د دیپلماتیکو اسنادو خپرېدل ==== په ۲۰۱۰ زکال کې خپرو شوو دیپلماتیکو اسنادو څرګنده کړه چې د سعودي عربستان او بحرین په څېر د فارس خلیج د یو شمېر هېوادونو چارواکو د ایران د اټومي پروګرام د درولو په موخه له پوځي برید ملاتړ کاوه. دغه دیپلماتیکو اسنادو څرګندوله چې د سعودي عربستان پاچا ملک عبدالله څو ځله له امریکایانو غوښتي و چې په ایران باندې برید وکړي او د هغو اټومي پروګرام له منځه یوسي؛ د هغه په خپله په خبره «د مار سر پرې کړي». اردني او بحریني چارواکي هم له نظامي اقدام څخه په ګټنې د ایران د اټومي پروګرام د پای ته رسولو غوښتونکي و، په داسې حال کې چې د سعودي عربستان، متحده عربي اماراتو او مصر مشرانو ایران، «شیطان» او «موجود ګواښ» بللی و چې پر باور یې دوی په جګړه کې ښکېل کوي. <ref>[http://www.haaretz.com/news/international/wikileaks-exposed-iran-s-weak-foreign-policies-says-opposition-1.330191 Wikileaks exposed Iran's weak foreign policies, says opposition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110119172251/http://www.haaretz.com/news/international/wikileaks-exposed-iran-s-weak-foreign-policies-says-opposition-1.330191 |date=2011-01-19 }}, Ha'aretz, 12 December 2010</ref><ref name="Guardian SA">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2010/nov/28/us-embassy-cables-saudis-iran|title=Saudi Arabia urges US attack on Iran to stop nuclear programme|work=The Guardian|date=28 November 2010|access-date=2 October 2012|author1=Black, Ian|author2=Tisdall, Simon|location=London}}</ref> د دغو خپرو شوو دیپلماتیکو اسنادو څخه په یوه کې د بهرین پاچا حمد بن عیسی بن  سلمان آل خلیفه ویلي و چې د افغانستان او عراق د ستونزو سرچینه باید په ایران کې ولټول شي او زیاته کړې یې وه چې د ایران اټومي پروګرام باید ودرول شي، آن که چېرې نظامي اقدام ته اړتیا ولري. حمد څرګنده کړې وه چې «د هغو د پرېښودو ګواښ د هغو د درولو له ګواښ څخه زیات دی». <ref name="Guardian Hamad">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/us-embassy-cables-documents/232927|title=US embassy cables: Bahrain king says Iranian nuclear programme must be stopped|work=The Guardian|date=28 November 2010|access-date=2 October 2012|location=London}}</ref> === اسرائیلي لیدلوري === یو شمېر اسرائیلي چارواکو په ښکاره بڼه د ایران اټومي پروګرام د اسرائیلو پر وړاندې «موجود ګواښ» باله او ټینګار یې کاوه چې د ایران پر وړاندې یې له ټولو لارو چارو څخه په کار اخیستو کې لاس خلاص دی. دغه ګواښ د هغه ګواښ سره پرتله کېده چې له هلوکاسټ وړاندې په اروپا کې یهودان ورسره مخ و. ورته مهال یو شمېر اسرائیلي چارواکو په خصوصي او یا هم څرګنده بڼه د ایران له اټومي پروګرام څخه دغه ډول توصیف رد کاوه. د اکونومېسټ ورځپاڼې په خبره «ګڼ شمېر اسرائیلي کارپوهان چې له خبرو سره لیوالتیا لري، د ایران د اټومي برید ګواښ ډیر لږ ارزوي».<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/latestCrisis/idUSL14267899|title=Olmert says "all options" open against Iran|publisher=Reuters|date=14 January 2008|access-date=20 September 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.adl.org/PresRele/IslME_62/4712_62.htm|title=Iran Poses Dangerous Threat, Peres Tells ADL – ADL Press Release, May&nbsp;9, 2005|publisher=Adl.org|access-date=20 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100408230700/http://www.adl.org/PresRele/IslME_62/4712_62.htm|archive-date=8 April 2010|url-status=dead}}</ref><ref>Goodman, Hirsh. [http://fullcomment.nationalpost.com/2011/09/03/hirsh-goodman-israel-has-no-margin-for-error-when-it-comes-to-iran/ "Hirsh Goodman: Israel has no margin for error when it comes to Iran".] {{webarchive|url=http://web.archive.bibalex.org/web/20111208153409/http://fullcomment.nationalpost.com/2011/09/03/hirsh-goodman-israel-has-no-margin-for-error-when-it-comes-to-iran/|date=8 December 2011}} ''National Post''. 3 September 2011. 6 September 2011.</ref><ref>[https://www.nytimes.com/reuters/2009/09/17/world/international-uk-israel-iran.html Israel Defence Chief: Iran Not An Existential Threat, Reuters 17 September 2009] {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/916758.html|title=Livni behind closed doors: Iran nukes pose little threat to Israel|author=Gidi Weitz|author2=Na'ama Lanski|date=25 October 2007|work=Haaretz|access-date=20 September 2009|archive-date=8 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090608085222/http://www.haaretz.com/hasen/spages/916758.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.ynetnews.com/Ext/Comp/ArticleLayout/CdaArticlePrintPreview/1,2506,L-3461175,00.html|title=Israel cannot be destroyed, says former Mossad chief|publisher=Ynetnews.com|date=5 April 2009|access-date=20 September 2009}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.economist.com/specialreports/displaystory.cfm?story_id=9466890|title=Bombs away|newspaper=The Economist|date=19 July 2007|access-date=20 September 2009}}</ref> په ۲۰۱۷ زکال کې د موساد پخواني مرستیال، رام بن باراک څرګنده کړه چې دی «فکر نه کوي ایران دې له اټومي بم څخه ګټنه وکړي، خو په دې سره کولای شي ځان له بهرني فشار څخه خوندي وساتي. همدارنګه به په نړۍ کې بې ثباتي په داسې توګه خپره کړي چې د هغو له عواقبو څخه به اندېښمن هم نه وي». <ref>{{Cite web|url=http://www.jpost.com/International/Decision-time-485709|title=Top Israeli Spy: Israel can no longer avoid making strategic choices - International news - Jerusalem Post}}</ref> == د شمالي امریکا او اروپايي اتحادیي دریځ == === جي ۸ هېوادونه === له ۲۰۰۳ زکال را وروسته هغه مهال چې د اټومي انرژۍ نړیوال آژانس د ایران د وړاندې نه اعلان شوو اټومي چارو اړوند څېړنې پیل کړې د جي ۸ هېوادونو ډلې (کاناډا، فرانسه، جرمني، ایټالیا، روسیه، جاپان، بریتانیا او متحده ایالات) څو ځله د ایران د اټومي پروګرام اړوند خپلې اندېښنې څرګندې کړې. په ۲۰۰۳ زکال کې په فرانسې کې د جي ۸ هېوادونو په سر مشریزه غونډه کې دغو مشرانو وویل: «موږ به د ایران د اټومي پروګرام پرمختللې چارې له پامه وه نه غورځوو». په ۲۰۰۵ زکال کې د دغې ډلې مشران دې پایلې ته ورسېدل چې « اړینه ده ایران باید نړیوالې ټولنې ته عیني ضمانتونه وړاندې کړي او وښيي چې اټومي پروګرام یې یوازې د سوله ییزو موخو لپاره دی څو نړیوال باور رامنځته کړي».<ref>{{cite web|url=http://www.g8.fr/evian/english/navigation/2003_g8_summit/summit_documents/non_proliferation_of_weapons_of_mass_destruction_-_a_g8_declaration.html|title=Non Proliferation of Weapons of Mass Destruction: A G8&nbsp;Declaration|publisher=G8.fr|date=2 June 2003|access-date=20 September 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20030608041355/http://www.g8.fr/evian/english/navigation/2003_g8_summit/summit_documents/non_proliferation_of_weapons_of_mass_destruction_-_a_g8_declaration.html|archive-date=8 June 2003}}</ref><ref>{{cite web|url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2004/06/20040609-28.html|title=G-8 Action Plan on Nonproliferation|publisher=Georgewbush-whitehouse.archives.gov|date=9 June 2004|access-date=20 September 2009}}</ref> == آسیایي دریځ == === د چین دریځ === د ۲۰۱۲ زکال په جنوري میاشت کې د چین لومړي وزیر ون جیابائو په کلکه سره د ایران اټومي پروګرام وغانده او څرګنده یې کړه چې چین «په کلکه مخالف دی چې ایران دې خپل اټومي پروګرام پراخه کړي او اټومي وسلو ته دې لاسرسی ومومي»، ورته مهال ایران د دغې موضوع په غبرګون کې د هرمز تنګي د تړلو خبرداری ورکړ چې د ډیرو هېوادونو له خوا د یو متجاوزانه اقدام په توګه وګڼل شو. له ایران سره د سوداګریزو اړیکو اړوند، لومړي وزیر ون څرګنده کړه چې دغه معاملات له دیپلماتیکو معاملاتو جلا دي. <ref name="NYT China">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/01/21/world/asia/chinese-leader-wen-criticizes-iran-on-nuclear-program.html?_r=0|title=China Leader Warns Iran Not to Make Nuclear Arms|work=The New York Times|date=20 January 2012|access-date=2 October 2012|author=Wines, Michael}}</ref> === د جاپان دریځ === د ۲۰۱۰ زکال په اګست میاشت کې جاپان په ایران باندې د هغو د اټومي پروګرام له امله یو لړ بندیزونه ولګول چې پر مټ یې له یو شمېر ایراني بانکونو سره د دغه هېواد معاملات منع شول او همدارنګه یې د انرژۍ په برخه کې پانګونې په نښه کړې. <ref name="BBC News">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-11173774|title=Japan imposes new Iran sanctions over nuclear programme|work=BBC News|date=3 September 2010|access-date=20 February 2015}}</ref><ref name="Kantei">{{cite web|url=http://www.kantei.go.jp/foreign/noda/statement/201201/13kaiken_e.html|title=Press Conference by Prime Minister Yoshihiko Noda|publisher=Prime Minister of Japan and his Cabinet|date=13 January 2012|access-date=2 October 2012}}</ref> === د هند دریځ === له متحده ایالاتو سره د هند چټکو وده لرونکو اړیکو د هند د بهرنۍ پالیسۍ جوړونکي له ستونزمنو حالاتو سره مخ کړي. هند یو له هغو اټومي هېوادونو څخه دی چې د اټومي وسلو د نه پراختیا په تړون کې شامل نه دی، خو په خپل ګاونډ کې یې په اټومي وسلو باندې د سمبال یو هېواد د شتون له احتمال څخه اندېښنه څرګنده کړه. لومړي وزیر مانموهان سېنګ څرګنده کړه چې دی اټومي وسلو ته د ایران د لاسرسي سره مخالف دی. <ref>{{Cite news|url=http://www.antiwar.com/bidwai/?articleid=10501|title=India-Iran Ties Jeopardized by US Threats|publisher=Antiwar.com|author=Praful Bidwai|date=10 February 2007|access-date=26 October 2008}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.dailytimes.com.pk/print.asp?page=2005\09\17\story_17-9-2005_pg4_14|title=India doesn't want Iran to become nuclear state|date=17 September 2005|work=Daily Times|location=Pakistan|access-date=26 October 2008}}</ref><ref name="a1">{{Cite news|url=https://www.forbes.com/finance/feeds/afx/2005/09/26/afx2243008.html|title=India defends Iran nuclear vote, denies bowing to US pressure|work=Forbes|access-date=26 October 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090814010143/http://www.forbes.com/finance/feeds/afx/2005/09/26/afx2243008.html|archive-date=14 August 2009}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticle.asp?xfile=data/subcontinent/2006/February/subcontinent_February717.xml&section=subcontinent&col=|title=India wants closer ties with Iran, despite nuclear vote|publisher=Khaleejtimes.com|access-date=26 October 2008|archive-date=29 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120929220434/http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticle.asp?xfile=data/subcontinent/2006/February/subcontinent_February717.xml&section=subcontinent&col=|url-status=dead}}</ref><ref name="a12">{{Cite news|url=https://www.forbes.com/finance/feeds/afx/2005/09/26/afx2243008.html|title=India defends Iran nuclear vote, denies bowing to US pressure|work=Forbes|access-date=26 October 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090814010143/http://www.forbes.com/finance/feeds/afx/2005/09/26/afx2243008.html|archive-date=14 August 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.voanews.com/english/NewsAnalysis/2008-06-13-voa27.cfm|title=U.S. Concerns Over India-Iran Gas Pipeline|publisher=Voanews.com|author=Subhash Vohra|access-date=26 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013204536/http://www.voanews.com/english/NewsAnalysis/2008-06-13-voa27.cfm|archive-date=13 October 2008|url-status=dead}}</ref> == نور هېوادونه == د ایران د اټومي انرژۍ د پروګرام سره د یو شمېر هېوادونو له مخالفت سربېره یو شمېر هېوادونو د ایران له اټومي پروګرام څخه خپل ملاتړ اعلان کړ. په دغو هېوادونو کې عراق، الجزایر او اندونیزیا شامل و. ترکیې هم د سوله ییزو چارو لپاره د ایران د اټومي انرژۍ له پروګرام څخه خپل ملاتړ اعلان کړ؛ ورته مهال مصر د دغه کړکېچ لپاره د سوله ئیزې حل لارې غوښتنه وکړه. د روسیې ولسمشر ولادمیر پوتین هم د ایران له خوا د لا روڼتیا غوښتنه وکړه او څرګنده یې کړه چې هېڅ داسې عیني شواهد شتون نه لري چې وښيي ایران د اټومي وسلو د جوړولو په هڅه کې دی. <ref>{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2006/WORLD/meast/05/26/iraq.iran/index.html|title='Every country has right' to nuclear technology, Zebari says|publisher=CNN|date=26 May 2006|access-date=20 September 2009}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601116&sid=awB7OVsYWMW0&refer=africa|title=Algeria Supports Iran's Pursuit of Nuclear Power, APS Says|publisher=Bloomberg|date=12 August 2008|access-date=20 September 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.spacewar.com/2006/060510111320.dn4qvpvl.html|title=Indonesia backs Iran's claim of peaceful nuclear program|date=10 May 2006|publisher=Spacewar.com|access-date=16 October 2013}}<!-- not found in reference |agency=Agence France-Presse --></ref><ref>{{cite news|url=http://web.israelinsider.com/Articles/Briefs/7033.htm|title=Turkey supports Iran's nuclear program for peaceful means|agency=Associated Press|publisher=Web.israelinsider.com|date=15 November 2005|access-date=20 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100409114321/http://web.israelinsider.com/Articles/Briefs/7033.htm|archive-date=9 April 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://english.people.com.cn/90001/90777/6339003.html|title=Egypt, Turkey call for peaceful solution to Iranian nuclear dispute|publisher=Xinhua People's Daily|date=16 January 2008|access-date=20 September 2009}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2007/oct/10/iran.russia|title=Putin: no proof Iran is trying to make nuclear weapons|work=The Guardian|date=10 October 2007|access-date=20 September 2009|location=London|first=Mark|last=Tran}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/1114003.html|title=Putin: Russia opposes force, sanctions on Iran|work=Haaretz|location=Israel|access-date=20 September 2009|archive-date=15 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090915003129/http://haaretz.com/hasen/spages/1114003.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.worldpublicopinion.org/pipa/articles/international_security_bt/455.php?lb=btis&pnt=455&nid=&id=|title=Declining Support for Tough Measures against Iran's Nuclear Program: Global Poll March&nbsp;11, 2008|publisher=Worldpublicopinion.org|access-date=20 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090213043819/http://www.worldpublicopinion.org/pipa/articles/international_security_bt/455.php?lb=btis&pnt=455&nid=&id=|archive-date=13 February 2009|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://sadat.umd.edu/surveys/index.htm|title=2008 Arab Public Opinion Survey, Anwar Sadat Chair for Peace and Development, University of Maryland|publisher=Sadat.umd.edu|access-date=20 September 2009|تاريخ الأرشيف=12 December 2009|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20091212061810/http://sadat.umd.edu/surveys/index.htm|url-status=dead|خونديځ نېټه=12 December 2009|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20091212061810/http://sadat.umd.edu/surveys/index.htm|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20091212061810/http://sadat.umd.edu/surveys/index.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20091212061810/http://sadat.umd.edu/surveys/index.htm}}</ref> == سرچينې == 6pln0jxyemx9rr8b2bi9dejrydcuxya 0 72805 369225 366992 2026-09-23T04:48:13Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369225 wikitext text/x-wiki «د ښځو پر وړاندې جګړه» د متحده ایالاتو په سیاست کې یو شعار دی چې د جمهوري غوښتونکي ګوند د ځینې پالیسیو او قوانینو د تشرېح کولو لپاره کارول کېږي، چې د ښځو د حقونو په ځانګړې ډول د بارورۍ او ماشوم لرې کولو د حقونو په ګډون د ښځو د محدودولو لپاره پراخه هڅه کوي. د نانسي پلوسي او باربارا باکسرا په څېر مخکښو ديموکراتانو او همدارنګه فیمېنستانو دا عبارت د یادو قوانینو پر پلویانو د نیوکې لپاره کارولی، چې غواړي خپل ټولنیز لیدلوری د قانون له لارې پر ښځو تحمیل کړي. دا شعار د امیندوارۍ حفظ الصحې، په ځانګړې توګه د زېږون کنترول، د ماشوم لرې کولو خدماتو، د ماشوم لرې کولو د عمومي مالي تامین په موخه د جنسي تېري تعریف؛ د ښځو پر وړاندې جنايي څارنه او د ښځو پر وړاندې په کار ځای کې تبعیض په څېر برخو کې د جمهوري غوښتونکو د پالیسیو د تشرېح کولو لپاره کارول شوی.<ref name="ACLU2">{{cite news|url=https://www.aclu.org/blog/tag/war-women|title=War On Women|publisher=American Civil Liberties Union|archive-url=https://web.archive.org/web/20120506212242/https://www.aclu.org/blog/tag/war-women|archive-date=May 6, 2012|access-date=November 16, 2022}}</ref><ref name="huffpo12">{{cite news|url=https://www.huffingtonpost.com/2012/05/31/war-on-women_n_1559969.html|title='War On Women' Only Seen By Third Of Female Poll Respondents|work=The Huffington Post|date=2012-05-31|access-date=2013-08-28|first=Greg|last=Rosalsky}}</ref><ref name="Murkowski2">{{cite news|last=Johnson|first=Luke|title=Lisa Murkowski: 'It Makes No Sense To Make This Attack On Women'|url=https://www.huffingtonpost.com/2012/04/05/lisa-murkowski-war-on-women_n_1406923.html|work=[[The Huffington Post]]|access-date=17 July 2012|date=April 5, 2012}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://www.newyorker.com/talk/comment/2012/03/19/120319taco_talk_talbot|title=Taking Control|magazine=The New Yorker|date=19 March 2012|access-date=28 August 2013|author=Talbot, Margaret}}</ref><ref name="Bendery">{{cite news|url=https://www.huffingtonpost.com/2012/03/01/war-on-women-house-democrats-raise-million_n_1314661.html|title=House Democrats Raise $1.1 Million In 'War On Women' Campaign|work=[[The Huffington Post]]|date=March 1, 2012|access-date=December 14, 2013|last=Bendery|first=Jennifer|author-link=Jennifer Bendery}}</ref><ref name="Boxer">{{cite news|url=http://www.politico.com/news/stories/0412/75143.html|title=Foul play: War on women is real|publisher=[[Politico]]|date=April 15, 2012|access-date=December 14, 2013|author=Boxer, Barbara}}</ref><ref>[http://www.yourhoustonnews.com/mobile/humble/opinion/sadly-the-war-on-women-continues/article_930084c3-d963-53f2-a0b5-2658b2855af4.html Houston]{{Dead link|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Zengerle">{{cite journal|url=http://docs.newsbank.com/openurl?ctx_ver=z39.88-2004&rft_id=info:sid/iw.newsbank.com:AWNB:EBNB&rft_val_format=info:ofi/fmt:kev:mtx:ctx&rft_dat=1411F612552A26E0&svc_dat=InfoWeb:aggregated5&req_dat=0FB3382EE6AD1E46|title=Democrats charge Republicans with "war on women" at convention|author=Zengerle, Patricia|journal=Employee Benefits News|date=September 2012}}</ref><ref name="IntntlWDaNOWCallEndWarWStmtPres">[http://www.now.org/press/03-11/03-08.html ''On International Women's Day NOW Calls for End to the "War on Women": Statement of NOW President Terry O'Neill'' (National Organization for Women), March 8, 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021213050/http://www.now.org/press/03-11/03-08.html |date=October 21, 2013 }}, as accessed December 12, 2013 (probably press release).</ref><ref name="fiction">{{cite news|last=Maxwell|first=Zerlina|title=Reproductive Health Laws Prove GOP 'War on Women' Is No Fiction|url=https://www.usnews.com/debate-club/is-there-a-republican-war-on-women/reproductive-health-laws-prove-gop-war-on-women-is-no-fiction|newspaper=U.S. News & World Report|date=April 10, 2012}}</ref><ref name="Weigel">{{cite news|last=Weigel|first=David|title=The "War on Women" Is Over|url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/politics/2012/04/hilary_rosen_ann_romney_the_birth_adolescence_and_death_of_the_democrats_war_on_women_talking_point_.single.html|newspaper=Slate|date=April 12, 2012}}</ref><ref name="Crary">{{cite news|url=http://docs.newsbank.com/openurl?ctx_ver=z39.88-2004&rft_id=info:sid/iw.newsbank.com:AWNB:APUP&rft_val_format=info:ofi/fmt:kev:mtx:ctx&rft_dat=14272ADBEE5338F0&svc_dat=InfoWeb:aggregated5&req_dat=0FB3382EE6AD1E46|title=Election won't end abortion /contraception debate|date=November 8, 2012|agency=Associated Press|access-date=November 21, 2012|author=Crary, David}}</ref><ref name="csmonitor">{{cite news|url=http://www.csmonitor.com/USA/Politics/2011/0203/Did-bill-try-to-redefine-rape-GOP-backs-down-after-public-outcry.|title=Did bill try to redefine rape? GOP backs down after public outcry.|newspaper=The Christian Science Monitor|date=February 3, 2011|access-date=August 1, 2012|author=Feldmann, Linda}}</ref><ref name="vawa">{{cite news|last=Weisman|first=Jonathan|title=Women Figure Anew in Senate's Latest Battle|url=https://www.nytimes.com/2012/03/15/us/politics/violence-against-women-act-divides-senate.html?pagewanted=all|newspaper=The New York Times|date=March 14, 2012}}</ref><ref name="nytimesarizona">{{cite news|title=Arizona Might Curb Birth Control Coverage|url=https://www.nytimes.com/2012/03/17/us/arizona-might-curb-birth-control-coverage.html|newspaper=The New York Times|date=March 17, 2012}}</ref><ref name="romneyirishtimes">{{cite news|last=Marlowe|first=Lara|title=Romney enters fray in Republican 'war on women'|url=https://www.irishtimes.com/newspaper/world/2012/0316/1224313394396.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120317125531/https://www.irishtimes.com/newspaper/world/2012/0316/1224313394396.html|archive-date=2012-03-17|newspaper=[[The Irish Times]]|date=March 16, 2012|access-date=2023-04-16}}{{cbignore}}</ref> حال دا چې له ۲۰۱۰ څخه مخکې په نورو محتواو کې کارېده، خو د ۲۰۱۰ کال د کانګرېس له ټاکنو څخه وروسته د امریکا په سیاسي خبرو اترو کې په یو عام شعار بدل شو. دا اصطلاح غالباً په اوباما کییر (د ارزانه او لوړ کیفیته روغتیايي پاملرنې لایحه، ژباړن) کې له باردارۍ څخه د مخنیوي فرمان سره د مخالفت او د ښځو لپاره د روغتیايی سازمانونو د بودیجې د کموالي د پالیسیو د تشرېح لپاره کارول کېږي، البته هغه روغتیايي سازمانونه چې د والدینو له پلان سره د ماشوم لرې کولو خدمتونه وړاندې کوي. دغې مفهوم ته په ۲۰۱۶ کال کې د متحده ایالاتو په ولسمشریزو ټاکنو کې بیاځلي پام وشو، کله چې جمهوري غوښتونکي نوماند ډونالد ټرامپ د ښځو پر وړاندې پاروونکو تاریخي بیانیو او کړنو ته اشاره وکړه.   <ref name="NW_Angry">{{cite news|title=Why Women Are Angry|url=http://www.thedailybeast.com/newsweek/1991/10/20/why-women-are-angry.html|newspaper=Newsweek|date=October 20, 1991}}</ref><ref name="Kirkus Book Reviews">{{cite web|title=The Republican War Against Women by Tanya Melich|url=https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/tanya-melich/the-republican-war-against-women/#review|publisher=Kirkus Book Reviews|access-date=April 22, 2012}}</ref><ref name="Atlantic">''The Atlantic'': [https://www.theatlantic.com/politics/archive/2013/08/the-gops-totally-reactive-reaction-to-the-war-on-women/278303/ The GOP's Totally Reactive Reaction to the War on Women.] [[Garance Franke-Ruta]], August 2013.</ref><ref>{{cite news|last=Epstein|first=Jennifer|url=http://www.politico.com/news/stories/0411/52793.html|title=Nancy Pelosi calls GOP budget 'a war on women'|publisher=Politico|date=April 8, 2011|access-date=2012-08-29}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/05/15/us/politics/donald-trump-women.html|title=Crossing the Line: How Donald Trump Behaved With Women in Private|last1=Barbaro|first1=Michael|author1-link=Michael Barbaro|date=May 14, 2016|last2=Twohey|first2=Megan|author2-link=Megan Twohey|newspaper=The New York Times|issn=0362-4331|access-date=2016-11-01}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/opinions/donald-trumps-war-on-women-is-officially-in-full-swing/2016/03/25/5704d33e-f2c7-11e5-85a6-2132cf446d0a_story.html|title=Donald Trump's war on women is officially in full swing|last=Parker|first=Kathleen|date=March 25, 2016|newspaper=The Washington Post|language=en-US|issn=0190-8286|access-date=2016-11-01}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://nymag.com/thecut/2016/10/dozens-of-women-protested-outside-trump-tower-this-morning.html|title=Dozens of Women Are Protesting Donald Trump Outside Trump Tower|newspaper=The Cut|access-date=2016-11-01}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/10/13/us/politics/donald-trump-women.html|title=Two Women Say Donald Trump Touched Them Inappropriately|last1=Twohey|first1=Megan|author1-link=Megan Twohey|date=2016-10-12|last2=Barbaro|first2=Michael|author2-link=Michael Barbaro|newspaper=The New York Times|issn=0362-4331|access-date=2016-11-01}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theatlantic.com/politics/archive/2016/10/the-trump-tapes/503417/|title=Trump Brags About Groping Women|last=Graham|first=David A.|newspaper=The Atlantic|language=en-US|access-date=2016-11-01}}</ref> دا عبارت او مفهوم د جمهوري غوښتونکو او د ماشوم لرې کولو خلاف ځینې دیموکراتانو له نیوکې سره مخ دی. د جمهوري غوښتونکو د ملي کمېټې رئیس رینس پربیوس دا یو له حده ډېر ساده نکل وباله چې د دیموکراتانو او رسنیو له‌خوا وړاندې شوی دی. په داسې حال کې چې نورو جمهوري غوښتونکو ادعا وکړه چې دغه ډول الفاظ د دیموکراتانو د اقتصادي مدیریت پر وړاندې د ولسمشر بارک اوباما د حواسو د ګډوډولو لپاره کارول کېږي. د ۲۰۱۲ کال د باردارۍ او جنسي تېري په اړه د ټاډ اکېن بحث پاروونکې نظریې پر دغه مفهوم د رسنیو د بیا تمرکز لامل شوې. جمهوري غوښتونکو هڅه وکړه دا عبارت له دغه ریا کار استدلال سره چې دیموکراتانو د خپل ګوند د غړو پر جنسي رسواييو چې ښځې يې غولولې او ځورولې، جنسي تېری يې کړی او د جنسیت له مخې د ماشوم د زیانولو له لایحې سره د مبارزې د نه ملاتړ او د نه نیوکې له امله د دیموکراتانو پر ضد وکاروي.  <ref>{{cite news|author=Sarah Boesveld|date=September 4, 2012|title=Pro-life Democrats 'don't buy the line into the war on women'|url=http://news.nationalpost.com/2012/09/04/pro-life-democrats-dont-buy-the-line-into-the-war-on-women/|newspaper=National Post|location=Canada|access-date=February 13, 2014}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Caterpillars">K Jensen, ''Priebus Says Gender Battle Fictional as Caterpillar War'' [https://www.bloomberg.com/news/2012-04-05/priebus-says-gender-battle-as-fictonal-as-caterpillar-war.html] in Bloomberg</ref><ref name="SPI-050512">{{cite news|url=http://docs.newsbank.com/openurl?ctx_ver=z39.88-2004&rft_id=info:sid/iw.newsbank.com:AWNB:SPIB&rft_val_format=info:ofi/fmt:kev:mtx:ctx&rft_dat=13E99DE2D4D66D48&svc_dat=InfoWeb:aggregated5&req_dat=0FB3382EE6AD1E46|title=Democrats double down in ' War on Women :' Goal here is to rescue Inslee|date=May 5, 2012|agency=Seattle Post-Intelligencer|access-date=January 2, 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.politico.com/story/2013/03/next-war-on-woman-front-pennsylvania-governor-race-88710.html|title=Next 'war on women' front: Pennsylvania governor race?|first=Maggie|last=Haberman|publisher=Politico|date=2013-03-11|access-date=2013-08-20}}</ref><ref>{{cite web|url=http://politicmo.com/2012/09/06/op-ed-ann-wagner-war-on-women-rhetoric-a-distraction-from-economy/|title=Op-ed: Ann Wagner: 'War on women' rhetoric a distraction from economy|access-date=March 25, 2013|url-status=dead|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20120909175822/http%3A//politicmo%2Ecom/2012/09/06/op%2Ded%2Dann%2Dwagner%2Dwar%2Don%2Dwomen%2Drhetoric%2Da%2Ddistraction%2Dfrom%2Deconomy/|archive-date=September 9, 2012}}</ref><ref name="maxwell1">{{cite news|last=Maxwell|first=Zerlina|title=Todd Akin, Paul Ryan and the very real war on women|url=http://www.nydailynews.com/blogs/the_rumble/2012/08/todd-akin-paul-ryan-and-the-very-real-war-on-women|newspaper=Daily News|location=New York|date=August 20, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120822075947/http://www.nydailynews.com/blogs/the_rumble/2012/08/todd-akin-paul-ryan-and-the-very-real-war-on-women|archive-date=August 22, 2012}}</ref><ref name="NBC News-2012">{{cite news|title=Akin's comments reignite war on women|url=http://video.msnbc.msn.com/jansing-and-co/48725939/#48725939|archive-url=https://web.archive.org/web/20120824204708/http://video.msnbc.msn.com/jansing-and-co/48725939#48725939|url-status=dead|archive-date=August 24, 2012|newspaper=NBC News|date=August 20, 2012}}</ref><ref name="cbslocal1">{{cite news|title=Despite Denials Akin's Comments Are Part GOP War On Women|url=http://losangeles.cbslocal.com/2012/08/20/despite-denials-akins-comments-are-part-gop-war-on-women/|newspaper=CBS|date=August 20, 2012}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.usnews.com/news/articles/2013/08/02/gop-turns-war-on-women-back-on-democrats|title=GOP Turns 'War on Women' Back on Democrats|publisher=U.S. News|author=Metzler, Rebekah|date=August 2, 2013|access-date=September 1, 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/blogs/the-fix/wp/2013/07/31/gop-finds-its-own-war-on-women/|title=GOP finds its own 'War on Women'|newspaper=The Washington Post|author=Rachel Weiner and Sean Sullivan|date=July 31, 2013|access-date=September 1, 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=http://thehill.com/blogs/ballot-box/presidential-races/315217-gop-committees-unite-to-push-democrats-war-on-women-attack|title=GOP committees unite to push 'Democrats' war on women' attack|newspaper=The Hill|author=Joseph, Cameron|date=August 2, 2013|access-date=September 1, 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://thehill.com/blogs/healthwatch/abortion/230099-anti-abortion-groups-return-war-on-women-charge-ahead-of-controversial-vote|title=Anti-abortion groups turn 'war on women' charge against Democrats|website=TheHill|date=30 May 2012}}</ref> == د اصطلاح پراختیا == سخت دریځې/ رادیکال فېمینیستې انډریا ډورکین په ۱۹۸۹ کال کې د خپل کتاب په سریزه کې د «ښځو پر وړاندې جګړه» په اړه لیکل وکړل او په ۱۹۹۷ کال کې یې هغه او خپلې نورې لیکنې د مرګ او ژوند په نوم اثر کې د ښځو پر وړاندې د مداومې جګړې په اړه د تاسف‌ نه وړ لیکنې له فرعي عنوان سره راټولې کړې. فېمینیستې سوزان فالوډي په ۱۹۹۱ کال کې د غبرګون: د امریکايي ښځو پر وړاندې نه اعلان شوې جګړې په کتاب کې استدلال وکړ چې رسنیو د ۱۹۸۰ لسیزې په بهیر کې د ۱۹۷۰یمې لسیزې د فېمینیستي پرمختګونو پر وړاندې «غبرګون» رامنځته کړی. د ښځو پر وړاندې ''د جمهوري غوښتونکو جګړه'' په نوم د پخوانۍ جمهوري غوښتونکې سیاسي مشاورې تانیا میلیچ د ۱۹۹۶ د خاطراتو کتاب: ''د کرښو تر شا یو محرم راپور''، د جمهوري غوښتونکو په‌واسطه د مساوي حقونو له تعدیل سره مخالفت او د ماشوم زیانولو ضد غورځنګ ترکیب له فېمینیستي دلیلونو څخه انحراف وباله.  <ref>[https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9A02E0D6113EF934A25757C0A9639C8B63 ''The Nation: Seeing Eye to Eye; A Radical Feminist Who Could Dine With (Not On) Conservatives'', in ''The New York Times'', § ''Week In Review'', April 17, 2005], as accessed May 9, 2010.</ref><ref>[[Andrea Dworkin|Dworkin, Andrea]] (1989). ''Beaver Talks''. In Dworkin, Andrea (1997 ({{ISBN|0-7432-3626-2}})). ''Life and Death: Unapologetic Writings on the Continuing War Against Women'' (New York: Free Press), p.&nbsp;89.</ref><ref>[[Andrea Dworkin|Dworkin, Andrea]]. ''Life and Death: Unapologetic Writings on the Continuing War Against Women'', ''op. cit.'', cover I.</ref><ref name="NW_Angry2">{{cite news|title=Why Women Are Angry|url=http://www.thedailybeast.com/newsweek/1991/10/20/why-women-are-angry.html|newspaper=Newsweek|date=October 20, 1991}}</ref><ref name="Kirkus Book Reviews2">{{cite web|title=The Republican War Against Women by Tanya Melich|url=https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/tanya-melich/the-republican-war-against-women/#review|publisher=Kirkus Book Reviews|access-date=April 22, 2012}}</ref> د جورج ډبلیو بوش دولت د هغه د ولسمشرۍ په بهیر کې د فېمینیستانو او د ښځو د حقونو د فعالانو له مقاومت سره مخ شو. په ۲۰۰۴ کال کې فیمېنیستي مطبعې د ډبلیو د اغېز په نوم: د ښځو پر وړاندې د بوش د جګړې اړوند د لورا فلنډرز د مقالاتو ټولګه خپره کړه. په هم‌هغه کال کې سیلویا فدریچي د کالیبان او کوډګره په نوم اثر کې «د ښځو پر وړاندې جګړه» په لومړنۍ معاصره اروپا کې د جنسیتي اړیکو د بیارغونې د تحلیل لپاره د یو چارچوکاټ په توګه یاده کړه. اقتصادپوه باربارا فینلي په ۲۰۰۶ کال کې د جورج ډبلیو بوش او د ښځو پر وړاندې جګړه په نوم کتاب: ''د پرمختګ په لور د ساعت بېرته راګرځول'' چې د زیډ بوکس خپرندویه ټولنې خپور کړ. <ref>{{cite news|last=Williamson|first=Elizabeth|title=Abortion Rights Advocates Flood D.C.|url=https://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A41023-2004Apr25?language=printer|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514001036/http://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A41023-2004Apr25?language=printer|url-status=dead|archive-date=May 14, 2011|newspaper=The Washington Post|date=April 25, 2004}}</ref><ref>{{cite news|title=Abortion activists on the march|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/3657527.stm|newspaper=BBC News|date=April 26, 2004}}</ref><ref>{{cite book|editor1-first=Laura|editor1-last=Flanders|editor1-link=Laura Flanders|title=The W Effect: Bush's War On Women|url=https://books.google.com/books?id=gg5NNztsUooC&pg=PR4|year=2004|publisher=[[The Feminist Press]]|location=New York|isbn=978-1-55861-471-0}}</ref><ref>{{Cite book|last=Federici|first=Silvia|author-link=Silvia Federici|url=http://worldcat.org/oclc/1294640032|title=Caliban and the witch : women, the body and primitive accumulation|date=29 July 2021|isbn=978-0-241-53253-9|oclc=1294640032}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Esterchild|first1=Elizabeth|year=2008|title=Book Review: George W. Bush and the War on Women. By Barbara Finlay|url=https://archive.org/details/sim_gender-society_2008-12_22_6/page/824|journal=[[Gender & Society]]|volume=22|issue=6|pages=824&ndash;826|doi=10.1177/0891243207312133|s2cid=144060973}}</ref><ref>{{cite book|title=George W. Bush and the War on Women: Turning Back the Clock on Progress|first=Barbara|last=Finlay|publisher=[[Zed Books]]|location=London|year=2006|isbn=978-1-84277-784-8|url=https://books.google.com/books?id=hyLCw9xlA-cC}}</ref> د ۲۰۱۰ کال په منځ‌مهاله ټاکنو کې جمهوري غوښتونکي ګوند (GOP) د مشرانو جرګې اکثریت ترلاسه کړ. د ۲۰۱۱ کال د جنوري په ۴مه د کانګریس تر رامنځته کېدو یوه ورځ وروسته له لېبرال ډيلي کوز ورځپاڼې څخه کیلې جوی ګرې د «ښځو پر وړاندې راتلونکې جګړه» له سر لیک سره یوه مقاله ولیکله. په دغې مقاله کې هغه ډېری هغه قوانین تشرېح کړل چې جمهوري غوښتونکو غوښتل د مشرانو جرګې له طریقه یې پر مخ یوسي، په دې کې د شخصیت اړوند قوانین، د جنین درد او د والدینو له پلان سره د ماشوم روزنې د بودیجې پر کموالي هڅه شامله وه. د ۲۰۱۱ کال په فبروري کې سارا سلټزر او لورن کیلي «د ښځو پر وړاندې د جمهوري غوښتونکي ګوند په جګړه کې د ۹ نویو قوانینو» له سرلیک سره د الټرنېټ مقالې له لیکلو سره د ایالت په کچه د ماشوم زیانولو حقونو ته د محدود لاسرسي په مستندولو پیل وکړ. په هم‌هغه میاشت کې د نیویارک استازي جرولډ ناډلر د ماشوم لرې کولو لپاره د مالیې ورکوونکو د مالي تامین پرته پيشنهادي قانون ته اشاره وکړه، دا د کانګرېس له لومړیو اقداماتو څخه و او یوله هغو اقداماتو څخه بلل کېده چې سیاست ته یې بدلون ورکاوه چې په ترڅ کې یې یواځې د «جبري جنسي تېري» قربانیان یا له جنسي ناسمې ګټې اخیستنې سره مخ ماشومان د ماشوم د لرې کولو لپاره ځانکړې شوې بسپنې مېډیکېډ په شرایطو برابر بلل کېدل چې «د ښځو او د هغوی د کورنیو پر وړاندې جګړه کې په بشپړ ډول یوه نوې جبهه وه.» د فلوریډا استازی او د دیموکرات د ملي کمېټې ریئس ډبي واسرمن شولټز د «ښځو پر وړاندې جګړه» اصطلاح د ۲۰۱۱ کال په مارچ کې وکاروله. <ref name="Gray2">{{cite news|last=Gray|first=Kaili Joy|title=The Coming War on Women|url=http://www.rhrealitycheck.org/blog/2011/01/03/coming-women|newspaper=Daily Kos|date=January 4, 2011}}</ref><ref name="Weigel2">{{cite news|last=Weigel|first=David|title=The "War on Women" Is Over|url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/politics/2012/04/hilary_rosen_ann_romney_the_birth_adolescence_and_death_of_the_democrats_war_on_women_talking_point_.single.html|newspaper=Slate|date=April 12, 2012}}</ref> === د بارورۍ حقوق === «د ښځو پر وړاندې جګړې» شعار غالباً په ۲۰۱۱ او ۲۰۱۲ کلونو کې د ښځو د بارورۍ او روغتیا قوانینو په تصویب کې د بې‌ساري زیات‌والي د تشرېح پر مهال کارېده. په ۲۰۱۱ کال کې په ټوله امریکا کې ایالتي ولسي جرګو د ښځو او د بارورۍ د حقونو په اړه له ۱۱۰۰ څخه ډېرې مادې معرفي کړې او د ۲۰۱۲ کال په لومړیو درېیو میاشتو کې ۹۴۴ اضافي مادي ایالتي ولسي جرګو ته ورزیاتې شوې چې نیمو یې د جنین زیانولو ته لاسرسی محدوداوه. قانون پر اجباري التراسوند/تلویزوني معاینو متمرکز دی، چې د جنین د لرې کولوموده محدودوي او د جنین د زیانولو بیمه محدودي. <ref name="Guttmacher2011">{{cite web|title=States Enact Record Number of Abortion Restrictions in 2011|url=http://www.guttmacher.org/media/inthenews/2012/01/05/endofyear.html|publisher=Guttmacher Institute|date=January 5, 2012|تاريخ الوصول=December 12, 2023|تاريخ الأرشيف=March 30, 2016|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160330073008/http://www.guttmacher.org/media/inthenews/2012/01/05/endofyear.html|url-status=dead|لاسرسي نېټه=December 12, 2023|خونديځ نېټه=March 30, 2016|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20160330073008/http://www.guttmacher.org/media/inthenews/2012/01/05/endofyear.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20160330073008/http://www.guttmacher.org/media/inthenews/2012/01/05/endofyear.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20160330073008/http://www.guttmacher.org/media/inthenews/2012/01/05/endofyear.html}}</ref><ref name="Guttmacher Institute">{{cite web|title=State Policy Trends: Abortion and Contraception in the Crosshairs|url=http://www.guttmacher.org/media/inthenews/2012/04/13/index.html|publisher=Guttmacher Institute|date=April 13, 2012|تاريخ الوصول=December 12, 2023|تاريخ الأرشيف=March 3, 2016|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160303235323/http://www.guttmacher.org/media/inthenews/2012/04/13/index.html|url-status=dead|لاسرسي نېټه=December 12, 2023|خونديځ نېټه=March 3, 2016|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20160303235323/http://www.guttmacher.org/media/inthenews/2012/04/13/index.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20160303235323/http://www.guttmacher.org/media/inthenews/2012/04/13/index.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303235323/http://www.guttmacher.org/media/inthenews/2012/04/13/index.html}}</ref><ref name="slate">{{cite news|last=Lithwick|first=Dahlia|title=The Faux Mommy Wars|url=http://www.slate.com/articles/double_x/doublex/2012/04/presidential_election_season_conservatives_are_manufacturing_the_war_on_women_for_political_gain_.2.html|newspaper=Slate|date=April 20, 2012}}</ref><ref>{{cite news|last=Eckholm|first=Erik|title=Poll Finds Wide Support for Birth Control Coverage|url=https://www.nytimes.com/2012/03/02/us/politics/americans-divided-on-birth-control-coverage-poll-finds.html|newspaper=The New York Times|date=March 1, 2012}}</ref> ==== د جنین د زیانولو/لرې کولو محدودیتونه ==== دیموکراتې ستراتیژیستې زرلینا ماکسول یو.اېس  نیوز اند ورلډ ریپورټ (د متحده ایالاتو خبرونه او نړیوال راپور) ته یوه سرمقاله ولیکله چې په هغه کې یې د ګاتماچر موسسې تحلیل ته اشاره وکړه، یاد تحلیل دا څرګندوله چې ایالتي ولسي جرګې ۱۳۵ قوانین وضع کړي چې د هغه سند په توګه د ښځو د بارورۍ پرحقونو اغېز کوي چې «د ښځو پر وړاندې د جمهوري غوښتونکو جګړه» خیالي نه ده. دا تحلیل ښيي چې د ۲۰۰۰ او ۲۰۱۱ کلونو تر منځ د ماشوم د زیانولو د حقوقو پر وړاندې د مخالفو ایالتونو شمېر د پام وړ ډېر شوی او په ۲۰۱۱ کال کې د ایالتي مشرانو جرګو له‌خوا د ماشوم زیانولو د محدودولو لپاره د تصویب شویو مقرراتو په شمېر کې د پام وړ زیات‌والی راغلی. <ref name="fiction2">{{cite news|last=Maxwell|first=Zerlina|title=Reproductive Health Laws Prove GOP 'War on Women' Is No Fiction|url=https://www.usnews.com/debate-club/is-there-a-republican-war-on-women/reproductive-health-laws-prove-gop-war-on-women-is-no-fiction|newspaper=U.S. News & World Report|date=April 10, 2012}}</ref><ref name="gold">{{cite journal|last=Gold|first=Rachel Benson|author2=Nash, Elizabeth|title=Troubling Trend: More States Hostile to Abortion Rights as Middle Ground Shrinks|journal=Guttmacher Policy Review|date=Winter 2012|volume=15|issue=1|url=http://www.guttmacher.org/pubs/gpr/15/1/gpr150114.html|access-date=2023-12-12|archive-date=2016-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160318150852/http://www.guttmacher.org/pubs/gpr/15/1/gpr150114.html|url-status=dead}}</ref> ډېری ایالتونو د امریکن یونایټيډ فار لایف (امریکایان د ژوند لپاره متحدې دي) په‌واسطه لیکل شوي موډلي قوانین تصویبول، دا د ماشوم د زیانولو پر ضد یوه مدافعې ډله وه. د ۲۰۱۱ کال په جون کې چرمن یوویسټ او له متحدو امریکایانو څخه ډېنیس اېم. بوړک دغه تشرېح د وال سټریټ ژونال لپاره تایید کړه او ویې لیکل چې «اېنډیانا د روغتيا پالنې لپاره د فېدرال بودیجې په له لاسه ورکولو تهدیدیږي او ځنډيږي چې «د ښځو پر وړاندې د جګړې» د اعلان په توګه ورته سپکاوی کېږي.» <ref>{{cite news|last1=Yoest|first1=Charmaine|author1-link=Charmaine Yoest|last2=Burke|first2=Denise M.|title=Planned Parenthood Takes on the States|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052702304791204576402013054967644?mod=googlewsj|newspaper=[[The Wall Street Journal]]|date=June 27, 2011}}</ref> == سرچينې == jv4ozxqumzrox297xyuujcji73122f6 0 72901 369132 352691 2026-09-22T22:31:46Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369132 wikitext text/x-wiki الایزا تایبېتس الایزا ماریا لووېل ( ۱۸۲۳ـ ۱۸۹۸)  د کالیفورنیا د ریورساید ( کالیفورنیا کې یو بل ښار دی چې سانتا انا سیند په غاړه پروت دی) یوه پخوانۍ اوسېدونکې او د کالیفورنیا ریور ساید له بنسټ ايښودونکو څخه وه. مخکې له دې چې هغه سویل غاړې ته لاړه شی هغه په واشنګتن دي سي کې د خپلواکۍ د حقونو او عمومې رایې د حق په ګډون د  برمختللو تولنیزو موخو فعاله وه.  په روحانیت معتقده وه او په ريور ساید کې یې د ارواحو جلسې رهبري کړې. هغه له دې امله مشهوره شوه چې په بریالیتوب سره یې د واشنګتن د ناول  مالټو یوډول په کالیفورنیا کې په نورو ونو کې پیوند کړ. هغې درې ځله واده وکړ، هغې له لوتر سي تایبت سره اړیکې درلودې او له هغه سره په ویرجینیا کې اوسېدله چې وروسته په کال ۱۸۷۰ کې له هغه سره له واشنکتن ډي سي څخه کالیفورنیا ته لاړه. دوی هلته واده وکړ او د کرهنې له لارې یې معیشت کاوه. د ناول مالټو د پېوند په اړوند د هغې بریالیتوب، د بزګرانو له خوا  دې ډول مالتې د ونې قبلولو  او له دې امله د سیتروس د صنعت چټکه پراختیا کې ، او په کالیفورنیا کې د مالټو د باغونو په تاریخې کلتورې لر لید کې مرسته وکړه.  <ref>California State Parks, ''[[California Citrus State Historic Park]].'' (Sacramento: 2002)</ref><ref>U.S. Congress. House, Congressman Ketnner of CA ''Remarks on the Washington Navel Orange Anniversary Celebration'', Cong. Rec. 63rd Cong. 2d Sess. (3 Sep. 1914), 3.</ref> == پخواني کلونه == د کال ۱۸۲۳ د اګست په ۵ په سینسیناتي کې زېږېدلي الایزا ماریا د اولیور او کلاریسا داونېس کوچني ماشوم و. د اوهایو له مخکښو ښځو ماریا له بوستون څخه سینسیناتي ته په کال ۱۸۱۲ کې مهاجرت کړی و او د هغې سفر په یوه سرپټي واګون او وروسته په یوه ماڼو کې و. د ماریا لووېل کورنۍ په سرحدې ښار ګوټي کې مشهوره شوه. د هغې پلاز څو څوکیو ته وټاکل شو ، لکه د ښارګوټی د شورا غړی، دښار د شورا غړي، د اور وژونکو د اتحاديې مشر ، هغه د نوي اورشلیم وزیر په ونومول شو او په ښار کې د اوبو اړونده کارونو، د وودوارد د ښوونځي او د ښکلو هنرونو د اکادمې د باور وړ شخص وټاکل شو.  <ref>May Lovell Rhodes and Thomas D. Rhodes, 1924 ''A Biographical Genealogy of the Lovell Family in England and America'', Asheville, N.C.: Biltmore Press, 75.</ref><ref>Rhodes and Rhodes, 1924, pp. 202–06.</ref><ref>Charles Theodore Greve, ''Centennial History of Cincinnati and Representative Citizens'', Vol 1, (Chicago: Biographical Pub., 1904), ''passim''</ref><ref>See also Charles Cist, ''Cincinnati in 1841'', (Cincinnati: The Author, 1841)</ref><ref>''The Cincinnati directory containing the names, profession and occupation of the inhabitants'' ..., (Cincinnati, Ohio: Oliver Farnsworth, 1819)</ref><ref>Annals of the New Church, (Philadelphia: Academy of the New Church, 1898), 396, 412.</ref><ref>Ophia D. Smith, "Frederick Eckstein: The Father of Cincinnati Art," ''Bulletin of the Historical and Philosophical Society of Ohio,'' 9 (October 1951): 274.</ref> د هغې مورنی تره قوماندان جان دونېس دترابلس د جګړې او د کال ۱۸۱۲ دجګړې  یو مشهور او ویاړ راوړونکی افسرو. هغه په جګړه کې په مدیترانې او وروسته په ارام سمندر کې هوایي قواوې رهبري کړې. د هغه بېړۍ چې یو اس اس پوتوماک USS ''Potomac'' نومیده  دا مریکا دسمندري قواوو لومړنۍ ابیړۍ وه چې تر نړۍ را وګرځېده. <ref name="history.navy.mil">[http://www.history.navy.mil/danfs/d5/downes-i.htm John Downes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040302223224/http://www.history.navy.mil/danfs/d5/downes-i.htm |date=2004-03-02 }}, Naval Historical Center website. Accessed 4 March 2008.</ref><ref>[http://www.hazegray.org/danfs/frigates/potomac.htm 'Potomac'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513024718/http://www.hazegray.org/danfs/frigates/potomac.htm |date=2008-05-13 }}, Hazegray Online. Accessed 4 March 2008.</ref> د لوویلس کورنۍ  په سینسیناتي کې د د نوي اورشلیم د سویدن بورګین د کلیسا غړي و، دا کلیسا د سویدني عالم او صوفي ایمانوېل سویدنبرګ په لیکنو ولاړه وه. د هغوی په ټولنه کې هوښیار، کلتورلرونکي او نفوذ لرونکې خلک شامل و چې له ښه ادبیاتو، موسیقۍ ، نقاشۍ، تیاتر او نورو هنرونو سره یې مينه درلوده. د د سینسینتاکي د کلیسا غړیو کې کاشف ویلیم او آر پي رېسور، خپرونکي بناجامین، مجسمه جوړوونکی هریام پوږرس، ګړۍ جوړونکی لومان واتسون، رسامه ماري مینیسیری بېک، ښوونکي الکساندر کینمونت، فریدریک ایکستين او ام ام کارل او دتیاتر استاذی سول سمیت شامل و. <ref>Smith, "Adam Hurdus", p. 113.</ref><ref>Smith, "Adam Hurdus", p. 120</ref> == ودونه او کورنۍ == الایزا تایبتس په ۱۸ کلنۍ کې له جیمز سمونس سره چې د ګازۍ قایق کپتان و د سینسیناتي د سویدن بورګین په کلیسا کې واده وکړ. د هغې زوی جیمز بي سمونس دهغې یوازينی زوی چې ځوانۍ کې ژوندی پاتې شو. <ref>Esther H. Klotz, "Eliza Tibbets And Her Washington Navel Orange Trees," in Riverside Municipal Museum, ''A History of Citrus In the Riverside Area'', rev. ed. (San Bernardino: Franklin Press), pp. 13–14.</ref> هغه له دې وروسته یوه روحانیت پلوه شوه  او کله چې په هیواد او نړې کې د نولسمې پېړۍ په منځ کې روحانیت پلوي توب ( د روح د اصالت عقیده چې وایې د مړه روح له ژوندو سره خبرې کوي) پراخ شو نو د هغې پلار اولیور مووېل په سینسینتاکي کې د روحانیت پلوو ټولنې رئیس شو. د هغې د خور کلارا مووېل سميت   دیوه مهر شوی لیک په اړوند جان رېدموند په نامه یوه روحاني ډاکتر له خوا  و ړاندوېنه وشوه  چې هغه د دې کورنۍ په اړوند په خپل یوه کتاب کې لیکنه وکړه او تېبتس یوه کامله شوې او فاضله وسیله وبلل شوه.  <ref>Klotz, 14 citing ''Illustrated History of Southern California'', (Chicago: Lewis, 1890).</ref><ref>G. A. Redman, M.D., ''Mystic Hours; Or, Spiritual Experiences'' (New York: Charles Partridge, and Boston: Bela Marsh), 1859, 284–89.</ref><ref>[[Emma Hardinge Britten]], '' Modern American spiritualism'', (New York: The author, 1870) 352–53. See also Redman, 284–89.</ref> د تایبېتس بل مېړه جیمس نېل نومېده چې یو سوداګر و چې په شفا ورکوونکي رابط باندې مشهور و. روحیاتي برجسته استاد توماس ګژلس فورستر او دهغه کورنۍ له جیمس او الایزا لو وېل نیل سره په کال ۱۸۶۰ کې داوهایو په کلیفتون کې اوسېدل. <ref>Britten, 355.</ref><ref>United States. ''1860 Federal Census'', 8th Ward Cincinnati, Hamilton, Ohio, p. 164, lines 34–40.</ref> په کال ۱۸۶۱ کې نېلس له خپأ پلار سره نیویارک ته وکوچېد . هلته د هغې زوی جیمس سامون د جیمس بي لو وېل به نامه د نیویارک په دولتې پلیو قواوو کې په اوه لس کلنۍ کې شامل شو. هغه خپله درې کلنه نظامي دوره پوره کړه او په ویاړ سره د کنډک د پوست د مسؤل په توګه رخصت کړل شو. <ref name="Klotz_14">Klotz, 14</ref><ref>[http://www.itd.nps.gov/cwss/soldiers.cfm Film Number M551 roll 85 Service Record card 683b-684. Service Card James B. Lovell] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080814171239/http://www.itd.nps.gov/cwss/soldiers.cfm|date=August 14, 2008}}, Civil War Soldiers and Sailors, National Park Service, Accessed 4 March 2008.</ref><ref>Log book of the 132nd Infantry, 1864, available at NARA, College Park, Maryland.</ref> === جنوبي امریکا === '''ل'''ه جګړې وروسته الایزا ریویل له سوداګر لوتر سي تایبېتس سره ښکېل شوهو هغه دوه ځله پخوا واده کړی و او څو ماشومان یې در لودل او د غلامۍ د له منځه وړلو طرفدار و. دهغه زوی جیمز سمون د لوتر له مشرې لور هارېت سره واده وکړ او له خپل مور او پلار سره لاړل. تایبتس د امریکا جنوب ته لاړل خو هلته د محلي خلکو له خوا په دې و شړل شول چې هغوی یې خورجينې لرونکي متقلبین بلل. <ref>Klotz, 15.</ref><ref name="evergreen">[http://www.evergreen-cemetery.info/founders.php?id=23584 'Eliza Tibbets'] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721200755/http://www.evergreen-cemetery.info/founders.php?id=23584|date=2011-07-21}}, Evergreen Memorial Historic Cemetery, accessed 13 October 2014</ref> په کال ۱۸۶۷ کې د ویرجینیا فریدریکبرګ ته ولېږدېدل او هلته یې یوه محلي مغازه پرانستله. لوتر د رادیکال جمهوري غوښتونکي په توګه کمپیان پیل کړ. هغه د ځمکې د معاملاتو د مامور په توګه کار کاوه اویو سابات ( د عیسویانو لپاره د رخصتۍ ورځ) یو ښوونځی د له غلامۍ څخه د دازادشوو نارینه وو او د هغوی ماشومانو لپاره  د بلک په تعمېدي کلیسا کې تأسیس کړ ځکه له غلامۍ ازادو شوو خلک د زده کړې لپاره لیوال و.   <ref name="Tibbets">[http://memory.loc.gov/cgi-bin/query/r?ammem/rbaapc:@field%28DOCID+@lit%28rbaapc29800div3%29%29: 'Luther C. Tibbets,' ''Spirit of the South; or, Persecution in the name of law, as administered in Virginia''], (Washington, D.C.: 1869). Text online at Library of Congress, American Memory</ref> تایبتس د ځمکې د پراختیا په یوه پلان کاروکاوه او موخه یې په ۳۰۰۰۰ اکر( د پراخوالي واحد چې ۴۰۴۷ متر مربع کېږي)  ځمکه کې له فریدریکسبرګ څخه بهر د یوې کالونۍ جوړول و. هغه اراده درلوده چې د هر توکم خلک باید اجازه ولري چې ملکیت واخلي . کله چې تایبتس له فریدریکسبرګ څخه شړل کېدل، له غلامۍ یوې ازادې شوې ښځې له هغوی څخه وغوښتل چې د هغې ځوانه لور نایسي هم ځان سره بوځي ځکه هغې باور درلود چې نور ځایونه به د نجونو لپاره ښه وي.  د یوېشتمې پېړۍ اسناد ښیي چې نایسي د الایز د زوی جیمز او په وېرجینیا کې دیوې تورپوټکې ښځې لور وه. <ref name="Tibbets2">[http://memory.loc.gov/cgi-bin/query/r?ammem/rbaapc:@field%28DOCID+@lit%28rbaapc29800div3%29%29: 'Luther C. Tibbets,' ''Spirit of the South; or, Persecution in the name of law, as administered in Virginia''], (Washington, D.C.: 1869). Text online at Library of Congress, American Memory</ref><ref>Tom Patterson, 'Whatever Became of Nicey, Riverside's First Black Resident?,' ''Riverside Sun''</ref><ref name="evergreen2">[http://www.evergreen-cemetery.info/founders.php?id=23584 'Eliza Tibbets'] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721200755/http://www.evergreen-cemetery.info/founders.php?id=23584|date=2011-07-21}}, Evergreen Memorial Historic Cemetery, accessed 13 October 2014</ref> په واشنګتن دي سي کې الایزا او لوتر تایبېتس له جوزفاین اېس ګریفینګز ( یو امریکایی سمونپال وه چې د غلامۍ په ضد یې مبارزه کوله) او د کانګرس د غړې بنجامین اېف بوتلر او نورو ترقي غوښتونکو سره د عمومي رأیې د حق، د آزادۍ د حقونو او نورو ټولنیزو مسایلو په اړوند کار وکړ. <ref>E. C. Stanton, Susan B. Anthony, Matilda Joselyn Gage, ''History of Woman Suffrage'', vol. 3, 808 – 113.</ref> لوتر تایبېتس په کال ۱۸۷۰ کې له واشنګتن دي سي څخه کالیفورنیا ته لاړ اوهلته مېشت شو چې وروسته ریور ساید وبلل شو. الایزا خپل فعالیت ته په تېره د ښځو لپاره د انتخاب د حق په هکله دوام ورکړ. د ښځو لپاره د انتخاب د حق فعالینو استدلال کاوه چې د امریکا اساسي قانون لا له پخوا ښځو ته مدني حقوق ورکړي دي. په کال ۱۸۷۰ کې د یوه لنډ وخت لپاره د کولمبیا د حوزې اتباعو ته مدني حقوق ورکړل شول. په واسنکتن دي سي کې د ښځو له خوا درأیې د ورکولو فعالینو استدلال کاوه چې هغوی د امریکا اتباع و نو له همدې امله د قانون په بنسټ ورته مدني حقونه ورکړل شول. <ref>Angela G Ray, Cindy Koenig Richards. "Inventing Citizens, Imagining Gender Justice: The Suffrage Rhetoric of Virginia and Francis Minor", ''Quarterly Journal of Speech'', 93, 4, November 1, 2007, 375–402.</ref><ref>"The Ladies Hold A Meeting", ''National Republican'', April 19, 1871.</ref> په کال ۱۸۷۱ کې، اویا ښځو  په واشنګتن دي سي کې قانون تر ازموینې لاندې ونیو. هغوی د راجستر تر دفتر پورې مارش وکړ چې د رأیې اچولو لپاره ځانونه راجستر کړي خو رد شولې. فریدریک دوګلاس ( یوامریکایي سمونپال، د غلامۍ ضد شخصیت ، لیکوال او زمامدار و) له دې ډلې سره چې تایبتس، بېلوا لاکوود ( لومړنۍ ښځه چې سترې محکمې ته حاضره شوه، ښوونکې سارا سپنسر، داکتر سوسن اې اېدسون د رئیس ګارفیلد ډاکتر، مخکښ جولیا ارچي بالد هولمېس، لیکوال اي دي اي ان سوتورت او له غلامۍ څخه خلاص شوو سړیو د بیرو بنسټ ايښودونکی جوزفاین اس کرفینګ پکې شامل و ملګری شو. <ref>[http://ecssba.rutgers.edu/resources/wompolls.html Women Who Voted, 1868 to 1873], Cady and Stanton online, accessed 4 Mar 2008</ref><ref>[[Ann D. Gordon]], ed. ''The Selected Papers of Elizabeth Cady Stanton and Susan B. Anthony'', (New Brunswick, N.J.: Rutgers, 1997), 649.</ref><ref>[http://ecssba.rutgers.edu/resources/votenames.html#April71 Voter Names], Cady and Stanton online, accessed 4 Mar 2008</ref><ref>"Justice For Women", ''(Washington, D.C.) Daily Morning Chronicle'' (April 15, 1871)</ref><ref>Gordon, 650.</ref> په ټاکنو کې دوی هڅه وکړه چې رأیه ورکړي خو د رأیې اچولو له حوزو څخه رد کړل شول. د هغوی د آزموینې قضیې چې د راجستر د بورد مسؤل په وړاندې د  سپنسر له خوا وه او  او د ټاکنو د قاضیانوپه وړاندې د وېبستر له خوا وه د کولمبیا په ستره محکمه کې واورېدل شوې. ښځو چې سوسن بي انتوني ( د ښځو د حقونو فعاله په امریکا کې) او ویرجینیا ماینور ( د ښځو د حقونو فعاله په امریکا کې) په ګډون  په دې ډول په ټوله امریکا کې مظاهرې وکړې او قانون یې له مدني سرغړونې سره ترازماېښت لاندې ونیو. ماینور د هاپرسېټ په وړاندې ( دا د امریکا په ستره محکمه کې یوه قضیه ده چې له مخې یې محکمه حکم کوي چې تابعیت د رأیې  ورکولو حق نه تاییدوی) دکال ۱۸۷۵  قضیه کې، محکمې په رسمي توګه تابعیت د رأیې ورکولو له حق څخه جلا کړ. <ref>"The Ladies Hold A Meeting;" Gordon, 649.</ref><ref name="Ray & Richards, 375">Ray & Richards, 375.</ref><ref>''Spencer v. Board of Registration,'' 1 McA. 369. Stanton, et al. 1997, ''The Selected Papers'', p. 813.</ref> === کالیفورنیا === الیزا کالیفورنیا تهلاړه اوهلته په ریور ساید کې له مخکښو ښځوڅخه وه او پیل کې یې له خپل زوی او دهغه د مېرمنې هارېت چې د لوتر تایبېت مشره لور وه ژوتد کاوه. په کال ۱۸۷۰ د مخکښو کسانو منځ کې یو شمېر ازاد فکره او معنویت لرونکې خلک و او آلیزا او لوتر بلاخره په خپل منځ کې عادلانه سوله وکړه او له مخې یې خپله اړیکه تنظیم کړه. <ref name="evergreen3">[http://www.evergreen-cemetery.info/founders.php?id=23584 'Eliza Tibbets'] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721200755/http://www.evergreen-cemetery.info/founders.php?id=23584|date=2011-07-21}}, Evergreen Memorial Historic Cemetery, accessed 13 October 2014</ref><ref>Klotz, 13, quoting Robert Hornbeck, 1913, ''Robidoux's Ranch in the '70's'' (Riverside, California: Press, 1904).</ref> == سرچينې == ir800sc4z4tgifd5jxcvgzrz2wi4pvu 0 73079 369205 365690 2026-09-23T03:36:46Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369205 wikitext text/x-wiki {{مالومات |نوم= |انځور= |د انځور اړوند= }} د ليبيا کورنۍ جګړه (2014-2020)، چې عموماً د ليبا د دويمې کورنۍ جګړې په نوم هم پېژندل کېږي، یوه ګڼ اړخيزه کورنۍ جګړه وه چې په لیبيا کې د يو شمېر وسله والو ډلو تر منځ پېښه شوې وه، خو مرکزي اړخونه يې د استازو د مجلس (HoR) او ملي تړون حکومت و، دې جګړې له 2014 څخه تر 2020 کال پورې شپږ کاله دوام وکړ.<ref>{{cite web|url=http://www.conflict-news.com/libyas-second-civil-war-how-did-it-come-to-this/|title=Libya's Second Civil War: How did it come to this?|work=Conflict News|access-date=22 March 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150320232806/http://www.conflict-news.com/libyas-second-civil-war-how-did-it-come-to-this/|archive-date=20 March 2015}} {{cite web|url=http://news.nationalpost.com/2015/02/24/national-post-view-stabilizing-libya-may-be-the-best-way-to-keep-europe-safe/|title=National Post View: Stabilizing Libya may be the best way to keep Europe safe|author=National Post View|date=24 February 2015|work=National Post|access-date=22 March 2015}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> عمومي ملي کانګريس (GNC)، چې مرکز يې د لېبيا په لوېديځ کې و، ګڼو مليشو يې ملاتړ کاوه او د قطر او ترکيې يو څه ملاتړ هم ورسره و، په لومړيو کې د 2014ز کال د ټولټاکنو پايلې ومنلې، خو له هغې وروسته يې رد کړې چې د اساسي قانون سترې محکمې د ليبيا د انتقالي او HoR ټولټاکنو لپاره لارنقشې اړوند تعديل منسوخ کړ. د استازو شورا (يا د مرستيالانو شورا) ختيځه او مرکزي ليبيا په واک کې درلوده، او د ليبيا د ملي پوځ (LNA) له وفادارۍ څخه برخمن و، مصر او متحده عرب اماراتو يې په هوايي بريدونو ملاتړ کاوه. د قانوني تعديلاتو پر سر د اختلافاتو له امله، HoR په طرابلس کې له GNC څخه د واک اخيستل رد کړل، چې د مصراته د وسله والو اسلامپالو په واک کې و. د دې پر ځای، HoR په طبرق کې خپل پارلمان جوړ کړ، چې واک يې د جنرال حفتر د ځواکونو په لاس کې و. د 2015ز کال د ديسمبر په مياشت کې، په طرابلس، طبرق او نورو سيمو کې ميشت د سيالو سياسي ګوندونو تر منځ د اوږدو مذاکراتو په پايله کې د ليبيا پر سياسي تړون په الصخيرات کې لاسليک وشو، کوم تړون چې په نړيواله کچه د منل شوي حکومت د منل شوي ملي تړون (GNA) په توګه پر يوځای کېدو توافق وکړ. د 2016ز کال د مارچ په دېرشمه نېټه، د GNA مشر، فايز السراج طرابلس ته ورسېد، او د GNC د مخالفت سره يې له هغه ځايه په کار پيل وکړ.<ref name="guardianbriefing">{{cite news|last1=Stephen|first1=Chris|date=29 August 2014|title=War in Libya – The Guardian briefing|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2014/aug/29/-sp-briefing-war-in-libya|access-date=19 February 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://carnegieendowment.org/2014/10/06/libya-s-legitimacy-crisis/hr9j|title=Libya's Legitimacy Crisis|publisher=Carnegie Endowment for International Peace|date=20 August 2014|access-date=6 January 2015|تاريخ الأرشيف=28 January 2015|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20150128054646/http://carnegieendowment.org/2014/10/06/libya-s-legitimacy-crisis/hr9j|url-status=dead|خونديځ نېټه=28 January 2015|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20150128054646/http://carnegieendowment.org/2014/10/06/libya-s-legitimacy-crisis/hr9j|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20150128054646/http://carnegieendowment.org/2014/10/06/libya-s-legitimacy-crisis/hr9j|archive-url=https://web.archive.org/web/20150128054646/http://carnegieendowment.org/2014/10/06/libya-s-legitimacy-crisis/hr9j}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.economist.com/news/briefing/21638123-four-year-descent-arab-spring-factional-chaos-it-should-come|title=That it should come to this|newspaper=The Economist|date=10 January 2015}}</ref><ref name="guardianbriefing2">{{cite news|last1=Stephen|first1=Chris|date=29 August 2014|title=War in Libya – The Guardian briefing|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2014/aug/29/-sp-briefing-war-in-libya|access-date=19 February 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.libya-analysis.com/libyan-elections/|title=Libyan Unity Government Extends Control Over Tripoli Ministries|archive-url=https://web.archive.org/web/20180308221758/http://www.libya-analysis.com/libyan-elections|archive-date=8 March 2018|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=52845#.VyJoBKMrLKI|title=UN welcomes 'historic' signing of Libyan Political Agreement|date=17 December 2015|publisher=UN}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2016/mar/30/chief-libyas-un-backed-government-fayez-sarraj-arrives-tripoli|title=Chief of Libya's new UN-backed government arrives in Tripoli|last=Stephen|first=Chris|date=30 March 2016|website=The Guardian|access-date=28 December 2018}}</ref><ref>{{cite news|url=http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/123755/World/Region/Bashir-says-Sudan-to-work-with-UAE-to-control-figh.aspx|work=Al-Ahram Online|title=Bashir says Sudan to work with UAE to control fighting in Libya|date=23 February 2015|access-date=24 March 2015}}</ref> پر دې درې ډلو سربېره، نورې ډلې هم وې چې هغه دادي: د بنغازي د انقلابيانو اسلامي شورا، چې مشري يې انصار الشريعة کوله، کومې چې د GNC ملاتړ له ځانه سره درلود، او په 2017ز کال کې په بنغازي کې له ماتې سره مخ شوې وه؛ په عراق او شام کې اسلامي دولت (ISIL) د ليبيا ولايت؛ په درنه کې د مجاهدينو شورا، کومې چې د 2015ز کال په جولای مياشت کې ISIL له درنه څخه ايستلی و، او خپله په 2018ز کال کې د طبرق د حکومت له خوا له ماتې سره مخ شوې وه؛ او د دوی تر څنګ نورې وسله والې ډلې او مليشې چې وفاداري به يې اکثره بدلوله.<ref name="Benghazi">{{cite news|date=1 August 2014|work=The International Business Times|title=Ansar Al-Sharia Claims Control Of Benghazi, Declares Islamic Emirate In Libya|url=http://www.ibtimes.com/ansar-al-sharia-claims-control-benghazi-declares-islamic-emirate-libya-1645328}} {{cite news|newspaper=The Star|date=31 October 2014|url=http://www.thestar.com.my/News/World/2014/10/31/Libyan-army-says-recaptures-four-barracks-in-Benghazi/|title=Libyan army says recaptures four barracks in Benghazi}}</ref><ref name="stronghold">{{cite news|url=http://www.xinhuanet.com/english/2017-12/29/c_136858201.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20171228234515/http://www.xinhuanet.com/english/2017-12/29/c_136858201.htm|url-status=dead|archive-date=28 December 2017|title=Libyan army takes over remaining militant stronghold in Benghazi|agency=Xinhua News Agency}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.libyaherald.com/2014/11/18/omar-al-hassi-in-beautiful-ansar-row-while-100-gnc-members-meet/#axzz3cnd2kDDR|title=Omar Al-Hassi in "beautiful" Ansar row while "100" GNC members meet|work=Libya Herald|date=18 November 2014|access-date=14 June 2015|archive-date=3 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150203215502/http://www.libyaherald.com/2014/11/18/omar-al-hassi-in-beautiful-ansar-row-while-100-gnc-members-meet/#axzz3cnd2kDDR|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://foreignpolicy.com/2015/03/06/libya-civil-war-tobruk-un-negotiations-morocco/|title=Why Picking Sides in Libya won't work|work=Foreign Policy|date=6 March 2015}} "One is the internationally recognized government based in the eastern city of Tobruk and its military wing, Operation Dignity, led by General Khalifa Haftar. The other is the Tripoli government installed by the Libya Dawn coalition, which combines Islamist militias with armed groups from the city of Misrata. The Islamic State has recently established itself as a third force"</ref><ref name="ISIL expelled from Derna">{{cite web|url=http://www.ibtimes.co.uk/isis-libya-islamic-state-driven-out-derna-stronghold-by-al-qaeda-linked-militia-1506241|title=Isis in Libya: Islamic State driven out of Derna stronghold by al-Qaeda-linked militia|work=International Business Times UK|date=15 June 2015|access-date=4 July 2015}}</ref><ref name="guardianbriefing3">{{cite news|last1=Stephen|first1=Chris|date=29 August 2014|title=War in Libya – The Guardian briefing|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2014/aug/29/-sp-briefing-war-in-libya|access-date=19 February 2015}}</ref> د 2016ز کال په مۍ مياشت کې، GNZ او GNC له ISIL څخه د سرت او د هغې د شا او خوا سيمو د نيولو لپاره شريک عمليات پيل کړل. د دې عملياتو په پايله کې ISIL د ټولو مهمو سيمو واک له لاسه ورکړ، چې له دې وړاندې يې په ليبيا کې په واک کې وې. د 2016ز کال په وروستيو کې، د خليفه الغويل وفادارو ځواکونو د فايز السراج او GNA د ولسمشريزې شورا پر ضد د کودتا هڅه وکړه.<ref name="auto2">{{cite news|title=Attack on Sirte "imminent" says Presidency Council's new Operations Room|url=https://www.libyaherald.com/2016/05/07/attack-in-sirte-imminent-says-presidency-councils-new-operations-room/|access-date=7 May 2016|work=Libya Herald|date=7 May 2016|archive-date=28 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180628124925/https://www.libyaherald.com/2016/05/07/attack-in-sirte-imminent-says-presidency-councils-new-operations-room/|url-status=dead}} {{cite news|title=Central Region Joint Operations Room announces all-out war on ISIS in Sirte|url=http://www.libyanexpress.com/central-region-joint-operations-room-announces-all-out-war-isis-in-sirte/|access-date=7 May 2016|work=Libyan Express|date=7 May 2016}}</ref><ref name="OffensiveSeized">{{cite web|url=https://www.libyaherald.com/2016/05/16/misratans-report-they-have-recaptured-abu-grein-from-is/|work=Libya Herald|title=Misratans report they have recaptured Abu Grain from IS|access-date=16 May 2016|date=16 May 2016|archive-date=2 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200102211708/https://www.libyaherald.com/2016/05/16/misratans-report-they-have-recaptured-abu-grein-from-is/|url-status=dead}} {{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/06/libyan-forces-retake-port-isil-bastion-sirte-160611131347272.html|title=Freed Gaddafi loyalists found dead in Libya's Tripoli|publisher=Al Jazeera|date=12 June 2016|access-date=24 June 2016}} {{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security-idUSKCN0YL1V0|title=Libyan security forces pushing Islamic State back from vicinity of oil terminals|publisher=Reuters|access-date=2016-05-31|date=2016-05-31}} {{cite web|url=http://www.libyaobserver.ly/news/al-bunyan-al-marsoos-captures-harawa-district-says-will-free-sirte-two-days|title=Al-Bunyan Al-Marsoos captures Harawa district, says will free Sirte in two days|work=The Libya Observer|access-date=2016-12-07|date=2016-06-09|archive-date=28 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180628154212/https://www.libyaobserver.ly/news/al-bunyan-al-marsoos-captures-harawa-district-says-will-free-sirte-two-days|url-status=dead}} {{cite news|url=https://www.reuters.com/article/idUSKBN13V15R|title=Libyan forces clear last Islamic State hold-out in Sirte|date=6 December 2016|work=Reuters|access-date=6 December 2016}} {{cite web|url=http://www.dailysabah.com/africa/2016/12/06/libyan-forces-seize-last-daesh-positions-in-sirte|title=Libyan forces seize last Daesh positions in Sirte|work=Daily Sabah|date=6 December 2016|access-date=6 December 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.libyanexpress.com/us-concerned-about-gnc-coup-on-legitimate-government-in-libya/|title=US concerned about GNC coup on legitimate government in Libya|work=Libyan Express|date=16 October 2016}}</ref> د 2019ز کال د اپريل په څلورمه نېټه، د ليبيا د ملي پوځ قوماندان خليفه حفتر د 2019-20 د لوېديځې ليبيا په پوځي عملیاتو کې پر خپلو پوځي ځواکونو غږ وکړ چې د پلازمېنې طرابلس پر لور مخ پر وړاندې حرکت وکړي. دا کار د ملګرو ملتونو د عمومي منشي انتونيو ګوتريش او ملګرو ملتونو د امنيت شورا له خوا له غندنې سره مخ شو.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2019/apr/06/libya-international-community-warns-haftar-against-tripoli-attack|title=Libya: international community warns Haftar against Tripoli attack|last=Wintour|first=Patrick|date=6 April 2019|work=The Guardian|access-date=2019-04-06|language=en-GB|issn=0261-3077|archive-url=https://web.archive.org/web/20190406180652/https://www.theguardian.com/world/2019/apr/06/libya-international-community-warns-haftar-against-tripoli-attack|archive-date=6 April 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.latimes.com/world/la-fg-libya-civil-war-20190404-story.html|title=Libya army leader Khalifa Haftar orders forces to march on Tripoli|date=4 April 2019|work=Los Angeles Times|access-date=2019-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190406182926/https://www.latimes.com/world/la-fg-libya-civil-war-20190404-story.html|archive-date=6 April 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-04-06/libyan-air-force-strikes-haftar-positions-south-of-tripoli|title=Libya Lurches Toward Battle for Capital as Haftar Advances|last1=Mohareb|first1=Hatem|date=6 April 2019|work=Bloomberg|access-date=2019-04-06|last2=Sarrar|first2=Saleh|language=en|last3=Al-Atrush|first3=Samer|archive-url=https://web.archive.org/web/20190406111831/https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-04-06/libyan-air-force-strikes-haftar-positions-south-of-tripoli|archive-date=6 April 2019|url-status=live}}</ref> د 2020ز کال د اکتوبر په درويشتمه نېټه، د LNA او GNA په استازولۍ  5+5 د ليبيا شریک پوځي کميسیون "د ليبيا په ټولو سيمو کې دايمي اوربند تړون" ته سره ورسېدل. د دې تړون تر مخې، چې په سملاسي ډول نافذ و، له ټولو بهرنيو جنګيالیو غوښتل شوي و، چې بايد په درې مياشتو کې له ليبيا څخه ووځي، په داسې حال کې چې شريک پوليس ځواکونه به په ټولو لانجمنو سيمو کې ګزمې کوي. په همدې ورځ د طرابلس او بنغازي تر منځ لومړۍ سوداګريزه الوتنه تر سره شوه. د 2021ز کال د مارچ په لسمه نېټه، يو لنډمهالی اتحادي حکومت جوړ شو، کوم به چې د همدې کال د ديسمبر په څلور وېشتمه نېټه د ليبيا د راتلونکو ولسمشريزو ټاکنو پورې پر ځای پاتې وای. په هر حال، دا ټولټاکنې څو ځلې وځنډېدلې، او له همدې وخت اتحادي حکومت تر نامعلومې مودې پورې په اغېزناک ډول په واک کې پاتې شو، د کوم له امله چې ترينګلتيا پيدا او د بيا جګړې پيل کېدو وېره پیدا شوه.<ref name="auto6">{{cite news|last1=Nebehay|first1=Stephanie|last2=McDowall|first2=Angus|editor1-last=Jones|editor1-first=Gareth|editor2-last=Maclean|editor2-first=William|title=Warring Libya rivals sign truce but tough political talks ahead|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security-ceasefire/warring-libya-rivals-sign-truce-but-tough-political-talks-ahead-idUSKBN2781BD?il=0|access-date=23 October 2020|work=[[Reuters]]|date=23 October 2020}}</ref><ref name="auto4">{{cite news|title=UN says Libya sides reach 'permanent ceasefire' deal|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/10/23/un-says-libya-sides-reach-permanent-ceasefire-deal|access-date=23 October 2020|agency=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]|date=23 October 2020}}</ref><ref name="alj">{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/3/10/libyan-lawmakers-endorse-govt-of-pm-designate-dbeibah|title=Libyan lawmakers approve gov't of PM-designate Dbeibah|access-date=10 March 2021|agency=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]|date=10 March 2021}}</ref><ref>{{Cite web|title=Libya electoral commission dissolves poll committees|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/12/21/libya-electoral-commission-dissolves-poll-committees|access-date=21 December 2021|website=www.aljazeera.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=AfricaNews|date=17 January 2022|title=UN: Libya elections could be held in June|url=https://www.africanews.com/2022/01/17/libya-elections-could-be-in-june-un-official/|access-date=23 January 2022|website=Africanews|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2022-05-26|title=Libya's PM Dbeibah proposes holding polls at end of 2022|url=https://www.dailysabah.com/world/africa/libyas-pm-dbeibah-proposes-holding-polls-at-end-of-2022|access-date=2022-06-14|website=Daily Sabah}}</ref> == له عمومي ملي کانګريس سره د ناخوښۍ مخينه == د 2014ز کال په پيل کې، ليبيا د عمومي ملي کانګريس (GNC) له خوا اداره کېده، کوم چې د 2012ز کال په ټولټاکنو کې د خلکو رايې تر لاسه کړې وې. GNC له دوه سترو سياسي ډلو څخه جوړ و، د ملي ځواکونو اتحاد (NFC) او د عدالت او بيا رغونې ګوند (JCP). په پارلمان کې دا دوه ستر ګوندونه د هغو سترو موضوعاتو پر سر په جوړجاړي کې ناکم شول، چې GNC ورسره مخ و. د دې ګوندونو تر منځ وېش، د سياسي ګوښه والي د قانون پر سر اختلاف، او پرله پسې بې ثباته امنيتي حالت د ليبيا لپاره د نوي اساسي قانون پر لور تګ په لار کې د GNC پر وړتيا ژور اغېز وکړ، کوم څه چې د دې اداري هستې لپاره يو اساسي هدف و. <ref name=":0">{{Cite book|title=Libya After Qaddafi: Lessons and Implications for the Future|last=Chivvis|first=Christopher S.|publisher=RAND Corporation|year=2014}}</ref> GNC همدا راز له محافظه کارو اسلام پالو ډلو او تر څنګ يې انقلابي ډلو (ثوار) سره اړوند غړي هم شامل کړل. له مليشو سره د تړاو له امله د GNC يو شمېر غړيو په خپل منځ کې د ګټو ټکر درلود، او وسله والو ډلو او نورو ته د دولتي پانګو په استولو تورن وو، تر څو وژنې او اختطافونه تر سره کړي. اکثريت څوکيو لرونکو ډلو او يو شمېر لږکيو څوکيو لرونکو ډلو د پرېکون يا د پرېکون د ګواښونو په استعمال پيل وکړ، د کوم له امله چې په اختلاف کې زياتوالی راغی او د کانګريس له اجنډا څخه د اړوندو بحثونو په لېرې کولو سره يې دا بحثونه وځپل؛ هغه چې بحثونهة د شریعت د اعلان لپاره رايه ورکول، او د ټولو شته قوانينو د ارزونې لپاره د يوې ځانګړې کمېټې جوړول و، تر څو د دې تضمين وشي، چې دا قوانين له اسلامي شريعت سره سمون لري؛ د ليبيا په پوهنتونونو کې د جنسيت پر بنسټ جلا والي او لازمي حجاب؛ او د 2014ز کال د جنورۍ په مياشت کې د ټولټاکنو د وخت د پای ته رسېدو پورې د تازه ټولټاکنو څخه انکار کول و، تر دې چې د 2014ز کال د مۍ په مياشت کې جنرال خليفه حفتر د اسلامپالو پر ضد پراخه پوځي عمليات پيل کړل، چې د دې عملياتو نوم د وقار عمليات (عربي: عملية الکرامة) و.<ref name="John, Ronald Bruce 2014 p. 201">{{cite book|last=St John|first=Ronald Bruce|date=4 June 2014|title=Historical Dictionary of Libya|url=https://archive.org/details/historicaldictio0000rona|publisher=Rowman & Littlefield|page=[https://archive.org/details/historicaldictio0000rona/page/201 201]}}</ref><ref name="reuters.com">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-law-idUSBRE9B30M220131204|title=Libyan assembly votes to follow Islamic law|publisher=Reuters|date=4 December 2013|access-date=26 August 2014|last1=Bosalum|first1=Feras|last2=Markey|first2=Patrick}}</ref><ref>{{cite news|title=Libya congress extends its mandate until end-2014|url=http://www.mei.edu/content/libya-congress-extends-its-mandate-until-end-2014|agency=AFP|date=23 December 2013|access-date=3 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20180613134140/http://www.mei.edu/content/libya-congress-extends-its-mandate-until-end-2014|archive-date=13 June 2018|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref name="Magharebia Shahat">{{cite web|url=http://magharebia.com/en_GB/articles/awi/features/2014/02/04/feature-01|title=Shahat slams GNC|publisher=Magharebia|date=4 February 2014|access-date=20 August 2014|author=Al-Gattani, Ali}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-27492354|title=Profile: Libyan ex-General Khalifa Haftar|date=16 October 2014|first=Mohamed|last=Madi|work=BBC News}}</ref> === د GNC سياسي وېش === د 2012ز کال ټولټاکنې، چې د ليبيا د ټولټاکنو کميسيون يې په ليبيا کې د ملګرو ملتونو د ځانګړي ماموريت (UUSMIL) او د ټاکنيزو نظامونو لپاره د نړيوال بنسټ (IFES) په څېر نادولتي سازمانونو په ملاتړ څارنه کوله، د ډېرو ليبيايانو له خوا "عادلانه او ازادې" وبلل شوې. په هر حال، ټاکنو په لازمي ډول يو پياوړی حکومت جوړ نه کړ، ځکه چې په ليبيا کې له اوښتون وروسته د منظمو سياسي ګوندونو د نيشتوالي له امله پارلمان سره وېشل شوی و. GNC له دوه لويو ګوندونو جوړ و، د ملي ځواکونو اتحاد او د عدالت او بيا رغونې ګوند، تر څنګ يې خپلواک غړي هم موجود و، په کومو کې چې ځینې منځلاري او نور يې محافظه کار اسلامپال وو. GNC يو پراخ بنسټه کانګريس وګرځېد.<ref name=":02">{{Cite book|title=Libya After Qaddafi: Lessons and Implications for the Future|last=Chivvis|first=Christopher S.|publisher=RAND Corporation|year=2014}}</ref> GNA نوري ابو سهمين د 2013ز کال د جون په مياشت کې د GNA رئيس وټاکه. نوموړی يو خپلواک اسلامپال او د کانګريس ازادخيالو غړيو ته د منلو وړ جوړجاړی کونکی نوماند بلل کېدو، ځکه چې نوموړی د GNA له خوا د ټولو 184 رايو څخه د 96 رايو په تر لاسه کولو سره ټاکل شوی و.<ref name="transitions.foreignpolicy.com">{{cite web|url=http://transitions.foreignpolicy.com/posts/2013/06/26/can_the_new_libyan_president_live_up_to_expectations|title=Can the New Libyan President Live Up to Expectations?|date=26 June 2013|work=Foreign Policy|access-date=26 August 2014|author=Eljarh, Mohamed|archive-date=9 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141109162735/http://transitions.foreignpolicy.com/posts/2013/06/26/can_the_new_libyan_president_live_up_to_expectations|url-status=dead}}</ref><ref name="america.aljazeera.com">{{cite web|url=http://america.aljazeera.com/articles/2014/8/4/libya-parliamentmeets.html|title=Libya's new parliament meets amid rumbling violence|date=4 August 2014|publisher=Al Jazeera America|access-date=26 August 2014}}</ref><ref name=":1">{{Cite book|title=ISIS enters the Stage in the Libyan Drama – How the IS Caliphate expands in Northern Africa|last=Kotra|first=Johnathan|publisher=International Institute for Counter-Terrorism (ICT)}}</ref> === د ليبا د انقلابيانو عملياتي خونه او د علي زيدان اختطاف === په طرابلس کې د مخ پر زياتېدونکو امنيتي اندېښنو له امله GNC وننګول شو. خپله په GNC د مليشو او وسله والو لاريونوالو له خوا ګڼ بريدونه وشول، کومو چې د GNC د اسامبلۍ پر تالار هجوم وروړ. له ټاکل کېدو وروسته ابو سهمين ته د امنيت د تامين هدف ورکړل شو. نوموړي د ليبيا د انقلابيانو عملیاتي خونه (LROR) جوړه کړه، کومه چې د غريان د ياغيانو څخه جوړه وه، او لومړۍ موخه يې د 2013ز کال د اګست په مياشت کې د طرابلس خوندي کول او ساتل و. قوماندان يې عادل غرياني و. په دې موده کې، ابو سهمين د دولتي پانګو د وېش په اړه پوښتنې ګرويګنې ودرولې، او تور پورې شو چې ابو سهمين د LROR لور ته دولتي پانګو لېږدوي.<ref name="www.dw.com">{{cite web|url=http://www.dw.com/en/two-lawmakers-shot-in-libya-as-protesters-storm-parliament/a-17468646|title=Two lawmakers shot in Libya as protesters storm parliament|date=2014-03-03|work=Deutsche Welle|access-date=2016-12-07}}</ref><ref name=":12">{{Cite book|title=ISIS enters the Stage in the Libyan Drama – How the IS Caliphate expands in Northern Africa|last=Kotra|first=Johnathan|publisher=International Institute for Counter-Terrorism (ICT)}}</ref> == سرچينې == 9nz5s4ipkg02edg2vrhwmsix6hfokpj 0 73235 369329 354557 2026-09-23T11:44:21Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369329 wikitext text/x-wiki {{مالومات}} د ۲۰۱۴ زکال د جون په ۱۵مه نېټه د متحده ایالاتو ولسمشر بارک اوباما د عراق په شمالي برخې باندې د اسلامي دولت یا داعش د برید (جون ۲۰۱۴ زکال) په غبرگون کې د ټینگ هوډ د عملیاتو (Operation Inherent Resolve) د برخې په توگه د امریکايي سرتېرو د لېږلو امر وکړ. دغه امریکايي سرتېري د عراق د دولت په غوښتنه د عراقي ځواکونو د وړتیاوو او د داعش ډلې د گواښونو د ارزونې په موخه عراق ته ولاړل. <ref name="def31-10-14">{{cite web|url=http://www.defense.gov/news/newsarticle.aspx?id=123542|title=DoD Authorizes War on Terror Award for Inherent Resolve Ops|date=31 October 2014|publisher=Department of Defense|access-date=22 November 2014|archive-date=1 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141101011135/http://www.defense.gov/news/newsarticle.aspx?id=123542|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|last1=Lewis|first1=Paul|last2=Ackerman|first2=Spencer|last3=Dehghan|first3=Saeed Kamali|title=Iraq crisis: Barack Obama sends in US troops as Isis insurgency worsens|url=https://www.theguardian.com/world/2014/jun/17/barack-obama-sends-troops-back-to-iraq-as-crisis-worsens|access-date=1 December 2023|work=[[The Guardian]]|date=17 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140620003737/https://www.theguardian.com/world/2014/jun/17/barack-obama-sends-troops-back-to-iraq-as-crisis-worsens|archive-date=20 June 2014|language=en}}</ref> د ۲۰۱۴ زکال د اگست میاشتې په لومړیو کې داعش د عراق په شمال باندې بریدونه پیل کړل. د اگست په پنځمه نېټه متحده ایالاتو د کردي پیشمرگو ځواکونو لپاره د وسلو په چمتو کولو لاس پورې کړ. د اگست په اتمه نېټه متحده ایالاتو په عراق کې د داعش په پټن ځایونو هوايي بریدونه پیل کړل. ورته مهال شاوخوا نهو نورو هېوادونو هم له ځمکنیو کردي او عراقي ځواکونو سره په همغږۍ د داعش ډلې پر ضد هوايي بریدونه پیل کړل. د ۲۰۱۷ زکال د لویدیځ عراق له عملیاتو وروسته د ۲۰۱۷ زکال تر ډسمبر میاشتې پورې داعش نور په دغه هېواد کې کوم قلمرو نه درلود.<ref name="The New York Times">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2014/08/04/world/middleeast/iraq.html|title=Sunni Extremists in Iraq Seize 3 Towns From Kurds and Threaten Major Dam|work=The New York Times|last1=Arango|first1=Tim|date=3 August 2014|access-date=20 August 2014}}</ref><ref name="abc7Aug14">{{cite web|url=https://abcnews.go.com/International/us-begins-humanitarian-airdrops-iraq/story?id=24884633|title=Obama Authorizes Air Strikes in Iraq – ABC News|work=ABC News|date=7 August 2014|access-date=18 August 2014}}</ref><ref name="firstclash">{{cite news|title=First ground clash between ISIS and US forces in Iraq|url=http://english.shafaaq.com/index.php/politics/12492-first-ground-clash-between-isis-and-us-forces-in-iraq|archive-url=https://web.archive.org/web/20141217212840/http://english.shafaaq.com/index.php/politics/12492-first-ground-clash-between-isis-and-us-forces-in-iraq|url-status=dead|archive-date=17 December 2014|publisher=Shafaq News|date=16 December 2014|access-date=17 December 2014}}</ref><ref name="canadianclash">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2015/01/20/world/americas/canada-troops-clash-with-isis-in-iraq.html?smprod=nytcore-ipad&smid=nytcore-ipad-share&_r=0|agency=The New York Times|title=Canada: Troops Clash With ISIS in Iraq|first=Ian|last=Austen|work=The New York Times|date=19 January 2015|access-date=16 February 2015}}</ref><ref name="victory parade">{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-iraq-parade/iraq-holds-victory-parade-after-defeating-islamic-state-idUSKBN1E407Z|title=Iraq holds victory parade after defeating Islamic State|first=Ahmed|last=Aboulenein|publisher=Reuters|date=10 December 2017|access-date=11 December 2017}}</ref> د مستقیمې پوځي مداخلې سربېره، د امریکا په مشرۍ ائتلافي ځواکونو د روزنو، اطلاعاتو او پرسونل له مخې د عراق له امنیتي ځواکونو څخه پام وړ ملاتړ وکړ. له عراقي ځواکونو څخه د ائتلافي ځواکونو د ملاتړیزو چارو لگښت له مستقیمو پوځي عملیاتو پرته د ۲۰۱۹ زکال تر مارچ میاشتې پورې په رسمي توگه ۳.۵ میلیارده ډالر اعلان شو. په دغه موده کې ۱۸۹۰۰۰ زره عراقي سرتېري او پولیس افسران د ائتلافي ځواکونو له خوا وروزل شول. <ref>[https://twitter.com/CJTFOIR/status/1108360466278109185 CJTF-OIR Official Twitter.] 20 March 2019. Accessed 25 March 2019.</ref><ref>[https://twitter.com/CJTFOIR/status/1106534055036760065 CJTF-OIR Official Twitter.] 15 March 2019. Accessed 25 March 2019.</ref> د امریکا د مخالفت سربېره د ۲۰۲۰ زکال په جنوري میاشت کې د عراق پارلمان د امریکا د هوايي ځواکونو په برید کې د حشد شعبي پوځي واحدونو د قومندان او د ایران د قدس ځواکونو د مشهور مشر قاسم سلیماني له وژنې وروسته د امریکايي ځواکونو د وتلو غوښتنه وکړه. ورته مهال بریتانیا او جرمني هم څرگنده کړه چې په عراق کې د خپلو سرتېرو شمېر راکموي؛ د یو شمېر پوځیانو له ویستلو سربېره بریتانیا ژمنه وکړه چې د عراق د دولت د غوښتنې په صورت کې به په بشپړه توگه خپل ځواکونه له عراق څخه وباسي. سربېره پر دې جرمني په بغداد او تاجي کمپ کې د خپلو ځواکونو شمېر راکم کړ. کاناډا هم له عراق څخه کویټ ته د خپلو ځواکونو په ویستلو د ائتلافي ځواکونو د وتو په بهیر کې شامله شوه. په دغه هېواد کې مېشتو فرانسوي او اسټرالیايي ځواکونو بیا د پوځونو په وتلو اعتراض وکړ. د ملگرو ملتونو سازمان بیا د ۲۰۲۰ زکال په اگست میاشت کې اټکل وکړ چې په سوریه او عراق کې د داعش د پاتې جنگیالیو شمېر له ۱۰ زرو تنو څخه زیات دی. <ref name="waporeportswithdraw">{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/iran-live-updates/2020/01/07/896c70a2-30d5-11ea-9313-6cba89b1b9fb_story.html|title=More than a dozen missiles hit two bases in Iraq, Pentagon says|newspaper=The Washington Post}}</ref><ref name="usnewswithdrawal">{{cite news|url=https://www.usnews.com/news/world-report/articles/2020-01-07/defense-secretary-mark-esper-refutes-iraqi-prime-minister-we-are-not-leaving-iraq|title=Esper Refutes Iraqi Prime Minister: 'We Are Not Leaving Iraq'|first=Paul D.|last=Shinkman|work=U.S. News & World Report|date=7 January 2020|accessdate=18 June 2022}}</ref><ref name="hurriyetwithdrawalreport">{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/germany-to-cut-troop-numbers-in-iraq-uk-reduces-staff-at-baghdad-tehran-embassies-150671|title=Germany to cut troop numbers in Iraq; UK reduces staff at Baghdad, Tehran embassies - World News|website=Hürriyet Daily News|date=7 January 2020}}</ref><ref name="ukgermanycanada">{{cite web|url=http://www.theguardian.com/world/2020/jan/07/germany-cuts-troop-numbers-in-iraq-after-suleimani-killing|title=Germany cuts troop numbers in Iraq after Suleimani killing|date=7 January 2020|website=The Guardian}}</ref><ref name="britishpledge">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-security-britain-military-idUSKBN1Z61ZE|title=UK will leave Iraq if Baghdad asks us to go: defense minister|newspaper=Reuters|date=7 January 2020|via=www.reuters.com}}</ref><ref name="francestay">{{Cite web|url=https://www.voanews.com/middle-east/governement-source-france-not-planning-cut-troop-numbers-iraq-now|title={{sic|Gover|nement|nolink=y}} Source: France not Planning to Cut Troop Numbers in Iraq for Now &#124; Voice of America - English|website=www.voanews.com|date=7 January 2020}}</ref><ref name="australiastay">{{Cite web|url=https://www.smh.com.au/politics/federal/don-t-throw-us-out-australia-pleads-to-stay-in-iraq-but-plans-for-the-worst-20200106-p53pcy.html|title='Don't throw us out': Australia pleads to stay in Iraq but plans for the worst|first=Bevan|last=Shields|date=6 January 2020|website=The Sydney Morning Herald}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.militarytimes.com/news/your-military/2020/08/25/over-10000-islamic-state-fighters-active-in-iraq-syria-as-attacks-significantly-increase-un/|work=Military Times|title=Over 10,000 Islamic State fighters active in Iraq, Syria as attacks 'significantly' increase: UN|date=25 August 2020|access-date=4 February 2021}}</ref> ائتلافي ځواکونو په عراق کې خپل جنگي ماموریت په رسمي ډول د ۲۰۲۱ زکال په ډسمبر میاشت کې پای ته ورساوه، خو یو شمېر امریکايي ځواکونه د داعش پر وړاندې په روانه مبارزه کې د عراق امنیتي ځواکونو ته د مشورې، روزنې او مرستې په موخه پاتې شول چې سربېره پر دې یې د عراقي ځواکونو هوايي ملاتړ کاوه او نورې پوځي مرستې یې هم ورسره کولې. == مخینه == === د متحده ایالاتو پخوانۍ مداخله === په ۲۰۰۳ زکال کې متحده ایالاتو په عراق باندې د یو بحث پاروونکي برید مشري وکړه؛ دغه برید یې د هغو ناقصو اطلاعاتو پر مټ وکړ چې گویا د عراق بعثي حکومت د ټولیزې وژنې وسلې او همدارنگه له القاعدې ډلې سره اړیکې لري. په ۲۰۰۷ زکال کې په عراق کې د امریکايي سرتېرو شمېر ۱۷۰ زرو تنو ته ورسېد. په ۲۰۱۱ زکال متحده ایالاتو خپل گڼ شمېر سرتېري له عراق څخه وویستل، خو وروسته یې په خپل سفارت او قونسلیو کې ۲۰ زره کسان وساتل چې په دغو کې د سفارت په لسگونو وسله وال ساتونکي او همدارنگه شاوخوا ۴۵۰۰ قراردادي شخصي پوځيان شامل وو. له وتلو وروسته یې د څارونکو الوتکو عملیات پیل کړل څو د هغو اسلام پالو جنگیالیو اړوند اطلاعات راغونډ کړي چې عراقي دولت یې په نښه کاوه. <ref name="beginning1">{{cite web|url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2003/03/20030322.html|work=[[whitehouse.gov]]|title=President Discusses Beginning of Operation Iraqi Freedom|via=[[NARA|National Archives]]|access-date=29 October 2011 <!--DASHBot-->}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.wsj.com/articles/u-s-secretly-flying-unmanned-drones-over-iraq-1402605640|title=U.S. Secretly Flying Drones Over Iraq|date=12 June 2014|work=WSJ|access-date=20 November 2014}}</ref><ref name="cnn27-6-14">{{cite news|url=http://www.cnn.com/2014/06/27/world/meast/iraq-crisis/|title=U.S. has armed drones over Baghdad, official says|publisher=CNN|date=27 June 2014|access-date=20 November 2014}}</ref> === پخواني دښمنان === په عراق باندې له برید وروسته، د داعش مخکنیو ځای ناستو (جماعت التوحید والجهاد، مجلس شورای المجاهدین او په عراق کې د القاعدې ډله) د متحده ایالاتو په مشرۍ د عراق د اشغال پر وړاندې غبرگون وښود. جماعت التوحید او د مجاهدینو شورا د مقاومت د قومندان ابو محمد له څرگندونو وروسته چې دغه اشغال یې عراقي وگړو ته د سپکاوي او همدارنگه د هغوی د تړلو په توگه توصیف کړ، په ترهگریزو بریدونو لاس پورې کړ. جماعت التوحید او د مجاهدیونو شورا په خپلو بریدونو کې په سلگونو عراقي مسلمانان، څو امریکايي سرتېري او همدارنگه په ۲۰۱۰ زکال کې له عیسویانو څخه ډکه یوه کلیسا په نښه کړه. اټکل دا دی چې دوی د ۲۰۰۴ زکال پر مهال خپل بریدونه پیل کړل چې په نورو فعالیتونو کې یې د دریو امریکايي ملکي وگړو، یو بریتانوي، د سویلي کوریا د یو وگړي او یو جاپاني ملکي وگړي څخه د سرونو غوڅول شاملېږي. <ref name="FRONTLINE,2006">{{cite web|publisher=PBS|url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/insurgency/etc/script.html|format=transcript|type=TV program|title=Frontline (U.S. TV series)|date=21 February 2006|access-date=22 February 2015}}</ref><ref name="bbc19-5-4">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/3727597.stm|title=Al-Qaeda group claims Salim death|work=BBC News|date=19 May 2004|access-date=31 December 2014}}</ref> === په شمالي عراق کې د داعش پرمختگ === د ۲۰۱۱ زکال په ډسمبر میاشت کې له عراق څخه د امریکايي ځواکونو له وتلو وروسته، د عراق د دولت پر ضد تر ډېره د سني اسلام پالو له خوا له تاوتریخوالي څخه ډکو چارو دوام وموند؛ چې دغه چارې د عراقي یاغیتوبونو په نوم هم بلل کېږي. د ۲۰۱۴ زکال د جون له ۵مې نېټې څخه تر ۱۱مې نېټې پورې سني اسلام پالو مجاهدینو (داعش) چې وړاندې د سوریې په کورنۍ جگړه کې بریالي شوي و؛ د عراق سامرا، موصل او تکریت ښارونه یې ونیول؛ همدارنگه یې گواښ وکړ چې د موصل بند او کرکوک به هم ونیسي، هغه سیمې چې کنټرول یې د عراق له دولت څخه د عراق کردي پیشمرگو ځواکونو په لاس کې اخیستی و. <ref name="longwarjournal">{{cite web|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2014/06/isis_take_control_of.php|title=ISIS takes control of Mosul, Iraq's second largest city|work=The Long War Journal|date=10 June 2014|access-date=22 November 2014|first=Bill|last=Roggio}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2014/jun/12/kurdish-peshmerga-kirkuk-iraq-maliki|work=The Guardian|date=12 June 2014|title=Kurdish peshmerga seize a chaotic victory in Kirkuk|access-date=29 September 2014}}</ref> === په انټرنټ کې د سرغوڅولو د ویډیوگانو تبلیغاتي کمپاین ۲۰۱۴ – ۲۰۱۵ زکال === د ۲۰۱۴ زکال د اگست په ۱۲مه نېټه داعش د لویدیځوالو او جاپاني بندي شوو ملکي وگړو د سرغوڅولو عملیات پیل کړل (اعلان یې د اگست په ۱۲مه وکړ، خو له جیمز فولي څخه یې د اگست په ۱۹مه، له سټیون سوتلوف څخه یې د سپټمبر په ۲مه، له ډېوېډ هاینس څخه یې د سپټمبر په ۱۳مه، د سپټمبر په ۲۴مه یې له هروه گوردل، د اکتوبر په ۳مه یې له آلن هنینگ، د نومبر په ۱۶مه یې له پیټر کاسیگ، د ۲۰۱۵ زکال په جنوري میاشت کې یې له هارونا یوکاوا او د ۲۰۱۵ زکال د جنوري په ۳۰مه نېټه یې له کنجی گوتو سرونه غوڅ کړل) او د هغوی ویډیوگانې یې د انټرنټ له لارې خپرې کړې. <ref>{{cite web|title=Beheadings as Terror Marketing|url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2014/10/beheadings-as-terror-marketing/381049/|website=The Atlantic|date=2 October 2014|access-date=4 March 2015}}</ref><ref name="BigNews22-8-14">{{cite news|title=Jihadists sent chilling email to Foley family before execution|url=http://www.bignewsnetwork.com/index.php/sid/225005187|date=22 August 2014|access-date=20 October 2014|work=Big News Network|archive-date=26 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141126153449/http://www.bignewsnetwork.com/index.php/sid/225005187|url-status=dead}}</ref> == د داعش پر وړاندې د متحده ایالاتو په مشرۍ ائتلاف == د ۲۰۱۴ زکال د سپټمبر په پنځمه، د سپټمبر په پنځلسمه او د ډسمبر په دریمه نېټه بېلابېلو هېوادونو غونډې وکړې څو د داعش پر وړاندې د همغږي اقدام اړوند خبرې وکړي. په دریو واړو ناستو کې متحده ایالاتو، بریتانیا، فرانسې، جرمني، ایټالیا، کاناډا، ترکیې او ډنمارک گډون درلود. د سپټمبر د پنځمې نېټې د ائتلاف په ناسته کې لسو هېوادونو پرېکړه وکړه چې په عراق او سوریه کې به د داعش ضد ځواکونو څخه ملاتړ وکړي.<ref name="TIME5Sep">[http://time.com/3273185/isis-us-nato/ 'U.S. Forms Anti-ISIS Coalition at NATO Summit'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181012154609/http://time.com/3273185/isis-us-nato/ |date=2018-10-12 }}. ''Time'', 5 September 2014. Retrieved 14 June 2015.</ref> د سپټمبر د پنځلسمې نېټې د ائتلاف په ناسته کې ۲۶ هېوادونو پرېکړه وکړه چې له عراقي دولت څخه به په پوځي ډگر کې ملاتړ وکړي.<ref name="FrDiplomatie">[http://www.diplomatie.gouv.fr/en/country-files/iraq-304/events-2526/article/international-conference-on-peace "International Conference on Peace and Security in Iraq (Paris, September 15, 2014)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140918011834/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/country-files/iraq-304/events-2526/article/international-conference-on-peace|date=18 September 2014}}. ''France Diplomatie'' (undated). Retrieved 14 June 2015.</ref> د ډسمبر د دریمې نېټې ائتلاف (۵۹ هېوادونو) بیا د څو اړخیزو ستراتیژیو اړوند خبرې وکړې چې په دغو کې د داعش د مالي او بودیجوي منابعو قطع کول او همدارنگه د داعش د واقعي ماهیت افشا کول شامل وو. <ref name="USstate,3Dec">[https://2009-2017.state.gov/r/pa/prs/ps/2014/12/234627.htm 'Joint Statement Issued by Partners at the Counter-ISIL Coalition Ministerial Meeting']. ''[[United States Department of State]]'', 3 December 2014. Retrieved 16 June 2015.</ref> === د عراق له دولت څخه ملاتړ === وروسته له هغه چې متحده ایالاتو د ۲۰۱۴ زکال په جون میاشت کې عراق ته د خپلو گټو د خوندیتوب او عراقي ځواکونو ته د مشورې ورکولو په موخه د ځواکونو د لېږلو هوډ وکړ، ولسمشر باراک اوباما د سپټمبر په وروستیو کې پرېکړه وکړه چې ۱۶۰۰ سرتېري به د عراق د پوځ او کردي ځواکونو د مشاورینو په توگه عراق ته ولېږي. له دغه شمېر سرتېرو څخه ۸۰۰ سرتېرو د خپلو نورو همکارانو د ساتنې مسئولیت پر غاړه درلود او همدارنگه ۱۰۰ تنو یې بیا د عراقي او کردي ځواکونو د روزنې مسئولیت واخیست؛ همدارنگه یې ورته لارښوونه کوله چې څه ډول له داعش سره جگړه وکړي. ولسمشر اوباما د نومبر تر اتمې یا نهمې نېټې پورې په عراق کې د خپلو سرتېرو شمېر دوه چنده کړ چې په دې سره په عراق کې د امریکايي سرتېرو شمېر ۳۱۰۰ تنو ته ورسېد. د سرتېرو شمېر د ۲۰۱۵ زکال تر فبروري میاشتې پورې ۴۵۰۰ تنو ته زیات شو. د ۲۰۱۵ زکال په جون میاشت کې یې ۴۵۰ نور اضافي سرتېري هم عراق ته ولېږل چې په دې سره په دغه هېواد کې د شته سرتېرو شمېر لږ تر لږه ۴۸۵۰ تنو ته ورسېد. <ref name="TheHill27-9-14">{{cite news|url=http://thehill.com/policy/defense/219071-lines-blur-for-us-troops-in-iraq|agency=The Hill|title=Lines blur for US troops in fight against ISIS|date=27 September 2014|access-date=2 October 2014}}</ref><ref name="stripes.com">[http://www.stripes.com/news/us/obama-doubling-us-troop-levels-in-iraq-1.312905 Obama doubling US troop levels in Iraq]. Stars and Stripes, 7 November 2014. Retrieved 18 December 2014.</ref><ref>''[[NRC Handelsblad]]'', 11 November 2014.</ref><ref name="militants attack near Baiji">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-iraq-idUSKBN0OT0BA20150613|title=Militants attack government forces near Iraq's Baiji refinery|work=Reuters|date=13 June 2015|access-date=8 August 2015}}</ref> == سرچينې == 05b0tjcm8hzdconuwzf1irybuzwvvyt 0 73365 369230 362613 2026-09-23T05:03:30Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369230 wikitext text/x-wiki دلته د یو شمېر هغو هېوادونو یادونه شوې چېرې چې د یهودیت ترهې (یهود ستېزۍ) احساسات تجربه شوي دي. == افریقا == === الجزایر === وروسته له هغه چې الجزایر په ۱۹۶۲ زکال کې خپلواکي واخیسته، یوازې مسلمانانو د دغه هېواد تابعیت ترلاسه کولای شو، همدا و چې د دغه هېواد ۹۵٪ یهودان چې شمېر یې ۱۴۰ زرو تنو ته رسېد له دغه هېواد څخه ووتل. له ۱۸۷۰ زکال وروسته (دغه چاره د لنډ مهال لپاره په ۱۹۴۰ زکال کې د ویشي فرانسې له خوا ودرول شوه) د الجزایر ډیری یهودانو فرانسوي تابعیت ترلاسه کړ چې ډېری له دغو څخه فرانسې او یو شمېر یې هم اسرائیلو ته کډه شول. تر ۱۹۶۹ زکال پورې په دغه هېواد کې له ۱۰۰۰ تنو څخه لږ یهودانو ژوند کاوه. په ۱۹۷۵ زکال کې دولت یوازې له یوې کنیسې پرته نورې ټولې کنیسې ونیولې او هغه یې په جوماتونو او یا هم کتابتونونو بدلې کړې. <ref name="JVL">[https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vjw/Algeria.html "Algeria"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160808193700/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vjw/Algeria.html |date=2016-08-08 }}, Jewish Virtual Library</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.jta.org/1975/04/15/archive/behind-the-headlines-the-jews-of-algeria|title=Behind the Headlines the Jews of Algeria|date=April 15, 1975}}</ref> === مصر === په ۱۹۴۸ زکال کې شاوخوا ۷۵۰۰۰ یهودانو په مصر کې ژوند کاوه. نن ورځ له دغې شمېرې څخه ۱۰۰ تنه یې پاتې دي چې ډېری یې په قاهرې ښار کې ژوند کوي. د ۱۹۴۸ زکال پر مهال د قاهرې په یهود مېشتو سیمو کې یو لړ بمي چاودنې وشوې چې له امله یې لږ تر لږه ۷۰ یهودان ووژل شول؛ په سلګونو نور یهودان بندیان او مالونه یې مصادره شول. په ۱۹۵۴ زکال کې د لاوون کړکېچ چې له امله یې اسرائیلي وګړي او مصري یهودان د مصري او امریکايي اهدافو د بمبارد کولو له امله ونیول شول، په مصر کې یې د پاتې یهودانو د لا ځورونې لپاره پلمه جوړه کړه. په ۱۹۵۶ زکال کې د سوئز له کړکېچ وروسته، مصر له ۲۵ زرو څخه زیات یهودان له هېواده وشړل، د هغوی مالونه یې مصادره کړل او شاوخوا درې زره نور یې بندیان کړل. په ۱۹۶۷ زکال کې یې نور یهودان هم بندیان او شکنجه کړل چې د دوی له کډوالۍ وروسته یې کورونه هم مصادره کړل. مصر یو مهال د پرمختللو او باسوداه یهودي ټولنو کور و. په نهمه او یوولسمه پېړۍ کې مسلمانانو د یهودانو داسې ځپونکې چارې پلې کړې چې په ۱۰۱۲ زکال کې په قاهره کې د یهودي سیمو په ویجاړولو او همدارنګه د یهودانو په عام وژنې سره پای ته ورسېدې. له دغه مهال را وروسته شرایطو په ۱۵۱۷ زکال کې د عثماني سترواکۍ تر مهاله توپیرونه لرل او یوځل بیا پر هغوی فضا تنګه شوه. <ref name="Schafer">Schafer, Peter. ''Judeophobia'', Harvard University Press, 1997, p 208.</ref><ref>[http://www.ccel.org/ccel/josephus/works/files/apion-1.htm ''Against Apion''] Bk 1.14, 1.26</ref><ref>Obadiah of Bertinoro p. 53</ref><ref>[http://www.intelligence.org.il/eng/sib/4_04/as_egypt.htm Examples of antisemitism in the Arab and Muslim world] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070703175632/http://www.intelligence.org.il/eng/sib/4_04/as_egypt.htm|date=2007-07-03}} on intelligence.org.il, site of the Intelligence and Terrorism Information Center at the Center for Special Studies (C.S.S), Israel. Accessed 24 September 2006.</ref> == آسیا == === بحرین === د بحرین د کوچنۍ یهودي ټولنې شمېر په ۱۹۴۸ زکال کې ۱۵۰۰ تنه و؛ دا تر ډېره پورې د هغو کډوالو له اولادې څخه وو چې د ۱۹۰۰مې لسیزې په لومړیو کې له عراق څخه دلته راغلي وو. د ۱۹۴۷ زکال په ډسمبر میاشت کې د بحرین د یهودي ټولنې پر وړاندې د منامه پاڅون په فلسطین کې د دوامداره تاوتریخوالي له امله رامنځته شو. یو شمېر خلکو د یهودانو کورونه او دوکانونه لوټ کړل، د ښار کنیسه یې ړنګه کړه، یهودان یې ووهل او یوه زړه یهودي ښځه یې ووژله. د ۱۹۶۷ زکال له شپږ ورځنۍ جګړې وروسته یو ځل بیا په یهودانو بریدونه زیات شول. له همدې امله د دغه هېواد ډیری یهودان نورو هېوادونو په ځانګړې توګه اسرائیلو او بریتانیا ته کډه شول، خو له دې سره هم تر ۲۰۰۶ زکال پورې ۳۶ تنه یهودان په دغه هېواد کې پاتې وو. <ref name="MOMENT">{{cite news|title=The Unlikely Emissary: Houda Nonoo|first=Sarah|last=Breger|url=http://momentmag.com/Exclusive/2011/04/bahrain.html|newspaper=[[Moment (magazine)|Moment]]|year=2011|access-date=7 July 2012}}{{dead link|date=June 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref><ref name="israelnationalnews.com">{{cite web|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/127201|title=The King of Bahrain Wants the Jews Back|author=Ratzlav-Katz, Nissan|date=14 August 2008|work=Israel National News|archive-date=3 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121003051455/http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/127201|access-date=2 October 2012|url-status=live}}</ref><ref name="Luxner">Larry Luxner, [http://www.jta.org/page_view_story.asp?intarticleid=17183&intcategoryid=1 Life’s good for Jews of Bahrain—as long as they don’t visit Israel] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607072143/http://www.jta.org/page_view_story.asp?intarticleid=17183&intcategoryid=1|date=2011-06-07}}, [[JTA News]], October 18, 2006. Accessed 25 October 2006.</ref> نن ورځ د بحرین د مسلمانانو او یهودانو ترمنځ اړیکې په عمومي بڼه ښې ګڼل کېږي؛ ورته مهال بحرین د عربستان د ټاپو وزمې یوازنی هېواد دی چې په هغو کې ځانګړې یهودي ټولنه شتون لري او همدارنګه د فارس خلیج یوازنی هېواد دی چې کنیسه لري، په داسې حال کې چې له هغو ګټنه نه کېږي. په دغه هېواد کې یهودان د ډېر لږ شمېر په لرلو بیا هم د دغه هېواد په مدني ټولنه کې پام وړ رول لوبوي. <ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/7426806.stm|title=Bahrain names Jewish ambassador|work=[[BBC News]]|date=2008-05-30|access-date=2008-05-30}}</ref> === هند === هند د ګڼ شمېر یهودي ټولنو کور دی. د شلمې پېړۍ پر مهال څو مهمو هندو مشرانو، پوهانو او سیاستوالو لکه وینایاک دامودار سوارکار، سیتا رام ګوئل، آرون شوري او نورو په څرګنده بڼه یهود ستېزي وغندله او له اسرائیلو او همدارنګه یې د یهودانو له برخلیک ټاکنې ملاتړ وکړ. <ref>{{cite web|url=http://www.nhsf.org.uk/images/stories/HinduDharma/Interfaith/hinduzion.pdf|title=Hindu Pro-Zionism|access-date=April 23, 2006|url-status=unfit|archive-url=https://web.archive.org/web/20060423090103/http://www.nhsf.org.uk/images/stories/HinduDharma/Interfaith/hinduzion.pdf|archive-date=April 23, 2006}}</ref><ref>{{Cite book|last=Cottle.|first=Johnson, Barbara|url=http://worldcat.org/oclc/636074543|title="Our community" in two worlds : the Cochin Paradesi Jews in India and Israel|date=1989|publisher=University Microfilms International|oclc=636074543}}</ref> === ایران === د ایران پخواني ولسمشر محمود احمدي نژاد څو ځله له هلوکاسټ څخه په انکار کولو تورن شوی دی. د ایران لوی مذهبي رهبر، علي خامنه یي هم څو ځله د هلوکاسټ د ورکړل شوو شمېرو اړوند شک ښودلی دی. هغه د یوې غونډې پر مهال وویل چې صهیونېستانو له نازي رهبرانو سره «نږدې اړیکې» لرلې او «د [هولوکاسټ] اغراق آمېزه شمېرې له فلسطینیانو سره د صهیونېستانو د ظالمانه چلن د توجېه په موخه وړاندې شوې دي».<ref>{{Cite web|title=افسانه هولوکاست|url=https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=5070#43766|website=Khamenei.ir|access-date=2024-01-02|archive-date=2021-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127160933/https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=5070#43766|url-status=dead}}</ref> ورته مهال ایراني یهودان، عیسویان او زردشتیان د اساسي قانون له مخې ځانګړي حقونه لري او همدارنګه د ایران په پارلمان کې ورته څوکۍ ځانګړې شوې دي، خو له دې سره هم په عملي بڼه د هغوی ځورونه شتون لري. <ref name="The Algemeiner">{{cite news|title=Anti-Semitic Cartoon Wins Iranian Festival Prize|url=http://www.algemeiner.com/2012/07/11/anti-semitic-cartoon-wins-iranian-festival-prize/|access-date=11 July 2012|newspaper=The Algemeiner|date=11 July 2012}}</ref><ref name="The Jewish Chronicle">{{cite news|last=Rocker|first=Simon|title=Iran gives antisemitic cartoon top prize|url=http://www.thejc.com/news/world-news/69827/iran-gives-antisemitic-cartoon-top-prize|access-date=11 July 2012|newspaper=The Jewish Chronicle|date=11 July 2012|archive-date=19 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120719014155/http://www.thejc.com/news/world-news/69827/iran-gives-antisemitic-cartoon-top-prize|url-status=dead}}</ref><ref name="ADLb">{{cite web|title=Anti-Semitic Cartoon Declared Winner of Iranian 'Wall Street Downfall' Festival|url=http://altwire.utne.com/zine/israel-palestine_new/antisemitic-cartoon-declared-winner-of-i/5547314632322f6f30586535547a61726a6e747545413d3d|website=The Anti-Defamation League|access-date=11 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140111113637/http://altwire.utne.com/zine/israel-palestine_new/antisemitic-cartoon-declared-winner-of-i/5547314632322f6f30586535547a61726a6e747545413d3d|archive-date=11 January 2014|url-status=dead}}</ref> === پاکستان === په پاکستان کې د یهودانو پر ضد یوه عمومي کلیشه شتون لري. یهودان په دغه هېواد کې په ناسمه توګه «بخیلان» ګڼل کېږي، په داسې حال کې چې په پاکستان کې بني اسرائیلو د دغه هېواد له وېش وړاندې د ورورولۍ او وحدت ګڼ شمېر سازمانونه لرل چې هلته یې له مېشتو یهودانو او نورو ځانته ورته باور لرونکو سره مرستې کولې. په شام کې د اسرائیلو له رامنځته کېدو لږ وړاندې د پاکستان د اسلامي دولت په تاسیس کېدو سره په پاکستان کې د یهودانو پر وړاندې یو لړ کړکېچونه رامنځته شول چې بیا په ۱۹۴۸ زکال کې د اسرائیلو له خپلواکۍ وروسته په پاکستان کې د شاوخوا ۲۰۰۰ کسیزې کوچنۍ یهودي ټولنې پر وړاندې له تاوتریخوالي ډک اقدامات ترسره شول. په کراچۍ کې د هغو کنیسه او خپله یهودان د عامو وګړو تر برید لاندې راغلل. دغه ځورونې لامل وګرځېدې چې ګڼ شمېر دغه یهودان هند، اسرائیلو، کاناډا، متحده ایالاتو، بریتانیا او نورو همګټو هېوادونو ته کډه وکړي. د دغه هېواد په پېښور ښار کې بیا یهودي ټولنه شتون نه لري. <ref>[http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2005\10\21\story_21-10-2005_pg3_2 Why are the Jews ‘kanjoos’? —Khaled Ahmed’s Review of the Urdu press],''Daily times (Pakistan)''</ref><ref name="Pakistan">[https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vjw/Pakistan.html Jewish Virtual Library: Pakistan] Accessed October 8, 2006</ref> په ۱۹۹۶ زکال کې له جمیما ګولډسمېت سره د پاکستان د کرکټ لوبډلې د مخکښ غړي عمران خان (وروسته د پاکستان لومړی وزیر) واده یو شمېر غبرګونونه راوپارول او خان د «یهودي لابي ګرۍ» په موخه اجنټ وبلل شو. په پاکستان کې مصري رسنیو په خان باندې دغه ډول نور تورونه پورې کړل، خو هغوی دغې موضوع ته اړوند خپل راپورونه د خان له شکایت وروسته لرې کړل. <ref name="Pakistan2">[https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vjw/Pakistan.html Jewish Virtual Library: Pakistan] Accessed October 8, 2006</ref> === سعودي عربستان === د سعودي عربستان په درسي نصاب کې یهودان په ښه نامه نه دي یاد شوي او هغوی د شادیانو نسل بولي؛ همدارنګه له زده کوونکو غواړي چې له یهودانو ځانونه لرې وساتي او له هغوی سره ملګرتیا وه نه کړي. همدارنګه څرګندوي چې یهودان د شیطان عبادت کوي او مسلمانان پر یهودانو باندې د غلبې په موخه جهاد ته هڅوي. د سعودي عربستان دولتي چارواکي او همدارنګه مذهبي مشران هم د همدغه لیدلوري ترویج کولو ته کار کوي او څرګندوي چې یهودان په ټوله نړۍ کې نفاق اچوي. هغوی د خپلو دغو څرګندونو لپاره د دلیل وړاندې کولو په موخه د صهیونېستي مشرانو ترمنځ په ترسره شوي پروتوکول استناد کوي. <ref>{{cite news|last=Shea|first=Nina|author-link=Nina Shea|title=This is a Saudi textbook. (After the intolerance was removed.)|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/05/19/AR2006051901769.html|newspaper=[[The Washington Post]]|date=21 May 2006|page=B01}}</ref><ref name="CMIP-KSA2001">[http://www.edume.org/reports/10/38.htm CMIP report: The Jews in World History according to the Saudi textbooks] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928005805/http://www.edume.org/reports/10/38.htm|date=28 September 2007}}. ''The Danger of World Jewry'', by Abdullah al-Tall, pp. 140–141 (Arabic). ''Hadith and Islamic Culture'', Grade 10, (2001) pp. 103–104.</ref><ref name=":0">{{cite web|url=http://www.freedomhouse.org/religion/pdfdocs/KSAtextbooks06.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060823125127/http://www.freedomhouse.org/religion/pdfdocs/KSAtextbooks06.pdf|archive-date=23 August 2006|title=Saudi Arabia's Curriculum of Intolerance|publisher=Center for Religious Freedom of Freedom House|date=2006}}</ref> په ۲۰۰۴ زکال کې د سعودي عربستان د تورېزم رسمي ویب پاڼې اعلان وکړ چې یهودانو او د اسرائیلو پاسپورټ لرونکو ته د دغه هېواد وېزه نه ورکوي. د دغې موضوع اړوند له جنجالونو وروسته دغه خبر له یادې ویب پاڼې څخه لرې کړای شو، خو لا هم اسرائیلي پاسپورټ لرونکو ته وېزه نه ورکوي. د ۲۰۱۴ زکال په وروستیو کې یوې سعودي ورځپاڼې راپور خپور کړ چې د یهودیت په ګډون د نورو مذهبونو خارجي کارګرانو ته په سعودي عربستان کې هرکلی ویل کېږي، خو د اسرائیلي وګړو هرکلی نه کوي. <ref name="BBC">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/3493448.stm "Jews barred in Saudi tourist drive"], ''[[BBC News]]'', 27 February 2004.</ref><ref>Ariel Ben Solomon, [http://www.jpost.com/International/Saudi-Arabia-says-open-to-Jewish-workers-386239 "Saudi Arabia says open to Jewish Workers"], Jerusalem Post, 31 December 2014.</ref> == اروپا == په ۲۰۰۴ زکال کې «د پیو نړیوالو لیدلورو د پروژې» د نظرپوښتنې لنډیز څرګندوي چې، «په اروپا کې د یهودیت ستېزۍ د زیاتوالي اړوند له اندېښنو سربېره په تېرو لسیزو کې د یهودیت ضد احساساتو د زیاتوالي هېڅ نښانه شتون نه لري. ورته مهال د ۱۹۹۱ زکال په پرتله په فرانسې، جرمني او روسیه کې اوس مهال د یهودیانو د مطلوبیت درجه لوړه ده. له دې سره هم یهودان په متحده ایالاتو کې د جرمني او روسیې په پرتله زیات محبوبیت لري». <ref name="Pew">[http://pewglobal.org/reports/display.php?ReportID=206 "A Year After Iraq War: Mistrust of America in Europe Even Higher, Muslim Anger Persists"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100316041232/http://pewglobal.org/reports/display.php?ReportID=206 |date=2010-03-16 }}, [[Pew Research Center|Pew Global Attitudes Project]], accessed March 12, 2006.</ref> سربېره پر دې په ۲۰۰۵ زکال کې د افترا ضد اتحادیې د نظر پوښتنې د پایلو پر بنسټ لا هم په اروپا کې یهودیت ضد لیدلوري دود دي. د دغې نظر پوښتنې ۳۰٪ ګډون کوونکو ویلي و چې یهودان د سوداګرۍ په برخه کې له کچې زیات واک لري چې له دغو ځواب ویونکو څخه ۱۱٪ ډنمارک، ۱۴٪ انګلستان، ۶۶٪ هنګري او څه باندې ۴۰٪ یې پولنډ او هسپانیا ته اړوند دي.  <ref name="ADL2">[http://www.adl.org/PresRele/ASInt_13/4726_13.htm "ADL Survey in 12 European Countries Finds Antisemitic Attitudes Still Strongly Held"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050609031531/http://www.adl.org/PresRele/ASInt_13/4726_13.htm|date=2005-06-09}}, [[Anti-Defamation League]], 2005, accessed March 12, 2006.</ref><ref name="flashmap">[http://www.philosophistry.com/specials/europe/question_1.html Flash Map of Attitudes Toward Jews in 12 European Countries (2005)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080415030419/http://www.philosophistry.com/specials/europe/question_1.html|date=2008-04-15}}, Philo. Sophistry, accessed March 12, 2006.</ref> == سرچينې == pp5hkq7b010m73tu3yttckn7cva14nm 0 76478 369120 320826 2026-09-22T21:28:34Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369120 wikitext text/x-wiki {{مالوماتبکس|image=[[File:Afghanistan location map N2KL.svg|thumb|Afghan "N2KL" provinces Nangarhar, Nuristan, Kunar and Langhman highlighted.]]}} '''N2KL''' هغه نوم دی [[ايساف|چې د متحده ایالاتو او ایتلافي ځواکونو]] لخوا د سیمه ایزې قوماندانۍ په ختیځ کي د یوې سیمي لپاره چي [[د افغانستان ولايتونه|د افغانستان څلور ولایتونه]] '''[[ننګرهار ولایت|ننګرهار]]''' ، [[نورستان ولايت|'''نورستان''']] ، [[کونړ ولايت|'''کنړ''']] او [[لغمان ولايت|'''لغمان''']] پکښي شامل دي، کارول کیږي. دا ولایتونه [[د ډيورنډ کرښه|له پاکستان سره ګډه پوله لري]] ، چي له همدې امله له پاکستان څخه افغانستان ته او له افغانستان څخه پاکستان ته د [[وسله|وسلو]] ، نشه یي توکو ، لرګیو ، [[تامبه|مسو]] ، قیمتي ډبرو ، مرمر ، موټرو ، الکترونیکي محصولاتو او همدارنګه د عادي مصرفي توکو په قاچاق کې مهم رول لري. <ref>{{وېب سرچينه|date=9 June 2009}}</ref> <ref>{{وېب سرچينه|date=28 June 2002}}</ref> <ref>{{وېب سرچينه|date=19 September 2005}}</ref> <ref>{{وېب سرچينه|date=30 November 2009}}</ref> سربیره پردې، دا سیمه د طبیعي زیرمو په شمول د اوبو، کرني، لرګیو او جواهراتو له امله د ستراتیژیک موقعیت درلودونکې ده. <ref>{{Cite web |title=Defense.gov News Transcript: DoD News Briefing With Colonel John Spiszer, Via Teleconference From Afghanistan, at the Pentagon Briefing Room, Arlington, Va |url=http://www.defense.gov/transcripts/transcript.aspx?transcriptid=4319 |access-date=2024-05-23 |archive-date=2012-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121230184158/http://www.defense.gov/transcripts/transcript.aspx?transcriptid=4319 |url-status=dead}}</ref> [[د افغانستان جګړه (۲۰۰۱- ۲۰۲۱)|په افغانستان کې د جګړې]] په اوږدو کي یاده سیمه [[د طالبانو بغاوت|د طالبانو د اورپکو]] له لوري کارېدل، ورپسې په وروستیو کلونو کي د [[اسلامي دولت – خراسان ولایت|اسلامي دولت خراسان ولایت]] په دې سیمه کې یو بغاوت ترسره کړ چي د ډیرو ترهګریزو بریدونو لامل سو. <ref>{{وېب سرچينه|date=1 September 2007}}</ref> تر ۲۰۱۷ کال پوري د افغانستان په جګړه کي د امریکايي پوځیانو د اتلولۍ له ۱۴ مډالونو څخه ۱۲ دانې یې په دغو ۴ ولایتونو کي د کړنو له امله ورکړل سوي وه. d41jxabw792djjp5w867olmj3aazwy0 0 76707 369145 367599 2026-09-22T23:20:28Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369145 wikitext text/x-wiki {{هراړخيز مالوماتبکس}}د اکسان موبیل په نامه د نفتو لوی شرکت له ۱۹۸۰مې لسیزې څخه تر ۲۰۰۰مې لسیزې پورې د اقلیمي بدلونونو یو له پام وړ رد کوونکو څخه و چې د نړیوالې تودوخې د کمښت په موخه یې له مقرراتو سره مخالفت درلود. د بېلګې په توګه دغه شرکت د متحده ایالاتو له خوا د کیوټو پروتوکول له تصویب څخه په مخنیوي کې پام وړ رول درلود. ورته مهال یاد شرکت له هغو بنسټونو سره مالي مرسته کوله چې د کیوټو پروتوکل له منتقدینو څخه وو او هڅه یې کوله د اقلیمي بدلونونو د اړوندې اجماع سره په مخالفت داسې عامه فکر رامنځته کړي چې نړیواله تودوخه د فوسیلي سون توکو له سوزولو سرچینه نه اخلي. د هغه تحلیل له مخې چې په ۲۰۰۷ زکال کې د اندېښمنو ساینس پوهانو د اتحادیې له خوا وړاندې شو، یاد شرکت له ورته ګڼ شمېر ستراتیژیو، تاکتیکونو، بنسټونو او د تنباکو د صنعت له کارکوونکو څخه ګټنه وکړه څو د سګرټ وهلو او د سږو د سرطان ترمنځ اړیکه رد کړي. <ref name=":6">{{Cite journal|last=van den Hove|first=Sybille|last2=Le Menestrel|first2=Marc|last3=de Bettignies|first3=Henri-Claude|date=2002|title=The oil industry and climate change: strategies and ethical dilemmas|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.3763/cpol.2002.0202|journal=Climate Policy|language=en|volume=2|issue=1|pages=3–18|doi=10.3763/cpol.2002.0202|issn=1469-3062}}</ref><ref>{{Cite web|title=Smoke, Mirrors & Hot Air {{!}} Union of Concerned Scientists|url=https://www.ucsusa.org/resources/smoke-mirrors-hot-air|access-date=2024-02-06|website=www.ucsusa.org|language=en}}</ref> اکسان موبیل د نورو بنسټونو ترمنځ کامپېټیټیو انټرپرایز انستیتیوت (Competitive Enterprise Institute)، جورج سي مارشال انستیتیوت، هرټلنډ انستیتیوت، د امریکا متبادله قانون جوړونکې شورا (American Legislative Exchange Council) او د پالیسیو نړیواله شبکه جوړه کړه. دغه شرکت له ۱۹۹۸ زکال څخه تر ۲۰۰۴ زکال پورې هغو مدافعو سازمانونو ته ۱۶ میلیون ډالر مالي مرستې ورکړې چې د نړیوالې تودوخې د موجود بحث سره یې مخالف دریځ درلود. له ۱۹۸۹ زکال څخه د ۲۰۱۰ زکال تر اپرېل میاشتې پورې یاد شرکت او د هغو نورو مخکښو شرکتونو د نیویارک ټایمز، واشنګټن پوسټ او وال سټریټ ژورنال ورځپاڼو د سه شنبې د ورځو د اعلاناتو پاڼه پېرله او په خپلو اعلاناتو کې یې څرګندوله چې د اقلیمي بدلونونو پوهه بې ګټې ده.<ref>{{Cite book|last=Mann|first=Michael E.|title=The hockey stick and the climate wars: dispatches from the front lines|url=https://archive.org/details/hockeystickclima0000mann|date=2014|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-52638-8|edition=Paperback|location=New York}}</ref><ref name=":3">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2003/05/28/business/exxon-backs-groups-that-question-global-warming.html|access-date=January 29, 2016|first=Jennifer 8.|last=Lee|date=May 28, 2003|newspaper=The New York Times|title=Exxon Backs Groups that Question Global Warming|quote=the company... has increased donations to... policy groups that, like Exxon itself, question the human role in global warming and argue that proposed government policies to limit carbon dioxide emissions associated with global warming are too heavy handed. Exxon now gives more than $1 million a year to such organizations, which include the Competitive Enterprise Institute, Frontiers of Freedom, the George C. Marshall Institute, the American Council for Capital Formation Center for Policy Research and the American Legislative Exchange Council... Exxon has become the single-largest corporate donor to some of the groups, accounting for more than 10 percent of their annual budgets. While a few of the groups say they also receive some money from other oil companies, it is only a small fraction of what they receive from ExxonMobil.}}</ref><ref name=":4">{{cite news|url=http://observer.guardian.co.uk/international/story/0,6903,1361276,00.html|title=Claims by think-tank outrage eco-groups|newspaper=[[The Guardian]]|location=UK|date=November 28, 2004|first1=Antony|last1=Barnett|first2=Mark|last2=Townsend|access-date=January 16, 2007}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>Weart, S. (2025) [https://web.archive.org/web/20160629155458/https://www.aip.org/history/climate/public2.htm The public and climate change]. In: The Discovery of Global Warming</ref><ref name=":7">{{cite news|agency=[[InsideClimate News]]|title=Exxon's Uncertainty Campaign in Black and White|url=http://insideclimatenews.org/content/exxons-uncertainty-campaign-black-and-white|date=October 22, 2016|access-date=January 31, 2016}}</ref> د کاربن بریف (Carbon Brief) په نامه بنسټ له خوا هغه تحلیل چې په ۲۰۱۱ زکال کې ترسره شو، ښووله یې چې له هرو ۱۰ پام وړ لیکوالانو څخه ۹ تنه د اقلیمي بدلونونو اړوند شکمن دي، یا د هغو په مخالفت څرګندونې کوي او یا هم دا چې له اکسان موبیل شرکت سره اړیکه لري. د شنې سولې بنسټ بیا څرګندوي چې په تېرو ۵۰ کلونو کې دکوک شرکت له ۵۰ میلیون ډالرو څخه زیاته پانګونه کړې څو د اقلیمي بدلونونو اړوند شکونه خپاره کړي. <ref name="ExxonMobil and Koch Industries denial funding">{{cite web|date=2011-05-10|title=9 out of 10 top climate change deniers linked with Exxon Mobil|url=http://www.zmescience.com/ecology/climate-change-papers-exxon-mobil/}}</ref><ref name="CarbonBrief Study: 9 out of top 10 authors linked to ExxonMobil">{{Cite web|title=Analysing the '900 papers supporting climate scepticism': 9 out of top 10 authors linked to ExxonMobil|url=http://www.carbonbrief.org/blog/2011/04/900-papers-supporting-climate-scepticism-exxon-links/|access-date=2024-06-02|archive-date=2011-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20110416033218/http://www.carbonbrief.org/blog/2011/04/900-papers-supporting-climate-scepticism-exxon-links/|url-status=dead}}</ref><ref name="Greenpeace Study: Exposing the dirty money behind fake climate science">{{cite web|title=Exposing the dirty money behind fake climate science|url=http://www.greenpeace.org/international/en/news/features/dirty-money-climate-30032010/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100507150015/http://www.greenpeace.org/international/en/news/features/dirty-money-climate-30032010/|archive-date=7 May 2010|access-date=17 November 2023}}</ref> له ۱۹۷۰مې لسیزې وروسته اکسان موبیل او د هغه مخکښو نورو بنسټونو په نړیواله تودوخه باندې په تمرکز کولو سره اقلیمي څېړنو ته مخه کړه. یاد شرکت د ۱۹۷۰مې لسیزې له وروستیو څخه تر ۱۹۸۰مې لسیزې پورې داسې داخلي او علمي همکاریو ته مالي امکانات برابر کړل چې په دغه برخه کې د یو عامه لیدلوري د وړاندې کولو په موخه د پراختیا په حال کې وې. د ۲۰۲۳ زکال پر مهال یوې څېړنې وښووله چې د اکسان موبیل شرکت د خپلو ساینس پوهانو له خوا د نړیوالې تودوخې موضوع ته د اړوندو مستندو وړاندوینو او ماډلونو پر مټ د فوسیلي سون توکو د سوزولو له امله د نړیوالې تودوخې زیاتوالی په «کره» بڼه اټکل او د هغو «ماهرانه» موډلونه یې جوړ کړي، له همدې امله دوی په منطقي ډول دا اټکل کولای شي چې په کومه کچه د کاربن ډای اکسایډ تولید د ګواښوونکې تودوخې لامل ګرځي. د دغې مقالې لیکونکي دې پایلې ته رسېدلي: «په داسې حال کې چې پوهنتوني او دولتي ساینس پوهانو هڅه کړې هغه څه خلکو ته ولېږدوي چې دوی پرې پوهېدل، خو اکسان موبیل د هغو د رد لپاره هڅې وکړې».<ref name=":8">{{Cite journal|last1=Supran|first1=G.|last2=Rahmstorf|first2=S.|last3=Oreskes|first3=N.|date=2023-01-13|title=Assessing ExxonMobil's global warming projections|journal=Science|language=en|volume=379|issue=6628|pages=eabk0063|bibcode=2023Sci...379.0063S|doi=10.1126/science.abk0063|issn=0036-8075|pmid=36634176|doi-access=free}}</ref><ref name=":9">{{Cite web|last=Milman|first=Oliver|title=Revealed: Exxon made "breathtakingly" accurate climate predictions in 1970s and '80s|url=https://www.motherjones.com/environment/2023/01/revealed-exxon-made-breathtakingly-accurate-climate-predictions-in-1970s-and-80s/|access-date=2023-01-19|website=Mother Jones|language=en-US}}</ref> د ۲۰۱۴ په اپرېل میاشت کې اکسان موبیل داسې راپور خپور کړ چې د لومړي ځل لپاره یې په هغو کې د اقلیمي بدلونونو ګواښ تائید کړی و. دغه شرکت وړاندوینه وکړه چې د نړۍ د نفوسو زیاتوالی، د ژوندانه د معیارونو کیفیت او انرژۍ ته د لاسرسي زیاتوالی کولای شي د ګلخانه یي ګازونو په خپرېدو کې کمښت رامنځته کړي. همدا و چې دغه شرکت په ۲۰۱۵ زکال کې په کاربن باندې د مالیاتو لګولو له اقدام څخه ملاتړ وکړ. <ref name="econo">{{cite news|url=https://www.economist.com/blogs/economist-explains/2015/11/economist-explains-12|title=The Economist explains: Why ExxonMobil would support a carbon tax|newspaper=[[The Economist]]|date=November 11, 2015|access-date=January 30, 2016|quote=Yet since 2007 ExxonMobil, the world's biggest publicly listed oil company, is proposing a carbon tax, and has already put a shadow price on each tonne of {{CO2}} it emits... a robust carbon price can make it easier to decide where to invest for the future. Like ExxonMobil, many of the oil companies make investment decisions based on proxy carbon prices.}}</ref><ref name=":10">{{cite news|url=http://www.ibtimes.com/exxon-mobil-acknowledges-climate-change-risk-business-first-time-1565836|title=Exxon Mobil Acknowledges Climate Change Risk To Business For First Time|work=[[International Business Times]]|date=1 April 2014|access-date=2016-01-15}}</ref> په ۲۰۱۵ زکال کې د نیویارک لوی څارنوال څېړنه پیل کړه چې ایا د اکسان موبیل شرکت څرګندونې د لسیزو علمي څېړنو له پایلو سره مطابقت لري او که نه. د دغو څېړنو پر مټ  د ۲۰۱۸ زکال په اکتوبر میاشت کې د نیویارک ایالت له خوا د اکسان موبیل شرکت پر وړاندې قضايي دوسیه پرانیستل شوه او په هغو کې ادعا شوې وه چې یاد شرکت د اقلیمي بدلونونو په کم ګڼلو له خپلو ونډه والو سره چلوټۍ کړې دي. <ref name="nyt20151105">{{cite news|title=Exxon Mobil Investigated for Possible Climate Change Lies by New York Attorney General|first1=Justin|last1=Gillis|first2=Clifford|last2=Kraussnov|date=November 5, 2015|url=https://www.nytimes.com/2015/11/06/science/exxon-mobil-under-investigation-in-new-york-over-climate-statements.html|newspaper=The New York Times|access-date=November 6, 2015}}</ref><ref name=":11">{{cite news|title=New York is investigating ExxonMobil for allegedly misleading the public about climate change|first=Chris|last=Mooney|date=November 5, 2015|access-date=November 6, 2015|newspaper=The Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/news/energy-environment/wp/2015/11/05/exxonmobil-under-investigation-for-misleading-the-public-about-climate-change/}}</ref><ref name="Times 10-24-18">{{cite news|last1=Schwartz|first1=John|title=New York Sues Exxon Mobil, Saying It Deceived Shareholders on Climate Change|url=https://www.nytimes.com/2018/10/24/climate/exxon-lawsuit-climate-change.html|access-date=24 October 2018|work=The New York Times|date=24 October 2018}}</ref> == خپله څېړنه == د ۱۹۷۰مې لسیزې له وروستیو څخه تر ۱۹۸۰مې لسیزې پورې د اکسان موبیل شرکت مخکښ اکسان د اقلیمي بدلونونو د اړوندو څېړنو په برخه کې عامه شهرت درلود. اکسان د پراخه عامه علمي لیدلوري د وړاندې کولو په برخه کې د داخلي او علمي همکاریو د رامنځته کولو په موخه مالي مرستې وکړې او د اتومسفیري کاربن ډای اکساید په برخه کې یې د تخصص لرلو له امله شهرت وموند. له ۱۹۷۰مې لسیزې څخه تر ۲۰۱۵ زکال پورې د اکسان او اکسان موبیل څېړونکو او پوهنتوني همکارانو په لسګونو څېړنیزې مقالې خپرې کړې. له همدې امله یاد شرکت هغه مهال ته د اړوند لیکل شوو څه باندې ۵۰ علمي مقالو نوملړ وړاندې کړی. <ref name="Jennings 2015">{{harvnb|Jennings|Grandoni|Rust|2015}}</ref><ref>{{harvnb|Jerving|Jennings|Hirsch|Rust|2015}}: Since the late 1970s and into the 1980s, Exxon had been at the forefront of climate change research, funding its own internal science as well as research from outside experts at Columbia University and MIT.</ref><ref>{{harvnb|Gillis|Schwartz|2015}}: From the time the scientific community first began worrying about the climate issue in the 1970s, the company financed research on the topic, with its scientists generally supporting an emerging consensus that [[fossil fuel emissions]] could pose risks for society. Company scientists have contributed to dozens of scientific papers that supported this view and explored the extent of the risks.</ref><ref>{{harvnb|Banerjee|Song|Hasemyer|2015b}}: "ExxonMobil scientists have been involved in climate research and related policy analysis for more than 30 years, yielding more than 50 papers in peer-reviewed publications."</ref><ref name="EMP102115">{{cite web|last1=Cohen|first1=Ken|title=When it Come to Climate Change, Read the Documents|url=http://www.exxonmobilperspectives.com/2015/10/21/when-it-comes-to-climate-change-read-the-documents/|access-date=Jan 31, 2016|website=ExxonMobil Perspectives|publisher=ExxonMobil|خونديځ نېټه=March 25, 2021|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20210325002703/http://www.exxonmobilperspectives.com/2015/10/21/when-it-comes-to-climate-change-read-the-documents/|url-status=dead|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210325002703/http://www.exxonmobilperspectives.com/2015/10/21/when-it-comes-to-climate-change-read-the-documents/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210325002703/http://www.exxonmobilperspectives.com/2015/10/21/when-it-comes-to-climate-change-read-the-documents/}}</ref> د ۱۹۷۷ زکال په جولای میاشت کې د اکسان شرکت یو مخکښ ساینس پوه جیمز بلک د دغه شرکت مدیرانو ته راپور وړاندې کړ او څرګنده یې کړه، دغه مهال داسې یو ټولیز علمي باور شتون لري چې د فوسیلي سون توکو سوزول هغه معمول چاره بولي چې پر مټ یې بشریت په اقلیمي بدلونونو کې اغېز لري. اکسان له ۱۹۷۹ زکال څخه تر ۱۹۸۲ زکال پورې د اقلیمي بدلون او اقلیمي ماډل جوړونې پروګرام پیل کړ چې په دغو کې د یاد شرکت د ایزو اتلانتیک په نامه د لویې نفت وړونکې بېړۍ سمبالښت شامل و؛ دوی په دغه بېړۍ کې یو پرمختللی لابراتوار جوړ او ګڼ شمېر سنسورونه نصب کړل څو په سمندرونو کې د کاربن ډای اکسایډ د جذب کېدو کچه ومومي. اکسان په ۱۹۸۰ زکال کې څرګنده کړه چې ترکیبي سون توکي د خپلو نفتي ترکیباتو سره په تعادل د کاربن ډای اکسایډ د خپراوي کچه زیاتوي. ورته مهال یې اندونیزیا ته څېرمه دختیځ نتونا ګازي میدان (Natuna D-Alpha block) د پراختیا په حالت کې د کاربن ډای اکسایډ له خپراوي څخه د مخنیوي لارې چارې هم وارزولې. <ref>{{harvnb|Banerjee|Song|Hasemyer|2015b}}: "By 1977... he made a presentation to the company's leading executives warning that carbon dioxide accumulating in the [[upper atmosphere]] would warm the planet and if the {{CO2|link=yes}} concentration continued to rise, it could harm the environment and humankind."</ref><ref>{{harvnb|Black|1978}} What is considered the best presently available climate model for treating the Greenhouse Effect predicts that a doubling of the {{CO2}} concentration in the atmosphere would produce a mean temperature increase of about 2°C to 3°C over most of the earth.</ref><ref>{{harvnb|Hall|2015}}: ...the company's knowledge of climate change dates back to July 1977, when its senior scientist James Black delivered a sobering message on the topic. "In the first place, there is general scientific agreement that the most likely manner in which mankind is influencing the global climate is through carbon dioxide release from the burning of fossil fuels," Black told Exxon's management committee. A year later he warned Exxon that doubling {{CO2|link=yes}} gases in the atmosphere would increase average global temperatures by two or three degrees—a number that is consistent with the scientific consensus today. He continued to warn that "present thinking holds that man has a time window of five to 10 years before the need for hard decisions regarding changes in energy strategies might become critical."</ref><ref>{{harvnb|Banerjee|Song|Hasemyer|2015a}}: Exxon budgeted more than $1 million over three years for the tanker project to measure how quickly the oceans were taking in {{CO2|link=yes}}.</ref><ref>{{cite journal|last1=Garvey|first1=Edward|last2=Prahl|first2=Fred|last3=Nazimek|first3=Kenneth|last4=Shaw|first4=Henry|title=Exxon Global {{CO2}} Measurement System|journal=IEEE Transactions on Instrumentation and Measurement|date=March 1982|volume=31|issue=1|pages=32–36|doi=10.1109/TIM.1982.6312509|bibcode=1982ITIM...31...32G|s2cid=9477708}}</ref><ref>{{cite news|title=Highlighting the Allure of Synfuels, Exxon Played Down the Climate Risks|first=John H.|last=Cushman Jr.|date=October 8, 2015|agency=[[InsideClimate News]]|url=http://insideclimatenews.org/news/08102015/highlighting-allure-synfuels-exxon-played-down-climate-risks}}</ref><ref>{{harvnb|Shaw|McCall|1980}}</ref><ref name="icn20151008">{{cite news|first1=Neela|last1=Banerjee|first2=Lisa|last2=Song|title=Exxon's Business Ambition Collided with Climate Change Under a Distant Sea|date=October 8, 2015|url=http://insideclimatenews.org/news/08102015/Exxons-Business-Ambition-Collided-with-Climate-Change-Under-a-Distant-Sea|access-date=January 25, 2016|agency=[[InsideClimate News]]}}</ref> اکسان د ۱۹۸۱ زکال پر مهال په خپلو څېړنو کې په اقلیمي موډل جوړونې تمرکز وکړ. په ۱۹۸۲ زکال کې د اکسان د چاپېریالي چارو دفتر د اکسان مدیریت ته یو داسې داخلي راپور وړاندې کړ چې په هغو کې یې اقلیمي بدلونونه فاجعه جوړونکي بللي و او د فوسیلي سون توکو په مصرف کې یې پام وړ کمښت په راتلونکي کې د اقلیمي بدلونونو څخه د مخنیوي په موخه اړین باله. دغه راپور همدارنګه څرګنده کړې وه چې «د پوهانو د یو شمېر ډلو ترمنځ دغه اندېښنه شتون لري، هر هغه مهال چې دغه بدلونونه د اندازې وړ وګرځي، بیا نو شاتګ ناشونی دی». <ref name="icn201509222">{{cite news|title=Exxon Confirmed Global Warming Consensus in 1982 with In-House Climate Models|first1=Lisa|last1=Song|first2=Neela|last2=Banerjee|first3=David|last3=Hasemyer|date=September 22, 2015|access-date=January 25, 2016|url=http://insideclimatenews.org/news/18092015/exxon-confirmed-global-warming-consensus-in-1982-with-in-house-climate-models|agency=[[InsideClimate News]]}}</ref><ref>{{harvnb|Banerjee|Song|Hasemyer|2015a}}</ref> په ۲۰۱۶ زکال کې د چاپیریالي نړیوالو قوانینو د مرکز په نامه غیر انتفاعي او عامه شرکت ادعا وکړه چې له ۱۹۵۷ زکال راهیسې د همبل آیل په نامه د اکسان موبیل یو مخکښ شرکت په اتومسفیر کې د کاربن ډای اکساید د زیاتوالي په ګواښونو او دا چې دغه زیاتوالی د نړیوالې تودوخې لامل ګرځي، خبر و. اکسان موبیل د دغې ادعا په غبرګون کې وویل «دا چې موږ د نړیوالو ساینس پوهانو څخه وړاندې په اقلیمي بدلونونو باندې د انساني اغېزو اړوند پوهېدو، کومه معتبره موضوع نه شي کېدلای». <ref>{{harvnb|Jerving|Jennings|Hirsch|Rust|2015}}: An extended open water season, Croasdale said in 1992, could potentially reduce exploratory drilling and construction costs by 30% to 50%...he advised the company to consider and incorporate potential "negative outcomes," including a rise in the sea level, which could threaten onshore infrastructure; bigger waves, which could damage offshore drilling structures; and thawing permafrost, which could make the earth buckle and slide under buildings and pipelines.</ref><ref>{{harvnb|Whitman|2015}}: Croasdale said global warming could lower the costs but increase the length of time it would be possible to explore for oil in the Beaufort Sea, north of Alaska and Canada's [[Yukon]] Territory. He and his team of researchers had developed models that showed with climate change, drilling in the Beaufort Sea could grow from two months per year to as many as five, with costs cut by as much as half. At the same time, rising sea level due to climate change could hurt infrastructure</ref><ref name="latimes20151231">{{cite news|title=Big Oil braced for global warming while it fought regulations|first1=Amy|last1=Lieberman|first2=Susanne|last2=Rust|date=December 31, 2015|url=http://graphics.latimes.com/oil-operations/|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=January 24, 2016}}</ref><ref>{{cite news|first=John|last=Schwartz|url=https://www.nytimes.com/2016/04/14/science/pressure-on-exxon-over-climate-change-intensifies-with-new-documents.html|title=Pressure on Exxon Over Climate Change Intensifies With New Documents|date=April 14, 2016|access-date=April 15, 2016|newspaper=[[The New York Times]]|quote=The documents, according to the environmental law center's director, Carroll Muffett, suggest that the industry had the underlying knowledge of climate change even 60 years ago. "From 1957 onward, there is no doubt that Humble Oil, which is now Exxon, was clearly on notice" about rising {{CO2}} in the atmosphere and the prospect that it was likely to cause global warming, he said. ... Alan Jeffers, a spokesman for Exxon Mobil, called the new allegations absurd. "To suggest that we had definitive knowledge about human-induced climate change before the world's scientists is not a credible thesis," he said.}}</ref> == د اقلیمي بدلونونو رد کوونکي مخکښ ساینس پوهان == د شنې سولې په نامه څېړنیزې پروژې د اکسان پټې چارې او همدارنګه ګڼ شمېر هغه ساینس پوهان – فریډ سېنګر، فرېډ سیټیز او پاتریک مایکلز – یو بل ته اړوند بللي چې اقلیمي بدلونونه رد کوي؛ ورته مهال څرګندوي چې د دغو بنسټونو مالي ملاتړ د اکسان موبیل او فیلیپ موریس شرکتونو له خوا کیږي څو د نړیوالې تودوخې څخه انکار دود کړي. په دغو بنسټونو کې د کاټو انستیتیوت او هرېتېج بنسټ هم شامل دي. ورته مهال د جورج سي. مارشال د انستیتیوت په څېر هغه علمي بنسټونه چې د نړیوالې تودوخې منکرین استخدام کوي د فوسیلي سون توکو له شرکتونو سره په اړیکه لرلو تورن کیږي. <ref>{{harvnb|Gillis|Schwartz|2015}}: ExxonMobil rejected the comparison to the tobacco industry</ref><ref name=":1">{{harvnb|Union of Concerned Scientists|2007}}: In its campaign to sow uncertainty about the scientific evidence on global warming, ExxonMobil has followed a corporate strategy pioneered by the tobacco industry. Because ExxonMobil's strategy, tactics, and even some personnel draw heavily from the tobacco industry's playbook, it is useful to look briefly at this earlier campaign</ref><ref>{{cite news|date=October 27, 2005|title=Alternate energy not in cards at ExxonMobil|first=James R.|last=Healey|newspaper=[[USA Today]]|access-date=February 5, 2016|url=http://usatoday30.usatoday.com/money/industries/energy/2005-10-27-oil-invest-usat_x.htm}}</ref><ref>{{harvnb|Van den Hove|Le Menestrel|De Bettignies|2002}}: Ever since climate change became a subject of public and policy concern, ExxonMobil has been the most active major oil corporation in the debate.</ref> == سرچينې == {{لړسرچينې}} lx1g5cbo56xgzzl6jxbxhucgdmgcdie 0 77015 369253 324596 2026-09-23T06:16:28Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369253 wikitext text/x-wiki {{هراړخيز مالوماتبکس}}سوشانت سينګ راجپوت (په انګليسي:Sushant Singh Rajput) ، (زېږون: {{زېږد نېټه|۱۹۸۶|۱|۲۱}} کې <ref>{{cite web|title=happy birthday sushant singh rajput!|url=http://uswww.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-happy-birthday-sushant-singh-rajput/20140121.htm|publisher=rediff.com|date=2014-01-21|accessdate=2020-06-15|website=|last=|first=}}</ref> مړينه ۱۴ جون۲۰۲۰ ) (ونه 183 سانتي متره ) [[هند|د هندي]] [[هندي سينيما|سيمکت]] او [[تلويزون|تلویزیون]] يو نوميالی هيرو او [[لوبغاړی]] و. هغه خپل کیریر د تلوېزیوني سریالونو [[روابط مقدس (فیلم)|هولي ریلیشنشيپ]] لړۍ او په دوه نڅا خپرونو (2009 څخه تر 2011) کې برخه اخیستو سره پیل کړ. او د کای پوچي فلم په ترسره کولو سره يې خپل د سينما سفر پيل کړ، په دې ټولنيز فلم کې د هغه رول او اداکاري د مينه والو له خوا ستايل شوی دی. <ref name=":02">{{وېب سرچينه|ليکوال=|ژبکوډ=fa-IR|تاریخ=۲۵ خرداد ۱۳۹۹|وېبپاڼه=[[بی‌بی‌سی فارسی]]|نشانی=https://www.bbc.com/persian/arts-53041647|سرليک=جسد سوشانت سینگ راجپوت، بازیگر جوان سینمای بالیوود، در منزلش پیدا شد}}</ref> نوموړی د ۲۰۲۰ کال د جون په ۱۴ مه سهار په خپل کور کې مړ وموندل شو. <ref name="Suicide2">{{وېب سرچينه|بعد از سه سال تحقیق در مورد پرونده سوشانت سینگ راجپوت CBI تایید کرد سوشانت به قتل رسیده. سرليک=Sushant Singh Rajput dies by suicide at 34 in Mumbai|نشانی=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/sushant-singh-rajput-commits-suicide-at-mumbai-home-1688886-2020-06-14|وېبپاڼه=India Today|بياکتنه=2020-06-14|ژبکوډ=en|نام=Jyoti Kanyal|کورنی نوم=MumbaiJune 14|نام۲=2020UPDATED:|کورنی نوم۲=June 14|نام۳=2020 23:13|کورنی نوم۳=Ist}}</ref> == ژوندلیک == سوشانت سینګ راجپوت [[بهار|د هند د بيهار]] ایالت په [[پټنا]] ښار کې زېږېدلی و. د هغه پلرنی کلی د پورنیا په سیمه کې دی. د هغه یوه خور، متو سینګ، یو مسلکي [[کريکټ|کرکټره]] ده. په ۲۰۰۲ کې د دوی د مور مړینې د سوشانت کور ویجاړ کړ او دوی په هماغه کال له [[پټنا]] څخه [[ډېلي|ډیلي]] ته لاړل. هغه د هندي پوهنتونونو د داخلې په ازموینه کې اووم مقام خپل کړ او [[Delhi Technological University|د ډیلي تخنیکي پوهنتون]] کې یې میخانیکي انجینري ولوسته، هغه د هند د ملي فزیک المپیاډ ګټونکی هم و. په هرصورت، هغې د کالج له څلورو کلونو څخه یوازې درې کاله يې زده کړې وکړې او له هغې وروسته يې د خپلې خوښې مسلک نڅا او اداکارۍ ته مخه کړه، دی په دې پرېکړه کې له [[شاهرخ خان|شاه رخ خان]] ډېر اغېزمن و. په ۹ کلونو کې، راجپوت وتوانید چې څو بریالي فلمونه ترسره کړي او په ټولنه کې خپل ګڼ شمېر مينه وال پيدا کړي، په ۲۰۱۶ کې، راجپوت د ډوني دې انټولډ سټوري ، سپورتي فلم چې د مهندرا دهوني ژوندليک باندې راڅرخي، اداکاري وکړه.<ref name=":03">{{وېب سرچينه|ليکوال=|ژبکوډ=fa-IR|تاریخ=۲۵ خرداد ۱۳۹۹|وېبپاڼه=[[بی‌بی‌سی فارسی]]|نشانی=https://www.bbc.com/persian/arts-53041647|سرليک=جسد سوشانت سینگ راجپوت، بازیگر جوان سینمای بالیوود، در منزلش پیدا شد}}</ref> == مړينه == سوشانت سینګ د یکشنبې په ورځ د ۲۰۲۰ کال د جون په ۱۴ مه په ممبۍ کې په خپل کور کې ځان وواژه [[ځانوژنه|.]] د پوليسو په لومړنيو راپورونو کې ويل شوي چې هغه له تېرو شپږو مياشتو راهيسې په خپګان اخته و او تر رواني درملنې لاندې و. <ref name="Suicide3">{{وېب سرچينه|بعد از سه سال تحقیق در مورد پرونده سوشانت سینگ راجپوت CBI تایید کرد سوشانت به قتل رسیده. سرليک=Sushant Singh Rajput dies by suicide at 34 in Mumbai|نشانی=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/sushant-singh-rajput-commits-suicide-at-mumbai-home-1688886-2020-06-14|وېبپاڼه=India Today|بياکتنه=2020-06-14|ژبکوډ=en|نام=Jyoti Kanyal|کورنی نوم=MumbaiJune 14|نام۲=2020UPDATED:|کورنی نوم۲=June 14|نام۳=2020 23:13|کورنی نوم۳=Ist}}</ref> <ref name=":12">{{وېب سرچينه|سرليک=Sushant Singh Rajput died of asphyxiation due to hanging, finds postmortem report|نشانی=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/sushant-singh-rajput-died-of-asphyxiation-due-to-hanging-finds-postmortem-report-1689136-2020-06-15|وېبپاڼه=India Today|بياکتنه=2020-06-27|ژبکوډ=en|نام=India Today Web Desk|کورنی نوم=MumbaiJune 15|نام۲=2020UPDATED:|کورنی نوم۲=June 15|نام۳=2020 11:30|کورنی نوم۳=Ist}}</ref> <ref name=":22">{{وېب سرچينه|سرليک=Mumbai Police to write to Twitter India for Sushant Singh Rajput's missing tweets|نشانی=https://www.indiatvnews.com/entertainment/celebrities/sushant-singh-rajput-missing-tweets-mumbai-police-write-to-twitter-sandip-ssingh-interrogated-629078|وېبپاڼه=www.indiatvnews.com|تاریخ=2020-06-25|بياکتنه=2020-06-27|ژبکوډ=en|نام=Parina|کورنی نوم=Taneja}}</ref> د سوشانت سینګ د مړینې وروستی راپور د چهارشنبې په ورځ ،۲۴ جون ۲۰۲۰ پولیسو ته وسپارل شو. دا راپور د ۵ ډاکټرانو یوې ډلې لخوا لاسلیک شو. <ref>{{وېب سرچينه|سرليک=Sushant Singh Rajput's final post mortem report states no foul play|نشانی=https://www.indiatvnews.com/entertainment/bollywood/sushant-singh-rajput-final-post-mortem-report-states-no-foul-play-628908|وېبپاڼه=www.indiatvnews.com|تاریخ=2020-06-24|بياکتنه=2020-06-27|ژبکوډ=en|نام=Shalu|کورنی نوم=Singh}}</ref> انډیا ټوډی په یوه راپور کې اعلان وکړ چې د مړینې لامل د ساه بندۍ له امله د ساه بندېدو له امله وه او هیڅ ځان وژنه نه ده شوې. د عدلي طب په لومړني راپور کې لومړی ۳ ډاکټرانو د سوشانت ځان وژنه تایید کړه او بیا په وروستي راپور کې ۵ ډاکټرانو لاسلیکونه وکړل او نظر یې تایید کړ. د ډاکټرانو نظر په واضح ډول تاییدوي چې سوشانت نه دی وژل شوی، د سوشانت په بدن کې د شخړې یا سطحي ټپ نښې نه دي لیدل شوي، پر هغه هيڅ د ګوتو نښه نه وه او دا قضیه یوازې ځان وژنه ګڼل کیږي. [[ممبای|د ممبيي]] پولیسو د سوشانت د کورنۍ، ملګرو او نږدې ملګرو په ګډون د ۲۳ کسانو په اړه پلټنې وکړې. پوليس وايي سي سي ټي وي کامرې روانې دي او کار کوي. همدارنګه، پولیسو د بدن [[غړی (بيالوژي)|داخلي ارګانونه]] ساتلي ترڅو ډاډ ترلاسه کړي چې زهر خو به ورکړل شوي نه وي، او د هند د عدلي طب څانګې ته یې لیکلي ترڅو د ازموینې پروسې ګړندۍ کړي. <ref>{{وېب سرچينه|سرليک=Sushant Singh Rajput suicide: Final postmortem report says no external injuries or foul play|نشانی=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/sushant-singh-rajput-suicide-final-postmortem-report-says-no-external-injuries-or-foul-play-1692307-2020-06-24|وېبپاڼه=India Today|بياکتنه=2020-06-27|ژبکوډ=en|نام=Divyesh Singh|کورنی نوم=MumbaiJune 24|نام۲=2020UPDATED:|کورنی نوم۲=June 25|نام۳=2020 09:07|کورنی نوم۳=Ist}}</ref> <ref name=":13">{{وېب سرچينه|سرليک=Sushant Singh Rajput died of asphyxiation due to hanging, finds postmortem report|نشانی=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/sushant-singh-rajput-died-of-asphyxiation-due-to-hanging-finds-postmortem-report-1689136-2020-06-15|وېبپاڼه=India Today|بياکتنه=2020-06-27|ژبکوډ=en|نام=India Today Web Desk|کورنی نوم=MumbaiJune 15|نام۲=2020UPDATED:|کورنی نوم۲=June 15|نام۳=2020 11:30|کورنی نوم۳=Ist}}</ref> <ref name=":14">{{وېب سرچينه|سرليک=Sushant Singh Rajput died of asphyxiation due to hanging, finds postmortem report|نشانی=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/sushant-singh-rajput-died-of-asphyxiation-due-to-hanging-finds-postmortem-report-1689136-2020-06-15|وېبپاڼه=India Today|بياکتنه=2020-06-27|ژبکوډ=en|نام=India Today Web Desk|کورنی نوم=MumbaiJune 15|نام۲=2020UPDATED:|کورنی نوم۲=June 15|نام۳=2020 11:30|کورنی نوم۳=Ist}}</ref> <ref name=":23">{{وېب سرچينه|سرليک=Mumbai Police to write to Twitter India for Sushant Singh Rajput's missing tweets|نشانی=https://www.indiatvnews.com/entertainment/celebrities/sushant-singh-rajput-missing-tweets-mumbai-police-write-to-twitter-sandip-ssingh-interrogated-629078|وېبپاڼه=www.indiatvnews.com|تاریخ=2020-06-25|بياکتنه=2020-06-27|ژبکوډ=en|نام=Parina|کورنی نوم=Taneja}}</ref> له بلې خوا، د ممبيي پولیس په پام کې لري چې د اداکار "د ړنګ شوي ټویټونو" په اړه له ټويټر انډيا نه مرسته وغواړي، ترڅو هغه ټويټونه بېرته زېرمه کړي، چې د هغه له مړینې څو ورځې وړاندې ړنګ شوي. داسې راپورونه شته چې وايي چې سوشانت له خپل مرګ څخه څو ورځې وړاندې خپل ځینې ټویټونه ړنګ کړل. [https://twitter.com/itsSSR/status/1210607708312920065 وروستی ټویټ] چې لیدل کیدی شي د دسمبر په ۲۷مه نېټه ۲۰۱۹ کال شوی دی. <ref name=":25">{{وېب سرچينه|سرليک=Mumbai Police to write to Twitter India for Sushant Singh Rajput's missing tweets|نشانی=https://www.indiatvnews.com/entertainment/celebrities/sushant-singh-rajput-missing-tweets-mumbai-police-write-to-twitter-sandip-ssingh-interrogated-629078|وېبپاڼه=www.indiatvnews.com|تاریخ=2020-06-25|بياکتنه=2020-06-27|ژبکوډ=en|نام=Parina|کورنی نوم=Taneja}}</ref> <ref>{{وېب سرچينه|سرليک=Sushant Singh Rajput's Twitter|نشانی=https://twitter.com/itsssr|وېبپاڼه=Twitter|بياکتنه=2020-06-27|ژبکوډ=fa|ليکوال=|تاریخ=}}</ref> === غبرګونونه === د سوشانت له مړینې وروسته، امریکایی ریسلر او اداکار جان سینا په خپل انسټاګرام پاڼه کې د هغه یو عکس خپور کړ. <ref>{{وېب سرچينه|سرليک=Instagram post by John Cena • Jun 14, 2020 at 3:40pm UTC|نشانی=https://www.instagram.com/p/CBa74ibFR9P/|وېبپاڼه=Instagram|بياکتنه=2020-06-21|ژبکوډ=en}}</ref> == فیلمونه == {| class="wikitable" |+ کلید |{{dagger|alt=Films that have not yet been released}} | هغه فلمونه چې تراوسه خپاره شوي نه دي |} {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" | کال ! scope="col" | سرليک ! scope="col" | کردار ! scope="col" | لارښود ! class="unsortable" scope="col" | يادښت |- | rowspan="2" | 2013 ! scope="row" | ''کای پوچا'' | ايشان بټ | ابېشېک کپور |د غوره لومړي اداکار لپاره د سکرین جایزه نومول شوی - د غوره لومړي اداکار لپاره د فلم فیر جایزه نومول شوی - د غوره لومړي اداکار لپاره د زی جایزه |- ! scope="row" | ''شده ديسي رومانس'' | رګورام | منيش شاه | |- | 2014 ! scope="row" | ''[[پي کی]]'' | سرفراز یوسف | [[راجکمار هيراني]] | |- | 2015 ! scope="row" | ''ډيټيکټيو بومکيش بخشي'' | جاسوس بومکيس بخشي | ديباکر بينرجي | |- | 2016 ! scope="row" | ''ایم ایس دھونی: دې انتولډ سټوري' | [[مهيندرا سينګ ډوني]] | نيرج پانډې | د غوره اداکار لپاره د سکرین جایزه (منتقدین) نومول شوی – د غوره اداکار لپاره د فلم فیر جایزه نومول شوی - د غوره اداکار لپاره د سټارډسټ جایزه نومول شوی - د غوره اداکار لپاره د زی سینی جایزه - نارینه |- | 2017 ! scope="row" | ''رابطه'' | جيلان/شيو کاکړ | دنيش وجن | |- | rowspan="2" | 2018 ! scope="row" | ''ويلکم تو نيويارک'' | خپله | چکري ټوليټي | مېلمه په بڼه |- ! scope="row" | ''کيدارنات'' | منصور خان | ابېشېک کپور | |- | rowspan="4" | 2019 ! scope="row" | ''سون چړيا'' | لکن لکن سينګ | ابېشېک چوبې | |- ! scope="row" | ''چهچوري'' | انيرود اني پاټک | تېتيش تيواري | |- ! scope="row" | ''ډاريو'' {{dagger|alt=Films that have not yet been released}} | ثمر | ترون منسوخاني | <ref><nowiki>{{cite web|url=</nowiki>https://www.outlookindia.com/newsscroll/amp/drive-to-release-on-نومبر-1-on-netflix/1632833 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210122041747/https://www.outlookindia.com/newsscroll/amp/drive-to-release-on-%D9%86%D9%88%D9%85%D8%A8%D8%B1-1-on-netflix/1632833 |date=2021-01-22 }} }</ref> |- ! scope="row" | ''دل بېچارہ'' {{dagger|alt=Films that have not yet been released}} | ميني | مکيش چابرا | فلم بندي <ref>{{وېب سرچينه|url=http://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/sushant-singh-rajput-sanjana-singhi-starrer-fault-stars-remake-titled-kizie-aur-manny/|title=Sushant Singh Rajput, Sanjana Sanghi starrer Fault In Our Stars remake titled as Kizie Aur Manny|publisher=[[باليووډ هنګامه]]}}</ref> |} == سرچينې == {{لړسرچينې|۲}} == بهرنۍ لینک == * {{IMDb name|۳۸۱۸۲۸۶}} [[وېشنيزه:1986 زېږېدنې]] 4uapfkf0h4unk32nj5ysta6bky6v0at 0 77321 369326 347906 2026-09-23T11:37:59Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369326 wikitext text/x-wiki په ترانسپورت کې د انرژۍ مؤثريت د مسافرو، توکو يا هر ډول بار لپاره د تر سره شوي سفر ګټور واټن دی؛ چې د ترانسپورت د پورې وهنې (چلول/پر مخ بېول) په وسايلو کې په موجودې ټولې انرژۍ وېشل شوی وي. ورودي انرژي د پورې وهلو د انواعو له پلوه په ګڼو انواعو کې وړاندې کېدای شي، او عموماً دا ډول انرژي په مايعو سون توکو، برېښنايي انرژۍ يا خوراکي انرژۍ کې وړاندې کېدای شي. کله کله د انرژۍ مؤثريت د انرژۍ د شدت په توګه هم پېژندل کېږي. په ترانسپورت کې د انرژۍ د مؤثريت مقابل يا عکس په ترانسپورت کې د انرژۍ مصرف کېدل بلل کېږي. <ref>{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/efficiency|title=Efficiency|access-date=18 September 2016}}</ref><ref name="fueleco">{{cite book|url=http://www.nap.edu/read/12924/chapter/4|title=Assessment of Fuel Economy Technologies for Light-duty Vehicles|publisher=The National Academies Press|date=2011|isbn=978-0-309-15607-3|access-date=18 September 2016|doi=10.17226/12924}}</ref><ref name="DOEgloss">{{cite web|url=http://energy.gov/eere/energybasics/articles/glossary-energy-related-terms#E|title=Glossary of energy-related terms|publisher=[[U.S. Department of Energy]]|access-date=20 September 2016}}</ref> په ترانسپورت کې د انرژۍ مؤثريت عموماً د سون توکو د مصرف په توګه تشريح کېږي، د سون توکو مصرف د سون توکو د اقتصاد ضد دی. په هر حال، د سون توکو مصرف د پورې وهلو د وسايلو سره تړلی دی، کوم چې مايع سون توکي کاروي، په داسې حال کې چې د انرژۍ مؤثريت په هر ډول پورې وهلو پلې کېدای شي. د پورته ګډوډۍ څخه د مخنيوي په موخه، او په دې موخه چې په هر ډول موټر کې د انرژۍ مؤثريت پرتله کړای شي، پوهان انرژي د نړيوال سيستم په واحد سره اندازه کوي، چې هغه «جولز» دی.<ref name="fueleco2">{{cite book|url=http://www.nap.edu/read/12924/chapter/4|title=Assessment of Fuel Economy Technologies for Light-duty Vehicles|publisher=The National Academies Press|date=2011|isbn=978-0-309-15607-3|access-date=18 September 2016|doi=10.17226/12924}}</ref> له همدې کبله د واحدونو په نړيوال سيستم کې، په ترانسپورت کې د انرژۍ مؤثريت د يو ميټر جول، يا m/J په ډول اندازه کېږي، په داسې حال کې چې په ترانسپورت کې د انرژۍ مصرف د جولز په يو ميټر يا J/m په توګه اندازه کېږي. د موټر د زيات اغېزناک کېدو په موخه، دا موټر چې په يو «جول» کې څومره ميټرونو ته پوښښ ورکوي (ډېر مؤثريت)، يا په يو ميټر کې چې د سفر لپاره دا موټر څومره کم جولز کارو (لږ مصرف) دی. په ترانسپورت کې د انرژۍ مؤثريت تر ډېره بريده ترانسپورتي وسلې ته په کتنې توپير لري. د ترانسپورت بېلا بيل ډولونه د يو بايسيکل لپاره په يو کيلو متر کې سل کيلو جولز (kJ/km) څخه نيولې بیا د هلیکوپتر الوتکې لپاره په يو کيلو متر کې تر لسګونه ميګا جولز (MJ/km) پورې رسېږي. د استعمال شويو سون توکو او مصرف شويو سون توکو د اندازې له لارې، د انرژۍ مؤثريت همدا راز ډېر ځله په فعال نرخ (($/km) او چاپېريالي اخراج (لکه. CO₂/km) پورې هم اړه لري. == د اندازه کولو واحدونه == د واحدونو په نړيوال سيستم کې، په ترانسپورت کې د انرژۍ مؤثريت د يو جول ميټر، يا m/J په ډول اندازه کېږي. په هر حال، د واټن تر واحد او انرژۍ د واحد پورې اړه لري، بيا هم ګڼ بدلونونه پلې کیږي. د مايعو سون توکو لپاره، د انرژۍ د ورود مقدار د مايع حجم په اصطلاح سره اندازه کېږي، لکه ليترونه يا ګيلنونه. د هغه ډول پورې وهلو لپاره چې په برېښنا چلېږي، عموماً د kWh کارول کېږي، په داسې حال کې چې د هغه موټر يا وسيلې لپاره چې بايد انسان يې پورې وهي يا وچلوي، د انرژۍ ورود د کالوري په توګه اندازه کېږي. د بېلا بېل ډول انرژۍ او واحدونو تر منځ بدلېدل عام دي. د مسافرو د ترانسپورت لپاره، د انرژۍ مؤثريت عموماً د مسافرو د وختونو د واټن په نظر کې نيولو سره د انرژۍ د يو واحد په حساب سره اندازه کېږي، چې هغه SI دی، د يو «جول» په حساب په يو جول سره د مسافرو ميټرونه (pax.m/J)؛ په داسې حال کې چې د بار وړونکي ترانسپورت لپاره د انرژۍ مؤثريت عموماً د لېږدول شوي بار کتلې ته په کتنې سره چې د انرژۍ د يو واحد په مسافه کې ضرب شوي وي، او دا په IS سره وي، د کيلوګرام ميټرز په يو جول کې (kg.m/J) په توګه اندازه کېږي. د موټر د ظرفيت په نظر کې نيولو سره، د «والیوميټرک» مؤثريت هم معلومېدای شي، لکه په يو ګيلن کې د مسافر ميل (PMPG)، په دې ډول دا اندازه تر لاسه کېدای شي چې د سون توکو په يو ميل کې يو ګيلن يا د مسافر په ظرفيت کې ضرب شي، او يا د منځنۍ کچې په ځای نيولو کې ضرب شي. د شخصي موټرو ظرفيت (يعنې چې څومره اشخاص پکې ځای نيسي) عموماً له ظرفيت څخه تر ډېره بريده کم وي، او په دې ډول د وړتيا او ځای نيولو پر اساس شمېرل کېدونکي ارزښتونه عموماً ډېر مختلف وي.   <ref>{{cite web|url=http://www.railway-technical.com/US-fuel-paper.html|title=US Railroad Passenger Miles Per Gallon|archive-url=https://web.archive.org/web/20070315152230/http://www.railway-technical.com/US-fuel-paper.html <!-- Bot retrieved archive -->|archive-date=15 March 2007|access-date=2 May 2007}}</ref><ref>{{cite web|url=http://ncvecs.colostate.edu/C3/AppendC.htm|title=Example calculations (Colorado State Exam)|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060910053106/http://ncvecs.colostate.edu/C3/AppendC.htm|archive-date=10 September 2006|access-date=2 May 2007}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/html/table_a14.html|title=Vehicle Occupancy per Vehicle Mile by Daily Trip Purpose|access-date=2 May 2007|archive-date=4 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070604234454/http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/html/table_a14.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/html/table_a15.html|title=Vehicle Occupancy Per Vehicle Mile by Time of Day and Weekend Status|access-date=2 May 2007|archive-date=4 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070604234415/http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/html/table_a15.html|url-status=dead}}</ref> په IS واحد سره عامې بدلونې {| class="wikitable" | |'''جولز''' |- |د پيټرولو ليتر |0.3x10⁸ |- |امریکايي د پيټرولو ګيلن (ګيسولين)<ref name=":0">{{cite web|url=https://www.ocean.washington.edu/courses/envir215/energynumbers.pdf|title=Energy Content of Fuels (in joules)|access-date=2024-06-27|archive-date=2024-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240701020107/https://www.ocean.washington.edu/courses/envir215/energynumbers.pdf|url-status=dead}}</ref> |1.3x10⁸ |- |ايمپيريل ګيلن پيټرول (ګيسولين) |1.6x10⁸ |- |ګيسولين<ref>{{cite web|url=http://www.unitsconversion.com.ar/energyunitsconversion/calorie-joule.htm|title=Calories – Joules units conversion|website=unitsconversion.com.ar|access-date=24 June 2017|archive-date=1 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170601082200/http://www.unitsconversion.com.ar/energyunitsconversion/calorie-joule.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.aps.org/policy/reports/popa-reports/energy/units.cfm|title=Energy Units|website=aps.org|access-date=24 June 2017|خونديځ نېټه=31 December 2016|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20161231123621/http://www.aps.org/policy/reports/popa-reports/energy/units.cfm|url-status=dead|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20161231123621/http://www.aps.org/policy/reports/popa-reports/energy/units.cfm|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231123621/http://www.aps.org/policy/reports/popa-reports/energy/units.cfm}}</ref> |4.2x10³ |- |کيلوواټ ساعت<ref name=":02">{{cite web|url=https://www.ocean.washington.edu/courses/envir215/energynumbers.pdf|title=Energy Content of Fuels (in joules)|access-date=2024-06-27|archive-date=2024-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240701020107/https://www.ocean.washington.edu/courses/envir215/energynumbers.pdf|url-status=dead}}</ref> |3.6x10⁶ |- |BTU (برتانوي حرارتي واحد)<ref name=":03">{{cite web|url=https://www.ocean.washington.edu/courses/envir215/energynumbers.pdf|title=Energy Content of Fuels (in joules)|access-date=2024-06-27|archive-date=2024-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240701020107/https://www.ocean.washington.edu/courses/envir215/energynumbers.pdf|url-status=dead}}</ref> |1.1x10³ |} === مايع سون توکي === د انرژۍ مؤثريت د سون توکو په اقتصاد (يعنې په څومره سون توکو څومره واټن وهل کېدای شي) سره ښودل کېږي:<ref name="fueleco3">{{cite book|url=http://www.nap.edu/read/12924/chapter/4|title=Assessment of Fuel Economy Technologies for Light-duty Vehicles|publisher=The National Academies Press|date=2011|isbn=978-0-309-15607-3|access-date=18 September 2016|doi=10.17226/12924}}</ref> * د سون توکو د حجم د يو واحد پر اساس د يو موټر واټن؛ بېلګه، km/L يا په يو ګیلن څو ميله (امريکايي يا امپيريال). * د يو موټر لپاره د سون توکو حجم یو واحد واټن؛ بېلګه، km/kg.<ref>Aeroplane Efficiency, ''Fédération Aéronautique Internationale'', "FAI – The World Air Sports Federation"</ref> * په يو موتر کې د يو واحد انرژۍ پر سر واټن؛ بېلګه، د يو ګيلن سره برابر ميلونه (mpg-e). د انرژۍ مصرف (متبادل مؤثريت) د سون توکو مصرف ته په کتنې سره څرګندېږي:<ref name="DOEgloss2">{{cite web|url=http://energy.gov/eere/energybasics/articles/glossary-energy-related-terms#E|title=Glossary of energy-related terms|publisher=[[U.S. Department of Energy]]|access-date=20 September 2016}}</ref><ref name="fueleco4">{{cite book|url=http://www.nap.edu/read/12924/chapter/4|title=Assessment of Fuel Economy Technologies for Light-duty Vehicles|publisher=The National Academies Press|date=2011|isbn=978-0-309-15607-3|access-date=18 September 2016|doi=10.17226/12924}}</ref> * په يو موټر کې د واټن د يو واحد پر اساس د سون توکو مصرف شوی حجم (يا ټوله انرژي)؛ بېلګه l/100 km يا MJ/100 km. * د يو مسافر پر سر د واټن د يو واحد په وهلو سره د سون توکو مصرف شوی حجم (يا ټوله انرژي)؛ بېلګه، l/(100 مسافر. km). * د لېږدول شوي بار د کتلې د يو واحد پر اساس چې د واټن په يو واحد کې لېږدول شوي د سون توکو مصرف شوی حجم (يا ټوله انرژي)؛ بېلګه، I/ 100 kg·km يا MJ/t·km. === برېښنا === د برېښنا مصرف: * ·برېښنايي انرژي چې د واټن د يو واحد پر سر د يو موټر پر اساس استعمال شوې وي؛ بېلګه، kWh/100 km. له سون توکو څخه د برېښنا توليدول له هغې برېښنا څخه زياتې ابتدايي انرژۍ ته اړتيا لري، چې له دې لارې توليد کېږي. === خوراکي انرژي === د انرژۍ مصرف: * د بدن د میتابوليزم په واسطه په يو کيلو متر کې سوځول شوي کالوري؛ بېلګه: Cal/km. * د بدن د ميتابوليزم په واسطه په يو ميل کې سوځول شوې کالوري؛ بېلګه، Cal/miles.<ref>{{Cite news|url=http://www.runnersworld.com/tools/calories-burned-calculator|title=Calories Burned Calculator|date=5 August 2016|work=Runner's World|access-date=23 June 2017}}</ref> == د ځمکني ترانسپورت وسايل == === قدم وهل (مزل کول) === يو 68 کيلو ګرامه (150 lb) شخص چې په يو ساعت کې څلور کيلو متره مزل کوي (2.5 mph)، په يو ساعت کې  تقريباً 210 کيلو کالوري (880 kJ) خوراکي انرژۍ ته اړتيا، کوم چې له 4.55 km/MJ سره مساوي ده. د پيټرولو يو امریکايي ګيلن (3.8 L) کې د انرژۍ شا او خوا 114,000 برتانوي حرارتي واحدونه (120 MJ) موجود وي، نو په دې ډول دا د يو امريکايي ګيلن (0.65 L/100 km) له 360 ميله سره برابر دی.<ref name="brianmac">{{cite web|url=http://www.brianmac.demon.co.uk/energyexp.htm|title=Energy expenditure for walking and running|first=Brian|last=Mackenzie|access-date=4 March 2007|archive-date=23 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070223045755/http://www.brianmac.demon.co.uk/energyexp.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="EPA">{{cite web|title=Appendix B, Transportation Energy Data Book|year=2007|author=EPA|url=http://www.epa.gov/oms/rfgecon.htm|access-date=16 November 2010|archive-date=3 February 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090203072354/http://www.epa.gov/oms/rfgecon.htm|url-status=dead}}</ref> === ويلومبايل === ويلومبايل (بند اوږده بايسيکلونه) د کوچنۍ مخکينۍ برخې او ايروډايناميکي بڼې له امله د شخصي ترانسپورت د هر ډول نقليه وسيلې په پرتله د انرژۍ تر ټولو زيات مؤثريت لري. د پنځوس کيلو متره په چټکتيا سره (په يو ساعت کې 31 ميله)، د ويلوموبايل جوړونکی شرکت WAW ادعا لري چې په سل کيلو متره کې يوازې 0.5 kWh (1.8 MJ) انرژۍ ته اړتيا لري، تر څو مسافر ولېږدوي (= 18 J/m). دا شا اوخوا 1⁄5 (20%) دی، کوم چې د یو معياري عمودي بايسيکل لپاره د ايروډاينامک له پوښ پرته د يو رفتار چلېدو لپاره اړينه وي، او 1⁄50 (2٪) کوم چې يې په فوسيلي سون توکو چلېدونکی يا برېښنايي اوسط موټر مصرفوي (د ويلوموبايل مؤثريت د يو امریکايي ګيلن په سر د 4700 ميله، 2000 km/L يا 0.05 L/100 km سره برابر دی). د انسان له خوا کارول شوې خوارکي حقيقي انرژي 4-5 ځله زياته وي. له بده مرغه، په سايکلونو د هغې د انرژۍ د مؤثريت ګټه د کمېدونکي رفتار سره کمېږي، او تقريباً په يو ساعت کې د لس کيلو متره رفتار سره له منځه ځي، په کوم حالت کې چې د ويلوموبايل او «ټرايتلون» موټرسايکل لپاره د ځواک اړتيا تقريباً يو ډول وي.<ref name=":3">{{cite web|title=Waw:: a practical sports car :: – mobilitylab.be|url=https://sites.google.com/site/mobilitylabbe/Home/waw/what-is-the-WAW/waweenpraktischesportwagen|لاسرسي نېټه=2024-06-27|خونديځ نېټه=2022-04-08|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220408224254/https://sites.google.com/site/mobilitylabbe/Home/waw/what-is-the-WAW/waweenpraktischesportwagen|url-status=dead|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220408224254/https://sites.google.com/site/mobilitylabbe/Home/waw/what-is-the-WAW/waweenpraktischesportwagen|archive-url=https://web.archive.org/web/20220408224254/https://sites.google.com/site/mobilitylabbe/Home/waw/what-is-the-WAW/waweenpraktischesportwagen}}</ref><ref name=":17">{{Cite news|url=https://gearandgrit.com/convert-watts-calories-burned-cycling/|title=How to Convert Watts to Calories Burned While Cycling – Gear & Grit.|date=6 January 2017|work=Gear & Grit|access-date=27 November 2018}}</ref><ref name=":22">{{cite web|url=http://www.kreuzotter.de/english/espeed.htm|title=Power vs speed calculator}}</ref> == سرچينې == tua1q7tk4w2rq5vbspky9tc0j7oylp2 0 78540 369138 361722 2026-09-22T23:01:00Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369138 wikitext text/x-wiki {{هراړخيز مالوماتبکس}}'''اورومو ژبه''' (په اورومو: Afaan Oromoo) [[افریقایي-آسیایي ژبي|د افریقايي آسیايي ژبو]] کورنۍ [[کوشي ژبې|د کوشي]] څانګې یوه ژبه ده. اورومو په [[ایتوپیا|اېتوپیا]] کې د اورومیا سیمې د وګړو مورنۍ ژبه ده چې ډېروال يې هم په [[ایتوپیا|اېتوپيا]] او [[کینیا]] کې ژوند کوي. اورومو د [[اېتوپیا]] د ۳۳.۸٪ خلکو [[مورنۍ ژبه]] ده او په هېواد کې ترټولو ډېره ويل کېدونکې ژبه ده، تر اورومو ژبې وروسته د ۲۹.۳٪ وګړي په [[امهري ژبه]] خبرې کوي . <ref name="The world factbook2">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/et.html|title=The world factbook|website=cia.gov|access-date=۱۰ دسامبر ۲۰۲۰|archive-date=۱۵ دسامبر ۲۰۱۸|archive-url=https://web.archive.org/web/20181215191857/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/et.html|url-status=dead}}</ref> اورومو [[کوشي ژبې|د کوشي]] کورنۍ تر ټولو پراخه ژبه ده او [[افريقايي ژبې|په افریقا کې]] [[عربي ژبه|له عربي]] ، [[هاوسا ژبه|هاوسا]] او [[سواهيلي ژبه|سواهيلي]] وروسته څلورمه لویه ژبه ده. <ref>{{Cite news|URL=https://www.bbc.co.uk/programmes/p03jqf43|Title=Children's books breathe new life into Oromo language}}</ref> د په اېتوپيا کې ۳۶ ميلیونه وګړي ارومو ژبه د خپلې لومړنۍ ژبې په توګه کاروي<ref>{{Cite web |title=آرشیف کاپي |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ethiopia/ |access-date=2024-08-11 |archive-date=2021-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210421154941/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ethiopia/ |url-status=dead }}</ref>، د دې ترڅنګ ۵۰۰۰۰۰ زره تنه نور بيا د [[کینیا]] په شمال او ختيځ کې ياده ژبه د خپلې لومړنۍ ژبې په توګه کاروي. <ref>{{Cite web|url=https://www.ethnologue.com/subgroups/oromo-1|title=Archived copy|access-date=2016-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20160825174511/https://www.ethnologue.com/subgroups/oromo-1|archive-date=2016-08-25|url-status=dead}}</ref> همدارنګه، یو شمېر اورومو خبرې کوونکي کډوال په افریقایي هېوادونو لکه [[سوېلي افريقا|سوېلي افریقا]] ، [[لیبیا]] ، [[مصر]] او [[سوډان]] کې هم ژوند کوي. اورومو د اورومیا، هریر او دیرداوه ،امارا سیمه، د اورومیا سیمې رسمي ژبه ده.<ref name="The world factbook3">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/et.html|title=The world factbook|website=cia.gov|access-date=۱۰ دسامبر ۲۰۲۰|archive-date=۱۵ دسامبر ۲۰۱۸|archive-url=https://web.archive.org/web/20181215191857/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/et.html|url-status=dead}}</ref> او د دې ترڅنګ د اورومیا، هراري ، دیرداوه ، بینیشنګول-ګوموز او [[آدیس آبابا|ادیس ابابا]]، امارا سیمه او د اورومیا سیمه کې د لومړنیو زده کړو ژبه هم ده. دا ژبه [[تيګرينيا ژبه|د تیګرینیا]] سره يوځای د فدرال وېبپاڼو کې کارول کېدونکې ژبه ده. <ref>{{cite web|url=http://www.mcit.gov.et/|title=نسخه آرشیو شده|access-date=10 دسامبر 2020|archive-date=19 نوامبر 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191119123651/http://www.mcit.gov.et/}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.moh.gov.et/ejcc/|title=ቤት &#124; FMOH|website=www.moh.gov.et|access-date=10 دسامبر 2020|archive-date=5 فوریه 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210205123805/http://www.moh.gov.et/ejcc/}}</ref> == ژبسيمې == د اورومو ژبې ويناوالو کابو ۸۵٪ په [[ایتوپیا|اېتوپیا]] (اکثره د اورومیا سیمه ) کې ژوند کوي. سربېره پردې، په [[سومالیا]] کې هم د دې ژبې یو شمېر ویونکيشته. <ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=SO|title=Languages of Somalia|publisher=ethnologue.com|accessdate=15 October 2010}}</ref> په [[کینیا]] کې، د ۷۲۲,۰۰۰ ویونکو [[اېتنولوګ|توکمیز]] سیمې [[زبان بورانا|د بورانا]] او [[زبان اورما|اورما]] ژبو د ويوونکو په توګه اټکل شوي دي، دا دوه ژبې د اېتوپیا د اورومو سره نږدې تړاو لري. <ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=KE|title=Languages of Kenya|publisher=ethnologue.com|accessdate=15 October 2010}}</ref> اېتوپیا د اورومو ژبې اصلي ویناوالو ترټولو لوی شمېر لري. په افریقا کې، له عربي، [[سواهيلي ژبه|سواهیلي]] او [[هاوسا ژبه|هاوسا]] وروسته اورومو څلورمه ژبه ده چې د ویونکو ترټولو لوی شمېر لري. له اورمو وګړو سربېره، د نورو توکمیزو ډلو یو شمېر غړي چې د اورمو وګړو ترمنځ اوسږي، دا ژبه د دویمې ژبې په کاروي، د بېلګې په توګه، په شمال لوېدیځه اورومیا کې د اوموتيژبي [[Bambassi language|بامباسي]] وګړي او د نیلو سسارايين ژبې [[Kwama people|کوما]] خلک ارومو ژبه د دوهمې ژبې په توګه کاروي. <ref>{{cite web|author=Ethnologue|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=ET|title=Languages of Ethiopia|publisher=Ethnologue|date=1999-02-19|accessdate=2013-08-10}}</ref> == لیکدود == اورومو په یو ډول [[لاتين ليکدود|لاتیني ليکدود]] چې کوبي (Qubee) نومیږي لیکل کيږي چې دا ليکدود په ۱۹۹۱ زېږديز کې په رسمي ډول د ارومو ژبې لپاره ومنل شو. <ref>{{cite web|url=http://www.sas.upenn.edu/African_Studies/Hornet/Afaan_Oromo_19777.html|title=Afaan Oromo|publisher=[[دانشگاه پنسیلوانیا]]، School of African Studies}}</ref> په تېرو وختونو کې، د لاتیني ليکدود بېلابېلې نسخې د اورومو ژبې ليکلو لپاره کارول شوي. <ref>{{cite web|url=http://www.oromia.org/Letter_to_UN.htm|title=Letter from the Oromo Communities in North America to H.E. Mr. Kofi Anan, Secretary-General of the United Nations|date=April 17, 2000|accessdate=15 October 2010|url-status=dead|archiveurl=https://archive.today/20120905203327/http://www.oromia.org/Letter_to_UN.htm|archivedate=5 September 2012}}</ref> د ارومو ژبې لپاره د کوبي ليکدود د رسمي ليکدود منلو ۱۹۹۱-۱۹۹۷ زېږديز پورې په اورمو ژبه ليکل شوې ليکنې له هغې دمخه سلو کلونو له ليکنو څخه زياتې او ډېرې شوې دي. په کینیا کې، [[Borana Oromo people|د بورانا]] او وټا خلک لاتیني ليکدود په بېلابېلو بڼو کاروي، خو د دې ترڅنګ [[عربي ليکدود]] هم د اوروموز ژبو مسلمانانو ترمنځ کارول کیږي. د اورومو الفبا توري په لاندې ډول دي: <ref>{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=Teferi Degeneh Bijiga|نام=|کتاب=The Development of Oromo Writing System|ناشر=University of Kent|سال=۲۰۱۵|مکان=|شابک=}}</ref> {| style="border: 1px solid rgb(0, 0, 0); border-image: none; font-family: Arial Unicode MS; font-size: 1.4em; border-collapse: collapse; background-color: rgb(248, 248, 239);" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |A a | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |B b | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |C c | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |D d | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Dh dh | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |E e | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |F f | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |G g |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |H h | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |I i | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |J j | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |K k | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |L l | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |M m | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |N n | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ny ny |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |O o | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |P p | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ph ph | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Q q | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |R r | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |S s | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Sh sh | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |T t |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |X x | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |U u | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |W w | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Y y | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Z z | | | |} == سرچینې == {{لړسرچينې|۲}} == کتابونه == === ګرامر === {{Ltr}} * {{کتابي سرچينه |last=Ali |first=Mohamed |url=http://www.ilx.nl/blonline/blonlinesearch2.php?ficheid=110021410160 |title=Handbook of the Oromo Language |last2=Zaborski, A. |publisher=Polska Akademia Nauk |year=۱۹۹۰ |isbn=83-04-03316-X |location=Wroclaw, Poland}}{{Dead link}} * {{کتابي سرچينه |last=Griefenow-Mewis |first=Catherine |url=http://www.ilx.nl/blonline/blonlinesearch2.php?ficheid=101010206127 |title=Lehrbuch des Oromo |last2=Tamene Bitima |publisher=Rüdiger Köppe Verlag |year=۱۹۹۴ |isbn=3-927620-05-X |location=Köln}}{{Dead link}} * {{کتابي سرچينه |last=Griefenow-Mewis |first=Catherine |url=http://www.ilx.nl/blonline/blonlinesearch2.php?ficheid=200000115438 |title=A Grammatical Sketch of Written Oromo (Language and dialect atlas of Kenya, 4.) |publisher=Rüdiger Köppe Verlag |year=۲۰۰۱ |isbn=3-89645-039-5 |location=Köln, Germany}}{{Dead link}} * {{کتابي سرچينه |last=Heine |first=Bernd |title=The Waata Dialect of Oromo: Grammatical Sketch and Vocabulary |publisher=Dietrich Reimer |year=۱۹۸۱ |isbn=3-496-00174-7 |location=Berlin}} * {{کتابي سرچينه |last=Hodson |first=Arnold Weinholt |author-link=Arnold Weinholt Hodson |title=An elementary and practical grammar of the Galla or Oromo language |publisher=Society for Promoting Christian Knowledge |year=۱۹۲۲ |location=London}} * {{کتابي سرچينه |last=Owens |first=Jonathan |url=https://archive.org/details/grammarofhararor0000owen |title=A Grammar of Harar Oromo |publisher=Buske |year=۱۹۸۵ |isbn=3-87118-717-8 |location=Hamburg}} * {{کتابي سرچينه |last=Praetorius |first=Franz |title=Zur Grammatik der Gallasprache |publisher=Hildesheim; New York: G. Olms |year=۱۹۷۳ |isbn=3-487-06556-8}} * {{کتابي سرچينه |last=Roba |first=Taha M. |title=Modern Afaan Oromo grammar: qaanqee galma Afaan Oromo |publisher=Authorhouse |year=۲۰۰۴ |isbn=1-4184-7480-0 |location=Bloomington, IN}} * {{کتابي سرچينه |last=Stroomer |first=Harry |url=http://www.ilx.nl/blonline/blonlinesearch2.php?ficheid=200000115549 |title=A comparative study of three Southern Oromo dialects in Kenya |publisher=Helmut Buske Verlag |year=۱۹۸۷ |isbn=3-87118-846-8 |location=Hamburg}}{{Dead link}} {{پای}} === وييپانګې === {{Ltr}} * {{کتابي سرچينه |last=Bramly |first=A. Jennings |title=English-Oromo-Amharic Vocabulary |publisher=[Typescript in Khartoum University Library] |year=۱۹۰۹}} * {{کتابي سرچينه |last=Foot |first=Edwin C. |title=An Oromo-English, English-Oromo dictionary |publisher=Cambridge University Press (repr. Farnborough, Gregg) |year=۱۹۶۸ |isbn=0-576-11622-X}} * Gragg, Gene B. et al. (ed. , 1982) ''Oromo Dictionary''. Monograph (Michigan State University. Committee on Northeast African Studies) no. 12. East Lansing, Mich. : African Studies Center, Michigan State Univ. * {{کتابي سرچينه |last=Mayer |first=Johannes |title=Kurze Wörter-Sammlung in Englisch, Deutsch, Amharisch, Oromonisch, Guragesch, hrsg. von [[Johann Ludwig Krapf|L. Krapf]] |publisher=Pilgermissions-Buchsdruckerei St. Chrischona |year=۱۸۷۸ |location=Basel}} * {{کتابي سرچينه |last=Tamene Bitima |url=http://www.ilx.nl/blonline/blonlinesearch2.php?ficheid=200000109475 |title=A dictionary of Oromo technical terms. Oromo - English |publisher=Rüdiger Köppe Verlag |year=۲۰۰۰ |isbn=3-89645-062-X |location=Köln}}{{Dead link}} * {{کتابي سرچينه |last=Stroomer |first=Harry |title=A concise vocabulary of Orma Oromo (Kenya): Orma-English, English-Orma |publisher=Rudiger Köppe |year=۲۰۰۱ |location=Köln |id=}} * {{کتابي سرچينه |last=Tilahun Gamta |title=Oromo-English dictionary |publisher=University Printing Press |year=۱۹۸۹ |location=Addis Ababa}} {{پای}} == بهرنۍ لینک == * [https://web.archive.org/web/20090617065043/http://jimmatimes.com/AfaanOromoo.cfm آنلاین اورومو - کیوبي قاموس] * [http://www.voanews.com/horn/ د امریکا غږ خبرونه په اورومو کې خپریږي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020324134034/http://www.voanews.com/horn/ |date=2002-03-24 }} . * [https://web.archive.org/web/20071014023507/http://www.wafido.org/page6.html د اورومو فدرالي دیموکراتیک غورځنګ (OFDM) ویب پاڼه] په اورومو او آډیو کې لیکل شوي ډیری مقالې لري. * [http://www.panafril10n.org/wikidoc/pmwiki.php/PanAfrLoc/Oromo PanAfriL10n پاڼه په اورومو کې] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070706104650/http://www.panafril10n.org/wikidoc/pmwiki.php/PanAfrLoc/Oromo |date=2007-07-06 }} * [http://www.cs.indiana.edu/~gasser/Research/software.html هورن مورفو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810065206/https://www.cs.indiana.edu/~gasser/Research/software.html |date=2011-08-10 }} کې بایگانی‌شده</link> : د مورفولوژیکي تحلیل او د اورومو (او امهاري او تیګرینیا) کلمو نسل لپاره سافټویر * [https://web.archive.org/web/20101123162538/http://www.shenpres.org/FellowshipICare/Oromifa.htm د 500 کلمو اورومو قاموس] * [http://www.siitube.com/ اورومو - ورځنۍ خبرونه] fq7hudb86yj9lvv3ds47acsme9pm2cv 0 79485 369217 337684 2026-09-23T04:17:13Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369217 wikitext text/x-wiki د هند پښتانه چې پټان هم بلل کېږي د هند هېواد اتباع دي چې د پښتون قوم څخه دي يا په ساده اصطلاح "پښتانه هنديان" دي (هندیان د هند ټولو اتباعو ته ويل کېږي چې د هندو دین سره توپير لري) "پټان" په هند کې پښتنو ته ويل کېږي <ref name="Britannica">{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/Pashtun|title=Pashtun}}</ref> <ref name="Fürer-Haimendorf-1985">{{کتابي سرچينه |last=von Fürer-Haimendorf |first=Christoph |author-link=Christoph von Fürer-Haimendorf |url=https://books.google.com/books?id=aRSOnRfPAq0C&pg=PA126 |title=Tribal populations and cultures of the Indian subcontinent |publisher=[[E. J. Brill]] |year=1985 |isbn=90-04-07120-2 |series=Handbuch der Orientalistik/2,7 |location=Leiden |pages=126 |oclc=240120731 |access-date=22 July 2019}}</ref> دا اصطلاح ډېر پخوانی تاریخ لري، کله چې پښتنو پر هند واکمني کول دې قوم ته د "افغان"، "اپګان" او "پښتون" ترڅنګ پټان هم ویل کېدل، پټان د زړور يا غښتلي په مانا دی. <ref name="Morton-Jack2015">{{کتابي سرچينه |last=George Morton-Jack |url=https://books.google.com/books?id=cczSCQAAQBAJ&pg=PA3 |title=The Indian Army on the Western Front South Asia Edition |date=24 February 2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-11765-5 |pages=3– |quote='Pathan', an Urdu and a Hindi term, was usually used by the British when speaking in English. They preferred it to 'Pashtun', 'Pashtoon', 'Pakhtun' or 'Pukhtun', all Pashtu versions of the same word, which the frontier tribesmen would have used when speaking of themselves in their own Pashtu dialects.}}</ref> <ref name="Spain1963">{{کتابي سرچينه |last=James William Spain |url=https://books.google.com/books?id=-8YNAAAAIAAJ |title=The Pathan Borderland |publisher=Mouton |year=1963 |quote=The most familiar name in the west is Pathan, a Hindi term adopted by the British, which is usually applied only to the people living east of the Durand.}}</ref><ref name="Khyber">{{وېب سرچينه|date=24 July 2007}}</ref> پښتانه د افغانستان اکثريت جغرافيه جنوب، ختيځ او لوېديځ کې پراخه استوګنه لري او همداراز په شمال کې هم د پام وړ نفوس جوړوي، د اوسني پاکستان پښتونخوا او بلوچستان ايالتونو کې هم اکثريت دي، په هندي او پاکستاني کشمیرونو کې هم د پام وړ نفوس جوړوي <ref name="Bombay">{{وېب سرچينه|date=12 December 2019}}</ref> <ref name="CanfieldRasuly-Paleczek2010">{{کتابي سرچينه |last=Robert L. Canfield |url=https://books.google.com/books?id=wnXFBQAAQBAJ |title=Ethnicity, Authority, and Power in Central Asia: New Games Great and Small |last2=Gabriele Rasuly-Paleczek |date=4 October 2010 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-92749-2 |pages=145, 153, 154, 212}}</ref> د پښتنو سيمه د لوی افغانستان او پښتونستان په نومونو یادېږي. {{توکميزه ډله مالوماتبکس|group=پټان، پښتانه، اپغانان|population=شاوخوا ۵ ميليونه تنه|languages=[[پښتو]] (د لومړۍ ژبې په توګه)، [[هندي]]|native_name=د هند پښتانه|religions=[[اسلام]]}} پښتانه په هند کې تاريخي ريښې لري او نفوس يې پکې د پام وړ دی، د اوسنيو احصاييو له مخې د دې هېواد د نفوسو ۵ میلیونه وګړي پښتانه دي چې اوس هم په پښتو ژبه خبرې کوي، ترڅنګ يې میلیونونه نور پښتانه دي چې خپله مورنۍ ژبه يې هېره کړې ده. په هند کې د پښتنو دغه شمېرنه د اصلي هندي پښتنو ده، يعنې کوم پښتانه چې په اوسني وخت کې هلته کډوال شوي بېل دي. په ۲۰۱۱ زېږديز کال کې د هند يوه مشهور پوهنتون لوکنو کې يوه عمومي نظرپوښتنه شوې وه چې په پایله کې يې ۲۱,۶۷۷ محصلینو ويلي وه چې مورنۍ ژبه يې پښتو ده. هند ته د پښتنو راتګ يوولسمې او دوولسمې پېړۍ ته غځېږي، پر دې هېواد د پښتنو واکمنانو امپراتوريو په اوږدو کې <ref name="Khan2015">{{کتابي سرچينه |last=Jasim Khan |url=https://books.google.com/books?id=2jgHCwAAQBAJ |title=Being Salman |date=27 December 2015 |publisher=Penguin Books Limited |isbn=978-81-8475-094-2 |pages=34, 35, 37, 38– |quote=Superstar Salman Khan is a Pashtun from the Akuzai clan...One has to travel roughly forty-five kilometres from Mingora towards Peshawar to reach the nondescript town of Malakand. This is the place where the forebears of Salman Khan once lived. They belonged to the Akuzai clan of the Pashtun tribe...}}</ref> پښتانه هم د سوداګرو، افسرانو، مدیرانو، ډیپلوماټانو، مسافرینو، دیني عالمانو، محصلینو او د هند د پښتنو واکمنانو په لښکرو کې د سربازانو په توګه هلته تللي وو. <ref name="Swarup">{{Cite news|date=27 January 2011}}</ref> نن ورځ په دې هېواد کې پښتانه يا پټانان د پراخو وېشل شویو ټولنو برخه ده چې د هند په ټولې جغرافيې کې شتون لري، چې ترټولو لوی شمېر یې د شمالي او مرکزي هند په سميو کې مېشت دي. <ref name="Khan2015" /> <ref name="Swarup" /> <ref name="Alavi2008">{{وېب سرچينه|date=11 December 2008}}</ref> په 1947 کې [[د هند وېش|د هند د ویشلو]] وروسته، ډیری یې پاکستان ته کډوال شول، چې اوس هم د پاکستان په پنجاب ایالت کې مېشت دي. <ref name="Khan2015" /> د هند هغه پښتانه چې اوس يې خپله ژبه هېره کړې هندي ژبې ته اوښتي، <ref name="Khan2015" /> خو اوس هم دوی ځانونه پټان ګڼي او خپل اصليت ته ډېر ژمن دي. <ref name="Green2017">{{کتابي سرچينه |last=Nile Green |url=https://books.google.com/books?id=g6swDwAAQBAJ&pg=PA18 |title=Afghanistan's Islam: From Conversion to the Taliban |publisher=Univ of California Press |year=2017 |isbn=978-0-520-29413-4 |pages=18–}}</ref> پټانانو يا پښتنو په هند کې په بېلابېلو برخو کې نفوذ او مرسته کړې، په ځانګړې توګه سیاست، تفریحي صنعت، سينما، او سپورټ. <ref name="Alavi2008" /> پښتانه يا پټانان په هند کې ښه نوم او شهرت لري. == تاریخ == [[دوتنه:Pathans_of_an_old_frontier_regiment_with_reputation_in_India_1914.jpg|alt=B&W photo of Indian soldiers with turbans|بټنوک| څو تنه پښتانه چې د برتانوي هند په پوځ کې شامل شوي وو]] پښتانه چې د لوی افغانستان يا پښتونستان اصلي اوسېدونکي دي پخوا يې پر هند پرلپسې امپراتورۍ درلودلې چې ترټولو مشهوره يې د احمدشاه ابدالي امپراتوري وه چې پر ډهلي يې حکومت کاوه. هغه مهال چې د ډيورنډ کرښه نه وه او افغانستان د هند سره څنګ پرڅنګ وو، د پښتنو امپراتوري تر هند پورې غځېدلې وه. که څه هم پر هند باندې د پښتنو امپراتوري اوږد تاریخ لري خو د هند اصلي اوسېدونکي پښتانه نه وو، پښتانه د خپلو سيمو څخه دې هېواد ته راتلل ځکه چې خپل امپراتوري يې وه او د خپلې سيمې په سترګه يې ورته کتل. د هغه راوروسته تر ننه پورې په دې هېواد کې د پښتنو ريښې پاتې شوې، تر دې چې د هندوانو ډېرښت بيا اوسني هند پورې. پښتنو د اوسني هند په سياست، صنعت، سينما او موسيقۍ کې پراخ نفوذ درلودلی، چې له دې کبله پښتنو په دې هېواد کې خورا ښه نوم او شهرت موندلی اند دې چې د هند او افغانستان اوسني حکومتونه هم تل ښې اړیکې سره لري او په نړيواله کچه هند او افغانستان ډېر ښه دوستان دي. == وګړپوهنه == د هند پښتانه د پټان ترڅنګ په خان هم يادېږي، پښتنو د «زي» او «خېل» په نوم ځانونه په بېلابېلو قبيلو ویشلي. چې معمولاً ټولې پښتنې قبيلې په دې هېواد کې مېشتي دي چې ټولې په يوه نوم يعنې پټان يادېږي. پټان د هند په هره برخه کې د پام وړ نفوذ لري چې عامه بېلګه یې د باليووډ سينما ده چې اکثريت لوبغاړي يې پښتانه دي او دوی تل د خان او پټان په نوم فيلمونه هم جوړ کړي. د لوبغاړو له مینځه يې مشهوره ستوري سلمان خان، اميرخان، شاهرخ خان، سيف علي خان او ډېر زيات نور دي چې ځانونه پښتانه ګڼي او تل خپل پر اصليت ټينګ دي. === هندي پټانان يا خانان === [[دوتنه:Prithviraj_Kapoor_in_Sinkandar_(1941).jpg|بټنوک|235x235px| هندی پښتون پرېتویراج کپور په ''سکندر'' کې (۱۹۴۱). د هند د پنجاب سيمې يو فيلمي ستوری دی چې په پښتو ژبه خبرې کوي. <ref name="Lentin">{{وېب سرچينه|date=30 January 2020}}</ref>]] == د اوسېدو سيمې == === د هند شمال === د ۱۹۵۴ زېږدیز کال د جولای په میاشت کې د هند تر ولکې لاندې [[جمو او کشمير|جمو او کشمیر]] کې له سلو زرو څخه زیاتو پښتنو ته د هند تابعیت ورکړل شو. <ref>{{Cite news|URL=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-miscellaneous/dated-july-20-1954-pakhtoons-in-kashmir/article27642325.ece|Title=Dated July 20, 1954: Pakhtoons in Kashmir|Work=The Hindu|Date=20 July 2004}}</ref> دوی په پښتو ژبه خبرې کوونکې ټولنه ده چې پلرونه یې د هند له خپلواکۍ مخکې له پاکستان او افغانستان څخه هلته تللي. <ref name="Wani">{{Cite news|URL=https://www.wionews.com/india-news/ground-report-pashtuns-in-kashmir-protect-their-culture-identity-154131|Title=In Kashmir, community of Pashtuns strives to protect its culture, identity|Work=[[WION (TV channel)|WION]]|Date=24 July 2018}}</ref> د ګندربل ولسوالۍ د ګوتلي باغ په کلي کې شاوخوا لس زره پښتانه مېشت دي. <ref name="Wani" /> دا ټولنه د پښتنو دودونه لکه د شخړو د منځګړیتوب لپاره ''[[جرگه|جرګه]]'' او د [[خیبر تلویزیون|خیبر ټلویزیون]] په څېر پښتو ټلویزیوني چېنلونه تعقیبوي او خپلې ژبې ته لومړيتوب ورکوي. <ref name="Wani" /> دوی زياتره په خپله ټولنه (خپلوانو) کې ودونه کوي، چې د دوی ژبه او کلتور ژوندی وساتل شي او له مېنځه لاړ نشي. <ref name="Wani" /> اوسمهال تازه يعنې د ۲۰۱۹ کال په شاوخوا کې د دې سيمې پښتانه هنديان له ۳۰۰زره څخه اوښتي، دوی په خپلې سيمې کې له دولت څخه د پښتو ښوونځيو د جوړېدو غوښتنه کړې وه ترڅو ماشومان يې خپله مورنۍ ژبه په سمه توګه زده کړي خو لا هم ښايي دا غوښتنو ته رسېدنه نه وي شوې، په هماغه کال کې د دې سيمې ځينې مشران په هند کې د افغانستان اسلامي جمهوريت سفارت ته هم ورغلي وو او د پښتو درسي کتابونو غوښتنه يې ترې کړې وه چې بي بي سي پښتو ورباندې خبر هم جوړ کړی وو. د مالیرکوټلا ښار چې پنجابي مسلمانان هم پکې ډېر دي، د هندي پښتنو یا پټانانو يو لوی کور ګڼل شوی. <ref name="Bigelow2010">{{کتابي سرچينه |last=[[Anna Bigelow]] |url=https://books.google.com/books?id=KfexkkZbJ7AC&pg=PA199 |title=Sharing the Sacred: Practicing Pluralism in Muslim North India |date=4 February 2010 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-536823-9 |pages=42, 43, 63, 93, 146, 199, 285}}</ref> دا ارچد هند په پنجاب کې يوازينی ښار دی چې اکثريت اوسېدونکي يې مسلمانان دي ې په 1947 کې ديې اداري وېش ترلاسه کړ. <ref name="Malerkotla">{{Cite news|URL=https://www.hindustantimes.com/india-news/why-punjab-s-malerkotla-did-not-boil-over-after-quran-desecration/story-GfayWywS2pmT1apXJuFOLN.html|Title=Why Punjab's Malerkotla did not boil over after Quran desecration|Date=30 August 2016|Author=Bhardwaj}}</ref> د مالیرکوټلا شاهي ایالت د شیرواني او لودي نسل د پټان کورنۍ لخوا رامینځته شوی وو او د دې سيمې اصلي واکمنان پښتانه وه چې دا سيمه يې يو بېل ولايت کړ (لکه په افغانستان کې چې څوک وايي پلانکۍ ولسوالي باید ولایت شي، دا هم داسې مثال لري). <ref name="Malerkotla" /> <ref name="Bigelow2010" /> په مالیرکوټلا کې پټانان يو نفوذ لرونکی او لوی ګڼ مېشت قوم وو چې د ډېرو ځمکو خاوندان وو، د دوی شمېر وروسته له هغه کم شو چې ډیری یې پاکستان ته مهاجر شول، خو اوس هم په دې ولایت کې د دوی شمېر د پام وړ دی. <ref name="Bigelow2010" /> دوی په اصل کې د پښتنو له [[یوسفزی|یوسفزیو]]، لودي، [[ترين|ترین]]، کاکړ او شیرواني کورنیو څخه دي. <ref name="Bigelow2010" /> د دولت واکمنانو په تاریخي ډول ټولو اقليتي وګړو ته مساوي حقونه ورکول، دا د دې لامل وو چې د اداري وېش پرمهال ښار اکثراً له تاوتریخوالي څخه ژغورل شوی وو. <ref name="Malerkotla" /> تر دې چې د خپلواکۍ وروسته د پټان شاهي کورنۍ غړو په دولتي ټاکنو کې سیاسي ملاتړ ترلاسه کولو ته دوام ورکړ. <ref name="Bigelow2010" /> [[چندي گړ|چندیګړ]] د افغان محصلینو لپاره یو ګډ ځای دی چې په هند کې لوړې زده‌کړي مخته وړي. د دوی شمیر تر ۲۰۱۹ پورې تر نږدې ۱۰۰۰ تنه پورې وو، او د پنجاب پوهنتون په ګډون په بېلابېلو علمي انسټیټیوټونو کې شامل شوي. <ref name="Ovais2019">{{وېب سرچينه|date=2 April 2019}}</ref> <ref>{{Cite news|URL=https://www.hindustantimes.com/punjab/panjab-university-in-chandigarh-a-favourite-among-afghan-iranian-students/story-Svdy46nZyCEmSxfvG3dlqJ.html|Title=Panjab University in Chandigarh a favourite among Afghan, Iranian students|Work=Hindustan Times|Date=20 May 2018}}</ref> د پټودي شاهي ایالت چې پخوا د پټودي کورنۍ لخوا تاسیس شوی او پټودي نواب يې اصلي واکمن وو، پټوډيان په اصليت کې افغانان يعنې پټانان وو چې پلرونه يې د پنځلسمې پېړۍ په وروستيو کې د پښتون امپراتور [[بهلول لودي]] د واکمنۍ پر مهال د[[بهلول لودي|سربازانو يا دولتي مزدورانو]] په توګه هند ته[[بهلول لودي|ور]]اغلي وو. <ref name="Pataudi">{{Cite news|URL=https://www.thehindu.com/sport/cricket/pataudi-the-afghan-connection/article2487190.ece|Title=Pataudi: The Afghan connection|Work=The Hindu|Date=26 September 2011}}</ref> <ref name="Cricket">{{Cite news|URL=https://www.rediff.com/cricket/report/afghan-cricket-the-indian-connection/20170627.htm|Title=Afghan cricket: The Indian connection|Work=Rediff|Date=27 June 2017}}</ref>د د منصور علي خان پټودي په وینا،دوی "په اصل کې افغانان د." <ref>{{Cite news|URL=https://www.outlookindia.com/magazine/story/nawabiyat-at-its-nadir/227833|Title=Nawabiyat At Its Nadir|Work=Outlook India|Date=4 July 2005|title=آرشیف کاپي|access-date=4 October 2024|archive-date=6 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230406092022/https://www.outlookindia.com/magazine/story/nawabiyat-at-its-nadir/227833|url-status=dead}}</ref> په دې سيمه کې د پښتو ژبې ویونکو هندیانو يو غورځنګ دی چې دوی په ۱۹۴۸ زېږديز کال کې له پاراچنار څخه دې سيمې ته راغلي او مېشت شوي. <ref name="TOI2">{{Cite news|date=14 April 2007}}</ref> ددوی دا سازمان د «اخیل بهارتیا پاراچنار برادري» په نوم يادېږي، او موخه يې د "بې ځایه شویو" ټولنو لپاره په بېلابېلو کلتوري برخو چې مبارزه ده، د بېلګې په توګه؛ په مورنۍ ژبې د ليک لوست زده‌کړه، خپل کلتور، جامو، خوړو او نور دودونه ژوندي ساتل، په سيمه کې يووالی، په خپل مېنځ کې ودونه او په دولتي برخو کې سياسي واک او حق ترلاسه کول.<ref>{{Cite news|date=10 June 2001}}</ref> دوی د چمبا ولسوالۍ په بهرمور کې د "پاراچنار" په نوم يوه کلي کې مېشت دي. <ref name="TOI2" /> دا پاراچناريان د .انګړو پښتنو جامو، پګړيو او نورو دودونو په درلودلو سره مشهور دي او خلک يې پټانان ګڼي <ref name="TOI2" /> د سهیل هاشمي په وینا؛ پېښورۍ جامې او پګړۍ تر ۱۹۶۰ کلونو پورې د ډیلي په سړکونو کې یو عام رواج/دود وو. <ref name="Hashmi">{{Cite news|date=15 August 2017}}</ref> د جنګپورا سیمه د اوږدې مودې راهیسې د پټان مسلمانانو مرکز وو، ښايي د نظام الدین زیارت ته د نږدې‌والي له امله وو. <ref name="Hashmi" /> په ټول شمالي هند کې پټانان خواره واره مېشت دي چې نږدې ۷۴ ولسواليو کې د دوی نفوس د پام وړ دی. <ref name="Khan2015">{{کتابي سرچينه |last=Jasim Khan |url=https://books.google.com/books?id=2jgHCwAAQBAJ |title=Being Salman |date=27 December 2015 |publisher=Penguin Books Limited |isbn=978-81-8475-094-2 |pages=34, 35, 37, 38– |quote=Superstar Salman Khan is a Pashtun from the Akuzai clan...One has to travel roughly forty-five kilometres from Mingora towards Peshawar to reach the nondescript town of Malakand. This is the place where the forebears of Salman Khan once lived. They belonged to the Akuzai clan of the Pashtun tribe...}}</ref> د اولسمې پېړۍ په پیل کې په لسګونو زره " [[روهيله پښتانه|روهیلا]] " پښتانه و عصري اتراپردېش ښار ته مهاجر شول او په هغه ځای کې مېشت شول چې د دوی ګڼ مېشته سیمه اوس د [[روهيلکنډ|روهیل کنډ]] په نوم پېژندل کېږي. <ref name="CanfieldRasuly-Paleczek2010">{{کتابي سرچينه |last=Robert L. Canfield |url=https://books.google.com/books?id=wnXFBQAAQBAJ |title=Ethnicity, Authority, and Power in Central Asia: New Games Great and Small |last2=Gabriele Rasuly-Paleczek |date=4 October 2010 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-92749-2 |pages=145, 153, 154, 212}}</ref> <ref name="Khyber"/> === مرکزي هند === === لوېديځ هند === === ختيځ هند === === سويلي هند === <ref></ref> === شمالي هند === == کلتور == == تعليم == == تفريحي صنعت == [[دوتنه:Soha_Ali_Khan_at_the_Shaadi_By_Marriott_fashion_show_(04)_(cropped).jpg|بټنوک|200x200px| [[سوها علي خان]] ]] === سينما === [[دوتنه:Adnansami1.JPG|بټنوک|200x200px| [[عدنان سمیع خان|عدنان سمیع]] ، پاپ سندرغاړی]] === موسيقي === == ادبيات او رسنۍ == === په هند کې پښتو === [[دوتنه:President_Zakir_Husain_1998_stamp_of_India.jpg|بټنوک|203x203px| پښتون ولسمشر: [[ذاکر حسین]] د هند د درېيم ولسمشر په توګه يې په 1998 کې دنده ترسره کول]] == نظام == == سياست == == سپورټ == [[دوتنه:Irfan_Pathan_bowling.jpg|ښي|بټنوک|276x276px| عرفان پټان د کرېکټ لوبې پرمهال]] == د هند د مشهوره پښتنو لېسټ == * [[مدهوبالا|مادوبالا]] د [[هند]] او نورې نړۍ [[هندي سينيما|د سینما]] ستره ستورې، هغې د ۲۰ کلونو په موده کې له ۶۰ څخه زیاتو فيلمونو کې کار کړی، د مغل اعظم په ګډون چې د هند په تاریخ کې ترټولو لوړ عاید لرونکی فلم ګڼل کېږي. * [[امجد خان]]: هندي لوبغاړی چې د "شعلې" په فيلم کې د "ګبر سینګ" په نوم يې تمثيل کاوه. * [[زرين خان|زرین خان]]: هندي فيلمي ستورې چې په د باليووډ په سينما کې يې ډېر کار کړی دی، هغه د خپل پلار له خوا پښتنه ده. * [[ارباز خان]]: هندي لوبغاړی، فيلم جوړونکی او ډایرکټر دی * [[عامر خان]](امیرخان): د بالیووډ مشهور لوبغاړی * [[سلمان خان]]: د بالیووډ مشهور لوبغاړی * سلیم خان: مشهور پروډيوسر او کيسه لیکونکی چې په هندي سینما کې یې انقلاب راوست * [[سوها علي خان]]: د پټودي شاهي فلم لوبغاړې * ایاز خان: هندي لوبغاړی او ماډلينګ کارکوونکی * عرفان پټان: هندي کرکټر * حمیدالله خان: د بهوپال ایالت وروستی نواب(واکمن) * نواب محمد امیر خان: په هند کې د تونک ایالت بنسټ ایښودونکی * اشفاق الله خان: د [[برېتانوي هند|برتانوي راج]] په وړاندې [[د هند د خپلواکۍ غورځنګ|د هند د خپلواکۍ]] جنګیالیو مشر چې د کاکوري چې د استعماري حکومت لخوا اعدام شو. * محمد علي جوهر: د مسلم لیګ خلافت غورځنګ مهم غړی او [[هند ملي کانګرېس|د هند ملي کانګرس]] د ولسمشر په توګه دنده ترسره کړې * شوکت علي: د هند د اسلامي خلافت فعال * [[ذاکر حسین]]: د هند [[زده کړه|تعلیم پوه]] سیاستوال چې د درېيم ولسمشر او همدارنګه [[هند|د هند جمهوریت]] د لومړي مسلمان مشر په توګه دنده ترسره کړې * [[احمد رضا خان|احمد رضا خان بریلوي]]: اسلامي عالم او شاعر بریچ [[ابدالي|دراني]] په اصليت کې د [[کندهار]] دی چې پلار یې [[نادر شاه افشار|نادرشاه]] سره ملګری وو * [[عدنان سمیع خان|عدنان سمیع]]: هندي سندرغاړی چې پښتو هم سندرې وايي * ابراهیم خان ګردي: [[د پاني پت دريمه جگړه|د پاني پت په دریمه جګړه]] کې د ماراته کنفډراسیون په خدمت کې د توپخانې لوی قوماندان == ورته ليکنې == * [[پښتانه]] * [[د اسټراليا پښتانه]] == سرچينې == apb9cyrj7rltfl5vgmprmc8evbel8bs 0 81565 369214 346528 2026-09-23T04:09:05Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369214 wikitext text/x-wiki '''د نړۍ لوړ وګړي''' يا '''د نړۍ هسک وګړي''' هغه وګړي دي چې په نړيواله کچه تر ټولو لوړه ونه (قد لري). د گینیس ورلډ ریکارډونو له مخې، د متحده ایالاتو رابرټ واډلو (۱۹۱۸-۱۹۴۰) په [[ليکلی تاريخ|ليکلي تاریخ]] کې ترټولو لوړ سړی و، چې اندازه یې د هغه د مړینې په وخت . {{قد|cm=272}} وه. د لوړ قد لرونکو په اړه گڼ شمېر ادعاوې او راپورونه شته، چې تر ډېره د باوري سرچينو له خوا نه دي تائيد شوي. [[لرغونې اروپا|د لرغونو زمانو]] راهیسې، د لویو انساني کنکالونو موندنې راپور شوي. چې فکر کېده چې دا به د افسانوي پېريانو ډانچې وي، دا هډوکي وروسته د تاریخي حیواناتو لکه نهنگانو او [[پیل|پيلانو]] پاتې شونو په توگه گڼل شوي. <ref name="Agnesi2007">{{Cite journal|date=January 2007}}</ref> <ref name="Mayor2001">{{کتابي سرچينه|date=2001}}</ref> <ref name="Gaston2009">{{Cite journal|date=March 2009}}</ref> <ref name="Bradać2015">{{Cite journal|date=December 2015}}</ref> <ref name="Marco2017">{{Cite journal|date=26 June 2017}}</ref> په ۱۸ او ۱۹ پېړیو کې په امریکایي ورځپاڼو کې د لوی انساني کنکالونو په اړه منظم راپورونه <ref name="Newspapers2">{{cite web|author=Jim Vieira, Micah Ewers|url=http://www.sydhav.no/giants/newspapers.htm|title=Old newspaper articles are serious about giant skeletons|archive-url=https://web.archive.org/web/20220831025623/http://www.sydhav.no/giants/newspapers.htm|archive-date=31 August 2022}}</ref> <ref name="Tribble2013">{{Cite web|date=September 2013}}</ref> <ref name="Lepper2020">{{Cite news|date=27 December 2020}}</ref> خپاره شول چې شايد د "پیټریفایډ" کارډیف جاینټ له قضيې يې الهام اخيستی وي. <ref name="Tribble2013" /> <ref name=":02">{{cite journal|author=Marshall Joseph Becker|url=https://digitalcommons.wcupa.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1149&context=anthrosoc_facpub|title=Origins of the Unusual Stature of the Susquehannock: Skeletal Remains from the Murray Garden Site (36BR2)|journal=Pennsylvania Archaeologist: Bulletin of the Society for Pennsylvania Archaeology, Inc.|volume=91|issue=2|pages=35–46|archive-url=https://web.archive.org/web/20211027234954/https://digitalcommons.wcupa.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1149&context=anthrosoc_facpub|archive-date=27 October 2021}}</ref> <ref name=":1">{{Cite journal|date=2005}}</ref> {{مالومات |انځور=Robert_Wadlow_postcard.jpg |د انځور اړوند=رابرټ واډلو ، ترټولو لوړ تصدیق شوی انسان، د هغه سره{{Convert|5|ft|11+1/2|in|cm|0}} پلا }} == نارینه == دا '''د نړۍ تر ټولو لوړو ونو لرونکو وگړو نوملړ''' دی چې ''د گینیس نړۍ ريکارډونو'' یا نورو باوري سرچینو لخوا تایید شوی. {{legend2|#F9F9F9|مړه|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#D0F0C0|ژوندي|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#E9B06B|جنجالي|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable sortable" width="۱۰۰%" ! bgcolor="#CEDAF2" | هېواد ! bgcolor="#CEDAF2" | لوړوالی (ونه) ! style="width:15%;" bgcolor="#CEDAF2" | نوم ! bgcolor="#CEDAF2" | توضيح ! style="width:5%;" bgcolor="#CEDAF2" | ژوندمهال |- bgcolor="D0F0C0" |{{بيرغ|ګانا}} || |{{convert|۲٫۸۹|m|ftin|abbr=on}} ||[[سليمانه عبدالصمد]] || رسماً په گينس نړيوال ريکاډونو کې ثبت نه دی.<ref>{{cite web |author=<!-- not stated --> |date= جنوري ۲۰۲۳|title=د ګانا دا ځوان د نړۍ تر ټولو لوړ سړی ګڼل شوی |url=https://www.bbc.com/pashto/world-64142724 |website=بي بي سي پښتو}}</ref> || |- |{{هېواد بيرغ|USA}}[[امریکا متحده ايالات|امريکا متحده ايالات]] ||{{convert|۲٫۷۲|m|ftin|abbr=on}}||[[رابرت وادلو]] ||په تاريخ کې تر ټولو لوړ قد لرونکی انسان په اتلس کلنۍ کې یې وزن ۱۹۹ کیلو گرامه و. ده یوازې ۲۲ کاله عمر وکړ او مړ شو. د واډلو په جنازه کې ۴۰۰۰۰ څلوېښت زره کسانو گډون کړی وو. دی د امریکا متحده ایالتونو په الټون ښار کې زېږیدلی و.<ref>{{cite web |author=ژباړن:خوشال درانی |date= ۱۰اکتوبر ۲۰۱۷|title=د نړۍ لس د اوږده قد لرونکي سړي |url=https://kabull.com/?p=42754 |website=کابل ټکی کام}}</ref> دا موضوع [[ګينس نړيوال ريکاډونه|گينس نړيوالو ريکاډونو]] هم تائيدکړې ده.<ref>{{وېب سرچينه |url=http://www.guinnessworldrecords.com/records/human_body/extreme_bodies/tallest_man.aspx |title=Robert Wadlow |accessdate=۱۹ مارچ ۲۰۱۰ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100319004913/http://www.guinnessworldrecords.com/records/human_body/extreme_bodies/tallest_man.aspx |archivedate=۱۹ مارچ ۲۰۱۰ |dead-url=no}}</ref> ||۱۹۱۸–۱۹۴۰|| |-|- |- bgcolor="E9B06B" |{{هېواد بيرغ|USA}} ||{{convert|۲٫۶۷|m|ftin|abbr=on}}||[[جان روګان|جان روگان]]|| د نړۍ دوهم جگ قدی انسان. هغه ۷۹ کيلوگرامه وزن درلود او د بندونو د سختوالي [[انکليوز]] لرلو له کبله نشو ودرېدلی. په ۱۹۰۵ز کال کې د سختۍ ناروغۍ له امله ومړ. روگان یوازې ۳۷ کاله عمر وکړ.<ref>{{cite web |author=ژباړن:خوشال درانی |date= ۱۰اکتوبر ۲۰۱۷|title=د نړۍ لس د اوږده قد لرونکي سړي |url=https://kabull.com/?p=42754 |website=کابل ټکی کام}}</ref> ||۱۸۶۸–۱۹۰۵ |-bgcolor="E9B06B" |{{هېواد بيرغ|USA}} ||{{convert|۲٫۶۴|m|ftin|abbr=on}}||[[جان اېف.کارول]] ||۲٫۴۴ ولاړ لوړوالی، ۲.۶۴ متره، د ملا د تیر طبیعي انحنانیت فرض کول. |۱۹۳۲–۱۹۶۹ |- |{{هېواد بيرغ|Iran}} ||{{convert|۲٫۵۹|m|ftin|abbr=on}} ||[[سياه خان لپويي]] || په اسيا لويه وچه کې لومړنی او په نړۍ کې څلورم جگ قدی انسان چې ۲۵۰ کيلوگرامه وزن لري.||۱۹۱۲–۱۹۳۳ |- |{{بيرغ|اوکراين}} ||{{convert|۲٫۵۷|m|ftin|abbr=on}} ||[[ليونډ سټاډنيک]]|| د سټاډنیک قد ۲،۵۷ متره و؛ خو تر اخره یې د نړۍ د لوړ قدلرونکو په کتاب کې نوم ونه لیکل شو. د نړۍ د ریکارډونو کتاب«گینس» کې یې د نوم د نه لیکلو علت تراوسه پټ دی.<ref>{{cite web |author=ژباړن:خوشال درانی |date= ۱۰اکتوبر ۲۰۱۷|title=د نړۍ لس د اوږده قد لرونکي سړي |url=https://kabull.com/?p=42754 |website=کابل ټکی کام}}</ref> ||۱۹۰۹–۱۹۶۳ |- |{{هېواد بيرغ|Finland}} ||{{convert|۲٫۵۱|m|ftin|abbr=on}} ||[[واينو ميليرين]]|| د ۱۹۴۰ز نه تر ۱۹۶۳ز کلونو ترمنځ میلیرین د نړۍ د اوږدې ونې خاوند و. د نوموړي قد ۲،۵۱ سانتي متره و. دی د فنلنډ و او د خپلې لوړې ونې له امله ډېرو خلکو پېژانده.<ref>{{cite web |author=ژباړن:خوشال درانی |date= ۱۰اکتوبر ۲۰۱۷|title=د نړۍ لس د اوږده قد لرونکي سړي |url=https://kabull.com/?p=42754 |website=کابل ټکی کام}}</ref> ||۱۹۰۹–۱۹۶۳ |- |{{هېواد بيرغ|Canada|۱۸۶۸}} |||{{convert|۲٫۵۱|m|ftin|abbr=on}}||[[اېډوارډ بيوپريا]] |د نړۍ جگ قدی ځواکمن غېږنيوونکی په کال ۱۸۸۱ز کال د جنوري په نهمه زېږیدلی و او د ۱۹۰۴ز کال د جولای په درېیمه مړ شو. د ده قد ۲،۵۱ سانتي متره و. بیوپره د وخت مشهور کښتۍ چلوونکی و او په سرکس کې یې هم کار کاوه. دی د کاناډا و او په امریکا کې ومړ<ref>{{cite web |author=ژباړن:خوشال درانی |date= ۱۰اکتوبر ۲۰۱۷|title=د نړۍ لس د اوږده قد لرونکي سړي |url=https://kabull.com/?p=42754 |website=کابل ټکی کام}}</ref>. | ۱۸۸۱–۱۹۰۴ |- |- bgcolor="D0F0C0" |{{هېواد بيرغ|Turkey}} || |{{convert|۲٫۵۱|m|ftin|abbr=on}} ||[[سلطان کوسن]] || د نړۍ د ریکارډونو کتاب«گینس» په ۲۰۰۹ز کال کې کاسان د نړۍ د لوړې ونې لرونکي په نامه ثبت کړ. د کاسان قد ۲،۵۱ سانتي متره و. کاسان د ترکیې په مردین ښار کې زېږیدلی و او په ترکیه کې د لوړې ونې په نامه یې شهرت درلود.<ref>{{cite web |author=ژباړن:خوشال درانی |date= ۱۰اکتوبر ۲۰۱۷|title=د نړۍ لس د اوږده قد لرونکي سړي |url=https://kabull.com/?p=42754 |website=کابل ټکی کام}}</ref>.<ref name="SultanKosen">{{وېب سرچينه |url=http://www.guinnessworldrecords.com/Search/Details/Tallestman---living/48406.htm |title=Tallest man - living<!-- روباټ سم کړی سرليک --> |accessdate=۹ مارچ ۲۰۱۲ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110906034751/http://www.guinnessworldrecords.com/Search/Details/Tallestman---living/48406.htm |archivedate=۶ سېپتمبر ۲۰۱۱ |dead-url=yes}}</ref> ||۱۹۸۲– |- |{{هېواد بيرغ|USA}} || |{{convert|۲٫۴۹|m|ftin|abbr=on}}||[[برنارډ کوين]]||چې د لومړۍ نړېوال جگړې ثبت پېژندکارت کې يې ۸ فوټه قد ښودل شوی، چې شايد د مرگ پرمهال ۸ فوټه او ۴ اېنچه(۲.۵۴متره) قد درلود.د متحده ایالاتو په انټون ښار کې زېږیدلی و. د ده قدر ۲،۵۴ سانتي متره و، چې په خپله سیمه کې د لوړې ونې په نامه یې شهرت لاره.<ref>{{cite web |author=ژباړن:خوشال درانی |date= ۱۰اکتوبر ۲۰۱۷|title=د نړۍ لس د اوږده قد لرونکي سړي |url=https://kabull.com/?p=42754 |website=کابل ټکی کام}}</ref> |۱۸۹۷–۱۹۲۱ |- |{{هېواد بيرغ|USA}} || |{{convert|۲٫۴۹|m|ftin|abbr=on}}||[[ډون کوېهلر]]||په ۱۹۷۰ لسيزه کې د نړۍ تر ټول جگ قد لرونکی شخص. هغه يوه غبرگونې خور هم لرله چې ۱.۷۵ متره (۵ فوټ ۹ انچه)ونه يې لرله.په کال په ۱۹۷۰ز کې د کوهلر د نړۍ د اوږدې ونې لرونکی شخص و. کوهلر د متحده ایالاتو په مونتانا ښار کې زېږیدلی و.<ref>{{cite web |author=ژباړن:خوشال درانی |date= ۱۰اکتوبر ۲۰۱۷|title=د نړۍ لس د اوږده قد لرونکي سړي |url=https://kabull.com/?p=42754 |website=کابل ټکی کام}}</ref> |۱۹۲۵–۱۹۸۱ |- |- bgcolor="E9B06B" |{{هېواد بيرغ|India}} || |{{convert|۲٫۴۹|m|ftin|abbr=on}}||[[ويکاس اوپال]] | په کال ۱۹۸۶ز کال په هندوستان کې وزېږیده. کومار ډېر عمر ونه کړ او د ۲۰۰۷ز کال د جون په دېرشمه یې له دې نړۍ د ډیلي په یوه روغتون کې سترگې پټې کړې. کومار تر اوسه په هندوستان کې د لوړې ونې لقب گټلی دی.<ref>{{cite web |author=ژباړن:خوشال درانی |date= ۱۰اکتوبر ۲۰۱۷|title=د نړۍ لس د اوږده قد لرونکي سړي |url=https://kabull.com/?p=42754 |website=کابل ټکی کام}}</ref> په رسمي ډول گينز نه دی اندازه کړی. || ۱۹۸۶–۲۰۰۷ |- |- bgcolor="D0F0C0" |{{هېواد بيرغ|Iran}} |||{{convert|۲٫۴٧|m|ftin|abbr=on}}||[[مرتضی مهرزاد]] ||په اوس وخت کې په ایران کې تر ټولو لوړ سړی او د ایران د والیبال د ملي ټیم لوبغاړی.<ref>{{وېب سرچينه |url=http://www.thetallestman.com/mortezamehrzad.htm |title=Morteza Mehrzad The tallest man Iran<!-- روباټ سم کړی سرليک --> |accessdate=۹ مارچ ۲۰۱۲ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120304125201/http://www.thetallestman.com/mortezamehrzad.htm |archivedate=۴ مارچ ۲۰۱۲ |dead-url=yes}}</ref>||۱۹۸۷- |- |{{هېواد بيرغ|Ireland}} |||{{convert|۲٫۴۶|m|ftin|abbr=on}} ||[[پاټریک کوپر او.برين]]||د خپل وخت تر ټولو لوړ او په طبي تاريخ کې لومړی انسان چې ۸ فوټه قد يې درلود، د هغه پاتې شوني هډوکي په ۱۹۷۲ کال کې بيا ترڅېړنې لاندې ونيول شول او رسماً يې د هغه لوړوالی تائيد کړ. |۱۷۶۰–۱۸۰۶ |- |- bgcolor="D0F0C0" |{{هېواد بيرغ|Morocco}} |||{{convert|۲٫۴۶|m|ftin|abbr=on}} ||[[براهيم تکی اله]]|| د نړۍ تر ټولو اوږده پل لرونکی انسان چې ۱ فوټ او ۳ اینچه (۳۸ سانتي متره) د پښتو تلي لري.<ref name="BrahimTakioullah">[http://www.guinnessworldrecords.com/news/2011/10/confirmed-brahim-takioullah-sets-world-record-for-largest-feet/ Confirmed: Brahim Takioullah sets world record for largest feet - October 2011 - - Latest news - Guinness World Records<!-- روباټ سم کړی سرليک -->]</ref>||۱۹۸۲- |- |{{هېواد بيرغ|Germany}} ||{{convert|۲٫۴۶|m|ftin|abbr=on}}||[[جوليوس کخ]]||دا چې د ده او روگان د ژوند کلونه هممهاله وو، نو شايد د نړۍ تر ټولو لوړ سړی و نه اوسي. |۱۸۷۲–۱۹۰۲ |- |{{هېواد بيرغ|Mozambique}}|| {{convert|۲٫۴۶|m|ftin|abbr=on}}||[[ګابرېل اوستوانو|گابرېل اوستوانو]]||هغه د گينس ريکاډونو په کتاب کې له ۱۹۸۸ تر ۱۹۹۰ پور لوړ قدر لرونکی شخص وو.کېدای شي د افريقا تر ټولو جگ قد لرونکي شخص په توگه ثبت شوی وي.||۱۹۴۴–۱۹۹۰ |- |- bgcolor="E9B06B" |{{هېواد بيرغ|Libya}}|| {{convert|۲٫۴۵|m|ftin|abbr=on}}||[[سليمان علي نشنوس]] | يو ليبيايي شخص چې شايد د باسکټبال تر ټولو لوړ قد لرونکی شخص واوسي.{{Citation needed|date=March 2009}} ||۱۹۴۳–۱۹۹۱ |- |{{هېواد بيرغ|Germany}} ||{{convert|۲٫۴۴|m|ftin|abbr=on}}||[[انتون دوفرانکن پوينټ]] | د [[دېرش کلنه جګړه|دېرش کلنې جگړې]] پرمهال يې ژوند کاوه. د هغې اسکلېټ وروسته اندازه شو، چې ۸ فوټه (۲۴۴سانتي متره) تثبيت کړای شو.||نامالوم |- bgcolor="D0F0C0" |{{هېواد بيرغ|China}} || {{convert|۲٫۴۲|m|ftin|abbr=on}}||ژنگ چونکای || د چين تر ټولو لوړ سړی چې لاهم ژوندی دی||۱۹۸۳– |- | {{هېواد بيرغ|Romania}}|| {{convert|۲٫۴۲|m|ftin|abbr=on}} ||گوجيانو ميتو|| په تاريخ کې د مسلکي څوک وهنې لوړترين شخص.|| ۱۹۱۴–۱۹۳۶ |- | {{هېواد بيرغ|Indonesia}}|| {{convert|۲٫۴۲|m|ftin|abbr=on}}|| سوپاروونو || د ۲۰۰۹ ز کال د ډېسمبر مياشت کې د اندونېزيا ملي موزيم(MURI) له خوا رسمي ثبت شوی لوړ قدی شخص.<ref>[http://www.straitstimes.com/BreakingNews/SEAsia/Story/STIStory_461611.html Breaking News | The Straits Times<!-- روباټ سم کړی سرليک -->]</ref>|| ۱۹۸۵–۲۰۱۲ |- | {{هېواد بيرغ|Puerto Rico}}|| {{convert|۲٫۴۲|m|ftin|abbr=on}}||فليپ بيريل | په [[پورتوريکو]] کې ثبت شوی تر ټولو لوړ ترين قد ريکاډ. ||۱۹۱۶–۱۹۹۴ |- | {{هېواد بيرغ|Soviet Union}}|| {{convert|۲٫۴۱|m|ftin|abbr=on}}||الېگساندر سيزوننکو | د[[شوروي اتحاد|شوروي]] باسکټبال لوبغاړی.<ref name="klm-hannover.de">[http://www.klm-hannover.de/medien/z-980823.htm So lebt der längste Mensch der Welt, Jens Hartmann] {{de icon}}</ref> || ۱۹۵۹–۲۰۱۲ |- | {{هېواد بيرغ|Croatia}}|| {{convert|۲٫۳۸|m|ftin|abbr=on}}||گروگو کوسيچ |د ریکارډ له مخې تر ټولو لوړ کروشیايي. په هغه وخت کې د اتریش-هنگري تر ټولو لوړ قدی تبعه.<ref>{{fr icon}} [http://www.afrv.ch/Page_18_infosaviez.htm Le saviez-vous?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427151034/http://www.afrv.ch/Page_18_infosaviez.htm |date=۲۷ اپريل ۲۰۰۹}} Les gullivers de Dalmatie</ref> || ۱۸۹۲–۱۹۱۸ |- |- bgcolor="D0F0C0" |{{هېواد بيرغ|China}} || {{convert|۲٫۳۶|m|ftin|abbr=on}}||[[بايو شيشون]]|| په گينس نړيوال ريکاډونه کې تر سېپتمبر ۲۰۰۹ پورې لوړ قدی انسان چې ځای يې سلطان کسن ونيو.<ref name=autogenerated1>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6502203.stm World's tallest man gets married] 2007/03/28 BBC</ref>|| ۱۹۵۱– |- |- bgcolor="E9B06B" |{{هېواد بيرغ|Mongolia}} ||{{convert|۲٫۳۶|m|ftin|abbr=on}}||اوندور گونگور ||د شلمې پېړۍ په لومړيو کې د منگولیا یو ډېر لوړ سړی. ځینې ​​نورې سرچینې حتی د هغه قد ۲.۴۵ متره (۸ فوټه) وايي. |۱۸۸۰/۸۵ – ۱۹۲۵/۳۰ |- |{{هېواد بيرغ|United Kingdom}} ||{{convert|۲٫۳۶|m|ftin|abbr=on}}||انگوس ماکاسکيل | د سکاټلينډ تر ټولو لوړ سړی. ||۱۸۲۵–۱۸۶۳ |- |- bgcolor="D0F0C0" |{{هېواد بيرغ|China}} ||{{convert|۲٫۳۶|m|ftin|abbr=on}}||سون مينگ مينگ | د چين د باسکيټبال لوبغاړی چې د خپل ژوند په اوږدو کې يې په چين کې د دوهم لوړ سړي په توگه درجه بندي شوی وه.||۱۹۸۳– |- |- |{{هېواد بيرغ|Germany}} ||{{convert|۲٫۳۶|m|ftin|abbr=on}}||والټر اشترواب | د ژوند تر اخره د جرمني تر ټولو لوړ سړی گڼل کېده.<ref>http://www.thetallestman.com/riesewalterstraub.htm{{مړلينک|date=اکتوبر ۲۰۱۹ |bot=InternetArchiveBot}}</ref> ||۱۹۲۵–۱۹۸۶ |- |- bgcolor="D0F0C0" |{{هېواد بيرغ|North Korea}} ||{{convert|۲٫۳۵|m|ftin|abbr=on}}||[[ري ميونګ هون|ري ميونگ هون]] |د شمالي کوريا پخوانی باسکيټبال لوبغاړی. |۱۹۶۷– |- |- bgcolor="D0F0C0" |{{هېواد بيرغ|Tunisia}} ||{{convert|۲٫۳۵|m|ftin|abbr=on}}||[[رضوان شربيب]] | له بايو شيشون او سون مينگ مينگ دمخه د گينس نړيوال ريکاډونه کتاب کې تر ۲۰۰۵ ز کال جنورۍ ۱۵ مې د نړۍ تر ټولو لوړ سړی.<ref name=autogenerated1/>||۱۹۶۸– |- |- bgcolor="D0F0C0" |{{هېواد بيرغ|USA}}/{{هېواد بيرغ|Ukraine}} ||{{convert|۲٫۳۵|m|ftin|abbr=on}}||ايگور ووکووينسکي | اوسمهال په متحده ايالاتو کې اوسېدونکی تر ټولو لوړ سړی، هغه په اصل کې د اوکراين تبعه دی، چې روچستر ماينسوتا ته په دې خاطر وکوچېده، چې ترڅو په مايو روغتون کې د هغه درملنه وشي، په دې ورستي کې هغه په فلمونو او سوداگريزو اعلاناتو کې هم راڅرگنديږي، هغه د خپل هغه کميس له کبله چې «د اوباما لوی ملاتړی» پرې ليکل شوی وو، مشهور دی.<ref name="igor">[http://www.imdb.com/name/nm2912972/ IMDB - Igor Vovkovinskiy]</ref> ||۱۹۸۲– |- |- bgcolor="D0F0C0" |{{هېواد بيرغ|USA}} ||{{convert|۲٫۳۴|m|ftin|abbr=on}}||جورج بل | پخوانی لوړه ونه لرونکی امريکايي.<ref name="msn1">{{Cite web |title=MSNBC – 7-foot-8 deputy nation's tallest man |url=http://www.msnbc.msn.com/id/21677547/ |access-date=2025-01-25 |archive-date=2013-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130119060251/http://www.msnbc.msn.com/id/21677547 |url-status=dead}}</ref>||۱۹۵۷– |- |- bgcolor="D0F0C0" |{{هېواد بيرغ|Japan}} ||{{convert|۲٫۳۴|m|ftin|abbr=on}}||ياسوکا اوکاياما |د باکسيټبال ملي انجمن کې ترټولو لوړه ونه لرونکی لوبغاړی. |۱۹۵۴– |- |{{هېواد بيرغ|Austria}} || {{convert|۲٫۳۴|m|ftin|abbr=on}}||ادم راينر |هغه د ۲۱ کلنۍ په عمر کې ۱.۱۸ متره (۳ فوټ ۱۰ انچه) او د مړینې پر مهال ۲.۳۴ متره (۷ فوټ ۸ انچه) لوړ و. | ۱۸۹۹–۱۹۵۰ |- | {{هېواد بيرغ|Iceland}}|| {{convert|۲٫۳۴|m|ftin|abbr=on}}||يوهان کريسټين پيټرسون | د آيسلينډ يو جگ قدی شخص. | ۱۹۱۳–۱۹۸۴ |- |- bgcolor="D0F0C0" |{{هېواد بيرغ|Pakistan}} || {{convert|۲٫۳۴|m|ftin|abbr=on}}||ناصر صومرو | په پاکستان کې استوگن لوړ قدی سړی.<ref>{{وېب سرچينه |url=http://pakistaniat.com/2010/03/31/big-and-tall-in-pakistan/ |title=The Tall Guys of Pakistan: ALL THINGS PAKISTAN<!-- روباټ سم کړی سرليک --> |accessdate=۹ مارچ ۲۰۱۲ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150920044803/http://pakistaniat.com/2010/03/31/big-and-tall-in-pakistan/ |archivedate=۲۰ سپتامبر ۲۰۱۵ |dead-url=yes}}</ref><ref>{{وېب سرچينه |url=http://www.thetallestman.com/naseersoomro.htm |title=Naseer Soomro - The tallest man Pakistan<!-- روباټ سم کړی سرليک --> |accessdate=۹ مارچ ۲۰۱۲ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120504003709/http://www.thetallestman.com/naseersoomro.htm |archivedate=۴ می ۲۰۱۲ |dead-url=yes}}</ref> | |- |-bgcolor="D0F0C0" |{{هېواد بيرغ|UK}} || {{convert|۲٫۳۴|m|ftin|abbr=on}}||پل استرجس |نوموړی په متحده ايالاتو کې د پوهنتونو(کالجونو) باسکيټبال لوبغاړو کې يو جگ قدی لوبغاړی و.<ref>{{cite news | url=http://www.vancouversun.com/sports/college+basketball+tallest+player+foot+from+England/2702747/story.html | work=The Vancouver Sun | title=U.S. college basketball's tallest player is 7-foot-8 and from England | date=March 19, 2010 | accessdate=Dec 7, 2010 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20100621133355/http://www.vancouversun.com/sports/college+basketball+tallest+player+foot+from+England/2702747/story.html | archivedate=۲۱ جون ۲۰۱۰ | dead-url=yes}}</ref>||۱۹۸۷- |- |- bgcolor="D0F0C0" |{{هېواد بيرغ|UK}} ||{{convert|۲٫۳۲|m|ftin|abbr=on}} ||نيل فينگلتون | پخوانی لوړه ونه لرونکی انگرېز.<ref name="thesun1">{{وېب سرچينه |url=http://www.thesun.co.uk/article/0,,2-2007140078,00.html |title=The Sun |accessdate=9 مارچ 2012 |archive-date=22 اپريل 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070422214649/http://www.thesun.co.uk/article/0,,2-2007140078,00.html }}</ref><ref name="telegram1">{{cite news|url=http://www.telegram.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20070216%2FNEWS%2F702160734%2F0%2FFRONTPAGE|title=A high honor: Former Crusader is tallest man in U.K.|date=February 16, 2007|publisher=Telegram|author=Jennifer Toland|access-date=۹ مارچ ۲۰۱۲|archive-date=۳۰ می ۲۰۱۹|archive-url=https://web.archive.org/web/20190530051933/https://www.telegram.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20070216%2FNEWS%2F702160734%2F0%2FFRONTPAGE|url-status=dead}}</ref>||۱۹۸۰– |- |- bgcolor="D0F0C0" |{{هېواد بيرغ|Somalia}} ||۲٫۳۱ ||[[حسين بيساد]]|| په سوماليا کې تر ټولو لوړه ونه لرونکی سړی.||۱۹۷۵– |- |{{هېواد بيرغ|Pakistan}} ||{{convert|۲٫۳۱|m|ftin|abbr=on}}||الام چانا || تر ۱۹۸۸ ز کال پورې لوړه ونه لرونکی شخص گڼل کېده.<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/125593.stm | work=BBC News | title=World's tallest man dies | date=July 3, 1998 | accessdate=May 8, 2010}}</ref>||۱۹۵۳–۱۹۹۸ |- |- bgcolor="D0F0C0" |{{هېواد بيرغ|USA}} ||{{convert|۲٫۳۱|m|ftin|abbr=on}}||کني جورج ||لوړه ونه لرونکی باسکيټبال لوبغاړی.<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2008/01/09/sports/ncaabasketball/09asheville.html?_r=1&ref=ncaabasketball&oref=slogin|title=7 Feet 7 and 360 Pounds, With Bigger Feet Than Shaq's|publisher=New York Times|author=ANNA KATHERINE CLEMMONS|date=January 9, 2008}}</ref>||۱۹۸۷– |- |{{هېواد بيرغ|Argentina}} || {{convert|۲٫۳۱|m|ftin|abbr=on}}||[[خورخه ګونزاليس|خورخه گونزاليس]] || باسکيټبال لوبغاړی، هنرمند او د [[ډبليو ډبليو اي]] لوبغاړی.||۱۹۶۶–۲۰۱۰ |- |{{هېواد بيرغ|Ireland}} ||{{convert|۲٫۳۱|m|ftin|abbr=on}}||چارليز بيرنا || د هغې اسکليټ ډانچه د ښکاريانو موزيم کې خوندي ده.||۱۷۶۱–۱۷۸۳ |- |{{هېواد بيرغ|USA}} ||۲٫۳۱ ||[[ماکس پالمېر]]|| لوبغاړی او مسکلي غېږنيونکی.<ref>Reference Below GBWR '72-'73 etc.</ref>||۱۹۲۷–۱۹۸۴ |- |- bgcolor="D0F0C0" |{{هېواد بيرغ|Romania}} ||{{convert|۲٫۳۱|m|ftin|abbr=on}}||[[ګېروګې مورېسان|گېروگې مورېسان]]|| د بل چا سره په گډه د NBA باسکیټبال تاریخ کې د ترټولو لوړ لوبغاړي په توگه.||۱۹۷۱– |- |{{هېواد بيرغ|Sudan}} ||{{convert|۲٫۳۱|m|ftin|abbr=on}}||[[مانوتې بول]]|| د بل چا سره په گډه د NBA باسکیټبال تاریخ کې د ترټولو لوړ لوبغاړي په توگه||۱۹۶۲–۲۰۱۰ |- |{{هېواد بيرغ|Vietnam}} ||{{convert|۲٫۳۰|m|ftin|abbr=on}}||[[تران تان پو]]|| د هغه تر مرگه ۲۰۱۰ پورې د ختيځې اسيا لوړ قد لرونکی سړی<ref>{{وېب سرچينه |url=http://www.thetallestman.com/tranthanhpho.htm |title=Tran Thanh Pho - The tallest man Vietnam<!-- روباټ سم کړی سرليک --> |accessdate=۹ مارچ ۲۰۱۲ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120130104803/http://www.thetallestman.com/tranthanhpho.htm |archivedate=۳۰ جنوري ۲۰۱۲ |dead-url=yes}}</ref>||۱۹۴۷–۲۰۱۰. | |- |- bgcolor="D0F0C0" |{{بيرغ|افغانستان}} || {{convert|۲٫۳۰|m|ftin|abbr=on}}||[[شېرخان]]|| د افغانستان تر ټولو لوړ قد لرونکی انسان.<ref>{{cite web |author=<!-- not stated --> |date=۱۳۹۸/۱۰/۲۹ ۱۳۹۸ جدي ۲۹, یکشنبه |title=قدبلند ترین مرد افغانستان درگیر بیماری و بی توجهی |url=https://www.dw.com/fa-af/%DB%8C%DA%A9%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%82%D8%AF%D8%A8%D9%84%D9%86%D8%AF-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D9%86%DB%8C%D8%A7-%D8%B4%D9%87%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D8%AA/a-52059118 |website= |location= |publisher=ډي دبليو فارسي}}</ref>|| | |- |- bgcolor="D0F0C0" |{{هېواد بيرغ|UK}} ||{{convert|۲٫۲۹|m|ftin|abbr=on}}||[[کريسټوفر ګرينر|کريسټوفر گرينر]]|| پخوانی لوړه ونه لرونکی انگرېز ||۱۹۴۳- |- |- bgcolor="D0F0C0" |{{هېواد بيرغ|Algeria}} ||{{convert|۲٫۲۹|m|ftin|abbr=on}}||[[ساد کايچې]]|| باکسيټبال لوبغاړی CB Breogán.<ref>[http://www.solobasket.com/contenidos/saad/kaiche/sus/229/centimetros/prueba/lugo/c-15630.html Saad Kaiche y sus 229 centímetros, a prueba en Lugo]</ref><ref>{{وېب سرچينه |url=http://www.thetallestman.com/saadkaiche.htm |title=The Tallest Man, Saad Kaiche |accessdate=۹ مارچ ۲۰۱۲ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120323015035/http://www.thetallestman.com/saadkaiche.htm |archivedate=۲۳ مارچ ۲۰۱۲ |dead-url=yes}}</ref>||۱۹۸۵– |- bgcolor="D0F0C0" |{{هېواد بيرغ|Montenegro}} ||{{convert|۲٫۲۹|m|ftin|abbr=on}}||[[سلاوکو ورانېس]]||د مونتېنېگرو باسکيټبال ملي لوبډله کې لوړه ونه لرونکی لوبغاړی||۱۹۸۳– |- |- bgcolor="D0F0C0" |{{هېواد بيرغ|China}} ||{{convert|۲٫۲۹|m|ftin|abbr=on}}||[[يايو مينګ|يايو مينگ]] || د [[امريکا باسکيټبال ملي اتحايه|NBA]] کېتر ټولو لوړه ونه لرونکی لوبغاړی تر هغې چې په ۲۰۱۱ کې تقاعد شو.||۱۹۸۰– |- |- bgcolor="D0F0C0" |{{هېواد بيرغ|USA}} ||{{convert|۲٫۲۹|m|ftin|abbr=on}}||[[شاون برډلي]] || د [[مريکا باسکيټبال ملي اتحايه|NBA]]، پخوانی لوبغاړی ۱۹۹۳–۲۰۰۵.||۱۹۷۲– |- |{{هېواد بيرغ|USA}} || {{convert|۲٫۲۹|m|ftin|abbr=on}}||[[ماتيو مک ګروري|ماتيو مک گروري]]|| د هغه د مرگ نېټې ۲۰۰۵ پورې د نړۍ لوړه ونه لرونکی لوبغاړی.<ref>[http://matthewmcgrory.com/ Matthew McGrory official site]</ref>||۱۹۷۳–۲۰۰۵ |- |- bgcolor="D0F0C0" |{{هېواد بيرغ|Peru}} ||{{convert|۲٫۲۸|m|ftin|abbr=on}}||[[مارګاريتو ماچوکوای|مارگاريتو ماچوکوای]]|| دا مهال د جنوبي امریکا تر ټولو لوړ کس او په امریکا کې پنځم لوړ کس دی.<ref>{{يوټيوب|Ne9pscWExCw|Margarito Machacuay - UPN - YouTube<!-- روباټ سم کړی سرليک -->}}</ref>||۱۹۶۵– |} == سرچينې == {{لړسرچينې}} == بهرنۍ تړنې == * Media related to Tall people at Wikimedia Commons * {{کتابي سرچينه|date=14 August 1880}} *   * {{Cite journal|date=January 2007}} * {{Cite journal|date=December 2015}} * {{Cite journal|date=26 June 2017}} kn5qt5imwoonnj5jczqy9u382r41qgd 0 81788 369215 351389 2026-09-23T04:10:34Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369215 wikitext text/x-wiki دې نوملړ کې '''د نړۍ ترټولو ټيټ وګړي''' يا '''د نړۍ ټيټ قدي وګړي''' يا '''د نړۍ ټيټ وګړي''' چې تر ۵۴،۶ سانتي مترو پورې جګوالی لري، رايوځای شوي دي. دا نوملړ د بېلابېلو کته ګوريو له مخې ترتيب شوی چې ډېری سرچينې يې د ګینیس نړيوالو ریکارډونو څخه راخيستل شوي دي. د نړۍ تر ټولو لنډ سړی چندرا بهادر ډانګي دی، په داسې حال کې چې په ښځو کې بيا دا ریکارډ پاولین مسترز لري. == د نړۍ ټيټه ونه لرونکي سړي == {{د انلاين نخچې څنګزن سرليک|#D0F0C0|ژوندي|border=1px solid #AAAAAA}} {{د انلاين نخچې څنګزن سرليک|#F9F9F9|مړه شوي|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable sortable" style="width:100%" |- ! ښاروندتوب ! ونه ! نوم ! توضيح ! ژوندکلونه |- | {{flagcountry|Nepal}} | {{convert|54.6|cm|in|abbr=on}} | [[چندرا بهادر ډانګي]] | چندرا د {{convert|54.64|cm|in|order=flip|abbr=on}} قد په لرلو سره د نړۍ تر ټولو لنډ ونه لرونکی بالغ شخص اعلان شوو، چې قد يې د [[ګينس نړيوالو ريکارډونه|ګينس نړيوالو ريکارډونو کتاب]] کې ثبت شو.<ref>{{cite news |title=Shortest Person Ever Declared: Chandra Bahadur Dangi|newspaper=Huffington Post |date=27 February 2012|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/02/26/shortest-person-ever-chandra-bahadur-dangi_n_1302135.html?ref=world&ir=World}}</ref> | ۱۹۳۹–۲۰۱۵ |- | {{flagcountry|India}} | {{convert|57.0|cm|in|abbr=on}} | [[ګل محمد]] | دګينس نړيوالو ريکارډونو کتاب له مخې د ګل محمد ونه يا قد {{convert|57|cm|in|order=flip|abbr=on}} تائيد شوې ده.<ref>{{cite news |title=Gul Mohammed; World's Shortest Man |newspaper=Los Angeles Times |date=3 October 1997|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-oct-03-mn-38850-story.html}}</ref> ګل محمد تر ۲۰۱۲ ز کال پورې د نړۍ ترټولو ټيټ قد لرونکي انسان په توګه ثبت شوی وو، خو وروسته دا لقب چندرابهادر ډانګي ترلاسه کړ. | ۱۸۵۷–۱۹۹۷ |- | {{flagcountry|Philippines}} | {{convert|60.0|cm|in|abbr=on}} | [[جونري بالاوينګ]] | د نړۍ پخوانی تر ټولو لنډ ژوندی سړی، په ۲۰۱۲ ز کال کې د هغه قد د ګينس نړيوالو ريکارډونو له مخې {{convert|56.0|cm|in|abbr=on|order=flip}}، ثبت شوی دی. <ref>Guinness World Records 2012</ref>جونري بالاوينګ د چندرا بهادر ډانګي له مړينې وروسته له ۲۰۱۵- ۲۰۲۰ ز کال پورې د نړۍ ترټولو ټيټ قد لرونکی نه خوځېدونکی شخص شو.<ref>{{Cite web|url=http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/86901-shortest-man-living-non-mobile|title=Shortest man - living (non-mobile)|work=Guinness World Records|access-date=28 April 2017}}</ref><ref name="GWR">{{cite web|url=http://www.guinnessworldrecords.com/news/2016/9/classics-when-edward-nino-hernandez-was-declared-the-worlds-shortest-man-442838|title=Classics: When Edward Niño Hernandez was declared the world's shortest man|author=Rachel Swatman|work=Guinness World Records|date=6 September 2016}}</ref> | ۱۹۹۳–۲۰۲۰ |- | {{flagcountry|Hungary}} | {{convert|65|cm|in|abbr=on}} | اېستوان توات | د نړۍ ټيټ قد لرونکی شخص چې ويل کيږي {{convert|65|cm|in|abbr=on|order=flip}} قد يې درلود. د ګينس نړيوالو ريکارډونو تائيد بايد بياځلي وکتل شي.<ref>{{cite web|title=Pityu, a legkisebb óriás|url=http://www.beol.hu/bekes/kozelet/pityu-a-legkisebb-orias-326318|work=Beol.hu|date=7 September 2010}}</ref><ref>{{cite web|title=Tóth Pityu a világ legkisebb szupersztárja|url=http://royalmagazin.hu/kultura-miskolc/koztunk-elo-muvesz-portre-kincstar/3949-toth-pityu-a-vilag-legkisebb-szupersztarja|work=Royalmagazin.hu|date=1 April 2010}}</ref> ايستوان توات د ۲۰۱۱ کال می مياشت کې د ۴۸ کالو په عمر مړ شو.<ref>{{cite web|title=Elhunyt Pityu, a világ legkisebb embere|url=http://www.rtlklub.hu/musorok/fokusz/cikk/366595|work=rtlklub.hu|date=11 May 2011|access-date=11 May 2011|archive-date=14 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514175151/http://www.rtlklub.hu/musorok/fokusz/cikk/366595|url-status=dead}}</ref> | ۱۹۶۳–۲۰۱۱ |- style="background:#d0f0c0;" | {{flagcountry|Iran}} | {{convert|65.24|cm|in|abbr=on}} | [[افشين اسماعيل قادرزاده]] | قادرزداده د اېډوارډ په ۲۰۲۲ ز کال دېسمبر مياشت کې د [[اېډوارډ نينو هېرناندېز]] ريکارډ مات کړ او د نړۍ ترټولو ټيټه ونه لرونکي ژوندي ګرځېدونکي شخ ريکارډ يې په خپل نوم کړ.<ref name=new>{{citation|url=https://www.guinnessworldrecords.com/news/2022/12/20-year-old-iranian-confirmed-as-worlds-shortest-man-730170|date=2022-12-20|access-date=2023-01-12|last=Ibrahim|first=Hassan|work=[[Guinness World Records]]|title=20-year-old Iranian confirmed as world's shortest man}}</ref> | ۲۰۰۲– |- | {{flagcountry|Nepal}} | {{convert|67|cm|in|abbr=on}} | [[خاجېندرا تاپا ماګار]] | خاجېندرا تاپا ماګار تر ۲۰۱۱ز کال پورې د نړۍ ترټولو ټيټ قدی سړی وو، کله چې هغه د نړۍ ترټولو لنډه ونه لرونکی ګرځېدونکی سړی شو، له هغې راهيستې [[ګينس نړيوال ريکارډونه|ګينس نړيوال ريکارډونو]] د لنډو ونو لرونکو لپاره '''بېلابېلې کته ګورۍ''' وټاکلې.<ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/10/14/nepal.shortest.man/index.html?hpt=T2 |title=Nepalese teen named world's shortest man |publisher=CNN |date= 14 October 2010|access-date=2010-10-14}}</ref><ref name="GWR"/> خاجېندرا تاپا مارګار په ۲۰۲۰ ز کال کې مړ شو. | ۱۹۹۲–۲۰۲۰ |- style="background:#d0f0c0;" | {{flagcountry|Taiwan}} | {{convert|67.5|cm|in|abbr=on}} | [[لين يو چي]] | لين يو چي له ۲۰۰۹ ز کال راهيسې د نړۍ تر ټولو لنډه ونه لرونکی نه ګرځېدونکی وګړي په توګه پېژندل شوی دی.<ref name="SPH">{{cite web|url=https://www.guinnessworldrecords.com/news/2021/8/a-history-of-the-worlds-shortest-people-and-the-countries-theyre-from-668323|title=2009 - Lin Yih-Chih|work=A history of the world's shortest people and the countries they're from|publisher=Guinness World Records|author=Sanj Atwal|date=August 17, 2021|accessdate=May 25, 2022}}</ref> | ۱۹۷۲– |- style="background:#d0f0c0;" | {{flagcountry|Colombia}} | {{convert|70.21|cm|in|abbr=on}} | [[اېډوارډ نينو هېرناندېز]] | ، د [[هي پينګپينګ]] له مړينې وروسته په ۲۰۱۰ ز کال کې د {{convert|70.21|cm|in|order=flip|abbr=on}}وزن په لرلو سره د نړۍ ټيټ يا لنډه ونه لرونکی شخص شو، خو وروسته د ۲۰۱۰ په اکتوبر کې دا لقب [[خاجېندرا تاپا ماګار]] ترلاسه کړ.<ref>{{cite news|title=Colombian named 'world's shortest man'|url=http://articles.cnn.com/2010-09-06/world/colombia.shortest.man_1_craig-glenday-shortest-man-official-height?_s=PM:WORLD|publisher=CNN World|date=6 September 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101021070115/http://articles.cnn.com/2010-09-06/world/colombia.shortest.man_1_craig-glenday-shortest-man-official-height?_s=PM:WORLD|archive-date=21 October 2010}}</ref> [[اېډوارډ نينو هېرناندېز]] په ۲۰۲۰ ز کې د [[خاجېندرا تاپا ماګار]] له مړينې وروسته د نړۍ تر ټولو لنډ ژوندي سړي لقب ترلاسه کړ.<ref>{{cite web|url=https://www.guinnessworldrecords.com/news/2020/5/shortest-living-man-616969|title=New record holder for the world's shortest man living confirmed as Edward Niño Hernández of Colombia|author=Kristen Stephenson|work=Guinness World Records|date=12 May 2020 |access-date=October 22, 2020}}</ref> په ۲۰۲۲ دېسمبر کې بيا دا ريکارډ [[افشين اسماعيل قادرزاده]] ترلاسه کړ.<ref name=new/> | ۱۹۸۶– |- style="background:#d0f0c0;" | {{flagcountry|Nepal}} | {{convert|73.43|cm|in|abbr=on}} | دور بهادر کاپانګي | د [[ګينس نړيوال ريکارډونه|ګينس نړيوالو ريکارډونو]] له مخې د نړۍ ترټولو لنډه ونه لرونکي ځوان په توګه تائيد شوی دی.<ref>{{Cite web |date=2022-05-24 |title=Nepalese teen confirmed as shortest in the world |url=https://www.guinnessworldrecords.com/news/2022/5/nepalese-teen-confirmed-as-shortest-in-the-world-705929 |access-date=2022-05-25 |website=Guinness World Records |language=en-gb}}</ref> | ۲۰۰۴– |- | {{flagcountry|China}} | {{convert|74|cm|in|abbr=on}} | [[هي پينګپينګ]] | په رسمي توګه د نړۍ لنډ ژوندي سړي په توګه د ثبت کېدو پرمهال يې {{convert|29|in|cm|abbr=on}} وزن درلوډ، په ۲۰۱۰ مارچ کې مړ شو.<ref>{{cite news |url=http://www.nydailynews.com/news/2008/09/19/2008-09-19_worlds_shortest_man_he_pingping_makes_tr.html |title=World's shortest man, He Pingping, makes trip to New York City |work=New York Daily News |first=Tracy |last=Connor |date=19 September 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081003221201/http://www.nydailynews.com/news/2008/09/19/2008-09-19_worlds_shortest_man_he_pingping_makes_tr.html |archive-date=2008-10-03 |url-status=live }}</ref> | ۱۹۸۸–۲۰۱۰ |} == ټيټ قد لرونکې ښځې == {{د انلاين نخچې څنګزن سرليک|#D0F0C0|ژوندي|border=1px solid #AAAAAA}} {{د انلاين نخچې څنګزن سرليک|#F9F9F9|مړه شوي|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable sortable" style="width:100%" |- ! ښاروندتوب ! ونه ! نوم ! توضيح ! ژوندکلونه |- | {{flagcountry|Netherlands}} | {{convert|61|cm|in|abbr=on}} | [[پاولين موستېرس]] | د ګينس نړيوالو ريکارډونو له مخې د نړۍ د تاريخ ترټولو ټيټ قدلرونکې ثبت شوې ښځه<ref>{{cite book|author1=Claire Folkard|author2=Guinness World Records Limited|author3=Jackie Freshfield |author4=Carla Masson |author5=Rob Dimery|title=Guinness world records 2005|url=https://books.google.com/books?id=9sUqvxuQWw8C|year=2004|publisher=Guinness World Records Ltd|isbn=978-0-85112-192-5}}</ref> | ۱۸۷۸–۱۸۸۵ |- style="background:#d0f0c0;" | {{flagcountry|India}} | {{convert|62.8|cm|in|abbr=on}} | [[جيوتي امګې]] | د ګينس نړيوالو ريکارډونو له مخې دنړۍ ترټولو ټيټه ونه لرونکې ژوندۍ ګرځېدونکې مېرمن.<ref>{{cite web|url=http://www.guinnessworldrecords.com/news/2011/12/new-world%E2%80%99s-shortest-woman-it%E2%80%99s-official-%E2%80%93-jyoti-amge-from-india-is-new-record-holder/|title=New world's shortest woman: It's official – Jyoti Amge from India is new record holder|publisher=Guinness World Records|date=13 December 2011}}</ref> | ۱۹۹۳– |- | {{flagcountry|South&nbsp;Africa}} | {{convert|65|cm|in|abbr=on}} | [[مادګې بېستېر]] | پخوانۍ تر ټولو لنډه ونه لرونکې مېرمن.<ref>[http://edition.cnn.com/WORLD/asiapcf/9811/03/fringe/shortest.people/index.html CNN – World's shortest man, woman campaign for disabled – 3 November 1998] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220927120030/http://edition.cnn.com/WORLD/asiapcf/9811/03/fringe/shortest.people/index.html |date=27 September 2022 }}. Edition.cnn.com. Retrieved 20 February 2011.</ref> | ۱۹۶۳–۲۰۱۸ |- | {{flagcountry|Mexico|1823}} | {{convert|68|cm|in|abbr=on|1}} | [[لوسيا زراتې]] | زراتې خپله ټيټ قدي هغه مهال ثبت کړه چې {{convert|50.8|cm|in|abbr=on|1}}ونه يې لرله، وروسته بياځلي دا د ګينس نړيوالو ريکارډونو له خوا هغه مهال ثبت شوه چې {{convert|68|cm|in|abbr=on|1}} قد يې درلود.<ref name= "factbook">{{cite book | first = James | last = Mason | title = The history of the year 1876, containing 'The Year book of facts' and 'The Annual summary' | year = 1876 | url = https://books.google.com/books?id=6DoIAAAAQAAJ&q=%22Lucia+Zarate%22&pg=PA1 | publisher = Oxford University | pages = 4–5}}</ref><ref>{{Cite web |title=Lightest person |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/67485-lightest-person |access-date=2022-05-09 |website=Guinness World Records |language=en-gb}}</ref> <!--I could not get the converter to make 67 cm equal 26.8 in, my guess is that the math in the source is off.--> | ۱۸۶۴–۱۸۹۰ |- | {{flagcountry|US}} | {{convert|69|cm|in|abbr=on}} | [[بريدجېتي جوردان]] | پخوانۍ ترټولو ټيټ قدې مېرمن او د ګينس نړيوالو ريکارډونو له مخې ترټولو ټيټ قدې غبرګونې (جوړه) خور او ورور.<ref>[http://www.metro.co.uk/weird/876034-worlds-shortest-woman-bridgette-jordan-is-2ft-cheerleader Metro] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121116060000/http://www.metro.co.uk/weird/876034-worlds-shortest-woman-bridgette-jordan-is-2ft-cheerleader |date=2012-11-16 }}. metro.co.uk Retrieved on 22 October 2011.</ref><ref>{{cite news| url=http://www.huffingtonpost.com/2011/09/19/bridgette-jordan-worlds-shortest-woman_n_970547.html#s387517&title=Worlds_Smallest_Living | work=Huffington Post | first=David | last=Moye | title=Guinness Declares Illinois Resident Bridgette Jordan The World's Shortest Woman (VIDEO) | date=19 September 2011}}</ref> | ۱۹۸۹–۲۰۱۹ |- style="background:#d0f0c0;" | {{flagcountry|Turkey}} | {{convert|72.6|cm|in|abbr=on|2}} | ايليف کوکامان | د ګينس نړيوالو ريکارډونو له مخې پخوانۍ ټيټ قدې ژوندۍ مېرمن.<ref name="SPH"/><ref>[https://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/howaboutthat/8137666/Worlds-smallest-womans-joy-at-Guinness-award.html World's smallest woman's joy at Guinness award]. Telegraph (16 November 2010). Retrieved 20 February 2011.</ref> | ۱۹۸۹– |} == د نړۍ لنډې جوړې (غبرګوني) == {{د انلاين نخچې څنګزن سرليک|#D0F0C0|ژوندي|border=1px solid #AAAAAA}} {{د انلاين نخچې څنګزن سرليک|#F9F9F9|مړه شوي|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable sortable" style="width:100%" |- ! ښاروندتوب ! ونه ! نوم ! جوړې ډول ! توضيح ! ژوندکلونه |- | {{flagcountry|Hungary}} | {{convert|76|cm|in|abbr=on}} | [[مايک او ايکې ماتينا]] | [[غبرګوني]] | Mike & Ike (''born: Bela, and Matyus'') Matina are the world's shortest non-identical twins at 30 inches each. They later became American citizens, and had a role in ''[[The Wizard of Oz (1939 film)|The Wizard of Oz]]'' as [[munchkin#In The Wizard of Oz (1939)|munchkins]]. Mike Matina died in 1954.<ref>{{cite book|first=Craig|last=Glenday|title=Guinness World Records 2013|url=https://books.google.com/books?id=N2ExOXxw6cAC&pg=PA133|year=2013|publisher=Bantam Books|isbn=978-0-345-54711-8|page=133}}</ref> Ike Matina died in 1965. | ۱۹۰۱–۱۹۵۴ <br> ۱۹۰۱–۱۹۶۵ |- | {{flagcountry|USA}} | {{convert|86.4|cm|in|abbr=on}} | [[رايس وروڼه]] | [[غبرګوني]] | World's shortest identical twins (Greg Rice, John Rice) until 2005 with the death of John Rice.<ref>Woo, Elaine. (25 November 2005) [http://www.boston.com/news/globe/obituaries/articles/2005/11/25/john_rice_at_2_ft_10_in_he_created_large_legacy/ John Rice; at 2 ft. 10 in., he created large legacy – The Boston Globe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061120023658/http://www.boston.com/news/globe/obituaries/articles/2005/11/25/john_rice_at_2_ft_10_in_he_created_large_legacy/ |date=2006-11-20 }}. Boston.com. Retrieved 20 February 2011.</ref><ref>{{cite web |author=8min |url=http://www.wpbf.com/Legends-Legacies-The-Rice-Brothers/-/8789538/5118798/-/item/0/-/39lhbw/-/index.html |archive-url=https://archive.today/20130209230038/http://www.wpbf.com/Legends-Legacies-The-Rice-Brothers/-/8789538/5118798/-/item/0/-/39lhbw/-/index.html |url-status=dead |archive-date=9 February 2013 |title=Legends & Legacies: The Rice Brothers &#124; WPBF Home - WPBF Home |publisher=Wpbf.com |date=21 March 2008 }}</ref> | ۱۹۵۱–۲۰۰۵ <!-- Entry is for John Rice --><br> 1951 – (Greg Rice) |- style="background:#d0f0c0;" | {{flagcountry|Brazil}} | {{convert|90.3|cm|in|abbr=on}}<br>{{convert|91.1|cm|in|abbr=on}} | کاتيوسيا هوشينو او پاولو ګابريل باروس | واده شوې جوړه | In 2016, Guinness World Records awarded the title of ''Shortest Married Couple'' to Paulo, and Katyucia from Brazil.<ref>{{cite web|url=http://www.guinnessworldrecords.com/news/2016/11/say-hello-to-paulo-and-katyucia-the-worlds-smallest-married-couple-video-451423|title=Say hello to Paulo and Katyucia - the world's shortest married couple - video|author=Kevin Lynch|work=Guinness World Records|date=17 November 2016}}</ref> | ۱۹۸۵– <!-- Entry is for Paulo --><br> ۱۹۸۸– |} == د دندې له مخې تر ټولو لنډ وګړي == === ممثلين === {{د انلاين نخچې څنګزن سرليک|#F9F9F9|مړه شوي}} {{د انلاين نخچې څنګزن سرليک|#D0F0C0|ژوندي}} === هنرمندان او لیکوالان === {{د انلاين نخچې څنګزن سرليک|#D0F0C0|ژوندي|border=1px solid #AAAAAA}} {{د انلاين نخچې څنګزن سرليک|#F9F9F9|مړه شوي|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable sortable" style="width:100%" |- ! ښاروندتوب ! ونه ! نوم ! توضيح ! ژوندکلونه |- | {{flagcountry|England}} | {{convert|137|cm|in|abbr=on}} | [[الېګساندر پوپې]] | انګليسي شاعر او طنز ليکونکی هيڅکله له ۴ &nbsp;فوټه ۶ اېنچو (۱۳۷&nbsp;سانتي متر)نه پورته نشو.<ref>[https://web.archive.org/web/20080104162928/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,838900,00.html Books: A Gulliver Among Lilliputians]. TIME (17 January 1969). Retrieved 20 February 2011.</ref> | ۱۶۸۸–۱۷۴۴ |- | {{flagcountry|France}} | {{convert|142|cm|in|abbr=on}} | [[اېديت پياف]] | فرانسوۍ سندرغاړې او اداکاره، هيڅکله له ۴ فوټه&nbsp;۸ او اينچه (۱۴۲&nbsp;سانتي متر) نه پورته نشوه. هغه د خپل کوچني قد له کبله خورا مشهوره وه، اصلي نوم يې اېديت پياف وو، خو فرانسويانو د "ليټل سپيرو" په نوم يادوله.<ref>[http://www.astrotheme.com/heights/4'8]. Astrotheme (Unknown). Retrieved 18 June 2016.</ref> | ۱۹۱۵–۱۹۶۳ |} === لوبغاړي === {{د انلاين نخچې څنګزن سرليک|#F9F9F9|مړه شوي}} {{د انلاين نخچې څنګزن سرليک|#D0F0C0|ژوندي}} === سياستوال === {{د انلاين نخچې څنګزن سرليک|#F9F9F9|مړه شوي}} {{د انلاين نخچې څنګزن سرليک|#D0F0C0|ژوندي}} {| class="wikitable sortable" style="width:100%" |- ! ښاروندتوب ! ونه ! نوم ! توضيح ! ژوندکلونه |- | {{flagcountry|USA}} | {{convert|114|cm|in|abbr=on}} | [[چارلي لوکهارت]] | په امریکا کې تر ټولو لنډ دولتي چارواکی (په هغه وخت کې)، کله چې هغه په ​​۱۹۳۱ کال کې د ټیکساس ایالت د خزانې د رییس په توګه لوړه وکړه.<ref>{{cite book|author=Betty M. Adelson|title=The Lives of Dwarfs: Their Journey from Public Curiosity Toward Social Liberation|url=https://books.google.com/books?id=Ym5x3mq2p7EC&pg=PA411|year=2005|publisher=Rutgers University Press|isbn=978-0-8135-3548-7|pages=47, 368, 411}}</ref><ref>{{cite web|url=https://news.google.com/newspapers?id=eK1WAAAAIBAJ&pg=6357,2780643&dq=charles-lockhart+dwarf&hl=en|title=Eugene Register-Guard - 18 April 1937, pg 12}}</ref> | ۱۸۷۶–۱۹۵۴ |- | {{flagcountry|Mexico|1823}} | {{convert|137|cm|in|abbr=on}} | [[بېنيتو جوارېز]] | د راپورونو له مخې د نړۍ ترټولو لنډ رهبر چې قد يې ثبت شوی دی. هغه ۴&nbsp;فوټه ۶&nbsp;اينچه يا ۱.۳۷&nbsp;متره قد درلود.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2008/mar/04/shortestworldleader Who is the shortest world leader? | World news]. The Guardian. Retrieved 20 February 2011.</ref> | ۱۸۰۶–۱۸۷۲ |- | {{flagcountry|Italy}} | {{convert|153|cm|in|abbr=on}} | [[ويکتور اېمانوېل ۳]] | د اېټاليا ټيټ قدی پاچا. | ۱۸۶۹–۱۹۴۷ |- style="background:#d0f0c0;" | {{flagcountry|Italy}} | {{convert|154|cm|in|abbr=on}}<ref>{{cite web | url=https://www.ilpost.it/2022/07/25/brunetta-non-ho-scelto-di-essere-alto-basso-statura/ | title="Io non ho scelto di essere alto o basso" | date=25 July 2022 }}</ref> | [[رېناتو برونېتا]] | اېټاليايي سياستوال او د اېټاليا پخوانی لومړی وزير. | ۱۹۵۰– |- | {{flagcountry|USA}} | {{convert|163|cm|in|abbr=on}} | [[جيمس ماديسن]] | د امريکا متحده ايالتو تر ټولو ټيټ قد لرونکی ولسمشر چې ۵&nbsp;فوټ ۴&nbsp;اينچه يا ۱.۶۳&nbsp;متره قد يې درلود.<ref>[http://www.infoplease.com/spot/prestrivia1.html Presidential Trivia —]. Infoplease.com. Retrieved 20 February 2011.</ref><ref>[http://www.fi.edu/school/math/presidents.html Presidents] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101130190132/http://fi.edu/school/math/presidents.html |date=30 November 2010 }}. Fi.edu. Retrieved 20 February 2011.</ref> | ۱۷۵۱–۱۸۳۶ |- style="background:#d0f0c0;" | {{flagcountry|PHI}} | {{convert|150|cm|in|abbr=on}} | [[ګلوريا ماکاپاګال ارويو]] | د [[پېليپين]] ترټولو ټيټ قدی ولسمشر چې ۴&nbsp;فوټه ۱۱&nbsp;اينچه يا ۱.۵۰&nbsp;متر لوړوالی يې درلود.<ref>[http://opinion.inquirer.net/96255/long-and-short]. Inquirer.net. Retrieved 12 July 2018.</ref> | ۱۹۴۷– |- style="background:#d0f0c0;" | {{flagcountry|Northern Ireland}} | {{convert|160|cm|in|abbr=on}}<ref>{{Cite news|title=Robin Swann: 'When I first got elected, I was called a political pigmy... people keep referring to my lack of height, but there isn't anything I can do about that so I'm not bothered'|language=en-GB|work=belfasttelegraph|url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/life/features/robin-swann-when-i-first-got-elected-i-was-called-a-political-pigmy-people-keep-referring-to-my-lack-of-height-but-there-isnt-anything-i-can-do-about-that-so-im-not-bothered-36483060.html|access-date=2021-03-04|issn=0307-1235}}</ref> | [[روبين سوان]] | [[د شمالي ايرلينډ د روغتيا وزير|د روغتيا وزير]] (۲۰۲۰–)<ref>{{Cite web|date=2016-05-25|title=Minister of Health {{!}} Department of Health|url=https://www.health-ni.gov.uk/profiles/minister-health|access-date=2021-03-04|website=Health|language=en}}</ref> | ۱۹۷۱– |- | {{flagcountry|JPN}} | {{convert|124|cm|in|abbr=on}} | [[توکوګوا تسيونايوشي]] | په [[دايجو جي]] کې د هغه تابوت د [[توکوګاوا شوګونتې]] د ''[[شوګون]]'' د نورو مړو له تابوتونو لنډ او د هغې د قد په اندازه جوړ شوی دی.<ref>{{Cite web |title=小人症だった犬公方―徳川綱吉｜あなたの健康百科｜Medical Tribune |url=https://medical-tribune.co.jp/kenko100/articles/111208524831/ |access-date=2023-06-06 |website=Medical Tribune |language=ja}}</ref> | ۱۶۴۶–۱۷۰۹ |- | {{flagcountry|JPN}} | {{convert|154.4|cm|in|abbr=on}} | [[توکوګوا اېيوشي]] | ترټولو لنډ شوګون چې پاتې شوني يې کيندل شوي دي.<ref>{{Cite book |last=鈴木 |first=尚 |url=https://iss.ndl.go.jp/books/R100000039-I000793536-00 |title=増上寺徳川将軍墓とその遺品・遺体 |publisher=東京大学出版会 |year=1967 |language=ja}}</ref>د هغه تابوت ۱.۵۳۵ متره لوړوالی لري. | ۱۷۹۳–۱۸۵۳ |} === نور === {{د انلاين نخچې څنګزن سرليک|#F9F9F9|مړه شوي}} {{د انلاين نخچې څنګزن سرليک|#D0F0C0|ژوندي}} {| class="wikitable sortable" style="width:100%" !ملیت ! لوړوالی ! نوم ! دنده ! یادښت ! د ژوند موده |- |{{هېواد بيرغ|France}} | {{Convert|58|cm|in}} | ریچبورګ | align="center" | جاسوس | ریچبورګ د [[د فرانسې انقلاب|فرانسې د انقلاب]] پر مهال یو پټ اجنټ و، چې د معلوماتو د لېږد لپاره یې ځان د ماشوم په څیر بدل کړ. | ۱۷۶۸-۱۸۵۸ |- style="background:#d0f0c0;" |{{هېواد بيرغ|United States}} | {{Convert|152|cm|in}} | نانسي جي. کري-ګریګ | align="center" | [[تشیالیونی|ستورمزلی]] | کري د ۱۹۹۳ کال په جولای کې د STS-57 په ماموریت کې د متخصص په توګه د الوتنې پر مهال په فضا کې تر ټولو لنډه ښځه شوه. | ۱۹۵۸– |} == دا هم وګورئ == * کارولین کراچامي ، شاوخوا {{Cvt|19.5|in|cm}} کس لوړ * کوچني خلک (افسانه) * [[د نړۍ لوړ وګړي|د لوړ قد لرونکو کسانو لیست]] ==د نړۍ ټيټ وګړو انځورونه == <gallery widths="190px" heights="150px"> دوتنه:Chandra_03.jpg| په {{Convert|54.6|cm|in}} لرونکی سړی [[چندرا بهادر ډانګي]] ، په [[نیپال|نيپال]] کې زېږېدلی او په ۲۰۱۵ کال کې د هغه د مړینې پرمهال د نړۍ ترټولو ټيټه ونه لرونکی سړی و. دوتنه:Khagendra Thapa Magar.jpg|[[خاجېندرا تاپا ماګار]] د نړۍ يو ټيټه ونه لرونکی سړی چې ۶۷ سانتي متره ونه لري. دوتنه:He Pingping.JPG|[[هي پينګپينګ]] د نړۍ له ټيټه ونه لرونګو وګړو څخه چې ۷۴ سانتي متره ونه لري. دوتنه:Jyoti amge (2).jpg|[[جيوتي اماګي]] د نړۍ ترټولو کوچنۍ، ګرځنده ژوندۍ ښځه. </gallery> == يادښتونه == == سرچينې == {{لړسرچينې}} nykuu5i8yuehbreyanz3qlmgz8i2z46 0 85676 369266 358758 2026-09-23T07:28:53Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369266 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:23em; border:1px solid #a2a9b1; background:#f8f9fa; float:right; margin:0 0 1em 1em; padding:0.2em;" |+ style="font-size:125%; font-weight:bold; background:#cedff2;" | فضايي فکر (Spatial Thinking) |- ! style="text-align:right;" | پېژندنه | د مکان او ابعادو درک |- ! style="text-align:right;" | علمي ډګر | ادراکي ساینس، ستورپوهنه |- ! style="text-align:right;" | باوري سرچینې | [https://ku.edu.af کابل پوهنتون]، [https://asa.gov.af علومو اکاډمي] |} '''فضايي فکر''' (Spatial Thinking) د انسان د ذهني وړتیاوو هغه برخه ده چې د شیانو د موقعیت، شکل او په فضا کې د هغوی د متقابلو اړیکو تحلیل کوي. دغه مفهوم په معاصره دوره کې د [https://www.nature.com/subjects/cognitive-sciences Nature: Cognitive Sciences] د څېړنو له مخې د ساینسي خلاقیت ترټولو مهمه ستنه ګڼل کېږي. == تاریخي او فلسفي ريښې == د فضايي فکر په اړه لومړنۍ دقیقې جغرافیايي او ریاضیکي محاسبې د ابوریحان البیروني په اثارو کې موندل کېږي چې په [https://asa.gov.af د افغانستان د علومو اکاډمي] کې د هغې په اړه ګڼې څېړنې خوندي دي. هغه د ځمکې د جغرافیايي ابعادو په اړه داسې لیدلوری درلود چې د معاصرې فضايي هندسې بنسټ بولي. همدا راز، د کائناتي نظم په اړه د پښتنو لومړني فکري څرکونه په [https://archive.org/details/PataKhazana پټه خزانه] کې د امیر کروړ سوري په حماسي اشعارو کې لیدل کېږي، چېرې چې هغه د خپل شتون او قدرت ساحه په کائناتي پراختیا کې تعریفوي. == علمي او اکاډمیک اهمیت == د معاصر ادراکي ساینس له نظره، فضايي فکر د سټیم (STEM) علومو په زده کړه کې کلیدي رول لري. د [https://www.jstor.org JSTOR: Educational Research] د موندنو له مخې، هغه زده کونکي چې په فضايي تصور کې پیاوړي دي، په انجینرۍ او فزیک کې لوړې لاسته راوړنې لري. د [https://ku.edu.af کابل پوهنتون] د ساینس پوهنځي په نصاب کې هم دغه موضوع د جغرافیایي معلوماتو د سیسټمونو (GIS) او نقشې جوړونې په برخه کې د یوه بنسټیز اصل په توګه منل شوې ده. == په ټکنالوژۍ کې غوښتنلیکونه == فضايي فکر نن ورځ د نويو ټکنالوژیو په زړه کې ځای لري: * '''ستورپوهنه:''' د کهکشانونو د جوړښت تحلیل، چې په [https://www.science.org Science Journal] کې یې په اړه مفصلې مقالې خپرې شوې دي. * '''مصنوعي ذکاوت:''' د روبوټونو حرکت او په محیط کې د هغوی تشخیص. * '''جغرافیه:''' د [https://www.nationalgeographic.com National Geographic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |date=2012-03-26 }} د سټنډرډونو سره سم د نقشې اخیستنې پروسه. == سرچینې او لینکونه == # [https://asa.gov.af د افغانستان د علومو اکاډمي - د البیروني پېژندنې برخه] # [https://ku.edu.af کابل پوهنتون - د ساینسي څېړنو مجله] # [https://www.nature.com Nature.com - Spatial Awareness and Neuroscience] # [https://www.jstor.org JSTOR - Spatial Reasoning in STEM] [[وېشنيزه:ادراکي پوهنه]] [[وېشنيزه:فلسفه]] [[وېشنيزه:ساینس]] gqfaj6976ovvfqhhdnurnpub0inrg4f 0 86566 369203 369101 2026-09-23T03:25:37Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369203 wikitext text/x-wiki '''د غزې ټولوژنه<ref>{{Cite web|url=https://kabull.com/?p=94045|title=اسلامي امارت: غزه کې د ټولوژنې دوام نړيوال سازمانونه له جدي پوښتنو سره مخ کړي|date=۲۰۲۴ز فېبرورۍ ۱۲مه|accessdate=۲۰۲۶ز فېبرورۍ ۲۵مه|website=کابل ټکی کام|last=تکل|first=احسان}}</ref>'''<ref>{{Cite web|url=https://omidradio.com/2025/03/18/%D8%AF-%D8%BA%D8%B2%DB%90-%D8%AF-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%88-%D8%B4%D9%85%DB%90%D8%B1-%D9%84%D9%87-%DB%B4%DB%B0%DB%B0-%D9%88%D8%A7%D9%88%DA%9A%D8%AA/|title=د غزې د شهیدانو شمېر له ۴۰۰ واوښت|date=۲۰۲۵ ز مارچ ۱۸مه|accessdate=۲۰۲۶ز فېبرورۍ ۲۵مه|website=اوميد راډيو}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mfa.gov.af/16370|title=د غزې پر رفح ښارگوټي د صهیونیستي یرغلګرو د وحشیانه بریدونو د پیلیدو په اړه د ا.ا.ا. د بهرنیو چارو وزارت اعلامیه|date=۲۰۲۴ز فېبرورۍ ۱۲مه|accessdate=۲۰۲۶ز فېبرورۍ ۲۵مه|website=افغانستان اسلامي امارت بهرنيو چارو وزارت|archive-date=2025-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250425101036/https://mfa.gov.af/16370|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/pashto/world/2014/08/140824_hh-holocaust_survivors_gaza_genocide|title=له هولوکوست ژغورل شویو د فلسطینیانو ټولوژنه وغندله|date=۲۰۱۴ اگست ۲۴مه|accessdate=۲۰۲۶ فېبرورۍ ۲۵مه|website=بي بي سي پښتو}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://policeradio.af/news/pa/3917|title=د غزې ټولوژنه؛ تر اوسه ۲۰ زره فلسطیني ماشومان وژل شوي|date=۱۴۰۴لمريز وږي ۱۶مه|accessdate=۲۰۲۶ز فېبرورۍ ۲۵مه|website=پوليس راډيو}}{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hizb-ut-tahrir.info/pa/index.php/women-s-section/%D9%85%D9%86%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%88%D9%86%D9%87/4642?tmpl=component&print=1|title=یهودو د روژې په سپېڅلې میاشت کې د غزې ټول‌وژنه بیا پیل کړې؛ ایا اسلامي امت به دغه د بریا میاشت د یهودي اشغالګرو پر وړاندې د مبارزې په بڼه ونمانځي!؟|date=۲۰۲۵ز مارچ ۲مه|accessdate=۲۰۲۶ز فېبرورۍ ۲۵مه|website=حزب التحرير مطبوعاتي دفتر|last=ښځو څانگه|first=حزب التحرير مطبوعاتي دفتر}}</ref> يا '''د غزې نسل وژنه'''<ref>{{Cite web|url=https://ps.didpress.com/18877/|title=ملګري ملتونه: د غزې نسل وژنه د څو هېوادونو په همکارۍ ترسره شوه|date=۲۰۲۵ز ډېسمبر ۲۹مه|accessdate=۲۰۲۶ز فېبرورۍ ۲۵مه|website=ډيډپرېس ټکی کام}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.khaama.com/pashto/archives/83569|title=د ایټالیا لومړۍ وزیره غزې کې پر «نسل وژنې» تورنه شوې|date=۲۰۲۵ز اکتوبر ۸مه|accessdate=۲۰۲۶ فېبرورۍ ۲۵مه|website=خامه پښتو|last=صديقي|first=مريم}}</ref><ref>{{cite web |date=27 November 2025 |title=Israel's genocide against Palestinians 'not over' despite ceasefire - new Amnesty briefing |url=https://www.amnesty.org.uk/press-releases/israels-genocide-against-palestinians-not-over-despite-ceasefire-new-amnesty |access-date=4 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251128172416/https://www.amnesty.org.uk/press-releases/israels-genocide-against-palestinians-not-over-despite-ceasefire-new-amnesty |archive-date=28 November 2025 |publisher=[[Amnesty International]] |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=28 November 2025 |last1=Segal |first1=Raz |author1-link=Raz Segal |title=The genocide in Gaza is far from over |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2025/nov/28/the-genocide-in-gaza-is-far-from-over |access-date=4 January 2026 |work=[[The Guardian]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20251128115413/https://www.theguardian.com/commentisfree/2025/nov/28/the-genocide-in-gaza-is-far-from-over |archive-date=28 November 2025 |url-status=live |ref=none}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.voadeewanews.com/a/pope-francis-suggests-international-study-into-possible-genocide-in-gaza/7867085.html|title=پوپ فرانسیس په غزه کې د ممکنه "نسل وژنې" په اړه د پلټنو غوښتنه کړې ده|date=۲۰۲۴ز نومبر ۱۸مه|accessdate=۲۰۲۶ز فېبرورۍ ۲۵مه|website=وي‌او‌ای ډيوه نيوز}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.avapress.com/ps/news/311197/%d8%af-%d8%ba%d8%b2%db%90-%d8%aa%d8%b1%d8%a7%da%98%db%8c%d8%af%d9%8a-%d9%be%d9%87-%d9%85%d8%b9%d8%a7%d8%b5%d8%b1-%d8%aa%d8%a7%d8%b1%db%8c%d8%ae-%da%a9%db%90-%d8%aa%d8%b1-%d9%bc%d9%88%d9%84%d9%88-%d8%a8%db%90-%d8%b3%d8%a7%d8%b1%d9%8a-%d9%86%d8%b3%d9%84-%d9%88%da%98%d9%86%d9%87-%d8%af%d9%87-%d8%af-%d9%81%d9%84%d8%b3%d8%b7%db%8c%d9%86-%d8%a8%d8%b1%d8%ae%d9%84%db%8c%da%a9-%d9%85%d8%b3%d9%84%d9%85%d8%a7%d9%86%d8%a7%d9%86%d9%88-%db%8c%d9%88%d9%88%d8%a7%d9%84%d9%8a-%d9%be%d9%88%d8%b1%db%90-%d8%a7%da%93%d9%87-%d9%84%d8%b1%d9%8a|title=د غزې تراژیدي په معاصر تاریخ کې تر ټولو بې ساري نسل وژنه ده/ د فلسطین برخلیک د مسلمانانو په یووالي پورې اړه لري|date=۱۴۰۴لمريز د وري ۰۷مه|accessdate=۲۰۲۶ز فېبرورۍ ۲۵مه|website=افغان غږ خبري اژانس (آوا)|last=رضواني بامياني|first=حجت الاسلام|archive-date=2025-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20250402062557/https://www.avapress.com/ps/news/311197/%D8%AF-%D8%BA%D8%B2%DB%90-%D8%AA%D8%B1%D8%A7%DA%98%DB%8C%D8%AF%D9%8A-%D9%BE%D9%87-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%DA%A9%DB%90-%D8%AA%D8%B1-%D9%BC%D9%88%D9%84%D9%88-%D8%A8%DB%90-%D8%B3%D8%A7%D8%B1%D9%8A-%D9%86%D8%B3%D9%84-%D9%88%DA%98%D9%86%D9%87-%D8%AF%D9%87-%D8%AF-%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%DB%8C%D9%86-%D8%A8%D8%B1%D8%AE%D9%84%DB%8C%DA%A9-%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86%D9%88-%DB%8C%D9%88%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%8A-%D9%BE%D9%88%D8%B1%DB%90-%D8%A7%DA%93%D9%87-%D9%84%D8%B1%D9%8A|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.jomhornews.com/ps/news/172730/|title=د غزې نسل وژنه د اسرائیلو د جنګي ستراتیژۍ یوه برخه ده|date=۱۴۰۳لمريز د غبرگولي ۰۸مه|accessdate=۲۰۲۶ز د فېبرورۍ ۲۵مه|website=خبرگزاري جمهور}}{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> په [[غزې تړانګه|غزې تړانگه]] کې د [[فلسطينيان|فلسطيني وگړو]] پرله‌پسې، قصدي او هدفي وژنه او د غزې سيستماتيک وېجاړول دي چې د غزې د جگړې پرمهال يې [[اسراييلی ساتونکي|اسراييلي اشغالگر]] ترسره کوي.<ref>{{Cite web|url=https://mfa.gov.af/16370|title=د غزې پر رفح ښارگوټي د صهیونیستي یرغلګرو د وحشیانه بریدونو د پیلیدو په اړه د ا.ا.ا. د بهرنیو چارو وزارت اعلامیه|date=۲۰۲۴ز فېبرورۍ ۱۲مه|accessdate=۲۰۲۶ز فېبرورۍ ۲۵مه|website=افغانستان اسلامي امارت بهرنيو چارو وزارت|archive-date=2025-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250425101036/https://mfa.gov.af/16370|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.jomhornews.com/ps/news/172730/|title=د غزې نسل وژنه د اسرائیلو د جنګي ستراتیژۍ یوه برخه ده|date=۱۴۰۳لمريز د غبرگولي ۰۸مه|accessdate=۲۰۲۶ز د فېبرورۍ ۲۵مه|website=خبرگزاري جمهور|archive-date=2024-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20240624013235/http://www.jomhornews.com/ps/news/172730/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.khaama.com/pashto/archives/83569|title=د ایټالیا لومړۍ وزیره غزې کې پر «نسل وژنې» تورنه شوې|date=۲۰۲۵ز اکتوبر ۸مه|accessdate=۲۰۲۶ فېبرورۍ ۲۵مه|website=خامه پښتو|last=صديقي|first=مريم}}</ref> چې ترڅنگ يې غربي بلاک او د هغې ځينې ځايي ملگري هېوادونه ولاړ دي.<ref>{{Cite web|url=https://ps.didpress.com/18877/|title=ملګري ملتونه: د غزې نسل وژنه د څو هېوادونو په همکارۍ ترسره شوه|date=۲۰۲۵ز ډېسمبر ۲۹مه|accessdate=۲۰۲۶ز فېبرورۍ ۲۵مه|website=ډيډپرېس ټکی کام}}</ref> په دې ټولوژنه کې ډله‌ييزې وژنې<ref>{{Cite web|url=https://www.khaama.com/pashto/archives/83569|title=د ایټالیا لومړۍ وزیره غزې کې پر «نسل وژنې» تورنه شوې|date=۲۰۲۵ز اکتوبر ۸مه|accessdate=۲۰۲۶ فېبرورۍ ۲۵مه|website=خامه پښتو|last=صديقي|first=مريم}}</ref>، جبري لوږه، گواښونکي جسمي او اروايي ځورونې او د زېږون مخنيوي شامل دي. {{Infobox civilian attack | سرليک = د غزې ټول‌وژنه | انځور ={{څو انځوریزه | ټول پلنوالی = 300 | کتار= 1/2/2 | سرليک ځای = منځ | انځور1 = Images of war 23-25 from Gaza, by Jaber Badwen, IMG 6185.jpg | د انځور اړوند1 = د غزې تړانگې په يوې وېجاړه شوې سيمه کې د خلکو کورونه | انځور2 = Damage in Gaza Strip during the October 2023 - 36.jpg | د انځور اړوند2 = د غزې ټپيانو ته د روغتيايي کارکوونکو خدمات چې وسايل نه لري | انځور3 = Palestinian Red Crescent Personnel inspect a destroyed ambulance in Deir el-Balah , Gaza Strip.jpg | د انځور اړوند3 = د غزې تړانگې دننه د اسراييلو له خوا په نښه شوی روغتيايي امبولانس | انځور4 = A mosque destroyed in the Jabalia area of the Gaza Strip (cropped).jpg | د انځور اړوند4 = د اسراييلو بريد کې ړنگ شوی جومات | انځور5 = Displaced Palestinians in Deir el-Balah line up to receive food provided by charitable organizations (cropped).jpg | د انځور اړوند5 =د غزې لوږې سره مخ ماشومان چې د خوړو وېش ته ولاړ دي }} | ځای = [[غزې تړانګه|غزې تړانگه]] | موخه = [[فلسطينيان]] | همغږيتوبونه = | نېټه = د ۲۰۲۳ز د اکتوبر له ۷مې راهيسې | وخت = | وخت سيمه = | ډول = [[د غزې تړانگې بمبارول|بمبار]]، وژنه، [[د 2023 کال د غزې تړانګې تخليه|تخليه]]، ټولوژنه... | مړي = ۷۲۰۰۰ | ټپيان = ۱۷۱۰۰۰ | ښکار = | ترسره کوونکی ={{بيرغ|اسراييل}} | ترسره کوونکي = | وسلې = | گډونوالو شمېر = | تمبوونکي = }} له دې ورهاخوا د بېلابېلو ځايونو کلابندي، د ملکي بنسټونو، روغتيايي بنسټونو، ښوونيزو، مذهبي او کلتوري ځايونو وېجاړول، د روغتيايي کارمندانو او مرسته غوښتونکو وژل، جنسي تاوتريخوالی او عام ځايي وگړي په زوره کډوالۍ ته اړ کول<ref>{{Cite web|url=https://omidradio.com/2025/03/18/%D8%AF-%D8%BA%D8%B2%DB%90-%D8%AF-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%88-%D8%B4%D9%85%DB%90%D8%B1-%D9%84%D9%87-%DB%B4%DB%B0%DB%B0-%D9%88%D8%A7%D9%88%DA%9A%D8%AA/|title=د غزې د شهیدانو شمېر له ۴۰۰ واوښت|date=۲۰۲۵ ز مارچ ۱۸مه|accessdate=۲۰۲۶ز فېبرورۍ ۲۵مه|website=اوميد راډيو}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://mfa.gov.af/16370|title=د غزې پر رفح ښارگوټي د صهیونیستي یرغلګرو د وحشیانه بریدونو د پیلیدو په اړه د ا.ا.ا. د بهرنیو چارو وزارت اعلامیه|date=۲۰۲۴ز فېبرورۍ ۱۲مه|accessdate=۲۰۲۶ز فېبرورۍ ۲۵مه|website=افغانستان اسلامي امارت بهرنيو چارو وزارت|archive-date=2025-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250425101036/https://mfa.gov.af/16370|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://policeradio.af/news/pa/3917|title=د غزې ټولوژنه؛ تر اوسه ۲۰ زره فلسطیني ماشومان وژل شوي|date=۱۴۰۴لمريز وږي ۱۶مه|accessdate=۲۰۲۶ز فېبرورۍ ۲۵مه|website=پوليس راډيو}}{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>د دې ټولوژنې يوه بله برخه جوړوي.<ref>{{Cite web|url=https://www.jomhornews.com/ps/news/172730/|title=د غزې نسل وژنه د اسرائیلو د جنګي ستراتیژۍ یوه برخه ده|date=۱۴۰۳لمريز د غبرگولي ۰۸مه|accessdate=۲۰۲۶ز د فېبرورۍ ۲۵مه|website=خبرگزاري جمهور}}{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="UNCommissionGenocide">{{Cite web |date=16 September 2025 |title=Israel has committed genocide in the Gaza Strip, UN Commission finds |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/israel-has-committed-genocide-gaza-strip-un-commission-finds |access-date=21 September 2025 |website=[[Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights]] |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20250925113927/https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/israel-has-committed-genocide-gaza-strip-un-commission-finds |archive-date=25 September 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/pashto/world/2014/08/140824_hh-holocaust_survivors_gaza_genocide|title=له هولوکوست ژغورل شویو د فلسطینیانو ټولوژنه وغندله|date=۲۰۱۴ اگست ۲۴مه|accessdate=۲۰۲۶ فېبرورۍ ۲۵مه|website=بي بي سي پښتو}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://omidradio.com/2025/03/18/%D8%AF-%D8%BA%D8%B2%DB%90-%D8%AF-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%88-%D8%B4%D9%85%DB%90%D8%B1-%D9%84%D9%87-%DB%B4%DB%B0%DB%B0-%D9%88%D8%A7%D9%88%DA%9A%D8%AA/|title=د غزې د شهیدانو شمېر له ۴۰۰ واوښت|date=۲۰۲۵ ز مارچ ۱۸مه|accessdate=۲۰۲۶ز فېبرورۍ ۲۵مه|website=اوميد راډيو}}</ref> اسراييلو له د ۲۰۲۳ز کال د اکتوبر له ۲۳مې راهيسې غزې تړانګه کلابنده کړې او له ۷۰۰۰۰ زيات فلسطينيان يې وژلي دي چې له هغې ډلې ډېری يې ښځې او ماشومان دي.<ref>{{Cite web|url=https://ps.didpress.com/18877/|title=ملګري ملتونه: د غزې نسل وژنه د څو هېوادونو په همکارۍ ترسره شوه|date=۲۰۲۵ز ډېسمبر ۲۹مه|accessdate=۲۰۲۶ز فېبرورۍ ۲۵مه|website=ډيډپرېس ټکی کام}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://policeradio.af/news/pa/3917|title=د غزې ټولوژنه؛ تر اوسه ۲۰ زره فلسطیني ماشومان وژل شوي|date=۱۴۰۴لمريز وږي ۱۶مه|accessdate=۲۰۲۶ز فېبرورۍ ۲۵مه|website=پوليس راډيو}}{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hizb-ut-tahrir.info/pa/index.php/women-s-section/%D9%85%D9%86%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%88%D9%86%D9%87/4642?tmpl=component&print=1|title=یهودو د روژې په سپېڅلې میاشت کې د غزې ټول‌وژنه بیا پیل کړې؛ ایا اسلامي امت به دغه د بریا میاشت د یهودي اشغالګرو پر وړاندې د مبارزې په بڼه ونمانځي!؟|date=۲۰۲۵ز مارچ ۲مه|accessdate=۲۰۲۶ز فېبرورۍ ۲۵مه|website=حزب التحرير مطبوعاتي دفتر|last=ښځو څانگه|first=حزب التحرير مطبوعاتي دفتر}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://omidradio.com/2025/03/18/%D8%AF-%D8%BA%D8%B2%DB%90-%D8%AF-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%88-%D8%B4%D9%85%DB%90%D8%B1-%D9%84%D9%87-%DB%B4%DB%B0%DB%B0-%D9%88%D8%A7%D9%88%DA%9A%D8%AA/|title=د غزې د شهیدانو شمېر له ۴۰۰ واوښت|date=۲۰۲۵ ز مارچ ۱۸مه|accessdate=۲۰۲۶ز فېبرورۍ ۲۵مه|website=اوميد راډيو}}</ref> د اسراييلي ښکېلاک دغه کړنه د ملگرو ملتونو ځانگړې کمېټې<ref>{{Cite web|url=https://ps.didpress.com/18877/|title=ملګري ملتونه: د غزې نسل وژنه د څو هېوادونو په همکارۍ ترسره شوه|date=۲۰۲۵ز ډېسمبر ۲۹مه|accessdate=۲۰۲۶ز فېبرورۍ ۲۵مه|website=ډيډپرېس ټکی کام}}</ref> <ref name="UNCommitteeHeadGenocide">{{cite speech |last=Pieris |first=Mohan |author-link=Mohan Peiris |date=19 November 2024 |title=A genocide is unfolding before our eyes: History will not forgive our inaction, UN Special Committee warns General Assembly 4th Committee report |url=https://www.ohchr.org/en/statements-and-speeches/2024/11/genocide-unfolding-our-eyes-history-will-not-forgive-our-inaction |access-date=9 April 2025 |publisher=[[Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights]] |language=en-US |quote=Our findings conclude that Israel’s methods of war align with the characteristics of genocide ... Our report leaves no room for ambiguity. A genocide is unfolding before our eyes. Failing to act now—failing to put an end to this atrocity crime—will tear apart the very foundation of the international rule of law we have collectively built to protect peace, security, and the well-being of all. Our inaction today is setting a perilous precedent for tomorrow. Think about it. |archive-url=https://web.archive.org/web/20250414205459/https://www.ohchr.org/en/statements-and-speeches/2024/11/genocide-unfolding-our-eyes-history-will-not-forgive-our-inaction |archive-date=14 April 2025 |url-status=live}}</ref>او د څېړنو کمېسيون<ref name="UNCommissionGenocide" />، د ټول‌وژنې پوهانو نړۍ‌والې ټولنې<ref name="IAGSReuters">{{cite news |last=van den Berg |first=Stephanie |date=1 September 2025 |title=Israel is committing genocide in Gaza, scholars' association says |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-is-committing-genocide-gaza-scholars-association-says-2025-09-01/ |access-date=1 September 2025 |work=[[Reuters]] |archive-url=https://archive.today/20250917195128/https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-is-committing-genocide-gaza-scholars-association-says-2025-09-01/ |archive-date=17 September 2025}}</ref><ref name="IAGSResolution">{{cite web |date=31 August 2025 |title=IAGS Resolution on the Situation in Gaza |url=https://genocidescholars.org/wp-content/uploads/2025/08/IAGS-Resolution-on-Gaza-FINAL.pdf |access-date=1 September 2025 |website=[[International Association of Genocide Scholars]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20250902042359/https://genocidescholars.org/wp-content/uploads/2025/08/IAGS-Resolution-on-Gaza-FINAL.pdf |archive-date=2 September 2025}}</ref>، گڼ شمېر بشري حقونو ډلو، د نسل وژنې گڼ شمېر نړۍوالو څېړنيزو او [[نړیوال قانون|نړۍ‌وال قانون]] پوهانو<ref name="growing_agreement">{{#invoke:list|bulleted| | {{harvnb|Sultany|2024|p=4}} : "Although legal scholars and commentators were slow to recognize the severity and urgency of the situation, this article sought to show that there is an emerging consensus that Israel's actions in Gaza are not another instance of armed conflict but instead amount to genocide" | {{harvnb|Swart|2025|p=3}}: "South Africa's actions led to an ever-growing consensus in international legal circles that Israel is committing genocide" | {{harvnb|Lederman|2025|p=1}}: "Roughly since mid-2024, there seems to have emerged a broad agreement among genocide scholars—at least those who have expressed their views on the matter—that this is indeed the case ... What followed seems to be a similar broad agreement emerging among legal scholars that this is indeed a genocide, and even those who are still hesitating find the genocide charges much more convincing." | {{harvnb|Shaw|2025b|p=3}}: "By the end of 2024, when Amnesty International published a comprehensively evidenced and legally argued case,17 the consensus that Israel was committing genocide was becoming overwhelming" | {{harvnb|Gessen|2024}}: "Trachtenberg testified to a consensus opinion among historians of genocide that what is happening in Gaza can indeed be called a genocide, largely because the intent to cause death on a massive scale has been so clear in the statements of Israeli officials" | {{harvnb|Bouranova|2024}}: "The opposition is political, as there is consensus amongst the international human rights legal community, many other legal and political experts, including many Holocaust scholars, that Israel is committing genocide in Gaza." }}</ref><ref name="genocide_int_law_scholars">{{#invoke:list|bulleted| | {{harvnb|Mohyeldin|Hamdan|2024}} | {{harvnb|De Vogli|Montomoli|Abu-Sittah|Pappé|2025|pp=688–689}} | {{harvnb|van Laarhoven|Peek|Walters|2025}} | {{harvnb|Tharoor|2025}} | {{cite web |date=14 July 2025 |title=Genocide Emergency: Gaza 11 July 2025 |url=https://www.genocidewatch.com/single-post/genocide-emergency-gaza-11-july-2025 |access-date=8 September 2025 |website=[[Genocide Watch]] |language=en |quote=Israel has engaged in all of the processes of genocide described in Genocide Watch's powerful model of the genocidal process, the Ten Stages of genocide: classification, symbolization, discrimination, dehumanization, organization, polarization, preparation, persecution, extermination, and denial. |archive-url=https://web.archive.org/web/20250831192255/https://www.genocidewatch.com/single-post/genocide-emergency-gaza-11-july-2025 |archive-date=31 August 2025}} | {{cite web |date=29 December 2023 |title=Statement on Why We Call the Israeli Attack on Gaza Genocide |url=https://www.lemkininstitute.com/statements-new-page/statement-on-why-we-call-the-israeli-attack-on-gaza-genocide |access-date=8 September 2025 |website=[[Lemkin Institute for Genocide Prevention]] |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20250820155439/https://www.lemkininstitute.com/statements-new-page/statement-on-why-we-call-the-israeli-attack-on-gaza-genocide |archive-date=20 August 2025}} }}</ref> او نورو ماهرينو<ref>{{#invoke:list|bulleted| | {{harvnb|Albanese|2024a|p=1}}: "By analysing the patterns of violence and Israeli policies in its onslaught on Gaza, the present report concludes that there are reasonable grounds to believe that the threshold indicating that Israel has committed genocide has been met" | {{harvnb|Burga|2023}} | {{harvnb|Corder|2024}} | {{harvnb|Dumper|Badran|2024|p=2}}: "In this context we should not overlook the latest turning point in the history of Palestine—the attack by Hamas on 7th October 2023 on Israeli settlements adjacent to Gaza and the subsequent genocidal war that the state of Israel has carried out in the Gaza Strip." | {{harvnb|Gritten|2025}} | {{harvnb|International Federation for Human Rights|2024}}: "One year ago, the FIDH International Board, its governing body elected by all its member organisations, recognised, after extensive debate and examination, that Israel was carrying out genocide against the Palestinian people in Gaza" | {{cite web |date=31 October 2024 |title='It Is Important to Call a Genocide a Genocide,' Consider Suspending Israel's Credential as UN Member State, Experts Tell Palestinian Rights Committee |url=https://press.un.org/en/2024/gapal1473.doc.htm |website=UN News |publisher=[[United Nations]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20241105122046/https://press.un.org/en/2024/gapal1473.doc.htm |archive-date=5 November 2024}} | {{harvnb|Lawless|2024}} | {{harvnb|Narea|2024}} | {{harvnb|Quigley|2024b}} | {{cite web |date=26 March 2024 |title=Rights expert finds 'reasonable grounds' genocide is being committed in Gaza |url=https://news.un.org/en/story/2024/03/1147976 |access-date=2 April 2025 |website=UN News |publisher=[[United Nations]] |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328063126/https://news.un.org/en/story/2024/03/1147976 |archive-date=28 March 2025|url-status=live}} | {{harvnb|Speri|2024}} | {{cite web |date=14 November 2024 |title=UN Special Committee finds Israel's warfare methods in Gaza consistent with genocide, including use of starvation as weapon of war |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/11/un-special-committee-finds-israels-warfare-methods-gaza-consistent-genocide |archive-url=https://web.archive.org/web/20250508073603/https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/11/un-special-committee-finds-israels-warfare-methods-gaza-consistent-genocide |archive-date=8 May 2025 |access-date=13 May 2025 |website=[[Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights]] |language=en |url-status=live}} }}</ref> له خوا د ټول‌وژنې په توگه پېژندل شوې او تاييد شوې ده. ==سرچينې== {{لړسرچينې}} sj9eeu9dzdxrmkse00lq0eieu9i7bh8 0 87453 369165 365882 2026-09-23T01:09:16Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369165 wikitext text/x-wiki '''خجسته فنا ابراهيم خېل (زېږون نېټه: ۱۹۶۴، [[کابل]]، [[افغانستان]])''' <ref name="D&C">{{cite news |title=I.E. Khojesta Fana Ebrahimkhel, Botschafterin der Islamischen Republik Afghanistan – Interview |url=http://diplomacyandcommerce.at/i-e-khojesta-fana-ebrahimkhel-botschafterin-der-islamischen-republik-afghanistan-interview/ |accessdate=29 June 2020 |publisher=Diplomacy&Commerce Austria |date=February 17, 2020 |archive-date=28 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200628165445/http://diplomacyandcommerce.at/i-e-khojesta-fana-ebrahimkhel-botschafterin-der-islamischen-republik-afghanistan-interview/ |url-status=dead }}</ref> په [[اتريش|اوتريش]] هېواد ( او د [[کرواسيا]]، [[هنګري|هنگري]]، [[لیختن اشتاین|ليختن اشتاين]] او [[سلووانيا]] نااستوگنو) لپاره د افغانستان ټولواکې او ځانگړې سفيره او په [[ویانا|ويانا]] کې د [[ملګري ملتونه|ملگرو ملتونو]] مېشتو سازمانونو ته دايمي استازې/غړې ده. <ref name="Austria">{{Cite web|title=Biography Embassy and Permanent Mission of Afghanistan in Vienna|url=http://www.afghanistan-vienna.org/biography-2/|website=Embassy and Permanent Mission of Afghanistan in Vienna|accessdate=28 June 2020|archivedate=1 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160301170904/http://www.afghanistan-vienna.org/biography-2/}}</ref> {{چارواکۍ|نوم=خجسته ابراهيم‌خېل|native_name=خوجسته ابراهيم خېل|انځور=Presentations of Credentials by Afghanistan (26966362179).jpg|څرګندونه=د خجسته فنا ابراهيم‌خېل له خوا د باروليکونو وړاندې کول|زېږون نېټه=۱۹۶۴ز|زېږون ځای=[[کابل]]، [[افغانستان]]|تابعیت={{بيرغ|افغانستان}}|مسلک=[[سياستوال|سياستواله]]، [[سفير|سفيره]]، [[بشري حقونو مدافع]]|ژبي=[[پښتو]]}} اغلې ابراهيم‌خېل د ۲۰۱۰ کال د سېپتمبر له ۲۲ څخه تر ۲۰۱۱ کال د فېبرورۍ تر ۱۴مې پورې په متحده ایالاتو کې د شارژدافیر په توگه هم دنده ترسره کړې. هغې د خپل ډیپلوماتیک کار پیلولو دمخه په کابل کې د بهرنیو چارو په وزارت کې د لويې څارنوالۍ د څارنوالې او د جرمونو د پلټونکې په توگه کار کاوه. <ref name="Austria"/> د دې ترڅنگ هغه د بهرنيو چارو وزارت کې د بشر حقونو او د ښځو د نړۍ‌والو چارو رييسې په توگه هم دنده ترسره کړې ده.<ref>{{Cite web|url=https://www.ariananews.af/fa/%D9%85%D9%84%D9%84-%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B1-2/|title=ملل متحد: زنان در افغانستان حقوق برابر ندارند|date=۱۳۹۵، لړم ۵۲مه|accessdate=۲۰۲۶ز، جون ۲۱مه|website=اريانا نيوز|publisher=اريانا نيوز}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> هغه په ۱۹۸۲ز کال کې [[کابل پوهنتون|د کابل پوهنتون]] د حقوقو او سياسي علومو پوهنځي څخه فارغه شوې ده، چې په حقوقو او ډیپلوماسۍ کې تخصص لري <ref name="Austria"/> په [[جرمني]] کې د پناه غوښتنې وروسته، هغې د کارلسروه پوهنتون کې په [[جرمني ژبه]]، ریاضي، کیمیا او فېزیک کې زده کړې وکړې. <ref name="D&C"/> هغه د محمد جان فنا لور ده. == سرچينې == [[وېشنيزه:1964 زېږېدنې]] 4rztsa5shnqjwozbocbk2hpg7mtfpyq 0 87644 369117 368872 2026-09-22T19:40:42Z فضل الله عجمي 40504 /* */ 369117 wikitext text/x-wiki '''مفتي لطيف الله حکيمي''' (په انګريزي ''Mufti Latifullah Hakimi'') د افغانستان يو مشهور سیاسي او ديني عالم دی، پر افغانستان د امریکا په مشرۍ د ناټو د يرغل په دوران کې د افغانستان اسلامي امارت لومړنی وياند،<ref>{{Cite web|url=https://www.afghan-bios.info/index.php?option=com_afghanbios&id=5143&task=view&total=801&start=282&Itemid=2|title=}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/persian/afghanistan/story/2005/10/printable/051027_s-taleban-spokesman|title=}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.alwasatnews.com/news/400122.html|title=}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.rferl.org/a/1061903.html|title=}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.net/news/2005/6/20/%d9%85%d9%82%d8%aa%d9%84-22-%d8%a3%d9%81%d8%ba%d8%a7%d9%86%d9%8a%d8%a7-%d8%a8%d9%87%d8%ac%d9%85%d8%a7%d8%aa-%d9%85%d8%aa%d9%81%d8%b1%d9%82%d8%a9-%d9%88%d8%b7%d8%a7%d9%84%d8%a8%d8%a7%d9%86|title=}}</ref> د صفونو د تصفيې کميسيون پخوانی رئیس <ref>{{Cite web|url=https://www.gettyimages.com/detail/news-photo/latifullah-hakimi-head-of-the-talibans-ranks-clearance-news-photo/1238666878|title=}}</ref> او د ۲۰۲۱ ميلادي کال راهيسې د دفاع وزارت د سرمفتش<ref>{{Cite web|url=https://www.ariananews.af/fa/%DA%AF%D9%81%D8%AA%DA%AF%D9%88%DB%8C-%D9%88%DB%8C%DA%98%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D9%84%D8%B7%DB%8C%D9%81-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%AD%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D9%81%D8%AA%D8%B4/|title=}}</ref> په توګه دنده ترسره کوي. {{چارواکۍ | نوم =مفتي لطيف الله حکيمي |اصلي نوم =مفتي لطيف الله حکيمي | افتخاري سرليک = |بشپړ نوم= | انځور =Commission 0Mufti Latifullah Hakimi.jpg | ټول = | څرګندونه = | لقب = | استوګنځای = | د زيږيدنې نيټه = | زېږون ځای=[[زابل ولايت]]، [[نوبهار ولسوالۍ]] | د مړینې نېټه = | وفات ځای = |د مړینې لامل= |تابعیت= {{بيرغ|افغانستان}} |ګوند=[[اسلامي امارت]] |اولاد= |هديره= |کار=وياند | دنده= |لومړی وزیر= |امیرالمؤمنین= |لومړی مرستيال= | وزير = | مخکينی= |ځایناستی= | د دندې پیل= | د دندې پای = |ولسمشر= | دنده١ =د افغانستان اسلامي امارت وياند | د دندې پیل١ =۲۰۰۱ز | د دندې پای١=۲۰۰۵ز |امیرالمؤمنین١=[[ملا محمد عمر]] | لومړی وزیر۱= |مخکينی١= |ځایناستی١=قاري یوسف احمدي، [[ذبیح الله مجاهد|ذبيح الله مجاهد]] |ولسمشر١= |وزير۱= | دنده٢ =د صفونو د تصفیې کمېسیون رئیس | د دندې پیل٢ =۲۰۲۱ز | د دندې پای٢ =۲۰۲۲ز |مخکينی٢= |ځایناستی٢= |امیرالمؤمنین۲=[[مولوي ھیبت الله اخوندزاده|شیخ هبة الله اخندزاده صاحب حفظه الله]] | لومړی وزیر۲=[[محمد حسن اخوند|الحاج ملا محمد حسن اخند]] |ولسمشر٢= |وزير۲= | دنده٣ =د دفاع وزارت سرمفتش | د دندې پیل٣ = ۲۰۲۱ | د دندې پای٣ =تر اوسه |امیرالمؤمنین۳=[[مولوي ھیبت الله اخوندزاده|شیخ هبة الله اخندزاده صاحب حفظه الله]] |مخکينی٣= |ځایناستی٣= |ولسمشر٣= | دنده۴= | د دندې پیل۴= | د دندې پای۴ = |مخکينی۴= |ځایناستی۴= |ولسمشر۴= |ژوند ملګری= |موراوپلار= |پلار=ملا محمد عجم |وروڼه_او_خوندې= |خپلوان= |قد= |وزن= |طبی کیفیت= |جګړې= |کاروونکې ژبه =[[پښتو]] | پوځي رتبه =[[تورن جنرال]] | تعليم = |پلرنی ټاټوبی= |نامتو زده کونکي= |مقام= | جايزې = | ويبپاڼه = |لاسليک = | د لاسيک اړوند = }} == '''<big>مخينه</big>''' == '''مفتي لطيف الله حکيمي''' <small>د مرحوم ملا محمد عجم اخند زوی او د ملا حبيب الله اخند لمسی، په کال ۱۳۵۲ ھ‌ش کې د زابل ولايت د نوبهار ولسوالۍ د موسی زو په کلي کې زيږېدلی دی.</small> موسی زيي د افغانستان د پښتون قام د غلجي ټبر له توخي قبیلې څخه یوه غټه پښه ده، چې اصلي هستوګنځی يې د زابل ولايت د شاجوی سیمه ده، خو ډېری يی نورو ولايتونو ته کوچېدلي دي، د کابل قره باغ، ده سبز او نورو ولسوالیو، د بادغيس ولايت مرغاب او غورماچ ولسواليو، د کندوز دشت ارچي ولسوالۍ، د تخار ولايت درقد ولسوالۍ کې دېره دي او په نورو ولايتونو کې هم کم کم شته. =='''<big>زده‌کړې</big>'''== '''مفتي لطيف الله حکيمي''' لومړنۍ ابتدايي زدکړې په سيمه‌ييزو خصوصي ديني مدرسو او جوماتونو کې ترسره کړې دي. د متوسطه او لوړو زدکړو لپاره ښاغلي حکيمي د علم او معرفت د ترلاسه کولو اوږد او له کړاوونو ډک سفر د هيواد په بېلابېلو علمي حوزو او همدارنګه د هجرت په ستونزمنو پړاوونو او د مهاجرت په پنډغالو کې په لوړ عزم، زغم او نه ستړي کېدونکو هڅو سره تعقيب کړ او په همدې لړ کې يې په فقهي علومو کې د تخصص (دوکتورا - PHD) تر کچې خپلې لوړې زدکړې بشپړې کړې.</small> ==<big>'''مشهور استادان'''</big> == # مرحوم علامه شيخ عبدالفتاح أبو غده(د سوریې مشهور حنفي عالم) رحمه الله. # مرحوم علامه مفتي محمد زرولي خان رحمة الله عليه. # مرحوم علامه شيخ حبيب الله سندهي رحمه الله. # علامه شيخ مفتي عبدالرؤف غزنوي (د دارالعلوم دیوبند استاد). # مرحوم علامه شيخ عنايت الله «د غبرګي اخندزاده صاحب» رحمه الله. # علامه شيخ عبدالحکيم حقاني (د افغانستان اوسنی قاضي القضاة) حفظه الله. =='''<big>سياسي او جهادي فعاليتونه</big>'''== مفتي لطيف الله حکيمي چې هغه مهال له ديني علومو تازه فارغ سوی و، په افغانستان کې د شر و فساد پر وړاندې مرحوم '''ملا محمد عمر مجاهد''' (رحمه الله) تحريک پيل کړی و، مفتي حکيمي صيب هم له همدې تحريک سره ملګری سو، د کندهار، په ځانګړې توګه د سوېل لوېديځ زون له فتحې وروسته د يوې پېښې په ترڅ کې له روسانو سره د خبرو اترو او د بنديانو د تبادلې يو هيئت (کميسيون) جوړ او مشري يې '''حکيمي''' صيب ته وسپارل سوه، له څه مودې هلو ځلو وروسته هغه هيئت منحل او کميسيون پای ته ورسېدی، بيا '''حکيمي''' صيب د زابل له والي مولوي عبدالغني جوزجاني سره د مرستيال په حيث واستول سو، له څه مودې وروسته بيا نيمروز ته له همدغه والي سره په همدې حيث ولاړی، له څو ورځو او شپو وروسته د مخالفينو د تعروضي بريد په پايله کې د تورن اسماعیل خان په لاس نيمروز سقوط او مفتي '''حکيمي''' سخت زخمي سو، د سيمې د خلکو په همکاري د مخالفينو تر کنټرول لاندې سيمې څخه وايستل شو او د تداوي په موخه کندهار ته واستول سو. '''د هرات د پوهنې، څارنوال او د اطلاعاتو او کلتور د رئيس په توګه دندې:''' له درملنې او رغېدو وروسته، هغه مهال هرات او ورنږدې ولايتونه فتحه سوي وو، هرات ته د پوهنې د رئيس په توګه ولاړی، څه وخت يې هغه مسؤليت تر غاړې و چې بيا د همدې ولايت د څارنوال په حيث وګمارل سو. دا چې هرات د علم، ادب او فرهنګ کور دی، مفتي صيب هم د همدې ډګر ممتاز شخصيت و، له همدې امله د هرات د اطلاعاتو او کلتور رياست مسؤليت ور وسپارل سو.... '''د غزني ولايت د اطلاعاتو او کلتور د رئيس په توګه دنده:''' دا چې غزنی هم د علم، فرهنګ او اسلامي ثقافت مرکز و، نو اړتيا وه چې يو داسې څوک يې کلتوري چارې مخته يوسي چې د غزني پخوانی او تاريخي حيثيت او ارزښت وساتل سي نو د مشرتابه له پريکړې سره سم '''مفتي حکيمي''' صيب د لرغوني غزني د اطلاعاتو او کلتور د رئيس په توګه وټاکل سو، بيا پر همدې مسؤليت تر پايه پاته و ترڅو چې په ۲۰۰۱ ميلادي کال کې پر افغانستان د امریکا په مشري د ناټو يرغل کېدی. '''د امریکا له يرغل وروسته د افغانستان اسلامي امارت د لومړي وياند په توګه دنده:''' <ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.net/news/2005/6/20/%d9%85%d9%82%d8%aa%d9%84-22-%d8%a3%d9%81%d8%ba%d8%a7%d9%86%d9%8a%d8%a7-%d8%a8%d9%87%d8%ac%d9%85%d8%a7%d8%aa-%d9%85%d8%aa%d9%81%d8%b1%d9%82%d8%a9-%d9%88%d8%b7%d8%a7%d9%84%d8%a8%d8%a7%d9%86|title=}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.alwasatnews.com/news/400122.html|title=}}</ref> <small>له امریکايي تاړاک سره هم مهاله اسلامي امارت عقب نشيني وکړه، غرونه يې سنګرونه وګرځول، دا ځل د داخلي شر و فساد پر ځای له بهرنيو اشغالګرو سره جهاد پيل سو، د مجاهدينو د سرښندنو د ښه انعکاس لپاره د مشرتابه له لوري يو ځانګړی رسنيز ادرس د وياند په توګه '''مفتي حکيمي''' صيب وګمارل سو، له دې سره هم مهاله '''حکيمي''' صيب له داخلي او بهرنيو رسنيو سره کمسارې مرکې وکړې او د اشغال پر وړاندې يې د اسلامي امارت قيام او فعاليت رسنيز کړ.</small><ref>{{Cite web|url=https://www.afghan-bios.info/index.php?option=com_afghanbios&id=5143&task=view&total=801&start=282&Itemid=2|title=}}</ref> '''<small>حکيمي</small>''' <small>صيب د اسلامي امارت د وياند په توګه د دندې ترڅنګ، په بېلابېلو پيښو کې د اسلامي امارت د استازي په توګه خبرې، اعلاميې، د دريځونو بيانول، رسنيو ته د معلوماتو ورکول او نور فعاليتونه کول.</small> <small>د بيلګې په توګه، د يو لبنانی شرکت، چې د ناټو په چوکاټ کې يې دلته په افغانستان کې کار کاوه؛ د همدې شرکت يو انجنير چې '''صفي الدين محمد رضا''' نومېده، مجاهدينو ونيوه، بيا هغه شرکت له '''حکيمي''' صيب سره په رابطه کې سو او د خپل بندي د خوشې کېدو غوښتنه يې وکړه، '''حکيمي''' صيب له مشرتابه سره په مشوره له هغه شرکت سره خبرې وکړې او په دې شرط توافق ته سره ورسېدل چې شرکت به نور دلته په افغانستان کې د ناټو په چوکاټ کې فعاليت ختموي او وځي به، په عوض کې به يې اسلامي امارت د دوی بندي خوشی کوي، د العربيې تلويزيون د راپور له مخې '''حکيمي''' صيب د فرانس خبري اژانس ته وويل چې '''رضا''' د زابل ولايت شاجوی ولسوالۍ ته وړل سوی دی او وروسته ورته ويل سوي و چې د حکومت يوې پوستې ته ولاړ سي، په همدې توګه خوشی سو. دغه خبر د '''حکيمي''' صيب د وياندويي ترڅنګ د اسلامي امارت د يو استازي په توګه د هغه د فعاليتونو يوه بېلګه ښيي. </small><ref>{{Cite web|url=https://www.alarabiya.net/articles/2005%2F08%2F18%2F15979|title=}}</ref> <small>د راپورونو پر اساس هغه مهال ځينو نورو کسانو هم له رسنيو سره په رابطو کې دا ادعا کړې وه، ګواکې د اسلامي امارت ويندويان دي، لکه احمد مختار مجاهد، حامد اغا، ملا عبدالصمد، استاد محمد ياسر، محمد امین، سيف العدل او.... د RFE د راپور پر اساس، چې ډېر ځله به يې خبرې له يو بل سره په ټکر کې وې، خو وروسته بيا د امريکا تر کنټرول لاندې د کابل ادارې اړوند له ارګ څخه چاپېدونکې ورځپاڼې"انيس" هم مفتي لطيف الله حکيمي د طالبانو د وياند په توګه ياد کړ</small>.<ref>{{Cite web|url=https://www.rferl.org/a/1060528.html?utm_source=chatgpt.com|title=}}</ref> '''زنداني کېدل:''' <small>د ۲۰۰۵ ميلادي کال د اکتوبر په مياشت کې مفتي حکيمي د ورپيښې ناروغۍ د درملنې په موخه پاکستان ته په پټه سفر وکړ، له کراچۍ څخه د بېرته راستنېدو پر مهال په نيمه لار کې د بلوچستان ايالت په سرښار کوټه کې د پاکستاني استخباراتو له لوري ونيول سو، په زندان کې له يوې مياشتې پلټنو وروسته د افغانستان او امريکا ګډ استخباراتي ټيم ته، له څوارلس نورو افغان طالب مشرانو سره يوځای وسپارل سو.</small><ref>{{Cite web|url=https://www.urduvoa.com/a/for-years-taliban-spokesmen-operated-from-shadows-now-they-are-in-spotlight-26aug2021/6015779.html|title=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/persian/afghanistan/story/2005/10/051027_s-taleban-spokesman|title=}}</ref> <small>ډېر وخت يې په کابل کې په پټو استخباراتي خونو کې زندان تېر کړ چې وروسته بيا څرخي پله زندان ته واستول سو.</small> '''له زندانه خلاصون:''' له څه کم دوه کلونو زندان تېرولو وروسته د يوه بهرني، ايټالوي تبعه "دانييل ماسترو جيوکومو" په بدل کې د هلمند ولايت په ګرمسير ولسوالۍ کې له څلورو نورو طالب مشرانو سره يوځای حکيمي صيب تبادله او له اسلامي امارت سره یوځای سو. <ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/persian/afghanistan/story/2005/10/051027_s-taleban-spokesman|title=}}</ref> =='''<big>ليکل شوي آ</big>''' '''<big>ثار</big>'''== <small>ليکلي آثار، ک</small><small>تابونه، اجزأ، ر</small><small>سالې، مقالې او ځينې مهمې ليکنې.</small> ===چاپ شوي آثار=== '''لومړی: په پښتو ژبه کې''' '''چاپ شوي کتابونه:''' <small>۱ــ دستور الاسلام ورسره نظام سلام. د چاپ</small> <small>کال</small> <small>(۱۴۱۹ھ‌ق).</small> <small>۲ــ د سود مسئله. د چاپ</small> <small>کال (۱۴۲۰ ھ‌ق).</small> <small>لرغونی هرات لرغ</small><small>ونې ودانۍ. (تاريخي اثر) د چاپ کال (۱۴۲۱ھ‌ق).</small> <small>۴ـ</small>،<small>ـ د سهار او ماښام أذکار. د چاپ کال (۱۴۳۵ھ‌ق).</small> <small>۵ــ په ا</small>س<small>لا</small><small>م کې د</small> <small>م</small><small>اشوم حقونه. د چاپ کال (۱۴۲۰ھ‌ق).</small> <small>۶ــ قرآني بوټي</small><small>. د چاپ کال (۱۴۴۷ھ‌ق).</small> <small>۷ــ نبوي درملنه. د چاپ کال (۱۴۴۷ھ‌ق).</small> '''دوهم: په دري ژبه کې چاپ شوي کتابونه:''' <small>۸ــ شعر و داستان در آئنه رسالت. د چاپ کال (۱۴۱۸ھ‌ق).</small> <small>۹ــ ابداعات قدیمه و جديده در اسلام. د چاپ کال (۱۴۱۸ھ‌ق).</small> <small>۱۰ــ تحريم اقتصادی و افغانستان. د چاپ کال (۱۴۱۸ھ‌ق).</small> <small>۱۱ــ ماه غفران رمضان المبارک. د چاپ کال (۱۴۱۷ھ‌ق).</small> <small>۱۲ــ فضل المالک فی بيان المناسک. د چاپ کال (۱۴۱۷ھ‌ق).</small> <small>۱۳ــ امنيت و نظام اسلام. د چاپ کال (۱۴۱۷ھ‌ق).</small> '''درېيم: چاپ شوې مقالې:''' <small>۱۴ــ د بيوعو فقهي حيثيت. د دفاع وزارت مجله کې (۱۴۴۶ھ‌ق).</small> <small>۱۵ــ نبوي طب. په الاماره ويب کې سلسله وار. (۱۴۳۱ھ‌ق).</small> <small>۱۶ــ قيامت نامه. نن ټکی آسیا ويب پاڼه....</small> <small>۱۷ــ عربي گڼ مقالات. په الصمود مجله کې.</small> <small>۱۸ــ اردو مقالات د امارت په شريعت اردو مجله کې.</small> '''څلورم: چاپ ته چمتو کتابونه:''' <small>۱۹ــ اسلامي ثقافت او د اسلام ټولنيز نظام.</small> <small>۲۰ــ عقيدة الطحاوي.پښتو (ژباړه او اړينه تشريح).</small> <small>۲۱ــ د پوليو څاڅکي دوا که زهر؟. تحقيقي رساله.</small> <small>۲۲ــ د روژې اړوند ۱۰۰مسئلې.</small> ===ناچاپ آثار=== '''پنځم: ناچاپ پښتو کتابونه او رسالې:''' <small>۲۳ــ الوتونکي پکولونه، ناپيژاندی مخلوق او فراماسيون.</small> <small>۲۴ــ سوله د ټولو شخړو وروستنۍ حل لاره.</small> <small>۲۵ــ نابلده مېلمانه.</small> <small>۲۶ــ لويه قرباني.</small> <small>۲۷ــ قيامت نامه او د هغې پښتو شرحه الحجة التامه.</small> <small>۲۸ــ خليفة الله المهدي.</small> <small>۲۹ــ عجيبه زېری.</small> <small>۳۰ــ ظالم ورور.</small> <small>۳۱ــ شعر د شريعت له لارې.</small> <small>۳۲ــ روانې فتنې او له هغوی څخه د خلاصون لارې.</small> <small>۳۳ــ پر ځمکه لومړنی قدم.</small> <small>۳۴ــ د لوی رب خوا ته بلنه او د هغې اصول.</small> <small>۳۵ــ د ډبرو باران.</small> <small>۳۶ــ د ثموديانو تباهي.</small> <small>۳۷ــ د پاچا خوب.</small> <small>۳۸ــ د اولاد بندولو دواګانو حقيقت او حکم.</small> <small>۳۹ــ د نبوي شمائلو څلوېښت حديثونه، همدا راز د جهاد اړوند څلوېښت حديثونه.</small> <small>۴۰ــ د قرآن کریم تفسیر: لطائف الرحمن في تفسير القرآن. تر ليکنې لاندې... دېرش ټوکه.</small> '''شپږم: په دري ژبه کې ناچاپ کتابونه او مهمې رسالې:''' <small>۴۱ــ زلازل تعذيبات و تنبيهات.</small> <small>۴۲ــ نظم و نثر در موازنه‌ء ادبيات دری.</small> <small>۴۳ــ تلاش غربی‌ها برای نقاط ضعف در افغانستان.</small> <small>۴۴ــ مجموعۀ ادبيات دری.</small> <small>۴۵ــ پيمان‌های ننگين دولت دست نشاندۀ افغانستان باغربی‌ها از نظر اسلامي، حقوقي و سياسي.</small> <small>۴۶ــ عاشورا و اهميت آن.</small> <small>۴۷ــ جبهات و نظريات ناموافق در ائتلاف‌های جديد.</small> <small>۴۸ــ طب سنتی و مؤثريت علاج.</small> <small>او ځينې نور....</small> '''اووم؛ عربي ناچاپ کتابونه او رسالې:''' <small>۴۹ــ الأعشاب والعلاج الدين. (مکمل دوه ټوکه).</small> <small>۵۰ــ جزاء في اعمار المنار و ارحاب المحاريب.</small> <small>۵۱ــ جزء في وضع اليدين تحت السرة في الصلاة.</small> <small>۵۲ــ جزء في بنأ القباب علی قبور الصلحآء.</small> <small>۵۳ــ جزء في أحکام اللحية في المذاهب الأربعة.</small> <small>۵۴ــ جزء في حقيقة الحرکة الوهابية والخلافة العثمانية.</small> <small>۵۵ــ جزء في تاريخ القبة الخضرآء وأرآء المتشددين.</small> <small>۵۶ــ السياسة والإمارة الإسلامية في ضوء القرآن والسنة النبوية.</small> <small>او....</small> =='''مرکې او ويناوې'''== <small>له فتحې وروسته نظامیانو ته مهمی سپارښتنې: لينک</small> <ref>{{Cite web|url=https://x.com/Zabulwal_/status/1671813806886998016|title=}}</ref> <small>صدای شما ؛ له اريانا تلويزيون سره ځانګړې مرکه: لينک</small> <ref>{{Cite web|url=https://m.youtube.com/watch?v=JLzXyDulxZ0|title=}}</ref> <small>Exclusive interview with Mufti Latifullah Hakimi, Head of the IEA’s Clearing of Ranks Commission</small> <ref>{{Cite web|url=https://www.ariananews.af/exclusive-interview-with-mufti-latifullah-hakimi-head-of-the-ieas-clearing-of-ranks-commission/|title=}}</ref> =='''<big>شعرونه</big>'''== د ميرمنې تاريخي حيثيت! لينک <ref>{{Cite web|url=https://m.youtube.com/watch?v=wRdZ-V8iiEE|title=}}</ref> =='''<big>سرچينې</big>'''== [https://www.bbc.com/persian/afghanistan/story/2005/10/051027_s-taleban-extradited.shtml] 8fs5qmyxfvpb02dlegm8bmrp33s25fz 369118 369117 2026-09-22T19:44:35Z فضل الله عجمي 40504 /* */ 369118 wikitext text/x-wiki '''مفتي لطيف الله حکيمي''' (په انګريزي ''Mufti Latifullah Hakimi'') د افغانستان يو مشهور سیاسي او ديني عالم دی، پر افغانستان د امریکا په مشرۍ د ناټو د يرغل په دوران کې د افغانستان اسلامي امارت لومړنی وياند،<ref>{{Cite web|url=https://www.afghan-bios.info/index.php?option=com_afghanbios&id=5143&task=view&total=801&start=282&Itemid=2|title=}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/persian/afghanistan/story/2005/10/printable/051027_s-taleban-spokesman|title=}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.alwasatnews.com/news/400122.html|title=}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.rferl.org/a/1061903.html|title=}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.net/news/2005/6/20/%d9%85%d9%82%d8%aa%d9%84-22-%d8%a3%d9%81%d8%ba%d8%a7%d9%86%d9%8a%d8%a7-%d8%a8%d9%87%d8%ac%d9%85%d8%a7%d8%aa-%d9%85%d8%aa%d9%81%d8%b1%d9%82%d8%a9-%d9%88%d8%b7%d8%a7%d9%84%d8%a8%d8%a7%d9%86|title=}}</ref> د صفونو د تصفيې کميسيون پخوانی رئیس <ref>{{Cite web|url=https://www.gettyimages.com/detail/news-photo/latifullah-hakimi-head-of-the-talibans-ranks-clearance-news-photo/1238666878|title=}}</ref> او د ۲۰۲۱ ميلادي کال راهيسې د دفاع وزارت د سرمفتش<ref>{{Cite web|url=https://www.ariananews.af/fa/%DA%AF%D9%81%D8%AA%DA%AF%D9%88%DB%8C-%D9%88%DB%8C%DA%98%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D9%84%D8%B7%DB%8C%D9%81-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%AD%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D9%81%D8%AA%D8%B4/|title=}}</ref> په توګه دنده ترسره کوي. {{چارواکۍ | نوم =مفتي لطيف الله حکيمي |اصلي نوم =مفتي لطيف الله حکيمي | افتخاري سرليک = |بشپړ نوم= | انځور =Commission 0Mufti Latifullah Hakimi.jpg | ټول = | څرګندونه = | لقب = | استوګنځای = | د زيږيدنې نيټه = | زېږون ځای=[[زابل ولايت]]، [[نوبهار ولسوالۍ]] | د مړینې نېټه = | وفات ځای = |د مړینې لامل= |تابعیت= {{بيرغ|افغانستان}} |ګوند=[[اسلامي امارت]] |اولاد= |هديره= |کار=وياند | دنده= |لومړی وزیر= |امیرالمؤمنین= |لومړی مرستيال= | وزير = | مخکينی= |ځایناستی= | د دندې پیل= | د دندې پای = |ولسمشر= | دنده١ =د افغانستان اسلامي امارت وياند | د دندې پیل١ =۲۰۰۱ز | د دندې پای١=۲۰۰۵ز |امیرالمؤمنین١=[[ملا محمد عمر]] | لومړی وزیر۱= |مخکينی١= |ځایناستی١=قاري یوسف احمدي، [[ذبیح الله مجاهد|ذبيح الله مجاهد]] |ولسمشر١= |وزير۱= | دنده٢ =د صفونو د تصفیې کمېسیون رئیس | د دندې پیل٢ =۲۰۲۱ز | د دندې پای٢ =۲۰۲۲ز |مخکينی٢= |ځایناستی٢= |امیرالمؤمنین۲=[[مولوي ھیبت الله اخوندزاده|شیخ هبة الله اخندزاده صاحب حفظه الله]] | لومړی وزیر۲=[[محمد حسن اخوند|الحاج ملا محمد حسن اخند]] |ولسمشر٢= |وزير۲= | دنده٣ =د دفاع وزارت سرمفتش | د دندې پیل٣ = ۲۰۲۱ | د دندې پای٣ =تر اوسه |امیرالمؤمنین۳=[[مولوي ھیبت الله اخوندزاده|شیخ هبة الله اخندزاده صاحب حفظه الله]] |مخکينی٣= |ځایناستی٣= |ولسمشر٣= | دنده۴= | د دندې پیل۴= | د دندې پای۴ = |مخکينی۴= |ځایناستی۴= |ولسمشر۴= |ژوند ملګری= |موراوپلار= |پلار=ملا محمد عجم |وروڼه_او_خوندې= |خپلوان= |قد= |وزن= |طبی کیفیت= |جګړې= |کاروونکې ژبه =[[پښتو]] | تعليم = |پلرنی ټاټوبی= |نامتو زده کونکي= |مقام= | جايزې = | ويبپاڼه = |لاسليک = | د لاسيک اړوند = }} == '''<big>مخينه</big>''' == '''مفتي لطيف الله حکيمي''' <small>د مرحوم ملا محمد عجم اخند زوی او د ملا حبيب الله اخند لمسی، په کال ۱۳۵۲ ھ‌ش کې د زابل ولايت د نوبهار ولسوالۍ د موسی زو په کلي کې زيږېدلی دی.</small> موسی زيي د افغانستان د پښتون قام د غلجي ټبر له توخي قبیلې څخه یوه غټه پښه ده، چې اصلي هستوګنځی يې د زابل ولايت د شاجوی سیمه ده، خو ډېری يی نورو ولايتونو ته کوچېدلي دي، د کابل قره باغ، ده سبز او نورو ولسوالیو، د بادغيس ولايت مرغاب او غورماچ ولسواليو، د کندوز دشت ارچي ولسوالۍ، د تخار ولايت درقد ولسوالۍ کې دېره دي او په نورو ولايتونو کې هم کم کم شته. =='''<big>زده‌کړې</big>'''== '''مفتي لطيف الله حکيمي''' لومړنۍ ابتدايي زدکړې په سيمه‌ييزو خصوصي ديني مدرسو او جوماتونو کې ترسره کړې دي. د متوسطه او لوړو زدکړو لپاره ښاغلي حکيمي د علم او معرفت د ترلاسه کولو اوږد او له کړاوونو ډک سفر د هيواد په بېلابېلو علمي حوزو او همدارنګه د هجرت په ستونزمنو پړاوونو او د مهاجرت په پنډغالو کې په لوړ عزم، زغم او نه ستړي کېدونکو هڅو سره تعقيب کړ او په همدې لړ کې يې په فقهي علومو کې د تخصص (دوکتورا - PHD) تر کچې خپلې لوړې زدکړې بشپړې کړې.</small> ==<big>'''مشهور استادان'''</big> == # مرحوم علامه شيخ عبدالفتاح أبو غده(د سوریې مشهور حنفي عالم) رحمه الله. # مرحوم علامه مفتي محمد زرولي خان رحمة الله عليه. # مرحوم علامه شيخ حبيب الله سندهي رحمه الله. # علامه شيخ مفتي عبدالرؤف غزنوي (د دارالعلوم دیوبند استاد). # مرحوم علامه شيخ عنايت الله «د غبرګي اخندزاده صاحب» رحمه الله. # علامه شيخ عبدالحکيم حقاني (د افغانستان اوسنی قاضي القضاة) حفظه الله. =='''<big>سياسي او جهادي فعاليتونه</big>'''== مفتي لطيف الله حکيمي چې هغه مهال له ديني علومو تازه فارغ سوی و، په افغانستان کې د شر و فساد پر وړاندې مرحوم '''ملا محمد عمر مجاهد''' (رحمه الله) تحريک پيل کړی و، مفتي حکيمي صيب هم له همدې تحريک سره ملګری سو، د کندهار، په ځانګړې توګه د سوېل لوېديځ زون له فتحې وروسته د يوې پېښې په ترڅ کې له روسانو سره د خبرو اترو او د بنديانو د تبادلې يو هيئت (کميسيون) جوړ او مشري يې '''حکيمي''' صيب ته وسپارل سوه، له څه مودې هلو ځلو وروسته هغه هيئت منحل او کميسيون پای ته ورسېدی، بيا '''حکيمي''' صيب د زابل له والي مولوي عبدالغني جوزجاني سره د مرستيال په حيث واستول سو، له څه مودې وروسته بيا نيمروز ته له همدغه والي سره په همدې حيث ولاړی، له څو ورځو او شپو وروسته د مخالفينو د تعروضي بريد په پايله کې د تورن اسماعیل خان په لاس نيمروز سقوط او مفتي '''حکيمي''' سخت زخمي سو، د سيمې د خلکو په همکاري د مخالفينو تر کنټرول لاندې سيمې څخه وايستل شو او د تداوي په موخه کندهار ته واستول سو. '''د هرات د پوهنې، څارنوال او د اطلاعاتو او کلتور د رئيس په توګه دندې:''' له درملنې او رغېدو وروسته، هغه مهال هرات او ورنږدې ولايتونه فتحه سوي وو، هرات ته د پوهنې د رئيس په توګه ولاړی، څه وخت يې هغه مسؤليت تر غاړې و چې بيا د همدې ولايت د څارنوال په حيث وګمارل سو. دا چې هرات د علم، ادب او فرهنګ کور دی، مفتي صيب هم د همدې ډګر ممتاز شخصيت و، له همدې امله د هرات د اطلاعاتو او کلتور رياست مسؤليت ور وسپارل سو.... '''د غزني ولايت د اطلاعاتو او کلتور د رئيس په توګه دنده:''' دا چې غزنی هم د علم، فرهنګ او اسلامي ثقافت مرکز و، نو اړتيا وه چې يو داسې څوک يې کلتوري چارې مخته يوسي چې د غزني پخوانی او تاريخي حيثيت او ارزښت وساتل سي نو د مشرتابه له پريکړې سره سم '''مفتي حکيمي''' صيب د لرغوني غزني د اطلاعاتو او کلتور د رئيس په توګه وټاکل سو، بيا پر همدې مسؤليت تر پايه پاته و ترڅو چې په ۲۰۰۱ ميلادي کال کې پر افغانستان د امریکا په مشري د ناټو يرغل کېدی. '''د امریکا له يرغل وروسته د افغانستان اسلامي امارت د لومړي وياند په توګه دنده:''' <ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.net/news/2005/6/20/%d9%85%d9%82%d8%aa%d9%84-22-%d8%a3%d9%81%d8%ba%d8%a7%d9%86%d9%8a%d8%a7-%d8%a8%d9%87%d8%ac%d9%85%d8%a7%d8%aa-%d9%85%d8%aa%d9%81%d8%b1%d9%82%d8%a9-%d9%88%d8%b7%d8%a7%d9%84%d8%a8%d8%a7%d9%86|title=}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.alwasatnews.com/news/400122.html|title=}}</ref> <small>له امریکايي تاړاک سره هم مهاله اسلامي امارت عقب نشيني وکړه، غرونه يې سنګرونه وګرځول، دا ځل د داخلي شر و فساد پر ځای له بهرنيو اشغالګرو سره جهاد پيل سو، د مجاهدينو د سرښندنو د ښه انعکاس لپاره د مشرتابه له لوري يو ځانګړی رسنيز ادرس د وياند په توګه '''مفتي حکيمي''' صيب وګمارل سو، له دې سره هم مهاله '''حکيمي''' صيب له داخلي او بهرنيو رسنيو سره کمسارې مرکې وکړې او د اشغال پر وړاندې يې د اسلامي امارت قيام او فعاليت رسنيز کړ.</small><ref>{{Cite web|url=https://www.afghan-bios.info/index.php?option=com_afghanbios&id=5143&task=view&total=801&start=282&Itemid=2|title=}}</ref> '''<small>حکيمي</small>''' <small>صيب د اسلامي امارت د وياند په توګه د دندې ترڅنګ، په بېلابېلو پيښو کې د اسلامي امارت د استازي په توګه خبرې، اعلاميې، د دريځونو بيانول، رسنيو ته د معلوماتو ورکول او نور فعاليتونه کول.</small> <small>د بيلګې په توګه، د يو لبنانی شرکت، چې د ناټو په چوکاټ کې يې دلته په افغانستان کې کار کاوه؛ د همدې شرکت يو انجنير چې '''صفي الدين محمد رضا''' نومېده، مجاهدينو ونيوه، بيا هغه شرکت له '''حکيمي''' صيب سره په رابطه کې سو او د خپل بندي د خوشې کېدو غوښتنه يې وکړه، '''حکيمي''' صيب له مشرتابه سره په مشوره له هغه شرکت سره خبرې وکړې او په دې شرط توافق ته سره ورسېدل چې شرکت به نور دلته په افغانستان کې د ناټو په چوکاټ کې فعاليت ختموي او وځي به، په عوض کې به يې اسلامي امارت د دوی بندي خوشی کوي، د العربيې تلويزيون د راپور له مخې '''حکيمي''' صيب د فرانس خبري اژانس ته وويل چې '''رضا''' د زابل ولايت شاجوی ولسوالۍ ته وړل سوی دی او وروسته ورته ويل سوي و چې د حکومت يوې پوستې ته ولاړ سي، په همدې توګه خوشی سو. دغه خبر د '''حکيمي''' صيب د وياندويي ترڅنګ د اسلامي امارت د يو استازي په توګه د هغه د فعاليتونو يوه بېلګه ښيي. </small><ref>{{Cite web|url=https://www.alarabiya.net/articles/2005%2F08%2F18%2F15979|title=}}</ref> <small>د راپورونو پر اساس هغه مهال ځينو نورو کسانو هم له رسنيو سره په رابطو کې دا ادعا کړې وه، ګواکې د اسلامي امارت ويندويان دي، لکه احمد مختار مجاهد، حامد اغا، ملا عبدالصمد، استاد محمد ياسر، محمد امین، سيف العدل او.... د RFE د راپور پر اساس، چې ډېر ځله به يې خبرې له يو بل سره په ټکر کې وې، خو وروسته بيا د امريکا تر کنټرول لاندې د کابل ادارې اړوند له ارګ څخه چاپېدونکې ورځپاڼې"انيس" هم مفتي لطيف الله حکيمي د طالبانو د وياند په توګه ياد کړ</small>.<ref>{{Cite web|url=https://www.rferl.org/a/1060528.html?utm_source=chatgpt.com|title=}}</ref> '''زنداني کېدل:''' <small>د ۲۰۰۵ ميلادي کال د اکتوبر په مياشت کې مفتي حکيمي د ورپيښې ناروغۍ د درملنې په موخه پاکستان ته په پټه سفر وکړ، له کراچۍ څخه د بېرته راستنېدو پر مهال په نيمه لار کې د بلوچستان ايالت په سرښار کوټه کې د پاکستاني استخباراتو له لوري ونيول سو، په زندان کې له يوې مياشتې پلټنو وروسته د افغانستان او امريکا ګډ استخباراتي ټيم ته، له څوارلس نورو افغان طالب مشرانو سره يوځای وسپارل سو.</small><ref>{{Cite web|url=https://www.urduvoa.com/a/for-years-taliban-spokesmen-operated-from-shadows-now-they-are-in-spotlight-26aug2021/6015779.html|title=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/persian/afghanistan/story/2005/10/051027_s-taleban-spokesman|title=}}</ref> <small>ډېر وخت يې په کابل کې په پټو استخباراتي خونو کې زندان تېر کړ چې وروسته بيا څرخي پله زندان ته واستول سو.</small> '''له زندانه خلاصون:''' له څه کم دوه کلونو زندان تېرولو وروسته د يوه بهرني، ايټالوي تبعه "دانييل ماسترو جيوکومو" په بدل کې د هلمند ولايت په ګرمسير ولسوالۍ کې له څلورو نورو طالب مشرانو سره يوځای حکيمي صيب تبادله او له اسلامي امارت سره یوځای سو. <ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/persian/afghanistan/story/2005/10/051027_s-taleban-spokesman|title=}}</ref> =='''<big>ليکل شوي آ</big>''' '''<big>ثار</big>'''== <small>ليکلي آثار، ک</small><small>تابونه، اجزأ، ر</small><small>سالې، مقالې او ځينې مهمې ليکنې.</small> ===چاپ شوي آثار=== '''لومړی: په پښتو ژبه کې''' '''چاپ شوي کتابونه:''' <small>۱ــ دستور الاسلام ورسره نظام سلام. د چاپ</small> <small>کال</small> <small>(۱۴۱۹ھ‌ق).</small> <small>۲ــ د سود مسئله. د چاپ</small> <small>کال (۱۴۲۰ ھ‌ق).</small> <small>لرغونی هرات لرغ</small><small>ونې ودانۍ. (تاريخي اثر) د چاپ کال (۱۴۲۱ھ‌ق).</small> <small>۴ـ</small>،<small>ـ د سهار او ماښام أذکار. د چاپ کال (۱۴۳۵ھ‌ق).</small> <small>۵ــ په ا</small>س<small>لا</small><small>م کې د</small> <small>م</small><small>اشوم حقونه. د چاپ کال (۱۴۲۰ھ‌ق).</small> <small>۶ــ قرآني بوټي</small><small>. د چاپ کال (۱۴۴۷ھ‌ق).</small> <small>۷ــ نبوي درملنه. د چاپ کال (۱۴۴۷ھ‌ق).</small> '''دوهم: په دري ژبه کې چاپ شوي کتابونه:''' <small>۸ــ شعر و داستان در آئنه رسالت. د چاپ کال (۱۴۱۸ھ‌ق).</small> <small>۹ــ ابداعات قدیمه و جديده در اسلام. د چاپ کال (۱۴۱۸ھ‌ق).</small> <small>۱۰ــ تحريم اقتصادی و افغانستان. د چاپ کال (۱۴۱۸ھ‌ق).</small> <small>۱۱ــ ماه غفران رمضان المبارک. د چاپ کال (۱۴۱۷ھ‌ق).</small> <small>۱۲ــ فضل المالک فی بيان المناسک. د چاپ کال (۱۴۱۷ھ‌ق).</small> <small>۱۳ــ امنيت و نظام اسلام. د چاپ کال (۱۴۱۷ھ‌ق).</small> '''درېيم: چاپ شوې مقالې:''' <small>۱۴ــ د بيوعو فقهي حيثيت. د دفاع وزارت مجله کې (۱۴۴۶ھ‌ق).</small> <small>۱۵ــ نبوي طب. په الاماره ويب کې سلسله وار. (۱۴۳۱ھ‌ق).</small> <small>۱۶ــ قيامت نامه. نن ټکی آسیا ويب پاڼه....</small> <small>۱۷ــ عربي گڼ مقالات. په الصمود مجله کې.</small> <small>۱۸ــ اردو مقالات د امارت په شريعت اردو مجله کې.</small> '''څلورم: چاپ ته چمتو کتابونه:''' <small>۱۹ــ اسلامي ثقافت او د اسلام ټولنيز نظام.</small> <small>۲۰ــ عقيدة الطحاوي.پښتو (ژباړه او اړينه تشريح).</small> <small>۲۱ــ د پوليو څاڅکي دوا که زهر؟. تحقيقي رساله.</small> <small>۲۲ــ د روژې اړوند ۱۰۰مسئلې.</small> ===ناچاپ آثار=== '''پنځم: ناچاپ پښتو کتابونه او رسالې:''' <small>۲۳ــ الوتونکي پکولونه، ناپيژاندی مخلوق او فراماسيون.</small> <small>۲۴ــ سوله د ټولو شخړو وروستنۍ حل لاره.</small> <small>۲۵ــ نابلده مېلمانه.</small> <small>۲۶ــ لويه قرباني.</small> <small>۲۷ــ قيامت نامه او د هغې پښتو شرحه الحجة التامه.</small> <small>۲۸ــ خليفة الله المهدي.</small> <small>۲۹ــ عجيبه زېری.</small> <small>۳۰ــ ظالم ورور.</small> <small>۳۱ــ شعر د شريعت له لارې.</small> <small>۳۲ــ روانې فتنې او له هغوی څخه د خلاصون لارې.</small> <small>۳۳ــ پر ځمکه لومړنی قدم.</small> <small>۳۴ــ د لوی رب خوا ته بلنه او د هغې اصول.</small> <small>۳۵ــ د ډبرو باران.</small> <small>۳۶ــ د ثموديانو تباهي.</small> <small>۳۷ــ د پاچا خوب.</small> <small>۳۸ــ د اولاد بندولو دواګانو حقيقت او حکم.</small> <small>۳۹ــ د نبوي شمائلو څلوېښت حديثونه، همدا راز د جهاد اړوند څلوېښت حديثونه.</small> <small>۴۰ــ د قرآن کریم تفسیر: لطائف الرحمن في تفسير القرآن. تر ليکنې لاندې... دېرش ټوکه.</small> '''شپږم: په دري ژبه کې ناچاپ کتابونه او مهمې رسالې:''' <small>۴۱ــ زلازل تعذيبات و تنبيهات.</small> <small>۴۲ــ نظم و نثر در موازنه‌ء ادبيات دری.</small> <small>۴۳ــ تلاش غربی‌ها برای نقاط ضعف در افغانستان.</small> <small>۴۴ــ مجموعۀ ادبيات دری.</small> <small>۴۵ــ پيمان‌های ننگين دولت دست نشاندۀ افغانستان باغربی‌ها از نظر اسلامي، حقوقي و سياسي.</small> <small>۴۶ــ عاشورا و اهميت آن.</small> <small>۴۷ــ جبهات و نظريات ناموافق در ائتلاف‌های جديد.</small> <small>۴۸ــ طب سنتی و مؤثريت علاج.</small> <small>او ځينې نور....</small> '''اووم؛ عربي ناچاپ کتابونه او رسالې:''' <small>۴۹ــ الأعشاب والعلاج الدين. (مکمل دوه ټوکه).</small> <small>۵۰ــ جزاء في اعمار المنار و ارحاب المحاريب.</small> <small>۵۱ــ جزء في وضع اليدين تحت السرة في الصلاة.</small> <small>۵۲ــ جزء في بنأ القباب علی قبور الصلحآء.</small> <small>۵۳ــ جزء في أحکام اللحية في المذاهب الأربعة.</small> <small>۵۴ــ جزء في حقيقة الحرکة الوهابية والخلافة العثمانية.</small> <small>۵۵ــ جزء في تاريخ القبة الخضرآء وأرآء المتشددين.</small> <small>۵۶ــ السياسة والإمارة الإسلامية في ضوء القرآن والسنة النبوية.</small> <small>او....</small> =='''مرکې او ويناوې'''== <small>له فتحې وروسته نظامیانو ته مهمی سپارښتنې: لينک</small> <ref>{{Cite web|url=https://x.com/Zabulwal_/status/1671813806886998016|title=}}</ref> <small>صدای شما ؛ له اريانا تلويزيون سره ځانګړې مرکه: لينک</small> <ref>{{Cite web|url=https://m.youtube.com/watch?v=JLzXyDulxZ0|title=}}</ref> <small>Exclusive interview with Mufti Latifullah Hakimi, Head of the IEA’s Clearing of Ranks Commission</small> <ref>{{Cite web|url=https://www.ariananews.af/exclusive-interview-with-mufti-latifullah-hakimi-head-of-the-ieas-clearing-of-ranks-commission/|title=}}</ref> =='''<big>شعرونه</big>'''== د ميرمنې تاريخي حيثيت! لينک <ref>{{Cite web|url=https://m.youtube.com/watch?v=wRdZ-V8iiEE|title=}}</ref> =='''<big>سرچينې</big>'''== [https://www.bbc.com/persian/afghanistan/story/2005/10/051027_s-taleban-extradited.shtml] d109ni48wwl2pksb8k6ar335dlog5t0 3 87726 369113 2026-09-22T14:25:20Z Manchiu 40612 Manchiu د [[د کارن خبرې اترې:Lmkjgmo]] مخ [[د کارن خبرې اترې:Lemakjei]] ته ولېږداوه: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Lmkjgmo|Lmkjgmo]]" to "[[Special:CentralAuth/Lemakjei|Lemakjei]]" 369113 wikitext text/x-wiki #مخګرځ [[د کارن خبرې اترې:Lemakjei]] quu1n1xld972j00tprpb00vukpq2ha1 3 87727 369114 2026-09-22T14:25:20Z ښه راغلاست پیغام ورکوونکی 11444 د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي 369114 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|realName=|name=Manchiu}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Af420|<font color="black">'''Af420''']]''' </span> ^{<font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font>} ۲۲ سېپتمبر ۲۰۲۶، گړۍ ۱۴:۲۵ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) 8s6awfq90b230c3dmolnrdirfue8sgf