درملگري

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ps">
  <siteinfo>
    <sitename>ويکيپېډيا</sitename>
    <dbname>pswiki</dbname>
    <base>https://ps.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D9%88%D9%85%DA%93%DB%8C_%D9%85%D8%AE</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.21</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">رسنۍ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">ځانگړی</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">کارن</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">د کارن خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ويکيپېډيا</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">د ويکيپېډيا خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">دوتنه</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">د دوتنې خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">مېډياويکي</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">د مېډياويکي خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">کينډۍ</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">د کينډۍ خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">لارښود</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">د لارښود خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">وېشنيزه</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">د وېشنيزې خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">تانبه</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">د تانبې خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">مهال‌ليک</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">د مهال‌ليک خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">چلنوال</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">د چلنوال خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">پېښه</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">د پېښې خبرې اترې</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>درملگري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1752</id>
    <revision>
      <id>369416</id>
      <parentid>310259</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T01:41:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18953" sha1="srhvewom2a9mkguu8wpbqsljsuvjhk6" xml:space="preserve">[[دوتنه:Asklepios.3.jpg|بټنوک|آسکليپيوس، د يونان د درملگر خدای پژۍ، چې د آسکليپيوس لکړې او پرې تاو شوي مار د درملگرۍ د سمبول په توگه کارېږي]]
طب له ناروغ څخه د پالنې او د ناروغیو د تشخیص، وړاندوینې، مخنیوي، درملنې، د ټپونو یا ناروغيو تسکین او د روغتیا د غښتلتیا علم او عمل دی. په طب کې د روغتیا پالنې بېلابېلې طریقې شاملې دي چې د روغتیا د خوندیتوب او بیارغونې لپاره د ناروغیو د درملنې او مخنیوي لپاره رامنځته شوی. معاصر طب له حیاتي/بیومېډيکل علومو، طبي څېړنو، جنتیک او طبي تکنالوژۍ څخه د ناروغیو د تشخیص، درملنې او د ټپونو او ناروغیو د مخنیوي لپاره کار اخلي، چې معمولاً د درملو یا جراحۍ او همداراز د بېلابېلو درملنو لکه (external splints and traction) او اروايي درملنې، طبي وسایلو لکه بیولوژیکي او ایوني وړانګو لارې ترسره کېږي.  &lt;ref&gt;{{cite book|last=Firth|first=John|title=Oxford textbook of medicine|chapter=Science in medicine: when, how, and what|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2020|isbn=978-0198746690}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Saunders J|title=The practice of clinical medicine as an art and as a science|journal=Med Humanit|volume=26|issue=1|pages=18–22|date=June 2000|pmid=12484313|doi=10.1136/mh.26.1.18|s2cid=73306806|url=|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dictionary.reference.com/browse/medicine|title=Dictionary, medicine|access-date=2 Dec 2013|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304154538/http://dictionary.reference.com/browse/medicine|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

طب له تاریخ څخه مخکې دورو کې پلي شوی، چې په ډېری دورو کې یو هنر ګڼل شوی (د پوهې او هنر برخه) چې تر ډېره د ځايي کلتور له مذهبي او فلسفي بارونو سره په اړیکه کې و. د مثال په ډول، یو درمل جوړوونکي به له درملیزو بوټو څخه کار اخیست او د شفا لپاره به یې دعا کوله، یا به هم یو لرغوني ډاکتر یا فلیسوف د هېمورویزم (humorism) له تیوري سره سم د وینې‌بهولو/ bloodletting  (په سنتي طب کې له بدن څخه د مضرې وینې ایستل) په وروستیو پېړیو کې د مدرن علم له ظهور سره، طب تر ډېره د علم او هنر په یو ترکیب بدل شوی چې د طب تر چتر لاندې دواړه اساسي او تطبیقي علوم په کې شامل دي. د بخۍ لپاره د ګنډلو تخنیکونه هغه هنر دی چې په تمرین کولو سره زده شوی، دا چې د حجرې او مالیکول په سطحه په ګنډل کېدونکي نسج کې څه پېښږي دا پوهه له سانیس څخه اخیستل کېږي. 

له ننني علم څخه مخکې د طب ډولونه د سنتي او عامیانه طب په توګه پېژندل کېږي، چې تر ډېره د علمي طب د نشتوالي په حالت کې کارول کېږي په دې اساس د ځای‌ناستي طب په نوم یاديږي. د طب له علم څخه بهر ځای‌ناستې درملنې چې خوندیتوب او اغیزمنتیا لري تېراېستنه نومول کېږي. 

== اصطلاحات/لغت پېژندنه ==
طب په امریکایي تلفظ مېډېسن (/ˈmɛdsɪn/) دلته ((listen یې اورېدلی شئ، په بریتانوي تلفظ مېډسن (/ˈmɛdɪsɪn/) دلته ((listen یې اورېدلی شئ، دناروغۍ د تشخیص، درملنې، وړاندوینې او مخنیوي پوها او تجربه ده. د طب کلمه له لاتیني کلیمې (''medicus'') څخه اخیستل شوې چې د ډاکتر په معنا ده. &lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Medicine, n.1|url=http://www.oed.com/view/Entry/115715?result=1&amp;rskey=YZWqVc&amp;|encyclopedia=OED Online|date=September 2014|publisher=Oxford University Press|access-date=8 Nov 2014|archive-date=18 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210818030846/https://www.oed.com/start;jsessionid=1E0E779892225A3E7EC8E73A292FDF0D?authRejection=true&amp;url=%2Fview%2FEntry%2F115715%3Fresult%3D1%26rskey%3DYZWqVc|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Medicine|url=http://oxforddictionaries.com/definition/medicine?q=medicine|encyclopedia=[[Oxford Dictionaries Online]]|publisher=Oxford University Press|access-date=8 Nov 2014|archive-date=18 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210818030846/https://languages.oup.com/|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210818030846/https://languages.oup.com/ |date=18 August 2021 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210818030846/https://languages.oup.com/ |date=18 August 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Etymology: {{lang-la|medicina}}, from ''ars medicina'' &quot;the medical art&quot;, from ''medicus'' &quot;physician&quot;. ([http://www.etymonline.com/index.php?term=medicine Etym.Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011122928/http://etymonline.com/index.php?term=medicine|date=11 October 2007}}) Cf. ''mederi'' &quot;to heal&quot;, etym. &quot;know the best course for&quot;, from [[Proto-Indo-European language|PIE]] base *med- &quot;to measure, limit. Cf. [[Greek language|Greek]] ''medos'' &quot;counsel, plan&quot;, [[Avestan language|Avestan]] ''vi-mad'' &quot;physician&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.etymonline.com/index.php?term=medicine &quot;Medicine&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011122928/http://etymonline.com/index.php?term=medicine|date=11 October 2007}} ''Online Etymology Dictionary''&lt;/ref&gt;

== کلینیکي تمرین ==
په ټوله نړۍ کې طب او کلینیکي تمرین ته لاسرسی په کلتور او تکنالوۍ کې د سیمه‌ییزو توپيرونو پر بنسټ توپير کوي. مدرن علمي طب په لوېدیځ کې ډېر پرمخ‌تللی دی، په داسې حال کې چې په مخ پر ودې هېوادونو لکه د افریقا او اسیا په ځینو برخو کې وګړي ښايي پرته له دې چې د طب په برخه کې علمي زده‌کړې ولري پر سنتي طب له لږ اغېزمنتیا او شواهدو سره  خورا ډېره تکیه وکړي. &lt;ref&gt;{{cite document|author=WHO Dept. of Essential Drugs and Medicines Policy|year=2002|title=Traditional medicine: growing needs and potential|publisher=[[World Health Organization]]|hdl=10665/67294}}&lt;/ref&gt;

په پرمختللې نړۍ کې د شواهدو پر بنسټ طبابت په ټولیز ډول په کلینیکي تمرین کې نه کاریږي. د مثال په ډول د یوې سروې پر بنسټ چې په 2007 کال کې یې تېرو اثارو ته کتنه کړې وه, ښیي چې شاوخوا 49% لاس وهنې/ مداخلې د خپلو ګټو یا تاوانو د ملاتړ لپاره د کافي شواهدو له کمښت سره مخ دي. په مدرن کلینیکي تمرین کې ډاکتران او د دوی مرستیالان په خپله ناروغان د تشخیص, وړاندوینې, درملنې او له ناروغیو څخه د مخنیوي په موخه د کلینیکي تمرین د قضاوت له مخې ارزوي. د ډاکتر او ناروغ اړیکه معمولاً د ناروغ طبي دوسیې او طبې تاریخچې له معاینه کولو سره له یوې طبي مرکې او  فزیکي معاینې سره پیل کېږي. معمولاً له اساسي طبي وسایلو لکه ستاتېسکوپ (stethoscope) او د ژبې فشاروونکي (tongue depressor) څخه کار اخیستل کېږي. وروسته د علایمو/نښو لپاره مرکه او معاینه د نښانو/اعراضو لپاره کېږي، ډاکتر ښايي د ځینو ازمويښتونو لکه د وینې معایناتو، له ژوندي غړي څخه نمونه اخېستلو (biopsy) ته امر وکړي او یا هم طبي درمل او نورې درملنې تجویز کړي. بېلابېلې تشخصي طریقې د وړاندې شویو معلوماتو پر بنسټ د شرایطو په کنترول کولو کې مرسته کوي. د مقابلې په بهیر کې د ټولو اړوندو حقیقتونو په اړه د ناروغ  پوهاوی د اړیکې او باور د رامنځته کېدو اړینه برخه ده. وروسته طبي مقابله په یو طبي ریکارډ کې چې په ډېرۍ قضايي حوزو کې یو قانوني سند دی مستنديږي. څارل/تعقيب ښايي لنډ وي خو ورته عمومي پروسیجر له لارې څارل کېږي، متخصصین ورته پروسې څاري. د موضوع  پېچلتيا ته په پام سره درملنه ښايي یوازې څو شېبې یا څو اونۍ وخت ونیسي. &lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=El Dib RP, Atallah AN, Andriolo RB|title=Mapping the Cochrane evidence for decision making in health care|journal=Journal of Evaluation in Clinical Practice|volume=13|issue=4|pages=689–92|date=August 2007|pmid=17683315|doi=10.1111/j.1365-2753.2007.00886.x}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Coulehan_2005&quot;&gt;{{cite book|vauthors=Coulehan JL, Block MR|title=The Medical Interview: Mastering Skills for Clinical Practice|edition=5th|publisher=F. A. Davis|year=2005|isbn=978-0-8036-1246-4|oclc=232304023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AHIMA2005&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Addison K, Braden JH, Cupp JE, Emmert D, Hall LA, Hall T, Hess B, Kohn D, Kruse MT, McLendon K, McQueary J, Musa D, Olenik KL, Quinsey CA, Reynolds R, Servais C, Watters A, Wiedemann LA, Wilkins M, Wills M, Vogt NE|display-authors=6|title=Update: guidelines for defining the legal health record for-disclosure purposes|journal=Journal of AHIMA|volume=76|issue=8|pages=64A–64G|date=September 2005|pmid=16245584|url=http://library.ahima.org/xpedio/groups/public/documents/ahima/bok1_027921.hcsp?dDocName=bok1_027921|first21=NE|first20=M|archive-url=https://web.archive.org/web/20080309002938/http://library.ahima.org/xpedio/groups/public/documents/ahima/bok1_027921.hcsp?dDocName=bok1_027921|archive-date=9 March 2008|access-date=22 September 2009|archivedate=9 March 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080309002938/http://library.ahima.org/xpedio/groups/public/documents/ahima/bok1_027921.hcsp?dDocName=bok1_027921}}&lt;/ref&gt;

د روغتيايي مرکې او مقابلې اجزا په لاندې ډول دي:&lt;ref name=&quot;Coulehan_20052&quot;&gt;{{cite book|vauthors=Coulehan JL, Block MR|title=The Medical Interview: Mastering Skills for Clinical Practice|edition=5th|publisher=F. A. Davis|year=2005|isbn=978-0-8036-1246-4|oclc=232304023}}&lt;/ref&gt;

* اصلي شکایت (CC): له ډاکتر سره د اوسني ملاقات دلیل. دا علایم دي؛ چې د ناروغ په‌خپله ژبه هر یو له خپل وخت سره ثبتېږي. اصلي شکایت ته همداراز د «اصلي شکایت وړاندې‌کونه» یا «اصلي اندېښنه» وايي. 
* د اوسنۍ ناروغۍ تاریخچه (HPI): د علایمو د رامنځته کېدلو او د هرې نښې د لاڅرګندتیا زماني ترتیب د پخوانیو ناروغیو له تاریخچې څخه د تشخیص وړ، چې تر ډېره د پخوانۍ طبي تاریخچې (PMH) په نوم یاديږي. په پخوانۍ طبي تاریخچه کې (HPI) او (PMH) شامل دي. 
* اوسنی فعالیت: دنده، د خوښې‌وړ فعالیتونه، هغه څه چې ناروغ يې په حقیقت کې تر سره کوي. 
* درمل/دواګانې (Rx): هغه ټول درمل چې ناروغ يې کاروي، لکه تجویز شوې، له نسخې پرته، کورني درمل او همداراز بدیل د بوټو درمل. حساسیتونه (Allergies ) هم ثبتيږي.
* پخوانۍ طبي تاریخچه (PMH/PMHx): هم‌مهاله طبي ستونزې، پخواني عملیاتونه او بستر کېدل، ټپونه، عفوني ناروغۍ یا پخوانی واکسیناسیون او د پېژندل شویو حساسیتونو تاریخچه. 
* ټولنیزه تاریخچه (SH): د زېږيدلو ځای، هستوګنځی، د واده تاریخچه، تولنیز او اقتصادي وضعیت، عادتونه چې د خوړو رژیم، درمل، تنباکو او الکول/شراب په کې شامل دي. 
* کورنۍ تاریخچه (FH): په کورنۍ کې د ناروغیو لیست ښايي پر ناروغ اغېز ولري. ځنې وختونه له کورني شجره‌لیک څخه کار اخیستل کېږي.  
* د نښو/علایمو بیاکتنه (ROS) او یا د سیستم پلټنه: د اضافي پوښتنو ټولګه ده چې ښايي د ناروغ په اوسنۍ تاریخچه (HPI) کې له پامه وغورځول شي: یوه عمومي پوښتنه (ایا په‌خپل وزن کې مو کموالی، د خوب په کیفیت کې بدلون، تبه، پړسوب/مټاکه، موړه او داسې نور ترسترګو شوي؟) په تعقیب سره یې د بدن د نورو اصلي سیستمونو (زړه، سږي، د هاضمې سیستم، د ادرار مجرا او داسې نور) په اړه پوښتنې مطرح کېږي.

فزیکي معاینه د لیدلو وړ او عیني طبي نښو له پلوه د ناروغ معاینه ده، د هغو علایمو خلاف چې ناروغ یې په خپله خوښه بیانوي او په لازمي ډول د لیدلو وړ نه دي. د روغتیايي خدماتو وړاندې کوونکی له ليدلو، اورېدلو، لمس کولو او ځينې وختونه له بویولو(لکه عفونت، یوریمیا، دیابیتي کیتواسیدوزس) څخه کار اخلي. څلورکړنې د فزیکي معاینې اساس دی:  پلټنه (inspection)، لمس (احساس)، ضربه وهل (د رېزونانس څانګړنو د تعین لپاره ضربه)، غوږ نیول (اورېدل)، په ټوله کې په همدې ترتیب اجرا کېږي خو غوږنیول له ضربې وهلو څخه مخکې او لمس د خېټې/نس د ارزونې لپاره کارول کېږي. &lt;ref&gt;{{cite journal|title=Assessing patients effectively: Here's how to do the basic four techniques|journal=Nursing2014|volume=8|issue=2|page=6|year=2006|doi=10.1097/00152193-200611002-00005}}&lt;/ref&gt;

کلینیکي معاینه لاندې موارد مطالعه کوي:&lt;ref&gt;{{cite web|title=Clinical examination|url=https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Clinical+examination#:~:text=including%20some%20tests.-,The%20examination,and%20blood%20pressure%E2%80%94are%20recorded.|website=TheFreeDictionary.com|access-date=18 January 2021|archive-date=4 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204001630/https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Clinical+examination#:~:text=including%20some%20tests.-,The%20examination,and%20blood%20pressure%E2%80%94are%20recorded.|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

* حیاتي علایم چې وزن، قد، د بدن تودوخه، د وینې فشار، نبض، د تنفس شمېر او د هیموګلوبینو د اکسیجن مشبوعیت.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Clinical examination|url=https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Clinical+examination#:~:text=including%20some%20tests.-,The%20examination,and%20blood%20pressure%E2%80%94are%20recorded.|website=TheFreeDictionary.com|access-date=18 January 2021|archive-date=4 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204001630/https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Clinical+examination#:~:text=including%20some%20tests.-,The%20examination,and%20blood%20pressure%E2%80%94are%20recorded.|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* د ناروغ عمومي ظاهري حالت او د ناروغۍ ځانګړي شاخصونه (د خوړو وضعیت، د زېړي څرګندوالی، د رنګ پيکه‌توب او چاغوالی)

* جلد
* سر، سترګې، غوږونه، پزه او ستونی (HEENT)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Clinical examination|url=https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Clinical+examination#:~:text=including%20some%20tests.-,The%20examination,and%20blood%20pressure%E2%80%94are%20recorded.|website=TheFreeDictionary.com|access-date=18 January 2021|archive-date=4 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204001630/https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Clinical+examination#:~:text=including%20some%20tests.-,The%20examination,and%20blood%20pressure%E2%80%94are%20recorded.|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* د زړه رګونه (زړه او د وینې رګونه)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Clinical examination|url=https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Clinical+examination#:~:text=including%20some%20tests.-,The%20examination,and%20blood%20pressure%E2%80%94are%20recorded.|website=TheFreeDictionary.com|access-date=18 January 2021|archive-date=4 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204001630/https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Clinical+examination#:~:text=including%20some%20tests.-,The%20examination,and%20blood%20pressure%E2%80%94are%20recorded.|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* خېټه/نس او رېکتوم (rectum)
* تناسلي دستګاه (او امېندواري که چېرې ناروغ امېندواره وي، یا ښايي امېند واره وي) 
* اسکلېټي عضلات (د ملا تير او علوي-سفلي اطراف/ لاس او پښې)
* عصبي (د پوهاوي حس، پوهه، مغز، لیدل، جمجه‌يي اعصاب نخاع او محیطي اعصاب)
* اروايي (لوری‌موندنه، رواني وضعیت، موډ/خوی یا حالت، د غیر طبیعي فکر یا درک شواهد)

په احتمالي ډول تمرکز د علاقې وړ په هغه برخو دی چې په طبي تاریخچه کې په ګوته شوي او ښايي پورته نه وي یاد شوي ټول موارد په کې شامل نه وي.  &lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Grembowski DE, [[Paula Diehr|Diehr P]], Novak LC, Roussel AE, Martin DP, Patrick DL, Williams B, Ulrich CM|display-authors=6|title=Measuring the &quot;managedness&quot; and covered benefits of health plans|journal=Health Services Research|volume=35|issue=3|pages=707–34|date=August 2000|pmid=10966092|pmc=1089144}}&lt;/ref&gt;

==سرچينې==
{{Reflist|2}}


[[وېشنيزه:درملگري| ]]
[[وېشنيزه:روغتياپوهنه]]

&lt;!-- مېنځ ويکي تړنې--&gt;</text>
      <sha1>srhvewom2a9mkguu8wpbqsljsuvjhk6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مرکزي افريقا جمهوريت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2771</id>
    <revision>
      <id>369440</id>
      <parentid>361819</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T03:29:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18032" sha1="kcl7a62r0k4d6c4fko17o0yn5w229v1" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = 
| common_name = د مرکزی افریقا ولسمشریزه
| native_name = د منځنۍ افریقا ولسمشریزه
| image_flag = Flag of the Central African Republic.svg
| image_coat = Coat of arms of the Central African Republic.svg
| national_motto = {{Native name|fr|&quot;Unité, Dignité, Travail&quot;|italics=off}}{{سخ}}{{small|&quot;یوازیوالی، شرافت، کار&quot;}}
| national_anthem = {{Native name|fr|[[La Renaissance]]|nolink=no}}{{سخ}}{{Native name|sg|E Zingo|nolink=yes}}{{سخ}}{{small|&quot;نوزایی&quot;}}{{سخ}}{{مینځ ‌چین}}[[File:La Renaissance.ogg|La Renaissance]]{{پای}}
| image_map = Central African Republic (orthographic projection).svg
| map_caption = {{Map caption|countryprefix= |location_color= |region=آفریقا |region_color= |subregion=[[افریقایي ټولنه]] |subregion_color=}}
| image_map2 = Central African Republic - Location Map (2013) - CAF - UNOCHA.svg
| capital = [[بانګویی]]
| coordinates = {{Coord|4|22|N|18|35|E|type:city}}
| largest_city = پلازمینه
| official_languages = [[فرانسوي]]{{سخ}}[[سانګو ژبه]]
| ethnic_groups = {{Hlist|[[بقاره]]|[[کامرون او ګابون]]|[[باندا خلک]]|[[بایاکا خلک]]|[[فولانیان خلک]]|[[ګبایا خلک]]|[[کارا]]|[[کریش]]|[[مباکا]]|[[نجباندي]]|[[نجباندي]]|[[سارا]]|[[فیدیري]]|[[یاکوما]]|[[یاکوما]]|[[یولو]]|[[ځاندي]]|[[د منځنۍ افریقا هیواد قومونه]]}}
| demonym = [[د منځنۍ افریقا هیواد وګړي]]
| government_type = [[حاکم دولت]] [[نیمه ریاستی نظام]] [[ولسمشریزه]]
| leader_title1 = [[ولسمشر]]
| leader_name1 = [[فوستن-ارچانګ تاودرا]]
| leader_title2 = [[لومړی مرستیال|لومړی ‌وزیر]]
| leader_name2 = [[فیرمین نګریبادا]]
| legislature = [[ولسي جرګه]]
| sovereignty_type = [[خپواکي]]
| established_event1 = له [[فرانسه|فرانسې]]
| established_date1 = ۱۳ اګسټ ۱۹۶۰
| established_event2 = جوړښت [[د منځنۍ افریقا ټولواکمنې]]
| established_date2 = ۴ ډسمبر ۱۹۷۶
| established_event3 = ولسمشریزه جوړیدل
| established_date3 = ۲۱ سپټمبر ۱۹۷۹
| area_km2 = ۶۲۲٬۹۸۴
| area_rank = ۴۴ام &lt;!-- Area rank should match [[د افریقایي پلازمینو نوملړ]] --&gt;
| area_sq_mi = ۲۴۰٬۵۳۴ &lt;!--Do not remove per [[د افریقایي هیوادونو نوملړ]]--&gt;
| percent_water = ۰
| population_estimate = {{UN Population|Central African Republic}}{{UN Population|ref}}
| population_census = ۴٬۹۸۷٬۶۴۰&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://countrymeters.info/en/Central_African_Republic|title=Live Central African Republic population (2017). Current population of Central African Republic — Countrymeters|last=countrymeters.info|website=countrymeters.info|access-date=6 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160601215515/http://countrymeters.info/en/Central_African_Republic|archive-date=1 June 2016|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = {{UN Population|Year}}
| population_estimate_rank = ۱۱۹ام
| population_census_year = ۲۰۰۳
| population_density_km2 = ۷٫۱
| population_density_sq_mi = ۱۸٫۴ &lt;!--Do not remove per [[د منځنۍ افریقا هیواد ولسمشر]]--&gt;
| population_density_rank = ۲۲۱ام
| GDP_PPP = $۳٫۴۵۴ بلیونه&lt;ref name=imf2&gt;{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=105&amp;pr.y=1&amp;sy=2014&amp;ey=2021&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=626&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=|title=Central African Republic |publisher=International Monetary Fund}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year = ۲۰۱۷
| GDP_PPP_per_capita = $۶۹۳&lt;ref name=imf2/&gt;
| GDP_nominal = $۲٫۰۰۳ بیلیونه&lt;ref name=imf2/&gt;
| GDP_nominal_year = ۲۰۱۷
| GDP_nominal_per_capita = $۴۰۱&lt;ref name=imf2/&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 
| Gini = ۵۶٫۳ &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year = ۲۰۰۸
| Gini_change = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref = &lt;ref name=&quot;wb-gini&quot;&gt;{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=Gini Index |publisher=World Bank |accessdate=2 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150209003326/http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI |archive-date=9 February 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank = ۲۸ام
| HDI = ۰٫۳۸۱ &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year = ۲۰۱۸&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change = increase &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref = &lt;ref name=&quot;UNHDR&quot;&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2019|language=en|publisher=[[برنامه عمران ملل متحد]]|date=10 December 2019|accessdate=10 December 2019|format=PDF}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = ۱۸۸ام
| currency = [[د لویدیځې افریقا سی اف ای فرانک]]
| currency_code = XAF
| time_zone = [[West Africa Time|WAT]]
| utc_offset = +۱
| drives_on = ښوی&lt;ref&gt;[http://www.brianlucas.ca/roadside/ Which side of the road do they drive on?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120414073422/http://brianlucas.ca/roadside/ |date=14 April 2012}} Brian Lucas. August 2005. Retrieved 28 January 2009.&lt;/ref&gt;
| calling_code = [[+۲۳۶]]
| iso3166code = CF
| cctld = [[.cf]]
| ethinc_groups_year = 
}}'''د منځنی افریقا ولسمشریزه''' یاهم (د مرکزی افریقا جمهوریت) په [[انګلیسي]] Central African Republic) په [[مرکزي افريقا]] کې پر وچې پورې تړلی یو هیواد دی.
پلازمینه یې د [[بانګویی]] ښار او رسمی ژبه یې [[فرانسوي]] ده. د یاد هیواد مساحت ۹۸۴'۶۲۲ کیلومتره مربع او د وګړو شمیر یې ۰۰۰'۶۱۶'۴ میلیونه تنه دی.

د منځنۍ افریقا جمهوریت (CAR) (په سانګو ژبه کې: Ködörösêse tî Bêafrîka،په فرانسوي ژبه کې: République centrafricaine, RCA) په منځنۍ افریقا کې په وچه کې چاپېر هېواد دی. شمال لور ته یې چاد، شمال ختیځ لور ته یې سوډان، سویل ختیځ لور ته سویلي سوډان، سویل لور ته یې د کانګو ډیموکراتیک جمهوریت، سویل لوېدیځ لور ته د کانګو جمهوریت او لویدیځ لور ته یې کامرون پراته دي.  &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nationsonline.org/oneworld/central_african_republic.htm|title=Central African Republic – CAR – Country Profile – Nations Online Project|website=www.nationsonline.org}}&lt;/ref&gt;

د منځنۍ افریقا جمهوریت نږدې ۶۲۰۰۰۰ کیلومتره مربع (۲۴۰۰۰۰ مایل مربع) مساحت لري  پوښي. تر ۲۰۱۸ ز کال پورې، د دې هېواد نفوس نږدې ۴.۷ میلیونه وګړي اټکل شوی. تر ۲۰۲۲ ز کال پورې، د منځنۍ افریقا جمهوریت د کورنۍ جګړې شاهد دی چې له ۲۰۱۲ ز کال راهیسې روانه ده. د منځنۍ افریقا جمهوریت زیاتره برخه د سوډانو - ګیني چمنونو څخه جوړه ده، خو د دې هېواد په شمال کې د ساحل - سوډاني زون او په سویل کې د استوایی ځنګل زون څخه را منځ ته شوی دی. د هېواد دوه پر دریمه برخه د اوبنګي د سیند په حوزه کې ده (چې کانګو ته بهېږي)، په داسې حال کې چې پاتې دریمه برخه د چاري په حوزه کې ده، د چاد جهيل ته بهېږي.  &lt;ref&gt;{{cite book|url=https://www.hrw.org/world-report/2019/country-chapters/central-african-republic|title=World Report 2019: Rights Trends in Central African Republic|last1=Mudge|first1=Lewis|date=11 December 2018|website=Human Rights Watch|access-date=9 May 2019}}&lt;/ref&gt;

دا خاوره چې نن ورځ د منځنۍ افریقا جمهوریت دی، د زرګونو کلونو په اوږدو کې تر استوګنې لاندې دی، خو د هېواد اوسنۍ پولې د فرانسې له لوري وټاکل شوې، چې د استعمار په توګه یې د ۱۹ پېړۍ په وروستیو کې په دې هېواد واکمني کوله. په ۱۹۶۰ زکال کې د فرانسې څخه د خپلواکۍ له ترلاسه کولو وروسته، د منځنۍ افریقا جمهوریت د یو شمېر استبدادي مشرانو، د شاهي نظام د ناکامه هڅې په ګډون تر واک لاندې راغئ. &lt;ref name=&quot;Bokassa&quot;&gt;[https://www.theguardian.com/world/2010/dec/03/jean-bedel-bokassa-posthumous-pardon 'Cannibal' dictator Bokassa given posthumous pardon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301025416/https://www.theguardian.com/world/2010/dec/03/jean-bedel-bokassa-posthumous-pardon|date=1 March 2017}}. ''The Guardian''. 3 December 2010&lt;/ref&gt;

په ۱۹۹۰ ز کال کې، ډیموکراسي غوښتنه په ۱۹۹۳ ز کال کې د لومړیو څو ګوندي ډیموکراتیکو ټاکنو لامل شوه. انګ فیلیکس پتاسې ولسمشر شو، خو وروسته د ۲۰۰۳ ز کال د جنرال فرانسوا بوزیزي په کودتا کې له واکه لرې شو. د منځنۍ افریقا جمهوریت د بوش جګړه په ۲۰۰۴ ز کال کې پیل شوه، خو په ۲۰۰۷ ز کال او بیا په ۲۰۱۱ ز  کال کې د سولې د تړونو تر څنګ، کورنۍ جګړه په ۲۰۱۲ ز کال  کې بېرته پیل شوه. کورنۍ جګړې د هېواد د بشري حقونو خراب ریکارډ ته دوام ورکړ. په دې کې د بېلابېلو ښکېلو وسله والو ډلو له لوري د پراخه او زیاتېدونکو سرغړونو، لکه په خپل سری زندان، شکنجه او د بیان پر ازادۍ او د خوځښت پر ازادۍ محدودیتونو ګډون درلود.  

د دې هېواد د پام وړ معدني زیرمو او نورو زیرمو تر څنګه، لکه د یورانیمو زیرمې، خام نفت، سره زر، الماس، کوبالټ، چاتراش لرګي، او د اوبو بریښنا، او همدارنګه پراخه کرنیزه ځمکه، د منځنۍ افریقا جمهوریت د نړۍ د لسو بې وزلو هېوادونو له ډلې څخه دی چې په ۲۰۱۷ ز کال کې په نړۍ کې د پېرود د ځواک په برابرۍ کې د کس پر سر ټیټه GDP لري. په ۲۰۱۹ ز کال کې، د بشري پراختیا شاخص (HDI) پر بنسټ، دا هېواد د بشري پراختیا کې په دوهمه ټیټه کچه کې و (چې یوازې له نایجر څخه مخکې دی)، یعني له ۱۸۹ هېوادونو څخه ۱۸۸ ځای لري. نوموړی هېواد د تعدیل شوي-نابرابرۍ د بشري پراختیا تر ټولو ټیټ شاخص درلود، چې د ۱۵۰ هېوادونو له ډلې په ۱۵۰ ځای کې و. د منځنۍ افریقا جمهوریت د اټکل له مخې تر ټولو غیرصحي هېواد هم دی او د ځوانانو لپاره تر ټولو بد هېواد ګڼل کېږي. &lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/central-african-republic/ Central African Republic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224211128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ct.html |date=2018-12-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224211128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ct.html |date=2018-12-24 }}. [[The World Factbook]] (CIA World Factbook) ''[[Central Intelligence Agency]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IMF 2017&quot;&gt;[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?sy=2017&amp;ey=2017&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;pr1.x=55&amp;pr1.y=9&amp;c=512%2C946%2C914%2C137%2C612%2C546%2C614%2C962%2C311%2C674%2C213%2C676%2C911%2C548%2C193%2C556%2C122%2C678%2C912%2C181%2C313%2C867%2C419%2C682%2C513%2C684%2C316%2C273%2C913%2C868%2C124%2C921%2C339%2C948%2C638%2C943%2C514%2C686%2C218%2C688%2C963%2C518%2C616%2C728%2C223%2C836%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C624%2C692%2C522%2C694%2C622%2C142%2C156%2C449%2C626%2C564%2C628%2C565%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C359%2C960%2C453%2C423%2C968%2C935%2C922%2C128%2C714%2C611%2C862%2C321%2C135%2C243%2C716%2C248%2C456%2C469%2C722%2C253%2C942%2C642%2C718%2C643%2C724%2C939%2C576%2C644%2C936%2C819%2C961%2C172%2C813%2C132%2C726%2C646%2C199%2C648%2C733%2C915%2C184%2C134%2C524%2C652%2C361%2C174%2C362%2C328%2C364%2C258%2C732%2C656%2C366%2C654%2C734%2C336%2C144%2C263%2C146%2C268%2C463%2C532%2C528%2C944%2C923%2C176%2C738%2C534%2C578%2C536%2C537%2C429%2C742%2C433%2C866%2C178%2C369%2C436%2C744%2C136%2C186%2C343%2C925%2C158%2C869%2C439%2C746%2C916%2C926%2C664%2C466%2C826%2C112%2C542%2C111%2C967%2C298%2C443%2C927%2C917%2C846%2C544%2C299%2C941%2C582%2C446%2C474%2C666%2C754%2C668%2C698%2C672&amp;s=PPPPC&amp;grp=0&amp;a= World Economic Outlook Database, January 2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180503062812/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?sy=2017&amp;ey=2017&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;pr1.x=55&amp;pr1.y=9&amp;c=512,946,914,137,612,546,614,962,311,674,213,676,911,548,193,556,122,678,912,181,313,867,419,682,513,684,316,273,913,868,124,921,339,948,638,943,514,686,218,688,963,518,616,728,223,836,516,558,918,138,748,196,618,278,624,692,522,694,622,142,156,449,626,564,628,565,228,283,924,853,233,288,632,293,636,566,634,964,238,182,662,359,960,453,423,968,935,922,128,714,611,862,321,135,243,716,248,456,469,722,253,942,642,718,643,724,939,576,644,936,819,961,172,813,132,726,646,199,648,733,915,184,134,524,652,361,174,362,328,364,258,732,656,366,654,734,336,144,263,146,268,463,532,528,944,923,176,738,534,578,536,537,429,742,433,866,178,369,436,744,136,186,343,925,158,869,439,746,916,926,664,466,826,112,542,111,967,298,443,927,917,846,544,299,941,582,446,474,666,754,668,698,672&amp;s=PPPPC&amp;grp=0&amp;a=|date=3 May 2018}}, [http://www.imf.org/external/ns/cs.aspx?id=28 International Monetary Fund] {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20060214005019/http://www.imf.org/external/ns/cs.aspx?id=28|date=14 February 2006}}. Database updated on 12 April 2017. Accessed on 21 April 2017.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdi_table.pdf|title=Archived copy|access-date=27 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915042654/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdi_table.pdf|archive-date=15 September 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://tribune.com.pk/story/1188069/worlds-unhealthiest-countries/|title=These are the world's unhealthiest countries – The Express Tribune|date=25 September 2016|work=The Express Tribune|access-date=17 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801171519/https://tribune.com.pk/story/1188069/worlds-unhealthiest-countries/|archive-date=1 August 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.trust.org/item/20161020230325-xtrrw/|title=Central African Republic worst country in the world for young people – study|first=Thomson Reuters|last=Foundation|access-date=1 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805184326/http://news.trust.org/item/20161020230325-xtrrw|archive-date=5 August 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

د منځنۍ افریقا جمهوریت د ملګرو ملتونو، افریقایي ټولنې، د منځنۍ افریقا د هېوادونو د اقتصادي ټولنې، د انترنیشنل دی لا فرانکوفوني سازمان او د غیروابسته غورځنګ غړیتوب لري.

== رېښه ==
د منځنۍ افریقا د جمهوریت نوم د افریقا په منځنۍ سیمه کې د دې هېواد له جغرافیوي موقعیت او د دې هېواد د حکومت له جمهوري بڼې څخه اخیستل شوی. له ۱۹۷۶ ز کال څخه تر ۱۹۷۹ ز کال پورې، دا هېواد د منځنۍ افریقا د سترواکۍ په توګه پېژندل کېده. د استعمار په دوره کې، د هېواد نوم اوبانګي – شاري (Ubangi-Shari) و چې د اوبنګي سیند او چاري سیند څخه اخیستل شوی و. &lt;ref&gt;{{Cite web|last=Palmer|first=Brian|date=March 9, 2012|title=Why Does the Central African Republic Have Such a Boring Name?|url=https://slate.com/news-and-politics/2012/03/joseph-kony-video-why-does-central-african-republic-have-such-a-boring-name.html|website=Slate}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==
&lt;references /&gt;

==ایداري وېش==
د منځنۍ افریقا ولسمشریزه په څوارلس ولایتونو او دوه اقتصادي برخو ویشل وې ده.
[[دوتنه:CAR prefectures.png|400px|thumb]]
[[دوتنه:Central African Republic-CIA WFB Map.png|thumb]]
* [[لوبای]]
* [[بامینګوبانګوران]]
* [[کوتو سفلي]]
* [[کوتو علیا]]
* امبومو علیا
* [[کومو]]
* [[مامبرکادي]]
* [[امبومو]]
* نانامامبر
* اومبلا مپوکو
* اوواکا
* اوهام
* اوهامپونده
* واکاګا
* [[ناناګربیزي اقتصادی سیمه]]
* [[سانګا امبیري اقتصادي سیمه]]

==تاریخ==
==جغرافیه==
[[دوتنه:CAR regions map.png|Carte de la République centrafricaine.]]

==کلتور==
==اقتصاد==
[[وېشنيزه:د افریقایي اتحادیه غړي هیوادونه]]
[[وېشنيزه:د منځی افریقا جمهوریت]]
[[وېشنيزه:په وچې پورې تړلي هیوادونه]]</text>
      <sha1>kcl7a62r0k4d6c4fko17o0yn5w229v1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هنګري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2976</id>
    <revision>
      <id>369451</id>
      <parentid>314026</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T04:01:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25318" sha1="8nexhrhsspzzbnkt7ose6hw4s47l2r4" xml:space="preserve">{{هېواد-مالوماتبکس|
| ولسي نوم= ''Magyar Köztársaság''
|اوږد دوديز نوم= د هنګري جمهوريت
|عام نوم = هنگري
|image_flag = Flag of Hungary.svg
|image_coat = Coat_of_Arms_of_Hungary.svg
|image_map =EU-Hungary.svg|thumb|200px 
|national_motto = none&lt;br /&gt;Historical: [[Latin]]: ''Regnum Mariae Patrona Hungariae'' &lt;br /&gt;([[انګلیسي]]: &quot;Kingdom of Mary the Patron of Hungary&quot;)
|ملي سرود = ''[[Himnusz|Himnusz (Isten, áldd meg a magyart)]]''&lt;br /&gt; &quot;Hymn (God, bless Hungarian people)&quot;
|رسمي ژبه = [[Hungarian language|Hungarian]] (''Magyar'')
|پلازمېنه = [[بوداپست]]
|latd=۴۷ |latm=۲۶ |latNS=N |longd=۱۹ |longm=۱۵ |longEW=E |
|لوی ښار = [[بوداپست]]
|د حکومت بڼه = دموکراتیک [[ولسمشریزه]]
|د لارښود لقب = [[د هنګري ولسمشر|ولسمشر]]&lt;br /&gt;[[د هنگري لومړي وزير|لومړی وزير]]
|د لارښود نوم = [[László Sólyom]]&lt;br /&gt;[[Ferenc Gyurcsány]]
|area_rank = ۱۰۸م
|د مساحت ارتوالی = ۱ E۱۰
|مساحت = ۹۳,۰۳۰
|areami²= ۳۵,۹۱۹&lt;!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --&gt;
|د اوبو سلنه = ۰.۷۴%
|د وگړو اټکل= ۱۰,۰۷۷,۰۰۰
|د وگړو د شمېر د اټکل کال= December ۲۰۰۵
|population_estimate_rank = ۸۰th
|population_اټکل = ۱۰,۱۹۸,۳۱۵
|د وگړو د سرشمېرنې کال = ۲۰۰۱
|د وگړو گڼه گونه = ۱۰۸
|population_densitymi² =۲۸۰ &lt;!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --&gt;
|population_density_rank = 69th
|GDP_PPP_year = ۲۰۰۵
|GDP_PPP = $۱۶۲,۲۸۹ میلیونه
|GDP_PPP_rank = ۴۹th
|GDP_PPP_per_capita = $۱۶,۶۲۷
|GDP_PPP_per_capita_rank = ۴۳rd
|sovereignty_type = Foundation
|established_events = Foundation:&lt;br /&gt; Independence:
|established_dates = &lt;br /&gt; December, [[۱۰۰۰]]&lt;br /&gt; October ۲۳, [[۱۹۸۹]]
|HDI_year = ۲۰۰۳
|HDI = ۰.۸۶۲
|HDI_rank = ۳۵م
|HDI_category = &lt;font color=&quot;#۰۰۹۹۰۰&quot;&gt;لوړ&lt;/font&gt;
|پېسه = [[Hungarian forint|Forint]]
|currency_code = HUF
|country_code = hu
|time_zone =  [[د مرکزي اروپا وخت]]
|utc_offset = +۱
|time_zone_DST = [[د مرکزي اروپا پسرلنی ساعت]]
|utc_offset_DST = ۲
|cctld = [[.hu]]
|پېل گڼ = ۳۶
|footnotes = 
}}

'''مجارستان''' (هنګري هیواد) چې رسمي نوم یې د د (مجارستان) هنګری جمهوریت دی په [[منځنۍ اروپا]] کې پروت د وچې پورې تړلی [[هیواد]] دی چې پلازمینه یې د [[بوداپست]]، [[بوداپست]] ښار دی او ګاونډي هیوادونه یې د لویدیځ له خوانه [[اتریش]],شمال نه [[سلواکیا]],شمال ختیځ نه له  [[اوکراین]], ختیځ او جنوب ختیځ نه له [[رومانیا]], جنوب ته له [[سربيا]],او [[کرواسیا]] او د جنوب لویدیځ لوري نه له  [[سلوانیا]] سره گډه پوله لري.
یاد هیواد ۰۳۰'۹۳ کیلومتره مربع مساحت او ۰۰۰'۰۰۰'۱۰ میلونه وګړي لري. د هنګری د حکومت ډول یط پارلماني دی. ولسمشر یې [[یانوش آډر]] او [[لومړی وزیر]] یې [[ویکتور اوربان]] دی رسمي ژبه یې [[هنګري ژبه]] ده. 

هنګري (په هنګري ژبه کې: ''Magyarország'') په مرکزي اروپا کې، په وچه کې راایسار هېواد دی. دا هېواد چې د کارپاتیان د غرونو تر منځ پروت دی، ۹۳۰۳۰ کیلومتر مربع (۳۵۹۲۰ مایل مربع) مساحت لري، چې له شمالي لوري د سلواکیا، له شمال ختیځ  لوري د اوکراین، له ختیځ او سویل ختیځ لوري د رومانیا، له سوېل لوري د سربستان، له سویل لوېدیځ لوري د کرواسي او سلوانیا او له لوېدیڅ لوري د اطریش له خوا چاپېر شوی دی. هنګري نږدې ۱۰ میلیونه نفوس لري چې زیاتره یې هنګري نژاده او همدارنګه د پام وړ روماني لږه کي لري. هنګري چې د دې هېواد رسمي ژبه ده، په نړۍ کې د اورالي ژبو تر ټولو پراخه تکلمي ژبه ده او د غیر هندي-اروپایي ژبو له ډلې یوه ده، چې په پراخه کچه په اروپا کې تکلم پرې کېږي. بوداپست، د هېواد پلازمېنه او لوی ښار دی او نورې لویې ښاري سیمې یې ډیبرېت سین، سېګېډ، مېشکالتس، پې یچ او جیور دي. &lt;ref name=&quot;Flaw&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.kormany.hu/download/e/02/00000/The%20New%20Fundamental%20Law%20of%20Hungary.pdf|title=The Fundamental Law of Hungary|publisher=Hungarian State|access-date=8 May 2017|archive-date=29 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140629205136/http://www.kormany.hu/download/e/02/00000/The%20New%20Fundamental%20Law%20of%20Hungary.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.helsinki.fi/~tasalmin/fu.html|title=Uralic (Finno-Ugrian) languages, Classification of the Uralic (Finno-Ugrian) languages, with present numbers of speakers and areas of distribution (last updated 24 September 201)|date=6 June 2017|publisher=helsinki.fi|access-date=6 June 2017}}&lt;/ref&gt;

د اوسني هنګري خاوره ،د بېلابېلو خلکو، لکه: سېلتیانو، رومیانو، جرمن قبایلو، هونیانو، لوېدیځ سلاویانو اوآوراسیانو پرمخ د څو پېړیو په اوږدو کې یوه څلولارې وه. د هنګري دولت بنسټ د هنګري د لوی شهزاده، ارپاد له خوا د نهمې پېړۍ په وروستیو کې د کارپاتیان د سیمې په نیولو سره کېښودل شو. د نوموړي کړوسی لومړي سټیفن په ۱۰۰۰ کال کې په تخت کېناست او خپل سلطنت یې عیسوي سلطنت ته واړاوه. هنګري هېواد په ۱۲ پېړۍ کې یو سیمه ییز ځواک شو، چې په ۱۵ پېړۍ کې یې خپل کلتور او سیاست اوج ته ورسېد. دا هېواد په ۱۵۲۶ز کال کې د موهاچ له جګړې وروسته، په نیمایې توګه د عثماني سترواکۍ (۱۵۴۱ – ۱۶۹۹زکلونو) تر واک لاندې راغله. د اتلسمې پېړۍ په پای کې دا هېواد د هابسبورګ تر واکمنۍ لاندې راغی، چې وروسته د اطریش له سترواکۍ سره یوځای شو او د شلمې پېړۍ په لومړیو کې د اطریش- هنګري یو لوی ځواک را منځ ته کړ.  &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mek.oszk.hu/09100/09132/09132.pdf|title=Hungary in the Carpathian Basin|date=6 June 2017|publisher=Lajos Gubcsi, PhD|access-date=6 June 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Acta orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae&quot;&gt;{{cite book|title=Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae|url=https://books.google.com/books?id=kNkTAQAAMAAJ|volume=36|year=1982|publisher=Magyar Tudományos Akadémia (Hungarian Academy of Sciences)|page=419}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kristó Gyula – Barta János – Gergely Jenő: Magyarország története előidőktől 2000-ig (History of Hungary from the prehistory to 2000), Pannonica Kiadó, Budapest, 2002, {{ISBN|963-9252-56-5}}, p. 687, pp. 37, pp. 113 (&quot;Magyarország a 12. század második felére jelentős európai tényezővé, középhatalommá vált&quot;/&quot;By the 12th century Hungary became an important European constituent, became a middle power&quot;, &quot;A Nyugat részévé vált Magyarország&amp;nbsp;... /Hungary became part of the West&quot;), pp. 616–644&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/Austria-Hungary|title=Austria-Hungary, HISTORICAL EMPIRE, EUROPE|date=6 June 2017|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|access-date=6 June 2017}}&lt;/ref&gt;

اطریش- هنګري له لومړۍ نړیوالې جګړې وروسته سقوط وکړاو ورپسې د تریانون له تړون سره سم د هنګري اوسنۍ پولې و ټاکل شوې، چې په پایله کې یې نوموړي هېواد ۷۱٪ خاوره، ۵۸٪ نفوس، او ۳۲٪ هنګري قوم له لاسه ورکړل. هنګري هېواد د دوو نړیوالو جګړو تر منځ له کړکېچنې دورې وروسته، په دویمه نړیواله جګړه کې له محوري ځواک سره یوځای شو، چې د پراخ زیان او تلفاتو سره مخامخ شو. هنګري له جګړې وروسته د شوروي اتحاد یو ګوډاګی دولت شو، چې د هنګري د خلق جمهوریت د رامنځ ته کېدو لامل شو. هنګري د ۱۹۵۶ ز کال له بې پایلې انقلاب څخه وروسته یو څه آزاد شو، که څه هم لا تر دې وخته د ختیځ بلاک تر کنټرول لاندې غړی پاتې شو. له اطریش سره د هنګري د پولې پر سر د دېوال لرې کولو د ختیځ بلاک او وروسته د شوروي اتحاد د سقوط ګړندی کړ. هنګري د ۱۹۸۹ ز کال د اکتوبر په ۲۳ مه نېټه یو دموکراتیک پارلماني جمهوریت شو ،چې په ۲۰۰۴ ز کال کې له اروپايي ټولنې سره یوځای شو او له ۲۰۰۷ ز کال راهیسې، د شینګین د سیمې برخه دی. &lt;ref&gt;{{cite book|author=Richard C. Frucht|title=Eastern Europe: An Introduction to the People, Lands, and Culture|url=https://books.google.com/books?id=lVBB1a0rC70C|date=31 December 2004|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-800-6|page=360}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Trianon, Treaty of|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1E1-TrianonTr.html|encyclopedia=[[The Columbia Encyclopedia]]|year=2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Text of the Treaty, Treaty of Peace Between The Allied and Associated Powers and Hungary And Protocol and Declaration, Signed at Trianon June 4, 1920|url=http://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Trianon|access-date=10 June 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Montgomery&quot;&gt;[http://historicaltextarchive.com/books.php?op=viewbook&amp;bookid=7&amp;pre=1 ''Hungary: The Unwilling Satellite''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070216070442/http://historicaltextarchive.com/books.php?op=viewbook&amp;bookid=7&amp;pre=1|date=16 February 2007}} John F. Montgomery, ''Hungary: The Unwilling Satellite''.http://kapos.hu/hirek/kis_szines/2018-06-16/megerkezett_az_idei_balaton_sound_himnusza.html Devin-Adair Company, New York, 1947. Reprint: Simon Publications, 2002.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Thomas, pg. 11&quot;&gt;Thomas, ''The Royal Hungarian Army in World War II'', pg. 11&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Hanrahan|first=Brian|author-link=Brian Hanrahan|title=Hungary's Role in the 1989 Revolutions|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8036685.stm|work=[[BBC News]]|date=9 May 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=1989. évi XXXI. törvény az Alkotmány módosításáról|trans-title=Act XXXI of 1989 on the Amendment of the Constitution|journal=Magyar Közlöny|publisher=Pallas Lap- és Könyvkiadó Vállalat|location=Budapest|volume=44|issue=74|page=1219|language=hu|date=23 October 1989}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=6 June 2017|title=Benefits of EU Membership|url=http://www.mkik.hu/en/magyar-kereskedelmi-es-iparkamara/benefits-of-eu-membership-2630|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170608120246/http://www.mkik.hu/en/magyar-kereskedelmi-es-iparkamara/benefits-of-eu-membership-2630|archive-date=8 June 2017|access-date=6 June 2017|publisher=Hungarian Chamber of Commerce and Industry}}&lt;/ref&gt;

په نړیوالو چارو کې هنګري هېواد، د  یوه منځنی ځواک په توګه لیدل کېږي، چې دا ځواک یې تر ډېرې کچې د خپل دودیز او اقتصادي اغېز له امله دی. هنګري د لوړ عاید اقتصاد په درلودلو سره یو پرمختللی هېواد ګڼل کېږي او د بشري پراختیا په شاخص کې په ۴۰ کې ځای کې راځي، چې اتباع یې د پوره روغتیا پاملرنې او د وړیا ثانوي زده کړو له امتیاز څخه برخمن دي. هنګري د هنر، موسیقۍ، ادبیاتو، سپورت، ساینس او ټکنالوژۍ په برخه کې د پراخې ونډې اوږد تاریخ لري. نوموړی هېواد په اروپا کې دیارلسم ترټولو مشهور سیاحتي ځای دی چې په ۲۰۱۷ کال کې یې ۱۵.۵ میلیون نړیوال سیلانیان را جلب کړي وو. هنګري د ملګرو ملتونو، ناټو، د سوداګرۍ نړیوال سازمان یا WTO، نړیوال بانک، د پانګونې نړوال بانک یا IIB، په زیربنا کې د پانګونې آسیایي بانک یا AIIB، د اروپا د شورا، د وېشګارد ډلې او د ترک هېوادونو په سازمان کې د څارونکي دولت په ګډون د زیاتره نړیوالو بنسټونو غړیتوب لري.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Higgott|first1=Richard A.|last2=Cooper|first2=Andrew Fenton|date=1990|title=Middle Power Leadership and Coalition Building: Australia, the Cairns Group, and the Uruguay Round of Trade Negotiations|url=https://www.jstor.org/stable/2706854|journal=International Organization|volume=44|issue=4|pages=589–632|doi=10.1017/S0020818300035414|jstor=2706854|issn=0020-8183}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite journal|author=OECD|date=27 June 2013|title=OECD Health Data: Social protection|journal=OECD Health Statistics (Database)|doi=10.1787/data-00544-en|url=http://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/data/oecd-health-statistics/oecd-health-data-social-protection_data-00544-en|access-date=14 July 2013|archive-date=3 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140103053845/http://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/data/oecd-health-statistics/oecd-health-data-social-protection_data-00544-en|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;europa&quot;&gt;{{cite web|url=http://eacea.ec.europa.eu/education/eurydice/documents/facts_and_figures/compulsory_education_EN.pdf|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20131106181321/http://eacea.ec.europa.eu/education/eurydice/documents/facts_and_figures/compulsory_education_EN.pdf|url-status=dead|archive-date=6 November 2013|title=Compulsory Education in Europe 2013/2014|publisher=European commission|access-date=19 May 2014|author=Eurydice}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://mta.hu/english/hungarys-nobel-prize-winners-106018|work=[[Hungarian Academy of Sciences]]|title=Hungary's Nobel Prize Winners, 13 Hungarian win Nobel Prize yet}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.medalspercapita.com/#golds-per-capita:all-time|work=medalspercapita.com|title=Population per Gold Medal. Hungary has the second highest gold medal per capita in the world. All together it has 175 gold medal until 2016.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Britannic .=&quot;&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/276684/Hungarian-literature ''Hungarian literature – ”Popular poetry is the only real poetry was the opinion of Sándor Petőfi, one of the greatest Hungarian poets, whose best poems rank among the masterpieces of world literature”''.], ''Encyclopædia Britannica'', 2012 edition&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Szalipszki, pg.12

Refers to the country as &quot;widely considered&quot; to be a &quot;home of music&quot;.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WTO Tourism Highlights 2016 Edition&quot;&gt;{{cite book|year=2018|doi=10.18111/9789284419876|isbn=9789284419876|title=UNWTO Tourism Highlights: 2018 Edition|s2cid=240334031}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mfa.gov.hu/kum2005/Templates/alapsablon.aspx?NRMODE=Published&amp;NRORIGINALURL=%2Fkum%2Fen%2Fbal%2Fforeign_policy%2Fun_sc%2Finternational_organisations.htm&amp;NRNODEGUID=%7B45550E06-66FE-4183-A899-EDF5BD040EB5%7D&amp;NRCACHEHINT=NoModifyGuest&amp;printable=true|title=International organizations in Hungary|publisher=Ministry of Foreign Affairs|access-date=20 November 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313115736/http://www.mfa.gov.hu/kum2005/Templates/alapsablon.aspx?NRMODE=Published&amp;NRORIGINALURL=%2Fkum%2Fen%2Fbal%2Fforeign_policy%2Fun_sc%2Finternational_organisations.htm&amp;NRNODEGUID=%7B45550E06-66FE-4183-A899-EDF5BD040EB5%7D&amp;NRCACHEHINT=NoModifyGuest&amp;printable=true|archive-date=13 March 2016}}&lt;/ref&gt;

== رېښه ==
د هنګري – Hungary په نوم کې د H توری (او لاتیني ''Hungaria'') ښایې له تاریخي اړخه د Huns (هونیانو) سره د هنګري د اړیکې له امله ویې چې آواراس څخه وړاندې په هنګري کې مېشت شوي وو. پاتې کلیمه د بیزانس د یوناني ''Oungroi'' (Οὔγγροι) له لاتیني بڼې څخه اخستل شوې ده. دا یوناني نوم د زړې بلغاریایي له ągrinŭ څخه اخیستل شوی، چې دا بیا په خپل وار سره د اوغورترک له  Onogur ('لس [د اوګور] قبیلې&quot;) څخه اخستل شوی دی. Onogur  د هغو قومونو جمع نوم و چې وروسته له بلغاریایي قبیلوي کنفدراسیون سره یوځای شول چې د آوارس څخه وروسته یې د هنګري په ختیځو برخو کې واکمني کوله.&lt;ref name=&quot;Király&quot;&gt;{{cite book|last=Király|first=Péter|title=A magyarok elnevezése a korai európai forrásokban ''(The Names of the Magyars in Early European Sources)'' /In: Honfoglalás és nyelvészet (&quot;The Occupation of Our county&quot; and Linguistics)/|publisher=Balassi Kiadó|date=1997|location=Budapest|url=http://webshop.animare.hu/honfoglalas+es+nyelveszet+83813.html|isbn=978-963-506-108-2|page=266|access-date=7 October 2015|archive-date=13 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413130130/http://webshop.animare.hu/honfoglalas+es+nyelveszet+83813.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=A History of Hungary|editor=Peter F. Sugar|publisher=Indiana University Press|date=22 November 1990|isbn=978-0-253-20867-5|page=9|url=https://books.google.com/books?id=SKwmGQCT0MAC&amp;pg=PA9}}&lt;/ref&gt;

د هنګري کورنۍ نوم Magyarország دی، چې د magyar ('هنګري') او ''ország'' ('هېواد') څخه منځ ته راغلی دی. د &quot;Magyar&quot; نوم چې د هېواد په وګړو دلالت کوي، په کره بڼه په ځینو نورو ژبو، لکه: ترکي، فارسي او نورو ژبو کې د هېواد په نوم، د بېلګې په توګه ''Magyaristan'' یا د ماګیارانو خاوره، یا ورته حالت دلالت کوي. د magyar کلمه د هنګري د اوو لویو نیمه کوچي قبیلو، magyeri، له نوم څخه اخیستل شوې دی. د magy لومړۍ برخه ښایي د پروتو – اوګري ژبې له mäńć څخه اخستل شوی وي چې معنا یې انسان، یا شخص دی، چې د مانسي خلکو په نوم کې (mäńćī, mańśi, måńś) هم لیدل کېږي. دویمه برخه یې،  eri ، چې د وګړي، وګړو، نسب، په معنا ده، د هنګري ژبې په férj کې پاتې شوې چې د 'مېړه'، په معنا ده او د ماري ژبې له ''erge'' سره چې د 'زوی'، په معنا ده او د فنلنډي لرغوني ژبې له ''yrkä'' سره چې د 'ځوان سړي' په معنا ده، رېښه لري.  &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?root=config&amp;morpho=0&amp;basename=%5Cdata%5Curalic%5Curalet&amp;first=1&amp;text_proto=&amp;method_proto=substring&amp;ic_proto=on&amp;text_meaning=&amp;method_meaning=substring&amp;ic_meaning=on&amp;text_germmean=&amp;method_germmean=substring&amp;ic_germmean=on&amp;text_fin=&amp;method_fin=substring&amp;ic_fin=on&amp;text_est=&amp;method_est=substring&amp;ic_est=on&amp;text_saa=&amp;method_saa=substring&amp;ic_saa=on&amp;text_mrd=&amp;method_mrd=substring&amp;ic_mrd=on&amp;text_mar=&amp;method_mar=substring&amp;ic_mar=on&amp;text_udm=&amp;method_udm=substring&amp;ic_udm=on&amp;text_kom=&amp;method_kom=substring&amp;ic_kom=on&amp;text_khn=&amp;method_khn=substring&amp;ic_khn=on&amp;text_man=&amp;method_man=substring&amp;ic_man=on&amp;text_ugr=magyar&amp;method_ugr=substring&amp;ic_ugr=on&amp;text_smd=&amp;method_smd=substring&amp;ic_smd=on&amp;text_nen=&amp;method_nen=substring&amp;ic_nen=on&amp;text_enc=&amp;method_enc=substring&amp;ic_enc=on&amp;text_nga=&amp;method_nga=substring&amp;ic_nga=on&amp;text_slk=&amp;method_slk=substring&amp;ic_slk=on&amp;text_kam=&amp;method_kam=substring&amp;ic_kam=on&amp;text_janh=&amp;method_janh=substring&amp;ic_janh=on&amp;text_samm2=&amp;method_samm2=substring&amp;ic_samm2=on&amp;text_redei=&amp;method_redei=substring&amp;ic_redei=on&amp;text_add=&amp;method_add=substring&amp;ic_add=on&amp;text_reshet=&amp;method_reshet=substring&amp;ic_reshet=on&amp;text_yuk=&amp;method_yuk=substring&amp;ic_yuk=on&amp;text_lit=&amp;method_lit=substring&amp;ic_lit=on&amp;text_any=&amp;method_any=substring&amp;sort=number&amp;ic_any=on|title=Uralic etymology : Query result|website=starling.rinet.ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;György Balázs, Károly Szelényi, [https://books.google.com/books?id=4NlnAAAAMAAJ The Magyars: the birth of a European nation], Corvina, 1989, p. 8&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Alan W. Ertl, [https://books.google.com/books?id=X9PGRaZt-zcC&amp;pg=PA358 Toward an Understanding of Europe: A Political Economic Précis of Continental Integration], Universal-Publishers, 2008, p. 358&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Z. J. Kosztolnyik, [https://books.google.com/books?id=NPBnAAAAMAAJ Hungary under the early Árpáds: 890s to 1063], Eastern European Monographs, 2002, p. 3&lt;/ref&gt; 

==اقتصاد==
==کلتور==
==اداري ویش==
[[دوتنه:RegionsHungary.png|250px|farme|thumb|چپ|د مجارستان هیواد آیالاتونه]]
'''د هنګري هیواد د ولایتونو نوملړ'''       (د [[هنګری]] هیواد د ښارونو نوملړ)
[[دوتنه:Budapest Chain Bridge1.jpg|150px|Budapest]]
[[بوداپست]]
{|class=&quot;infobox&quot; style=&quot;text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%&quot;
|-
! style=&quot;text-align:center;&quot; colspan=&quot;11&quot;|
|-
!rowspan=23 width:150|{{سخ}}
{{د چین منځ}}[[دوتنه:Budapest Chain Bridge1.jpg|150px|Budapest]]{{سخ}}[[بوداپست]]{{سخ}}
! style=&quot;text-align:center; background:#f5f5f5;&quot;|درجه
! style=&quot;text-align:center; background:#f5f5f5;&quot;|ښار
! style=&quot;text-align:center; background:#f5f5f5;&quot;|نفوس
! style=&quot;text-align:center; background:#f5f5f5;&quot;|درجه
! style=&quot;text-align:center; background:#f5f5f5;&quot;|ښار
! style=&quot;text-align:center; background:#f5f5f5;&quot;|نفوس
!rowspan=23 width:150|{{سخ}}[[دوتنه:Ref. Nagytemplom (5233. számú műemlék) 11.jpg|160px|Debrecen]]{{سخ}}[[دبرسن]]{{سخ}}[[پرونده:Dóm este.JPG|160px|Szeged]]{{سخ}}[[سګد]]
|-
|style=&quot;text-align:center; background:#f0f0f0;&quot;| 1 ||align=left|'''[[بوداپست]]''' || 1,757,618{{increase}} ||style=&quot;text-align:center; background:#f0f0f0;&quot;| 11 ||align=left|'''[[سلنوک]]''' || ۷۲٬۷۸۶
|-
|style=&quot;text-align:center; background:#f0f0f0;&quot;| 2 ||align=left|'''[[دبرسن]]''' || 203,914 ||style=&quot;text-align:center; background:#f0f0f0;&quot;| 12 ||align=left|'''[[تاتابانیا]]''' || ۶۶٬۷۹۱
|-
|style=&quot;text-align:center; background:#f0f0f0;&quot;| 3 ||align=left|'''[[سګد]]''' || 162,593{{increase}} ||style=&quot;text-align:center; background:#f0f0f0;&quot;| 13 ||align=left|'''[[ایرد]]''' || ۶۳٬۹۹۳
|-
|style=&quot;text-align:center; background:#f0f0f0;&quot;| 4 ||align=left|'''[[میشکولتس]]''' || 159,554 ||style=&quot;text-align:center; background:#f0f0f0;&quot;| 14 ||align=left|'''[[کاپشوار]]''' || ۶۳٬۷۴۲
|-
|style=&quot;text-align:center; background:#f0f0f0;&quot;| 5 ||align=left|'''[[پچ (هنګري)]]''' || 145,985 ||style=&quot;text-align:center; background:#f0f0f0;&quot;| 15 ||align=left|'''[[شپرن]]''' || 61,780{{increase}}
|-
|style=&quot;text-align:center; background:#f0f0f0;&quot;| 6 ||align=left|'''[[ګیور]]''' || 129,372{{increase}} ||style=&quot;text-align:center; background:#f0f0f0;&quot;| 16 ||align=left|'''[[وسپریم]]''' || ۶۰٬۷۶۱
|-
|style=&quot;text-align:center; background:#f0f0f0;&quot;| 7 ||align=left|'''[[نیرګهزا]]''' || 118,125 ||style=&quot;text-align:center; background:#f0f0f0;&quot;| 17 ||align=left|'''[[بیکیشچابا]]''' || ۶۰٬۳۳۴
|-
|style=&quot;text-align:center; background:#f0f0f0;&quot;| 8 ||align=left|'''[[کچکمیت]]''' || 111,836 ||style=&quot;text-align:center; background:#f0f0f0;&quot;| 18 ||align=left|'''[[زالایګرسګ]]''' || ۵۸٬۹۵۹
|-
|style=&quot;text-align:center; background:#f0f0f0;&quot;| 9 ||align=left|'''[[سیکشفهروار]]''' || 98,673 ||style=&quot;text-align:center; background:#f0f0f0;&quot;| 19 ||align=left|'''[[اګر (مجارستان)|اګر]]''' || ۵۴٬۶۰۹
|-
|style=&quot;text-align:center; background:#f0f0f0;&quot;| 10 ||align=left|'''[[سمباتهي]]''' || 77,866 ||style=&quot;text-align:center; background:#f0f0f0;&quot;| 20 ||align=left|'''[[نادکانیژا]]''' || ۴۸٬۲۴۱
|-
| colspan=&quot;6&quot; style=&quot;text-align:center; background:#f5f5f5;&quot;|
|}

==سیاسي خپلواکی==

== تاريخ ==
''آر لیکنه: [[د هنگري تاريخ]]''
]

{{د اروپايي اتحاديې غړي هېوادونه}}

[[وېشنيزه:د اروپایي اتحادیې غړي هیوادونه]]
[[وېشنيزه:هنگري ]]
[[وېشنيزه:هېوادونه]]
[[وېشنيزه:په وچې پورې تړلي هیوادونه]]
[[وېشنيزه:د اروپا هېوادونه]]</text>
      <sha1>8nexhrhsspzzbnkt7ose6hw4s47l2r4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د ژونکې تيوري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4065</id>
    <revision>
      <id>369413</id>
      <parentid>358730</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T01:26:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3544" sha1="i48zqrzbgl6cxna6tedyg0p7jbzi18j" xml:space="preserve">[[دوتنه:Prokaryote cell diagram.svg|thumb|left|يو [[پروکاريوټ]], يو ساده سلول]]
د '''ژونکې تيوري''' د ژواکپوهنې يو بنسټيزه ساينسي تيوري ده. په ټولگړي توگه ددې تيورۍ منل شوې برخې په داسې ډول دي:
* يوه [[ژونکه]] د ژونديو شيانو د کړنو او د جوړښت يو بنسټيزه يوون دی.
* ټول اورگانيزمونه د يو يا ډېرو ژونکو نه جوړ شوي.
* ټولې ژونکې د پخوا نه موجودو ژونکو نه د ژونکو د وېش د پروسې له لارې پېدا شوي.
* په ژونکو کې جنيټيکي توکي شته چې د ژونکيزو وېشنو په وخت کې ژونکې لور (نوې جوړېدلې ژونکه) ته ورلېږدول کېږي.
* ټولې ژونکې د اهميت له مخې د يو ډول کيميايي جوړښت نه جوړې دي.
* د [[انرژي-بهاو]]، ([[مېټابوليزم]] او [[ژونکيميا]]) کړنې په ژونکو کې دننه ترسره کېږي.

د ژونکې د تيورۍ درې اهمې برخې داسې دي:
# ټول ژوندي اورگانيزمونه د يوه يا ډېرو ژونکو نه جوړ شوي.
# [[ژونکه]] د ژونديو شيانو د کړنو او د جوړښت تر ټولو بنسټيزه يوون جوړوي.
# ټولې ژونکې د پخوا نه موجودو ژونکو نه رامېنځ ته کېږي.

په دغه تيورۍ کې دوه استثناء گانې هم شته:
# که څه هم چې ويروسونه د ژونکو نه جوړ دي، خو د ځينو له مخې بيا دا ژوندي گڼل کېږي.
# تر ټولو لومړنی ژونکه د پخوا نه موجودې ژونکې نه زېږېدلې.

د ژونکې تيوري په اصل کې د [[تيودور شوان]] او [[ماتياس ياکوب شليدن]] لخوا پرمخ يووړل شوه، او په بشپړه توگه د [[ليوس پاسچر]] په کارنو ومنل شوه، په ځانگړې توگه د وروستي نوموړي هغه کارونه چې د ميکروبونو په برخه کې يې ترسره کړي. ژونکه د ژواکپوهنې بنسټيز يوون دی.

ژونکه د لومړي ځل لپاره په ۱۶۶۳ زېږيز کال کې [[روبېرټ هوک]] وموندل. هغه بيا ډېر ژر وليدل چې کوم څه چې ده موندلي، هغه ژونکې ته ورته دی چې راهبانو يې څرگندونې کړي وې. که څه هم چې هغه څه چې ده موندلي وه د يوه وچ لرگي (يا مړ بوټوي) برخه وه او هغه يواځې يو تش سلول د زده کړې لاندې اچولی وه چې هېڅ کوم هسته يې په مرکز کې نه درلوده. لومړنی کس چې د مايکروسکوب ترلاندې د ژوندي سلول په ليدو بريالی شوی وه هغه په ۱۶۷۳ زېږيز کال کې [[آنتون وان ليوان هوک]] وه.


== باندنۍ تړنې ==
* https://web.archive.org/web/20181225105148/http://fig.cox.miami.edu/~cmallery/150/unity/cell.text.htm%20
* http://www.biology.arizona.edu/cell_bio/tutorials/cells/cells3.html
* http://www.edu.pe.ca/vrcs/2003/courses/9science/timeline.htm
* http://www2.bc.edu/~strother/GE_146/lectures/12.html
* http://www.cellsalive.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150409081232/http://www.cellsalive.com/ |date=2015-04-09 }}

[[وېشنيزه:ژواکپوهنيز تيورمونه]]</text>
      <sha1>i48zqrzbgl6cxna6tedyg0p7jbzi18j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کابل ولايت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4672</id>
    <revision>
      <id>369460</id>
      <parentid>336473</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T05:23:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24683" sha1="nmfl54w99usq6c4igbji8het13k1pxl" xml:space="preserve">{{مالومات
| name = کابل
| native_name = 
| native_name_lang =  
| settlement_type = ولايت
| image_skyline =
| image_alt =
| image_caption = 
| image_flag = 
| flag_alt =
| image_seal = 
| seal_alt =
| image_shield = 
| shield_alt =
| nickname =
| motto =
| image_map = Kabul in Afghanistan.svg
| map_alt =
| map_caption = د افغانستان په نقشه کې کابل ولايت رنگ کړی شوی دی
| subdivision_type = هېواد
| subdivision_name = {{افغانستان}}
| established_title =
| established_date = 
| founder =
| seat_type = پلازمېنه
| seat = [[کابل]]
| government_footnotes =
| leader_party =
| leader_title = والي
| leader_name = احمدالله عليزۍ
| leader_title1 =  
| leader_name1 = 
| unit_pref = Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;
| area_footnotes =
| area_total_km2 = 4462
| area_land_km2 =
| area_water_km2 =
| area_water_percent =
| area_note = 
| elevation_footnotes =
| elevation_m =
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;CSO&quot; /&gt;
| population_total = 3950300
| population_as_of = 2012
| population_density_km2 = auto
| population_demonym = کابليان
| population_note = 
| blank_name_sec1 = [[د افغانستان ژبې|مهمې ژبې]]
| blank_info_sec1 = [[پښتو]]&lt;br/&gt;[[دري]]
| timezone1 = UTC+4:30
| utc_offset1 = 
| timezone1_DST =
| utc_offset1_DST =
| postal_code_type =
| postal_code =
| area_code_type =
| area_code = 
| iso_code = AF-KAB
| website = 
| footnotes = 
}}

کابل چې د هېواد په ختيځ کې پروت دی، د افغانستان له څلوردېرشو ولايتونو نه يو دی. د ولايت مرکز د کابل ښار دی چې د افغانستان پلازمېنه او ستر ښار هم دی. په ۲۰۲ز کال کې د کابل د وګړو شمېر له پنځه ميليونه نه زيات ښودل شوی، له دې ډلې پنځه اتيا سلنه يې په ښاري سيمو کې ژوند کوي. د دې ولايت اوسنی والي ملا شيرين اخوند دی.&lt;ref name=&quot;nsia&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2020/06/%D8%A8%D8%B1%D8%A2%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%DB%B1%DB%B3%DB%B9%DB%B9-%D9%86%D8%B3%D8%AE%DB%80-%D8%A7%D9%88%D9%84.pdf|title=Estimated Population of Afghanistan 2020-21|publisher=Islamic Republic of Afghanistan, National Statistics and Information Authority|access-date=6 June 2021|archive-date=3 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200703171906/https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2020/06/%D8%A8%D8%B1%D8%A2%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%DB%B1%DB%B3%DB%B9%DB%B9-%D9%86%D8%B3%D8%AE%DB%80-%D8%A7%D9%88%D9%84.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

شمال ته د پروان ولايت، شمال ختيځ ته له کاپيسا ولايت، ختيځ ته له لغمان ولايت، سويل ختيځ ته له ننګرهار ولايت، سويل ته له لوګر ولايت، او لويديځ ته له میدان وردګ ولايت سره پوله لري.

== جغرافيه ==
کابل د سمندر له سطحې نه د ۱۸۰۰ متره (۶۰۰۰ فوټه) په لوړوالي سره د شمالي عرض البلد په ۳۴-۳۱ او ختيځ طول البلد ۶۹-۱۲ درجو کې پروت دی چې په دې ډول د نړۍ یو له لوړو پلازمېنو نه دی. له ستراتيژيک اړخه کابل په لوړو غرونو کې ايساره يوه دره کې د شمال او سويل او ختيځ او لويديځ په سوداګريزه لاره پروت دی. يو ميليون کاله مخکې د کابل له سيمې د سويل او ختيځ تر منځ د کابل او پغمان غرونه چاپېر وو، چاريکار يې په شمال کې او نينګياغار يې په لويديځ کې و. په دې سيمه کې يو کنګل سيند و. د دې ښار په ختيځه برخه د پول څرخي په سيمه کې ځينې ژورې څاه ګانې د هغه وخت شواهد دي. د کابل ختيځ لور ته د پغمان غر، سويل لويديځ ته يې کوه قروغ غر او شمال ختيځ ته يې د کوه شيردروازه غرونه پراته دي. کابل يوازې يو سيند لري چې د کابل سيند په نوم پېژندل کېږي. د کابل سيند د پغمان له غره نه د سويل تنګي پر لور نږدې اويا کيلو متره (۴۳ ميله) د کابل لويديځ لور نه سرچينه اخلي. د لویديځ لور ته بهېږي، له کابل او جلال اباد ښار او بيا له ډکې نه تېرېږي او د پاکستان خاورې ته ننوځي او په پايله کې د اټک په سيمه کې د سیند سيند ته ورګډېږي.

د کابل سيمې اقليم وچ او نيمه وچې پراخې سيمې دي. د ډېر کم اورښت له امله، په ځانګړي ډول د مۍ له مياشتې نه د نومبر تر مياشتې پورې، کابل ډېر وچ او ګردجن وي. د تودوخې زيات بدلون له شپې نه تر ورځې، له يوه موسم نه تر بل موسم او له يوې سيمې نه تر بلې سيمې پورې بدلون مومي. د افغانستان تر ټولو ټاکلی اقليم شين او بې وريځو اسمان دی چې د کال په اوږدو کې له درې سوه نه زياتو ورځو کې په کې لمر ځليږي. ان د ژمې په موسم کې، د واورې د اورښت په منځ کې اسمان صاف وي، واوره په کې په کلني ډول له ۱۵ نه تر ۳۰ سانتي متره (۵.۹-۱۱.۸ انچه) وي. په ژمی کې د کابل د تودوخې ورځنۍ درجه منفي یو سانتيګراد (دېرش فارنهايت) او په دوبي کې څلرو وېشت درجې سانتيګراد (پنځه اويا فارنهايت) وي. د کال تر ټولو سړه مياشت جنوري او تر ټولو توده مياشت يې جولای ده. تر ټولو لوړه تودوخه د جولای په مياشت کې +42.7 °C ثبت شوې او تر ټولو کمه يې، په جنورۍ کې −26.3 °C ثبت شوې ده.
==ژبې او توکمونه==
کابل يو پښتون مېشتی ولايت دی، خو د هيواد نا امنیو له امله د هيواد د بيلابيلو ولايتونو څخه ډير توکمونه کابل ته را کډه شوي، چې زیاتره يې په ښار کې مېشت شوي.

اوس مهال کابل کې بيلابيل توکمونه اوسېږي، چې هر يو يې بيلابيل کلتور او دودونه لري،


[[پښتو]] او [[دري ژبه|دري]] د کابل اداري او تعليمي ژبې دي، خو د ټولو ولسوالیو له شمېره زیاتره يې يوازې پښتون مېشتې دي، 
د ۲۰۲۴ زيږيدز کال د وګړشميرنې پر بنسټ د کابل ولايت اوسيدونکو توکمونه پرلاندې ډول دي:

‏د کابل ولايت توکميزې/قومي ډلې؛
{{انځوربرخه|انځور=20240720 121831.png|Description=د کابل ولايت توکميزې ډلې، (بور رنګ پښتانه).}}
د کابل ښار 

پښتانه: 59%

تاجیکان(ورسره قزلباش): 22%

هزارګان: 13%
ګډوډ لږکیان: 6%


د کابل ټولې ولسوالۍ

پښتانه: 70%

تاجيکان: 16%

هزارګان: 7%

پشه يان: 3%

نور لږکیان: 4%


د کابل ولايت 90% وکړي د اسلام دين سني مذهب پالونکي او پاتې يې شعیه ګان او نور لږکي مذهبونه جوړوي.

== تاريخ ==
د کابل تاريخ، له ۳۵۰۰ کاله پخوا نه پيلېږي. دا سيمه يو مهال د زردشتي دين مرکز و، له هغې وروسته د بودايي او هندويزم دين مرکز ګرځېدلی و.&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1651814.stm SOUTH ASIA | Kabul: City of lost glories]. BBC News (2001-11-12). Retrieved on 2010-10-19.&lt;/ref&gt;

د بریتانوي موزيم د سندونو پر بنسټ، د کابل اصلي اوسېدونکي پښتانه او تاجيک دي.

په اوومه پېړۍ کې عرب مسلمانانو پر دې ښار بريدو کړ او اسلام يې خپور کړ، خو کرار کرار دا سيمه د کابل د هندوشاهي له خوا بېرته ونيول شوه. په نهمه پېړۍ کې صفاريانو او سامانيانو يو ځل بيا په کابل بريد وکړ، په يوولسمه پېړۍ کې محمود غزنوي په ښار بريد وکړ او دا هغه مهال و چې هندو شاهي پاچا «جی پالا« ځان وژنه وکړه. کله چې غوريانو غزنويانو ته ماتې وکړه، دا ښار د غوريانو د واکمنۍ برخه وګرځېده او وروسته د چنګيزخان په مشرۍ مغولو پرې يرغل وکړ.

د تيموري سلسلې د واکمنۍ بنسټګر تيمور په څوارلسمه پېړۍ کې په دې سيمه يرغل وکړ او په يو ستر سوداګريز مرکز يې بدل کړ. په ۱۵۰۴ز کال کې دا ښار د شمال له لوري بابر ونيو او هغه خپله پلازمېنه وګرځاوه، کوم چې د هغه د مغول سترواکۍ يو له مرکزي ښارونو نه و. په ۱۵۲۵ز کال کې بابر په خپلو يادښتونو کې کابلستان په دې ډول ياد کړې دی: &lt;blockquote&gt;د کابل په هېواد کې ډېرې او ډول ډول قبيلې مېشتې دي. په درو او هوارو ځمکو کې يې ترکان، ايماق او عرب ميشت دي. په ښار او په ډېرو کليوالو سيمو کې يې اوسېدونکي تاجیکان (چې بابر ورته سرتان وايي) دي. ډېری نور کلي او ولسوالۍ يې د پشه یانو، پراچه وو، تاجیکانو، برکيانو او افغانانو له خوا نيول شوې دي. لويديځ لور ته په غونډیو کې يې هزاره ګان او نودري ژوند کوي. په نودري قبايلو کې ځينې هغه هم شته چې په په مغولي ژبه خبرې کوي. په شمال ختيځ غونډیوکې يې کافرستان پروت دی، لکه کټور او ګبريک. په کابل کې په يوولسو يا دولسو بېلا بېلو ژبو خبرې کېږي چې دا دي: عربي، فارسي، ترکي، مغولي، هندي، افغاني، پشه يي، پراچي، ګبري، برکي او لمغاني....

(بابرنامه، له زېږد وروسته ۱۵۲۵ز.)&lt;/blockquote&gt;په ۱۷۴۷ز کال کې د دراني سترواکۍ تر واک لاندې راتګ نه مخکې کابل د ډېرې مودې لپاره خپلواک و. د ۱۸۳۹ز کال په لومړۍ افغان-انګليس جګړه کې، بریتانوي پوځ په دې سيمه بريد وکړ، خو په ۱۸۴۲ز کال کې بېرته په شا شول، سره له دې چې د کابل پر لاره د يو ناڅاپي کمين له امله له دوی نه زرګونه کسه ووژل شول. د غچ اخېستنې په يوه اقدام کې، يو بل بریتانوي ځواک بریتانوي هند ته له په شا کېدو مخکې، تر يو بريده کابل وسوځاوه. کله چې په کابل کې د دوی مېشت کارکوونکي ټول ووژل شول، بریتانويانو د ۱۸۷۹ز کال د دويمې افغان-انګليس جګړې پرمهال يو ځل بيا کابل ونيو، خو نږدې يو کال وروسته، کله چې دوی نوی امير وټاکه، له کابله ووتل.   

په ۱۹۱۹ز کال کې، پاچا امان الله خان د درېيمې افغان-انګليس جګړې پر مهال واک تر لاسه کړ، دا هغه مهال و، کله چې د ۱۹۱۹ز کال د مې په مياشت کې د بریتانيې شاهي هوايي ځواک د بریتانيې ۳۱ او ۱۱۴ شمېره ډلو پر پلازمېنه او ختيځ ښار جلال اباد هوايي بريدونه وکړل. امان الله خان بریتانويانو ته ماتې ورکړه او د راولپنډۍ د تړون له لاسليک وروسته يې  د هېواد پر نويتابه پيل وکړ. د ۱۹۲۰ز لسيزې په وروستيو کې د واک بدلون رامنځ ته شو، تر دې چې ظاهرشاه تر ټولو ځوان پاچا شو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.national-army-museum.ac.uk/exhibitions/afghanistan/page4.shtml|title=The Road to Kabul: British armies in Afghanistan, 1839–1919|publisher=[[National Army Museum]]|access-date=2011-02-11|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101126035657/http://www.national-army-museum.ac.uk/exhibitions/afghanistan/page4.shtml|archive-date=2010-11-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BL&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bl.uk/reshelp/findhelpregion/asia/afghanistan/afghanistancollection/1919to1928/sources1919to1928.html|title=Afghanistan 1919–1928: Sources in the India Office Records|quote=''1919 (May), outbreak of Third Anglo-Afghan War. British bomb Kabul and Jalalabad;''|publisher=[[British Library]]|access-date=2011-02-11|تاريخ الأرشيف=2017-01-16|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20170116111138/http://www.bl.uk/reshelp/findhelpregion/asia/afghanistan/afghanistancollection/1919to1928/sources1919to1928.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=2017-01-16|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20170116111138/http://www.bl.uk/reshelp/findhelpregion/asia/afghanistan/afghanistancollection/1919to1928/sources1919to1928.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20170116111138/http://www.bl.uk/reshelp/findhelpregion/asia/afghanistan/afghanistancollection/1919to1928/sources1919to1928.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20170116111138/http://www.bl.uk/reshelp/findhelpregion/asia/afghanistan/afghanistancollection/1919to1928/sources1919to1928.html}}&lt;/ref&gt;

په ۱۹۶۰ ز او ۱۹۷۰ز کلونو کې، کابل د مرکزي اسيا د پاريس په توګه پېژندل کېده، ځکه چې دا ښار د اروپايي ښارونو په ډول د بدليدو په حال کې و. په داسې حال کې چې يو وخت کابل د اسيا مرغلره او يوه پرمختللې او موډرنه پلازمېنه وه. په هغو ورځو کې يې نوې سينماګانې، کافي ګانې، رسمي فرانسوي ډوله باغونه، ښوونځي، کتابتونونه، پوهنتونونه او په زړه پورې بوتيکونه درلودل. د کابل اوسېدونکي چې د «کابليانو» په نوم پېژندل کېدل، په لوړه کچه لوستي(باسواده)، موډرن، پرمختلونکي او نړيوال وو. ښځې او نارينه لومړيو ښوونځيو، ليسو او پوهنتونونو ته تلل. په ۱۹۷۰ز کلونو کې د لنډو لمنو لباسونه، په افغاسنتان کې عام لیدل کېدل. د لوړې زده کړې، له کلتوري اړخه ویښ او په عین وخت کې مذهبي خلک وو، په ۱۹۶۰ او ۱۹۷۰ز کلونو کې د ويښتو نه پټول او د هر ډول کاليو اغوستل کومه ستونزه نه وه. دې پرمختلونکې او سوله ييزې ټولنې، ترهغه وخته دوام وکړ، کله چې په ۱۹۷۰ز کلونو کې بهرنۍ لاسوهنې رامنځ ته شوې او افغانستان يې په هغه هېواد بدل کړ، چې اوس دی. د ۱۹۷۰ز کال په دسمبر مياشت کې، د شوروي اتحاد وسله وال ځواکونه، د کابل په هوايي ډګر کې را ښکته شول، تر څو د خلق دموکراتيک ګوند په مشرۍ، د افغانستان د دولت د پياوړي کولو برخه کې مرسته وکړي.&lt;ref name=&quot;US-blames-Pakistan&quot;&gt;{{cite news|url=https://news.yahoo.com/pakistan-isi-urged-attacks-u-targets-officials-002201562.html|title=U.S. blames Pakistan agency in Kabul attack|publisher=Reuters|date=September 22, 2011|access-date=2011-09-22|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110925075845/http://news.yahoo.com/pakistan-isi-urged-attacks-u-targets-officials-002201562.html|archive-date=September 25, 2011}}&lt;/ref&gt;

د شوروي افغان جګړې پر مهال کابل د شاوخوا ګاونډیو سیمو لپاره د امن یو ستر ټاټوبۍ وو، او کله چي یاده جګړه سخته سول د یو شمېر ګاونډیو ولایتونو او ولسوالیو لوی شمېر اوسېدونکي د کابل ښار ته کډوال سول. په 1992 کال کي د ډاکټر نجیب الله تر پرځېدو وروسته کابل د جمعیت اسلامي، حزب اسلامي او نورو ډلو ټپلو ترمنځ د جګړې او کش مکش یوه ستره سیمه وه، چي له کبله یې لوی شمېر ودانۍ له خاورو سره خاوري او خلک بهرنیو هیوادونو ته مهاجر سول. د جګړې دغه اور چي مشرتوب یې د ګلبدین حکمتیار، احمدشاه مسعود، برهان الدین رباني، عبدالرب رسول سیاف، عبدالعلي مزاري او نورو په غاړه وو، د لسګونو زره انسانانو ککرۍ والوزولې. 

له 1994 کال راوروسته کله چي د طالبانو حرکت منځ ته راغي، کابل ددوی او شمالي ټلوالي ترمنځ د جګړې په اور کي بیا لولپه او واک یې د طالبانو لاس ته ولوېدی. د 2001 کال په پای کي شمالي ټلواله د امریکا په مرسته بیرته کابل ته دننه سول او په راتلونکي حکومت کي یې مهمي چوکۍ خپلي کړې. د حامد کرزي او اشرف غني د حکومتونو په شل کلنه دوره کي کابل سره ددې چي د یوشمېر خونړیو چاودنو شاهد هم وو، خو بیا یې هم د پام وړ پرمختګ وکړ او د جمعیت اسلامي، حزب اسلامي، طالبانو او نورو د جګړو زیانونه یې بیرته جبران کړه. په 2021 کال کي د اګسټ پر پنځلسمه نېټه باندي کابل د جمهوري دولت د پرځېدو په پایله کي یوځل بیا د طالبانو لاس ته ولوېدی او ولسمشر اشرف غني بېله دې چي په جګړه لاس پوري کړي ښار یې د مجاهدینو او طالبانو خلاف دا ځل روغ رمټ پرېښود.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; width=&quot;90%&quot; style=&quot;font-size:90%;&quot; align=&quot;center&quot;
|+ align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#BFD7FF&quot; | '''د کابل ولايت ولسوالۍ'''
|- bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! style=&quot;width:125px&quot; align=&quot;left&quot; |ولسوالۍ
! style=&quot;width:125px&quot; align=&quot;left&quot; |مرکز
! style=&quot;width:100px&quot; align=&quot;right&quot; |آبادي/وگړو شمېر
! style=&quot;width:100px&quot; align=&quot;right&quot; |خلک
|-
| [[استالف ولسوالۍ|استالف]]
| [[استالف]]
| 29,800
| پښتانه ډېرکي دي تر دې وروسته تاجکان او هزاره گان لږکيانو کې شمېرل کېږي
|-
| [[بگرامي ولسوالۍ|بگرامي]]
| [[بگرامي]]
|
| 20% [[دیگان]], 80% [[پښتانه]]
|-
| [[پغمان ولسوالۍ|پغمان]]
| [[پغمان]]
| 150,000
| 15% نور, 85% پښتانه
|-
| [[چهار آسياب ولسوالۍ|چهار آسياب]]
| [[قلعه نعيم]]
| 32,500
| پښتانه ډېرکيان دي بيا په لږکيانو کې تاجکان او هزاره گان شمېرل کېږي
|-
| [[خاکجبار ولسوالۍ|خاکجبار]]
| [[خاکجبار]]
| 75,000 
| 35% نور, 65% پښتانه
|-
| [[ده سبز ولسوالۍ|ده سبز]]
| [[تره خېل]]
| 47,900 
| 25% نور, 75% پښتانه
|-
| [[سروبي ولسوالۍ|سروبي]]
| [[سروبي]]
| 150,000
| 90% پښتانه, او پاتې نور پشه يان دي
|-
| [[شکردره ولسوالۍ|شکردره]]
| [[شکردره]]
| 72,900
| 10% نور, 90% پښتانه
|-
| [[فرزا ولسوالۍ|فرزا]]
| [[ده نو فرزا]]
| 19,100
| پښتانه او دېگان گډ سره اوسېږي
|-
| [[قره باغ ولسوالۍ|قره باغ]]
| [[قره باغ ولسوالۍ|قره باغ]]
| 67,700
| 30% نور، 70% پښتانه
|-
| [[کابل]] (پلازمېنه)
| [[کابل]] (پلازمېنه)
| 2,536,300 
| 60% پښتانه, 20% تاجکان,15% هزاره گان, 5% نور&lt;ref&gt;[http://magma.nationalgeographic.com/ngm/0311/feature2/map.html National Geography website]&lt;/ref&gt;
|-
| [[کلکان ولسوالۍ|کلکان]]
| [[کلکان]]
| 26,900
| 35% نور, 65% پښتانه
|-
| [[گلدره ولسوالۍ|گلدره]]
| [[گلدره]]
| 20,300 
| 55% پښتانه, 20% نور
|-
| [[موسهي ولسوالۍ|موسايي]]
| [[موسايي]]
| 30,000
| 75% پښتانه, 25% نور
|-
| [[مير بچه کوټ ولسوالۍ|مير بچه کوټ]]
| [[مير بچه کوټ]]
| 46,300
| 70% نور, 30% پښتانه
|}

== مطبوعات ==

د افغانستان سيمه ايز ټلويزونونه په دې توگه دي:

* [[اينه ټېلېوېژن]] 
* [[اريانا ټېلېوېژن]] 
* [[خراسان ټېلېوېژن]] (ډېر ژر به د امريکا خڅه په کابل کې خپور شي)
* [[لمر ټېلېوېژن]]
* [[نور ټېلېوېژن]]
* [[تمدن ټېلېوېژن]]
* [[شمشاد (لروينون)|شمشاد ټلويزون]] 
* [[طلوع ټېلېوېژن]] 
* [[د افغانستان مليټېلېوېژن]]

=== د کابل پوهنتونونه ===

* [[د کابل پوليتخنيک پوهنتون]]
* [[د کابل پوهنتون]]
* [[د کابل پوليتخنيک پوهنتون]]
* [[د افغانستان امريکايي پوهنتون]]
* د کابل د طب انسټېټېوټ 
* د کابل نړېواله ښوونځی&lt;ref&gt;د کابل نړېواله ښوونځی...[http://www.qsi.org/AFG_HOME/ link] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509073710/http://www.qsi.org/afg_home/ |date=2008-05-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509073710/http://www.qsi.org/afg_home/ |date=2008-05-09 }}&lt;/ref&gt;
* [[د افغانستان د ملي پوځ اکادمي]]

== انځوریز البوم ==
&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
Image:A view from Kabul InterContinental.jpg|View from Kabul InterContinental 
Image:Downtown area of Kabul.jpg|Section of downtown area of Kabul
File:Mountains of Kabul.jpg

File:The Last Stand, by William Barnes Wollen (1898).jpg
Image:Bagh-e-Bala1.jpg|Bagh-e Bala Park
File:Serena Hotel in Kabul.jpg
File:Kabul Baghe Babur.jpg
File:Afghan Geological Survey complex in Kabul.jpg
File:Kabul during the First Anglo-Afghan War 1839-42.jpg
File:Street in Kabul.jpg
file:Kabul_City_during_evening.jpg
File:Kabul_street.jpg|
File:Kabul_Graveyard_Hill_pool.jpg|
File:Kabul_diving_platform.jpg|
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

== دا هم وگورۍ ==
* [[کابلستان]]
* [[د کابل د گلف کلب]]
* [[د افغانستان د ښارونو لړليک]]
* [[City of Light Development]]
* [[د کابل راډيو]]
* [[کابل ايکسپرس]]

=== په کابل کې بهرني پلاوي ===
* [http://afghanistan.usembassy.gov د امريکا سفارت] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704184448/http://afghanistan.usembassy.gov/ |date=2008-07-04 }}
* [http://www.britishembassy.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket/Xcelerate/ShowPage&amp;c=Page&amp;cid=1079976688531 د برټانيې سفارت] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515024017/http://www.britishembassy.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket/Xcelerate/ShowPage&amp;c=Page&amp;cid=1079976688531 |date=2008-05-15 }}
* [http://www.kabul.diplo.de/en/02/Botschafter__und__Abteilungen/Behoerdenleiter__und__Abteilungen__Unterbereich.html د جرمني سفارت] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060530101559/http://www.kabul.diplo.de/en/02/Botschafter__und__Abteilungen/Behoerdenleiter__und__Abteilungen__Unterbereich.html |date=2006-05-30 }}

== سرچينې ==
{{reflist}}

==نور ولولئ==
* [[کابل]]
{{coor title dm|34|30|N|69|25|E|region:AF_type:adm1st}}
{{کابل ولايت}}
{{د کابل ولسوالۍ}}
{{د افغانستان ولايتونه}}

[[وېشنيزه:د افغانستان ولایتونه]]</text>
      <sha1>nmfl54w99usq6c4igbji8het13k1pxl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماخان مېږی شينواری</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4993</id>
    <revision>
      <id>369436</id>
      <parentid>364645</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T03:13:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10808" sha1="re0tn2jo1jsmdw3n556zjf55akd2npg" xml:space="preserve">{{ويکيسازنه}}

[[دوتنه:ډاکټر ماخان مېږی.gif|کيڼ|250px|بټنوک|ماخان مېږی]]
'''ماخان''' ( په اولنى نوم ميږى ) د ارواښادې پستو او ارواښاد نورالرحمان زوي. د زيږيدو نيټه او ځاي:    ١٥ د سپتمبر ١٩٤٦ ز کال د شينوارو د هسکى مېنې ولسوالۍ. ( دزيږيدو هغه پرې نه پوهيدونکې نيټه يې له ١٣٢٤ ه ش کال څخه يو يا دوه کاله د مخه ده، خو نوريې  له دې نه شى  د مخه کولى، که چيرې د مخه هم وي).

== زده کړې ==
لومړى زده کړې : له ١٩٥٢ د هسکې مېنې د درې کاله کليوالې ښوونځى پيل، چې د لومړنيو زده کوونکو څخه وو له ١٩٥٤ ز.ک. څخه تر ١٩٦٥ ز.ک.پورې  يې د رحمان بابا سپيڅلې ليسه ولوستله.

== لوړې زده کړې ==
د ١٩٦٦ زک. د سپتمبر مياشت کې د يوه افغاني برس له لارې اتريش- وين ته د لوړو زده کړو لپاره لاړ.  د ژبى او ديارلسم کال لوستلو وروسته يې په لومړي ځل  په کيميا پيل وکړ خو وروسته يې د شميرپوهنې په زده کړو پيل وکړ، چې په پوره او زياتو ستونځو په  [[شميرپوهنه]] کې د ډاکترۍ په اخستلو بريالى شو. 

د شينواري دويم مسلک فزيک دۍ او دا چى شميرپوهنه په هغه وخت کى د فلفسې يوه څانگه وه، نو فلسفه يې هم بايد لوستلې وى او د ډاکترۍ اخستلو وخت کى يې د [[فزيک]] تر څنگ  په [[فلسفه]] کې هم دوه ازمويينى بايد ورکړې وى. 

دى  په نهم ټولگې وو، چى د ميرمن ښاپيرۍ سره يې کوزده وکړه - يا  نوره هم ښه - گوزده  يې ورته وکړه. په ١٩٧٢ کې يې ورته له لري واده وکړ، چى د واده خبر يى [[اتريش]] ته ورغۍ.

دوي ته لوي  څښتن د ماي په شلمه ١٩٧٩ ز.کال کې دوه بچيان وبخښل، چې څانگه او اباسين نوميږي.

له ١٩٧٨ ز.ک. راپه ديخوا  شينوارى او ميرمن يې په اتريش  او له ١٩٨٨ ز.ک. راپه دې خوا المان کې ژوند کوي. 

== دندې ==
* په اتريش کې ماخان شينواري، د ژوند تآمينولو لپاره زيات کارونه کړي، چې له دې جملې څخه زيات وخت د افرو اسيا ليلیه کې د لیلیې د مشر په توگه دنده درلودله.
*د ١٩٨٧ نومبر څخه تر فبروري ١٩٨٨ پورې د [[افغانستان]] دباندنۍ چارو وزارت کې مامور 
*د ٢٩ فبروري ١٩٨٨ څخه تر  اپريل  ١٩٩٢ ز. کال پورې په [[المان]] کې  د افغانستان جمهوريت شارژدافير
* له همدې کال وروسته يې سياسي پناه يووړه او د پرديسۍ ژوند ته يې دوام ورکړ.
* د جون اخر ٢٠٠٤ ز. کال تر ١٦  د جنوري ٢٠٠٥ ز. کا. پورې د اي. او .ام له لارې د افغانستان د علومو اکادمى د پيدايښتي  پوهنو ( طبيعى   علومو( د شميرپوهنې د څانگې غړى په توگه دنده
* د جنوري ٢٠٠٥ ز.کال را په دې خوا  بيرته خپل پرديسي ژوند ته دوام.

== چاپ شوې  ليکنې ==
#M. Shinwar(i)  :  Interpolation und Aproximationdurch Polynime in Universalen  Algebren .Diss . Uni. Wien     1987
#H.K. Kaiser , M. Shinwar(i) :  Aproximation in compackt topological algebra :  contributions to general algebra 6 ; Wien 1988 , 17 – 122
دا پورته د شميرپوهنې مياشتنۍ ده. 
#ماخان شينوارى: » د افغانستان په هکله سپينې خبرې« د افغانستان د روغې او بيا ابادولو ټولنې له خوا ١٩٩٧ ز. کا ل المان دا لاندې  اته کتابونه په المان کې » د افغانستان کلتوري ودې ټولنه « له خوا چاپ شوي
#ماخان شينوارۍ : شميرپوهنه. ( راټولونه ) ٢٠٠٠ ز. کال ، چاپځاي : دانش کتابتون
#*دا کتاب په ٩٠٠ مخونو کې چاپ شوى، د ښوونځى او پوهنتون لومړى بنسټيزې  ستونځى ټولى  اوبى ( حل )  کوي او د ښوونکو لپاره همداسى گټور دى لکۀ د زده کړو او زده کوونکو لپاره. دا کتاب د پوهنتون د ساینسي يا پيدايښتي پوهنوټولو څانگو  ستونځې اوبی کوي دا لاندې اوه کتابونه  همغه وختيز يانې په ٢٠٠٣ ز. کال کې يوځاى د افغاستان کلتوري ټولنې له خوا  له چاپ څخه راوتلي. چاپځاي دانش کتابتون
# ځمککچ، په سلو- ، زرو - ،...، او احتمالوالي شميرنه ( راټولونه )
#*دا کتاب په  نزدې څلورسوه مخونو کې چاپ شوى. دا په دې ورکړشوو خونديونو( متنونو ) کې د المان د ښوونځېو له پنځم  تر لسم ټولگي پورى ټول پروگرام،په ځانگړې توگه ځمککچپوهنه کې خوندي لري
#الجبرونه  ( راټولونه ) 
#*دا کتاب، چې نزدې  دوه سوه  مخونو کې چاپ شوى دۍ  د الجبر بنسټونه خوندي  لري، د پوهنتون د يوه  سمستر لپاره بسيا کوي. 
#د فرمولونوټولگه ( ژباړه )
#*دا د فرمولونو ټولگه، چې ٢٠١ مخونو کې چاپ شوې د پوهنتون د لومړيو سمسترونو پورې ټول فرمولونه خوندي لري.
# شميرپوهنيزه د پښتو المانې ډکشنري 
# شميرپوهنيزه د الماني پښتو ډکشنري
#*دا کتاب، چى په نزدې ٢٠٠ مخونو کې چاپ شوى، د ښوونځي لپاره د شميرپوهنى ټول لغاتونه خوندي لري
#د شميرپوهنې انگريزي پښتو ډکشنري
#*دا کتاب، چى په ٢٠٤ مخونوکې چاپ دۍ، د ښوونځى ټول انگريزى شميرپوهنيز لغاتونه په پښتو اوښتي
# دفرنڅيال برابرون يا – مساوات  ( ژباړه ) 
#*دا کتاب، چى په ١٥٤ مخونو کې چاپ شوى د دې موضوع يو خورا ښه بنسټيز کتاب دۍ، چې د پوهنتون په دريم سمستر کى بنسټيز کار ترې اخستل کيدى شي.
#شميرپوهنه له عربي په پښتو
#*کتاب ١٠٠ مخونو کې چاپ شوى او د ښوونځى کتابونو څخه رانيولې عربى نومونه په پښتو اړه ول شوي، چى هر پښتون يې بايد وگوري، د هر مسلک، چى هم وي. په دې  غواړو ځان وپوهوو، چى پښتو د پوهنيزه کيدو څومره توان لري.
ماخان شينواري د افغانستان د روغې او بيا ابادولو ټولنې له لارې   ۳ مجلې  راوستلي، چې زياتې ليکنې ېې خپلې دي او په څنگ کې ېې زياتې سياسي تيتپاڼې هم خپرې کړي. 
== ناچاپه آثار ==
دا لاندې کتابونه چاپ ته تيار دي، که وشوه په لنډ وخت کى به چاپ شي. داکتابونه شايد په لنډ وخت کې د ن ج له لارې خپاره شيږ
#سم اند يا منطق ( لوژيک)
#*د شميرپوهنى لپاره د سم اند څخه تيريدنه نه شي. دا په لنډه توگه دې په نوې شميرپوهنيزو بنسټيزو کتابونو کى تل راځى،  چې له همدې امله ورته اړتيا هم شته. دا په پوهنتونونو کې ځانله څانگه هم لري. دا کتاب په سمه پښتو او پوره روښانه ليکل شوى، چې د شميرپوهنې ټولو مينه والو لپاره د لوستلو دۍ.
#ډيرۍ پوهنه ( سيټتيوري) 
#*شميرپوهنه په سټه کې په ډيرۍ پوهنه ولاړه ده. ما  دلته  ډيرۍ پوهنه ځانله لږ پراخه څيړلې او همدلته ترې پوهيدۍ شو، چى بى له ډيرۍ پوهنې شميرپوهنه، ځکه نه شته، چى شميرپوهنه په ډيرۍ ولاړه پوهنه ده.
#د زړه له کومى. 
دا څو لنډې کيسي دي، چى د زړه ناخوالې  په کى شوي.

== يادونه ==
دا دې ستايينه نه وي، خودومره بايد ووايم، چې دا دومره د شميرپوهنې راټولونې او ژباړې د څومره والى او څرنگوالى له مخې،  د ډکى( حجم) او خونديونې ( متن) له مخې لا تراوسه متاسفانه، چى په پښتو کى د لومړي ځل لپاره د  يواځنى کار سر ته رسيدل دي. د دې کتابونو ليکلو  د  ماخان شينواري تر نهه  کالو زيات وخت نيولى، چى په منځنى توگه به یې هره ورځ کم له کمه شپږ ساعته کار پرې کړى وي. داسې ورځې هم شته، چې ده به په هغه ورځ ١٢ ساعته کار کړى وي. دا ټولې د بيکارۍ نخښې دي، چې گوندې ځان يې پرې روغ ساتلى.

ډاکتر  شينواري  څه موده پخوا پيل کړی چې خپلې ليکنې نوې او خپرې شوې ليکنې د ن ج له لارې گرانو هېوادوالو ته وړاندې کړي.

په دې  کې هم ورسره لوي څښتن پوره مرسته کړې او په کې بريالی دۍ،لکه چې گورۍ ېې، خو د گرانو لوستونکو خورا زيات گډ کار ته هيله من  دۍ.  دا رانيولی کار د زياتو کسانو په گډه پوره کيدی سي. 
 
نوې او تازه خپرونې دا اوس د   انتر نت يا ن ج  له لارې سرته رسيږي.ددې لپاره [http://www.Shinwari.de د ماخان شينواري گورتپاڼه]{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} انتر نت له لارې سرته رسيږي وگورۍ

==بهرنې تړون==

[https://web.archive.org/web/20160110015647/http://shinwari.de/ د ماخان شينواري وېبپاڼه]

==سرچينې==


[[وېشنيزه:پښتانه ليکوال]]
[[وېشنيزه:پښتانه]]
[[وېشنيزه:افغانان]]
[[وېشنيزه:شمېرپوهان]]</text>
      <sha1>re0tn2jo1jsmdw3n556zjf55akd2npg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هندو هېوادونه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5542</id>
    <revision>
      <id>369450</id>
      <parentid>364776</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T03:59:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62493" sha1="7s1fz03lpey49qqaa3n9ino955yz9os" xml:space="preserve">'''هندویزم''' (هندوان) د هندو هېوادونو څخه هغه هېواونه گڼل کېږي، چې ډېركي وگړي يې ددې [[مذهب]] لارويان وي. د هند د نيمې وچې زياتره هېوادونه د هندو مذهب لارويان دي. نن سبا د [[هندويزم]] مذهب د نړۍ درېيم [[مذهب]] گڼل كېږي، چې د لارويانو شمېره يې نږدې يو بېليون ته رسېږي، چې له دېډلې څخه يې ۹۰۵ مېليونه په هند او نېپال كې اوسېږي. 
نور هغه هېوادونه چې په ډېره كچه [[هندوان]] پكې اوسېږي، عبارت دي له: [[پاكستان]]، [[سريلنكا]]، [[اندونېزيا]]، [[مالېزيا]]، [[سېنگاپور]]، [[موروكو]]، [[فيجي]]، [[گيانا]]، [[ترينيډېډ]]، او [[توباگو]]، څخه

''د نړيوال مذهبي خپلواكۍ رپورټ ۲۰۰۶زېږد''[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/] نورې سرچينې د سي.آي.اې نړيوال كتاب[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090912045414/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ |date=2009-09-12 }} او adherents.com.[http://www.adherents.com/Na/Na_298.html#1868] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120203225813/http://www.adherents.com/Na/Na_298.html#1868 |date=2012-02-03 }} د هر هېواد ټوليزه شمېره د census.govڅخه اخيستل شوې[http://www.census.gov/cgi-bin/ipc/idbrank.pl] ([[2007]] estimates).


د هېوادونو د هندو توكم وگرشمېره د امريكا د بهرنويو چارو وزارت د سروې څخه اخيستل شوې.


[[انځور: Hinduism_percentage_by_country.png|left|350px|thumb|[[هندوييزم د هېواد په شمېره|'''Hinduism – سلنه د هېواد په حساب''']]]]
{{Hinduism small}}
'' د نړيوال مذهبي خپلواكۍ رپورټ ۲۰۰۶زېږد ''.[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/] نورې سرچينې د سي.آي.اې نړيوال كتاب [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090912045414/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ |date=2009-09-12 }} او adherents.com.[http://www.adherents.com/Na/Na_298.html#1868] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120203225813/http://www.adherents.com/Na/Na_298.html#1868 |date=2012-02-03 }} د هر هېواد ټوليزه شمېره د census.govڅخه اخيستل شوې [http://www.census.gov/cgi-bin/ipc/idbrank.pl] ([[2007]] estimates).

==هندو مېشتې هېوادونه==
&lt;table class=&quot;wikitable sortable&quot;&gt;
&lt;caption&gt; '''[[هندويزم]] د هېواد په حساب''' &lt;/caption&gt;
&lt;tr bgcolor=#CCCCFF&gt;
&lt;th&gt; مذهب &lt;/th&gt;
&lt;th&gt; هېواد &lt;/th&gt;
&lt;th&gt; ټول وگړي (2007 est) &lt;/th&gt;
&lt;th&gt; % of Hindus &lt;/th&gt;
&lt;th&gt; ټولټال هندوان &lt;/th&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Central Asia]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[هندويزم په افغانستان كې|افغانستان]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 31,889,923 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.4%[http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927193549/http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=1 |date=2007-09-27 }}[http://religiousfreedom.lib.virginia.edu/nationprofiles/Afghanistan/rbodies.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120125003320/http://religiousfreedom.lib.virginia.edu/nationprofiles/Afghanistan/rbodies.html |date=2012-01-25 }} &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 127,560 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Balkans]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Albania|البانيا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 3,600,523 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[شمالي افريكا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Algeria|الجزاير]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 32,531,853 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[سويلي افريكا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Angola|انگولا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 12,263,596 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[سويلي امريكا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Argentina|ارجنټينا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 40,301,927 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.01%[http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=101] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927194123/http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=101 |date=2007-09-27 }} &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 4,030 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[منځنې ختيځ]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Armenia|ارمنيا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 2,971,650 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Oceania]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Australia|اسټراليا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 20,434,176 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.5%[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71333.htm] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 102,171 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[منځۍ اروپا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Austria|اتريش]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 8,199,783 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.1% (approx)[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71367.htm] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 8,200 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; منځنې ختيځ]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Azerbaijan|ازربايجان]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 8,120,247 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[منځنې ختيځ]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Bahrain|بحرين]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 708,573 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 6.25%[http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=96] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927193556/http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=96 |date=2007-09-27 }} &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 44,286 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[سويلي اسيا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Bangladesh|بنگلدېش]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 150,448,339 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 9.2%[http://www.banbeis.gov.bd/bd_pro.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823065703/http://www.banbeis.gov.bd/bd_pro.htm |date=2011-08-23 }} - 10.5%[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3452.htm][http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71438.htm] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 13,841,247 - 15,797,076 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[ختيځه اروپا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Belarus|سپين روسي]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 9,724,723 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[لوديځه اروپا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Belgium|بلجيم]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 10,392,226 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.06%[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71371.htm] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 6,235 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[منځۍ امريكا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Belize|بيلاز]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 294,385 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 2.3%[http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=93] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090117042134/http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=93 |date=2009-01-17 }} &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 6,771 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[لويديځه افريكا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Benin|بنين]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 8,078,314 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[سويلي اسيا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Bhutan|بوټان]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 2,327,849 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 2%[http://www.kingdomofbhutan.com/] - 25%[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bt.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101228202246/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bt.html |date=2010-12-28 }}[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/35839.htm] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 46,557 - 581,962 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[سويلي امريكا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Bolivia|بولېويا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 9,119,152 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Balkans]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Bosnia and Herzegovina|بوسنيا هرزيگوينيا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 4,552,198 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[سويلي افريكا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Botswana|بوټسوانا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 1,815,508 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.17%[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71287.htm] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 3,086 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[سويلي امريكا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Brazil|برازيل]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 190,010,647 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.0016%[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71451.htm] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 3,040 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Southeast Asia]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Brunei|Brunei]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 374,577 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.035%[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71334.htm] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 131 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Balkans]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Bulgaria|بلغاريا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 7,322,858 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[لوديځه افريكا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Burkina Faso|بوركينافاسو]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 14,326,203 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Central Africa]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Burundi|برونډي]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 8,390,505 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.1%[http://religiousfreedom.lib.virginia.edu/nationprofiles/Burundi/rbodies.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530210501/http://religiousfreedom.lib.virginia.edu/nationprofiles/Burundi/rbodies.html |date=2013-05-30 }}[http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=118] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927194313/http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=118 |date=2007-09-27 }} &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 8,391 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Southeast Asia]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Cambodia|كمبوډيا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 13,995,904 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.3%[http://religiousfreedom.lib.virginia.edu/nationprofiles/Cambodia/rbodies.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120819112511/http://religiousfreedom.lib.virginia.edu/nationprofiles/Cambodia/rbodies.html |date=2012-08-19 }}[http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=86] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930153550/http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=86 |date=2007-09-30 }} &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 41,988 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[West Africa]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Cameroon|كمېرون]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 18,060,382 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[شمالي امريكا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in کانادا|كاناډا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 33,390,141 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 1% [http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71452.htm][http://religiousfreedom.lib.virginia.edu/nationprofiles/کانادا/rbodies.html]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 333,901 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[منځۍ افريكا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Central African Republic|د افريكې مركزي جمهوريت]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 4,369,038 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[منځۍ افريكا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Chad|چاد]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 9,885,661 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[South America]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Chile|Chile]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 16,284,741 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[ختيځه اسيا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in China|چين]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 1,321,851,888 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[South America]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Colombia|كولمبيا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 44,379,598 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.02%[http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=78] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927194326/http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=78 |date=2007-09-27 }} &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 8,876 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[East Africa]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Comoros|كوموروس]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 711,417 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.1%(approx)&lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 711 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Central Africa]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Congo (Brazzaville)|كانگو (Brazzaville)]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 3,800,610 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[منځۍ افريكا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Congo (Kinshasa)|Congo (Kinshasa)]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 65,751,512 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.18%[http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=125] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930153636/http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=125 |date=2007-09-30 }} &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 118,353 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[منځۍ افريكا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Costa Rica|كوسټاريكا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 4,133,884 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Balkans]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Croatia|Croatia]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 4,493,312 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.01% (approx)[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71374.htm] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 449 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[North America]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Cuba|Cuba]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 11,394,043 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.21%[http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=76] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927194233/http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=76 |date=2007-09-27 }} &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 23,927 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Middle East]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Cyprus|Cyprus]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 788,457 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Central Europe]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Czech Republic|Czech Republic]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 10,228,744 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[West Africa]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Côte d'Ivoire|Côte d'Ivoire]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 18,013,409 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.1%[http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=126] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927194240/http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=126 |date=2007-09-27 }}[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71297.htm] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 18,013 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Western Europe]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Denmark|Denmark]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 5,468,120 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.1%[http://religiousfreedom.lib.virginia.edu/nationprofiles/Denmark/rbodies.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530202419/http://religiousfreedom.lib.virginia.edu/nationprofiles/Denmark/rbodies.html |date=2013-05-30 }}[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71377.htm] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 5,468 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[East Africa]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Djibouti|Djibouti]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 496,374 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.02%[http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=127] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927194207/http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=127 |date=2007-09-27 }} &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 99 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Caribbean]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Dominica|Dominica]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 72,386 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.2%[http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=75] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927194307/http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=75 |date=2007-09-27 }} &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 145 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Caribbean]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Dominican Republic|Dominican Republic]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 9,365,818 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[سويل ختيځه اسيا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in East Timor|ختيځ تيمور]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 1,084,971 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[سويلي امريكا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Ecuador|اېكواډور]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 13,755,680 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[شمالي افريكا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Egypt|مصر]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 80,335,036 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[منځۍ امريكا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in El Salvador|El سلواډور]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 6,948,073 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[East Africa]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Eritrea|Eritrea]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 4,906,585 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.1% (approx)[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71300.htm] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 4,907 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[لوديځه اروپا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Estonia|اسټونيا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 1,315,912 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[ختيځه افريكا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Ethiopia|اېتوپيا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 76,511,887 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[اوقيانوسيه]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Fiji|فيجي]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 918,675 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 30%[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/73065.htm] - 33% [http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/1834.htm][https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fj.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190108073243/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fj.html |date=2019-01-08 }} &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 275,603 - 303,163 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[لوديځه اروپا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Finland|فېنلېنډ]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 5,238,460 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.01%[http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=172] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927194049/http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=172 |date=2007-09-27 }} &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 524 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[لوديځه اروپا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in France|فرانس]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 63,718,187 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.1%[http://religiousfreedom.lib.virginia.edu/nationprofiles/France/rbodies.html][https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fr.html#People] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224211127/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fr.html#People |date=2018-12-24 }} &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 63,718 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[لوديځه افريكا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Gabon|گابون]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 1,454,867 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[لوديځه افريكا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Gambia|گامبيا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 1,688,359 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[منځنې ختيځ]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Georgia|جورجيا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 4,646,003 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.01% (approx)[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71381.htm] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 465 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[لوديځه اروپا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Germany|المان]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 82,400,996 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.119%[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71382.htm] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 98,057 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[لوديځه افريكا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Ghana|گانا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 22,931,299 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.05% (approx)[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71304.htm] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 11,466 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Balkans]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Greece|Greece]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 10,706,290 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[كارابين]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Grenada|گرېنېډا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 89,971 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.7%[http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=66] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927193641/http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=66 |date=2007-09-27 }} &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 630 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[منځۍ امريكا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Guatemala|گواتيمالا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 12,728,111 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[لويديځه افريكا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Guinea|گيانا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 9,947,814 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[West Africa]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Guinea-Bissau|Guinea-Bissau]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 1,472,780 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[South America]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Guyana|گيانا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 769,095 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 28.3%[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/1984.htm][http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71463.htm] - 33%[http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=63] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927194135/http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=63 |date=2007-09-27 }}[http://religiousfreedom.lib.virginia.edu/nationprofiles/Guyana/rbodies.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120901215402/http://religiousfreedom.lib.virginia.edu/nationprofiles/Guyana/rbodies.html |date=2012-09-01 }}[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gy.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181223020542/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gy.html |date=2018-12-23 }} &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 217,654 - 253,801 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Caribbean]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Haiti|Haiti]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 8,706,497 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[منځنۍ امريكا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Honduras|هندوراس]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 7,483,763 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[منځنۍ اروپا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Hungary|هنگري]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 9,956,108 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[لوديځه اروپا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Iceland|اېسلېنډ]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 301,931 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[سويلي اسيا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in India|هندوستان]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 1,129,866,154 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 80.5%[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080611033144/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html |date=2008-06-11 }}[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71440.htm][https://web.archive.org/web/20050406055113/http://www.censusindia.net/religiondata/Summary%20Hindus.pdf] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 909,542,254 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[سويل ختيځه اسيا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Indonesia|اندونېزيا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 234,693,997 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 2%[http://www.depag.go.id/index.php?menu=page&amp;pageid=17][http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm][https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |date=2008-12-10 }} &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 4,693,880 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[منځنۍ ختيځ]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Iran|ايران]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 65,397,521 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.02% (appox) &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 13,079 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[منځنې ختيځ]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Iraq|عراق]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 27,499,638 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[لوديځه اروپا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Ireland|اېرلېنډ]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 4,109,086 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[منځنې ختيځ]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Israel|اسراييل]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 6,426,679 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.1% (appox)[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71423.htm#occterr] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 6,427 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[لوديځه اروپا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Italy|اېټاليا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 58,147,733 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.02% (appox)[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71387.htm] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 11,630 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[كارابين]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in جمايکا|جمايكا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 2,780,132 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.06%[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71466.htm] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 1,668 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[East Asia]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Japan|جاپان]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 127,433,494 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.004% (approx) &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 5,097 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[منځنې ختيځ]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Jordan|اردن]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 6,053,193 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[منځنۍ اسيا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Kazakhstan|Kazakhstan]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 15,284,929 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[ختيځه افريكا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in کېنيا|كينيا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 36,913,721 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 1%[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71307.htm] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 369,137 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[ختيځه اسيا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Korea, North|شمالي كوريا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 23,301,725 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[ختيځه اسيا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Korea, South|سوېلي كوريا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 49,044,790 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.005% (appox) &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 2,452 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Middle East]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Kuwait|كوېټ]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 2,505,559 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 12%[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71425.htm] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 300,667 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Central Asia]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Kyrgyzstan|كرغزېستان]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 5,284,149 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Southeast Asia]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Laos|لاوس]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 6,521,998 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Eastern Europe]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Latvia|لېتويا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 2,259,810 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.006%[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71390.htm] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 136 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Middle East]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Lebanon|لبنان]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 3,925,502 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.1% (approx)[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71426.htm] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 3,926 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Southern Africa]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Lesotho|لېسوټو]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 2,125,262 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.1% (approx)[http://religiousfreedom.lib.virginia.edu/nationprofiles/Lesotho/rbodies.html][http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71308.htm] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 2,125 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[West Africa]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Liberia|لايبېريا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 3,195,931 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.1% (approx)[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71309.htm] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 3,196 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[North Africa]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Libya|Libya]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 6,036,914 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.1%[http://religiousfreedom.lib.virginia.edu/nationprofiles/Libya/rbodies.html][http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71427.htm] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 6,037 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Eastern Europe]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Lithuania|لېتوانيا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 3,575,439 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Western Europe]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Luxembourg|لوگزمبورگ]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 480,222 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.07% (approx)[http://www.indembassy.be/Bilateral_Lux.asp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080219040848/http://www.indembassy.be/Bilateral_Lux.asp |date=2008-02-19 }} &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 336 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Balkans]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Macedonia|مقدونيا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 2,055,915&lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Southern Africa]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Madagascar|Madagascar]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 19,448,815 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.1% [http://religiousfreedom.lib.virginia.edu/nationprofiles/Madagascar/rbodies.html][http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71310.htm] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 19,449 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Southern Africa]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Malawi|مالاوي]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 13,603,181 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.02%[https://web.archive.org/web/20080228041604/http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=142] - 0.2%[http://religiousfreedom.lib.virginia.edu/nationprofiles/Malawi/rbodies.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071105230202/http://religiousfreedom.lib.virginia.edu/nationprofiles/Malawi/rbodies.html |date=2007-11-05 }} &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 2,721 - 27,206 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Southeast Asia]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Malaysia|مالېزيا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 24,821,286 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 6.3%[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/my.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190106012832/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/my.html |date=2019-01-06 }}[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2777.htm] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 1,563,741 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[South Asia]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Maldives|مالديف]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 369,031 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.01%[http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=46]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090116050129/http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=46 |date=2009-01-16 }} &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 37 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[West Africa]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Mali|مالي]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 11,995,402 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[North Africa]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Mauritania|موريتانيا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 3,270,065 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Southern Africa]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Mauritius|Mauritius]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 1,250,882 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 48%[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mp.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181211154438/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mp.html |date=2018-12-11 }} - 50%[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71314.htm] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 600,423 - 625,441 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[North America]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Mexico|مكسيكو]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 108,700,891 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Eastern Europe]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Moldova|مولډووا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 4,328,816 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.01% (approx)[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71396.htm] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 433 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Central Asia]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Mongolia|منگوليا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 2,951,786 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Balkans]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Montenegro|مونټينېگرو]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 684,736 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[North Africa]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Morocco|موروكو]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 33,757,175 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Southern Africa]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Mozambique|موزمبيق]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 20,905,585 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.05%[https://web.archive.org/web/20080406043557/http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=147] - 0.2%[http://religiousfreedom.lib.virginia.edu/nationprofiles/Mozambique/rbodies.html] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 10,453 - 41,811 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Southeast Asia]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Myanmar|ميانمار]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 47,373,958 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.5%[https://web.archive.org/web/20080407010958/http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=41] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 236,870 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Southern Africa]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Namibia|نېمبيا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 2,055,080 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[سويلي اسيا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Nepal|نيپال]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 28,901,790 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 80.6%[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/np.html#People] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224211111/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/np.html#People |date=2018-12-24 }} - 81%[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/5283.htm][http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71442.htm] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 23,294,843 - 23,410,450 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[لوديځه اروپا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in the نېدرلېنډ|نيدرلېنډ]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 16,570,613 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.58%[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71398.htm] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 96,110 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Oceania]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in نوی زيلاند|نوی زيلاند]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 4,115,771 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 1%[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71352.htm] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 41,158 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Central America]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Nicaragua|نيكاراگوا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 5,675,356 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[West Africa]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Niger|نيجر]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 12,894,865 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[West Africa]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Nigeria|Nigeria]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 135,031,164 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Western Europe]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Norway|Norway]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 4,627,926 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.5% &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 23,140 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Middle East]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Oman|عمان]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 3,204,897 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 3%[http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=36] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930152448/http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=36 |date=2007-09-30 }} - 5.7%[http://religiousfreedom.lib.virginia.edu/nationprofiles/Oman/rbodies.html] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 96,147 - 182,679 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[South Asia]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Pakistan|پاكستان]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 164,741,924 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 1.5%[http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=35] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080228041651/http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=35 |date=2008-02-28 }} - 2.02%[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71443.htm] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 2,471,129 - 3,327,787 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Middle East]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Palestine|فلسطين]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 4,018,332 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Central America]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Panama|پانامه]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 3,242,173 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.3%[http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=33]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080228041644/http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=33 |date=2008-02-28 }}[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71469.htm] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 9,726 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Oceania]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Papua New Guinea|Papua New Guinea]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 5,795,887 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[South America]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Paraguay|پاراگواى]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 6,669,086 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[South America]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Peru|پيرو]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 28,674,757 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Southeast Asia]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in the Philippines|فيليپين]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 91,077,287 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.05% (approx) &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 45,539 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Central Europe]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Poland|پولېنډ]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 38,518,241 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Western Europe]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Portugal|پرتگال]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 10,642,836 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.07% &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 7,396 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Caribbean]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Puerto Rico|پورټورېكو]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 3,944,259 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.09%[http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=29] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090117024117/http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=29 |date=2009-01-17 }} &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 3,550 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Middle East]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Qatar|قطر]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 907,229 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 7.2%[http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=28] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080228041639/http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=28 |date=2008-02-28 }}[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71430.htm] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 65,320 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[East Africa]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Réunion|Réunion]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 784,000 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 6.7%[http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=151] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080228041609/http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=151 |date=2008-02-28 }} &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 52,528 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Balkans]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Romania|رومانيا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 22,276,056 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Eastern Europe]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Russia|روس]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 141,377,752 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.043%[http://www.wwrn.org/article.php?idd=20511&amp;sec=28&amp;cont=5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080215074543/http://www.wwrn.org/article.php?idd=20511&amp;sec=28&amp;cont=5 |date=2008-02-15 }}[http://www.defendrussianhindus.org/index.php?fetch=letterToOrthodoxChurch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120518013927/http://www.defendrussianhindus.org/index.php?fetch=letterToOrthodoxChurch |date=2012-05-18 }} &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 60,792 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[East Africa]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Rwanda|روانډا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 9,907,509 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Middle East]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in سعودي عربستان|سعودي عربستان]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 27,601,038 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.6%[http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=27]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081026152422/http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=27 |date=2008-10-26 }} - 1.1%[http://religiousfreedom.lib.virginia.edu/nationprofiles/Saudi_Arabia/rbodies.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071105081429/http://religiousfreedom.lib.virginia.edu/nationprofiles/Saudi_Arabia/rbodies.html |date=2007-11-05 }} &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 165,606 - 303,611 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[لوديځه افريكا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Senegal|سنيگال]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 12,521,851 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[بالكان]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Serbia|سربيا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 10,150,265 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[East Africa]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Seychelles|Seychelles]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 81,895 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 2% &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 1,638 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[West Africa]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Sierra Leone|Sierra Leone]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 6,144,562 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.04%[http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=156]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080407010952/http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=156 |date=2008-04-07 }} - 0.1%[http://religiousfreedom.lib.virginia.edu/nationprofiles/Sierra_Leone/rbodies.html] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 2,458 - 6,145 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Southeast Asia]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in سينگاپور|سنگاپور]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 4,553,009 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 4%[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sn.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181215164544/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sn.html |date=2018-12-15 }}[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71357.htm] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 262,120 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Central Europe]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Slovakia|سلواكيا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 5,447,502 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.1% (approx) &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 5,448 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Central Europe]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Slovenia|سلوانيا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 2,009,245 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[East Africa]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Somalia|صوماليا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 9,118,773 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Southern Africa]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in South Africa|سوېلي افريكا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 43,997,828 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 1.25%[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71325.htm][http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=158] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090919025324/http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=158 |date=2009-09-19 }} &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 549,973 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Western Europe]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Spain|سپېن]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 40,448,191 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[South Asia]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Sri Lanka|Sri Lanka]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 20,926,315 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 7.1%[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ce.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224211303/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ce.html |date=2018-12-24 }} - 15%[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71444.htm] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 1,485,768 - 3,138,947 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[North Africa]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Sudan|سوډان]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 39,379,358 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[South America]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Suriname|Suriname]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 470,784 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 20%[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71475.htm] - 27.4%[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ns.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190107065133/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ns.html |date=2019-01-07 }} &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 94,157 - 128,995 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Southern Africa]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Swaziland|سويس]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 1,133,066 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.15%[http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=161] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080626110027/http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=161 |date=2008-06-26 }} - 0.2%[http://religiousfreedom.lib.virginia.edu/nationprofiles/Swaziland/rbodies.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071106034712/http://religiousfreedom.lib.virginia.edu/nationprofiles/Swaziland/rbodies.html |date=2007-11-06 }} &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 1,700 - 2,266 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Western Europe]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Sweden|سويډن]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 9,031,088 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.078% - 0.12%[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71410.htm] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 7,044 - 10,837 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Western Europe]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Switzerland|Switzerland]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 7,554,661 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.38%[http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/dienstlei.stungen/publikationen_statistik/publikationskatalog.Document.50514.pdf][https://web.archive.org/web/20090124135122/http://www.swissinfo.org/eng/swissinfo.html?siteSect=108&amp;sid=6186723&amp;cKey=1140784868000] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 28,708 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Middle East]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Syria|Syria]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 19,314,747 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[East Asia]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Taiwan|Taiwan]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 22,858,872 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Central Asia]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Tajikistan|Tajikistan]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 7,076,598 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[East Africa]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Tanzania|تانزانيا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 39,384,223 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.9%[http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=162] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080228041619/http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=162 |date=2008-02-28 }}[http://religiousfreedom.lib.virginia.edu/nationprofiles/Tanzania/rbodies.html] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 354,458 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Southeast Asia]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Thailand|تايلېنډ]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 65,068,149 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.0045%[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71359.htm] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 2,928 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[West Africa]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Togo|ټوگو]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 5,701,579 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Caribbean]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Trinidad and Tobago|Trinidad and Tobago]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 1,056,608 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 22.5%[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/td.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171124092817/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/td.html |date=2017-11-24 }}[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/35638.htm][http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71476.htm] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 237,737 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[North Africa]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Tunisia|تونس]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 10,276,158 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Middle East]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Turkey|تركيا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 71,158,647 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Central Asia]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Turkmenistan|تركمنستان]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 5,097,028 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[East Africa]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Uganda|يوگاندا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 30,262,610 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.2%[http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=165] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080228041624/http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=165 |date=2008-02-28 }} - 0.8%[http://religiousfreedom.lib.virginia.edu/nationprofiles/Uganda/rbodies.html] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 60,525 - 242,101 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Eastern Europe]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Ukraine|يوكراين]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 46,299,862 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Middle East]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in the United Arab Emirates|متحده عربي امارات]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 4,444,011 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 21.25%[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71434.htm] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 944,352 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Western Europe]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in the United Kingdom|برتانيا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 60,776,238 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 1% [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uk.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210102141059/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uk.html |date=2021-01-02 }}[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71416.htm]&lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 607,762 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[North America]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in the United States|امريكا متحده ايالات]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 301,139,947 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.4%[http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=8] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141213092748/http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=8 |date=2014-12-13 }}[http://religiousfreedom.lib.virginia.edu/nationprofiles/United_States/rbodies.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071106021830/http://religiousfreedom.lib.virginia.edu/nationprofiles/United_States/rbodies.html |date=2007-11-06 }} &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 1,204,560 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[South America]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Uruguay|Uruguay]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 3,460,607 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Central Asia]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Uzbekistan|Uzbekistan]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 27,780,059 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.01% (approx) &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 2,778 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[South America]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Venezuela|Venezuela]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 26,023,528 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Southeast Asia]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Vietnam|Vietnam]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 85,262,356 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.059%[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71363.htm] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 50,305 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[North Africa]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Western Sahara|Western Sahara]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 382,617 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; n/a &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Middle East]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Yemen|Yemen]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 22,230,531 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.7%[http://religiousfreedom.lib.virginia.edu/nationprofiles/Yemen/rbodies.html] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 155,614 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Southern Africa]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Zambia|زېمبيا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 11,477,447 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.14%[http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=166]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080228041630/http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=166 |date=2008-02-28 }}[http://religiousfreedom.lib.virginia.edu/nationprofiles/Zambia/rbodies.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071105104206/http://religiousfreedom.lib.virginia.edu/nationprofiles/Zambia/rbodies.html |date=2007-11-05 }} &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 16,068 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td ALIGN=center&gt; [[Southern Africa]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Hinduism in Zimbabwe|زېمبابوې]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 12,311,143 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.1%[http://religiousfreedom.lib.virginia.edu/nationprofiles/Zimbabwe/rbodies.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071106021835/http://religiousfreedom.lib.virginia.edu/nationprofiles/Zimbabwe/rbodies.html |date=2007-11-06 }} &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 123,111 &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=#99FFFF&gt;
&lt;th colspan=&quot;2&quot;&gt; Total &lt;/th&gt;
&lt;th&gt; 6,671,226,000 &lt;/th&gt;
&lt;th&gt; 14,468% - 14,553% &lt;/th&gt;
&lt;th&gt; 965,211,399 - 970,921,642 &lt;/th&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

==سيمييز حساب==

These percentages were calculated by using the above numbers. The first percentage, 4th column, is the percentage of population that is Hindu in a region (Hindus in the region * 100/total population of the region). The last column shows the Hindu percentage compared to the total Hindu population of the world (Hindus in the region * 100/total Hindu population of the world).

''(يادښت: مصر, سوډان, او نور لوديځ عربي هيوادونه په شمالي افريكا كې شمېرل شوي، نه دا چې په منځني ختيځ كې).

&lt;table class=&quot;wikitable sortable&quot; &gt;
&lt;caption&gt; '''[[هندويزم]] په [[افريكا]]''' &lt;/caption&gt;
&lt;tr bgcolor=#CCCCFF&gt;
&lt;th&gt; مذهب &lt;/th&gt;
&lt;th&gt; ټول وگړري &lt;/th&gt;
&lt;th&gt; هندوان  &lt;/th&gt;
&lt;th&gt; % سلنه د هندوانو &lt;/th&gt;
&lt;th&gt; % سلنه د ټولو هندوانو &lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr ALIGN=center bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td&gt; [[منځنۍ افريكا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 83,121,055 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0% &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0% &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr ALIGN=center bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td&gt; [[East Africa]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 193,741,900 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 667,694 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.345% &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.071% &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr ALIGN=center bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td&gt; [[شمالي افريكا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 202,151,323 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 5,765 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.003% &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.001% &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr ALIGN=center bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td&gt; [[سويلي افريكا]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 137,092,019 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 1,269,844 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.926% &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.135% &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr ALIGN=center bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td&gt; [[West Africa]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 268,997,245 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 70,402 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.026% &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.007% &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr  bgcolor=#99FFFF&gt;
&lt;th&gt; Total &lt;/th&gt;
&lt;th&gt; 885,103,542 &lt;/th&gt;
&lt;th&gt; 2,013,705 &lt;/th&gt;
&lt;th&gt; 0.228% &lt;/th&gt;
&lt;th&gt; 0.213% &lt;/th&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

&lt;table class=&quot;wikitable sortable&quot; &gt;
&lt;caption&gt; '''[[Hinduism]] in [[Asia]]''' &lt;/caption&gt;
&lt;tr bgcolor=#CCCCFF&gt;
&lt;th&gt; Region &lt;/th&gt;
&lt;th&gt; Total Population &lt;/th&gt;
&lt;th&gt; Hindus  &lt;/th&gt;
&lt;th&gt; % of Hindus &lt;/th&gt;
&lt;th&gt; % of Hindu total &lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr ALIGN=center bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td&gt; [[Central Asia]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 92,019,166 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 149,644 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.163% &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.016% &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr ALIGN=center bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td&gt; [[East Asia]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 1,527,960,261 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 130,631 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.009% &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.014% &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr ALIGN=center bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td&gt; [[Middle East]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 274,775,527 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 792,872 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.289% &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.084% &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr ALIGN=center bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td&gt; [[South Asia]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 1,437,326,682 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 929,515,433 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 64.67% &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 98.475% &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr ALIGN=center bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td&gt; [[Southeast Asia]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 571,337,070 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 6,386,614 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 1.118% &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.677% &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr  bgcolor=#99FFFF&gt;
&lt;th&gt; Total &lt;/th&gt;
&lt;th&gt; 3,903,418,706 &lt;/th&gt;
&lt;th&gt; 936,975,194 &lt;/th&gt;
&lt;th&gt; 24.004% &lt;/th&gt;
&lt;th&gt; 99.266% &lt;/th&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

&lt;table class=&quot;wikitable sortable&quot; &gt;
&lt;caption&gt; '''[[Hinduism]] in [[Europe]]''' &lt;/caption&gt;
&lt;tr bgcolor=#CCCCFF&gt;
&lt;th&gt; Region &lt;/th&gt;
&lt;th&gt; Total Population &lt;/th&gt;
&lt;th&gt; Hindus  &lt;/th&gt;
&lt;th&gt; % of Hindus &lt;/th&gt;
&lt;th&gt; % of Hindu total &lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr ALIGN=center bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td&gt; [[Balkans]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 65,407,609 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0% &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0% &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr ALIGN=center bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td&gt; [[Central Europe]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 74,510,241 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 163 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0% &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0% &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr ALIGN=center bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td&gt; [[Eastern Europe]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 212,821,296 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 717,101 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.337% &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.076% &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr ALIGN=center bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td&gt; [[Western Europe]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 375,832,557 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 1,306,052 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.348% &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.138% &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr  bgcolor=#99FFFF&gt;
&lt;th&gt; Total &lt;/th&gt;
&lt;th&gt; 728,571,703 &lt;/th&gt;
&lt;th&gt; 2,023,316 &lt;/th&gt;
&lt;th&gt; 0.278% &lt;/th&gt;
&lt;th&gt; 0.214% &lt;/th&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

&lt;table class=&quot;wikitable sortable&quot; &gt;
&lt;caption&gt; '''[[Hinduism]] in [[The Americas]]''' &lt;/caption&gt;
&lt;tr bgcolor=#CCCCFF&gt;
&lt;th&gt; Region &lt;/th&gt;
&lt;th&gt; Total Population &lt;/th&gt;
&lt;th&gt; Hindus  &lt;/th&gt;
&lt;th&gt; % of Hindus &lt;/th&gt;
&lt;th&gt; % of Hindu total &lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr ALIGN=center bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td&gt; [[Caribbean]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 24,898,266 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 279,515 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 1.123% &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.030% &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr ALIGN=center bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td&gt; [[Central America]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 41,135,205 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 5,833 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.014% &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.006% &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr ALIGN=center bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td&gt; [[North America]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 446,088,748 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 1,806,720 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.405% &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.191% &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr ALIGN=center bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td&gt; [[South America]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 371,075,531 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 389,869 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.105% &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.041% &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr  bgcolor=#99FFFF&gt;
&lt;th&gt; Total &lt;/th&gt;
&lt;th&gt; 883,197,750 &lt;/th&gt;
&lt;th&gt; 2,481,937 &lt;/th&gt;
&lt;th&gt; 0.281% &lt;/th&gt;
&lt;th&gt; 0.263% &lt;/th&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

&lt;table class=&quot;wikitable sortable&quot; &gt;
&lt;caption&gt; '''[[Hinduism]] in [[Oceania]]''' &lt;/caption&gt;
&lt;tr bgcolor=#CCCCFF&gt;
&lt;th&gt; Region &lt;/th&gt;
&lt;th&gt; Total Population &lt;/th&gt;
&lt;th&gt; Hindus  &lt;/th&gt;
&lt;th&gt; % of Hindus &lt;/th&gt;
&lt;th&gt; % of Hindu total &lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr ALIGN=center bgcolor=#F0F8FF&gt;
&lt;td&gt; [[Oceania]] &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 30,564,520 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 411,907 &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 1.348% &lt;/td&gt;
&lt;td&gt; 0.044% &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

== Top 25 =={{Cleanup|date=April 2007}}Top 25 by population on the left and by percentage on the right.&lt;table border=&quot;1&quot;&gt;&lt;caption&gt; '''Top 25''' &lt;/caption&gt;						
&lt;tr bgcolor=#CCCCFF&gt;&lt;th&gt; Rank &lt;/th&gt;&lt;th&gt; Country &lt;/th&gt;&lt;th&gt; Hindu  Population &lt;/th&gt;&lt;th&gt;  % Hindu &lt;/th&gt;&lt;th&gt; Country &lt;/th&gt;&lt;th&gt; % Hindu &lt;/th&gt;&lt;th&gt; Hindu Population &lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;						
&lt;tr  bgcolor=#F0F8FF&gt;&lt;td&gt; 1 &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; [[India]] &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 885,816,798 &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 80% &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; [[India]] &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 80% &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 885,816,798 &lt;/th&gt;&lt;/td&gt;
&lt;tr  bgcolor=#F0F8FF&gt;&lt;td&gt; 2 &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; [[Nepal]] &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 21,919,825  &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 82%&lt;/th&gt;	&lt;td&gt; [[Nepal]] &lt;/th&gt;	&lt;td&gt;79.2 &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 21,919,825  &lt;/th&gt;&lt;/td&gt;
&lt;tr  bgcolor=#F0F8FF&gt;&lt;td&gt; 3 &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; [[اندونېزيا]] &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 16,938,171 &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 7% &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; [[Mauritius]] &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 52% &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 615,301 &lt;/th&gt;&lt;/td&gt;
&lt;tr  bgcolor=#F0F8FF&gt;&lt;td&gt; 4 &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; [[بنگلدېش]] &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 15,473,362&lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 10.5% &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; [[Guyana]] &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 35% &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 267,849 &lt;/th&gt;&lt;/td&gt;
&lt;tr  bgcolor=#F0F8FF&gt;&lt;td&gt; 5 &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; [[پاكستان]] &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 3,026,600 &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 1.02% &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; [[Suriname]] &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 27% &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 118,298 &lt;/th&gt;&lt;/td&gt;
&lt;tr  bgcolor=#F0F8FF&gt;&lt;td&gt; 6 &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; [[فيجي]] &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 294,882 &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 0.6% &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; [[Trinidad and Tobago]] &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 22.5% &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 244,944 &lt;/th&gt;&lt;/td&gt;
&lt;tr  bgcolor=#F0F8FF&gt;&lt;td&gt; 7 &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; [[فيليپين]] {{dubious}}&lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 1,757,150 &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 2% &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; [[سريلنكا]] &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 15% &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 3,009,806 &lt;/th&gt;&lt;/td&gt;
&lt;tr  bgcolor=#F0F8FF&gt;&lt;td&gt; 8 &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; [[ماليزيا]] &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 1,509,047 &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 6.3% &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; [[بنگلدېش]] &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 10.5% &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 15,473,362 &lt;/th&gt;&lt;/td&gt;
&lt;tr  bgcolor=#F0F8FF&gt;&lt;td&gt; 9 &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; [[United States]] &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 1,478,670 &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 0.5% &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; [[Bahrain]] &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 7.7% &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 53,002 &lt;/th&gt;&lt;/td&gt;
&lt;tr  bgcolor=#F0F8FF&gt;&lt;td&gt; 10 &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; [[United Kingdom]] &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 906,621 &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 1.5% &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; [[United Arab Emirates]] &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 7.5% &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 192,240 &lt;/th&gt;&lt;/td&gt;
&lt;tr  bgcolor=#F0F8FF&gt;&lt;td&gt; 11 &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; [[Russia]] &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 717,101 &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 0.5% &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; [[Malaysia]] &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 6.3% &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 1,509,047 &lt;/th&gt;&lt;/td&gt;
&lt;tr  bgcolor=#F0F8FF&gt;&lt;td&gt; 12 &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; [[Mauritius]] &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 615,301 &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 50% &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; [[سينگاپور]] &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 4% &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 177,028 &lt;/th&gt;&lt;/td&gt;
&lt;tr  bgcolor=#F0F8FF&gt;&lt;td&gt; 13 &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; [[Bhutan]] &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 44,645 &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 2% &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; [[Pakistan]] &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 1.85% &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 3,026,600 &lt;/th&gt;&lt;/td&gt;
&lt;tr  bgcolor=#F0F8FF&gt;&lt;td&gt; 14 &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; [[South Africa]] &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 532,129 &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 1.2% &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; [[بوټان]] &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 2% &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 44,645 &lt;/th&gt;&lt;/td&gt;
&lt;tr  bgcolor=#F0F8FF&gt;&lt;td&gt; 15 &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; [[کېنيا]] &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 338,295 &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 1% &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; [[Philippines]] {{dubious}}&lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 2% &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 1,757,150 &lt;/th&gt;&lt;/td&gt;
&lt;tr  bgcolor=#F0F8FF&gt;&lt;td&gt; 16 &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; [[کانادا]] &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 328,050 &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 1% &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; [[Kuwait]] &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 2% &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 46,712 &lt;/th&gt;&lt;/td&gt;
&lt;tr  bgcolor=#F0F8FF&gt;&lt;td&gt; 17 &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; [[Fiji]] &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 294,806 &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 33% &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; [[گرېنېډا]] &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 2% &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 1,790 &lt;/th&gt;&lt;/td&gt;
&lt;tr  bgcolor=#F0F8FF&gt;&lt;td&gt; 18 &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; [[Guyana]] &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 267,849 &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 35% &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; [[اندونېزيا]] &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 1.81% &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 4,379,727 &lt;/th&gt;&lt;/td&gt;
&lt;tr  bgcolor=#F0F8FF&gt;&lt;td&gt; 19 &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; [[سعودي عربستان]] &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 264,175 &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 1% &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; [[برتيانيا]] &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 1.5% &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 906,621 &lt;/th&gt;&lt;/td&gt;
&lt;tr  bgcolor=#F0F8FF&gt;&lt;td&gt; 20 &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; [[Trinidad and Tobago]] &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 244,944 &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 22.5% &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; [[South Africa]] &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 1.2% &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 532,129 &lt;/th&gt;&lt;/td&gt;
&lt;tr  bgcolor=#F0F8FF&gt;&lt;td&gt; 21 &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; [[Uganda]] &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 218,155 &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 0.8% &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; [[جمايکا]] &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 1.2% &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 32,781 &lt;/th&gt;&lt;/td&gt;
&lt;tr  bgcolor=#F0F8FF&gt;&lt;td&gt; 22 &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; [[Myanmar]] &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 214,547 &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 0.5% &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; [[نوی زيلاند]] &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 1.01% &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 40,758 &lt;/th&gt;&lt;/td&gt;
&lt;tr  bgcolor=#F0F8FF&gt;&lt;td&gt; 23 &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; [[United Arab Emirates]] &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 192,240 &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 7.5% &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; [[کېنيا]] &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 1% &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 338,295 &lt;/th&gt;&lt;/td&gt;
&lt;tr  bgcolor=#F0F8FF&gt;&lt;td&gt; 24 &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; [[سينگاپور]] &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 177,028 &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 4% &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; [[کانادا]] &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 1% &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 328,050 &lt;/th&gt;&lt;/td&gt;
&lt;tr  bgcolor=#F0F8FF&gt;&lt;td&gt; 25 &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; [[نېدرلېنډ]] &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 164,074 &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; 1% &lt;/th&gt;	&lt;td&gt; [[سعودي عربستان]] &lt;/th&gt;&lt;td&gt; 1% &lt;/th&gt;&lt;td&gt; 264,175 &lt;/th&gt;&lt;/table&gt;[[Image:Hinduism By Country Percent.png|thumb|right|300 px|Top 25 countries with the highest percent of hindus.]][[Image:Hinduism By Country Numbers.png|thumb|right|300 px|Top 25 countries with the most hindus.]]

==دا هم وگورئ==

* [[د مذهبي وگړو لړليك]]
* [[عيسويت د هېواد په حساب]]
* [[بودېزم د هېواد په حساب]]
* [[اسلام د هېواد په حساب]]
* [[يهوديت د هېواد په حساب]]
* [[irreligion|ناگروهيال د هېواد په حساب]]

==سرچينې==
* The US State Department's ''International Religious Freedom Report 2006'' [http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/]
* ''CIA FactBook'' [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090912045414/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ |date=2009-09-12 }}
* ''adherents.com'' [http://www.adherents.com/Na/Na_298.html#1868] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120203225813/http://www.adherents.com/Na/Na_298.html#1868 |date=2012-02-03 }}
* ''Religious Freedom page'' [http://religiousfreedom.lib.virginia.edu/nationprofiles/]
* ''census.gov''[http://www.census.gov/cgi-bin/ipc/idbrank.pl]

==بهرنې تړن==
* [http://www.afghanhindu.info/ www.afghanhindu.info افغان هندو ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190305063405/http://www.afghanhindu.info/ |date=2019-03-05 }}
* [http://www.hscnet.org/ د هندو پوهنپالو كونسل (primarily in the Americas, but with international chapters)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090426041703/http://www.hscnet.org/ |date=2009-04-26 }}

{{Religions by country}}

[[Category:هندوييزم د هېواد په حساب|*]]
[[Category:مذهب د هېواد په حساب]]</text>
      <sha1>7s1fz03lpey49qqaa3n9ino955yz9os</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>موساد</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5723</id>
    <revision>
      <id>369444</id>
      <parentid>363613</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T03:37:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6197" sha1="j3jfushjni85fhwpc35xvtq78cxyvba" xml:space="preserve">'''موساد څارګره استخباراتي اداره''' د نړیوالو څارګریزه ادارو ترمنځ یوه پېچلې اداره ده، چې په [[اسرائیل]] هېواد پورې اړه لری.
ددې ادارې بشپړ نوم (The institute for intelligence and special services) چې مانا یې «د څارګریزو او ځانګړو خدمتونو انسټېټیوټ) دی. دا اداره د خپلې بڼې د اداﺭو یوه بې سارې ځواکمنه اداره ده، دا اداﺭه ځان د امریکا تر څارګرې ادارې (سي.آی.اې) هم ځانته ډېر اﺭﺯښت وﺭکوي.

[[دوتنه:Mossad seal.svg|thumb|200px|left|د موساد څارگرې ادارې نښان- موساد]]

== پېښلیک ==


== د موساد څانګې ==
د موساد اداره ۸ څانگې لری. د کورنۍ سازمانونو څانګې، ددې ډلې مشران او د فعالیت مرکزونه چي په پټه توګه کار کوی. 


* '''د اطلاعاتو راټولوونکې څانګه''': د موساد ستره څانګه ده، چې د څارګریزو عملیاتو دنده پﺭ غاړه لری.
* '''د سیاسي او مرستندویه چارو څانګه (وادات)''': دا برخه سیاسي فعالیت او له دوست هېوادونو سره د څارګرېزو مرستو په څېر دندې ترسره کوي.
:د واداد غړی په لاندې ډول دی:
::# د نظامي اطلاعاتو مدیر چې په ''[[آمان]]'' یادېږي.
::# د کورنیو چارو اطلاعاتي مدیر ''[[شین بت]]'' 
::# د عمومي امنیت سازمان مدیر ''[[شاباک]]'' 
::# د بهرنیو چارو وزارت د چارو لارښود او جوړوونکي (دا مرکز د سیاسي او ډېپلماټیک جاسوسۍ په توګه کاروي).

== د موساد څانگې ==
د موساد اداره ۸ څانگې لری. کورني سازمانونو څانگې، ددې ډلې مشران او د فعالیت مرکزونه په پټه توگه کار کوی. 

* '''د اطلاعاتو راټولوونکې څانگه''': د موساد ستره څانگه ده، چې د څارگریزو عملیاتو د مسؤلیت په غاړه لری.
* '''د سیاسي او مرستندویه چارو څانگه (وادات)''': د سیاسي فعالیت او له دوستو هېوادونو سره د څارگرېزه مرستو ترسره کولو څانگده ده.
:د واداد غړی په لاندې ډول دی:
::# د نظامی اطلاعاتو مدیر چې په ''[[آمان]]'' یادېږي.
::# د کورنیو چارو اطلاعاتي مدیر ''[[شین بت]]'' 
::# د عمومي امنیت سازمان مدیر ''[[شاباک]]'' 
::# د بهرنیو چارو وزارت د چارو لارښود او جوړوونکې (دا مرکز د سیاسي او ډېپلماټیک جاسوۍ په توگه کارول کېږي)

== پټ عملیات ==
=== بریالي عملیات ===
* د موساد د کومانډو لخوا په ۱۹۸۶ز کال د اېټاليا هېواد څخه د [[مردخای وانونو]] په نامه سړي تښتونه او په پټه توګه تر خپل هيواده د هغه لېږد. نوموړې سړې په دې تورن ؤ، چې د لومړي ځل لپاره یې د [[دیمونا اټومی بټې]] په نامه د اسراییلو د اټومي وسلې جوړونې راز ښکاره کړ. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=وانونو و افشای اسرار اتمی اسرائیل|تاریخ= ۲۰۰۴ اپﺭیل|url = http://www.bbc.co.uk/persian/news/story/2004/04/040421_he-israelnuclear.shtml|date = ۲۰۰۷/مې ۱۵|author = BBC فاړسي}}&lt;/ref&gt; 
* د فلسطین د مقاومت اسلامي غورځنګ بنسټګر [[احمد ياسين|شيخ احمد ياسين]] شهادت چي د [[مارچ]] پر ۲۲ په کال [[۲۰۰۴]] کي ترسره سو. د هغه شهادت نړیوال غبرګونونه راوپارول. او په دې اړه یو پرېکړه یک هم د امنیت شوﺭا لخوا مخکې وړاندې سوه، حال دا چې د ۱۱ موافقو او ۳ مخالفو رایو په ورکولو سره ومنل شو، خو د تل په څېر د امریکا لخوا په وېټو کولو سره دا پرېکړه بې پايلې وبلل شوه.
* دې اداﺭې په د ۲۰۲۰م کال د نومبر پر ۲۷مه د ايران اټومي ساينسپوه[[محسن فخري زاده]] د ايران په [[تهران]] ښار ترور کړ.
* د ۱۱ اپریل ۲۰۲۱ د [[ایران]] پر [[نطنز بټۍ]] سایبري برید.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.bbc.com/pashto/world-56713884| title=پر نطنز بټۍ سایبري برید؛ &quot;ایران تر میاشتو یورانیم بډایولی نه شي&quot;| author=بي بي سي پښتو| date=۱۲ اپریل ۲۰۲۱| publisher=| via=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.bbc.com/pashto/world-56707756| title=د ایران په نطنز اټومي تاسیساتو کې بیا 'پېښه' شوې| author=بي بي سي پښتو| date=۱۱ اپریل ۲۰۲۱| publisher=| via=}}&lt;/ref&gt;

=== ناکامه عملیات ===

== د موساد مشران ==
* [[رئوبن شیلواخ]] (۱۹۵۲ - ۱۹۴۹)
* [[ایسر هرئل]] (۱۹۶۲ - ۱۹۵۳)
* [[مثیر عمیت]] (۱۹۶۸ - ۱۹۶۳)
* [[تسوی زامی]] (۱۹۷۴ - ۱۹۶۸)
* [[ایتسخاک خوفی]] (۱۹۸۲ - ۱۹۷۴)
* [[ناخوم ادمونی]] (۱۹۸۹ - ۱۹۸۲)
* [[شبتای شاویت]] (۱۹۹۶ - ۱۹۸۹)
* [[دانی یاتوم]] (۱۹۹۸ - ۱۹۹۶)
* [[افرائیم هلوی]] (۲۰۰۲ - ۱۹۹۸)
* [[مئیر داگان]] (تر دې مهاله - ۲۰۰۲)

== دا هم وگورﺉ ==
* [[هاگانا]]
* [[د نړیوالو څارگریزو ادارو لړلیک]]

== سرچیې ==
* [https://web.archive.org/web/20070927030852/https://www.mossad.gov.il/Eng/recruit/Register/Explanations.aspx د موساد وېب پاڼه] (په انگریزي ژبه)
* انگلېسي پوهنغونډ
* موساد، لیکوال: رونالډ پاین.
[[وېشنيزه:څارگرې ادارې]]</text>
      <sha1>j3jfushjni85fhwpc35xvtq78cxyvba</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سيد محمد حسين طباطبايي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6638</id>
    <revision>
      <id>369423</id>
      <parentid>342611</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T02:26:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10283" sha1="el4z45tch8wbry5xehhczzs04d4bgdy" xml:space="preserve">[[دوتنه:Tabatabaee-s-h.jpg|کيڼ|بټنوک|250px|سېد محمد طباطبايي]]
'''سید محمد حسین طباطبایی''' چې په '''علامه طباطبایی''' (۱۲۸۱ ه.ل. زوکړې - ۱۳۶۰ ه.ل. مړينه) د شلمې پېړۍ له نامتو اسلامي فیلسوفانو، مفسرانو او د اسلامي علومو له پوهانو څخه گڼل کېږي. 
دده اهمیت پدې کې دی، چې د [[فلسفه]] او [[حکمت]]، [[تفسیر]] یې په نوی انداز کې بیان کړل، د ملا صدرا د فلسفې په شننه کې یې پوره رول لوبولې، او د معرفتپېېندنې ښوونځې بنسټ یې هم اېښې دی.

دارنگه د په درځنونو علمي کتابونو په لیکلو، او د سلگونو برجسته زده کوونکو په روزنه لکه د [[مرتضی مطهری]] سره یې د خپل وخت سره سم د لودیځ مارکسیستي فلسفي ښوونځي سره په علمي توگه مبارزه کړې، او اسلامي فلسفې ته یې یو نوې ژوند ور وباښه. 
== ژوندلیک ==

== ښوونکي ==

===== فلسفه =====

===== شمېرپوهنه =====

===== اصول فقه =====

== تألیفات او آثار ==

===== مشهورې لیکنې یې =====
علامه طباطبایي دوه عمده لیکلي اثار لری، چې یو یې په عربی ژبه د [[تفسیر المیزان]] په نامه تفسیر دۍ، چې د ۷۰ کلونو په موده کې یې په ۲۰ ټوکونو کې لیکلې. دا تفسیر [[تفسیر قران بالقرآن]] دی، یانې د قرآن تفسیر په قرآن کریم سره شوې. 
د طباطبایي دا اثر د د سید محمد باقر موسوي همداني لخوا په فارسي (ایراني) ژبه ژباړل شوې.

بل مهم اثر یې د [[اصول فلسفه و روش رئالیسم]] په نامه دی.دا کتاب ۱۴ فلسفي لیکنې لري، چې په ۲۰مو او ۳۰مو لسیزو کې یې لیکلې دی، او [[مرتضی مطهری]] لخوا پرې د [[تطبیقي فلسفه]] په پل یې پرې لمنلیکونه او شرحه لیکې .&lt;ref&gt;[http://www.hawzah.net/Per/K/Ossol/Index.htm اصول فلسفه و روش ره‏آلیسم، مرتضی مطهری]&lt;/ref&gt;

==== شرحی کوتاه بر دیگر آثار ====

* بدایه الحکمه:
کتابی که یک دوره تدریس فشرده فلسفه برای دوستداران علوم عقلی در قم و سپس دانشگاه‌های کشور شد.
* نهایه الحکمه:
این اثر برای تدریس فلسفه با توضیحی بیشتر، عمقی افزون تر و سطحی عالی تر تدوین شده‌است.
* حاشیه بر کفایه:
کتابی اصولی پیرامون قوانین استنباط است.

* مجموعهٔ مذاکرات با پروفسور هانری کربن:
او که محققی فرانسوی است پیرامون چگونگی شیعه و مباحث اعتقادی و... مذاکراتی با علامه داشته که در این کتاب وجود دارد.

* رساله انسان قبل از دنیا، در دنیا و بعد از دنیا:
این کتاب که اکنون با نام «انسان از آغاز تا انجام» ترجمه شده‌است مباحثی مفید از عوالم سه گانه ماده، مثال و عقل مطرح کرده و پیرامون شبهات و دغدغه خاطر جوانان مطالبی بسیار مفید و لازم ارائه کرده‌است.

== زده کوونکي ==

علامه طباطبايي په درځنونو زده کوونکي لري، چې زیاتره یې د ایران انقلابي اخودان جوړوي. 
د نامتو زده کوونکو نومونه یې په لاندې توگه دی:

# [[امام موسی صدر]]
# [[مرتضی مطهری]]
# [[سید محمد حسینی بهشتی]]
# [[سید جلال الدین آشتیانی]]
# [[علی قدوسی]] (داماد علامه)
# [[سید مرتضی جزایری]]
# [[سید محمد حسین حسینی طهرانی]]
# [[محمد اسماعیل صائنی زنجانی]]
# [[عبدالحمید شربیانی]]
# [[غلامحسین ابراهیمی دینانی]]
# [[ابراهیم امینی]] 
# [[عبدالله جوادی آملی]]
# [[حسن حسن زاده آملی]]
# [[علی میانجی]]
# [[محمد جواد باهنر]](شهید باهنر)
# [[عباس ایزدی]] 
# [[ابوطالب تجلیل]]
# [[عزالدین حسینی زنجانی]]
# [[سید عبدالله جعفری]](تهرانی)
# [[علی سعادت‌ پرور]](پهلوانی تهرانی)
# [[دکتر جواد مناقبی]] (داماد علامه)
# [[محمدی گیلانی]]
# [[یحیی انصاری]]
# [[سید عبدالکریم موسوی اردبیلی]]
# [[سید محمد باقر ابطحی]]
# [[سید محمد علی ابطحی]]
# [[سید مهدی روحانی]]
# [[حسین علی منتظری]]
# [[محمدتقی مصباح یزدی]]
# [[محمد مفتح]] 
# [[ناصر مکارم شیرازی]]
# [[حسن نوری همدانی]]
# [[حسین نوری همدانی]]
# [[سیدابراهیم خسروشاهی]]
# [[سید محمد خامنه‌ای]]

دارنگه یې په دېرو علمي غونډو کې گډونونه کړي، چې نامتو ختیځپوه هنری کورباان سره یې هم ښې مباحثې کړی.

== د شعر نمونه یې ==

{{شعر}}
{{ب|همی گویم و گفته‌ام بارها | بود کیش من مهر دلدارها}}
{{ب|پرستش به مستی‌ست در کیش مهر | برونند زین جرگه هشیارها}}
{{ب|به شادی و آسایش و خواب و خور | ندارند کاری دل‌افکارها}}
{{ب|بجز اشک چشم و بجز داغ دل | نباشد به دست گرفتارها}}
{{ب|کشیدند در کوی دلدادگان | میان دل و کام دیوارها }}
{{ب|چه فرهادها مرده در کوه‌ها | چه حلاج‌ها رفته بر دارها }}
{{ب|چه دارد جهان جز دل و مهر یار | مگر توده‌هایی ز پندارها}}
{{ب|ولی رادمردان و وارستگان | نیازند هرگز به مردارها}}
{{ب|مهین مهرورزان که آزاده‌اند | بریدند از دام جان تارها}} 
{{ب|به خون خود آغشته و رسته‌اند | چه گل‌های رنگین به جوبارها}} 
{{ب|بهاران که شاباش ریزد سپهر | به دامان گلشن ز رگبارها}} 
{{ب|کشد رخت سبزه به هامون و دشت | زند بارگه گل به گلزارها}} 
{{ب|نگارش دهد گلبن جویبار | در آیینهٔ آب رخسارها}} 
{{ب|رود شاخ گل دربر نیلوفر | برقصد به صد ناز گلنارها}} 
{{ب|درد پردهٔ غنچه را باد بام | هزار آورد نغز گفتارها}} 
{{ب|به آوای نای و به آهنگ چنگ | خروشد ز سرو و سمن تارها}} 
{{ب|به یاد خم ابروی گلرخان | بکش جام در بزم می‌خوارها}} 
{{ب|گره را ز راز جهان باز کن | که آسان کند باده دشوارها}} 
{{ب|جز افسون و افسانه نبود جهان | که بسته است چشم خشایارها}} 
{{ب|به اندوه آینده خود را مباز | که آینده خوابی‌ست چون پارها}} 
{{ب|فریب جهان را مخور زینهار | که در پای این گل بود خارها}} 
{{ب|پیاپی بکش جام و سرگرم باش | بهل گر بگیرند بیکارها}}
{{د شعر پای}}

== پانویس ==

&lt;References /&gt;

* [[سېد محمد طباطبايي]]

== بهرنۍ تړنې ==

* [http://www.sharghnewspaper.com/840823/html/v1.htm ویژه‌نامهٔ روزنامهٔ شرق] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110608042924/http://www.sharghnewspaper.com/840823/html/v1.htm |date=2011-06-08 }}
* [http://www2.hamshahri.net/vijenam/Kherad/1384/840825/index.htm خِرَدنامهٔ همشهری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150121002946/http://www2.hamshahri.net/vijenam/Kherad/1384/840825/index.htm |date=2015-01-21 }}
* [http://mehrnews.com/fa/NewsDetail.aspx?NewsID=129412 ویژه‌نامهٔ خبرگزاری مهر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060219232313/http://mehrnews.com/fa/NewsDetail.aspx?NewsID=129412 |date=2006-02-19 }}
* [http://www.maarefislam.com/doreholomvamaarefislam/booksindex/mehretaban.htm کتاب مهر تابان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060415001729/http://www.maarefislam.com/doreholomvamaarefislam/booksindex/mehretaban.htm |date=2006-04-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20081211033702/http://www.ghadeer.org/site/thekr/TAFSIR/t_almizan/almizan.html د تفسیر المیزان بشپړ مت د غدیر په گورتپاڼه کې]، [http://quran.al-shia.com/fa/id/2 د الشیعه په گورتپاڼه کې] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080917160952/http://quran.al-shia.com/fa/id/2 |date=2008-09-17 }}
* [http://www.tiknews.org/display/?ID=32001 زلال اندیشه‌ها و منش علامه طباطبایی د مرحوم آيت‌الله صائنی زنجانی په بیان کې] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720173050/http://www.tiknews.org/display/?ID=32001 |date=2011-07-20 }}
* [http://daneshnameh.roshd.ir/mavara/mavara-index.php?page=%d8%b9%d9%84%d8%a7%d9%85%d9%87+%d8%b7%d8%a8%d8%a7%d8%b7%d8%a8%d8%a7%db%8c%db%8c&amp;SSOReturnPage=Check&amp;Rand=0 علامه طباطبایی]، [[د رشد پوهندغونډ|د ابن رشد پوهنغونډ]]

[[وېشنيزه:فلسفه]]
[[وېشنيزه:مسلمان فيلسوفان]]
[[وېشنيزه:ختيځ فيلسوفان]]
[[وېشنيزه:ايراني فيلسوفان]]
[[وېشنيزه:شيعه فيلسوفان]]
[[وېشنيزه:زوکړي ۱۲۸۱|طباطبايي، سيد محمدحسين]]
[[وېشنيزه:د ۱۳۶۰ مړينې|طباطبايي، سيد محمدحسين]]
[[وېشنيزه:اد تبريز اوسېدونکي]]
[[وېشنيزه:فيلسوفان]]</text>
      <sha1>el4z45tch8wbry5xehhczzs04d4bgdy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د افغانستان ولسوالۍ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9440</id>
    <revision>
      <id>369391</id>
      <parentid>364750</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T23:42:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37098" sha1="7v8sda8lfrqy80i5w2xubnqkyedhd0w" xml:space="preserve">{{مالومات}}
[[انځور:Blank map of Afghanistan districts.svg|300px|بټنوک|د افغانستان ولسوالۍ.]]

د [[د افغانستان ولايتونه|افغانستان ولايتونه]] په ''ولسواليو'' وېشل شوي. په دې وروستيو کالونو کې د افغانستان د ولسواليو شمېر هم زياتې شوي او نوې ولسوالۍ له پخوانيو ولسواليو رابېلې شوي او يا هم د پخوانيو ولسواليو برخې گرځېدلي. د ۱۹۷۹ ز. کال نه دمخه په افغانستان کې ټولټال ۳۲۵ ولسوالۍ وې. د ولسواليو همدا شمېر په ۲۰۰۴ ز. کال کې ۳۲۹ ته ورسېد، خو په ۲۰۰۵ ز. کال کې د يوې سترې بياانتظامي چارې له مخې د افغانستان د ټولو ولسواليو شمېر ۳۹۷ ته ور پورته شو او همدا راز د ۲۰۰۵ ز. کال د جون په مياشت کې د افغانستان د کورنيو چارو وزارت لخوا ۳۹۸ ولسوالۍ چې د افغانستان په ۳۴ ولايتونو کې دي په رسمي توگه وپېژندل شوې.خو په دغه آخرو وختونو کې د افغانستان 408 ته رسیدلي .
په ولسواليو کې شینډنډ له هغو ولسوالیو ده چې د افغانستان څو ولایتو نه یې هم نفوس ډیر ده او هم د مساحت له مخې لویه ده.
دلته لاندې د ولايتونو له مخې د افغانستان د ولسواليو لړليک ليکل شوی:

==شمالي افغانستان==
===شمال ختيځ افغانستان===
====[[د بدخشان ولايت]]====
[[انځور:Badakhshan districts Pashto.png|300px|بټنوک|کيڼ|د بدخشان ولسوالۍ.]]
* [[د ارغنجخواه ولسوالۍ|ارغنجخواه]] - پخوا د '''فيض آباد ولسوالۍ''' يوه برخه وه
* [[ارگو ولسوالۍ|ارگو]] - پخوا د '''فيض آباد ولسوالۍ''' يوه برخه وه
* [[د اشکاشم ولسوالۍ|اشکاشم]]
* [[د بهارک ولسوالۍ|بهارک]]
* [[تگاب ولسوالۍ (بدخشان)|تگاب]] - پخوا د '''فيض آباد ولسوالۍ''' يوه برخه وه
* [[د تېشکان ولسوالۍ|تېشکان]] - پخوا د '''کشم ولسوالۍ''' يوه برخه وه
* [[د جورم ولسوالۍ|جورم]]
* [[د خاش ولسوالۍ|خاش]] - پخوا د '''جرم ولسوالۍ''' یوه برخه وه
* [[د خواهان ولسوالۍ|خواهان]]
* [[د درایم ولسوالۍ|درایم]] - پخوا د '''فيض آباد ولسوالۍ''' يوه برخه وه
* [[د درواز بالا ولسوالۍ|درواز بالا]] - پخوا د '''درواز ولسوالۍ''' يوه برخه وه
* [[د درواز ولسوالۍ|درواز]]
* [[د راغ ولسوالۍ|راغ]]
* [[د زېباک ولسوالۍ|زېباک]]
* [[د شغنان ولسوالۍ|شغنان]]
* [[د شهدا ولسوالۍ|شهدا]] - پخوا د '''بهارک ولسوالۍ''' يوه برخه وه
* [[شهربزرگ ولسوالۍ|شهربزرگ]]
* [[د شېکي ولسوالۍ|شېکي]] - پخوا د '''فيض آباد ولسوالۍ''' يوه برخه وه
* [[د فيض آباد ولسوالۍ|فيض آباد]]
* [[د کشم ولسوالۍ|کشم]]
* [[د کوران و منجان ولسوالۍ|کوران و منجان]]
* [[د کوف آب ولسوالۍ|کوف آب]] - پخوا د  '''خواهان ولسوالۍ''' یوه برخه وه
* [[د کوهستان ولسوالۍ ، بدخشان|کوهستان]] - پخوا د '''بهارک ولسوالۍ''' يوه برخه وه
* [[د واخان ولسوالۍ|واخان]]
* [[د وردوج ولسوالۍ|وردوج]] - پخوا د '''بهارک ولسوالۍ''' يوه برخه وه
* [[د یاوان ولسوالۍ|یاوان]] - پخوا د '''راغ ولسوالۍ''' يوه برخه وه
* [[د یفتال سفله ولسوالۍ|یفتال سفله]] - پخوا د '''فيض آباد ولسوالۍ''' يوه برخه وه
* [[یمگان ولسوالۍ|یمگان]] - پخوا د '''بهارک ولسوالۍ''' يوه برخه وه

{{clear}}

====[[د بغلان ولايت]]====
[[دوتنه:Baghlan districts Pashto.png|300px|بټنوک|کيڼ|د بغلان ولسوالۍ.]]
* [[د اندراب ولسوالۍ|اندراب]]
* [[د برکه ولسوالۍ|برکه]]
* [[بغلان ولسوالۍ|بغلان]] - اوس د '''نوي بغلان د ولسوالۍ''' برخه ده
* [[د پل حصار ولسوالۍ|پل حصار]] - پخوا د '''اندارب ولسوالۍ''' برخه وه
* [[د پلخمري ولسوالۍ|پلخمري]]
* [[د تاله او برفک ولسوالۍ|تاله او برفک]]
* [[د خنجان ولسوالۍ|خنجان]]
* [[د خواجه هجران ولسوالۍ|خواجه هجران]] - پخوا د ا'''ندراب ولسوالۍ''' برخه وه
* [[خوست او فرنگ ولسوالۍ|خوست او فرنگ ]]
* [[د ده صالح ولسوالۍ|ده صالح]] - پخوا د '''اندارب ولسوالۍ''' برخه وه
* [[د دهنه غوري ولسوالۍ|دهنه غوري]]
* [[د دوشي ولسوالۍ|دوشي]]
* [[فرنگ او غارو ولسوالۍ|فرنگ او غارو]] - پخواد  '''خوست او فرنگ''' ولسوالۍ یوه برخه وه
* [[گذرگاه نور ولسوالۍ|گذرگاه نور]] -پخوا د '''خوست او فرنگ''' ولسوالۍ برخه وه
* [[د ناهرين ولسوالۍ|ناهرين]]
* [[د نوي بغلان ولسوالۍ|نوی بغلان]]
{{clear}}

====[[د کندوز ولايت]]====
[[دوتنه:Kunduz districts Pashto.png|300px|بټنوک|کيڼ|د کندوز ولسوالۍ.]]
* [[د ارچي ولسوالۍ|ارچي]]
* [[د امام صيب ولسوالۍ|امام صيب]]
* [[د چاردرې ولسوالۍ|چاردره]]
* [[د خان آباد ولسوالۍ|خان آباد]]
* [[د علي آباد ولسوالۍ|علي آباد]]
* [[د قلا زال ولسوالۍ|قلا زال]]
* [[د کندوز ولسوالۍ|کندوز]]
{{clear}}

====[[د تخار ولايت]]====
[[دوتنه:Takhar districts Pashto.png|300px|بټنوک|کيڼ|د تخار ولايت ولسوالۍ]]
* [[د اشکامش ولسوالۍ|اشکامش]]
* [[بنگي ولسوالۍ|بنگي]]
* [[د بهارک ولسوالۍ, تخار|بهارک]] - پخوا د تا'''لقان د ولسوالۍ''' برخه وه
* [[د تالقان ولسوالۍ|تالقان]]
* [[د چال ولسوالۍ|چال]]
* [[د چاه آب ولسوالۍ|چاه آب]]
* [[د خواجه بهاوالدین ولسوالۍ|خواجه بهاوالدین]] - پخوا د '''ينگي قلا ولسوالۍ''' يوه برخه وه
* [[د خواجه غر ولسوالۍ|خواجه غر]]
* [[د درقد ولسوالۍ|درقد]]
* [[د دشت قلعه ولسوالۍ|دشت قلعه]] - پخوا د '''خواجه غار ولسوالۍ''' يوه برخه وه
* [[د رستاق ولسوالۍ|رستاق]]
* [[د فرخار ولسوالۍ|فرخار]]
* [[کلفگان ولسوالۍ|کلفگان]]
* [[د نمک آب ولسوالۍ|نمک آب]] - پخوا د '''تالقان ولسوالۍ''' يوه برخه وه
* [[د هزار سموچ ولسوالۍ|هزار سموچ]] - پخوا د '''تالقان ولسوالۍ''' يوه برخه وه
* [[د ورساج ولسوالۍ|ورساج]]
* [[ینگي کلا ولسوالۍ|ینگي کلا]]

{{clear}}

===شمالي افغانستان===
====[[د بلخ ولايت]]====
[[دوتنه:Balkh districts Pashto.png|300px|بټنوک|کيڼ|د بلخ ولايت ولسوالۍ.]]
* [[د بلخ ولایت|بلخ]]
* [[د چار بولک ولسوالۍ|چار بولک]]
* [[د چارکنټ ولسوالۍ|چار کنټ]]
* [[د چمتال ولسوالۍ|چمتال]]
* [[د خولمي ولسوالۍ|خولمي]]
* [[د ده دادي ولسوالۍ|ده دادي]]
* [[د دولت آباد ولسوالۍ|دولت اباد]]
* [[د زاري ولسوالۍ|زاري]] - formerly part of '''Kishindih District'''
* [[د شورتپه ولسوالۍ|شورتپه]]
* [[د شولگره ولسوالۍ|شولگره]]
* [[د کلدار ولسوالۍ|کلدار]]
* [[د کنشندش ولسوالۍ|کشندش]]
* [[د مارمل ولسوالۍ|مارمل]]
* [[د مزار شریف ولسوالۍ|مزاری شریف]]
* [[د نهر شاهي ولسوالۍ|نهری شاهي]]
{{clear}}

====[[د فارياب ولايت]]====
[[دوتنه:Faryab districts Pashto.png|300px|بټنوک|کيڼ|د فارياب ولايت ولسوالۍ.]]
* [[د الیمار ولسوالۍ|الیمار]]
* [[د اندخوی ولسوالۍ|اندخوی]]
* [[د بېلچراغ ولسوالۍ|بېلچراغ]]
* [[د پښتونکوټ ولسوالۍ|پښتونکوټ]]
* [[د خانه چارباغ ولسوالۍ|خانه چارباغ]]
* [[د خواجه سبز پوش ولسوالۍ|خواجه سبز پوش]]
* [[د دولت آباد ولسوالۍ، فارياب|دولت اباد]]
* [[د شیرین تگاب ولسوالۍ|شیرین تگاب]]
* [[د قرغان ولسوالۍ|قرغان]] - مخکې د '''اندخوی ولسوالۍ''' یوه برخه.
* [[د قرمگل ولسوالۍ|قرمگل]]
* [[د قیصار ولسوالۍ|قیصار]]
* [[د گورزیوان ولسوالۍ|گورزیوان]] - formerly part of '''Bilchiragh District'''
* [[د کوهستان ولسوالۍ, فاریاب|کوهستان]]
* [[د میمنه ولسوالۍ|میمنه]]
{{clear}}

====[[د جوزجان ولايت]]====
[[دوتنه:Jowzjan districts Pashto.png|300px|بټنوک|کيڼ|د جوزجان ولايت ولسوالۍ.]]
* [[د آقچه ولسوالۍ|آقچه]]
* [[د خانیقا ولسوالۍ|خانیقا]] - formerly part of '''Aqcha District'''
* [[د خمیاب ولسوالۍ|خمیاب]]
* [[د خواجه دو کوه ولسوالۍ|خواجه دو کوه]]
* [[د درزاب ولسوالۍ|درزاب]]
* [[د شبرغان ولسوالۍ|شبرغان]]
* [[د فیض آباد ولسوالۍ, جوزجان|فیض آباد]]
* [[د قرقین ولسوالۍ|قرقین]]
* [[د قش تپه ولسوالۍ|قش تپه]] - مخکې د '''شبرغان ولسوالۍ''' یوه برخه.
* [[د مردیان ولسوالۍ|مردیان]]
* [[د مینگاجیک ولسوالۍ|مینگاجیک]]
{{clear}}

====[[د سمنگان ولايت]]====
[[Image:Samangan districts.png|300px|thumb|کيڼ|Districts of Samangan.]]
* [[د ایبک ولسوالۍ|ایبک]]
* [[د حضرت سلطان ولسوالۍ|حضرت سلطان]]
* [[د خرم او سرباغ ولسوالۍ|خرم او سرباغ]]
* [[د دره صوفي بالا ولسوالۍ|دره صوفي بالا]] - created within the former '''[[Dara-I-Suf District, Samangan|Dara-I-Suf]] District'''
* [[د دره صوفي پایان ولسوالۍ|دره صوفي پایان]] - created within the former '''Dara-I-Suf District'''
* [[د روی دو آب ولسوالۍ|روی دو آب]]
* [[د فېروز نخچر ولسوالۍ|فیروز نخچر]] - formerly part of '''Khulmi District'''; shifted from '''Balkh Province'''

{{clear}}

====[[د سرپل ولایت]]====
[[Image:Sare Pol districts.png|300px|thumb|کيڼ|Districts of Sar-e Pol.]]
* [[د بلخاب ولسوالۍ|بلخاب]]
* [[د سرپل ولسوالۍ|سرپل]]
* [[د سنگچارک ولسوالۍ|سنگچارک]]
* [[د سوزمه کلا ولسوالۍ|سوزمه کلا]]
* [[د سیاد ولسوالۍ|سیاد]]
* [[د گوسفندي ولسوالۍ|گوسفندي]] - formerly part of '''Sayyad District'''; most recently created district up to date
* [[د کوهستانات ولسوالۍ|کوهېستانات]]

{{clear}}

==مرکزي افغانستان==
===مرکزي افغانستان===
====[[د کابل ولايت]]====
[[Image:Kabul districts.png|300px|thumb|کيڼ|Districts of Kabul.]]
* [[د استالف ولسوالۍ|استالف]]
* [[د بگرامۍ ولسوالۍ|بگرامۍ]]
* [[د پغمان ولسوالۍ|پغمان]]
* [[د چهار آسياب ولسوالۍ|چهار آسياب]]
* [[د خاکجبار ولسوالۍ|خاکجبار]]
* [[د ده سبز ولسوالۍ|ده سبز]]
* [[د سروبي ولسوالۍ|سروبي]]
* [[د شکردرې ولسوالۍ|شکردره]]
* [[د فرزه ولسوالۍ|فرزه]] - مخکې د '''میر بچه کوټ د ولسوالۍ''' برخه وه
* [[د قره باغ ولسوالۍ|قره باغ]]
* [[د گلدرې ولسوالۍ|گلدره]]
* [[د کابل ښار|کابل]]
* [[د کلکان ولسوالۍ|کلکان]]
* [[د موسهي ولسوالۍ|موسهي]]
* [[د مير بچه کوټ ولسوالۍ|مير بچه کوټ]]
{{clear}}

====[[د کاپيسا ولايت]]====
[[Image:Kapisa districts.png|300px|thumb|کيڼ|Districts of Kapisa.]]
* [[د آلاسای ولسوالۍ|آلاسای]]
* [[د نجراب ولسوالۍ|نجراب]]
* [[تګاب ولسوالۍ (کاپيسا)|تګاب]]
* [[د حصه اول کوهستان ولسوالۍ|حصه اول کوهستان]] - created within the former '''[[Kohistan District, Kapisa|Kohistan]] District'''
* [[د حصه دوم کوهستان ولسوالۍ|حصه دوم کوهستان]] - created within the former '''Kohistan District'''
* [[د کوه بند ولسوالۍ|کوه بند]]
* [[د محمود راقي ولسوالۍ|محمود راقي]]
{{clear}}

====[[د لوگر ولايت]]====
[[Image:Lowgar districts.png|300px|thumb|کيڼ|Districts of Logar.]]
* [[د ازره ولسوالی|ازره]] - shifted from '''Paktia Province'''
* [[د برکي برک والسوالی|برکی برک]]
* [[د پل علم ښار|پل علم]]
* [[د څرخ ولسوالی|څرخ]]
* [[د خروار ولسوالی|خروار]] - مخکې د '''څرخ د ولسوالۍ''' برخه وه
* [[د خوښی ولسوالی|خوښی]]
* [[د محمد آغې ولسوالی|محمد آغه]]
{{clear}}

====[[د پنجشېر ولايت]]====
[[Image:Panjshir districts.png|300px|thumb|کيڼ|District of Panjshir.]]
:[http://www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Panjshir/ د پنجشېر ولايت اړونده مالومات]: {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100722051742/http://www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Panjshir/ |date=2010-07-22 }}
* [[د انابه ولسوالۍ|انابه]] - created within the former '''[[Panjsher District|Panjsher]] District'''
* [[د بازارک ولسوالۍ|بازارک]] - created within the former '''Panjsher District'''
* [[د پریان ولسوالۍ|پریان]] - created within the former '''Hisa Awal Panjsher District'''
* [[د خنج ولسوالۍ|خنج]] - created within the former '''[[Hisa Awal Panjsher District|Hisa Awal Panjsher]] District'''
* [[د دره ولسوالۍ|دره]] - created within the former '''[[Hisa Duwum Panjsher District|Hisa Duwum Panjsher]] District'''
* [[د روخه ولسوالۍ|روخه]] - created within parts of the former '''Hisa Duwum Panjsher''' and '''Panjsher''' Districts
* [[د شوتل ولسوالۍ|شوتل]] - created within the former '''Panjsher District'''
{{clear}}

====[[د پروان ولايت]]====
[[Image:Parvan districts.png|300px|thumb|کيڼ|Districts of Parwan.]]
:[http://www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Parwan/ د پروان ولايت اړونده مالومات]: {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100722050616/http://www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Parwan/ |date=2010-07-22 }}
* [[د بگرامي ولسوالۍ|بگرامي]]
* [[د جبل سراج ولسوالۍ|جبل سراج]]
* [[د چاریکار ولسوالۍ|چاریکار]]
* [[د سالنگ ولسوالۍ|سالنگ]]
* [[د سرخ پارسا ولسوالۍ|سرخ پارسا]]
* [[د سید خېل ولسوالۍ|سید خیل]] - مخکې د '''جبل سراج د ولسوالۍ''' برخه وه
* [[د شینواري ولسوالۍ|شینواري]]
* [[د غوربند ولسوالۍ|غوربند]]
* [[د کوه صافي ولسوالۍ|کوه سافي]]
* [[د شیخ علي ولسوالۍ|د شیخ علي ولسوالۍ]]
{{clear}}

====[[د میدان وردگ ولایت]]====
[[Image:Wardak districts.png|300px|thumb|کيڼ|د وردگ ولسوالۍ گانې.]]

* [[د بهسود ولسوالۍ|بهسود]]
* [[د جغتو ولسوالۍ|جغتو]]
* [[د جلريز ولسوالۍ|جلريز]]
* [[د چک ولسوالۍ|چک]]
* [[د دايمرداد ولسوالۍ|دايمرداد]]
* [[د سيد آباد ولسوالۍ|سيد آباد]]
* [[د مرکزي بهسود ولسوالۍ|مرکزي بهسود]]
* [[د ميدان ښار ولسوالۍ|ميدان ښار]]
* [[د نرخ ولسوالۍ|نرخ]]

:[http://www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Wardak/ د وردگ ولايت اړونده مالومات]: {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100722051752/http://www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Wardak/ |date=2010-07-22 }}

{{clear}}

===ختيځ افغانستان===
====[[د کنړ ولايت]]====
[[Image:Konar districts.png|300px|thumb|کيڼ|Districts of Kunar.]]
:[http://www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Konar/  د کنړ ولايت اړونده مالومات]
:[https://web.archive.org/web/20100531173856/http://www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Konar/Konar.gif د کونړ د ولسوالیو اوسنۍ نقشه]
* [[د اسد آباد ولسوالۍ|اسد اباد]]
* [[د بر کنړ ولسوالۍ|بر کنړ]]
* [[د پېچ دره ولسوالۍ|پېچ دره]]
* [[د چپه دره ولسوالۍ|چپه دره]]
* [[د څوکۍ ولسوالۍ|څوکۍ]]
* [[د خاص کنړ ولسوالۍ|خاص کنړ]]
* [[د دانگام ولسوالۍ|دانگام]]
* [[د سرکاڼو ولسوالۍ|سرکاڼو]]
* [[د شیگل او ېلتن ولسوالۍ|شیگل او شېلتن]] - مخکې د '''چپې درې والسوالۍ''' یوه برخه
* [[د غازي آباد ولسوالۍ, کنړ|غازي اباد]] - مخکې د '''نورگل ولسوالۍ''' یوه برخه.
* [[د مروره ولسوالۍ|مروره]]
* [[د ناړۍ ولسوالۍ|ناړۍ]]
* [[د نړنگ او باډل ولسوالۍ|نرنگ و باډېل]]
* [[د نورگل ولسوالۍ|نورگل]]
* [[د وټه پور ولسوالۍ|وټه پور]] - مخکې د '''اسد اباد ولسوالۍ''' یوه برخه
{{clear}}

====[[د لغمان ولايت]]====
[[Image:Laghman districts.png|300px|thumb|کيڼ|Districts of Laghman.]]
:[http://www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Laghman/ د لغمان ولايت اړونده مالومات]: {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100724222253/http://www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Laghman/ |date=2010-07-24 }}
* [[د الیشنگ ولسوالۍ|الیشنگ]]
* [[د الینگار ولسوالۍ|الینگار]]
* [[د دولتشاه ولسوالۍ|دولتشاه]]
* [[د قرغیو ولسوالۍ|قرغیي]]
* [[د مهترلام ولسوالۍ|مهترلام]]
{{clear}}

====[[د ننگرهار ولايت]]====
[[دوتنه:Nangarhar districts.png|300px|بټنوک|کيڼ|د ننگرهار ولسوالۍ.]]
:[http://www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Nangarhar/ د ننگرهار ولايت اړونده مالومات]: {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100724215807/http://www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Nangarhar/ |date=2010-07-24 }}
* [[د اچين ولسوالۍ|اچین]]
* [[د بټي کوټ ولسوالۍ|بټي کوټ]]
* [[ د بهسود ولسوالۍ (ننگرهار)|بېهسود]] - مخکې د '''جلالکوټ ولسوالۍ''' یوه برخه وه.
* [[د پچير و اگام ولسوالۍ|پچیر و اگام]]
* [[د جلال آباد ولسوالۍ|جلالکوټ]]
* [[د چپرهار ولسوالۍ|چپلیار]]
* [[د حسارک ولسوالۍ|حسارک]]
* [[د خوگياڼو ولسوالۍ|خوگیاڼی]]
* [[د دره نور ولسوالۍ|دره ی نور]]
* [[د دور بابا ولسوالۍ|دور بابا]]
* [[د رودات ولسوالۍ|رودات]]
* [[د سره رود ولسوالۍ|سره رود]]
* [[د شېرزاد ولسوالۍ|شېرزاد]]
* [[د شينوار ولسوالۍ|شینوار]]
* [[د گوشته ولسوالۍ|گوشته]]
* [[د کامې ولسوالۍ|کامه]]
* [[د کوټ ولسوالۍ|کوټ]] - مخکې د '''روداتو ولسوالې''' یوه برخه وه.
* [[د کوز کونړ ولسوالۍ|کوز کونړ]]
* [[د لالپور ولسوالۍ|لالپوره]]
* [[د مومند درې ولسوالۍ|مومندره]]
* [[د نازيان ولسوالۍ|نازیان]]
* [[د هسکې مېنې ولسوالۍ|هسکه مېنه]]
{{clear}}

====[[د نورستان ولايت]]====
[[Image:Nurestan districts.png|300px|thumb|کيڼ|Districts of Nurestan.]]
:[http://www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Nurestan/ د نورستان ولايت اړونده مالومات]
:[https://web.archive.org/web/20100531174141/http://www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Nurestan/Nurestan.gif د نورستان ولایت د ولسوالیو اوسنۍ نقشه]
* [[د برگمټال ولسوالۍ|برگېمټال]]
* [[د پارون ولسوالۍ|پارون]]
* [[د دو آب ولسوالۍ|دو آب]] - مخکې د '''کامدېش ولسوالۍ''' یوه برخه.
* [[د کامدېش ولسوالۍ|کامدېش]]
* [[د منډول ولسوالۍ|منډول]]
* [[د نورگرام ولسوالۍ|نورگرام]] - مخکې د '''کامدېش ولسوالۍ''' یوه برخه.
* [[د واما ولسوالۍ|واما]]
* [[د وایگل ولسوالۍ|وایگل]]
{{clear}}

===لوېديځ افغانستان===
====[[د بادغيس ولايت]]====
[[Image:Districts of Badghis as of January 2004.png|300px|thumb|کيڼ|Districts of Badghis.]]
:[http://www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Badghis/ د بادغيس ولايت اړونده مالومات]: {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100722050542/http://www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Badghis/ |date=2010-07-22 }}
* [[د آبکمري ولسوالۍ|آبکمري]]
* [[د جوند ولسوالۍ|جوند]]
* [[د غورماچ ولسوالۍ|غورماچ]]
* [[د قاديس ولسوالۍ|قاديس]]
* [[د قلعه نو ولسوالۍ|قلعه نو]]
* [[د مرغاب ولسوالۍ|مرغاب]]
* [[د مقر ولسوالۍ|مقر]]
{{clear}}

====[[د باميان ولايت]]====
[[Image:Bamyan districts.png|300px|thumb|کيڼ|Districts of Bamyan.]]
:[http://www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Bamyan/ د باميان ولايت اړونده مالومات]: {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100722050547/http://www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Bamyan/ |date=2010-07-22 }}
* [[د باميان ولسوالۍ|باميان]]
* [[د پنجاب ولسوالۍ|پنجآب]]
* [[د سيغان ولسوالۍ|سيغان]] - formerly part of '''Kahmard District'''; shifted from '''Baghlan Province'''
* [[د شېبر ولسوالۍ|شېبر]]
* [[د کهمرد ولسوالۍ|کهمرد]] - shifted from '''Baghlan Province'''
* [[د ورس ولسوالۍ|ورس]]
* [[د يکاولنگ ولسوالۍ|يکاولنگ]]
{{clear}}

====[[د فراه ولايت]]====
[[Image:Farah districts.png|300px|thumb|کيڼ|Districts of Farah.]]
:[http://www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Badakhshan/ د فراه ولايت اړونده مالومات]: {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100722051711/http://www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Badakhshan/ |date=2010-07-22 }}
* [[د انار دره ولسوالۍ|انار دره]]
* [[د بالا بلوک ولسوالۍ|بالا بلوک]]
* [[د بکوا ولسوالۍ|بکوا]]
* [[د پر چمن ولسوالۍ|پر چمن]]
* [[د پشت رود ولسوالۍ|پشت رود]]
* [[د خاک سفېد ولسوالۍ|خاک سفېد]]
* [[د شېب کوه ولسوالۍ|شېب کوه]]
* [[د فراه ولسوالۍ|فراه]]
* [[د قلعه کاه ولسوالۍ|قلعه کاه]]
* [[د گلستان ولسوالۍ|گلستان]]
* [[د لاش او جواین ولسوالۍ|د لاش او جواین]]
{{clear}}

====[[د غور ولايت]]====
[[Image:Districts of Ghor as of January 2004.png|300px|thumb|کيڼ|Districts of Ghor.]]
:[http://www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Ghor/ د غور ولايت اړونده مالومات]: {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090802195345/http://www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Ghor/ |date=2009-08-02 }}
* [[د پسابند ولسوالۍ|پسابند]]
* [[د تایواره ولسوالۍ|تایواره]]
* [[د تولک ولسوالۍ|تولک]]
* [[د چارسده ولسوالۍ، افغانستان|چارسده]] - formerly part of '''Chaghcharan District'''
* [[د چغچران ولسوالۍ|چغچران]]
* [[د دولاینه ولسوالۍ|دو لاینه]] - formerly part of '''Chaghcharan District'''
* [[د دولت یار ولسوالۍ|دولت یار]] - formerly part of '''Chaghcharan District'''
* [[د ساغر ولسوالۍ|ساغر]]
* [[د شهرک ولسوالۍ|شهرک]]
* [[د لال او سرجنگل ولسوالۍ|لال وسر جنگل]]
{{clear}}

====[[د هرات ولايت]]====
[[Image:Herat districts.png|300px|thumb|کيڼ|Districts of Herat.]]
:[http://www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Herat/ د هرات ولايت اړونده مالومات]: {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090511233619/http://www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Herat/ |date=2009-05-11 }}
* [[د ادرسکن ولسوالۍ|ادرسکن]]
* [[د انجیل ولسوالۍ|انجیل]]
* [[د اوبې ولسوالۍ|اوبې]]
* [[د پښتون زرغون ولسوالۍ|پښتون زرغون]]
* [[د چشت شریف ولسوالۍ|چشت شریف]]
* [[د زنده جان ولسوالۍ|زنده جان]]
* [[د شین ډنډ ولسوالۍ|شین ډنډ]]
* [[د فارسي ولسوالۍ|فارسي]]
* [[د گلران ولسوالۍ|گلران]]
* [[د گزره ولسوالۍ|گزره]]
* [[د کارخ ولسوالۍ|کارخ]]
* [[د کشک کهنه ولسوالۍ|کشک کهنه]]
* [[د کوهسان ولسوالۍ|کوهسان]]
* [[د هرات ولسوالۍ|هرات]]
* [[د غوریان ولسوالۍ|غوریان]]
* [[د کشک ولسوالۍ|کشک]]
{{clear}}

==سوېلي افغانستان==
===سوېل ختيځ افغانستان===
====[[د غزني ولايت]]====
[[Image:Ghazni districts.png|300px|thumb|کيڼ|Districts of Ghazni.]]
:[http://www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Ghazni/ د غزني ولايت اړونده مالومات]: {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100722051716/http://www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Ghazni/ |date=2010-07-22 }}
* [[د آب بند ولسوالۍ|آب بند]]
* [[د اجرستان ولسوالۍ|اجرستان]]
* [[د اندړ ولسوالۍ|اندړ]]
* [[د جاغوري ولسوالۍ|غاغوري]]
* [[د خواجه عمري ولسوالۍ|خواجه عمري]] - formerly part of '''Waeez Shahid District'''
* [[د خوگیاڼی ولسوالۍ (غزني)|خوگیاڼی]] - created from parts of '''Waeez Shahid''' and '''Ghazni''' Districts
* [[د ده یک ولسوالۍ|ده یک]]
* [[د راشیدان ولسوالۍ|راشیدان]] - formerly part of '''Waeez Shahid District'''
* [[د زنه خان ولسوالۍ|زنه خان]]
* [[د غزني ولسوالۍ|غزني]]
* [[د قره باغ ولسوالۍ, غزني|قره باغ]]
* [[جغتو ولسوالۍ (غزنی)|جغتو]]
* [[د گېرو ولسوالۍ|گېرو]]
* [[د گېلان ولسوالۍ|گېلان]]
* [[د مالستان ولسوالۍ|مالستان]]
* [[د مقر ولسوالۍ, غزني|مقر]]
* [[د ناور ولسوالۍ|ناور]]
* [[د ناوه ولسوالۍ|ناوه]]
* [[د وغاز ولسوالۍ|وغاز]] - formerly part of '''Muqur District'''
{{clear}}

====[[د خوست ولايت]]====
[[Image:Khost districts.png|300px|thumb|کيڼ|Districts of Khost.]]
:[http://www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Khost/ د خوست ولايت اړونده مالومات]: {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100722051731/http://www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Khost/ |date=2010-07-22 }}
* [[د باک ولسوالۍ|باک]]
* [[د تڼيو ولسوالۍ|تڼۍ]]
* [[د تېره زی ولسوالۍ|تېره زی]]
* [[د ځاځي میدان ولسوالۍ|ځاځي میدان]]
* [[د خوست (متون) ولسوالۍ|خوست (متون)]]
* [[د سبري ولسوالۍ|سبري]]
* [[د سپېره ولسوالۍ|سپېره]]
* [[د شمال ولسوالۍ|شمال]] - shifted from '''Paktia Province'''
* [[د قلندر ولسوالۍ|قلندر]]
* [[د گوربز ولسوالۍ|گوربز]]
* [[د مندوزۍ ولسوالۍ|مندوزۍ]]
* [[د موسی خېل ولسوالۍ (خوست)|موسی خېل]]
* [[د نادرشاه کوټ ولسوالۍ|نادرشاه کوټ]]
{{clear}}

====[[د پکتيا ولايت]]====
[[دوتنه:Paktika districts.png|300px|بټنوک|کيڼ|د پکتیا ولايت ولسوالۍ.]]
* [[د احمد آباد ولسوالۍ|احمد آباد]] - مخکې د '''سید کرم ولسوالۍ''' یوه برخه.
* [[د څمکنۍ ولسوالۍ|څمکنۍ]]
* [[د ډنډ او پټان ولسوالۍ|ډنډ او پټان]]
* [[د گردېز ولسوالۍ|گردېز]]
* [[د ځاځي ولسوالۍ|ځاځي]]
* [[د جاني خېل ولسوالۍ (پکتیا)|جانيخېل]]
* [[د لژه احمد خېل ولسوالۍ|لژه احمد خېل]]
* [[د سيد کرم ولسوالۍ|سيد کرم]]
* [[د شواک ولسوالۍ|شواک]]
* [[د ځدران ولسوالۍ|ځدران]]
* [[د زرمت ولسوالۍ|زرمت]]
{{clear}}

====[[د پکتيکا ولايت]]====
[[Image:Paktika districts.png|300px|thumb|کيڼ|Districts of Paktika.]]
:[http://www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Paktika/ Detailed Information of Paktika Province]: {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410165034/http://www.kohistani.com/afghanistan/provinces/Paktika/ |date=2009-04-10 }}
* [[د ارگون ولسوالۍ|ارگون]]
* [[د اومنا ولسوالۍ|اومنا]]
* [[د برمل ولسوالۍ|برمل]]
* [[د تېروه ولسوالۍ|تېروه]] - formerly part of '''Waza Khwa District'''
* [[د جاني خېل ولسوالۍ (پکتیکا)|جاني خېل]] - formerly part of '''Zarghun Shahr District'''
* [[د ډیله ولسوالۍ|ډیله]]
* [[د زرغون ښار ولسوالۍ|زرغون ښار]]
* [[د زېروک ولسوالۍ|زیروک]]
* [[د سرحوزه ولسوالۍ|سر حوزه]]
* [[د سروبي ولسوالۍ|سروبي]]
* [[د شرن ولسوالۍ|شرن]]
* [[د گومال ولسوالۍ|گومال]]
* [[د گیان ولسوالۍ|گیان]]
* [[د مټاخان ولسوالۍ|مټاخان]]
* [[د نېکه ولسوالۍ|نېکه]]
* [[د وازه خوا ولسوالۍ|وازه خوا]]
* [[د ور مامی ولسوالۍ|ور مامی]]
* [[د یحیی خېل ولسوالۍ|یخیی خېل]] - formerly part of '''Zarghun Shahr District'''
* [[د یوسف خېل ولسوالۍ|یوسف خېل]] - formerly part of '''Zarghun Shahr District'''
{{clear}}

===سوېل لوېديځ افغانستان===
====[[د دايکندي ولايت]]====
[[Image:Daykundi districts.png|300px|thumb|کيڼ|Districts of Daykundi.]]
* [[د اشتارلي ولسوالۍ|اشتارلي]] - created within the former '''[[Daykundi District|Daykundi]] District'''; shifted from '''Oruzgan Province'''
* [[د خادر ولسوالۍ|خادر]] - created within the former '''Daykundi District'''; shifted from '''Oruzgan Province'''
* [[د سنگ تخت ولسوالۍ|سنگ تخت]] - created within the former '''Daykundi District'''; shifted from '''Oruzgan Province'''
* [[د شهرستان ولسوالۍ|شهرستان]] - shifted from '''Oruzgan Province'''
* [[د گیزاب ولسوالۍ|گیزاب]] - shifted from '''Oruzgan Province'''
* [[د کجران ولسوالۍ|کجران]] - shifted from '''Oruzgan Province'''
* [[د کیتی ولسوالۍ|کیتي]] - formerly part of '''Kajran District'''; shifted from '''Oruzgan Province'''
* [[د میرامور ولسوالۍ|میرامور]] - formerly part of '''Sharistan District'''; shifted from '''Oruzgan Province'''
* [[د نېلي ولسوالۍ|نېلي]] - created within the former '''Daykundi District'''; shifted from '''Oruzgan Province'''
{{clear}}

====[[د هلمند ولايت]]====
[[Image:Helmand districts.png|300px|thumb|کيڼ|Districts of Helmand.]]
* [[بغنۍ ولسوالۍ|بغنۍ]]
* [[باغران ولسوالۍ|باغران]]
* [[خانېشين ولسوالۍ‏|خانېشين]]
* [[دیشو ولسوالۍ|دیشو]]
* [[سنگين ولسوالۍ|سنگین]]
* [[گرمسېر ولسوالۍ|گرمسېر]]
* [[گريشک ولسوالۍ|گريشک]]
* [[کجکي ولسوالۍ|کجکي]]
* [[لښکرگاه ولسوالۍ|لښکرگاه]]
* [[موسی کلا ولسوالۍ|موسی کلا]]
* [[نادعلي ولسوالۍ|نادعلي]]
* [[نوزاد ولسوالۍ|نوزاد]]
* [[نوی بارکزی ولسوالۍ|نوی بارکزی]]
* [[واشېر ولسوالۍ|واشېر]]
{{clear}}

====[[د کندهار ولايت]]====
[[Image:Kandahar districts.png|300px|thumb|کيڼ|Districts of Kandahar.]]
* [[د ارغستان ولسوالۍ|ارغستان]]
* [[د ارغنداب ولسوالۍ (کندهار)|ارغنداب]]
* [[د پنجوایي ولسوالۍ|پنجوایي]]
* [[د خاکرېز ولسوالۍ|خاکریز]]
* [[د دامان ولسوالۍ|دامان]]
* [[د رېگ ولسوالۍ (کندهار)|ریگ]]
* [[د ژېړۍ ولسوالۍ|ژېړۍ]] - created from parts of '''Maywand''' and '''Panjwaye''' D
* [[د سپین بولدک ولسوالۍ|سپین بولدک]]
* [[د شاه ولي کوټ ولسوالۍ|شاه ولي کوټ]]
* [[د شورابک ولسوالۍ|شورابک]]
* [[د غورک ولسوالۍ|غورک]]
* [[د کندهار ولسوالۍ|کندهار]]
* [[د معروف ولسوالۍ|معروف]]
* [[د مېان نشین ولسوالۍ|مېان نشین]] - formerly part of '''Shah Wali Kot District'''
* [[د میوند ولسوالۍ|میوند]]
* [[د نېش ولسوالۍ|نېش]] - shifted from '''Oruzgan Province'''
{{clear}}

====[[د نيمروز ولايت]]====
[[دوتنه:Nimruz districts.png|300px|بټنوک|کيڼ|د نیمروز ولسوالۍ گانې.]]
* [[د چاربورجک ولسوالۍ|چاربورجک]]
* [[د چخانسور ولسوالۍ|چخانسور]]
* [[د خاش رود ولسوالۍ|خاش رود]]
* [[د زرنج ولسوالۍ|زرنج]]
* [[د کنگ ولسوالۍ|کنگ]]
{{clear}}

====[[د روزگان ولايت]]====
[[Image:Oruzgan districts.png|300px|thumb|کيڼ|د اروزگان ولسوالۍ گانې.]]
* [[د ترینکوټ ولسوالۍ|ترینکوټ]]
* [[د چوره ولسوالۍ|چوره]]
* [[د خاص اروزگان ولسوالۍ|خاص اروزگان]]
* [[د دهراود ولسوالۍ|دهراود]]
* [[د شهيدې حساس ولسوالۍ|شهيدې حساس]]
{{clear}}

====[[د زابل ولایت]]====
[[Image:Zabul_districts.png|کيڼ|300px|thumb|Districts of Zabūl.]]
* [[د اټغار ولسوالۍ|اټغار]]
* [[د ارغنداب ولسوالۍ (زابل)|ارغنداب]]
* [[د ترنک او جلدک ولسوالۍ| ترنک او جلدک]]
* [[د دای چوپان ولسوالۍ|دای چوپان]]
* [[د شاه جوی ولسوالۍ|شاه جوی]]
* [[د شمولزی ولسوالۍ|شمولزی]]
* [[د شینکی ولسوالۍ|شینکی]]
* [[د قلات ولسوالۍ|قلات (Technically only a municipality, not a district)]]
* [[د کاکړ ولسوالۍ|کاکړ]] - formerly part of '''Argahandab District'''
* [[د میزان ولسوالۍ|میزان]]
* [[د نو بحر ولسوالۍ|نو بجر]] - created from parts of '''Shamulzuyi''' and '''Shinkay''' Districts in Zabul Province and Nawa District in Ghazni Province
{{clear}}

==سرچينې==
*[http://www.aims.org.af/services/mapping/geo_codes/geocodes_anatomy/geocodes_anatomy.html د افغانستان د مالوماتو د سمبالښت چوپړ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110606145645/http://www.aims.org.af/services/mapping/geo_codes/geocodes_anatomy/geocodes_anatomy.html |date=2011-06-06 }}, accessed 2006-07-27.
*[http://www.aims.org.af/services/mapping/geo_codes/398_dist_matching_to_329.xls AIMS District Matching] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160322140851/http://www.aims.org.af/services/mapping/geo_codes/398_dist_matching_to_329.xls |date=2016-03-22 }}, accessed 2009-01-01.


{{د افغانستان ولسوالۍ}}


&lt;!--وېشنيزې--&gt;
[[وېشنيزه:د افغانستان ولسوالۍ| ]]
[[وېشنيزه:افغانستان]]
[[وېشنيزه:د افغانستان اړونده لړليک]]

&lt;!--نورې ژبې--&gt;</text>
      <sha1>7v8sda8lfrqy80i5w2xubnqkyedhd0w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د علیت برهان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9785</id>
    <revision>
      <id>369406</id>
      <parentid>352704</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T00:30:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5568" sha1="dlw04fq7ewbp0dotd65inqismgahxm3" xml:space="preserve">[[دوتنه:E innga kyo.jpg|thumb|380px|انځوریزه سوترا علت او معلول، اتمه پېړۍ، جاپان]]

'''د علیت برهان''' {{انگرېزي|The Causal or cosmological Argument}} چې د '''لومړي علت برهان''' ، '''د سببیت برهان''' او '''ستورپوهنه''' هم گڼل کېږي، د فلسفې له لرغونو مسئلو څخه گڼل کېږي. ددې ویي تقریبي مانا د «د یو څیز اغیز په بل څیز باندې» یا د [[مرتضی مطهری]] په وینا «د یو واقعیت استناد په بل واقعیت باندې» کولای شو.&lt;ref&gt;طباطبایى، محمدحسین، اصول فلسفه و روش رئالیسم، 3 ټوک، نهمه لیکنه، ص 180، لمنلیکونه، قم: صدرا، بیتا.&lt;/ref&gt; د بل تعریف په رڼا کې، د دوه څیزونو ترمنځ داسې اړیکه چې یو د بل پنځوونکې (خالق) وي، '''علیت''' نومول کېږي.

لومړنی کس چې په پراخه توگه یې د علیت مفهوم په خپلو لیکنو کې مطرح کړ، [[اپلاتون]] او [[ارستو]] ول.

ارستو د غایي علت په طرحې سره هڅه وکړه چې له علیت څخه د څښتن تعالی د شتون لپاره د یو برهان په توگه گټه پورته کړي. غایي علت چې  [[مسلمان]] [[فیلسوف|فیلسوفان]] یې د '''علت‌العلل''' او '''غایةالغایات''' په نومونو هم یادوي، پدې بنسټ ده چې د نړۍ ټولگه له یو پیل (مبدا) څخه سرچینه اخلي، او د خپل بشپړتیایي یون په لړ کې د ډېرو وسیلو په شتون کې هم د یو موخې او مقصد پر لور درومي.

= لمنلیکونه=
&lt;div style=&quot;height:250px; overflow:auto; padding:3px; border:1px solid #aaa;&quot; class=&quot;scrollbox&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:smaller&quot;&gt;{{پانویس}}&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

= سرچینې=
* {{یادکرد|فصل= |کتاب=اندیشهٔ اسلامی ۱|نویسنده= [[جعفر سبحانی]] و محمد محمدرضایی|ترجمه=|ناشر=[[دفتر نشر معارف]]|چاپ=چهل و نهم |شهر=تهران|کوشش= |ویرایش= |صفحه=۷۳ تا ۸۱ |سال=۱۳۸۷ |شابک=ISBN 978-964-531-059-0}}
* {{یادکرد|فصل= |کتاب=[[الفبای فلسفه]]|نویسنده= [[نایجل واربرتون]]|ترجمه=مسعود علیا|ناشر=ققنوس|چاپ=سوم |شهر=تهران|کوشش= |ویرایش= |صفحه= ۲۶ تا ۳۲|سال=۱۳۸۶ |شابک=ISBN 978-964-311-503-6}}
* {{یادکرد|فصل= |کتاب=[[نهایةالحکمه]]|نویسنده=[[محمدحسین طباطبایی]]|ترجمه=|ناشر=|چاپ=۴۹ |شهر= |کوشش=|ویرایش=|صفحه=۱۳۸-۱۴۰|سال= |شابک=}}
* {{یادکرد|فصل= |کتاب=[[علیت از دیدگاه هیوم]]|نویسنده= [[صدرالدین طاهری]]|ترجمه=|ناشر=فرهنگ و اندیشه|چاپ=اول |شهر=تهران|کوشش= |ویرایش= |صفحه= |سال=۱۳۷۶ |شابک=}}
* {{یادکرد|فصل= |کتاب=اصل علیت در فلسفه و کلام؛ تحلیلی ازنظریات متفکران و فیزیکدانان غرب و متکلمان اسلامی|نویسنده= محمد حسن قدردان قراملکی|ترجمه=|ناشر=دفتر تبلیغات اسلامی|چاپ=اول |شهر=تهران|کوشش= |ویرایش= |صفحه=|سال=۱۳۷۵ |شابک=}}
* {{یادکرد|فصل= |کتاب=پژوهشی در باب علیت|نویسنده=کارل ریموند پوپر|ترجمه=عباس باقری|ناشر=فروزان‌روز|چاپ=اول |شهر=تهران|کوشش= |ویرایش= |صفحه=|سال=۱۳۸۱ |شابک=}}
* {{یادکرد|فصل= |کتاب=[[استفسار]]|نویسنده=دیوید هیوم|ترجمه=رضانقیان|ناشر=گویا|چاپ=اول |شهر=تهران|کوشش= |ویرایش= |صفحه= |سال=۱۳۸۱ |شابک=}}
* {{یادکرد|فصل= |کتاب=جستارهای فلسفی|نویسنده=برتراند راسل|ترجمه=ادیب سلطانی|ناشر=امیرکبیر|چاپ=اول |شهر=تهران|کوشش= میرشمس‌الدین |ویرایش= |صفحه= |سال=۱۳۶۳|شابک=}}
* نشریه الكترونیكی پرسمان

= بهرني تړن =
&lt;references/&gt;‎
* [http://www. leaderu. com/offices/billcraig/menus/existence. html Articles on the cosmological argument by William Lane Craig]
* [http://AlexanderPruss. com/papers/index. html Articles on the cosmological argument by Alexander Pruss]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20130711004655/http://php/ indiana. edu/~toconnor/philosophical_essays. html Articles on the cosmological argument by Timothy O'Connor]
* [http://www. infidels. org/library/modern/nontheism/atheism/cosmological. html Articles on the atheistic cosmological argument by Quentin Smith and others]
* [http://stephenpimentel. tripod. com/papers/existential. html ''A Reconstruction of the &quot;Existential Argument&quot; for the Existence of God'' by Stephen Pimentel]{{Dead link|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www. infidels. org/library/modern/quentin_smith/self-caused. html ''A Cosmological Argument for a Self-Caused Universe'' by Quentin Smith]

[[وېشنيزه:فلسفه]]
[[وېشنيزه:علیت]]
[[وېشنيزه:د څښتن د اثبات براهین]]</text>
      <sha1>dlw04fq7ewbp0dotd65inqismgahxm3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گوتاما بودا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10229</id>
    <revision>
      <id>369467</id>
      <parentid>369355</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T05:42:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18005" sha1="r2sgb3rhon3arv4sqg0p02gl3kd318o" xml:space="preserve">{{بوديزم}}
'''سېدارتا گوتاما''' ([[سانسنکرېټ]]: [[wikt:सिद्धार्थ|सिद्धार्थ]] [[wikt:गौतम|गौतम]]; [[پالي]]: '''سېداتا گوتاما''') یو روحاني [[روحانیت|روحاني]] ښوواند وو، ده په [[اوسپنیز پیر هند|لرغونې هند]] د[[بودیزم]] بنسټ کېښود.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=بودا، ژوند او ښوونې |url=http://www.buddhanet.net/buddha.htm |access-date=2010-06-18 |archive-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101005055652/http://buddhanet.net/buddha.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; په ډېری بودایي روایتونو کې بودا د (ستر بودا) په نامه یاد شوې دی.'''[[بوداتوب|بودا]]''' (P. ''sammāsambuddha'', S. ''samyaksaṃbuddha'' ) of our age, د &quot;بودا&quot; مانا ده &quot;ويښ کړای شوې&quot; یا، &quot;روښانه کړای شوې.&quot; &lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;{{cite web
|url= http://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/contextualize.pl?p.2.soas.1976481
|title= buddha 9276
|accessdate= 22 Feb 2010
|last= Turner
|first= Sir Ralph Lilley
|authorlink= Ralph Lilley Turner
|کال= 1962–1985
|کار= د اندو اریان ژبو پرتلیزه سیند.
لندن: د اکسفورډ پوهنتون خپرونه.
|خپروندوی= د لودیځې اسیا برېښنایي سیندونه (ډېکشنریانې)، د شېکاگو پوهنتون
مخ: ۵۲۵۱
|quote= [[خوېندې ژبې|فرضي ریښی]] بود‘ لیدل، ترلاسه کول’ 
1. [[Pali]] ''بودا'' – ‘ understood, روښانه کړای شوې ’, [[Grammatical gender|masculine]] ‘ the '''بودا''' ’; Aśokan, that is, the language of the [[Edicts of Ashoka|Inscriptions of Aśoka]] ''Budhe'' [[Nominative case|nominative]] [[grammatical number|singular]]; [[Prakrit]] ''buddha'' – ‘ known, awakened ’; [[Waigali language|Waigalī]] ''būdāī'' ‘ truth ’; [[Kalami language|Bashkarīk]] ''budh'' ‘ he heard ’; [[Torwali language|Tōrwālī]] ''būdo'' [[preterite]] of ''bū'' – ‘ to see, know ’ from bṓdhati; [[Phalura language|Phalūṛa]] ''búddo'' preterite of ''buǰǰ '' – ‘ to understand ’ from búdhyatē; [[Shina language|Shina]] Gilgitī dialect ''budo'' ‘ awake ’, Gurēsī dialect ''budyōnṷ'' [[Intransitive verb|intransitive]] ‘ to wake ’; [[Kashmiri language|Kashmiri]] ''bọ̆du'' ‘ quick of understanding (especially of a child ’); [[Sindhi language|Sindhī]] ''ḇudho'' past [[participle]] ([[Passive voice|passive]]) of ''ḇujhaṇu'' ‘ to understand ’ from búdhyatē, West [[Pahari languages|Pahāṛī]] ''buddhā'' preterite  of ''bujṇā'' ‘ to know ’; [[Sinhala language|Sinhalese]] ''buj'' (''j'' written for ''d''), ''budu'', ''bud'' – , ''but'' – ‘ the Buddha ’.
|تاريخ الأرشيف= 17 July 2012
|مسار الأرشيف= https://archive.ph/20120717085826/http://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/contextualize.pl?p.2.soas.1976481
|url-status= dead
|خونديځ نېټه= 17 July 2012
|خونديځ تړی= https://archive.today/20120717085826/http://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/contextualize.pl?p.2.soas.1976481
|خونديځ-تړی= https://archive.today/20120717085826/http://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/contextualize.pl?p.2.soas.1976481
|archive-url= https://archive.today/20120717085826/http://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/contextualize.pl?p.2.soas.1976481
}}&lt;/ref&gt; دده د مړینې مهال ندی مالوم، د شلمې پېړۍ لومړني تاریخپوهان دده د ژوند اټکل د [[circa|c.]] 563 مخزېږد تر 483 مخزېږد ښایي;&lt;ref&gt;
L. S. Cousins (1996), &quot;[http://indology.info/papers/cousins The dating of the historical Buddha]: a review article&quot;, ''[[د اسیایي شاهانو ټولنې ژورنال]]'' '''(3)6(1)''': 57–63.&lt;/ref&gt;

== ژوند ==
د بودا د ژوند په اړه لومړني مالومات هماغه بودايي متون دي. ددې بودایي متونو په رڼا کې، بودا او دده  راهبانو هر کال څلور میاشتې سر بحث و مباحثې وکړې او دده ښوونې یې و ازمایلې. د بودا له مړینې وروسته راهبانو دده ښوونې له ځانو سره خوندي کړې. دده له مړینې لنډه موده وروسته یوه غونډه راوبلل شوه، او بله ستره غونډه بیا یوه پېړۍ وروسته سره راغونډه شوه. پدې دواړو غونډو کې راهبانو دا هڅه وکړه چې د بودا ژوند او ښوونې په  سېسټماټیکه لارو چاورسره باوري کړي. دوی دا ښوونې په یو څه توپیر سره ووېشلې، مگرراهبانو څخه گوتشمېري وټاکل شول چې د گډو وجو توکي سره یو یو وساتي.&lt;ref name=&quot;Michael Carrithers 1983, pages 13, 14&quot;&gt;Michael Carrithers, ''The Buddha,'' 1983, pages 13, 14. Found in ''Founders of Faith,'' Oxford University Press, 1986.&lt;/ref&gt; په ځینو ځایونو کې د اړینو ښوونو په صورت کې چې بودا ته به اړوندې وی، په یو لړ داستانونو او سرودونو کې ځای کړې، ترڅو له ورکېدنې او ضایع کېدنې یې مخنیوې کړې وي.&lt;ref&gt;Sue Hamilton, ''Identity and Experience.'' LUZAC Oriental, 1996, pages 110-111.&lt;/ref&gt;
پدې توگه د بودیزم زیاتره لرغونی متون او د بودا ښوونې له یوې خولې بلې خولې ته د وینا او داستانونو په توگه را ولېږدېدی.

== د بودا ښوونې ==
[[دوتنه:Shigatse Monks, Tibet.jpg|thumb|left|300px|د بودیزم راهبان، [[تبت]]]]
[[دوتنه:Potala from SW.jpg|thumb|left|300px|د بودیزم د سپېځلې [[صومعه]] لرښود، د [[پوټالا ماڼۍ]].]]
&lt;p align=justify&gt;
&lt;p align=justify&gt;
د بودا د ښوونو یوه ټوټه:

له مړینې وروسته بیا په بل جسد کې را ژوندي کېږو. دا بیا ژوندي کېدنه مو څو ځله تکرارېږي، چې دې بیا ځلې ژوندي کېدو ته [[د شتون څرخۍ]] وایي. یا ژوند و مړینه وایو. شتون غم دی، زېږېدنه غم دی، زړبوډي او زړښت غم دی، ناروغي غم دی، غم او خواشیني، ماتم او ناهیلتیا غم دی، له هغه څه سره تړاو چې زړه مو نه غواړي، غم دی. لرېتوب له هغه څه چې زړه مو غواړي، غم دی. لنډه دا چې د زړه تړاو غمجنوونکې دی. او دا غم هغه وخت پای ته رسېږي چې چې نور هېڅ ځانتیا یا درک کوونکې نه وي، څه هغه د ژوند په قید کې وي یا نه وي. موخه باید لدې غمجنې څرخۍ څخه د څان ویستل وي.

== زرینې ویناوې یې&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.eqtibas.com/author/103 |title=اقتباسات بوذا |access-date=2015-04-02 |تاريخ الأرشيف=2017-07-12 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20170712044215/http://www.eqtibas.com/author/103 |url-status=dead |خونديځ نېټه=2017-07-12 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20170712044215/http://www.eqtibas.com/author/103 |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20170712044215/http://www.eqtibas.com/author/103 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170712044215/http://www.eqtibas.com/author/103 }}&lt;/ref&gt; ==
[[دوتنه:Dhamekh Stupa, where the Buddha gave the first sermon on the Four Noble Truths and the Eightfold Path to his five disciples, Sarnath.jpg|140px|بټنوک|داسې ویل کېږي چې بودا خپله لومړنۍ وینا ددې [[سټوپه|سټوپې]] پر سر کړې وه چې د [[څلور اصیل حقائق|څلور اصیل حقایقو]] په نامه یادېږي.]]

* سوله او سلامتیا د انسان له داخل څخه راځي، نو په بهر کې یې د لټې هڅه مه کوئ.
* تاسې د غوسې لپاره نه مجازات کېږئ، بلکه ستاسو غوسه خپله سزا ده.
* سپی هغه وخت ښه سپی گڼل کېدای، چې ښه غپا وکړي، او انسان هله ښه انسان گڼل کېږي چې د ښې وینا خاوند اوسي.
* که چېرې سړی په خپل حکمت ژوند وکړي، نو گه له مرگه ویره نه لري.
* ضرور ده چې شر وجود ولري تردی چې خیر خپله سپېڅلتیا ثابته کړي.

=== د بودا په اړه فلمونه ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! width=&quot;6%&quot; | نیټه
! width=&quot;15%&quot; | سرلیک
! width=&quot;15%&quot; | اصلي نوم
! width=&quot;12%&quot; | هېواد
! width=&quot;46%&quot; | کتنې
! width=&quot;6% | IMDB
|- valign=&quot;top&quot;
|1923
|''بودا خدایگی''
|''Buddhadev''
|هند
| [[بې غږه فېلم]]
|[http://www.imdb.com/title/tt0252961/]
|- valign=&quot;top&quot;
|1925
|''ضوء آسيا''
|''Prem Sanyas''
|هند/ المان
| [[بې غږه فېلم]]
|[http://www.imdb.com/title/tt0016240/]
|- valign=&quot;top&quot;
|1952
|''اخلاص بودا العظيم''
|大仏開眼
|جاپان
| د تينسوك كينجوسا تولید
|[http://www.imdb.com/title/tt0044528/]
|- valign=&quot;top&quot;
|1957
|''گوتاما بودا''
|
|هند
|د روی پیمال مستند فېلم.
|[http://www.imdb.com/title/tt0317595/]
|- valign=&quot;top&quot;
|1960
|''Angulimal''
|
|هند
|
|
|- valign=&quot;top&quot;
|1961
|''بودا''
|''Shaka''
|جاپان
|د كينجي ميسومي تولیداتو څخه
|[http://www.imdb.com/title/tt0054706/]
|- valign=&quot;top&quot;
|1964
|''شاكياموني بودا''
|''Seokgamoni''
|[[سوېلي کوریا]]
|
|[http://www.imdb.com/title/tt0353995/]
|- valign=&quot;top&quot;
|1967
|''گوتاما بودا''
|
|هند
|د پیمال روي مستند تولیداتو څخه
|[http://www.imdb.com/title/tt0169962/]
|- valign=&quot;top&quot;
|1989
|''بودا''
|
|هند
|کوشنی مستند فېلم
|[http://www.imdb.com/title/tt0096990/]
|- valign=&quot;top&quot;
|1993
|''Little Buddha''
|
|ايټاليا، فرانس، ليختنشتاين
|د برناردو پرتولوچي فېلمي تولیداتو څخه
|[http://www.imdb.com/title/tt0107426/]
|- valign=&quot;top&quot;
|1997
|''بودا''
|
|هند
|
|
|- valign=&quot;top&quot;
|2001
|''د بودا ژوندا''
|''La Vie de Bouddha''
|هند او فرانس
|د مارټن مېسونیر مستند تولید
|- valign=&quot;top&quot;
|2004
|''بودا اسطورة''
|
|هند
|دوه بُعدي فلم
|[http://www.imdb.com/title/tt0434147/]
|- valign=&quot;top&quot;
|2007
|''د بودا ژوند''
|''Phra Phuttajao''
|ټايلېنډ
|دوه بعدي فېلم
|- valign=&quot;top&quot;
|2008
|''&lt;small&gt;Tathagata Buddha&lt;/small&gt;''
|
|هند
|په ډې وي ډي ثبت تولیدي فېلم
|
|- valign=&quot;top&quot;
|2011
|''بودا''
|
|فرانس
|
|[http://www.imdb.com/title/tt0439865/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100810152739/http://www.imdb.com/title/tt0439865/ |date=2010-08-10 }}
|- valign=&quot;top&quot;
|2011
|''بودا''
|ブッダ
|جاپان
|د مانگامن لړۍ مستند انیمېشن فېلم، چې اوسامو تیزوکا کمپنۍ تولید کړی.
|
|- valign=&quot;top&quot;
|2014
|''Buddha: The Inner Warrior''
|
|هند
|د بان نالین هندي تولید
|[http://www.imdb.com/title/tt1200773/]
|}

== سرچينې ==
{{Reflist|colwidth=30em
| refs =
}}

== تړلې لیکنې ==

* [[دلای لاما]]

====بودیزم په اړه ====
* [http://www.longleaf.net/ggrow/Buddhism.html Buddhism - لویدیځوالو ته لنډه سریزه]
* [http://www.accesstoinsight.org/bfaq.html بودیزم په اړه پوښتنې] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060527173102/http://www.accesstoinsight.org/bfaq.html |date=2006-05-27 }} ([[Access to Insight]])
* [http://www.ohbliss.org/en/buddhism_faq.html بودیزم په اړه د لومړنیو خلکو پوښتنې ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100412104159/http://www.ohbliss.org/en/buddhism_faq.html |date=2010-04-12 }}
* [http://www.meditateinlondon.org.uk/about-buddhism.php بودیزم په اړه - د بودا ښوونې] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080331123103/http://www.meditateinlondon.org.uk/about-buddhism.php |date=2008-03-31 }}
* [http://www.soyouwanna.com/site/syws/buddhism/buddhism.html ایا بودیزم منﺉ؟]
* [http://www.religionfacts.com/buddhism/contents.htm ReligionFacts.com بودیزم په اړه] حقائق، مهالیز بنډارونه.
* [http://ramsss.com/bhakti/buddha/index.htm د بودا ښوونې]

==== د پرتلیزه ادیانو علم ====
* [http://www.saigon.com/~anson/ebud/ebdha125.htm Theravada - Mahayana Buddhism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100918161949/http://www.saigon.com/~anson/ebud/ebdha125.htm |date=2010-09-18 }}
* [http://www.mrrena.com/misc/budd.shtml دراسة للبوذية مقابل المسيحية] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101124064409/http://www.mrrena.com/misc/budd.shtml |date=2010-11-24 }}

==== رسنیزې ټولنې ====
* [http://www.buddhistview.com/ رؤى بوذية]
* [http://www.buddhistchannel.tv القناة البوذية] aمصدر إخباري.

==== په انټرنېټ کې ټولنې ====
* [http://www.buddhachat.org/ BuddhaChat.org] - جمعية تعليم البوذيين.
* [http://www.deerparkgathering.org/ تجمع دير بارك] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090529175705/http://www.deerparkgathering.org/ |date=2009-05-29 }} - A Buddhist Web Community (with webboards, chat and reading material) under direction of Dzongsar Khyentse Rinpoche
* [http://www.dharmaWeb.org/ DharmaWeb.org]
* [http://www.dmc.tv/en/ DMC Channel, The secrets of life REVEALED]
* [http://www.e-sangha.com E-Sangha Buddhism Forum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171015191254/http://www.e-sangha.com/ |date=2017-10-15 }}

==== ټولنې====
* [http://www.goingonretreat.com/ Buddhists retreat centres UK]
* [http://www.fwbo.org Friends of the Western Buddhist Order]
* [http://www.jambudvipa.org Jambudvipa-Moderm Indian Buddhist Movement]
* [http://www.karuna.org Karuna-Socially Engaged Buddhists]
* [http://www.ocbs.org Oxford Centre for Buddhist Studies]
* [http://www.meditateinlondon.org.uk Buddhism in London] www.meditateinlondon.org.uk
* [http://www.dhamma.org Vipassana Meditation Website] Worldwide organization offering courses in Vipassana Meditation, derived from the Maha-Satipatthana Sutra.
* [http://www.uwest.edu/UWest/Research%20Center/IAB.htm International Academy of Buddhism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080803170408/http://www.uwest.edu/UWest/Research%20Center/IAB.htm |date=2008-08-03 }}
* [http://www.hsilai.org/ Hsi Lai Temple]
* [http://www.kagyupa.com/ Kvetoslav Minarik's School of Teachings]
* [http://www.urbandharma.org/ UrbanDharma]
* [http://www.dhammakaya.or.th Dhammakaya Foundation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051025043012/http://www.dhammakaya.or.th/ |date=2005-10-25 }}
* [http://www.buddhanet.net/ BuddhaNet]
* [http://www.bhavana.us/ Bhavana Society Monastery and Retreat Center] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727233702/http://www.bhavana.us/ |date=2011-07-27 }}

==== ښوونې====
* [http://accesstoinsight.org/ Access to Insight]
* [http://www.vipassana.com/ Buddhism in the Theravada tradition] - Scriptures and practical meditation teaching from the Tradition of the Elders.
* [http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/ambedkar_buddha/index.html The Buddha And His Dhamma] the Buddhist Bible by 20th century Indian Buddhist Revivalist Bodhisattva Dr. B. R. [[Ambedkar]]
* [http://www.buddhanet.net/dhammapada/index.htm &quot;Treasury of Truth&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100611235728/http://buddhanet.net/dhammapada/index.htm |date=2010-06-11 }} - illustrated ''[[Dhammapada]]''
* [http://www.ciolek.com/WWWVL-Buddhism.html Buddhist Studies WWW Virtual Library]: the Internet guide.
* [http://www.nirvanasutra.org.uk &quot;Nirvana Sutra&quot;] - full text and appreciation of the ''[[Nirvana Sutra]]''
* [http://www.dharmanet.org/ DharmaNet]

==== نورې سرچینې ====
{{لړسرچينې}}
* [http://www.buddhanet.net/index.html Buddha Net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120414062340/http://www.buddhanet.net/index.html |date=2012-04-14 }}
* [http://maps-india.com/india/buddhist-heritage-india.html Buddhist Heritage Places India]
* [https://web.archive.org/web/20110723000043/http://buddha.2be.net/ Buddhist Search Directory] The world largest Buddhist directory with full functional search and graphical thumbnail preview.
* [http://www.buddhism.kalachakranet.org/ A View on Buddhism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090225182105/http://buddhism.kalachakranet.org/ |date=2009-02-25 }}
* [http://www.orientalia.org/dic3.html International Dictionary of Buddhism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050403145726/http://orientalia.org/dic3.html |date=2005-04-03 }} (Seems to contain only romanised terms)
* [http://www.blpusa.com/English_Booklets.htm Buddhism in Every Step English Booklets]
* [http://rywiki.tsadra.org/index.php/Main_Page RangjungYesheWiki]
* [http://domanassa.org/blog/ Domanassa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511142904/http://domanassa.org/blog/ |date=2008-05-11 }} a site about depression from the buddhist perspective

{{گوتاما بودا}}

[[وېشنيزه:ادیان]]
[[وېشنيزه:بودیزم]]
[[وېشنيزه:گوتاما بودا]]
[[وېشنيزه:غیر اسماني ادیانو بنسټگر]]
[[وېشنيزه:بودا]]
[[وېشنيزه:بوداپالنه]]
[[وېشنيزه:هند]]
[[وېشنيزه:د بهار تاریخ(هند)]]
[[وېشنيزه:د ۴۸۳ (مخزېږدي) زوکړي]]
[[وېشنيزه:مذهبي لارښودان]]
[[وېشنيزه:هندي فیلسوفان]]</text>
      <sha1>r2sgb3rhon3arv4sqg0p02gl3kd318o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گوننار تېلنېس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11400</id>
    <revision>
      <id>369468</id>
      <parentid>303980</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T05:42:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4294" sha1="ddjcgxu3kqbfkr96jnbvf5g1pxhltgw" xml:space="preserve">[[دوتنه:Gunnar Tellnes.jpg|کيڼ|250px|بټنوک|گوننار تېلنېس]]
'''گوننار تلنېس ډاکټر''' ( [[ناروېژي]] : '''Gunnar Tellnes''') يو [[ناروېژی]] [[پروفیسور]] دی . دی له ۱۹۹۱ م زېږيز کال راپدېخوا د [[اُوسلو]] په [[پوهنتون]] کې د [[ټولنيزطب]] په برخه کې چارپوه استاد دی . همدارنگه د پوهنتون د ټولنيز طب د څانگې مشر دی . دی په دې وروستيؤ کې د [[آسام ( ASAM)]] او [[آيؤ (UiO)]] تر څنگ د ناروې د کارموندنې ټولنيزې ادارې [[ناؤ (NAV )]] سره هم د مشورتي [[رنځورپوه]] په توگه د [[بوسکرود]] په ولایت کې له ۲۰۰۹ زېږيز کاله راپدېخوا دنده ترسره کوي .
== دندې == 
د [[وروی]] او [[روست]] په روغتونونو کې له ۱۹۷۹ زېږيز څخه تر ۱۹۸۴ ز پورې ډاکټر پاتې شوی . ددې ترڅنگ ېې د څېړونکي او لومړۍ رتبه متخصص لیکوال، گړندي استاد (1.Amanuensis) په توگه په [[اُوسلو پوهنتون]] کې دندې له ۱۹۸۴ زــ ۱۹۹۱ زېږيزه پورې او د خلکو د رفاحي ادارې سره ېې د مئ ۱۵مې کال ۱۹۹۱ زېږيژ پورې دندې ترسره کړي دي . هغه د فاکولتې د مرستيال ريس په دنده هم پاتې شوی . په 1996 ز ـ 1999 زېږيزو کلونو کې د پوهاندۍ تر کچې رسېدلی او هم د څېړنو همغاړې کوونکی په اُوسلو پوهنتون کې پاتې شوی .  دی د [[آکرشهوس]] په پوهنتون کې د [[وقايعوي طب]] په څانگه کې د دوهمې کچې د پروفیسور په توگه له ۲۰۰۱م زېږيزه تر ۲۰۰۷م زېږدي پورې او همدارنگه د [[هېډمارک]] په پوهنتون کې له ۲۰۰۸م زېږيز تر ۲۰۰۹ م زېږيزپورې دندې لرلي دي . 
په [[موس]] او [[ريگه]]  سیمو کې ، کال 1985 زېږيز ـ  1998 زېږيز پورې د [[سر طبیب]] او سلاحکار ډاکټر په توگه دندې هم درلودې . د سلاحکار ډاکټر په توگه ېې د [[وېست فولډ ولایت]] په [[روغتون]] کې اود [[ساگنه]] او[[تورسهوف]] ، [[اُوسلو]] کې له ۲۰۰۱م زېږيز ـ ۲۰۰۲م زېږيز راهيسې په نیمه ورځ دندې درلودې  .

== ټولنو پورې اړونده مخینه ==
# [[د اروپا د ټولنيزې روغتيايي بنسټ]]  پخوانی مشر
# [[د ناروې د ټولنيزې روغتيايي بنسټ]] پخوانی مشر 
# د [[ستوره ډال]] د کلتوري مرکز د ادارې مدیر ـ په ۱۹۹۸ ز ـ ۲۰۰۲ م زېږيزه په [[سارپسبورگ]] ، [[اوست فولډ]] مرکزونو کې د (Et Natur-Kultur-Helse) يو طبیعت ـ کلتورـ روغتیا، اړونده چارو کې  مدير. 
# تلنس د [[ناکوهېل ) NAKUHEL )]] په نامه ټولنه په ۱۹۹۴ م زېږيز کې جوړه کړه . له ۲۰۰۴ م زېږيزه راپدېخوا [[د ناکوهېل نړېواله ټولنې (Nature-Culture-Health International)]]  مشر وټاکل شو.  د نړېوال ساينس اکاډمي د روغتيا او ايکالوژي (([[ICSD]]د مرستيال مشر په توگه  په ۲۰۰۸م زېږيز کال . همدارنگه د EUPHA [[مرستيال مشر]] په توگه د ټولنيزې اروايي روغتيا په څانگه کې پاتې شوی .  

== سرچينې== 
* [http://www.med.uio.no/iasam/sosmed/ansatte/tellnes.xml Biografi v/UiO]
{{offisiell|http://tellnes.info/biography/cv/}}*
{{DEFAULTSORT:Tellnes, Gunnar}}*
[[Kategori:Norske medisinprofessorer]]
[[Kategori:Professorer ved Universitetet i Oslo]]
[[Kategori:Fødselsdato ikke oppgitt]]

https://web.archive.org/web/20090907191646/http://tellnes.info/biography/cv/

https://web.archive.org/web/20010223210532/http://www.nakuhel.no/

http://www.eupha.org/

http://www.nfsh.no/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090619132426/http://www.nfsh.no/ |date=2009-06-19 }}

http://www.uio.no/om/</text>
      <sha1>ddjcgxu3kqbfkr96jnbvf5g1pxhltgw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مسعود سرلوڅ مرادزی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11564</id>
    <revision>
      <id>369441</id>
      <parentid>303405</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T03:29:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4476" sha1="t0rmpqu8ncpkmswzop2kj1q8so9fxqw" xml:space="preserve">'''ډاکټر مسعود سرلوڅ مرادزی''' (زوکړه ۱۳۲۸ لېږديز لمريز [[کال]] د [[ننگرهار ولايت]]، کامه) يو [[افغان]] پښتو ژبی سياستوال، سياسي نقاد، څېړونکی، [[ليکوال]] او د طب ډاکټر دی. 
== مخينه == 
مسعود سرلوڅ مرادزی د محمد رسول زوی، د سيدعلي لمسی، د سيد مرتضی کړوسی او د مرادعلي کودی دی. هغه په ۱۳۲۸ ل کال کې د ننگرهار ولايت د کامې د سمسورې ولسوالۍ، چې د [[افغانستان]] يو شمېر نامتو ليکوال، شاعران او سياستوال ترې راوتلي، د [[فقير سيب ورثه]] نومي ځای کې زېږېدلی دی.

== زده کړې == 
سرلوڅ مرادزي خپلې زده کړې تر بکلوريا پورې د مرادعلي (رح) په لوړ ښوونځي (لېسه) کې بشپړې کړې دي.  په ۱۳۴۸ ل کال د [[ننگرهار پوهنتون]] په طب پوهنځي کې شامل او په ۱۳۵۵ ل کال کې ټولنې ته د طب د ډاکټر په توگه راووت. د لېسې د زده کړو پر مهال يې [[پښتو ژبدود]] د خپل کورني مشر استاد مولوي شېرگل يوسفزي څخه ولوست. په ۱۳۶۲ ل کال کې يې ټولنيزې او فلسفي زده کړې په [[المان]] هېوادکې پای ته ورسولې. 
== دندې == 
نوموړي لومړی د ميدان وردگو ولايت  د [[غازي محمد جان خان وردگ|محمد جان خان]] روغتون کې د امر په توگه دنده ترسره کړه. په طبابت کې د يو مهال کار څخه وروسته ېې بيا په گڼو سياسي او ټولنيزو چارو کې ونډه واخيسته او په ۱۳۶۶ـ ۱۳۶۷ ل کلونو کې يې په [[چکوسلواکيا]] هېواد کې د افغانستان په سفارت کې د لومړي سکرټر په توگه دنده ترسره کړې ده. په ۱۳۷۵ ل کال په کابل کې د تنظيمي جگړو له کبله اړ شو چې له خپل هېواد افغانستان څخه ووځي او [[سويډن]] ته کډه وکړي. اوسمهال د سوېډن په پلازمېنه [[سټاکهولم]] کې له خپلې کورنۍ سره يو ځای اوسي. هغه واده کړی، درې لوڼې او دوه زامن لري.

== سياسي دريځ ==
ښاغلی سرلوڅ مرادزی پخوانی کيڼ اړخی پرچم ډلې پلوی وو. وروسته له هغه د [[ډاکتر نجیب الله]] د وطن گوند په ډله کې، چې پخوانی نوم يې د افغانستان د خلق دموکراتيک [[گوند]] وو، غړی پاتې شو. اوسمهال د سويډن په ستاکهولم کې د لیکنو له لارې خپل سیاسي فعالیت پرمخ وړي.

== په انټرنټ پاڼو کې ېې خپرې شوې ليکنې == 
مسعود سرلوڅ مرادزی د ورځنيو تودو سياسي حالاتو په باب نقدونه، تبصرې او شننې په بېلابېلو افغاني انټرنټي رسنيو کې خپروي. نوموړی د ليکوالۍ په برخه کې د خپلې مېرمنې له خوا هڅول شوی، خو بې له دې هم د ليکوالۍ ځانگړی استعداد ورسره مل دی. د مرادزي دا لاندې کتابونه د انټرنېټ پر مخ خپاره شوي چې نږدې راتلونکې کې به د چاپ په گاڼه وپسولل شي:

 
* مختاړې ـ روستاړي او ځیني تړښتې وییونه. 
*  د ځایونو نومېښود. 
* پښتو ستاینومونه او د هغو جوړښتلارې. 
*  د بلې سیارې خلک.  
*  ماشوم نومېښود. 
*  شعر وزمه خیالونه. 
*  ننگونې او ملي دریځونه (د لیکنو او مقالو لومړۍ ټولگه). 
*  ننگونې او ملي دریځونه (د لیکنو او مقالو دویمه ټولگه). 
*  پښتو کړنومونه او د هغو ځانگړتیاوې. 


[[وېشنيزه:پښتانه]]
[[وېشنيزه:پښتانه ليکوال]]
[[وېشنيزه:افغاني ليکوال]]
[[وېشنيزه:افغانان]]
[[وېشنيزه:افغان سياستوال]]
== سرچينې == 
https://web.archive.org/web/20110322173642/http://www.afghan-german.com/pd/maqalat_tahlilha/start.htm</text>
      <sha1>t0rmpqu8ncpkmswzop2kj1q8so9fxqw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوبه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11838</id>
    <revision>
      <id>369380</id>
      <parentid>363744</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T22:03:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11126" sha1="ptredn8a9yh1ti5vbdsyc7xt73ovsof" xml:space="preserve">'''اوبه''' يوه رڼه، بې رنگه، بې بويه او بې خونده کېمياوي ماده ده چې د دوه ماليکوله [[هايډروجن|هايدروجن]] او يو ماليکول [[اکسيجن]] د يوځای کېدونه جوړېږي، دې مادې د ځمکې د مخ لويه برخه پوښلې او د ټولو ژونديو موجوداتو د ژوندي پاتې کېدو لپاره اړين څيز دی. 
[[دوتنه:Iceberg_with_hole_near_Sandersons_Hope_2007-07-28_2.jpg|300px|بټنوک|اوبه په درې بڼو کې: مايع، جامد ([[کنگل]])، او په هوا کې د بړاس (بخار) په بڼه. ورېځې په هوا کې د اوبو د څاڅکو د راغونډېدو په پايله کې رامېنځ ته کېږي چې بيا د گڼ کېدو او درندېدلو وروسته د ورينگي په توگه زمکې ته رالوېږي.]]

'''اوبه''' يوه کيميايي ماده ده چې کيميايي فورمول يې [[H2O|H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O]] دی. دا يو داسې ماليکيول دی چې د [[آکسيجن]] له يوه او د [[هايډروجن]] له دوؤ اټومونو د کوالېنټ تړنگ په پايله کې رامېنځ ته کېږي. په ثابتې تودوخې او حالت کې اوبه د يوه مايع په بڼه وي، خو په زمکه باندې اوبه د مايع تر څنگ په جامده بڼه لکه يخ او کنگل او د گاز په بڼه لکه بړاس هم موندل کېږي. اوبه په اوب-کرکجنو هوارو د مايع کرېسټالونو په بڼه هم موندل کېږي.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Henniker |first=J. C. |title=The Depth of the Surface Zone of a Liquid |url=http://link.aps.org/doi/10.1103/RevModPhys.21.322 |accessdate=2011-02-04 |year=1949 |publisher=[[Reviews of Modern Physics]] |doi=10.1103/RevModPhys.21.322}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://faculty.washington.edu/ghp/researcthemes/water-science |title=Water Science |author=Gerald Pollack |publisher=[[University of Washington]], Pollack Laboratory |accessdate=2011-02-05 |quote=Water has three phases – gas, liquid, and solid; but recent findings from our laboratory imply the presence of a surprisingly extensive fourth phase that occurs at interfaces. |تاريخ الأرشيف=2012-12-13 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20121213020625/http://faculty.washington.edu/ghp/researcthemes/water-science |url-status=dead |خونديځ نېټه=2012-12-13 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20121213020625/http://faculty.washington.edu/ghp/researcthemes/water-science |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20121213020625/http://faculty.washington.edu/ghp/researcthemes/water-science |archive-url=https://web.archive.org/web/20121213020625/http://faculty.washington.edu/ghp/researcthemes/water-science }}&lt;/ref&gt;

اوبو د زمکې د سرمخ ۷۰،۹% پوښلې،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html#Geo|title=CIA- The world fact book|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=2008-12-20|تاريخ الأرشيف=2010-01-05|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html#Geo|url-status=dead|خونديځ نېټه=2010-01-05|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html#Geo|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20200518002143/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html#Geo|archive-url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html#Geo}}&lt;/ref&gt; او د ژوند هر يوې بڼې او اړخ ته يو اړين شی دی.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.un.org/waterforlifedecade/background.html |title=United Nations |publisher=Un.org |date=2005-03-22 |accessdate=2010-07-25}}&lt;/ref&gt; د زمکې پر سر اکثراً اوبه په سمندرونو او د سمندرونو نه دباندې په نورو اوبزېرمو کې موندل کېږي، ۱،۶٪ اوبه د زمکې نه لاندې زېرمو کې موندل کېږي او ۰،۰۰۱ % اوبه په اتمسفير کې د بړاس، ورېځو او نورو بخاراتو په بڼه موندل کېږي.&lt;ref&gt;[http://www.agu.org/sci_soc/mockler.html Water Vapor in the Climate System] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070320034158/http://www.agu.org/sci_soc/mockler.html |date=2007-03-20 }}, Special Report, [AGU], December 1995 (linked 4/2007). [http://www.unep.org/dewa/assessments/ecosystems/water/vitalwater/ Vital Water] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090708023755/http://www.agu.org/sci_soc/mockler.html |date=2009-07-08 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090708023755/http://www.agu.org/sci_soc/mockler.html |date=2009-07-08 }} [[UNEP]].&lt;/ref&gt; سمندرونه د ټولو اوبو ۹۷ ٪ برخه، کنگلتونونه او د واورو قطبي غرونه د اوبو ۲و۴ ٪ برخه او په وچه کې د اوبو زېرمې، دريابونه، ډنډونه او رودونه دا ټول ۰،۱ ٪ برخه جوړوي. د زمکې د اوبو ډېره لږه برخه په ژونديو بيالوژيکي اورگانيزمونو او نورو صنعتي توليداتو کې موندل کېږي.

== فزیکی او کیمیاوی مشخصات ==
[[دوتنه:3D model hydrogen bonds in water.svg|left|thumb|Model of [[hydrogen bond]]s (1) between molecules of water]]
اوبه یو کیمیاوی ماده ده چی د کیمیاوی فورمول یی H2O دی. ددی فورمول څخه څرگندیږی چی د اوبو یو مالیکول دوه هایډروجنونه د یو اوکسیجن سره د اشتراکی رابطی په مرسته سره نښتی دی.

او به په طبیعیت کی په دری شکلو سره لیدل کیږی. 
# غاز
# مایع
# جامد

&quot;&quot;د اوبو مهم مشخصات&quot;&quot;
* اوبه یو په معیاری حرارت او فشار کی مایع حالت لری. 
* اوبه په الکترومقناتسی طیف کی غیر شفاف رنگ لری. 
* اوبه منفی چارچ لری. 
* اوبه یو ښه محلل دی.‌
* په حجره کی ټول ترکیبا په اوبو کی منحل دی. 
* خالصی اوبه کم برق انتقالولی شی
* د اوبو د جوش نقطه د بارومتر په فشار پوری اړوند ده. مگر د بحر په سطح اوبه په ۱۰۰ سانتی گرادو کی ایشی.

== خوند او بوی ==
اوبه ددی له کبله چی ډیر مختلف شیان په ځان کی حلولی شی نو کیدای شی مختلف خوندوه او بویونه د همغه حل شوی مادی په اساس سره ولری. انسانانو او حیواناتو کی د بوی حس په کافی اندازی سره انکشاف موندلی او د هغه لاری دوی کولی شی چی د اوبو ډیر ترش والی او یا بوی تشخیص کړی او د هغه د استعمال څخه مخنیوی وکړی.

د چینی اوبه یا هغه اوبه چی معمولا په بازار کی پیدا کیږی د منرالونه مزه لری. مگر خالصی اوبه چی مالیکولی حالت یی H2O دی مزه نلری او بوی نلری. په بازارونو د اوبو د خالص اعلان پدی معنی وی چی هغه اوبه کوم زهری ماده نلری او د دی ترځنگ د میکروبونو څخه هم پاکی دی.

== په طبعیت کی شتون ==
اوبه په اکثره ځایونو کی پیدا کیږی چی مقدار یی توپیر کوی. داسی ویلی کیږی چی اکثره ستوری اوبه لری.

دی ورته اوبه د وریځو کی هم پیدا کیږی.‌ د ۲۰۱۱ د جولای په ۲۲ په یو راپور کی راغلی وو چی یوه لویه وریځ لیدل شوی چی د اوبو د غازاتو څخه تشکیل شوی وه او ۱۴۰ تریلیونه ډیری اوبه د څمکی دسطحی د اوبو څخه لری. دا وریځه د څمکی څخه ۱۲ بیلیونه لمریز کاله لیری واقع ده.

د اوبو بخارونه په لاندی ځایونو کی هم لیدل شوی دی.

* په زحل ستوری کی 
* د څمکی په اتموسفیر کی 
* په مریخ ستوری کی 
* په اورانوس ستوری کی

په مایع شکل سره اوبه د څکی په سطح سره ۷۱ سلنه برخه جوړوی.

== په خاوره کی اوبه ==
هایډرولوژی هغه علم دی چی د اوبو حرکت ،‌ توزیع ، او کیفیت مطالعه کوی. د اوبو توزیع د ځمکی پر سطح د هایډروگرافۍ په نامه سره یادیږی. د ځمکی لاندی اوبو د حرکت او توزیع علم د هایډرو جیولوژۍ په نامه سره یادیږی. هغه علم چی یخک تر مطالعی لاندی نیسی د گلاسیولوژۍ په نامه سره یادیږی. او د هغه علم چی د بحر اوبه تر ځیړنی لاندی نیسی د اوسینو گرافۍ په نامه سره یادیږی. د ایکولوژۍ او هایډورلوژی گډه مطالعه د ایکوهایډرولوژۍ مبحث دی.

ټولی هغه اوبه چی د ځمکی لاندی‌،‌د ځمکی په سر او یا سطح پیدا کیږی د د هایدرو سفیر په نامه سره یادیږی. د خاوری په سر د اوبو تمویل په حجمی ډول سره 1,338,000,000 km3 دی.‌
=== د اوبو دوران ===
د اوبو دوران په علمی ډول سره د هايډرولوژیک دروان په نامه سره یادیږی. عبارت د یو دوامداره تبادل اوبو دی چی د هايډروسفیر ، اتموسفیر ،‌ دخاوری د اوبو ، د څمکی د سری اوبه ، دځمکی لاندی اوبو او نباتاتو تر منځ صورت نیسی.

اوبه پورته یادو شوی ځایونو ته په لاندی طریقو انتقال مومی.
# تبخیریevaporation
# ورښت precipitation
# سیلاب runoff

=== د تازه اوبو ځیرمی ===
د تازه اوبو ځیرمی د بارانونو او واوری د اوبو څخه عبارت دی. دا اوبه په لوړو ارتفاعاتو کی ټولیږی او بیا د هغه ځایونو څخه نورو ځایونو چی لږ ارتفاع لری بهیږی . ددی ترځنگ دا ډنډی اوبه یا ټولی شوی اوبه څمکه هم جذبوی چی د هغه له لاری د چینو ، کاریزونو او رودونو پشکل بهیږی.

== د اوبو تاثیرات په ژوند باندی ==
== د اوبو تاثیرات په تمدن باندی==
== د اوبو قوانین ،‌ او سیاستونه ==
== اوبه د کلتوری اړخه==
== دا هم وونی ==

== سرچينې ==
&lt;references/&gt;‎

[[وېشنيزه:اوبه]]</text>
      <sha1>ptredn8a9yh1ti5vbdsyc7xt73ovsof</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مشهد</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13049</id>
    <revision>
      <id>369442</id>
      <parentid>302113</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T03:32:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1678" sha1="eubln3u2j08im1dr47tviut2xb6lhhg" xml:space="preserve">{| style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; border-collapse:collapse; font-size: 90%;&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|- style=&quot;background-color:gray;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; | '''شهر مشهد'''&lt;br /&gt; د مشهد ښار&lt;br /&gt;
|-
|- id=infObrazek
| style=&quot;text-align:center;&quot; colspan=&quot;2&quot;|[[دوتنه:Haram 4.jpg|300px]]&lt;br /&gt;
|-
|- id=infObrazek
| style=&quot;text-align:center;&quot; colspan=&quot;2&quot;|[[دوتنه:Mashhadplan.jpg|300px]]&lt;br /&gt;
|-
! align=&quot;right&quot; valign=&quot;top&quot; |هېواد
|[[دوتنه:Flag of Iran.svg|20px]] [[ایران]]
|-
! align=&quot;right&quot; valign=&quot;top&quot; |مساخت
|۴۵۸ کیلومتره مربع
|-
! align=&quot;right&quot; valign=&quot;top&quot; |د نفوس شمېر
|۲،۹۰۷،۳۱۶
|-
! align=&quot;right&quot; valign=&quot;top&quot; |ښاروال
|محمد پیمان
|-
! align=&quot;right&quot; valign=&quot;top&quot; |ویب
|https://web.archive.org/web/20070609235645/http://www.mashhad.ir/
|-
|}

'''مشهد''' ([[پاړسي|په پارسي]]: '''شهر مشهد''') د [[ایران]] لوی ښار دی چی د [[ایران]] په ختیځ کی پروت دی. او [[د رضوي خراسان ولايت|د رضوي خراسان]] د ولایت مرکز دی. د مشهد په ښار کی د امام رضا مقبره شته چی  د شیعی مسلمانانو لپاره مهم مقدس ځای دی.
== د ښار تاریخ ==
مشهد په ۸۲۳ کال کی تاسیس شو. په ۱۲۲۰ کال کی مشهد د مغولانو لجوا خراب شو.
د [[نادر شاہ افشار|نادر شاه]] د حکومت په وخت کی دغه ښار د ایران [[پلازمېنه|پایتخت]] شو.

[[وېشنيزه:د ایران ښارونه]]
[[وېشنيزه:د رضوي خراسان ولايت]]</text>
      <sha1>eubln3u2j08im1dr47tviut2xb6lhhg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سوداگري (فلم)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13275</id>
    <revision>
      <id>369422</id>
      <parentid>369250</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T02:21:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2187" sha1="tjpp1dv6x7ff8plh39yczhhf5u4r8lm" xml:space="preserve">{{Databox}}

'''سوداگري''' (په انگرېزۍ کې:Trade) د [[رولاند امریش]] او [[روزلین هلر]] له لوري جوړ شوى فلم دى چې کارگردان يې [[مارکو کروزپینتر]] دى.

== لنډيز ==
{{د بدلمنۍ خطر}}
فلم له هغه ځايه پيلېږي چې د مکسيکو د يوې نېستمنې کورنۍ ١٣ کلنه نجلۍ چې ادريانا نومېږي له خپل ورور څخه په خپله کاليزه کې يو بايسکل ترلاسه کوي. د هغې  ١٧ کلن ورور جورج ډېره مينه ورسره لري او په خپلې دې ډالۍ سره خپله خور خوشحاله کوي.

د فلم په دوام د ورونيکا په نامه يوه ښځه چې په اصل کې د پولنډ ده او د سيل لپاره مکسيکو ته تللې، د نجونو رانيولو او خرڅولو کار و بار کوي، ١٣کلنه ادريانا هم د دې ښځې ملگرو تښتولې او هڅه کوي د انټرنټ په مرسته ورته رانيوونکي پيدا کړي او په گرانه بيه يې وپلوري.

په دې وخت کې د نجلۍ ورور چې د خپلې خور په لټه کې دى د يوه بل کس په مرسته په انټرنټ کې د هغې د ليلام عکسونه پيدا کوي او رانيسي يې. کله چې د نجلۍ د ورور ملگرى په هغې پسې ورځي، رانيوونکي پر دې سړي شک پيدا کوي او گومان کوي پوليس به وي. جگړه نښلي اخر پوليس انسان تښتوونکي نيسي او ورور او خور کور ته روانېږي.

== سرچينه ==
* Wikipedia contributors, &quot;Trade,&quot; Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/wiki/Trade_(film)

== باندنۍ تړنې ==
* [https://web.archive.org/web/20071229014527/http://www.imdb.com/title/tt0399095/ په انټرنټ کې د فلم په باب IMDb]
* [http://www.trade-derfilm.de// د فلم رسمي پاڼه] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080512065239/http://www.trade-derfilm.de/ |date=2008-05-12 }}
[[وېشنيزه:امریکایی فلمونه]]</text>
      <sha1>tjpp1dv6x7ff8plh39yczhhf5u4r8lm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هرات</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13487</id>
    <revision>
      <id>369448</id>
      <parentid>360908</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T03:57:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20065" sha1="2s22r2fi8h5hbu9lx56cu6agtlbtpvc" xml:space="preserve">{{معلومات مدينة}}
'''هرات ښار''' د [[هرات ولايت]] مرکزدی،  (يا په عامه اصطلاح: هېرات) د افغانستان يو له ارزښتناکو او لرغونو ښارونو څخه دی چې د هېواد په اقتصادي او کلتوري برخه کې مهم رول لري. دا ښار د هېواد په کچه درېيم لوی ښار دی چي د افغانستان په لویدیځ کي د هري سیند په کرنيزه او حاصلخېزه سیمه کې پروت دی. په ۲۰۲۰ ز کال کي د دې ولایت د وګړو شمېر ۵۷۴۰۰۰ او ۲۷۶ تنه اټکل سوی دی چې ښايي اصلي شمېره يې تر دې لوړه وي. هرات د منځني ختیځ، مرکزي او سویلي آسیا ترمنځ د ورېښمو د لاري پر بنسټ ډېر لرغونی بلل سوی دی، چي د هېواد په لویدیځ کي د سیمه ییز مرکز په توګه عمل کوي.&lt;ref&gt;[http://www.merriam-webster.com/dictionary/herat Herat - Definition and More from the Free Merriam-Webster Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131006145828/http://www.merriam-webster.com/dictionary/herat|date=2013-10-06}}. Merriam-webster.com (2012-08-31). Retrieved on 2013-07-12.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rferl.org&quot;&gt;https://www.rferl.org/a/1101533.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.jstage.jst.go.jp/article/aija/82/735/82_1367/_pdf&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.nytimes.com/2017/08/05/world/asia/iran-afghanistan-taliban.html&lt;/ref&gt;

د هرات لرغونتیا د اوستا مهال ته رسېږي. دغه ښار ډېر تاریخي ځایونه لري چي پکښي د هرات ارګ او د مصلی ټولګه (چي د ګوهرشاد بېګم له خوا جوړه سوې) راځي. د منځنیو پېړیو پر مهال هرات د خراسان یو له مهمو ښارونو څخه وو، او په پخواني افغانستان کي د خراسان د مروارید په نوم پېژندل کېده. د ګوډ تیمور له خوا د دغه ښار له فتح کولو وروسته، هرات ښار د اسلامي نړۍ د فکري او هنري ژوند په مهم مرکز واوښت. ورپسۍ د شاهرخ میرزا تر واکمنۍ لاندي هرات د تیموریانو د رنسانس د محراق ټکي په توګه رول ولوباوه چې د ایتالوي رنسانس د کلتوري بیازېږون له مرکز فلورانس سره یې دبدبه یو شان وه. د تیموري سترواکۍ له ړنګېدو وروسته، هرات د اتلسمې پېړۍ له لومړیو نه د ګڼ شمېر افغان واکمنانو له خوا اداره کېده. په ۱۷۱۶ ز کال کي د هرات مېشتو ابدالي افغانانو د ازادۍ بیرغ پورته کړ او په ښار کي یې د هرات د سدوزايي سلطنت په نوم خپله واکمني جوړه کړه، خو په ۱۷۳۲ ز کال کې د افشاریانو له خوا دغه ښار بیرته ونیول سو. د نادرافشار له مړینې وروسته احمدشاه درانی په ۱۷۴۷ ز کال کي واک ته ورسېد او هرات په رسمي توګه د افغانستان برخه وګرځېد. د نولسمې پېړۍ په لومړۍ نیمايي کې دغه ښار د یوه خپلواک ښاري دولت په توګه راڅرګند سو او تر ۱۸۶۳ ز کال پوري د ایراني یرغلګرو له یو شمېر بریدونو سره مخامخ سو. له هرات نه ایران (د اسلام قلا بندر له لارې) او ترکمنستان ته (د تورغونډۍ بندري ښار له لارې) سړکونه اوس هم له ستراتیژیک پلوه مهم دي. افغانستان له دغه ښار نه ایران ته د یوې لاري په توګه په لوړه کچه ګمرکي عواید لري. دغه ښار نړیوال هوايي ډګر هم لري. د ۲۰۰۱ ز کال له جګړې وروسته هرات د طالب جنګیالیو له لاسه ووت. په ۲۰۲۱ ز کال کي اعلان وسو چي دغه ښار به د یونسکو د نړیوالو میراثونو په نوملړ کي ځای پیدا کړي. د ۲۰۲۱ ز کال د اګست په ۱۲ مه باندي هرات د طالب جنګیالیو د اوړي موسم د عملیاتو په ترڅ کي د نوی سرپرست حکومت (اسلامي امارت) لاس ته ولوېدی .&lt;ref name=&quot;Mustawfi&quot;&gt;{{cite web|url=http://persian.packhum.org/persian/pf?file=16301012&amp;ct=16|title=The Geographical Part of the NUZHAT-AL-QULŪB|author=Ḥamd-Allāh Mustawfī of Qazwīn|work=Translated by Guy Le Strange|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|year=1340|access-date=2011-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20130726144951/http://persian.packhum.org/persian/pf?file=16301012&amp;ct=16|archive-date=2013-07-26|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TheMet&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/timu/hd_timu.htm|title=The Art of the Timurid Period (ca. 1370–1507)|access-date=7 November 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161125142429/http://www.metmuseum.org/toah/hd/timu/hd_timu.htm|archive-date=25 November 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Periods of World History: A Latin American Perspective - Page 129&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The Empire of the Steppes: A History of Central Asia - Page 465&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Singh&quot;&gt;Singh, Ganda (1959). ''[https://books.google.com/books?id=tvp9QgAACAAJ&amp;dq=&amp;source=gbs_navlinks_s Ahmad Shah Durrani, father of modern Afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160515233619/https://books.google.com/books?id=tvp9QgAACAAJ&amp;dq=&amp;source=gbs_navlinks_s|date=2016-05-15}}''. Asia Publishing House, Bombay. (PDF version [http://www.khyber.org/books/pdf/ahmad-shah-baba.pdf%7Carchiveurl=https://web.archive.org/web/20130207183925/http://www.khyber.org/books/pdf/ahmad-shah-baba.pdf 66 MB] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130207183925/http://www.khyber.org/books/pdf/ahmad-shah-baba.pdf|date=February 7, 2013}})&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last=Noelle-Karimi|first=Christine|url=https://books.google.com/books?id=Kdl9oAEACAAJ|title=The Pearl in Its Midst: Herat and the Mapping of Khurasan (15th-19th Centuries)|date=2014|publisher=Austrian Academy of Sciences Press|isbn=978-3-7001-7202-4|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8180832.stm|work=BBC News|title=Bomb blast hits west Afghan city|date=August 3, 2009|access-date=March 26, 2010|archive-date=September 30, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090930134913/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8180832.stm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-36974513|title=Do tourists really go to Afghanistan?|first=Roland|last=Hughes|date=4 August 2016|work=BBC News|access-date=21 July 2018|archive-date=1 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180501043520/http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-36974513|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Herat City to Be Listed as UNESCO World Heritage Site|url=https://tolonews.com/arts-culture-173228|access-date=2021-07-04|website=TOLOnews|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;offensive&quot;&gt;{{cite news|url=https://news.sky.com/story/taliban-take-herat-afghanistans-third-largest-city-as-they-push-towards-kabul-12379899|title=Taliban take Herat, Afghanistan's third-largest city, as they push towards Kabul}}&lt;/ref&gt;

== اقلیم ==
هرات یخ او نیمه وچ اقلیم لري (د کوپین د اقلیمي طبقه بندۍ له مخې BSk) اورښت په کې ډېر کم دی او ډېری اورښت په کې د ژمي په موسم کې وي. په داسې حال کې چې هرات نږدې ۲۴۰ متره (۷۹۰ فوټه) له کندهار ښارنه لاندې دی، په اوړي کې یې هوا معتدله ده او په ټول کال کې یې د هوا حالات د خوښې وړ دي، خو په ژمي کې یې د تودوخې درجه لږ کمه وي. له مۍ نه تر سپتمبر پورې له شمال لویدیځ لوري نه په کې چټک باد لګېږي. ژمی یې نسبتا معتدل دی؛ واوره چې څنګه اورېږي، ویلي کېږي او ان په غرونو کې هم نه پاتې کېږي. له څلورو کلونو نه په درېو کې یې وګړي نه شي کولای، ځانته یخ زېرمه کړي، خو د هري سیند په ختیځو څنډو کې په ژمي کې ان په هغو ځایونو کې چې اوبه چټکې ځي، اوبه یخ وهي او خلک یې له پاسه د سړک پر څېر ګرځي.

== د هرات ولایت نامتو خلک ==

=== واکمنان او سترواکان ===

* طاهر ابن حسین، په ۹ مه پېړۍ کې د عباسي خلافت د پوځ جنرال او د طاهریانو د لړۍ بنسټ اېښودونکی و.
* غیاث الدین محمد بن سام، له ۱۱۶۳ ز کال نه تر ۱۲۰۲ ز کال پورې د غوري لړۍ سترواک واکمن و چې د واکمنۍ پر مهال یې غوري لړۍ په نړیوال ځواک واوښته او واک یې له ګرګان نه تر بنګال پراختیا ومونده.
* شاهرخ میرزا بن تیمور برلاس، د هرات د تیموریانو د لړۍ سترواک.
* ابو سعید میرزا، د ۱۵ مې پېړۍ په نیمايي کې د تیموریانو د سترواکۍ واکمن.
* میرزا حسین بایقرا، د هرات د تیموري لړۍ سترواک.
* ستر شاه عباس، د پارسي صفویانو سترواک.
* احمد شاه درانی، د دراني سترواکۍ بنسټ اېښودونکی.
* امیر دوست محمد خان، د بارکزي لړۍ بنسټ اېښودونکی، چې په همدغه ښار کې خښ دی.
* سلطان جان، په ۱۹ مه پېړۍ کي د هرات واکمن.

=== شاعران ===

* عسجدي، له ۱۰ مې نه تر ۱۱ مې پېړۍ پورې د غزنوي شاهي دربار شاعر و.
* خواجه عبدالله هروی انصاري، د ۱۱ مې پېړۍ د فارسي ژبې شاعر و.
* پور بهای جامي، د ۱۳ مې پېړۍ فارسي ژبی شاعر، طنز لیکونکی، تند خویه ټولنیز مبصر و، چې په جام کې زېږېدلی و او ځواني یې ټوله په هرات کې تېره کړې وه.
* نورالدین جامي، د ۱۵ مې پېړۍ مشهور شاعر و.
* نظام الدین علي شیر هروي/نوايي، د تیموریانو د دورې نامتو شاعر او عالم و.
* مولانا عبدالله هاتفي، په ۱۶ مه پېړۍ کې د فارسي ژبې شاعر او د نورالدین جامي وراره و.

=== پوهان ===

* ابو منصور موفق هروي، د لسمې پېړۍ مشهور طبیب و.
* ابوالفضل هروي، د ۱۰ مې پېړۍ پیاوړی ستور پیژندونکی و.
* احمد ابن فروخ، د ۱۲ مې پېړۍ پر مهال مشهور طبیب و.
* تفتازاني، د ۱۴ مې پېړۍ مشهور مسلمان علامه و.
* محمد ابن یوسف الهروي، د ۱۵ پېړۍ طبیب و.
* نعمت الله الهروي، په مغولي دربار کې د ۱۷ مې پېړۍ تاریخ لیکونکی و.

=== مذهبي څېرې ===

* فخرالدین راضي، د ۱۲ مې پېړۍ علامه او د اسلامي علومو عالم و.
* حسین کاشفی، د ۱۵ مې پېړۍ نثر لیکونکی، د اسلامي علومو عالم و.
* علي الهروي القاري، په ۱۷ مه پېړۍ کې د حدیثو او فقې یو له لویو پوهانو نه و.

=== هنرمندان ===

* علي بن ابي بکر الهروي، په ۱۲ مه او ۱۳ مه پېړۍ کې فارسي ګرځندوی و  او په اسلامي نړۍ کې د ګرافیک د لومړي هنرمند په توګه پېژندل کېږي چې په اصل کې د هرات ولایت دی.
* استاد کمال الدین بهزاد، د منځنیو پېړیو تر ټولو مشهور انځورګر و.&lt;ref&gt;[http://www.womensvoicesnow.org/interview-with-alka-sadat Alka Sadat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160625122536/http://www.womensvoicesnow.org/interview-with-alka-sadat|date=2016-06-25}}, womensvoicesnow.org, Retrieved 7 June 2016&lt;/ref&gt;
* میر علي هروي، د شپاړسمې پېړۍ تکړه خطاط او د نستعلیق خطاطۍ ښوونکی و.

=== نور ===

* ګوهر شاد بېګم، د شاهرخ میرزا مېرمن.

== اقتصاد او زیربنا ==

=== ترانسپورت ===

==== هوايي ترانسپورت ====
د هرات نړیوال هوايي ډګر په ۱۹۶۰ مه لسیزه کې د امریکايي انجینرانو په واسطه جوړ شو، چې په ۱۹۸۰ مه ز لسیزه کې د افغان ـ شوروي جګړې پر مهال د شوروي د وسله والو ځواکونو له خوا وکارول شو. په ۲۰۰۱ ز کال کې د آزادۍ د عملیاتو پر مهال دغه هوايي ډګر بمبارد شو، خو په راتلونکې لسیزه کې بېرته ورغول شو. د دغه هوايي ډګر د پرواز لیکې په لویولو او پراختیا سره، د ۲۰۱۴ ز کال له اګست میاشتې نه په منظم ډول مستقیمې الوتنې ډیلي، دوبۍ، مشهد او د افغانستان ګڼو هوايي ډګرونو ته کېدلې. لږ تر لږه پنځوهوايي شرکتونو ترې کابل ته مستقیمې الوتنې لرلې.

==== سړک ====
د AH76 لویه لار، هرات له میمنې ښار او شمال سره نښلوي. د AH77 لویه لار بیا هرات ښار له ختیځ چغچران او له شمالي لوري نه د ترکمنستان له مری سره نښلوي. لومړۍ نمبر لویه لار (Highway 1) (چې د آسیايي لویې لارې AH1 برخه ده) له شمال لویدیځ لوري د ایران له مشهد سره نښلي او له سویل لوري نه د کندهار- هرات لویې لارې نه دلارام ته رسېږي.&lt;ref&gt;Khaf-Herat railway, http://www.raillynews.com/2013/khaf-herat-railway/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171220114246/http://www.raillynews.com/2013/khaf-herat-railway/|date=2017-12-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;afghanistan railways, 2014, http://www.andrewgrantham.co.uk/afghanistan/railways/iran-to-herat/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141029024246/http://www.andrewgrantham.co.uk/afghanistan/railways/iran-to-herat/|date=2014-10-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.andrewgrantham.co.uk/afghanistan/railways/iran-to-herat/|title=Iran to Herat railway – Railways of Afghanistan|website=www.andrewgrantham.co.uk|access-date=2014-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20141029024246/http://www.andrewgrantham.co.uk/afghanistan/railways/iran-to-herat/|archive-date=2014-10-29|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.railwaygazette.com/news/single-view/view//opening-up-afghan-trade-route-to-iran.html Opening up Afghan trade route to Iran] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160101032057/http://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/opening-up-afghan-trade-route-to-iran.html |date=2016-01-01 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160101032057/http://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/opening-up-afghan-trade-route-to-iran.html|date=2016-01-01}} [[Railway Gazette International]] 2008-01-29&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://financialtribune.com/articles/economy-domestic-economy/60378/rail-linkup-with-afghanistan-by-march-2018|title=Rail Linkup With Afghanistan by March 2018|date=25 February 2017|access-date=1 January 2018|archive-date=22 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180922112855/https://financialtribune.com/articles/economy-domestic-economy/60378/rail-linkup-with-afghanistan-by-march-2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==اقتصاد==
==پوهنه==
==رسنۍ==

== تاریخ ==
=== لرغونې زمانه ===
د هرات سیمه د ۵۵۰ کال عیسوي سنی مخکې تر ۳۳۰ کال پورې [[د هخامنشیانو واکمني|د هخامنسیانو]] د حکمرانانو په لاس کې وه. [[د هخامنشیانو واکمني|د هخامنشیانو]] حکمران [[کوروش ۲]] هرات ته د ''هرایوا'' نوم ورکړ. د ''هرایوا'' ولایت د هري ( په [[لرغونې پاړسي|لرغونې پارسي]] کې ''هریا'' ) د سیند په اساسی نومول شوی دی چې په [[لرغونې پاړسي|لرغونې پارسي]] کې طلایی اوبو یا زرینو اوبو معني لري. په ۳۳۰ کال عیسوي سنی مخکې کې ستر سکندر د هخامنشیانو وروستی حکمران ته ماته ورکړه او د هرات په سیمې کې یی نوي ښار جوړ کړ چې د آرتاکوآنا (Artacoana- Ἀρτακόανα) په نوم یادېده. د اسکندر تر وفات وروسته د سېلوکوس نیکاتور نوي حکمران شو. په ۳۰۵ کال عیسوي سنی مخکې کې سېلوکوس نیکاتور پر پنجاب برید وکړ مگر پوځ یی ماته وخوړله او هرات د [[هندوستان|هندوستانی]] راجا (پاچا) چندر گپت لاس ته ورغۍ. په ۱۶۷ کال عیسوي سنی مخکې هرات اشکانیانو حکمرانانو لاس ته ورغۍ. د ۲۲۶ کال څخه تر ۶۵۲ هرات [[د ساسانیانو واکمني|د ساسانیانو]] حکمرانان په لاس کې وو. [[د ساسانیانو واکمني|د ساسانیانو]] حکمرانان هرات ته د هارېو نوم ودکړل. 
په ۷ پېړۍ کې عربي پوځ [[افغانستان]] ته ورسېده او اسلام یی پراخه کړه.
=== اسلام ===
د ۶۵۰ کال څخه تر ۱۲۲۱ کال پورې هرات د لوي [[خراسان]] د حکمرانانو په لاس کې وو. په ۱۲۲۱ کال کې د چنگز خان پوځ [[افغانستان]] ته ورسېده او هرات د [[چنگېز خان]] په امر خراب شو. په ۱۳۸۰ کال کې هرات د [[گوډ تېمور|تیمور لنگ]] لاس ته ورغۍ او هرات د کرتیان کورنۍ مرکز شو. په ۱۵۰۷ کال کې هرات د [[ازبکان|ازبکانو]] لخوا ونیول شو. په دې وخت کې صفوي امپراطور شاه اسماعیل پر [[ازبکان|ازبکانو]] برید وکړ او په ۱۵۱۰ کال کې هرات د صفوی پوځ لخوا ونیول شو. د ۱۷۲۵ کال څخه تر ۱۷۳۶ کال پورې هرات د هوتکی کورنۍ په لاس کې وو. په ۱۷۴۷ کال کې [[احمد شاه بابا]] هرات لاس ته راوړ.

=== ۲۰ پېړۍ ===
په ۶۰ کلونو کې په هرات کې د امریکایی انجنیرانو لخوا هوایی ډگر جوړ شو. دغه هوایی ډگر د ۱۹۷۹ کال ځخه تر ۱۹۸۹ کال پورې د شوروي پوځ په لاس کې وو. تر جگړې وروسته اسماعیل خان د هرات والي شو. په ۱۹۹۵ کال کې [[طالبان]] هرات ته ورسېدل. 
په ۲۰۰۱ کال کې د هرات جگړه پېل شوه او هرات د امریکایی پوځ، د شمال د اتحادیی او د ایران [[د سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ځواک|د سپاه پاسداران انقلاب]] په گډ عملیات سره د [[طالبان|طالبانو]] ځخه آزاد کړل شو.

== نور ولولئ ==
* [[د افغانستان ولسوالۍ]]
* [[د افغانستان ولايتونه]]
{{د افغانستان څوارلس لوی ښارونه}}

[[وېشنيزه:د افغانستان ښارونه]]
[[وېشنيزه:هرات]]
==سرچينې==
{{تانبه|هرات}}</text>
      <sha1>2s22r2fi8h5hbu9lx56cu6agtlbtpvc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ټاټوبی (اونيزه)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13582</id>
    <revision>
      <id>369454</id>
      <parentid>305123</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T04:27:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10392" sha1="mmxq1rkbxth9xxh2v38vif71pq40v6f" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
| * '''بشپړنوم:-''' ټاټوبی اوونيزه
|-
| * '''تاسيس:-''' ۱۳۸۷ - لمريزکال
|-
| * '''تاسيس کوونکی:-''' عبدالحليم &quot;حلميار&quot;
|-
| * '''مرستيال:-''' عزت الله &quot;ذکي&quot;
|-
| * '''رسمي ويب پاڼه:-''' [https://web.archive.org/web/20120814224508/http://www.tatobay-weekly.com/ ټاټوبی اوونيزه - کورپاڼه]
|-
| * '''د توزيع ښارونه:-''' کندهار ، کابل ، هلمند ، غزنی ، اروزگان ، زابل ، جلال اباد ، کويټه ، چمن او کچلاغ. ټاټوبی پلان لري چي خپل توزيع د افغانستان ټولو ولايتونو ته وغځوي.
|-
| * '''دامتياز څښتن:-''' ټاټوبی تعليمي او تربيوي مرکز 
|-
| * '''بريښناليک پتې:-''' Tatobay@Gmail.com - Capital@Tatobay-Weekly.com - Tatobay.Weekly@Yahoo.com
|-
| * '''د چاپ شمير:-''' (۱۰۰۰۰) گڼي 
|-
| * '''مرکزي دفتر:-''' کابل،افغانستان
|-

'''ټاټوبی''' يوه اسلامي، خپلواکه ، ملي، سياسي، اجتماعي، او کلتوري بې پرې اوونيزه ده، چې په اوونۍ کې يوځل په پښتو ژبه اوپه ښکلي صحافت په ۱۲ مخونو کې په رنگه بڼه له چاپه راوځي. لوستونکي کولای شي دا اوونيزه په کابل ، کندهار ، ارزگان ، هلمند ، زابل ، غزني ، جلال اباد ، کوئټه ، کچلاغ او چمن ښارونو کښي د هرې اوونۍ د يکشنبې په ورځ ترلاسه کړي. ټاټوبی په بې پرې ډول يوازي حقايق تر لوستونکو پوري رسوي.دا اوونيزه د هېواد ملي منافعو ته ژمنه ده، د چا په پلوۍ او له حقايقو پرته څه ليکل د ټاټوبي اوونيزي د پاليسۍ سره هېڅ سمون نه لري.

== د ټاټوبی سرليکني او مقالې :- ==

[http://www.tatobay-weekly.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=759:2012-10-14-09-37-11&amp;catid=83:weekly-comments&amp;Itemid=530 سياسي او ولسي اندېښنې!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121226110850/http://www.tatobay-weekly.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=759:2012-10-14-09-37-11&amp;catid=83:weekly-comments&amp;Itemid=530 |date=2012-12-26 }}

[http://www.tatobay-weekly.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=745:iran-execution-300-afghans-peoples-&amp;catid=83:weekly-comments&amp;Itemid=530 ايران (۳۰۰) تنه افغانان اعداموي!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121226105908/http://www.tatobay-weekly.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=745:iran-execution-300-afghans-peoples-&amp;catid=83:weekly-comments&amp;Itemid=530 |date=2012-12-26 }}

[http://www.tatobay-weekly.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=729:reality09272012&amp;catid=83:weekly-comments&amp;Itemid=530 حقايق تل ترخه وي!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121226113432/http://www.tatobay-weekly.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=729:reality09272012&amp;catid=83:weekly-comments&amp;Itemid=530 |date=2012-12-26 }}

[http://www.tatobay-weekly.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=722:afghanistan-civilian-duty-in-this-time&amp;catid=83:weekly-comments&amp;Itemid=530 په اوسنيو شرايطو کي د اولس دنده] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121226105958/http://www.tatobay-weekly.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=722:afghanistan-civilian-duty-in-this-time&amp;catid=83:weekly-comments&amp;Itemid=530 |date=2012-12-26 }}

[http://www.tatobay-weekly.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=714:afghanistan-future-childerns&amp;catid=83:weekly-comments&amp;Itemid=530 دښمن زموږ دماشومانو راتلونکى گواښي -] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121226105903/http://www.tatobay-weekly.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=714:afghanistan-future-childerns&amp;catid=83:weekly-comments&amp;Itemid=530 |date=2012-12-26 }}

[http://www.tatobay-weekly.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=713:the-old-play-new-face&amp;catid=83:weekly-comments&amp;Itemid=530 د زړې لوبې نوی مخ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121226110624/http://www.tatobay-weekly.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=713:the-old-play-new-face&amp;catid=83:weekly-comments&amp;Itemid=530 |date=2012-12-26 }}

[http://www.tatobay-weekly.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=712:pakistan-with-terrorism-walk-&amp;catid=83:weekly-comments&amp;Itemid=530 پاکستان او دتروريزم په وړاندي اقدام] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121226110619/http://www.tatobay-weekly.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=712:pakistan-with-terrorism-walk-&amp;catid=83:weekly-comments&amp;Itemid=530 |date=2012-12-26 }}

[http://www.tatobay-weekly.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=711:iran-dosti-with-afghans&amp;catid=83:weekly-comments&amp;Itemid=530 ايران دوست دی كه دښمن !] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121226111734/http://www.tatobay-weekly.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=711:iran-dosti-with-afghans&amp;catid=83:weekly-comments&amp;Itemid=530 |date=2012-12-26 }}

[http://www.tatobay-weekly.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=708:taliban-latest-2012&amp;catid=83:weekly-comments&amp;Itemid=530 دوسله والو طالبانو وروستۍ شېبې] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120816062658/http://www.tatobay-weekly.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=708:taliban-latest-2012&amp;catid=83:weekly-comments&amp;Itemid=530 |date=2012-08-16 }}

[http://www.tatobay-weekly.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=698:why-peoples-scare-from-taliban&amp;catid=83:weekly-comments&amp;Itemid=530 د زده کړې فرهنگ بايد وپالل شي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120817044710/http://www.tatobay-weekly.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=698:why-peoples-scare-from-taliban&amp;catid=83:weekly-comments&amp;Itemid=530 |date=2012-08-17 }}

[http://www.tatobay-weekly.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=686:afghans-dont-wanna-war&amp;catid=83:weekly-comments&amp;Itemid=530 افغان ولس نورد جگړې څخه کرکه لري] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120816061813/http://www.tatobay-weekly.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=686:afghans-dont-wanna-war&amp;catid=83:weekly-comments&amp;Itemid=530 |date=2012-08-16 }}

[http://www.tatobay-weekly.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=685:attack-on-spozami-resturant-kabul&amp;catid=83:weekly-comments&amp;Itemid=530 د ولسي گڼ مېشتو سيمو په نښه کول څه مانا لري] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120816061744/http://www.tatobay-weekly.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=685:attack-on-spozami-resturant-kabul&amp;catid=83:weekly-comments&amp;Itemid=530 |date=2012-08-16 }}

[http://www.tatobay-weekly.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=684:ghazni-andar-distract-demonstration-&amp;catid=83:weekly-comments&amp;Itemid=530 وروستی ولسي پاڅون د ستايني وړدی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120816061738/http://www.tatobay-weekly.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=684:ghazni-andar-distract-demonstration-&amp;catid=83:weekly-comments&amp;Itemid=530 |date=2012-08-16 }}

[http://www.tatobay-weekly.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=672:whats-student-crime-afghanistan&amp;catid=83:weekly-comments&amp;Itemid=530 د زده کوونکو گناه څه ده !] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120816091215/http://www.tatobay-weekly.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=672:whats-student-crime-afghanistan&amp;catid=83:weekly-comments&amp;Itemid=530 |date=2012-08-16 }}

[http://www.tatobay-weekly.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=666:afghans-excavation-in-iran-&amp;catid=83:weekly-comments&amp;Itemid=530 ايرانيو قصابانو د افغانانو اعدام پيل کړی !] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120816061733/http://www.tatobay-weekly.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=666:afghans-excavation-in-iran-&amp;catid=83:weekly-comments&amp;Itemid=530 |date=2012-08-16 }}

[http://www.tatobay-weekly.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=649:afghanistan-us-strategic-partnership&amp;catid=83:weekly-comments&amp;Itemid=530 افغانستان دنړۍ سيال شو]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[http://www.tatobay-weekly.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=648:afghans-children-s-wanna-education&amp;catid=83:weekly-comments&amp;Itemid=530 افغان ماشوم: ″ خپل راتلونکي ته اندېښمن يم″]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[http://www.tatobay-weekly.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=642:we-wanna-our-culture&amp;catid=83:weekly-comments&amp;Itemid=530 پرموږ دخپل کلتور احترام لازم دى]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[http://www.tatobay-weekly.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=640:come-on-to-make-green-afghanistan&amp;catid=83:weekly-comments&amp;Itemid=530 راځۍ چي خپل هېواد سمسور کړو]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[http://www.tatobay-weekly.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=639:iran-policy-about-afghanistan&amp;catid=83:weekly-comments&amp;Itemid=530 دايران پالېسي او دووه مخى سياست]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[http://www.tatobay-weekly.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=614:justice&amp;catid=83:weekly-comments&amp;Itemid=530 د عدل او انصاف تله درنه ده !]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[http://www.tatobay-weekly.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=597:the-problems-are-in-our&amp;catid=83:weekly-comments&amp;Itemid=530 ستونزه په موږ کي ده !]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[وېشنيزه:افغاني چاپي رسنۍ]]
[[وېشنيزه:ورځپاڼه]]</text>
      <sha1>mmxq1rkbxth9xxh2v38vif71pq40v6f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ربات</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13669</id>
    <revision>
      <id>369418</id>
      <parentid>356905</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T01:51:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12942" sha1="58gigrcd3t5hs4xuppkhxf5y2i6dv3g" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = رباط
| native_name             =
| native_name_lang        =
| settlement_type         = [[د مراکش هیواد ښارونه|شهر]]
| image_skyline           =
| image_alt               =
| image_caption           = د پنظم محمد قبر
| image_flag              = Flag of Rabat Sale province.svg
| flag_alt                =
| image_seal              =
| seal_alt                =
| image_shield            =
| shield_alt              =
| nickname                = Rabat city
| motto                   =
| image_map               = Maroc carte.gif
| mapsize                 =
| map_alt                 =
| map_caption             = د مراکش په نقشه کې د رباط موقیعت
| image_map1              =
| mapsize1                =
| map_alt1                =
| map_caption1            =
| pushpin_map             = Morocco
| pushpin_label_position  =
| pushpin_map_alt         =
| pushpin_map_caption     =
| latd  = 34 |latm  = 02 |lats  = |latNS  = N
| longd = 6 |longm = 50 |longs = |longEW = W
| coor_pinpoint           =
| coordinates_type        =
| coordinates_display     = inline,title
| coordinates_footnotes   =
| coordinates_region      = MA
| subdivision_type        = [[هیواد]]
| subdivision_name        = {{flag|Morocco}}
| subdivision_type1       = [[د مراکش ولایتونه]]
| subdivision_name1       = [[دوسیه:Flag of Rabat Sale province.svg|22px]] [[رباط سلا زمور زعیر]]
| subdivision_type2       =
| subdivision_name2       =
| subdivision_type3       =
| subdivision_name3       =
| established_title       = بنسټ ایښودنه
| established_date        =۱۱۴۶
| founder                 = [[موحدون]]
| seat_type               =
| seat                    =
| government_footnotes    =
| leader_party            =
| leader_title            = [[شهردار]]
| leader_name             = فتح‌الله و العلو
| leader_title1           = پادشاه
| leader_name1            = [[شپږم محمد (مراکش)]]
| leader_title2           = ښاروال
| leader_name2            = Hassan Amrani
| unit_pref               = Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;
| area_footnotes          =
| area_total_km2          = ۱۱۷
| area_land_km2           =
| area_water_km2          =
| area_metro_km2          =
| area_urbun_km2          =
| area_water_percent      =
| area_note               =
| elevation_footnotes     =
| elevation_m             = ۷۵
| population_footnotes    =
| population_total        = ۶۲۰٬۹۹۶
| population_metro        = ۲٬۱۲۰٬۱۹۲
| population_urbun        =
| population_as_of        = ۲۰۱۲
| population_rank         = ۳ ام
| population_density_km2  = auto
| population_demonym      = Rabatí
| population_note         =
| timezone1               = WET
| utc_offset1             = ۰+
| timezone1_DST           = WEST
| utc_offset1_DST         = ۱+
| postal_code_type        = [[کدپستی]]
| postal_code             = ۱۰۰۰۰
| area_code_type          =
| area_code               =
| iso_code                =
| blank_name_sec1         =
| blank_info_sec1         =
| blank_name_sec2         =
| blank_info_sec2         =
| website                 = {{URL|http://www.rabat.ma/portal/}}
| footnotes               =
}}
رباط یا په عربي ژبه کې الرباط د مراکش هېواد پلازمېنه او د دې هېواد تر ټولو ستر اوم ښار دی چې د اټکل له مخې په ۲۰۱۴ ز کال کې ۵۸۰۰۰۰ ښاري وګړو پکې ژوند کاوه چې د شاوخوا سیمو د وګړو په ګډون دا شمېر ۱.۲ میلیون وګړو ته رسېده. دا ښار همداشان د رباط سالي کینیترا د اداري سیمې ښاري مرکز دی. رباط د اتلانتیک سمندر پر غاړه د بو ریګریګ سیند په خوله کې پروت ښار دی.&lt;ref&gt;{{Cite American Heritage Dictionary|Rabat|access-date=7 May 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rabat |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/rabat |access-date=7 May 2019 |work=[[Collins English Dictionary]] |publisher=[[HarperCollins]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;reg&quot;&gt;{{cite web |title=Décret fixant le nom des régions |url=http://www.pncl.gov.ma/fr/EspaceJuridique/DocLib/d%C3%A9cret%20fixant%20le%20nombre%20des%20r%C3%A9gions.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518083233/http://www.pncl.gov.ma/fr/EspaceJuridique/DocLib/d%C3%A9cret%20fixant%20le%20nombre%20des%20r%C3%A9gions.pdf |archive-date=2015-05-18 |access-date=2015-07-11 |work=Portail National des Collectivités Territoriales |language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/Rabat &quot;Rabat&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190507162559/https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/rabat |date=2019-05-07 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190507162559/https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/rabat |date=2019-05-07 }} (US) and {{Cite Oxford Dictionaries|Rabat|access-date=7 May 2019}}&lt;/ref&gt;

رباط په ۱۲مه پېړۍ کې د الموحدونو د سترواکۍ له خوا جوړ شو. دې ښار په چټکه توګه سره وده وکړه، خو د الموحدونو د سترواکۍ په نړیدو سره د یوه څه مودې لپاره له زوال سره مخ شو. په ۱۷مه پېړۍ کې، رباط د بربري سمندري غلو لپاره په یوه پټنځای بدل شو.  فرانسویانو په ۱۹۱۲ ز کال کې مراکش تر خپل قیمومیت لاندې راوست او رباط یې د هغه اداري مرکز وګرځاوه. مراکش په ۱۹۵۵ ز کال کې خپله خپلواکي واخیسته او رباط یې خپله پلازمېنه وګرځوله.

رباط، تماره او سلا د څه باندې ۱.۸ میلیون وګړو یو شهرک جوړوي. د خټو او چیکړو د ستونزو له امله د رباط نقش د یوه بندري ښار په توګه را کم شوی دی. خو بیا هم، رباط او سلا د نساجي مهم صنایع، د خوراکي توکو تولید او ودانیز صنعت لري. سربېره پر دې، ګرځندوی او په رباط کې د ټولو بهرنیو سفارتونو شتون د دې لامل ګرځیدلی چې رباط د هېواد یو مهم مرکز پاتې شي. د هغې سروې له مخې چې د CNN له خوا په ۲۰۱۳ ز کال کې تر سره شوه، د مراکش پلازمېنه رباط  «په ۲۰۱۳ ز کال کې د غوره سفر کوونکو مسیرونو» په توګه ټاکل شوې وه. دا ښار د مراکش د امپریالیستي څلورو ښارونو نه یو دی او د رباط مدینه بیا د نړۍ د میراث لرونکې سیمې په توګه هم ثبت شوې ده. رباط ته د ONCF سیستم له لارې په ټرین سره سفر کېدای شي  او همداشان د الوتکو په مټ د رباط – سلا هوايي ډګر له لارې. &lt;ref&gt;{{cite web |date=2013-01-02 |title=Top travel destinations for 2013 - CNN.com |url=http://edition.cnn.com/2013/01/01/travel/top-destinations-2013/index.html |access-date=2013-03-12 |publisher=Edition.cnn.com |archive-date=2017-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170507123842/http://edition.cnn.com/2013/01/01/travel/top-destinations-2013/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ایتمولوژي ==
د رباط نوم د عربې کلیمې الرباط نه را اخیستل شوی دی چې معنی یې رباط ده یعنې اسلامي مرکز یا مورچه. دا نوم د رباط الفتح لنډیز دی چې د فتحې د مورچې یا د کامیابۍ د مورچې معنی ورکوی- دا هغه نوم دی چې الموحدونو په ۱۱۷۰ ز کال کې د یوې سمندرې پایګاه په توګه د دې ښار د جوړولو پر مهال ورکړ.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://archive.org/details/tarikh-ribat-alfat7|title=تاريخ رباط الفتح - عبد الله السويسي|language=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=دعوة الحق - رباط الفتح |url=http://www.habous.gov.ma/daouat-alhaq/item/1728 |access-date=2021-04-06 |website=www.habous.gov.ma |archive-date=2022-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222095018/https://www.habous.gov.ma/daouat-alhaq/item/1728 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== لرغونې سلا ===
له میلاد نه وړاندې په لومړۍ زریزه کې، فنیقیانو د اوسني مراکش د اطلس سمندر پر غاړو باندې ګڼې سوداګریزې مستعمرې جوړې کړي، خو په دغه سیمه  کې د سلا یا شلات په نوم د فنیقي هستوګنځي د شتون په اړه لرغون پیژندونکې ځینې بحثونه لري. له میلاد نه وړاندې په لومړۍ پېړۍ کې، سیمه ییزو اوسېدونکو لا په نیو-پونیکي ژبه باندې لیکل کول، خو دا سیمه د روم تر اغېز لاندې راغله. تر څو چې دا هېواد له میلاد نه وړاندې په لومړۍ پېړۍ کې په رسمي بڼه د روم له خوا ضمیمه شو، د لرغونې موریتاني سلطنت تر کنټرول لاندې و. هغه سیمه چې د چیله په نوم مشهوره وه او د ننني ښار په سویلي سیمه کې واقع وه، رومیانو د سلا په نوم یوه مستعمره جوړه کړه. په دې ښار کې کېندنو ښودلې چې له رومي جوړښتونو نه وړاندې دلته موریتاني جوړښتونه موجود و. له لیکسوس سره یو ځای، د سلا مستعمره یوه له هغو دوو سمندري ځایونو څخه و چې د رومیانو تر کنټرول لاندې و. د سلا بندر (چې اوس له منځه تللی) د رومیانو د سوداګریزو کښتیو له خوا له Anfa او Insula Purpuraria سره د سویل لویدیځو لارو لپاره کاریده.&lt;ref name=&quot;Abu-Lughod2014&quot;&gt;{{cite book|author=Janet L. Abu-Lughod|url=https://books.google.com/books?id=NKP_AwAAQBAJ&amp;pg=PA37|title=Rabat: Urban Apartheid in Morocco|publisher=Princeton University Press|year=2014|isbn=978-1-4008-5303-8|pages=35, 37–38 (note 2)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:102&quot;&gt;{{Cite book|last=Martín|first=Alfredo Mederos|chapter-url=https://books.google.com/books?id=m6CgDwAAQBAJ&amp;dq=chellah+punic&amp;pg=PA630|title=The Oxford Handbook of the Phoenician and Punic Mediterranean|publisher=Oxford University Press|year=2019|isbn=978-0-19-049934-1|editor-last=Doak|editor-first=Brian R.|pages=630|language=en|chapter=North Africa: from the Atlantic to Algeria|editor-last2=López-Ruiz|editor-first2=Carolina}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ZeviTurchetti2004&quot;&gt;{{cite book|author1=Anna Gallina Zevi|url=https://books.google.com/books?id=hMV2s_sAICMC&amp;pg=PA224|title=Méditerranée occidentale antique: les échanges. Atti del seminario (Marsiglia, 14–15 maggio 2004). Ediz. francese, italiana e spagnola|author2=Rita Turchetti|publisher=Rubbettino Editore|year=2004|isbn=978-88-498-1116-2|page=224}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite book|last=Mugnai|first=Niccolò|title=Architectural Decoration and Urban History in Mauretania Tingitana (Morocco)|publisher=School of Archaeology and Ancient History, University of Leicester|year=2016|pages=156–183|language=en|type=PhD thesis}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Le province romane d'Africa in &quot;Il Mondo dell'Archeologia&quot; |url=http://www.treccani.it/enciclopedia/le-province-romane-d-africa_(Il-Mondo-dell'Archeologia)/ |access-date=2018-02-24 |website=www.treccani.it |language=it-IT}}&lt;/ref&gt;

لرغونې توکي چې ویزیګوتي او بیزانسي منشا لري په دغه سمه کې موندل شوي دي، د سلا او رومي اروپا تر منځ د سوداګریزو او سیاسي اړیکو تداوم تر هغه مهاله ښیي چې په اومه پېړۍ کې د افریقا په شمال کې د بیزانس سترواکي ټینګه شوه. خو بیا هم، سلا په پنځمه پېړۍ کې یو ډول متروک شو او کله چې په ۷مه پېړۍ کې مسلمان اعراب دلته راغلل او په سیمه کې یې اسلامي نفوذ رامنځته کړ، دا ښار زیاتره ویران و. &lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;Boube, J. &quot;Éléments de ceinturon wisigothiques et byzantins trouvés au Maroc&quot;.Bulletin d'archéologie marocaine, volume=XV, 1983–84.pages=281–297&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite book|last=Salmon|first=Xavier|title=Fès mérinide: Une capitale pour les arts, 1276-1465|publisher=Lienart|year=2021|isbn=9782359063356|pages=268–271}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==
[[وېشنيزه:د نړۍ د هېوادونو پلازمېنې]]
[[وېشنيزه:مراکش]]</text>
      <sha1>58gigrcd3t5hs4xuppkhxf5y2i6dv3g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>رحمت ديوان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13776</id>
    <revision>
      <id>369419</id>
      <parentid>314380</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T01:51:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7602" sha1="pt7w2l6p5vz2yqz7uvs1dovgznb66cx" xml:space="preserve">{{مالوماتبکس لوبغاړی
 | نوم                    = رحمت ديوان
 | انځور                  =
 | د انځور څرګندونه            = 
 | اصلي نوم              = 
 | د فعالیت زمینه           = 
 | د زېږېدو نېټه               = &lt;!-- {{birth date and age|1992|03|02}} د ژوندي خلکو لپاره استعمال . --&gt;
 |  د زېږېدو ځای             = [[کندوز]]، [[افغانستان]]
 | د زېږون نوم         =
 | مور               = 
 | پلار               =عمر خان
 | د مړينې نېټه              = 
 | د مړينې ځای                = 
 |د مړینی لامل               =
 | د اوسیدنی ځای              = 
 | د اوسیدنی ځای همغږي       = 
 | د اوسیدو ځای                   = [[کابل]]، [[افغانستان]]
 | تابعیت                   =[[افغان]]
 | نور نومونه            = 
 | دنده                   = [[ليکوال]]، [[ژورناليست]]، [[اداکار]]
 |د فعالیت کلونه          = ٢٠١٠، تراوسه
 | ښځه                   = 
 | میړه             =
 | لوړوالی   =
 | وزن  =
 | د ژوند ملګرۍ            = 
 | ماشومان                = 
 | مشهور په                = 
 | خپلوان   =
 | کورنۍ  =
 | مور او پلار   =
 | تعلیم =خوشحال خان عالي لېسه
 | دین   =اسلام
 | تر اغېز لاندې           = 
 | وېبپاڼه                = http://rahmatdewan.blogspot.com/
 | imdb_id                =  
  | اسکار جایزې            = 
 | آفی جایزې              = 
 | آریېل جایزې            = 
 | بافتا جایزې            = 
 | پاډما جایزې             = 
 | امی جایزې             = 
 | د فلمفير جایزې         =
 | پاډما شری جایزې   =
 | جمینی جایزې           = 
 | د ګولډن ګلوب جایزې        = 
 | ګولډن توت جایزې     =
 | د ملي فلم جایزې         = 
 | ټونی جایزې             = 
 | لاسلیک    =
 | جایزې                  = 
}}
'''رحمت ديوان''' (انگليسي Rahmat Dewan) افغان [[ليکوال]]، ژورناليست، لنډه کيسه ليکونکى، د [[تصوير]] مجلې ايډيټر او د [[پښتو]] ډرامو [[اداکار]] او [[ډائريکټر]] دى چې په [[کابل]] کې ژوند کوي.

== دندې ==
'''ليکوال:''' رحمت ديوان يو ازاد ليکوال دى، چې بېلا بېلو مجلو او وېبپاڼو کې يې ليکنې خپرېږي. له دې پرته يې تراوسه پورې درې کتابونه هم چاپ شوي او ځينې نور يې د چاپ په تمه پراته دي.
&lt;br&gt;
'''ايډيټر:''' نوموړى د تصوير مجلې ايډيټر پاتې شوى دى، چې د ٢٠١٣ز نه تر ٢٠١٥ز پورې يې د تصوير په نوم يوه مجله چاپوله، چې په دې مهال کې يې اووه ګڼې له چاپه راوتې وې.
&lt;br&gt;
'''پښتون مجله:''' نوموړي د پښتون مجلې سره هم دوه نيم کاله کار د کمپوزر او پروف کتونکي په توګه ترسره کړى دى.
&lt;br&gt;
'''مشرق ټلويزون:''' رحمت ديوان په ٢٠١٦ز کال کې د مشرق ټلويزون سره په تخنيکي برخه کې شپږ مياشتې دنده ترسره کړې ده. دلته نوموړي د سي جي آپرېټر په حېث دنده ترسره کوله.
&lt;br&gt;
'''کمپوز و ډيزاين:''' نوموړى له تېرو لسو کلونو راهيسې د پښتو کتابونو او مجلو د کمپوز و ډيزاين په برخه کې کار کوي، چې په دې لړ کې يې په سلګونو کتابونه کمپوز او ډيزاين کړي دي.&lt;br&gt;
'''انلاين ښوونکى:''' نوموړى له ٢٠١٢ز کال راهيسې په انټرنېټ انلاين زدکړې هم ورکوي، چې د انټرنېټ سره د تړلو سافټوېرونو او نورو څيزونو په تړاو دي، چې دا ټول زدکړې د ويډيو په ډول په يوټيوب د Learn with Rahmat Dewan په نوم چېنل کې خپرېږي.
له دې پرته هم نوموړي په بېلا بېلو ځايونو کې دنده ترسره کړې ده، چې دا مهال د خبريال وېبپاڼې سره د خبريال په توګه دنده ترسره کوي.
&lt;br&gt;
'''اداکار:''' نوموړي د اداکار په توګه په لومړي ځل د امير شاه تلاش په سريال ((عدالت)) کې کار کړى دى او له دې وروسته يې د ((هوښيار شئ)) په نوم ډرامه جوړه او خپره کړې ده، له دې پرته يې هم په يو شمېر ډرامو کې کار کړى دى.

== چاپ آثار ==
# له انټرنېټه د پېسو ګټلو ٦٠٠ لارې، چاپ کال: ٢٠١٧ز
# بريالى ماموريت، چاپ کال: ٢٠١٧ز
# [[خدمت؟]] (لنډې کيسې\افسانې)چاپ کال: ٢٠١٧ز
# د عدم تشدد علمبردار څوک و؟ (څېړنه)چاپ کال: ٢٠١٧ز
# تړون (د پښتو ادبي تړون رودادونه) چاپ کال: ٢٠١٥
# [[تصوير]] مجله(٢٠١٣ز نه تر ٢٠١٥ز پورې، ٧ ګڼې)
#

== ناچاپه آثار ==
# له فېسبوک څخه پېسې ګټل
# د سلو لفظونو کيسه
# د حجرې يو ماښام (د ترجمه شوو کيسو ټولگه)
# خندا او خنداگانې (د ټوکو ټولگه)
# هوښيار شئ (ټي وي ډرامه)
#

== حوالې ==
[http://www.dawn.com/news/1094739 First Pashto film on abuse of social media]

[http://www.dawn.com/news/1181100 Pashto fiction magazine launched to encourage women writers]

[https://www.facebook.com/rahmat.dewan.7 د فېس بک پاڼه]

[https://twitter.com/rahmatdewan د ټوېټر پاڼه]

[http://www.tasweerproduction.com/ د تصوير پروډکشن وېب پاڼه] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230219195437/http://tasweerproduction.com/ |date=2023-02-19 }}

[http://www.pashtoshowbiz.com/2012/09/pashto-films-and-aryanat-by-rahmat-dewan.html پښتو فلمونه او عريانيت، مضمون]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[https://web.archive.org/web/20160408110909/https://pashtotube.net/video/23799/pashto-comedy-drama-masta-nesti-directed-by-rahmat-dewan مستي نېستي، ډرامگۍ]

[http://pashtoghazal.blogspot.com/2013/03/pashto-ghazal-by-rahmat-dewan.html#.VVUFq45Viko د رحمت ديوان غزل]

[http://pashtotube.net/video/23800/Rahmat-Dewan-Interview د رحمت ديوان مرکه] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402211209/http://pashtotube.net/video/23800/Rahmat-Dewan-Interview |date=2015-04-02 }}

[http://www.taand.com/archives/4066 پوکڼۍ، لنډه کيسه] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309225525/http://www.taand.com/archives/4066 |date=2016-03-09 }}

[http://rahmatdewan.blogspot.com/2013/12/blog-post.html ادراک]

[http://tkg.af/pashto/culture-and-art/cinema/11981-%D9%87%D9%88%DA%9A%D9%8A%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%D8%A6 هوښيار شئ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140917145432/http://tkg.af/pashto/culture-and-art/cinema/11981-%D9%87%D9%88%DA%9A%D9%8A%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%D8%A6 |date=2014-09-17 }}

[http://adabipanra.blogspot.com/2011/04/short-story-munny-badnam-hoye-by-rahmat.html مني بدنام هوئي (افسانه)]&lt;br /&gt;</text>
      <sha1>pt7w2l6p5vz2yqz7uvs1dovgznb66cx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>امریکایي ډالر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14483</id>
    <revision>
      <id>369376</id>
      <parentid>349751</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T21:56:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29564" sha1="e4lxovtgv2rkol65hv9td19yhh8xnnn" xml:space="preserve">{{مالومات}}
[[دوتنه:Dollar Sign.svg|بټنوک|200px|کیڼ|د ډالرو نښه]]
[[دوتنه:One US dollar note 0127 22.jpg|بټنوک|300px|کیڼ|د یو امريکايي ډالر بانکنوټ]]
د متحده ایالاتو ډالر (چې سمبول یې $ دی؛ کوډ یې USD؛ او همدارنګه د US$ یا امریکایي ډالر په بڼه هم اختصار کېږي، ترڅو د نورو ډالر-نومو پولي واحدونو څخه یې توپير وشي؛ همدارنګه د ډالر، امریکایي ډالر او په عامه ژبه کې د buck په نوم هم یادېږي) د متحده ایالاتو او د هغه د اړوند قلمرو د پیسو واحد دی. د ۱۷۹۲ز کال د پیسو د ضرب قانون امریکایي ډالر د هسپانوي د سپینو زرو له ډالر سره د ورته ارزښت معرفي کړ، چې په ۱۰۰ سنټونو وېشل شوی و او د ډالرو او سکو ضرب ته یې هم اجازه ورکړه. د متحده ایالاتو بانکنوټونه د فدرالي زیرمو د نوټونو په بڼه چاپېږي، چې له تاریخي اړخه د شنه رنګ د شتون له امله د کاغذي شنو پیسو په نوم هم یادېږي. 

د متحده ایالاتو پولي سیاست د فدرالي خزانې د سیسټم له خوا پر مخ وړل کېږي، چې د هېواد مرکزي بانک په توګه دنده ترسره کوي. 

د متحده ایالاتو د ډالر ارزښت په اصل کې د دوه فلزه معیار د ۳۱۷.۲۵ دانو (۲۴.۰۵۷ ګرامه) خالص سپین زرو، یا ۱۸۳۷۲۳.۲۲ دانو (۱.۵۰۵ ګرامه) خالص سره زرو، یا د ۲۰.۶۷ ډالره د یو ترای اونس سرو زرو معادل په بنسټ تعریف شو. د ۱۹۰۰ کال د د سرو زرو د معیار قانون ډالر یوازې له سرو زرو سره ونښلولو. له ۱۹۳۴ کال څخه ورسته د سرو زرو سره د هغه انډول ۳۵ ډالره في ترای اونس ته له سره وټاکل شو. له ۱۹۷۱ څخه وروسته له سرو زرو سره ټولې اړیکې لغوه شوې. &lt;ref&gt;{{cite web|title=Nixon Ends Convertibility of US Dollars to Gold and Announces Wage/Price Controls|url=https://www.federalreservehistory.org/essays/gold_convertibility_ends|access-date=October 17, 2018|publisher=Federal Reserve Bank of Richmond}}&lt;/ref&gt;

له لومړۍ نړیوالې جګړې وروسته د متحده ایالاتو ډالر د اسعارو د ارزښتناکه زېرمو په توګه ساتل کېږي او د دویمې نړیوالې جګړې په پای ته رسېدو یې د بریټن وډز د تړون پر بنسټ د سټرلینګ پونډ ځای ونیو چې مخکې په نړۍ کې د اسعارو په زېرمو کې د مخکښو اسعارو په توګه کارول کېده. په نړیوالو راکړه ورکړه کې ډالر تر ټولو پراخه کارول کېدونکې سعر دی، همدارنګه په څو هېوادونو کې رسمي پولي واحد دی او په ډیرو نورو کې د غیر رسمي (حقیقي) سعر په توګه ګڼل کېږي، چې د فدرالي خزانې د نوټونو (او په ځینو حالاتو کې د سکو) په بڼه په جریان کې دی.  &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.federalreserve.gov/aboutthefed/files/pf_4.pdf|title=The Implementation of Monetary Policy&amp;nbsp;– The Federal Reserve in the International Sphere|access-date=October 17, 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Cohen, Benjamin J. 2006. ''The Future of Money'', [[Princeton University Press]]. {{ISBN|0-691-11666-0}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Agar, Charles. 2006. ''Vietnam'', (''[[Frommer's]]''). {{ISBN|0-471-79816-9}}. p. 17: &quot;the dollar is the de facto currency in Cambodia.&quot;&lt;/ref&gt;

د ۲۰۲۱ ز کال د فبروري د ۱۰ نېټي راهیسې، په جریان کې د اسعارو کچه ۲.۱۰ تریلیون ډالرو ته رسېږي، چې له دې څخه ۲.۰۵ تریلیون ډالر یې د فدرال زېرمو نوټونو دي (پاتې ۵۰ میلیارد ډالر د سکې او د متحده ایالاتو د پخوانیو نوټونو په بڼه دي).&lt;ref&gt;{{cite web|title=How much U.S. currency is in circulation?|url=https://www.federalreserve.gov/faqs/currency_12773.htm|access-date=February 27, 2021|publisher=Federal Reserve}}&lt;/ref&gt;

= لنډه کتنه =

=== په اساسي قانون کې ===
د متحده ایالاتو د اساسي قانون لومړی ماده، ۸ مه برخه حکم کوي چې کانګریس واک لري چې پیسي ضرب کړي. هغه قانون چې دا صلاحیت پلی کوي، اوس مهال د متحده ایالاتو په کوډ کې تر ۳۱ سرلیک لاندې په ۵۱۱۲ برخه کې راوړل شوی دی، چی د متحده ایالاتو د ډالر د صدور بڼه هم تشرېح کوي. دا سکې د پورونو د ورکړې په برخه کې د &quot;قانوني پیسو&quot; په توګه ټاکل شوې دي. ساکاګاوا ډالر یا د سرو زرو ډالر، د امریکایی د سپینو زرو د ایګل (لسو ډالرو) د سکې چې خالص سپین زر دی، برعکس دی او د  فلزي یا مسي الیاژو د ډالر یوه بېلګه ګڼل کېږي. ۵۱۱۲ برخه همدارنګه د نورو مسکوکاتو، چې ارزښت یې له یو سنټ څخه تر ۱۰۰ ډالرو پورې دی، د ضرب او صدور په اړه احکام وړاندې کوي. دا نورې سکې د متحده ایالاتو د ډالر د مسکوکاتو په برخه کې په بشپړ ډول تشرېح شوي. &lt;ref&gt;U.S. Constitution, Article 1, Section 8. [https://www.law.cornell.edu/constitution/articlei#section8 para. 5].&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;''Denominations, specifications, and design of coins''. {{USC|31|5112}}.&lt;/ref&gt;

د اساسي قانون لومړۍ ماده، نهمه برخه حکم کوي چې &quot;باید د ټولو عامه پیسو د رسیدونو او لګښتونو منظمه اظهارنامه او حساب وخت په وخت خپور شي،&quot; چې د متحده ایالاتو د کوډ تر ۳۱ سرلیک لاندې په ۳۳۱ برخه لا زیات مشخص شوی دی. د هغه پیسو مبلغ چې په &quot;اظهارنامه&quot; کې راپور ورکول کېږي، اوس مهال په امریکایي ډالرو کې ښودل کېږي، په دې توګه د متحده ایالاتو ډالر د متحده ایالاتو د محاسبې د واحد په نوم یادېږي. په نهمه برخه کې &quot;ډالر&quot; له لومړیو کلیماتو څخه دي، چې په کې دا اصطلاح هسپانوي ډالر یا د اتو هسپانوي ریالونو په ارزښت سکې ته اشاره کوي. &lt;ref&gt;U.S. Constitution, Article 1, Section 9. [https://www.law.cornell.edu/constitution/articlei#section9 para. 7].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Reports''. {{USC|31|331}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|year=2009|title=Financial Report of the United States Government|url=https://www.gao.gov/financial_pdfs/fy2009/09frusg.pdf|access-date=October 17, 2018|publisher=Department of the Treasury|archive-date=November 13, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113005737/https://www.gao.gov/financial_pdfs/fy2009/09frusg.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== د مسکوکاتو د ضرب قانون ===
په ۱۷۹۲ کال کې د متحده ایالاتو کانګریس د مسکوکاتو د ضرب قانون تصویب کړ چې د هغه نهمه برخه د ډول ډول سکو ضرب ته اجازه ورکوي، لکه:  &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[[United States Congress|U.S. Congress]]. 1792. ''[https://web.archive.org/web/20040407164627/http://nesara.org/files/coinage_act_1792.pdf Coinage Act of 1792]''. [[2nd United States Congress|2nd Congress]], 1st Session. Sec. 9, ch. 16. Retrieved 6 June 2020.&lt;/ref&gt;&lt;blockquote&gt;ډالر یا واحدات – چې هر یو یې د هسپانوي ډالر معادل و چې ورته یې اوس په جریان کې دی، چې ارزښت یې دری سوه او یو اویا پوره دانې او د خالصې دانې له شپاړسو څخه څلور برخې () یا د ستندرد سپینو زرو څلور سوه او شپاړس دانې دی. &lt;/blockquote&gt;د قانون ۲۰ برخه د متحده ایالاتو ډالر د متحده ایالاتو د پولي واحد په توګه ټاکي: &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;blockquote&gt;د متحده ایالاتو د محاسبې پیسې به په ډالر یا د هغه په واحداتو کې وړاندې کېږي ... او دا چې په عامه ادارو کې ټول حسابات او د متحده ایالاتو په محاکمو کې ټول احکام باید په نظر کې ونیول شي او د دې مادې له احکامو سره په مطابقت کې وي. &lt;/blockquote&gt;

=== اعشاري واحدات ===
د هسپانوي ډالر پرخلاف، او د متحده ایالاتو قاره یي کانګریس او د مسکوکاتو د ضرب قانون د واحداتو اعشاري سیسټم وړاندې کړی ترڅو د ډالر له واحد سره مل وي چې په لاندې ډول دی: میل: د یو ډالر زرمه برخه؛ سنټ، د یو ډالر سلمه برخه؛ ډایم، د یو ډالر لسمه برخه او ایګل، یا لس ډالره. د دې واحداتو اوسنی تړاو: &lt;ref name=&quot;contcongress1&quot;&gt;{{cite journal|editor-last=Fitzpatrick|editor-first=John C.|date=1934|title=Tuesday, August 8, 1786|url=http://memory.loc.gov/cgi-bin/query/r?ammem/hlaw:@field(DOCID+@lit(jc0317))|journal=Journals of the Continental Congress 1774-1789|volume=XXXI: 1786|pages=503–505|access-date=December 5, 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|date=1845|editor-last=Peters|editor-first=Richard|title=Second Congress. Sess. I. Ch. 16|url=http://memory.loc.gov/cgi-bin/ampage?collId=llsl&amp;fileName=001/llsl001.db&amp;recNum=369|journal=The Public Statues at Large of the United States of America, Etc. Etc.|volume=1|pages=246–251|access-date=December 5, 2019}}&lt;/ref&gt;

* یوازې سنټ ('''¢''') د ډالر د برخو په توګه په ورځنیو چارو کې کارول کېږي.
* ډایم یوازې د سکې د نوم په توګه کارول کېږي چې ارزښت یې ۱۰ سنټ دی.
* میل ('''₥''') په نسبتي توګه نه پېژندل کېږي، خو د ۲۰ پېړې له نیمې څخه وړاندې پر خرڅلاو باندې د مالیې په برخه کې او همدارنګه د تیلو په قیمتونو کې یې ډېر شهرت درلود، چې د XX.XX9 ډالره فی ګلن په بڼه  کارول کېده (د بېلګې په توګه، ۳.۵۹۹ په عام ډول  لیکل کېده).&lt;ref&gt;{{cite web|last=Langland|first=Connie|date=May 27, 2015|title=What is a millage rate and how does it affect school funding?|url=https://whyy.org/articles/what-is-a-millage-rate-and-how-does-it-affect-school-funding/|access-date=December 5, 2019|website=WHYY|publisher=PBS and NPR}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite web|date=September 26, 2018|title=Mills Currency|url=https://pastandpresent.com/2018/09/26/mills-currency/|access-date=December 5, 2019|website=Past &amp; Present|publisher=Stamp and Coin Place Blog|تاريخ الأرشيف=May 3, 2021|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210503090930/https://pastandpresent.com/2018/09/26/mills-currency/|url-status=dead|خونديځ نېټه=May 3, 2021|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20210503090930/https://pastandpresent.com/2018/09/26/mills-currency/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210503090930/https://pastandpresent.com/2018/09/26/mills-currency/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210503090930/https://pastandpresent.com/2018/09/26/mills-currency/}}&lt;/ref&gt;
* ایګل هم د عامه وګړو تر منځ ډېر نه پېژندل کېږي. دا اصطلاح د ۱۷۹۲ کال د مسکوکاتو د ضرب په قانون کې د لسو ډالرو د نوم لپاره وکارول شوه چې له هغې وروسته د سرو زرو د سکو د نوم لپاره وکارول شوه. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

هسپانوي پیسو (peso) یا ډالر له تاریخي اړخه په اتو ریالونو (په عامیانه ډول، ټوټو) وېشل شوی و - چې له همدې امله اته ټوټې هم ورته ویل کېږي. امریکایانو هم د ۱۸۵۷ ز کال څخه وړاندې کله چې مکسیکويې ټوټې د امریکایی سینټ په پرتله ډېر مشهور وو، د  سینټ په غیر اعشاریه ټوټو کې شمېرل زده کړل؛ په حقیقت کې دا کار د نیویارک د اسهامو د بازار په نرخونو کې تر ۲۰۰۱ کال پورې پاتې شو.  &lt;ref name=&quot;2bits&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.almanac.com/fact/how-much-is-two-bits-and-where|title=How much is &quot;two bits&quot; and where did the phrase}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.investopedia.com/terms/d/decimal-trading.asp|title=Decimal Trading Definition and History}}&lt;/ref&gt;

د خزانې وزیر جیمز ګوتری په ۱۸۵۴ کال کې وړاندیز وکړ چې د ۱۰۰ ډالر، ۵۰ ډالر او ۲۵ ډالرو د سرو زرو سکې رامنځ ته کړي چې په ترتیب سره د یونین (union)، هاف یونین (half union) او کوارتر یونین (quarter union) په نوم یادېدې، چې پدې توګه د ۱ یونین = ۱۰۰ ډالرو سره مساوي ارزښت درلوده. خو دا ډول مسکوکات ضرب نه شول، او یوازې د ۵۰ ډالر هاف یونین بېلګه شته.  &lt;ref&gt;Mehl, B. Max. &quot;United States $50.00 Gold Pieces, 1877&quot;, in ''Star Rare Coins Encyclopedia and Premium Catalogue'' (20th edition, 1921)&lt;/ref&gt;

کله چې اوس د جریان په ترڅ کې سکې صادر شي، له یو ډالر څخه کم یا مساوي ارزښت د متحده ایالاتو د سکو په بڼه حذف کېږي، په داسې حال کې چې د یو ډالر څخه ډېر یا مساوي ارزښت د فدرالي خزانې د نوټونو په بڼه حذف کېږي، پرته د لاندې ځانګړو حالاتو څخه:   

* د سرو زرو هغه سکې چې تر ۱۹۳۰ کلونو پورې د جریان لپاره صادر شوې او ارزښت یې تر ۲۰ ډالر پورې دی (چې د ډبل ایګل په نوم یادېږي) 
* د شمش یا یادګاري د سرو زرو، سپینو زرو، پلاتین، پلادیم سکې چې د قانوني پیسو په توګه ارزښت یې تر ۱۰۰ ډالر پورې دی. 
* د کورنۍ جکړې کاغذي پیسو چې تر ۱ ډالر څخه په لږ ارزښت کې صادر شوې دي، په بل عبارت، ماتې پیسي چې ځينې وختونه د کم ارزښته پیسو یا shinplasters په نوم هم یادېږي. 

=== ریښه پېژندنه ===
په شپاړسمه پېړۍ کې، د بوهیمیا اشراف زاده هیرونیموس د یواخیمستالر (joachimstalers) په نوم چې د یواخیمستال (Joachimstal) له نوم څخه اخستل شوی و او د سرو زو د کان کېندنې یوه دره وه، د سکو نشر پیل کړ. همدارنګه د دې درې نوم د سینټ یواخیم له نوم څخه اخستل شوی و چې په دې کې د انګلیسي ریښې تال (tal) له dale څخه اخستل شوی چې په جرمني ژبه کې درې ته ویل کېږي. یواخیمستالر وروسته په جرمني ژبه کې تالر (taler) ته لنډ شو، چې دې کلیمې بلاخره څو ژبو ته خپله لاره و موندله، لکه: تولار (tolar) په چکي او سکواکي ژبه کې، ډېلر (daler) په دنمارکي او سویډني ژبه کې ډالار او ډېلر (dalar  او daler) په نارویژي ژبه کې، ډېلر یا ډالار (daler او daalder ) په هالنډي ژبه کې تالاري (talari) په ایتوپیایي ژبه کې تالېر (taller) په هنګري ژبه کې، تالیرو (tallero) په ایټالوي ژبه کې او دولار په عربي ژبه کې. &lt;ref name=&quot;NatGeo&quot;&gt;&quot;Ask US.&quot; ''[[National Geographic]]''. June 2002. p. 1.&lt;/ref&gt;

که څه هم هالنډیانو په ۱۷ پېړۍ کې په اوسني نیویارک کې مخکښ وو او د الماني - هالنډي ریخسټالرانو (reichsthalers) او اصلي هالنډي لیووینډالډرز ('د زمري ډالر') د سپینو زرو د ډالرو په کارولو او محاسبه یې پیل وکړ، دا ډالر د عامو هسپانوي-امریکایی د اته-ریالو سکې وې چې په ځانګړې توګه د ۱۸ پېړۍ وروسته د ډالر په نوم مشهورې شوې. &lt;ref&gt;There's no solid reference on the desirability of liondollars in North America and on 1:1 parity with heavier dollars. A dollar worth $0.80 Spanish is not cheap if priced at $0.50 http://coins.lakdiva.org/netherlands/1644_wes_lion_daalder_ag.html https://coins.nd.edu/ColCoin/ColCoinIntros/Lion-Dollar.intro.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180705001518/https://coins.nd.edu/ColCoin/ColCoinIntros/Lion-Dollar.intro.html |date=2018-07-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180710214930/https://coins.nd.edu/ |date=2018-07-10 }}&lt;/ref&gt;

=== ستاینومونه ===
په عام ډول buck (لکه د سترلینګ پونډ ته quid) په ډېرو هېوادنو، د امریکایي ډالر په ګډون، ډالر ته کارول کېږي. دا اصطلاح له ۱۸مې پېړۍ څخه سرچینه اخلي، چې ښایي د چرم د سوداګرۍ په مستعمره کې را منځ ته شوې وي، او یا هم ښایي د قطعو له لوبې څخه یې سرچینه اخیستې وي.  &lt;ref&gt;{{cite dictionary|title=Buck|dictionary=Online Etymology Dictionary|url=https://www.etymonline.com/search?q=buck|access-date=October 17, 2018}}&lt;/ref&gt;

Greenback یا شين ډالر بل ستاینوم دی چې په اصل کې په ۱۹مه پېړۍ کې په مشخصه توګه د امریکایي ډالر نوټونو ته کارول کېده چې په یو اړخ تور او په بل اړخ په شنه رنګ چاپ کېدل او د ابراهام لینکن له خوا په شمال کې د جګړې د ملاتړ لپاره منځ ته راغئ. دا اصطلاح تر اوسه هم امریکايي ډالر ته کارول کېږي (خو د نورو هېوادونو ډالر ته نه کارول کېږي). د greenback اصطلاح همدارنګه د مالي مطبوعاتو په برخه کې په نورو هېوادونو کې لکه، آسترالیا، نیوزیلانډ، سویلي افریقا او اهند کې کارول کېږي. &lt;ref&gt;{{cite web|title=Paper Money Glossary|publisher=Littleton Coin Company|url=https://www.littletoncoin.com/shop/Glossaries-Paper-Money|access-date=October 17, 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BI&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.businessinsider.com.au/fx-currency-aud-australia-dollar-fed-trade-war-china-2019-6|title=The Australian dollar is grinding higher as expectations for rate cuts from the US Federal Reserve build|first=David|last=Scutt|website=Business Insider|date=3 June 2019|access-date=7 August 2019|تاريخ الأرشيف=7 August 2019|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190807004722/https://www.businessinsider.com.au/fx-currency-aud-australia-dollar-fed-trade-war-china-2019-6|url-status=dead|خونديځ نېټه=7 August 2019|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190807004722/https://www.businessinsider.com.au/fx-currency-aud-australia-dollar-fed-trade-war-china-2019-6|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190807004722/https://www.businessinsider.com.au/fx-currency-aud-australia-dollar-fed-trade-war-china-2019-6|archive-url=https://web.archive.org/web/20190807004722/https://www.businessinsider.com.au/fx-currency-aud-australia-dollar-fed-trade-war-china-2019-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MW&quot;&gt;{{cite web|website=MarketWatch|url=https://www.marketwatch.com/story/dollar-higher-ahead-of-data-new-zealand-currency-at-lowest-since-2016-2018-08-09|title=New Zealand dollar leads G-10 losers as greenback gains strengt|first=Anneken|last=Tappe|date=9 August 2018|access-date=7 August 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;&gt;{{cite news|website=Reuters|url=https://uk.reuters.com/article/safrica-markets/update-1-south-africas-rand-firms-against-greenback-stocks-rise-idUKL5N22F4S|title=UPDATE 1-South Africa's rand firms against greenback, stocks rise|access-date=7 August 2019}}{{dead link|date=July 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BT&quot;&gt;{{cite web|url=https://m.businesstoday.in/story/why-rupee-is-once-again-under-pressure/1/339315.htm|website=Business Today|title=Why rupee is once again under pressure|date=22 April 2019|access-date=7 August 2019}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

د ډالرو نور مشهور نومونه په ټولیز ډول ګرین میل (greenmail)، شین (green) او مړه ولسمشران (dead presidents ) دي چې وروستنی یې د دې لپاره دی چې په ډېرو نوټونو کې د مړو ولسمشرانو انځورونه چاپ شوي دي. همدارنګه د bones (هډوکو) اصطلاح هم ډالر ته کارول کېږي (د بېلګې په توګه &quot;شل بونز&quot; = ۲۰ ډالر). نوې بڼه، چې انځورد په اصلي برخه کې (نه د حکاکي د کوچني انځور په ډول)، د کاغذ پر مخ راوړل شوی چې په رنګه-کوډ یې ارزښت لیکل شوی، ځینې وختونه د bigface یا  لوی مخ نوټونو یا د انحصاري پیسو په نوم یادېږي. 

همدارنګه د Piastre فرانسوي اصطلاح د متحده ایالاتو د ډالر لپاره اصلي کلیمه وه چې یوه بېلګه یې د لوزیانا د پیرود په برخه کې په فرانسوي متن کې کارول شوې ده. که څه هم په اوسنۍ فرانسه کې د متحده ایالاتو ډالر ته ډالر ویل کېږي، دPiastre  اصطلاح لاهم د کاجون فرانسوي او نیو انګلینډ فرانسوي ژبو ویناوالو او همدارنګه په هایټي او نورو فرانسوي ژبو کارابین ټاپوګانو کې کارول کېږي.  

د مشخص ارزښت (نوټ) لپاره ستاینومونه 

* quarter dollar (څلورمه برخه ډالر) همدارنګه د two bits (دوه ټوټو) په نوم یادېږي چې د اته ټوټو (ټوټو یا ریال) په سرچینه دلالت کوي''.''

* د یو ډالر نوټ (یوګون) د buck یا single په نوم هم یادېږي. &lt;ref name=&quot;2bits2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.almanac.com/fact/how-much-is-two-bits-and-where|title=How much is &quot;two bits&quot; and where did the phrase}}&lt;/ref&gt;
* د دوه ډالرو نوټ (دوه ګون) ځینې وختونه د  deuce یا دوه خاله، Tom (د توماس د نوم مخفف) یا Jefferson (د توماس جفرسن د انځور له امله) په نومونو هم یادېږي. 
* د پنځه ډالرو نوت (پنځه ګون) ځینې وختوته د لینکن (د لینکن د انځور له امله)، fin (پر)، fiver یا پنځګون، five-spot یا پنځه خاله په نوم هم یادېږي. 
* د لسو ډالرو نوټ (لسګون) ځیني وختونه د sawbuck (خرک)، ten-spot یا لس خاله یا همیلتون (د الکساندر همیلتون له نوم څخه) په نومونو یادېږي. 
* د شلو ډالرو نوټ (شلګون) ځیني وختونه د double sawbuck (دوه چنده خرک)، جکسن (د اندریو جکس د نوم له امله یا double eagle (دوچنده باز) په نومونو یادېږي. 
* د پنځوسو ډالر نوټ (پنځوسګون) ځینې وختونه د yardstick (معیار) یا grant (د ولسمشر اولیسیس اس ګرنت د نوم له امله) په نومونو یادېږي. 
* د سلو ډالرو نوټ (سلګون) د Benjamin (بینیامین) Benji، Ben یا Franklin (فرانکلن) چې د بینیامین فرانکلن د انځور له امله دی، په نومونو یادېږي. ځيني وختوته د C-note  (سي نوټ، چې C په رومي اعدادو کې ۱۰۰ ته ویل کېږي)، century note (سلیز نوټ) یا بېل (د بېلګې په توګه دوه بېله = ۲۰۰ ډالر) په نوم یادېږي. 
* د ۱۰۰۰ ډالرو مضرب یا مبلغ ته ځینې وختونه په عامیانه بڼه grand  ویل کېږي چې په اختصاري ډول G، K یا k (چی له کیلو څخه اخستل شوی، د بېلګې په توګه 10k ډالر = ۱۰۰۰۰ ‌ډالر). همدارنګه د large یا stack اصطلاحات هم د۱۰۰۰ ډالرو د لوی مبلغ لپاره کارو کېږي (د بېلګې په توګه، fifty large = ۵۰۰۰۰ ډالره). 

=== د ډالر نښه یا سمبول ===
د ډالر سمبول یا نښان $، چې ډېری د عددي مقدار څخه مخکې لیکل کېږي، د متحده ایالاتو د ډالر لپاره (او همدارنګه د ډېرو نورو اسعارو لپاره) کارول کېږي. دا نښان ۱۸مې پېړۍ په وروستیو کې د پیسو (peso) لپاره د '''''p&lt;sup&gt;s&lt;/sup&gt;''''' د لیکنیز مخفف د بدلون په پایله کې را منځ ته شو. پیسو د هسپانوي ډالرو لپاره چې په نوې نړۍ کې عام نوم دی، له ۱۶ څخه تر ۱۹ پېړیو پورې په پراخه کچه په جریان کې وو. p او s چې په یو بل باندې لیکل کېدل په پای کې د  $ نښان په ډول را منځ ته شو.  &lt;ref&gt;[[Florian Cajori|Cajori, Florian]] ([1929]1993). ''[https://books.google.com/books?id=7juWmvQSTvwC&amp;pg=RA1-PA22&amp;dq=isbn:0486677664#PRA1-PA22,M1 A History of Mathematical Notations]'' (Vol. 2). New York: Dover, 15–29. {{ISBN|0-486-67766-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|at=p. 198 and note 2 on p. 198|jstor=2506275|title=The First American Mint|journal=The Hispanic American Historical Review|volume=11|issue=2|last1=Aiton|first1=Arthur S.|last2=Wheeler|first2=Benjamin W.|year=1931|doi=10.1215/00182168-11.2.198|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nussbaum|first=Arthur|author-link=Arthur Nussbaum|title=A History of the Dollar|url=https://archive.org/details/historyofdollar0000nuss|url-access=registration|publisher=Columbia University Press|year=1957|location=New York|page=[https://archive.org/details/historyofdollar0000nuss/page/56 56]|quote=The dollar sign, $, is connected with the peso, contrary to popular belief, which considers it to be an abbreviation of 'U.S.' The two parallel lines represented one of the many abbreviations of 'P,' and the 'S' indicated the plural. The abbreviation '$.' was also used for the peso, and is still used in Argentina.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bep.gov/resources/faqs.html|title=U.S. Bureau of Engraving and Printing - FAQs|website=www.bep.gov|access-date=2022-01-12|تاريخ الأرشيف=2018-10-18|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20181018003102/https://www.bep.gov/resources/faqs.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=2018-10-18|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20181018003102/https://www.bep.gov/resources/faqs.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20181018003102/https://www.bep.gov/resources/faqs.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20181018003102/https://www.bep.gov/resources/faqs.html}}&lt;/ref&gt;

بله مشهوره شرحه دا ده چې دا نښان په هسپانوي ډالر باندې د هسپانیا د ملي نښان د هرکولس د ستنو (ستونونو) څخه اخیستل شوی دی. د هسپانوي ډالرو د سپینو زرو په سکه د هرکولس ستنې د دوه عمودي کرښو ( ||) او د '''''S''''' په څېر د یو ځورنډ ټوکر بڼه لري. 

همدارنګه یوه بله تشرېح وړاندیز کوي چې د ډالر نښه د متحده ایالاتو د نوم څخه د مخفف U او S چې په لویو تورو د یو بل پر سر لیکل کېدل، اخستل شوې ده. دا تیوري چې د ناول لیکونکي ایان رنډ له خوا په اتلس شرګډ کې مشهوره شوه، دا حقیقت په پام کې نه نیسي چې نوموړی نښان د متحده ایالاتو له را منځ ته کېدو وړاندې کارول کېده.&lt;ref&gt;Rand, Ayn. [1957] 1992. ''[[Atlas Shrugged]]''. [[Signet Press|Signet]]. p. 628.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=James|first=James Alton|title=Oliver Pollock: The Life and Times of an Unknown Patriot|publisher=Books for Libraries Press|year=1970|orig-year=1937|location=Freeport|page=356|url=https://books.google.com/books?id=kht_DEllNccC|isbn=978-0-8369-5527-9}}&lt;/ref&gt;

== سرچینې ==
* {{cite web|url=http://www.bis-ans-ende-der-welt.net/USA-B-En.htm|title=US-Dollar (Banknotes)|language=en,de|editor=Heiko Otto|accessdate=2018-06-23}}{{ref-en}}

[[وېشنيزه:امريکايي ډالر]]</text>
      <sha1>e4lxovtgv2rkol65hv9td19yhh8xnnn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سعد محسني</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14562</id>
    <revision>
      <id>369420</id>
      <parentid>369247</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T02:18:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7577" sha1="7fppx9g7xaflq3h6uhxmpvmehov3wfd" xml:space="preserve">[[دوتنه:Saad Mohseni 2011 Shankbone.JPG|thumb|سعد محسني]]
'''سعد محسني''' (۲۳ د اپرېل، ۱۹۶۶ ز. لندن، انگلستان) د يو شمېر [[افغان]] رسنيو خاوند [[موبي ډله|د موبي ډلې]]، چې په افغانستان کې د رسنيو شرکتونو تر ټولو لوی شرکت دی، مشر دی. هغه [[طلوع تلويزون|د طلوع تلويزون]]، [[طلوع نيوز]]، [[لمر تلويزون]]، [[فارسي۱]] او [[ارمان اف ام]] خاوند دی. تر دې دمخه چې هغه د موبي ډلې بنسټ کېږدي او مشرتوب يې په غاړه واخلي هغه يو بانکي کارکوونکی و، او د اسټراليا د پانگې اچونې بانکي شرکت کې يې د مالي سلاکار په توگه کار کاوه.

== مخينه ==
محسيني په اصل کې [[لندن]] کې پيدا شوی او هغه د ياسين محسني زوی دی. د هغه پلار يو افغان ديپلومات و چې لندن ته د کار لپاره تللی و. کله چې سعد محسني درې کلن و نو بېرته د خپلې کورنۍ سره افغانستان ته ستون شو. د سعد مور صفيې په هغه وخت کې د ملگرو ملتونو لپاره کار کاوه. کله چې په افغانستان باندې روسي پوځونو يرغل وکړ نو د محسني کورنۍ په ۱۹۸۲ ز. کې آسټراليا کې کډوالۍ ته اړ شول.&lt;ref name=new_yorker4&gt;{{cite web |url=http://www.newyorker.com/reporting/2010/07/05/100705fa_fact_auletta?currentPage=3 |title=Profile: Saad Mohseni, Afghanistan's first media mogul |publisher=[[The New Yorker]] |date=29 June 2010}}&lt;/ref&gt; هغه دوه کشران وروڼه او يوه کشرۍ خور لري چې هر يو يې زيد محسني ، جاهد محسني او وږمه محسني نومېږي. هغه په دري او انگرېزي ژبو روان غږېږي.

کله چې په ۲۰۰۱ ز. کال کې د [[طالبان|طالبانو]] دولت له مېنځه لاړ، نو سعد محسني او د هغه وروڼه افغانستان ته راستانه شول او د رسنيو په سوداگرۍ کې يې ځان ته لوی مقام جوړ کړ. د رسنيو په سوداگرۍ کې يې ټينگ بنسټ جوړ کړی او د موبي کپټال تر نامه يې يوه رسنيز شرکت جوړ کړی. &quot;زما تل رسنۍ خوښېدې، دا ځکه چې د رسنيو له لارې خلک په رښتيا اغېزمن کېدلی شي، په ځانگړي توگه ځوانان,&quot; د محسني گروهه.&lt;ref name=new_yorker4/&gt;

== سرچينې ==
&lt;references/&gt;‎
== باندنۍ تړنې ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=v0GwxfU0gr4 انگرېزي الجزيره: د افغانستان لومړنی ۲۴ ساعته تلويزون (۸ د جولای، ۲۰۱۰)]
* [http://www.youtube.com/watch?v=2xwY-xR6NSI راچل مادو: رسنۍ د يوې بلې جبهې په توگه - سعد محسني (۷ د جولای، ۲۰۱۰)]
* [http://www.reuters.com/article/idUSTRE6651DT20100706 رويټرز: د افغانستان لومړنی ۲۴ ساعته خبري تلويزون (۶ د جولای، ۲۰۱۰)]
* [https://web.archive.org/web/20120723131958/http://www.clicker.com/tv/morning-joe/afghanistan-s-first-media-mogul-969206/ Morning Joe (کېن اوليتا د موبي ډلې په اړه بحث) (۲۹ د جون، ۲۰۱۰)]
* [http://www.newyorker.com/reporting/2010/07/05/100705fa_fact_auletta د نيويارکر پېژنليک: سعد محسني, د افغانستان د رسنيو لومړنی مغول (۲۹ د جون، ۲۰۱۰)]
* [http://www.msnbc.msn.com/id/26315908/vp/35941776#35941776 د راچل مادو خپرونه &quot;په ام اس ان بي سي کې سعد محسني راچل مادو&quot; (۱۸ د مارچ، ۲۰۱۰)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121104045338/http://www.msnbc.msn.com/id/26315908/vp/35941776#35941776 |date=2012-11-04 }}
* [http://www.onthemedia.org/episodes/2010/03/05/segments/151251?utm_source=feedburner&amp;utm_medium=feed&amp;utm_campaign=Feed:+onthemedia+(On+The+Media+from+NPR/WNYC) په رسنۍ کې &quot;سعد محسني د ان پي آر په رسنۍ کې (۵ د مارچ، ۲۰۱۰)”]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.msnbc.msn.com/id/3036789/#31385292 MSNBC “ سعد محسني د ام اس ان بي سي په سهارنۍ جو خپرونه کې” (۱۶ د جون، ۲۰۰۹)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040202050816/http://msnbc.msn.com/id/3036789/#31385292 |date=2004-02-02 }}
* [http://www.thedailyshow.com/video/index.jhtml?videoId=230080&amp;title=Saad-Mohseni ورځينۍ خپرونه “ سعد محسني په ورځينۍ خپرونه کې د جان سټيوارټ سره” (۱۰ د جون، ۲۰۰۹)]
* [http://www.charlierose.com/view/interview/8876 چارليس روز “د سعد محسني سره يوه مرکه” (جنوري، ۲۰۰۸)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201042340/http://www.charlierose.com/view/interview/8876 |date=2008-12-01 }}
* [http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=89905065 ان پي آر “افغان تلويزوني کانال د سيريال د بنديزو سره په جگړه کې ” (اپرېل، ۲۰۰۸)]
* [http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=14412392 ان پي آر “مخ پر وده افغان رسنۍ د بدلون راوستلو په حال کې” (سېپتمبر، ۲۰۰۷)]
* [http://marketplace.publicradio.org/display/web/2006/10/18/radical_change_on_afghanistans_airwaves/ Marketplace/Public Radio “د افغانستان په هوايي څپو کې بنسټيز بدلون” (اکتوبر، ۲۰۰۶)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927143654/http://marketplace.publicradio.org/display/web/2006/10/18/radical_change_on_afghanistans_airwaves/ |date=2011-09-27 }}
* [http://www.journeyman.tv/?lid=56961 اې بي سي تلويزون “افغان تلويزون” (نومبر، ۲۰۰۶)]
* [http://www.journeyman.tv/?lid=18968 اس بي اس تلويزون “انقلابي تلويزون (اگسټ، ۲۰۰۵)]
* [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/12/17/AR2008121702924.html واشنگټن پوسټ “ډاويډ اگناتيوس: څه چې افغانان غواړي” (دېسمبر، ۲۰۰۸)]
* [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/09/13/AR2007091302444.html واشنگټن پوسټ “په افغانستان کې پرايم ټايم ته رسېدنه” (سېپتمبر، ۲۰۰۷)]
* [http://www.nytimes.com/2007/08/01/world/asia/01afghan.html?_r=1&amp;scp=1&amp;sq=Tolo%20TV&amp;st=cse نيويارک ټايمز “اميد جنگ، د تلويزون د پخوونکو، سريالونو او ستورو شوق ” (اگسټ، ۲۰۰۷)]
* [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1565618-2,00.html ټايم مجله “کپيټاليزم افغانستان ته راغلی” (ډېسمبر، ۲۰۰۶)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080829015051/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1565618-2,00.html |date=2008-08-29 }}
* [http://money.cnn.com/2006/01/06/magazines/fortune/kabul_fortune/index.htm بخت “ په کابل کې د رسنيو امپراتوري جوړول” (جنوري، ۲۰۰۶)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120106023606/http://money.cnn.com/2006/01/06/magazines/fortune/kabul_fortune/index.htm |date=2012-01-06 }}</text>
      <sha1>7fppx9g7xaflq3h6uhxmpvmehov3wfd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اسراييل لرغونتون</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15180</id>
    <revision>
      <id>369374</id>
      <parentid>300903</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T21:43:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="667" sha1="tvn45tft6wunp3jb9rfm78n1qtgjq3a" xml:space="preserve">[[دوتنه:Jerusalem Schrein des Buches BW 1.JPG|thumb|250px|left]]
[[دوتنه:Jerusalem Modell BW 2.JPG|thumb|250px|left]]
د اسراييلو severian museum په عبراني ژبه מוזיאון ישראל ירושלים، د muze، د yisrael yerushalayim، چې د ملي موزيم د اسراييلو cicitatis [[بيت المقدس]] تاسيس په کال 1965. givat مږ د بيت المقدس کې پروت دی په غره کې پاتې دي.

== بهرني سره د تړاو له امله ==
* [https://web.archive.org/web/20120206080137/http://www.english.imjnet.org.il/htmls/home.aspx د اسراييلو]


[[وېشنيزه:اسرايل]]</text>
      <sha1>tvn45tft6wunp3jb9rfm78n1qtgjq3a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د رېږدلې انجنيري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16826</id>
    <revision>
      <id>369402</id>
      <parentid>369189</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T00:17:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56871" sha1="5qsp7kqud3gdtng6tpha2qh83cbx4t8" xml:space="preserve">'''[[رېږدله|رېږدلې]] انجينري''' ''([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Earthquake Engineering)'' د انجينرۍ هغه څانگه ده چې د رېږدلې او د هغه څخه د راولاړو طبیعي ناورینونو د څیړلو، مخنیوي، لاملونو، او نورو په برخه کې کار کوي.&lt;ref name=Bozorgnia2004&gt;{{cite book
|last1=Bozorgnia
|first1= Yousef
|last2= Bertero
|first2=Vitelmo V.
|title= Earthquake Engineering: From Engineering Seismology to Performance-Based Engineering
|url=https://archive.org/details/earthquakeengine0000unse_g5o9
|publisher=[[CRC Press]]
|year=2004
|isbn=978-0-8493-1439-1
}}&lt;/ref&gt; پخوا به د رېږدلې انجينري داسې تعریف کیده چې د ودانیو او ځمکنیو جوړښتونو کړه د رېږدلې پر وړاندې څیړي او را پیژني. لدې امله وروسته دغه څانگه د دواړو ودانیو انجينريstructural engineering  او ځمکپیژندنې geotechnical engineering د ټولگې په توگه وپیژندل شوه.

د رېږدلې انجينرۍموخې دادي:
* د سختو زلزلو د پایلو او ورانیو وړاندوینه اغیز چې په ښاري سیمو او بنسټیزو ساختمانونو ېې اچوي.
* د ودانونې او جوړونې د کوډونو پر بنسټ ولاړ نوې ودانۍ ډیزان،جوړې او ترمیم کړي ترڅو د تمې سره سم د پیښیدونکو زلزلو پر وړاندې کلک او ښه مقاومت ولري.

یو انجیمري تعمیر اړینه نده چې باید بیخي زیات کلک او غیر اقتصادي وي. بلکه باید د امکان تر بریده اقتصادي او تر ټاکلي یا په پام کې نیول شوي بریده د سیمې د مکررو زلزلو پر وړاندې کلک او هم څه ناڅه نړیدنه پکې رامنځ ته شي.

[[دوتنه:Snapshot of earthquake-like crash testing.jpg|thumb|د لړزونکي میز پوسیله د یو منظم انجينري تعمیر نړیدنه.  د چپ اړخ تعمیر د یو عادي تعمیر او د ښي اړخ ېې د بیس-آیزولیشن تعمیر بیلگه ده]]

[[دوتنه:101.portrait.altonthompson.jpg|thumb|415 × 795 px|کيڼ|د ټایپي 101 دنگه ودانۍ چې د ځوړندې کتلې ډمپر لري، د نړۍ دریمه دنگه ودانۍ ده]]

== د رېږدلې بار ==

د رېږدلې بار اچونه '''یعنې ودانۍ یا بل هر سترکچر ته د رېږدلې پوسیله د منځ ته راغلی خوځښت ورکول'''. دغه بار ودانۍ ته د ځمکې پر مخ،او یا هم د کوم بل سترکچر پرسر لکه پر پل د رېږدلې بار د هغې د ستنو د پاسه ور تپل کیږي.


== د رېږدلې پر وړاندې د ودانۍ کړه ==
'''زلزله''' او یا د '''رېږدلې پر وړاندې د ودانۍ کړه'''(seismic performance) د ودانۍ هغه ځواک ښيي چې د پیښې شوې رېږدلې پرمهال خپل کړه څرگند کړي. د بیلگې په توگه د رېږدلې د پیښیدو او د هغې وروسته باید ودانۍ خوندي، او د کارونې وړ وي. یوه ودانۍ هغه مهال خوندي ''safe'' بلل کیږي چې پکې استوگن او شاوخوا خلکو ژوند په خطر کې وا نه چوي. چې دا خطر د بشپړ او یا هم ځنو برخو د نړیدو له کبله وي.
یوه ودانۍ هغه وخت د کارونې وړ ''serviceable'' بلل کیږي چې ورته پام کې نیولې ځانگړتیاوې ېې په پوره توگه د کار وړ وي او یا نه وي زیانمنې شوې.

=== د رېږدلې پر وړاندې د کړو ارزونه ===
انجینران باید پوه شي چې د یوې ټاکلې رېږدلې د خوځښت پر وړاندې یوه ودانۍ په څومره کچه خپل کړه ترسره کولی شي. دغه ارزونه هم په تجربي او هم په شننیزه یا تحلیلي توگه ترسره کیږي.

====تجربي ارزونه====
په تجربي ډول ارزونه تل زیات لگښت لري. پدې ډول ارزونه کې د یوې ودانۍ بیلگه یا ماډل د یو ځانگړي سکیل سره جوړیږي، او بیا په لړزونکي میز باندې مصنوعي زلزله ورکول کیږي، پدې توگه د رېږدلې پر وړاندې د دغه ودانۍ کړه ارزوي.

[[دوتنه:Shaking NDC.jpg|thumb|698 × 480 px|کيڼ|د وچ-کلک (کړسن) شپږ پوړیزه کانکریټي ودانۍ آزمایښت د لړزونکي میز پر سر]]

داچې دغه ډول آزمایښتونه زیات لگښت ته اړتیا لري ترڅو د یوې ودانۍ ارزونه وکړي؛ غوره پیتیل شوېده چې ددې کار لپاره د باور وړ موډلونه او د شننې لارې چارې رامنځ ته او د هغوی پر دقت او کره والي کار وکړي. کله چې د باور وړ کره موډلونه او د شننې لارې رامنڅ ته شوې، دغه لارې بیا د تجربي آزمایښتونو پر ځای کاروي چې پدې توگه د رېږدلې پر وړاندې د یوې ودانۍ د ارزولو بیه ډیره ارزانه پریوزي.

====شننیز یا تحلیلي ارزونه====
شننیزه ارزونه یا د ودانۍ شننه چې انگریزي کې ورته (seismic structural analysis) وايي، د رېږدلې انجينرۍیوه پیاوړې وسیله ده چې د هغې پر مټ د ودانیو مشرح موډلونونو وړتیا د ودانیو د شننې په کارولو سره معلوموي؛ او د رېږدلې پر وړاندې د ودانۍ د کړو د ښه پوهاوي په برخه کې ډیر اغیزمن پریوزي.

په ټوله کې د ودانیو شننه پر ساختماني ډینامیکس چې انگریزي کې ورته  [[structural dynamics]].&lt;ref name=DynamicsOfStructures&gt;{{cite book|title= Dynamics of Structures|url= https://archive.org/details/dynamicsofstruct0000chop_m0d9|author=Chopra, Anil K.|year=1995|publisher=Prentice Hall|isbn=0-13-855214-2}}&lt;/ref&gt; .[1]) وايي، ولاړه ده. د رېږدلې د شننې ترټولو مخکښه وسیله د ځواب سپکټرون یا  [[response spectrum]] لاره ده.

که څه هم داډول لارې د ارتجاعي سیستمونو لپاره ښې دي، خو کله چې یوه ودانۍ ډیره سخته زیانمنه شي د هغې د کړه بیا د غیر ارتجاعي یا ([[non-linearity]]) په بڼه څرگندیږي. د گام-په-گام انټگرال شننیزه لار د یوې گټورې وسیلې او لارې په توگه د څو-درجې-آزادۍ لرونکو ودانیو د شننې لپاره پیژندل شویده.

په لنډ ډول، د ودانۍ شننه ددې لپاره ترسره کیږي ترڅو د هغې کړه د رېږدلې پر وړاندې و ارزوي. د ودانۍ د کړو ارزونه د غیر ارتجاعي سټاټیک پوش اور (nonlinear static pushover) شننې او یا هم (nonlinear time-history analysis) شننې په ترسره کولو سره په لاس راځي. ددې لارو د پلي کولو لپاره اړینه ده چې لمړی د ودانۍ د غړو لکه ستنه (column)، تیر (beams) غوټه (beam-column joint) او دیوال (shear wall) یو وړ او مناسب غیر ارتجاعي موډل برابر شي. د کره موډلونو د پیژندلو او برابرولو په برخه کې تجربي پایلې ښه مرسته کولی شي ترڅو د هر غړي کره موډل په تیره بیا د هغه غړو چې زیات غیر ارتجاعي بدلون (deformations) ېې موندلی وي پیدا او تیار کړی شو. د هر غړي غیر ارتجاعي موډلونه بیا یو د بل سره تړل کیږي ترڅو د ټولې ودانۍ غیر ارتجاعي موډل ترې لاسته راشي. او لاسته راغلی موډل بیا شنل کیږي ترڅو د ودانۍ د کړو ارزونه ېې وشي.

په اوسني وخت کې پورته یادو چارو لپاره کمپیوټري پروگرامونه ډیر زیات کار کولی شي. په بازار کې بې شمیره سوداگریز پوستکالي (software) شته چې ددې موخې لپاره کاریدی شي د بیلگې په توگه: CSI-SAP2000، CSI-PERFORM-3D او نور. همداراز پر څیړنه-ولاړ (research-based) کمپیوټري پوستکالي پدې برخه کې د لاس رسي وړ دي لکه :RUAUMOKO ،OpenSees او DRAIN-2D/3D، چې د پرانیستې سرچینې (open source) په ډول ورته لاس رسی کیدی شي.

== د رېږدلې انجينرۍ اړونده څېړنې ==
[[دوتنه:FPB testing-1.jpg|بټنوک|800 × 1,183 px|کيڼ|د لړزونکي میز پر سر د یوې ودانۍ د موډل آزمایښت]]
پدې برخه کې څیړنې او گویږنې په شننیز او تجربي توگه ترسره کیږي ترڅو د رېږدلې انجينرۍاړوند بیلابیلو برخو کې ښه، کره، علمي موندنو لاس بري وشي. پدې توگه به د شته منل شوو معیارونو بیا کتنه او سمونه د نوو موندنو په رڼا کې ترسره او د پلي کیدو په ډگر کې پوره آسانتیاوې او کره توب رامنځ ته شي.


Earthquake Engineering Research Institute یا (EERI) د رېږدلې انجينرۍپه څیړنیزو چارو کې مخکښه اداره ده چې هم په متحده ایالتونو او هم په نړیواله کچه فعالیت کوي.

په نړیواله کچه د رېږدلې اړوند څیړنې په لاندې مرکزونو او یا د دوی تر سیوري لاندې ترسره کیږي:
*[http://www.eeri.org/ Earthquake Engineering Research Institute (EERI)]
*[http://eerc.berkeley.edu/ Earthquake Engineering Research Center] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121014142404/http://www.eerc.berkeley.edu/ |date=2012-10-14 }}
*[http://peer.berkeley.edu Pacific Earthquake Engineering Research Center (PEER)]
*[http://blume.stanford.edu/ John A. Blume Earthquake Engineering Center]
*[http://www.curee.org/ Consortium of Universities for Research in Earthquake Engineering (CUREE)]
*[https://web.archive.org/web/20121005053928/http://mceer.buffalo.edu/about_MCEER/default.asp Multidisciplinary Center for Earthquake Engineering Research (MCEER)]
*[http://earthquake.usgs.gov/learning/topics/index.php?topicID=52&amp;topic=Engineering,+Earthquake USGS Earthquake Hazards Program]
*[http://www.dot.ca.gov/hq/esc/earthquake_engineering/ Office of Earthquake Engineering at Caltrans]
*[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20070502000000/www.afl.hi.is/page/EnskaEERC Earthquake Engineering Research Centre of Iceland]
*[http://www.earthquakeengineering.com/news_events/articles/india.shtml Earthquake Engineering New Zealand] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070506233348/http://www.earthquakeengineering.com/news_events/articles/india.shtml |date=2007-05-06 }}
*[http://www.caee.uottawa.ca/Canadian%20Research%20Centers/Canadian%20Research%20Centers.html/ Canadian Research Centers and Research Groups on Earthquake Engineering] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130408073525/http://www.caee.uottawa.ca/Canadian%20Research%20Centers/Canadian%20Research%20Centers.html |date=2013-04-08 }}
*[http://www.bosai.go.jp/hyogo/ehyogo/ Hyogo Earthquake Engineering Research Center]
*[http://www.civil.ntua.gr/earthquake_gr/content_eng/research.php Laboratory for Earthquake Engineering of NTUA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070717112929/http://www.civil.ntua.gr/earthquake_gr/content_eng/research.php |date=2007-07-17 }}
*[http://www.loc.gov/rr/scitech/tracer-bullets/earthquakestb.html#intro Earthquakes and Earthquake Engineering in The Library of Congress]


=== د رېږدلې موډل کول ===
د رېږدلې موډل کول یا (Earthquake simulation) د لمړي ځل لپاره د یوې افقي قوې پر واردولو سره چې په واقعیت کې د ودانۍ د عطالت قوه  ده ترسره شو. پدې موډل کې د ځمکې د خوځښت تعجیل په سکیل شوې بڼه د ودانۍ پر ریاضیکي موډل وارد شوی و. را وروسته بیا د محاسبوي تکنالوژۍ د پرمختگ سره د ډینامیک شننې لپاره گام واخیستل شو.

د ودانیو ډینامیکي شننه کیدای شي تجربي وی لکه د لړزونکي میز پر سره د ودانیو د د موډلونو لړزول، او یا هم خیالي () لکه د ریاضیکي موډلونو شننه. په دواړو حالتونو کې موخه داده چې د ودانۍ کړه د رېږدلې پر وړاندې ښکاره او و ارزوي. ځنې څیړونکي د 

کله کله د رېږدلې موډل کول یا (earthquake simulation) د ځواکمنې رېږدلې د لړزې څخه د را ولاړو اغیزو د بیا جوړونې یا (re-creation) په ډول تعریف کیږي.

=== د ودانۍ موډل کول ===
د یوې ودانۍ د کړو د ارزونې لپاره هغه که په نظري توگه وي او که په تجربي، د یادې ودانۍ موډل کولو ته اړتیا پیښیږي. دغه موډل کول د ودانیز ورته والي (structural likeness or similarity) پر بنسټ ولاړ وي. دغه ورته والی کیدای شي د دوه څیزونو د پوره برابرۍ او یا هم د اصلي څیز د یوې اټکلي څیرې په توگه ومنل شي.


[[دوتنه:Kinematically equivalent building models on a shake-table.jpg|thumb|1,167 × 567 px|کيڼ|د دوه ورته ودانیو موډلونه په لړزونکي میز، چې یو ېې بیس-آیزولیشن او بل ېې معمولي ودانۍ ده]]

د یوې ودانۍ موډل هغه وخت ورته بلل کیږي چې د اصلي ودانۍ سره په هندسي بڼه ''geometric similarity''، حرکي بڼه ''kinematic similarity'' او ډینامیکي بڼه ''dynamic similarity'' کې ورته والی ولري. ترټولو اغیزمن ورته والی حرکي ورته والی دی.  حرکي ورته والی هغه وخت منځ ته راځي چې د اصلي ودانۍ او موډل خوځښت لار او د خوځښت تیزوالی یا سرعت ډیر سره نږدې او ورته وي.

د حرکي ورته والي تر ټولو لوړه کچه داده چې، د خوځښت پر مهال د ودانۍ او د هغه د موډل د هر پوړ اړخیز بیځایښت (lateral displacements) یوشان وي.

== د رېږدلې د رېږدیدا کنټرول ==
د رېږدلې د ریږدیدا کنټرول د څو تخنیکي مفاهیمو ټولگه ده چې موخه ېې پر ودانیو باندې د رېږدلې د اغیز کمول دي. هغه وسیلې چې د ریږدیدا د کنټرول لپاره کارول کیږي په لاندې دریو ډلو ویشل کیږي (۱) مړه، (۲) کارنده او (۳) هابرایډ (hybrid).

* مړه کنټرولونکي وسیله د بیرته ځواب یا [[feedback]] ځواک نلري.

* کارنده کنټرولونکي وسیله په ودانۍ کې د ننه په پرمختللو وسایلو سمبال ده چې د ځمکې ور کړ شوی خوځښت پروسس کوي.

* هایبرایډ کنټرولونکې وسیله بیا د پورته یادو دواړو ځانگړتیاوې لري.

کله چې د ځمکې پر مخ د رېږدلې څپې راشي، او هڅه کوي چې د ودانۍ بیخ ته ننوځي- د دغه څپو د انرژۍ د جریان تکاثف د انعکاس له امله په زیاته کچه معمولاً تر 90٪ پورې کمیږي. سره ددې هم په ډیرو ځواکمنو زلزلو کې دغه پاته انرژي د زیاتو ورانیو او خرابیو سبب کیږي.

کله چې د ځمکې څپې یوې ودانۍ ته ننوځي، دلته زیاتې لارې چارې شتون لري چې دوی کنټرول کړي ترڅو د زیاتو ورانیو مخه ېې ونیول شي؛ د بیلگې په توگه د انرژي زبیښونکي یا (Energy Dissippator) ډمپر پوسیله د یادو څپو انرژي د ودانۍ په دننه کې زبیښي.

او ځنې وسیلې د یادو څپو انرژي د زیات شمیر فریکونسیو ترمنځ ویشي چې پدې توگه ېې زور کمیږي.
او کله کله هم د کتلوي ډمپر پوسیله د رېږدلې د څپو د تکراري برخې د فریکونسیو بانډ زبیښي.

[[دوتنه:Cyrus tomb.jpg|بټنوک|600 × 387 px|د سايروس [[مزار]] د نړۍ تر ټولو لرغونی تعمیر چې د بیس-آیزولیشن پر سر جوړ شویدی]]
دا وروستي وسایل ېې د مخففاتو په ډول هر یو TMD (د مړه کنټرولونکي)، AMD (د فعال کنټرولونکي) او HMD (د هایبرایډ کنټرولونکي) لپاره کارول کیږي. یاد وسایل د څه باندې دیرشو کلونو راپدې خوا په جاپان کې په پراخه کچه څیړل کیږي، تولیدیږي او کارول کیږي.

ددې ترڅنگ د رېږدلې د بار د کمولو په موخه یوه بله لار هم شته چې د هغې په مرسته ودانۍ ته د رېږدلې د انرژۍ (څپو) د مخه په نسبي توگه نیول کیږي. د اصلي ودانۍ او د هغه د بار اخیستونکو بنسټونو ترمنځ نرم ربړي مواد کاروي ترڅو ټوله ودانۍ د ځمکې څخه بیله او پدې توگه د رېږدلې د څپو له اغیز څخه په نسبي توگه خوندي وساتي. دا لاره د بیس-آیزولیشن په نوم یادیږي.

د بیس-آیزولیشن لمړنۍ نښې نښانې په لرغوني پارس کې لیدل شویدي. چې تر میلاد مخکې شپږمې پیړۍ ته ورگرځي.

=== وچ ډبرین دیوال ===
[[دوتنه:Machupicchu intihuatana.JPG|بټنوک|کيڼ|د مچو پیچو معبد چې وچ ډبرین دیوالونه لري]]
د انکا تمدن خلک د وچ ډبرین دیوال وتلي خټگر خلک و. دوی به ډیرې داسې پرې کولې چې یو د بل پرمخ ډیرې ښې پریوزي بې لدې چې کومه مساله ېې ترمنځ ور زیاته کړي. ډبرې به په دومره کره توگه ایښودل کیدې چې د دوی ترمنځ درزونو کې د سابو د شنه کیدو یا را وتلو امکان هم هیڅ نه ترسترگو کیده.

د پیرو هیواد یو زلزله لرونکی هیواد دی. او دغه بې مسالې ډبرین دیوالونه د پیړیو را پدیخوا هغو په پرتله چې مساله پکې کارول شویده ډیر کلک او محکم دریدلي پاته شویدي. ددې خبرې راز پدې کې نغښتی دی چې د انکا خلکو به د ډبرو مخونه ښوی پرې کول او پدې توگه به د رېږدلې پر وخت دا ډبرې یو د بل پر مخ لږ-لږ خوځیدې چې پدې توگه ېې د رېږدلې انرژي وژله.


=== د  سرپ او ربړ تکیه ===
[[دوتنه:LRBtest.jpg|بټنوک|592 × 445 pxLRB د آزمایښت پر مهال]]

د سرپ او ربړ تکیه یا ('''Lead Rubber Bearing''') چې لدې وروسته به په لنډ ډول (LRB) بلل کیږي، د بیس-آیزولیشن یو ډول دی چې د زیات [[damping]]   لرونکی دی. (LRB) د لمړي ځل لپاره د زیلاندي بیل رابینسون ([[William Robinson (scientist)|Bill Robinson]]) لخوا اختراع شوی و.

د زیات (damping) میکانیزم چې د لړزې د کنټرول په تکنالوژۍ کې او په ځانگړې توگه په بیس-آیزولیشن کې ترې کار اخیستل کیږي، د لړزې د کمولو یوه ښه وسیله او همداراز د رېږدلې پر وړاندې د ودانیو د ښه کړو د لاسته راوړلو سرچینه ده.

د (LRB) په مرسته نن د نړۍ په گوټ گوټ کې ودانۍ او پلونه د رېږدلې پر وړاندې ډیزاین شویدی.

=== د ځوړنده کتلې ډمپر ===
[[دوتنه:Taipei 101 Tuned Mass Damper.png|بټنوک|922 × 769 px|کيڼ|د تاپي 101 دنگه ودانۍ چې په ځوړندې کتلې ډمپر سمبال ده]]
لکه څنگه چې د نوم څخه ېې ښکاري، دا ډول ډمپر [[tuned mass damper]] د یوې لوېې گاگریزې (کانکریټي) کتلې څخه عبارت ده چې د ودانۍ په سر، منځ او یا بل موقعیت کې را ځوړنده وي او د رېږدلې پر وخت د ودانۍ د خوځښت پر مخالف جهت باندې حرکت کوي او پدې توگه د ودانۍ زیات بیځایښت مخه نیسي.

د تاپي 101 دنگه ودانۍ باید د باد، بړبوکۍ او سختې رېږدلې پر وړاندې کلک ولاړ وي. په همدې موخه ددغه ودانۍ په 92 م  او 88 م پوړ کې 660 میتریک ټنه کتلې راځوړندې دي. دغه درنې کتلې د ودانۍ د اړخیز خوځښت پر مهال د ودانۍ د خوځښت پر مخالف جهت خوځیږي او پدې توگه د رېږدلې پوسیله رامنځ ته شوی خوځښت په ودانۍ کې کموي.

=== اصطکاکي خوځنده تکیه ===
[[دوتنه:FPB testing.jpg|بټنوک|1,024 × 768 px|ښي|]]
اصطکاکي خوځنده تکیه یا ('''Friction Pendulum Bearing'''(FPB))  د رېږدلې د غیز کمونکو وسایلو څخه یو دی. اصطکاکي خوځنده تکیه د دریو مهم برخو څخه جوړه شویده:

* ښوی اصطکاکي خوځنده یا (articulated friction slider)؛
* کروي ډوله سطح چې اصطکاکي خوځنده پکې یو خوا بل خوا حرکت کولی شي (spherical concave sliding surface)؛
* د زیات اړخیز بیځایښت مخه نیونکی یا enclosing cylinder for lateral displacement restraint.

په ښي اړخ کې انځور د لړزونکي میز پر سر د یوې ودانۍ موډل چې د (FPB) د پاسه جوړ شوی ښودل شویدی.

=== د ودانۍ د لوړوالي کنټرول ===
[[دوتنه:TransamericaPyramidFromTI.jpg|بټنوک|1,067 × 2,594 px|کيڼ|هرم ډوله ودانۍ]]

د ودانۍ د لوړوالي کنټرول (Building elevation control ) هم د لړزې د کنټرولو ښه وسیله ده. هرم ډول دنگې ودانۍ چې نن سبا ېې د مهندسانو او انجینرانو پاملرنه ځانته اړولې ده، د خپل پراخ بنسټ او نرۍ څوکې په درلودو سره د باد او رېږدلې پر وړاندې ښه ځواب ویونکي دي. د لوړوالي دغه ډول ددې سبب کیږي چې د ودانۍ د نوسان د زیاتوالي مخه ونیسي ځکه پدې ډول ودانیو کې د پریکون د قوې د څپو (sheer wave) انرژي د زیاتو فریکونسیو ترمنځ تیت او پرک کیږي.

د ودانۍ کنډو کنډو بڼه یا (tapered profile) ددغه میتود جبري لاره نده چې ودانۍ پرې کنټرول شي. په ورته ډول د نوسان د مخنیوي لپاره کولی شو د ودانۍ په نورو ځانگړنو کې کنډوالی یا کمښت راوستل شي د بیلگې په توگه د کتلې او سختۍ ویش د ودانۍ په لوړوالی کې پداسې ډول چې زیاته کتله او سختي په لاندینیو پوړونو او نسبتا لږ کتله او لږ سختي په پورته پوړونو کې په پام کې ونیول شي  (د سختۍ او کتلې ویش د هرم په ډول په پام کې ونیول شي).

=== ساده رغړنده یا چورلنډۍ تکیه===
ساده رغړنده یا چورلنډۍ تکیه (Simple roller bearing ) د بیس-آیزولیشن یوه آله ده چې ډیری ودانۍ د رېږدلې او یا بل اړخیز بار له زیان څخه خوندي ساتي.

دغه اوسپنیزه یا فلزي تکیه د ځنو نسبي خطرونو سره سره د دنگو ودانیو لپاره چې په نرمه ځمکه ودانیږي د بیس-آیزولیشن په توگه منل شویده. دغه وسیله همدا سږ کال (2012) د جاپان په ټوکیو کې د یوې 17 پوړیزه ودانۍ په بنسټ کې د فلزي رغړنده تکیه (Metallic Roller Bearing) په نوم کارول شویدی.

=== د فنر او ډمپر بیس –آیزولیشن ===
[[دوتنه:GERB spring with damper.jpg|بټنوک|956 × 980 px|ښي|Springs-with-damper close-up]]

د فنر او ډمپر بیس –آیزولیشن (Springs-with-damper base isolator) د دری پوړیزې ودانۍ لاندې په کلیفورنیا کې کارول شویدی. دغه ودانۍ د 1994 کال د نارثریج رېږدلې (Northridge earthquake) هم لړزولې ده. ددې د بیس آیزولیشن ډول د سرپي-ربړي تکیې سره ورته والی لري.

له هغو دریو ودانیو څخه چې د پورته ودانۍ سره ورته وې، د رېږدلې د عمودي او افقي تعجیل د ثبت کولو په وسایلو سمبالې وې او د نارثتریج د رېږدلې څخه خوندي پاته شوې چې د نن لپاره د پام وړ ثبت شوي معلومات پریښودل چې د هغوی پر مټ نن نورې څیړنې پرمخ روانې دي.

=== Hysteretic damper ===
ددغه ډمپر په درلودو سره ودانۍ د رېږدلې پر وړاندې  ډیر ښه او د ویسا وړ کړه ترلاسه کوي- ودانۍ ته د رېږدلې ننوتې انرژي شوپشو کوي یا تیت او پرک کوي.

دغه ډمپر په څلورو لویو ډلو ویشل شویدي:

* اوبلن سریښناک ډمپر یا Fluid viscous dampers (FVDs)
* د فلز د تسلیمیدو ډمپر یا Metallic yielding dampers (MYDs)
* ارتجاعي سریښناک ډمپر یا Viscoelastic dampers (VEDs)
* اصطکاکي ډمپر یا Friction dampers (FDs)

د پورته یادو ډلو څخه هره یوه ېې بیلې ځانگړنې، ښه توبونه، او بد توبونه لري.

== د رېږدلې پر وړاندې ډيزاين ==
د رېږدلې پر وړاندې ډیزاین یا د رېږدلې لپاره ډیزاین د منل شوو انجينري کړنلارو یا (procedures)، ارونو (principles) او معیارونو (criteri) له مخې ترسره کیږي. 

دغه معیارونه د وخت د معلوماتو سره سم چې د رېږدلې د انجينرۍپه برخه کې شته دی برابر ټاکل کیږي. نو پدې توگه د یوه ودانیز قانون (کوډ) سره سم ډیزاین شوی او ودان شوی تعمیر دا معنی نلري چې د هیڅ ډول باد یا رېږدلې پر وړاندې باید تل کلک ودریږي. 

د رېږدلې د خوار ډیزاین بیه کیدای شي ډیره لوړه وي. سره لدې د رېږدلې پر وړاندې ډیزاین تل د هڅې او تیروتنې (trial and error) یوه پروسه ده چې کیدای شي پر فزیکي قوانینو او یا هم د رېږدلې پر وړاندې د ودانۍ د کړو په اړه پر تجربي پوهه ولاړه وي. 


[[دوتنه:San-Francisco City Hall 1906.jpg|thumb| 513 × 409 px|د امریکا په سن فرانسیسکو کې د رېږدلې له امله نړیدلې ودانۍ]]

هغه څوک د نوې او شته ودانیو د رېږدلې ډیزاین (seismic design)، یا د رېږدلې شننه (seismic analysis) او یا هم د رېږدلې ارزونه (seismic evaluation) کوي باید د انجينرۍپدغه برخه کې د بریلیک ترڅنگ د رېږدلې د آرونو (''Seismic Principles'') په برخه کې آزموینه په بریالیتوب سره تیره کړي. دغه آزموینه د امریکا په کلیفورنیا کې لاندې برخې را نغاړي:

*  د رېږدلې ډیټا او د رېږدلې د ډیزاین معیارونه؛

*  د انجينري سیستمونو یا ودانیو ځانگړتیاوې د رېږدلې پر وړاندې؛

*  د رېږدلې قوې؛

*  د رېږدلې لپاره د ودانیو د شننې کړنلارې؛

*  د رېږدلې لپاره د ډیزاین رسمونه او د ودانیزې وړتیا کنټرول یا (Construction Quality Control).


د ودانیزو کوډونو له مخې ودانۍ داسې ډیزاین کیږي چې په سیمه کې د ممکنه پیښیدونکو زلزلو پر وړاندې ودریږي. د بیلگې په توگه په یوه سیمه کې یوه لویه ورانونکې زلزله هر شلو کاله کې یوځل پیښیږی. نو کچیرې د یوې ودانۍ عمر شل، دیرش یا زیات اټکل کیږي باید ددغه لوېې رېږدلې لپاره ودانۍ ودانې شي. د رېږدلې ډیزاین ددې لپاره ترسره کیږي ترڅو د امکان تر بریده د ودانۍ د نړیدو د مخنیوي له مخې د خلکو د ژوند ساتنه وکړي.

د رېږدلې ډیزاین د ودانۍ د نړیدو د ممکنه موډونو د پیژندلو او ودانۍ ته د مناسب کلکوالي، سختۍ، نرمښت، او هندسي شکل په پام کې نیولو سره ترسره کیږي ترڅو د د یادو موډونو د منځ ته نه راتگ څخه ډاډ ترلاسه شي.


=== د رېږدلې پر وړاندې د ډیزاین شرایط یا اړتیاوې ===
د رېږدلې پر وړاندې د ډیزاین شرایط د ودانۍ پر څرنگوالي، د پروژې ځای، او د ودانۍ د خاوند یا ښاروالۍ چې د رېږدلې د ډیزاین لپاره قانون (کوډ) او معیارونه ټاکي، اړه لري.


[[دوتنه:Metsamor aerien.jpg|thumb| د مېڅمور اټومي بټۍ (Metsamor Nuclear Power Plant ) د 1988 کال د رېږدلې وروسته وتړل شوه]]
د امریکا په کالیفورنیا کې د رېږدلې پر وړاندې د ډیزاین معیارونو یا (Seismic Design Criteria (SDC)) د پام وړ ټکی دادی چې په هغه کې د ډیزاین فلسفه د  رېږدلې د غوښتنې (seismic demand) ارزونه د قوې پر بنسټ ولاړ (force-based assessment) حالت څخه د بیځایښت پر بنسټ ولاړې ارزونې (displacement-based assessment) ته اړوي. دغه نوې منل شوې (د بیځایښت پر بنسټ ولاړه) کړنلاره د ودانۍ د مهم غړو د ارتجاعي بیځایښت (elastic displacemen) د غوښتنې او غیر ارتجاعي بیځایښت (inelastic displacement) د ظرفیت د پرتله کولو پر بنسټ ولاړه ده.

د ودانۍ پر ډیزاین سربیره، د رېږدلې پر وړاندې ډیزاین ددې غوښتنه هم کوي چې کله کله د ودانۍ لاندې ځمکه پیاوړي شي. ځنې وخت د لویو زلزلو له کبله د ودانۍ لاندې ځمکه چوي او د ودانۍ د چپه کیدو لامل کیږي.

=== د ماتې موډونه===
'''د ماتې ډول (Failure mode )''' لکه د نامه څخه ېې چې ښکاري، د رېږدلې له کبله د ودانۍ د ماتیدو یا چپه کیدو ډول ته وایي. د ماتې ډول په ټوله کې د ودانۍ د چپه کیدو څرنگوالی را ښيي. که څه هم د ماتې د ډول زده کړه ډیر لگښت او وخت غواړي، خو له کبله ېې په راتلونکې کې د رېږدلې پر وړاندې د ډیزاین د ښه کولو لپاره ډیر څه ترلاسه کیدلی شي.

د رېږدلې څخه د ماتې د را ولاړو ډولونو له ډلې څخه د څو ډولونو یادونه شویده:

[[دوتنه:LomaPrieta-SOMA.jpeg|thumb|231 × 152 px|کيڼ|ښکارندیز ورانی چې یوې بې پولادو ودانۍ ته اوښتی دی]] 
د پولادو کمښت یا نشتون د کمې مسالې سره یو ځاې او همدارنگه د بام او دیوال ترمنځ نا مناسب تړون ددې ودانۍ د ورانۍ سبب شویدی. د څنگ وهلي (کاږه شوي) درز شوو دیوالونو چپه کیدل هم د رېږدلې د زیاتو پیښیدونکو ورانیو له دلې څخه دي. تر ټولو خطرناک ورانی چې پیښیږي هغه د بام یا چت او دیوالونو ترمنځ  دی. د دیوالونو او د ودانۍ د فرم () ترمنځ بیلتون د ودانۍ د باروړنې ځواک کموي او پدې توگه سیستم د عمودي بارونو پر وړاندې بې ځواکه کیږي.


[[دوتنه:Smashed Car in Dujiangyan - 2008 Sichuan earthquake (1).jpg|thumb|800 × 532 px|right|د 2008 کال د سیچوان په زلزله کې د ځمکې ښویدنې له امله د ډبرې لاندې شوی موټر]]

[[دوتنه:LomaPrieta-Marina.jpeg|thumb|760 × 512 px|right| د نرم پوړ لرونکې ودانۍ چې لمړی پوړ ېې نرم دی چپه شویده]]

'''نرم پوړ یا (Soft story)''' په یوه پوړ کې د پریکون د افقي قوې د زغملو لپاره د اړتیا وړ مقاومت او کلکوالي نشتون ته وايي. دغه راز ویلی شو چې یو پوړ هغه وخت نرم بلل کیږي چې اړخیز مقاومت ېې د همدې پوړ د پاسه یا تر هغه لاندې پوړ د اړخیز مقاومت څخه کم وي.


[[دوتنه:Liquefaction at Niigata.JPG|thumb|500 × 297 px|کيڼ|د خاورې د خوړینیدو اغیز]]
'''د خاورې خوړینېدل''' په هغه ځای کې چې خاوره له نرمو پرتو رسوبي موادو څخه جوړه وي د اوبو په رسیدو او ټکان ورکولو سره نوموړې خاوره خوړینیږي او خپل مقاومت له لاسه ورکوي. د خاورې د خوړینېدو له کبله ممکن ودانۍ نا منظمه ناسته وکړي او یا هم ټوله ودانۍ پر ځمکه ننوځي. دغه پیښې د نِي گه ته (Niigata, Japan) په زلزله کې زرگونه ودانۍ زیانمنې کړې.

 
د ځمکې ښوییدنه یوه ځمکپوهنیزه پیښه ده چې د ځمکې د بیلابیلو خوځښتونو لکه د ډبرو را ښویېدل او نور پکې شامل دي. زیاتره وخت د ځمکې د جاذبې قوه پدې پیښه کې وتلی رول لوبوي. خو په پورته یاده پیښه کې ددې سربیره یو بل عامل هم و چې په سیمه کې ېې د مخ ځوړ ځای په ښوی والي کې رول درلود: د ځمکې ښویېدنې د رېږدلې یو وړوکي ټکان ته اړتیا درلوده ترڅو په خوځښت پیل وکړي.

 [[دوتنه:St.Joseph'sSeminary Los Altos USGS.jpg|thumb|759 × 512 px|کيڼ|د دوه څنگ په څنگ ودانیو ټکر]]

'''د ترڅنگ ودانۍ سره لگیدل'''. دغه انځور یوه پنځه پوړیزه ودانۍ چې د ترڅنگ ودانۍ سره د ټکر له امله زیانمنه شویده په گوته شویده. دغه دوه برجونو د خپلو جلا او نا ورته اړخیزو خوځښتونو له کبله یو له بل ټکر کړیدی. د دوه څنگ په څنگ ودانیو ترمنځ باید په کافي اندازه واټن په پام کې ونیول شي ترڅو د ټکر مخه ونیول شي.


[[دوتنه:Kaiser Permanente Building After Northridge Earthquake.jpg|thumb|1,200 × 801 px|right| د نارثریج په زلزله کې د گاگرې څخه د جوړې ودانۍ د غوټو (joints) بشپړ ورانی]]

'''د غوټو د بشپړې ورانۍ''' مانا داده چې ددغه ودانۍ د ستنې او تیر غوټو کې د اړتیا سره سم پولادی سیخان نه و ځای پر ځای شوي. 

د ودانۍ په دا بل اړخ کې شیر وال چې خښتو څخه جوړ او د شارټکټ پوښ ورکړ شوی و- د اړخیز بار د زغملو پر مهال ېې پوښ ترې بیل شوی او دیوال چپه شویدی، ځکه چې د اړتیا وړ پولادي سیخان ېې نه 
درلودل

== رېږدلې زغمونکې ودانۍ ==
'''Earthquake construction''' means implementation of '''seismic design''' to enable building and non-building structures to live through the anticipated earthquake exposure up to the expectations and in compliance with the applicable [[building code]]s.

[[دوتنه:2009 03 03 Pearl River Tower.jpg|بټنوک|کيڼ|Construction of [[Pearl River Tower]] X-bracing to resist lateral forces of earthquakes and winds]]

Design and construction are intimately related. To achieve a good workmanship, detailing of the members and their connections should be as simple as possible. As any construction in general, earthquake construction is a process that consists of the building, retrofitting or assembling of infrastructure given the construction materials available.&lt;ref name=BridgeDesign&gt;{{cite book|title=Bridge Design, Construction and Maintenance
|author=Edited by Dr. Robert Lark|year=2007|publisher=Thomas Telford|isbn=0-7277-3593-4}}&lt;/ref&gt;

The destabilizing action of an earthquake on constructions may be ''direct'' (seismic motion of the ground) or ''indirect'' (earthquake-induced landslides, [[soil liquefaction]] and waves of tsunami).

A structure might have all the appearances of stability, yet offer nothing but danger when an earthquake occurs.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آرشیف کاپي |url=http://www.msnbc.msn.com/id/24993357/ |access-date=2012-10-16 |archive-date=2012-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025095430/http://www.msnbc.msn.com/id/24993357/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; The crucial fact is that, for safety, earthquake-resistant construction techniques are as important as [[quality control]] and using correct materials. ''Earthquake contractor'' should be [[registered company|registered]] in the state of the project location, [[bond (finance)|bonded]] and [[insured]].

To minimize possible [[earthquake loss|losses]], construction process should be organized with keeping in mind that earthquake may strike any time prior to the end of construction.

Each [[construction project]] requires a qualified team of professionals who understand the basic features of seismic performance of different structures as well as [[construction management]].

=== د خامو خښتو ودانۍ ===
[[دوتنه:Adobe structure.jpg|بټنوک|394 × 600 px|ښي|Partially collapsed adobe building in Westmorland, [[California]]]]Around thirty percent of the world's population lives or works in earth-made construction.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.eartharchitecture.org/|title=Earth Architecture - the Book, Synopsis|accessdate=21 January 2010}}&lt;/ref&gt; [[Adobe]] type of [[mud brick]]s is one of the oldest and most widely used building materials. The use of [[adobe]] is very common in some of the world's most hazard-prone regions, traditionally across Latin America, Africa, Indian subcontinent and other parts of Asia, Middle East and Southern Europe.

Adobe buildings are considered very vulnerable at strong quakes.&lt;ref&gt;http://nz.youtube.com/watch?v=AOiqGHEOmuA&amp;feature=PlayList&amp;p=F297EF2ADDEAD86C&amp;index=16&lt;/ref&gt; However, multiple ways of seismic strengthening of new and existing adobe buildings are available, see, e.g.,.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.world-housing.net/uploads/WHETutorial_Adobe_English.pdf |title=آرشیف کاپي |access-date=2012-10-16 |تاريخ الأرشيف=2008-08-28 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20080828211041/http://www.world-housing.net/uploads/WHETutorial_Adobe_English.pdf |url-status=dead |خونديځ نېټه=2008-08-28 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20080828211041/http://www.world-housing.net/uploads/WHETutorial_Adobe_English.pdf |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20080828211041/http://www.world-housing.net/uploads/WHETutorial_Adobe_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080828211041/http://www.world-housing.net/uploads/WHETutorial_Adobe_English.pdf }}&lt;/ref&gt;

Key factors for the improved seismic performance of
adobe construction are:
* Quality of construction.
* Compact, box-type layout.
* Seismic reinforcement.&lt;ref&gt;http://nz.youtube.com/watch?v=_EUOPY0OjlQ&amp;feature=PlayList&amp;p=F297EF2ADDEAD86C&amp;index=21&lt;/ref&gt;

=== Limestone and sandstone structures ===
[[دوتنه:SLCCityAndCountyBldg.jpg|thumb|650 × 443 px|کيڼ|Base-isolated City and County Building, Salt Lake City, [[Utah]]]][[Limestone]] is very common in architecture, especially in North America and Europe. Many landmarks across the world, including the pyramids in Egypt, are made of limestone. Many medieval churches and castles in Europe are made of [[limestone]] and [[sandstone]] masonry. They are the long-lasting materials but their rather heavy weight is not beneficial for adequate seismic performance.

Application of modern technology to seismic retrofitting can enhance the survivability of unreinforced masonry structures. As an example, from 1973 to 1989, the [[Salt Lake City and County Building]] in [[Utah]] was exhaustively renovated and repaired with an emphasis on preserving historical accuracy in appearance. This was done in concert with a seismic upgrade that placed the weak sandstone structure on base isolation foundation to better protect it from earthquake damage.

=== د دستکو چوکاټونو ودانۍ ===
[[دوتنه:Anne Hvides Gaard Svendborg.jpg|بټنوک|2,088 × 1,550 px|ښي|Half-timbered museum buildings, [[Denmark]], date from 1560]][[دستک framing]] dates back thousands of years, and has been used in many parts of the world during various periods such as ancient Japan, Europe and medieval England in localities where timber was in good supply and building stone and the skills to work it were not.

The use of [[timber framing]] in buildings provides their complete skeletal framing which offers some structural benefits as the timber frame, if properly engineered, lends itself to better ''seismic survivability''.&lt;ref name=Timber&gt;{{cite book|title= Timber Design &amp; Construction Sourcebook=Gotz, Karl-Heinz et al.|url= https://archive.org/details/isbn_9780070238510|year=1989|publisher=McGraw-Hall |isbn=0-07-023851-0}}&lt;/ref&gt;

=== د سپکو چوکاټونو ودانۍ ===
[[دوتنه:Wood-framed house.jpg|thumb|1,083 × 546 px|کيڼ|A two-story wooden-frame for a residential building structure]][[Light-frame construction|Light-frame structures]] usually gain seismic resistance from rigid [[plywood]] shear walls and wood structural panel [[diaphragm (structural system)|diaphragms]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://nees.buffalo.edu/projects/NEESWood/video.asp |title=آرشیف کاپي |access-date=2012-10-16 |تاريخ الأرشيف=2013-05-22 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20130522105616/http://nees.buffalo.edu/projects/NEESWood/video.asp |url-status=dead |خونديځ نېټه=2013-05-22 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20130522105616/http://nees.buffalo.edu/projects/NEESWood/video.asp |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20130522105616/http://nees.buffalo.edu/projects/NEESWood/video.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20130522105616/http://nees.buffalo.edu/projects/NEESWood/video.asp }}&lt;/ref&gt; Special provisions for seismic load-resisting systems for all [[engineered wood]] structures requires consideration of diaphragm ratios, horizontal and vertical diaphragm shears, and [[connector]]{{Disambiguation needed|date=June 2011}}/[[fastener]] values. In addition, collectors, or drag struts, to distribute shear along a diaphragm length are required.

=== Reinforced masonry structures ===
[[دوتنه:Bond-beam.JPG|thumb|516 × 900 px|right|Reinforced hollow masonry wall]]
A construction system where [[steel reinforcement]] is embedded in the [[mortar joint]]s of [[masonry]] or placed in holes and after filled with [[concrete]] or [[grout]] is called '''reinforced masonry'''.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.staff.city.ac.uk/earthquakes/MasonryBrick/ReinforcedBrickMasonry.htm |title=آرشیف کاپي |access-date=2012-10-16 |تاريخ الأرشيف=2013-08-19 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20130819014216/http://www.staff.city.ac.uk/earthquakes/MasonryBrick/ReinforcedBrickMasonry.htm |url-status=dead |خونديځ نېټه=2013-08-19 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20130819014216/http://www.staff.city.ac.uk/earthquakes/MasonryBrick/ReinforcedBrickMasonry.htm |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20130819014216/http://www.staff.city.ac.uk/earthquakes/MasonryBrick/ReinforcedBrickMasonry.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20130819014216/http://www.staff.city.ac.uk/earthquakes/MasonryBrick/ReinforcedBrickMasonry.htm }}&lt;/ref&gt;

The devastating [[1933 Long Beach earthquake]] revealed that masonry construction should be improved immediately. Then, the California State Code made the reinforced masonry mandatory.

There are various practices and techniques to achieve reinforced masonry. The most common type is the reinforced hollow unit masonry. The effectiveness of both vertical and horizontal reinforcement strongly depends on the type and quality of the masonry, i.e. masonry units and [[Mortar (masonry)|mortar]].

To achieve a [[ductile]] behavior of masonry, it is necessary that the [[shear strength]] of the wall is greater than the [[flexural strength]].&lt;ref name=SeismicMasonry&gt;{{cite book|title= Seismic Design of Masonry Using the 1997 UBC|author= Ekwueme, Chukwuma G.; Uzarski, Joe|year=2003|publisher=Concrete Masonry Association of California and Nevada}}&lt;/ref&gt;

=== Reinforced concrete structures ===
[[دوتنه:StressedRibbonBridgeUnderside7138.JPG|thumb|2,048 × 1,536 px|کيڼ|Stressed Ribbon pedestrian bridge over the Rogue River, Grants Pass, [[Oregon]]]][[دوتنه:ThreeTwrBrCenter.jpg|thumb|800 x 600 px|کيڼ|Prestressed concrete [[cable-stayed bridge]] over [[Yangtze river]]]][[Reinforced concrete]] is concrete in which steel reinforcement bars ([[rebars]]) or [[fiber]]s have been incorporated to strengthen a material that would otherwise be [[brittle]]. It can be used to produce [[Beam (structure)|beams]], [[column]]s, floors or bridges.

[[Prestressed concrete]] is a kind of [[reinforced concrete]] used for overcoming concrete's natural weakness in tension. It can be applied to [[beams]], floors or bridges with a longer span than is practical with ordinary reinforced concrete. Prestressing [[tendon]]s (generally of high tensile steel cable or rods) are used to provide a clamping load which produces a [[compressive stress]] that offsets the [[tensile stress]] that the concrete [[compression member]] would, otherwise, experience due to a bending load.

To prevent catastrophic collapse in response earth shaking (in the interest of life safety), a traditional reinforced concrete frame should have [[ductile]] joints. Depending upon the methods used and the imposed seismic forces, such buildings may be immediately usable, require extensive repair, or may have to be demolished.

=== Prestressed structures ===
[[Prestressed structure]] is the one whose overall [[integrity]], [[Structural stability|stability]] and [[security]] depend, primarily, on a ''prestressing''. ''Prestressing'' means the intentional creation of permanent stresses in a structure for the purpose of improving its performance under various service conditions.&lt;ref name=PrestressedConcreteDesign&gt;{{cite book|title= Design of Prestressed Concrete|url= https://archive.org/details/designofprestres0000nils_02ed|author=Nilson, Arthur H.|year=1987|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=0-471-83072-0}}&lt;/ref&gt; [[دوتنه:Colosseo 2020.jpg|thumb|1,600 x 1,200 px|right|Naturally pre-compressed exterior wall of [[Colosseum]], Rome]]

There are the following basic types of prestressing:
* Pre-compression (mostly, with the own weight of a structure)
* [[Prestressed concrete|Pretensioning]] with high-strength embedded tendons
* [[Prestressed concrete|Post-tensioning]] with high-strength bonded or unbonded tendons
Today, the concept of [[prestressed structure]] is widely engaged in design of [[building]]s, underground structures, TV towers, power stations, floating storage and offshore facilities, [[nuclear reactor]] vessels, and numerous kinds of [[bridge]] systems.&lt;ref name=PrestressedConcrete&gt;{{cite book|title= Prestressed Concrete|url= https://archive.org/details/prestressedconcr0000nawy_h5f5|author=Nawy, Edward G.|year=1989|publisher=Prentice Hall|isbn=0-13-698375-8}}&lt;/ref&gt;

A beneficial idea of ''prestressing'' was, apparently, familiar to the ancient Rome architects; look, e.g., at the tall [[attic]] wall of [[Colosseum]] working as a stabilizing device for the wall [[pier]]s beneath.

=== پولادي ودانۍ ===
[[دوتنه:LomaPrieta-BayBridge-collapsed-section.jpeg|بټنوک|340 × 512 px|ښي|Collapsed section of the [[San Francisco – Oakland Bay Bridge]] in response to [[Loma Prieta earthquake]]]]
'''Steel structures''' are considered mostly earthquake resistant but this isn't always the case. A great number of welded [[Steel Moment Resisting Frame]] buildings, which looked earthquake-proof, surprisingly experienced brittle behavior and were hazardously damaged in the [[1994 Northridge earthquake]].&lt;ref name=Reitherman&gt;{{cite book|last=Reitherman|first=Robert|title=Earthquakes and Engineers: An International History|year=2012|publisher=ASCE Press|location=Reston, VA|isbn=9780784410714|pages=394-395|url=http://www.asce.org/Product.aspx?id=2147487208&amp;productid=154097877|تاريخ الوصول=2012-10-16|تاريخ الأرشيف=2012-07-26|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20120726183407/http://www.asce.org/Product.aspx?id=2147487208&amp;productid=154097877|url-status=dead|لاسرسي نېټه=2012-10-16|خونديځ نېټه=2012-07-26|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20120726183407/http://www.asce.org/Product.aspx?id=2147487208&amp;productid=154097877|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20120726183407/http://www.asce.org/Product.aspx?id=2147487208&amp;productid=154097877|archive-url=https://web.archive.org/web/20120726183407/http://www.asce.org/Product.aspx?id=2147487208&amp;productid=154097877}}&lt;/ref&gt; After that, the [[Federal Emergency Management Agency]] (FEMA) initiated development of repair techniques and new design approaches to minimize damage to steel moment frame buildings in future earthquakes.&lt;ref&gt;http://www.sacsteel.org/index.html&lt;/ref&gt;

For [[structural steel]] seismic design based on [[Load and Resistance Factor Design]] (LRFD) approach, it is very important to assess ability of a structure to develop and maintain its bearing resistance in the [[inelastic]] range. A measure of this ability is [[ductility]], which may be observed in a ''material itself'', in a ''structural element'', or to a ''whole structure''.

As a consequence of [[Northridge earthquake]] experience, the American Institute of Steel Construction has introduced AISC 358 &quot;Pre-Qualified Connections for Special and intermediate Steel Moment Frames.&quot;  The AISC Seismic Design Provisions require that all [[Steel Moment Resisting Frame]]s employ either connections contained in AISC 358, or the use of connections that have been subjected to pre-qualifying cyclic testing.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Seismic Design Manual|year=2006|publisher=American Institute of Steel Construction|location=Chicago|isbn=1-56424-056-8|pages=6.1-30}}&lt;/ref&gt;

== Prediction of earthquake losses ==

'''Earthquake loss estimation''' is usually defined as a ''Damage Ratio'' ('''DR''') which is a ratio of the earthquake damage repair cost to the [[Total Economic Value|total value]] of a building.&lt;ref name=SeismicRisk&gt;{{cite book|title= Financial Management of Earthquake Risk|author=EERI Endowment Subcommittee|date=May 2000|publisher=EERI Publication|isbn=0-943198-21-6}}&lt;/ref&gt;  ''Probable Maximum Loss'' ('''PML''') is a common term used for earthquake loss estimation, but it lacks a precise definition.  In 1999, ASTM E2026 'Standard Guide for the Estimation of Building Damageability in Earthquakes' was produced in order to standardize the nomenclature for seismic loss estimation, as well as establish guidelines as to the review process and qualifications of the reviewer.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.cccengr.com/cccengerwebpage_lossestimation.html|year=1999|title=Loss Estimation|author=Eugene Trahern|access-date=2012-10-16|archive-date=2009-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20090410060435/http://www.cccengr.com/cccengerwebpage_lossestimation.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Earthquake loss estimations are also referred to as ''Seismic Risk Assessments''.  The risk assessment process generally involves determining the probability of various ground motions coupled with the vulnerability or damage of the building under those ground motions.  The results are defined as a percent of building replacement value.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Acceptable Risk Processes: Lifeline and Natural Hazards|year=2002|publisher=ASCE, TCLEE|location=Reston, VA|isbn=9780784406236|url=http://www.asce.org/Product.aspx?id=2147486137&amp;productid=5260|editor=Craig Taylor and Erik VanMarcke|تاريخ الوصول=2012-10-16|تاريخ الأرشيف=2013-01-13|مسار الأرشيف=https://archive.ph/20130113010823/http://www.asce.org/Product.aspx?id=2147486137&amp;productid=5260|url-status=dead|لاسرسي نېټه=2012-10-16|خونديځ نېټه=2013-01-13|خونديځ تړی=https://archive.today/20130113010823/http://www.asce.org/Product.aspx?id=2147486137&amp;productid=5260|خونديځ-تړی=https://archive.today/20130113010823/http://www.asce.org/Product.aspx?id=2147486137&amp;productid=5260|archive-url=https://archive.today/20130113010823/http://www.asce.org/Product.aspx?id=2147486137&amp;productid=5260}}&lt;/ref&gt;

== دا هم وگورۍ ==
* [[List of international earthquake acceleration coefficients]]
* [[Probabilistic risk assessment]]
* [[Soil structure interaction]]
* [[Spectral acceleration]]

== سرچينې ==
{{reflist|2}}

== باندنۍ تړنې ==
* [http://www.hazardmapping.com Seismic Risk Analysis using GIS: Evaluation of Structural Damage to Buildings and Loss Estimation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141019074318/http://www.hazardmapping.com/ |date=2014-10-19 }}
* [http://www.eeri.org/site/ EERI website]
* [http://www.curee.org/ Consortium of Universities for Research in Earthquake Engineering (CUREE)]
* [http://nees.org/ George E. Brown, Jr. Network for Earthquake Engineering Simulation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170214213601/http://nees.org/ |date=2017-02-14 }}
* [http://earthquake.usgs.gov/learning/topics/index.php?topicID=52&amp;topic=Engineering,+Earthquake USGS Earthquake Hazards Program]
* [http://www.loc.gov/rr/scitech/tracer-bullets/earthquakestb.html#intro Earthquakes and Earthquake Engineering in The Library of Congress]
* [http://www.inrisk.ubc.ca/ Infrastructure Risk Research Project at The University of British Columbia, Vancouver, Canada] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191218054857/http://inrisk.ubc.ca/ |date=2019-12-18 }}
* [http://www.calcolostrutture.net/terremoto-ed-energia-sismica.html Earthquake انجينري] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120622104917/http://www.calcolostrutture.net/terremoto-ed-energia-sismica.html |date=2012-06-22 }}


[[وېشنيزه:ښاري انجينري]]
[[وېشنيزه:ودانيزه انجينري]]
[[وېشنيزه:رېږدلې انجينري| ]]
[[وېشنيزه:Seismic vibration control]]
[[وېشنيزه:Engineering disciplines]]
[[وېشنيزه:رېږدله]]
[[وېشنيزه:Seismology]]</text>
      <sha1>5qsp7kqud3gdtng6tpha2qh83cbx4t8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کومييز سرطان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16956</id>
    <revision>
      <id>369464</id>
      <parentid>347929</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T05:31:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14270" sha1="tjpost6d1ciq3qx5nwb91gr3j0ejs8v" xml:space="preserve">[[دوتنه:Larynx cancer 01.jpg|بټنوک|کيڼ|کومييز سرطان]]
'''کومييز سرطان''' چې د کومي سرطان هم بلل کېږي د سکواموس ژونکو سرطان دی چې د سکواموس ژونکو نه منشا اخلي او نورو ژونکو ته غځېږي. د کومي اېپيتېليم اکثره ژونکې، سکواموس ژونکې دي.
[[سرطان]] د کومي په هره برخه کې وده کولی شي، خو د درملنې او رغېدو کچه د تومور په موقعيت پورې اړه لري. د تومور د موقعيت له مخې کومييز سرطان د اناتوميک موقعيت پر بنسټ په درې برخو وېشل شوی: گلوټس (سم غږيز تارونه، مخکيني او شاتني کومېشرونه)؛ سوپراگلوټس يا پورتنی گلوټس (ايپيگلوټس، ارېټېنويډونه او ارېپيگلوټېک قاتونه، او ناسم غږيز تارونه)؛ او ښکتنی گلوټس.

کومييز سرطان اکثراً په گلوټس کې پېښېږي. د پورتني گلوټس سرطانونه لږ عام دي او تر ټولو لږ پېښېدونکی سرطان د ښکتني گلوټس سرطان دی.

کومييز سرطان په مستقيم ډول څېرمه اناتوميکو برخو ته د غاړې د لمفاوي غدودو د مېټاسټاسېز او يا هم لرې اناتوميکو برخو ته د وينې له لارې ورغځېدی شي. په لرو اناتوميکو مېټاسټاسونو کې تر ټولو عام غړي سږي دي چې سرطان ورته غځېږي.

==د پېښېدو عاملين ==
[[انځور:Tumor Laryngis-01.jpg|بټنوک|کيڼ|د کومييز سرطان اېنډوسکوپي انځور]]
لوگی څښل (د سېگرېټ، چلم، غېرمستقيم سگرېټ څښنه، د هوا د ککړتيا په سبب او نور) د کومييز سرطان د پېښېدو تر ټولو عمده عامل دی. د کومييز سرطان سره د مړينې پېښه د سگرېټ ناڅښونکي کسانو په پرتله په هغو کسانو کې چې سگرېټ څښي ډېر دی.&lt;ref&gt;Ridge JA, Glisson BS, Lango MN, et al. [http://www.cancernetwork.com/cancer-management-11/chapter04/article/10165/1402663 &quot;Head and Neck Tumors&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090720201346/http://www.cancernetwork.com/cancer-management-11/chapter04/article/10165/1402663 |date=2009-07-20 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004224102/http://www.cancernetwork.com/cancer-management-11/ |date=2013-10-04 }} in Pazdur R, Wagman LD, Camphausen KA, Hoskins WJ (Eds) [http://www.cancernetwork.com/cancer-management-11/ Cancer Management: A Multidisciplinary Approach] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004224102/http://www.cancernetwork.com/cancer-management-11/ |date=2013-10-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131005014652/http://www.cancernetwork.com/cancer-management-11/chapter03/article/10165/1402628 |date=2013-10-05 }}. 11 ed. 2008.&lt;/ref&gt; د الکولو ډېر څښل او په ځانگړي توگه د هغو الکولي څښاکونو چې د الکولو کچه يې ډېره وي، لکه سپريټ هم د کومي سرطان يو اهم عامل دی. کله چې دا دواړه عاملين، لوگی څښل او الکول څښل يوځای کېږي نو دا دواړه د ځواکمنو عاملينو په توگه ډېر ژر کومييز سرطان پېښولی شي.

ځينې نور عاملين چې د کومييز سرطان سره اړونده گڼل کېږي هغه نسوار اچول، د ټولنيز او اقتصادي چاپېريال حالت، نارينه جنسيت او له ۵۵ کالونو پورته عمر دی.

هغه خلک چې د سر او غاړې سرطان تاريخچه لري په هغو کې د سر او غاړې او يا هم د سږو د دوهم ځلي سرطان د پېښېدو وېره ډېره ده (نژدې ۲۵٪). دا پدې خاطر چې په داسې ناروغانو کې د سا او هاضمې نلکې او د سږو ايپيتېليوم د يوې اوږدې مودې راهيسې د الکولو او تمباکوو د سرطانزېږنو اغېزو سره مخامخ وي. په داسې يو حالت کې د نومېدلو غړو په سطح کې سيمه ايز بدلونونه رامېنځ ته کېږي، د داسې برخو ايپيتېليوم ووب په غيرنورمال توگه وده کوي او د نورمال لورې بدلون يې په ډېره لږه کچه پېښېدی شي. خو د الکولو او تمباکو د نه څښلو سره دا خطر کمېدلی شي او کېدای شي اغېزمن شوی ووب بېرته نورمال حالت ځان ته غوره کړي.

==نښې نښانې==
د کومييز سرطان نښې نښانې د دغې ناروغۍ په موقعيت او کچې پورې اړه لري. د دغې ناروغۍ په نښو نښانو کې:&lt;ref&gt;[http://www.mountsinai.org/Other/Diseases/Laryngeal%20cancer Laryngeal cancer] at [[Mount Sinai Hospital, New York|Mount Sinai Hospital]]&lt;/ref&gt;

*[[Hoarseness]] يا غږ بدلون
*په کومي کې د موړې (يا يو څه چې پکې بند وي) احساس
*[[ستونی خوږی]] يا داسې احساس چې گنې ستونی بند دی
*دوامداره [[ټوخی]]
*د سا وېستلو سره اضافي غږونه
*د خولې بوی
*[[غوږ خوږی]]

==پېښېدنه==
په امريکا کې په هرو 100,000 وگړو کې پينځه کسه پرې اخته کېږي (12,500 پېښې په يوه کال کې).&lt;ref name=AMN&gt;{{cite web | author = Samuel W. Beenken, MD | title =Laryngeal Cancer (Cancer of the larynx)| work =Laryngeal Cancer (Cancer of the larynx) | url=http://www.health.am/cr/laryngeal-cancer/ | publisher=Armenian Health Network, Health.am | accessdate=2007-03-22}}&lt;/ref&gt; د امريکا د سرطان د ټولنې له اټکل سره سم په ۲۰۰۶ کال کې 9,510 نارينه او ښځې (7,700 نارينه او 1,810 ښځې) د کومي په سرطان سره پېژندل شوي او 3,740 نارينه او ښځې د همدغه سرطان له کبله مړه شوي.

د نېشنل هېلت انسټېټيوت (NIH) د لږپېښېدونکو ناروغيو څانگې لخوا کومييز سرطان په &quot;لږ پېښېدونکو ناروغيو&quot; کې شمېرلی . دا په دې مانا ده چې په امريکا کې له ۲۰۰۰۰۰ وگړو نه لږ خلک په کومييز سرطان اخته کېږي.&lt;ref name=NIH&gt;{{cite web | title =Annual Report on the Rare Diseases and Conditions Research| url=http://rarediseases.info.nih.gov/ | publisher=National Institutes of Health | accessdate=2007-03-22}}&lt;/ref&gt;

پهه برتانيه کې هر کال ۲۲۰۰ ناروغان د کومييز سرطان په ناروغۍ اخته پېژندل کېږي.&lt;ref name=UK&gt;{{cite web | title=Causes of laryngeal cancer | url=http://www.cancerbackup.org.uk/Cancertype/Larynx/Causesdiagnosis/Causes | publisher=Cancerbackup-cancerbackup.org.uk | accessdate=2007-03-22 | archive-date=2007-04-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070416041038/http://www.cancerbackup.org.uk/Cancertype/Larynx/Causesdiagnosis/Causes | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

په کانادا کې دا ناروغي ډېره لږه پېښېږي. په ۲۰۰۹ کال کې د برېټېش کولمبيا په ولايت کې ۱۲۸ ناروغان پدې ناروغۍ اخته پېژندل شوي چې لويه برخه يې نارينه وه.&lt;ref&gt;{{cite web| title=New Cancer Diagnoses for 2009| url=http://www.bccancer.bc.ca/NR/rdonlyres/27D69A84-8911-4B97-9073-96F5CEC13961/52377/cso_Incident_Cancer_Report_2009.pdf| publisher=BC Cancer Agency| accessdate=2012-01-06}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==پېژندنه==
دا ناروغي د ناروغ د ناروغيو د تاريخچې، فيزيکي معاينې او ځينو ځانگړو څېړنو لکه د ټټر اکسرې، سي ټي، ام آر آی او د ووبونو د اخيستلو وروسته پېژندل کېږي. د کومي معاينه بايد د کارپوه ډاکټر لخوا ترسره شي نو په دې خاطر ناروغ بايد اړونده څانگوال ته وروپېژندل شي.

په فيزيکي معاينه کې د ټول ناروغ صحي حالت معاينه کېږي او يا هم د مېټاسټاسېز په وخت کې اړونده علايمو ته پاملرنه کېږي. د غاړې او گروې پورتنۍ برخه د سرويکال اډېنوپاتي يا د غاړې د غدودو او نورو کتلو د موندلو په خاطر لمس کېږي، همداراز د کومي غږونه هم په پام کې نيول کېږي. خوله او ستونی د مستقيمې کتنې لاندې نيول کېږي. کومی د لارينگوسکوپ په مرسته هم معاينه کېږي. په ځينو کلينيکونو کې د نوري-فايبر پر بنسټ د جوړ اېنډوسکوپ په مرسته د پزې له لارې ټول ستونی، کومی د تلويزوني معايناتو په توگه څارل کېږي. د پزې له لارې اېنډوسکوپي يوه چټکه او آسانه پروسه ده چې د سيمه ايزې انستيزيا وروسته ترسره کېږي.

که چېرته د اېنډوسکوپي د کتنې پر مهال په يوې برخې د سرطان شک وشي نو د هماغې برخې نه بايوپسي يا د ستنې په مرسته د ژونکو سامپلونه اخيستل کېږي. دا چاره د سرطان د تثبيت له پاره ډېره اغېزمنه ده او  د سرطان د شتون په وخت کې هسټولوجيکي ثبوت او د سرطان د کچې د مالومولو په خاطر ترسره کېږي. که چېرته تخريب وړوکی او په سيمه ايزه توگه جوت وي، نو په دې وخت کې جراح کولی شي چې غونډ ټپ له نورمال ووب نه پرې کړي او يا هم د لومړنۍ بايوپسي په وخت کې د ټول تومور د ليرې کولو هڅه وکړي. په داسې يو حال کې دا د رنځپوهانو دنده ده چې نه يوازې د ناروغۍ پېژندنه تثبيت کړي بلکه دا هم ووايي چې آيا غونډ تومور له بدنه اېستل شوی که نه. د اېنډوسکوپي په وخت کې اکثراً د کومي، کرنکې او د خوړو د نلۍ بشپړه کتنه ترسره کېږي او د اړتيا په وخت کې ترې بايوپسي اخيستل کېږي.

د يوه وړوکي گلوټيک تومور د شتون په وخت کې نورو انځورونو ته هم اړتیا شته. په اکثرو پېښو کې د سر او غاړې د سکېن کولو وروسته د تومور د پړاوونو او د تومور کچه همداراز د لمفاوي غدودو د لويوالي کچه څرگندېږي.

وروستي تدابير بيا د سرطان د موقعيت، پړاو (د تومور کچه، غدودي غځېدنې، ليرې غځېدنې) او هسټولوجيکي بڼې له مخې په نظر کې نيول کېږي. د ناروغ د صحت يو بشپړ حالت او د ناروغ هيلې هم په پام کې نيولو سره نور تدابير وضع کېږي. د ناروغۍ د وړاندوينې لپاره د څوجينونو ډلبندۍ د کومييز سرطان د بياپېښېدنې د لوړ خطر او ټيټ خطر په پېژندلو کې گټور دی او دا چاره د راتلونکي درملنې په پروسو کې اغېزمن کېدای شي.&lt;ref name=&quot;PMID 21481529&quot;&gt;{{cite journal | author = Mirisola V, Mora R, Esposito AI, Guastini L, Tabacchiera F, Paleari L, Amaro A, Angelini G, Dellepiane M, Pfeffer U, Salami A | title = A prognostic multigene classifier for squamous cell carcinomas of the larynx | journal = Cancer Letters | volume = 307 | issue = 1 | pages = 37–46 | year = 2011 | month = August | pmid = 21481529| doi = 10.1016/j.canlet.2011.03.013.}}&lt;/ref&gt;

== درملنه ==
ځانگړې درملنه د سرطان موقعيت، ډول، او د تومور د پړاوونو پورې اړه لري. خو په عام ډول د دې ډول سرطان درملنه د جراحۍ، وړانگدرملنې يا کيمودرملنې (په يوازې توگه او يا هم په دواړو) په مرسته ترسره کېږي. دا يو ځانگړې څانگه ده چې د غوږونو، د پزې او ستونې د کارپوهانو او د ستونې، غوږونو او پزې د جراحانو او سرطانپوهانو په مرسته او هماهنگۍ ترسره کېږي.

==سرچينې==
{{reflist}}

==باندنۍ تړنې==
* [http://www.cancerhelp.org.uk/help/default.asp?page=5606 Staging cancer of the larynx]
* [https://web.archive.org/web/20090720201346/http://www.cancernetwork.com/cancer-management-11/chapter04/article/10165/1402663 Cancer Management Handbook: Head and Neck Cancers]
*[http://www.youtube.com/watch?v=L3bobLFTU1E  A Video of a Physician Who is a Laryngectomee Discusses his Personal Experiences]
* Clinically reviewed [http://www.cancerhelp.org.uk/type/larynx-cancer/ laryngeal cancer information] for patients, from [[Cancer Research UK]]
* UK [http://info.cancerresearchuk.org/cancerstats/types/larynx/ laryngeal cancer statistics] from [[Cancer Research UK]]
* [http://dribrook.blogspot.com/ Information about head and neck cancer and laryngectomy]
* [http://www.cancer.net/patient/Cancer+Types/Laryngeal+and+Hypopharyngeal+Cancer Cancer.Net: Laryngeal Cancer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120705161256/http://www.cancer.net/patient/Cancer+Types/Laryngeal+and+Hypopharyngeal+Cancer |date=2012-07-05 }}

==دا هم ولولۍ==
[http://books.google.com/books?id=ReFdRwAACAAJ&amp;dq=itzhak+brook+my+voice&amp;hl=en&amp;ei=X_FRTZw2z6nwBuv51JoK&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;sqi=2&amp;ved=0CCc Brook I. (2010) My Voice: A Physician’s Personal Experience with Throat Cancer. Creatspace Publishing. ISBN 1-4392-6386-8]

[[وېشنيزه:ناروغۍ]]</text>
      <sha1>tjpost6d1ciq3qx5nwb91gr3j0ejs8v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شايفنكم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17565</id>
    <revision>
      <id>369425</id>
      <parentid>353931</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T02:33:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15530" sha1="7i9afyuqxwxkft85tcsbeyqw8c8kv4q" xml:space="preserve">{{د-سياسي-گوند-مالوماتبکس
| party_name = Shayfeencom
| party_name = شايفينكوم
| name_native = شايفنكم
|party_logo=
| colorcode = #DF0101
| لارښود = 
| chairman =
| spokesperson =
| بنسټ = ۲۰۰۵ &lt;br /&gt; [[قاهره]], [[مصر]]
|بنسټگر = [[إنجي حداد]], [[بثينة كامل]], [[غادة شهبندر]]
| سياسي اندونه = [[إداري فساد]],&lt;br /&gt;
| مرکزونه =
| international =
|وېبپاڼه= &lt;br /&gt;[http://www.shayfeencom.org]
}}

شایفنکم (Shayfeencom)  یا ( زه دي وینم) یو  غیر سیاسي او بې پلوه  خوځښت دی چې په [[مصر]] کې د سیاسي اصلاحاتو ،  ډیموکراتیکو  بنسټونو د ټینگولو  او د ډیموکراسۍ پر اساساتو د ولسي خلکو  د پوهې  د کچې د لوړولو  لپاره کار کوي.

په [[مصر]] کې دا خوځښت اول وار  په ۲۰۰۵ (میلادي) کال کې د  دریو  تنو ځوانو مصري ښځو (د ټلویزیون د یوې پيژندل شوې خبریالې، د پوهنتون د یوې استادې او د مارکیټنگ د یوې ماهرې)   په ابتکار پيل شو ی وو . 
شایفینکم (Shayfeencom)  یو پیژندل شوی تحریک  دی چې د مصریانو د گډون له مخې دې هیواد  د ولسمشرۍ او پارلماني ټاکنو د شفافیت ، مشروعیت  او خپلواکۍ څارنه کوي.

د شایفینکم (Shayfeencom)  اساسۍ موخه دا ده چې د ولسي مصریانو  په مرسته  د دې هیواد په حکومتي او نا حکومتي ادارو کې د اداري فساد په وړاندې مبارزه وکړي، عامه ذهنیت وروزل شي او په ریښتیني ډول  د ډیموکراسۍ په اساساتو  وپوهیږي. 
  
شایفینکم (Shayfeencom)   په ۲۰۱۰ (میلادي) کال کې تر  ولسي پاڅون وروسته د لومړیو  ولسمشریزو او پارلماني ټاکنو څارنه وکړه . د فعالیت په لمړۍ میاشت کې لږترلږه پينځه زره مصریان په خپله خوښه له دې خوځښت سره د همکارۍ لپاره مخکې شول . ډیرو کسانو د انټرنټ له لارې (Online) د ټاکنو د بهیر دڅارنې ، د درغلیو  او  د رایې ورکولو په مرکزونو کې د وروستیو پرمختگونو څخه د خلکو د خبرولو  هڅې پیل کړې. 
په ټول مصر کې د ټاکنو پر مهال د شایفینکم  زرو  تنو رضا کارانو د معلوماتو د راغونډولو لپاره په انتخاباتي مرکزونو کې حضور درلود . 
اوسمهال لس تنه د دې نا حکومتي او خپلواک خوځښت د رهبرۍ په ډله (بنسټ ايښوودونکو ) کې شامل دي او زرهاوو تنه د رضاکارانو په توگه کار ورسره کوي. 
شایفینکم (Shayfeencom)  ټینگار کوي چې دا غیر سیاسي ، ناحکومتي او خپلواک خوځښت دی چې تر شا یې هیڅ ډول سیاسي یا اقتصادي نظریه نشته .  شایفینکم (Shayfeencom) د خپلو فعالیتونو لپاره مالي مرستې د ولسي مصریانو څخه ترلاسه کوي.

شایفینکم (Shayfeencom) دری بنسټیزې موخې لري . 
لومړی : د  ټولو دولتي او شخصي ادارو څخه  د خلکو د څارنې په مرسته د اداري فساد ورکول. 
دوهم :  د بې پلوه معلوماتو د خپرولو  په مرسته خلکو ته له اداري فساد سره د مبارزې د لارو چارو ښوودل.
دریم: په ټاکنیزو او قضايي چارو کې د اصلاحاتو راوستل . 
شیفینکم خپلو دریو  بنسټیزو  اهدافو ته د رسیدلو لپاره په لاندې مسلو باندې کار کړی دی :
*	په حکومت کې اداري فساد
*	د پولیسو په لیکو کې اداري فساد
*	په قضايي سیسټم کې اداري فساد
*	په سترو سازمانونو کې اداري فساد
*	په ټاکنو کې درغلۍ
*	د یو شمیر قدرتمندوانو لخوا د عامه شتمنیو غل

==لارې چارې==

===رپوټ ورکول===
شایفینکم د ټولنیزو رسینیو د بیلا بیلوډولونو څخه کار اخلي او د بیړنیو  اړیکو د ټینگولو لپاره د ځانگړې برخه یې هم فعاله کړې ده چې په مټ یې د مصر له هر گوټ څخه د اداري فساد په اړه دخلکو معلومات را غونډوي.  دا معلومات تر دقیق چاڼ وروسته په رپوټونه بدلیږي او  ځانگړو ادارو ته چې د ادارې فساد ادعا ورباندې شوې ده استول کیږي. که چیرې دا ادارې پر وخت ځواب ونه وايي شایفینکم رسنیو ته د هغوي د خپرولو اجازه ورکوي، پر ضد یې  لاریونونه تنظیموي او حتي د اړتیا په وخت کې د پټې خولې اعتراضي مظاهرې کوي.

===Social Media===
* Awareness Campaigns
* Advocacy Evaluation 
* Non Violent Protests 
* Demonstrations
* Sit-Ins
* Occupations
* Online Activism

===مستند فلم جوړول===
شایفینکم  په ۲۰۰۷ (میلادي) کال کې د مستندو فلمونو جوړونکې جهان نجم او شریف الکاتشا  د شایفین ډاټ کام فلم خپور کړ  . دا مستند فلم د ولې ډیموکراسي د پروژې یوه برخه وه .

==غړي==

*أبيه بنهاوي
*أحمد حافظ
*شريف التابعي
*داليا سامي
*إنجي الحداد
*هبة هلال
*ليلى أميري
*محمد يحى
*بثينة كامل
*مصطفى حجازي
*نعمت خليل
*راجيا عمران
*شيرين التوني
*صابرين أبو سبعة
*محمد عبد العزيز
*أحمد رفاعي
*أكمل قرطام

هیره دي نه شي چې شایفنکم زرهاوو رضاکار غړي لري چې د ورته موخې لپاره مبارزه کوي خو د دې کسانو د شخصي معلوماتو او له سیاسي څارنې د هغوي د خوندیتوب په خاطر د دې یې دقیق شمیر او د هغوي نومونه نه شي په [[ډاکه]] کیدلای .

==تاریخ==

===د عربو تر پسرلي مخکې===
د شایفینکم  کار د جمهور ریس [[محمد حسنی مبارک]]  تر دې اعلان وروسته پيل شو چې تر لږترلږ څلرویشت کلونو حکومت وروسته به د ولسمشرۍ لپاره د جمهور ریس بیا کاندیدۍ ته اجازه ورکړي. د دې اعلان په وړاندې د مصر په بیلا بیلو برخوکې مصریانو  لاریونونه وکړل او دا یې له شرمه ډک کار وباله .  د مصریانو د دې اعتراض په ځواب کې د مبارک رژیم په تشدد لاس پورې کړ، د خلکو پر اعتراضونو یې بندیز ولگاوه .

هغه مهال د شایفینکم  درې واړو بنسټ  ایښوودونکو  بثينة كامل ،غادة شهبندر اوإنجي حداد پریکړه وکړه چې د داسې بې عدالتۍ په وړاندې پټه خوله نه شي پاتې کیدلای   او د دې خوځښت بسنټ یې کیښود . 
دوی د ۲۰۰۵ کال د ولسمشرۍ ټاکنو پر مهال خپلو پلویانو او کارکونکو ته د فلم اخیستلو لپاره ویډیويي کمرې ورکړې او هغوی یې د ټاکنو د څارنې لپاره بیلا بیلو ټاکنیزو مرکزونو ته واستول . دې کسانو په ټاکنیزو مرکزونو کې د انتخاباتو په پروسه کې د درغلیو په اړه ویډیويي فلمونه واخیستل او د خپلو سترگو لیدلی حال یې په کې څرگند کړ . د ټاکنو په لومړي بهیر کې د اخوان المسلمین ډلې پلویانو ښه ونډه واخیسته او په دوهم دور کې د مصر امنیتي ځو اکونو د راییو مرکزونو ته د خلکو  د ورتگ د مخنیوی هڅې پيل کړې. په دریم دور کې د رایې ورکونکو غصه او مایوسي دې حد ته ورسیده چې خلک لارو سرکونو ته ووتل . د پولیسو  اوخلکو ترمنځ سختې نښتې هم وشوې.
سره له دې چې په ټاکنو کې د رایې ورکونکو  شمیر  په خواشینونکي ډول لږ  (دیرش فیصده) وو د شایفینکم (Shayfeencom) مشران د دوو قاضیانو له دې پریکړې خوشحاله شول چې د دوی د ملگرو له خوا د انتخاباتو په بهیر کې د درغلیو د اتلسو ثبت شویو پيښو په اړه څيړنه وکړي. 
قاضیانو د درغلیو شواهد تر لاسه کړل او خلکو ته څرگنده شوه چې قاضیان په دې اړه څومره اغیزناک کار کولای شي. 
تر دې پيښې وروسته شایفینکم (Shayfeencom) د خپلواک او ازاد  قضايي سیسټم د رامنځ ته کیدو لپاره مبارزه پيل کړه . سره له دې چې په مصر کې تر ۵ د زیاتو کسانو پر را غونډیدلو او سیاسي بحثونو بندیز لگیدلی وو د مصر د قاضیانو د ټولنې په وړاندې گڼ شمیر خلک را غونډ شول او خپل ملاتړ یې څرگند کړ . هغه مهال د محمود حمزه محمود حمزة په گډون گڼ شمیر قاضیان  او  د هغوي ملاتړ کونکي ونیول شول، وټکول او ووهل شول . 
هغه مهال د شایفینکم (Shayfeencom) دریو بنسټ ایښودونکو پریکړه وکړه چې یو لنډ مستند فلم جوړ کړي چې د BBC له خوا خپور شو . 
دوی همدا راز د ټولو انټرنټي امکاناتو او راډیو گانو له لارې خلک د ۲۰۰۶ (میلادي) کال د (May) د میاشتې د پينځه ویشتمې د اعتراض ملاتړ ته را وبلل چې په مصر کې د ازادې قضايه قوې د رامنځ ته کیدو لپاره تر سره کیدونکی وو .  
په مصر کې د یو شمیر قاضیانو له خوا تر دې پيل شوی مارش وروسته زرهاوو ولسي مصریان ونیول شول او تر میاشتو په توقیف ځایونو کې پاتې شول . 
شایفینکم (Shayfeencom) د مالي ستونزو سربیره او سره له دې چې خپلو لومړیو اهدافو ته د لاس ته راوړ په برخه کې له ستونزو سره مخامخ وو خپل کار ته دوام ورکړ . تر دې وروسته د دریو بسنټ ايښودونکو له ډلې څخه   إنجي الحداد  د  امریکا د پخواني ولسمشر  [[جورج واکر بوش]] په گډون د نړۍ له یو شمیر مشرانو سره وکتل او د ملگرو ملتونو په سازمان   U.Nکې یې په مصر کې د سیاسي ازادۍ پر نشتوالي خبرې وکړې. 
 
د ۲۰۰۷ (میلادي) کال په پسرلي کې شایفینکم (Shayfeencom) په مصر کې د بیړنیو حالاتو په   قانون (حاکم قانون) کې په څلور دیرش مواردو کې  د تعدیل او اصلاح لپاره کمپاین پيل کړ.
  
===د عربو تر پسرلي وورسته===

په مصر کې د ۲۰۱۱ (میلادي) کال تر ولسي پاڅون وروسته د شایفینکم (Shayfeencom) خوڅښت یو وار بیا په جوش کې فعالیت پيل کړ  او د کار لارې چارې یې په بې سارې ډول بدلې کړې. دې خوځښت د لومړي ځل لپاره په مصر کې د ولسمشرۍ ټاکنو  لپاره ځان تیار کړ ، زرهاوو رضاکاران یې را غونډ کړل تر څو د مصر په ټولو ۲۷ ولایتونو کې د ټاکنو د بهیر څارنه وکړي.  
شایفینکم (Shayfeencom) دا وار د ټاکنو په مرکزونو کې د خپلو استازو لپاره یوه میاشت کې منظم روزنیز  پروگرامونه پيل کړل. دې کسانو ته د YouTube او مخامخ سیمینارونو په ترځ کې زده کړه ورکړ شوه چې په څه ډول د درغلیو په اړه ترلاسه کړي معلومات خپاره کړي. د مصر د ټولنې دې فعالو غړو د خپله دنده وگڼله چې د ټاکنو د بهیر څارنه وکړي او که چیرې له کومې درغلۍ سره مخامخ کیږي د بیړنیو حالاتو لپاره د ځانگړو اړیکو د شمیرې  Hotline  په مرسته ، پر فیس بوک، [[ټویټر]] او  د ایمیل له لارې یې خبر ورکړي.  د درغلیو رپوټونه د شایفینکم (Shayfeencom) پر پاڼه د نا تایید شویو معلوماتو په توگه خپریدل او له دې سره سم به رسمي انتخاباتي څارونکو یا تایید کړل او یا هم رد . 
د مصر د ولسمشرۍ ټاکنو په لومړیو دوو ورځو کې د درغلیو  د تر ۱۰۰۰ زیاتو پيښو خبر ورکړ شو .
شایفینکم (Shayfeencom) د څارونکي او د اداري فساد ضد حرکت په توگه خپل کار ته دوام ورکوي. 
 
==[[پورٹ سعید]]==

د مصر  په     Port Said    سیمه کې د شایفینکم (Shayfeencom) خپله لمړۍ څانگې په دې ښارگوټي کې د Port Said Stadium Riot   څخه وروسته د ۲۰۱۳ کال د اپریل په میاشت کې پرانیستله .

==ماخذونه یا سرچینې==
1.	^ http://www.pbs.org/independentlens/classroom/women/resources/shayfeen_discussion.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110516083053/http://www.pbs.org/independentlens/classroom/women/resources/shayfeen_discussion.pdf |date=2011-05-16 }}
2.	^ a b Hassan, Abdalla F. Muslim Woman Seeks Egyptian Presidency New York Times. June 15, 2011.
3.	^ a b c d Giovanna Loccatelli (May 28, 2012). &quot;In Egitto votano anche i morti e al primo turno hanno scelto il candidato islamico&quot;. Linkiesta. Retrieved 28 May 2012.
4.	^ Nebila (Sep 26, 2011). &quot;FILM SCREENING Egypt: We are Watching You&quot;. femnet. Retrieved 26 September 2011.
5.	^ Hafez, Ahmed (22 Aug 2012). &quot;An Interview with Ahmed Hafez, Co-Founder of Egyptian Movement, Shayfeencom'&quot;. Muftah (Washington DC).
6.	^ http://www.youtube.com/watch?v=g9ZcIAh2QRk&amp;feature=player_embedded
7.	^ http://www.youtube.com/watch?v=xMPnSbEwnls&amp;feature=player_embedded#!
8.	^ http://www.youtube.com/watch?v=i_QiIlO-W6Q&amp;feature=player_embedded#!
9.	^ http://www.youtube.com/watch?v=bAK6gdJEw_g&amp;feature=player_embedded
بهرنۍ کړۍ (External Links) :

•	Twitter account: https://twitter.com/shayfeencom
•	Facebook Page: http://www.facebook.com/shayfenkom
•	Website: https://web.archive.org/web/20130530214255/http://www.shayfeencom.org/pageView.aspx?pageid=4
بهرنۍ کړۍ (External Links) :
•	Shayfeencom's History
•	Shayfeencom in Referendum
•	Shayfeencom in PortSaid events</text>
      <sha1>7i9afyuqxwxkft85tcsbeyqw8c8kv4q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د برما-انگرېز لومړنۍ جگړه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19762</id>
    <revision>
      <id>369397</id>
      <parentid>365731</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T23:58:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4739" sha1="24b1l4q556y1p6rmdpr1t4lfle5lq3r" xml:space="preserve">'''د برما-انگرېز لومړنۍ جگړه  ''' ({{lang-my|ပထမ အင်္ဂလိပ် မြန်မာ စစ်}}; {{IPA-my|pətʰəma̰ ɪ́ɴɡəleiʔ mjəmà sɪʔ|}}; 5 مارچ 1824 – 24 فبروري1826) لومړنۍ [[انگلو برما جگړه|درې جگړو]] څخه وه چې د [[برتانوي امپراتورۍ|برتانوي]] او ر برمایي وگړو ترمنځ ترسره شوه. 

د ۱۹می پيړۍ په وروستیو کې دا جگړه د شمال شرق سیمو د کنټرول ترلاسه کولو لپاره ترسره شوه. دا جگړه د انگریزانو په تاریخ کې تر ټولو درنه او تلفاتو ډگه جگړه بلل کیږي چې نږدی شپاړس زره برتانوي او هندي پوځیانو په کې خپل ژوند له لاسه ورکړ. ددی درنو تلفاتو په ترلاسه کولو برتانوی پوځ وکولی شوه چي اسام، مانيپور، کچر، او جاینتیا واکمني تر خپلې ولکی لاندې راولي. او د همدارنگه د اراکان ولایت هم ویسي. برمی وگړي دیته مجبور کړی شول چی د کابل به یو ملیون پونډه غرامت گالي او هم یی سوداگریزی پړیکړی ته هم وهڅوي.&lt;ref name=app-237&gt;{{cite book | title=History of Burma | first=Lt. Gen. Sir Arthur P. |last=Phayre | year=1967 | pages=236–237 | edition=2 | publisher=Sunil Gupta | location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=mha-214&gt;{{cite book | title=A History of Burma | pages=212, 214–215 | publisher=Cambridge University Press | location=New York and London | year=1967 | author=[[Htin Aung|Maung Htin Aung]]}}&lt;/ref&gt;
شپاړس زده اروپايي او هندی پوځیان د جگړی خوراک شول. او د بی شمیره برمي پوځیانو او ملکی وگړو وژنه ترسره شوه. دا جگړه د هغه وخت ۵-۱۴ ملیونه پونډه پورې تمامه شوه چی نن سبا تبری  (£{{Formatprice|{{Inflation|UK|5000000|1826|{{CURRENTYEAR}}|r=0}}}}-£{{Formatprice|{{Inflation|UK|13000000|1826|{{CURRENTYEAR}}|r=0}}}} as of {{CURRENTYEAR}}){{Inflation-fn|UK}}&lt;ref name=rlf-113&gt;,{{cite book | title=The River of Lost Footsteps--Histories of Burma | url=https://archive.org/details/riveroflostfoots0000than_d0r2 | pages=[https://archive.org/details/riveroflostfoots0000than_d0r2/page/113 113], 125–127| author=Thant Myint-U|year=2006|publisher=Farrar, Straus and Giroux |isbn=978-0-374-16342-6}}&lt;/ref&gt; contributed to a severe economic crisis in British India which cost the [[East India Company]] its remaining privileges.&lt;ref name=webster&gt;{{cite book | title=Gentlemen Capitalists: British Imperialism in South East Asia, 1770-1890 | url=https://archive.org/details/gentlemencapital0000webs | first=Anthony|last= Webster | publisher=I.B.Tauris | year=1998 | pages=[https://archive.org/details/gentlemencapital0000webs/page/142 142]–145 | isbn=978-1-86064-171-8}}&lt;/ref&gt;


===برما دننه===
[[دوتنه:Battle of rangoon.jpg|بټنوک|British naval force entered the harbour of Rangoon in May 1824]]
[[دوتنه:Kemmendine attack 1824.jpg|بټنوک|The Storming of the Lesser Stockade at Kemmendine near Rangoon on 10 June 1824]]


==نور وگورئ==
* [[د برما تاریخ]]
* [[کونباونگ کورنۍ]]
==سرچینی==

{{Reflist|2}}

* {{cite book | title=Europe and Burma, 1824-26 | last=Hall | first=D.G.E. |  publisher=Oxford University Press |  year=1945 }}
* {{cite book | title=The Defeat of Ava: The First Anglo-Burmese War, 1824-26 | last=Blackburn | first=Terence R. |  publisher=A. P. H. Publishing |  edition=Hardcover | year=2009 |  isbn=81-313-0544-9 }}

==بهرنۍ اړیکې==
{{EB1911 poster|Burmese Wars}}
* [http://projectsouthasia.sdstate.edu/Docs/history/primarydocs/Treaties/Burma/002.htm Text of the Treaty of Yandabo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081202003039/http://projectsouthasia.sdstate.edu/Docs/history/primarydocs/Treaties/Burma/002.htm |date=2008-12-02 }}
* [http://www.donaldheald.com/search/search_01.php?Author=MOORE%2C%20Lieutenant%20Josep Colour plates by Lt. Joseph Moore and (Capt. Frederick Marryat)]
* [https://web.archive.org/web/20160217102053/http://www1.somerset.gov.uk/archives/sli/1burmese.htm The Somerset Light Infantry in the First Burmese War]
* [http://www.regiments.org/wars/19thcent/24burma.htm First Anglo-Burmese War] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071221172136/http://www.regiments.org/wars/19thcent/24burma.htm |date=2007-12-21 }} British regiments
* Rikard, J. (12 December 2001) [http://www.historyofwar.org/articles/wars_angloburma1.html First Anglo Burmese War, 1823–1826]</text>
      <sha1>24b1l4q556y1p6rmdpr1t4lfle5lq3r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آباکان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22189</id>
    <revision>
      <id>369373</id>
      <parentid>364973</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T21:29:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11520" sha1="l4y3mo37ubz0yt41mi4yxffb0km7q0n" xml:space="preserve">{{Infobox Russian city
|en_name=Abakan
|ru_name=Абакан
|loc_name1=Ағбан
|loc_lang1=Khakas
|image_skyline=Wallpaper meria.jpg
|image_caption=Abakan City Administration building
|latd=53
|latm=43
|lats=
|longd=91
|longm=28
|longs=
|map_label_position=right
|image_coa=Coat of Arms of Abakan (Khakassia).png
|coa_caption=
|image_flag=Flag of Abakan (Khakassia).png
|flag_caption=
|anthem=''none''
|anthem_ref=&lt;ref name=&quot;Anthem&quot;&gt;Article&amp;nbsp;7 of the Charter of Abakan lists a flag and a coat of arms but not an anthem among the symbols of the city&lt;/ref&gt;
|holiday=Second to last Saturday in August
|holiday_ref=&lt;ref name=&quot;Holiday&quot;&gt;Charter of Abakan, Article&amp;nbsp;7&lt;/ref&gt;
|federal_subject=[[Republic of Khakassia]]
|federal_subject_ref=&lt;ref name=&quot;Ref54&quot; /&gt;
|adm_data_as_of=May 2014
|adm_city_jur=[[City of federal subject significance|City]] of Abakan
|adm_city_jur_ref=&lt;ref name=&quot;Ref54&quot; /&gt;
|adm_ctr_of=City of Abakan
|adm_ctr_of_ref=&lt;ref name=&quot;Ref54&quot; /&gt;
|capital_of=Republic of Khakassia
|capital_of_ref=&lt;ref name=&quot;Ref54&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ODW&quot;&gt;{{harvnb|Munro|1995|p=2}}&lt;/ref&gt;
|inhabloc_cat=City
|inhabloc_cat_ref=&lt;ref name=&quot;Ref54&quot; /&gt;
|inhabloc_type=
|inhabloc_type_ref=
|mun_data_as_of=November 2014
|urban_okrug_jur=Abakan Urban Okrug
|urban_okrug_jur_ref=&lt;ref name=&quot;Ref741&quot; /&gt;
|mun_admctr_of=Abakan Urban Okrug
|mun_admctr_of_ref=&lt;ref name=&quot;Ref741&quot; /&gt;
|leader_title=Head
|leader_title_ref=&lt;ref name=&quot;HeadLegis&quot;&gt;Charter of Abakan, Article&amp;nbsp;20&lt;/ref&gt;
|leader_name=Nikolay Bulakin
|leader_name_ref=&lt;ref name=&quot;HeadNm&quot;&gt;Official website of Abakan. [http://мэрия.абакан.рф/administration/14365.html Nikolay Genrikhovich Bulakin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160828002815/http://xn--h1ahm5cm.xn--80aaac0ct.xn--p1ai/administration/14365.html |date=2016-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160828002815/http://xn--h1ahm5cm.xn--80aaac0ct.xn--p1ai/administration/14365.html |date=2016-08-28 }} {{ru icon}}&lt;/ref&gt;
|representative_body=[[Council of Deputies of Abakan|Council of Deputies]]
|representative_body_ref=&lt;ref name=&quot;HeadLegis&quot; /&gt;
|area_of_what=
|area_as_of=
|area_km2=
|area_km2_ref=
|pop_2010census=165214
|pop_2010census_rank=109th
|pop_2010census_ref=&lt;ref name=&quot;2010Census&quot; /&gt;
|pop_density=
|pop_density_as_of=
|pop_density_ref=
|pop_latest=173200
|pop_latest_date=January 2014
|pop_latest_ref=&lt;ref name=&quot;2014Est&quot;&gt;Republic of Khakassia Territorial Branch of the [[Russian Federal State Statistics Service|Federal State Statistics Service]]. [http://hakasstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/hakasstat/resources/7e23de0043e1d7da821ccbd92111eac8/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F.htm Численность населения на начало года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140515051743/http://hakasstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/hakasstat/resources/7e23de0043e1d7da821ccbd92111eac8/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F.htm |date=2014-05-15 }} {{ru icon}}&lt;/ref&gt;
|established_date=1675
|established_title=
|established_date_ref=&lt;ref name=&quot;gr&quot; /&gt;
|current_cat_date=April&amp;nbsp;30, 1931
|current_cat_date_ref=&lt;ref name=&quot;XformRename&quot; /&gt;
|prev_name1=
|prev_name1_date=
|prev_name1_ref=
|postal_codes=655000–655012, 655014–655019, 655022, 655400, 655899, 655961, 655965, 655966
|dialing_codes=3902
|dialing_codes_ref=
|website=http://абакан.рф
|website_ref=
|date=April 2010
}}
'''آباکان''' ښار د روسیې جمهوریت پلازمېنو څخه یوه ده.

==تاریخ==

==سپورټ==

==د هوا حالات==
Abakan has a continental climate with semi-arid influences (Köppen climate classification &quot;BSk&quot;). Temperature differences between seasons are extreme, which is typical for Siberia. Precipitation is concentrated in the summer and is less common because of rain shadow from nearby mountains.
&lt;div style=&quot;width:75%&quot;&gt;
{{Weather box
|location=Abakan
|single line=yes
|metric first=yes
|Jan record high C=7.0
|Feb record high C=9.0
|Mar record high C=20.0
|Apr record high C=27.2
|May record high C=38.0
|Jun record high C=37.2
|Jul record high C=39.0
|Aug record high C=37.0
|Sep record high C=34.0
|Oct record high C=24.0
|Nov record high C=16.1
|Dec record high C=11.0
|year record high C=39.0
|Jan high C=−13.9
|Feb high C=−9.4
|Mar high C=1.1
|Apr high C=9.4
|May high C=18.9
|Jun high C=23.3
|Jul high C=26.1
|Aug high C=23.9
|Sep high C = 16.7
|Oct high C = 6.7
|Nov high C = -5.6
|Dec high C = −13.9
|year high C = 7.2
|Jan mean C = -18.3
|Feb mean C = -15.6
|Mar mean C = -4.4
|Apr mean C = 2.8
|May mean C = 11.7
|Jun mean C = 17.2
|Jul mean C = 20.0
|Aug mean C = 17.2
|Sep mean C = 10.6
|Oct mean C = 1.7
|Nov mean C = -9.4
|Dec mean C = -17.2
|year mean C = 1.7
|Jan low C = −22.8
|Feb low C = −21.1
|Mar low C = −10.0
|Apr low C = -3.3
|May low C = 5.0
|Jun low C = 11.1
|Jul low C = 13.9
|Aug low C = 11.1
|Sep low C = 4.4
|Oct low C = -2.8
|Nov low C = −12.8
|Dec low C = −20.6
|year low C = −3.9
|Jan record low C = −45.0
|Feb record low C = −40.0
|Mar record low C = −38.1
|Apr record low C = −22.2
|May record low C = −10.5
|Jun record low C = −4.9
|Jul record low C = 4.1
|Aug record low C = 0.5
|Sep record low C = −8.0
|Oct record low C = −23.0
|Nov record low C = −37.5
|Dec record low C = −42.8
|year record low C = −45.0
|Jan precipitation mm = 7.6
|Feb precipitation mm = 5.8
|Mar precipitation mm = 4.2
|Apr precipitation mm = 11.2
|May precipitation mm = 29.1
|Jun precipitation mm = 58.4
|Jul precipitation mm = 67.5
|Aug precipitation mm = 59.1
|Sep precipitation mm = 35.7
|Oct precipitation mm = 17.8
|Nov precipitation mm = 10.2
|Dec precipitation mm = 7.8
|year precipitation mm = 314.4
|source 1 = climatebase.ru&lt;ref name=climatebase&gt;{{harvnb|Anon|2012a}}
&lt;/ref&gt;
|date=November 2011}}
&lt;/div&gt;

==References==
===Notes===
{{Reflist|2}}

==Sources==
{{Ref begin}}
*{{RussiaAdmMunRef|kk|adm|law}}
*{{RussiaAdmMunRef|kk|mun|list|abakan}}
*{{RussiaBasicLawRef|kk|abakan}}
*{{Cite Soviet law
|ru_entity=Президиум Центрального исполнительного комитета СССР
|ru_type=Постановление
|ru_date=30 апреля 1931 г.
|ru_title=О преобразовании села Усть-Абаканское, центра Хакасской автономной области, в город с переименованием его в &quot;Абакан&quot;
|ru_effective_date=
|ru_published_in=
|ru_published_date=
|ru_url=
|en_entity=Presidium of the Central Executive Committee of the USSR
|en_type=Resolution
|en_date=April&amp;nbsp;30, 1931
|en_title=On the Transformation of the ''Selo'' of Ust-Abakanskoye, the Center of Khakas Autonomous Oblast, into a City and on Renaming It &quot;Abakan&quot;
|en_effective_date=
|en_url=
}}
*{{Cite web|author=Anon|date=March 6, 2012|url=http://bandynet.ru/node/28437|trans-title=&quot;Saya-Khakassia&quot; - the Winner of the Championship Russia Among the Teams of the Major League|script-title=ru:&quot;Саяны-Хакасия&quot; - победитель Первенства России среди команд Высшей лиги|accessdate=August 14, 2014|archivedate=August 14, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140814124609/http://bandynet.ru/node/28437|website=badynet.ru|ref=harv|language=Russian|url-status=dead}}
*{{Cite web|author=Anon|url=http://climatebase.ru/station/29865/?lang=en|title=Abakan, Khakasia, Russia #29865|year=2012a|website=climatebase.ru|accessdate=August 14, 2014|archivedate=April 7, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140407070807/http://climatebase.ru/station/29865/?lang=en|ref=harv|url-status=dead}}
*{{Cite web|author=Anon|year=2011|url=http://www.timetemperature.com/europe/russia_time_zones.shtml|website=TimeTemperature.com|accessdate=August 13, 2014|title=Russia Time Zones - Russia Current Times|archivedate=July 7, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140707140404/http://www.timetemperature.com/europe/russia_time_zones.shtml|ref=harv|url-status=dead}}
*{{Cite book|last=Yevtyukhova|first=L. A.|chapter=Южная Сибирь в древности [Southern Siberia in Ancient Times]|script-title=ru:По следам древних культур: от Волги до Тихого Океана|trans-title=Tracing Ancient Cultures between the Volga and the Pacific|location=Moscow, Russia|year=1954|pages=195–224|language=Russian|ref=harv}}
*{{Cite encyclopedia|editor-last=Hoiberg|editor-first=Dale H.|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|title=|edition=15th|year=1993|publisher=Encyclopædia Britannica, Inc.|volume=1: A-ak Bayes|location=Chicago, IL|isbn=0-85229-961-3|lccn=2002113989|ref=harv}}
*{{Cite encyclopedia|last=Juodvalkytė|first=Aldona|title=Abakanas|volume=I: A-Ar|encyclopedia=Universal Lithuanian Encyclopedia|year=2001|language=Lithuanian|publisher=Science and Encyclopedia Publishing Institute|location=Vilnius, Lithuania|ref=harv}}
*{{Cite book|last=Kovalyov|first=A. A.|chapter=Китайский император на Енисее? Ещё раз о хозяине ташебинского «дворца» [Chinese Emperor on the Yenisy? Once Again About the Owner of the Tashebik &quot;Palace&quot;]|trans-title=The Ethnohistory and Archaeology of Northern Eurasia: Theory, Methods, and Practice|script-title=ru:Этноистория и археология Северной Евразии: теория, методология и практика исследования|location=Irkutsk, Russian|year=2007|pages=145–148|language=Russian|isbn=978-5-8038-0430-7|url=http://otval.spb.ru/library/kovalov-aa-2007.pdf|format=PDF|archivedate=March 3, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303222332/http://otval.spb.ru/library/kovalov-aa-2007.pdf|ref=harv|تاريخ الوصول=June 2, 2015|url-status=dead}}
*{{Cite encyclopedia|editor-last=Munro|editor-first=David|year=1995|encyclopedia=Oxford Dictionary of the World|isbn=0-19-866184-3|publisher=Oxford University Press|location=Oxford, UK|title=Abakan|ref=harv}}
*{{Cite book|last=Schofield|first=Carey|year=1993|title=The Russian Elite: Inside Spetsnaz and the Airborne Forces|pages=249–251|publisher=Greenhill Press|isbn=1-8536-7155-X|ref=harv}}
{{ref end}}

==External links==
{{Wikivoyage|Abakan}}
{{Wikisource1911Enc|Abakansk}}

*{{ru icon}} [https://web.archive.org/web/20211028162118/https://xn--80aaac0ct.xn--p1ai/ Official website of Abakan]
*{{ru icon}} [http://www.abakan.ru Unofficial website of Abakan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190223210447/http://www.abakan.ru/ |date=2019-02-23 }}
*[http://www.turism19.ru/en Tourist Information Centre of the Republic of Khakassia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140928102757/http://www.turism19.ru/en |date=2014-09-28 }}
*[http://i.khak.asia/cam Abakan live cam] {{Webarchive|url=https://archive.is/20110706085151/http://i.khak.asia/cam |date=2011-07-06 }}
*[http://russiatrek.org/abakan-city Abakan city streets views]
*{{tr icon}} [http://www.pdx.edu/turkish_studies_center/books] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180620033315/https://www.pdx.edu/turkish_studies_center/books |date=2018-06-20 }} Beyaz Arif Akbas, &quot;Khakassia: The Lost Land&quot;, Portland State Center for Turkish Studies, 2007

{{روسیې جمهوریت پلازمېنې}}

[[وېشنيزه:روسیې جمهوریت پلازمېنې]]
[[وېشنيزه:روسیه]]</text>
      <sha1>l4y3mo37ubz0yt41mi4yxffb0km7q0n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عبدالجبار نعیمي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23846</id>
    <revision>
      <id>369473</id>
      <parentid>368237</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T10:59:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52079-32</username>
        <id>40806</id>
      </contributor>
      <origin>369473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19518" sha1="hbw99qbznqky8d0odewvbu8vlqh0g7t" xml:space="preserve">{{چارواکۍ
| نوم = عبدالجبار نعیمي
| انځور =
| د زېږون نېټه = ۱۹۶۷ز
| د زېږون ځای = کندهار،افغانستان
| تابعیت = افغان
| دنده = افغان سیاستوال، دیپلومات
| مشهور د = د افغانستان د [[میدان وردګ ولایت|میدان وردګ]]، [[خوست ولایت|خوست]]، [[لغمان ولایت|لغمان]] او [[کندز ولایت|کندز]] ولایتونو والي
}}

'''عبدالجبار نعیمي''' افغان سیاستوال او پخوانی دولتي چارواکی دی.
نوموړی دافغانستان په سیاسي کړیو کې یوه مشهوره څېره ده. نوموړی دکندهار ولایت په پنجوايي کې په۱۹۶۸م زیږیدلی دی. نوموړی د افغانستان اسلامي محاذ د رهبرۍ مهم غړی دی. دوه ځله په پاکستان کې افغان ډپلوماټ پاتې شوی دی.
د افغانستان لپاره د ۲۰۰۴میلادي کال دولسمشرۍ دانتخاباتو کې د حامد کرزي دکمپاین مشر و. همداشان د اساسي قانون دتصویب لویه جرگه کې دکندهار دپنجوايي ولسوالۍ وکیل و. د افغانستان په میدان وردگو، خوست، لغمان او کندوز ولایتونو کې والي پاتې شوی او اوسمهال په کاناډا کې ژوند کوي.

== ژوند او کاري فعالیت ==
=== له افغانستان څخه د کډوالۍ کلونه او سیاسي فعالیت ===
د عبدالجبار نعیمي د عامه فعالیت لومړنی مهم پړاو د افغانانو د هجرت له کلونو سره تړاو لري. هغه د پیر سید احمد ګیلاني په مشرۍ د افغانستان د ملي اسلامي محاذ په چوکاټ کې سیاسي، ټولنیز او ولسي فعالیتونه ترسره کړل.

په دغه دوره کې د افغان کډوالو ستونزې، بشري اړتیاوې، نړیوالې مرستې او د افغانستان د راتلونکي په اړه سیاسي فعالیتونه د افغان سیاسي او ټولنیز فعالیتونو له مهمو موضوعاتو څخه وو.

نعیمي وروسته د افغانستان د ملي اسلامي محاذ د کابل دفتر د مشر په توګه هم دنده ترسره کړه. د دې دورې فعالیتونه د هغه د سیاسي، ټولنیز او بشري کار د لومړنیو تجربو له ډلې ګڼل کېږي.

=== دیپلوماتیک ماموریتونه ===
د عبدالجبار نعیمي د مسلکي ژوند یوه برخه دیپلوماتیکو فعالیتونو ته ځانګړې شوې وه. نوموړي په دوو جلا پړاوونو کې د پاکستان په پلازمېنه اسلام‌آباد کې د افغانستان په سفارت کې دنده ترسره کړې ده.
په ۱۹۹۲ز کال کې هغه د افغانستان په سفارت کې د '''دوهم سکرتر''' په توګه دنده ترسره کړه.
په ۲۰۰۳ کال کې نوموړی یو ځل بیا اسلام‌آباد ته د دیپلوماتیک ماموریت لپاره ولاړ او د افغانستان په سفارت کې یې د '''لومړي سکرتر''' په توګه دنده ترسره کړه.
د دغو دواړو ماموریتونو پر مهال د افغانستان او پاکستان اړیکې، د افغان کډوالو موضوع، سیاسي اړیکې او سیمه‌ییز مسایل د افغانستان د بهرني تعامل له مهمو موضوعاتو څخه وو.
== ملي سیاسي بهیرونه ==
=== د اساسي قانون لویه جرګه ===
عبدالجبار نعیمي د کندهار ولایت د منتخب استازي په توګه د افغانستان د اساسي قانون په لویه جرګه کې ګډون وکړ. دغه جرګه د افغانستان د نوي اساسي قانون د تصویب له مهمو ملي بهیرونو څخه وه.

=== د ۲۰۰۴ کال ولسمشریزې ټاکنې ===

د  ۲۰۰۴ کال د افغانستان د جمهوري ریاست د ټاکنو په بهیر کې نعیمي په پاکستان کې د افغان کډوالو ترمنځ د حامد کرزي د ټاکنیز کمپاین د رهبرۍ او د ټاکنیزې پروسې د عامه پوهاوي په فعالیتونو کې ونډه واخیسته.

== د ولایتونو د والي په توګه ==

=== میدان وردګ ===

په ۲۰۰۵ز کال کې عبدالجبار نعیمي د میدان وردګو والي وټاکل شو. هغه تر ۲۰۰۸ کال پورې په دغه ولایت کې د والي په توګه دنده ترسره کړه.

د هغه د ماموریت پر مهال د دولتي ادارو د تنظیم، د حکومت او ولس ترمنځ د اړیکو، د قانون د حاکمیت، د کوکنارو د کښت پر وړاندې د اقداماتو او د پراختیايي پروژو د تعقیب موضوعاتو ته پاملرنه وشوه.
د دې دورې له یادو شویو پروژو څخه د میدان ـ بامیان سړک، د پولیسو د روزنې مرکز، د عدلي او امنیتي ادارو ودانۍ، ورزشي تاسیسات او د کرنیزو محصولاتو لپاره د سړو خونو جوړول یاد شوي دي.
د قومي مشرانو، علماوو، د خلکو استازو او دولتي مسئولینو ترمنځ مشورتي غونډې هم د ولایتي ادارې د فعالیتونو یوه برخه وه.

=== خوست ===

په ۲۰۱۰ کال کې عبدالجبار نعیمي د خوست والي وټاکل شو او شاوخوا پنځه نیم کاله یې په دغه ولایت کې دنده ترسره کړه.

خوست د خپل سرحدي موقعیت، امنیتي وضعیت، قومي جوړښت او سوداګریز اهمیت له امله ځانګړي اداري شرایط درلودل.

د نعیمي د ماموریت پر مهال د ولایتي پراختیايي کمېټې غونډې، اوونیزې امنیتي شوراګانې، قومي جرګې، د سولې او روغې جوړې هڅې او له ولس سره مشورې د ولایتي حکومتولۍ له فعالیتونو څخه وې.

د ولایتي اداري کمپلکس، زندان، ۱۵۰ بستریز روغتون، پوځي روغتون، د خوست ـ غلام خان سړک، د ولسوالیو اداري ودانۍ، ورزشي تأسیسات او د ځوانانو مرکزونه د دې دورې له هغو پروژو څخه دي چې د ولایت له پراختیايي فعالیتونو سره تړاو لري.

پوهنه، روغتیا، زیربناوې، د سوداګرۍ چاپېریال، د دولتي ادارو ظرفیت لوړول او د امنیتي او ملکي ادارو ترمنځ همغږي د ولایتي ادارې له مهمو موضوعاتو څخه وو.

=== لغمان ===

په ۲۰۱۵ کال کې عبدالجبار نعیمي له خوست څخه لغمان ته د والي په توګه تبدیل شو.

په لغمان کې د هغه د ماموریت له مهمو موضوعاتو څخه اداري اصلاحات، ستراتیژیک پلان جوړونه، عامه خدمتونه، روغتیا، پوهنه، زیربناوې، د پراختیايي پروژو څارنه او ولسي مشارکت یاد شوي دي.

د سل ورځني کاري پلان، پراختیايي پروګرامونو، د ادارو د فعالیت ارزونې او د پروژو د مستقیمې څارنې په څېر اقدامات د دې دورې د اداري فعالیتونو برخه وو.

نوموړي تر ۲۰۱۸ کال پورې د لغمان د والي په توګه دنده ترسره کړه.

=== کندز ===

په ۲۰۱۸ کال کې عبدالجبار نعیمي د کندز والي وټاکل شو.

کندز په هغه مهال له امنیتي، اقتصادي او ټولنیزو ستونزو سره مخ و. د کندز ښار د جګړو او سقوطونو، اقتصادي زیانونو او امنیتي فشارونو د ولایت پر ټولنیز او اداري وضعیت اغېز کړی و.

د ولایتي ادارې له مهمو موضوعاتو څخه د دولتي ادارو د فعالیت تنظیم، له ولس سره اړیکې، د سوداګریز او ټولنیز ژوند ملاتړ او له ملي او نړیوالو شریکانو سره همغږي یاد شوي دي.

له علماوو، قومي مشرانو، ښځو، ځوانانو، سوداګرو او مدني ټولنې سره مشورې او له ملګرو ملتونو او نړیوالو مرستندویه ادارو سره اړیکې هم د دې دورې له فعالیتونو څخه وې.

عبدالجبار نعیمي د ۲۰۲۰ کال په مې میاشت کې د ولایت له مقام څخه استعفا وکړه.

== د حکومتولۍ او مدیریت سبک ==

د عبدالجبار نعیمي د اداري فعالیتونو په اړه په ځینو څرګندونو کې د هغه مدیریتي سبک د پیاوړتیا، اداري نظم، ساحوي حضور، له خلکو سره مستقیم تماس او د ادارو ترمنځ د همغږۍ له مفاهیمو سره تړل شوی دی.

د هغه د ماموریتونو په اړه په ځینو ولسي او اداري څرګندونو کې د «پیاوړي مدیر»، «بریالي مدیر»، «وفادار مدیر» او «په کار پوه مدیر» په څېر تعبیرونه کارول شوي دي. دغه تعبیرونه باید د هغو کسانو، ادارو یا رسنیو نظرونه وبلل شي چې دا اصطلاحات یې کارولي دي، نه دا چې د ویکي‌پیډیا له خوا د مستقل حقیقت په توګه وړاندې شي.

د نعیمي د حکومتولۍ له اړخونو څخه له قومي مشرانو، دیني عالمانو، مخورو، ځوانانو، ښځو، سوداګرو او مدني استازو سره مشورې او مخامخ اړیکې هم یادې شوې دي.

== ولسي مشارکت ==

د نعیمي د ولایتي ماموریتونو په اړه په موجودو روایتونو کې ولسي مشارکت د حکومتولۍ له مهمو برخو څخه بلل شوی دی.

قومي مشران، دیني عالمان، ځوانان، ښځې، سوداګر، مدني ټولنه او د خلکو نور استازي د ولایتونو د ځینو مهمو موضوعاتو په بحثونو او مشورو کې شامل شوي دي.

د سولې جرګې، د قومي شخړو د حل غونډې، امنیتي مشورې، پراختیايي ناستې او عامه غونډې د ولسي مشارکت له عملي بڼو څخه یادې شوې دي.

== له نړیوالې ټولنې سره اړیکې ==

د افغانستان د جمهوریت پر مهال له ملګرو ملتونو، سفارتونو، نړیوالو مرستندویه ادارو او پراختیايي بنسټونو سره اړیکې د ولایتي ادارو د فعالیتونو یوه برخه وه.

د ولایتونو د اړتیاوو شریکول، د پراختیايي مرستو د جلب هڅې، ګډې غونډې، ساحوي لیدنې او د پروژو تعقیب د دغو اړیکو له مهمو برخو څخه وو.

د نعیمي پخوانۍ دیپلوماتیکه تجربه هم له نړیوالو استازو او ادارو سره د رسمي اړیکو په برخه کې د هغه د مسلکي سابقې یوه برخه وه.

== شفافیت، عامه پوهاوی او له رسنیو سره اړیکې ==

د نعیمي د ولایتي ماموریتونو په اړه په ځینو روایتونو کې له رسنیو سره اړیکو او عامه معلوماتو ته هم اشاره شوې ده.

مطبوعاتي کنفرانسونه، مرکې، ساحوي لیدنې، ولسي غونډې، د پروژو پرانیستې او د ولایتي فعالیتونو په اړه عامه معلومات د حکومت او ولس ترمنځ د اړیکو له وسیلو څخه وو.

له محلي، ملي او نړیوالو رسنیو سره د فعالیتونو، ستونزو او اړتیاوو شریکول د عامه پوهاوي او معلوماتو رسولو له برخو څخه ګڼل شوي دي.

== بشري او ټولنیز فعالیتونه ==

د نعیمي د سیاسي او اداري فعالیتونو ترڅنګ بشري او ټولنیزې موضوعګانې هم د هغه د کاري مسیر یوه برخه بلل شوې ده.

د هجرت په کلونو کې له افغان کډوالو سره د اړیکو او د هغوی د ستونزو تجربه، په ولایتونو کې له خلکو سره اړیکې، د ښځو او ځوانانو د مشارکت موضوع، د پوهنې او روغتیا د خدمتونو پراختیا او د سولې او روغې جوړې هڅې د هغه د فعالیتونو له یادو شویو اړخونو څخه دي.

== د دوو ولسمشرانو د حکومتونو پر مهال د والي په توګه فعالیت ==

عبدالجبار نعیمي د افغانستان د ولسمشر حامد کرزي او ولسمشر محمد اشرف غني د حکومتونو پر مهال د والي په توګه دنده ترسره کړه.

هغه د میدان وردګ، خوست، لغمان او کندز په څلورو ولایتونو کې د والي په توګه دنده ترسره کړه. دغه ولایتونه له جغرافیایي، امنیتي، اقتصادي او ټولنیز پلوه له یو بل سره توپیر لري.

نوموړي د ۲۰۲۰ کال په مې میاشت کې د کندز د والي له مقام څخه استعفا وکړه او په دې توګه یې د ولایتونو د والي په توګه د اوږدې مودې خدمت پای ته ورساوه.

== ستاینې او ولسي قدرداني ==

د عبدالجبار نعیمي د ماموریتونو پر مهال د ولایتي شوراګانو، ولسي استازو، قومي مشرانو او ځینو دولتي او ټولنیزو بنسټونو له خوا د هغه د فعالیتونو د قدردانۍ څرګندونې شوې دي.

په بېلابېلو مناسبتونو کې د هغه په اړه د «مبتکر والي»، «پیاوړي والي»، «بریالي مدیر»، «وفادار مدیر» او «په کار پوه مدیر» په څېر تعبیرونه کارول شوي دي.

د ویکي‌پیډیا په یوه معیاري ژوندلیک کې دا ډول تعبیرونه باید د مستقلو تاریخي حقایقو پر ځای د مشخصو سرچینو له مخې د اړوندو کسانو، ادارو یا رسنیو نظرونو ته منسوب شي.

== کلتوري هلې ځلې ==

له دولتي مسئولیتونو وروسته نعیمي د خپلې کاري تجربې د ثبت او مستندولو لپاره لیکنې او اثار هم خپاره کړي دي.

د هغه په مرسته او ابتکار د کتابونو او مقالو موضوعات د افغانستان د جمهوریت د دورې محلي حکومتولي، پراختیايي فعالیتونه، ولسي مشارکت، سیاسي او امنیتي وضعیت او د ولایتونو د ادارې له تجربو سره تړاو لري.

د '''بریالی ماموریت''' (''Successful Mission'') اثر د هغه د حکومتولۍ تجربو ته ځانګړې شوې لیکلې مجموعه ده.

د دغو اثارو د تاریخي ارزونې لپاره د رسمي اسنادو، رسنیزو ارشیفونو، احصائیوي معلوماتو، مستقلو څېړنو او د نورو ښکېلو لورو له روایتونو سره پرتله کول اړین دي.

== کاري مسیر او تاریخي ارزښت ==

د عبدالجبار نعیمي کاري مسیر د افغانستان د معاصر تاریخ له څو مهمو پړاوونو سره تړاو لري؛ له هجرت او سیاسي ـ ټولنیز فعالیت څخه تر دیپلوماسۍ، اساسي قانون او ملي ټاکنیزو پروسو، او له دغو تجربو وروسته د میدان وردګ، خوست، لغمان او کندز تر محلي حکومتولۍ پورې.

د هغه د کاري مسیر په بېلابېلو پړاوونو کې ولسي مشارکت، مشورتي مدیریت، اداري نظم، د قانون حاکمیت، عامه پوهاوی، له رسنیو سره اړیکې، له نړیوالو شریکانو سره همغږي، بشري او ټولنیز مسئولیت او د سولې او روغې جوړې هڅې د فعالیتونو له مهمو موضوعاتو څخه یادې شوې دي.

د هغه د دولتي ماموریتونو جامع تاریخي ارزونه یوازې د ستاینې پر روایتونو نه شي محدودېدای. د امنیتي شرایطو، د مرکزي حکومت د امکاناتو او محدودیتونو، نړیوال حضور، بودجوي وضعیت، بشپړو او نیمګړو پروژو، سیاسي اختلافاتو او پر ادارو د شویو نیوکو څېړنه هم د یوه متوازن تاریخي پروفایل برخه جوړوي.

== سرچینې ==
=== پښتو ===
- د افغانستان د چارو اداره – د چارواکو لست
د افغانستان د جمهوري ریاست د چارو اداره. (۲۰۱۵). د خوست ولایت د نوي والي د ټاکنې حکم. د جمهوري ریاست د چارو اداره
- پښتوک افغان خبري اژانس. (۲۰۱۴، د جون ۸). Khost officials to stay neutral in runoff: Naeemi [د خوست چارواکي به په دویم پړاو کې بې‌طرفه پاتې شي: نعیمي]. Pajhwok Afghan News

- د بریالی ماموریت کتاب
- خوست پېژندنه، کتاب

=== انګلیسي ===

Afghan Biographies. (n.d.). Naeemi, Abdul Jabar Jabbar. Afghan Biographies. Afghan Biographies – Abdul Jabar Naeemi

Asian Network for Free Elections. (2004). Afghanistan presidential election 2004: Election observation report. ANFREL. ANFREL – Afghanistan Presidential Election 2004 Report

Dawn. (2004, September 29). Taliban's threats not to affect voter registration. Dawn

Dawn. (2004, September 30). Refugees asked to vote for Karzai. Dawn
Pajhwok Afghan News. (2014, June 8). Khost officials to stay neutral in runoff: Naeemi. Pajhwok Afghan News

Pajhwok Afghan News. (2015, February 2). Key projects executed in Khost last year: Naeemi. Pajhwok Afghan News

Pajhwok Afghan News. (2020, April 3). Naeemi demands probe into mysterious fall of security bases. Pajhwok Afghan News

Embassy of Afghanistan in Canada. (2024, October 20). Participation in the book launch ceremony in Toronto. Embassy of Afghanistan in Canada


[[وېشنيزه:افغان سیاستوال]]
[[وېشنيزه:افغان دیپلوماتان]]
[[وېشنيزه:د افغانستان واليان]]
[[وېشنيزه:د افغانستان د حکومت چارواکي]]
[[وېشنيزه:افغان لیکوالان]]</text>
      <sha1>hbw99qbznqky8d0odewvbu8vlqh0g7t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369474</id>
      <parentid>369473</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T11:23:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52079-32</username>
        <id>40806</id>
      </contributor>
      <origin>369474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17686" sha1="r3q8xr2o78o7mu9nobn4vrifofqf7oj" xml:space="preserve">{{چارواکۍ
| نوم = عبدالجبار نعیمي
| انځور =
| د زېږون نېټه = ۱۹۶۷ز
| د زېږون ځای = کندهار،افغانستان
| تابعیت = افغان
| دنده = افغان سیاستوال، دیپلومات
| مشهور د = د افغانستان د [[میدان وردګ ولایت|میدان وردګ]]، [[خوست ولایت|خوست]]، [[لغمان ولایت|لغمان]] او [[کندز ولایت|کندز]] ولایتونو والي
}}

'''عبدالجبار نعیمي''' افغان سیاستوال او پخوانی دولتي چارواکی دی.
نوموړی دافغانستان په سیاسي کړیو کې یوه مشهوره څېره ده. نوموړی دکندهار ولایت په پنجوايي کې په۱۹۶۸م زیږیدلی دی. نوموړی د افغانستان اسلامي محاذ د رهبرۍ مهم غړی و. دوه ځله په پاکستان کې افغان ډپلوماټ پاتې شوی دی.
د افغانستان لپاره د ۲۰۰۴میلادي کال دولسمشرۍ دانتخاباتو کې د حامد کرزي دکمپاین مشر و. همداشان د اساسي قانون دتصویب لویه جرگه کې دکندهار دپنجوايي ولسوالۍ وکیل و. د افغانستان په میدان وردگو، خوست، لغمان او کندوز ولایتونو کې والي پاتې شوی او اوسمهال په کاناډا کې ژوند کوي.

== ژوند او کاري فعالیت ==
=== له افغانستان څخه د کډوالۍ کلونه او سیاسي فعالیت ===
د عبدالجبار نعیمي د سياسي او عامه فعالیت لومړنی مهم پړاو د افغانانو د کډوالۍ له کلونو سره تړاو لري. هغه د پیر سید احمد ګیلاني په مشرۍ د افغانستان د ملي اسلامي محاذ په چوکاټ کې سیاسي، ټولنیز او ولسي فعالیتونه ترسره کول.
په دغه دوره کې د افغان کډوالو ستونزې، بشري اړتیاوې، نړیوالې مرستې او د افغانستان د راتلونکي په اړه سیاسي فعالیتونه د افغان سیاسي او ټولنیز فعالیتونو له مهمو موضوعاتو څخه وو.
نعیمي وروسته د افغانستان د ملي اسلامي محاذ د کابل دفتر د مشر په توګه هم دنده ترسره کړه. د دې دورې فعالیتونه د هغه د سیاسي، ټولنیز او بشري کار د لومړنیو تجربو له ډلې ګڼل کېږي.

=== دیپلوماتیک ماموریتونه ===
د عبدالجبار نعیمي د مسلکي ژوند یوه برخه دیپلوماتیکو فعالیتونو ته ځانګړې شوې وه. نوموړي په دوو جلا پړاوونو کې د پاکستان په پلازمېنه اسلام‌آباد کې د افغانستان په سفارت کې دنده ترسره کړې ده.
په ۱۹۹۲ز کال کې هغه د افغانستان په سفارت کې د '''دوهم سکرتر''' په توګه دنده ترسره کړه.
په ۲۰۰۳ کال کې نوموړی یو ځل بیا اسلام‌آباد ته د دیپلوماتیک ماموریت لپاره ولاړ او د افغانستان په سفارت کې یې د '''لومړي سکرتر''' په توګه دنده ترسره کړه.
د دغو دواړو ماموریتونو پر مهال د افغانستان او پاکستان اړیکې، د افغان کډوالو موضوع، سیاسي اړیکې او سیمه‌ییز مسایل د افغانستان د بهرني تعامل له مهمو موضوعاتو څخه وو.
== ملي سیاسي بهیرونه ==
=== د اساسي قانون لویه جرګه ===
عبدالجبار نعیمي د کندهار ولایت د منتخب استازي په توګه د افغانستان د اساسي قانون په لویه جرګه کې ګډون وکړ. دغه جرګه د افغانستان د نوي اساسي قانون د تصویب له مهمو ملي بهیرونو څخه وه.

=== د ۲۰۰۴ کال ولسمشریزې ټاکنې ===
د  ۲۰۰۴ کال د افغانستان د جمهوري ریاست د ټاکنو په بهیر کې نعیمي په پاکستان کې د افغان کډوالو ترمنځ د حامد کرزي د ټاکنیز کمپاین د رهبرۍ او د ټاکنیزې پروسې د عامه پوهاوي په فعالیتونو کې ونډه واخېسته. 
په پاکستان کې د پراخ افغان مهاجر نفوس موجودیت ته په کتو، د ټاکنو په اړه عامه پوهاوی او په نوي سیاسي او انتخاباتي بهیر کې د کډوالو ګډون د لومړنیو جمهوري ټاکنو یوه مهمه برخه وه.

== د افغانستان د څلورو ولایتونو د والي په توګه ==

=== میدان وردګ ===

په ۲۰۰۵ز کال کې عبدالجبار نعیمي د میدان وردګو والي وټاکل شو. هغه تر ۲۰۰۸ کال پورې په دغه ولایت کې د والي په توګه دنده ترسره کړه.

د هغه د ماموریت پر مهال د دولتي ادارو د تنظیم، د حکومت او ولس ترمنځ د اړیکو، د قانون د حاکمیت، د کوکنارو د کښت پر وړاندې د اقداماتو او د پراختیايي پروژو د تعقیب موضوعاتو ته پاملرنه وشوه.
د دې دورې له یادو شویو پروژو څخه د میدان ـ بامیان سړک، د پولیسو د روزنې مرکز، د عدلي او امنیتي ادارو ودانۍ، ورزشي تاسیسات او د کرنیزو محصولاتو لپاره د سړو خونو جوړول یاد شوي دي.
د قومي مشرانو، علماوو، د خلکو استازو او دولتي مسئولینو ترمنځ مشورتي غونډې هم د ولایتي ادارې د فعالیتونو یوه برخه وه.

=== خوست ===

په ۲۰۱۰ کال کې عبدالجبار نعیمي د خوست والي وټاکل شو او شاوخوا پنځه نیم کاله یې په دغه ولایت کې دنده ترسره کړه.
خوست د خپل ستراتیژیک موقعیت، امنیتي وضعیت، قومي جوړښت او سوداګریز اهمیت له امله ځانګړي اداري شرایط درلودل.
د نعیمي د ماموریت پر مهال د ولایتي پراختیايي کمېټې غونډې، اوونیزې امنیتي شوراګانې، قومي جرګې، د سولې او روغې جوړې هڅې او له ولس سره مشورې د ولایتي حکومتولۍ له فعالیتونو څخه وې.
د ولایتي اداري کمپلکس، زندان، ۱۵۰ بستریز روغتون، پوځي روغتون، د خوست ـ غلام خان سړک، د ولسوالیو اداري ودانۍ، ورزشي تأسیسات او د ځوانانو مرکزونه د دې دورې له هغو پروژو څخه دي چې د ولایت له پراختیايي فعالیتونو سره تړاو لري.
پوهنه، روغتیا، زیربناوې، د سوداګرۍ چاپېریال، د دولتي ادارو ظرفیت لوړول او د امنیتي او ملکي ادارو ترمنځ همغږي د ولایتي ادارې له مهمو موضوعاتو څخه وو.

=== لغمان ===
په ۲۰۱۵ کال کې عبدالجبار نعیمي له خوست څخه لغمان ته د والي په توګه تبدیل شو.
په لغمان کې د هغه د ماموریت له مهمو موضوعاتو څخه اداري اصلاحات، ستراتیژیک پلان جوړونه، عامه خدمتونه، روغتیا، پوهنه، زیربناوې، د پراختیايي پروژو څارنه او ولسي مشارکت یاد شوي دي.
د سل ورځني کاري پلان، پراختیايي پروګرامونو، د ادارو د فعالیت ارزونې او د پروژو د مستقیمې څارنې په څېر اقدامات د دې دورې د اداري فعالیتونو برخه وو.
نوموړي تر ۲۰۱۸ز کال پورې د لغمان د والي په توګه دنده ترسره کړه.

=== کندوز ===
په ۲۰۱۸ز کال کې عبدالجبار نعیمي د کندوز والي وټاکل شو.
کندوز په هغه مهال له امنیتي، اقتصادي او ټولنیزو ستونزو سره مخ و. د کندوز ښار د جګړو او سقوطونو، اقتصادي زیانونو او امنیتي فشارونو د ولایت پر ټولنیز او اداري وضعیت اغېز کړی و.
د ولایتي ادارې له مهمو موضوعاتو څخه د دولتي ادارو د فعالیت تنظیم، له ولس سره اړیکې، د سوداګریز او ټولنیز ژوند ملاتړ او له ملي او نړیوالو شریکانو سره همغږي یاد شوي دي.
له علماوو، قومي مشرانو، ښځو، ځوانانو، سوداګرو او مدني ټولنې سره مشورې او له ملګرو ملتونو او نړیوالو مرستندویه ادارو سره اړیکې هم د دې دورې له فعالیتونو څخه وې.
عبدالجبار نعیمي د ۲۰۲۰ کال په مې میاشت کې له ولایت څخه استعفا وکړه.

== د حکومتولۍ او مدیریت سبک ==

د عبدالجبار نعیمي د اداري فعالیتونو په اړه په ځینو څرګندونو کې د هغه مدیریتي سبک د پیاوړتیا، اداري نظم، ساحوي حضور، له خلکو سره مستقیم تماس او د ادارو ترمنځ د همغږۍ له مفاهیمو سره تړل شوی دی.

د نعیمي د حکومتولۍ له اړخونو څخه له قومي مشرانو، دیني عالمانو، مخورو، ځوانانو، ښځو، سوداګرو او مدني استازو سره مشورې او مخامخ اړیکې هم یادې شوې دي.

=== ولسي مشارکت ===
د نعیمي د ولایتي ماموریتونو په اړه په موجودو روایتونو کې ولسي مشارکت د حکومتولۍ له مهمو برخو څخه بلل شوی دی.
قومي مشران، دیني عالمان، ځوانان، ښځې، سوداګر، مدني ټولنه او د خلکو نور استازي د ولایتونو د ځینو مهمو موضوعاتو په بحثونو او مشورو کې شامل شوي دي.
د سولې جرګې، د قومي شخړو د حل غونډې، امنیتي مشورې، پراختیايي ناستې او عامه غونډې د ولسي مشارکت له عملي بڼو څخه یادې شوې دي.

=== له نړیوالې ټولنې سره اړیکې ===
د افغانستان د جمهوریت پر مهال له ملګرو ملتونو، سفارتونو، نړیوالو مرستندویه ادارو او پراختیايي بنسټونو سره اړیکې د ولایتي ادارو د فعالیتونو یوه برخه وه.
د ولایتونو د اړتیاوو شریکول، د پراختیايي مرستو د جلب هڅې، ګډې غونډې، ساحوي لیدنې او د پروژو تعقیب د دغو اړیکو له مهمو برخو څخه وو.
د نعیمي پخوانۍ دیپلوماتیکه تجربه هم له نړیوالو استازو او ادارو سره د رسمي اړیکو په برخه کې د هغه د مسلکي سابقې یوه برخه وه.

=== شفافیت، عامه پوهاوی او له رسنیو سره اړیکې ===
د نعیمي د ولایتي ماموریتونو په اړه په ځینو روایتونو کې له رسنیو سره اړیکو او عامه معلوماتو ته هم اشاره شوې ده.
مطبوعاتي کنفرانسونه، مرکې، ساحوي لیدنې، ولسي غونډې، د پروژو پرانیستې او د ولایتي فعالیتونو په اړه عامه معلومات د حکومت او ولس ترمنځ د اړیکو له وسیلو څخه وو.
له محلي، ملي او نړیوالو رسنیو سره د فعالیتونو، ستونزو او اړتیاوو شریکول د عامه پوهاوي او معلوماتو رسولو له برخو څخه ګڼل شوي دي.

=== بشري او ټولنیز فعالیتونه ===
د نعیمي د سیاسي او اداري فعالیتونو ترڅنګ بشري او ټولنیزې موضوعګانې هم د هغه د کاري مسیر یوه برخه بلل شوې ده.
د کډوالۍ په کلونو کې له افغان کډوالو سره د اړیکو او د هغوی د ستونزو تجربه، په ولایتونو کې له خلکو سره اړیکې، د ښځو او ځوانانو د مشارکت موضوع، د پوهنې او روغتیا د خدمتونو پراختیا او د سولې او روغې جوړې هڅې د هغه د فعالیتونو له یادو شویو اړخونو څخه دي.

=== د حامدکرزي او محمد اشرف غني د حکومتونو پر مهال د والي په توګه فعالیت ===
عبدالجبار نعیمي د افغانستان د ولسمشر حامد کرزي او ولسمشر محمد اشرف غني د حکومتونو پر مهال د والي په توګه دنده ترسره کړه.
هغه د میدان وردګ، خوست، لغمان او کندوز په څلورو ولایتونو کې د والي په توګه دنده ترسره کړه. دغه ولایتونه له جغرافیایي، امنیتي، اقتصادي او ټولنیز پلوه له یو بل سره توپیر لري.
نوموړي د ۲۰۲۰ کال په مې میاشت کې د کندوز د والي له مقام څخه استعفا وکړه او په دې توګه یې د ولایتونو د والي په توګه د اوږدې مودې دنده پای ته ورسېده.

=== کلتوري او ويښتيايي هلې ځلې ===
د دولتي مسئولیتونو تر څنګ او د دغو مسؤلیتونو په دوران نعیمي د خپلې کاري تجربې د ثبت او مستندولو لپاره لیکنې او اثار هم خپاره کړي دي.
د هغه په مرسته او ابتکار د کتابونو او مقالو موضوعات د افغانستان د جمهوریت د دورې محلي حکومتولي، پراختیايي فعالیتونه، ولسي مشارکت، سیاسي او امنیتي وضعیت او د ولایتونو د ادارې له تجربو سره تړاو لري.
د '''بریالی ماموریت''' (''Successful Mission'') اثر د هغه د حکومتولۍ تجربو ته ځانګړې شوې لیکلې مجموعه ده.

د عبدالجبار نعیمي فعالیتونه د افغانستان د معاصر تاریخ له څو مهمو پړاوونو سره تړاو لري؛ له کډوالۍ او سیاسي ـ ټولنیز فعالیت څخه تر دیپلوماسۍ، اساسي قانون او ملي ټاکنیزو پروسو، او له دغو تجربو وروسته د میدان وردګ، خوست، لغمان او کندوز تر محلي حکومتولۍ پورې رسیږي.
د هغه د کاري مسیر په بېلابېلو پړاوونو کې ولسي مشارکت، مشورتي مدیریت، اداري نظم، د قانون حاکمیت، عامه پوهاوی، له رسنیو سره اړیکې، د افغانستان له نړیوالو شریکانو سره همغږي، بشري او ټولنیز مسئولیت او د سولې او روغې جوړې هڅې د فعالیتونو له مهمو موضوعاتو څخه یادې شوې دي.

== سرچینې ==
=== پښتو ===
- د افغانستان د چارو اداره – د چارواکو لست
د افغانستان د جمهوري ریاست د چارو اداره. (۲۰۱۵). د خوست ولایت د نوي والي د ټاکنې حکم. د جمهوري ریاست د چارو اداره

- پښتوک افغان خبري اژانس. (۲۰۱۴، د جون ۸). Khost officials to stay neutral in runoff: Naeemi [د خوست چارواکي به په دویم پړاو کې بې‌طرفه پاتې شي: نعیمي]. Pajhwok Afghan News

- د بریالی ماموریت کتاب

- خوست پېژندنه، کتاب

=== انګلیسي ===

Afghan Biographies. (n.d.). Naeemi, Abdul Jabar Jabbar. Afghan Biographies. Afghan Biographies – Abdul Jabar Naeemi

Asian Network for Free Elections. (2004). Afghanistan presidential election 2004: Election observation report. ANFREL. ANFREL – Afghanistan Presidential Election 2004 Report

Dawn. (2004, September 29). Taliban's threats not to affect voter registration. Dawn

Dawn. (2004, September 30). Refugees asked to vote for Karzai. Dawn
Pajhwok Afghan News. (2014, June 8). Khost officials to stay neutral in runoff: Naeemi. Pajhwok Afghan News

Pajhwok Afghan News. (2015, February 2). Key projects executed in Khost last year: Naeemi. Pajhwok Afghan News

Pajhwok Afghan News. (2020, April 3). Naeemi demands probe into mysterious fall of security bases. Pajhwok Afghan News

Embassy of Afghanistan in Canada. (2024, October 20). Participation in the book launch ceremony in Toronto. Embassy of Afghanistan in Canada


[[وېشنيزه:افغان سیاستوال]]
[[وېشنيزه:افغان دیپلوماتان]]
[[وېشنيزه:د افغانستان واليان]]
[[وېشنيزه:د افغانستان د حکومت چارواکي]]
[[وېشنيزه:افغان لیکوالان]]</text>
      <sha1>r3q8xr2o78o7mu9nobn4vrifofqf7oj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369475</id>
      <parentid>369474</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T11:36:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52079-32</username>
        <id>40806</id>
      </contributor>
      <origin>369475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17542" sha1="958soxio2lft4z9u63d4prpgcnmv4qx" xml:space="preserve">{{چارواکۍ
| name = عبدالجبار نعیمي
| image = 
| birth_date = [[۱۹۶۷ز]]
| birth_place = کندهار، افغانستان
| nationality = افغان
| occupation = افغان سیاستوال، دیپلومات، دولتي چارواکی
| known_for = وردګ، خوست، لغمان او کندوز پخوانی والي
}}

'''عبدالجبار نعیمي''' افغان سیاستوال او پخوانی دولتي چارواکی دی.
نوموړی دافغانستان په سیاسي کړیو کې یوه مشهوره څېره ده. نوموړی دکندهار ولایت په پنجوايي کې په۱۹۶۸م زیږیدلی دی. نوموړی د افغانستان اسلامي محاذ د رهبرۍ مهم غړی و. دوه ځله په پاکستان کې افغان ډپلوماټ پاتې شوی دی.
د افغانستان لپاره د ۲۰۰۴میلادي کال دولسمشرۍ دانتخاباتو کې د حامد کرزي دکمپاین مشر و. همداشان د اساسي قانون دتصویب لویه جرگه کې دکندهار دپنجوايي ولسوالۍ وکیل و. د افغانستان په میدان وردگو، خوست، لغمان او کندوز ولایتونو کې والي پاتې شوی او اوسمهال په کاناډا کې ژوند کوي.

== ژوند او کاري فعالیت ==
=== له افغانستان څخه د کډوالۍ کلونه او سیاسي فعالیت ===
د عبدالجبار نعیمي د سياسي او عامه فعالیت لومړنی مهم پړاو د افغانانو د کډوالۍ له کلونو سره تړاو لري. هغه د پیر سید احمد ګیلاني په مشرۍ د افغانستان د ملي اسلامي محاذ په چوکاټ کې سیاسي، ټولنیز او ولسي فعالیتونه ترسره کول.
په دغه دوره کې د افغان کډوالو ستونزې، بشري اړتیاوې، نړیوالې مرستې او د افغانستان د راتلونکي په اړه سیاسي فعالیتونه د افغان سیاسي او ټولنیز فعالیتونو له مهمو موضوعاتو څخه وو.
نعیمي وروسته د افغانستان د ملي اسلامي محاذ د کابل دفتر د مشر په توګه هم دنده ترسره کړه. د دې دورې فعالیتونه د هغه د سیاسي، ټولنیز او بشري کار د لومړنیو تجربو له ډلې ګڼل کېږي.

=== دیپلوماتیک ماموریتونه ===
د عبدالجبار نعیمي د مسلکي ژوند یوه برخه دیپلوماتیکو فعالیتونو ته ځانګړې شوې وه. نوموړي په دوو جلا پړاوونو کې د پاکستان په پلازمېنه اسلام‌آباد کې د افغانستان په سفارت کې دنده ترسره کړې ده.
په ۱۹۹۲ز کال کې هغه د افغانستان په سفارت کې د '''دوهم سکرتر''' په توګه دنده ترسره کړه.
په ۲۰۰۳ کال کې نوموړی یو ځل بیا اسلام‌آباد ته د دیپلوماتیک ماموریت لپاره ولاړ او د افغانستان په سفارت کې یې د '''لومړي سکرتر''' په توګه دنده ترسره کړه.
د دغو دواړو ماموریتونو پر مهال د افغانستان او پاکستان اړیکې، د افغان کډوالو موضوع، سیاسي اړیکې او سیمه‌ییز مسایل د افغانستان د بهرني تعامل له مهمو موضوعاتو څخه وو.
== ملي سیاسي بهیرونه ==
=== د اساسي قانون لویه جرګه ===
عبدالجبار نعیمي د کندهار ولایت د منتخب استازي په توګه د افغانستان د اساسي قانون په لویه جرګه کې ګډون وکړ. دغه جرګه د افغانستان د نوي اساسي قانون د تصویب له مهمو ملي بهیرونو څخه وه.

=== د ۲۰۰۴ کال ولسمشریزې ټاکنې ===
د  ۲۰۰۴ کال د افغانستان د جمهوري ریاست د ټاکنو په بهیر کې نعیمي په پاکستان کې د افغان کډوالو ترمنځ د حامد کرزي د ټاکنیز کمپاین د رهبرۍ او د ټاکنیزې پروسې د عامه پوهاوي په فعالیتونو کې ونډه واخېسته. 
په پاکستان کې د پراخ افغان مهاجر نفوس موجودیت ته په کتو، د ټاکنو په اړه عامه پوهاوی او په نوي سیاسي او انتخاباتي بهیر کې د کډوالو ګډون د لومړنیو جمهوري ټاکنو یوه مهمه برخه وه.

== د افغانستان د څلورو ولایتونو د والي په توګه ==

=== میدان وردګ ===

په ۲۰۰۵ز کال کې عبدالجبار نعیمي د میدان وردګو والي وټاکل شو. هغه تر ۲۰۰۸ کال پورې په دغه ولایت کې د والي په توګه دنده ترسره کړه.

د هغه د ماموریت پر مهال د دولتي ادارو د تنظیم، د حکومت او ولس ترمنځ د اړیکو، د قانون د حاکمیت، د کوکنارو د کښت پر وړاندې د اقداماتو او د پراختیايي پروژو د تعقیب موضوعاتو ته پاملرنه وشوه.
د دې دورې له یادو شویو پروژو څخه د میدان ـ بامیان سړک، د پولیسو د روزنې مرکز، د عدلي او امنیتي ادارو ودانۍ، ورزشي تاسیسات او د کرنیزو محصولاتو لپاره د سړو خونو جوړول یاد شوي دي.
د قومي مشرانو، علماوو، د خلکو استازو او دولتي مسئولینو ترمنځ مشورتي غونډې هم د ولایتي ادارې د فعالیتونو یوه برخه وه.

=== خوست ===

په ۲۰۱۰ کال کې عبدالجبار نعیمي د خوست والي وټاکل شو او شاوخوا پنځه نیم کاله یې په دغه ولایت کې دنده ترسره کړه.
خوست د خپل ستراتیژیک موقعیت، امنیتي وضعیت، قومي جوړښت او سوداګریز اهمیت له امله ځانګړي اداري شرایط درلودل.
د نعیمي د ماموریت پر مهال د ولایتي پراختیايي کمېټې غونډې، اوونیزې امنیتي شوراګانې، قومي جرګې، د سولې او روغې جوړې هڅې او له ولس سره مشورې د ولایتي حکومتولۍ له فعالیتونو څخه وې.
د ولایتي اداري کمپلکس، زندان، ۱۵۰ بستریز روغتون، پوځي روغتون، د خوست ـ غلام خان سړک، د ولسوالیو اداري ودانۍ، ورزشي تأسیسات او د ځوانانو مرکزونه د دې دورې له هغو پروژو څخه دي چې د ولایت له پراختیايي فعالیتونو سره تړاو لري.
پوهنه، روغتیا، زیربناوې، د سوداګرۍ چاپېریال، د دولتي ادارو ظرفیت لوړول او د امنیتي او ملکي ادارو ترمنځ همغږي د ولایتي ادارې له مهمو موضوعاتو څخه وو.

=== لغمان ===
په ۲۰۱۵ کال کې عبدالجبار نعیمي له خوست څخه لغمان ته د والي په توګه تبدیل شو.
په لغمان کې د هغه د ماموریت له مهمو موضوعاتو څخه اداري اصلاحات، ستراتیژیک پلان جوړونه، عامه خدمتونه، روغتیا، پوهنه، زیربناوې، د پراختیايي پروژو څارنه او ولسي مشارکت یاد شوي دي.
د سل ورځني کاري پلان، پراختیايي پروګرامونو، د ادارو د فعالیت ارزونې او د پروژو د مستقیمې څارنې په څېر اقدامات د دې دورې د اداري فعالیتونو برخه وو.
نوموړي تر ۲۰۱۸ز کال پورې د لغمان د والي په توګه دنده ترسره کړه.

=== کندوز ===
په ۲۰۱۸ز کال کې عبدالجبار نعیمي د کندوز والي وټاکل شو.
کندوز په هغه مهال له امنیتي، اقتصادي او ټولنیزو ستونزو سره مخ و. د کندوز ښار د جګړو او سقوطونو، اقتصادي زیانونو او امنیتي فشارونو د ولایت پر ټولنیز او اداري وضعیت اغېز کړی و.
د ولایتي ادارې له مهمو موضوعاتو څخه د دولتي ادارو د فعالیت تنظیم، له ولس سره اړیکې، د سوداګریز او ټولنیز ژوند ملاتړ او له ملي او نړیوالو شریکانو سره همغږي یاد شوي دي.
له علماوو، قومي مشرانو، ښځو، ځوانانو، سوداګرو او مدني ټولنې سره مشورې او له ملګرو ملتونو او نړیوالو مرستندویه ادارو سره اړیکې هم د دې دورې له فعالیتونو څخه وې.
عبدالجبار نعیمي د ۲۰۲۰ کال په مې میاشت کې له ولایت څخه استعفا وکړه.

== د حکومتولۍ او مدیریت سبک ==

د عبدالجبار نعیمي د اداري فعالیتونو په اړه په ځینو څرګندونو کې د هغه مدیریتي سبک د پیاوړتیا، اداري نظم، ساحوي حضور، له خلکو سره مستقیم تماس او د ادارو ترمنځ د همغږۍ له مفاهیمو سره تړل شوی دی.

د نعیمي د حکومتولۍ له اړخونو څخه له قومي مشرانو، دیني عالمانو، مخورو، ځوانانو، ښځو، سوداګرو او مدني استازو سره مشورې او مخامخ اړیکې هم یادې شوې دي.

=== ولسي مشارکت ===
د نعیمي د ولایتي ماموریتونو په اړه په موجودو روایتونو کې ولسي مشارکت د حکومتولۍ له مهمو برخو څخه بلل شوی دی.
قومي مشران، دیني عالمان، ځوانان، ښځې، سوداګر، مدني ټولنه او د خلکو نور استازي د ولایتونو د ځینو مهمو موضوعاتو په بحثونو او مشورو کې شامل شوي دي.
د سولې جرګې، د قومي شخړو د حل غونډې، امنیتي مشورې، پراختیايي ناستې او عامه غونډې د ولسي مشارکت له عملي بڼو څخه یادې شوې دي.

=== له نړیوالې ټولنې سره اړیکې ===
د افغانستان د جمهوریت پر مهال له ملګرو ملتونو، سفارتونو، نړیوالو مرستندویه ادارو او پراختیايي بنسټونو سره اړیکې د ولایتي ادارو د فعالیتونو یوه برخه وه.
د ولایتونو د اړتیاوو شریکول، د پراختیايي مرستو د جلب هڅې، ګډې غونډې، ساحوي لیدنې او د پروژو تعقیب د دغو اړیکو له مهمو برخو څخه وو.
د نعیمي پخوانۍ دیپلوماتیکه تجربه هم له نړیوالو استازو او ادارو سره د رسمي اړیکو په برخه کې د هغه د مسلکي سابقې یوه برخه وه.

=== شفافیت، عامه پوهاوی او له رسنیو سره اړیکې ===
د نعیمي د ولایتي ماموریتونو په اړه په ځینو روایتونو کې له رسنیو سره اړیکو او عامه معلوماتو ته هم اشاره شوې ده.
مطبوعاتي کنفرانسونه، مرکې، ساحوي لیدنې، ولسي غونډې، د پروژو پرانیستې او د ولایتي فعالیتونو په اړه عامه معلومات د حکومت او ولس ترمنځ د اړیکو له وسیلو څخه وو.
له محلي، ملي او نړیوالو رسنیو سره د فعالیتونو، ستونزو او اړتیاوو شریکول د عامه پوهاوي او معلوماتو رسولو له برخو څخه ګڼل شوي دي.

=== بشري او ټولنیز فعالیتونه ===
د نعیمي د سیاسي او اداري فعالیتونو ترڅنګ بشري او ټولنیزې موضوعګانې هم د هغه د کاري مسیر یوه برخه بلل شوې ده.
د کډوالۍ په کلونو کې له افغان کډوالو سره د اړیکو او د هغوی د ستونزو تجربه، په ولایتونو کې له خلکو سره اړیکې، د ښځو او ځوانانو د مشارکت موضوع، د پوهنې او روغتیا د خدمتونو پراختیا او د سولې او روغې جوړې هڅې د هغه د فعالیتونو له یادو شویو اړخونو څخه دي.

=== د حامدکرزي او محمد اشرف غني د حکومتونو پر مهال د والي په توګه فعالیت ===
عبدالجبار نعیمي د افغانستان د ولسمشر حامد کرزي او ولسمشر محمد اشرف غني د حکومتونو پر مهال د والي په توګه دنده ترسره کړه.
هغه د میدان وردګ، خوست، لغمان او کندوز په څلورو ولایتونو کې د والي په توګه دنده ترسره کړه. دغه ولایتونه له جغرافیایي، امنیتي، اقتصادي او ټولنیز پلوه له یو بل سره توپیر لري.
نوموړي د ۲۰۲۰ کال په مې میاشت کې د کندوز د والي له مقام څخه استعفا وکړه او په دې توګه یې د ولایتونو د والي په توګه د اوږدې مودې دنده پای ته ورسېده.

=== کلتوري او ويښتيايي هلې ځلې ===
د دولتي مسئولیتونو تر څنګ او د دغو مسؤلیتونو په دوران نعیمي د خپلې کاري تجربې د ثبت او مستندولو لپاره لیکنې او اثار هم خپاره کړي دي.
د هغه په مرسته او ابتکار د کتابونو او مقالو موضوعات د افغانستان د جمهوریت د دورې محلي حکومتولي، پراختیايي فعالیتونه، ولسي مشارکت، سیاسي او امنیتي وضعیت او د ولایتونو د ادارې له تجربو سره تړاو لري.
د '''بریالی ماموریت''' (''Successful Mission'') اثر د هغه د حکومتولۍ تجربو ته ځانګړې شوې لیکلې مجموعه ده.

د عبدالجبار نعیمي فعالیتونه د افغانستان د معاصر تاریخ له څو مهمو پړاوونو سره تړاو لري؛ له کډوالۍ او سیاسي ـ ټولنیز فعالیت څخه تر دیپلوماسۍ، اساسي قانون او ملي ټاکنیزو پروسو، او له دغو تجربو وروسته د میدان وردګ، خوست، لغمان او کندوز تر محلي حکومتولۍ پورې رسیږي.
د هغه د کاري مسیر په بېلابېلو پړاوونو کې ولسي مشارکت، مشورتي مدیریت، اداري نظم، د قانون حاکمیت، عامه پوهاوی، له رسنیو سره اړیکې، د افغانستان له نړیوالو شریکانو سره همغږي، بشري او ټولنیز مسئولیت او د سولې او روغې جوړې هڅې د فعالیتونو له مهمو موضوعاتو څخه یادې شوې دي.

== سرچینې ==
=== پښتو ===
- د افغانستان د چارو اداره – د چارواکو لست
د افغانستان د جمهوري ریاست د چارو اداره. (۲۰۱۵). د خوست ولایت د نوي والي د ټاکنې حکم. د جمهوري ریاست د چارو اداره

- پښتوک افغان خبري اژانس. (۲۰۱۴، د جون ۸). Khost officials to stay neutral in runoff: Naeemi [د خوست چارواکي به په دویم پړاو کې بې‌طرفه پاتې شي: نعیمي]. Pajhwok Afghan News

- د بریالی ماموریت کتاب

- خوست پېژندنه، کتاب

=== انګلیسي ===

Afghan Biographies. (n.d.). Naeemi, Abdul Jabar Jabbar. Afghan Biographies. Afghan Biographies – Abdul Jabar Naeemi

Asian Network for Free Elections. (2004). Afghanistan presidential election 2004: Election observation report. ANFREL. ANFREL – Afghanistan Presidential Election 2004 Report

Dawn. (2004, September 29). Taliban's threats not to affect voter registration. Dawn

Dawn. (2004, September 30). Refugees asked to vote for Karzai. Dawn
Pajhwok Afghan News. (2014, June 8). Khost officials to stay neutral in runoff: Naeemi. Pajhwok Afghan News

Pajhwok Afghan News. (2015, February 2). Key projects executed in Khost last year: Naeemi. Pajhwok Afghan News

Pajhwok Afghan News. (2020, April 3). Naeemi demands probe into mysterious fall of security bases. Pajhwok Afghan News

Embassy of Afghanistan in Canada. (2024, October 20). Participation in the book launch ceremony in Toronto. Embassy of Afghanistan in Canada


[[وېشنيزه:افغان سیاستوال]]
[[وېشنيزه:افغان دیپلوماتان]]
[[وېشنيزه:د افغانستان واليان]]
[[وېشنيزه:د افغانستان د حکومت چارواکي]]
[[وېشنيزه:افغان لیکوالان]]</text>
      <sha1>958soxio2lft4z9u63d4prpgcnmv4qx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د هېوادونو نوملړ د خالص صادراتو په اساس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24477</id>
    <revision>
      <id>369410</id>
      <parentid>335678</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T01:01:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23269" sha1="gmkv3k0h307c3iheh2hmpyd3ypo8r6z" xml:space="preserve">{{Outdated as of|2015|July|3|2011|}}

== [[WTO]] data ==
This table shows the biggest net exporter country and net importer country in [[Real versus nominal value (economics)|nominal]] [[U.S. dollar]]&lt;nowiki/&gt;s based on the [[WTO|World Trade Organization]]'s trade balance data.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://stat.wto.org/CountryProfile/WSDBCountryPFReporter.aspx?Language=E|title=Trade Profiles - Selection (maximum 10)|work=[[World Trade Organisation]]|publisher=[[WTO]]|accessdate=2012-11-28|تاريخ الأرشيف=2018-09-26|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180926013122/http://stat.wto.org/CountryProfile/WSDBCountryPFReporter.aspx?Language=E|url-status=dead|خونديځ نېټه=2018-09-26|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20180926013122/http://stat.wto.org/CountryProfile/WSDBCountryPFReporter.aspx?Language=E|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20180926013122/http://stat.wto.org/CountryProfile/WSDBCountryPFReporter.aspx?Language=E|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926013122/http://stat.wto.org/CountryProfile/WSDBCountryPFReporter.aspx?Language=E}}&lt;/ref&gt;

{| 
|-
| style=&quot;vertical-align:top;&quot; |

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:right;&quot;
|+ Surplus in Billion US-Dollar
! Rank || هېواد|| Surplus&lt;br /&gt;(2011)
|-
| 1. || align=&quot;&quot;| {{flag|Germany}} || 219.938
|-
| 2. || align=&quot;&quot;| {{flag|Russia}} || 198.760
|-
| 3. || align=&quot;&quot;| {{flag|China}} || 155.142
|-
| 4. || align=&quot;&quot;| {{flag|Saudi Arabia}} || 132.316
|-
| 5. || align=&quot;&quot;| {{flag|UAE}} || 80.000
|-
| 6. || align=&quot;&quot;| {{flag|Kuwait}} || 72.800
|-
| 7. || align=&quot;&quot;| {{flag|Qatar}} || 72.000
|-
| 8. || align=&quot;&quot;| {{flag|Norway}} || 67.982
|-
| 9. || align=&quot;&quot;| {{flag|Nigeria}} || 64.000
|-
| 10. || align=&quot;left&quot;| {{flag|Netherlands}} || 63.145
|-
| 11. || align=&quot;left&quot;| {{flag|Iran}} || 63.000
|-
| 12. || align=&quot;left&quot;| {{flag|Ireland}} || 60.786
|-
| 13. || align=&quot;left&quot;| {{flag|Kazakhstan}} || 50.079
|-
| 14. || align=&quot;left&quot;| {{flag|Venezuela}} || 45.002
|-
| 15. || align=&quot;left&quot;| {{flag|Angola}} || 44.500
|-
| 16. || align=&quot;left&quot;| {{flag|Singapore}} || 43.733
|-
| 17. || align=&quot;left&quot;| {{flag|Malaysia}} || 39.329
|-
| 18. || align=&quot;left&quot;| {{flag|South Korea}} || 30.801
|-
| 19. || align=&quot;left&quot;| {{flag|Iraq}} || 29.300
|-
| 20. || align=&quot;left&quot;| {{flag|Australia}} || 27.404
|-
| 21. || align=&quot;left&quot;| {{flag|Switzerland}} || 26.947
|-
| 22. || align=&quot;left&quot;| {{flag|Algeria}} || 26.937
|-
| 23. || align=&quot;left&quot;| {{flag|Taiwan}} || 26.819
|-
| 24. || align=&quot;left&quot;| {{flag|Azerbaijan}} || 25.600
|-
| 25. || align=&quot;left&quot;| {{flag|Indonesia}} || 25.117
|-
| 26. || align=&quot;left&quot;| {{flag|Oman}} || 22.900
|-
| 27. || align=&quot;left&quot;| {{flag|Brazil}} || 19.169
|-
| 28. || align=&quot;left&quot;| {{flag|Denmark}} || 15.546
|-
| 29. || align=&quot;left&quot;| {{flag|Belgium}} || 15.510
|-
| 30. || align=&quot;left&quot;| {{flag|Libya}} || 12.500
|-
|}

| style=&quot;vertical-align:top;&quot; |

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:right;&quot;
|+ Deficit in Billion US-Dollar
! Rank || Country|| Deficit&lt;br /&gt;(2011)
|-
| 1. || align=&quot;left&quot;| {{flag|USA}} || -784.775
|-
| 2. || align=&quot;left&quot;| {{flag|United Kingdom}} || -162.973
|-
| 3. || align=&quot;left&quot;| {{flag|India}} || -154.401
|-
| 4. || align=&quot;left&quot;| {{flag|France}} || -117.676
|-
| 5. || align=&quot;left&quot;| {{flag|Turkey}} || -105.862
|-
| 6. || align=&quot;left&quot;| {{flag|Spain}} || -64.691
|-
| 7. || align=&quot;left&quot;| {{flag|Hong Kong}} || -55.630
|-
| 8. || align=&quot;left&quot;| {{flag|Italy}} || -33.872
|-
| 9. || align=&quot;left&quot;| {{flag|Japan}} || -31.593
|-
| 10. || align=&quot;left&quot;| {{flag|Egypt}} || -28.375
|-
| 11. || align=&quot;left&quot;| {{flag|Greece}} || -27.773
|-
| 12. || align=&quot;left&quot;| {{flag|South Africa}} || -24.684
|-
| 13. || align=&quot;left&quot;| {{flag|Morocco}} || -22.950
|-
| 14. || align=&quot;left&quot;| {{flag|Portugal}} || -21.226
|-
| 15. || align=&quot;left&quot;| {{flag|Poland}} || -20.271
|-
| 16. || align=&quot;left&quot;| {{flag|Pakistan}} || -18.250
|-
| 17. || align=&quot;left&quot;| {{flag|Philippines}} || -15.968
|-
| 18. || align=&quot;left&quot;| {{flag|Lebanon}} || -15.086
|-
| 19. || align=&quot;left&quot;| {{flag|Ukraine}} || -14.134
|-
| 20. || align=&quot;left&quot;| {{flag|Romania}} || -13.532
|-
| 21. || align=&quot;left&quot;| {{flag|Austria}} || -12.408
|-
| 22. || align=&quot;left&quot;| {{flag|Bangladesh}} || -11.798
|-
| 23. || align=&quot;left&quot;| {{flag|Mexico}} || -11.391
|-
| 24. || align=&quot;left&quot;| {{flag|Jordan}} || -10.338
|-
| 25. || align=&quot;left&quot;| {{flag|Canada}} || -10.268
|-
| 26. || align=&quot;left&quot;| {{flag|Vietnam}} || -9.844
|-
| 27. || align=&quot;left&quot;| {{flag|Sri Lanka}} || -9.700
|-
| 28. || align=&quot;left&quot;| {{flag|Israel}} || -9.470
|-
| 29. || align=&quot;left&quot;| {{flag|Kenya}} || -9.026
|-
| 30. || align=&quot;left&quot;| {{flag|Dominican Republic}} || -9.000
|-
|}
|}

== CIA World Factbook data ==
This is a '''list of countries by [[net exports]] '''according to the [[CIA World Factbook]]. This list includes some non-sovereign entities, but only sovereign territories are ranked.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: right&quot;
! Rank
! هېواد
! Net exports&lt;br&gt;(millions [[International dollar|US$]])&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2078rank.html Exports] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190427111612/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2078rank.html |date=2019-04-27 }} &amp; [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2087rank.html Imports] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081004070323/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2087rank.html |date=2008-10-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081004070323/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook//rankorder/2087rank.html |date=2008-10-04 }}, [[The World Factbook]], [[Central Intelligence Agency]], accessed on April 17, 2011.&lt;/ref&gt;
! % GDP&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2195.html GDP (official exchange rate)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181227071047/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2195.html |date=2018-12-27 }}, [[The World Factbook]], [[Central Intelligence Agency]], accessed on April 17, 2011.&lt;/ref&gt;
! Year
|-
| — || align=&quot;&quot; | ''{{flag|European Union}}'' || 262,000 || — || 2007
|-
| 1 || align=&quot;&quot; | {{flag|Germany}} || 217,000 || 6.6% || 2010 est.
|-
| 2 || align=&quot;&quot; | {{flag|China, People's Republic of}} || 199,000 || 3.5% || 2010 est.
|-
| 3 || align=&quot;&quot; | {{flag|Russia}} || 139,400 || 9.4% || 2010 est.
|-
| 4 || align=&quot;&quot; | {{flag|Saudi Arabia}} || 136,130 || 31.3% || 2010 est.
|-
| 5 || align=&quot;&quot; | {{flag|Japan}} || 128,400 || 2.4% || 2010 est.
|-
| 6 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Norway}} || 62,980 || 15.2% || 2010 est.
|-
| 7 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Korea, South}} || 48,400 || 4.9% || 2010 est.
|-
| 8 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Ireland}} || 45,340 || 21.8% || 2010 est.
|-
| 9 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Kuwait}} || 44,670 || 38.1% || 2010 est.
|-
| 10 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Netherlands}} || 42,900 || 5.6% || 2010 est.
|-
| 11 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Nigeria}} || 42,150 || 20.4% || 2010 est.
|-
| 12 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Singapore}} || 40,800 || 17.4% || 2010 est.
|-
| 13 || align=&quot;left&quot; | {{flag|United Arab Emirates}} || 36,800 || 15.4% || 2010 est.
|-
| 14 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Malaysia}} || 36,000 || 16.4% || 2010 est.
|-
| 15 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Indonesia}} || 35,200 || 5.1% || 2010 est.
|-
| 16 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Qatar}} || 34,440 || 27.2% || 2010 est.
|-
| 17 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Thailand}} || 34,400 || 11.0% || 2010 est.
|-
| 18 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Angola}} || 33,550 || 39.1% || 2010 est.
|-
| 19 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Venezuela}} || 33,500 || 11.7% || 2010 est.
|-
| 20 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Kazakhstan}} || 29,120 || 22.2% || 2010 est.
|-
| - || align=&quot;left&quot; | {{flag|Taiwan}} ([[Republic of China]]) || 23,200 || 5.4% || 2010 est.
|-
| 22 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Azerbaijan}} || 21,035 || 40.3% || 2010 est.
|-
| 23 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Libya}} || 20,420 || 26.2% || 2010 est.
|-
| 24 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Iran}} || 19,720 || 5.8% || 2010 est.
|-
| — || align=&quot;left&quot; | {{flagicon|United States}}''{{flag|Puerto Rico}}'' || 17,800 || — || 2001
|-
| 25 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Oman}} || 16,820 || 31.3% || 2010 est.
|-
| 26 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Algeria}} || 15,590 || 9.8% || 2010 est.
|-
| 27 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Argentina}} || 15,400 || 4.4% || 2010 est.
|-
| 28 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Brazil}} || 12,000 || 0.6% || 2010 est.
|-
| 29 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Australia}} || 10,300 || 0.8% || 2010 est.
|-
| 30 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Chile}} || 10,050 || 5.0% || 2010 est.
|-
| 31 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Denmark}} || 8,540 || 2.7% || 2010 est.
|-
| 32 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Brunei}} || 8,060 || — || 2008 est.
|-
| 33 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Peru}} || 7,990 || 5.2% || 2010 est.
|-
| 34 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Czech Republic}} || 7,300 || 3.7% || 2010 est.
|-
| 35 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Iraq}} || 6,540 || 7.8% || 2010 est.
|-
| 36 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Hungary}} || 6,300 || 4.8% || 2010 est.
|-
| 37 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Switzerland}} || 6,300 || 1.2% || 2010 est.
|-
| 38 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Congo, Republic of the}} || 5,593 || 47.1% || 2010 est.
|-
| 39 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Turkmenistan}} || 4,784 || 17.1% || 2010 est.
|-
| 40 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Equatorial Guinea}} || 4,497 || 30.9% || 2010 est.
|-
| 41 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Finland}} || 4,420 || 1.9% || 2010 est.
|-
| 42 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Gabon}} || 4,370 || 34.8% || 2010 est.
|-
| 43 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Sweden}} || 4,000 || 0.9% || 2010 est.
|-
| 44 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Colombia}} || 3,980 || 1.4% || 2010 est.
|-
| 45 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Trinidad and Tobago}} || 3,826 || 18.0% || 2010 est.
|-
| 46 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Uzbekistan}} || 3,690 || 9.8% || 2010 est.
|-
| 47 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Burma}} || 3,309 || 9.3% || 2010 est.
|-
| 48 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Côte d'Ivoire}} || 3,235 || 14.5% || 2010 est.
|-
| 49 || align=&quot;left&quot; | {{flag|New Zealand}} || 3,000 || 2.2% || 2010 est.
|-
| 50 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Bahrain}} || 2,990 || 13.8% || 2010 est.
|-
| 51 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Papua New Guinea}} || 2,429 || 27.6% || 2010 est.
|-
| 52 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Slovakia}} || 1,750 || 2.0% || 2010 est.
|-
| 53 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Bolivia}} || 1,590 || 8.3% || 2010 est.
|-
| 54 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Zambia}} || 1,514 || 9.6% || 2010 est.
|-
| 55 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Austria}} || 1,400 || 0.4% || 2010 est.
|-
| 56 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Sudan}} || 1,294 || 2.0% || 2010 est.
|-
| 57 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Liechtenstein}} || 1,060 || — || 2009
|-
| 58 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Iceland}} || 942 || 7.3% || 2010 est.
|-
| 59 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Laos}} || 446 || 7.0% || 2010 est.
|-
| 60 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Chad}} || 405 || 5.3% || 2010 est.
|-
| 61 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Canada}} || 400 || 0.0% || 2010 est.
|-
| 62 || align=&quot;left&quot; | {{flag|San Marino}} || 271 || 17.7% || 2009
|-
| — || align=&quot;left&quot; | {{flagicon|United States}}''{{flag|American Samoa}}'' || 137 || — || FY04 est.
|-
| 63 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Suriname}} || 94 || — || 2006 est.
|-
| — || align=&quot;left&quot; | {{flagicon|United Kingdom}}''{{flag|Falkland Islands}}'' || 35 || — || 2004 est.
|-
| — || align=&quot;left&quot; | {{flagicon|New Zealand}}''{{flag|Tokelau}}'' || -1 || — || 2002
|-
| — || align=&quot;left&quot; | {{flagicon|United Kingdom}}''{{flag|Turks and Caicos Islands}}'' || -6 || — || 2000
|-
| — || align=&quot;left&quot; | {{flagicon|New Zealand}}''{{flag|Niue}}'' || -9 || — || 2004
|-
| — || align=&quot;left&quot; | {{flagicon|United Kingdom}}''{{flag|Montserrat}}'' || -16 || — || 2001 est.
|-
| 64 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Solomon Islands}} || -19 || — || 2006
|-
| 65 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Bhutan}} || -20 || — || 2008
|-
| — || align=&quot;left&quot; | {{flagicon|United Kingdom}}''{{flag|Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha}}'' || -26 || — || 2004 est.
|-
| 66 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Kiribati}} || -45 || — || 2004 est.
|-
| 67 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Marshall Islands}} || -60 || -37.1% || 2008 est.
|-
| — || align=&quot;left&quot; | {{flagicon|France}}''{{flag|Wallis and Futuna}}'' || -61 || — || 2004
|-
| — || align=&quot;left&quot; | {{flagicon|France}}''{{flag|Saint Pierre and Miquelon}}'' || -63 || — || 2005 est.
|-
| 68 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Guinea-Bissau}} || -67 || — || 2006
|-
| — || align=&quot;left&quot; | {{flagicon|New Zealand}}''{{flag|Cook Islands}}'' || -76 || -41.4% || 2005
|-
| 69 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Mauritania}} || -80 || — || 2006
|-
| 70 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Guinea}} || -83 || -1.9% || 2010 est.
|-
| 71 || align=&quot;left&quot; | {{flag|São Tomé and Príncipe}} || -86 || -46.0% || 2010 est.
|-
| 72 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Central African Republic}} || -91 || — || 2007 est.
|-
| 73 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Botswana}} || -99 || -0.8% || 2010 est.
|-
| 74 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Palau}} || -101 || — || 2004 est.
|-
| 75 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Comoros}} || -111 || — || 2006
|-
| 76 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Vanuatu}} || -116 || — || 2006
|-
| 77 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Tonga}} || -117 || — || 2006
|-
| 78 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Micronesia, Federated States of}} || -119 || — || 2004 est.
|-
| — || align=&quot;left&quot; | {{flagicon|Denmark}}''{{flag|Faroe Islands}}'' || -135 || -5.5% || 2008
|-
| — || align=&quot;left&quot; | {{flagicon|United Kingdom}}''{{flag|Virgin Islands, British}}'' || -162 || — || 2002 est.
|-
| 79 || align=&quot;left&quot; | {{flag|South Africa}} || -180 || -0.1% || 2010 est.
|-
| 80 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Samoa}} || -193 || — || 2006
|-
| 81 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Gambia, The}} || -199 || -19.1% || 2010 est.
|-
| 82 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Monaco}} || -200 || — || 2005
|-
| 83 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Dominica}} || -202 || — || 2006
|-
| 84 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Swaziland}} || -226 || -7.1% || 2010 est.
|-
| 85 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Burundi}} || -265 || -18.0% || 2010 est.
|-
| 86 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Ecuador}} || -280 || -0.5% || 2010 est.
|-
| 87 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Saint Kitts and Nevis}} || -299 || — || 2006
|-
| 88 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Grenada}} || -305 || — || 2006
|-
| 89 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Belize}} || -336 || -23.5% || 2010 est.
|-
| 90 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Sierra Leone}} || -344 || — || 2006
|-
| 91 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Seychelles}} || -367 || -39.9% || 2010 est.
|-
| 92 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Niger}} || -372 || — || 2006
|-
| — || align=&quot;left&quot; | {{flagicon|United States}}''{{flag|Virgin Islands, U.S.}}'' || -375 || — || 2001
|-
| — || align=&quot;left&quot; | {{flagicon|Denmark}}''{{flag|Greenland}}'' || -382 || -18.8% || 2008
|-
| 93 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Saint Vincent and the Grenadines}} || -385 || — || 2006
|-
| — || align=&quot;left&quot; | {{flagicon|United Kingdom}}''{{flag|Bermuda}}'' || -399 || — || 2006
|-
| 94 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Mongolia}} || -401 || -6.9% || 2010
|-
| 95 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Montenegro}} || -430 || — || 2003
|-
| 96 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Antigua and Barbuda}} || -439 || — || 2007 est.
|-
| — || align=&quot;left&quot; | {{flagicon|The Netherlands}}''{{flag|Curaçao}}'' || -464 || -9.1% || 2008 est.
|-
| 97 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Togo}} || -478 || -15.5% || 2010 est.
|-
| 98 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Malawi}} || -486 || -9.7% || 2010 est.
|-
| 99 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Burkina Faso}} || -489 || -5.6% || 2010 est.
|-
| 100 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Cameroon}} || -498 || -2.3% || 2010 est.
|-
| 101 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Somalia}} || -498 || — || 2006
|-
| 102 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Saint Lucia}} || -503 || — || 2006
|-
| 103 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Djibouti}} || -544 || — || 2009 est.
|-
| 104 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Madagascar}} || -546 || -6.6% || 2010 est.
|-
| 105 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Guyana}} || -552 || -25.1% || 2010 est.
|-
| — || align=&quot;left&quot; | {{flagicon|France}}''{{flag|New Caledonia}}'' || -657 || — || 2006
|-
| 106 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Estonia}} || -670 || -3.6% || 2010 est.
|-
| 107 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Benin}} || -687 || -10.6% || 2010 est.
|-
| 108 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Eritrea}} || -713 || -31.6% || 2010 est.
|-
| 109 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Syria}} || -730 || -1.2% || 2010 est.
|-
| 110 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Cape Verde}} || -744 || -47.3% || 2010 est.
|-
| 111 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Lesotho}} || -781 || -43.4% || 2010 est.
|-
| 112 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Maldives}} || -804 || — || 2009 est.
|-
| 113 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Rwanda}} || -821 || -14.4% || 2010 est.
|-
| — || align=&quot;left&quot; | {{flagicon|United Kingdom}}''{{flag|Cayman Islands}}'' || -863 || -38.3% || 2008
|-
| 114 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Namibia}} || -875 || -7.6% || 2010 est.
|-
| 115 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Yemen}} || -888 || -3.0% || 2010 est.
|-
| — || align=&quot;left&quot; | ''{{flag|Aruba}}'' || -930 || — || 2006
|-
| 116 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Slovenia}} || -990 || -2.1% || 2010 est.
|-
| 117 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Mozambique}} || -1,010 || -9.9% || 2010 est.
|-
| 118 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Lithuania}} || -1,050 || -2.9% || 2010 est.
|-
| 119 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Korea, North}} || -1,099 || -3.9% || 2009
|-
| 120 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Malta}} || -1,120 || -14.4% || 2010 est.
|-
| 121 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Barbados}} || -1,201 || — || 2006
|-
| 122 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Latvia}} || -1,259 || -5.4% || 2010 est.
|-
| 123 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Israel}} || -1,290 || -0.6% || 2010 est.
|-
| 124 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Italy}} || -1,300 || -0.1% || 2010 est.
|-
| 125 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Cambodia}} || -1,318 || -11.6% || 2010 est.
|-
| 126 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Kyrgyzstan}} || -1,393 || -31.3% || 2010 est.
|-
| 127 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Andorra}} || -1,410 || — || 2009
|-
| — || align=&quot;left&quot; | {{flagicon|France}}''{{flag|French Polynesia}}'' || -1,495 || — || 2005 est.
|-
| 128 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Congo, Democratic Republic of the}} || -1,500 || — || 2009 est.
|-
| 129 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Zimbabwe}} || -1,503 || -27.0% || 2010 est.
|-
| 130 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Nicaragua}} || -1,518 || -23.8% || 2010 est.
|-
| 131 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Uganda}} || -1,533 || -9.0% || 2010 est.
|-
| 132 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Paraguay}} || -1,595 || -9.3% || 2010 est.
|-
| 133 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Uruguay}} || -1,600 || -3.9% || 2010 est.
|-
| 134 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Bahamas, The}} || -1,727 || — || 2006
|-
| 135 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Mauritius}} || -1,894 || -20.1% || 2010 est.
|-
| 136 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Fiji}} || -1,918 || — || 2006
|-
| 137 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Macedonia, Republic of}} || -1,942 || -21.2% || 2010 est.
|-
| 138 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Tajikistan}} || -1,983 || -35.6% || 2010 est.
|-
| 139 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Mali}} || -2,064 || — || 2006
|-
| 140 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Kosovo}} || -2,073 || -64.0% || 2007 est.
|-
| 141 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Armenia}} || -2,142 || -24.3% || 2010 est.
|-
| 142 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Haiti}} || -2,197 || -33.3% || 2010 est.
|-
| 143 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Moldova}} || -2,210 || -41.3% || 2010 est.
|-
| 144 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Senegal}} || -2,362 || -18.7% || 2010 est.
|-
| 145 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Belgium}} || -2,500 || -0.5% || 2010 est.
|-
| 146 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Tanzania}} || -2,525 || -11.3% || 2010 est.
|-
| 147 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Georgia}} || -2,538 || -22.6% || 2010 est.
|-
| — || align=&quot;left&quot; | {{flagicon|United Kingdom}}''{{flag|Gibraltar}}'' || -2,696 || — || 2004 est.
|-
| 148 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Ghana}} || -2,854 || -15.8% || 2010 est.
|-
| 149 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Honduras}} || -2,999 || -19.6% || 2010 est.
|-
| 150 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Mexico}} || -3,000 || -0.3% || 2010 est.
|-
| 151 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Albania}} || -3,040 || -25.8% || 2010 est.
|-
| — || align=&quot;left&quot; | ''{{flag|West Bank}}'' || -3,243 || -48.8% || 2008
|-
| 152 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Costa Rica}} || -3,310 || -9.3% || 2010 est.
|-
| 153 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Bulgaria}} || -3,450 || -7.7% || 2010 est.
|-
| 154 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Panama}} || -3,530 || -13.0% || 2010 est.
|-
| 155 || align=&quot;left&quot; | {{flag|El Salvador}} || -3,603 || -16.5% || 2010 est.
|-
| 156 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Sri Lanka}} || -3,692 || -7.7% || 2010 est.
|-
| 157 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Ukraine}} || -3,830 || -2.8% || 2010 est.
|-
| 158 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Jamaica}} || -3,891 || -28.3% || 2010 est.
|-
| 159 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Tunisia}} || -3,910 || -8.9% || 2010 est.
|-
| 160 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Guatemala}} || -4,180 || -10.3% || 2010 est.
|-
| 161 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Nepal}} || -4,411 || — || 2009
|-
| 162 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Bosnia and Herzegovina}} || -4,416 || -27.1% || 2010 est.
|-
| — || align=&quot;left&quot; | ''{{flagicon|China}}{{flag|Macau}}'' || -4,630 || — || 2010 est.
|-
| 163 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Bangladesh}} || -5,100 || -5.1% || 2010 est.
|-
| 164 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Kenya}} || -5,259 || -16.2% || 2010 est.
|-
| 165 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Belarus}} || -5,300 || -10.0% || 2010 est.
|-
| 166 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Jordan}} || -5,637 || -20.8% || 2010 est.
|-
| 167 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Cyprus}} || -5,730 || -25.2% || 2010 est.
|-
| 168 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Ethiopia}} || -5,788 || -18.7% || 2010 est.
|-
| 169 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Luxembourg}} || -5,850 || -11.2% || 2010 est.
|-
| 170 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Liberia}} || -5,946 || — || 2006
|-
| 171 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Serbia}} || -6,080 || -15.6% || 2010 est.
|-
| 172 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Poland}} || -6,600 || -1.4% || 2010 est.
|-
| 173 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Cuba}} || -6,939 || -12.1% || 2010 est.
|-
| 174 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Romania}} || -7,930 || -5.0% || 2010 est.
|-
| 175 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Dominican Republic}} || -8,369 || -16.5% || 2010 est.
|-
| 176 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Philippines}} || -9,180 || -4.9% || 2010 est.
|-
| 177 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Croatia}} || -9,420 || -15.7% || 2010 est.
|-
| 178 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Vietnam}} || -12,270 || -12.0% || 2010 est.
|-
| 179 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Pakistan}} || -12,420 || -7.1% || 2010 est.
|-
| 180 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Lebanon}} || -12,783 || -32.7% || 2010 est.
|-
| 181 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Morocco}} || -19,700 || -21.5% || 2010 est.
|-
| 182 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Egypt}} || -21,180 || -9.8% || 2010 est.
|-
| 183 || align=&quot;left&quot; | {{flag|Portugal}} || -21,950 || -9.8% || 2010 est.
|-
| 184 || align=&quot;&quot; | {{flag|Greece}} || -23,760 || -7.9% || 2010 est.
|-
| — || align=&quot;&quot; | {{flagicon|China}}''{{flag|Hong Kong}}'' || -42,800 || -19.1% || 2010 est.
|-
| 185 || align=&quot;&quot; | {{flag|Turkey}} || -48,900 || -6.7% || 2010 est.
|-
| 186 || align=&quot;&quot; | {{flag|Spain}} || -56,300 || -4.1% || 2010 est.
|-
| 187 || align=&quot;&quot; | {{flag|France}} || -69,000 || -2.7% || 2010 est.
|-
| 188 || align=&quot;&quot; | {{flag|India}} || -126,000 || -8.8% || 2010 est.
|-
| 189 || align=&quot;&quot; | {{flag|United Kingdom}} || -140,900 || -6.2% || 2010 est.
|-
| 190 || align=&quot;&quot; | {{flag|United States}} || -633,000 || -4.3% || 2010 est.
|}

== سرچینې ==
{{reflist}}

== نور ولولئ ==
{{Finance country lists}}

[[Category:Lists of countries by product exports|Net exports]]</text>
      <sha1>gmkv3k0h307c3iheh2hmpyd3ypo8r6z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>میرکوري سیټي ټاور</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26014</id>
    <revision>
      <id>369446</id>
      <parentid>358590</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T03:43:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1475" sha1="kuiy9z6msbg2kdaqf6tzvngccfavgg8" xml:space="preserve">[[file:Mercury City Tower July.jpg|left|200px]]'''میرکوري سیټي ټاور''' ( روسي ژبه: Меркурий Сити Тауэр)  په [[مسکو]] کې د 1109 پښو دنگ څکلکی دی چې په اروپا کې یو د لوړو ودانیو څخه دی.


== سرچینې ==
{{Reflist}}
* انګریزي ویکیپیډیا
== باندنۍ تړنې ==
{{Commons category|Mercury City Tower|میرکوري سیټي ټاور}}
* {{official website|http://www.mercury-city.com/en/}} 
* [http://www.posokhin.ru M.M. Posokhin, russian architect website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191227095556/http://www.posokhin.ru/ |date=2019-12-27 }}
* [https://web.archive.org/web/20120823093743/http://www.mosproject2.ru/project_popup.asp?id=113 Mosproject-2, russian architect agency's website]
* [http://www.mosproject2.ru/project_popup.asp?id=113 Mosproject-2, the project on the russian architect agency's website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120823093743/http://www.mosproject2.ru/project_popup.asp?id=113 |date=2012-08-23 }}
* [http://www.fw-p.com/default.aspx?page=5&amp;type=99&amp;project=319&amp;focus=3 The project on Frank Williams &amp; Partners Architects LLP's website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304064535/http://www.fw-p.com/default.aspx?page=5&amp;type=99&amp;project=319&amp;focus=3 |date=2016-03-04 }}


[[وېشنيزه:روسیه]]
[[وېشنيزه:د روسیې لوړي وادني]]
[[وېشنيزه:ودانۍ]]</text>
      <sha1>kuiy9z6msbg2kdaqf6tzvngccfavgg8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>محمد قسیم باور مراد</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29828</id>
    <revision>
      <id>369439</id>
      <parentid>307635</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T03:26:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="110880" sha1="ks6uxn573nbxrm8o9a8byz9yljhiiq1" xml:space="preserve">{{تصديق}}
'''څېړنپوه پوهاند محمد قسیم باور مراد''' په 1356 لمریز کال د مراد علي له لېسې فارغ دی. نوموړی په 1356 کال کې د کانکور ازموینې څخه وروسته د کابل پولیتخنیک ته بریالی شو، چې د شته ذکاوت او لیاقت له مخې بیا د لوړو زده کړو د بشپړولو په موخه پخواني شوروي اتحاد ته واستول شو او په 1365 لمریز کال کې  د فزیکي کېمیا په څانګه کې ماسټري واخېسته او په 1367 لمریز کال کې د روسي ژبې د ادبیاتو په برخه کې د ډېپلوم له اخېستلو وروسته هېواد ته راستون شو. ښاغلی پوهاند همدې کال په عقرب (17/8/1367) کې د ننګرهار پوهنتون د انجنیرۍ په پوهنځي کې د نوماند پوهنیار په علمي رتبه د استاد په توګه په دنده وګومارل شو او د 1371 کال د لیندۍ  تر میاشتې يې هلته استاد و. له 1371 کال څخه تر 1373 لمریز کال پورې د کابل پوهنتون د طبیعي علومو په پوهنځي کې او له 1373 – 1395 د علومو اکاډمۍ د طبیعي علومو په برخه کې په علمي- څېړنیزو چارو بوخت و.
نوموړی د علومو اکاډمۍ د اصولو او مقرراتو سره سم د علمي- څېړنیزو پروژو په بشپړولو سره بېلابېلې علمي رتبې ترلاسه کړي دي چې په پای کې په 1389 لمریز کال کې یې د څېړنپوه (پوهاند) د علمي رتبی ویاړ ترلاسه کړ. څېړنپوه محمد قسیم باور د علومو په اکاډمۍ  کې د ډېپارټمېنټ آمر، د کېمیا، بیولوجي او زراعت مرکز د علمي منشي او د کېمیا د انسټېټیوټ د مشر په توګه دندې سرته رسولي دي،همدارنګه یې د علومو اکاډمۍ د (طبیعت) په نوم د علمي مجلې او د پوهنې وزارت د عرفان مجلې دکتنپلاوي غړیتوب هم درلود.
د پوهاند باور تر (40) ډېر علمي- څېړنیز اثار چې کتابونه او علمي مقالې دي؛ د علومو اکاډمۍ په علمي مجلو او له اکاډمۍ څخه بهر په نورو مجلو کې چاپ شوي او په ګڼ شمېر علمي سېمینارونو او کنفرانسونو کې يې فعاله ونډه اخېستې ده. د څېړنپوه باور تر علمي لارښوونې لاندې د علومو په اکاډمۍ کې یو شمېر علمي پروژې بشپړې او د یو شمېرو نورو کار يې تر لاس لاندی دی. څېړنپوه باور سږ د رنځورۍ له امله کورناستی شو، خو په اوسني وخت کې يې هم له قلم او علمي لیکنو څخه مخ نه دی اړولی او د بېلابېلو دولتي او نادولتي مؤسسو سره  اړیکې ساتي. پوهاند باور مراد د یو علمي کاله روڼ ستوری دی، د سا ینسي پوهې او ماسترۍ سره سره د پښتو، پاړسو او روسي ادبیاتو سره نږدې دی، او سیا سي پوهه او وطنپاله او قامپالنه یې هم درنه او ښېرازه ده. پوهاند باور مراد د خادم بابا رح لاروی دی.
==زوکړه==
==زده کړې==
==لیکنې==
        سر محقق محمد قسیم مراد  
عضومرکزعلمی کیمیا، بیولوژی وزراعت


فرسا یش فلزات وطرق جلوگیری 
     فرسايش يا خوردگي معمولاٌ به فلزات ارتباط داده ميشود، اما سنگ،چوب،موادپوليمیري وغيره نیز درمعرض فرسايش قرار مي گيرند.
     فرسايش فلزات طبق قوانين طبيعت صورت مي گيرد وبه همين اساس ازبين بردن کلی آن ممكن نيست، اما ممكن است جلو پيشرفت سريع آن گرفته شود.
     پرابلم جلو گيري از فرسايش فلزات ازهمان آغاز استفاده از آنها عرض وجود مینماید. در ابتداء مردم تلاش مي كردند با استفاده از چربي هاي مختلف فلزات را از تأثيرات ناگوار اتموسفير محافظت نمايند،اما به مرور زمان آهسته آهسته تجربه وفهم مردم بيشترشده وشيوه هاي ديگرجلوگیری ازفرسایش چون ملمع کاری و پوشش آنها توسط فلزات مانند قلعی،مس، المونیم وغیره رايج شده است.
   مواد فلزی نظربه محیط ماحول ازاثرتعامل کیمیاوی مورد تخریب خود بخودی قرارمیگیرند که این عملیه بنام Corrosion (کلمهٔ لاتینی “Corrodere” خورده شدن یا فرسایش) یاد میشود.  
         فرسايش عبارت ازتعامل كيمياوي فلزات با محيط ماحول است كه سبب تخريب آنها ميشود. درعمليه فرسايش فلزات، اكسيد يشن هتروجني فلز به وقوع مي پيوند د كه سبب ارجاع آنها ميگرد د(5).
        فرسایش فلزات یا خوردگی پدیدهٔ خوبخودی است که انسان ازبدوپیدایش فلزات با آن روبرواست.
       پد یدهٔ فرسایش خود بخودی فلزات به مفهوم ترمود ینامیکی آن درجهتی پیش میــرود تا فلزراکاملاتخریب نماید. اگرآهن دراتموسفیرهوا قرار داده شود، سطح  خارجی آنرا زنگ می زند یعنی درنتیجهٔ عملیهٔ اکسید یشن ،اکسا ید آهن تشکیل می گردد که یک نوع خوردگی یا زنگ آهن است وپديده خود بخودی میباشد.
    هرعملیهٔ خود بخودی درصد د میبا شد تا به حالت اولیهٔ خود بازگردد، زیرا بازگشت به حالت اولیه یک مسیرخود بخودی و طبیعی است، اما عملیهٔ غیرخود بخودی مانند استخراج فلزات مختلف از معادن مربوطه نیاز به صرف انرِژی، هزینه ومواد ویژه دارد. پس فلزات استخراج شده میل دارند  تا به حالت اصلی و اولی خود بازگردند. 
     انواع عمده  فرسايش فلزات عبارت از فرسايش درگازات (فرسايش گازي) وفرسايش درمحلول هاي الكتروليت (فرسايش الكتروکیمیاوی) است.
       فرسايش يا خوردگي فلزات درنتيجه تعاملات كيمياوي والكتروکیمیاوی فلزات با محيط ماحول صورت میگیرد.
     فرسايش كيمياوي عبارت ازتعامل سطح فلزبا محيط ماحول است كه درسطح جدائي فاز باعث به وجود آمدن پروسه هاي الكتروکیمیاوی نمي گردد. نمونه ساده فرسايش كيــــمياوي عبارت ازتعامل آهن با اكسيجن است كه تحت درجه معين حرارت صورت مي گيرد وباعث تشكيل اكسايد مربوطه ميشود:
    2  Fe2O3 .2H2O	4 Fe  +3 O2 +2H2O 
       اكسايد تشكيل شده آهن (2Fe2O3.2H2O)  عبارت از زنگ آهن یا خورده شدن آهن به شكل پودر داراي رنگ روشن نصواري مي باشد. اكثرفلزات درمحیط ماحول توسط پردۀ ضخيم از اكسايد مربوط پوشا نیده  ميشوند كه مانع نفوذ اكسيجن هوا و آب به عمق فلز ميگردد و به اين وسيله از اكسيد يشن بعدي آنها جلو گيري به عمل مي آيد (2). 
      فرسایش فلزات درمحیط تیزابی ازاثر به وجود آمدن عنصرگالوانيكي رخ مي دهد،که این يكنوع تخريب الكتروکیمیاوی است.اگر دو فلز داراي پوتنسيال متفاوت اكسيد يشني- ريدكشني دريك محلول الكتروليت مانند آب باران داراي كاربن داي اكسايد منحل باهم درتماس قرارگیرند،دراين صورت عنصرگالوانيكي يا عنصر فرسايشي به وجود مي آيد.
   عنصر فرسايشي نه تنها درصورت تماس دوفلز جداگانه به وجود مي آيد، بلكه درصورتیكه ساختمان سطح خارجي عين فلز يكسان نباشد، نيز تشكيل ميگردد.
       فرسايش الكتروکیمیاوی شامل فرسايش هاي هايدروجني واكسيجني ميباشد. اگر آيون هاي H3O+ و يا ماليكول آب (H2O) ارجاع شوند ، دراين صورت گفته ميشود كه فرسايش هايدروجني رخ داده است. پروسه ارجاع شدن آيون هاي ياد شده طبق شيماي ذيل صورت مي گيرد:
2H3O+  + 2e-              2H2O + H2
2H2O  +2e-                       2OH-  +  H2      يا
    هایدروجن درمحيط هاي خنثي يا قلوي قوي آزاد نمي گردد، بلكه اكسيجن ارجاع میشود. دراين صورت گفته ميشود كه فرسايش اكسيجنی به وقوع پيوسته است. شيماي آن قرارذيل است:
O2  +2H2O  + 4e-              4OH-
   فرسايش گازي در حرارت هاي بلند، هنگامي كه تراكم رطوبت به سطح فلز ناممكن باشد، صورت مي گيرد.پوشش داش ها،پرزه هاي انجن هاي احتراق داخلي وغيره درمــــــعرض فرسايش گازي قرارميگيرند(3).
   فلزاتي كه ازاثرحرارت موردتغیيرشكل قرارميگيرند نيزبه فرسايش گازي مواجه ميشوند. درنتيجه فرسايش گازي درسطح فلزات مركبات مربوطه مانند اكسايد ها،سلفايدها وامثال آنها تشكيل ميشوند.
    موارد فرسايش درمحلول هاي آبي ارتباط به فرسايش الکتروکیمیاوی دارد.به طورمثال، قسمــت هاي زيرآب كشتي ها، ديگ هاي بخار، نل هاي زيرزميني وغيره مورد فرسايش الكتروکیمیاوی قرارمي گيرند. فرسايش فلزات دراتموسفيرمرطوب نيزازجمله فرسايش الكتروکیمیاوی است.درنتيجه فرسايش الكتروکیمیاوی اكسيد يشن فلز ميتواند باعث تشكيل محصولات غيرمنحل( مانند زنگ) و يا انتقال فلز به محلول به شكل آيونها شود.
      فرسايش در آبهاي طبيعي، محلول ها، فرسايش اتموسفيري، فرسايش درخاك وفرسايش تماسي (كانتكتي) ازجمله مهمترين موارد فرسايش الكتروکیمیاوی اند (1).
     فرسايش پديده نا مطلوب است واگر ازآن جلوگيري نگردد، زيان هاي بزرگ اقتصاد ي را درقبال خواهد داشت.اخرين ارقام موجود نشان ميدهدكه مخارج سالانه مبارزه با فرسايش فلزات درايالات متحده امريكا 3‚1% ودركشورآ لمان اين رقم 8‚2% عايد ملي راتشكيل مي دهد.درمجموع مخارج مبارزه با خوردگي فلزات دركشورهاي پيشرفته صنعتي از2الي 4% عايدات ملي شان رااحتوا میکند.
     برآوردي كه درمورد اضرار فرسايش فلزات صورت گرفته، نشان مي دهد كه هزينه آن درسطح جهان سالانه بالغ برپنج ميليارد دالراست(4). 
           ضايع شدن نفت ياگازازلوله هايیكه درمعرض فرسايش قرارگرفته اند، گنديدن مواد خوراكي،ازدست رفتن صحت و در برخی حالات حيات انسانها وغيره مواردي اند كه علت آنرا فرسايش فلزات تشكيل ميدهد، لذا مبارزه  دربرابر فرسايش يك امرمهم اقتصاد ملي كشورها راتشكيل داده واز همين جهت براي مبارزه با پديده فرسايش مصارف هنگفت مالي صورت مي گيرد.                                                
           فرسايش فلزات سبب كاهش اطمینانيت كارپرزه جات،دستگاه ها،تأسيسات بزرگ صنعتي،وسايل وتجهيزات عرصه هاي صنايع خفيفه ,ثقیله وغيره ميشود. خوردگي فلزات همچنان باعث بروز ناخالصي ها درمحصولات توليدي شده  واز كيفيت آنها مي كاهد.
    درنتيجه فرسايش فلزات سالانه 1,5—2%  ذخاير جهاني فلزات ازدست ميروند. چنانچه درسال 1974 درشوروي سابق 14 ميلياردروبل ودرسال1975  درايالات متحده امريكا مبلغ 15 ميليارد دالر به منظورجلوگيري ازفرسايش فلزات به مصرف رسيده است(7).
         بيشترين ضررفرسايش هزينه هاي است كه براي جلو گيري ازآن تحميل ميشود.بناءٌ فرسايش فلزات صدمه بزرگ را برپيكر اقتصاد جهاني وارد مي نمايد وبراي كاهش اضرار آن لازم است مساعي دوامدار به خرچ داده شود.
     طرق متعد د مقابله با فرسايش يا خوردگي فلزات وجود دارد كه برخي از آنها مختصراٌ تذكر داده مي شود:
	 ساده ترين راه مقابله با خوردگي پوشش فلزات توسط يك لايه رنگ است. با استفاده ازرنگها به صورت استر و رويه ارتباط فلز با محيط تا اندازه اي قطع ميگردد و در نتيجه موجب محافظت عناصر فلزي ميشود.
	پوشش هاي فاسفاتي وكروماتي وسيله ديگري اســـــت كه ازفرسايش فلزات جلوگيري ميكند.چون فسفات ها وكروماتها غيرمنحل اند،لذا با استفاده ازمحلول هاي مثل تیزاب گوگــــــردبامقدارمعين ازنمك هاي فسفات يا كرومات قسمت سطحي فلزرا تبديل بــــه فسفات يا كرومات آن فلز مي كنند.درنتيجه فسفاتهاوكرومات ها به سطح فلز چسپيده و به حيث پوشش هاي محافظوی در محيط هاي خنثي ميتوانند كارائي داشته باشند.                                                                                           
   پوشش هاي فسفات و كرومات بيشتر به اين دليل فراهم ميشوند كه بالاي آنها بتوان پوششهاي رنگ رابرروي قطعات فلزي به كاربرد.پس پوششهاي متذكره به عنوان استر نيزمورد استفاده قرار گرفته ميتوانند، زيرا كه وجود اين پوشش ها ارتباط رنگ را با فلز محكمتر مي سازد. نا گفته نبايد گذاشت كه رنگ ها كم وبيش داراي تخلخل اند و اگر این مطلب مد نظرگرفته نشود، دسترسي به هدف جلو گيري ازخوردگي برآورده نمی شود.
	نشكيل اكسايد هاي بعضي فلزات برسطح آنها نيزازخوردگي جلو گيري ميكند. به طور مثال اكسايد المونيم برروي فلز المونيم مي چسپد كه مانع تأ ثيرات اتموسفير بالاي آن ميشود و مقاومت خوب در مقابل خوردگي دارد. همچنين توسط عمليه الكتروليز آهن رابه اكسايد آهن سياه رنگ تبديل مي كنند كه در برابر خوردگي مقاومت بیشتر دارد.
	پوشش قلعي نيزبراي جلوگيري از خوردگي درصنعت مورداستفاده قرارميگيرد،زيرا قلعي از جمله فلزاتي است كه به آساني اكسيد يشن شده واز طريق ايجاد اكسايد آن در مقابل تأثيرات اتموسفيراز خود مقاومت نشان مي دهد ودرمحيط هاي بسيارمـــــخرب   ( تيزابي وقلوي) پايداري قابل ملاحظه دارد.به همين سبب درمواردي خاصي كـــــــه فرسايش قابل كنترول نباشدازپوششهاي قلعي استفاده ميشود. پوشش هاي قلعي عمدتاٌ در صنعت كنسروسازي بر روي ظروف آهني به كار برده ميشوند. 
	يكي ازراه هاي مؤثر مقابله با فرسايش وارد كردن تغیيرات درمحيط فرسايشي است . اين شيوه زماني به كاربرده ميشودكه جسم دفاع شونده درحجم محدودمايع قراربگيرد. موادیكه دراينصورت به محيط علاوه ميگردد،سرعت عمليه خوردگــي يا فرسايش را كاهش ميدهد.اين مواد كه به نام انگيبيترها (بطي كننده ها يا سد کننده ها) ياد ميشوند، به مقداركم هم ميتوانند درمحيط هاي گوناگون تعاملات كيمياوي راكند ويا حتا متوقف سازند.
   پروسه فرسايش فلزات كه يكي ازانواع تعاملات كيمياوي است،ممكن است به وسيله بطي كننده هاتحت تأثيرقرارگرفته وازسرعت آن كاسته شود. تصورات معاصرحاكي ازآن است كه بطي كننده هابالاي سطح فلزجذب گرديده وباعث كندي پروسه فرسايش ياخوردگي فلزات ميشوند. بادرنظر داشت ماهيت فلزومحلول ازبـــــــطــــي كننده هاي مختلف مانند سود يم نايترايد،پتاشيم كروميت يا داي كروميت،سوديم فاسفيت،بعـــضي مواد پوليميري وغيره استفاده  صورت میگیرد. ارقام سال 1980 نشان مـــي دهد كه تعدادبطي كننده هاي تعاملات كيمياوي كه درمواردگوناگون مورداستفاده قرارميگيرند بالغ بر5000 است(6).

به عنوان نتيجه نكات آتي قابل تذكر است:

-	فرسایش یاتخریب فلزات یک پدیدۀ خود بخودی است وبشر از بدوپیدایش فلزات به این پدیده روبرو است. درنتیجۀ فرسایش از کیفیت فلزات کاسته شده وکارائی لازم را ازدست مید هند.
-	فلزات به طورعمده مورد فرسایش کیمیاوی و الکتروکیمیاوی قرار می گیرند.
-	ازفرسایش فلزات  به مثابۀ پدیدۀ نامطلوب باید جلوگیری گردد.
-	سالانه مبالغ هنگفت عواید ملی کشورها بالخصوص کشورهای پیشرفتۀ صنعتی صرف مبارزه  بافرسایش فلزات می گردد.
-	راه ها وطرق گوناگون جلوگیری ازخوردکی فلزات موجود است ونظر به شرایط و امکانات میتوان مؤثرترین آنرا انتخاب نمود.
    از اینکه فرسایش یا خوردگی فلزات یکی ازپرابلمهای مهم اقتصادی کشورها بوده ایجاب مینماید تا با مساعی مشترک راه ها وطرق موجود جلو گیری از آن تکمیل و شیوه های جد ید و مؤثرتری جستجو گردد.
  مآ خذ
1- مستمندي،عبدالله، محمد ظفرهمكار، فتح محمد پنجشيري و ديگران. كــــيمياي عمومي. جلد دوم، وزارت تحصيلات عالي ومسلكي جمهوري افغانستان، پوهنتون كابل، 592 ص.


2- http://www.alhimikov.net/himerunda/korrosion.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161208185910/http://www.alhimikov.net/himerunda/korrosion.html |date=2016-12-08 }}
3- https://web.archive.org/web/20151209033847/https://ru.wikipedia.org/wiki// Коррозия
4- com.fablog.babak- cran
5- http://www. Omidhasnavi.blogfa.com/post-440.aspx
6- http://www.n-t.ru/kk/hm13.htm.Кэшированная{{Dead link|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}   страница
7- Химический  Энциклопедический  Словарь. ,, Советская  энциклопедия,, Москва, 1983, 790 СТР.


    نویسنده: سرمحقق محمدقسیم  مراد (باور)

کود سبز، تهیه وفواید استعمال آن در مزارع
          افغانستان  کشور زراعتی است، اما زراعت آن بنا بر عوامل گوناگون مانند؛ پیشبرد  زراعت به شیوه های سنتی، عدم دسترسی زارعین به کود های کیمیاوی  و تخم های اصلاح شدۀ نباتات بذری، نبود امکانات استفاده از تکنالوژی معاصر در زراعت و بالاخره کافی نبودن تحقیقات علمی در این عرصه باعث گردیده تا کشور ما با وجود داشتن زمین های زراعتی کافی، آب فراوان و اقلیم مناسب برای بذر نباتات مختلف  از نگاه تولید محصولات زراعتی بالخصوص تولید غله جات خود کفا نباشد . متأسفانه همه ساله سرمایۀ هنگفت ملی برای خریداری غله جات مورد نیاز اعم از گندم، برنج وغیره به مصرف میرسد. ایجاب می نماید تا از امکانات فعلی موجود برای بدست آوردن محصولات بیشتر استفادۀ همه جانبه صورت گیرد. یکی از راه های افزایش محصولات زراعتی استفاده معقول از کودهای مختلف و از آنجمله کود سبز است. در این بحث مختصراً  در بارۀ کود سبز، تهیه و فواید استعمال آن در مزارع  پرداخته میشود.
     طوری که معلوم است  حاصلخیری خاک و برداشت محصول  کافی از زمین های زرعتی طور متداوم باید از طریق غنی ساختن خاک از نگاه مواد غذایی تأمین شود. در زمان های قدیم که کود های کیمیاوی تولید نگردیده بود، زمینداران و دهاقین برای برداشت محصولات بیشتر در مزارع شان صرف از کود های حیوانی و سبز استفاده می نمودند و نتایج مطلوب بدست می آوردند. در حال حاضر استعمال کودهای کیمیاوی که دارای عناصر مهم غذایی(نایتروجن، فاسفورس و پوتاشیم) اند به جمع کودها علاوه گردیده است. البته این بدان معنی نیست که کودهای حیوانی و سبز مؤثریت کمتر دارد     
      کود سبز عبارت از تحت خاک نمودن نباتات سبز در مزارع بمنظور افزودن عناصر ضروری  و مواد عضوی در خاک است.  کود سز باعث اصلاح خواص فزیکی خاک میگردد. منحیث کود سبز از نباتات لگیومی(پلی دار) که باعث ازدیاد نایتروجن درخاک می شود، استفاده می گردد.      .
       کود سبزعبارت از برگرداندن نباتات خاندان باقلات (پلی دار) به خاک است که قبل از کشت محصول اصلی در مزرعه زرع می گردد، البته بدون اینکه از این نباتات محصول برداشته شود. در اصل کود سبز یک تناوب زراعتی است که محصول ندارد و برای حاصلخیزی خاک مورد استفادۀ محصول بعدی  قرار می گیرد. قبل از تولید کودهای کیمیاوی استفاده از باقلات در تناوب زراعتی در حاصلخیزی خاک به مثابۀ یک شیوۀ رایج  افزایش محصولات زراعتی نقش مهم را ایفا نموده است.
     کود سبز یک روش  دیرینۀ زراعت است که استفاده از آن دارای فواید زیاد می باشد. کود سبزدر تأمین احتیاج مواد عضوی خاک نقش مؤثر دارد.  زمان که کود حیوانی کافی در دسترس نباشد و یا بقایای نباتی به جا مانده در زمین به حدی نباشد که بتواند مقدار هوموس خاک را در حد مطلوب نگاه  دارد. پس در این صورت بعد از برگرداندن کود سبز به خاک طوری که هم قسمت های هوایی و هم ریشه های آن پوسیده شده و بدینوسیله مواد عضوی خاک را افزایش می دهد. کود سبز در زمین های سبک(شنی) چسپندگی را به وجود آورده و در زمین های سنگین (رسی) خاک را پوک و سبک می سازد(4).
      یک هکتار کود سبز معمولاً از 25 الی 50 تن شاخ،برگ و انساج نباتی تازه را تولید می کند و اگر این بقایا به خاک برگردانده شود معادل 10 الی 20 تن کود حیوانی بوده که این مقدار تقریباً 1 تا 2 تن هوموس به خاک می افزاید و نفوذ پذیری خاک را افزایش می دهد. کود سبز از دو طریق بالای میزان تلفات ناشی از آب شویی تأثیر می گزارد؛ یکی از طریق انتقال آب از خاک به اتمسفیر در اثر تعرق  و دیگری از طریق جذب عناصر غذایی از محلول خاک. تعرق باعث کاهش نفوذ آب به پایین تر از محدودۀ ریشه شده  و بدین ترتیب کود سبز باعث کاهش میزان تلفات ناشی از آب شویی می شود.
       از جمله فواید کود سبز یکی هم افزایش مقدار نایتروجن در خاک است البته این در مورد صدق می کند که نبات مورد استفاده از خاندان لگیوم باشد. نایتروجن  بمثابۀ عنصرمهم غذایی برای رشد هر نبات لازم است. سالانه 110 میلیون تن نایتروجن برای تولید غذا در جهان استفاده می شود، اما حصۀ کوچک از این مقدار توسط کودهای کیمیاوی  در خاکهای زراعتی نصب می شود. نباتات لگیومی تنها نباتاتی اند که می توانند نیاز خاک را به نایتروجن با توجه به منبع نامحدود آن که همانا اتمسفیر است رفع نماید. کود سبزنباتات لگیومی نه تنها مواد عضوی خاک را افزایش می دهد، بلکه ساختمان خاک را نیز بهبود بخشیده و علف های هرزۀ آنرا کاهش می بخشد و همچنان باعث حفاظت خاک در مقابل فرسایش نیز می شود(3).
   کود سبز مناسب دارای خصوصیات ذیل میباشد:
- نباتات که بمنظور تولید کود سبز بذرمی گردد باید دارای رشد سریع باشند.
 - نباتات مورد بحث دارای شاخ وبرگ فراوان و پر آب باشد.
 - نباتات که برای تولید کود سبز بذر می گردد در خاک های فقیر به آسانی رشد کرده بتوانند.
  - انساج این نباتات باید از لحاظ داشتن مواد غذایی غنی باشند.
       کود سبز قشر فوقانی خاک را نرم ساخته و از نگاه داشتن هوا آنرا  را غنی می سازد. موجودیت کود سبز در خاک زمینۀ جذب بعضی عناصر کیمیاوی مانند؛ پوتاشیم، مگنیزیم و کلسیم را آسان ساخته و از شستن خاک جلوگیری می نماید. کود سبز روند عملیات مایکرو بیولوزیکی و کیمیاوی را در خاک تقویت می بخشد(1).
     برگرداندن کود سبز با وجود اینکه نباتات خود آبدار میباشند، زمان مؤثر است که  آب کافی در دسترس باشد تا پوسیدگی آن در خاک به سرعت صورت گیرد، زیرا در شرایط کم آبی تجزیۀ مواد عضوی بطی بوده و یا اصلاً صورت نمی گیرد(4). 
              کود سبز که در زمین های شالیزار استفاده میشود معمولاً  از کشت شفتل ویا رشقه و همچنان ازسایر نباتات که با شرایط رشد و نمو برنج سازگار باشد ، بدست می آید.  تجربۀ یکی از کشورهای افریقایی نشان میدهد که به واسطۀ استعمال کود سبز که از نبات  (sisbania  rostrata) به دست آمده  حاصلات برنج را از 2 تن به 6 تن در فی هکتار افزایش داده است. (2). غده های جذب کنندۀ نایتروجن هم در ریشه و هم در قسمتی از ساقۀ این نبات وجود دارد. نبات مذکور را  50  روز قبل از کاشتن شالی بذرمینمایند و بعداً خاک را با ساقه، برگ و ریشۀ نبات مخلوط نموده و شخم می زنند و سپس نهال های شالی را روی آن می کارند. با استفاده از این روش مقدار کافی نایتروجن که مورد نیاز نبات برنج است به خاک اضافه می گردد که تهیه نمودن این  مقدار نایتروجن با استفاده از کودهای کیمیاوی  ایجاب هزینۀ گزاف را می نماید .
              کاشتن کود سبز را که باعث بهبود شرایط فیزیکی و بیولوژیکی خاک میشود  در تمام خاک ها ممکن و مفید است به استثنای نواحی خشک، زیرا این نباتات به آب فراوان ضرورت دارند و اگر آب زیاد به این نباتات داده نشود از رشد لازم بازمانده و ازمؤثریت آن کاسته میشود.
             از آنچه در مورد کود سبز تذکر داده شد به این نتیجه میرسیم که این کود برای حاصلخیزی خاک نهایت مفید بوده و درمناطق که دارای آب کافی اند ، تولید آن ارزان و استعمال آن افزایش محصولات زراعتی را تأمین می نماید.  بناءً به زمینداران و دهاقین کشورپشنهاد میگردد تا برای برداشت محصولات بیشتر از زمین های شان یکجا با کود کیمیاوی از کود سبزنیزاستفاده نمایند. 
   مآخذ:
1-	حسینی سکندر. زراعت آبی. پوهنتون کابل، 1366، 587ص.
2-	امیر مسعود طایفه. کارشناس زراعت و اصلاح نباتات
3-http//vista,ir/article/340062/
4- WWW.negin koodebasir.ir


  د څېړنپوه محمد قسیم باور مراد لیکنه

محمد موسی شفیق د هېواد په آسمان کې ځلانده ستورې
          ټول قومونه او ملتونه د خپلو تیرو نسلونو له کړو وړو څخه د تاریخ له زرینو پاڼو الهام اخلي چې پر بنسټ ئې راتلونکې تګلورې ټاکل کېږې او سرمشق ئې ګرځي.  له نیکه مرغه زمونږ ګران هېواد هم د ملی او نړیوالو مشاهیرو ټاټوبې له دی امر څخه ممستثنی نه دی. افغانستان په خپله غېږ کې ډیر شمېر پوهان، لیکوالان، شاعران، ادیبان او نامتو سیاستوال روزلي دي چې محمد موسی شفیق یو له هغو وتلو څېروڅخه دی.
   محمد موسی شفیق د نامتو عالم مرحوم  مولوی محمد ابراهیم کاموی زوی په ۱۳۰۸ لمریز کال کې د ننګرهار ولایت د کامې ولسوالۍ د زرشویی کلی په یوه متدینه او منوره کورنۍ کې زیږیدلې دی. پلار ئې د خپل وخت د جیدو علماوو څخه و. د موسی شفیق مورنۍ ژبه دری او پلارنۍ ژبه ئې پښتو وه ، خو هغه په عربی، فرانسوی او انګریزي ژبو هم پوره مسلط و.
   موسی شفیق خپلې لومړنۍ زده کړی د ننګرهار د کامې او کا بل په ښوونځیو کې تر سره کړی او وروسته بیا د پلار په اراده د ننګرهار ولایت په نجم المدارس کې شامل شو. دوه کاله وروسته د کابل په دارالعلوم کې شامل او له فراغت وروسته په ښاهی دارالتحریرکې په دنده و ګمارل شووروسته له څه مودې  له هغه ځایه د پوهنې وزارت له خوا د مصر هېواد د الازهر پوهنتون ته د لوړو زده کړو لپاره واستول شو.هلته ئې په اسلامی حقوقو کې د لسانس د بری لیک ترلاسه کولو وروسته په عربي چارو کې هم ماستری واخسته. وروسته ئې د امریکی متحده ایالاتو د کولمبیا پوهنتون کې په مقایسوی حقوقو کې دوېمه ماستری هم ترلاسه کړه. هېواد ته په راستنیدو سره ئي بېلابېلې دندي؛ د عدلیي وزارت د قوانینو مدیر، د تفتیش رئیس، د عدلیې وزارت معین، د بهرنیو چارو وزیر او د صدراعظم په توګه په بشپړه ایماندارۍ او صداقت  سرته رسولی دي.
   موسی شفیق په یونان او لاهور کې په ترتیب سره د حقوق پوهانو او مستشرقینو په نړیوالو کنفرانسونو کې په فعال ګډون سره د  خپل هېواد استازیتوب وکړاو د ذروی وسلو نه لرونکو هېوادونو کنفرانس د مشرتابه پر مهال ئې په علمی ډګر کې د خپل هېواد شمله هسکه کړه. اروا ښاد شفیق د یو وتلی او ځیرک دپلومات په توګه د هېواد په سیاسي افق کې د روڼ ستوری په توګه وځلید. هغه د ناپېلو هېوادونو د بهرنیو چارو وزیرانو په کنفرانس کې د افغان پلاوی د مشر په توګه د نا پېلتوب په غورځنګ کې د استقامت په جوتولو سره د ګډونوالو پام راوګرځاوه او په جده کې د بهرنیو چارو د وزیرانو په غونډه کې وینا واوروله. ښاغلی شفیق چې د ملګرو ملتو د عمومي ټولنې د ۲۷ غونډې مشری ئې په غاړه وه د درېمې نړۍ د هېوادونو په ننګه  له شوره ډکه وینا وکړه. 
   استاد د ین محمد ګران د کابل پوهنتون د شرعیاتو د پوهنڅی استاد چې د یاد پوهنځی رئیس هم دی د موسی شفیق د اغیزمن شخصیت په هکله داسی وايي: &quot; په هغه وحت کې چې انورالسادات د مصر جمهور و موږ د الازهر په پوهنتون کې په تحصیلاتو بوخت وو. هغه وخت د الازهر په پوهنتون کې د علامه سید جمال الین افغان د کلیزی د لمانځلو لپاره ستر او پراخه ترتیبات نیول شوی وو.غونډه د ارواښاد موسی شفیق په وینا چې په هغه وخت ګې په مصر کې د افغانستان سفیر و، پرانستل شوه.  ښاغلی شفیق په خپلی عالمانه او جذابی وینا سره د غونډی ټول برخه وال تر خپلې اغېزی لاندی راوستل، د غونډی اختتام د مصر د مرستیال جمهور رئیس حسین شافعی په واسطه وشو، هغه په خپله وینا کې څومره چې د سید جماالدین افغانی ستاینه وکړه، په همغه اندازه ئې موسی شفیق هم وستایلو، هغه حاضرینو ته په خطاب کې وویل: &quot; افغانستان  په نړۍ کې یو مرد خیزه او نابغه زیږونکې هيواد دی. په افغانستان کې د علامه سید جمال الدین افغان په شان ډیر شخصیتونه تیرشوی ، اوس هم موسی شفیق دی چې دوه ساعته مخکی ئې ستاسی په وړاندی  خپله وینا واوروله، آیا دا په افغانستان کې  یو بل سید جمال الدین نه دی؟&quot;. په رښتیا چې موسی شفیق د علم، پوهې، سیاست او ژوندی دموکراسۍ پیاوړی شخصیت و.
   موسی شفیق د څو بعدي شخصیت په لرلو سره، نامتو عالم، شاعر، ادیب، لیکوال، وتلې سیاستوال او پیژندل شوې دپلومات و اوتل ئې د ګاونډیو هېوادونو سره د ملی ګټو پر بنسټ په سوله کې د ګډ ژوند هیله درلوده. هغه تل د ګاونډیو سره د ښو اړیکو پلوی کوله او په دې عقیده و چې ګاونډیانوته ښايي یو دبل مشروع ګټو ته درناوې وکړي. ښاغلی محمد موسی شفیق د ټولو ورسپارل شوو دندو په اجرا کې پوره بریالی و له همدې کبله د  اعلیحضرت محمد ظاهرشاه له خوا په ۱۳۵۱ لمریز کال کې  د صدارت لپاره و نومول شو  او د افغانستان لومړنی صدراعظم و چې په دوه ورځو کې د ملی شورا د اعتماد رایه ترلاسه کړه.
  د دشهید موسی شفیق د کارنامو او یاد په درناوي د جمهوری ریاست د عالی مقام په حکم د جدی د میاشتې په ۲۱ نیټه په کابل کې دوه ورځينی نړیوال سیمینار جوړ شو په کوم کې چې څېړونکو، پوهانو،ادیبانو سیاستوالو او دولتی چارواکو د هغه د ژوند، کار او فعالیت او د پلوماسۍ په هکله هراړحیزی ویناوی وکړی او په دې توګه د دې نومبالی سیاستوال د ۹۰ می کلیزی درناوی وشو. په یاد سیمینار کې د افغانستان جمهور رئیس  محمد اشرف غنی د هغه  د نورو کړنو د ستاینې ترڅنګ وویل:&quot; د شهید موسی شفیق له ډیرو مهمو کارونو څخه یوهم د افغانستان او ایران ترمنځ د هلمند سیند په اړه د اوبو تړون دی چې دهغه د صدارت په وخت کې لایلیک شو. موسی شفیق د ایران سره د هلمند د اوبو د مسألي پر سر چې تر سل کالو زیاته موده لاینحله وه د ملی ګټو د خوندیتوب په پام کې نیولو سره موافقی ته ورسید او یاد تړون د شورا له تصویب وروسته د محمد ظاهرشاه په واسطه توشیح شو. د ده د صدارت په لنډه موده کې په هېواد کې د ۲۰۰ میلونو افغانیو په لګښت  لس فابریکې جوړې شوې او د بهرنیو په مرسته بانکونه پرانستل شو. په کابل کې  د پوځي ۴۰۰ بستریز روغتون   د کابل د خواجه رواش او بګرام هوایی ډګرونه دهغه د عمراني او پرمختیایی لاسته راوړنو یېلګې دي .  د هلمند داوبو تړون چې د شهید موسی شفیق  له مهمو کارونو څخه شمېرل کېږی په راتلونکې کې به په مفصل ډول مینه والو ته وړاندی شي.
(نوربیا)


  ډ څېړنپوه محمد قسیم باور مراد په قلم
	
دهلمند د اوبو تړون
       په یوې جغرافیی کې د طبیعي زیرمو شتون د خدای تعالی هغه لورېنه ده چې زموږ ګران هېواد  ورڅخه په پراخه کچه برخمن دی. د افغانستان په طبیعي زیرمو او سرچینوکې د ګڼ شمېرجامدو موادو کانونه ( اوسبنه، مس، نکل، کوبالت، یورانیم، ۰۰۰)، طبیعي ګاز، نفتي مواد، بهاند سیندونه او نور ګډون لري، چې د هېواد د هر اړخیزی ودې لباره ئې لازم شرایط چمتو کړي دي.  
       د طبیعی زیرمو په ډله کې اوبه چې ژوند ورڅخه رامنڅته شوی دی په طبیعت ګې د ټولو ژوتدیو موجوداتو د پايښت او ودې لپاره وروسته له آکسیجن څخه اړینه ماده ده. اوبه هغه اقتصادي ماده ده ، چې شتون ئې د هېوادونو د زراعت، صنعت او هراړخیزې پراختیا سره نه شلېدونکې تړاو لري. له اوبو څخه مناسبه او معقوله ګټه اخستنه ددې لامل کېږی چې هېوادونه د ترقۍ او پرمختګ په لور کوټلي ګامونه اوچت کړي. دي موخې ته د رسیدو لپاره د اوبو هراړخیز او سالم مدیریت ځانګړی پاملرنه غواړي، ترڅو د اوبو له شتو سرچینو څخه په ګټې اخستنې سره مو هېواد د پرمختګ لوړو پوړیو ته ورسېږی او په کور دننه د بېلابېلو کرنیزو او صنعتي محصولاتو له پلوه چې اوبه  ئې د تولېد لپاره اړیني دي، جوګه شو.
      لکه د مخه چې ورته اشاره وشوه افغانستان د قیمتي ډبرو، تیلو، طبیعی ګاز، اوسپنې او نورو طبیعی کانونو او زیرمو ترڅنګ د مست او بهاند سیندونو درلودونکی هېواد دی. د افغانستان له لویو سیندونو څخه یو هم د هلمند سیند دی چې د اوبو او برښنا وزارت د پخوانیو معلوماتو له مخی د اوبو حجم ئې  ۴۵۹۰۰۰۰متر مکعبه دی چې ترټولو زیاته ګټه ایران ورڅخه اوچتوی. د هلمند سیند د پغمان له اوونۍ درې نه سرچینه اخلي او له ۱۱٥۰ کیلومټرو تګ نه وروسته ایران ته اوړي او د ۲۷ مترو په اوږودوالی د ایران په خاوره کې بهېږی.
      دهلمند سیند د افغانستان له دوو لویو اوبیزو سرچینو څخه یو دى چې په لومړی سرکې په خورا چټکتیا سره بهېږی او په پای کې ئې د هلمند هامون سره حرکت ورو کیږی. د هلمند سیند د اضافي اوبو د زېرمه کولو په موخه زمونږ په هېواد کې آبګردان بندونه نه دي جوړې شوي چې له امله یې تیرکلونه ډیرې اوبه ضایع شوي او اوس ئې هم ډیره برخه د ایران په خاوره کې تویږی.
     د هېوادونو طبیعي زیرمی، د هغوئ جغرافیایی موقعیت  ته په کتنې سره تل  له ګواښ سره مخ وي. افغانستان چې په وچه کې راګیرهېواد دی په بېلابېلو وختونو کې هم د خپلو بډایو طبیعی زیرمو له امله ئې راز راز ستونزی ګاللی او اوس هم ورسره لاس په ګریوان دی. 
   د تاریخ په اوږدو کې افغاانستان څوڅو ځل کله د خپلې ځمکنۍ بشپړتیا څخه د حراست او ساتلو له امله  اوکله هم د طبیعي زیرمو د شتون له امله د نړیوالو ښکیلاکرو، د وخت د زبرځواکونو او ګاونډیو پام ځانته را اړولې. دلته د بېلګی په توګه د ایران هېواد سره  اړیکو ته ځغلنده کتنه کوو:
    د تاریخ له پاڼو څرګندیږی چې د ۱۹ پیړۍ له نیمایی راهیسی د افغانستان او ایران ترمنځ اړیکی د بيلابېلو عواملو له کبله چې اصلی لامل ئې د هلمند د اوبو د ویش مسأ له وه، کړکیچنی وی. په ۱۹ پېړۍ کې د سیستان ولایت چې د پخواني (خراسان او آریانا) او اوسني افغانستان تاریخي ښار و د روسيې او برتانوی استعمار پاملرنه له دی کبله چې د افغانستان، بلوچستان، هندوستان او ایران د لارو پر سر پرته سیمه وه ، ځانته جلب کړه .
      په ۱۸۶۶ زېږديز کال کې د ایران حکومت د سیستان په سیمه چې د افغانستان خاورې پورې تړلی وه یرغل وکړاو د دواړو هېوادونود ترمنځ شخړه اوجګړه پیل شوه. د دی جګړې ختمولو لپاره د برتانیی له لوري یو پلاوی چې مشري ګولډ سمټ کوله او د پالک په نامه یې یو تن غړی درلود شخړې د حل لپاره و ګمارل شو. په دی وخت کې ایران د برېټانیې تر نفوذ لاندې و او د ایران د هغه وخت لومړی وزیر سپاه ­سالار میرزا حسن خان د انګلیس سیاستونو پلوی کوله په داسی حال کې چې د افغانستان پاچا امیر شېر علي خان د انګلیس له سیاستو سره په ټکر کې وو، نو طبیعي خبره ده، چې انګلیسي پلاوي به هم خپله پرېکړه د ایران په ګټه کوله.
     د دې شخړې د حل لپاره د افغانستان له لوري سید نور محمد شاه خان او د ایران له لوري مرزا معصوم خان او وروسته مرزا ملکم خان د استازو په توګه و ټاکل شول. له ډېرو هڅو څخه وروسته انګلیسي پلاوي په ۱۸۷۲ زېږديز کال د اګسټ په ۱۸ نېټه خپله پرېکړه صادره کړه. د پریکړې په ډېری برخو کې له سیستان څخه د افغانستان خاورې په توګه یادونه شوې ده؛ خو په پایله کې سیستان د انګلیسي پلاوي له لوري په دوو برخو وویشل شو. هغه برخه یې، چې ډېر وګړي په کې مېشت وو  او ښېرازه سیمه وه ایران ته ورکړشوه، خو د چخانسور کم وګړي سیمه او همدا راز د نادعلي کلا او تر کوهک بندره پورې د هلمند سیند دواړه خواوې افغانستان ته پرېښودل شوې. په هغه وخت کې دا پرېکړه د افغانانو د منلو وړ نه وه او د سید نور محمد شاه تر جدي نیوکې لاندې هم راغله.
      ستنونزه دلته پای ته و نه رسېده؛ بلکې په ۱۸۹۶ زېږدیز کال کې د هلمند د سیند مجرا، چې له نادعلي څخه تېرېده او په مستقمه توګه مخ په شمال روانه وه مسیر یې د طبیعي حوادثو له امله بدلون و موند، چې له امله د ایران او افغانستان ترمنځ د اوبو د وېش پر سر بیا ځلي شخړې رامنځ ته شوې.
      دا ځل د شخړې حل لپاره د سرهنري مک مهان په مشري یو ځل بیا د انګلیس پلاوی وټاکل شو، چې د مک مهان د پرېکړې په پایله کې د هلمند سیند نیمايي اوبه ایران ته وبښل شوې، چې بیا هم د افغانسان له لوري دا پریکړه په کلکه رد شوه. تردی وروسته ایران د هلمند د سیند څخه د ۳۰ مترمکعبه اوبوڅخه د ګټې اخستنې غوښتنه درلوده ، خود تړون په مسوده کې ۲۲مترمکعبه اوبه په پام کې نیول شوی وی. په دی اړوند ایران لوری ته د ښه نیت څرګندونې لپاره د اعلیحضرت محمد طاهرشاه په سپارښتنه د ۸ مترمکعبه اوبو تفاوت په نیمایی توګه د دواړو هېوادونو ترمنځ وویشل شو او په پایله کې په تړون کې ایران ته په هره ثانیه کې د هلمند له اوبو حځه   د ۲۶ متر مکعبه اوبو اندازه درج شوه.  
      شهید موسی شفیق د خپل صدارت په دوره کې ډیر مؤفقیتونه ترلاسه کړه د ایران سره د هلمند د اوبو موافقی ت ورسید، د پښتونستان مسأله چې په هغه وخت کې ډیره توده شوی وه په ډیر مهارت او تدبیر سره سړه کړه، د غربي هېوادونو سره په بېلابېلو موضوعاتو کې مفاهمی ته ورسید. له همدی کبله د امریکی جمهور رئیس ریچارد نکسن د ده د مؤفقیتونو په باب د مبارکۍ پیغام را واستاوه په کوم کې چې د موسی شفیق د پراخ نظر ستایینه شوی وه. 
      د هلمند د اوبو ستونزه چې له کلونو کلونو شخړو او د دواړو هېوادنو ترمنځ د پلاوو له لېږلو او رالېږلو څخه وروسته بالاخره د ۱۹۷۳ زېږدیز کال د مارچ میاشتې په ۱۳ د افغانستان د لومړي وزیر محمد موسی شفیق او د ایران صدراعظم امیر عباس هویدا ترمنځ دواړو خواوو ته د منلو وړ تړون په لاسلیک کولو سره حل شوه او په دي توګه د دواړو هېوادونو ترمنځ د اوبو پر سر سل کلنو شخړو او ناندریو ته د پای ټکې کیښودل شو. د دې تړون پر بنیاد ایران ته حق ورکړ شوی چې په ثانیه کې د ۲۶ متر مکعب اوبو څخه په دری نقطو کې ګټه پورته کړی خو اوس مهال ایران عملاْ د تړون برخلاف له ۳۰ تر ۴۰ سیمو څخه اوبه اخلي. د یاد تړون د پنځمی مادی پر بنسټ ایران د هلمند د سیند له اوبو څخه له هغې کچې پورته چې په تړون کې تثبیت شوی ده د هیڅ ډول ادعا حق نه لري.  سربیره پر دی د یاد تړون په هیڅ ماده کې د افغان لوری داسی ژمنتیا چې ایران ته به د سیستنان، بلوچستان او زاهدان ځمکو خړوبولو لپاره د اړتیا وړ اوبه د هلمند له سیند څخه ورکول کېږي ، نه تر سترګوکېږي . د استاد ډاکتر محمد اعظم په وینا ایران مکلف شوی و چې د چابهار بندر څخه د افغانستان لپاره د ګټې اخستنې شرایط برابرکړی او همدارنګه دننه په افغانستان کې د هلمند  په سیند د دری لویو بندونو جوړولو لګښت افغان لوری ته ورکړي. له بده مرغه د دي تړون له لاسلیک څخه وروسته لومړی په افغانستان او بیا په ایران کې په پرله پسی توګه بدلونونه رامنځته شول او د دواړو هېوادونو حکومتونو د یاد تړون پلی کېدو ته شاکړه او له دی فرصت څخه ایرانی لوری ډیره ګټه پورته کړه چې په اوس وخت کې هم ایران د تړون د اصولو پرخلاف له ۳۷ ملیون متر مکعب اوبو څخه ګټه اخلي او د ایرا ني لوری مکلفیتونه چې په تړون کې درج وو یوازی د کاغذ پرمخ پاتی شوي دي او په بېلابېلو پلمو د بخش آباد بند  د جوړیدو مخه نیسی. دا په داسی حال کې ده چې د هلمند د اوبو ستونزه د مرحوم ظاهرشاه په وخت کې حل شوی ده.اوس چې د هلمند د سیند اوبه د وچکالیو له امله د پخوا په پرتله کمی شوی دی ایرانی لوری غواړی چې په یاد تړون له سره غور وشی،خو افغان چارواکو ته پکارده چې د شهید موسی شفیق په واسطه د هلمند د اوبو  لاسلیک شوی تړون د ځان لپاره  سره کرښه وبولی او د ملی ګټو په خوندی ساتلو سره د هېواد  د روانو اوبو مدیریت په سالمه توګه پرمخ یوسی.
       ګاونډی هېوادونه د یو شمېر نورو ستراتیژیکو مسایلو ترڅنګ د افغانستان اوبه د ځان لپاره یوه ډیره مهمه بولي، چې له کبله ئې ایران او پاکستان په افغانستان کې د سولې او ټیکاو له رامنځته کېدو څخه اندیښنه لری. د افغانستان جمهور رئیس محمد اشرف غنی په کابل کې د شهید موسی شفیق د کارنامو په اړه په جوړشوی دوه ورځنی نړیوال سیمینار کې د هلمند د سیند په هکله د لاسلیک شوی تړون د پنځمی مادی په استناد وویل:&quot; کاشکی شهید موسی شفیق څو کاله نور هم ژوندی وای چې د افغانستان ټولی اوبه انسجام شوی وای&quot;. د جمهور رئیس مجمد اشرف غنی دا څرګندونې دهلمند د اوبو په هکله لاسلیک شوی تړون ته چې د ملی ګټو سره بشپړ سمون لری اوپه هېواد کې د سولې اوثبات په ګټه دی ژمنتیا ده ، چې بشپړپلی کول ئې د ملی یووالی حکومت د چارواکو ځنډ نه منونکی دنده ده. د ملی یووالی حکومت پکار ده چې د غازی امان الله خان په واسطه پیل شوی اصلاحات چې د شهید موسی شفیق په واسطه ئې دوام موندلې په خپل سهم تعقیب او په دې توګه د هېواد په ترقۍ او پرمختګ کې خپل تاریخی رسالت ترسره کړی ترځو راتلونکی نسلونه مو يه ځان بسیا  او د  ویاړه ډک ژوند څخه برخمن وی.
    د هلمند اوبو تړون نه یوازی د افغانستان ملی ګټې خوندی کړی، بلکی په نړیوالو اړیکو کې د فعالی دپلوماسۍ چې د پیاوړی سیاستوال شهید موسی شفیق له خوا تمثیل شوه ،څرګنده بېلګه ګڼل کېږی.
  

څېړنپوه محمد قسیم مراد(باور)
 
د پولیمیرونو اهمیت
   پولیمیرونه هغه کیمیاوی مرکبونه دي چې د ځانګړو خواصو په درلودلو سره ئې کارول ورځ تربلې پراختیا مومي. پولیمیرونه له هغو غټو مالیکولونو څخه عبارت دي چې هر مالیکول  يې د کوچنیو یا یو شان بېلا بېلو واحدونو څځه  چې مونومیرونه ورته وائې،جوړشوی وی. پولیمیر له دوو یونانی کلمویانی (Polys) د څو په مانا او(Mer) د واحد په مفهوم دی، اخستل شوی دی.
       که د یو پولیمیر د تشکیلیدو لپاره یو ډول مونومیر و کارول شی هومو پولیمیر ئې بولی او که د پولیمیری مرکب ځنځیر له دوه ډوله مونومیری واحدونو څخه جوړ شوی وي  په دی صورت کې لاسته راغلې پولیمیرد کو پولیمیر په نوم یا دیږی. یا په بل عبارت هغه پولیمیرونه چې له یو ډول مونومیرونو څخه تشکیل شوی وي د هومو پولیمیر (Himipolymer) په نوم او هغه چې د ډول ډول مونومیرونو څخه تشکیل شوی وي د کوپولیمیر (Copolymer) په نوم او که په یو پولیمیری ځنځیر کې دوه ډوله مونو میرونه موجود وی د ترپولیمیر په نوم یادیږي(513:1).  
مونومیرونه د کوولانسي اړیکې په واسطه یو له بل سره وصلېږی او اوږده ځنځیرونه جوړوی. مونو میرونه بوله بل سره تعامل کوی اوخطی ځنځیرونه یا دری بعدی شبکه جوړوی، چې دا عملیه د پولیمیرایزیشن په نوم یادیوی. 
           پولیمیرونه په عمده توګه په دری ډلو ویشل کیږی:
-	بیو پولیمیرونه یا طبیعی پولیمیرونه  هغه دي چې د څو قیمته قندونو(نشایسته او سلولوز)، پروتئینونو، نوکلیک اسیدونو، انزایمونو، وریښمو او طبیعی ربړ څخه جوړ شوي وي.
-	کاني پولیمیرونه له الماس، ګرافیت، د ګڼ شمیر فلزاتو له اکسایدونو او نورو څځه عبارت دي.
-	مصنوعی یا سنتری پولیمیرونه هغه دي چې د مونومیرونو منشأ ئې خام نفت او د ډبرو سکرو قطران وی. د مصنوعی پولیمیرونو ځنی خواص د طبیعی پولیمیرونو په پرتله غوره دي، ځکه د نننی تخنیک یو شمیر ستونزی چې د طبیعی موادو په مرسته د حل وړ نه وې  د مصنوعی پولیمیرونو په واسطه ئې د حل لاره موندل شوی ده. مصنوعی پولیمیرایزیشن په دوه ډوله جمعی او تراکمی توګه صورت مومی. که د پولیمیرونو واحدونه(مونومیرونه) سره یو ځای شی په دی صورت کې حاصل شوي پولیمیرونه د جمعي پولیمیرونو په نوم یادیږی. که د پولیمیرایزیشن په عملیه کې د مونومیرونو ترمنځ د تعامل په پایله کې د ځنو مرکبونو کوچني مالیکولونه لکه H2O او نور بهر شي دا ډول پولیمیرایزیشن تراکمی بلل کېږي. د نشایستی او سلولوزپه تولېد کې  د NH 3  او ګلوکوزله پولیمیرایزیشن څخه اوبه خارجیږی. په متراکمو پولیمیرونو کې د مونومیرونو یوه برخه ګډون نه لری او تجزیه کېږي.(7). 
  پولیمیرونه په لاندی دوو طریقو سره  پلاس راوړل کېږي:
لومړی - د پولیمیرایزیشن تعامل: د کوولانسی رابطی په واسطه د ساده مرکبونو(مونومیرونو) د وصلیدو په نتیجه کې د غټی کتلې لرونکی مرکب چې بولیمیر ورته وایی، تشکیلیږی.
 دوییم- د پولی کاندنسیشن تعامل:  ددې عملیی په ترڅ کې د دوو یا ډیرو وظیفوی ګروپونو درلودونکو مرکبونو څخه پولیمیری مرکب پلاس راځی . په دی عملیه کې له یادو ګروپونو څخه ځینی مواد لکه اوبه، امونیا او نور آزادیږی. نشایسته او سلولوز چې د مونو سکرایدونو د لومړنیو ساختمانی پاتی شونو  څخه لاسته راځی د طبیعی پولیمیرونو بېلګی دی.(256:2).
 کاغذ، لرګي، پلاسکو(ملامین ) لوښي، غوښه، وړۍ وریښم او نور هغه ماکرومالیکولونه دي چې انسانان ورڅخه په ورحنی ژوند کې ګټه پورته کوی. پولیمیرونه د الیاف، طنابونو، جامو جوړولو ¸د پلاستیک جوړولو په صنعت، د کنګل شوو غذایی موادو په بسته بندۍ، پلاستیکی کڅوړو، د برقی وسایلو په جوړولواو په بی شمېره نورو برخو کې په پراخه کچه کارول کېږی.
   د پلاستیک جوړولو د صنعت تاریخچه د انګلیسی پوه ډاکتر مونتګومری  (Montogomery) د 1843 زیږدیز کال له فعالیتونوسره سمون خوری، چې دیرش کاله وروسته له هغه د پلاستیک له جنسه د بلیارد لومړنې توپ جوړ شو. په 1924ز. کال کې په آلمان کې سلوفان (Cellophane) تولېد او ګټه اخستنه ورڅخه پیل شوی ده. دا نوم د سلولوز (Cellolose)کلمی د اولې نیمایی او د (diaphane)  له وروستۍ نیمایی څخه چې د روڼ مانا ورکوی ، اخستل شوی او عمومی فارمول ئې {C6H10O5]دی(183:1). لومړنې صنعتی پولیمیر په1909   ز. کال کې چې رزین فینایل فارم الدیهاید ؤ د بلژیکی عالم په واسطه چې داکتر لئوهندریک نومیده تولېد او سوداګریز نوم ئې (Baklit) ایښودل شوی دی او له هماغه وخته راهیسی د غوره مادی په توګه په اړوندو محصولاتو کې په پراخه کچه کارول کيږي. د پلاستیک په تولېد کې چې د پولیمیرونو ټاکلې ترکیب دی د پام وړ بدلون په 1920 ز. کال کې کله چې د پلاستیک د صنعت د پراختیا په موخه سلولوز استات (Cellulose) چې د جوړښت له مخې سلولوز نایتریت ته ورته والې لری، هم ورګډ شو(6).
    پلاستیکونه په هغو کې د موجودو برخو د شتون له مخی په ساده( هغه چې له یوی برخې څخه لکه ستیرول او بولی ایتیلین) او پیچلو( هغه چې له څو برخو څخه تشکیل شوی وی لکه فلوروپلاستونو، فینو پلاستونو او تکستولیتون) باندی ویشل کېږی.
    به پلاستیکونو کې د بېلابيلو ځانګړتیاوو د ترلاسه کولو په موخه سربیره پر طبیعی او مصنوعی کنډو ځينې نور مواد هم علاوه کوی( 320:2 ).
  یوشمیر ضروری مواد بلاستیک ته د څانګړی خواصو ورکولو په موخه علاوه کیږی:
  - سریښ لرونکي مواد چې د پلاستیکی ذرو نښلولو لپاره اړین اوشته والی یی په پلاستیک کې د ځانګړی اهمیت څخه برخمن دی.
  - د غیر پلاستیکي موادو  جامدې او کوچنۍ ذري لکه ګرافیت، تالک، کاولین، ازبست او یا ځینی عضوی مواد لکه د اری بور، کاغذ اونورچې د پلاستیک په فزیکی او میخانیکی خواصو باندی اغیزه ښیندی، هم علاوه کوی.
  - رنګونه پلاستیکی محصولاتو ته ښکلا ورکوی. پلاستیک د نورو طبیعی عضوی موادو په څېر له غټو مالیکولونوڅخه جوړشوی دي چې د کاربن شتون پکي حتمی وی.
   ټول مصنوعی مواد چې د پلاستیک په جوړولو کې کارول کېږی د سانتی ګرید له90  درجې تودوخې څخه تر 200 درجو پوری مخلوط کوی او شکل ورکول کېږی. له همدی کبله د غوره الاستیکي خواصو په درلودلو سره پلاستیک نومیږی(93:4).
   پلاستیک یو مهم پولیمیر دی او هغه عضوی مواد دي چې مخصوص وزن ئې لږ دی. په بل عبارت پلاستیک هغه مواد دي چې د نورو عناصرو سره د کیمیاوی موادو د پولیمیرایزیشن څخه لاسته راځي. پلاستیک د مصنوعی پولیمیرونو له ډلې څخه دی او په حقیقت کې هغه مواد دي چې د لومړی ځل لپاره د انسان په واسطه جوړ شوی دی.د پلاستیکی موادو جوړښت د ځنو کیمیاوی عناصرو لکه؛ کاربن، هایدروجن، آکسیجن، کلورین او سلفر پر بنسټ ولاړ دی. پولیمیری مواد له نفتو، غاز، ډبرو سکارو او حتا له نباتاتو څخه لاسته راځی. پلاستیک هغه مقاوم مواد دي چې په آسانۍ سره نه تجزیه کېږی او که بی ځایه و غورځول شي له منځه نه ځي، لاری سیندونه اوسمندرونه ککړوی او د بحری حیواناتو د ژوند لپاره ستر ګواښ رامنځته کوي.
   په طبیعت کې د پلاستیکی موادو تجزیه په لاندی ډول صورت مومي:
１-	پلاستیکي کڅوړی له 10 څخه تر 20 کلنو په موده کې تجزیه کېږی.
２-	پلاستیکي لوښي له 50 څخه تر 60 کلنو په موده کې تجزیه کېږی.
３-	د جوسونو پلاستیکی بوتلونه لږ تر لږه د 450 کلنو په موده کې تجزیه کېږی.                                           
  د چاپیریال د ککړتیا د مخنیوی لپاره چې د نورو کارول شوو مصنوعی پولیمیرونو څخه منځته راځی یوه لار يي له هغوی څخه د پلاستیک جوړول دي. د کارول شوو پولیمیری موادو د ضرر د مخنیوی بله طریقه د هغوی سوځول دي چې انرژی ورڅخه تولېدیږی خو باید له پامه و نه غورځول شي چې  د پولیمیرونو له سوځولو څخه  یو شمیر زهری مواد لکه؛ کاربن ډای اکساید (CO2)، کاربن مونو اکساید (CO)، سلفر ډای اکساید(SO2)، او HCl تولېدیږی او هر یو ئې په خپل وار د هوا د ککړتیا سبب کېږی چې ددی ډول ککړی هوا تنفس کول د انسان د روغتیا لپاره ګواښ دی(4).
   پلاستیک د نننې تخنیک د ودانیزو توکو مهمه برخه جوړوی. له هغه څځه د راز راز ماشینونو جوړولو په صنعت، الکتروتخنیک، زراعت، طبابت او نورو برخو کې په پراخه کچه ګټه اخستل کېږی.
  مصنوعی الیاف هم  د پولیمیرونو له ډلې څخه دي او د سلولوز سره د تعامل په نتیجه کې لاسته راځي. د سلولوز څخه په زیاته اندازه  الیاف د ټوټو، کاغذ، مقوا جوړولواو نورو لپاره لاسته راځي.همدارنګه د یولړ کیمیاوی تعاملاتو په نتیجه کې ورڅخه یو شمیر نور محصولات لکه؛ پلاستیک، لاک، هغه باروت چې لوګی نه لری، ایتایل الکول  او نور استحصالېږی(248:2).
       اړینه ده چې د کارول شوو پلاستیکونو څخه د هغه د بیا تولید په اړوند  هم په لنډه توګه یادونه وشي. بلاستیک له نفتی موادو څخه لاسته راځي او ډیر ځله ئې بروسس د چاپیریال د ککړتیا سبب کېږی.پلاستیک په ورو ډول تحزیه کېږی او کله چې چاپیریال ته لار و مومی نو د اوږدی مودی لپاره د هغه د ککړتیا لامل ګګرخي. د چاپیریال د ککړتیا د مخنیوی په موخه بکار ده چې کارول شوی او باطله پلاستیکونه چې په چاپیریال کې موجود وی، پروسس کول او بیا تولید ئې نه یوازی د چاپیریال د ککړتیا کچه را ټیټوی، بلکی له اقتصادی پلوه هم خوذا ګټور دی. په مارکیټونو، لارو او سرکونو کې  د کارول شوو پلاستیکونو او نورو پولیمیری موادو بېلابېل ډولونه لکه پولی اتیلین (Polyethelen)، پولی وینیل کلوراید (Poly  vinyl  chloride) یا PVC، پولی ستیرین (Polysterene)، پولی پرو بیلین (Polypropylene) او نور شتون لری(5). د دی موادو څخه د پلاستیک د بیا ځل تولېدولو لپاره اړینه دی چې هغوی د پولیمیرونو د ډولونو له مخی یو له بل څخه جلا او وروسته ورڅخه د یو لړ کیمیاوی عملیو په بشپړولو سره پلاستیک او نور اړین مواد تولېد شي(153:3).  پولی وینیل کلوراید د وینیل کلوراید له پولیمیرایزیشن څخه په لاس راځی چې د ترموستاتیک له ډلې څخه دی مالیکولی وزن ئې له 10 \څخه تر50 زرو پوری دی. د پولی وینیل کلوراید کثافت په یوه سانتی مترمکعب کې له 1.35 څخه تر 1.43 گرامو پوری او د ویلی کيدو ـټکې ئې د سانتی گراد له 150 څخه تر 220درجو پوری دی. پولی وینیل کلوراید د سانتی گراد په 120 درجو تودوخه کي تجزیه کېږی او پولیمیری خواص له لاسه ورکوی. پولی وینیل کلوراید د نلونو د پوښ، لوښو او همدارنګه د لوبو د سامان جوړولو، جامو، ډول ډول لاسی بکسونو، پردو، د ریاکتورونو دنننی پوښونو، د سیمانو د پوښولو او نورو لپاره کارول کېږی(515:1).
   سربیره پر دی اوس مهال پولیمیرونه  د غوره میخنیکی خواصو په درلودلو او هم له دی کبله چې د برښنا او تودوخې عایق دی د ژوند په ټولو چارو کې له ودانیو څخه نیولی بیا تر هوایی سفینو پوری په پراخه کچه کارول کېږی. د بېلګې په توګه پولی وینیل کلوراید (PVC) یوه ارتجاعی کتله ده چی د تیزابونو او القلی په وړاندی ډیر مقاومت لری. پولی وینیل کلوراید د نلونو په پوښلو، د مصنوعی څرمنې په جوړولو او ډیرو نرو برخو کې کارول کېږی. 
    په نتیجه کې ویلای شو چې د پولیمیرونو تولېد او کارونې په وروستیو پنڅوس کلونو کې په بیساری توګه پراختیا موندلی ده. مصنوعی پولیمیرونه هم په ورځنی ژوند او هم د صنعت په بېلا بېلو برخو کې ډیر کارول کېږي. اوس مهال په ډیرو حالاتو کې د فلزاتو، ښیښو، سرامیکو او لرګیو پر ځای له پولیمیرونو څخه کار اخستل کېږی. د پولیمیرونو د کارونې ساحی پراختیا ته په کتنې سره  د نړۍ په ګڼ شمیر هېوادونو کې د پولیمیرونو تولېد او کیفیت ته پاملرنه کېږی. په دی اساس وړاندیز کېږی چې په هېواد کې د راز راز پولیمیرونو تولېد ته  ځانګړی پاملرنه  وشی او ملی پانګوالو ته شرایط چمتو شی تر څو په دی برخه کې په ډاډمنه توګه پانګونه وکړی او هېواد ته  د پولیمیرونو د وارداتو په کچه کې په تدریجی توګه کموالی راشی. 
سرچینی:
1-	- دایرة المعاف اریانا، جلد دوم،  اکادمی علوم، ریاست دایرة المعارف، مطبعۀ نبراسکا، کابل- افغانستان، تعداد صفحات961.
2-	مستمندی، عبدالله، محمدظفر همکار، فتح محمدپنجشیری و غلام صیدیق ذهیب.  کیمیای عمومی جلد دوم، وزارت تحصیلات عالی و مسلکی ج- ا، پوهنتون کابل، ص592.
3-	 بررسی پلاستیک ها. ریاست نشرات اکادمی علوم، مجله طبیعت ،مطبعۀ بهیر، شماره شانزدهم، سال 1389، ص11.
4-	پروسس مجدد پلاستیک از زباله ها. ریاست اطلاعات و ارتباط عامۀ اکادمی علوم، شمارۀ مسلسل31، سال 1393، ص7.
5-	بازگردانی مواد باطله و زاید و امکانات استفادۀ مجدد از آنها. ریاست اطلاعات و ارتباط عامۀ اکادمی علوم، شمارۀ مسلسل31، سال 1393، ص7.
6-	رقیب، نوریه. کیمیای پولیمیر. پوهنځی علوم طبیعی، پوهنتون تعلیم و تربیه، کابل، 1392،ص71.
 7- www.ekimia.com/?section=articles&amp;q=57  


    سرمحقق محمد قسیم مراد(باور)

نقش تکنالوژی در توسعه و انکشاف
       زندگی انسانی همیش یک روند تغیر پذیر و پیشرونده بوده که قرن بیستم را دراین زمینه  میتوان  دوران تغییرات انقلابی و جهشی نامید. دراین مدت درکشورهای مختلف همزمان با تغییرات  سیاسی، اجتماعی و اقتصادی در زندگی مردم  تغییرات سریع و بی سابقه یی در عرصۀ علوم و تکنالوژی تغییر به میان آمده است  که درآستانه و شروع قرن بیست و یکم به اوج خود رسیده و رشد سریع آن هنوز هم دوام دارد. چون تلیفون، فکس، تلگرام، تلویزیون، وسایل گوناگون ترانسپورتِی  وغیره  دست آورد های آشکار تلاش های انسانی است.  همراه با رشد بی سابقۀ علوم تغییربنیادی درتخنیک وتکنالوژی سابقه دست آورد های علمی و تکنالوژیکی جدید مانند انترنت، تلیفون های سیار و صد ها دستاورد  دیگر بالای آن آفزود گردیده است.  این دست آورد های شگفت انگیز درعرصه های علمی و تخنیکی روابط بین انسانها را  خیلی وسیع، آسان و مفید ساخته است و بدون شک میتوان گفت که جهان امروزی از نگاه تامین ارتباطات به یک دهکده تبدیل شده است
       پیشرفت تکنالوژی عامل اساسی توسعه و انکشاف اجتماعی است که به آسانی میسرهم نبوده ونیاز به تلاش خستگی ناپذیر وکسب مهارت های جدید داشته و دارد. تجارب نشان داده که استفاده از تکنالوژی جدید و بکاربرد تخنیک های عصری و مدرن کمیت و کیفیت  تولید را افزایش بخشیده است. 
      درعصرحاضر پیشرفت جوامع بشری ارتباط مستقیم به انکشاف علوم و فنون در تمام عرصه ها دارد و پیشرفت جوامع متمدن ارتباط ناگسستنی به این دارد که یک جامعه درعرصۀ ساینس و تکنالوژی درکدام سطح ترقی و مدارج عالی خود قرار دارد. زنده گی کنونی حاکی از آن است که انسانها بصورت عام در تمام عرصه ها بخصوص در رشته های زیر بیشتر از تکنالوژی کار میگیرند:
   - در تولید نعمات مادی؛
   - درعرصۀ خدمات اجتماعی و رفاه عامه؛
   - در عرصۀ آموزش و پرورش؛
   - در عرصۀ تحصیلات عالی؛
   - در عرصۀ صحت عامه؛
   - در عرصۀ خدمات بانکداری و تجارت؛
   - در عرصۀ مصؤنیت و امنیت؛ 
   - در عرصۀ تحقیقات علمی؛
   - در عرصۀ تأمین انرژی و برق رسانی(24:1).
      با درنظرداشت تذکرات فوق می توان تکنالوزی را به صورت جامع چنین تعریف کرد:&quot; تکنالوژی مجموعۀ متشکل ازاطلاعات، ابزار ها و تخنیک های که از علم و تجربۀ عملی نشأت کرده باشد و در توسعه، طراحی و به کارگیری محصولات  و عرضۀ خدمات برای رفاه و آسایش بشر مورد استفاده قرار گیرد، است&quot;.
      طوریکه قبلاً اشاره گردید تکنالوژی و استفاده از آن در عرصه های گوناگون زندگی برای ترقی و توسعه جوامع بشری به یک امر ضروری مبدل گردیده است. تکنالوژی در توسعۀ اقتصادی، اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و نطامی نقش تعیین کننده را ایفا می کند و بسیاری کشورها توانسته اند با بکاربرد تکنالوژی جدید به سطح بلند رفاه و آسایش دست یابند. با استفاده از تکنالوژی جدید میتوان به تمام اسرار طبیعت پی برد و آنرا برای رفاه بشریت بکار بست. 
       تکنالوژی شامل زیر ساخت های  ضروری برای طراحی، توليد، اجرا و تعمیر محصولات فنی از زمان طراحی تا به کار گیری  و ارایۀ خدمات بعد از توليد آنها است. تکنالوژی  حاصل ترکیب مهندسی و علم است. به همین ارتباط تعریف جامع تکنالوژی ازمجموعۀ از اطلاعات، ابزارها و تخنیک های که از علم و تجربه عملی نشأت کرده باشد و در توسعه، طراحی ، توليد و به کار گیری محصولات و سایر خدمات مورد استفاده قرار میگیرد، در نظر گرفته می شود.
     به طورکلی مردم کشورهای درحال توسعه می توانند درسهای پرارزشی از تجربۀ مؤفقیت آمیز بعضی از کشورهای صنعتی و تازه صنعتی شده بخصوص کشورهای واقع درشرق آسیا و آمریکای لاتین درامر توسعه تکنالوژی و صنعتی شدن کشورهای خود بگیرند. تجربه موفقیت آمیزاین کشورها نشان داده است که فراگیری و انتقال گسترده تکنالوژی های مناسب و مدرن به این کشورها، آنها را قادرساخته تا بر بهره وری خود بیفزایند و درنتیجه به توسعه سریع صنعتی این کشورها منجر گردد . به عنوان مثال ، کشورهایی نظیر کوریای جنوبی، تایوان، برازیل و مکسیکو بیشتر ازطریق واردات و انتقال تکنالوژی خارجی به عنوان کشورهای تازه صنعتی شده در شرق آسیا و آمریکای لاتین مطرح شدند. به طورکلی عوامل مؤفقیت این کشورها به دوعامل درونی و بیرونی مربوط بوده که دردرون این کشورها، عزم ملی برای توسعه تکنالوژی درسرلوحه همه برنامه ریزی ها و اقدامات قرارگرفته و کلیه بسترها و ساختارهای لازم برای تحقق این امر آماده شده است.
      وظیفۀ اصلی تکنالوژی این است که در وقت کم توليد بیشتربه بار آورده و به هر اندازۀ که پیشرفت تکنالوژی سریع باشد به همان مقیاس تغییرات سریعتر بوقوع میپیوندد. 
     خودکفایی درعرصه تکنالوژی معلوماتی می تواند اساس استقلال کشور را در زمینه های اقتصادی، نیروی بشری، تقویت و رشد نسل جوان، سهم گیری زنان و افراد  دارای معلولیت در زمینه های مختلف، تشکیل داده و سایر بخش های زنده گی مردم ما را تغییر دهد(3).
تکنالوژی و توسعه سازمان ها
      سازمان ها که می توان آنها را شبکه ها و نهاد های عملی کنندۀ تغییر و انکشاف تولید و انجام خدمات در یک اقتصاد دانست وقتی می توانند وظایف خود را به درستی انجام دهند که متناسب به تغییرات علمی و تکنالوژیکی متحول شوند. 
      مهمترین دلیل نقش تکنالوژی در توسعۀ سازمانها و کشورها سهل شدن انتقال اطلاعات از یک سازمان یا کشوربه سازمان ها و کشورهای دیگر است که آنها میتوانند به ساده گی ارتباطات خود رابا هم دیگر برقرارنماید. استفاده ازتکنالوژی در سازمانها امروزی به نیاز جدی تبدیل شده است وپیشبرد امور مربوط  را به مراتب سهل نموده است به این معنی که درجهان امروز تقریباً همه انسانها به نحو با هم وصل گردیده اند. ازبرکت تکنالوژی در روابط تجارتی بین کشورها و حتی براعظم ها سهولت های چشمگیری رونما گردیده چناننچه وصل شرکت های تجارتی و کمپنی های بزرگ جهانی را باهم وصل نموده وبدین ترتیب تجارت راه خود را به کمک تکنالوژی جدید به سوی جهانی شدن میپیماید.
     نقش قابل توجه تکنالوژی درعرصۀ تعلیم و تحصیل حایز اهمیت فوق العاده است، زیرا در صورت موجودیت خدمات انترنتی دیگر نیاز نیست که دانشجویان به منظور حصول معلومات درعرصه های مختلف وقت زیاد خود را به  هدربدهد بلکه با استفاده از تکنالوژی جدید بخصوص انترنت درکمترین فرصت میتوانند از دستآوردهای جدید علوم از پوهنتون ها و مراکز علمی- تحقیقی شناخته شده درهرگوشۀ جهان کار بگیرند. 
       دستاورد دیگرتکنالوژی درانتقال مسافرین وحمل و نقل اموال تجارتی توسط انواع مختلف وسایل ترانسپورت هوایی، بحری و زمینی( طیاره، کشتی، ریل و سایر انواع ترانسپورت زمینی) است که به نوبۀ خود درتأمین و گسترش روابط اقتصادی، اجتماعی، سیاسی، نظامی، کلتوری و فرهنگی نقش مهم را ایفا نموده است. زمانیکه از تکنالوژی حرف زده میشود، نمیتوان عرصه طبابت را از نظر دور داشت. درعصرحاضر بشر درعرصۀ طبابت و معالجۀ امراض پیشرفت های چشمگیری دارد که محصول فهم تخصصی در عرصۀ طب و بکاربرد تکنالوژی جدید در این عرصه میباشد. عرضۀ خدمات طبی با استفاده از تکنالوژی مربوط پیشرفت قابل ملاحظه نموده و معالجۀ امراض متعدد بدون اجرای عملیات ها انجام میشود. آموزش از راه دور، اجرای عملیات ها از راه دور، ساختن دستگاه های ستلایت، سفینه های هوایی، نوآوری ها درعرصۀ نظامی و صدها مورد دیگر نمونه های بارزاز دست آوردهای تکنالوژی در توسعه و انکساف میباشد(2).
     از آنجائیکه استفاده و به کارگیری تکنالوژی جز زنده گی روزمره شده و می توان از دستاورد های آن  برای انکشاف متداوم کار گرفت  لذا نسل جوان می تواند این امر را به خوبی انجام دهد. پس لازم است که جوانان ما خود متوجه این امر بوده و مسؤلین و ادارات مربوط هم شرایط لازم را برای آنها فراهم نمایند تا اینکه درهربخش آن با استفاده ازمنابع جدید علمی به طورمستمر پرداخته شود.عقیده دارم که نسل جوان کشوربا دسترسی نسبتاً مناسب به تکنا لوژی جدید در این راستا رسالت خود را ادا خواهد نمود تا کشورخود را درجایگاه لازم و شایستۀ آن قرار دهد.
منابع:
  1- مجموعۀ مقالات سیمینارعلمی- تحقیقی.ارزیابی مؤثریت تکنالوژی معلوماتی در انکشاف اجتماعی- اقتصادی کشور، اکادمی علوم، افغانستان- کابل، 1391 خورشیدی، ص 171
www.taand.com/archives/66128    2-http:// 
  3- http://www.shahidtawana.com/?p=18416{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 


  څېړنپوه محمد قسیم مراد (باور)

ډ ښیښې جوړولو لنډه تاریخچه
     طبیعی زیرمی د یوهېواد هغه  لویه شتمنی وی، چې ګټه اخستنه ورڅخه د خلکو په اقتصاد او په ټولیزه توګه د هغه هېواد په اقتصادی غوړیدنی باندی بریکنده اغیزه ښیندي. ځکه همدا طبیعی زیرمی دي چې د هېوادونو تګلوری د ترقۍ او پرمختیا په لورپرانیزی او د خلکو هوساینه تأمینوی. افغانستان د طبیعی زیرمو درلودلو له پلوه خورا شتنمن هېواد دی خو د بېلابېلو عواملو پربنسټ  له دی زیرمو څخه ګټه نه اخستل کېږی. داسی ویل کېږی چې په  افغانستان د ځمکی لاندی طبیعی موادو زیرمو ارزښت له دری تریلیونو امریکایی ډالروهم ډېردی. په دی طبیعی زیرمو کې بېلابېل کاني مواد لکه لاجورد، زمرد، سره زر، سپین زر، اوسپنه، یورانیم، مس، لیتیم، سلیکان،طبیعی ګاز، نفت او ډېر شمیر نور ګډون لری.
   دلته د ښیښې د تاریخچې اوپه هېواد کې د هغې د کانی موادو په هکله په لنډه توګه رڼا اچول کېږی. 
     ښیښه د کانی موادو هغه ټولګه ده چې د تودوخې په ټاکلی درجه کې ویلی او په ځانګړو شرایطو کې وروسته له سړیدو څخه  د امورف، رڼې اوکلکی، خو ماتیدونکی مادی په څیربدلېږی. په بل عبارت ښیښه د طبیعی یا مصنوعی موادو هغه مخلوط دی چې د یولړ تکنالوژیکی عملیو په پلی کولو سره وروسته له کیمیاوی او فزیکی بدلونونو څخه لاسته راځی. له تخنیکی پلوه ښیښه ډیره سریښناکه او بی شکله مایع چې ظاهری بڼه ئې جامده وی، ده. ښیښي معمولاْ شفافی، خو یو شمیر ئې(هغه چی ویلی شوی مواد ئې په ورو ډول ساړه شوی وی) نیمه شفافی یا مکدری هم وی. 
    انسنانو ښیښه  له پخوا راهیسی پیژندلی او کارول ئې لرغونې تاریخ لري. د مصر هېواد له میلاد څخه دمخه( ۳۰۰- ۱۵۰۰) کلونو کې د ښیښو جوړولو مرکز و. وروسته چینایانو دسینګار لپاره د ښیښه یی ګاڼو په جوړولو لاس پوری کړ. په اسلامي هېوادونو کې مسلمانانو ښیښي جوړول د سکندريي او سوريي له هنرمندانو څخه زده کړی  چې وروسته ئې دمشق او حلب صنعتي مرکزونه ګرځیدلی دی. په ۱۱ او ۱۲ زیږدیزو پیړیو کې  په مسلمانانو کې د ښیښو جوړولو صنعت اوج ته ورسید. د ۱۲ میلادی پیړۍ په وروستیو کې په غربی اروپا کې په کلیساګانوکې د رنګه ښیښو کارول رواج و موند. په ۱۶۸۸ ز. کال کې په فرانسه کی لومړني ښیښه یی لوښي جوړ شو او اوږده کلونه  یاد هېواد د ښیښو په جوړولو کې لومړی ځای درلودلی دی. د ۱۷ زیږدیزی پیړۍ په وروستیو کې په انګلستان کې د ښیښو جوړول پیل شو چې په هغو کې د سربو د ځنو ترکیبونو د شته والی له امله ښیښو ځانګړی روڼتیا او ځلیدنه و موندله. په ۱۶۰۸ ز. کال کې د امریکی په متحده ایالاتو کې د ښیښو جوړولو لومړنی کارځای جوړ او په ۱۸۲۷ ز. کال کې د ښیښې د پرس کولو لومړنې ماشین هم په امریکا کې اختراع شو. سره له دی چې د ماشینی ښیښو په جوړولو کې ډیر پرمختګونه شوی دی، خو تراوسه هم د انسان په لاس جوړو شوو ښیښو خپل  ځانګړی اهمیت او ارزښت ساتلی دی(899:2) .   
       زمونږ په هېواد کې د ښیښې جوړول هم لرغونې تاریخ لری، چې د کوشانیانو، تیموریانو او غزنویانو د واکمنۍ په دورو کې ئې په هېواد او په ځانګړی توګه د هرات په ولایت کې رواج موندلې و. داسی نښي نښانی ترلاسه شوی چې کوشانیانو په ښيښو کې انځورونه کښل او ځرنګه چې ښیښي د لېږدونې په وخت کې د ماتیدو خطر لري نو د کوشانی چارواکو په غوښتنه  ددی هنر کارپوهانو له یوی سیمی څخه بلی سیمی ته سفرونه کړی او هلته هم د ښیښو جوړولو صنعت رواج موندلی دی. ښیښي جوړول نه یوازی صنعت او هنر دی، بلکی د یو هېواد  د فرهنګ ښکارندوی هم دی. اوس مهال هم په هرات کې د ښیښې جوړولو صنعت په دودیزډول شتون لری او ددی ښیښه یی توکو پیرودونکي اکثراْ بهرني سیلانیان دي، چې له ځانه سره ئې د یادګارپه توګه خپلو هېوادونو ته انتقالوی. هیره دی نه وی چې تراوسه زموږ په هېواد کې ښیښې جوړول د لاس پواسطه صورت مومی او د تولېد فابریکه ئې شتون نه لری.   
له نیکه مرغه زمونږ هېواد  د  ودانیزو اومو موادو کانونو د درلودلو له پلوه خورا شتمن دی. دا کانونه په بغلان ، سمنګان ، بلخ، تخار، بدخشان ، کابل، بامیان، او د هېواد په ډیرو نورو سیمو کې شتون لري.  د بېلګی په توګه د البرز د غرونو له کان څخه چې دبلخ په ولایت کې دی، یادونه کوو . دا کان دچشمه شفا په سیمه کې پروت دی او د ډبرو ترکیب يي له کو ارتزی شګو چې د ښیښې جوړولو اساسی  ماده ده، تشکیل شوي دی، مساحت ئې ۴۰۰۰متر مربع او پنډوالی ئې لس متره دی. ددی کان کیمیاوی ترکیب په لاندی ډول ښودل شوی دی:
په سلو کې له ۸۶ څخه تر ۹۱ برخو پوري SiO2- 
په سلوکې له ۰،۴۵ څخه تر ۱،۴۱ برخوپورې   AL2O3- 
په سلوکې له ۱،۵ څخه تر ۲،۵ بر خو پورې Fe2O3- 
په سلوکې له ۳،۵۳ څخه تر ۴،۷ سلنې پورېNa2O+ K2O- 
په سلوکې له ۱،۲۱ څخه تر۱،۹۶برخو پورې CaO - 
په سلوکې له ۰،۲۳ څخه تر ۱،۷۵ برخو پورې(9:1)  MgO- 
  پورتني مواد  د ودانیو ښیښو اوهمدارنګه د ښيښه ئې بوتلونو ، مرتبانونواونورو ښیښه یی لوښو جوړولو کې په پراخه کچه کارول کېدای شی. ددې کان دزیرمو ټولیزه اندازه ۱۱۰ زره ټنه اټکل شوي ده(4). په بامیانو کې دحاجی ګک کان هم د ۵ مترو په پنډوالی دشګلنو کوارتزی ډبرو بډای زیرمی لري چې د ښیشې جوړولو لپاره لومړنۍ اساسی اومه ماده ده. په دې کان کې د سلیکان ډای اکساید SiO2) مقدار له ۹۳،۶۶ څخه تر ۹۷،۳۱ سلنې پوری دی او د زیرمو اندازه ئې ۶۵۰ زره ټنه اټکل شوی ده(3 ). 
      ددې ډول کانونوشمیر په هېواد کې له لس ګونو څخه ډیردی. دا بېلګی په ډاګه کوی چې افغانستان د ډول ډول ودانیزو توکو لکه خښتو ، سرامیکو (کاشی)، ښيښو  اونورو اړینو ودانیزو توکو د تولید لپاره داومو موادو پراخي او په زړه پورې زیرمي لري. 
  لکه دمخه چې ورته ګوته ونیول شوه د ښیښې جوړولو لپاره دننه په هېواد کې د اومو موادو زیرمی موجودې دی، خو ددی صنعت د ودې او پراختیا لپاره تر ټولو لومړې سوله ایز شرایط  او همدارنګه مادی- تخنیکي امکانات چې برښنا ئې په سرکې ده، اړین دي. 
      په هېواد کی د سراسري سولی په رامنځته کېدو د ښیښي جوړولو صنعت  د  او پراختیا لپاره  له طبیعی زیرمو څخه د گټی اخستنی په موخه په لومری گام کی علمی او مسلکی کادرونو ته چی د ملی اقتصاد په ټولو برخو کی لازمه مسلکی پوهه او تخصص ولری، اړتیا ده. پکار ده چی د یاد صنعت د رامنځته کولو او پراختیا لپاره د مسلکی کادرونو روزلو ته چی د معاصری تکنالوژی سره بشپړه آشنایی ولری، ځانګړی پاملرنه وشي.همدارنګه اړینه ده چې د ښبښی جوړولو او نورو ودانیزو توکو د تولېد لپاره د ځایی اومو موادو کانونه يوځل بیا په دقیقه توګه سروی او و ارزول شی او د اقتصادی اغیزمنتیا په صورت کې ئې د استخراج کار په فنی او مسلکی توګه په ممکن فرصت کې ترلاس لاندی ونیول شی. په دی توګه  به د هېواد  د اقتصادی ودی او غوړیدنې لپاره  رغنده ګام اوچت  او د بنسټیزو تاسیساتو په رامنځته کېدو سره به مو هېواد د صنعتي کېدو په لور لاره خپله کړی. 
   سرچینی:
  1- احمدی، رحمت گل. تجزیه و تحلیل مواد خام محلی معادن ۰۰۰، اکادمی علوم، سال 1384، ص87.
2- دایرة المعارف اریانا، جلد دوم،  اکادمی علوم، ریاست دایرة المعارف، مطبعۀ نبراسکا، کابل- افغانستان، تعداد صفحات961. 
  3- archive.mashal.org/content.php?c=helmi&amp;id...
4- www.rta.org.af/index.php/.../19-2014-02-09-12-13-03
	
	
نویسنده: سرمحقق محمد قسیم مراد
            عضوعلمی اکادمی علوم

پروسس ونگهداری محصولات زراعتی ونقش آن درتجارت 
       غذا وتغذیه به مثابه عمده ترین نیازمندی های اند که موجودات زنده ازآغاز تا ختم حیات به آنها سروکار دارند.  ازهمین سبب انسانها تمام فعالیت های فکری و فزیکی شانرا درقدم نخست جهت تهیه ، تدارک وبهبود بخشیدن غذا و تغذیه متمرکزنموده تا صنعت مواد غذائي مطابق ضرورت و مقتضیات زمان رشد نماید که بشریت را کمبود ونبود مواد غذائی تهدید ننماید.
    درحال حاضرکه کشورما با به پشت سرگذاشتن بیش ازسه دهه بی ثباتی پا به عرصه بازسازی وعمران مجدد میگذارد، در زمان یاد شده شیرازه اقتصاد ملی شدیداٌ ضعیف شده وضربات پیهم برپیکر نا توان آن وارد گردیده است. لازم است همزمان به عطف توجه به اعمارمنازل، بازسازی و احداث سرک ها وپلچک ها، تأ مین آب، برق وغیره به افزایش محصولات زراعتی نیز توجه مبذول گردد تا برای ایجاد وتوسعه صنعت مواد غذایی زمینه مساعد ونیازمندی های مردم کشور ازاین رهگذر مرفوع گردد. بناٌ بدین منظوررشد صنایع خفیفه وخاصتاٌ صنعت مواد غذایی درشرایط کشورما ازالویت خاص برخوردار میشود. 
           کشورما که مردم آن عمدتاٌ مصروف امورزمینداری است ، ازبرکت لطف خداوند متعال دارای اقلیم مناسب برای کشت و پرورش نباتات مختلف اعم ازغله جات، میوه جات وسبزیجات میباشد. لذا ایجاب مینماید تا به افزایش کمی و بهبود کیفیت این محصولات توجه خاص مبذول گردد.
 سبزی و میوه جات که بهترین منابع مواد معدنی، منرالی و ویتامین ها اند، برای انسانها درحفظ سلامتی بدن اهمیت ویِژه دارند. اما این مواد باارزش غذایی عمرکوتاه داشته وبعضی ارآنها به زودی فاسد شده وغیرقابل استفاده میگردد. لذا ضرورت مبرم است تا میوه جات وسبزی های تولید شده جهت استفاده طویل المدت مطابق معیارهای بین المللی پروسس، بسته بندی و نگهداری گردد. پروسس محصولات زراعتی نه تنها جلوگیری ازفساد وضایع شدن آنها است، بلکه به ارزش وعمرآنها نیز می افزاید.
     طوریکه قبلاٌ تذکرداده شد تهیه و تدارک مواد غذایی برای انسانها درالویت قراردارد. کثرت روزافزون نفوس جهان و رفع نیازمندی های بشرازنگاه مواد غذایی ازیکسو ایجاب مینماید تا ازدست آورد های علوم عصری بالخصوص تکنالوِی جدید برای افزایش محصولات زراعتی ومالداری مورد استفاده وسیع قرارگیرد. ازجانب دیگربلند بردن کمیت وبهبود کیفیت مواد غذایی بستگی به سعی وتلاش دایمی کارکنان سکتورزراعت و مواظبت پیگیردولت ازطریق فراهم ساختن تسهیلات اعم ازبه د سترس گذاشتن تخم های اصلاح شده غله جات، کود های کیمیاوی ، ادویه ضد امراض وآفات نباتات دارد. تولید مواد غذایی که نیازمندی های مردم جهان را مرفوع سازد نه تنها مستلزم افزایش است، بلکه پروسس حفظ ونگهداری مواد غذایی تولید شده بخصوص محصولات زراعتی به شیوه ها وطرق مختلف نیز از اهمیت فوق العاده برخوردار است.
     پروسس مواد غذائی عبارت ازعملیه کمپلکسی است که به منظورنگهداری مواد غذائی انجام میشود و شامل مراحل متعدد میباشد. به عبارت دیگرپروسس محصولات زراعتی عملیه ای است که به عملی شدن آن محصول تغیرشکل نموده، حجم آن کم، کیفیت آن بهترو به اسانی قابل دسترس میباشد. بعضی میوه جات مانند زیتون به شکل خام وبدون پروسس قابل استفاده نمی باشد. درتیجه پروسس میوه زیتون محصولات باارزش به شکل کنسرو تیل زیتون که یکی ازبهترین روغن های خوراکی است و دربازارهای داخلی وخارجی علاقمندان زیاد دارد بدست می آید. طرق نگهداری محصولات زراعتی خشک کردن توسط شعاع افتاب، مربا ساختن، قطی کردن، کنسروکردن، پاستوریزه کردن، اچارکردن، سرد ساختن، با اشعه گاما معامله کردن وغیره را دربر میگیرد. هدف تمام طرق ذکرشده جلوگیری از فعالیت میکروارگانیزم های است که سبب فاسد شدن مواد غذایی میشوند. مواد غذایی خاصتاٌ سبزی ها ومیوه جات که پروسس ونگهداری میگردد، علاوه براینکه جلو ضایع شدن آنها گرفته میشود، جهت استفاده مردم درفصول مختلف سال به کیفیت خوب عرضه میگردد. مراحل پروسس مواد غذائی عبارت است ازبدست آوردن موادخام، شستن، مخلوط کردن، حرارت دادن، غلیظ ساختن، میده کردن، سورت کردن و ذخیره کردن. عملیه پروسس مواد غذائی بادرنظرداشت  خصوصیات مواد خام و محصول مورد نیاز به کمک بعضی عملیات کیمیاوی مانند تخمر، هایدرولیز، اکسید یشن و ارجاع صورت میگیرد. پروسس ونگهداری مواد غذایی اززمان های قدیم معمول بوده که باگذشت زمان شیوه های متنوع آن متناسب با فهم ودرک انسان به وجود آمده و مورد استفاده قرارگرفته است. 
      درکشورما سبزیجات فراوان چون بادنجان رومی، زردک، گلپی، شلغم ، بادنجان سیاه وغیره و میوه جات مانند سیب، انار، انگور، خربوزه، زیتون وسایرمیوه جات وجود دارد که همه آنها به شیوه های مختلف قابل پروسس، حفظ ونگهداری اند. ناگفته نباید گذاشت که انواع مختلف میوه ستروس (نارنج ، مالته، لیمو، سنتره ، چکوتره وغیره) ازجمله میوه های باارزش است که به بطورخام و پروسس شده استعمال وسیع دارد. میوه های ستروس درکشورهای استرالیا، برازیل، ارجنتاین ، مکسیکو ، جاپان وغیره به پیمانه وسیع پروسس میگردد. ازپوست میوه  های ستروس روغن مخصوص استحصال میگردد که درکلچه سازی مورد استفاده قرارمیگیرد. علاوه براین ازیروسس پوست های میوه جات ستروس در ساختنمشروبات غیرالکولی وصنعت صابون سازی استفاده بعمل می آید. پروسس میوه جات ستروس درایالات متحده امریکا رشد فوق العاده نموده وازجمله میوه جات ستروس 70٪ مالته و40٪ الی50٪ لیمو به شکل شربت، جوس و اچار پروسس میگردد. نسبت نبود سردخانه های مناسب میوه جات وسزیجات کشورما اکثراٌ به قیمت نازل به کشورهای همسایه صادر ودرآنجا بعد ازپروسس وبسته بندی معیاری به اروپا وسایرکشورهای جهان انتقال داده میشود. همچنان صدورپیازوکچالو به کشورپاکستان بعد ازجمع آوری آنها ازیکسوبه سود دهاقین ومصرف کنندگان درداخل کشورنیست وازجانب دیگر ورود دوباره آنها بعد ازپروسس ونگهداری از پاکستان دروقت ضرورت به قیمت گزاف عرضه میشود پذیرفتنی نیست.
      برای اینکه میوه جات وسبزی های تولید شده هم درداخل کشورمورد استفاده قرارگیرند وهم برای تجارت مناسب باشد، به پروسس ونگهداری آنها که به طریقه های مختلف عملی میشود، ضرورت است.
پروسس ونگهداری محصولات زراعتی اعم ازسبزی ها ومیوه جات ازیکسواز ضایع شدن آنها جلوگیری مینماید وازجانب دیگرجلو فراراسعارکه برای وارد کردن دوباره آنها صورت میگیرد، گرفته میشود.
      طبق آماروارقام موجود درسال 1356 خورشیدی افغانستان ازنگاه تولید محصولات زراعتی نه تنها خودکفا گردیده بود ونیازبه ورود آنها نداشت، بلکه برعکس بعضی اقلام راجهت بدست آوردن اسعارو تقویه اقتصاد ملی به کشورهای مختلف صادرمینمود. ازاثرنا امنی ها و عدم ثبات درکشوربه تمام عرصه های اقتصاد ملی بخصوص زراعت زیان ها وخسارات بزرگ وارد گردیده که جبران آن مدت زمان طولانی را دربرخواهد گرفت.
     برای نگهداری محصولات زراعتی ایجاب مینماید تا سرد خانه های بزرگ درنقاط مختلف کشورحسب ضرورت ایجاد گردد تا ازضایع شدن میوه جات وسزیجات تولید شده جلو گیری گردد. همچنان لازم است تا دولت یکجا باسکتورخصوصی به پروسس میوه جات وافردرکشور( ساختن جوس ها، مربا، جیلی وغیره ) اقدام عملی نماید. ایجاد فابریکه های کوچک وبزرگ پروسس باعث خواهد شد که درورود این محصولات کاهش بعمل آید و ازجانب دیگرزمینه کاریابی برای عده ای ازهموطنان مساعد خواهدشد. پروسس و بسته بندی معیاری محصولات زراعتی بخصوص میوه جات که درکشوربه شکل تجارتی تولید میگردد زمینه رافراهم میسازد تا دربازارهای جهانی جایگاه لازم را احراز نموده وبه متقاضیان آن افزوده شود  که بد ون شک ازاین رهگذر عواید قابل ملاحظه بدست خواهد آمد.
     نیازمبرم است تا ارگان های ذیربط دولتی درتشویق وترغیب متشبثین خصوصی برای سرمایه گذاری دراین عرصه مساعی لازم بخرچ دهد وازآنها حمایت همه جانبه نماید، زیرا ایجاد وگسترش سردخانه ها وپروسس محصولات گوناگون زراعتی نه تنها نیازمندی های داخلی را مرفوع خواهد ساخت، بلکه دررونق گرفتن تجارت این محصولات درعرصه بین المللی نیز تاثیرات مثبت بجا خواهد گذاشت. 
     منابع:
     1-  حسینی، سرمحقق دکتورسکندر. پروسس ونگهداری میوه و سبزی ها.  بخش نشرا ت &quot; صبا&quot; پشاور، 1379،  ص83
     2- حسینی،  سرمحقق دکتورسکندر. په نیمه استوائی سیمو کی د ځینو نیالګیو او باغونو روزل . د انسانی مرستو د برابرولو اداره، ‍پیښورَ ۱۳۷۸، ۱۸۰ مخونه
    3- شیرزاد ، بازمحمد. د میوو اوسبو سمون اوساتنه. دکابل پوهنتون خپرونی، کابل 1366، 370 مخونه

==تړلې لیکنې==

==سرچینې==

[[وېشنيزه:پښتانه]]
[[وېشنيزه:پښتانه لیکوال]]
[[وېشنيزه:پښتانه پوهاندان]]
[[وېشنيزه:افغان پوهاندان]]
[[وېشنيزه:پښتانه څېړنپوهان]]
[[وېشنيزه:ختیځوال پوهاندان]]
[[وېشنيزه:ختیځوال څېړنپوهان]]
[[وېشنيزه:علومو اکاډېمي]]
[[وېشنيزه:علومو اکاډېمۍ غړي]]</text>
      <sha1>ks6uxn573nbxrm8o9a8byz9yljhiiq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بوګوتا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45559</id>
    <revision>
      <id>369382</id>
      <parentid>340755</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T22:37:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19150" sha1="dd32z1gknqe3oqmm9at3t1g2vbdbwmp" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = بوګوتا
| native_name             = Bogotá, D.C.
| native_name_lang        =
| settlement_type         = [[د کلمبیا د ښارونو نوملړ|ښار]]
| image_skyline = CollageBogotá.png
| image_alt               = [[د بوګوتا جامع کلیسا|د بوګوتا جامع کلیسا]]
| image_caption           =
| image_flag              = Flag of Bogotá.svg
| flag_alt                =
| image_seal              = Bogota (escudo).svg
| seal_alt                =
| image_shield            =
| shield_alt              =
| nickname                =
| motto                   = بوګوتا| image_map               = Kolumbien map.png
| map_alt                 =
| map_caption             = موقعیت په کلمبیا کې
| pushpin_map             =
| pushpin_label_position  =
| pushpin_map_alt         =
| pushpin_map_caption     =
| latd  = 4 |latm  = 35 |lats  = 53 |latNS  = N
| longd = 74 |longm = 4 |longs = 33 |longEW = W
| coor_pinpoint           =
| coordinates_type        =
| coordinates_display     = inline,title
| coordinates_footnotes   =
| subdivision_type        = [[د هیوادونو نوملړ|هیواد]]
| subdivision_name        = {{COL}}
| subdivision_type1       = سیمه
| subdivision_name1       = -
| subdivision_type2       = برخه
| subdivision_name2       = [[دوسیه:Flag of Bogotá.svg|22px]] د پلازمینه برخه
| subdivision_type3       =
| subdivision_name3       =
| established_title       = جوړښت
| established_date        = ۶ جون ۱۵۳۸
| established_title2      =
| established_date2       =
| founder                 = ګنسالو خیمنه د کویه‌زادا
| seat_type               =
| seat                    =
| government_footnotes    =
| leader_party            =
| leader_title            = ښاروال
| leader_name             = [[کلارا لوپز اوبرګون]]
| leader_title1           =
| unit_pref               = Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;
| area_footnotes          =
| area_total_km2          = ۱٬۵۸۷
| area_land_km2           =
| area_water_km2          =
| area_water_percent      =
| area_note               =
| area_rank               =
| elevation_m             =۲۶۴۰
| elevation_max_footnotes =
| elevation_max_m         =
| elevation_max_ft        =
| elevation_min_m         =
| elevation_min_ft        =
| population_footnotes    =
| population_total        = ۷٬۴۳۴٬۴۵۳
| population_as_of        =
| population_rank         = څه کم
| population_metro        = ۹٬۶۰۰٬۰۰۰
| population_density_km2  = auto
| population_density_rank =
| population_demonym      = Bogotano
| population_note         =
| timezone1               = Eastern Time Zone
| utc_offset1             = ۵-
| timezone1_DST           =
| utc_offset1_DST         =
| postal_code_type        =
| postal_code             =
| area_code_type          =
| area_code               =
| iso_code                =
| blank_name_sec1         =
| blank_info_sec1         =
| blank_name_sec2         =
| blank_info_sec2         =
| website                 = [http://www.bogota.gov.co/portel/libreria/php/01.27.html City Official Site]{{سخ}}[http://www.samuelalcalde.com/ Mayor Official Site]{{سخ}}[http://english.bogotaturismo.gov.co/ Bogotá Tourism]
| footnotes               =
}}
'''بوګوتا''' (Bogotá) (/ˌboʊɡəˈtɑː/، همدار راز برتانوي: /ˌbɒɡ-/، امريکايي: /ˈboʊɡətɑː/، او هسپانوي تلفظ: [boɣoˈta]) په رسمي ډول بوګوتا “Bogota, Distrito Capital” ده، چې لنډيز يې بوګوتا ډي سي “Bogota D.C.” دی او پخوا د هسپانوي دورې او ۱۹۹۱ او ۲۰۰۰ کالونو تر منځ د “Santa Fe de Bogota” (هسپانوي: ، يعنې «د بوګوتا سپېڅلې عقيده») په نوم پېژندل کېده. دا ښار د کولمبيا پلازمېنه او د نړۍ له لويو ښارونو څخه دی. دا ښار د پلازمېنې سيمې “Capital District” او همدا راز د کنډينامارکا “Cundinamarca” د شا او خوا څانګې (که څه هم برخه يې نه دی) د پلازمېنې په توګه اداره کېږي. بوګوتا د کولمبيا د څانګو په توګه په ورته اداري دريځ سره د لومړي ترتيب سيمه ييز شته والی دی يا هستي ده. دا ښار د هېواد سياسي، اقتصادي، اداري او صنعتي مرکز دی.&lt;ref&gt;{{Cite American Heritage Dictionary|Bogotá|access-date=30 May 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bogotá |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bogota |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190530192557/https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bogota |archive-date=30 May 2019 |access-date=30 May 2019 |work=[[Collins English Dictionary]] |publisher=[[HarperCollins]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/Bogotá &quot;Bogotá&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190530192529/https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/Bogot%25C3%25A1 |date=2019-05-30 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190530192529/https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/Bogot%25C3%25A1|date=30 May 2019}} (US) and {{Cite Oxford Dictionaries|Bogotá|access-date=30 May 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Organización del Distrito Capital |url=http://portel.bogota.gov.co/portel/libreria/php/x_frame_detalle.php?id=442 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304072342/http://portel.bogota.gov.co/portel/libreria/php/x_frame_detalle.php?id=442 |archive-date=4 March 2016 |access-date=5 January 2016 |publisher=bogota.gov.co |language=es}}&lt;/ref&gt;

بوګوتا د ۱۵۳۸ ز کال د اګسټ پر ۶ نېټه د هسپانوي فاتح ګونزالو جيمينيز ډي کيوساډا “Gonzalo Jimenez de Quesada” له لورې د “Altiplano” د بومي اوسېدونکو د “Muisca” سيمې د نيولو په موخه انديس “Andes” ته له يو سخت جنګي ماموريت څخه وروسته د ګرانادا د نوې پاچاهۍ “New Kingdom of Granada” د پلازمېنې په توګه رامنځته شو. سانټافي “Santafe” (له ۱۵۴۰ ز کال څخه وروسته د ښار نوم و) د ګراناډا نوې پاچاهۍ (چې په ۱۵۵۰ ز کې جوړه شوه) د “Spanish Royal Audiencia” د حکومت څوکۍ شوه او له ۱۷۱۷ ز کال څخه وروسته د “New Granada” د سلطنت نيابت پلازمېنه و. د ۱۸۱۹ ز کال د اګسټ پر ۷ نېټه د بوياکا له جګړې “Battle of Boyaca” څخه وروسته بوګوتا د ګران کولمبيا “Gran Colombia” د خپلواک ملت پلازمېنه شوه. سيمون بوليوار “Simon Blivar” هغه څوک و، چې د “Muisca” وګړو د درنښت او د هسپانوي پاچاهۍ پر وړاندې د خپلواکۍ د قانون په توګه يې دا ښار بوګوتا ونوماوه. په همدې دليل له هسپانوي سترواکۍ څخه او د ننۍ کولمبيا د جوړښت پر مهال د نوې ګرانادا “New Granada” د سلطنت نيابت د خپلواکۍ له راهيسې، بوګوتا د سيمې د پلازمېنې په توګه پاتې شوی دی.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |date=6 August 2018 |title=Ni Santa Fe ni Bacatá: estos fueron los primeros nombres de Bogotá |url=https://www.rcnradio.com/bogota/ni-santa-fe-no-bacata-estos-fueron-los-primeros-nombres-de-bogota |access-date=10 September 2019 |website=RCN Radio |language=es}}&lt;/ref&gt;

دا ښار د کولمبيا په مرکز کې پر يوې لوړې سطحې باندې پروت دی، چې د بوګوتا هوارې ځمکې په نوم پېژندل کېږي، د “Altiplano Cundiboyacense” برخه ده، چې د انديس په ختيځ کورډيليرا “Eastern Cordillera” کې پرته ده. بوګوتا په سويلي امريکا کې او له کيتو (Quito) او لاپاز “La Paz” څخه وروسته د سمندر د سطحې له پاسه د ۲۶۴۰ مترو (۸۶۶۰ فوټ) په اوسط د نړۍ درېيمه لوړه پلازمېنه ده. بوګوتا چې په ۲۰ سيمو باندې وېشل شوی دی، ۱۵۸۷ کېلو متر مربع (۶۱۳ ميل مربع) سيمه او يو څه سوړ اقليم لري، چې د کار په اوږدو کې ثابت دی. 

دا ښار د کولمبيا حکومت د اجرائيه څانګې (د ولسمشر د دفتر)، د مقننه څانګې (د کولمبيا د کانګرس) او قضائيه څانګې (د عدالت سترې محکمې، د اساسي قانون محکمې، د دولت د شورا او قضائيه قوې د سترې [لوړې] محکمې) د مرکزي دفترونو ټاټوبی دی. بوګوتا د خپلې اقتصادي پياوړتيا او تر څنګ يې مالي پوخوالي له امله خپل راښکون يا په زړه پورې والی د نړيوالو شرکتونو او انساني پانګې د غوره والي پر وړاندې ثابت ساتي. دا ښار د کولمبيا مالي او سوداګريز مرکز يا زړه دی، چې د هېواد د بل هر ښار په پرتله زيات سوداګريز فعاليت لري. دا ښار په کولمبيا او انډين “Andean” طبيعي سيمه کې د اصلي مالي بازار کوربه توب کوي او لاتيني امريکا او کولمبيا ته د راتلونکونکې نوې باندنۍ سيده يا مستقيمې پانګونې پروژو مخکښ منزل دی. بوګوتا د هېواد په کچه تر ټولو لوړ نومي ناخالص کورنی توليد لري، چې د هېواد ټول ناخالص کورني توليد نږدې څلورمه برخه (۲۴،۷ سلنه) پوره کوي.&lt;ref name=&quot;Hotspots&quot;&gt;{{Cite web |title=Hot spots: Benchmarking global city competitiveness |url=http://www.citigroup.com/citi/citiforcities/pdfs/eiu_hotspots_2012.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170516142055/http://www.citigroup.com/citi/citiforcities/pdfs/eiu_hotspots_2012.pdf |archive-date=16 May 2017 |access-date=5 January 2016 |publisher=The Economist Intelligence Unit}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TheTalentIssue&quot;&gt;{{cite book|author=Harvard University|title=The Talent Issue|date=2011|publisher=Harvard Business Review}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;investmentIBM&quot;&gt;{{Cite web |title=IBM destaca a Bogotá como la ciudad con mayor número de proyectos de inversión extranjera en Latinoamérica |url=http://es.investinbogota.org/noticias/ibm-destaca-bogota-como-la-ciudad-con-mayor-numero-de-proyectos-de-inversion-extranjera-en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160105131049/http://es.investinbogota.org/noticias/ibm-destaca-bogota-como-la-ciudad-con-mayor-numero-de-proyectos-de-inversion-extranjera-en |archive-date=5 January 2016 |access-date=5 January 2016 |publisher=IBM-Plant Location International (IBM-PLI) |language=es}}&lt;/ref&gt;

د ايل ډوراډو نړيوال هوايي ډګر “El Dorado International Airport” په نوم د ښار هوايي ډګر د “El Dorado” د کيسو په نوم نومول شوی دی، چې په لاتيني امريکا کې د تر ټولو لويې کچې (حجم) مالونو وسيله او د خلکو د ګڼې له مخې درېيم هوايي ډګر دی. بوګوتا د هېواد په کچه د خورا زيات شمېر پوهنتونونو او څېړنيزو مرکزونو ټاټوبی او د زياتو نندارځايونو، کتابخانو او موزيمونو په درلودلو سره يو مهم کلتوري مرکز دی. دا ښار د ښارونو د ۲۰۱۴ ز کال د نړيوال لړيال يا شاخص له مخې ۵۲ ځای درلود او په ۲۰۲۰ ز کال کې د “GaWC” له لورې د “Beta +” ډول نړيوال ښار وګڼل شو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=El Dorado International Airport |url=http://eldorado.aero/en/about/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225191654/http://eldorado.aero/en/about/ |archive-date=25 February 2016 |access-date=9 September 2016 |publisher=eldorado.aero}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2014 Global Cities Index and Emerging Cities Outlook |url=https://www.atkearney.com/documents/10192/4461492/Global+Cities+Present+and+Future-GCI+2014.pdf/3628fd7d-70be-41bf-99d6-4c8eaf984cd5 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304193124/https://www.atkearney.com/documents/10192/4461492/Global+Cities+Present+and+Future-GCI+2014.pdf/3628fd7d-70be-41bf-99d6-4c8eaf984cd5 |archive-date=4 March 2016 |access-date=5 January 2016 |publisher=atkearney.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The World According to GaWC 2020 |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |access-date=31 August 2020 |website=GaWC - Research Network |publisher=Globalization and World Cities |archive-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006165159/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== نوم ==
د بوګوتا نوم د فرانسوي ژبې د “Chibcha Bacata” (يا Muyquyta) له تلفظ سره سمون کوي، چې د فونزا “Funza” او کوتا “Cota” معاصرو ښارګوټو تر منځ پرتو ګاونډ يا نږدې استوګنځايونو نوم و. د “Muyquyta” ويي د معنا په اړه بېلابېل نظرونه دي، چې خورا منل شوی يې دا دی، چې ياد ويی په “Chibcah” ژبه کې «د دېوال په واسطه د کرنيزې ځمکې د راچاپېرولو» معنا لري. يوه بله نامتو ژباړه استدلال کوي، چې ياد ويی «د انديس د مېرمن» معنا لري. سربېره پر دې د انديس “Andes” ويی په ايمارا “Aymara” ژبه کې د «ځلېدونکي غر» معنا لري، چې په دې ډول د بوګوتا بشپړه لغوي معنا «د ځلېدونکي غر مېرمن» کېږي، مګر په ياد ولرئ چې که څه هم د “Muisca” وګړو ژبه چېبچا “Chibcha” وه، ايمارا نه وه. ځيني نور وړانديز کوي چې باکاتا “Bacata” د “Muisca” د ډول ډول يا ګڼو مشرانو “cacique” نوم و، چې سيمې ته د سپانياردانو “Spaniards” له رارسېدلو څخه مخکې يې پرې واکمني وکړه. جيمينيز ډي کيوسادا “Jimenez de Quesada” دې سيمې ته «زموږ د هيلې مېرمن» نوم ورکړ، مګر هسپانوي پاچاهۍ په ۱۵۴۰ ز کال کې هغه مهال “Santafe” (سپېڅلې عقيده) ونوموله، چې د ښار په توګه ټاکل شوې وه. د “Muisca” په نوم د سيمې اصلي اوسېدونکو ياد ځای تايبزاکا “Thybzaca” يا لرغونی ښارګوټی “Old Town” ونوماوه، چې ښار په اصل کې د همدې ځای له پاسه رامنځته شوی و.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Historia de Bogotá {{!}} Archivo de Bogotá |url=http://archivobogota.secretariageneral.gov.co/content/historia-bogota |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190731231517/http://archivobogota.secretariageneral.gov.co/content/historia-bogota |archive-date=31 July 2019 |access-date=10 September 2019 |website=archivobogota.secretariageneral.gov.co}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 August 2018 |title=¿Cuál es el origen del nombre de &quot;Bogotá&quot;? |url=https://www.ngenespanol.com/travel/cual-es-el-origen-del-nombre-de-bogota-colombia/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320151235/https://www.ngenespanol.com/travel/cual-es-el-origen-del-nombre-de-bogota-colombia/ |archive-date=20 March 2019 |access-date=10 September 2019 |website=National Geographic en Español |language=es-MX}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal|last=Blanco Barros|first=Jose Agustin|title=Historia de Bogotá|url=https://www.sogeocol.edu.co/documentos/fund_bogota.pdf|journal=Sociedad Geográfica de Colombia Academia de Ciencias Geográficas|access-date=10 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170309065432/https://www.sogeocol.edu.co/documentos/fund_bogota.pdf|archive-date=9 March 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== تاريخچه ==
د معاصرې بوګوتا سيمه کې په لومړي ځل د بومي وګړو هغه ډلې استوګن شوې، چې د چيبچا “Chibcha” له نورو ژبو سره د تړاو پر بنسټ سويل ته کډه شوې وې. د بوګوتا هواره ځمکه په سويلي برخه کې د چيبچا ويونکې ډلې استوګنځای و، چې په کولمبيا کې له نيکاراګوا څخه تر انديس پورې ژوند کوي (شته). د “Muisca” له لورې جوړ شوی مدنيت په امريکا کې له غوره مدنيتونو څخه و او “Muisca” وګړي هغه وخت د “Altiplano Cundiboyacense” (د کنډينامارا او بوياکا معاصرې څانګې او د سانټېنډر کوچنۍ برخې) په درو او حاصلخېزه لوړو ځمکو او شا او خوا سيمو کې مېشت شول. د “Muisca Confederation” نوم د ګڼو يا ډول ډول مشرانو (caciques) هغې ناتړلې برابري غوښتونکې ټولنې ته ورکړل شوی دی، چې له زيات نه زيات ۱۰۰ بوهيوس “bohios” په کوچنيو استوګنځايونو کې يې ژوند وکړ. د وګړو د کرنې او مالګې پر بنسټ ټولنه د سرو زرو کار، سوداګرۍ او موميايي کولو کې بډايه وه. د ميوسکا “Muisca” مذهب له ګڼو خدايانو څخه جوړ و، چې زياتره د لمر او د هغه د مېرمنې يعنې سپوږمۍ، “Chia”، د باران خدای “Chibchacum”، د رنګين کمان “Cuchavira” غوندې خدايانو او د ودانۍ او خوښۍ خدای “Nencatacoa” او د هوښيارۍ خدای “Bochica” په درلودلو سره يې په طبيعي ښکارندو پورې تړاو درلود. د دوی د سپوږمۍ او لمريزې ګډه جنتري يا کليزه چې د “Duquesne” د کار پر بنسټ د مانويل ايزکيرډو “Manuel Izquierdo” له لورې وژباړل شوه، د کالونو درې بېلابېلې ټولګې يې وڅارلې يا راونغاړلې، چې ستوريز او عيسوي مياشتې په کې وړاندې شوې وې. د دوی ستورپوهنيزه پوهه د بوګوتا شمال ته د “Villa de Leyva” څخه د باندې په “El Infiernito” لرغونې ستورپوهنيزه سيمه کې د “Muisca” د معمارۍ په يو له محدودو نامتو څلو کې وړاندې شوې ده. 

== سرچينې ==</text>
      <sha1>dd32z1gknqe3oqmm9at3t1g2vbdbwmp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عبدالقادر مجرم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48103</id>
    <revision>
      <id>369428</id>
      <parentid>303274</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T02:44:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8592" sha1="c65i4b7m8fgz8ttayxpyg6vnazwix1n" xml:space="preserve">
'''عبدالقادر مجرم''' (۱۹۶۴ زېږدي [[کال]]) د [[افغانستان]] د [[پښتو ژبه|پښتو ژبې]] يو [[شاعر]] او [[ليکوال]] دی چې لاسونه نه لري، خو د لوړ همت او پياوړي هوډ خاوند دی. 

==مخينه== 
عبدالقادر مجرم د [[بلوڅستان]] د کلاسیف الله د کلي حسن زو اوسېدونکی پر ۱۹۶۴ ز کال زېږېدلی دی. عبدالقادر مجرم چې لاسونه نه لري، خو له هغه باوجود يې هغه کارونه کړي، چې د پښتنو ځینو لیکوالانو ورته (څلور لاسی مجرم) ویلی. څلور لاسی مجرم ځکه چې بې لاسونو يې هغه کارونه کړي چې ډېرو لاس لرونکو انسانانو هم کړي نه دي. 

==یوې پېښې مجرم له لاسونو بې برخې کړ== 
عبدالقادر مجرم په ۲۰۰۱ زېږديز کال کې د [[ژوند]] له هغې بدې پېښې سره مخ شو، چې په کې يې دواړه لاسونه وبایلل. مجرم د دې پېښې په اړه وايي: «زه په واپډا کې ملازم وم. ۱۶ کاله مې په کې کار وکړ، خو په ۲۰۰۱ زېږدي کال کې، چې يوه ورځ مې يو ټرانسفارمر سماوه، کرنټ ونیولم او لاسونه مې په کې وسوځېدل. تر دې وروسته [[روغتون]] ته ولېږدول شوم؛ هلته ډاکټرانو وویل، لاسونه به درڅخه پرې کوو او دواړه لاسونه يې راڅخه پرې کړل.»  

د مجرم په خبره تر دې وروسته چې په روغتون کې ډاکټرانو ورڅخه لاسونه پرې کړه، شاعري او لیک يې زور واخیست. د ده په خبره، په لومړي سر کې یې په پښه په قلم لیکل پېل کړل، خو کله چې له کمپيوټر سره لږ بلد شو، نو يې د لاس د گوتو پر ځای د پښو گوتي په کېبورډ کېښودې او اوس يې يو شمېر د پښتو کتابونه همداسې کمپوز کړي دي. 

==د عبدالقادر مجرم [[پنځونه]] او نورې کارندتياوې==  

ټیټ مې مه بوله غورځنگ راباندې مه کړه - زه په دې افتاده گۍ کې لوی گړنگ یم 
  
وايي د ژوند په خوند او رنگ هغه څوک ښه پوهېږي چې له ژونده راضي وي او هیله ژوند بولي. د همداسې کسانو له ډلې څخه يو هم د لرې پښتونخوا لیکوال او شاعر عبدالقادر مجرم دی، چې تقدیر ترې غبرگ لاسونه اخیستي دي. پر ادبي پنځونه سربېره مجرم په خپل کلي کې ماشومانو ته یو [[ښوونځی]] هم پرانیستی او هغوی ته په دغه ښوونځي کې پښتو ژبه ورزده کوي.  

مجرمه تا دي یو څه کړي ضرور - هسې یې نه درماتول لاسونه  

ښاغلی مجرم وايي خپل تخلص یې ځکه مجرم غوره کړ چې په ژوندانه کې یې کړې تېروتنې منلې او ځان ورته مجرم ښکاري.
ښاغلی مجرم د پښتو ژبې د ودې لپاره نه یوازې خپلې لیکنې او شعرونه د پښو په گوتو په کمپوټر کې کمپوزوي، بلکې د نورو لیکوالانو لیکنې هم کمپوز او چاپ ته چمتو کوي. دی په داسې سیمه کې چې په ښوونځیو کې یې [[پښتو ژبه]] نه تدریسېږي، يانې د خپل کلي کلاسیف الله ماشومانو ته په وړيا توگه زدکړې هم ورکوي او تر خپله وسه زده کوونکو ته پښتو ژبه ورښيي.  

لکه خان [[غني خان|عبدالغني خان]] چې به «گډې وډې» ليکلې او خورولې. عبدالقادر مجرم هم په خپلو ناولونو کې  د لېونو په ژبه د عالمانو خبرې کوي. لکه د هغه ناولونه«شړق به يې واورې» او «ټولنه لېونۍ ده». عبدالقادر مجرم د پښتنو ښځو، مېرمنو او ښځمنو سره په [[ټولنه]] کې د زور زياتي او بې انصافۍ غندنه کوي او د سړو ځانغوښتنه، خود غرضي، لالچ او هغه ناروا زياتی ور په گوته کوي، چې دوی يې د ښځو سره کوي. په «بختيالۍ» [[ناول]] کې موږ ته پښتنه مېرمن د «بختيالۍ» په کردار کې په لوی اوچت او ارفع مقام ښکاره کېږي، چې  بختيالۍ څومره په ساده ژوند کې د ټولنې د ظلم زياتي مقابله کوي. د خاوند تر وژنې وروسته له کلي څخه کډه کوي او په ښار کې په مزدورۍ لاس پورې کوي؛ په خپلو بچو تعليمونه کوي، انسانان ترېنه جوړوي او بېرته کلي ته راسنېږي، چې د علم رڼا خوره کړي. هم دغه رنگ خيال او فکر د مېرمن [[صفيه حليم]] په «زبېښاک» ناول کې  هم شته. ښاغلي مجرم بختيالۍ د يوې پوهه او ځيرکې پښتنې پېغلې په ډول لوستونکو ته ورمعرفي کړې ده او ښودلي يې دي چې ښځه په کور کې د يو توکي يا يو شي نه، بلکې د ژوندي بنيادم په شان وي. ښه فکر لري او ښې غټې غټې فېصلې کولی شي او د سړو د نرگسيت تر حده په ځان غره فکر ته يې لته ورکړې ده، دا يې هم ښودلي چې ښځې د سړو نه ښې فېصلې کولی شي او د خپل پت او ننگ ساتلو لپاره د هر پهلوان مقابله کولی شي. 
 
بختيالۍ چي د کلي يوه ساده بې تعليمه پېغله وي، د خپل ژوند فېصله کوي، ورور ته واده کوي او پخپله د ورېندارې په بدل کې د هغې ورور ته واده شي. بيا د کلي د زورورو سره مقابله کوي او يوه ناروا فېصله هم نه قبلوي؛ خپل بچي ښار ته بوځي او هلته ښه ژوند تېر کړي او خپل بچي د تعليم او پوهي د وسلې سره خپل کلي ته راولي چې د جهالت تيارې رڼا کړي، خپل دوښمن وبښي او کلي ته هم يو نوی ژوند وروبښي.

د شاعر او ليکوال عبدالقادر مجرم تر دې مهاله دا لاندې اثار چاپ شوي دي.   
==چاپ شوي اثار يې== 
# بختيالۍ (ناول). 
#  لويه لار ده څوک به راشي (ناول).  
# دوی هديره نه لري (ناول). 
# ټولنه لېونۍ ده (ناول).  
# زړونه کاږي (ناول).  
# ورته گوري به جانان (ناول). 
# شړک به يې واوري (ناول).  

# مقدسي چوکۍ (ناول).
# ملا بشر (ناول). 
# مات وزر (شعري ټولگه). 
# ژوندون او اميدونه (شعري ټولگه).   
# مينه مروره شوه (شعري ټولگه).    

==اخځليک== 
# https://www.mashaalradio.com/a/24546225.html 
# https://www.bbc.com/pashto/multimedia/2012/05/120527_im_abdul_qadir_mujrem_disable
# https://web.archive.org/web/20191024081357/https://www.pashtoacademy.com/index.php/%25D8%25AF%25D8%25B1%25DB%2590-%25D9%2585%25D9%258A%25D8%25A7%25D8%25B4%25D8%25AA%25D9%2586%25DB%258D-%25D9%2585%25D8%25AC%25D9%2584%25D9%2587/406-%25D8%25AF%25D9%25BE%25DA%259A%25D8%25AA%25D9%2588-%25DA%2598%25D8%25A8%25D9%258A-%25D9%2585%25D8%25AC%25D8%25B1%25D9%2585-%25D9%2586%25D8%25A7%25D9%2588%25D9%2584-%25D9%2586%25DA%25AB%25D8%25A7%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D9%2588-%25D8%25B4%25D8%25A7%25D8%25B9%25D8%25B1 
# https://web.archive.org/web/20191024081357/https://www.pashtoacademy.com/index.php/%25D8%25AF%25D8%25B1%25DB%2590-%25D9%2585%25D9%258A%25D8%25A7%25D8%25B4%25D8%25AA%25D9%2586%25DB%258D-%25D9%2585%25D8%25AC%25D9%2584%25D9%2587/406-%25D8%25AF%25D9%25BE%25DA%259A%25D8%25AA%25D9%2588-%25DA%2598%25D8%25A8%25D9%258A-%25D9%2585%25D8%25AC%25D8%25B1%25D9%2585-%25D9%2586%25D8%25A7%25D9%2588%25D9%2584-%25D9%2586%25DA%25AB%25D8%25A7%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D9%2588-%25D8%25B4%25D8%25A7%25D8%25B9%25D8%25B1


[[وېشنيزه: پښتانه شاعران]]
[[وېشنيزه: پښتانه ليکوال]] 
[[وېشنيزه: پښتانه]] 
[[وېشنيزه: افغانان]]</text>
      <sha1>c65i4b7m8fgz8ttayxpyg6vnazwix1n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سهیل رحمانی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52848</id>
    <revision>
      <id>369421</id>
      <parentid>303219</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T02:20:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="574" sha1="ssibbdlvlo7sga3n99fxz79pgaz2c1m" xml:space="preserve">{{Infobox person}}

'''سهیل رحمانی'''(په نومبر20 ، 1988 کې په ایران کې زیږیدلی) یو ایراني بازیکن تیم فوتبال.


== سرچینې ==
* [http://navad.net/NewsContent.aspx?NewsID=47065 هواداران براي ديدن ملوان ايده آل كمي صبر کنند] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181213052406/http://navad.net/NewsContent.aspx?NewsID=47065 |date=2018-12-13 }}
* [https://web.archive.org/web/20201031101702/http://guilan.irib.ir/home سهیل رحمانی به ملوان بازگشت]</text>
      <sha1>ssibbdlvlo7sga3n99fxz79pgaz2c1m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د جنین د سقط خوځښتونه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57638</id>
    <revision>
      <id>369401</id>
      <parentid>367159</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T00:09:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17023" sha1="fevpwxs44vcd2eqt0y4dy1hv3y7if8x" xml:space="preserve">د جنین د سقط خوځښتونه، همدارنګه د ټاکلو د حق د طرفداره ډلو په توګه، د جنین د سقط قانوني خدمتونو ته له لاسرسي ملاتړ کوي. دغه خوځښتونه د هغو مېرمنو د استازولۍ او ملاتړ په هڅه کې دي چې غواړي په هره مرحله کې خپلې حاملګۍ ته پای ټکی کېږدي. دوی هڅه کوي څو مېرمنو ته د جنین د سقط کولو انتخاب له قانوني او یا هم ټولنیز ډار پرته رامنځته کړي. د جنین د سقط موضوع د ټولنیز ژوند غوښتنه ده، چې د هغو د آزادولو او یا هم محدود کولو پر سر له تکراري استدلال وړاندې کولو سره پر خپل ځای پاتې ده. د جنین د سقط پلویان خپله د جنین د سقط د خدمتونو د ډول له مخې چې باید د لاسرسي وړ وي، او د هغو د شرایطو په اړه، د بېلګې په توګه د حامله دارۍ په مختلفو وختونو لکه ناوخته حالت کې سقط په اړه چې کېدای شي ورته د لاسرسي محدودیت شتون ولري، وېشل کېږي.

== لومړنی تاریخ ==
په اسنادو کې په ثبت شوې توګه د جنین د سقط لپاره د کارول شویو لارو چارو په موندلو د جنین د سقط کولو د عمل نېټه له میلاد څخه ۱۵۵۰ کاله وړاندې ته رسېږي. د جنین سقط د مصري طب یو له فعالو چارو څخه وو. پېړۍ وروسته، د جنین سقط هغه موضوع وه چې د فیمنېستانو له خوا مطرح شوه.&lt;ref&gt;{{Cite web|last1=Ph. D.|first1=Religion and Society|last2=M. A.|first2=Humanities|last3=B. A.|first3=Liberal Arts|title=When Did Abortion Begin?|url=https://www.thoughtco.com/when-did-abortion-begin-721090|access-date=2021-03-03|website=ThoughtCo|language=en}}&lt;/ref&gt;

د جنین د سقط کولو نظریه د ۱۹ مې پېړۍ په وروستیو کې د فیمینېستانو له مخالفت سره مخ شوه، کوم چې هغوی له مسئولیت څخه د نارینه وو د ویستلو لپاره وسیله بلله. د الیزابت کادی استنتون او سوزان بی آنتونی تر مشرۍ لاندې د انقلاب په نامه چاپي نشریه چې د مېرمنو د حقونو په برخه کې رسمي نشریه وه او هره اونۍ به خپرېدله، یو نا معلوم لیکوال د &quot;A&quot; په لاسلیک سره په ۱۸۶۹ کال کې پکې یوه مقاله خپره کړه، چې لیکلي یې وو د جنین د سقط کولو د قانون د تصویب لپاره د هڅو پر ځای د هغو ریښو ته پام وکړئ. د انقلاب دغې نشریې د مېرمنو د حقونو پر خوځښتونو لوی اغېز درلود، او د لومړي ځل لپاره داسې مالومېدله چې د مېرمنو د ورځنیو حقونو او خوندیتوب په برخه کې د مېرمنو غږ د ټولنې د یو غړي په توګه ددغه ډول نامالومو موضوعاتو له مخې اورېدل کېږي.&lt;ref&gt;Gordon, Sarah Barringer. [https://books.google.com/books?id=Kg4PAtekGoAC&amp;pg=PA67&amp;dq=#PPA67,M1 &quot;Law and Everyday Death: Infanticide and the Backlash against Woman's Rights after the Civil War.&quot;] ''Lives of the Law''. Austin Sarat, Lawrence Douglas, and Martha Umphrey, Editors. (University of Michigan Press 2006) p.67&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Schiff&quot;&gt;{{cite news|first=Stacy|last=Schiff|author-link=Stacy Schiff|url=https://www.nytimes.com/2006/10/13/opinion/13schiff.html?_r=2&amp;oref=slogin&amp;pagewanted=print|title=Desperately Seeking Susan.|date=13 October 2006|newspaper=New York Times|access-date=5 February 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Revolution 1868-1872|url=https://www.accessible-archives.com/collections/the-revolution/|access-date=2021-03-03|website=Accessible Archives Inc.|language=en-US|خونديځ نېټه=2021-05-07|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20210507173614/https://www.accessible-archives.com/collections/the-revolution/|url-status=dead|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210507173614/https://www.accessible-archives.com/collections/the-revolution/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210507173614/https://www.accessible-archives.com/collections/the-revolution/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;prolifequakers&quot;&gt;{{cite web|title=Marriage and Maternity|url=http://www.prolifequakers.org/susanb.htm|work=[[The Revolution (newspaper)|The Revolution]]|publisher=[[Susan B. Anthony]]|date=8 July 1869|access-date=21 April 2009|تاريخ الأرشيف=19 March 2019|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190319124548/http://www.prolifequakers.org/susanb.htm|url-status=dead|خونديځ نېټه=19 March 2019|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190319124548/http://www.prolifequakers.org/susanb.htm|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190319124548/http://www.prolifequakers.org/susanb.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319124548/http://www.prolifequakers.org/susanb.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Susan B. Anthony, [http://honors.syr.edu/Courses/03-04/wsp200/july81869.html “Marriage and Maternity,”] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111005033006/http://honors.syr.edu/Courses/03-04/wsp200/july81869.html|date=5 October 2011}} ''[[The Revolution (newspaper)|The Revolution]]'' (8 July 1869), via University Honors Program, Syracuse University.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Federer, William. ''[https://books.google.com/books?id=8GebI40OvYAC&amp;pg=PA81&amp;dq=%22woman+is+awfully+guilty+who+commits+the+deed%22 American Minute]'', page 81 (Amerisearch 2003).&lt;/ref&gt;

لیکوال څرګنده کړې وه، &quot;چې تاسو یوازې د مضرو بوټو سرونه وهۍ، پداسې حال کې چې ریښه یې پاتې کېږي[...] مهمه نده چې څه دوی ته انګېزه ورکوي، له آرامښت سره مینه، یا هم د پیدا شوو بې ګناهانو له درد او ځور څخه ځان ژغورل، په هر صورت هغه ښځې چې دغه کار یې کړی په کلکه سره مجرمې دي. دغه دروند بار به تل د هغوی وجدان په ټول ژوند کې پر اوږو وړي او د هغو روح به تر مرګه ورسوي. اما وای! په هغو کسانو چې په نا امیدۍ سره یې هغه دغې ګناه ته اړویستلې درې چنده د هغې مجرم دی. 

=== بریتانیا ===
د جنین د سقط د قانون د آزادولو په موخه خوځښت په ۱۹۲۰مه او ۱۹۳۰مه لسیزه کې وروسته له هغې چې د زېږون د کنترول په برخه کې یو شمېر بریاوې ترلاسه شوې، رامنځته شو. په انګلستان کې د ماري ستپس او د امریکا په متحده ایالاتو کې د مارګارت سنګر په ګډون مبارزه کوونکې مېرمنې د دې مسئلې په طرح کولو بریالي شوې، د زیږون د کنټرول روغتونونه تاسیس شول او د کورنۍ لپاره د پلان جوړونې او له حاملګۍ څخه د مخنیوي په برخه کې یې د اړتیا وړسلا مشورې وړاندې کولې.&lt;ref&gt;{{Citation|title=Birth control|date=2021-02-26|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Birth_control&amp;oldid=1009044872|work=Wikipedia|language=en|access-date=2021-03-03}}&lt;/ref&gt;

په ۱۹۲۹ ز کال کې، په بریتانیا کې د نوي زېږدلي ماشوم له ژوندانه څخه د ساتنې قانون تصویب شو، کوم چې (د شخص پر وړاندې د ۱۸۶۱ز کال قانون) یې اصلاح کړ، په دې ډول چې د ښه نیت له مخې یوازې د مور د ژوند ساتلو په موخه، د جنین سقط کول نور جرم نه ګڼل کېده.&lt;ref&gt;[[Hansard|HL Deb]]. Vol 72. [http://hansard.millbanksystems.com/lords/1928/nov/22/preservation-of-infant-life-bill-hl%7CCol 269] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926190111/http://hansard.millbanksystems.com/lords/1928/nov/22/preservation-of-infant-life-bill-hl |date=2020-09-26 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926190111/http://hansard.millbanksystems.com/lords/1928/nov/22/preservation-of-infant-life-bill-hl |date=2020-09-26 }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=child destruction|url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803095607263|access-date=2021-04-08|website=Oxford Reference|language=en}}&lt;/ref&gt;

ستیلا براون د زیږون د کنټرول د مبارزې په برخه کې له مخکښانو څخه وه، هغې په ۱۹۳۰مه لسیزه کې په پام وړ توګه د جنین د سقط کولو په موضوع لاس په کار پورې کړ. د براون باور په کلکه سره د ادوارد کارپنتر، هیولاک الیس او نورو جنسیتي متخصصینو د کار تر اغېز لاندې وو. هغه په کلکه په دې باور وه چې کاریګرې مېرمنې باید حامله شي او خپلې حاملګي ته د پای ټکی کېږدي، په داسې حال کې چې هغوی په ستونزمنو کاري شرایطو کې کار کاوه او له هغوی د حاملګي پر مهال د سختو کارونو ترسره کولو هیله  کېدله. له همدې امله، نوموړې ټینګار کاوه چې ډاکټران باید له حاملګي څخه د مخنیوي په اړه وړیا معلومات هغو مېرمنو ته ورکړي کوم چې په دې اړه مالوماتو ته اړتیا لري. چې دا چاره ددې لامل کېږي څو مېرمنې وکولای شي د خپل ځان او د خپل چاپېریال په شرایطو وپوهېږي او پرېکړه وکړي چې غواړي مور شي او که نه.&lt;ref name=&quot;Hall&quot;&gt;{{cite book|last=Hall|first=Lesley|title=The Life and Times of Stella Browne: Feminist and Free Spirit|url=https://archive.org/details/lifetimesofstell0000hall|year=2011|pages=[https://archive.org/details/lifetimesofstell0000hall/page/27 27]–178}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Jones|first1=Greta|title=Women and eugenics in Britain: The case of Mary Scharlieb, Elizabeth Sloan Chesser, and Stella Browne|url=https://archive.org/details/sim_annals-of-science_1995-09_52_5/page/481|journal=Annals of Science|date=September 1995|volume=52|issue=5|pages=481–502|doi=10.1080/00033799500200361|pmid=11640067}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Rowbotham|first=Sheila|title=A New World for Women: Stella Browne, social feminist|url=https://archive.org/details/newworldforwomen0000rowb|year=1977|pages=[https://archive.org/details/newworldforwomen0000rowb/page/66 66]–67}}&lt;/ref&gt;

د ۱۹۲۰ مې لسیزې په پای کې براون په ټول انګلستان کې د وینا کولو یو سفر پیل کړ، چې په کې یې د مېرمنو د حاملګۍ د کنترول، د مېرمنو د روغتیایي ستونزو، د بلوغ او جنسي لارښوونو اړوند ستونزو، د میندو د مړینې او زیانمنېدو او نورو مواردو اړوند د خپلو باورونو په اړه یې اطلاعات وړاندې کول. دغه ویناوې د مېرمنو د انګېزې لامل شوې، څو د خپلو جنسي او روغتیايي مسایلو مدیریت په خپل لاس کې واخلي.&lt;ref name=&quot;Hall2&quot;&gt;{{cite book|last=Hall|first=Lesley|title=The Life and Times of Stella Browne: Feminist and Free Spirit|url=https://archive.org/details/lifetimesofstell0000hall|year=2011|pages=[https://archive.org/details/lifetimesofstell0000hall/page/27 27]–178}}&lt;/ref&gt;

یو شمېر نورو مخورو فیمنېستانو لکه فریدا لسکی، دورا راسل، جوآن مالسون او جنت چنس د دغې موضوع په دفاع لاس پورې کړ – کوم چې د ۱۹۳۲ز کال په جولای میاشت کې په اصلي جریان بدل شو، هغه مهال چې د بریتانیا روغتیایي اتحادیې د جنین د سقط په مواردو کې د اصلاح په موخه کمیته جوړه کړه. د ۱۹۳۶ زکال د فبروري په ۱۷ مه جنت چنس، الیس جنکینز او جوان مالسون د جنین د سقط د قانون د اصلاحاتو کمېټه (Abortion Law Reform Association) چې د جنین د سقط کولو د آزادۍ لپاره لومړنۍ ملاتړې کمېټه وه جوړه کړه. دغې کمیټې په انګلستان کې د جنین سقط ته د لاسرسي کچه زیاته کړه او د هغو پر وړاندې یې د قانوني موانعو د لرې کولو لپاره مبارزه وکړه. په لومړي کال کې دغې کمېټې ۳۵ غړي استخدام کړل، کوم چې تر ۱۹۳۹ زکال پورې یې نږدې ۴۰۰ غړي لرل.&lt;ref name=&quot;HindellSimms&quot;&gt;{{cite journal|last=Hindell|first=Keith|author2=Madeline Simms|title=How the Abortion Lobby Worked|year=1968|journal=[[The Political Quarterly]]|pages=271–272}}&lt;/ref&gt;

=== د امریکا متحده ایالات ===
په امریکا کې د جنین د سقط کولو د اصلاحاتو غورځنګ په ۱۹۶۰مه لسیزه کې رامنځته شو. په ۱۹۶۴ ز کال کې جري سانتورو له کانتیکات څخه په غیر قانوني ډول د جنین د سقط له امله خپل ژوند له لاسه ورکړ، چې انځور یې د جنین د سقط کولو د حق د خوځښت سمبول وګرځېد. د مېرمنو د حقونو یو شمېر مدافعو ډلو خپل مهارتونه د جنین د سقط په برخه کې تر هغو مېرمنو ورسول، کومو چې نه شو کولای ورته په نورو ځایونو کې لاسرسی ولري.د بېلګې په توګه:: په شیکاګو کې یوې ډلې د &quot;جین&quot; په نامه یو سیار کلنیک په ۱۹۶۰ مه لسیزه کې د جنین د سقط کولو لپاره رامنځته کړ. هغو مېرمنو به چې اړتیا لرله، له یوې مشخصې شمېرې سره اړیکه نیوله او هغو ته به لار ښوول کېده چې څه ډول &quot;جین&quot; پیدا کړي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cwluherstory.org/something-real-jane-and-me-memories-and-exhortations-of-a-feminist-ex-abortionist.html|title=Something Real: Jane and Me. Memories and Exhortations of a Feminist Ex-Abortionist|last=Johnson|first=Linnea|publisher=CWLU Herstory Project|access-date=23 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110725214230/http://www.cwluherstory.org/something-real-jane-and-me-memories-and-exhortations-of-a-feminist-ex-abortionist.html|archive-date=25 July 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

د ۱۹۶۰مې لسیزې په پای کې ګڼ شمېر سازمانونه، د جنین د سقط د قانوني کولو د نظر په ګټه او پر ضد رامنځته شول. د NARAL Pro-Choice America ډله په ۱۹۶۹ زکال کې د جنین پر سقط د محدودیتونو په مخالفت او د جنین سقط ته د اسانه لاسرسي په موخه جوړه شوه چې د ۱۹۷۳ زکال په وروستیو کې د جنین د سقط د حقونو په ملي اتحادیې (National Abortion Rights Action League) واوښته.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.nwhn.org/content/index.php?pid=106|title=National Women's Health Network {{!}} A Voice For Women, A Network For Change&lt;!-- Bot generated title --&gt;|access-date=2014-07-14|archive-date=2006-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20061028193312/http://www.nwhn.org/content/index.php?pid=106|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

د امریکا سترې محکمې د ''Roe v. Wade پرېکړې له مخې حکم ورکړ'' چې د تکزاس ایالت هغه حکم چې د جنین د سقط لامل کېږي، یوازې له ضروري مواردو پرته چې د مور د مړینې د نجات لامل کېږي، غیر قانونی دی. محکمه دې پرېکړې ته ورسېده چې د جنین د سقط موضوع او د جنین د سقط حق د شخصي حریم تر سیوري لاندې راځي.

له ۱۹۷۰ یمې لسیزې او د فیمینېزم د دویمې څپې له پراخېدو وروسته، د جنین د سقط کولو حق او د حاملګي حق په کاناډا، امریکا، هالنډ، بریتانیا، ناروې، فرانسې، المان او ایتالیا کې د ښځو د حقونو د مختلفو ډلو ترمنځ دوه یوځای کوونکې موضوع ګانې وې.&lt;ref&gt;LeGates, Marlene. ''In Their Time: A History of Feminism in Western Society'' Routledge, 2001 {{ISBN|0-415-93098-7}} p. 363-364&lt;/ref&gt;

== سرچينې او ياداښتونه ==</text>
      <sha1>fevpwxs44vcd2eqt0y4dy1hv3y7if8x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>له تکامل څخه د ملاتړ کچه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57839</id>
    <revision>
      <id>369432</id>
      <parentid>368235</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T03:03:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30021" sha1="8e93abvwsm5azu9vq3wbew2z71cmgl6" xml:space="preserve">د ساینس پوهانو، عامو خلکو او نورو ډلو تر منځ له تکامل څخه د ملاتړ کچه یوه داسې موضوع ده چې، ډېری وختونه د تخلیق او تکامل تناقض په کې منځته راځي او په تعلیمي، مذهبي، فلسفي، ساینسي او سیاسي مسئلو کې لیدل کېږي. دا موضوع په ځانګړې توګه په هغو هېوادونو کې جنجالي ده، چېرته چې د عامو خلکو له خوا د تکامل د نه مننې د پام وړ کچې موجود وي، خو تکامل په عامه ښوونځیو او پوهنتونونو کې تدریس کېږي.

{{مالومات}}

نږدې ټوله (نږدې ۹۷٪) علمي ټولنه، تکامل د بیولوژیکي توپیر د واکمنې علمي نظریې په توګه مني. علمي اتحادیو د ځیرک ډیزاین پلویانو له خوا د وړاندیز شوي تکامل پر وړاندې ګواښونه په کله رد کړي دي. &lt;ref name=&quot;pew&quot;&gt;[[Pew Research Center]]: &quot;[http://people-press.org/2009/07/09/section-5-evolution-climate-change-and-other-issues/ Public Praises Science; Scientists Fault Public, Media]&quot; July 9, 2009.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://nihrecord.od.nih.gov/newsletters/2006/07_28_2006/story03.htm|last=Delgado|first=Cynthia|title=Finding evolution in medicine|journal=NIH Record|volume=58|issue=15|access-date=2007-10-22|date=2006-07-28|format=hmtl|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081122022815/http://nihrecord.od.nih.gov/newsletters/2006/07_28_2006/story03.htm|archive-date=2008-11-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dover_pg83&quot;&gt;[[wikisource:Kitzmiller v. Dover Area School District/4:Whether ID Is Science#Page_83_of_139|Ruling, Kitzmiller v. Dover page 83]]: &quot;an overwhelming number of scientists, as reflected by every scientific association that has spoken on the matter, have rejected the ID proponents’ challenge to evolution.&quot;&lt;/ref&gt;

په څوهېوادونو کې مذهبي فرقې او ډلې شته دي، چې د دوی لپاره د تکامل تیوري، له هغه تخلیقیت سره په ټکر کې ده، چې د دوی د عقیدې مرکز بلل کېږي او څوک یې له همدې امله ردوي: دامریکا متحده ایالتونو، سویلي افریقا، هند، اسلامي نړۍ، سویلي کوریا، سینګاپور، فلیپین او برازیل کې په انګلستان، د آیرلینډ جمهوریت، جاپان، ایټالیا، جرمني، اسرائیل، اسټرالیا، نیوزیلینډ او کاناډا هېوادونو کې په لږو پلویانو سره.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.slate.com/id/1006378/|title=George W. Bush, The Last Relativist|first=Timothy|last=Noah|date=2000-10-31|access-date=2007-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://susanohanian.org/show_atrocities.html?id=2579|title=Revealed: Tony Blair's link to schools that take the Creation literally|first=Nicholas|last=Pyke|newspaper=[[The Independent]]|date=2004-06-13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928001636/http://susanohanian.org/show_atrocities.html?id=2579|archive-date=2007-09-28}}; full article at {{cite web|last=Ohanian|first=Susan|title=Outrages|access-date=2007-10-23|url=http://susanohanian.org/show_atrocities.html?id=2579|تاريخ الأرشيف=2009-02-18|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20090218192538/http://susanohanian.org/show_atrocities.html?id=2579|url-status=dead|خونديځ نېټه=2009-02-18|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20090218192538/http://susanohanian.org/show_atrocities.html?id=2579|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20090218192538/http://susanohanian.org/show_atrocities.html?id=2579|archive-url=https://web.archive.org/web/20090218192538/http://susanohanian.org/show_atrocities.html?id=2579}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.onnachrichten.t-online.de/dyn/c/19/01/33/1901336.html|title=Wir drehen die Uhr um 1000 Jahre zurück (&quot;''We put the clock back a 1000 years''&quot;)|language=de|first=Peer|last=Meinert|access-date=2007-10-23|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071014224931/http://onnachrichten.t-online.de/dyn/c/19/01/33/1901336.html|archive-date=2007-10-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3642460.stm|title=Serbia reverses Darwin suspension|work=[[BBC News]]|date=2004-09-09|access-date=2007-10-23|format=stm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://www.wbj.pl/?command=article&amp;id=35336&amp;type=wbj|title=And finally..|journal=Warsaw Business Journal|date=2006-12-18|access-date=2007-10-23|author1=&lt;!--Please add first missing authors to populate metadata.--&gt;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.answersingenesis.org/docs2005/0607dutch_debate.asp|title=Creation commotion in Dutch Parliament|first=Frans|last=Gunnink|author2=Bell, Philip|date=2005-06-07|access-date=2007-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20071013114948/http://answersingenesis.org/docs2005/0607dutch_debate.asp|archive-date=2007-10-13|url-status=dead}}; {{cite journal|url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/summary/308/5727/1394b|title=Evolution politics: Is Holland becoming the Kansas of Europe?|first=Martin|last=Enserink|journal=Science|date=2005-06-03|volume=308|issue=5727|pages=1394|doi=10.1126/science.308.5727.1394b|pmid=15933170|s2cid=153515231}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NS-WorldwideCreationism&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.newscientist.com/article/mg20327153.900-worldwide-creationism-shotgun-stunner-and-more.html|title=Worldwide creationism, Shotgun stunner, and more|work=New Scientist|access-date=2010-05-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Galileo goes to jail&quot;&gt;{{cite book|author=Numbers, Ronald L.|title=Galileo goes to jail: and other myths about science and religion|url=https://archive.org/details/galileogoestojai0000unse|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge|date=2009|pages=[https://archive.org/details/galileogoestojai0000unse/page/221 221]–223|isbn=978-0-674-03327-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Numbers|first1=Ronald L.|title=Galileo goes to jail and other myths about science and religion|publisher=Harward University Press|place=Cambridge and London|date=2009|pages=217|chapter-url=https://books.google.com/books?id=_Wj-ruvGFvgC&amp;q=galileo+goes+to+jail|access-date=2011-09-03|chapter=Myth 24: That Creationism is a Uniquely American Phenomenon|isbn=978-0-674-03327-6|quote=Antievolutionists in Australia celebrated in August 2005, when the minister of education, a Christian physician named Brendan Nelson, came out in favor of exposing students both to evollution and ID...}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Numbers|first1=Ronald L.|title=Galileo goes to jail and other myths about science and religion|publisher=Harward University Press|place=Cambridge and London|date=2009|pages=217, 279|chapter-url=https://books.google.com/books?id=_Wj-ruvGFvgC&amp;q=galileo+goes+to+jail|access-date=2011-09-03|chapter=Myth 24: That Creationism is a Uniquely American Phenomenon|isbn=978-0-674-03327-6|quote=Three years later the [[New Zealand Listener]] surprised many of its readers by announcing that &quot;God and Darwin are still battling it out in New Zealand schools.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Numbers|first1=Ronald L.|title=Galileo goes to jail and other myths about science and religion|publisher=Harward University Press|place=Cambridge and London|date=2009|pages=217|chapter-url=https://books.google.com/books?id=_Wj-ruvGFvgC&amp;q=galileo+goes+to+jail|access-date=2011-09-03|chapter=Myth 24: That Creationism is a Uniquely American Phenomenon|isbn=978-0-674-03327-6|quote=Writing in 2000, one observer claimed that &quot;there are possibly more creationists per capita in Canada than in any other Western country apart from US.&quot;}}&lt;/ref&gt;

د متحده ایالتونو د علومو ملي اکاډمۍ له خوا د رامنځته شوي سند په ګډون ،ډېری خپرونې د منلو موضوع په اړه بحث کوي.&lt;ref&gt;{{cite book|author=McCollister, Betty|title=Voices for evolution|publisher=National Center for Science Education|location=Berkeley, CA|date=1989|isbn=978-0-939873-51-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=Matsumura, Molleen|title=Voices for evolution|publisher=National Center for Science Education|location=Berkeley, CA|date=1995|isbn=978-0-939873-53-1|url=http://www.don-lindsay-archive.org/creation/voices/permit.htm}}{{Dead link|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NASteaching&quot;&gt;{{cite book|author=Working Group on Teaching Evolution, National Academy of Sciences|title=Teaching about evolution and the nature of science|url=https://archive.org/details/teachingaboutevo0000unse|publisher=National Academy Press|location=Washington, D.C|date=1998|isbn=978-0-309-06364-7}}; available on-line: {{cite book|url=http://books.nap.edu/openbook.php?record_id=5787&amp;page=56|title=Teaching About Evolution and the Nature of Science (ebook)|date=1998|author=United States National Academy of Sciences|publisher=National Academy Press|location=Washington DC|access-date=2007-10-23|doi=10.17226/5787|isbn=978-0-309-06364-7|author-link=United States National Academy of Sciences}}&lt;/ref&gt;

== علمي (ساینسي) ==
د علمي ټولنې او اکاډمۍ لویه برخه، د یوې داسې تشرېح په توګه د تکامل نظریې ملاتړ کوي چې، کولای شي د بیولوژۍ، پالیونتولوژۍ، مالیکولي بیولوژۍ، جنیټیک، انتراپولوژۍ او نوروڅانګو کې څارنې په بشپړه توګه په پام کې نیولای شي. د ۱۹۹۱ ز کال د ګالپ ټولپوښتنې وموندله چې، نږدې ۵٪ امریکایي ساینس پوهانو (د هغو کسانو په ګډون چې د بیولوژۍ څخه نوره روزنه یې ترلاسه کړې وي) ځانونه د تخلیق کوونکو په توګه پېژني. &lt;ref&gt;{{cite news|first=PZ|last=Myers|author-link=PZ Myers|title=Ann Coulter: No evidence for evolution?|date=2006-06-18|publisher=scienceblogs.com|url=http://scienceblogs.com/pharyngula/2006/06/ann_coulter_no_evidence_for_ev.php|work=Pharyngula|access-date=2006-11-18|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060622031856/http://scienceblogs.com/pharyngula/2006/06/ann_coulter_no_evidence_for_ev.php|archive-date=2006-06-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The [[National Science Teachers Association]]'s [https://web.archive.org/web/20030419055650/http://www.nsta.org/159%26psid%3D10 position statement on the teaching of evolution.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.interacademies.net/10878/13901.aspx IAP Statement on the Teaching of Evolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717190031/http://www.interacademies.net/10878/13901.aspx|date=2011-07-17}} Joint statement issued by the national science academies of 67 countries, including the [[United Kingdom|United Kingdom's]] [[Royal Society]] (PDF file)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AAAS Denounces Anti-Evolution Laws&quot;&gt;From the [[American Association for the Advancement of Science]], the world's largest general scientific society: [https://web.archive.org/web/20131012043816/http://www.aaas.org/news/releases/2006/pdf/0219boardstatement.pdf 2006 Statement on the Teaching of Evolution] (PDF file), [https://web.archive.org/web/20131019171834/http://www.aaas.org/news/releases/2006/0219boardstatement.shtml AAAS Denounces Anti-Evolution Laws]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;factfancy&quot;&gt;[https://www.jstor.org/stable/2743476 ''Fact, Fancy, and Myth on Human Evolution'', Alan J. Almquist, John E. Cronin, Current Anthropology, Vol. 29, No. 3 (Jun., 1988), pp. 520&amp;#x2013;522]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;robinson&quot;&gt;[http://www.religioustolerance.org/ev_publi.htm ''Public beliefs about evolution and creation'', Robinson, B. A. 1995.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=''Many scientists see God's hand in evolution'', Witham, Larry, Reports of the National Center for Science Education 17(6): 33, 1997 |url=http://ncse.com/rncse/17/6/many-scientists-see-gods-hand-evolution |access-date=2021-11-06 |archive-date=2016-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160505151513/http://ncse.com/rncse/17/6/many-scientists-see-gods-hand-evolution |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

پردې سربېره ، ساینسي ټولنه ځیرک ډیزاین، د نوي تخلیق څانګه، غیر علمي، شبه علم یا  څانګه غیرساینسي، سیوډوساینس، یا بې ځایه ساینس ګڼي. د متحده ایالتونو د علومو ملي اکاډمي ویلي دي چې: ځیرک ډیزاین&quot; او د ژوند په اصل کې د فوق العاده لاوهنې نورې ادعاګانې&quot; ساینس نه دی، ځکه چې دوی د تجربې له لارې نه شي آزمویل کېدلای، هېڅ وړاندوینې نه رامنځته کوي او په خپله د کومې نوې فرضیه وړاندیز نه کوي. د ۲۰۰۵ ز کال د سپتمبر په میاشت کې د نوبل جایزې ۳۸ ګټونکو، یوه وینا خپره کړه چې &quot;ځیرک ډیزاین اساساً غیرعلمي او غیرساینسي دی؛ دا د علمي نظریې په توګه نه شي آزمویل کېدلای، ځکه چې د هغې مرکزي پایله، د مافوق الفطرت عامل په مداخله کې د عقیدې پر بنسټ دی.&quot; د ۲۰۰۵ ز کال د اکتوبر په میاشت کې، یو داسې ائیتلاف چې د استرالیا له ۷۰،۰۰۰ څخه زیاتو ساینسپوهانو او د ساینس ښوونکو استازیتوب کوي، یو بیان خپورکړچې: &quot;ځیرک ډیزاین ساینس نه دی&quot; او &quot;په ټولو ښوونځیو او ډلو غږ کوي چې، د ساینس په توګه د ځیرک ډیزاین (ID) تدریس ونه کړي، ځکه چې دا د علمي نظریې په توګه د هر چا په وړتیا کې پاتې راغلي&quot;.&lt;ref&gt;National Science Teachers Association, a professional association of 55,000 science teachers and administrators in a 2005 press release: &quot;We stand with the nation's leading scientific organizations and scientists, including Dr. John Marburger, the president's top science advisor, in stating that intelligent design is not science.…It is simply not fair to present pseudoscience to students in the science classroom.&quot; [http://www3.nsta.org/main/news/stories/nsta_story.php?news_story_ID=50792 National Science Teachers Association Disappointed About Intelligent Design Comments Made by President Bush] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110212053541/http://www.nsta.org/main/news/stories/nsta_story.php?news_story_ID=50792 |date=2011-02-12 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110212053541/http://www.nsta.org/main/news/stories/nsta_story.php?news_story_ID=50792|date=2011-02-12}} National Science Teachers Association Press Release August 3, 2005&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.jci.org/cgi/content/full/116/5/1134#B1 Defending science education against intelligent design: a call to action] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160118231208/http://www.jci.org/cgi/content/full/116/5/1134#B1 |date=2016-01-18 }} Journal of Clinical Investigation 116:1134&amp;#x2013;1138 American Society for Clinical Investigation, 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Biologists aren’t alarmed by intelligent design’s arrival in Dover and elsewhere because they have all sworn allegiance to atheistic materialism; they’re alarmed because intelligent design is junk science.&quot; H. Allen Orr. Annals of Science. New Yorker May 2005.[http://www.newyorker.com/fact/content/articles/050530fa_fact Devolution&amp;#x2014;Why intelligent design isn't.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061013161509/http://www.newyorker.com/fact/content/articles/050530fa_fact |date=2006-10-13 }} Also, [[Robert T. Pennock]] Tower of Babel: The Evidence Against the New Creationism.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.worldmag.com/articles/11553 Junk science] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120107132058/http://www.worldmag.com/articles/11553 |date=2012-01-07 }} Mark Bergin. World Magazine, Vol. 21, No. 8 February 25, 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;National Academy of Sciences, 1999 [http://www.nap.edu/books/0309064066/html/25.html Science and Creationism: A View from the National Academy of Sciences, Second Edition]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The Elie Wiesel Foundation for Humanity Nobel Laureates Initiative. Intelligent design cannot be tested as a scientific theory &lt;cite&gt;&quot;because its central conclusion is based on belief in the intervention of a supernatural agent.&quot;&lt;/cite&gt; [http://media.ljworld.com/pdf/2005/09/15/nobel_letter.pdf Nobel Laureates Initiative] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061209120655/http://media.ljworld.com/pdf/2005/09/15/nobel_letter.pdf|date=December 9, 2006}} (PDF file)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Faculty of Science, University of New South Wales. 20 October 2005. [http://www.science.unsw.edu.au/news/2005/intelligent.html Intelligent Design is not Science - Scientists and teachers speak out] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060614003243/http://www.science.unsw.edu.au/news/2005/intelligent.html|date=2006-06-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;See: 1) [[List of scientific societies rejecting intelligent design]] 2) [[wikisource:Kitzmiller v. Dover Area School District/4:Whether ID Is Science#Page_83_of_139|Kitzmiller v. Dover page 83]]. 3) The Discovery Institute's [[A Scientific Dissent From Darwinism]] petition begun in 2001 has been signed by &quot;over 600 scientists&quot; as of August 20, 2006. A four-day [[A Scientific Support For Darwinism]] petition gained 7733 signatories from scientists opposing ID. The AAAS, the largest association of scientists in the U.S., has 120,000 members, and [http://www.aaas.org/news/releases/2002/1106id2.shtml firmly rejects ID] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20021113213410/http://www.aaas.org/news/releases/2002/1106id2.shtml |date=2002-11-13 }}. More than 70,000 Australian scientists and educators [http://www.science.unsw.edu.au/news/2005/intelligent.html condemn teaching of intelligent design in school science classes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060614003243/http://www.science.unsw.edu.au/news/2005/intelligent.html |date=2006-06-14 }}. [http://ncse.com/media/voices/science List of statements from scientific professional organizations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210211073757/https://ncse.ngo/statements-scientific-and-scholarly-organizations |date=2021-02-11 }} on the status intelligent design and other forms of creationism.&lt;/ref&gt;

په ۱۹۸۶ ز کال کې د امریکا د نوبل جایزې د ۷۲ ګټونکو، د ساینس د ۱۷ دولتي اکاډمیو او ۷ نورو ساینسي ټولنو له خوا لاسلیک شوی د محکمې د ملګري لنډ راپور، په ایډوارډز او اګیلارډ کې د امریکا له سترې محکمې څخه د لوزیانا ایالت د هغه قانون ردولو غوښتنه وکړه چې اړین ګڼ تکاملي ساینس، په عامه ښوونځیو کې تدریس کېږي او د ساینس تخلیق هم باید تدریس شي. په لنډیز کې د دې هم یادونه شوې ده چې، &quot; د ساینس تخلیق &quot; اصطلاح، لکه څنګه چې د قانون له خوا کارول کېږي، د مذهبي عقیدې په توګه کارول کېږي او دا چې &quot;د دیني نظریاتو تدریس&quot; چې د ساینس په توګه غلط نومول شوي، ساینسي زده کړې ته زیان رسوي.&quot; دا د نوبل جایزې ګټونکو تر ټولو لویه ټولګه وه، چې ترهغه وخته پورې یې یوه عریض پاڼه لاسلیک کړه. د انتراپالوجیستانو، المکیست او کرونین په وینا: دغه لنډیز &quot;د ساینس پوهانو له خوا د تکامل په ملاتړ کې تر ټولو روښانه وینا ده.&quot;&lt;ref name=&quot;amicus&quot;&gt;Amicus Curiae brief in {{cite court|litigants=Edwards v. Aguillard|vol=85-1513|reporter=|opinion=|pinpoint=|court=United States Supreme Court|date=1986-08-18|url=}}, available at {{cite web|url=http://www.talkorigins.org/faqs/edwards-v-aguillard/amicus1.html|title=Edwards v. Aguillard: Amicus Curiae Brief of 72 Nobel Laureates|access-date=2007-10-19|publisher=From [[TalkOrigins Archive]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Norman|first1=Colin|year=1986|title=Nobelists unite against &quot;creation science&quot;|url=https://archive.org/details/sim_science_1986-08-29_233_4767/page/n18|journal=Science|volume=233|issue=4767|page=935|bibcode=1986Sci...233..935N|doi=10.1126/science.3738518}}&lt;/ref&gt;

د نړۍ په ګوټ ګوټ کې ډېری ساینسي او علمي سازمانونه شته دي چې، د تکامل د تیورۍ په ملاتړ یې ویناوې کړې دي. د ساینس د پرمختګ لپاره د امریکا ټولنه، د نړۍ تر ټولو ستره عمومي ساینسي ټولنه ده چې، له ۱۳۰،۰۰۰ څخه ډېر غړي لري او له ۲۶۲ څخه ډېرې اړوندې ټولنې او د علومواکاډمي په ګډون، د ۱۰ میلیونو څخه ډېر غړي لري، د تکامل په ملاتړ کې یې ډېری ویناوې او مطبوعاتي اعلامیې خپرې کړې دي. د متحده ایالاتو د علومو ملي اکاډمي، چې ملت ته علمي مشورې ورکوي، څو کتابونه خپاره کړي دي چې، د تکامل ملاتړ کوي او پر تخلیقیت او ځیرک ډیزاین نیوکه کوي. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=List of numerous US scientific societies that support evolution and their statements about evolution |url=http://ncse.com/media/voices/science |access-date=2021-11-06 |archive-date=2021-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210211073757/https://ncse.ngo/statements-scientific-and-scholarly-organizations |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.icsu.org/Gestion/img/ICSU_DOC_DOWNLOAD/1017_DD_FILE_IAP_Evolution.pdf|title=List of 68 international scientific societies on the Interacademy Panel (IAP) that endorse a resolution supporting evolution and a multibillion year old earth, June 2006.|access-date=2007-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20061205234008/http://www.icsu.org/Gestion/img/ICSU_DOC_DOWNLOAD/1017_DD_FILE_IAP_Evolution.pdf|archive-date=2006-12-05|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=National Science Board letter in support of evolution 1999 |url=https://www.nsf.gov/nsb/documents/1999/nsb99149/nsb99149.txt |access-date=2021-11-06 |archive-date=2020-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201017195405/https://www.nsf.gov/nsb/documents/1999/nsb99149/nsb99149.txt |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.royalsoc.ac.uk/news.asp?year=&amp;id=4298|title=''Royal Society statement on evolution, creationism and intelligent design'', 11 Apr 2006.|access-date=4 January 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071013040110/http://www.royalsoc.ac.uk/news.asp?year=&amp;id=4298|archive-date=13 October 2007|url-status=dead|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.nap.edu/html/creationism/ ''Science and Creationism: A View from the National Academy of Sciences, Second Edition'', National Academy of Sciences, National Academy Press, Washington DC, 1999.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20071117073919/http://orsted.nap.edu/openbook.php?record_id=5787&amp;page=R1 ''Teaching About Evolution and the Nature of Science (1998)'', National Academy of Sciences, National Academy Press, Washington DC, 1998.]&lt;/ref&gt;

د ساینس پوهانو او په متحده ایالتونو کې د عامو وګړو د نظرونو ترمنځ د پام وړ توپیر شته دی. د پیو څېړنیز مرکز له خوا، د ۲۰۰۹ ز کال ټولپوښتنې ومنله چې: &quot;نږدې ټول ساینس پوهان (۹۷٪) وايي چې، انسانانو او نورو ژونديو موجوداتو د وخت په تېرېدلو سره وده کړې ده، ۸۷٪ سلنه وايي چې، تکامل د طبیعي بهیرونو له امله دی. لکه طبیعي ټاکنه. د ساینس پوهانو ترمنځ غالب درېځ دا دی چې، ژوندي موجودات د طبیعي پروسو له امله رامنځته شوي، یوازې د درېیمېبرخې (۳۲٪) خلکو له خوا شریک شوي دي&quot;.

=== د ۱۹۸۵ ز کال څخه وړاندې د ساینسپوهانو رایې، پریکړه لیکونه او ویناوې ===
د تکامل په ملاتړ کې یو له لومړیو پریکړه لیکونو څخه، په ۱۹۹۲ ز کال کې د ساینس د پرمختګ لپاره، د امریکایي اتحادیې له خوا یو پریکړه لیک صادر کړ او په ۱۹۲۹ ز کال کې بیا بدل کړل شو.&lt;ref&gt;[http://archives.aaas.org/docs/resolutions.php?doc_id=450 ''AAAS Resolution: Present Scientific Status of the Theory of Evolution''], [[American Association for the Advancement of Science]], Adopted by the AAAS Council, December 26, 1922. AAAS Executive Committee readopts this resolution on April 21, 1929.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://home.entouch.net/dmd/moreandmore.htm ''The Imminent Demise of Evolution: The Longest Running Falsehood in Creationism''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207173612/http://home.entouch.net/dmd/moreandmore.htm|date=2009-02-07}}, G. R. Morton, Copyright 2002 G.R. Morton&lt;/ref&gt;

د ساینس پوهانو له خوا د تکامل لپاره د ملاتړ څرګندولو یوه بله لومړنۍ هڅه، په ۱۹۶۶ ز کال کې د نوبل جایزې ګټونکي امریکایی بیولوجیست هېرمن جې مولر له خوا تنظیم شوې و. مولر د ۱۹۶۶ ز کال د مې په میاشت کې، د &quot;ایا د بیولوژیکي تکامل د طبیعت اصول، د ساینس له خوا ښه رامنځته شوي؟&quot; تر سرلیک لاندې یوه عرض پاڼه خپره کړه:&lt;blockquote&gt;د هغه &quot;د ژوند ونې&quot; سره د تکامل د اصولو هېڅ داسې بدیله فرضیه نشته دی، چې نننی کوم وړ بیولوجیست یې جدي وګني. پردې سربېره، اصول د هغې نړۍ په اړه د پوهېدلو لپاره چې موږ په کې ژوند کوو او د ځان په اړه خورا مهم دي، چې په عمومي توګه عامه وګړي او د هغو زده کوونکو په ګډون، چې په لېسو کې د بیولوژي زده کړه کوي، باید په دې اړه او هغه حقیقت په اړه معلومات ولري، چې دا په کلکه سره تأسیس شوې ده، ان په داسې حال کې چې د ځمکې ګرځېدل په ټینګه سره تأسیس شوی دی.&lt;ref&gt;Bales, James D., ''Forty-Two Years on the Firing Line'', Lambert, Shreveport, LA, p.71-72, no date.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;دا منشور، د هارورډ پوهنتون د جورج جي سمپسن، د نوبل جایزې ګټونکی د ډیوک پوهنتوند پیټر اګری، د کارنیل کارل ساګن، د پرنیسټون جان ټایلر بونر، د نوبل جایزې ګټونکی جورج بیډل، د شیکاګو پوهنتون رئیس او د سټانفورډ پوهنتون ډونالډ ایف کینیډي او د متحده ایالتونو د خوراکي توګو او درملو ادارې پخواني رئیس په ګډون، د ۱۷۷ مخکښو امریکایې بیولوژیستانو له خوا لاسلیک شو.

له دې څخه وروسته، د ۱۹۷۲ زېږدیز کال په مني کې د ساینس د پرمختګ لپاره د امریکایي اتحادیې (AAAS) له خوا د یوه داسې پرېکړه لیک له تصویب وروسته چې ویې ویل؛ په یوه برخه کې &quot;د تخلیق تیوري ... نه د ساینس له پلوه بنسټ لري او نه د هغه قواعدو د ترسره کولو توان لري چې ساینسي نظریاتو لپاره ورته اړتیا لیدل کېږي.&quot; د امریکا د علومو اکاډمۍ هم د ۱۹۷۲ کال په مني کې ورته پرېکړه لیک تصویب کړ. د &quot;د ساینس د اصولو په توګه د تکامل د تصدیقولو یوه بیانیه&quot; تر نامه لاندې یوه بیانیه د نوبل جایزې ګټونکي لینس پاولنګ، اسحاق اسیموف، جورج جي سمپسن، د کالټیک بیولوژي پروفیسور نورمن ایچ هورویټز، ارنسټ مییر او نورو له خوا لاسلیک  او په ۱۹۷۷ زېږدیز کال کې خپره شوه. د امریکا د جیولوژي انسټیټیوټ اداري بورډ د ۱۹۸۱ زېږدیز کال د نومبر په میاشت کې د پرېکړه لیک په ملاتړ یوه بیانیه خپره کړه. له دې وروسته، د ساینس د پرمختګ لپاره د امریکایي اتحادیې د تکامل په ملاتړ او د ساینس په ټولګیو کې د تخلیقیت د تدریس هڅو ته د سپکاوي په اړه یو بل پریکړه لیک تصویب کړ.&lt;ref name=&quot;ABT&quot;&gt;American Biology Teacher, January 1973.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''A Statement Affirming Evolution as a Principle of Science,'' The Humanist, January/February, 1977, p. 4-6.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;AAPG Explorer, January, 1982.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''&quot;Creation-Science&quot; Law Is Struck Down,'' Raloff, J., Science News, 121[2]:20, January 9, 1982.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid16670753&quot;&gt;{{cite journal|author=Attie AD|author2=Sober E|last8=Cox|first7=T|last7=Powell|display-authors=6|author6=Berceau T|author5=Cox B|author4=Amasino RM|author3=Numbers RL|name-list-style=vanc|title=Defending science education against intelligent design: a call to action|pmc=1451210|doi=10.1172/JCI28449|pmid=16670753|pages=1134–8|issue=5|volume=116|date=2006|journal=J Clin Invest|first8=MM}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې او ياداښتونه ==</text>
      <sha1>8e93abvwsm5azu9vq3wbew2z71cmgl6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تکاملي ارواپوهنه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57944</id>
    <revision>
      <id>369386</id>
      <parentid>335243</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T23:02:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16837" sha1="dz207x8qjzgz1s144n32whp28kt0a61" xml:space="preserve">'''تکاملي ارواپوهنه''' په ټولنیزو او طبیعي علومو کې یوه نظري تګلاره ده چې له عصري تکاملي لیدلوري رواني جوړښت څېړي. دا هڅه کوي څو دا معلومه کړي چې د انسان کوم رواني ځانګړتیاوې تکامل موندلي جوړښتونه دي. یعنې د انسان په تکامل کې د طبیعي ټاکنې یا جنسي ټاکنې فعال محصولات دي. د زړه، سږو او معافیت سیستم په څېر د فزیکولوژیکي میکانیزمونو په اړه د تطابق فکر په تکاملي بیولوژۍ کې عام دی. ځیني تکاملي ارواپوهان په ارواپوهنه کې ورته فکر پلي کوي او استدلال کوي چې د ذهن انډول د بدن هغه سره او د هغو بېلابېلو ماډیول جوړښت سره چې بېلابېلې دندې ترسره کوي، ورته دی. د تکامل دغه ارواپوهان استدلال کوي چې د انسان ډېری چلند د رواني جوړښتونو پایله ده چې د انسان په پلرني چاپېریال کې د تکراري ستونزو حل کولو لپاره رامنځته شوي دي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Schacter|first1=Daniel L.|last2=Gilbert|first2=Daniel T.|last3=Wegner|first3=Daniel M.|title=Psychology|date=2010|publisher=Macmillan|isbn=978-1-4292-3719-2|page=26|url=https://books.google.com/books?id=emAyzTNy1cUC|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Confer et al. 2010; Buss, 2005; Durrant &amp; Ellis, 2003; Pinker, 2002; Tooby &amp; Cosmides, 2005&lt;/ref&gt;

تکاملي ارواپوهنه یوازې د ارواپوهنې فرعي برخه نه ده. بلکه د هغه د تکامل تیوري کولای شي یو داسې بنسټیز، میټاتیوریټیکmetatheoretical  چوکاټ چمتو کړي چې د ارواپوهنې ټوله ساحه په داسې طریقه یوځای کوي چې تکاملي بیولوژي د بیولوژۍ لپاره  وړاندې کړي دي. &lt;ref name=&quot;Cosmides&quot;&gt;{{cite web|last1=Cosmides|first1=L.|author1-link=Leda Cosmides|author2-link=John Tooby|last2=Tooby|first2=J.|date=13 January 1997|url=http://www.cep.ucsb.edu/primer.html|title=Evolutionary Psychology: A Primer|access-date=22 July 2016|publisher=Center for Evolutionary Psychology|تاريخ الأرشيف=24 June 2020|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200624105549/https://www.cep.ucsb.edu/primer.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=24 June 2020|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20200624105549/https://www.cep.ucsb.edu/primer.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20200624105549/https://www.cep.ucsb.edu/primer.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20200624105549/https://www.cep.ucsb.edu/primer.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Duntley and Buss 2008&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Carmen, R.A., et al. (2013). Evolution Integrated Across All Islands of the Human Behavioral Archipelago: All Psychology as Evolutionary Psychology. EvoS Journal: The Journal of the Evolutionary Studies Consortium, 5, pp. 108–26. {{ISSN|1944-1932}} [http://evostudies.org/wp-content/uploads/2013/03/Carmen_-Vol5Iss1.pdf PDF]&lt;/ref&gt;

تکامل ارواپوهان په دې نظر دي هغه چلندونه یا ځانګړتیاوې چې د نړۍ په ټولو کلتورونو کې پېښېږي، د نورو پر احساساتو پوهېدلو، له پردیو د خپلوانو پېژندلو، د سالمو ملګرو غوره کولو او له نورو سره د مرسته کولو د وړتیاوو په ګډون د تکاملي جوړښتونو لپاره غوره نوماندان دي. د نوي زېږېدلي ماشوم وژنې، هوښیارتیا، د واده کولو نمونې، بې تربیتۍ، د ښکلا درک، ولور او د والدینو پانګونې اړوند د انسان ټولنیز چلند په اړه موندنې ترلاسه شوې دي. د تکامل ارواپوهنې نظریې او موندنې د اقتصاد، چاپېریال، روغتیا، قانون، مدیریت، اروا درملنې، سیاست او ادب په څېر په ډېر برخو کې کارول کېږي.&lt;ref name=&quot;Psychology&quot;&gt;Schacter et al. 2007, pp. 26–27&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Oxford2007&quot;&gt;The Oxford Handbook of Evolutionary Psychology, Edited by Robin Dunbar and Louise Barret, Oxford University Press, 2007&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The Handbook of Evolutionary Psychology, edited by David M. Buss, John Wiley &amp; Sons, Inc., 2005&lt;/ref&gt;

د تکاملي ارواپوهنې په نیوکه کې د ازموینې وړتیا، فکري او تکاملي انګېرنو (لکه د دماغ ماډیولر فعالیت او د اجدادي چاپېریال په اړه ستره ناڅرګندتیا) چاپیریال په اړه لوی ناڅرګندتیا)، د غیرجنیټیک او غیر انتفاعي توضیحاتو د اهمیت او همدارنګه د څېړنې پایلو د تفسیرونو او تعبیرونو له امله سیاسي او اخلاقي مسایلو په اړه پوښتنې شاملې دي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Rose|first=Hilary|title=Alas, Poor Darwin : Arguments Against Evolutionary Psychology|year=2000|publisher=Harmony; 1 Amer ed edition (10 October 2000)|isbn=978-0-609-60513-4|url=https://archive.org/details/alaspoordarwin00hila}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://www.ucpress.edu/book.php?isbn=9780520236202|title=The Trouble with Nature: Sex in Science and Popular Culture|last=Lancaster|first=Roger|publisher=University of California Press|year=2003|isbn=9780520236202|location=Berkeley}}&lt;/ref&gt;

== محدوده ==

=== اصول ===
د تکامل ارواپوهنه یوه داسې تګلاره ده چې د انسان طبیعت ته په اجدادي چاپېریال کې د بیا پېښېدونکې ستونزو سره د تکامل موندلو رواني جوړښتونو د یوې نړیوالې ټولګې د محصول په توګه ګوري. پلويان یې وړاندیزکوي چې دا هڅه کوي ارواپوهنه په نورو طبیعي علومو کې مدغم کړي او د بیولوژۍ په تنظیموونکې نظریه کې رېښه ولري او له همدې امله ارواپوهنه د بیولوژۍ د یوې څانګې په توګه وپېژني.  انتروپولوژیست (انسان پوه) جان ټوبي John Tooby او ارواپوه لیډا کاسمایډز یادونه کوي: &lt;blockquote&gt;د تکامل ارواپوهنه له اوږدې مودې راهیسې اټکل شوې ساینسي هڅه ده چې ګډوډې شوې ټوټې شوې او دوه اړخیز متضاد انساني څانګې/برخې د رواني، ټولنیزو او چلند علومو لپاره د یو واحد او منطقي پلوه مدغم شوې څېړنې په چوکاټ راټول کړي. یو داسې چوکاټ چې نه یوازې تکاملي علوم په بشپړ او برابر ډول سره یوځای کوي، بلکه په سیستماتیک ډول موجوده باور او څېړنې په داسې عمل کې د ټولو بیا کتنو په اړه پرېکړه کوي چې دا ډول ترکیب ته اړتیا لري.&lt;ref name=&quot;Tooby Cosmides 2005&quot;&gt;{{cite book|last1=Tooby|first1=John|last2=Cosmides|first2=Leda|chapter=Conceptual Foundation of Evolutionary Psychology|chapter-url={{Google books |id=esDW3xTKoLIC |page=PA5 |plainurl=yes}}|editor-last=Buss|editor-first=David M|title=The Handbook of Evolutionary Psychology|publisher=John Wiley &amp; Sons|year=2005|isbn=9780470939376|oclc=61514485|access-date=2021-07-19|page=5}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;لکه څنګه چې د انسان فزیولوژۍ او تکاملي فیزیولوژۍ کار کړی څو د داسې بدن فزیکي جوړښتونه په ګوته کړي چې د &quot;انسان فزیولوژیکي طبیعت&quot; استازیتوب کوي. د تکاملي ارواپوهنې موخه د تکامل موندلو هغو احساساتي او فکري جوړښتونه پېژندل دي چې د &quot;انسان رواني طبیعت&quot; استازیتوب کوي. د سټیون پنکر په وینا، دا &quot;یوه تیوري نه ده، بلکې د فرضیې یوه ستره ټولګه ده&quot; او یوه اصطلاح ده چې &quot;په ذهن کې د تکامل نظریې د پلي کولو یوې داسې ځانګړې لارې ته هم اشاره کوي چې په تطابق کې د جین د کچې په ټاکنه او انډول/ماډیولاریټي ټینګار کوي.&quot; تکاملي ارواپوهنه د ذهن هغه پوهه غوره کوي چې د ذهن حسابي نظریې پر بنسټ ولاړه ده. دا ذهني پروسې د حسابي عملیاتو په توګه تشریح کوي، داسې چې د وېرې پر وړاندې غبرګون د داسې نیورولوژیکي حساب څخه د راپورته کېدو په توګه تشریح کېږي چې د درک معلومات داخلوي، لکه د غڼې یو بصري انځور او مناسب غبرګون رامنځ ته کوي، لکه د خطرناکو حیواناتو څخه احتمالي وېره. تر نوموړي نظر لاندې، د عمومي زده کړې هره برخه د ترکیبي چاودنې له امله احتمال نه لري. تکاملي ارواپوهنه دغه برخه د ژوندي پاتې کېدو او تکثیر د ستونزو په توګه په ګوته کوي.&lt;ref&gt;Buss, David M. &quot;Evolutionary Psychology: The New Science of The Mind&quot; 5th edition. pages 28-29.&lt;/ref&gt;

په داسې حال کې چې فیلسوفانو عموماً د انسان ذهن داسې پېژندلی دی چې د عقل او لېوالتیا په څېر پراخې وړتیاوې په کې شامل کړي، تکاملي ارواپوهان د ارواپوهنې تکامل موندلي میکانیزمونه د خیانت کوونکو د نیولو یا د ملګرو د ټاکلو په څېر د ځانګړو مسایلو د حلولو په موخه د محدود تمرکز په توګه تشریح شوي دي. دغه ترتیب د ډېر فعالو میکانیزمونو څخه د تشکیل شوي جوړښت په توګه ګڼي چې د فکري میکانیزمونو یا فکري ماډیولونو په نوم یادېږي او د انسان دماغو ته د طبیعي ټاکنې د پروسې له خوا ډیزاین شوي دي. په مثالونو کې د ژبې د استملاک ماډیولونه، د جنسي تېري/زنا د مخنیوي میکانیزمونه، د خیانت د کشف میکانیزمونه، د استخباراتو او د جنسیت ځانګړي ملګري غوره والي، د خواړو د پیدا کولو میکانیزمونه، د یووالي د تعقیب میکانیزمونه، د عامل د کشف میکانیزمونه او داسې نور شامل دي. ځینې میکانیزمونه چې ډومین ته د ځانګړیتوب په نوم یادېږي، د انسان د تکامل تاریخ په اوږدو کې د تکراري تطبیقي ستونزو سره معامله کوي. د ډومین عمومي میکانیزمونه، له بلې خوا، وړاندیز شوي څو د تکامل نوښت سره نږدې شي.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=The Evolution of Domain-General Mechanisms in Intelligence and Learning|journal=The Journal of General Psychology|year=2005|last1=Chiappe|first1=Dan|last2=MacDonald|first2=Kevin|volume=132|issue=1|pages=5–40|doi=10.3200/GENP.132.1.5-40|pmid=15685958|s2cid=6194752|url=https://www.researchgate.net/publication/8046442|accessdate=2021-04-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nobaproject.com/modules/evolutionary-theories-in-psychology|title=Evolutionary Theories in Psychology|last=Buss|first=David|work=NOBA Textbook series|publisher=DEF Publishers|accessdate=2021-04-09}}&lt;/ref&gt;

تکاملي ارواپوهنه په ادراکي ارواپوهنه او تکاملي بیولوژۍ کې ریښې لري خو همدارنګه د چلند ایکولوژۍ، مصنوعي هوښیارتیا، جنیټیک، ایتولوژۍ، انتراپولوژۍ، لرغون پېژندنې، بیولوژۍ او زوالوژۍ ته هم اشاره کوي. دا له ټولنیزې چاپېریالي پوهې سره نږدې تړاو لري، خو ډومین ته د عمومي میکانیزمونو په پرتله د ډومین په ځانګړو شویو میکانیزمونو باندې ټینګار د اوسني سمون د تدابیرو مطابقت، د نه مطابقت نظریې د اهمیت او د چلند په پرتله د ارواپوهنې په ګډون د دوی ترمنځ مهم توپیرونه شته. &lt;ref name=&quot;Psychology2&quot;&gt;Schacter et al. 2007, pp. 26–27&lt;/ref&gt;

د نیکولاس ټینبرګین څلور کټګورۍ پوښتنې کولای شي د توضیحاتو د څو بېلابېل خو بشپړوونکو ډولونو ترمنځ د توپېرونو په روښانه کولو کې مرسته وکړي. تکاملي ارواپوهنه په اصل کې د &quot;ولې؟&quot; په پوښتنو تمرکز کوي، په داسې حال کې چې دودیزه ارواپوهنه د &quot;څنګه؟&quot; په پوښتنو تمرکز کوي. &lt;ref&gt;Nesse, R.M. (2000). Tingergen's Four Questions Organized. [http://www-personal.umich.edu/~nesse/Nesse-Tinbergen4Q.PDF Read online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118055035/http://www-personal.umich.edu/~nesse/Nesse-Tinbergen4Q.pdf |date=2012-01-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118055035/http://www-personal.umich.edu/~nesse/Nesse-Tinbergen4Q.pdf |date=2012-01-18 }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gaulin-Steven-J-C-2003-pp.1-24&quot;&gt;Gaulin and McBurney 2003 pp. 1–24.&lt;/ref&gt;

=== بنسټیزې برخې ===
تکاملي ارواپوهنه په لاندې څو اساسي برخو کې جوړه شوې ده.&lt;ref name=&quot;Cosmides2&quot;&gt;{{cite web|last1=Cosmides|first1=L.|author1-link=Leda Cosmides|author2-link=John Tooby|last2=Tooby|first2=J.|date=13 January 1997|url=http://www.cep.ucsb.edu/primer.html|title=Evolutionary Psychology: A Primer|access-date=22 July 2016|publisher=Center for Evolutionary Psychology|تاريخ الأرشيف=24 June 2020|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200624105549/https://www.cep.ucsb.edu/primer.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=24 June 2020|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20200624105549/https://www.cep.ucsb.edu/primer.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20200624105549/https://www.cep.ucsb.edu/primer.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20200624105549/https://www.cep.ucsb.edu/primer.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Buss-about&quot;&gt;{{cite web|url=http://homepage.psy.utexas.edu/homepage/Group/BussLAB/about.htm|title=Buss Lab – Evolutionary Psychology at the University of Texas|access-date=10 August 2016}}&lt;/ref&gt;

# دماغ د معلوماتو پروسسولو وسیله ده او دا د بهرنیو او داخلي معلوماتو په ځواب کې چلند تولیدوي.&lt;ref name=&quot;Cosmides2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Buss-about&quot; /&gt;
# د دماغو د تطابق وړ میکانیزمونو ته په طبیعي او جنسي ټاکنې سره بڼه ورکړل شوې ده.&lt;ref name=&quot;Cosmides2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Buss-about&quot; /&gt;
# بېلابېل عصبي میکانیزمونه د بشريت په تکاملي تېر وخت کې د ستونزو د حل لپاره ځانګړي شوي دي.&lt;ref name=&quot;Cosmides2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Buss-about&quot; /&gt;
# مغز ځانګړي عصبي میکانیزمونه رامنځ ته کړي چې د هغو ستونزو د حل لپاره ډیزاین شوي چې په ژور تکاملي وخت کې بیا پېښ شوي او عصري انسانانو ته د ډبرین دور ذهنونه ورکوي.&lt;ref name=&quot;Cosmides2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Buss-about&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;cognitionandculture.net&quot;&gt;{{Cite web|url=http://cognitionandculture.net/webinars/the-shape-of-thought-book-club/i-cant-believe-its-evolutionary-psychology|title=I can't believe it's evolutionary psychology!|date=2016-03-07}}&lt;/ref&gt;
# د مغز ډېری منځپانګه او پروسې بې هوښه دي او ډېری رواني ستونزې چې حلول یې اسانه برېښي، په حقیقت کې داسې ډېرې سخت ستونزې دي چې د پېچلو عصبي میکانیزمونو په واسطه په غیرشعوري توګه حل کېږي.
# د انسان ارواپوهنه له ډېرو ځانګړو میکانیزمونو جوړه ده او هر یو یې بېلابېل ډول معلوماتو ته حساس دي. دغه میکانیزمونه د ښکاره چلند رامنځ ته کولو سره ترکیب او یوځای کېږي.&lt;ref name=&quot;Cosmides2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Buss-about&quot; /&gt;

== سرچينې او ياداښتونه ==
[[وېشنيزه:ارواپوهنه]]</text>
      <sha1>dz207x8qjzgz1s144n32whp28kt0a61</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>په اردن کې بشري حقوق</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58168</id>
    <revision>
      <id>369456</id>
      <parentid>361831</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T04:38:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10314" sha1="pip3tse2eqp7tyuvo4c42kmd702jteb" xml:space="preserve">په اردن کې د بشري حقونو حالت د منځني ختیځ له نورو هېوادو ښه یا هغو ته ورته دی. د بشري حقونو د څار د سازمان د ۲۰۱۸ ز کال په جنورۍ کې د را پور په بنسټ، که څه هم په وروستیو کې د دې هېواد په قوانینو او مقرراتو کې پراخه اصلاحات را منځ ته شوي دي، خو د بیان د ازادۍ په څېر د نورو بنسټیزو حقونو څخه سرغړونې دوام لري.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.hrw.org/news/2018/01/18/jordan-reforms-abuses-persist|title=Jordan: Reforms, But Abuses Persist|work=HRW|date=1 January 2018|access-date=10 March 2018}}&lt;/ref&gt;

د آزادۍ کور د بنسټ د ۲۰۲۱ ز کال کې په را پور کې اردن د پنځم ډېر آزاد عربي هېواد په توګه درجه بندي شوی دی، خو بیا هم &quot;غیر آزاد&quot; ګڼل کېږي.  د  د موکراسۍ بنسټ د ۲۰۲۰ ز کال په شاخص کې د استبدادي رژیم په توګه طبقه بندي شوی دی.  

== تاریخچه ==
د اردن هېواد ۲۰۱۱ ز کال لاریونونه نا ارامه تونس او [[مصر]] ته هم و غځېدل. څو زره اردنیانو په عمان (پلازمېنه) او نورو ښارونو کې د ۲۰۱۱ ز کال د جنورۍ په میاشت کې د حکومت د فساد، د بیو د لوړېدو، بې وزلۍ او لوړې بیکارۍ له امله اونیز لاریونونه وکړل. په ځواب کې، دویم پاچا عبدالله  خپل لومړی وزیر تبدیل کړ او د اصلاحاتو د راوستلو لپاره یې د ملي خبرو اترو کمیسیون جوړ کړ. پاچا نوي لومړي وزیر ته امر وکړ چې &quot;د ریښتینو سیاسي اصلاحاتو د بهیر د پیلولولو لپاره ګړندي، ثابت او عملي ګامونه پورته کړي،&quot; ترڅو &quot;دموکراسي پیاوړې&quot; او د اردن خلکو ته د &quot;باعزته ژوند، چې د دوی حق دی&quot; چمتو کړي. پاچا د سیاست او عامه آزادیو په اړه د قوانینو د &quot;سملاسي بیاکتنې&quot; امر وکړ چې له هغه وخت راهیسې، راپورونو لومړنۍ ښې پایلې ښودلې، خو لا تر اوسه هم کار ته اړتیا لیدل کېږي. &lt;ref name=&quot;CIAFactbook-Jordan&quot;&gt;[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/jordan/ &quot;World Factbook: Jordan&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210603094219/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/jordan/ |date=2021-06-03 }}, U.S. Central Intelligence Agency&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Derhally|first=Massoud A|url=https://www.bloomberg.com/news/2011-02-01/jordan-s-prime-minister-rifai-resigns-king-asks-bakhit-to-form-government.html|title=Jordan's King Abdullah Replaces Prime Minister|publisher=Bloomberg.com|date=1 February 2011|access-date=1 February 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://apnews.myway.com//article/20110201/D9L410G00.html|title=Jordan's king fires Cabinet amid protests|publisher=Apnews.myway.com|access-date=1 February 2011|archive-date=5 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110705125552/http://apnews.myway.com/article/20110201/D9L410G00.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.hrw.org/en/news/2011/03/08/jordan-measure-reform &quot;Jordan: A Measure of Reform&quot;], Christoph Wilcke, Jordan Times, 8 March 2011&lt;/ref&gt;

د عرب د ولسواکۍ د ۲۰۱۰ ز کال شاخص، د عرب د ریفورم د نوښت په ترڅ کې د ډموکراتیکو اصلاحاتو له اړخه اردن د پنځلسو عربي هېوادونو تر منځ  په لومړی ځای کې راو ستی.  &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www1.voanews.com/english/news/middle-east/Report-Card-on-Democratic-Reforms-in-Arab-World-Issued-89461557.html|title=Report Card on Democratic Reforms in Arab World Issued|publisher=Voice of America (VOANews.com)|date=29 March 2010|access-date=2010-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20100402095036/http://www1.voanews.com/english/news/middle-east/Report-Card-on-Democratic-Reforms-in-Arab-World-Issued-89461557.html|archive-date=2 April 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== ولسواکي ==
د اردن هېواد د اساسي قانون پر بنسټ یو شاهي نظام دی، چې د دویم پاچا عبدالله بن حسین له خوا اداره کېږي.  اساسي قانون اجرائیوي او مقننه واک په پاچا متمرکزوي. اساسي قانون اجرائیوي او مقننه واک د پاچا تر تمرکز لاندې راوړي. 

اردن دوه د دوو مجلسونو مقننه لري، چې یو یې ملي شورا او بل د استازو کور دی. په ملي شورا کې د [[مشرانو جرګه]] (د سنا مجلس چې د پاچا له خوا ټاکل کېږي) او [[ولسي جرګه]] ده، چې د ټاکنو له لارې را منځ ته کېږي، شامل دي. د دواړو مجلسو غړي د څلورو کلونو لپاره ټاکل کېږي. په سنا کې ۶۰ څوکۍ او د استازو په کور کې ۱۲۰ څوکۍ ځای لري. د استازو په په کور کې د ښځو لپاره ۱۲ څوکۍ، د عیسوي نوماندانو لپاره ۹ څوکۍ، د کوچیانو نوماندانو لپاره ۹ څوکۍ  او د چیچیني یا سرکیسي استازو لپاره ۳ څوکۍ ځانګړې شوې دي. د سنا مجلس د استازو مجلس ته مسؤل دی او &quot;د نه باور رایې&quot; له لارې ګوښه کېدای شي. پاچا کولای شي ملي شورا منحل او نوې ټاکنې تر سره کړي. د ۲۰۰۹ ز کال د نومبر په ۲۴مه نېټه، پاچا عبدالله دا ‌ډول کار وکړ او د ۲۰۱۰ ز کال د نومبر د میاشتې تر ټاکنو پورې، د فرمان له لارې حکومت دوام وکړ. پارلماني ټاکنې د نړیوالو څارونکو له خوا د اعتبار وړ بلل شوې دي. پاچا ټول قوانین لاسلیک او اجرا کوي، مګر د هغه د ویټو واک د ملي شورا د دوه پر درېیمې برخې رایو په وسیله رد کېدلای شي. قضايي څانګه، په بشپړه توګه خپلواکه ده او امنیتي ځواکونه ملکي چارواکو ته راپور ورکوي.    &lt;ref name=&quot;USDOS-HumanRights-Jordan&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20110414013104/http://www.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2010/nea/154464.htm &quot;Section 2(a) Freedom of Speech and Press, 2010 Human Rights Report: Jordan&quot;], Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor, U.S. Department of State, 8 April 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CIAFactbook-Jordan2&quot;&gt;[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/jordan/ &quot;World Factbook: Jordan&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210603094219/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/jordan/ |date=2021-06-03 }}, U.S. Central Intelligence Agency&lt;/ref&gt;

اتباعو ته قانون، د پاچا یا حکومت د بدلولو حق نه ورکوي. پاچا کولای شي چې لومړی وزیر، کابینه، د سنا مجلس او قاضیان و ټاکي او ګوښه کړي، پارلمان منحل کړي، پوځ ته امر وکړي او د عامه پالیسیو د لویو نوښتونو مسیر وټاکي. د لومړي وزیر د سپارښتنې پر بنسټ، کابینه د عمان، وادي موسی (پیترا) او عقبه، چې یو ځانګړي اقتصادي زون دی، ښاروالان ټاکي. د نورو 93 ښاروالیو ښاروالان د ټاکنو له لارې ټاکل کېږي. &lt;ref name=&quot;USDOS-HumanRights-Jordan&quot; /&gt;

په اردن کې د مخالف ګوند خوځښتونه قانوني دي او د اردن په سیاسي بهیر کې ونډه لري. حکومت سیاسي ګوندونو او نورو ټولنو ته جواز ورکوي او په غیر جواز لرونکو سیاسي ګوندونو کې غړیتوب منع کوي. له ۵۰ څخه ډېر جواز لرونکي سیاسي ګوندونه شته دي، خو په ملي کچه یوازې یو څو یې د پام وړ اغېزه لري.  

د منځني ختیځ او شمالي افریقا په سیمه کې د ۱۹ هېوادونو تر منځ اردن شپږم ځای لري، د شفافیت د نړیوال سازمان د  ۲۰۱۰ ز کال د فساد د شتون په شاخص (CPI) کې، چې ۱ شمېره په ډېر لږ فساد دلالت کوي، د نړۍ له ۱۷۸ هېوادونو څخه اردن ۵۰ ځای لري. د CPI نمرې له صفر (ډېر فاسد) څخه تر ۱۰ (ډېر پاک) دي، چې اردن په کې ۴.۷ نمرې خپلې کړې دي. اردن د فساد په وړاندې د ملګرو ملتونو کنوانسیون د ۲۰۰۵ ز کال  په فبروري کې تصویب کړ او د دې کنوانسیون د پلي کولو د هڅو په پراختیا کې ، د سیمې په کچه مشري هم په غاړه درلوده. &lt;ref&gt;[http://www.transparency.org/policy_research/surveys_indices/cpi/2010/results &quot;Corruption Perceptions Index 2010 Results&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226144223/https://www.transparency.org/ |date=2018-12-26 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224212932/https://www.transparency.org/ |date=2018-12-24 }}, Transparency International&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.unodc.org/unodc/en/treaties/CAC/signatories.html &quot;Signatories to the United Nations Convention against Corruption&quot;], United Nations Office on Drugs and Crime, 1 May 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jordaninvestment.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.jordaninvestment.com/JordanataGlance/SecurityPoliticalStability/tabid/72/language/en-US/Default.aspx|title=Security &amp; Political Stability|publisher=Jordaninvestment.com|access-date=2010-06-15|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100725064836/http://www.jordaninvestment.com/JordanataGlance/SecurityPoliticalStability/tabid/72/language/en-US/Default.aspx|archive-date=25 July 2010|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې او ياداښتونه ==</text>
      <sha1>pip3tse2eqp7tyuvo4c42kmd702jteb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د اروپایي اتحادیې تاریخچه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58496</id>
    <revision>
      <id>369389</id>
      <parentid>367029</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T23:34:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15249" sha1="l8u1lk9o7m44ul9y3lgw665dh7abrjz" xml:space="preserve">اروپايي اتحادیه یو جیوپولیټیکي بنسټ دی چې د اروپا لویې وچې لویه برخه تر خپل پوښښ لاندې لري. دغه اتحادیه له ګڼ شمېر هوکړو وروسته جوړه شوې چې په دغه بهیر کې یې پراخوالی او یا هم ترې جلا والی تجربه کړی، چې له ۶ غړو هېوادونو څخه ۲۷ ته چې د اروپا لویې وچې نږدې ټول هېوادونه په کې شاملېږي پراختیا موندلې ده.

د فدرېشن، کانفدرېشن او ګمرکي ټولنو له نظریاتو جلا، لکه:  څه ډول چې وېنسټون چرچېل په ۱۹۴۶ ز کال کې &quot;اروپا د متحده ایالاتو&quot; غوښتنه کړې وه، د اروپایي ټولنې اصلي پراختیا په یو فراملي (له ملي کچې لوړ) بنسټ ولاړه وه چې وکولای شي، &quot; جګړه له تصوره لرې او له مادي پلوه ناشونې&quot; کړي. د غړو هېوادونو ترمنځ دیموکراسي هغسې چې رابرت شومان (Robert Schuman) او نورو مشرانو د شومان په اعلامیه (۱۹۵۰ ز کال) او د اروپا په اعلامیه (۱۹۵۱ز کال) کې څرګنده کړې وې، پیاوړې کړې ده. دغه اصل د اروپا د ډبرو سکرو او پولادو د کمېټې (ECSC) (۱۹۵۱ ز کال)، د پاریس د هوکړې (۱۹۵۱ ز کال) او وروسته د روم د هوکړې (۱۹۵۸ ز کال) په زړه کې ځای درلود، چې له امله یې د اروپا اقتصادي کمېټه (EEC) او د اروپا د اټومي انرژۍ کمېټه (EAEC) جوړه شوه. په داسې حال کې چې په ۲۰۰۲ ز کال کې ECSC له منځه ولاړه ، خو EAEC سره له دې چې غړي او اړوند بنسټونه یې وېشل شوي وو، خپل جلا قانوني هویت وساته.&lt;ref name=&quot;Schuman Project&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.schuman.info/9May1950.htm|title=Schuman Project|work=schuman.info}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;schuman.info&quot;&gt;{{cite web|url=http://schuman.info/Strasbourg549.htm|title=Schuman Project|work=schuman.info}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.schuman.info/UN4849.htm|title=Schuman Project|work=schuman.info}}&lt;/ref&gt;

په ۱۹۹۲ ز کال کې ماستریخت هوکړې (Maastricht Treaty) اروپايي اتحادیه د کورنیو او بهرنیو چارو په ګډون د هغو له بنسټیز سیستم سره د اروپایي ټولنې په خوا کې رامنځته کړه، چې په وار سره د اروپایي واحد پولي واحد، اویورو (په ۱۹۹۹ ز کال کې رامنځته شو) د جوړېدو لامل شو. د ماستریخت هوکړه، د امستردام (۱۹۹۷ ز کال)، نایس (۲۰۰۱ ز کال) او لیسبون (۲۰۰۷ ز کال) د هوکړو په وسیله اصلاح شوې.

==   د معاملاتو پراختیا: ۱۹۷۳-۱۹۹۳ز ==
له هراړخیزو خبرو اترو او د فرانسې په ولسمشرۍ کې له بدلون وروسته، ډنمارک، آیرلنډ او بریتانیا (له ګیبرالتر یا جبل الطارق سره) د ۱۹۷۳ ز کال د جنوري په لومړۍ نېټه له اروپایي ټولنې سره یوځای شول. دا د څو پراختیاوو لومړی ځل و چې د اتحادیې د سیاست سیمه یې جوړه کړه. په ۱۹۷۹ ز کال کې اروپايي پارلمان، خپلې لومړۍ مستقیمې ټاکنې د عمومي رایو په کارولو سره ترسره کړې. ۴۱۰ استازي  یې وټاکل، چې بیا یې وروسته د اروپا د پارلمان لومړنۍ ښځینه مشره سیمون وېل (Simone Veil) وټاکله.&lt;ref&gt;[http://www.cvce.eu/obj/the_first_enlargement-en-fa871903-53b5-497e-855f-01c9842c7b94.html The first enlargement] cvce.eu&lt;/ref&gt;

د ۱۹۸۱ ز کال د جنوري په لومړۍ نېټه یې د یوځای کېدو له غوښتنې شپږ کاله وروسته، د یونان په یوځای کېدو سره پراختیا وده وکړه. په ۱۹۸۲ ز کال کې، وروسته له هغه چې ګرینلنډ له ډنمارک څخه په داخلي چارو کې حاکمیت ترلاسه کړ، له ټولنې څخه یې د وتو لپاره رایه ورکړه. هسپانیه او پرتګال په درېمه پراختیا کې د ۱۹۸۶ ز کال د جنوري په لومړۍ  نېټه له ټولنې سره یوځای شول ( په ۱۹۷۷ ز کال کې یې د یوځای کېدو غوښتنه کړې وه).&lt;ref&gt;[http://www.cvce.eu/obj/the_new_european_parliament-en-e40aba1b-45f1-43bf-bbd1-a34bb52f15db.html The new European Parliament] cvce.eu&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.cvce.eu/obj/negotiations_for_enlargement-en-19a4fd81-119d-4090-bfac-c7cc8ae64a20.html Negotiations for enlargement] cvce.eu&lt;/ref&gt;

د کمیسیون لپاره تازه ګمارل شوو مشر ژاک دیلورز (Jacques Delors) او دیلورز د کمیسیون په ۱۹۸۶ ز کال کې د ټولنو له خوا د اروپا د بیرغ د جوړولو مشري پر غاړه لرله. د ادغام له هوکړې وروسته، د هوکړو په لومړۍ بیا کتنه کې، مشرانو د ۱۹۸۶ ز کال په فبروري میاشت کې واحد اروپايي قانون (Single European Act) لاسلیک کړ، چې په ځانګړي ډول د خارجي سیاست په برخه کې د ټولنې د واکونو د پراختیا په ګډون ګڼ شمېر بنسټیز اصلاحات یې رامنځته کړل. دا د واحد بازار د جوړولو په برخه کې تر ټولو اړین ګام و چې د ۱۹۸۷ ز کال په جولای کې پلی شو.&lt;ref&gt;[http://www.cvce.eu/obj/the_provisions_of_the_single_european_act-en-243555aa-d219-4525-9978-34325bb5e17a.html Single European Act] cvce.eu&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Miklós Németh in Interview, Austrian TV - ORF &quot;Report&quot;, 25 June 2019&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;„Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows“ (German - August 19, 1989 was a test for Gorbachev), in: FAZ 19 August 2009.&lt;/ref&gt;

== جوړښت: ۱۹۹۳ – ۲۰۰۴ ز کال ==
د ۱۹۹۳ ز کال د نومبر په لومړۍ نېټه، د دریم ډیلورز کمیسیون له مخې د ماستریخت هوکړې اغېزمنه بڼه خپله کړه، اروپايي اتحادیه (European Union) د هغې د داخلي او بهرنیو چارو په ګډون د هغو له بنسټیز سیستم (pillar system) سره د اروپايي ټولنې (European Community) په خوا کې جوړه شوه. د ۱۹۹۴ کال په اروپایي ټاکنو کې سوسیالیست ګروپ په پارلمان کې د لوی ګوند په توګه خپل ځایګی وساته. شورا ژاک سانتر (Jacques Santer) د کمیسیون د مشر په توګه وړاندیز وکړ، خو هغه د نوماندۍ لپاره د دویمې ټاکنې په توګه په پام کې ونیول شو او د ده موقعیت یې کمزوری کړ. پارلمان په محدوده بڼه سانتر ومانه، خو د هغه کمیسیون له ده کلک ملاتړ وکړ چې، په ۴۱۶ موافقو او ۱۰۳ مخالفو رایو سره وټاکل شو. سانتر اړشو، څو د ماستریخت هوکړې له مخې له خپلو نوو واکونو څخه په ګټنې  سره د خپلو کمېشنرانو په ټاکلو کې ډېر کنټرول ولري. هغوی د ۱۹۹۵ ز کال د جنوري په ۲۳ مه کار پیل کړ.&lt;ref&gt;[http://europa.eu/abc/history/1990-1999/1993/index_en.htm 1993] europa.eu&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.cvce.eu/obj/characteristics_of_the_treaty_on_european_union-en-beec7a53-4023-412d-a1ab-2c31b6a3c39d.html Characteristics of the Treaty on European Union] cvce.eu&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ENA&quot;&gt;{{Cite web|title=The crisis of the Santer Commission|publisher=[[Centre Virtuel de la Connaissance sur l'Europe (CVCE)]]|url=http://www.cvce.eu/obj/the_crisis_of_the_santer_commission-en-7380f95b-1fb2-484d-a262-d870a0d5d74d.html|access-date=29 January 2013}}&lt;/ref&gt;

د ۱۹۹۴ ز کال په مارچ میاشت کې، د اتریش، [[سویډن]] او فینلنډ د یو ځای کېدو خبرې هم پای ته ورسېدې. په ورته مهال ناروې، [[آیسلنډ]] او لختنشتاین د اروپا په اقتصادي سیمه کې (چې د ۱۹۹۴ ز کال د جنوري په لومړۍ نېټه د اجرا وړ وګرځېده) ور ګډ شول، هغه سازمان چې د اروپا د آزادې سوداګرۍ د ټولنې غړو هېوادونو ته یې واحد اروپايي بازار ته د لارموندنې اجازه ورکوله. راتلونکی کال، د شېنګن هوکړه، د اوو غړو ترمنځ تر سره شوه، چې د ۱۹۹۶ ز کال تر پایه پورې یې نږدې ټولو نورو هېوادونو ته پراختیا ومونده. د۱۹۹۰ لسیزه، د یورو د لا زیاتې ودې شاهده وه. د ۱۹۹۴ ز کال د جنوري په لومړۍ نېټه د اروپایي اتحادیې د پیسو او اقتصاد د اتحادیې دویم پړاو د اروپا د پولي انستیتیوت یا سازمان په جوړېدو پیل شو او د ۱۹۹۹ ز کال په پیل کې د اروپا د مرکزي بانک په پرانیستل کېدو سره یورو د دغې ټولنې د پولي واحد په توګه رامنځته شوه. د ۲۰۰۲ ز کال د جنوري په لومړۍ  نېټه د یورو بانک نوټونه او سیکې په بشپړ ډول د پخوانیو پولي واحدونو پر ځای بازار ته وړاندې شوې.

د ۱۹۹۰ مې لسیزې پر مهال، په بالکان کې شخړو د اروپایي اتحادیې د ګډې خارجي او امنیتي پالیسۍ (CFSP) د ودې انګېزه رامنځته کړه. د شخړو په پیل کې اروپایي اتحادیه په غبرګون ښوولو کې پاتې راغله او له هالنډ څخه د ملګرو ملتونو سوله ساتو ځواکونو هم ونه شو کولای په [[بوسنیا او هرزګوینا]] کې د سربیناکا د عامه وژنې (Srebrenica massacre)(جولای ۱۹۹۵ ز کال) مخه ونیسي، چې له دویمې نړیوالې جګړې وروسته په اروپا کې په ټولیزه توګه لویې وژنې وې. په پایله کې د شمالي اتلانتیک پیمان (ناټو) اړ شو، په جګړه کې لاسوهنه وکړي، په دواړو لورو یې فشار راووړ، چې د خبرو مېز ته کښېني. له بهرني سیاست څخه د اروپایي ټولنې دغه لومړۍ تجربه د دې لامل شوه چې، د امستردام په هوکړه کې په باندني سیاست ډېر ټینګار وشي (چې د لوړ پوړي استازي چوکۍ یې جوړه کړه).&lt;ref&gt;[http://www.ena.lu?lang=2&amp;doc=18928 The Treaty of Amsterdam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930201507/http://www.ena.lu/?lang=2&amp;doc=18928 |date=2007-09-30 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930201507/http://www.ena.lu/?lang=2&amp;doc=18928 |date=2007-09-30 }} ena.lu&lt;/ref&gt;

له دې سره، په ۱۹۹۹ ز کال کې د بودیجې کړکېچ، په ټولو بریاوو اغېز وکړ. پارلمان د ۱۹۹۶ ز کال د کمیسیون بودیجه د ناسم مالي مدیریت، چل ول او خپلوۍ پاللو له امله رد کړه. له دې سره چې پارلمان د کمیسیون ایستلو ته چمتووالی ونیو، د سانتر ټول کمیسیون استعفا ورکړه. په راتلونکو ټاکنو کې سوسیالیستانو خپل د لسیزو پخوانی ځایګی د خلکو ګوند ته پرېښود او راتلونکي پرودي کمیسیون (Prodi Commission) په چټکۍ سره د اروپا د چل ول ضد دفتر (European Anti-fraud Office) جوړ کړ. د امستردام د هوکړې د نوي ځواک له مخې یو شمېر کسانو پرودي (Prodi) د 'اروپا لومړنی لومړی وزیر' وباله. د جون په ۴ مه، خاویر سولانا (Javier Solana) د شورا د عمومي منشي او د اروپا د ګډ بهرني او امنیتي سیاست لپاره د لوړپوړي پیاوړي شوي استازي په توګه په کوزو کې مداخله ومنله – سولانا د یو شمېر کسانو له خوا د اروپا د بهرنیو چارو لومړنی وزیر ګڼل کېږي. د ۲۰۰۱ ز کال د فبروري په ۲۶ مه د نایس هوکړه (Nice Treaty) لاسلیک شوه، چې د ۲۰۰۳ ز کال د فبروري په لومړۍ نېټه د اجرا وړ وګرځېده او د ۲۰۰۴ کال له پیل وړاندې یې د ۱۰ نوو غړو هېوادونو لپاره وروستي چمتووالي برابر کړ.&lt;ref name=&quot;Ringe&quot;&gt;{{Cite web|last=Ringer|first=Nils F.|title=The Santer Commission Resignation Crisis|publisher=[[University of Pittsburgh]]|date=February 2003|url=http://aei.pitt.edu/2919/01/156.pdf|access-date=7 October 2007|archive-date=4 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090904011128/http://aei.pitt.edu/2919/01/156.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hoskyns&quot;&gt;{{Cite book|last=Hoskyns|first=Catherine|author2=Michael Newman|title=Democratizing the European Union: Issues for the twenty-first Century (Perspectives on Democratization)|url=https://archive.org/details/democratizingeur0000unse_n8e0|publisher=[[Manchester University Press]]|year=2000|pages=[https://archive.org/details/democratizingeur0000unse_n8e0/page/106 106]–7|isbn=978-0-7190-5666-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Topan&quot;&gt;{{Cite web|last=Topan|first=Angelina|title=The resignation of the Santer-Commission: the impact of 'trust' and 'reputation'|publisher=European Integration online Papers|date=30 September 2002|url=http://eiop.or.at/eiop/texte/2002-014.htm|access-date=7 October 2007}}&lt;/ref&gt;

== له اروپایي ټولنې د بریتانیا وتل (برېکسیټ): ۲۰۱۶ – ۲۰۲۰ ز کال ==
د ۲۰۱۶ ز کال د جون په ۲۳ مه ، د بریتانیا وګړو له اروپايي ټولنې څخه د وتو په تړاو، په ټول پوښتنه کې رایه ورکړه، چې له امله یې د اروپایي ټولنې لومړنی او تر ننه یوازنی غړی هېواد و چې د اروپایي ټولنې د هوکړې (TEU) ۵۰ مه ماده یې وکاروله. رایې له اروپایي ټولنې څخه د وتلو په ګټه وې، چې ۵۱.۹ سلنه له وتو سره موافقې او ۴۸.۱ سلنه مخالفې رایې وې. له اروپايي ټولنې د بریتانیا وتل، د ۲۰۲۰ ز کال د جنوري په ۳۱ مه نېټه بشپړ شول.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/live/uk-politics-36570120|title=Labour leadership &amp; Hammond in China – BBC News|language=en-GB|access-date=23 July 2016}}&lt;/ref&gt;

== سرچینۍ ==</text>
      <sha1>l8u1lk9o7m44ul9y3lgw665dh7abrjz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>لاندی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58538</id>
    <revision>
      <id>369430</id>
      <parentid>362875</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T03:02:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5175" sha1="cifwhpw17jqpzuusrgzwhryakti9zsv" xml:space="preserve">'''لاندی''' هغه چاغ پوسه &quot;مُژه یا اوځګړي&quot; ته ویل کیږي کوم چي د سړو سیمو پښتانه په سره څیله (نومبر میاشت) کې کوتي یعني حلالوي او غوښه یې په یو ځانګړې ډول سره وچوي او بیا یې په یخ کې پخوي.

== د لاندي موسم ==
خلک د لاندي پوسونه په سره څیله (نومبر میاشت) کې حلالوي او وچوي یې او په توره څیله (دسمبر) او سپینه څیله(جنوري،فروري) کې یې بیا پخوي.

== د لاندي څخه د پرسنده د تیارولو طریقه ==

د لاندي له پوسه څخه تر پرسنده (وچه غوښه) تیارېدو پورې ټولې کابو څلور مرحلې دي چې هغه په لاندې ډول دي.

'''لومړی مرحله'''  

لومړی د لاندي پوسه وسکولي او وروسته یې حلال کړي بیا نس(لري کولمې او ځیګر) وکاژي او نس یې په یوه لنده لښته یا تار ور وګنډي بیا یې پر اور وتیي چې ټولې وړۍ پاکې وسوځي بیا یې په تودو اوبو ومینځي.  

'''دویمه مرحله''' 

له مینځلو وروسته یې سر او پښې ځنې پرې کړي بیا پوسه پر کوګل سره واړوي او وروسته یې له هډغړو(هډوکي ایستل) وکاژي. 

'''دریمه مرحله''' 

تر هډغړو کښلو وروسته د لاندي پوسه په یو ځانګړي ډول سره د مالګې او مسالو په کارولو سره تیارېږي  او ځینې خلګ بیا د خوند د زیاتولو لپاره پر لاندي هنج یا انج هم اچوي بیا دغه بشپړ پوسه په یخ کې پر یوه جګه ډانګه اچول کېږي او وچوي یې، دغه ډانګه یا جګ لرګي ته &quot;مینی&quot; ویل کېږي . 

'''څلورمه مرحله''' 

اته یا لس ورځې وروسته د لاندي پوسه له &quot;میني&quot; را کښته کړل شي او په مناسبو ټوټو کې پرې کړل شي بیا دغه د پرسنده غوښې ټوټې په نري تناب(پړي) باندې راوځړوي، وروسته بیا خلګ دا د پرسنده غوښې ټوټې په زنګ ژمي کې په خپلو کورونو کې په هوګرو (ساده وریځې)، ښوروو (شوربه)او په نیمګولو (بوړونو) کې پخوي . د لاندي پرسنده غوښې بېخي خوندورې وي.[https://web.archive.org/web/20211231092024/https://arkbiodiv.com/persendadry-meat-cousine-of-pashtun-afghan-2/%7B%7BDead]

== د لاندي لرغونی دود ==
د لاندي دود په زراوو کاله لرغونی دود دی دا دود د له هغه وخت څخه را روان دی کله چې نړۍ کې د قصابو(د غوښو هټۍ) رواج نه وو نو خلکو به د ژمي د ساړه موسم لپاره د غوښو د خوندي کولو لپاره لاندي کول. د لاندي دود په ټولو سړو(یخو) پښتني سیمو او په ځانګړې توګه د سهېلي پښتونخوا په ژوب، شېراني، لورالایي(بوري) موسیٰ خیل ، کله سیف الله ،زیارت، پښین، چمن ،کوټه او په افغانستان کې بیا په لویه پکتیا او لوی کندهار او ځینو نورو سیمو کې شتون لري.

== د لاندي پوسه ==
پخوا چې به کله لاندي حلال شوه نو خلکو به د نوي کال د لاندي لپاره پوسونه له رمو کور کړه او تر راتونکي کاله به یې په څکه(غله)  ښه څکول او ساتل نو دا ډول به دا پوسونه د کال لاندي ته ښه مزي (چاغ) شوه خو نن سبا خلګ له ګنجه څخه د حلالولو پر وخت پوسونه اخلي او ځینې خلک بیا غواګانې او سخوندران هم حلالوي خو له بده مرغه د ګرانۍ د لاسه د لاندي دا لرغونی دود هم مخ په ورکېدو دی ـ

== د لاندي اړوند متلونه ==
د لاندي اړوند متلونه 

۱. وايي &quot;دومره چاغ یې لکه د لاندي پوسه&quot;

۲. وایي &quot;ژمی پر لرګي تېرېږي یا د لاندي پر سپینکي( سپینه غوښه)  تېرېږي  &quot;

== افسانه &quot;د غوایه لاندی&quot; ==
د &quot;غوایه لاندی&quot; د پښتو ژبې د ستر لبکوال نورمحمد ترکي مشهوره افسانه ده چې یوه بې وزله بزګر د ترخه ژوند کیسه یې په کې بیان کړېده. 

== سرچینې ==
په کابل کې د لاندي د غوښو دکانونه

۱ـ&lt;nowiki/&gt;https://www.facebook.com/100006548672806/posts/2716023725292557/

د لاندي په هکله د ډاکټر رازق په انګلیسي ژبه لیکنه(ارټیکل)

https://arkbiodiv.com/persendadry-meat-cousine-of-pashtun-afghan-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211231092024/https://arkbiodiv.com/persendadry-meat-cousine-of-pashtun-afghan-2/ |date=2021-12-31 }}</text>
      <sha1>cifwhpw17jqpzuusrgzwhryakti9zsv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>درېیمه نړۍ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58583</id>
    <revision>
      <id>369417</id>
      <parentid>362133</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T01:42:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12627" sha1="12rpwbczajnldo7ivqmox04luml48cs" xml:space="preserve">{{هراړخيز مالوماتبکس}}د &quot;درېیمې نړۍ&quot; ('''Third World)''' اصطلاح، د سړې جګړې پر مهال د هغو هېوادونو د ښوولو په موخه، چې نه له ناټو او نه هم د وارسا تړون له هېوادونو سره یې همکاري لرله ، رامنځته شوه. د امریکا متحده ایالاتو، کاناډا، جاپان، سویلي کوریا، لویدیځو اروپايي هېوادنو او د هغوی نورو همکارانو، د &quot;لومړۍ نړۍ&quot; استازولي کوله، په داسې حال کې چې شوروي اتحاد، چین، کیوبا، ویتنام او د هغوی همکارانو د &quot;دویمې نړۍ&quot; استازولي کوله. دغې ترمینولوژۍ، د سیاست او اقتصاد له مخې په پراخه کچه په درېو برخو، د ځمکې پر سر د هېوادونو وېشلو ته زمینه برابره کړه. د شوروي اتحاد د شیندل کېدو او د سړې جګړې له پای ته رسېدو وروسته، د درېیمې نړۍ اصطلاح په کارولو کې کمښت راغی. پر ځای یې د مخ پر ودې هېوادونو، لږ پرمختللو هېوادونو او نړیوال سویل اصطلاحات وکارول شول. دغه مفهوم په خپله زوړ یا منسوخ شو، ځکه نور یې د نړۍ اوسنۍ اقتصادي او یا هم سیاسي وضعیت نه څرګند کاوه او بېوزله هېوادونو، د عاید لرلو مختلف پړاوونه تېر کړل.

په درېیمه نړۍ کې، په عام ډول افریقا، لاتین امریکا، اقیانوسیې او آسیا کې د استعماري مخینې لرونکي هېوادونه شاملېږي. همدارنګه دغه اصطلاح د ناپیلو هېوادونو د خوځښت سره په مترادف ډول هم کارېدلې. د راول پربیش (Raúl Prebisch)، والټر روډني (Walter Rodney)، تیتونیو دوس سانتوس (Theotônio dos Santos) او آندری ګوندر فرانک (Andre Gunder Frank) په څېر مفکرینو، د ناپېیلتوب په تیوري کې درېیمه نړۍ، د &quot; چاپېر شوو&quot; هېوادونو په توګه، چې د اقتصادي هستې جوړونکو هېوادونو له خوا تر ولکې لاندې نیول شوي، د نړۍ له اقتصادي سیستماتیک وېش سره اړونده بلل شوې. &lt;ref name=&quot;Tomlinson&quot;&gt;Tomlinson, B.R. (2003). &quot;What was the Third World&quot;, ''[[Journal of Contemporary History]]'', 38(2): 307–321.&lt;/ref&gt;

د درېیمې نړۍ اړوند د معناوو او بدلېدونکو حالتونو د پېچلې تاریخچې له امله، د دغې اصطلاح لپاره واضح او د ټولو د منلو وړ تعریف نشته. په کمونیستي بلاک کې یو شمېر هېوادونه، لکه کیوبا ډېر مهال د &quot;دریمې نړۍ د هېواد&quot; په توګه یاد شوی. هغه هم له دې امله چې د درېیمې نړۍ هېوادونه، له اقتصادي پلوه بې وزله او غیر صنعتي وو، نو دا په یوه کلیشه (stereotype) اوښتې، چې ان مخ پر ودې هېوادونه هم د درېیمې نړۍ هېوادونو په توګه یاد شي، له دې سره نوي صنعتي هېوادونه، لکه:  برازیل، چین او هند، د BRIC د برخې په توګه د &quot;دریمې نړۍ&quot; په اصطلاح کې شاملېږي. بل پلو له تاریخي پلوه د اطریش، فنلنډ، ایرلنډ، سویډن او سویذرلنډ په ګډون یو شمېر هېوادونه ناپېیلي وو، خو ډېر بریالي او سوکاله هېوادونه وو. &lt;ref name=&quot;Tomlinson&quot; /&gt;

== ایتمولوژي ==
فرانسوي دیموګرافر(نفوس ګڼونکي )، انتروپولوژیست (انسان پېژندونکي) او تاریخ پوه الفرد ساوی (Alfred Sauvy) د ۱۹۵۲ ز کال د اګست په ۱۴ مه، په فرانسوي مجله L'Observateur کې، په خپله یوه خپره شوې مقاله کې د درېیمې نړۍ اصطلاح (فرانسوي : tiers monde)، د هغو هېوادونو په اړه چې په نړیوال ډګر کې کم رول لوبوي، جوړه کړې. د هغه له خوا د دغې اصطلاح کارول، د درېیمې طبقې وګړو ته اړوند وه، د فرانسې هغو عامو وګړو ته چې د فرانسوي انقلاب مخکې او وروسته له اشرافو او روحانیونو سره مخالف وو، هغو اشرافو ته لومړۍ طبقه او روحانیونو ته دویمه طبقه لیکلي وو. ساوي لیکلي و:&quot;دغه له پامه غورځول شوې، استثمار شوې او سپکه شوې درېیمه نړۍ غواړي، د درېیمې طبقې وګړو په څېر یو څه وي (څه ترې جوړ شي)&quot;. د سړې جګړې اړوند متن کې، هغه د پانګوالي او کمونیستي بلاکونو سره، د ناپېیلتوب سیاسي مفهوم هم رامنځته کړ. د دغې اصطلاح اسانه تفسیر د دې لامل شو، چې په چټکۍ سره یوازې د ناپېیلو هېوادونو لپاره وکارول شي.&lt;ref&gt;Literal translation from French&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Wolf-Phillips, Leslie (1987). &quot;Why 'Third World'?: Origin, Definition and Usage&quot;, ''Third World Quarterly'', 9(4): 1311-1327.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gregory&quot;&gt;Gregory, Derek et al. (Eds.) (2009). Dictionary of Human Geography (5th Ed.), Wiley-Blackwell.&lt;/ref&gt;

== اړوند مفهومونه ==

=== درېیمه نړۍ د درېو نړیو پر وړاندې ===
د &quot;درېو نړیو نظریه&quot; د مائو زیدونګ (Mao Zedong) له خوا وړاندې شوه، چې د لویدیځ د درېو نړیو یا درېیمې نړۍ له تیوري سره توپیر لري، د بېلګې په توګه: په لویدیځه تیوري کې چین او هند په ترتیب سره دویمې او درېیمې نړۍ ته اړوندېږي، په داسې حال کې چې، د مائو په تیوري کې چین او هند دواړه درېیمې نړۍ ته اړوند ګڼل کېږي، ځکه پر باور یې، هغه له استثمار شوو ملتونو جوړ بولي.

== تاریخچه ==
درېیمې نړۍ ته اړوند ډېری هېوادونه، پخوانۍ مستعمرې دي، چې د خپلواکۍ له ترلاسه کولو وروسته ډېری دغه هېوادونه، په ځانګړي توګه کوچني یې د لومړي ځل لپاره د ملت او بنسټونو جوړونې له ګواښونو سره مخامخ وو. د دغې مشترکې مخینې لرلوله امله، ډېری دغه ملتونه په ۲۰ مه پېړۍ کې په مخ پرودې اقتصادونو واوښتل او ځینې نورلا په خپل حال پاتې دي. دغه اصطلاح، اوس مهال په عام ډول هغو هېوادونو ته، چې د OECD هېوادونو په کچه یې پرمختګ نه دی کړی او د پرمختګ په حال کې دي، کارول کېږي.

په ۱۹۸۰ مه لسیزه کې اقتصاد پوه پیټر باور(Peter Bauer) د درېیمې نړۍ اصطلاح لپاره، سیال تعریف وړاندې کړ. هغه ادعا وکړه چې، یوه ځانګړي هېواد ته د درېیمې نړۍ د حالت یا له اصطلاح څخه ګټنه، د هېڅ اقتصادي او سیاسي معیار له مخې نه کېږي او دا تر ډېره په قصدي ډول خپل سری بهیر و. د هغو هېوادونو ترمنځ چې د درېیمې نړۍ اړوند بلل کېږي، ګڼ شمېر توپیرونه شته. له اندونیزیا تر افغانستان؛ له ابتدایي اقتصاد څخه تر پرمختللي اقتصاد او د سیاست له مخې له ناپېیلي څخه د شوري او لویدیځ تر پلویتوب پورې. د هغه د استدلال له مخې: په څه ډول د امریکا د متحده ایالاتو یو شمېر برخې، درېیمې نړۍ ته ورته دي.&lt;ref&gt;[http://www.macleans.ca/2010/09/14/third-world-america/ &quot;Third World America&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140213004354/http://www2.macleans.ca/2010/09/14/third-world-america/ |date=2014-02-13 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140213004354/http://www2.macleans.ca/2010/09/14/third-world-america/ |date=2014-02-13 }}, ''MacLeans'', September 14, 2010&lt;/ref&gt;

باور د درېیمې نړۍ په هېوادونو کې یوازې ګډه ځانګړنه دا موندلې وه، چې د دغوهېوادونو دولتونه &quot; د لویدیځ د مرستو غوښتنه کوي او ترلاسه کوي یې&quot; چې نوموړی یې، په کلکه مخالف و. له همدې امله، د درېیمې نړۍ اصطلاح ان د سړې جګړې پر مهال، د ګمراه کوونکې اصطلاح په توګه، له دې امله چې په شاملېدونکو هېوادونو کې هېڅ ثابت او ټولیز هویت نشته، ګواښ شوی دی.

=== پراختیايي مرستې ===
د سړې جګړې پرمهال، د درېیمې نړۍ ناپېیلي هېوادونه، د لومړۍ او دویمې نړۍ له لوري د باالقوه متحدینو په توګه ګڼل کېدل. له همدې امله، د امریکا متحده ایالاتو او شوروي اتحاد هڅه کوله چې، د اقتصادي او پوځي مرستو په وړاندیزکولو سره، له دغوهېوادونو سره اړیکه جوړه او په ستراتیژیکو موقعیتونو کې متحدین ولري. (د بېلګې په توګه: د امریکا متحده ایالات په ویتنام کې او شوروي اتحاد په کیوبا کې). د سړې جګړې په ختمېدو سره، د درېیمې نړۍ ګڼ شمېر هېوادونو، د پانګوالۍ او یا هم کمونیستي اقتصادي نظام موډلونه ومنل او له هغه لوري نه یې ټاکلی ملاتړ ترلاسه کاوه. د سړې جګړې پر مهال او وروسته له هغې، د درېیمې نړۍ هېوادونو، د لویدیځو مرستو لومړیتوب لرونکي ترلاسه کوونکي وو، او د اقتصادي ودې تمرکز، د اصلي نظریاتو، لکه:: د نوي کولو د نظریې (modernization theory) اود پلوي توب د نظریې له مخې و.

د ۱۹۶۰ مې لسیزې په پای کې، د درېیمې نړۍ نظریه، د افریقايي، آسیايي او لاتینې امریکا هېوادونو په استازولۍ چې د لویدیځ له خوا د بېلابېلو ځانګړنو (کمه اقتصادي وده، د ژوندانه لپاره کمه هیله لرل، د بې وزلۍ لوړه کچه، ناروغي او...) له مخې، د شاته پاتې هېوادونو په توګه ګڼل کېدل، مطرح شوه. دغه هېوادونه، د دولتونو، نادولتي سازمانونو او بډایه کسانو د مرستو موخه وګرځېدل. &lt;ref name=&quot;Tomlinson2&quot;&gt;Tomlinson, B.R. (2003). &quot;What was the Third World&quot;, ''[[Journal of Contemporary History]]'', 38(2): 307–321.&lt;/ref&gt;

=== د درېیمې نړۍ د اصطلاح مفهوم  پای ===
له ۱۹۹۰ ز کال راهیسې، د &quot;درېیمې نړۍ&quot; اصطلاح، د ګڼ شمېر ژبو قاموسونو ته لار موندلې او د هغو هېوادونو لپاره کارول شوې، چې له اقتصادي او ټولنیز پلوه یې وده نه ده کړې. &quot;د سیاسي سمون&quot; له مخې، د &quot;درېیمې نړۍ&quot; اصطلاح کېدای شي، نوره زړه یا منسوخه وګڼل شي، ځکه خپله مفهوم یې تر ډېره تاریخي بڼه لري او نه شي کولای، په سمه توګه د مخ پر ودې او یا لږ ودې کوونکو هېوادونو معنا څرګنده کړي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wolf-Phillips|first=Leslie|date=1979|title=Why Third World?|journal=Third World Quarterly|volume=1|issue=1|pages=105–115|doi=10.1080/01436597908419410|jstor=3990587|issn=0143-6597}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wolf-Phillips|first=Leslie|date=1987|title=Why 'Third World'?: Origin, Definition and Usage|journal=Third World Quarterly|volume=9|issue=4|pages=1311–1327|doi=10.1080/01436598708420027|jstor=3991655|issn=0143-6597}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>12rpwbczajnldo7ivqmox04luml48cs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د پایدارې پراختیا لومړۍ موخه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59062</id>
    <revision>
      <id>369411</id>
      <parentid>368489</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T01:09:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17640" sha1="6uwse61efjn8j9s5bvkctnmmsbvwsnh" xml:space="preserve">'''د پایدارې پراختیا لومړۍ موخه''' (Sustainable Development Goal 1) د پایدارې پراختیا د هغو ۱۷ موخو له ډلې یوه موخه ده چې په ۲۰۱۵ کال کې د ملګرو ملتونو سازمان ټاکلې دي. لومړۍ موخه یې د هر ډول بېوزلۍ ختمول دي. غړو هېوادونو ژمنه کړې چې &quot;هېڅوک تر شا پرېنږدي&quot;: د دغې موخې بنسټ &quot; کلکه ژمنه ده چې هېڅوک شا ته پرېنږدو او لومړی تر ټولو شا ته پاتې ځایونو ته ورسېږو&quot;. د پایدارې پراختیا لومړۍ موخه د هر ډول بېوزلۍ ختمول دي؛ لکه د غذا، پاکو اوبو او روغتیا ساتنې کمی. دغې موخې ته په رسېدو کې د اقلیم د بدلونونو او شخړو له امله راپیدا شویو ګواښونو ته حل‌لارې موندل کېږي. دغه موخه نه یوازې پر هغو کسانو تمرکز لري چې په بېوزلۍ کې ژوند کوي، بلکې پر هغو خدمتونو چې خلک تکیه پرې کوي او پر هغه ټولنیز سیاست چې بېوزلي رامنځته کوي یا یې مخه نیسي هم تمرکز کوي.&lt;ref name=&quot;:172&quot;&gt;United Nations (2017) Resolution adopted by the General Assembly on 6 July 2017, [[:File:A RES 71 313 E.pdf|Work of the Statistical Commission pertaining to the 2030 Agenda for Sustainable Development]] ([https://undocs.org/A/RES/71/313 A/RES/71/313])&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;United Nations Development Programme (2016), [https://www.undp.org/content/dam/undp/library/Sustainable%20Development/Leaving%20No%20One%20Behind-%20A%20Social%20protection%20Primer%20for%20Practitioners%20FINAL.pdf Leaving No One Behind: a Social Protection Primer for Practitioners] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201113092957/https://www.undp.org/content/dam/undp/library/Sustainable%20Development/Leaving%20No%20One%20Behind-%20A%20Social%20protection%20Primer%20for%20Practitioners%20FINAL.pdf |date=2020-11-13 }}, ''Foreword'', accessed 30 September 2020&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Goal 1: No Poverty|url=https://www.undp.org/content/undp/en/home/sustainable-development-goals/goal-1-no-poverty.html|access-date=17 September 2020|website=United Nations Development Programme (UNDP)}}&lt;/ref&gt;

دغه موخه د پرمختګ د اندازه کولو لپاره ۷ اهداف او ۱۳ شاخصونه لري. د پایلې پنځه اهداف یې د شدیدې بېوزلۍ له منځه وړل؛ ټوله بېوزلي نیمې ته راکمول؛ د ټولنیز ملاتړ سیستمونه عملي کول؛ د مالکیت، بنسټیزو خدمتونو، ټکنالوژۍ او اقتصادي سرچینو لپاره د برابرو حقونو تضمین؛ او د ژواک چاپېریالي، اقتصادي او ټولنیزو ناورینونو د مقابلې وړتیا رامنځته کول دي. دوه نور اهداف د پایدارې پراختیا لومړۍ موخې ته د رسېدو د وسیلې اړوند دي چې یو یې د بېوزلۍ ختمولو لپاره د سرچینو راپورته کول او بل یې په ټولو کچو کې د بېوزلۍ ختموونکو سیاستونو چوکاټونه رامنځته کول دي.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Ritchie, Roser, Mispy, Ortiz-Ospina (2018) &quot;[https://sdg-tracker.org/no-poverty Measuring progress towards the Sustainable Development Goals].&quot; (SDG 1) ''SDG-Tracker.org, website''&lt;/ref&gt;

له دوامدارو پرمختګونو سره سره لا هم د نړۍ ۱۰ سلنه وګړي په بېوزلۍ کې ژوند کوي او د لومړنیو اړتیاوو پوره کولو لکه روغتیا، زده‌کړو او پاکو اوبو لپاره مبارزه کوي. شدیده بېوزلي په هغو هېوادونو کې معموله ده چې عاید یې کم دی، په تېره هغه هېوادونه چې د سیاسي شخړو او بدلونونو تر اغېز لاندې دي. په ۲۰۱۵ کال کې د هغو ۷۳۶ میلیونه کسانو تر نیمايي ډېرو د افریقا د صحرا په سوېل کې ژوند کاوه چې په شدیده بېوزلۍ کې دي. که په ټولنیز سیاست کې لوی بدلون رانه‌شي، تر ۲۰۳۰ کال پورې به شدیده بېوزلي په پام وړ ډول زیاته شي. په ۲۰۱۶ کال کې په کلیوالو سیمو کې د بېوزلۍ کچه ۱۷.۲ سلنه او په ښاري سیمو کې ۵.۳ سلنه وه چې کابو نیم یې ماشومان دي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Decline of Global Extreme Poverty Continues but Has Slowed|url=https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2018/09/19/decline-of-global-extreme-poverty-continues-but-has-slowed-world-bank|access-date=2020-08-26|website=World Bank|language=en|archive-date=2020-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20201106211456/https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2018/09/19/decline-of-global-extreme-poverty-continues-but-has-slowed-world-bank|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Goal 1 - End poverty in all it forms,everywhere|url=https://unstats.un.org/sdgs/report/2019/goal-01/|access-date=2020-08-26|website=United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Statistics Division}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book|last=United Nations Department of Economic and Social Affairs|url=https://www.un-ilibrary.org/economic-and-social-development/the-sustainable-development-goals-report-2016_3405d09f-en|title=The Sustainable Development Goals Report 2016|date=2016-07-20|publisher=UN|isbn=978-92-1-058259-9|series=The Sustainable Development Goals Report|language=en|doi=10.18356/3405d09f-en}}&lt;/ref&gt;

یو هغه مهم شاخص چې د بېوزلۍ کچه اندازه کوي، د خلکو هغه نسبت دی چې د بېوزلۍ تر نړیوالې او ملي کرښې لاندې ژوند کوي. د هغو وګړو د نسبت اندازه کول هم د بېوزلۍ کچه ښيي چې د ټولنیز ملاتړ د سیستمونو په پوښښ کې شامل دي. د بېوزلۍ له منځه وړل په ۲۰۲۰ کال کې د کوویډ-۱۹ وبا له امله سخت شوي دي. ځايي او ملي قرنطینونه د اقتصادي فعالیتونو د ګډوډۍ لامل شول چې د عاید سرچینې یې کمې کړې یا یې ودرولې او بېوزلي یې ډېره کړه. هغه څېړنه چې د ۲۰۲۰ کال په سپټمبر میاشت کې خپره شوه، ویې ښوده چې بېوزلي یوازې په څو میاشتو کې ۷ سلنه ډېره شوې ده، که څه هم په تېرو شلو کلونو کې په پرله‌پسې ډول د کمېدو په حال کې وه.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Leal Filho|title=COVID-19 and the UN Sustainable Development Goals: Threat to Solidarity or an Opportunity?|issn=2071-1050|s2cid=225547434|doi=10.3390/su12135343|pages=5343|issue=13|volume=12|language=en|journal=Sustainability|date=2020-07-01|first1=Walter|first5=Johannes|last5=Platje|first4=Lez|last4=Rayman-Bacchus|first3=Amanda|last3=Lange Salvia|first2=Luciana Londero|last2=Brandli|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BMGF2020&quot;&gt;BMGF (2020) [https://www.gatesfoundation.org/goalkeepers/downloads/2020-report/report_a4_en.pdf Covid-19 A Global Perspective - 2020 Goalkeepers Report], Bill &amp; Melinda Gates Foundation, Seattle, USA&lt;/ref&gt;

== مخینه ==
په ۲۰۱۳ کال کې شاوخوا ۳۸۵ میلیونه ماشومانو په ورځني ډول په ۱.۹۰ ډالره ژوند کاوه. دغه شمېرې په ټوله نړۍ کې د ماشومانو د وضعیت په اړه په شته اطلاعاتو کې د لویو توپيرونو له امله باوري نه دي. په اوسط ډول ۹۷ سلنه هېوادونه د بېوزلو ماشومانو د وضعیت او د پایدارې پراختیا د لومړۍ موخې په برخه کې د وړاندوېینې لپاره کافي اطلاعات نه‌لري او ۶۳ سلنه هېوادونه د بېوزلو ماشومانو په اړه بېخي اطلاعات نه‌لري.&lt;ref name=&quot;SDGChildren20182&quot;&gt;{{cite web|title=Progress for Every Child in the SDG Era|url=https://data.unicef.org/wp-content/uploads/2018/03/Progress_for_Every_Child_V4.pdf|access-date=2 April 2018|website=UNICEF}}&lt;/ref&gt;

له ۱۹۹۰ کال راهیسې هېوادونو د بېوزلۍ کمولو لپاره بېلابېل اقدامات کړي او د پام وړ پایلو ته رسېدلي دي. د هغو کسانو شمېر چې په شدیده بېوزلۍ کې ژوند کوي، له ۱.۸ میلیارد څخه په ۲۰۱۳ کال کې ۷۷۶ میلیونو ته راښکته شوی دی. له دې سره سره خلک لا هم په بېوزلۍ کې ژوند کوي او نړیوال بانک اټکل کړی چې په ۲۰۲۰ کال کې به له ۴۰ تر ۶۰ میلیونه کسان په شدیده کچه بېوزله شي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Role of Trade in Ending Poverty|url=https://www.worldbank.org/en/topic/trade/publication/the-role-of-trade-in-ending-poverty|access-date=2020-09-17|website=World Bank|language=en|archive-date=2020-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20201113092803/https://www.worldbank.org/en/topic/trade/publication/the-role-of-trade-in-ending-poverty|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=World Development Indictors 2017|url=https://openknowledge.worldbank.org/handle/10986/26447|accessdate=22 October 2021|date=April 2017|website=World Bank|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Overview|url=https://www.worldbank.org/en/topic/poverty/overview|access-date=2020-09-17|website=World Bank|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Goal 3: Good health and well-being|url=https://www.undp.org/content/undp/en/home/sustainable-development-goals/goal-3-good-health-and-well-being.html|access-date=2020-09-03|website=UNDP|language=en}}&lt;/ref&gt;

ښځې د امېندوارۍ په لومړیو وختونو او پرله‌پسې امېندواریو کې له داسې خطرونو سره مخ دي چې ژوند یې ګواښي. دغه خطرونه ښايي د زده‌کړو د کچې او عایداتو د ټيټېدو لامل شي. بېوزلي پر بېلابېلو پاړکو اغېز کوي چې تر ټولو ناوړه اغېزې یې ماشومان ګالي. دغه چاره د دوی پر زده‌کړو، روغتیا، تغذیه او امنیت اغېز کوي او عاطفي او معنوي وده یې ټکنۍ کوي. د پایدارې پراختیا لومړۍ موخې ته د رسېدو خنډونه په بېوزلو هېوادونو کې د اقتصادي ودې نه‌شتون، مخ پر ودې نابرابري، مخ پر ځوړ حکومت او اقلیمي بدلونونه دي. سیمه‌ييز حکومتونه د بېوزلۍ په اړوندو مسائلو کې پوره رول لري. دغه رولونه په نړیواله کچه توپیر لري او دا دي:&lt;ref name=&quot;Poverty&quot;&gt;{{Cite web|title=We help Alleviate Poverty - End Poverty in all its forms everywhere|url=https://integralworld.org/projects/people/|access-date=20 September 2020|website=Integral World}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The importance of all sustainable development goals for cities and communities|url=https://www.local2030.org/library/234/ICLEI-SDGs-Briefing-Sheets-04-The-importance-of-all-Sustainable-Development-Goals-SDGs-for-cities-and-communities.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200210060230/https://www.local2030.org/library/234/ICLEI-SDGs-Briefing-Sheets-04-The-importance-of-all-Sustainable-Development-Goals-SDGs-for-cities-and-communities.pdf|archivedate=2020-02-10|access-date=2022-01-11|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

* د ښاري بېوزلانو د اړتیاوو پوره کولو لپاره مناسبه حکومتولي او د ځواب‌وینې او روڼتیا د لوړولو وړتیا.
* د کاري بوختیاوو د ډېرولو لپاره د هراړخیزو زده‌کړو تضمین.
* د هغو ټولنیزو کاروبارونو پر سوداګریزو اخلاقو کار چې پر بېوزلو او کلیوالو ټولنو اغېز کوي.

په ۲۰۲۰ کال کې تر کوویډ-۱۹ وبا وړاندې د نړیوالې بېوزلۍ د کمېدو چټکتیا ټکنۍ شوه او وړاندوېینه کېده چې تر ۲۰۳۰ کال پورې د بېوزلۍ د ختمولو نړیواله موخه له لاسه ووځي. دغې وبا لسګونه میلیونه کسان په شدیده بېوزلۍ اخته کړل او د کلونو کلونو شوی پرمختګ یې په اوبو لاهو کړ. اټکل کېږي چې په ۲۰۲۰ کال کې به د نړیوالې بېوزلۍ کچه له ۸.۴ څخه تر ۸.۸ سلنې پورې وي چې د ۲۰۱۷ کال د بېوزلۍ کچې ته نږدې ده. په پایله کې ویلی شو چې له ۴۰ تر ۶۰ میلیونه کسان به په شدیده بېوزلۍ اخته شي چې په تېرو څه باندې ۲۰ کلونو کې د نړیوالې بېوزلۍ لومړنی ډېروالی دی.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=End Poverty in all its forms everywhere - Progress and Info|url=https://sdgs.un.org/goals/goal1|access-date=17 September 2020|website=United Nations Department of Economic and Social Affairs - Sustainable Development}}&lt;/ref&gt;

== ننګونې ==

=== د کوویډ-۱۹ وبا اغېز ===
کوویډ-۱۹ وبا په نړیواله کچه د بېوزلۍ د ډېرېدو لومړنی لامل دی (په یوازې څو میاشتو کې ۷ سلنه ډېروالی) او په دې برخه کې یې د ۲۰ کلن پرمختګ بهیر پای ته رسولی. کابو ۳۷ میلیونه نور کسان په ۲۰۲۰ کال کې په شدیده کچه بېوزله شوي او د کوویډ-۱۹ له امله دا مهال د شدیدې بېوزلۍ تر کرښې لاندې ژوند کوي. یو بل اټکل دغه شمېره ۷۱ میلیونه کسان ښيي چې په ۲۰۲۰ کال کې له شدیدې بېوزلۍ سره مخامخ شوي دي. د قرنطین له امله اقتصادي فعالیتونه ګډوډ شوي چې په پایله کې یې عاید کم شوی او بېوزلي یې ډېره کړې ده. راپورونه ښيي چې ځوان کارګران د بې‌کارۍ له امله د خپلو مشرانو په نسبت دوه برابره ډېر کړېږي. وړاندوېینه کېږي چې د افریقا د صحرا سوېلي هېوادونه به د بېوزلۍ د ډېرېدو تر ټولو لوړه کچه ولري، ځکه په دغه ځای کې دا مهال ډېری خلک د نړیوالې بېوزلۍ کرښې ته نږدې ژوند کوي.&lt;ref name=&quot;BMGF20202&quot;&gt;BMGF (2020) [https://www.gatesfoundation.org/goalkeepers/downloads/2020-report/report_a4_en.pdf Covid-19 A Global Perspective - 2020 Goalkeepers Report], Bill &amp; Melinda Gates Foundation, Seattle, USA&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Goal 1 {{!}} Department of Economic and Social Affairs|url=https://sdgs.un.org/goals/goal1|access-date=2020-09-24|website=sdgs.un.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=sustainable development goal report 2020|url=https://unstats.un.org/sdgs/report/2020/The-Sustainable-Development-Goals-Report-2020.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The impact of COVID-19 (Coronavirus) on global poverty: Why Sub-Saharan Africa might be the region hardest hit|url=https://blogs.worldbank.org/opendata/impact-covid-19-coronavirus-global-poverty-why-sub-saharan-africa-might-be-region-hardest|access-date=2020-09-28|website=blogs.worldbank.org|language=en}}&lt;/ref&gt;

کوویډ-۱۹ وبا تر ۲۰۳۰ کال پورې «د بېوزلۍ صفر کولو» د موخې تر څنګ د پایدارې پراختیا نورو موخو ته د رسېدو ننګونې زیاتې کړې دي. که څه هم د اړوندو اطلاعاتو د ترلاسه کولو لپاره ډېر بدیل اقدامات کېږي، خو شته وسایل او لارې چارې نه دي توانېدلې چې بدلېدونکي اقلیم ته مناسب غبرګون وښيي.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{cite web|title=Impact of COVID-19 on agriculture and food statistics|url=http://www.fao.org/sdg-progress-report/en/#sdg-covid|access-date=22 September 2020|publisher=The Food and Agriculture Organization (FAO)}}&lt;/ref&gt;

تصمیم‌نیوونکي او ونډه‌وال د پایدارې پراختیا د موخو پر پرمختګ د څارنې لپاره پر وخت او باوري اطلاعاتو ته اړتیا لري. دا چې هېوادونه په ۲۰۲۰ کال کې د کوویډ-۱۹ وبا له امله قرنطین شول، د اطلاعاتو راټولولو ډېری هغه فعالیتونه وځنډېدل چې مستقیمه تکیه یې پر مرکو وه. دغې وبا د اطلاعاتو د راټولولو بهیر ودراوه. تصمیم‌نیوونکو په ځانګړې توګه په لومړیو میاشتو کې باوري اطلاعاتو ته لاسرسی نه درلود.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite web|title=Harnessing the power of data for sustainable development|url=https://unstats.un.org/sdgs/report/2017/harnessing|access-date=22 September 2020|publisher=United Nations Statistics Division}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:82&quot;&gt;{{cite web|title=Impact of COVID-19 on agriculture and food statistics|url=http://www.fao.org/sdg-progress-report/en/#sdg-covid|access-date=22 September 2020|publisher=The Food and Agriculture Organization (FAO)}}&lt;/ref&gt;

== سرچینې ==</text>
      <sha1>6uwse61efjn8j9s5bvkctnmmsbvwsnh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هستوي ځنځیري غبرګون</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59990</id>
    <revision>
      <id>369449</id>
      <parentid>368072</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T03:58:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15258" sha1="85z7lu2jl1tqlqrpi6l25oa3jqxgbza" xml:space="preserve">په هستوي فزيک کې يو هستوي ځنځیري غبرګون هغه وخت پېښېږي، چې يو مفرد هستوي غبرګون د اوسط يو يا زياتو بعدي هستوي غبرګونونو لامل کېږي او پر همدې بنسټ د دې غبرګونونو د ځاني زېږېدنې د يوې لړۍ(سلسلې) شونتيا ته لاره هواروي. معلوم يا مشخص هستوي غبرګون، د دروند ايزوتوپ (isotopes) لکه uranium-235 يا 235U ټوته کېدنه اوسي. يو هستوي ځنځیري غبرګون، د بل هر کيمياوي غبرګون په پرتله په هر غبرګون کې ميليونونه ځله زياته انرژي آزادوي. 

== تاريخچه ==
کيمياوي ځنځیري غبرګونونه، د لومړي ځل لپاره د جرمني کيمياپوه Max Bodenstein له خوا په ۱۹۱۳ز کې وړاندې شول او په مناسب ډول د هستوي ځنځیري غبرګونونو له مطرح کېدلو نه مخکې په ښه ډول درک شول. درک شوي وو، چې کيمياوي ځنځیري غبرګونونه، په غبرګونونو کې، لکه: څرنګه چې په کيمياوي چاودنه کې توليد شوي دي، په تشرېحي ډول د زياتېدونکو قېمتونو لپاره ځواب ويونکي وو. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1956/press.html|title=See this 1956 Nobel lecture for history of the chain reaction in chemistry}}&lt;/ref&gt;

د رپوټونو له مخې، د هستوي ځنځیري غبرګون مفهوم، د لومړي ځل لپاره د هنګري عالم (Leó Szilárd) له خوا د ۱۹۳۳ ز د سپټمبر پر ۱۲ مه اټکل شوی و. نوموړي په هغه سهار د ازمېښت په اړه د لندن په يوه څېړنه کې لوستل، چې ليتيم ۷ (lithium-7) په الفا ذرو باندې د وېشلو په موخه په کې له ګړندي کوونکو پروتونونو څخه ګټه اخېستل شوې وه او دا حقيقت چې د پروتون عرضې په پرتله د غبرګون په واسطه خورا زياته انرژي توليد شوې وه. Ernest Rutherford په ياده مقاله باندې تبصره وکړه، چې په ياد پړاو کې ناګټورتوب د برېښنا د توليد لپاره د دې د کارونې مخه نيولې ده. که څه هم نيوترون په ۱۹۳۲ز کې د يو هستوي غبرګون د توليد په توګه د موندلو څخه لږ پخوا کشف شوی و. (Szilárd) چې د يو انجنير او فزيکپوه په توګه روزل شوی دی، په خپل ذهن کې دوه هستوي ازمېښتي پايلې يو له بل سره يو خای کېښودلې او درک يې کړل، چې که چېرې يو هستوي غبرګون نيوترونونه توليد کړي، چې وروسته بيا د دورته هستوي نورو غبرګونونو سبب کېږي؛ ياد پړاو کېدای شي، د ځاني تلپاتې هستوي زنځير غبرګون وي، چې په خپله پروتونونو يا يو ګړندي کوونکي ته له اړتيا پرته نوي ايزوتوپونه او برېښنا توليدوي. که څه هم (Szilárd) د خپل ځنځیري غبرګون لپاره ټوټه کېدنه د يو ميکانيزم په توګه ځکه وړاندې نه کړه، چې د ټوټه کېدنې غبرګون تر اوسه نه و موندل (کشف) شوی يا ان شکمن و. (Szilárd) د دې پر ځای د يو څه سپکو پېژندل شويو ايزوتوپونو د مخلوطونو څخه ګټه اخيستنه وړانديز کړه، چې په زیاته پيمانه نيوترونونه يې توليد کړل. نوموړي راتلونکی کال خپلې نظريې (د يوه ساده هستوي تعامل کوونکي) لپاره د مخترع لپاره امتيازي حق ثبت کړ. &lt;ref&gt;{{cite web|last1=Jogalekar|first1=Ashutosh|title=Leo Szil&amp;nbsp;rd, a traffic light and a slice of nuclear history|url=http://blogs.scientificamerican.com/the-curious-wavefunction/leo-szilard-a-traffic-light-and-a-slice-of-nuclear-history/|website=Scientific American|access-date=4 January 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;L. Szilárd, &quot;Improvements in or relating to the transmutation of chemical elements,&quot; British patent number: GB630726 (filed: 28 June 1934; published: 30 March 1936). [http://v3.espacenet.com/textdoc?DB=EPODOC&amp;IDX=GB630726 esp@cenet document view&lt;!-- Bot generated title --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080621120547/http://v3.espacenet.com/textdoc?DB=EPODOC |date=2008-06-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080621120547/http://v3.espacenet.com/textdoc?DB=EPODOC |date=2008-06-21 }}&lt;/ref&gt;

Szilárd په ۱۹۳۶ ز کې د بيريليم او انډيم په کارونې سره د يو ځنځیري غبرګون د جوړولو يوه بې پايلې هڅه وکړه. هستوي ټوټه کېدنه، د Otto Hahn او Fritz Strassmann له خوا د ۱۹۳۸ ز په ډسمبر کې وموندل (کشف) شول او د ۱۹۳۹ز په جنوري کې د Lise Meitner او د هغه د وراره Otto Robert Frisch له خوا په نظرياتي ډول تشرېح شول. د ۱۹۳۹ ز په فبروري کې د هستوي ټوټه کېدنې په اړه، د دوی په دويمه خپرونه کې Hahn او Strassmann د Uranspaltung اصطلاح (د يورانيم ټوټه کېدنه) د لومړي ځل لپاره وکاروله او د ټوټه کېدنې پړاو پرمهال يې د نورو نيوترونونو شتون او خپلواکي اټکل کړه، چې د يو هستوي ځنځیري غبرګون شونتيا ته لاره هواروي. &lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Hahn|first1=O.|last2=Strassmann|first2=F.|author-link2=Fritz Strassmann|title=Nachweis der Entstehung aktiver Bariumisotope aus Uran und Thorium durch Neutronenbestrahlung; Nachweis weiterer aktiver Bruchstücke bei der Uranspaltung|url=https://archive.org/details/sim_naturwissenschaften_1939-02-10_27_6/page/89|journal=Naturwissenschaften|volume=27|issue=6|pages=89–95|date=February 1939|doi=10.1007/BF01488988|bibcode=1939NW.....27...89H|s2cid=33512939}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Lise Meitner]] &amp; [[Otto Robert Frisch|O. R. Frisch]], &quot;[http://www.nature.com/articles/143239a0 Disintegration of Uranium by Neutrons: A New Type of Nuclear Reaction],&quot; ''Nature'' '''143''', 3615 (1939-02-11): 239, {{Bibcode|1939Natur.143..239M}}, {{Doi|10.1038/143239a0}}; [[Otto Robert Frisch|O. R. Frisch]], &quot;[https://www.nature.com/articles/143276a0 Physical Evidence of Division of Heavy Nuclei under Neutron Bombardment],&quot; ''Nature'' '''143''', 3616 (1939-02-18): 276, {{Doi|10.1038/143276a0}}. The paper is dated 16 January 1939. Meitner is identified as being at the Physical Institute, Academy of Sciences, Stockholm. Frisch is identified as being at the Institute of Theoretical Physics, University of Copenhagen.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Lise Meitner: ''Otto Hahn - the discoverer of nuclear fission.'' In: Forscher und Wissenschaftler im heutigen Europa. Stalling Verlag, Oldenburg/Hamburg 1955.&lt;/ref&gt;

څو مياشتې وروسته په پاريس کې (Frédéric Joliot-Curie)، (H. Von Halban) او (L. Kowarski) په يورانيمو کې د نيوترون زيادښت لپاره څېړنه وکړه او کشف يې کړ، چې له دې لارې يو هستوي ځنځیري غبرګون په ريښتيا شونی و. &lt;ref&gt;H. von Halban, F. Joliot and L. Kowarski, ''Nature'' 143 (1939) 470 and 680.&lt;/ref&gt;

د ۱۹۳۹ز د می پر څلورمه Juliot-Curie، Halban او Kowarski درې لاسته راوړنې (اختراع ګانې) ثبت کړې، چې لومړنيو دوو يې له يو هستوي ځنځیري غبرګون څخه د برېښنا توليد تشرېح کاوه او وروستني ته يې چې د بشپړوالي aux چارجونو چاودېدونکي توکي ويل، د هستوي بم لپاره لومړنی امتيازي حق (د اختراع کوونکي) و او د (Caisse nationale de Recherche Scientifique) له خوا، د ۴۴۵۶۸۶ ګڼې اختراع په توګه ثبت شوی دی. &lt;ref&gt;{{Cite book|title=''Histoire secrète de la bombe atomique française''|url=https://archive.org/details/histoiresecreted0000bend|website=Documents|location=Paris|agency=Cherche Midi|language=fr|year=2000|isbn=978-2-862-74794-1|oclc=45842105|last1=Bendjebbar|first1=André}}&lt;/ref&gt;

په موازي يا برابر ډول (Szilárd) او Enrico Fermi په نيويارک کې ورته شننه وکړه. دې موندنې (Szilárd) وهڅاوه چې د البرټ انسټاين په لاسليک ولسمشر Franklin D. Roosevelt ته ليک واستوي او ولسمشر ته د دې شونتيا خبرتيا ورکړي، چې د جرمني نازيان به کېدای شي، د هستوي بم جوړولو هڅه کوي. &lt;ref&gt;{{cite book|last1=Lanouette|first1=William|url=https://archive.org/details/geniusinshadowsa00lano|title=Genius in the Shadows: A Biography of Leo Szilárd: The Man Behind The Bomb|last2=Silard|first2=Bela|publisher=Charles Scribner's Sons|year=1992|isbn=978-0-684-19011-2|location=New York|pages=199, 202|url-access=registration}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author1-link=Herbert L. Anderson|first1=H. L.|last1=Anderson|first2=E.|last2=Fermi|first3=Leo|last3=Szilárd|title=Neutron production and absorption in uranium|journal=Physical Review|volume=56|pages=284–286|date=1 August 1939|issue=3|doi=10.1103/PhysRev.56.284|url=https://library.ucsd.edu/dc/object/bb01380563/_1.pdf}}&lt;/ref&gt;

د ۱۹۴۲ ز ډسمبر پر دويمه نېټه، د Fermi په مشرۍ (او د Szilárd  په ګډون) يوې ډلې د شيګاګو په پوهنتون کې په (Chicago Pile-1 (CP-1)) ازمېښتي تعامل کوونکي سره د توغندیو [د ټينس او پنګ پانګ ډنډې] په لوبغالي کې د (Stagg Field) تر ارزان بيه چوکۍ لاندې د ځان ساتنې هستوي ځنځیر لومړنی مصنوعي غبرګون توليد کړ. د شيګاګو په پوهنتون کې د Fermi ازمېښتونه د Arthur H. Compton د Manhattan پروژې د فلز رااېستنې لابراتور يوه برخه وو. ياد لابراتوار وروسته Argonne ملي لابراتور ونومول شو او د هستوي انرژي لپاره يې په کارنده ټوټه کېدنه کې، په څېړنې کولو سره دنده تر سره کړه. &lt;ref name=&quot;Holl&quot;&gt;{{cite book|last=Holl|first=Jack|year=1997|title=Argonne National Laboratory, 1946-96|url=https://archive.org/details/argonnenationall0000holl|publisher=[[University of Illinois Press]]|isbn=978-0-252-02341-5}}&lt;/ref&gt;

د ارکنساس پوهنتون استاد Paul Kuroda په ۱۹۵۶ ز کې وانګېرل، چې د طبيعي ټوټه کېدنې يو تعامل کوونکی کېدای شي، يو ځل شتون ولري. هستوي ځنځیري غبرګونونه کېدای شي، يوازې د طبيعي موادو غوښتنه وکړي (لکه اوبه او يورانيم، که چېرې يورانيم د &lt;sup&gt;235&lt;/sup&gt;U کافي اندازه ولري)، د دې ځنځیري غبرګونونو پېښېدل، په يو توپير لرونکي (لرې) ماضي کې هغه وخت شوني وو، چې ۲۳۵- يورانيم راغونډېدنې (تراکم) د نن په پرتله لوړ وو او هغه ځای چې د ځمکې په پوړ يا قشر کې د موادو سم ترکيب شتون درلود. يورانيم (U) په جيولوژيکي ماضي کې د U&lt;sup&gt;235&lt;/sup&gt; او U&lt;sup&gt;238&lt;/sup&gt; ايزوتوپونو د بېلابېلو نيمه ژوندي حالتونو له امله پر ځمکه باندې د يورانيم يوه پراخه برخه جوړه کړه، چې لومړنی تخريبوونکی نږدې د پراخوالي يو نظم د وروستي په پرتله يو څه تېز دی. د Kuroda اټکل، د ۱۹۷۲ ز په سپټمبر کې د Gabon په Oklo کې د طبيعي ځان ساتنې هستوي ځنځیري غبرګونونو په تېر کې د دليل يا ثبوت په موندلو سره تاييد شو. اوسمهال د هستوي ټوته کېدنې د يو ځنځیري غبرګون ساتلو لپاره پر ځمکه باندې په طبيعي يورانيمو کې د ايزوتوپ نسبيت به د نيوترون زهرياتو په نه شتون کې د نيوترون اداره کوونکي، لکه: درندو اوبو يا خورا پاک کاربن (لکه ګرافيټ) غوښتنه وکړي، چې ان د زيات اټکل له مخې د نږدې دوه بېليون کالونو پخوا په Oklo کې حالتونو په پرتله، د طبيعي جيولوژيکي پړاوونو په واسطه نه راپورته کېږي. &lt;ref&gt;[http://www.ocrwm.doe.gov/factsheets/doeymp0010.shtml Oklo: Natural Nuclear Reactors—Fact Sheet] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081020201724/http://www.ocrwm.doe.gov/factsheets/doeymp0010.shtml|date=2008-10-20}}&lt;/ref&gt;

== د ټوټه کېدنې ځنځیري غبرګون ==
د ټوته کېدنې ځنځیري غبرګونونه، د نيوترونونو او fissile ايزوتوپونو (لکه &lt;sup&gt;235&lt;/sup&gt;U) له امله پېښېږي. ياد ځنځیري غبرګون له fissile ايزوتوپونو څخه چې هستوي ټوټه کېدنه ازمايي، د نيوترونونو خوشې کېدلو او په fissile ايزوتوپ کې د دې ډول ځينو نيوترونونو د ورپسې زغم (جذب) غوښتنه کوي. کله چې يو اتوم هستوي ټوټه کېدنه ازمايي (تجربه کوي)، يو څو نيوترونونه (کره شمېر د نا اداره کېدونکو او نا اندازه کېدونکو عواملو پورې اړه لري؛ د تمې وړ شمېر په بېلابېلو پورې اړه لري، چې په عادي ډول د 2.5 او 3 تر منځ وي) له غبرګون څخه منع کېږي. دا خپلواک نيوترونونه به، وروسته په محاطي وسط سره غبرګون وکړي او د زياتو fissile سون توکو په شتون کې کېدای شي، ځيني يې جذب شي او د زياتې ټوټه کېدنې سبب شي. په همدې ډول ياد دوران د ځان ساتنې غبرګون د ورکولو په موخه تکرارېږي.

د هستوي ځواک ماشين الات په کره ډول د اداره کوونکې هغه اندازې له مخې عمل کوي، چې هستوي غبرګونونه په کې پېښېږي. له بل اړخه هستوي وسلې په مشخص ډول د يوه غبرګون د توليدولو په موخه جوړې شوی دی، چې دومره زيات تېزې او پياوړې دي، چې له پيلېدو (چالانېدو) څخه وروسته نه شي اداره کېدلی. دا نه اداره کېدونکی غبرګون به، هغه وخت د يوې چاودېدونکې انرژۍ خوشې کولو ته لاره هواره کړي، چې په مناسب ډول جوړ او ډيزاين شي. 

== سرچینې ==</text>
      <sha1>85z7lu2jl1tqlqrpi6l25oa3jqxgbza</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د طبیعي منظر ګوټ ساتنه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59992</id>
    <revision>
      <id>369405</id>
      <parentid>357793</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T00:28:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17089" sha1="irte76ub0rhbrstg0ds9erz70zvnlij" xml:space="preserve">

د طبیعي‌منظر ګوټ ساتنه (د طبیعي منظر د کچې ساتنه؛ په انګلیسي: landscape-scale conservation) د طبیعي‌منظر د مدیریت لپاره یوه کُل‌ګروهه (هولیسټیک – holistic) تګلاره ده، چې غواړي له‌دې لارې د یوه ټاکلي طبیعي‌منظر په واړو برخو کې د طبیعت ساتنې او اقتصادي  فعالیتونو رقابتي موخې پلي کړي. کېدای شي د طبیعي‌منظر ګوټ ساتنې هڅې ځیني وخت د [[اقلیمي بدلون]] په موخه ترسره شي. ځیني وخت کېدای شي د یوې بلونجې تګلارې په توګه [د ودانیزو، ښاري، صنعتي او…] سیمو د ساتنې لپاره وکارول شي.

په نړۍ کې ګڼ‌شمېر ستونزې لکه [[بېوزلي]]، د خوړو خوندیتوب، [[اقلیمي بدلون]]، د اوبو خوندیتوب، [[ځنګلونو له منځه وړل (بې ځنګله کول)|ځنګل‌وهنه]] او بیولوجیکي تنوع کمښت، سره تړلې دي. د بېلګې په توګه: له بېوزلۍ څخه د وګړو خلاصون کېدای شي د لګښت کچه لوړه او د اقلیمي بدلون لامل وګرځي؛ د کرنې او بزګرۍ پراختیا ګواکې د اوبو کمښت ته لا زور ورکړي او له امله یې ټولنیز چاپېریال زیانمن شي. د طبیعي‌منظر مدیریت پلویان په ټینګار سره وایي، له هغه ځایه چې دغه ستونزې سره تړاو لري، نو د طبیعي‌منظر ګڼ‌شمېر سترو ګټو ته په کتو سره، د نوموړو ستونزو اوارولو لپاره همغږو تګلارو ته اړتیا ده. د دطبیعي‌منظر د ګټو په هکله کېدای شي دغه بېلګه بیان کړو: د یوه سیند حوزه کولای شي د کلیو او بانډو او کرنې لپاره اوبه، د وګړو او صنایعو لپاره لرګي او خوراکي محصولات او د بېلابېلو نباتاتو او ژویو لپاره ګډ چاپېریال تامین کړي؛ او د دغو ګټې‌اخېستونکو هر غړی یو پر بل باندې اغېزمنه پایله درلودلای شي.&lt;ref name=&quot;LSLB&quot;&gt;{{cite book|last1=Denier|first5=L.|location=Oxford|publisher=Global Canopy Programme|date=2015|title=The Little Sustainable Landscapes Book|first6=N.|last6=Stam|last5=Hovani|first1=L.|first4=P.|last4=Chatterton|first3=S.|last3=Shames|first2=S.|last2=Scherr|url=http://globalcanopy.org/sustainablelandscapes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;learning&quot;&gt;{{cite journal|last1=Reed|journal=Global Change Biology|url=https://researchonline.jcu.edu.au/49345/1/49345_Reed%20et%20al_2016.pdf|bibcode=2016GCBio..22.2540R|pages=2540–2554|issue=7|volume=22|pmid=26990574|doi=10.1111/gcb.13284|date=2016|title=Integrated landscape approaches to managing social and environmental issues in the tropics: learning from the past to guide the future|first1=J.|first5=T.|last5=Sunderland|first4=J.|last4=Barlow|first3=E. L.|last3=Deakin|first2=J.|last2=Van Vianen|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Stern&quot;&gt;{{cite book|last1=Stern|first1=N|title=The Economics of Climate Change: the Stern Review|date=2007|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge UK}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Tilman|first1=D|title=Global environmental impacts of agricultural expansion: the need for sustainable and efficient practices|journal=Proc. Natl. Acad. Sci. USA|volume=96|issue=11|pages=5995–6000|doi=10.1073/pnas.96.11.5995|pmid=10339530|pmc=34218|date=1999-05-25|bibcode=1999PNAS...96.5995T|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Laurance|first1=W F|last2=Sayer|first2=J|last3=Cassman|first3=KG|title=Agricultural expansion and its impacts on tropical nature|journal=Trends in Ecology &amp; Evolution|date=2014|volume=29|issue=2|pages=107–116|doi=10.1016/j.tree.2013.12.001|pmid=24388286}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hart&quot;&gt;{{cite journal|last1=Hart|first1=A K|last2=McMichael|first2=P|last3=Milder|first3=J C|last4=Scherr|first4=Sara J|title=Multi-functional landscapes from the grassroots? The role of rural producer movements|journal=Agriculture and Human Values|date=2015|volume=33|issue=2|pages=305–322|doi=10.1007/s10460-015-9611-1|s2cid=153211771}}&lt;/ref&gt;

طبیعي‌منظر، په ټولیز ډول، خورا ارزښتمن ګڼل کېږي او د نړیوالو دولتي بنسټونو، دولتي چارواکو او څېړنیزو موسسو له لورې ساتنې ته اړتیا لري.&lt;ref name=&quot;SBSTTA report2&quot;&gt;{{cite web|last1=Convention on Biological Diversity|first1=SBSTTA|title=Report on how to improve sustainable use of biodiversity in a landscape perspective (UNEP/CBD/SBSTTA/15/13)|url=https://www.cbd.int/doc/meetings/sbstta/sbstta-15/official/sbstta-15-13-en.pdf|website=Convention on Biological Diversity}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GMS BLL&quot;&gt;{{cite web|title=Biodiversity Landscapes and Livelihoods|url=http://www.gms-eoc.org/biodiversity-conservation-corridors-initiative|website=Greater Mekong Subregion - Core Environment Program|access-date=2022-02-24|archive-date=2019-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526181501/http://www.gms-eoc.org/biodiversity-conservation-corridors-initiative|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IINDC&quot;&gt;{{cite web|last1=Republic of Indonesia|title=Intended Nationally Determined Contribution|url=http://www4.unfccc.int/submissions/INDC/Published%20Documents/Indonesia/1/INDC_REPUBLIC%20OF%20INDONESIA.pdf|date=2015|website=UNFCCC submissions}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CIFOR landscapes pg&quot;&gt;{{cite web|last1=Center for International Forestry Research (CIFOR)|url=http://www.cifor.org/sustainable-landscapes/|website=Sustainable Landscapes|title=Sustainable Landscapes}}&lt;/ref&gt;

په دغه تګلاره کې پرتې ستونزو په توګه، کولای شو د څارنې په تړاو ستونزو، او تګلارې ته د اړوندو غښتلو تعریفونو او ګړنو زیاتولو ته اشاره وکړو.&lt;ref name=&quot;learning2&quot;&gt;{{cite journal|last1=Reed|journal=Global Change Biology|url=https://researchonline.jcu.edu.au/49345/1/49345_Reed%20et%20al_2016.pdf|bibcode=2016GCBio..22.2540R|pages=2540–2554|issue=7|volume=22|pmid=26990574|doi=10.1111/gcb.13284|date=2016|title=Integrated landscape approaches to managing social and environmental issues in the tropics: learning from the past to guide the future|first1=J.|first5=T.|last5=Sunderland|first4=J.|last4=Barlow|first3=E. L.|last3=Deakin|first2=J.|last2=Van Vianen|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== تعریفونه ==
ګڼ‌شمېر ورته او ګډ تعریفونه او ګړنې شتون لري، خو ډېري یې سره ورته معناوې افاده کوي. د بېلګې په توګه، یو اوږدپایه طبیعي‌منظر «پرته له‌دې چې د راتلونکو نسلونو د اړوند اړتیاوو د پوره کولو وړتیا پر وړاندې ګواښ رامنځ‌ته شي، اوس‌مهاله اړتیاوې» پوره کوي.&lt;ref name=&quot;Reed&quot;&gt;{{cite journal|last1=Reed|first1=J.|last2=Deakin|first2=E.|last3=Sunderland|first3=T.|title=What are 'Integrated Landscape Approaches' and how effectively have they been implemented in the tropics: a systematic map protocol|journal=Environmental Evidence|date=2015|volume=4:2|url=http://www.cifor.org/library/5422/what-are-integrated-landscape-approaches-and-how-effectively-have-they-been-implemented-in-the-tropics-a-systematic-map-protocol/|issn=2047-2382}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://forestsnews.cifor.org/23834/landscape-approach-defies-simple-definition-and-thats-good?fnl=en|title='Landscape approach' defies simple definition — and that's good|date=2014-08-27|work=CIFOR Forests News|access-date=2017-09-20|language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Minang&quot;&gt;{{cite book|last1=Minang|first1=P. A.|last2=van Noordwijk|first2=M.|last3=Freeman|first3=O. E.|last4=Mbow|first4=C.|last5=de Leeuw|first5=J.|last6=Catacutan|first6=D.|title=Climate-Smart Landscapes: Multifunctionality In Practice|date=2015|publisher=World Agroforestry Center (ICRAF)|location=[[Nairobi]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LSLB2&quot;&gt;{{cite book|last1=Denier|first5=L.|location=Oxford|publisher=Global Canopy Programme|date=2015|title=The Little Sustainable Landscapes Book|first6=N.|last6=Stam|last5=Hovani|first1=L.|first4=P.|last4=Chatterton|first3=S.|last3=Shames|first2=S.|last2=Scherr|url=http://globalcanopy.org/sustainablelandscapes}}&lt;/ref&gt;

د طبیعي‌منظر د ساتنې تګلاره کېدای شي د «هغه مفهومي چوکاټ» په توګه وانګېرل شي چې «په هغه کې د یوه طبیعي‌منظر ذینفع غړي د رقابتي ټولنیزو، اقتصادي او چاپېریالي موخو د پوره کولو لپاره هوډ کړی وي». له ځمکې (یا طبیعت) څخه د د واحدې ګټې‌اخېستنې پرځای، هڅه کېږي ترڅو د بېلابېلو ذینفعو غړو د ګټې له خوندیتوب څخه ډاډ ترلاسه شي.&lt;ref name=&quot;LSLB2&quot; /&gt;

د طبیعي‌منظر د ګوټ ساتنې ټولو شِیماګانو پيل ټکی باید د طبیعي‌منظر د ارزښت په هکله یو پوهاوی وړاندې کړي. د طبیعي‌منظر د ارزښت ډګر د ښکلاپېژندنې له پولو څخه اوړي؛ په هغه کې د یوې سیمې د ټولنو، کلتوري میراث او پراختیا، اقتصاد، او همدا راز د ځنګلي ژویو ژوند او طبیعي سرچینو د ملاتړ لپاره د طبیعي‌منظر د کارکړنو د څرنګوالي په هکله پوهاوی هم راتاو شوی دی. د طبیعي‌منظر اهمیت باید په دقیقه توګه د منل شویو میتودپوهنو له لارې وارزول شي. طبیعي‌منظر د اهمیت اړوند ارزونه به د ګوټ (یا پراخوالي/کچې) د ټاکلو پر مهال مرسته وکړي ترڅو څرګنده شي چې د کوم طبیعي‌منظر لپاره د کوم ګوټ په پام کې نیول، وړ برېښي. «د طبیعي‌منظر ګوټ یا پراخوالی» یوازې په‌دې معنی نه‌دی چې اړوند ګوټ ډېر لوی په پام کې ونیول شي؛ معنی یې په یوه سم او وړ ګوټ کې د ساتنې عمل ترسره کول او هم د طبیعي‌منظر هم اوسني او هم پخواني انساني غړو په پام کې نیول دي.

== مخینه ==
په انګلیسي کې د «landscape» ګړنه له هالنډي څخه پور اخېستل شوې ده، چې په هالنډي کې د «landschap» په بڼه لیکل کېږي؛ مخینه یې ۱۶۶۰ زېږدیزې لسیزې ته ورګرځي او له آره، انځور (یا نقاشي) ته ویل کېږي. وروسته بیا په ۱۹۱۶ ز کې د یوه کړ (فعل) په توګه وکارول شو. &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.etymonline.com/word/landscape|title=landscape {{!}} Origin and meaning of landscape|last=Harper|first=Douglas|date=2019|website=Online Etymology Dictionary|publisher=Douglas Harper|access-date=24 October 2019}}&lt;/ref&gt;

آلماني جغرافیه‌پوه – کارل ترول – په ۱۹۳۹ ز کې د «Landschaftsökologie» آلماني ګړنه رامنځ‌ته کړه، چې پښتو معنی یې «د طبیعي‌منظر چاپېریال‌پوهنه» ده. هغه، خپل د فعالیت د یوې برخې په توګه، دغه څانګه‌ییزه ګړنه او د طبیعي‌منظر چاپېریال‌پوهنې ګڼ‌شمېر نور لومړني مفهومونه وپنځول، چې په هغو کې، د چاپېریال، کرنې او نباتاتو ترمنځ د تعامل د مطالعاتو په موخه د هوایي عکس شننې کارول هم راچاپېر دي.&lt;ref&gt;Troll, C. 1939. Luftbildplan und ökologische Bodenforschung (Aerial photography and ecological studies of the earth). Zeitschrift der Gesellschaft für Erdkunde, Berlin: 241-298.&lt;/ref&gt;

د انګلستان په هکله کولای شو ووایو چې په دغه هېواد کې د د طبیعي‌منظرونو ساتنې لړۍ په ۱۹۴۵ ز کې، د «دولت ته د انګلستان او وېلز ملي پارکونو په اړه راپور» له خپرېدلو سره سمه پیل شوه. «د ملي پارکونو او د ښار شاوخوا سیمو ته د ۱۹۴۹ ز قانون» د «خورا طبیعي ښکلو سیمو» (AONB» د رامنځ‌ته کولو په موخه ځیني مقررات وضع کړل. شمالي ایرلنډ هم، د مېله‌ځای سیمو په هکله د ۱۹۶۵ ز کال قانون له تصویبولو وروسته، دې ته ورته سیسټم لري. لومړی AONB په ۱۹۵۶ ز کې وضع شو او وروستی یې په ۱۹۹۵ ز کې رامنځ‌ته شو.&lt;ref name=&quot;AONB story&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.landscapesforlife.org.uk/aonb-story.html|title=NAAONB|access-date=16 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829080922/http://www.landscapesforlife.org.uk/aonb-story.html|archive-date=29 August 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gov&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.gov.uk/guidance/areas-of-outstanding-natural-beauty-aonbs-designation-and-management|title=Areas of outstanding natural beauty (AONBs): designation and management|work=gov.uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.doeni.gov.uk/niea/protected_areas_home/aonb.htm Northern Ireland Environment Agency] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140902035244/http://www.doeni.gov.uk/niea/protected_areas_home/aonb.htm|date=2 September 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tamarvalley.org.uk/about/what-is-the-tamar-valley-aonb/|title=Tamar Valley - What is the Tamar Valley AONB?|website=www.tamarvalley.org.uk|access-date=16 February 2018|تاريخ الأرشيف=17 February 2018|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180217024050/http://www.tamarvalley.org.uk/about/what-is-the-tamar-valley-aonb/|url-status=dead|خونديځ نېټه=17 February 2018|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20180217024050/http://www.tamarvalley.org.uk/about/what-is-the-tamar-valley-aonb/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20180217024050/http://www.tamarvalley.org.uk/about/what-is-the-tamar-valley-aonb/|archive-url=https://web.archive.org/web/20180217024050/http://www.tamarvalley.org.uk/about/what-is-the-tamar-valley-aonb/}}&lt;/ref&gt;

د کلیو طبیعي‌منظر د مطالعه لپاره د اروپا دایمي غونډې بنسټ ډبره په کال ۱۹۵۷ ز کې کېښودل شوه. د اروپا طبیعي‌منظر کنوانسیون په ۱۹۹۴ ز کې «د اروپا شورا د سیمه‌ییزو او ځایي چارواکو کنګرې» (CLRAE) له لورې پیل، په ۲۰۰۰ ز کې د وزیرانو د شورا له‌خوا تصویب او په ۲۰۰۴ ز کې لازم‌الاجرا وګرځېد.&lt;ref&gt;Baker, Alan R.H. (1988) Historical Geography and the Study of the European Rural Landscape. ''Geografiska Annaler'' 70B (1) 5-16.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Helmfrid, Staffan (2004)  The Permanent European Conference and the Study of the Rural Landscape. In Palang, Hannes (red.) (2004). ''European rural landscapes: persistence and change in a globalising environment''. Boston: Kluwer Academic Publishers, p. 467 -&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Explanatory Report&quot;&gt;[http://conventions.coe.int/Treaty/en/Reports/Html/176.htm Explanatory Report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020330124608/http://conventions.coe.int/Treaty/EN/Reports/Html/176.htm |date=2002-03-30 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020330124608/http://conventions.coe.int/Treaty/EN/Reports/Html/176.htm |date=2002-03-30 }}, Art. 4.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.coe.int/t/dg4/cultureheritage/heritage/Landscape/Publications/ATEP-93_bil.pdf|title=Eighth Council of Europe Workshops for the implementation of the European Landscape Convention, Landscape and driving forces|author=Council of Europe – Cultural heritage, Landscape and Spatial planning Division and Swedish National Heritage Board|date=2009|publisher=Malmö, Sweden|access-date=7 July 2012}}&lt;/ref&gt;

د ساتنې کمېټه په ۱۹۸۰ لسیزه کې د طبیعي‌منظر چاپېریال‌پوهنې ساینس ته پام وګرځاوه.&lt;ref name=&quot;learning3&quot;&gt;{{cite journal|last1=Reed|journal=Global Change Biology|url=https://researchonline.jcu.edu.au/49345/1/49345_Reed%20et%20al_2016.pdf|bibcode=2016GCBio..22.2540R|pages=2540–2554|issue=7|volume=22|pmid=26990574|doi=10.1111/gcb.13284|date=2016|title=Integrated landscape approaches to managing social and environmental issues in the tropics: learning from the past to guide the future|first1=J.|first5=T.|last5=Sunderland|first4=J.|last4=Barlow|first3=E. L.|last3=Deakin|first2=J.|last2=Van Vianen|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== سرچینې ==</text>
      <sha1>irte76ub0rhbrstg0ds9erz70zvnlij</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د LGBT خلکو په وړاندې تاوتريخوالی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60076</id>
    <revision>
      <id>369388</id>
      <parentid>367092</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T23:33:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23209" sha1="q957nzi3aazokff3272v0ff1ma592jb" xml:space="preserve">ليزبين (ښځې چې ښځو ته جنسي ميلان لري)، ګي(نارينه چې نارينه ته جنسي ميلان لري)، بايوسيکشول (هغه څوک چې هم د خپل جنس او هم مقابل جنس ته جنسي ميلان لري) او ترانسجندر (هغه څوک چې خپل پيدایشي جنس يې بدل کړی وي)، دا ټول (LGBT) بلل کېږي او ډېر ځله د هغوی د جنسيتي يا جنسي پېژندګلوي له امله له تاوتريخوالي سره مخامخ کېږي. شونې ده چې دا تاوتریخوالی د حکومت له خوا وي، لکه: په قوانينو کې د همجنس پالو کارونو لپاره سزا ټاکل شوې وي، يا د افرادو له خوا تر سره شي. شونې ده چې دا تاوتریخوالی يا بدني وي يا رواني وي او محرک يې يا له دوه جنسي توب، همجنس پالنې، همجنسبازۍ، د ښځو د همجنسبازۍ او يا د جنس د بدليدو څخه کرکه وي. شونې ده چې اغېزناک لاملونه يې کلتوري، ديني يا سياسي اخلاق او تعصبات وي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Meyer|first=Doug|title=An Intersectional Analysis of Lesbian, Gay, Bisexual, and Transgender (LGBT) People's Evaluations of Anti-Queer Violence|url=https://archive.org/details/sim_gender-society_2012-12_26_6/page/849|journal=Gender &amp; Society|date=December 2012|volume=26|issue=6|pages=849–873|doi=10.1177/0891243212461299|s2cid=145812781}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;urlViolence Against the Transgender Community in 2019 | Human Rights Campaign&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.hrc.org/resources/violence-against-the-transgender-community-in-2019|title=Violence Against the Transgender Community in 2019 &amp;#124; Human Rights Campaign|access-date=2022-03-01|archive-date=2020-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20201006233658/https://www.hrc.org/resources/violence-against-the-transgender-community-in-2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vol1&quot;&gt;{{cite book|last=Stewart|first=Chuck|title=The Greenwood Encyclopedia of LGBT Issues Worldwide (Volume 1)|publisher=Greenwood Press|year=2009|isbn=978-0313342318|location=Santa Barbara, California|pages=4, 7, 85–86}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vol2&quot;&gt;{{cite book|last=Stewart|first=Chuck|title=The Greenwood Encyclopedia of LGBT Issues Worldwide (Volume 2)|publisher=Greenwood Press|year=2009|isbn=978-0313342356|location=Santa Barbara, California|pages=6–7, 10–11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vol3&quot;&gt;{{cite book|last=Stewart|first=Chuck|title=The Greenwood Encyclopedia of LGBT Issues Worldwide (Volume 3)|publisher=Greenwood Press|location=Santa Barbara, California|year=2009|isbn=978-0-313-34231-8|pages=1, 6–7, 36, 65, 70}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.rutgersuniversitypress.org/violence-against-queer-people/9780813573151|title=Violence against Queer People|last=Meyer|first=Doug|publisher=Rutgers University Press|year=2015|access-date=2017-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190515035337/https://www.rutgersuniversitypress.org/violence-against-queer-people/9780813573151/|archive-date=2019-05-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

اوسمهال نږدې په ټولو لوېديځو هېوادونو کې همجنس پالنه قانوني ده او په دې هېوادونو کې د LGBT افرادو په وړاندې تاوتریخوالی د کرکې په جرم کې ډلبندي کېږي. له لوېديځ څخه دباندې، ډېری هېوادونه په بالقوه ډول د LGBT خلکو لپاره له ګواښه ډک بلل کېږي، هم د توپیري قانون جوړولو له امله او هم د تاوتريخوالي د ګواښونو له کبله. په دوی کې هغه هېوادونه شامل دي چېرې چې اسلام دين حاکم دی، ډېری افريقايي هېوادونه (له سويلي افريقا پرته)، ډېری اسيايي هېوادونه (د اسرائيلو، جاپان، تايوان، تايلينډ او فلپين په څېر د LGBT له دوستو هېوادونو پرته) او ځينې پخواني کمونستي هېوادونه، لکه: روسيه، پولنډ (کوم چې د LGBT آزادې سيمې دي)، سايبريا، البانيان، کوسوو، مونټينيرګرو، بوسنيا او هرزګوينا هم د همدې سيمو برخې دي. دا ډول تاوتريخوالی ډېر ځله د همجنس پالنې يا محافظه کاره ټولنيزو چلندونو په ديني غندنې پورې تړلی وي، کوم چې همجنس پالنې ته د يوې ناروغۍ يا د اخلاقي نيمګړتيا په سترګه ګوري. &lt;ref name=&quot;vol1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;vol2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;vol3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;williams&quot;&gt;Stotzer, R.:  [https://www.law.ucla.edu/williamsinstitute/publications/Comparison%20of%20Hate%20Crime%20Formatted.pdf Comparison of love Crime Rates Across Protected and Unprotected Groups] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070811092040/https://www.law.ucla.edu/williamsinstitute/publications/Comparison%20of%20Hate%20Crime%20Formatted.pdf |date=2007-08-11 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110819070538/http://www3.law.ucla.edu/williamsinstitute/publications/Comparison%20of%20Hate%20Crime%20Formatted.pdf |date=2011-08-19 }}, [[Williams Institute]], 2007–06. Retrieved on 2007-08-09.&lt;/ref&gt;

له تاريخي اړخه، په همجنس پالو د حکومت له خوا ټاکل شوې سزاوې تر ډېره بريده په نارينه همجنس پالو پورې محدودې وې، کوم څه ته چې «سوډومي» ويل کيږې (سوډومي لواط يا له ژوي سره جنسي اړيکې ته ويل کېږي). په منځنيو او د عصري پړاو په لومړيو کې، د سوډومي لپاره په عمومي توګه د مرګ سزا ورکول کېده. په لوېديځه نړۍ کې د عصري پړاو پر مهال (له نولسمې پېړۍ څخه د شلمې پېړۍ تر نيمايي پورې)، عمومي سزا نغده جرمانه يا زنداني کول و. هغه سيمې ډېرې کمې شوې، په کومو کې چې له ۲۰۰۹ز کال راهيسې همجنس پالنه غیر قانوني وه، په ټوله نړۍ کې اتيا داسې هېوادونه وو (د يادولو وړ يې په منځني ختيځ، مرکزي اسيا او ډېريو افريقايي هېوادونو کې و، خو په کرابيين او اقيانوسيه کې هم ځينې داسې هېوادونه موجود وو) چې يواځې پنځو يې تر ۲۰۱۶ز کال پورې د مرګ سزا ورکوله، په داسې حال کې چې دوه اويا هېوادونو په خپله خوښه د خپل جنس سره د جنسي اړیکې نيول جرم ګرځولی و.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/article/history-of-the-death-penalty/|title=History of the Death Penalty|last=Reggio|first=Michael|date=1999-02-09|website=PBS Frontline|access-date=2020-02-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;[https://abcnews.go.com/Politics/story?id=7883204&amp;page=1 New Benefits for Same-Sex Couples May Be Hard to Implement Abroad]&quot;ABC News. June 22, 2009. [http://ilga.org/historic/Statehomophobia/ILGA_State_Sponsored_Homophobia_2009.pdf 2009 Report on State Sponsored Homophobia (2009)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110131024344/http://ilga.org/historic/Statehomophobia/ILGA_State_Sponsored_Homophobia_2009.pdf|date=2011-01-31}}, published by The International Lesbian Gay Bisexual Trans and Intersex Association.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ILGA article&quot;&gt;{{cite web|url=http://ilga.org/ilga/en/article/mqsH5ek1ED|title=ILGA publishes 2010 report on State sponsored homophobia throughout the world|year=2010|publisher=International Lesbian, Gay, Bisexual, Trans and Intersex Association|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140323102828/http://ilga.org/ilga/en/article/mqsH5ek1ED|archive-date=2014-03-23}}&lt;/ref&gt;

برازيل د يو داسې هېواد په توګه چېرې چې د LGBT حقوق خوندي او له خپل جنس سره واده کول قانوني دي، د «Gay da Bahia» (GGB) ډلې د راپور پر بنسټ: هغه هېواد دی چېرې چې د LGBT ترټولو زياتې وژنې رامنځ ته کېږي، يواځې په ۲۰۱۷ز کال کې له درې سوه او اتيا څخه زياتې وژنې شوې دي، چې د ۲۰۱۶ز کال په پرتله د دېرش سلنه زياتوالي ښودنه کوي. په عمومي توګه دا چاره په برازيل کې د کرکې پر بنسټ جرم نه بلل کېږي، بلکې د دې وژنو لامل د جرم د نړيوال اوسط په پرتله په عمومي توګه په دې هېواد کې د نسبي زياتو جرمونو په پايله کې د معلوماتو د ناسمې تشرېح پايله ده، نه دا چې LGBT د يوې ځانګړې موخې په توګه بلل کېږي. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.mambaonline.com/2018/01/24/worlds-highest-lgbt-murder-rate-100s-killed-brazil/|title=Brazil has world's highest LGBT murder rate, with 100s killed in 2017 - MambaOnline - Gay South Africa online|date=2018-01-24|work=MambaOnline - Gay South Africa online|access-date=2018-03-29|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

په ځينو هېوادونو کې، د LGBT پنځه اتيا سلنه زده کوونکي په ښوونځيو کې د همجنس پالنې او جنس بدلولو د کرکې له تاوتریخوالي سره مخامخ کېږي او پنځه څلوېښت سلنه هغه زده کوونکي ښوونځي پرېږدي چې جنس يې بدل کړی وي.&lt;ref name=&quot;urlReport shows homophobic and transphobic violence in education to be a global problem&quot;&gt;{{cite web|url=https://en.unesco.org/news/report-shows-homophobic-and-transphobic-violence-education-be-global-problem|title=Report shows homophobic and transphobic violence in education to be a global problem|date=17 May 2016}}&lt;/ref&gt;

== له حکومتي تاييد څخه برخمن تاوتريخوالی ==

=== تاريخچه ===

==== منځنی ختيځ ====
له تاريخي پلوه د نارينه وو تر منځ د جنسي اړيکې نيولو پر ضد لومړی قانون د عبرانيانو له خوا په « Leviticus» (سفر اللاوين) کې ثبت شوی، په کوم کې چې د مرګ سزا وړانديز شوې وه. د همجنس پالنې په اړوند له تاوتريخوالي ډک قانون په منځني اشوري قانون کې تشرېح شوی (له زېږد مخکې ۱۰۷۵) په کوم قانون کې چې راغلي: «که يو سړی له خپل ګاونډي سره اړيکې ولري، کله چې دوی محاکمه او محکوماوه، نو دوی به هغه درواغجن باله او هغه به يې خصي کاوه». 

د جرمانيا تاسيتوس په روايت کې راغلي  دي چې: د مرګ سزا د دوه ډوله مرګونو جنايتونو لپاره ورکول کېده: پوځي خيانت يا له خدمت څخه د تېښتې لپاره په دار د ځړولو سزا ټاکل شوې وه، په ورته توګه اخلاقي بدنامي (بزدلي «ډار، بې زړه توب» او همجنس پالنه: ignavos et imbelles at corpore infames)؛ ګورډن « corpore infames» (جسماني بدنامي) په دې ډول ژباړي چې «غیر فطري فحاشي»، له تاسيتوس « Tacitus» څخه موخه د نارينه همجنس پرستي ده، د «ډيويډ ايف.ګرينبرګ» د «د همجنس پرستۍ جوړښت» ۲۴۲ ايف پاڼه وګورئ. په علمي ډګر کې وروستی الماني مفهوم argr لرغونی نورس، لينګوبارډک arga يو له بل سره پرتله کوي، په کوم کې چې د «مخنث، بې زړه، بزدل، همجنس پال» معناوې راټولې شوې دي، د جان پوهلو «هايټيټ هرکيلاس پيسنس څوک وو؟» وګورئ، د « A. Etter (eds.), O-o-pe-ro-si (FS Risch), Walter de Gruyter, 1986» په ۱۵۴ پاڼه کې.

==== اروپا ====
له څلورمې څخه تر شلمې پېړۍ پورې په اروپا کې هغه قوانين او لايحې عملي کېدې، کومې چې همجنس پالنې منع کوي.&lt;ref name=&quot;THEOD&quot;&gt;(Theodosian Code 9.7.6): All persons who have the shameful custom of condemning a man's body, acting the part of a woman's to the sufferance of alien sex (for they appear not to be different from women), shall expiate a crime of this kind in avenging flames in the sight of the people.&lt;/ref&gt;

===== جمهوري روم =====
په [جمهوري روم] کې، د « Lex Scantinia» په نامه هغه قانون چې په سم ډول مستند شوی نه دی، يو بالغ نارينه ته د يو کم عمره نارينه تبعه (ingenuus) په وړاندې د جنسي جرم (stuprum) د تر سره کولو له امله سزا ورکوله. نه ده روښانه چې دا سزا اعدام و که مالي جرمانه. دا قاانون، د هغه بالغ نارينه د محاکمې لپاره هم کارول کېده، چا چې په همدې جنسي چاره کې په خپله خوښه د جنسي چارې د ترلاسه کوونکي دنده تر سره کړې، خو داسې محاکمې ډېرې کمې ثبت شوې او د قانون مادې مبهمې دي؛ لکه چې «جان بوسويل» اشاره کړې، «که چېرې د همجنس پالنې پر ضد يو قانون وای، نو د سيسرو په زمانه کې يې په اړه هېچاته هېڅ هم معلوم نه و». کله چې په رومي سترواکۍ مسیحيت واکمن شو، هر ډول همجنس پالنه کارونه په تېزۍ سره وځپل شول، چې ډېر ځله د دردناک مرګ په ډول وې. په ۳۴۲ز کال کې، عيسايي سترواکانو هر یو «کنستانسيوس» او «کنستانس» له خپل جنس سره واده غیر قانوني اعلان شو. لږه موده وروسته، په ۳۹۰ز کال کې، سترواکانو هر يو «والنتينين دویم، تيودوسيوس اول او ارکاديوس» له خپل جنس سره واده ناقانونه اعلان کړ او د داسې  عمل تر سره کوونکو ته په عام محضر کې د ژوندي سوځولو سزا ورکول کېده. سترواک «جستانين اول« (۵۲۷-۵۶۵ز) همجنسبازان، د «لوږې، زلزلو او وباګانو» په څېر ستونزو لپاره قرباني وګرځول.&lt;ref&gt;[[John Boswell]], ''Christianity, Social Tolerance, and Homosexuality: Gay People in Western Europe from the Beginning of the Christian Era to the Fourteenth Century'' (University of Chicago Press, 1980), pp. 63, 67–68, quotation on p. 69. See also Craig Williams, ''Roman Homosexuality: Ideologies of Masculinity in Classical Antiquity'' (Oxford University Press, 1999), p. 116; [[Eva Cantarella]], ''Bisexuality in the Ancient World'' (Yale University Press, 1992), p. 106ff.; Thomas A.J. McGinn, ''Prostitution, Sexuality and the Law in Ancient Rome'' (Oxford University Press, 1998), pp. 140–141; Amy , ''The Garden of Priapus: Sexuality and Aggression in Roman Humor'' (Oxford University Press, 1983, 1992), pp. 86, 224; Jonathan Walters, &quot;Invading the Roman Body,&quot; in ''Roman Sexualites'' (Princeton University Press, 1997), pp. 33–35, noting particularly the overly broad definition of the ''Lex Scantinia'' by Adolf Berger, ''Encyclopedic Dictionary of Roman Law'' (American Philosophical Society, 1953, reprinted 1991), pp. 559 and 719. Freeborn Roman men could engage in sex with males of lower status, such as prostitutes and slaves, without moral censure or losing their perceived masculinity, as long as they took the active, penetrating role; see [[Sexuality in ancient Rome]].&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;THEOD2&quot;&gt;(Theodosian Code 9.7.6): All persons who have the shameful custom of condemning a man's body, acting the part of a woman's to the sufferance of alien sex (for they appear not to be different from women), shall expiate a crime of this kind in avenging flames in the sight of the people.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Theodosian Code]] 9.8.3: ''&quot;When a man marries and is about to offer himself to men in womanly fashion (quum vir nubit in feminam viris porrecturam), what does he wish, when sex has lost all its significance; when the crime is one which it is not profitable to know; when Venus is changed to another form; when love is sought and not found? We order the statutes to arise, the laws to be armed with an avenging sword, that those infamous persons who are now, or who hereafter may be, guilty may be subjected to exquisite punishment.''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Justinian ''Novels'' 77, 144; Michael Brinkschröde, &quot;Christian Homophobia: Four Central Discourses,&quot; in ''Combatting Homophobia: Experiences and Analyses Pertinent to Education'' (LIT Verlag, 2011), p. 166.&lt;/ref&gt;

===== فرانسه او فلورانس =====
د منځنيو پېړيو په اوږدو کې، د فرانسې سلطنت او د فلورانس ښار هم د مرګ سزاوې عملي کړې. په فلورانس کې، د «Giovanni di Giovanni» (۱۳۵۰-۱۳۶۵ز)په نوم  يو کشر هلک د دې قانون له مخې، د محکمې د پرېکړې پر بنسټ خصي  کړای شو او د ورنونو په منځ کې د ګرمې  اوسپنې په واسطه وسوځول شو. دا سزاګانې تر رنسانس پورې روانې وې او د سويس د زوريخ کانتون ته وغځېدې. د « Knight Richard von Hohenberg» (په ۱۴۸۲ کې مړ شوی) په نوم يو تن، له خپلې معشوقې، د هغه د ځوانې ملګرې سره يو ځای په همدې  موده کې په يوې لګړې پورې تړلي وسوځول شول. په فرانسه کې، فرانسوي ليکوال «جيکس چوسن» (۱۶۱۸-۱۶۶۱ز) هم له دې امله ژوندی سوځول شوی و، چې هڅه يې کړې وه، د يو شريف سړي زوی وغولوي (جنسي عمل ته راضي کړي).&lt;ref&gt;{{cite book|title=Forbidden Friendships, Homosexuality and Male Culture in Renaissance Florence|year=1996|publisher=Oxford University Press|pages=[https://archive.org/details/forbiddenfriends00rock/page/24 24, 227, 356, 360]|last=Rocke|first=Michael|isbn=0-19-512292-5|url=https://archive.org/details/forbiddenfriends00rock/page/24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;litandhomo&quot;&gt;{{Cite book|title=Literature and Homosexuality|first=Michael J|last=Meyer|year=2000|publisher=Rodopi|page=206|isbn=90-420-0519-X}}&lt;/ref&gt;

===== انګلستان =====
په انګلستان کې د ۱۵۳۳ ز کال د لواطت قانون، بدفعلي او حيوانيت وګرځول او سزا يې مرګ وه. دا قانون په ۱۸۲۸ز کال کې ختم کړای شو، خو د نوي قانون له مخې: تر ۱۸۶۱ز کال پورې د لواطت سزا بیا هم مرګ وه، بيا هم وروستي اعدامونه په ۱۸۳۵ز کال کې تر سره شول.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bl.uk/lgbtq-histories/articles/the-men-killed-under-the-buggery-act|title=The Men Killed Under the Buggery Act|last=Dryden|first=Steven|website=British Library|access-date=April 5, 2021|تاريخ الأرشيف=November 28, 2019|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20191128012058/https://www.bl.uk/lgbtq-histories/articles/the-men-killed-under-the-buggery-act|url-status=dead|خونديځ نېټه=November 28, 2019|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20191128012058/https://www.bl.uk/lgbtq-histories/articles/the-men-killed-under-the-buggery-act|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20191128012058/https://www.bl.uk/lgbtq-histories/articles/the-men-killed-under-the-buggery-act|archive-url=https://web.archive.org/web/20191128012058/https://www.bl.uk/lgbtq-histories/articles/the-men-killed-under-the-buggery-act}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bl.uk/collection-items/the-buggery-act-1533|title=The Buggery Act 1533|website=British Library|access-date=April 5, 2021|تاريخ الأرشيف=September 30, 2020|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200930040201/https://www.bl.uk/collection-items/the-buggery-act-1533|url-status=dead|خونديځ نېټه=September 30, 2020|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20200930040201/https://www.bl.uk/collection-items/the-buggery-act-1533|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20200930040201/https://www.bl.uk/collection-items/the-buggery-act-1533|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930040201/https://www.bl.uk/collection-items/the-buggery-act-1533}}&lt;/ref&gt;

===== مالټا =====
په  مالټان کې د اولسمې پېړۍ پر مهال، سکاټلنډي سيلاني او ليکوال «وليام لتګو» د ۱۶۱۶ز کال د مارچ مياشتې په خپلو ليکلو يادښتونو کې ادعا کړې چې يو هسپانوي سرتيری او يو مالټايي کم عمره هلک په عام محضر کې وسوځول شول او په اېرو واوښتل، ځکه دوی اعتراف کړی و چې د لواطت عمل يې تر سره کړی. «ليتګو» وړاندې ادعا کوي چې: له دې برخلیک څخه د خونديتوب په موخه يوه ورځ وروسته سل «بارډاسوس» (بدفعله  هلکان) د سيسيلي پر لور روان شول.&lt;ref name=&quot;buttigieg&quot;&gt;{{cite book|last=Buttigieg|first=Emanuel|date=2011|title=Nobility, Faith and Masculinity: The Hospitaller Knights of Malta, c.1580-c.1700|url=https://books.google.com/books?id=DVqd_gb2tmMC&amp;pg=PA156|publisher=A &amp; C Black|isbn=9781441102430|page=156}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|journal=Melita Historica|last=Brincat|first=Joseph M.|title=Book reviews|url=http://melitensiawth.com/incoming/Index/Melita%20Historica/MH.14(2004-07)/MH.14(2007)4/07.pdf|date=2007|volume=14|page=448|access-date=2018-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20160416145141/http://melitensiawth.com/incoming/Index/Melita%20Historica/MH.14(2004-07)/MH.14(2007)4/07.pdf|archive-date=2016-04-16|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

===== هالوکاسټ =====
په  نازي المان او اشغال شوې اروپا کې، همجنسپ پالو او له جنسيت سره ناهمغاړي خلک په هغو ډلو کې شامل وو، چې د هالوکاسټ له خوا هدف ګرځېدل (د نازي المان همجنس پالو تعقيبول وګورئ). (په ۱۹۳۶ز کال کې، د « Federico García Lorca» په نوم شاعر ښي اړخو باغيانو اعدام کړ، چا چې د هټلر په ائتلاف کې په هسپانيا کې فرانکو ديکتاتوري رامنځ ته کړې وه).&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2020-01-27|title=9 Lesser-Known Details of Queer Persecution During Nazi Germany|url=https://www.them.us/story/queer-persecution-during-nazi-germany|access-date=2021-11-06|website=them.|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== سرچینې ==</text>
      <sha1>q957nzi3aazokff3272v0ff1ma592jb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د سعودي عربستان تاریخ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60102</id>
    <revision>
      <id>369403</id>
      <parentid>369192</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T00:18:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23000" sha1="fb82p6z9pcamoibqiqrtvldsgmohtee" xml:space="preserve">د سعودي عربستان تاریخ د یوه ملي دولت په توګه په مرکزي عربستان کې د ال سعود د کورنۍ له څرګندېدو وروسته په ۱۷۴۴ کال کې او له هغه وروسته د دیریه امارت له تاسیس سره پیل شو. له اسلام نه دمخه عربستان، هغه سیمه چې اوسنی عربستان جوړوي، د څو پخوانیو کلتورونو او تمدنونو ځای و،   چې د سعودي عربستان له تاریخ نه دمخه په نړۍ کې د بشري کړنو ځینې لومړنۍ نښې څرګندوي.&lt;ref&gt;[https://news.nationalgeographic.com/2018/04/saudi-arabia-finger-human-migration-homo/: 88,000-Year-Old Finger Bone Pushes Back Human Migration Dates] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180502233751/https://news.nationalgeographic.com/2018/04/saudi-arabia-finger-human-migration-homo/ |date=2018-05-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180502233751/https://news.nationalgeographic.com/2018/04/saudi-arabia-finger-human-migration-homo/ |date=2018-05-02 }}, www.nationalgeographic.com&lt;/ref&gt;

د نړۍ دویم ستر دین اسلام، په ننني عصري سعودي عربستان کې راڅرګند شو. د اوومې پیړۍ په لومړیو کې، د اسلام پیغمبر محمد (ص)د سعودي عربستان نفوس سره یو ځای کړ او یو واحد اسلامي مذهبي سیاست یې رامنځته کړ. په ۶۳۲ ز کال کې د هغه له مړینې وروسته، د هغه پیروانو د څو لسیزو په مودې کې یې په چټکۍ سره له عربستان څخه هاخوا د مسلمانانو د واکمنۍ سیمه پراخه کړه، د سیمې لویې او بې سارې پراخې برخې یې (په لویدیځ کې د ایبریا ټاپو وزمې څخه په ختیځ کې د نن ورځې پاکستان پورې) سوبه کړې.&lt;ref name=&quot;landscape&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-exec/|title=The Global Religious Landscape|date=18 December 2012|publisher=Pew Forum}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;James E. Lindsay 2005 33&quot;&gt;{{cite book|title=Daily Life in the Medieval Islamic World|first=James E.|last=Lindsay|year=2005|isbn=978-0-313-32270-9|page=[https://archive.org/details/dailylifeinmedie00lind/page/33 33]|url=https://archive.org/details/dailylifeinmedie00lind/page/33|publisher=Greenwood Press}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|title=Islam, The Arab Empire Of The Umayyads|url=http://history-world.org/islam11.htm|website=history-world.org|access-date=1 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20141215204011/http://history-world.org/islam11.htm|archive-date=15 December 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{cite web|title=The Arab Empire {{!}} Mohammed {{!}} Umayyad Empire History|url=http://www.historybits.com/arab-empire.htm|website=www.historybits.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto2&quot;&gt;{{cite web|title=Top 10 Greatest Empires In History|url=http://listverse.com/…/…/top-10-greatest-empires-in-history/|website=Listverse|date=22 June 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto3&quot;&gt;{{cite web|last1=Pillalamarri|first1=Akhilesh|title=The 5 Most Powerful Empires in History|url=http://nationalinterest.org/feature/the-5-most-powerful-empires-history-12296?page=2|website=The National Interest|date=22 February 2015|access-date=2 March 2022|archive-date=28 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180628153007/http://nationalinterest.org/feature/the-5-most-powerful-empires-history-12296?page=2|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto4&quot;&gt;{{cite web|title=10 Greatest Empires in the History of World|url=http://www.smashinglists.com/top-10-greatest-empires-in-the-history-of-world/|website=Top Ten Lists|date=24 March 2010|access-date=9 January 2021|archive-date=2 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202024450/http://www.smashinglists.com/top-10-greatest-empires-in-the-history-of-world/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

د عصري سعوي عربستان سیمه پخوا له څلورو بېلو تاریخي سیمو څخه جوړه شوې وه: حجاز، نجد او د ختیځ عربستان ځینې برخې (الهسه) او جنوبي عربستان (اصیر). د سعودي عربستان عصري پاچهي په ۱۹۳۲ ز کال کې د عبد العزیز بن عبدالرحمن له خوا تاسیس شوه، چې په لویدیځ کې د ابن سعود په نوم مشهور دی.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Madawi Al-Rasheed|title=A Most Masculine State: Gender, Politics and Religion in Saudi Arabia|url=https://books.google.com/books?id=JmafWmVNJAAC&amp;pg=PA65|year=2013|page=65|isbn=978-0-521-76104-8|author-link=Madawi Al-Rasheed}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Caryl|first1=Sue|title=1938: Oil Discovered in Saudi Arabia|url=http://nationalgeographic.org/thisday/mar3/oil-discovered-saudi-arabia/|website=National Geographic|publisher=National Geographic Society|access-date=27 November 2016|date=20 February 2014|archive-date=12 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161212182621/http://nationalgeographic.org/thisday/mar3/oil-discovered-saudi-arabia/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Learsy|first1=Raymond|title=Oil and Finance: The Epic Corruption|url=https://archive.org/details/oilfinanceepicco0000lear|date=2011|page=[https://archive.org/details/oilfinanceepicco0000lear/page/89 89]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.eia.gov/countries/index.cfm?view=production|title=International – U.S. Energy Information Administration (EIA)|work=eia.gov}}&lt;/ref&gt;

== له اسلام نه دمخه عربستان ==
داسې شواهد شته دي چې د عربستان په ټاپووزمه کې د انسان اوسېدل شاوخوا ۶۳۰۰۰ کاله پخوا ته رسېږي. پر دې سربېره، د ډبرینې زمانې د لومړنۍ منځنۍ دوره (Middle Paleolithic) د ډبرو وسیلې، د نورو حیواناتو فوسیلونو سره چې د سعودي عربستان په شمال لویدیځ کې په تیس الغدا کې موندل شوي، ښایي چې هغو انسانانو د ۳۰۰۰۰۰ او ۵۰۰۰۰۰ کلونو ترمنځ د «شنه عربستان» له لارې مهاجرت کړی وي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Early humans settled in Arabia|url=http://content.usatoday.com/communities/sciencefair/post/2012/07/early-humans-settled-in-arabia-some-55000-years-ago/1#.WCeplfkrJPY|website=usatoday|access-date=12 November 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Saudi Embassy US Website&quot;&gt;[http://www.saudiembassy.net/about/country-information/history/ Saudi Embassy (US) Website] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304062348/http://www.saudiembassy.net/about/country-information/history/|date=4 March 2016}} retrieved 20 January 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Roberts|first17=Michael|first13=Jana|last14=Alsharekh|first14=Abdullah M.|last15=al Omari|first15=Abdulaziz|last16=Boivin|first16=Nicole|last17=Petraglia|title=Fossil herbivore stable isotopes reveal middle Pleistocene hominin palaeoenvironment in 'Green Arabia'|first12=Yahya S. A.|journal=Nature Ecology &amp; Evolution|date=29 October 2018|volume=2|issue=12|pages=1871–1878|doi=10.1038/s41559-018-0698-9|pmid=30374171|hdl=10072/382068|s2cid=53099270|last13=Zech|last12=Al-Mufarreh|first1=Patrick|last6=Drake|last2=Stewart|first2=Mathew|last3=Alagaili|first3=Abdulaziz N.|last4=Breeze|first4=Paul|last5=Candy|first5=Ian|first6=Nick|first11=Iyad S.|last7=Groucutt|first7=Huw S.|last8=Scerri|first8=Eleanor M. L.|last9=Lee-Thorp|first9=Julia|last10=Louys|first10=Julien|last11=Zalmout|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

لرغونپوهنېځینې لومړني مېشت شوي تمدنونه په ډاګه کړي دي: د ډیلمون تمدن د عرب ټاپووزمې په ختیځ کې، د حجاج شمال تهمد، په مرکز کې د کینده پاچهي او د المګار تمدن د عربستان د ټاپووزمې په جنوب لویدیځ کې.&lt;ref&gt;Philip Khuri Hitti (2002), History of the Arabs, Revised: 10th Edition&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Levy|first9=Jürgen P.|bibcode=2008PNAS..10516460L|pmc=2575442|pmid=18955702|doi=10.1073/pnas.0804950105|pages=16460–16465|issue=43|volume=105|date=28 October 2008|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|title=High-precision radiocarbon dating and historical biblical archaeology in southern Jordan|first11=Lisa|last11=Tauxe|first10=Mohammad|last10=Najjar|last9=Schulze|first1=Thomas E.|first8=Kyle|last8=Knabb|first7=Stefan|last7=Münger|first6=Mark|last6=Robinson|first5=Erez|last5=Ben-Yosef|first4=Neil G.|last4=Smith|first3=Christopher|last3=Bronk Ramsey|first2=Thomas|last2=Higham|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bimson, John J.; Tebes, Juan Manuel, [http://bibliotecadigital.uca.edu.ar/repositorio/revistas/timna-revisited-egyptian-chronology.pdf ''Timna revisited : egyptian chronologyand the silver mines of the southernArabah''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181101041034/http://bibliotecadigital.uca.edu.ar/repositorio/revistas/timna-revisited-egyptian-chronology.pdf|date=1 November 2018}} Antiguo Oriente Vol. 7, 2009&lt;/ref&gt;

== د اسلام خپراوی ==
محمد(ص) د اسلام پیغمبر محمد(ص) ، په ۵۷۰ کال مکه کې وزېږېد او لومړی ځل یې په ۶۱۰ کال کې مدینې منورې ته له هجرت څخه مخکې په ۶۲۲ ز کال کې یې په دغه ښار کې تبلیغ پیل کړ. له هغه ځایه، هغه او ملګرو یې د اسلام تر بیرغ لاندې د عربو قبیلې سره یو ځای کړې او د عربو په ټاپووزمه کې یې یو واحد عربي مسلمان دیني حکومت رامنځته کړ.

په ۶۳۲ ز کال کې د حضرت محمد (ص)له مړینې وروسته حضرت ابوبکرصدیق( رض) د لومړي خلیفه په توګه د مسلمانانو مشر شو. ابوبکر د عربو د قبایلو له خوا د بغاوت له ځپلو وروسته (چې په رایدا جګړې، یا «ارتداد جګړې») مشهورې وې، پر بیزانس سترواکۍ برید وکړ، په ۶۳۴ ز کال کې د هغه له مړینې وروسته، حضرتعمر(رض) د خلیفه په توګه وټاکل شو او وروسته یې حضرت عثمان بن عفان(رض) او علی(رض) بن ابی طالب وټاکل شو .&lt;ref&gt;See: Holt (1977a), p.57, Hourani (2003), p.22, Lapidus (2002), p.32, Madelung (1996), p.43, Tabatabaei (1979), p.30–50&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;L. Gardet&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=Islam|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online|author=L. Gardet|author2=J. Jomier}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Farah, Caesar (1994). Islam: Beliefs and Observances (5th ed.), pp.145–147 {{ISBN|978-0-8120-1853-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Goldschmidt, Jr., Arthur; Lawrence Davidson (2005). A Concise History of the Middle East (8th ed.), p.48 {{ISBN|978-0-8133-4275-7}}&lt;/ref&gt;

== اموي او عباسي دورې ==
په ٧٥٠ ز کال کې د اموي سترواکۍ له راپرزېدو وروسته، ډېری هغه څه چې باید سعودي عربستان ته ورګرځول شوي وای، د مسلمانانو د لومړنیو سوبو وروسته ډېر ژر دودیزې قبایلي واکمنۍ ته وروګرځول شو او بېلابېل قبایل او قبایلي امارات او کانفدراسیونونه له پر له پسې بدلون سره پاتې شو. &lt;ref name=&quot;Encyclopædia Britannica Online: History of Arabia&quot;&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/31568/history-of-Arabia Encyclopædia Britannica Online: History of Arabia] retrieved 18 January 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Encyclopædia Britannica Online: Saudi Arabia History&quot;&gt;{{cite encyclopedia|author=Joshua Teitelbaum|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/525348/Saudi-Arabia/214601/History?anchor=ref484613|title=Saudi Arabia History|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online|access-date=2013-01-18}}&lt;/ref&gt;

لومړی معاویه، د امویانو لومړی خلیفه، له مکې مکرمې سره یې مینه پیدا شوه، ودانۍ یې جوړې کړې او څاه ګانې یې وکیندلې. مکه د مرواني خلفاوو په وخت کې د شاعرانو او د موسیقارانو ځای شو. ان تر دې چې، د امویانو په دورې کې مدینې د خپل ارزښت له امله ،مکه تر خپل اغېز لاندې راوستلې وه، ځکه چې دا د نویو مسلمانو اشرافو کور وو. &lt;ref name=&quot;Houtsma1993p441&quot;&gt;{{cite book|author=M. Th. Houtsma|title=E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936|url=https://books.google.com/books?id=Va6oSxzojzoC&amp;pg=PA441|access-date=2013-06-12|year=1993|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-09791-9|pages=441–442}}&lt;/ref&gt;

== عثماني عصر ==
لومړي سلیم د واکمنۍ په لومړیو کې په ۱۵۱۷ ز کال کې مدینه منوره او مکه لاس ته راوړې، عثمانیانو په ۱۶ مه پیړۍ کې خپلې سترواکۍ ته د سور سمندر په غاړه د حجاز او اصېر سیمې او د فارس خلیج په ساحل کې د الحصې سیمې ورزیاتې کړې. په را روانو څلورو پېړیو کې په دې سیمو باندې د کنترول درجه یې، د سترواکۍ د مرکزي واک د پیاوړتیا یا کمزورۍ له امله توپیر درلود. په حجاز کې، مکه شریفه په پراخه کچه د دوی د سیمې په کنټرول کې پاتې شوې وه (که څه هم په مکه کې به ډېر وخت د عثماني سترواکۍ والياو چاوڼي شتون درلود).&lt;ref name=&quot;Amazon.com&quot;&gt;{{cite book|last1=Goodwin|first1=Jason|title=Lords of the Horizons: A History of the Ottoman Empire|url=https://archive.org/details/lordsofhorizonsh0000good_y3y0|date=2003|publisher=Macmillan|isbn=978-0-312-42066-6}}{{page needed|date=July 2020}}&lt;/ref&gt;

=== د وهابیزم او سعودي عربستان د لومړي دولت راپورته کېدل ===
د سعودي د کورنۍ راپورته کېدنه په ۱۷۴۴ ز کال کې د سعودي عربستان په مرکزي سیمو کې پیل شوه. په هغه کال کې محمد بن سعود، چې ریاض ته نږدې د ادریه ښارګوټي قبیلوي واکمن و، د وهابي غورځنګ له بنسټګر محمد بن عبدالوهاب سره یوځای شو. دا اتحاد چې په ۱۸ مه پیړۍ کې رامنځته شوی و، د سعودي عربستان د پراختیا لپاره یې ایدیالوژیکه انګېزه برابره کړه، چې تر ننه پورې د سعودي عربستان د کورنۍ د بنسټ په توګه پاتې ده. &lt;ref name=&quot;Encyclopædia Britannica: Wahhabi&quot;&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/634039/Wahhabi 'Wahhabi', Encyclopædia Britannica Online] retrieved 20 January 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ibnsaud.info/main/9451.htm King Abdul Aziz Information Resource – First Ruler of the House of Saud] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110414114812/http://www.ibnsaud.info/main/9451.htm|date=14 April 2011}} retrieved 20 January 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Saudi Embassy US Website2&quot;&gt;[http://www.saudiembassy.net/about/country-information/history/ Saudi Embassy (US) Website] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304062348/http://www.saudiembassy.net/about/country-information/history/|date=4 March 2016}} retrieved 20 January 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Encyclopædia Britannica Online: History of Arabia2&quot;&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/31568/history-of-Arabia Encyclopædia Britannica Online: History of Arabia] retrieved 18 January 2011&lt;/ref&gt;

د سعودي عربستان لومړنی دولت په ۱۷۴۴ ز کال کې د ریاض په شاوخوا سیمه کې تاسیس شو او د لنډې مودې لپاره یې د اوسني سعودي عربستان ډېری برخې د ۱۷۸۶ او ۱۸۱۶ز کلونو ترمنځ د سوبو له لارې تر خپل کنټرول لاندې راوستلې، په دې کې مکه او مدینه هم شاملې وې.&lt;ref name=&quot;Saudi Embassy US Website2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Encyclopædia Britannica Online: History of Arabia2&quot; /&gt;

== عصري تاریخچه ==
د عبدالعزیز پوځي او سیاسي بریاوې له اقتصادي پلوه منعکسې شوې نه وې، تر دې چې په ۱۹۳۸ ز کال کې د فارس خلیج په ساحل کې الحسا سیمې کې د تېلو پراخې زېرمې کشف شوې. پراختیا په ۱۹۴۱ ز کال کې پیل او تر ۱۹۴۹ ز کاله پورې تولید په بشپړ ډول روان و.

عبد العزیز په ۱۹۵۳ کال کې ومړ. سعود پاچا په ١٩٥٣ کال کې د خپل پلار له مړینې وروسته د پاچاهۍ تخت ته ورسېد. تیلو سعودي عربستان ته اقتصادي نیکمرغي او په نړیواله ټولنه کې د سیاسی قوت په برخه کې ډیر څه برابر کړل.&lt;ref name=&quot;Encyclopædia Britannica Online: Saudi Arabia History3&quot;&gt;{{cite encyclopedia|author=Joshua Teitelbaum|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/525348/Saudi-Arabia/214601/History?anchor=ref484613|title=Saudi Arabia History|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online|access-date=2013-01-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rasheed, Madawi 20022&quot;&gt;[[Madawi al-Rasheed|al-Rasheed, M.]], ''A History of Saudi Arabia'' (Cambridge University Press, 2002) {{ISBN|0-521-64335-X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceB2&quot;&gt;Robert Lacey, ''The Kingdom: Arabia &amp; The House of Sa'ud'', Harcourt Brace Jovanovich, Inc, 1981 (Hard Cover) and Avon Books, 1981 (Soft Cover). Library of Congress: 81-83741 {{ISBN|0-380-61762-5}}&lt;/ref&gt;

فیصل په ۱۹۷۵ ز کال کې د خپل وراره شهزاده فیصل بن موسید له خوا ووژل شو، چې د خپل ناسکه ورور خالد له خوا بریالی شو، د هغه د پاچهۍ اقتصادي او ټولنیز پرمختګ په ډېره چټکه توګه دوام وکړ او د هېواد په زیربنایياو تعلیمي سیستم کې یې انقلاب رامنځته کړ، په بهرني سیاست کې، له امریکا سره نږدې اړیکې بیا پیل شوې.&lt;ref name=&quot;Encyclopædia Britannica Online: Saudi Arabia History3&quot; /&gt;

په ۱۹۷۹ ز کال کې، دوه پېښې رامنځته شوې، چې دا ال سعود د رژیم لپاره  یې ګواښوونکې ګڼلې شو چې د عربستان پر بهرني او کورني سیاست یې اوږد مهالې اغېزې درلودې. لومړۍ یې د ایران اسلامي انقلاب و. په ۱۹۷۹ او ۱۹۸۰ ز کلونو کې په سیمه کې د حکومت ضد ډېر بغاوتونه وشول. دویمه پیښه په مکه کې د اسلامي افراطیانو له خوا د ستر جومات نیول و.

پاچا عبدالله په ۲۰۱۵ ز کال کې مړ شو او د هغه ناسکه ورور سلمان پاچا شو. نوي پاچا حکومت بیا تنظیم کړ، څو بیروکراټیک ریاستونه یې لغو کړل. پاچا سلمان سعودي عربستان د یمن په دویمه کورنۍ جګړه کې ښکېل کړ. سلمان په ۲۰۱۷ ز کال کې خپل زوی محمد بن سلمان د ولیعهد په توګه ونوماوه او محمد له هغه راهیسې په حکومت کې له خپل پلار سره مرسته کوي. &lt;ref&gt;&quot;Report of Study of US Foreign Aid In M.E. &amp; African Countries&quot;, US Congress 1963, p.387&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ufdc.ufl.edu/AA00010090/01768/8j|title=Israel Urges UN Adopt Direct Peace Talk Move. The Jewish Floridian, 21 December 1962, p.1a}}  ''One of the principal Arab detractors of Israel was missing today, and the Saudi Arabian position in the committee chamber was vacant. Shukairy left here Saturday, unannounced but not unnoticed. Having been recalled from his post by Saudi Arabia's King Feisal. A number of delegates, including Arabs embarrassed by his volatile speeches stirring anti-Semitism and endorsing the neo-Nazi Tacuara movement of Argentina, had asked King Feisal to take him away from the already highly charged UN scene.''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=btAMAQAAMAAJ&amp;q=%22group+of+Nazis%22|title=Congress Bi-weekly, Volume 30, 1963, p.5|year=1963}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1962/09/16/archives/argentine-youths-in-nazi-group-salute-and-cry-hail-tacuara.html|title=Argentine Youths in Nazi Group Salute and Cry: 'Hail Tacuara!'; Anti-Semitic Organization, Said to Be Growing, Asserts It Fights 'Zionism, Capitalism and Communism' Tells About Drills He Doubts Charges|newspaper=New York Times|date=16 September 1962|agency=AP|page=30|accessdate=15 August 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/21534764.2014.918468|title=J Mann, &quot;Yemeni Threat to Saudi Arabia's Internal Security, 1962–70.&quot; ''Taylor &amp; Francis Online''. 25 Jun 2014|journal=Journal of Arabian Studies|date=2 January 2014|volume=4|issue=1|pages=52–69|doi=10.1080/21534764.2014.918468|last1=Mann|first1=Joseph|s2cid=153667487}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.jta.org/1963/09/12/archive/israels-relations-with-non-arab-lands-in-middle-east-irk-arabs ''Israel’s Relations with Non-arab Lands in Middle East Irk Arabs''] JTA, 12 September 1963&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hutchinson&quot;&gt;[https://newspaper archive.com/hutchinson-news-dec-12-1962-p-1 Hutchinson News Newspaper Archives. 12 December 1962 Page 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130801112853/http://newspaper/|date=1 August 2013}}. &quot;Ambassador Under Fire&quot; ''Arab diplomats, so annoyed at Saudi Aradian Ambassabor Shukairy for his rash speech advocating anti-Israel action that they consider urging Saudi Prince Faisal to recall him, That comes from diplomats who claim to be in close touch with the Saudi Arabian government.  Incidentally, this is not the first time that Mr. Shukairy has aired his personal views on the subject. He has delivered similar speeches here and Arabs were just and unappreciative then.''&lt;/ref&gt;

محمد بن سلمان، په دغه هېواد کې ښځو ته یو شمېر حقونه ورکړل، د مثال په توګه: د سعودي عربستان ښځو ته په ۲۰۱۷ ز کال کې د موټر چلولو حق ورکړل شو او په ۲۰۱۸ ز کال کې هغوی ته اجازه ورکړل شوه چې د نارینه سرپرست له اجازې پرته خپل کاروبار خلاص کړي.&lt;ref name=&quot;US State Dept Saudi Arabia&quot;&gt;{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/3584.htm|title=Background note: Saudi Arabia|publisher=US State Department|date=2012-06-29|access-date=2013-01-18}}&lt;/ref&gt;

== سرچینې ==</text>
      <sha1>fb82p6z9pcamoibqiqrtvldsgmohtee</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تر تاریخ وړاندې تکنالوژي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60346</id>
    <revision>
      <id>369383</id>
      <parentid>369149</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T22:47:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22931" sha1="o1otsouq1kf9ginxpbr4785fbnvbnqg" xml:space="preserve">'''تر تاریخ وړاندې تکنالوژي''' هغه تکنالوژي ده چې تر ثبت شوي تاریخ وړاندې رامنځته شوې وي. تاریخ د لیکلو اسنادو په کارولو سره د تېرو وختونو مطالعه ده. هر هغه څه چې د تاریخ تر مکتوبو حسابونو مخکې وي هغه ماقبل‌التاریخ یا تر تاریخ وړاندې بلل کېږي چې له دې ډله یوه هم مخکېنۍ تکنالوژي ده. تکنالوژي د کتابت تر رامنځته کېدو شاوخوا ۲.۵ میلیونه کاله مخکې له لومړنیو انسان‌توکمو سره پیل شوه، هغوی ډبرین وسایل کارول چې ښايي د اور بلولو، ښکار او مړیو خښولو لپاره یې کار ترې اخیست.

ګڼ داسې عوامل شته چې د ماقبل‌التاریخ تکنالوژۍ تکامل یې شونی یا اړین کړی دی. یو مهم عامل یې د انسانانو د ډېر پرمختللي مغز د چلند عصریتوب دی چې کولای شي چټک استدلال وکړي، ژبه وکاروي، پر خپلو اعمالو او افکارو قضاوت وکړي او مسائل حل کړي. د کرنې په رامنځته کېدو سره ژوند له کوچیاني حالت څخه په کورونو کې د مېشتېدو حالت ته واوښت، د اهلي حیواناتو، کرنیزو ځمکو او وسایلو په کارولو سره بېلابېل او لا پېچلی شو. هنر، معماري، موسیقي او مذهب د ماقبل‌التاریخ دورو په لړ کې تکامل وکړ.

== لرغونې نړۍ ==

=== د ډبرو زمانه ===
د ډبرو زمانه یوه پراخه ماقبل‌التاریخ دوره ده چې د دې دورې په لړ کې ډبره د بېلابېلو وسایلو په جوړولو کې په پراخه کچه کارول کېده. دغې دورې د لومړنیو انسان‌توکمو له وخته د پلیسټوسن دورې تر هوښیار انسان پورې کابو ۲.۵ میلیونه کاله دوام وکړ او تر ډېره د ۶۰۰۰ او ۲۰۰۰ مخزېږدو کلونو تر منځ د فلزکارۍ له را څرګندېدو سره پای ته ورسېده.

د ډبرو په زمانه کې د ژوند ډول هغه ښکاریان او راټولوونکي وو چې د ځناورو د ښکار او وحشي نباتاتو د را ټولولو لپاره یې د تکنالوژۍ له لږ بدلون سره سفرونه کول. د کنګلونو د اوسني عصر د وروستۍ دورې پای ته په ور نږدې کېدو سره (شاوخوا ۱۲۵۰۰ کاله پخوا) د ماموت او غرنیو غوایانو یا غژګاوانو په څېر لوی حیوانات له منځه لاړل او اقلیم بدل شو. انسانانو په خپلو ځايي چاپېریالونو کې د سرچینو حد اکثر حالت ته له رسولو، د وحشي نباتاتو د ډېرو ډولونو له راټولولو او خوړلو او ښکار سره تطابق وکړ. د ډبرو د منځنۍ دورې د پخوانۍ نړۍ په لرغوني دوران او نوې نړۍ کې د نباتاتو او حیواناتو اهلي کولو پام وړ بدلونونه پېښ کړل او په لرغونې او نوې نړۍ کې یې پر کرنه تکیې ته لاره هواره کړه. کرنیز ژوند د مېشتو خلکو د ډېرېدو او په تکنالوژۍ کې د پرمختګونو لامل شو.&lt;ref&gt;Cassells, E. Steve. (1997). ''The Archaeology of Colorado'', Revised Edition. Boulder, Colorado: Johnson Books. pp. 6-14. {{ISBN|1-55566-193-9}}.&lt;/ref&gt;

که څه هم د ډبرو د لرغونې دورې فرهنګونو د خپل ځان په اړه هېڅ لیکلي څه پرېنښودل، خو له کوچیاني ژوند څخه مېشت او کرنیز حالت ته بدلون د پراخو لرغونو شواهدو په توګه ثابتولی شو. په دغو شواهدو کې لرغوني وسایل، د غارونو نقاشۍ او نور ماقبل‌التاریخ هنرونه یادولی شو. د انسانانو پاتې‌شوني هم د هډوکو د څېړنې له لارې او هم د مومیايي شویو بدنونو له لارې مستقیم شواهد راکوي. که څه هم پرېکند شواهد کم دي، خو څېړونکي او تاریخ‌پوهان په دې بریالي شوي چې د ماقبل‌التاریخ مهال د بېلابېلو خلکو د فرهنګونو، د هغوی د ژوند د ډول او د هغوی په ژوند کې د تنکالوژۍ د رول په اړه معلومات ترلاسه کړي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2004/01/0114_040114_siberianhumans.html|title=Ancient Tools Unearthed in Siberian Arctic|website=news.nationalgeographic.com|access-date=2022-03-15|archive-date=2004-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20040116062107/http://news.nationalgeographic.com/news/2004/01/0114_040114_siberianhumans.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==== د ډبرو د لرغونې دورې لومړي وختونه ====
د ډبرو د لرغونې دورې لومړي وختونه د ډبرو د لرغونې دورې لومړنۍ فرعي برخه وه. دغه دوره شاوخوا ۲.۵ میلیونه کاله پخوا هغه مهال پیلېږي چې د انسان‌توکمو له‌خوا د ډبرینو وسایلو د جوړولو او کارولو لومړني شواهد په اوسنیو څېړنو کې څرګند شول او تر شاوخوا ۳۰۰۰۰۰ کاله مخکې مهال پورې زماني محدوده رانغاړي چې «اولډووان» او «اشول» ډبرینې تنکالوژۍ په کې شاملېږي.

لومړنیو انسانانو (انسان‌توکمو) د ډبرینو وسایلو تنکالوژي کاروله، لکه هغه لاسي تبر چې د بیزوګانو د کورنۍ اړوندو ژویو به کاراوه، دغه تکنالوژي د ۳ تر ۵ کلن ماشوم د هوش کچه څرګندوي. په هوش او د تکنالوژۍ په کارولو کې څو میلیونه کاله چندان بدلون رانغی. لومړنۍ نوعه «هومو» له «هومو هابیلیس» سره شاوخوا ۲.۴ تر ۱.۵ میلیونه کاله مخکې رامنځته شوه. هومو هابیلیس نوعو ډبرین وسایل جوړ کړل چې «اولډووان» وسایل یې بلل. هومو ارګاسټر شاوخوا ۲.۵ تر ۱.۷ میلیونه کاله مخکې په ختیځه او سوېلي افریقا کې ژوند کاوه او د خپلو اجدادو «هومو هابیلیس» په پرتله یې بېلابېل او پېچلي ډبرین وسایل کارول؛ په دې ډله کې دوی هغه «اولډووان» وسایل اصلاح کړل چې په میراث ورته پاتې وو او لومړني دوه‌مخیز اشول تبرونه یې جوړ کړل.&lt;ref name=&quot;Gabora328-342&quot;&gt;Gabora, Liane; Russon, Anne. &quot;The Evolution of Intelligence.&quot; chapter in Sternberg, Robert J.; Kaufman, Scott Barry. (editors). (2011). ''The Cambridge Handbook of Intelligence.'' Cambridge University Press. p. 335. {{ISBN|978-0-521-51806-2}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Richard Leakey|Leakey, Richard]] (1981). ''The Making of Mankind.'' Dutton Adult. pp. 65-66. {{ISBN|0-525-15055-2}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Wilford, John Noble. (August 9, 2007). [https://www.nytimes.com/2007/08/09/science/08cnd-fossil.html?ref=science ''Fossils in Kenya Challenge Linear Evolution''] ''New York Times.'' Retrieved December 16, 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dalling, Robert. (2006). ''The Story of Us Humans, From Atoms to Today's Civilization.'' Lincoln: iUniverse. {{ISBN|0-595-391176}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Beck, Roger B.; Black, Linda; Krieger, Larry S.; Naylor, Phillip C.; Shabaka, Dahia Ibo. (1999). ''World History: Patterns of Interaction.'' Evanston, IL: McDougal Littell. {{ISBN|0-395-87274-X}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Boehm, Christopher. (1999). [https://books.google.com/books?id=ljxS8gUlgqgC&amp;pg=PA197&amp;dq=Paleolithic&amp;lr=&amp;sig=V-GOM-s3rCApE_baw2oRoaw24w8#PPA198,M1 ''Hierarchy in the forest: the evolution of egalitarian behavior.''] Cambridge: Harvard University Press. p. 198. {{ISBN|0-674-39031-8}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dnaindia.com/scitech/report_new-discovery-suggests-homo-erectus-originated-from-asia_1552611 New discovery suggests Homo erectus originated from Asia] ''Daily News &amp; Analysis. June 8, 2011. Retrieved December 17, 2011.''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Moore, Matthew. (July 8, 2010). [https://web.archive.org/web/20100709174251/http://www.telegraph.co.uk/science/science-news/7877299/Norfolk-earliest-known-settlement-in-northern-Europe.html &quot;Norfolk earliest known settlement in northern Europe.&quot;] London: ''[[The Daily Telegraph]]'' Retrieved July 8, 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ghosh, Pallab. (July 7, 2010). [http://news.bbc.co.uk/1/hi/science_and_environment/10531419.stm &quot;Humans' early arrival in Britain.&quot;] ''[[BBC]]'' Retrieved July 8, 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Rightmire|first1=G. P.|year=1998|title=Human Evolution in the Middle Pleistocene: The Role of Homo heidelbergensis|url=http://www.archeo.uw.edu.pl/zalaczniki/upload23.pdf|journal=Evolutionary Anthropology|volume=6|issue=6|pages=218–227|doi=10.1002/(SICI)1520-6505(1998)6:6&lt;218::AID-EVAN4&gt;3.0.CO;2-6|access-date=2011-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20120323092311/http://www.archeo.uw.edu.pl/zalaczniki/upload23.pdf|archive-date=2012-03-23|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.huji.ac.il/cgi-bin/dovrut/dovrut_search_eng.pl?mesge122510374832688760 ''Fire out of Africa: a key to the migration of prehistoric man.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221005050437/http://www.huji.ac.il/cgi-bin/dovrut/dovrut_search_eng.pl?mesge122510374832688760 |date=2022-10-05 }} The Hebrew Museum of Jerusalem. October 27, 2008. Retrieved December 20, 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://humanorigins.si.edu/resources/whats-hot/mystery-pit-bones-atapuerca-spain The Mystery of the Pit of Bones, Atapuerca, Spain: Species Homo heidelbergensis.] Smithsonian Institution. Retrieved December 15, 2011.&lt;/ref&gt;

==== د ډبرو د لرغونې دورې منځني وختونه ====
د ډبرو د لرغونې دورې منځنی پړاو په اروپا او نږدې ختیځ کې پیل شو چې په دې لړ کې (شاوخوا ۳۰۰۰۰۰ تر ۲۸۰۰۰ کاله مخکې) «نیانډرټالانو» ژوند کاوه. په استرالیا کې د استوګنې تر ټولو لرغوني شواهد «منګو من» (Mungo Man) دي چې لرغونوالی یې شاوخوا ۴۰۰۰۰ کاله مخکې مهال ته رسېږي او دا هغه مهال دی چې اوسني انسانان احتمالاً له اسیا څخه تېر شول. د بهیمبتکا ډبرین پټنځایونه په هند کې د انسان د ژوند لومړني اثار څرګندوي چې ځینې یې کابو ۳۰۰۰۰ کاله لرغونوالی لري.

هومو نیانډرټال انسانانو موسټرین ډبرین وسایل (Mousterian Stone tools) کارول چې لرغونوالی یې شاوخوا ۳۰۰۰۰۰ کاله مخکې مهال ته رسېږي او کوچني، چاقو ته ورته او ګروونکي وسایل په کې شاملېږي. دوی به خپل مړي له ډبرینو وسایلو او حیواني هډوکو سره یوځای په داسې قبرونو کې خښول چې ډېر به ژور نه وو، که څه هم د دغه ډول خښولو دلایل او اهمیت د بحث وړ موضوع ده.&lt;ref&gt;Skinner, A.; Blackwell, B.; Long, R.; Seronie-Vivien, M.R.; Tillier, A.-M.; Blickstein, J. (March 28, 2007). &quot;New ESR dates for a new bone-bearing layer at Pradayrol, Lot, France&quot;. ''Paleoanthropology Society.''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Scarre, Chris. (2009). ''The Human Past: World Prehistory and the Development of Human Societies.'' (2nd edition). Thames &amp; Hudson. {{ISBN|0-500-28781-3}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;evolving_graves&quot;&gt;[http://findarticles.com/p/articles/mi_m1200/is_24_160/ai_81827792/pg_1 &quot;Evolving in their graves: early burials hold clues to human origins - research of burial rituals of Neanderthals.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040925145410/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1200/is_24_160/ai_81827792 |date=2004-09-25 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040925145410/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1200/is_24_160/ai_81827792 |date=2004-09-25 }} Findarticles.com December 15, 2001. Retrieved March 25, 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sternberg&quot;&gt;Sternberg, Robert J.; Kaufman, Scott Barry. (editors). (2011). ''The Cambridge Handbook of Intelligence.'' Cambridge University Press. p. 335. {{ISBN|978-0-521-51806-2}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lieberman&quot;&gt;[[Philip Lieberman|Lieberman, Philip]]. (1991). [https://books.google.com/?id=3tS2MULo5rYC&amp;pg=PA162 ''Uniquely Human.''] Cambridge: Harvard University Press. p. 162. {{ISBN|0-674-92183-6}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lieberman2&quot;&gt;[[Philip Lieberman|Lieberman, Philip]] [https://books.google.com/books?id=3tS2MULo5rYC&amp;pg=PA163 ''Uniquely Human.''] Cambridge: Harvard University Press. p. 163. {{ISBN|0-674-92183-6}}.&lt;/ref&gt;

==== د ډبرو د لرغونې دورې د وروستيو وختونو انقلاب ====
د ډبرو د لرغونې دورې د وروستیو وختونو د انقلاب په لړ کې تر نن د ۶۰۰۰۰ تر ۳۰۰۰۰ مخکې کلونو تر منځ د چلند د عصریتوب په رامنځته کېدو سره د بشر په هوش او تنکالوژیک پرمختګ کې لوی بدلون راغی. د چلند عصریتوب د هغو ځانګړنو ټولګه یا مجموعه ده چې هوښیار انسان له پخوانیو انسان‌توکمو څخه بېلوي. هوښیار انسان شاوخوا ۵۰۰۰۰ کاله مخکې د داسې پرمختللي مغز د لرلو له امله د چلند بشپړ عصریتوب ته ورسېد چې کولای یې شول چټک استدلال وکړي، ژبه وکاروي، پر خپلو اعمالو او افکارو قضاوت وکړي او مسائل حل کړي.&lt;ref name=&quot;Sternberg2&quot;&gt;Sternberg, Robert J.; Kaufman, Scott Barry. (editors). (2011). ''The Cambridge Handbook of Intelligence.'' Cambridge University Press. p. 335. {{ISBN|978-0-521-51806-2}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mellars&quot;&gt;{{cite journal|last1=Mellars|first1=Paul|author-link=Paul Mellars|year=2006|title=Why did modern human populations disperse from Africa ca. 60,000 years ago? A new model|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=103|issue=25|pages=9381–9386|doi=10.1073/pnas.0510792103|pmid=16772383|pmc=1480416|bibcode=2006PNAS..103.9381M|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gabora328-3422&quot;&gt;Gabora, Liane; Russon, Anne. &quot;The Evolution of Intelligence.&quot; chapter in Sternberg, Robert J.; Kaufman, Scott Barry. (editors). (2011). ''The Cambridge Handbook of Intelligence.'' Cambridge University Press. p. 335. {{ISBN|978-0-521-51806-2}}.&lt;/ref&gt;

اوریګنېشن وسایل (Aurignacian tools) لکه ډبرینې چاړې، له ښکرو څخه جوړ شوي وسایل او له هډوکو څخه جوړ شوي وسایل په دې دوره کې جوړ شول. خلکو د جامو پر تولید پیل وکړ. هغه څه چې ښکاري د خیاطۍ ستنې به وي، تاریخ یې شاوخوا ۴۰۰۰۰ کاله مخکې مهال ته رسېږي او رنګ شوي کتاني تارونه چې لرغونوالی یې تر نن ۳۶۰۰۰ کاله مخکې مهال ته رسېږي، د ګورجیا جمهوریت په یوه ماقبل‌التاریخ غار کې وموندل شول. احتمالاً بشر تر ۱۹۰۰۰۰ کال مخکې د جامو اغوستلو ته مخه کړې ده.&lt;ref name=&quot;MellarsArcheology&quot;&gt;{{cite journal|last1=Mellars|first1=Paul|year=2006|title=Archeology and the Dispersal of Modern Humans in Europe: Deconstructing the Aurignacian|journal=Evolutionary Anthropology|volume=15|issue=5|pages=167–182|doi=10.1002/evan.20103|s2cid=85316570}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Travis&quot;&gt;Travis, John. [http://www.sciencenews.org/articles/20030823/fob7.asp &quot;The Naked Truth? Lice hint at a recent origin of clothing.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070304054636/http://www.sciencenews.org/articles/20030823/fob7.asp |date=2007-03-04 }} Retrieved April 15, 2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Balter|first1=M|year=2009|title=Clothes Make the (Hu) Man|url=https://archive.org/details/sim_science_2009-09-11_325_5946/page/1329|journal=Science|volume=325|issue=5946|page=1329|doi=10.1126/science.325_1329a|pmid=19745126}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Kvavadze|first7=T|bibcode=2009Sci...325.1359K|pmid=19745144|doi=10.1126/science.1175404|page=1359|issue=5946|volume=325|journal=Science|url=http://www.sciencemag.org/cgi/data/325/5946/1359/DC1/1|title=Supporting Online Material 30,000-Year-Old Wild Flax Fibers|year=2009|last7=Meshveliani|first1=E|first6=Z|last6=Matskevich|first5=N|last5=Jakeli|first4=E|last4=Boaretto|first3=A|last3=Belfer-Cohen|first2=O|last2=Bar-Yosef|s2cid=206520793}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Travis2&quot;&gt;Travis, John. (2003).[http://www.sciencenews.org/view/generic/id/58435/title/Lice_hang_ancient_date_on_first_clothes &quot;The naked truth? Lice hint at a recent origin of clothing.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120722075450/http://www.sciencenews.org/view/generic/id/58435/title/Lice_hang_ancient_date_on_first_clothes |date=2012-07-22 }} ''[[Science News]].'' 164(8):118.&lt;/ref&gt;

==== د ډبرو منځنۍ دوره ====
د ډبرو منځنۍ دوره د لرغونې دورې د ښکاریانو-راټولوونکو تر منځ انتقالي دوره وه چې د «هولوسن» له دورې سره په شاوخوا ۱۱۶۶۰ مخزېږد کال کې پیل شوه او د ډبرو په نوې دوره کې د کرنې په را څرګندېدو سره پای ته ورسېده چې نېټه یې په هره جغرافیايي سیمه کې توپیر لري. په دې دوره کې د هغو اقلیمي بدلونونو له امله چې پر چاپېریال او بېلابېلو غذايي توکو یې اغېز کړی و، تطابق ته اړتیا وه.

د مایکرولېټ په نامه کوچني ډبرین وسایل لکه کوچنۍ چاړې او مایکروبورینونه په دې دوره کې را څرګند شول. د بېلګې په توګه د سوډان په «جبل صحابه» سیمه کې د ډبرو د منځنۍ دورې د جګړې په لومړني پېژندل شوي ځای کې لیندۍ یا غشي پیدا شول. هولمګارډ لیندۍ د شمالي اروپا په ګوګونو کې پیدا شوې چې د ډبرو د منځنۍ دورې اړوندې دي. دغه مایکرولېټونه د غورځوونکې تکنالوژۍ د کارولو ښکارندويي کوي، ځکه په پراخه کچه تصور کېږي چې د غشیو سرونه یې جوړ کړي دي. د ډبرو د منځنۍ دورې هغه مجموعه چې په لوېديځ جرمني کې موندل شوې ده، ښيي چې دوه ډوله غورځول کېدونکي وسایل کارېدل: یو یې داسې غشي دي چې پلنې ډبرینې څوکې لري او بل یې لویې نیزې دي چې تېره ښاخونه یا زخې په کې دي. دغه وسایل د ډبرو د منځنۍ دورې په جریان کې له چاپېریال سره د انسان د تطابق ماهیت څرګندوي او د دغې دورې ټولنې د ښکاري-راټولوونکو په توګه راپېژني.&lt;ref&gt;Ian Shaw, Robert Jameson. (2002). ''A Dictionary of Archaeology.'' Oxford: Blackwell Publishers. pp. 394, 396.  {{ISBN|0-631-17423-0}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ancientmilitary.com/ ''Dawn of Ancient Warfare.''] Ancient Military History. Retrieved December 17, 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;comstock&quot;&gt;Comstock, P. (1992). ''Ancient European Bows,''  The Traditional Bowyers Bible Volume 2. The Lyons Press. pp. 87-88. {{ISBN|1-58574-086-1}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Projectile Technology|url=https://archive.org/details/projectiletechno0000unse|last=Knecht|first=Heidi|publisher=Plenum Press|year=1997|isbn=0306457164|location=New York|pages=[https://archive.org/details/projectiletechno0000unse/page/107 107]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Contributions to the Mesolithic in Europe|last1=Vermeersch|first1=P.M.|last2=Van Peer|first2=Philip|publisher=Leuven University Press|year=1990|isbn=9061864089|location=Leuven, Belgium|pages=188}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Oxford Illustrated History of Prehistoric Europe|last=Cunliffe|first=Barry|publisher=Oxford University Press|year=2001|isbn=0198143850|location=Oxford|pages=[https://archive.org/details/isbn_9780198143857/page/79 79]|url=https://archive.org/details/isbn_9780198143857/page/79}}&lt;/ref&gt;

==== د ډبرو د نوې دورې انقلاب ====
د ډبرو د نوې دورې انقلاب لومړنی کرنیز انقلاب و چې له ښکار او کوچیاني ژوند څخه د کرنې پر لور لېږد څرګندوي. دغې دورې تر نن د شاوخوا ۱۰۰۰۰ تر ۷۰۰۰ کلونو (له ۸۰۰۰ تر ۵۰۰۰ مخزېږد) تر منځ په خپلواک ډول د نړۍ په شپږو جلا ځایونو کې تکامل وکړ. لومړني پېژندل شوي شواهد یې د سوېل لوېديځې/ سوېلي اسیا، شمالي/ مرکزي افریقا او مرکزي امریکا په تودو او نیمه تودو سیمو کې موجود دي.&lt;ref name=&quot;Gupta&quot;&gt;{{cite journal|last1=Gupta|first1=Anil|year=2010|title=Origin of agriculture and domestication of plants and animals linked to early Holocene climate amelioration|url=http://www.ias.ac.in/currsci/jul102004/54.pdf|journal=Current Science|volume=87|page=1}}&lt;/ref&gt;

دلته ځینې مهمې تعریفوونکې ځانګړنې موجودې دي. د کرنې راتګ د کوچیاني ژوند ډول پر مېشت حالت واړاوه او کرنیز وسایل لکه یوې یا ژغ، د کیندلو لرګی او بېل په کرنه کې ډېر په کار شول. د سپي په ګډون ځینې حیوانات اهلي شول. د دغې دورې یوه بله لویه ځانګړنه د خاورینو لوښو یا کلالۍ پیدایښت و او د ډبرو د نوې دورې په وروستیو کې د خاورینو لوښو د جوړولو لپاره څرخ یا ګرارۍ جوړه شوه.&lt;ref name=&quot;Shaw422-423&quot;&gt;Ian Shaw, Robert Jameson. (2002). ''A Dictionary of Archaeology.'' Oxford: Blackwell Publishers. pp. 422-423.  {{ISBN|0-631-17423-0}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ian Shaw, Robert Jameson. (2002). ''A Dictionary of Archaeology.'' Oxford: Blackwell Publishers. p. 125. {{ISBN|0-631-17423-0}}.&lt;/ref&gt;

== سرچینې ==</text>
      <sha1>o1otsouq1kf9ginxpbr4785fbnvbnqg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د سوډان تاریخ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60447</id>
    <revision>
      <id>369404</id>
      <parentid>361111</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T00:19:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13270" sha1="mqtmajfblrsrj3cyl6mvit05lu9k4br" xml:space="preserve">د سوډان تاریخ په هغې سیمې پورې اړوندېږي، چې د سوډان جمهوري، [[سویلي سوډان]] او د سوډان په نامه له یوې لویې سیمې نه رامنځته شوی دی. دغه اصطلاح له عربي نه اخیستل شوې: بلاد السودان یا د تورپوستو وګړو ځمکه، چې په عمومي توګه په لوېدیځه او مرکزي افریقا کې او په ځانګړې توګه په ساحل کې لږ کمزوری استعمال لري.&lt;ref&gt;''[[Encyclopædia Britannica]]''. [http://global.britannica.com/EBchecked/topic/571396/Sudan &quot;Sudan&quot;].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Department of Arts of Africa, Oceania, and the Americas. [http://www.metmuseum.org/toah/hd/tsis/hd_tsis.htm Trade and the Spread of Islam in Africa]. In Heilbrunn Timeline of Art History. New York: The Metropolitan Museum of Art, 2000 – (October 2001).&lt;/ref&gt;

د سوډان اوسنی جمهوریت، په ۱۹۵۶ز کال کې رامنځته شو او له انګلیس- مصري سوډان نه چې په ۱۸۹۹ز کال کې جوړ شو، نو خپلې پولې یې هم ترې لاسته راوړې. له ۱۸۹۹ز کال نه مخکې د سوډان جمهوریت، د خاروې لپاره د «سوډان» اصطلاح کارول یو څه بېځایه و او ښایي د سوډان پراخ مفهوم ته په کې اشاره شوې وي.

د کوش سلطنت لومړی تاریخ د نیل په اوږدو کې پروت دی او اوس په شمالي سوډان کې دی. دغه سیمه د لرغوني مصر له تاریخ سره تړلې ده، چې د څو واکمنیو په لړ کې له سیاسي پلوه سره متحدې وې. سوډان له مصر سره د نږدیوالي له امله د نږدې ختیځ په لوی تاریخ کې ونډه اخیسته، چې په دوی کې نامتو برخې شاملې دي، لکه ۲۵مه کورنۍ او په شپږمه پېړۍ کې د نوبیایي نوباتیا، ماکوریا او الودیان په نامه د درېیو سلطنتونو عیسوي کولو پورې تړاو لري. د عیسوي کېدو په پایله کې، د پخوانۍ نوبي ژبه د نیلو- صحرا (زاړه سوابق چې په اتمې پېړۍ پورې اړوندېږي) تر ټولو پخوانۍ ژبه ثبت شوې، چې له قبطي الفبې نه یې اقتباس شوی دی. د نیل درې ته له ۱۴مې پېړۍ نه تر ۱۵مې پېړۍ پورې او د عیسوي سلطنتونو تر زوال پورې دې سیمې ته اسلام په رسمي ډول نه و راغلی، په داسې حال کې چې اسلام لا دمخه د سوډان د سره سمندر په ساحلونو او شاوخوا سیمو کې د اوومې پېړۍ راهیسې شتون درلود. د سنار سلطنت د شپاړسمې پېړۍ په لومړیو کې د نورو سلطنتونو ځایناستی شو، چې د نیل درې او ختیځې صحرا لویه برخه یې کنټرولوله، په داسې حال کې، چې دارفور سلطنتونو د سوډان لوېدیځې سیمې کنټرولولې. دوه کوچني سلطنتونه په سویلي سیمو کې رامنځته شول، شیلوک سلطنت په ۱۴۹۰ز کال کې او تقالي په ۱۷۵۰ز کال کې، چې له ننني سویلي سوډان سره نږدې وو، خو دغه دواړه شمالي او سویلي سیمې د ۱۸۲۰ ز لسیزې په اوږدو کې د مصر د محمد علي له خوا ونیول شوې. د محمد علي او د هغه د ځایناستو ظالمانه حکومت، چې د ترک- مصري واکمنانو کرکه او غوسه یې راوپاروله، نو دا د دې لامل شو، چې په ۱۸۸۱ز کال کې د محمد احمد په مشرۍ د سوډان د خپلواکۍ لپاره د سوډان په مبارزه کې ډېره مرسته وکړي.

د ۱۹۵۶ز کال له خپلواکي راهیسې، د سوډان تاریخ د کورنیو جګړو له امله ځپل شوی دی، چې دغه جګړې دا دي: د سوډان لومړۍ کورنۍ جګړه (۱۹۵۵ز- ۱۹۷۲ز)، د سوډان دویمه کورنۍ جګړه (۱۹۸۳ز- ۲۰۰۵ز)، چې د ۲۰۱۱ز کال د جولای په ۹مه د سویلي سوډان د جلا کېدو لامل شوه او په دارفور کې جګړه (۲۰۰۳ز- ۲۰۱۰ز).

== ختیځ سوډان ==
د سوډان په ختیځ کې د بوتانا ډله ۴۰۰۰ کاله مخکې له میلاده راڅرګندېږي. دغو خلکو ساده او ښایسته لوښي جوړول، په ګردو کوټو کې یې ژوند کاوه او په ډېر احتمال سره چې دوی د څارویو لرونکي او ښکاریان وو، خو د ځمکې حلزونونه یې هم خوړل او د کرنې شواهد یې هم شته دي. د ګاش ډله ۳۰۰۰ کاله مخکې له میلاده پیل شوه او یو پخوانی کلتور دی، چې له څو ځایونو نه پېژندل شوی دی. دغو وګړو لوښي جوړول او له کرنې او څارویو نه یې په استفادې سره خپل ژوند کاوه. محل ټیګلینوس یو مهم ځای و، چې شاوخوا ۱۰ هکټاره ځمکه یې نیولې وه. په مرکز کې یې له خټینو خښتو جوړ شوي کورونه لیدل کېدل. نښې او نښانې یې د لوړ مدیریت استازولي کوي. په یوې اشرافي هدیره کې قبرونه په لویو ډبرو نښه شوي وو. په دویمه زریزه کې د جبل مکرم په نامه ډله رامنځته شوه. دوی ساده او ښکلي لوښي جوړول او په ساده کوټو کې یې ژوند کاوه. د غواګانو پالنه یې اقتصادي بنسټونه وو. &lt;ref&gt;Andrea Manzo (2017): ''Eastern Sudan in its Setting, The archaeology of a region far from the Nile Valley'', Archaeopress, {{ISBN|9781784915582}}, 22-27 [http://www.archaeopress.com/ArchaeopressShop/Public/download.asp?id=%7B8051E498-158B-4217-8288-BD6DA9FB5ECC%7D online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200126194148/http://www.archaeopress.com/ArchaeopressShop/Public/download.asp%3Fid%3D%257B8051E498-158B-4217-8288-BD6DA9FB5ECC%257D |date=2020-01-26 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200126194148/http://www.archaeopress.com/ArchaeopressShop/Public/download.asp%3Fid%3D%257B8051E498-158B-4217-8288-BD6DA9FB5ECC%257D |date=2020-01-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Manzo (2017): ''Eastern Sudan in its Setting, The archaeology of a region far from the Nile Valley'', 33-42 [http://www.archaeopress.com/ArchaeopressShop/Public/download.asp?id=%7B8051E498-158B-4217-8288-BD6DA9FB5ECC%7D online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200126194148/http://www.archaeopress.com/ArchaeopressShop/Public/download.asp%3Fid%3D%257B8051E498-158B-4217-8288-BD6DA9FB5ECC%257D |date=2020-01-26 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200126194148/http://www.archaeopress.com/ArchaeopressShop/Public/download.asp%3Fid%3D%257B8051E498-158B-4217-8288-BD6DA9FB5ECC%257D |date=2020-01-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Manzo (2017): ''Eastern Sudan in its Setting, The archaeology of a region far from the Nile Valley'', 43-48 [http://www.archaeopress.com/ArchaeopressShop/Public/download.asp?id=%7B8051E498-158B-4217-8288-BD6DA9FB5ECC%7D online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200126194148/http://www.archaeopress.com/ArchaeopressShop/Public/download.asp%3Fid%3D%257B8051E498-158B-4217-8288-BD6DA9FB5ECC%257D |date=2020-01-26 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200126194148/http://www.archaeopress.com/ArchaeopressShop/Public/download.asp%3Fid%3D%257B8051E498-158B-4217-8288-BD6DA9FB5ECC%257D |date=2020-01-26 }}&lt;/ref&gt;

== اسلامي سلطنتونه (۱۵۰۰- زکلونه) ==
په ۱۵۰۴ز کال کې ثابته شوه، چې فونج د سنار سلطنت رامنځته کړ، چې عبدالله جاما یې مشري کوله. په ۱۵۲۳ز کال کې چې یهودي مسافر ډیویډ ریوبني سوډان ته ولاړ، نو د فنج ایالت لا دمخه له شمال نه تر ډونګولا پورې وغځېد. په ورته مهال کې په نیل سیند کې د صوفیانو له خوا، چې په ۱۵مه او ۱۶مه پېړیو کې یې هلته ژوند کاوه، د اسلام تبلیغ پیل شو او د امارا دونقاس باچا ډیویډ روبني، چې مخکې یو بت پرست عیسوي و، نو ثابته شوه، چې مسلمان شوی دی. په هر حال فنجیانو تر ۱۸مې پېړۍ پورې ځینې نا اسلامي دودونه، لکه: د الهي پاچهۍ او د شرابو څښل ساتلي وو. د سوډان مسلمانانو تر وروستیو وختونو پورې ځینې عیسوي دودونه ساتلي وو.{{sfn|Werner|2013|pp=177-184}}{{sfn|Loimeier|2013|pp=151-152}}{{sfn|O'Fahey|Spaulding|1974|p=31}}{{sfn|Loimeier|2013|p=150}}{{sfn|O'Fahey|Spaulding|1974|p=26}}{{sfn|O'Fahey|Spaulding|1974|pp=25-26}}

دېر ژر فونج له عثمانیانو سره، چې سواکین یې په ۱۵۲۶ز کال کې نیولی و، په شخړه کې راغی او وروسته یې د نیل سیند په اوږدو کې تر سویل پورې پرمختګ وکړ، د ۱۵۸۳/۱۵۸۴ز کال پورې د نیل مرواريد اوبو درېیمې برخې ته ورسېدل. د ډونګولا د نیولو لپاره د عثمانیانو وروستۍ هڅه په ۱۵۸۵ز کال کې د فنج له خوا له منځه یووړل شوه.{{sfn|O'Fahey|Spaulding|1974|pp=36-40}}{{sfn|O'Fahey|Spaulding|1974|p=35}}{{sfn|Peacock|2012|pp=96-97}}{{sfn|Peacock|2012|p=98}}

فونج د ۱۷مې پېړۍ په اوږدو کې ډېر پراخ شو، خو په بله پېړۍ کې یې زوال پیل شو. په ۱۷۱۸ز کال کې یوې کودتا خانداني بدلون راوست، په داسې حال کې چې په ۱۷۶۱- ۱۷۶۲ پورې یوه بله کودتا د حماج د واکمنۍ په پایله کې رامنځته شوه، دا هغه مهال و، چې حماج (د ایتوپیا سرحدي وګړي) عملاً هلته حکومت کاوه، خو د فونج سلطانان یې ګوډاګیان وو. لږ وروسته سلطنت له منځه ولاړ او د ۱۹مې پېړۍ په لومړیو کې ترې یوازې ګزیرا پاتې شوه. {{sfn|Spaulding|1985|p=382}}{{sfn|O'Fahey|Spaulding|1974|p=98}}{{sfn|O'Fahey|Spaulding|1974|pp=94-95}}{{sfn|Spaulding|1974|p=24-25}}{{sfn|O'Fahey|Spaulding|1974|p=88}}{{sfn|O'Fahey|Spaulding|1974|p=78}}{{sfn|Adams|1977|p=601}}

د ۱۷۱۸ز کال کودتا داسې تګلاره غوره کړه، چې ارتودوکس اسلام دود کړي، چې په پایله کې یې دولت د عربي کولو لوری غوره کړ.د دې لپاره چې پر خپلو عربو باندې خپل حاکمیت ته مشروعیت ورکړي، نو فنج د امویانو د توکم تبلیغ پیل کړ. د سپین او نیلي نیلونو په شمالي برخه کې د الدبې تر ټیټې برخې پورې نوبیانو د عربو د جعلین قبیلې هویت غوره کړ. تر ۱۹مې پېړي پورې عربي ژبه پر دې بریالۍ شوه، چې د سوډان د مرکزي سیندونو او د کوردفان پر زیاتره برخه واکمنه ژبه شي. {{sfn|Hesse|2002|pp=21-22}}{{sfn|Hesse|2002|p=50}}{{sfn|O'Fahey|Spaulding|1974|pp=28-29}}{{sfn|Edwards|2004|p=260}}{{sfn|Adams|1977|pp=557–558}}{{sfn|Spaulding|1985|pp=210-212}}{{sfn|Loimeier|2013|p=152}}

اسلامي دوره د نیل په لوېدیځ کې په دارفور کې د تونجور له سلطنت سره پیل شوه، چې په ۱۵مه پېړۍ کې د داجو سلطنت ځایناستی شو او له لوېدیځه تر وادای پورې وغځول شو. د تونجور وګړي بربري شوي [[عربان]] وو او اشراف واکمنان یې مسلمانان وو. په ۱۷مه پېړۍ کې تونجوریان د فورکیرا له خوا په شا وتمبول شول. د کیرا ایالت د سلیمان سولونګ (۱۶۶۰- ۱۶۸۰ز کلونو) راهیسې مسلمانان وو، چې په پیل کې په شمالي جبل ماررا کې یو کوچنی سلطنت و، خو د ۱۸مې پېړۍ په پیل کې یې لوېدیځ او شمال ته پراختیا وموندله او ختیځ ته د محمد طیراب (۱۷۵۱- ۱۷۸۶ ز کلونه) په مشرۍ په ۱۷۸۵ز کال کې د کوردفان په سوبې سره یې لا پراختیا پیدا کړه. د دغې سترواکۍ پراختیا، چې د اوسنۍ [[نیجریا|نایجیریا]] په کچه(اندازه) دی، تر ۱۸۲۱ز کال پورې یې دوام پیدا کړ.{{sfn|O'Fahey|Tubiana|2007|p=2}}{{sfn|O'Fahey|Tubiana|2007|p=9}}{{sfn|O'Fahey|Spaulding|1974|p=126}}{{sfn|Holt|Daly|2000|p=31}}{{sfn|O'Fahey|Spaulding|1974|p=123}}{{sfn|McGregor|2011|p=132}}{{sfn|O'Fahey|Spaulding|1974|p=110}}{{sfn|McGregor|2011|loc=Table 1}}

== سرچينې ==</text>
      <sha1>mqtmajfblrsrj3cyl6mvit05lu9k4br</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د منځنۍ افریقا جمهوریت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61385</id>
    <revision>
      <id>369407</id>
      <parentid>361775</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T00:43:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10948" sha1="suj3bglno39fx1vmnfvm5b0itt756ev" xml:space="preserve">د منځنۍ افریقا جمهوریت (CAR) (په سانګو ژبه کې: Ködörösêse tî Bêafrîka،په فرانسوي ژبه کې: République centrafricaine, RCA) په منځنۍ افریقا کې په وچه کې چاپېر هېواد دی. شمال لور ته یې چاد، شمال ختیځ لور ته یې سوډان، سویل ختیځ لور ته سویلي سوډان، سویل لور ته یې د کانګو ډیموکراتیک جمهوریت، سویل لوېدیځ لور ته د کانګو جمهوریت او لویدیځ لور ته یې کامرون پراته دي.  &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nationsonline.org/oneworld/central_african_republic.htm|title=Central African Republic – CAR – Country Profile – Nations Online Project|website=www.nationsonline.org}}&lt;/ref&gt;

د منځنۍ افریقا جمهوریت نږدې ۶۲۰۰۰۰ کیلومتره مربع (۲۴۰۰۰۰ مایل مربع) مساحت لري  پوښي. تر ۲۰۱۸ ز کال پورې، د دې هېواد نفوس نږدې ۴.۷ میلیونه وګړي اټکل شوی. تر ۲۰۲۲ ز کال پورې، د منځنۍ افریقا جمهوریت د کورنۍ جګړې شاهد دی چې له ۲۰۱۲ ز کال راهیسې روانه ده. د منځنۍ افریقا جمهوریت زیاتره برخه د سوډانو - ګیني چمنونو څخه جوړه ده، خو د دې هېواد په شمال کې د ساحل - سوډاني زون او په سویل کې د استوایی ځنګل زون څخه را منځ ته شوی دی. د هېواد دوه پر دریمه برخه د اوبنګي د سیند په حوزه کې ده (چې کانګو ته بهېږي)، په داسې حال کې چې پاتې دریمه برخه د چاري په حوزه کې ده، د چاد جهيل ته بهېږي.  &lt;ref&gt;{{cite book|url=https://www.hrw.org/world-report/2019/country-chapters/central-african-republic|title=World Report 2019: Rights Trends in Central African Republic|last1=Mudge|first1=Lewis|date=11 December 2018|website=Human Rights Watch|access-date=9 May 2019}}&lt;/ref&gt;

دا خاوره چې نن ورځ د منځنۍ افریقا جمهوریت دی، د زرګونو کلونو په اوږدو کې تر استوګنې لاندې دی، خو د هېواد اوسنۍ پولې د فرانسې له لوري وټاکل شوې، چې د استعمار په توګه یې د ۱۹ پېړۍ په وروستیو کې په دې هېواد واکمني کوله. په ۱۹۶۰ زکال کې د فرانسې څخه د خپلواکۍ له ترلاسه کولو وروسته، د منځنۍ افریقا جمهوریت د یو شمېر استبدادي مشرانو، د شاهي نظام د ناکامه هڅې په ګډون تر واک لاندې راغئ. &lt;ref name=&quot;Bokassa&quot;&gt;[https://www.theguardian.com/world/2010/dec/03/jean-bedel-bokassa-posthumous-pardon 'Cannibal' dictator Bokassa given posthumous pardon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301025416/https://www.theguardian.com/world/2010/dec/03/jean-bedel-bokassa-posthumous-pardon|date=1 March 2017}}. ''The Guardian''. 3 December 2010&lt;/ref&gt;

په ۱۹۹۰ ز کال کې، ډیموکراسي غوښتنه په ۱۹۹۳ ز کال کې د لومړیو څو ګوندي ډیموکراتیکو ټاکنو لامل شوه. انګ فیلیکس پتاسې ولسمشر شو، خو وروسته د ۲۰۰۳ ز کال د جنرال فرانسوا بوزیزي په کودتا کې له واکه لرې شو. د منځنۍ افریقا جمهوریت د بوش جګړه په ۲۰۰۴ ز کال کې پیل شوه، خو په ۲۰۰۷ ز کال او بیا په ۲۰۱۱ ز  کال کې د سولې د تړونو تر څنګ، کورنۍ جګړه په ۲۰۱۲ ز کال  کې بېرته پیل شوه. کورنۍ جګړې د هېواد د بشري حقونو خراب ریکارډ ته دوام ورکړ. په دې کې د بېلابېلو ښکېلو وسله والو ډلو له لوري د پراخه او زیاتېدونکو سرغړونو، لکه په خپل سری زندان، شکنجه او د بیان پر ازادۍ او د خوځښت پر ازادۍ محدودیتونو ګډون درلود.  

د دې هېواد د پام وړ معدني زیرمو او نورو زیرمو تر څنګه، لکه د یورانیمو زیرمې، خام نفت، سره زر، الماس، کوبالټ، چاتراش لرګي، او د اوبو بریښنا، او همدارنګه پراخه کرنیزه ځمکه، د منځنۍ افریقا جمهوریت د نړۍ د لسو بې وزلو هېوادونو له ډلې څخه دی چې په ۲۰۱۷ ز کال کې په نړۍ کې د پېرود د ځواک په برابرۍ کې د کس پر سر ټیټه GDP لري. په ۲۰۱۹ ز کال کې، د بشري پراختیا شاخص (HDI) پر بنسټ، دا هېواد د بشري پراختیا کې په دوهمه ټیټه کچه کې و (چې یوازې له نایجر څخه مخکې دی)، یعني له ۱۸۹ هېوادونو څخه ۱۸۸ ځای لري. نوموړی هېواد د تعدیل شوي-نابرابرۍ د بشري پراختیا تر ټولو ټیټ شاخص درلود، چې د ۱۵۰ هېوادونو له ډلې په ۱۵۰ ځای کې و. د منځنۍ افریقا جمهوریت د اټکل له مخې تر ټولو غیرصحي هېواد هم دی او د ځوانانو لپاره تر ټولو بد هېواد ګڼل کېږي. &lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/central-african-republic/ Central African Republic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224211128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ct.html |date=2018-12-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224211128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ct.html |date=2018-12-24 }}. [[The World Factbook]] (CIA World Factbook) ''[[Central Intelligence Agency]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IMF 2017&quot;&gt;[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?sy=2017&amp;ey=2017&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;pr1.x=55&amp;pr1.y=9&amp;c=512%2C946%2C914%2C137%2C612%2C546%2C614%2C962%2C311%2C674%2C213%2C676%2C911%2C548%2C193%2C556%2C122%2C678%2C912%2C181%2C313%2C867%2C419%2C682%2C513%2C684%2C316%2C273%2C913%2C868%2C124%2C921%2C339%2C948%2C638%2C943%2C514%2C686%2C218%2C688%2C963%2C518%2C616%2C728%2C223%2C836%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C624%2C692%2C522%2C694%2C622%2C142%2C156%2C449%2C626%2C564%2C628%2C565%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C359%2C960%2C453%2C423%2C968%2C935%2C922%2C128%2C714%2C611%2C862%2C321%2C135%2C243%2C716%2C248%2C456%2C469%2C722%2C253%2C942%2C642%2C718%2C643%2C724%2C939%2C576%2C644%2C936%2C819%2C961%2C172%2C813%2C132%2C726%2C646%2C199%2C648%2C733%2C915%2C184%2C134%2C524%2C652%2C361%2C174%2C362%2C328%2C364%2C258%2C732%2C656%2C366%2C654%2C734%2C336%2C144%2C263%2C146%2C268%2C463%2C532%2C528%2C944%2C923%2C176%2C738%2C534%2C578%2C536%2C537%2C429%2C742%2C433%2C866%2C178%2C369%2C436%2C744%2C136%2C186%2C343%2C925%2C158%2C869%2C439%2C746%2C916%2C926%2C664%2C466%2C826%2C112%2C542%2C111%2C967%2C298%2C443%2C927%2C917%2C846%2C544%2C299%2C941%2C582%2C446%2C474%2C666%2C754%2C668%2C698%2C672&amp;s=PPPPC&amp;grp=0&amp;a= World Economic Outlook Database, January 2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180503062812/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?sy=2017&amp;ey=2017&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;pr1.x=55&amp;pr1.y=9&amp;c=512,946,914,137,612,546,614,962,311,674,213,676,911,548,193,556,122,678,912,181,313,867,419,682,513,684,316,273,913,868,124,921,339,948,638,943,514,686,218,688,963,518,616,728,223,836,516,558,918,138,748,196,618,278,624,692,522,694,622,142,156,449,626,564,628,565,228,283,924,853,233,288,632,293,636,566,634,964,238,182,662,359,960,453,423,968,935,922,128,714,611,862,321,135,243,716,248,456,469,722,253,942,642,718,643,724,939,576,644,936,819,961,172,813,132,726,646,199,648,733,915,184,134,524,652,361,174,362,328,364,258,732,656,366,654,734,336,144,263,146,268,463,532,528,944,923,176,738,534,578,536,537,429,742,433,866,178,369,436,744,136,186,343,925,158,869,439,746,916,926,664,466,826,112,542,111,967,298,443,927,917,846,544,299,941,582,446,474,666,754,668,698,672&amp;s=PPPPC&amp;grp=0&amp;a=|date=3 May 2018}}, [http://www.imf.org/external/ns/cs.aspx?id=28 International Monetary Fund] {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20060214005019/http://www.imf.org/external/ns/cs.aspx?id=28|date=14 February 2006}}. Database updated on 12 April 2017. Accessed on 21 April 2017.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdi_table.pdf|title=Archived copy|access-date=27 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915042654/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdi_table.pdf|archive-date=15 September 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://tribune.com.pk/story/1188069/worlds-unhealthiest-countries/|title=These are the world's unhealthiest countries – The Express Tribune|date=25 September 2016|work=The Express Tribune|access-date=17 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801171519/https://tribune.com.pk/story/1188069/worlds-unhealthiest-countries/|archive-date=1 August 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.trust.org/item/20161020230325-xtrrw/|title=Central African Republic worst country in the world for young people – study|first=Thomson Reuters|last=Foundation|access-date=1 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805184326/http://news.trust.org/item/20161020230325-xtrrw|archive-date=5 August 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

د منځنۍ افریقا جمهوریت د ملګرو ملتونو، افریقایي ټولنې، د منځنۍ افریقا د هېوادونو د اقتصادي ټولنې، د انترنیشنل دی لا فرانکوفوني سازمان او د غیروابسته غورځنګ غړیتوب لري. 

== رېښه  ==
د منځنۍ افریقا د جمهوریت نوم د افریقا په منځنۍ سیمه کې د دې هېواد له جغرافیوي موقعیت او د دې هېواد د حکومت له جمهوري بڼې څخه اخیستل شوی. له ۱۹۷۶ ز کال څخه تر ۱۹۷۹ ز کال پورې، دا هېواد د منځنۍ افریقا د سترواکۍ په توګه پېژندل کېده. د استعمار په دوره کې، د هېواد نوم اوبانګي – شاري (Ubangi-Shari) و چې د اوبنګي سیند او چاري سیند څخه اخیستل شوی و. &lt;ref&gt;{{Cite web|last=Palmer|first=Brian|date=March 9, 2012|title=Why Does the Central African Republic Have Such a Boring Name?|url=https://slate.com/news-and-politics/2012/03/joseph-kony-video-why-does-central-african-republic-have-such-a-boring-name.html|website=Slate}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>suj3bglno39fx1vmnfvm5b0itt756ev</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مجازي پيسې</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61590</id>
    <revision>
      <id>369438</id>
      <parentid>368986</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T03:23:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21820" sha1="rpcwmz3m68x7rg0i3jpc72i3bbr5pip" xml:space="preserve">{{هراړخيز مالوماتبکس}}کریپټو کرنسي، کریپټو یا سیکه هغه ډیجیټل یا مجازي پیسې دي چې د کمپیوټري شبکو له لارې د تبادلې د وسیلې په توګه د کار په موخه طراحي شوې او د ساتنې او یا هم خوندیتوب له مخې هېڅ مرکزي ادارې لکه دولت یا بانک ته اړوندې نه دي. &lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite journal|last=Milutinović|first=Monia|date=2018|title=Cryptocurrency|url=http://scindeks.ceon.rs/Article.aspx?artid=0350-137X1801105M|journal=Ekonomika|language=en|volume=64|issue=1|pages=105–122|doi=10.5937/ekonomika1801105M|issn=0350-137X}}&lt;/ref&gt;

د دغو فردي سیکو (د سیکې جمع) د مالکیت سوابق په یو ډیجیټل لیچر کې ساتل کېږي چې د هغو د راکړې ورکړې د سوابقو خوندیتوب، د اضافي سکو د جوړولو کنټرول او د سکې د مالکیت لېږدولو تائید د پیاوړي کوډ لرونکي کمپیوټري ډیټابیس په مرسته ترسره کېږي. کوډ لرونکي پیسې د هغو د نامه سربېره د پیسو په سنتي معني په پام کې نه نیول کېږي؛ چې د توکو، اسهامو او همدارنګه د پولي واحدونو په ډل بندۍ کې د هغه له په پام کې نیولو سربېره د هغو اړوند بېلابېل چلندونه ترسره کېږي او له دې سربېره په عملي ډګر کې د جلا شتمنۍ په توګه په پام کې نیول کېږي. د کوډونو یو شمېر طرحې د کریپټوکرنسیو د اعتبار ساتنې په موخه د هغو د اعتبار له ارزونې ګټنه کوي. د اسهامو د ثبات په موډل کې د هغو مالکین خپل ټوکنونه د وثیقې په توګه وړاندې کوي. چې د دغې چارې په بدل کې هغوی د خپلو اسهامو د کچې په اندازه ټوکنونه اخلي. په ټولیز ډول ډول د ټوکنونو دغه اسهام لرونکي د وخت په تیرېدو سره د شبکې د فیس، نویو جوړو شوو سکو یا هم د ګټې د نورو مکانیزمونو له مخې په ټوکنونو کې خپل ملکیت زیاتوي. &lt;ref name=&quot;crypto currency&quot;&gt;{{Cite news|last=Andy Greenberg|date=20 April 2011|title=Crypto Currency|work=Forbes|url=https://www.forbes.com/forbes/2011/0509/technology-psilocybin-bitcoins-gavin-andresen-crypto-currency.html|url-status=live|access-date=8 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140831001109/http://www.forbes.com/forbes/2011/0509/technology-psilocybin-bitcoins-gavin-andresen-crypto-currency.html|archive-date=31 August 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;reuterspricing&quot;&gt;{{Cite news|last=Polansek|first=Tom|date=2 May 2016|title=CME, ICE prepare pricing data that could boost bitcoin|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-cme-group-bitcoin-idUSKCN0XT1G1|access-date=3 May 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Pernice|first1=Ingolf G. A.|last2=Scott|first2=Brett|date=20 May 2021|title=Cryptocurrency|url=https://policyreview.info/glossary/cryptocurrency|journal=Internet Policy Review|language=en|volume=10|issue=2|doi=10.14763/2021.2.1561|issn=2197-6775}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=7 March 2014|title=Bitcoin not a currency says Japan government|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/business-26478059|access-date=25 January 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=3 March 2020|title=Is it a currency? A commodity? Bitcoin has an identity crisis|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-crypto-currencies-idUSKBN20Q0LK|access-date=25 January 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Brown|first=Aaron|date=7 November 2017|title=Are Cryptocurrencies an Asset Class? Yes and No|url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2017-11-07/are-cryptocurrencies-an-asset-class-yes-and-no|access-date=25 January 2022|website=www.bloomberg.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;proof-stake-eth&quot;&gt;{{Cite news|last=Bezek|first=Ian|title=What Is Proof-of-Stake, and Why Is Ethereum Adopting It?|url=https://money.usnews.com/investing/cryptocurrency/articles/what-is-proof-of-stake-and-why-is-ethereum-adopting-it|date=14 July 2021}}&lt;/ref&gt;

==ډول==
ډیجیټل یا مجازي پیسې په فزیکي توګه (د کاغذي هغو په څېر) شتون نه لري او معمولاً د یوې مرجع له لوري نه صادرېږي. دغه ډول پیسې په معمول ډول د مرکزي بانک د ډیجیټل پیسو (central bank digital currency) پر خلاف د غیر متمرکز کنټرول څخه ګټنه کوي. هغه مهال چې دغه کوډ لرونکې پیسې لا جوړه شوې نه وي او یا هم د یو خپرونکي له خوا صادرې شوې نه وي، په ټولیز ډول متمرکزې په پام کې نیول کېږي. هغه مهال چې د نا متمرکز کنټرول له مخې اجرایي حالت خپلوي، بیا نو هره یوه ځانته د خپل ویشل شوي لیچر د تکنالوژۍ له مخې عمل کوي، چې په معمول ډول د هغه بلاکي ځنځیر له مخې د راکړې ورکړې د عامه مالي ډیټابیس په توګه کار کوي. د سنتي شتمنۍ ډولونه چې د لوی اقتصاد عوامل دي لکه پیسې، توکي او اسهام په لږ کچه د مجازي پیسو یا کریپټو کرنسیو له خوا وړاندې کېږي. &lt;ref&gt;{{cite web|last=Allison|first=Ian|date=8 September 2015|title=If Banks Want Benefits of Blockchains, They Must Go Permissionless|url=http://www.ibtimes.co.uk/nick-szabo-if-banks-want-benefits-blockchains-they-must-go-permissionless-1518874|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150912031654/http://www.ibtimes.co.uk/nick-szabo-if-banks-want-benefits-blockchains-they-must-go-permissionless-1518874|archive-date=12 September 2015|access-date=15 September 2015|website=International Business Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Matteo D'Agnolo|title=All you need to know about Bitcoin|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/international/business/all-you-need-to-know-about-bitcoin/articleshow/48910867.cms|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151026140555/http://economictimes.indiatimes.com/news/international/business/all-you-need-to-know-about-bitcoin/articleshow/48910867.cms|archive-date=26 October 2015|website=timesofindia-economictimes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Liu|first1=Jinan|last2=Rahman|first2=Sajjadur|last3=Serletis|first3=Apostolos|date=2020|title=Cryptocurrency Shocks|url=https://www.ssrn.com/abstract=3744260|journal=SSRN Electronic Journal|language=en|doi=10.2139/ssrn.3744260|s2cid=233751995|issn=1556-5068}}&lt;/ref&gt;

کریپټوکرنسي د تبادل وړ ډیجیټل شتمني یا د ډیجیټل پیسو هغه ډول دی چې د بلاکي زنځیر د تکنالوژۍ پر بنسټ رامنځته کېږي او په آنلاین ډول شتون لري. دغه ډول پیسې له کوډونو څخه د خپل هویت او د راکړې ورکړې په برخه کې د خوندیتوب په موخه کار اخلي او نوم یې هم له همدې امله ورته ټاکل شوی. اوس مهال په نړۍ کې له زرو زیاتې بېلابېل ډوله مجازي پیسې یا کریپټو کرنسۍ شتون لري. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Inci|first1=A. Can|last2=Lagasse|first2=Rachel|date=11 November 2019|title=Cryptocurrencies: applications and investment opportunities|url=https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/JCMS-05-2019-0032/full/html|journal=Journal of Capital Markets Studies|language=en|volume=3|issue=2|pages=98–112|doi=10.1108/JCMS-05-2019-0032|s2cid=204914861|issn=2514-4774}}&lt;/ref&gt;

په وروستیو څو کلونو کې د ډیجیټل پیسو ارزښت، کله هم زیاتوالی موندلی او کله یې هم خپل ارزښت له لاسه ورکړی. د کریپټو بازارونه دا نه تضیمن کوي، چې پانګوال پېر یا معامله په سمه بیه ترسره کوي او که نه. له همدې امله ګڼ شمېر پانګوال په څو بازارونو کې د قیمت موندلو په موخه له اربیتراژ څخه په ګټنې له دغې ښېګڼې کار اخلي. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Makarov|first1=Igor|last2=Schoar|first2=Antoinette|date=2020|title=Trading and arbitrage in cryptocurrency markets|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0304405X19301746|journal=Journal of Financial Economics|language=en|volume=135|issue=2|pages=293–319|doi=10.1016/j.jfineco.2019.07.001|s2cid=53072748}}&lt;/ref&gt;

لومړنۍ ډیجیټل غیرمتمرکزه کریپټو کرنسي چې د لومړي ځل لپاره په ۲۰۰۹ زکال کې د پرانیستي سرچینې لرونکي سافټوېر په توګه رامنځته شوه بیټ کوین وه. د بیټ کوین له رامنځته کېدو وروسته ګڼ شمېر نورې کوډ لرونکې پیسې/کریپټو کرنسۍ هم رامنځته شوې.

== اقتصاد ==
له کوډ لرونکې پیسو څخه تر ډېره پورې د بانکي او دولتي بنسټونو بهر ګټنه کېږي او د انټرنټ له لارې یې راکړه ورکړه کېږي. 

=== بلاکي ګټه ===
د کار له مخې ثابتې شوې کریپټوکرنسۍ، لکه بیټ کوین د هغو جوړوونکو/استخراج کوونکو ته د بلاکي ګټې انګېزه ورکوي. دغه ضمني باور شتون لري چې جوړوونکو ته د بلاکي ګټې یا د لېږد را لېږد د مزد ورکړه د هغو د بلاکي زنځیر پر ګټې اغېز نه کوي، خو یوې څېړنې ښودلې چې کېدای شي، د یو لړ ځانګړو شرایطو له مخې بیا داسې نه وي. &lt;ref&gt;{{cite web|title=On the Instability of Bitcoin Without the Block Reward|url=https://www.cs.princeton.edu/~arvindn/publications/mining_CCS.pdf|access-date=5 May 2020}}&lt;/ref&gt;

هغه ګټې چې د دغو سیکو استخراج کوونکو ته ورکول شوې، د دې لامل کېږي چې زیاتې کریپټوکرنسۍ بازار ته وړاندې کړي. په دې باندې په ډاډمنېدو چې د راکړې ورکړې تائید یوه لګښمتنه سوداګري ده او تر هغه مهاله چې ښېګڼې غوښتونکې غوټې د هغو محاسباتي توان کنټرول کوي کېدای شي د شبکې یو موټی والی وساتل شي. د تصدیق کولو لوګاریتمونه د پروسس کولو په موخه زیاتې برېښنا ته اړتیا لري نو د دې لپاره چې بلاکي زنځیر په سمه توګه کار وکړي د برېښنا زیات لګښت د تصدیق لګښت لوړ کوي. استخراج کوونکي نه یوازې باید د لوګاریتمونو لپاره د قیمتي تجهیزاتو اړوند لګښتونه د لوګاریتمي ستونزو د حل په موخه په پام کې ونیسي، بلکې د حل لارې د موندو په موخه باید په پام وړ کچه برېښنا هم په پام کې ولري. په ټولیز ډول بلاکي ګټه د برېښنا او تجهیزاتو له لګښت زیاته ده، خو کېدای شي تل داسې نه وي. &lt;ref&gt;{{cite web|title=Price Fluctuations and the Use of Bitcoin: An Empirical Inquiry|url=https://www.ecb.europa.eu/pub/conferences/shared/pdf/retpaym_150604/polasik_paper.pdf|access-date=5 May 2020}}&lt;/ref&gt;

د کریپټوکرنسۍ اوسنی ارزښت نه د هغو اوږد مهالی ارزښت د لګښتمن استخراج په برخو کې د استخراج کوونکو د هڅونې په موخه د ګټې ورکولو له طرحې ملاتړ کوي. یو شمېر سرچینې ادعا کوي چې د بیټ کوین اوسنۍ طراحي ډېره بې کاره ده چې د نغذي اغېزمن سیسټم په نسبت د هوساینې په رامنځته کولو کې ۱.۴ سلنه کمښت له ځانه سره لري. د دغه بېکارتوب اصلي لامل هم د استخراج لوړ لګښت دی چې په کلنۍ توګه ۳۶۰ میلیون ډالر کېږي. دا په دې معنی دی چې کاروونکي یې د دې پر ځای چې له بیټ کوین څخه د تادیاتو ورکونکي په توګه ګټنه وکړي د ۲۳۰ سلنه پړسوب(انفلاسیون) په منلو سره د هغو له نغدي سیسټم سره لېوالتیا لري. له دې سره کېدای شي د بیټ کوین د سیسټم موثریت په پام وړ توګه د هغو په جوړولو کې د لګښت راکمولو او د لېږد را لېږد د فیس په کمولو سره پرمختګ وکړي. &lt;ref&gt;{{cite web|title=The Economics of Cryptocurrencies – Bitcoin and Beyond|url=https://www.bis.org/events/eopix_1810/chiu_paper.pdf|access-date=5 May 2020|archive-date=10 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201210101527/https://www.bis.org/events/eopix_1810/chiu_paper.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== د راکړې ورکړې لګښت ===
د کریپټو کرنسۍ د راکړې ورکړې لګښت په اړوند مهال کې د چټک انتقال په موخه د هغو د لرونکي د غوښتنې پر وړاندې د شبکې وړتیا ته اړوندېږي. په داسې حال کې چې د شبکې بنسټونه انتقالات په ترتیب سره د هغو د لوړفیس څخه تر کم پورې اجرا کوي؛ د دغو پیسو مالک کولای شي د انتقال ځانګړي فیس وټاکي. د کریپټوکرنسۍ صرافۍ کولای شوي هغو مالکینو ته لومړیتوب ورکړي چې د فیس له مخې یې اړتیا مالومېږي چې باید په غوښتل شوي وخت کې ترسره شي. 

یو شمېر دغه کریپټوکرنسۍ د راکړې ورکړې هېڅ فیس نه لري او انتقالات یې د کار د اثبات او همدارنګه د سپم ضد میکانېزم له مخې لومړیتوب مومي. &lt;ref&gt;{{cite web|title=Bitcoin Avg. Transaction Fee Chart|url=https://bitinfocharts.com/comparison/bitcoin-transactionfees.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181019113209/https://bitinfocharts.com/comparison/bitcoin-transactionfees.html|archive-date=19 October 2018|access-date=25 October 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Consumer oriented metrics for the Ethereum gas market|website=ETH Gas Station|url=https://ethgasstation.info/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20181026064457/https://ethgasstation.info/|archive-date=26 October 2018|access-date=25 October 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;scalabilityOfBitcoinAndNano&quot;&gt;{{Citation|title=Scalability of the Bitcoin and Nano protocols: a comparative analysis|date=2018|url=http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1229650/FULLTEXT02.pdf|publisher=Blekinge Institute of Technology|language=en-US|access-date=18 December 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;”comparativeAnalysis”&quot;&gt;{{Citation|last1=Pervez|first1=Huma|title=2018 12th International Conference on Open Source Systems and Technologies (ICOSST)|date=19 December 2018|pages=27–34|chapter=A Comparative Analysis of DAG-Based Blockchain Architectures|publisher=IEEE|language=en-US|doi=10.1109/ICOSST.2018.8632193|isbn=978-1-5386-9564-7|last2=Muneeb|first2=Muhammad|last3=Irfan|first3=Muhammad Usama|last4=Haq|first4=Irfan Ul|s2cid=59601449}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;blockchainCompared&quot;&gt;{{Citation|last1=Bencic|first1=Federico Matteo|title=2018 IEEE 38th International Conference on Distributed Computing Systems (ICDCS)|date=26 April 2018|pages=1569–1570|chapter=Distributed Ledger Technology: Blockchain Compared to Directed Acyclic Graph|publisher=University of Zagreb|language=en-US|arxiv=1804.10013|doi=10.1109/ICDCS.2018.00171|isbn=978-1-5386-6871-9|last2=Podnar Zarko|first2=Ivana|s2cid=13741873}}&lt;/ref&gt;

=== تبادله ===
د کریپټوکرنسۍ صرافۍ پیرودونکو ته د دې شونتیا برابروي چې خپلې کوډ لرونکې پیسې په نور ډول شتمنیو، لکه حکمي پیسو (طلا، نقره...) واړوي او یا یې هم په بدل کې نور ډوله ډیجیټل پیسې واخلي. &lt;ref&gt;[https://news.cxihub.com/banks-should-be-allowed-to-trade-crypto-aaee5a23c5ad Banks Should Be Allowed to Trade Crypto] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211102044952/https://news.cxihub.com/banks-should-be-allowed-to-trade-crypto-aaee5a23c5ad?gi=bb64c7b5062f |date=2021-11-02 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211102044952/https://news.cxihub.com/banks-should-be-allowed-to-trade-crypto-aaee5a23c5ad?gi=bb64c7b5062f|date=2 November 2021}}, news.cxihub.com, 1 November 2021&lt;/ref&gt;

=== اټومي مبادله (نه تجزیه کېدونکې مبادله) ===
اټومي مبادله هغه میکانېزم دی چې له مخې یې یوه کریپټوکرنسي په مستقیم ډول په بله ډیجیټل کرنسي تبادله کېږي. په دغه ډول مبادله کې درېیم ګړي باور وړ کس یا صرافیو ته اړتیا نه پېښېږي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Xu|first1=Jiahua|last2=Ackerer|first2=Damien|last3=Dubovitskaya|first3=Alevtina|title=A Game-Theoretic Analysis of Cross-Chain Atomic Swaps with HTLCs|url=https://ieeexplore.ieee.org/document/9546449|website=2021 IEEE 41st International Conference on Distributed Computing Systems (ICDCS)|pages=584–594|doi=10.1109/ICDCS51616.2021.00062|date=July 2021|arxiv=2011.11325|isbn=978-1-6654-4513-9|s2cid=227126965}}&lt;/ref&gt;

=== د صرافۍ اتومات ماشینونه ===
د روبوکوین بنسټ اېښودونکي د ۲۰۱۴ زکال د فبروري په شلمه د بیټ کوین لومړنۍ د صرافۍ اتومات ماشین فعال کړ. په آسټین او تکزاس کې نصب شوي دغه اتومات ماشینونه د بانکونو د صرافۍ اتومات ماشینونو ته ورته دي، خو د دولت له خوا د صادر شوو پیژندپاڼو لکه د پاسپورت یا ډرایوري د لایسنس د سکن په موخه سکنرونه لري څو د ګټه اخیستونکو هویت تائید کړي. &lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/us-bitcoin-robocoin-idUSBREA1H05F20140218 First U.S. Bitcoin ATMs to open soon in Seattle, Austin] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151019092802/http://www.reuters.com/article/2014/02/18/us-bitcoin-robocoin-idUSBREA1H05F20140218|date=19 October 2015}}, Reuters, 18 February 2014&lt;/ref&gt;

==د قانون په ډګر کې==

=== ورک کېدل، غلا او چل ول ===
د ۲۰۱۴ زکال په فبروري میاشت کې د نړۍ د بیټ کوین تر ټولو لویې صرافۍ Mt. Gox اعلان وکړ چې له سقوط سره مخامخ شوې. په ډېر احتمال سره د غلا له امله چې د دغه شرکت د ادعا له مخې د خپلو پېرودونکو نږدې ۷۵۰۰۰۰ بیټ کوینونه یې له لاسه وتلي. دغه شمېر د ټولو موجودو بیټ کوینونو نږدې ۷ سلنه جوړاوه چې په ټولیزه بڼه یې ۴۷۳ میلیون ډالر ارزښت درلود. Mt. Gox هکران د انتقالاتو د لوګاریتمونو په برخه کې د ستونزو جوړولو له امله د دغې چارې مسئول وبلل. له دغې پېښې ورسته د بیټ کوین قیمت د هغه له لوړې کچې څخه چې په ډسمبر میاشت کې ۱۱۶۰ ډالر وه په فبروري کې ۴۰۰ ډالرو ته راولوېده. &lt;ref&gt;[https://www.bloomberg.com/news/2014-02-28/mt-gox-exchange-files-for-bankruptcy.html Mt. Gox Seeks Bankruptcy After $480 Million Bitcoin Loss] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150112234804/http://www.bloomberg.com/news/2014-02-28/mt-gox-exchange-files-for-bankruptcy.html|date=12 January 2015}}, Carter Dougherty and Grace Huang, Bloomberg News, 28 February 2014&lt;/ref&gt;

=== کوډ لرونکو پیسو ته اړوندې ځان وژنې ===
هغه مهال چې د ۲۰۱۸ زکال په اګست میاشت کې د کریپټوکرنسۍ بازار سقوط وکړ، دغه بازار ته د اړوندو پانګوالو د ځان وژنې کچه لوړه شوه. دغه وضعیت په ځانګړې توګه په کوریا کې د کړکېچ کچې ته ورسېد، ځکه د کریپټو سوداګر د «ځان وژنو» شاهد و. په ریډېټ کې د کریپټوکرنسۍ یوې ټولنې آن له زیان من شوو پانګوالو سره د هغوی د ځان وژنې څخه د مخنیوي په موخه په مرستې کولو پیل وکړ.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=15 June 2021|title=Are Crypto-Related Suicides A Real Problem? {{!}} Js Magazine|url=https://www.jumpstartmag.com/are-crypto-related-suicides-a-real-problem/|access-date=2 May 2022|language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Chinese Bitcoin Trader Commits Suicide after Losing 2,000 BTC on 100x Leverage Bet|url=https://finance.yahoo.com/news/chinese-bitcoin-trader-commits-suicide-121816354.html|access-date=2 May 2022|website=finance.yahoo.com|language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last1=Evans|first1=Holly|last2=Sharman|first2=Laura|date=17 February 2022|title=Bitcoin trader, 23, takes own life after break-up and losing all his money|url=https://www.mirror.co.uk/news/uk-news/heartbroken-man-took-life-after-26260173|access-date=2 May 2022|website=mirror|language=en}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>rpcwmz3m68x7rg0i3jpc72i3bbr5pip</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تهمت/تور پورې کول</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61759</id>
    <revision>
      <id>369384</id>
      <parentid>359513</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T22:51:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15468" sha1="4ou3104a3zlzhxq8iheh5r5a8vlq0ek" xml:space="preserve">تهمت (چې د تور پورې کولو، سپکاوي، بهتان او یا توهین کولو په توګه هم پېژندل کېږي) د بل چا په اړه د ناسمو څرګندونو کتبي یا شفاهي ابلاغ کولو ته ویل کېږي چې په ناحق توګه د هغوی شهرت ته زیان اړوي او معمولا جرم یا جنایت ګڼل کېږي. په یو شمېر هېوادونو کې کېدای شي یوه واقعي بیانیه هم د تهمت په توګه په پام کې ونیول شي. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lawreform.ie/publications/data/volume8/lrc_61.html|title=The Law Reform Commission of Ireland – Consultation Paper on the Civil Law of Defamation|at=item 360 in bold|archive-url=https://web.archive.org/web/20090808095835/http://www.lawreform.ie/publications/data/volume8/lrc_61.html|archive-date=8 August 2009|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.law.cornell.edu/wex/defamation|title=Defamation|website=Legal Information Institute}}&lt;/ref&gt;

د عرفي حقوقو (کامن لا) له مخې د یو تهمت د رامنځته کېدو په موخه باید یوه ادعا ناسمه وي او له هغه چا پرته چې تور پرې پورې کېږي بل چاته وویل شي. د عرفي حقونو یو شمېر قضایي برخې ویل کېدونی تهمت ته د سپکاوي کولو په نوم ورکولو او په رسنیو کې د چاپي کلماتو یا انځور په کارولو تهمت ته د تور په نوم ورکولو د دغو دوه ډولو ترمنځ توپیر قایلېږي. په متحده ایالاتو کې د کاذب نور په نامه حقوق د هغو څرګندونو له امله چې له تخنیکي پلوه ناسمې نه دي خو ګمراه کوونکې دي د متضرر حقوق خوندي کوي. &lt;ref name=&quot;JapanDefamation2&quot;&gt;Ellen M. Smith, Reporting the Truth and Setting the Record Straight: An Analysis of U.S. and Japanese Libel Laws, 14 MICH. J. INT'L L. 871 (1993). [https://core.ac.uk/download/pdf/232702618.pdf PDF]&lt;/ref&gt;

په یو شمېر قضایي حوزو کې تهمت یا تور پورې کول جرم ګڼل کېږي. د ملګرو ملتونو د بشري حقونو کمېټې په ۲۰۱۲ زکال کې حکم ورکړ چې د فیلیپین هېواد د افترا یا تهمت قانون د مدني او سیاسي حقونو د نړیوال میثاق له ۱۹ مې مادې سره په ټکر کې دی او استدلال یې وکړ چې «دولتي اړخ باید د تهمت جرم شمېرلو ته [ژمن واوسي]». په [[سعودي عربستان]] کې د تروریزم اړوند قانون له مخې په دولت یا پخواني او برحال واکمن باندې تور پورې کوونکي ته جزا ورکول کېږي.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/technology/5230776.stm|title=BBC News, reporting the comments of Professor Michael Geist, 31 July 2006|work=BBC News|date=31 July 2006|access-date=7 September 2010}}&lt;/ref&gt;

== لنډه کتنه ==
تر ۲۰۱۷ زکال پورې د یونسکو بنسټ نږدې ۱۳۰ غړو هېوادونو د تور پورې کولو اړوند جنايي قوانین وساتل. په ۲۰۱۷ زکال کې د اروپا د امنیت او همکارۍ سازمان (OSCE) د رسنیو له آزادۍ څخه د استازولۍ دفتر په غړو هېوادونو کې مقدساتو ته د سپکاوي او د هغو پر ضد قوانینو اړوند راپور خپور کړ چې موندلې یې وه د دغه بنسټ له ۵۷ غړو هېوادونو څخه په ۴۲ هېوادونو کې (۳ پر څلور هېوادونو کې) تور پورې کول جرم ګڼل کېږي. د دغه راپور له مخې په ډیری دغو قوانینو کې د دولت مشرانو، دولتي چارواکو، دولتي بنسټونو او خپله دولت پر وړاندې د انتقادي نشریاتو یا څرګندونو اړوند شدیدو مجازاتو شتون درلود. دغه راپور همدارنګه څرګندوله چې د اروپا د امنیت او همکارۍ سازمان په نږدې یو په دریمه غړو هېوادونو کې مقدساتو او دین ته د سپکاوي کولو اړوند قوانین شتون لري؛ چې په ډېری مواردو کې مقدساتو او مذهب ته سپکاوی د کرکې رامنځته کوونکو څرګندونو له عناصرو سره ترکیب کېږي. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|title=World Trends in Freedom of Expression and Media Development Global Report 2017/2018|publisher=UNESCO|year=2018|url=http://www.unesco.org/ulis/cgi-bin/ulis.pl?catno=261065&amp;set=005B0BC365_3_169&amp;gp=1&amp;lin=1&amp;ll=1|pages=202}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Griffen, Scott. 2017. Defamation and Insult Laws in the OSCE Region: A Comparative Study. Organization for Security and Co-operation in Europe. Available at &lt;&lt;nowiki&gt;http://www&lt;/nowiki&gt;. osce.org/fom/303181?download=true&gt;. Accessed 23 June 2017.&lt;/ref&gt;

په افریقا کې د یونسکو بنسټ حد اقل څلور غړو هېوادونو له ۲۰۱۲ زکال څخه تر ۲۰۱۷ زکال پورې تور پورې کول جرم وباله. د بشر او خلکو د حقونو افریقايي محکمې د بورکینا پاسو جمهوریت پر وړاندې د لوه ایسا کوناته (Lohé Issa Konaté) په قضیه کې په حکم ورکولو سره په دغه سیمه کې بندي کول د تور پر وړاندې مشروع جزا او تور پورې کول یې د بشر او خلکو د حقونو په اړه د افریقايي منشور (ACHPR)، د سیاسي او مدني حقونو اړوند نړیوال میثاق (ICCPR) او د لویدیځو افریقايي هېوادونو د اقتصادي ټولنې د هوکړې (ECOWAS) څخه سرغړونه وبلله. 

د نړۍ په هر ګوټ کې هېوادونو آنلاین محتوا ته د قوانینو په پراختیا سره د تهمت کولو د جرم شمېرلو په برخه کې ګامونه اخیستي. د سایبري جرمونو او ترهګرۍ ضد قوانین چې په ټوله نړۍ کې تصویب شوي محاکمو ته د وبلاګ لیکونکو د راکشولو لامل ګرځېدلي او یو شمېر یې آن په بند کې دي. د بیان د آزادۍ لپاره د ملګرو ملتونو د سازمان، د اروپا د امنیت او همکاریو سازمان، د امریکايي هېوادونو بنسټ (OAS) او د بشر او خلکو د حقونو لپاره د افریقایي کمیسیون ځانګړو خبریالانو د ۲۰۱۷ زکال په مارچ میاشت کې د ګډې اعلامیې په ورکولو سره څرګنده کړه چې «د مبهمو نظریاتو پر بنسټ د اطلاعاتو بشپړ ممنوعیت له دې ډلې «غلط خبرونه» یا «غیر عیني اطلاعات» د بیان د آزادۍ د محدودیتونو له نړیوالو معیارونو سره په ټکر کې دی... او باید لغو شي». 

== د قضایي حوزو پر بنسټ قوانین ==

=== په نړیواله کچه ===
د مدني او سیاسي حقونو اړوند د ملګرو ملتونو سازمان د نړیوال میثاق ۱۷ مه ماده څرګندوي چې:

# هېڅوک نه باید په خصوصي حریم، کورنۍ، کور یا خپلو مکاتباتو کې د خپل سرې یا غیرقانوني مداخلي سره مخ شي او یا یې هم په آبرو او حیثیت باندې غیرقانوني برید وشي.
# هر څوک حق لري د دغه ډول مداخلاتو یا بریدونو پر وړاندې د قانون له ملاتړ برخمن واوسي. 

=== آسیا ===

==== آذربایجان ====
په آذربایجان کې د تور پورې کولو د جرم (د اذربایجان د جزایي قانون ۱۴۷ ماده) له امله تور پورې کوونکی ته جریمه «د حد اقل معاش ۵۰۰ چنده جریمه»، ۲۴۰ ساعته عامه کار، تر یو کال پورې اصلاحي کار او یا هم تر ۶ میاشتو بند ټاکل کېږي. که چېرې په قرباني باندې د جرم (د شدید یا ډېر زیات شدید جرم) د ارتکاب تور پورې شوی وي؛ جزا یې تر دریو کالو بند پورې زیاتېږي (د ۱۴۷ مادې دویم بند). &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.coe.int/t/dghl/standardsetting/media/Doc/DH-MM(2003)006rev_fr.asp#P281_18801|title=European Council – Laws on Defamation (English version) – Section Azerbaijan|publisher=Coe.int|access-date=2010-09-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.legislationline.org/download/action/download/id/1658/file/4b3ff87c005675cfd74058077132.htm/preview|title=Criminal Code of the Azerbaijan Republic (English)|publisher=Legislationline.org|access-date=2010-09-07|تاريخ الأرشيف=2015-08-13|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20150813035757/http://www.legislationline.org/download/action/download/id/1658/file/4b3ff87c005675cfd74058077132.htm/preview|url-status=dead|خونديځ نېټه=2015-08-13|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20150813035757/http://www.legislationline.org/download/action/download/id/1658/file/4b3ff87c005675cfd74058077132.htm/preview|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20150813035757/http://www.legislationline.org/download/action/download/id/1658/file/4b3ff87c005675cfd74058077132.htm/preview|archive-url=https://web.archive.org/web/20150813035757/http://www.legislationline.org/download/action/download/id/1658/file/4b3ff87c005675cfd74058077132.htm/preview}}&lt;/ref&gt;

د تهمت کولو اړوند د اروپا د امنیت او همکاریو د سازمان د راپور له مخې «اذربایجان په پام کې لري چې د تهمت اړوند مواد له جزایي قانون لرې او په مدني قانون کې یې وساتي».&lt;ref&gt;[http://www.osce.org/documents/rfm/2005/03/4361_en.pdf OSCE report – Libel and Insult Laws] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100216000503/http://www.osce.org/documents/rfm/2005/03/4361_en.pdf|date=16 February 2010}} (see page 19)&lt;/ref&gt;

==== چین ====
د [[چین د خلکو جمهوریت|چین]] خلق جمهوریت د جزايي قانون (中华人民共和国刑法) ۲۴۶ ماده د شدید تور پورې کولو مجازات د شکایت په صورت کې حد اکثر درې کاله بند ښوولی؛ خو د دولت اړوند بیا د شکایت شرط ته اړتیا نشته. 

=== هند ===
د هند داساسي قانون له مخې د بیان د آزادۍ په اساسي حق (د اساسي قانون ۱۹ مه ماده) کې یو شمېر معقول محدودیتونه شاملېږي. &lt;ref&gt;[http://www.cecc.gov/pages/newLaws/criminalLawENG.php Criminal Law of the People's Republic of China] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100803234710/http://www.cecc.gov/pages/newLaws/criminalLawENG.php |date=2010-08-03 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210920234620/https://www.cecc.gov/resources/legal-provisions/criminal-law-of-the-peoples-republic-of-china|date=3 August 2010}}, Congressional-Executive Commission on China.&lt;/ref&gt;

په دې بنسټ د جرمي افترا په موخه، «معقول محدودیتونه» د هند د جزایي قانون (۱۸۶۰ زکال) په ۴۹۹ برخه کې تعریف شوي دي. دغه برخه تهمت تعریف کوي او ۱۰ هغه ځانګړنې ټاکي چې له مخې یو بیان تهمت نه بلل کېږي. د دغې برخې له مخې یو بیان هغه مهال تهمت بلل کېږي «کله چې کلمات په لیکلي او یا شفاهي ډول، یا هم په نښو او لید وړ نندارې له مخې یو چا ته د زیان رسولو په موخه نشر شي او تور پورې کوونکی پوهېږي چې دغه ډول څرګندونې د مقابل لوري شهرت ته زیان رسوي». په هند کې د تهمت دوسیه کېدای شي د جزایي قوانینو، مدني قانون او یا هم د سایبري جرایمو د قانون له مخې په ګډه یا په جلا توګه جوړه شي. &lt;ref name=&quot;JudicialYuanRuling772000&quot;&gt;https://www2.judicial.gov.tw/FYDownload/en/p03_01_printpage.asp?expno=509 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230405052627/https://www2.judicial.gov.tw/FYDownload/en/p03_01_printpage.asp?expno=509 |date=2023-04-05 }} Judicial Yuan Interpretation No. 509] translated by Joe Y.C. Wu.&lt;/ref&gt;

د تور پورې کولو جزا تر دوه کالو پورې عادي بند یا نغدي جریمه او یاهم دواړه دي. په دغه هېواد کې تهمت پورې کول یو ثابتېدونکی، د قانوني لاسرسي وړ او مرکب جرم بلل کېږي. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Taiwan needs to decriminalise libel|url=https://taipeitimes.com/News/editorials/archives/2022/01/26/2003772076|website=Taipei Times|author=Huang Yu Zhe|date=26 January 2022|access-date=30 May 2022}}&lt;/ref&gt;

=== اروپا ===

==== ډنمارک ====
په [[ډنمارک]] کې تور پورې کول جرم دی، هماغه ډول چې د ډنمارک د جزایي قانون په ۲۶۷ ماده کې تعریف شوی، د قرباني له خوا د څېړنې په پیلولو سره تر شپږ میاشتو بند یا نغدي جریمه له ځان سره لري. له دې سربېره د ۲۶۶ مادې ب بند په عامه چاپېریال کې د نژاد، رنګ، ملیتي یا قومي بنسټ، مذهب یا «جنسي تمایلاتو» له مخې د تور پورې کولو لپاره حد اکثر ۲ کاله بند ټاکل شوی.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.coe.int/t/dghl/standardsetting/media/Doc/DH-MM(2003)006rev_fr.asp#P574_48325|title=European Council – Laws on Defamation (English) – Section Denmark|publisher=Coe.int|access-date=2010-09-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.osce.org/documents/rfm/2005/03/4361_en.pdf OSCE report on defamation laws (English)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100216000503/http://www.osce.org/documents/rfm/2005/03/4361_en.pdf|date=16 February 2010}} (see page 51, item 6)&lt;/ref&gt;

==== فرانسه ====
په فرانسه کې تهمت پورې کول یو جنايي جرم دی چې «د هغې ادعا یا واقعیت په توګه چې د یو شخص یا ارګان شهرت او عزت ته په اړوند بللو هغو ته زیان رسوي» تعریف کېږي. د تهمت د تور ادعا هغه مهال سپکاوی بلل کېږي چې هېڅ واقعیت ونلري یا دا چې ادعا شوي حقایق د تائید وړ نه وي. 

==== رومانیا ====
له ۲۰۲۲ زکال راهیسې په دغه هېواد کې د تهمت، تور یا بهتان په توګه کوم جرم شتون نه لري. &lt;ref&gt;Mona Scărișoreanu, [http://www.romanialibera.ro/actualitate/eveniment/romania--printre-putinele-state-europene-care-au-dezincriminat-insulta-si-calomnia-330829 România, printre puținele state europene care au dezincriminat insulta și calomnia], în ''România Liberă'', 31 martie 2014; accesat la 5 octombrie 2015.&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>4ou3104a3zlzhxq8iheh5r5a8vlq0ek</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د جغرافيې تاريخ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61927</id>
    <revision>
      <id>369400</id>
      <parentid>301384</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T00:09:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13445" sha1="638ahbqye6qgbj9d7k3oxfjbmuy9cl2" xml:space="preserve">

د جغرافيې تاريخ د جغرافيې زيات تاريخونه رانغاړي، چې د وخت په تېرېدو سره او د بېلابېلو کلتوري او سياسي ډلو تر منځ يې توپير کړی دی. په يو څه وروستيو پرمختګونو کې جغرافيه يو بېل پوهنيز سمون يا روزنه باندې بدله شوې ده. جغرافيه “Geography” له يوناني (γεωγραφία – ''geographia'') څخه اخيستل شوی دی، چې په لفظي ډول «د ځمکې ليکنې» معنا لري او د ځمکې په اړه تشرېح يا ليکنې ته وايي. لومړنی شخص چې د جغرافيه “geography” ويی يې وکاروه، له ميلاد څخه مخکې (۲۷۶ – ۱۹۴) کې ايراتوستينس (Eratosthenes) و. که څه هم د جغرافيې د پېژندلو وړ لارو چارو لپاره ثبوت شته چې د يادې اصطلاح له کارونې څخه مخکې وختونو پورې تړاو لري. لکه: کارتوګرافي يا نقشه جوړونه. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=geography|title=Online Etymology Dictionary|publisher=Etymonline.com|access-date=2009-04-17}}&lt;/ref&gt;

== مصر ==
د لرغوني مصر پېژندل شوې نړۍ د نيل سيند د مرکز او نړۍ د ياد سيند پر بنسټ وګڼله. ختيځ او لويديځ ته بېلابېلې ابادۍ پېژندل شوې وې او د بېلابېلو خدايانو (لکه: سيوا د امون لپاره) ځايونه ګڼل کېدل. سويل لورې ته د کوشيتيک “Kushitic” سيمه پرته ده، چې د څلورم لوی ځړوبي يا ابشار په توګه پېژندل شوې ده. پونټ “Punt” سويل لور ته د سور سمندر (Red Sea) د سواحلو په اوږدو کې پرته سيمه وه. راز راز اسيايي وګړي د ريټينيو “Retenu”، کاناان “Kanaan”، کيو “Que”، هاررانيو “Harranu” يا خاټي يا هايټيټيس “Khatti (Hittites)” په نومونو پېژندل کېدل. په ګڼو وختونو، په ځانګړي ډول وروستۍ برونز دوره کې مصريانو له بابل”Babylonia”  او ايلم “Elam” سيمو سره سوداګريزې او سياسي اړيکې درلودې. مديترانې [سمندر] ته «ستر شين:the Greet Green» ويل کېده او په اړه يې عقيده وه، چې د نړۍ د دوراني يا رانغاړونکي سمندر برخه وي. اروپا نامعلومه وه، که څه هم ښايي په فنيقي وختونو کې د مصري نړۍ ليد برخه شوې وي. د اسيا لويديځ ته د کيفټيو “Keftiu” سيمې پرتې دي، چې ښايي کريټي “Crete” او مايسيني “Mycenae” سيمې دي. د يادې سيمې په اړه فکر کېده، چې د ټاپوګانو د هغه ځنځير برخه وه، چې قبرس “Cyprus”، کريټي، سيسلي “Sicily” او وروسته ښايي سردينيا “Sardinia”، کورسيکا “Corsica” او بالاريکس “Baearics” يې له افريقا سره يو ځای کړل. &lt;ref&gt;Montet, Pierre (2000), &quot;Eternal Egypt&quot;(Phoenix Press)&lt;/ref&gt;

== بابل ==
د نړۍ د تر ټولو لرغونې پېژندل شويو نقشو نېټه له ميلاد څخه مخکې نهمې پېړۍ لرغوني بابل ته ورګرځي. د نړۍ تر ټولو غوره پېژندل شوې بابلي نقشه که څه هم له ميلاد څخه مخکې د ۶۰۰ کال د “Imago Mundi” په نوم ده. د ايکهارډ يونګر “Eckhard Unger” له لورې بيارغول شوې نقشه د بابل ښار پر فرات “Euphrates” باندې ښيي، ګردچاپېره يې دايروي وچې سيمې دي چې اشور “Assyria” او يورارټيو “Urartu” او ځيني ښارونه ښايي چې په خپل وار سره د يو تريخ يا خونړي سيند (اقيانوس) له لورې رانغاړل شوی دی او شا او خوا ته يې اوه ټاپوګان داسې ترتيب شوي دي، چې يو اوه ټکي ستوری جوړوي. د سيمو اړوند متن د رانغاړونکي سمندر تر شا د اوه باندنيو سيمو يادونه کوي.&lt;ref name=&quot;Kurt A. Raaflaub &amp; Richard J. A. Talbert 2009 147&quot;&gt;{{Cite book|title=Geography and Ethnography: Perceptions of the World in Pre-Modern Societies|author=Kurt A. Raaflaub &amp; Richard J. A. Talbert|publisher=[[John Wiley &amp; Sons]]|year=2009|isbn=978-1-4051-9146-3|page=147}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Siebold, Jim [http://www.henry-davis.com/MAPS/Ancient%20Web%20Pages/103.html Slide 103] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180929083127/http://www.henry-davis.com/MAPS/Ancient |date=2018-09-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180929083127/http://www.henry-davis.com/MAPS/Ancient |date=2018-09-29 }} via henry-davis.com – accessed 2008-02-04&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Imago Mundi's Logo the Babylonian Map of the World|author=Catherine Delano Smith|journal=Imago Mundi|volume=8|date=1996|pages=209–211|jstor=1151277|doi=10.1080/03085699608592846}} pp.209&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|first=Irving|last=Finel|title=A join to the map of the world: A notable discover|year=1995|pages=26–27}}&lt;/ref&gt; 

د “Imago Mundi” نقشې خلاف د نړۍ يوه پخوانۍ بابلي نقشې، چې نېټه يې له ميلاد څخه مخکې ۹ پېړۍ ته رسېږي، بابل د نړۍ له مرکز څخه يو څه زيات شمال لور ته انځور يا رسم کړ، که څه هم معلومه نه ده چې مرکزي سيمه کومه ګڼل شوې وه. &lt;ref name=&quot;Kurt A. Raaflaub &amp; Richard J. A. Talbert 2009 147&quot; /&gt;

== يوناني-رومي نړۍ ==
لرغوني يونانيان هومر “Homer” د جغرافيې بنسټګر بولي. د الياد “Iliad” او Odyssey په نومونو د نوموړي حماسي کيسې په ادبياتو پورې تړاو درلود، مګر دواړه يې د جغرافيوي معلوماتو لويه برخه لري. هومر څرګندوي چې دايروي يا ګرده نړۍ د يو لوی سمندر په واسطه رانغاړل شوې ده. د نوموړي کارونه ښيي چې يونانيانو له ميلاد څخه مخکې اتمه پېړۍ کې د ختيځ مديترانې د جغرافيه په اړه د پام وړ پوهه درلوده. د هومر ايلياد او اوديسي شعرونه د پراخه شمېر ځايونو نومونه او تشرېحات لري، مګر د زياترو لپاره دا معلومه نه ده، چې اصلي ځای که کوم وي؛ کوم ځای ته ويل کېږي. &lt;ref&gt;Strabo, ''Geography'', I, 1.&lt;/ref&gt;

د ماليتس سيمې تېلېس “Thales of Miletus” يو له هغو لومړنيو نامتو فيلسوفانو څخه دی، چې د نړۍ د بڼې په اړه يې د حېرانتيا چاره يا معجزه کړې ده. نوموړي وړانديز وکړ چې نړۍ د اوبو پر سر ده او ټول شيان له هغې څخه وده کوي. هغه د ستورپوهنې او رياضي اړوند زيات قواعد هم رامنځته کړل، چې په پوهنيز ډول د جغرافيې څېړلو ته به لاره هواره کړي. د تېلېس ځايناستی اناکسيمېنډر “Anaximander” هغه لومړنی پېژندل شوی شخص دی، چې د پېژندل شوې نړۍ د ميزان يا درجه بندۍ نقشې د جوړولو هڅه يې کړې ده او همدرانګه يې لرغوني يونان “Ancient Greece” ته يې عقربه وروپېژندله. 

د ميلېتس هيکاتيوس “Hecataeus of Miletus” د جغرافيې يوه توپيري يا بېله بڼه رامنځته کړه. نوموړي د پخوانيو کارونو او د مېلېتس بوخت بندر له لارې راغليو کښتۍ چلوونکو سره د خبرو يو ځای کولو په واسطه له تېلېس او اناکسيمېنډر له هغو رياضيکي محاسبو څخه ډډه وکړه، چې د نړۍ په اړه يې له هغوی څخه زده کړي وو. د همدې دلايلو پر بنسټ نوموړي د هغه څه په اړه يو بشپړ نثري دليل وليکه، چې د نړۍ په توګه پېژندل کېده. يو ورته او يوازينی کار چې زياتره يې نن ورځ هم پايي د هرودوت تاريخونه “Herodotus Histories” په نوم کتاب دی. په داسې حال کې چې ياد کتاب په لومړني ډول د تاريخ په اړه دی، مګر بډايه جغرافيوي معلومات لري، چې د پېژندل شوې نړۍ زياته برخه پوښي. مصر، سيتيا، ايران، کوچنۍ اسيا او د هند د يادونې په ګډون ټول په کې تشرېح شوي دي. د افريقا په اړه سپړنه يا تشرېح په ټوله کې ځکه د بحث وړ يا متنازع ده، چې هرودوت يې د سمندر له لورې رانغاړل شوې سيمې په توګه بيانوي. که څه هم نوموړی د فنيقي وګړو په اړه څرګندوي، چې له ميلاد څخه مخکې ۶ پېړۍ کې يې د افريقا شا او خوا سمندري سفرونه کول، مګر د اروپا د وروستي تاريخ د ډېری برخې له لارې د هند سمندر په اړه فکر کېده، چې يو دننی يا داخلي سمندر دی او د افريقا سويلي برخه د اسيا له لويديځې برخې سره د يو ځای کېدلو په موخه نږدې په سويل کې پوښل کېږي. لويديځو نقشه کښونکو د “Vasco da Gama” په واسطه د افريقا ګردچاپېره د سمندرې يون تر مودې پورې له يادو معلوماتو څخه په بشپړ ډول تېر نه شول. که څه هم ځيني دا نظر لري چې د هند په شان د ځينو سيمو په اړه معلومات يا تشرېحات په بشپړ ډول خيالي دي. په هر حال، هرودوت د جغرافيې په اړه مهمې کتنې يا مشاهدې وکړې. هغه لومړنی شخص دی، چې د هغې پروسې يادونه يې کړې ده، چې په واسطه يې لوی سيندونه لکه نيل دلتا ګانې جوړوي. همدارنګه هرودوت لومړنی شخص دی، چې د کتنې په توګه يې ثبت کړل چې بادونه له سړو سيمو څخه ګرمو سيمو پر لور د لګېدلو يا الوتلو ميلان لری. &lt;ref&gt;James Rennell. The geographical system of Herodotus, examined and explained, by a comparison with those of other ancient authors and with modern geography. Bulmer, 1800. [https://books.google.com/books?id=_LZIAAAAcAAJ&amp;pg=PA672 p672]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[iarchive:ancienthistoryh00herogoog|The Ancient History of Herodotus]] By Herodotus. p200. (cf., Asia is well inhabited; but from India eastward the whole country is one vast desert, unknown and unexplored).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[iarchive:dieumsegelungafr00ml|Die Umsegelung Afrikas]] durch phönizische Schiffer ums Jahr 600 v. Chr. Geb (1800)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The Cambridge History of the British Empire. CUP Archive, 1963. [https://books.google.com/books?id=ISg9AAAAIAAJ&amp;pg=PA56 p56]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Die umsegelung Asiens und Europas auf der Vega. Volume 2. By Adolf Erik Nordenskiöld. [[iarchive:bub_gb_8-SfAAAAMAAJ/page/n173|p148]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Geographical thought. By Lalita Rana. Concept Publishing Company, 2008. p6&lt;/ref&gt;

فيثاغورث ښايي لومړنی شخص و، چې دې استدلال له مخې يې د کروي نړۍ وړانديز وکړ، چې کره تر ټولو بشپړه بڼه وه. دا نظريه د اپلاتون له خوا ومنل شوه او ارستو يې د تاييدولو په موخه ازمايښتي ثبوت وړاندې کړ. نوموړي يادونه وکړه، چې د خسوف پر مهال د ځمکې سيوری له هرې زاويې څخه (اسمان څنډې يا په اسمان کې لوړې زاويې ته نږدې) منحني یا کږېږي او همدارنګه شمال ته د حرکت کولو پر مهال د ستورو لوړوالی زياتېږي. د “Cnidus”په نوم پوه چې د  “Eudoxus”له سيمې څخه دی، د عرض البلد پر بنسټ د لمر له لورې د رامنځته کېدونکو بېلابېلو اقليمي سيمو د څرنګوالي تشرېح کولو په موخه د کرې نظريې څخه ګټه واخېستله. دا چاره پر پينځو سيمو باندې د نړۍ د وېش په اړه د يونانيانو د باور لامل شوه. په هر قطب کې يوه بې خيره سړه سيمه وه. په داسې حال کې چې د افريقا د لويې دښتې “Sahahra” له تودوخې څخه د قياس له مخې پايله تر لاسه کېږي چې د استوا کرښې ته نږدې سيمه نه زغمېدونکې ګرمه وه. د دې لويو يا بې شانه سيمو تر منځ شمالي او سويلي دواړو نيمو کرو د انسان د اوسېدنې لپاره مناسب معتدل کمربند درلود. 

== سرچينې ==</text>
      <sha1>638ahbqye6qgbj9d7k3oxfjbmuy9cl2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ميهېل کوګالنيسيانيو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62033</id>
    <revision>
      <id>369445</id>
      <parentid>281052</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T03:41:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16916" sha1="e214lsjb2ima8ulixdiakll4gwzuh3k" xml:space="preserve">{{Infobox person}}

ميهېل کوګالنيسيانيو د ميهېل کوګالنيسيانيو، مايکل ډي کوګالنيچن په نوم هم يادېږي، چې د ژوند موده يې د ۱۸۱۷ ز کال د سپټمبر له ۶ څخه د ۱۸۹۱ ز کال د جولای تر لومړۍ نېټې پورې وه. نوموړی د رومانيا د ليبرال دولتي چارو پوه، وکيل، تاريخپوه او ورځپاڼه ليکونکی و، چې د ډومنېټور الکساندريا لون کيوزا (''Domnitor'' Alexandru Ioan Cuza) تر مشرۍ لاندې د دانيوب د شهزاده تر واک لاندې سيمو د ۱۸۵۹ ز کال له اتحاديې څخه وروسته د ۱۸۶۳ ز کال د اکتوبر پر ۱۱ نېته د رومانيا لومړی وزير شو او وروسته يې د لومړي کارل “Carol I” تر مشرۍ لاندې د باندنيو چارو د وزیر په توګه خدمت وکړ. هغه د کيوزا او کارول تر مشرۍ لاندې څو ځله د کورنيو چارو وزير و. د خپلې دورې له خورا نفوذ لرونکو روښانفکرانو څخه و. کوګالنيسيانيو د خپل ژوند د ډېرې مودې لپاره د منځلاري ليبرال يا خپلواکي غوښتونکي بهير تر څنګ د شهزاده ميهېل سټورډزا “Prince Mihail Sturdza” د ياور په توګه خپل سياسي مسلک پيل کړ. په داسې حال کې چې د “Iasi” نندارځي د مشر په توګه يې خدمت کاوه او له شاعر واسيل الکساندري “Vasile Alecsandri” او فعال ايون ګيکا “Ion Ghica” سره يې په ګډه ډېرې خپرونې خپرولې. د “Dacia Literara” په نوم د لوړ نفوذ لرونکې مجلې له مديريت کولو او “Academia Mihaileana” کې د پروفيسور په توګه له خدمت وروسته د ۱۸۴۳ ز کال د خپلې رومانتيک ملتپالنې د پرانېستې وينا پر سر له چارواکو سره په شخړه کې ښکېل شو. نوموړی د ۱۸۴۸ ز کال مالداويايي نيمګړي يا شنډ اوښتون “1848 Moldavian revolution” ايډيالوګ و او د “''Dorințele partidei naționale din Moldova''” په نوم خپل اصلي سند يې تاليف کړ.  

کوګالنيسيانيو د کريميا له کورنۍ جګړې (۱۸۵۳ – ۱۸۵۶) څخه وروسته له شهزاده ګرېګوري الکساندريو ګيکا Grigore Alexandru Ghica سره يو ځای د روما “Roma” غلامۍ له منځه وړلو په موخه د قانون د مسودې ليکلو دنده پر غاړه درلوده. له الکساندري “Alecsandri” سره په ګډه يې د “Steaua Dunarii” په نوم اتحادپلوې مجله کره يا مديريت کړه، د “ad hoc Divan” لپاره يې د ټاکنو پر مهال د پام وړ ونډه ولوبوله او په برياليتوب سره يې د کيوزا “Cuza” تخت يا پاچاهۍ ته وده ورکړه. د يادونې وړ ده چې کيوزا د کوګالنيسيانيو د ژوند ملګری و. کوګالنيسيانيو د دوديزو رتبو او سرليکونو يا وړ نومونو او د عيسوي روحانيونو د اوستوګنځايونو (خانقاه يا صومعو) د ملکيت د خوندي کولو په موخه د قوانينو تصويب ته وده ورکړه. د ځمکې په سمون “Land reform” کې د نوموړي هڅو د “censure vote” پايله درلوده او د دې لامل شو، چې کيوزا يې د ۱۸۶۴ ز کال په مې کې د يوې کودتا له لارې پلې کړي. که څه هم کوګالنيسيانيو په ۱۸۶۵ ز کال له پاچا سره له خپلو شخړو څخه وروسته له دندې څخه لاس واخېست. 

نوموړي يوه پېړۍ وروسته مخکې له دې چې د روسيې او ترکيې تر منځ له ۱۸۷۷ څخه تر ۱۸۷۸ ز کال پورې جګړې ته د رومانيا د ننوتلو پرېکړه کې مهمه ونډه ولوبوي، د خپلواکي غوښتونکي ملي ګوند “National Liberal Party” په جوړولو کې يې مرسته وکړه. په ياده جګړه کې د رومنيا د ښکېل کېدلو غوراوي د هېواد خپلواکي سپېڅلې کړه. کوګالنيسيانيو د شمالي ډوبروجا “Northern Dobruja” سيمې په لاس ته راوړنه او وروسته يې استعمار کې هم لوی لاس درلود. نوموړی د خپلو وروستيو کالونو پر مهال د رومانيا اکاډمۍ “Romanian Academy” نامتو غړی او یو وخت ولسمشر و او د لنډې مودې لپاره يې فرانسې لپاره د رومانيا د استازي په توګه هم خدمت وکړ. 

== ژوندليک ==

=== د ژوند لومړي وختونه ===
کوګالنيسيانيو په “Iasi” نومي سيمه کې زېږېدلی دی، چې د مولډاوي بويرانو د کوګالنيسيانيو په کورنۍ پورې اړه لري. د “Vornic llie Kogalniceanu” زوی او د “Constantin Kogalniceanu” لمسی و (د ۱۹۴۷ ز کال په يو سند کې د خپل نوم د لاسليک کولو له امله د يادونې وړ دی، چې د شهزاده کونسټانټين ماوروکورډېټس “Prince Constantin Mavrocordatos” له لورې صادر شوی و او د همدې سند له لارې په مولداويا “Moldavia” کې د غلامۍ بنسټ له منځه ويوړ). د ميلهېل مور کاټينکا “Catinca” چې کورنی نوم يې سټاويلا يا “Stavilla” دی د نوموي په وينا «بيسربيا “Bessarabia” کې له يوې روماني کورنۍ څخه وه». ليکوال په دې وينا وياړي، چې: «زما کورنۍ هيڅکله په باندنيو هېوادونو يا ولسونو کې د خپل اصليت په اړه پلټنه نه ده کړې». سره له دې هم کوګالنيسيانيو په يوه وينا کې چې له خپلې مړينې څخه لږه موده مخکې کې يې ورکړه، يادونه وکړه چې مور يې د ژنوايي “Genoese” کورنۍ له نسب څخه وه، چې د “Cetatea Alba” يا “Akerman” په ژنوايي مستعمره کې د پېړيو لپاره واوسېدل او وروسته بيا په بيساربيا کې خپره شوه. &lt;ref&gt;Gorovei, p.6, 7, 8, 10&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gorovei, p.6&quot;&gt;Gorovei, p.6&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dezrobirea țiganilor&quot;&gt;{{in lang|ro}} Mihail Kogălniceanu, [http://ro.wikisource.org/wiki/Dezrobirea_%C5%A3iganilor%2C_%C5%9Ftergerea_privilegiilor_boiere%C5%9Fti%2C_emanciparea_%C5%A3%C4%83ranilor ''Dezrobirea țiganilor, ștergerea privilegiilor boierești, emanciparea țăranilor''] (wikisource)&lt;/ref&gt;

د ميلهېل کوګالنيسيانيو “Milhail Kogalniceanu” د ژوند په جريان کې د نوموړې د زوکړې د کره کال په اړه ټولمنلې نېټه نه وه او ډېری سرچينې په تېروتنې سره ۱۸۰۶ ز کال يادوي. نوموړي “Romanian Academy” ته په خپله وينا کې ياده ګډوډتيا ومنله او د خپلې زوکړې د کره نېټې په اړه يې وويل، چې د هغه د مور له لورې په يو خوندي شوي ثبت کې شته. دا همغه وخت و چې نوموړي يادونه وکړه، چې مذهبي مور يې مارګيوالا کاليماچ “Marighioala Carlimach” وه. نوموړې يوه کاليماچۍ بويره وه، چې په سټرډزا “Sturdza” کورنۍ کې واده شوه او د ميهېل سټرډزا “Hihail Sturdza” (چې د کوګالنيسيانيو شونی دښمنه يا ساتونکې وه) مور وه. &lt;ref name=&quot;Dezrobirea țiganilor&quot; /&gt;

کوګالنيسيانيو مخکې له دې چې د “Gheorghe Sincai” د ملګري او د ټرانسلوانيايي مکتب “Transylvanian School” اړوند راهب ګيرمېن ويډا “Gherman Vida” له لورې وروزل شي، د “Iasi” سيمې په “Teri lerarhi” خانآقاه يا صومعه کې يې زده کړې وکړې. نوموړي په ميروسلاوا “Miroslava” کې خپلې لومړنۍ زده کړې بشپړې کړې، چې د يادې سيمې د “Cuenim” په نوم ليليه ښوونځي کې يې ګډون وکړ. د همدې دورې د لومړيو پر مهال يې په لومړي ځل له شاعر واسيل الکساندري “Vasile Alecsandri” (دوی د ويډا “Vida” او Cuenim” دواړو تر لاروښوونو لاندې زده کړې وکړې)، کوستاچي نيګري “Costache Negri” او کيوزا “Cuza” سره وکتل. په هغه وخت کې کوګالنيسيانيو د تاريخ د برخې لېوال زده کوونکی او د پخوانيو مالداوي “Moldavian” تاريخونو په اړه يې خپلې پلټنې پيل کړې. &lt;ref&gt;Anineanu, p.62; Gorovei, p.9&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anineanu, p p.9&quot;&gt;Anineanu, p.62; Gorovei, p.9; Maciu, p.66&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ohiomk&quot;&gt;[http://www.ohiou.edu/~Chastain/ip/kolganic.htm &quot;Mihail Kogălniceanu&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040103124340/http://www.ohiou.edu/~Chastain/ip/kolganic.htm |date=January 3, 2004 }}, in the [http://www.ohiou.edu/~chastain/index.htm ''Encyclopedia of Revolutions of 1848''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070623121110/http://www.ohiou.edu/~Chastain/index.htm |date=2007-06-23 }}  {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070623121110/http://www.ohiou.edu/~Chastain/index.htm|date=June 23, 2007}}, at the [[Ohio University]]; retrieved November 29, 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gorovei, p.9&quot;&gt;Gorovei, p.9&lt;/ref&gt;

نوموړي د شهزاد سټردزا په مرسته له هېواد څخه د باندې زده کړو ته دوام ورکړ، چې زياتره يې د “Luneville” په فرانسوي ښار (چې دلته پرې د شهزاده سټرډزا د پخواني روزونکي “abbe Lhomme” له لورې پام کېده) او وروسته د برلين پوهنتون “University of Berlin” کې وې. د کوګالنيسيانيو د همکارانو په منځ کې يو هم راتلونکی فيلسوف ګيريګوري سټرډزا “Grigore Sturdza” و، چې د مالدويايي پاچا زوی و. په “Luneville” کې پاتې کېدنه يې لږه موده وروسته د روسي چارواکو د لاسوهنې په واسطه پای ته ورسېده. يادو روسي چارواکو د مالداويا سيمه د “Regulamentul Organic” نظام د مقرراتو له مخې څاره او باور يې درلود، چې د “Lhomme” (چې د فرانسې اوښتون ګډونوال و) د نفوذ له لارې زده کوونکو کې سرکښه نظريات خپاره شوي دي. د دوی د همدې فکر پر بنسټ د سټرډزا او نورو شريفو خلکو د زامنو په ګډون ټول مالداوي زده کوونکي د ۱۸۳۵ ز کال په وروستيو کې له ښوونځي څخه وشړل او بېرته د زده کړو اړوند پروسي بنسټونو کې شامل شول. &lt;ref name=&quot;Dezrobirea țiganilor3&quot;&gt;{{in lang|ro}} Mihail Kogălniceanu, [http://ro.wikisource.org/wiki/Dezrobirea_%C5%A3iganilor%2C_%C5%9Ftergerea_privilegiilor_boiere%C5%9Fti%2C_emanciparea_%C5%A3%C4%83ranilor ''Dezrobirea țiganilor, ștergerea privilegiilor boierești, emanciparea țăranilor''] (wikisource)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ohiomk3&quot;&gt;[http://www.ohiou.edu/~Chastain/ip/kolganic.htm &quot;Mihail Kogălniceanu&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040103124340/http://www.ohiou.edu/~Chastain/ip/kolganic.htm |date=January 3, 2004 }}, in the [http://www.ohiou.edu/~chastain/index.htm ''Encyclopedia of Revolutions of 1848''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070623121110/http://www.ohiou.edu/~Chastain/index.htm |date=2007-06-23 }}  {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070623121110/http://www.ohiou.edu/~Chastain/index.htm|date=June 23, 2007}}, at the [[Ohio University]]; retrieved November 29, 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gorovei, p.93&quot;&gt;Gorovei, p.9&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nijuillet2&quot;&gt;{{in lang|fr}} [[Nicolae Iorga]], [http://fr.wikisource.org/wiki/Histoire_des_relations_entre_la_France_et_les_Roumains ''Histoire des relations entre la France et les Roumains''] (wikisource): [http://fr.wikisource.org/wiki/Histoire_des_relations_entre_la_France_et_les_Roumains:La_Monarchie_de_juillet_et_les_Roumains ''La Monarchie de juillet et les Roumains'']{{page needed|date=May 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Vianu, Vol.II, p.281&lt;/ref&gt;

=== په برلين کې ===
نوموړی په برلين کې د خپلې دورې پر مهال له فردريک کارل اون ساويګني “Friedrich Carl von Savigny”، الکساندر اون همبولټ “Alexander von Humboldt” او ايډوارډ ګېنس “Eduard Gans” او په ځانګړي ډول له پروفيسور ليوپولډ اون رېنکي “Leopold von Ranke” سره په اړيکه او له همدوی څخه زيات اغېزمن شوی و. سیاسینو له تاريخي پوهې سره د اشنايۍ د اړتيا په اړه د يادو پوهانو نظريات کوګالنيسيانيو وار له مخه منلي وو. په هغو پاڼو کې چې نوموړي د روماني فکر په اړه د جورج ويلهيم فريدريک هيګل “Georg Wilhelm Friedrich Hegel” له لورې د تمرين شوي اغېز لپاره ځانګړې کړې، ټيودور ويانيو “Tudor Vianu” يادونه وکړه، چې د هيګل اړوند ځانګړي اصول د کوګالنيسيانيو د پاتې کېدلو پر مهال د برلين پوهنځي عامې ځانګړتياوې وې. نوموړي يادونه وکړه، چې په وروستيو کالونو کې سياست هغه نظریات خپل کړل، چې د هيګل له نظرياتو سره همغږي وو، چې هغه اصل يې ډېر د يادونې وړ دی چې مقننه قوې د ملتونو له انفرادي روح يا روان سره سم د قوانين تصويب ته اړتيا درلوده. &lt;ref name=&quot;Dezrobirea țiganilor2&quot;&gt;{{in lang|ro}} Mihail Kogălniceanu, [http://ro.wikisource.org/wiki/Dezrobirea_%C5%A3iganilor%2C_%C5%9Ftergerea_privilegiilor_boiere%C5%9Fti%2C_emanciparea_%C5%A3%C4%83ranilor ''Dezrobirea țiganilor, ștergerea privilegiilor boierești, emanciparea țăranilor''] (wikisource)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ohiomk2&quot;&gt;[http://www.ohiou.edu/~Chastain/ip/kolganic.htm &quot;Mihail Kogălniceanu&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040103124340/http://www.ohiou.edu/~Chastain/ip/kolganic.htm |date=January 3, 2004 }}, in the [http://www.ohiou.edu/~chastain/index.htm ''Encyclopedia of Revolutions of 1848''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070623121110/http://www.ohiou.edu/~Chastain/index.htm |date=2007-06-23 }}  {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070623121110/http://www.ohiou.edu/~Chastain/index.htm|date=June 23, 2007}}, at the [[Ohio University]]; retrieved November 29, 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Vianu, Vol.II, p.273-277&quot;&gt;Vianu, Vol.II, p.273-277&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Vianu, Vol.II, p.276-277, 311&lt;/ref&gt;

کوګالنيسيانيو وروسته په وياړ سره يادونه وکړه، چې هغه د رانکي لومړنی روماني زده کوونکی و او ادعا يې وکړه، چې له همبولټ سره په خبرو اترو کې لومړنی شخص و، چې د “Moldavia (n)” او “Wallachia (n)” او همدارنګه له دې څخه وړاندې د روڼ اندي “Gheorghe Asachi&quot; له لورې کارول شويو نسخو ته د ورګرځېدونو پر ځای يې د “Romanian” او “Romania” ويوکو د معاصرې فرانسوي ژبې کټ مټ “roumain” او “Roumanie” ويوکي وکارول. تاريخپوه نیکولای لورګا “Nicolae Lorga” هم د هغې ونډې يادونه وکړه، چې کوګالنيسيانيو د معياري په توګه دې ورګرځوونو يا ماخذونو د عامولو به برخه کې ولوبوله. &lt;ref name=&quot;nijuillet&quot;&gt;{{in lang|fr}} [[Nicolae Iorga]], [http://fr.wikisource.org/wiki/Histoire_des_relations_entre_la_France_et_les_Roumains ''Histoire des relations entre la France et les Roumains''] (wikisource): [http://fr.wikisource.org/wiki/Histoire_des_relations_entre_la_France_et_les_Roumains:La_Monarchie_de_juillet_et_les_Roumains ''La Monarchie de juillet et les Roumains'']{{page needed|date=May 2021}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>e214lsjb2ima8ulixdiakll4gwzuh3k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اني بيسانټ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62286</id>
    <revision>
      <id>369379</id>
      <parentid>325953</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T22:00:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15846" sha1="gisbszrf9xrtjgsksrxnf2yu6tmqumw" xml:space="preserve">{{هراړخيز مالوماتبکس
|نوم=
|انځور=
|انځوراړوند=
}}

اني بيسانټ چې کورنی نوم يې ووډ “Wood” دی، د ۱۸۴۷ ز کال د اکتوبر پر لومړۍ نېټه وزېږېدله او د ۱۹۳۳ ز کال د سپټمبر پر ۲۰ نېټه د نږدې ۸۶ کالونو په عمر مړه شوه. نوموړې يوه برتانوي سوسيالېسته، عارفه، د ښځو د حقونو فعاله، ليکواله، ويناګره يا ويانده، د سياسي ګوند غړې، د زده کړو پوه او د انسان دوستۍ پلوې وه. هغه چې د انساني خپلواکۍ د اتلې په توګه ګڼل کېده، د ايرلېنډي او هندي دواړو ځاني خپلواکيو کلکه ملاتړې وه. بيسانټ په خپل امتياز له درې سوو څخه په زياتو کتابونو او رسالو په درلودلو سره د زياتو تاليفاتو ليکواله هم وه. د زده کړو د يوې کارشناسې په توګه يې له ونډو څخه يوه هم د بنارس هندو پوهنتون “Banaras Hindu University” د بنسټګرې په توګه اوسېدل وو. نوموړې د ۱۵ کالونو لپاره په انګليستان کې د کفر يا الحاد او پوهنيز مادي اصالت يوه عمومي وړاندې کوونکې او ملاتړې وه. د بيسانټ موخه بېوزل لپاره د دندې، د ژوند غوره حالتونو او مناسبو زده کړو برابرول وه. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Besant, Annie {{!}} Theosophy World|url=https://www.theosophy.world/encyclopedia/besant-annie|access-date=11 October 2021|website=www.theosophy.world}}&lt;/ref&gt;

بيسانټ د هغه وخت د ملي مادي يا نامذهبي ټولنې “National Secular Society (NSS)”  يوه نامتو ويانده او همدرانګه يوه ليکواله او د چارلس براډلاف “Charles Bradlaugh” نږدې ملګرې شوه. دوی دواړه په ۱۸۷۷ ز کال کې د زيږون د اداره کولو د مبارز چارلس نولټون “Charles Knowlton” له لورې د يو کتاب د خپرولو له امله تر قانونې دعوې لاندې ونيول شول. د تور لګونې په پايله کې دواړه نامتو شول او براډلاف وروسته په ۱۸۸۰ ز کال کې د نارتامپټون “Northampton” لپاره د پارلمان د غړي په توګه وټاکل شو. 

له هغې څخه وروسته بيسانټ د خونړۍ يکشنبې “Bloody Sunday” لاريون او د ۱۸۸۸ ز کال د لندن د سيال نجونو د اعتصاب يا کاري پريکون په ګډون د اتحاديې په چارو کې ښکېل شوه. نوموړې د فيبيان ټولنې “Fabian Society” او د مارکس پلوې سوسيال ديموکراتيک اتحاديې “Marxist Social Democratic Federation (SDF)” دواړو لپاره مخکښه ويانده وه. بيسانټ د ټاور هملېټس “Tower Hamlets” لپاره د لندن ښوونځي پلاوي “London School Board” ته غوره شوه او که څه هم ان هغه وخت يوازې په شمېر ښځې د رايې کارونې وړ وې، مګر بيسانټ ډېرې رايې تر لاسه کړې. 

نوموړې په ۱۸۹۰ زکال کې له هيلينا بلاواټسکي “Helena Blavatsky” سره وکتل او د راتلونکو څو کالونو په موده کې يې په خدای پېژندنه يا عرفان کې لېوالتيا وده وکړه، په داسې حال کې چې په نامذهبي مسئلو کې يې ذوق کمزوری شو. بيسانټ د خدای پېژندنې يا عرفانې ټولنې “Theosophical Society” يوه غړې او د مضمون اړوند يوه نامتو ښوونکې شوه. د خپلې يادې برخې اړوند چارو په موخه يې هند ته سفر وکړ. په ۱۸۹۸ ز کال کې يې د مرکزي هندو ښوونځي “Central Hindu School” او په ۱۹۲۲ زکال يې د هند په بمبئی (نني بمبئي) کې د حيدراباد (سند) ملي پوهنتوني بورډ “Hyderabad (Sind) National Collegiate Board” په رامنځته کولو کې مرسته وکړه. نوموړې په ۱۹۰۲ ز کال کې يې له هېواده د باندې د “Le Droit Humain” په نوم د ګډ فراماسيوني (د پټې ډلې د کړنو ډول) د نړيوالې کړنلارې لومړنی کورګی جوړ کړ. د راتلونکو څو کالونو په موده کې يې د برتانوي سترواکۍ په زياتو برخو کې دې ته ورته کورګي يا د پټې ډلې د يو ځای کېدلو ځايونه جوړ کړل. نوموړې په ۱۹۰۷ ز کال کې د خدای پېژندنې ټولنې مشره شوه، چې نړيوالې مرکزي ادارې يې هغه وخت په اديار “Adyar”، مدراس “Madras” او “Chennai” کې وې. 

بيسانټ د هند ملي کانګرس “Indian National Congress” سره د يو ځای کېدلو له مخې د هند په سياست کې هم ښکېل شوه. کله چې په ۱۹۱۴ ز کال کې لومړۍ نړيواله جګړه پيل شوه، نوموړې په هند کې د ديموکراسۍ او په برتانوي سترواکۍ کې د نفوذ لرونکي دريځ لپاره د هلو ځلو په موخه د کورني حکومت اتحاديه “Home Rule League” پيل کړ. دا چاره د ۱۹۱۷ ز کال په وروستيو کې د هند ملي کانګرس د مشرې په توګه د نوموړې د ټاکنې لامل شوه. هغې د ۱۹۲۰ ز لسيزې په وروستيو کې تر خپل لاس لاندې رالوی شوي زوی جيديو کرېشنامورتي “Jiddu Krishnamurti” سره متحده ايالتونو ته سفر وکړ، چې بيسانټ يې په اړه ادعا وکړه، چې نوموړی نوی مسيحي او د بودا پلوی و. کرېشنامورتي په ۱۹۲۹ ز کال کې يادې ادعاوې رد کړي. بيسانټ له جګړې څخه وروسته په ۱۹۳۳ زکال کې د خپلې مړينې تر وخته پورې د هندي خپلواکۍ او خدای پېژندنې موخو لپاره مبارزې ته دوام وکړ. 

== د ژوند لومړي وختونه ==
اني ووډ “Annie Wood” د ۱۸۴۷ ز کال د اکتوبر پر ۱ نېټه په لندن کې د پورتني منځني پوړ کورنۍ کې وزېږېدله. نوموړي د ويليم برټون پيرسسي ووډ “William Burton Persse Wood” (۱۸۱۶ – ۱۸۵۲) او ايميلي روچ موريس “Emily Roche Morris” (۱۸۷۴ کې مړه شوه) لور وه. د ووډ کورنۍ په اصل کې له “Devon” سيمې څخه ده او مشر کاکا يې )ښاغلی ماتيو ووډ “Sir Matthew Wood( د وېګ ډلې سياستپوه او هغه لومړنی بارونيټ [د برتانيا تر ټولو ښکته ميراثي وړ نوم] و، چې د “Page Wood” ښکته ميراثي وړ نوم لرونکی نسل هم د نوموړي زېږنده دی. د بيسانټ پلار انګرېز و، چې په دوبلين کې اوسېده او طبي سند يې تر لاسه کړ. د دوبلين د تثليث پوهنځي کې د ګډون ... مور يې د يو څه زياتې معتدل يا نرم مزاجه کورنۍ ايرلېنډۍ کاتوليک مذهبې وه. بيسانټ د خپل ايرلېنډي پښت د پاللو هڅه وکړه او په خپل ټول پېغلتوب کې يې د ايرلېنډي ځاني واک يا خودمختارۍ د انګېزې يا موخې ملاتړ وکړ. بيسانټ پينځه کلنه وه، چې پلار يې مړ شو او کورنۍ يې په نږدې بېوزلۍ يا تش لاسۍ کې پرېښودله. د نوموړې مور په هارو ښوونځي “Harrow School” کې د هلکانو لپاره د اوسېدلو او خوراک ځای (ليليې) د پرمخ وړلو په واسطه د کورنۍ ملاتړ وکړ. که څه هم مور يې د اني د ملاتړ توان نه درلود او خپله ملګرې ايلين مارياټ “Ellen Marryat” يې پر هغې د پام کولو لپاره وهڅوله. مارياټ دا خبره ډاډمنه کړه، چې ښې زده کړې يې درلودې. اني ته د ټولنې پر وړاندې د دندې او په برابر ډول د هغه څه په اړه پياوړی حس ورکړل شو، چې يوې خپلواکې ښځې تر لاسه کولی شول. نوموړې د يوې ځوانې ښځې په توګه په اروپا کې د پراخه سفر توان هم درلود. اني بيسانټ يوه انجيل پلوې وه، مګر وروسته ورڅخه وګرځېده. &lt;ref name=&quot;0-www.oxforddnb.com.librarycatalog.vts.edu&quot;&gt;Anne Taylor, 'Besant, Annie (1847–1933)', ''Oxford Dictionary of National Biography'', Oxford University Press, 2004; online edn, Jan 2008 [http://0-www.oxforddnb.com.librarycatalog.vts.edu/view/article/30735, accessed 30 March 2015.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200408063504/https://librarycatalog.vts.edu/wamvalidate?url=http%3A%2F%2F0-www.oxforddnb.com.librarycatalog.vts.edu%3A80%2Fview%2Farticle%2F30735%2C |date=8 April 2020 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200408063504/https://librarycatalog.vts.edu/wamvalidate?url=http%3A%2F%2F0-www.oxforddnb.com.librarycatalog.vts.edu%3A80%2Fview%2Farticle%2F30735%2C |date=8 April 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://www.google.com/books/edition/The_Victorian_Church_Part_Two/CHVMAwAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=annie+besant+anglican&amp;pg=PA127&amp;printsec=frontcover|isbn=9781608992621|title=The Victorian Church, Part Two: 1860-1901|date=April 2010|publisher=Wipf and Stock Publishers}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://www.google.com/books/edition/The_Anthem_Companion_to_Auguste_Comte/eE5GDwAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=annie+besant+anglican+comte&amp;pg=PA190&amp;printsec=frontcover|isbn=9780857281944|title=The Anthem Companion to Auguste Comte|date=15 May 2017|publisher=Anthem Press}}&lt;/ref&gt;

بيسانټ په ۱۸۶۷ ز کال کې د شل کلنۍ په عمر له ۲۶ کلن پادري يا ملا فرنک بيسانټ “Frank Besant” (۱۸۴۰-۱۹۱۷) سره واده وکړ، چې د والټر بيسانټ کشر ورور و. نوموړی د پروتستانت کليسا انجيل پلوی [د پروتستانت هغه ډله، چې ځيني دودونه د حواريونو د زده کړې بنسټيز مرکز ګڼي] و، چې د هغې د ډېرو اندېښنو شريکونکی څرګند شو. نوموړې د واده په شپه په مانچستر کې د هغو ملګرو د کتنې له لارې نوره هم سياسي شوې وه، چې نوموړې يې د ايرلېنډي جمهوري غوښتونکي فيني ورورولۍ “Irish Fenian Brotherhood” د مانچستر شهيدانو “Manchester Martyrs” ډلې او انګليسي راډيکل ګوند غړو او همدرانګه د ښاري بېوزلو له حالتونو سره په اړيکه کې کړه. &lt;ref name=&quot;0-www.oxforddnb.com.librarycatalog.vts.edu&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.gutenberg.org/files/12085/12085-h/12085-h.htm|title=&quot;The Project Gutenberg eBook of Annie Besant, An Autobiography.|website=www.gutenberg.org}}&lt;/ref&gt;

فرنک لږه موده وروسته د “Lincolnshire” په “Sibsey” کې د پاپ مرستیال شو. اني له خپل خاوند سره سيبسي ته لاړه. که څه هم واده يې يوه بدبختي وه، مګر د يو څو کالونو په موده کې يې د ارتر “Arthur” او مابيل “Mabel” په نومونو دوه ماشومانو وزېږېدل. لکه څرنګه چې اني بيسانټ په خپل ژوندليک کې وليکل: «موږ يوه بې انډوله جوړه وو». لومړۍ شخړه د پيسو او د اني د خپلواکۍ پر سر راپورته شوه. اني لنډې کيسې، د کوچنيانو کتابونه او مقالې وليکلې. دا چې واده شوې ښځې د شتمنۍ درلودلو قانوني حق نه درلود، نو فرنک د نوموړې ټولې ګټل شوې پيسې تر لاسه کولی شوې. سياست د دواړو جوړه نوره هم سره بېله کړه. بيسانټ د هغو چارچوکاټ جوړونکو ملاتړ پيل کړ، چې د يووالي راوستلو او غوره حالتونو د ګټلو لپاره يې هلې ځلې کولې. فرنک د توري ډلې غړی او د ځمکوالو او بزګرانو پر خوا و. د دوی تر منځ کړکېچ هغه وخت خورا زيات شو، چې اني په “Communion” [يو ډلګی عيسويان چې د يوې عقيدې او يوه انتظام څښتنان وو] کې ګډون رد کړ. نوموړې په ۱۸۷۳ زکال خپل خاوند پرېښود او بېرته لندن ته ستنه شوه. دوی په قانوني ډول بېل شول او اني خپل لور هم له ځان سره وېوړه. &lt;ref&gt;''Annie Besant: an Autobiography'' (Unwin, 1908), 81.&lt;/ref&gt;

بيسانټ د خپلې عقيدې يا ايمان پوښتل پيل کړل. نوموړې د نصيحت لپاره د کليسا مخکښو غړو ته مخه وکړه او د “Edward Bouverie Pusey” ليدلو ته لاړه، چې د انګلېنډ په کليسا کې د اکسفورډ خوځښت له مشرانو څخه و. کله چې بياسنټ له هغه څخه د خپلو پوښتنو د ځوابولو په موخه د کتابونو د سپارښتنې غوښتنه وکړه، نوموړي ورته وويل چې «تا وار له مخه ډېری هغه کتابونه لوستي دي». نوموړې د واده د بيا رغولو په موخه د وروستۍ بې پايلې هڅې د کولو په موخه بېرته فرنک ته ستنه شوه. &lt;ref name=&quot;auto&quot; /&gt;

== بېرکبېک ==
د ۱۸۸۰ ز لسيزې په وروستيو کې بيسانټ په بېربيک ادبي او پوهنيزې موسسې کې زده کړې وکړې، چې مذهبي او سياسي فعاليتونه يې په کې د وېرې لامل شول. يو ځل د موسسې اداره کوونکو ونه غوښتل، چې د نوموړې د ازموينې پايلې خپرې کړي. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Notable Birkbeckians|url=http://www.bbk.ac.uk/about-us/notable-birkbeckians|access-date=19 May 2017|publisher=Birkbeck, University of London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBK&quot;&gt;{{Cite web|title=The History of Birkbeck|url=http://www.bbk.ac.uk/bbk/history/|archive-url=https://web.archive.org/web/20061006035925/http://www.bbk.ac.uk/bbk/history/|archive-date=6 October 2006|access-date=26 November 2006|publisher=Birkbeck, University of London}}&lt;/ref&gt;

== بيسانټ د هغو علتونو ==
بيسانټ د هغو علتونو يا موخو لپاره مبارزه وکړه، چې د نوموړې په فکر سمې وې او پيل يې په فکري خپلواکۍ، د ښځو له حقونو، ماديت، د زېږون اداره کولو، فابييان سوسياليزم او د کارګرو په حقونو سره وکړ. نوموړې د چارلس براډلاف تر څنګ د نامذهبي ملي ټولنې “National Secular Society” او د سويلي سيمې د اخلاقي ټولنې “South Place Ethical Society” مخکښه غړې وه. &lt;ref&gt;MacKillop, I. D. (1986) ''[https://books.google.com/books?id=mqgsFS_MN9UC&amp;pgis=1 The British Ethical Societies]'', Cambridge University Press (Accessed 13 May 2014).&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>gisbszrf9xrtjgsksrxnf2yu6tmqumw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>له ۱۹۷۹ز کال وروسته د ایران او امریکا د متحده ایالاتو اړیکې</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62299</id>
    <revision>
      <id>369434</id>
      <parentid>364644</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T03:08:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17040" sha1="bsg4g6u9c5am5oymg0ecssxllk3uhz4" xml:space="preserve">دا مقاله د ایران او نورو هیوادونو په ځانګړې توګه د متحده ایالاتو او اسراییلو ترمنځ د روانو نړیوال ترینګلتیاوو په اړه ده.

په ۱۹۷۹ز کال کې  د ایران له انقلاب نه را پدېخوا، ایران له لوېدیځو هېوادونو په تېره بیا له امریکا سره یو څه ستونزمنې اړیکې درلودې. ایران  د امریکا د متحده ایالاتو تر پرله پسې هغو یو اړخیزو بندیزونو (US unilateral sanctions) لاندې دی کوم چې د بِل کلنټن د ولسمشرۍ پرمهال ولګول شول.

ایران د ۱۹۷۹ز کال له انقلاب څخه پخوا هم خپل یو ملکي اتومي پروګرام درلود. په هر ترتیب، څرنګه چې له انقلابه راپه دې خوا، د ایران رژیم او عامه پالیسیو په شدت سره بدلون موندلی دی، او یاد بدلون یو شمېر داسې اندېښنې رابرسېره کړې دي چې کېدای شي ایران له دغه پروګرام څخه د اتومي وسلو په پرمختګ کې کار واخلي. نوموړې اندېښنې هغه وخت راپورته شوې چې د ۲۰۰۲ز کال د اګسټ په میاشت کې د ایران د خلق مجاهدینو سازمان (MKO) یو مهم غړي علیرضا جعفر زاده د دوو پټو اتومي ساحو شته والی په ډاګه کړ: چې لومړی یې په نتنز کې د یورانیمو د بډایولو تاسیسات (چې یوه برخه یې تر ځمکې لاندې ده) او دویم یې په اراک ښار کې د درندو اوبو (2H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O) تاسیسات وو.

په ضمن کې، په ایران باندې د متحده ایالاتو له خوا تور پورې شوی دی چې په منځني ختیځ کې د اسلامي تند لارو غورځنګونو ملاتړ کوي، او په عراق کې ملېشو ته وسلې عرضه کوي. همداراز ایران د اسراییلو پر وړاندې سخته ژبه کارولې او د اسراییلو د دولت د شتون مشروعیت او له فلسطینیانو سره د هغوی چلند یې تر پوښتنې لاندې راوستی دی.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://uk.reuters.com/article/uk-iran-holocaust-ahmadinejad/iran-accuses-israel-of-genocide-of-palestinians-idUKL0559724520071005|title=Iran accuses Israel of|last=Derakhshi|first=Reza|work=U.K.|access-date=2018-07-01|language=en-GB|archive-date=2018-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20180701111640/https://uk.reuters.com/article/uk-iran-holocaust-ahmadinejad/iran-accuses-israel-of-genocide-of-palestinians-idUKL0559724520071005|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

د یادو فکتورونو له کبله، د ځینو هېوادونو او ایران ترمنځ کړکېچ  د خرابۍ داسې یوې کچې ته رسېدلی دی چې ځینې سیاستمدارانو لکه د اېټالیا لومړي وزیر رومانو پرودي (Romano Prodi) یا ژورنالېستانو ورته د یو &quot;نړیوال کړکېچ&quot; (international crisis) نوم ورکړی دی، ان تر دې چې د امریکا متحده ایالتونو او اسراییلو د ایران د اتومي پروګرام د بندولو په پار د پوځي ځواک له نه کارولو څخه ډډه کړې ده، که څه هم په پرله پسې ډول یې ټینګار کړی دی چې د ځواک کارول به د وروستۍ حل لارې په توګه یو غوراوی وي. &lt;ref&gt;[http://www.adnki.com/index_2Level_English.php?cat=Politics&amp;loid=8.0.387145839&amp;par=0 Iran nuclear]{{dead link|date=September 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;

== اتومي لانجه ==

=== د ایران له اتومي برنامې سره تړاو لرونکي ډېپلوماتیک فعالیتونه ===
د ایران اتومي پروګرام یو لانجمن پروګرام دی ځکه، سره له دې چې د ملکي اتومي پروګرام پراختیا، د بډایولو د فعالیتونو په ګډون، په ښکاره ډول د اتومي وسلو د نه تکثیرولو د تړون (Nuclear Non-Proliferation Treaty-NPT) تر شرایطو لاندې اجازه لري، خو داسې ادعاوې شتون لري چې ایران د NPT څخه په سرغړونې سره د اتومي وسلو یو غیر قانوني پروګرام پر مخ وړي (  ایران او د ډله ییز ویجاړي وسلې وګورئ ).

د امریکا د متحده ایالاتو او اروپایي ټولنې تر مشرۍ لاندې نړیوالې ټولنې د ایران د بډاینې د فعالیتونو د درولو غوښتنه کړې ده. حال ده چې د ناپېیلي غورځنګ ۱۱۸ غړو هېوادونو بیا &quot;د سوله ییزې اتومي تکنالوژۍ په تر لاسه کولو کې&quot; د ایران له حق څخه ننګه کړې ده.&lt;ref&gt;[[Fars News Agency]], Jan 18, 2007. Link: {{cite web|url=http://english.farsnews.com/newstext.php?nn=8510280149|title=Archived copy|access-date=2007-06-12|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070610150635/http://english.farsnews.com/newstext.php?nn=8510280149|archive-date=2007-06-10}}&lt;/ref&gt;

دغه دېپلوماتيکې هلې ځلې هغه وخت خپل اوج ته ورسېدې چې د ملګرو ملتونو د امنیت شورا  په ۱۷۳۷م نمبر پرېکړه لیک (وروسته له پام وړ دېپلوماتیکو هلو ځلو) د چین او روسیې دواړو په تاییدۍ سره (چې د وېټو حق یې درلود) تصویب شو. دا پرېکړه لیک هغه ځانګړي، خو سپک اقتصادي بندیزونه اعمالوي چې یوازې د ایران له اتومي برنامې سره تړلي دي.

پرېکړه ليک زیاتوي چې په هغه صورت کې چې ايران له دغه پرېکړه ليک نه سرغړونه کوي، ''&quot;د امنيت شورا به د ملګرو ملتونو د منشور د اووم څپرکي د ۴۱مې مادې له مخې نور اړین اقدامات تر سره کوي تر څو ايران دې ته وهڅوي چې دغه پرېکړه لیک ته او د اتومي انرژۍ نړیوالې استازولۍ (IAEA) شرایطو ته غاړه کېږدي، پرېکړه لیک په دې ټینګار کوي چې په دې اړه به د نویو پرېکړو کولو ته اړتیا وي  چې آیا اضافي اقدامات اعمال کړای شي او که نه.&quot;'' د پرېکړه لیک پر بنسټ، ایران باید په ۶۰ ورځو کې د ننه، یعنې د ۲۰۰۷ز کال  د فبرورۍ له ۲۰مې نېټې مخکې د پرېکړه لیک شرایطو ته غاړه کېږدي. 

ایران د دغه پرېکړه لیک له منلو څخه په کلکه ډډه کړې ده. د ایران پارلمان د ۲۰۰۶ز کال د ډسمبر په ۲۷مه نېټه یوه داسې لایحه تصویب کړه چې له مخې یې حکومت مجبور شو چې د ملګرو ملتونو د پرېکړه لیک په غبرګون کې د اتومي انرژۍ له نړیوالې استازولۍ (IAEA) سره خپله همکاري بیا وارزوي او په اتومي انرژۍ باندې د تسلط موندې لپاره خپل خوځښت لا ګړندی کړي. یادې لایحې ولسمشر محمود احمدي نژاد مختار کړ تر څو په خلاص لاس د ایران په اتومي تاسیساتو باندې د اتومي انرژۍ د نړیوالې استازولۍ (IAEA) څارنې د پای ته رسولو په ګډون د یادې استازولۍ پر وړاندې لا سخت دریځ غوره کړي.

د فرانسې د بهرنیو چارو وزیر فیلیپ دوست-بلازي (Douste-Blazy)  وايي چې، ”د ۲۰۰۷ز کال د مارچ په دویمه نېټه د ملګرو ملتونو د امنیت شورا د پنځو دایمي غړو په ګډون چې د وېټو حق لري، شپږ محوري غړې، په دې سره سلا شول چې د ایران د اتومي ستونزې په اړه د ملګرو ملتونو په امنیت شورا کې یو نوی پرېکړه لیک تصویب کړي، تر څو په ایران باندې لا سخت بندیزونه ولګوي“.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.xinhuanet.com/english/2007-03/03/content_5795349.htm|title=Key countries agree on new UN resolution on Iran|work=xinhuanet.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070305192605/http://news.xinhuanet.com/english/2007-03/03/content_5795349.htm|archive-date=2007-03-05}}&lt;/ref&gt;

د ۲۰۰۷ز کال په مارچ کې، روسیې خبرداری ورکړ چې د ایران لپاره د اتومي بټۍ جوړول به لږ تر لږه دوه میاشتې ځنډوي ځکه چې ایران د له جنورۍ میاشتې راپه دېخوا د هغې د میاشتنيو پیسو په ورکړه کې ناکام شوی دی. روسیې زیاته کړه چې نوموړی ځنډ کولی شي پروژې ته &quot;نه جبرانېدونکی&quot; زیان ورواړوي. د یاد ځنډ له امله، روسیې هم په نا مشروط ډول ایران ته د سون د توکو په توګه د غني شوو هغو یورانیمو لېږد ودراوه د کومو لپاره یې چې ژمنه کړې وه چې د همدې کال په مارچ کې به یې ایران ته ورکوي. ایران په تادیاتو کې د وروسته پاتې کېدو په ردولو سره وقهرېد، ځکه چې قانع شوې روسیې اوس غوښتل تر څو په دې هېواد باندې فشار راوړي چې د ملګرو ملتونو امنیت شورا ته چې د یورانیمو د غني کولو له درولو څخه د ډډې کولو په پار یې پرې بندیزونه لګولي، غاړه کېږدي. د روسیې د چلند دغې نمونې د اتومي دستګاوو لپاره د بشپړې انرژۍ د تر لاسه کولو او له انحصار نه د خلاصېدو لپاره د ایران هوډ لا پیاوړی کړی دی ځکه دوی وایي چې روسیه هېڅکله نه په تېر کې د اعتماد وړ یوه شریکه وه او نه به هم په راتلونکې کې وي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory?id=2959900&amp;CMP=OTC-RSSFeeds0312|title=ABC News: Delayed Nuke Plant Bolsters Resolve|work=ABC News}}&lt;/ref&gt;

د ایران له لوري په لوېدیځ باندې د د دوه مخي توب او او دوه ګونو معیارونو تور لګونه

د ۲۰۰۷ز کال د فبرورۍ په ۲۰مه، مخکې له دې چې د ملګرو ملتونو د امنیت د شورا هغه ضرب الاجل پای ته ورسېږي چې له ایران نه پکې غوښتل شوي وو چې د یورانیومو بډاینه وځنډوي، د ایران د ملي امنیت شورا مشر علي لارېجاني ګوښنه وکړه چې، &quot;دوه ګونی معیارونه به د نړیوالو ادارو اعتبار په وخیم ډول زیانمن کړي&quot;. &quot;زه فکر کوم چې ځینې هیوادونه د ایران په اتومي مسئلې کې خپلې ناوړه ګټې لټوي. تاسې پوهېږئ چې ځینو هیوادونو تر اوسه هم د اتومي وسلو د نه پراخولو تړون (NPT) نه دی لاسلیک کړی، اما بې درېغه اتومي فعالیتونه ترسره کوي، &quot;نوموړي وویل، دا د خواشنیۍ ځای دی چې د ملګرو ملتونو امنیت شورا د ایران په وړاندې یو پرېکړه لیک تصویب کړی دی، په داسې حال کې چې د داسې هېوادونو په وړاندې هېڅ اقدام نه دی تر سره شوی.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://iran-daily.com/1385/2788/html/|title=دسترسی غیر مجاز|website=iran-daily.com|access-date=23 February 2019}}&lt;/ref&gt;

د ۲۰۰۷ز کال د مارچ په ۱۸مه، ایران په داسې حال کې چې د لوېدیځو طاقتونو له لوري د خپلې اتومې برنامې په تړاو تر فشار لاندې و، د برتانیې د هغه پلانونو غندنه یې وکړه چې د بې وسلې کولو د نړیوالو هڅو پر وړاندې د یو &quot;جدي شاتګ&quot; په توګه د دې هېود اتومي زېرمو د نوي کولو غوښتنه پکې شوې وه.  د برتانیې ولسي جرګې د لومړي وزیر ټوني بلېر د هغه پلانونو ملاتړ وکړ چې له مخې یې باید د ایران د ترایډنټ توغندیو (Trident missile) د اتومي وسلو سېستم له سره نیول شوی وای.

تر NPT  تړون لاندې د برتانیا، متحده ایالاتو، روسيې او فرانسې له خوا د بې وسلې کولو اړوندو اېښودل شوو شرایطو ته په اشارې، &quot;برتانیا حق نه لري په داسې حال کې چې دوی د خپلو مکلفیتونو سره تطابق نه لري، نور تر پوښتنو لاندې راولي &quot; او &quot; له ‌بده مرغه، برتانیا، چې پرله پسې د اتومي وسلو د نه پراختیا لپاره چغې وهي، نه یوازې دا چې نوموړې وسلې یې نه دي پرېښې بلکې د اتومي وسلو د لا پراختیا په لور یې جدي ګامونه اخیستي دي.&quot; دا وینا د اتومي انرژۍ نړیوالې استازولۍ ته د ایران استازي په یوه کنفرانس کې چې د ټرایډنټ په پرېکړه یې غور کاوه، واوروله.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news.yahoo.com/s/nm/20070316/wl_nm/iran_nuclear_britain_dc_1 |title=آرشیف کاپي |access-date=2022-06-22 |تاريخ الأرشيف=2007-03-19 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20070319190508/http://news.yahoo.com/s/nm/20070316/wl_nm/iran_nuclear_britain_dc_1 |url-status=dead |خونديځ نېټه=2007-03-19 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20070319190508/http://news.yahoo.com/s/nm/20070316/wl_nm/iran_nuclear_britain_dc_1 |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20070319190508/http://news.yahoo.com/s/nm/20070316/wl_nm/iran_nuclear_britain_dc_1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070319190508/http://news.yahoo.com/s/nm/20070316/wl_nm/iran_nuclear_britain_dc_1 }}&lt;/ref&gt;

د ۲۰۰۷ کال د سپټمبر په ۲۴مه نېټه د ایران ولسمشر په کولمبیا پوهنتون کې  د خپلی وینا له اورولو وروسته د پوښتنو او ځوابونو په یوه ناسته کی یادونه وکړه چې: زما په اند هغه سیاستوال چی د اتوم بمونو تر شا دي او یا یې ازموینې کوي، او جوړوي یې، له سیاسی اړخه ډېر څټ ته او وروسته پاتې دي.&lt;ref&gt;[http://www.rferl.org/featuresarticle/2007/09/5313B078-4467-4D74-B94F-59135A1FC549.html Ahmadinejad's Performance Gets Mixed Reaction From Iranians] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071010001649/http://www.rferl.org/featuresarticle/2007/09/5313b078-4467-4d74-b94f-59135a1fc549.html |date=2007-10-10 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071010001649/http://www.rferl.org/featuresarticle/2007/09/5313b078-4467-4d74-b94f-59135a1fc549.html |date=2007-10-10 }} [[Radio Free Europe]] September 25, 2007&lt;/ref&gt; 

=== په ایران کې د ننه د اتومي پالیسۍ پر وړاندې مخالفت ===
د ۲۰۰۷ز کال د فبرورۍ په ۲۰مه نېټه یوه کوچیني راډیکال اصلاح غوښتونکي ګوند، چې دا یران د اسلامي انقلاب د مجاهدینو سازمان (MKO) دی، شکایت وکړ چې د اتومي انرژۍ د تولید په پار د ایران هلو ځلو د هېواد ملي امنیت، ملي ګټې او د ایراني وګړو برخلیک له خطر سره مخ کړی دی.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/6381477.stm|title=BBC NEWS – Middle East – Iran 'swiftly seeks nuclear goal'|work=bbc.co.uk|date=21 February 2007}}&lt;/ref&gt;

د همدې کال د فبرورۍ په ۲۶مه نېټه، محافظه کارې ورځپانې رسالت احمدي نژاد ته د پړې ګوته ونیوه او ویې ویل &quot; نه کمزورتیا او نه هم د غیر اړینې تعرضي ژبې کارول په بهرنۍ پالیسۍ کې د منلو وړ دي.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.chron.com/disp/story.mpl/ap/world/4582609.html|title=Some in Iran denounce Ahmadinejad stance|access-date=23 February 2019}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>bsg4g6u9c5am5oymg0ecssxllk3uhz4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د هانګ کانګ اقتصاد</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62739</id>
    <revision>
      <id>369409</id>
      <parentid>366355</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T00:55:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26433" sha1="bb088p5t1ra2pzg7zrvmh47dh2qjl3g" xml:space="preserve">[[دوتنه:Hong Kong Harbour Night 2019-06-11.jpg|بټنوک|345x345px]]
هانګ کانګ زيات پرمختللی او د ازاد بازار اقتصاد لري. د هانګ کانګ اقتصاد د کمې ماليې، د نږدې ازاد سمندري بندر سوداګري او پیاوړي نړيوال مالي مارکيټ ځانګړتيا لري. دودپيسه يې د هانګ کانګ ډالر ده، دا دودپيسه په قانوني ډول د درې سترو نړيوالو سوداګريزو بانکونو له خوا صادريږي او د متحده ايالاتو تر ډالر پورې تړلې ده. په هانګ کانګ کې د سود کچې پرېکړه له دې امله د انفرادي بانکونو له خوا کېږي، څو ډاډ حاصل شي چې د بازار پر مټ مخکې وړل کېږي. هانګ کانګ کې د بانکدارۍ رسمي پېژندل شوی مرکزي نظام نه شته، که څه هم د هانګ کانګ مالي اداره د مالي تنظيمونکې ادارې په توګه فعاليت کوي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mizuoka|first=Fujio|date=2018|title=Contrived Laissez-Faireism: The Politico-Economic Structure of British Colonialism in Hong Kong|url=https://books.google.com/books?id=kVNSDwAAQBAJ&amp;q=hong+kong+free+market+economy|publisher=[[Springer Publishing]]|page=26|isbn=978-3319697932|access-date=1 June 2020|archive-date=1 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801070842/https://books.google.com/books?id=kVNSDwAAQBAJ&amp;printsec=frontcover&amp;dq=hong+kong+free+market+economy#v=onepage|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Profitability of the Banking Sector in Hong Kong |url=http://www.hkma.gov.hk/media/eng/publication-and-research/quarterly-bulletin/qb200309/fa1.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614212620/http://www.hkma.gov.hk/media/eng/publication-and-research/quarterly-bulletin/qb200309/fa1.pdf |archive-date=14 June 2018 |access-date=27 July 2018 |website=Hkma.gov.hk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.legislation.gov.hk/blis_pdf.nsf/CurAllEngDoc/8850FA52388F223C482575EE0036B8BB/$FILE/CAP_65_e_b5.pdf Legal Tender Notes Issue Ordinance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150503002823/http://www.legislation.gov.hk/blis_pdf.nsf/CurAllEngDoc/8850FA52388F223C482575EE0036B8BB/$FILE/CAP_65_e_b5.pdf|date=3 May 2015}}. Legislation.gov.hk (30 June 1997)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Monetary Stability |url=http://www.hkma.gov.hk/eng/exhibition/2.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605003028/http://www.hkma.gov.hk/eng/exhibition/2.pdf |archive-date=5 June 2013 |access-date=27 July 2018 |website=Hkma.gov.hk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://www.bis.org/publ/rpfx07.pdf|title=Triennial Central Bank Survey of Foreign Exchange and Derivatives Market Activity in April 2007|date=September 2007|journal=Triennial Central Bank Survey 2007|page=7|publisher=[[Bank for International Settlements]]|access-date=5 September 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20171206030127/https://www.bis.org/publ/rpfx07.pdf|archive-date=6 December 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://dealbook.nytimes.com/2012/07/19/asian-financial-regulators-examine-local-lending-rates/|newspaper=[[The New York Times]]|first1=Neil|last1=Gough|first2=Choe|last2=Sang-Hun|title=Asian Financial Regulators Examine Local Lending Rates|date=19 July 2012|access-date=5 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170920045241/https://dealbook.nytimes.com/2012/07/19/asian-financial-regulators-examine-local-lending-rates/|archive-date=20 September 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Hong Kong Association of Banks |url=http://www.hkab.org.hk/DisplayArticleAction.do?sid=20&amp;ss=2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180917073951/http://www.hkab.org.hk/DisplayArticleAction.do?sid=20&amp;ss=2 |archive-date=17 September 2018 |access-date=5 November 2012 |website=Hkab.org.hk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://chinaperspectives.revues.org/260|title=Hong Kong's Banking Industry Facing Keen Competition|author=Chiu, Peter|journal=China Perspectives|year=2003|volume=2003|issue=2|doi=10.4000/chinaperspectives.260|access-date=16 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514054327/http://chinaperspectives.revues.org/260|archive-date=14 May 2013|url-status=live|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

د هانګ کانګ اقتصاد د مثبت غېر مداخلت تر اصولو لاندې اداره کېږي او په نړيوالې سوداګرۍ او مالي تمويل پورې ډېر تړلی دی. له همدې امله، هانګ کانګ د يو شرکت د پيل کولو لپاره ډېر غوره ځای بلل کېږي. په حقيقت کې، يوه وروستۍ څېړنه ښيي چې هانګ کانګ په ۲۰۱۴ز کال کې د ۹۹۸ ثبت شويو شرکتونو څخه په ۲۰۱۸ز کال کې ۲۸۰۰ څخه زياتو ثبت شويو شرکتونو ته ورسېد، په دې کې برېښنايي سوداګري (۲۲٪)، مالي ټیکنالوژۍ (۱۲٪)، سافټوير (۱۲٪) او اشتهاراتو (۱۱٪) شرکتونه يې اکثريت برخه جوړوي. د اقتصادي ازادۍ نړيوال شاخص هانګ د لومړۍ درجې سيمې په توګه په خپل نوملړ کې شامل کړی چې په ۲۰۱۹ز کال کې يې ۸.۹۱ نمرې اخستي دي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=WHub |date=2018 |title=Hong Kong Start Up Ecosystem Whitepaper |url=https://www.whub.io/toolbox |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180917215437/https://www.whub.io/toolbox |archive-date=17 September 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=22 December 2016 |title=Economic Freedom |url=https://www.fraserinstitute.org/economic-freedom/map?geozone=world&amp;page=map&amp;year=2019 |url-status=dead |website=Fraser Institute |access-date=14 July 2022 |archive-date=17 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220717035759/https://www.fraserinstitute.org/economic-freedom/map?geozone=world&amp;year=2019&amp;page=map }}&lt;/ref&gt;

د هانګ کانګ په اقتصادي پیاوړتياوو کې د پياوړې بانکدارۍ يو نظام، په عملي ډول غېر دولتي پورونه، يو پياوړی حقوقي نظام، په زيات شمېر کې د بهرنيو شتمنيو زېرمې چې اوسمهال دا شتمنۍ ۴۸۱.۶ ميليارده امريکايي ډالرو ته رسېږي او اوسمهال په دوران کې د شته پيسو څخه شپږ ځلې زیاتې دي يا د ۲۰۲۲ز کال د مارچ مياشتې تر پايه پورې د هانګ کانګ ډالر M3 نږدې شپږ څلوېښت سلنه ته رسېږي، د فساد ضد سخت اقدامات او د چين د مرکزي حکومت تر واک لاندې سيمو سره نژدې اړيکې، شامل دي. د هانګ کانګ د ونډو بازار د نړیوالو شرکتونو او د چين د شرکتونو لپاره د خوښې وړ ځای دی، دا ځکه چې د هانګ صنعت زيات عصري شوی او نړيوال شوی دی. په نورو غوره والو (ښېګڼو) کې يې په اسيا کې د ښار د پانګې بازار، د دې هېواد سیمه، مقررات او د مالي وسايلو شتون شامل دي، کوم چې له لندن او نيويارک ښار سره د پرتلې وړ دي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Hong Kong's latest foreign currency reserve assets figures released |url=https://www.info.gov.hk/gia/general/202204/07/P2022040700407.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Hong Kong |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2747.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190604184813/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2747.htm |archive-date=4 June 2019 |access-date=23 May 2019 |work=U.S. Department of State}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/4772c47c-9310-11e2-b3be-00144feabdc0.html|title=London retains financial services crown|newspaper=Financial Times|access-date=27 September 2013|archive-date=10 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191210225551/http://www.ft.com/intl/cms/s/0/4772c47c-9310-11e2-b3be-00144feabdc0.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=March 2013 |title=The Global Financial Centres Index 13 |url=http://www.zyen.com/images/GFCI_25March2013.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171118172346/http://www.zyen.com/images/GFCI_25March2013.pdf |archive-date=18 November 2017 |access-date=27 July 2018 |website=Zyen.com}}&lt;/ref&gt;

د هانګ کانګ کورنی ناخالص توليد د ۱۹۶۱ او ۱۹۹۷ز کلونو تر منځ ۱۸۰ ځلې وده کړې ده. همدا راز په همدې موده کې د سړي سر «جي ډي پي» يې ۸۷ ځلې وده کړې. د دې هېواد اقتصاد له اسرائيلو يا ايرلينډ څخه يو څه لوی دی او په ۲۰۱۱ز کال کې د هانګ کانګ د سړي سر د رانيولو ځواک برابرۍ جي ډي پي پر بنسټ په ټوله نړۍ کې شپږم شمېره لوړه وه. د وروستيو اقداماتو له امله، د هانګ کانګ د سړي سر «جي ډي پي» د متحده ايالاتو او هالنډ څخه لوړه وه او له برونای څخه يو څه کمه وه. په ۲۰۰۹ز کال کې، د هانګ کانګ حقيقي اقتصادي وده تر ۲.۸٪ پورې راوغورځېده، لامل يې ستره سوړبازاري وه.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Rikkie Yeung|title=Moving Millions: The Commercial Success and Political Controversies of Hong Kong's Railways|url=https://archive.org/details/movingmillionsco0000yeun|publisher=[[Hong Kong University]] Press|year=2008|isbn=978-962-209-963-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Nominal GDP list of countries. Data for the year 2010 |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/02/weodata/weorept.aspx?sy=2009&amp;ey=2011&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=512%2C941%2C914%2C446%2C612%2C666%2C614%2C668%2C311%2C672%2C213%2C946%2C911%2C137%2C193%2C962%2C122%2C674%2C912%2C676%2C313%2C548%2C419%2C556%2C513%2C678%2C316%2C181%2C913%2C682%2C124%2C684%2C339%2C273%2C638%2C921%2C514%2C948%2C218%2C943%2C963%2C686%2C616%2C688%2C223%2C518%2C516%2C728%2C918%2C558%2C748%2C138%2C618%2C196%2C522%2C278%2C622%2C692%2C156%2C694%2C624%2C142%2C626%2C449%2C628%2C564%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C453%2C960%2C968%2C423%2C922%2C935%2C714%2C128%2C862%2C611%2C716%2C321%2C456%2C243%2C722%2C248%2C942%2C469%2C718%2C253%2C724%2C642%2C576%2C643%2C936%2C939%2C961%2C644%2C813%2C819%2C199%2C172%2C184%2C132%2C524%2C646%2C361%2C648%2C362%2C915%2C364%2C134%2C732%2C652%2C366%2C174%2C734%2C328%2C144%2C258%2C146%2C656%2C463%2C654%2C528%2C336%2C923%2C263%2C738%2C268%2C578%2C532%2C537%2C944%2C742%2C176%2C866%2C534%2C369%2C536%2C744%2C429%2C186%2C433%2C925%2C178%2C746%2C436%2C926%2C136%2C466%2C343%2C112%2C158%2C111%2C439%2C298%2C916%2C927%2C664%2C846%2C826%2C299%2C542%2C582%2C967%2C474%2C443%2C754%2C917%2C698%2C544&amp;s=NGDPD&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr.x=48&amp;pr.y=9 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140705002611/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/02/weodata/weorept.aspx?sy=2009&amp;ey=2011&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=512%2C941%2C914%2C446%2C612%2C666%2C614%2C668%2C311%2C672%2C213%2C946%2C911%2C137%2C193%2C962%2C122%2C674%2C912%2C676%2C313%2C548%2C419%2C556%2C513%2C678%2C316%2C181%2C913%2C682%2C124%2C684%2C339%2C273%2C638%2C921%2C514%2C948%2C218%2C943%2C963%2C686%2C616%2C688%2C223%2C518%2C516%2C728%2C918%2C558%2C748%2C138%2C618%2C196%2C522%2C278%2C622%2C692%2C156%2C694%2C624%2C142%2C626%2C449%2C628%2C564%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C453%2C960%2C968%2C423%2C922%2C935%2C714%2C128%2C862%2C611%2C716%2C321%2C456%2C243%2C722%2C248%2C942%2C469%2C718%2C253%2C724%2C642%2C576%2C643%2C936%2C939%2C961%2C644%2C813%2C819%2C199%2C172%2C184%2C132%2C524%2C646%2C361%2C648%2C362%2C915%2C364%2C134%2C732%2C652%2C366%2C174%2C734%2C328%2C144%2C258%2C146%2C656%2C463%2C654%2C528%2C336%2C923%2C263%2C738%2C268%2C578%2C532%2C537%2C944%2C742%2C176%2C866%2C534%2C369%2C536%2C744%2C429%2C186%2C433%2C925%2C178%2C746%2C436%2C926%2C136%2C466%2C343%2C112%2C158%2C111%2C439%2C298%2C916%2C927%2C664%2C846%2C826%2C299%2C542%2C582%2C967%2C474%2C443%2C754%2C917%2C698%2C544&amp;s=NGDPD&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr.x=48&amp;pr.y=9 |archive-date=5 July 2014 |access-date=22 December 2011 |work=World Economic Outlook Database, September 2011 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wbpdf&quot;&gt;{{cite web |date=27 September 2010 |title=Gross domestic product (2009) |url=http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GDP.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090912122439/http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GDP.pdf |archive-date=12 September 2009 |access-date=5 October 2010 |work=The World Bank: World Development Indicators database |publisher=World Bank}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2195.html Field listing – GDP (official exchange rate)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181227071047/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2195.html |date=2018-12-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081004071135/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook//fields/2195.html|date=4 October 2008}}, ''The World Factbook''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=GDP growth (annual %) |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?contextual=default&amp;end=2017&amp;locations=HK-CN&amp;start=1990 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191210225545/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?contextual=default&amp;end=2017&amp;locations=HK-CN&amp;start=1990 |archive-date=10 December 2019 |access-date=11 June 2019 |website=World Bank}}&lt;/ref&gt;

د شلمې پېړۍ په وروستيو کې، هانګ کانګ په نړۍ کې اوم ستر سمندري بندر و او د سوداګريزو توکو د لېږد ځای له نظره له نيويارک ښار او روټرډيم څخه وروسته دويم مرکز و. هانګ کانګ د نړيوال سوداګريز سازمان بشپړ غړی دی. د «کوای چينګ» د کانتينرونو مرکز په اسيا کې تر ټولو ستر و، په داسې حال کې چې د هانګ کانګ د بېړۍ په مټ د لېږدولو مالکان د مجموعي بار وړلو له نظره له يونان وروسته په نړۍ کې دويم ځای درلود. د هانګ کانګ د ونډو بازار په نړۍ کې شپږم ستر بازار دی، په داسې حال کې چې په بازار کې يې ۳.۷۳۲ تريليونه امريکايي ډالره پانګونه شوې ده.&lt;ref&gt;[http://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/hong_kong_china_e.htm Hong Kong, China – Member information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120921215927/http://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/hong_kong_china_e.htm|date=21 September 2012}}. WTO. Retrieved 1 November 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=World's Largest Stock Exchanges December 2017. |url=https://www.relbanks.com/stock-exchanges/largest-stock-exchanges |access-date=20 April 2020 |archive-date=12 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210712050026/https://www.relbanks.com/stock-exchanges/largest-stock-exchanges |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

هانګ کانګ ته همدا راز له نږدې سیمو څخه يات کارګر هم ورځي. د ماهرو کارګرو ځواک د نوي برتانوي/لوېديځ سوداګرۍ لارو چارو او ټيکنالوژيو سره په يو ځای کېدو سره د بهرنۍ سوداګرۍ، پانګونې او استخدام لپاره د فرصتونو ياتېدل ډاډمن کړي. په هانګ کانګ کې نرخونه او مزدورۍ په پرتليز ډول په اسانۍ سره د بدلېدو وړ دي چې د هانګ کانګ د اقتصاد په ثبات او فعاليت پورې اړه لري.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Hong Kong Monetary Authority |date=30 December 2009 |title=A Structural Investigation into the Price and Wage Dynamics in Hong Kong |url=http://www.hkma.gov.hk/media/eng/publication-and-research/research/working-papers/HKMAWP09_20_full.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619144617/http://www.hkma.gov.hk/media/eng/publication-and-research/research/working-papers/HKMAWP09_20_full.pdf |archive-date=19 June 2013 |access-date=5 November 2012}}&lt;/ref&gt;

هانګ کانګ د ځمکې د پلور او مالياتو او تر څنګ يې د نړيوالو سوداګريو له راجلبولو څخه عايد تر لاسه کوي، تر څو د خپلو دولتي مالي تمويل لپاره پانګه چمتو کړي، ځکه چې د مالياتو خپله تګلاره يې کمه ده. د «Healy Consultants» په وينا، هانګ کانګ د نېغ په نېغه بهرنۍ پانګونې (FDI) د راجلبولو له امله، په ختيځه اسيا کې د سوداګرۍ لپاره تر ټولو په زړه پورې چاپېریال لري. په ۲۰۱۳ز کال کې، هانګ کانګ په ټوله نړۍ کې د بهرنۍ نېغ په نېغه پانګونې تر ټولو ستر تر لاسه کونکی و.&lt;ref name=&quot;Healy Consultants&quot;&gt;{{cite web |title=Hong Kong Company Formation |url=http://www.healyconsultants.com/company-incorporation/hong-kong-offshore-company.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130825095710/http://www.healyconsultants.com/company-incorporation/hong-kong-offshore-company.htm |archive-date=25 August 2013 |access-date=27 August 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;World Investment Report 2013&quot;&gt;{{cite web |title=UNCTAD World Investment Report |url=http://unctad.org/en/pages/PublicationWebflyer.aspx?publicationid=588 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130817221222/http://unctad.org/en/pages/PublicationWebflyer.aspx?publicationid=588 |archive-date=17 August 2013 |access-date=27 August 2013 |publisher=UNCTAD}}&lt;/ref&gt;

د «Tax Justice Network» د ۲۰۱۱ز کال د مالي محرميت شاخص کې هانګ کانګ ته څلورم درجه ځای ورکړل شوی و. د «Network Readiness Index » (NRI) په نوم د نړيوالې اقتصادي ټولنې له خوا د هانګ کانګ حکومت ته د څلورم لوړ اسيايي حکومت درجه ورکړل شوه، دې ټولنې په ۲۰۱۶ز کال کې د حکومت د معلوماتو او مخابراتي ټيکنالوژۍ اندازه کوي او په ټوله نړۍ کې ديارلسم ځای ورکړل شوی و.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Archived copy |url=http://www.financialsecrecyindex.com/2011results.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130828000235/http://www.financialsecrecyindex.com/2011results.html |archive-date=28 August 2013 |access-date=2013-08-12 |df=dmy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;After Singapore, S. Korea and Taiwan&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Global Information Technology Report 2016 |url=http://reports.weforum.org/global-information-technology-report-2016/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180917101751/http://reports.weforum.org/global-information-technology-report-2016/ |archive-date=17 September 2018 |access-date=16 September 2018 |publisher=World Economic Forum}}&lt;/ref&gt;

== اقتصادي وړاندوينې ==
په ۱۹۹۷ز کال کې د هانګ کانګ له سپارلو راهيسې، د هانګ کانګ اقتصادي راتلونکی د نړيوال توب د ننګونو او د چين د مرکزي سيمو له ښارونو سره د نېغ په نېغه سيالۍ سره زيات مخ شوی دی. په ځانګړي ډول، شانګهای د جغرافيايي ګټې تر لاسه کولو ادعا کړې. د شانګهای ملکي حکومت هيله درلوده چې دا ښار تر ۲۰۱۰ز کال پورې د چين مرکزي اقتصادي مرکز وګرځوي.&lt;ref&gt;Richardson, Harry W.  Bae, Chang-Hee C.  (2005) ''Globalization and Urban Development: Advances in Spatial Science'' {{ISBN|3-540-22362-2}}&lt;/ref&gt;

== منفي غېر مداخله ==
د «ميلټن فريډمين» په څېر اقتصاد پوهانو او «کاټو انسټيټيوټ» ډېر ځله د هانګ کانګ اقتصاد د ازاد اقتصاد د پانګونې د اقتصادي تګلارې د يوې بېلګې په توګه ښودلی دی چې د دې ښار بريا همدې تګلارې ته منسوبوي. خو ځینو نورو بيا استدلال وړاندې کړی چې دا اقتصادي ستراتژيي په مناسب ډول د ازاد اقتصاد له نظره نه ده ځانګړې شوې. دوی وايي چې اوس هم داسې ډېرې لارې شته چې تر مخې يې حکومت په اقتصاد کې ښکېل دی چې ځينې يې ان د نورو هغو هېوادونو د ښکېلتيا له درجې هم اوړي، څومره چې پکې پانګوال هېوادونه ښکېل دی. د بېلګې په ډول حکومت د عامه کارونو په پروژو، روغتيا، زده کړې او ټولنيزې ښېګڼې په لګښتونو کې ښکېل دی. سربېره پر دې، سره له دې چې د نړيوالو معيارونو سره سم په شخصي او شرکتي عايد د ماليې کچه ښکته ده، د نورو هېوادونو په خلاف د هانګ کانګ حکومت د خپلو عايداتو د پام وړ برخه د اجارو او ځمکو له مالياتو څخه تر لاسه کوي. په هانګ کانګ کې ټولې ځمکې د حکومت ملکيت دی او شخصي ابادونکو او کارونکو ته د ټاکلې مودې لپاره د فيسونو په بدل کې په اجاره ورکول شوي دي، کوم فيسونه چې د دولت خزانې ته تاديه کېږي. د اجاره شويو ځمکو د خرڅلاو په محدودولو سره، د هانک کانګ حکومت د ځمکو نرخونه په هغه اندازه ساتي، کوم چې مصنوعي لوړ نرخونه بلل کېږي او دا چاره حکومت سره مرسته کوي چې دولتي لګښتونه پوره کړي، سره له دې چې په عايد او ګټه ماليات يې ښکته وي.&lt;ref&gt;''Journal of Contemporary China'' (2000), 9(24) 291–308 {{cite web |title=Archived copy |url=http://psweb.sbs.ohio-state.edu/faculty/mcooper/ps536readings/cheung_interventionism.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080910033041/http://psweb.sbs.ohio-state.edu/faculty/mcooper/ps536readings/cheung_interventionism.pdf |archive-date=10 September 2008 |access-date=2006-12-12 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Geocities. {{cite web |title=Doesn't Hong Kong show the potentials of 'free market' capitalism? |url=http://geocities.com/CapitolHill/1931/secC12.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091020055110/http://geocities.com/CapitolHill/1931/secC12.html |archive-date=20 October 2009 |access-date=2010-10-09 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

== اقتصادي ازادي ==
هانکانګ په ۲۰۲۰ز کال کې د «The Heritage Foundation» د اقتصادي ازداۍ په شاخص کې له سينګاپور وروسته په نړيواله کچه د دويم درجه ازاد اقتصاد لرونکې هېواد ډلبندي شوی و. دا شاخص سواګري، تجارت، پانګونه، مالي تمويل، د شتمنۍ حقوق او په مزدورۍ بنديزونه اندازه کوي او په ۱۸۳ اقتصادونو کې د فساد، حکومتي اندازې او پيسو د مديريت اغېزې تر پام لاندې نيسي. هانګ کانګ یواځینی اقتصاد دی چې د ۱۰۰ نومرو په اندازه کې يې ۹۰ يا له دې څخه زياتې نمرې، په ترتيب سره په ۲۰۱۴ او ۲۰۱۸ز کلونو کې تر لاسه کړې دي. په ۲۰۲۱ز کال کې، د « Heritage Foundation »  په نوم يو څېړنيز انستيتيوت د هانګ په حکومتي نظام او ديموکراتیکو پروسو کې د چين د حکومت د مخ پر زياتېدو مداخلې ته په کتنې سره، هانګ کانګ له چين څخه جلا او د يوې جلا هستې په توګه د نړۍ د ازادو اقتصادونو له خپل فهرست څخه لرې کړ. په دې ډول هانګ کانګ او «مکاو» هغه حيثيت له لاسه ورکړ چې له څو لسيزو څخه یې په دې شاخص کې درلود. د « Heritage Foundation» مشر روښانه کړه چې هانګ کانګ ته د لا زياتو اقتصادي ازاديو ضمانت ورکړل شوې دی، خو دا اقتصادي تګلارې په پايله کې بيا هم د بجينګ له خوا مديريت کېږي.&lt;ref name=&quot;Index of Economic Freedom&quot;&gt;{{cite web |title=''Index of Economic Freedom'' |url=http://www.heritage.org/index/Explore.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620211336/http://heritage.org/index/Explore.aspx |archive-date=20 June 2010 |access-date=21 June 2010 |publisher=Heritage Foundation}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.businessweek.com/articles/2014-01-21/the-worlds-freest-economy-is-also-the-least-affordable-housing-market|title=The World's Freest Economy Is Also Its Least-Affordable Housing Market|newspaper=Bloomberg.com|date=21 January 2014|publisher=Bloomburg BusinessWeek|access-date=28 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140125014151/http://www.businessweek.com/articles/2014-01-21/the-worlds-freest-economy-is-also-the-least-affordable-housing-market|archive-date=25 January 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=2014 Index of Economic Freedom – Hong Kong |url=http://www.heritage.org/index/country/hongkong |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181001190717/https://www.heritage.org/index/country/hongkong |archive-date=1 October 2018 |access-date=16 September 2018 |publisher=The Heritage Foundation}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>bb088p5t1ra2pzg7zrvmh47dh2qjl3g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>فنا کېدنه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62814</id>
    <revision>
      <id>369429</id>
      <parentid>367775</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T02:55:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29337" sha1="dxlba3xklbdncxlfgo20b9wv5ixnseb" xml:space="preserve">'''فنا کېدنه''' له د ژواک چاپېریال له ټولنو څخه د حیواناتو د نفوس یا نوعو په نړیواله، سیمه ییزه یا حیاتي کچه انقراض  یا نشت کېدل دي. د انسانانو د نفوس ودې د کرنیزو حاصلاتو د راټولولو اړوندو پرمختګونو سره په ګډه له چاپېریال څخه د پیاوړې او اغېزمنې ګټې اخیستنې زمینه برابره کړې ده. یاد شرایط د دې لامل شوي دي چې لوی فقاریه (د ملا تیر لرونکي) حیوانات د خپل ژواک چاپېریال له ټولنو څخه ووځي او په اصطلاح داسې څه رامنځته کړي چې &quot;تش ځنګل&quot; بلل کېږي. فنا له انقراض سره توپیر لري؛ فنا د نوعو ورکېدل او همداراز د پرېمانۍ زوال دواړه شاملوي. د فنا اغېزې د لومړي ځل لپاره  په ۱۹۸۸ز کال کې د برازیل په کامپیناس پوهنتون کې د نویو استوایي ځنګلونو تر عنوان لاندې د نباتاتو-حیواناتو تر منځ د تعامل په یو سمپوزیم کې بیان شوې. له هغه څخه راوروسته دغه  اصطلاح په تحفظي بیولوژۍ کې د یوې نړیوالې ښکارندې په توګه په پراخه بڼه کارول کېږي.&lt;ref name=&quot;def ant&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Dirzo R, Young HS, Galetti M, Ceballos G, Isaac NJ, Collen B|title=Defaunation in the Anthropocene|journal=[[Science (journal)|Science]]|date=2014|doi=10.1126/science.1251817|pmid=25061202|volume=345|issue=6195|pages=401–406|url=http://www.uv.mx/personal/tcarmona/files/2010/08/Science-2014-Dirzo-401-6-2.pdf|bibcode=2014Sci...345..401D|s2cid=206555761}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Harrison2016&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Harrison R, Sreekar R, Brodie JF, Brook S, Luskin M|display-authors=2|title=Impacts of hunting on tropical forests in Southeast Asia|journal=Conservation Biology|volume=30|issue=5|pages=972–981|date=September 2016|doi=10.1111/cobi.12785|pmid=27341537|s2cid=3793259}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book|title=Essentials of Conservation Biology|url=https://archive.org/details/essentialsofcons0000prim_j0r1|last=Primack|first=Richard|publisher=Sinauer Associates, Inc. Publishers|year=2014|isbn=9781605352893|location=Sunderland, MA USA|pages=[https://archive.org/details/essentialsofcons0000prim_j0r1/page/217 217]–245}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Vignieri|first=Sacha|date=2014|title=Vanishing fauna|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=345|issue=6195|pages=392–395|doi=10.1126/science.345.6195.392|pmid=25061199|bibcode=2014Sci...345..392V|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |date=25 July 2014 |title=Tracking and combatting our current mass extinction |url=https://arstechnica.com/science/2014/07/tracking-and-combatting-our-current-mass-extinction/ |access-date=2015-11-30 |website=Ars Technica}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;eco and evo&quot;&gt;Dirzo, R. and Galetti, M. &quot;[https://www.academia.edu/download/31402133/Galetti_Dirzo.pdf Ecological and Evolutionary Consequences of Living in a Defaunated World.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200109205643/https://www.academia.edu/download/31402133/Galetti_Dirzo.pdf |date=2020-01-09 }}&quot; ''Biological Conservation'' 163 (2013): 1-6.&lt;/ref&gt;

داسې اټکل شوې ده چې د وحشي ځناورو له ٪۵۰ څخه زیات نفوس په وروستیو ۴۰ کلونو کې له منځه تللی دی. په ۲۰۱۶ز کال کې، دا اټکل شوی و چې په ۲۰۲۰ز کال کې به د وحش د نړۍ ٪۶۸ نفوس له منځه ځي. په سویلي امریکا کې، باورونه داسې دي چې دا له منځه تلنه به هلته ۷۰ سلنه وي. د ۲۰۲۱ز کال یوې مطالعې دا موندلې ده چې د ځمکې د سیارې له کنګلونو څخه د خلاصې برخې یواځې د ٪۳ په شاوخوا کې په چاپېریالي او د ځناورو د استوګنې په لحاظ داسې سالمه پاتې شوې ده چې د ځايي ژوو د نوعو روغ جمیعتونه پکې مېشت دي او د انسانانو پلونه هلته نه دي ورغلي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/report-wildlife-numbers-drop-by-half-since-1970-1412085197|title=Wildlife Numbers Drop by Half Since 1970, Report Says|newspaper=Wall Street Journal|date=30 September 2014|last1=Naik|first1=Gautam}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ceballos, G.; Ehrlich, A. H.; Ehrlich, P. R. (2015). ''The Annihilation of Nature: Human Extinction of Birds and Mammals''. Baltimore, Maryland: Johns Hopkins University Press. pp. 135 {{ISBN|1421417189}} – via Open Edition.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2016/oct/27/world-on-track-to-lose-two-thirds-of-wild-animals-by-2020-major-report-warns|title=World on track to lose two-thirds of wild animals by 2020, major report warns|last=Carrington|first=Damian|date=2016-10-26|work=The Guardian|access-date=2017-04-12|language=en-GB|issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Carrington|first=Damian|date=April 15, 2021|title=Just 3% of world's ecosystems remain intact, study suggests|url=https://www.theguardian.com/environment/2021/apr/15/just-3-of-worlds-ecosystems-remain-intact-study-suggests|work=The Guardian|location=|access-date=April 18, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Plumptre|first1=Andrew J.|last2=Baisero|first2=Daniele|display-authors=etal.|date=2021|title=Where Might We Find Ecologically Intact Communities?|url=|journal=Frontiers in Forests and Global Change|volume=4|issue=|pages=|doi=10.3389/ffgc.2021.626635|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

د ۲۰۱۷ز کال په نومبر کې، په ټوله نړۍ کې ۱۵۰۰۰ ساینس پوهانو د انسانیت پر وړاندې یو دویم خبرداري (warning to humanity) صادر کړ، په کوم کې چې دوی د نورو موضوعاتو تر څنګ د داسې پالیسیو د جوړولو او پلي کولو غوښتنه وکړه چې &quot;فنا کېدل، دغیر قانوني ښکار کړکېچ، او ناوړه ګټه اخیستنه ورسره په څنګ کې د تر تهدید لاندې نوعو تجارت &quot; د ودرول شي.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Ripple WJ, Wolf C, Newsome TM, Galetti M, Alamgir M, Crist E, Mahmoud MI, Laurance WF|title=World Scientists' Warning to Humanity: A Second Notice|journal=[[BioScience]]|date=13 November 2017|volume=35|issue=12|pages=1026–1028|doi=10.1093/biosci/bix125|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== عوامل ==
په لوړه پیمانه د ژوو ښکار،  له هغوی څخه ګټه اخیستنه، د نړۍ په ګوټ ګوټ کې د ملا د تیر لرونکو ژوو تر خطر لاندې نوعې ګواښي. د ښکار اړوند ملا تیر لرونکي ژوي د استوايي ځنګلونو او دښتي سیمو له ارزښتناکو محصولاتو څخه شمېرل کېږي. د برازیل په امازون ځنګله کې هر کال ۲۳ میلیونه د ملا تیر لرونکي ژوي وژل کېږي؛ د لویو تنو لرونکي پرایمیټان، ټاپیران، د سپینو شونډو لرونکي سرکوز ډوله ګرازان، لوی ارماډيلوس، او کیشپان هغه حیوانات دي چې له ګټې اخیستنې سره ډېر زیات حساس دي. له حد نه زیات ښکار یې  ښایي د یادو نوعو سیمه ییز نفوس له نیم څخه زیات را کم کړي، او همدارنګه د نفوس کثافت هم راټيټ کړي. د یادو ژویو هغه جمیعتونه چې له کلیو سره نږدې اوسېږي د کمېدو له خطر سره په د پام وړ توګه مخامخ دي. د سیمه ییزو ښکار کېدونکو نوعو پریماني، د اړوندو سیمه ییزو مېشتېدنو لکه د کلیو په ډېروالي سره  زوال مومي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Effects of Subsistence Hunting on Vertebrate Community Structure in Amazonian Forests|url=https://archive.org/details/sim_conservation-biology_2000-02_14_1/page/240|journal=Conservation Biology|date=2000-02-01|issn=1523-1739|pages=240–253|volume=14|issue=1|doi=10.1046/j.1523-1739.2000.98485.x|first=Carlos A.|last=Peres|s2cid=85726080}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=van Uhm|first1=D.P.|title=A green criminological perspective on environmental crime: the anthropocentric, ecocentric and biocentric impact of defaunation|journal=Revue Internationale de Droit Pénal|date=2017|volume=87|issue=1|url=https://www.researchgate.net/publication/313502962}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|title=Essentials of Conservation Biology|url=https://archive.org/details/essentialsofcons0000prim_j0r1|last=Primack|first=Richard|publisher=Sinauer Associates, Inc. Publishers|year=2014|isbn=9781605352893|location=Sunderland, MA USA|pages=[https://archive.org/details/essentialsofcons0000prim_j0r1/page/217 217]–245}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Peres, Carlos A., and Hilton S. Nascimento. &quot;[https://www.researchgate.net/profile/Carlos_Peres/publication/226584770_Impact_of_game_hunting_by_the_Kayapo_of_south-eastern_Amazonia_Implications_for_wildlife_conservation_in_tropical_forest_indigenous_reserves/links/0912f50c262d0e43f9000000.pdf Impact of Game Hunting by the Kayapo´ of South-eastern Amazonia: Implications for Wildlife Conservation in Tropical Forest Indigenous Reserves.]&quot; ''Biodiversity and Conservation'' 15.8 (2006): 2627-653.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Altrichter, M., and Boaglio, G., &quot;[https://www.researchgate.net/profile/Mariana_Altrichter/publication/222127957_Distribution_and_relative_abundance_of_peccaries_in_the_Argentine_Chaco_Associations_with_human_factors/links/54d16af80cf25ba0f0413879.pdf Distribution and Relative Abundance of Peccaries in the Argentine Chaco: Associations with Human Factors.]&quot; ''Biological Conservation'' 116.2 (2004): 217-25.&lt;/ref&gt;

ښکار او غیر قانوني ښکار ښایي په ځینو نوعو کې د سیمه ییزو جمیعتونو د راټیټېدو یا هم د انقراض لامل شي. زیاتره اغېزمنې شوې نوعې د بېلابېلو سرچینو له خوا تر فشار لاندې دي، حال دا چې علمي ټولنه لا هم د دغو تعاملاتو له پیچلتوب او د هغوی د غبرګون د دریڅو په اړه مطمئنه نه ده. په پانامه کې یوې ځانګړې مطالعې د غیر قانوني ښکار د زیاتوالي او له ۱۱ څخه د نهو مطالعه شویو نوعو د پرېمانۍ تر منځ یوه غیر مستقیمه اړیکه موندلې ده. سربېره پر دې، د ترجېحي ښکار نوعو په لویه پیمانه کمښتونه تجربه کړي دي او د پرېمانۍ په دوران کې یې د نوعو په جګه کچه توپیرونه درلودل.&lt;ref&gt;Redford, K. H. (1992). ''The empty forest.'' ''BioScience'' 42(6): 412–422.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sreekar, R., Huang, G., Zhao, J., Pasion, B.O. et al. &quot;The use of species–area relationships to partition the effects of hunting and deforestation on bird extirpations in a fragmented landscape&quot; ''Diversity and Distributions'', Vol. 21. No. 4 (2015). pp. 441-450. [https://doi.org/10.1111/ddi.12292].&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;poachers alter&quot;&gt;Wright, S. J., Zeballos, H., Domínguez, I., Gallardo, M. M., Moreno, M. C. and Ibáñez, R. &quot;[http://stri.si.edu/sites/publications/PDFs/2000_Cons_Biol.pdf Poachers Alter Mammal Abundance, Seed Dispersal, and Seed Predation in a Neotropical Forest.]&quot; ''Conservation Biology'' 14.1 (2000): 227-239.&lt;/ref&gt;

=== د ژوو د استوګنځایونو تخریب او په ټوټو وېشل کېدل ===
د انسانانو د نفوس د ودې په پایله کې د ځمکې په کارولو کې بدلونونه راځي، کوم چې د طبیعي استوګنځایونو د ټوټه ټوټه کېدو، بدلېدو او تخریبېدو سبب کېدی شي. لوی تي لرونکي ژوي زیاتره وخت د کوچینیو ژویو په پرتله ډېر د زیانمنېدو وړ دي ځکه چې دوی د اوسېدو لپاره لویو سیمو ته اړتیا لري، او له همدې کبله د ځنګلونو د له منځه تللو له  اغېزو څخه له ځورېدو سره ډېر مخ دي. د لویو تنو لرونکې نوعې لکه فیلان، کرکدن، لوی پرایميټان، ټاپیران، او سرکوز ډوله ګرازان  لومړني ژوي دي چې په ټوټه شوو ورښتي ځنګلونو کې ورک شوي دي.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite book|title=Essentials of Conservation Biology|url=https://archive.org/details/essentialsofcons0000prim_j0r1|last=Primack|first=Richard|publisher=Sinauer Associates, Inc. Publishers|year=2014|isbn=9781605352893|location=Sunderland, MA USA|pages=[https://archive.org/details/essentialsofcons0000prim_j0r1/page/217 217]–245}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kinnaird, M. F., Sanderson, E. W., O'Brien, T. G., Wibisono, H. T. and Woolmer, G., &quot;[https://www.researchgate.net/profile/Eric_Sanderson2/publication/227602224_Deforestation_Trends_in_a_Tropical_Landscape_and_Implications_for_Endangered_Large_Mammals/links/0912f5108705b72742000000.pdf Deforestation Trends in a Tropical Landscape and Implications for Endangered Large Mammals.]&quot; ''Conservation Biology'' (2003) 17: 245–257.&lt;/ref&gt;

له امازوني اکوادور څخه یوې ځانګړې مطالعې د نفتو د دوو سړکونو د مدیریت کړنلارې او په ګاونډ کې یې د وحش د نړۍ ټولنې تر تحلیل لاندې ونیوې. د ازاد لاسرسي سرک داسې ځنګلونه درلودل چې صاف شوي او ټوټه ټوټه شوي وو او بل هغه یې د لاسرسي کنترول پلی کاوه. د لومړني سرک په اوږدو کې ډېرې لږې نوعې موجودو وې چې د کثافت له نظره په اټکلي ډول د دویمې سیمې پرتله یې نږدې ٪۸۰ ټیټوالی درلود. دغه موندنه د دې وړاندیز کوي چې مزاحمتونو د ځمکو د ټوټو تر منځ د اړوندو سیمه ییزو ژویو لېوالتیا او وړتیا اغېزمنه کړې ده.&lt;ref name=&quot;oil roads&quot;&gt;Suárez, E., Morales, M., Cueva, R., Utreras Bucheli, V., Zapata-Ríos, G., Toral, E., Torres, J., Prado, W. and Vargas Olalla, J., &quot;[https://www.researchgate.net/profile/Galo_Zapata-Rios/publication/229528550_Oil_Industry_Wild_Meat_Trade_and_Roads_Indirect_Effects_of_Oil_Extraction_Activities_in_a_Protected_Area_in_North-Eastern_Ecuador/links/02e7e528ccfdcbb399000000/Oil-Industry-Wild-Meat-Trade-and-Roads-Indirect-Effects-of-Oil-Extraction-Activities-in-a-Protected-Area-in-North-Eastern-Ecuador.pdf Oil Industry, Wild Meat Trade and Roads: Indirect Effects of Oil Extraction Activities in a Protected Area in North-Eastern Ecuador.]&quot; ''Animal Conservation'' 12 (2009): 364–373.&lt;/ref&gt;

د ځمکو ټوټه ټوټه کېدل د جمیعتونو کچه راټیټوي په داسې حال کې چې د پاتې استوګنځایونو د کوچینوالي په صورت کې د انقراض خطر زیاتوي. چېرې چې ناټوټه شوې ځمکه ډېره وي، د ډېرو بېلابېلو نوعو لپاره زیات شمېر استوګنځي موجود وي. د ځمکې یوه لویه ټوټه هم په دې معنا ده چې نوموړې د ژوند کولو له لویو سیمو سره زیات شمېر نوعو ته ځای ورکولی شي. په هر ترتیب، کله چې د ځمکې د ټوټې اندازه راټیټېږي، د جلا جلا استوګنیزو ټوټو شمېر ورسره ډېرېږي، کومې چې کیدای شي د سیمه ییزو اوسېدونکو ژوو څخه تشې شي. که دا حالت دوام مومي نو په اړونده سیمه کې ښایي نوعې له انقراض سره مخ شي.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Rybicki, J., &quot;[http://izt.ciens.ucv.ve/ecologia/Archivos/ECO_POB%202013/ECOPO2_2013/Ecological%20effects%20of%20environ.%20change/Rybicki%20y%20Hanski%202013.pdf Species–area Relationships and Extinctions Caused by Habitat Loss and Fragmentation.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191110201636/http://izt.ciens.ucv.ve/ecologia/Archivos/ECO_POB%25202013/ECOPO2_2013/Ecological%2520effects%2520of%2520environ.%2520change/Rybicki%2520y%2520Hanski%25202013.pdf |date=2019-11-10 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191110201636/http://izt.ciens.ucv.ve/ecologia/Archivos/ECO_POB%25202013/ECOPO2_2013/Ecological%2520effects%2520of%2520environ.%2520change/Rybicki%2520y%2520Hanski%25202013.pdf |date=2019-11-10 }}&quot; ''Ecology Letters'' 16 (2013): 27-38.&lt;/ref&gt;

په امازون کې د ځنګلونو د له منځه وړلو په اړه یوې څېړنې د استوګنځایونو د ټوټه ټوټه کېدو دوو نمونو ته کتنه کړې ده: لومړی د کب هډوکي د کوچینیو ځانګړتیاوو سره او دویمه  یې یوه بې نومه د لویو ځانګړتیاوو نمونه وه. د لویو ځانګړتیاوو لرونکې نمونې د کب له هډوکي څخه کمې ټوټې درلودي. د نوموړې څېړنې پایلو د دې وړانديز کړی دی چې د کب د هډوکي په نمونه کې  د ټوټه کېدو لوړې کچې، د نوعو له لاسه ورکولو ته لاره هواره کړې ده او د لویو ملاتیر لرونکو تنوع یې کمه کړې ده. انساني اغېزې لکه د ځنګلونو ټوټه کول، ښایې د چاپېریالي پروسو د له لاسه ورکولو له کبله په لویو ساحو کې د استوګنيزې تنوع د ساتلو او د اېکوسېستم فعالیت د وړتیا له لاسه ورکولو لامل شي. دا په خپل وار سره کیدی شي په چاپېریالونو کې د بدلونونو لامل شي او تکاملي پروسې منحرفې کړي.&lt;ref&gt;Jorge, M. L. S. P., Galetti, M., Ribeiro, M. C., Ferraz, K.M.P.M.B. &quot;[https://www.researchgate.net/profile/Malu_Jorge/publication/256669321_Mammal_defaunation_as_surrogate_of_trophic_cascades_in_hotspot/links/00b7d52aafdb4d98da000000.pdf Mammal Defaunation as Surrogate of Trophic Cascades in A Biodiversity Hotspot.]&quot; ''Biological Conservation'' 163 (2013): 49–57.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Saunders, D. A., Hobbs, R. J. and Margules, C. R., &quot;[https://www.researchgate.net/profile/Denis_Saunders/publication/227638151_Saunders_D_Hobbs_R_Margules_C_Biological_Consequences_of_Ecosystem_Fragmentation_A_Review_Conservation_Biology/links/53d20be10cf2a7fbb2e9620f/Saunders-D-Hobbs-R-Margules-C-Biological-Consequences-of-Ecosystem-Fragmentation-A-Review-Conservation-Biology.pdf Biological Consequences of Ecosystem Fragmentation: A Review.]&quot; ''Conservation Biology'' 5 (1991): 18–32.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;eco and evo2&quot;&gt;Dirzo, R. and Galetti, M. &quot;[https://www.academia.edu/download/31402133/Galetti_Dirzo.pdf Ecological and Evolutionary Consequences of Living in a Defaunated World.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200109205643/https://www.academia.edu/download/31402133/Galetti_Dirzo.pdf |date=2020-01-09 }}&quot; ''Biological Conservation'' 163 (2013): 1-6.&lt;/ref&gt;

په شمالي امریکا کې، د وحشي مرغانو نفوس له ۱۹۷۰ز کال راهیسې ٪۲۹ یا شاوخوا ۳ میلیارده راټیټ شوی دی، چې تر ډېره د انساني عواملو له کبله لکه د انسانانو له خوا د کارونې له امله د استوګنځایونو له لاسه ورکول، د نفوس د را ښکته کېدو یواځینی عامل دي او په څنګ کې یې نور عوامل په پراخه کچه  نیونیکوتینوید (neonicotinoid) حشره وژونکي کارول او د اهلي پیشو ګانو زیاتېدل دي چې بهر ګرځېدو ته پرېښودل شوې دي.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Deaton|first=Jeremy|date=September 19, 2019|title=U.S., Canada have lost 3 billion birds since 1970. Scientists say 'nature is unraveling.'|url=https://www.nbcnews.com/mach/science/u-s-canada-have-lost-3-billion-birds-scientists-say-ncna1055961|work=[[NBC News]]|access-date=September 20, 2019}}&lt;/ref&gt;

=== یرغل کوونکې نوعې ===
انساني اغېزې لکه، استعمار او کرنه، د دې لامل شوي دي چې نوعې د اوسېدو له خپلو اصلي سیمو څخه بهر خپرې شي. د ځمکو ټوټه ټوټه کېدل هم د استوګنځایونو د کمېدو او سرچینو د شتون څخه ور هاخوا په ځایي نوعو باندې پراخې اغېزې لري؛ یادې اغېزې سیمې د پردیو یرغلونو پر وړاندې زیان منونکې کوي او همدارنګه د استوګنځایونو د بدلېدو سبب کېږي چې په دې ډول اصلي ځايي نوعې نورې ژوندۍ نشي پاتې کېدای.  &lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite book|title=Essentials of Conservation Biology|url=https://archive.org/details/essentialsofcons0000prim_j0r1|last=Primack|first=Richard|publisher=Sinauer Associates, Inc. Publishers|year=2014|isbn=9781605352893|location=Sunderland, MA USA|pages=[https://archive.org/details/essentialsofcons0000prim_j0r1/page/217 217]–245}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite book|title=Essentials of Conservation Biology|url=https://archive.org/details/essentialsofcons0000prim_j0r1|last=Primack|first=Richard|publisher=Sinauer Associates, Inc. Publishers|year=2014|isbn=9781605352893|location=Sunderland, MA USA|pages=[https://archive.org/details/essentialsofcons0000prim_j0r1/page/217 217]–245}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;oil roads2&quot;&gt;Suárez, E., Morales, M., Cueva, R., Utreras Bucheli, V., Zapata-Ríos, G., Toral, E., Torres, J., Prado, W. and Vargas Olalla, J., &quot;[https://www.researchgate.net/profile/Galo_Zapata-Rios/publication/229528550_Oil_Industry_Wild_Meat_Trade_and_Roads_Indirect_Effects_of_Oil_Extraction_Activities_in_a_Protected_Area_in_North-Eastern_Ecuador/links/02e7e528ccfdcbb399000000/Oil-Industry-Wild-Meat-Trade-and-Roads-Indirect-Effects-of-Oil-Extraction-Activities-in-a-Protected-Area-in-North-Eastern-Ecuador.pdf Oil Industry, Wild Meat Trade and Roads: Indirect Effects of Oil Extraction Activities in a Protected Area in North-Eastern Ecuador.]&quot; ''Animal Conservation'' 12 (2009): 364–373.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Jeschke|first1=Jonathan M.|last2=Bacher|first2=Sven|last3=Blackburn|first3=Tim M.|last4=Dick|first4=Jaimie T. A.|last5=Essl|first5=Franz|last6=Evans|first6=Thomas|last7=Gaertner|first7=Mirijam|last8=Hulme|first8=Philip E.|last9=Kühn|first9=Ingolf|last10=Mrugała|first10=Agata|last11=Pergl|first11=Jan|last12=Pyšek|first12=Petr|last13=Rabitsch|first13=Wolfgang|last14=Ricciardi|first14=Anthony|last15=Richardson|first15=David M.|last16=Sendek|first16=Agnieszka|last17=Vilà|first17=Montserrat|last18=Winter|first18=Marten|last19=Kumschick|first19=Sabrina|title=Defining the Impact of Non‐Native Species|journal=Conservation Biology|date=October 2014|volume=28|issue=5|pages=1188–1194|doi=10.1111/cobi.12299|pmid=24779412|pmc=4282110}}&lt;/ref&gt;

د حیواناتو په هغو نشت شویو نوعو کې چې د انقراض لامل یې معلوم دی، له ٪۵۰ څخه زیاتې یې د یرغل کوونکو نوعو له خوا اغېزمنې شوې دي. د حیواناتو د منقرضو شویو نوعو د ٪۲۰ لپاره د انقراض یواځینی لامل یرغل کوونکې نوعې دي. یرغل کوونکې نوعې د تي لرونکو لپاره د انقراض دویم تر ټولو مهم لامل ګڼل کېږي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Clavero|first1=M|last2=Garciaberthou|first2=E|title=Invasive species are a leading cause of animal extinctions|journal=Trends in Ecology &amp; Evolution|date=March 2005|volume=20|issue=3|pages=110|doi=10.1016/j.tree.2005.01.003|pmid=16701353|hdl=10256/12285|url=http://dugi-doc.udg.edu:8080/bitstream/handle/10256/12285/InvasiveSpeciesLeading.pdf?sequence=1}}&lt;/ref&gt;

== نړیوالې نمونې ==
استوایي سیمې د فنا کېدو له اړخه تر ټولو په ژوره بڼه اغېزمنېدونکې سیمې دي. دغه سیمې چې د برازیل امازون،  د مرکزي افریقا د کانګو حوزه او اندونیزیا شاملوي، له حد نه د زیاتې ګټې اخیستنې او د استوګنځایونو د له منځه تللو تر ټولو جګ میزانونه تجربه کوي. په هر حال، مشخص لاملونه یې بېلابېل دي، او هغه سیمې چې تر خطر لاندې یوه ډله پکې وي (لکه مرغان) حتمي نه ده چې د تي لرونکو، حشراتو یا ذوحیاتینو په شان نورې تر خطر لاندې ډلې هم ولري.&lt;ref name=&quot;def ant2&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Dirzo R, Young HS, Galetti M, Ceballos G, Isaac NJ, Collen B|title=Defaunation in the Anthropocene|journal=[[Science (journal)|Science]]|date=2014|doi=10.1126/science.1251817|pmid=25061202|volume=345|issue=6195|pages=401–406|url=http://www.uv.mx/personal/tcarmona/files/2010/08/Science-2014-Dirzo-401-6-2.pdf|bibcode=2014Sci...345..401D|s2cid=206555761}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;{{Cite book|title=Essentials of Conservation Biology|url=https://archive.org/details/essentialsofcons0000prim_j0r1|last=Primack|first=Richard|publisher=Sinauer Associates, Inc. Publishers|year=2014|isbn=9781605352893|location=Sunderland, MA USA|pages=[https://archive.org/details/essentialsofcons0000prim_j0r1/page/217 217]–245}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;eco and evo3&quot;&gt;Dirzo, R. and Galetti, M. &quot;[https://www.academia.edu/download/31402133/Galetti_Dirzo.pdf Ecological and Evolutionary Consequences of Living in a Defaunated World.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200109205643/https://www.academia.edu/download/31402133/Galetti_Dirzo.pdf |date=2020-01-09 }}&quot; ''Biological Conservation'' 163 (2013): 1-6.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Press release: Global map shows new patterns of extinction risk|url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_2-11-2006-10-49-47|work=Imperial College London and the Natural Environment Research Council|date=2 November 2006|access-date=2022-07-17|archive-date=2017-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20170803085835/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_2-11-2006-10-49-47|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:52&quot;&gt;{{Cite web |date=25 July 2014 |title=Tracking and combatting our current mass extinction |url=https://arstechnica.com/science/2014/07/tracking-and-combatting-our-current-mass-extinction/ |access-date=2015-11-30 |website=Ars Technica}}&lt;/ref&gt;

د برازیل په امازون کې د ځنګلونو له منځه وړنه د ژوو استوګنځایونو او بې حده کارونې لامل کېږي. د امازون په ورښتي ځنګل کې د دودیزو ښکاري تخنیکونو پر ځای د عصري وسلو لکه ساچمه یي ټوپکو په ځایناستېدو سره د ښکار فشار زیات شوی دی. د کانونو د استخراج او د لرګیو د سوداګرۍ په موخه سړکونه د ځنګلونو طبیعي منظرې په ټوټو وېشي او ښکارځنو ته زمینه برابري تر څو هغو ځنګلي ساحو ته ننوځي کومو ته یې چې له مخکې لاسرسی نه درلود (د انسانانو له خوا لمس شوې نه وې). په افریقا کې د وحشي ژویو د غوښې سوداګري د سیمه ییزو ځناورو څخه د ناوړه ګټې اخیستنې لامل شوې ده. اندونېزیا د نړۍ په کچه د ژویو تر ټولو ډېرې تر خطر لاندې نوعې لري. د وحشي ژویو نړیواله سوداګري، همدارنګه د هغې په څنګ کې په پراخه بڼه د لرګیو کاروبار، د کانونو استخراج او زراعتي پروسې د زیات شمېر نوعو د زوال او انقراض لامل کېږي.&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{Cite book|title=Essentials of Conservation Biology|url=https://archive.org/details/essentialsofcons0000prim_j0r1|last=Primack|first=Richard|publisher=Sinauer Associates, Inc. Publishers|year=2014|isbn=9781605352893|location=Sunderland, MA USA|pages=[https://archive.org/details/essentialsofcons0000prim_j0r1/page/217 217]–245}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal|title=Defaunation of tropical forests reduces habitat quality for seed-dispersing bats in Western Amazonia: an unexpected connection via mineral licks|journal=Animal Conservation|date=2014-02-01|issn=1469-1795|pages=44–51|volume=17|issue=1|doi=10.1111/acv.12055|first1=S. J.|last1=Ghanem|first2=C. C.|last2=Voigt|s2cid=85597982}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Josip |first=Ivanovic |date=30 August 2011 |title=Endangered Species in Indonesia - Australian Science |url=http://www.australianscience.com.au/environmental-science/endangered-species-in-indonesia/ |access-date=2015-11-30 |website=Australian Science |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>dxlba3xklbdncxlfgo20b9wv5ixnseb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>طنز او مزاح</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62901</id>
    <revision>
      <id>369426</id>
      <parentid>313897</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T02:42:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5488" sha1="1qck0gw884w6i0fgp4f80ibq4w9orhr" xml:space="preserve">
طنز او مزاح ( تلفظ : تَنْزِ وَ '''مَزَاحٌ''' ) عموماً په اردو ادبیاتو کې د یو بل سره د تبادلې وړ کارول کیږي، که څه هم د طنز او مزاح ترمنځ توپیر شته. دواړه خپل محدودیتونه لري، مګر ډېری وختونه د یو بل سره موازي ګڼل کيږي او ځینې وختونه د دوی سرحدونه دومره سره تړلي وي چې د دوی جلا کول ستونزمن وي. له طنزه موخه د طعنه کول، مسخره، ټوکې، یا په رمزي او پټ ډول بل ته د داسې خبرې کول دي چې د خندا وړ وي، پداسې حال کې چې له مزاح موخه خوش طبعي يا ټوکې کول وي.

معمولاً طنز او مزاح کلمې د یو مرکب په توګه کارول کیږي، خو دا دوه مختلفې ماناوې دي. د مزاح لغوي مانا خندا ده، په داسې حال کې چې طنز د ملنډو یا خندا کولو مانا لري. &lt;ref&gt;[https://jang.com.pk/news/680528-urdu-adab ڈاکٹر رفیع الدین ہاشمی] کی تحریر - جنگ ڈاٹ کام سے&lt;/ref&gt;

محمد انور بټ هندو شوپیان وايي: هغه انتقادي لیکنې چې د طنز په جامه کوي او سره انتقاديته تاسې پر خندا کولو مجبوره کړي، طنز او مزاح بلل کيږي.

د طنز او مزاح يو خوږه بېلګه ټوکې او لطيفې دي.

== د طنز او مزاح په اړه ==
'''طنز او مزاح''' اکثرا د یو بل په بدل کې کارول کیږي او معمولا د دواړو ترمینځ هیڅ توپیر نه کیږي. په هرصورت، حقیقت دا دی چې طنز او مزاح په بشپړ ډول مختلف شیان دي. &lt;ref&gt;[https://twitter.com/TanzoMazakh/status/1440631972129218566?s=19 طنز و مزاح] کی تھریڈ سے ماخوذ کیا&lt;/ref&gt;

سټیفن لیکوک د خپل کتاب &quot;طنز او انسانیت&quot; په 11 پاڼه کې لیکي چې{{اقتباس|مزاح کیا ہے؟ یہ زندگی کی ناہمواریوں کے اس ہمدردانہ شعور کا نام ہے جس کا فنکارانہ اظہار ہو جائے}}
{{اقتباس|طنز څه شی دی؟ دا د ژوند د نیمګړتیاوو په اړه د زړه پورې پوهاوي نوم دی چې هنري بیان موندلی}}
خو کله چې د ژوند د نابرابرۍ دغه &quot;همدردانه شعور&quot; د &quot;تیز او ترخه شعور&quot; په ځای بدل شي او په هنري بیان کې د سستۍ او نرمۍ پر ځای سختی او تېزوالی راشي، نو طنز له منځه ځي خو طنز کېږي.

رونالډ ناکس د خپل کتاب &quot;د طنز په اړه مقالې&quot; په 31 پاڼه کې لیکي{{اقتباس|مزح نگار خرگوش کے ساتھ بھاگتا ہے جبکہ طنز نگار کتّوں کے ساتھ شکار کھیلتا ہے}}
طنز د انتقاد یوه سخته، تیزه او ظالمانه بڼه ده چې په هغه کې د یو څه بد اړخونه دومره څرګند وي چې یا یې ښه اړخونه په اوتومات ډول له نظره ورک شي او یا بد اړخونه دومره روښانه شي چې ښه اړخونه یې له منځه ولاړ شي. لرې خو دلته بايد په ياد ولرو چې د طنز شدت، سرعت او ترخه خبره د ښه او ستر هدف لپاره ده، له همدې امله ورته پاملرنه کېږي. طنز په مستقیمه توګه نه کیږي بلکې د طنز تر پوښ لاندې وړاندې کیږي.

د [[علي گړ|علیګار]] مجلې د طنز ګڼه په ۳۴ مخ کې راغلي دي چې &lt;ref&gt;علی گڑھ میگزین - طنز و مزاح نمبر - صفحہ 34&lt;/ref&gt;{{اقتباس|مزاح، طنز کے عمل جراحی کے لئے غش آور دوا کی سی حیثیت رکھتا ہے}}
لکه څنګه چې په دې معنی موږ کولی شو ووایو چې د طنز او طنز ترمنځ نږدې اړیکه شتون لري، مګر موږ نشو ویلای چې طنز او طنز یو شی دی، ځکه چې موږ خندا بولو چې یوازې د انفرادي یا ټولنیز سمون نوم ورکوو.

لکه د اردو ادبی مزاحیه کرکټر &quot;چاچا چھکان&quot; چې د خپلو طنزونو سره خندا هڅوي. برعكس كله چې ټولنه په ټوليزه توګه په خرابېدو پيل وكړي او طنز كوونكى دا احساس وكړي چې د ټولنې اصلاح ناشونې ده، نو له انسانيت څخه كركه كوي او طنز ته لمن وهي، او دا طنز چې كله زور واخلي نو خپل قوت او قوت له لاسه وركوي. غندل کیږي. د طنز لیکونکي په زړه کې د فرد او ټولنې لپاره شفقت او مینه وي او د طنز لیکونکي په زړه کې نفرت او دښمني وي.

== نور وګوره ==

# ګرانه نیسون
# مشتاق احمد یوسفي
# ابن صفی
# ابن ریاض
# ابن انشا
# پطرس بخاري
# رتناتھ سرسر
# شفیق الرحمن
# [https://web.archive.org/web/20220719124019/https://tanzomazakh.business.site/ ویب پاڼه]

== سرچينې ==
&lt;references /&gt;
[[وېشنيزه:طنز او مزاح]]
[[وېشنيزه:طنزونه]]</text>
      <sha1>1qck0gw884w6i0fgp4f80ibq4w9orhr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مورې راثبارډ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62905</id>
    <revision>
      <id>369443</id>
      <parentid>367855</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T03:36:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33275" sha1="h2vsyk1p4qxa953az4nj504k7j26wqc" xml:space="preserve">{{Infobox person}}

'''مورې نیوټن راثبارډ''' (د ۱۹۲۶ کال د مارچ له ۲ – د ۱۹۹۵ جنوري تر ۷) د اتریشي ښوونځۍ یو امریکایی اقتصاد پوه، اقتصادي تاریخ پوه او سیاسي نظرخاوند ؤ. راثبارډ د انارکو – پانګوالۍ بنسټګر او مخکښ نظریه پوه او په شلمه پېړۍ کې د امریکا د آزادۍ غورځنګ مهمه څېره ؤ. هغه د سیاسي تیورۍ، تاریخ، اقتصاد او نورو موضوعاتو په هکله څه باندې شل کتابونه لیکلي.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1995/01/11/obituaries/murray-n-rothbard-economist-and-free-market-exponent-68.html|title=Murray N. Rothbard, Economist and Free-Market Exponent, 68|newspaper=The New York Times|date=January 11, 1995|last1=Stout|first1=David}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Biographical Dictionary of American Economists|publisher=Thoemmes|last=Lewis|first=David Charles|chapter=Rothbard, Murray Newton (1926–1995)|editor=Ross Emmett|year=2006|isbn=978-1-84371112-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[David Boaz]], April 25, 2007, [http://www.cato.org/publications/commentary/libertarianism-struggle-ahead Libertarianism – The Struggle Ahead] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131104044156/http://www.cato.org/publications/commentary/libertarianism-struggle-ahead|date=November 4, 2013}}, [[Encyclopædia Britannica]] blog; reprinted at the [[Cato Institute]]: &quot;a professional economist and also a movement builder&quot;.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;F. Eugene Heathe, 2007. ''Encyclopedia of Business Ethics and Society'', SAGE, [https://books.google.com/books?id=5m9yq0Eu-vsC&amp;pg=PT159 89] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191016074010/https://books.google.com/books?id=5m9yq0Eu-vsC&amp;pg=PT159|date=October 16, 2019}}: &quot;an economist of the Austrian school&quot;.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Ronald Hamowy]], ed., 2008, ''[https://books.google.com/books?isbn=1412965802 The Encyclopedia of Libertarianism]'', [[Cato Institute]], SAGE, {{ISBN|1-41296580-2}}, p. 62: &quot;a leading economist of the Austrian school&quot;; pp. 11, 365, 458: &quot;Austrian economist&quot;.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Bessner|first1=Daniel|title=Murray Rothbard, political strategy, and the making of modern libertarianism|journal=Intellectual History Review|date=December 8, 2014|volume=24|issue=4|pages=441–456|doi=10.1080/17496977.2014.970371|s2cid=143391240}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Matthews|first1=Peter Hans|last2=Ortmann|first2=Andreas|title=An Austrian (Mis)Reads Adam Smith: A critique of Rothbard as intellectual historian|url=https://archive.org/details/review-of-political-economy_2002-07_14_3/page/379|journal=Review of Political Economy|date=July 2002|volume=14|issue=3|pages=379–392|doi=10.1080/09538250220147895|citeseerx=10.1.1.535.510|s2cid=39872371}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Enemy&quot;&gt;{{cite book|last=Raimondo|first=Justin|author-link=Justin Raimondo|title=An Enemy of the State: The Life of Murray N. Rothbard|url=https://archive.org/details/enemyofstatelife0000raim|publisher=Prometheus Books|location=Amherst, [[New York (state)|NY]]|year=2000|isbn=978-1-61592-239-0|oclc=43541222}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hamowy&quot;&gt;{{cite book|last=Doherty|first=Brian|author-link=Brian Doherty (journalist)|chapter=Rothbard, Murray (1926–1995)|editor-first=Ronald|editor-last=Hamowy|editor-link=Ronald Hamowy|title=The Encyclopedia of Libertarianism|url=https://archive.org/details/encyclopediaofli0000unse_d0r9|publisher=[[Sage Publications]]|location=Thousand Oaks, Calif.|year=2008|isbn=978-1412965804|oclc=233969448|pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofli0000unse_d0r9/page/10 10], 441–43}}&lt;/ref&gt;

راثبارډ څرګنده کړه چې د &quot;ګډ دولت د انحصاري نظام&quot; له خوا ټول برابر شوي خدمتونه، د خصوصي سکتور له لوري په ډېر اغېزمن ډول وړاندې کېدای شي او لیکلي یې دي چې دولت &quot; د سیستماتیکې غلا ښکاره سازمان &quot; دی. هغه د کسري زیرمو بانکداري د درغلۍ یوه بڼه وبله او د مرکزي بانکدارۍ مخالفت یې وکړ. هغه د نورو هېوادونو په چارو کې د هر ډول نظامي، سیاسي او اقتصادي مداخلې کلک مخالفت وکړ. د هغه د شاګرد، هانس-هرمن هوپ په وینا، &quot; له راثبارډ پرته به هېڅ انارکو - پانګواله غورځنګ نه وي.&quot;&lt;ref&gt;Rothbard, Murray. [http://archive.lewrockwell.com/rothbard/rothbard40.html The Great Society: A Libertarian Critique] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618045339/http://archive.lewrockwell.com/rothbard/rothbard40.html|date=June 18, 2015}}, Lew Rockwell.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first=Murray|last=Rothbard|chapter=The Myth of Neutral Taxation|title=The Logic of Action Two: Applications and Criticism from the Austrian School|publisher=Edward Elgar|location=Cheltenham, UK|year=1997|isbn=978-1858985701|page=67}} First published in ''The Cato Journal'', Fall 1981.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hans-Hermann Hoppe&quot;&gt;{{cite book|chapter-url=https://mises.org/rothbard/ethics/hoppeintro.asp|chapter=Introduction|title=The Ethics of Liberty|first=Hans-Hermann|last=Hoppe|publisher=[[Ludwig von Mises Institute]]|author-link=Hans-Hermann Hoppe|year=1998|access-date=September 13, 2014|archive-date=September 14, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140914001855/https://mises.org/rothbard/ethics/hoppeintro.asp|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|chapter=The Nature of the State|chapter-url=https://mises.org/rothbard/ethics/twentytwo.asp|title=The Ethics of Liberty|first=Murray|last=Rothbard|year=2002|orig-year=1982|publisher=[[New York University Press]]|location=New York|isbn=978-0814775066|pages=167–68|access-date=September 13, 2014|archive-date=September 14, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140914001703/https://mises.org/rothbard/ethics/twentytwo.asp|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mystery&quot;&gt;{{cite book|last=Rothbard|first=Murray|year=2008|orig-year=1983|title=The Mystery of Banking|url=https://mises.org/document/614/Mystery-of-Banking-The|publisher=[[Ludwig von Mises Institute]]|location=Auburn, Ala.|edition=2nd|pages=111–13|isbn=978-1933550282|access-date=September 13, 2014|archive-date=September 14, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140914003927/https://mises.org/document/614/Mystery-of-Banking-The|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Casey&quot;&gt;{{cite book|first1=Gerard|last1=Casey|author-link=Gerard Casey (philosopher)|editor1-first=John|editor1-last=Meadowcroft|year=2010|title=Murray Rothbard|series=Major Conservative and Libertarian Thinkers|volume=15|publisher=Continuum|location=London|pages=4–5, 129|isbn=978-1441142092}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Klausner, Manuel S. (Feb. 1973). [https://web.archive.org/web/20210913075343/https://reason.com/1973/02/01/the-new-isolationism/ &quot;The New Isolationism.&quot;] An Interview with Murray Rothbard and [[Leonard Liggio]]. ''[[Reason (magazine)|Reason]]''. [https://reason.com/issue/february-1973/ Full issue.]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;H-H Hoppe&quot;&gt;{{cite web |last=Hoppe |first=Hans-Hermann |author-link=Hans-Hermann Hoppe |date=December 31, 2001 |title=Anarcho-Capitalism: An Annotated Bibliography |url=http://archive.lewrockwell.com/hoppe/hoppe5.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140111070712/http://archive.lewrockwell.com/hoppe/hoppe5.html |archive-date=January 11, 2014 |access-date=June 2, 2013}}&lt;/ref&gt;

آزادي غوښتونکی اقتصاد پوه جیفري هربینر، چې راثبارډ خپل ملګری او &quot;فکري لارښود&quot; بولي، لیکلي چې راثبارډ د اصلي بهیر علمي چاپېریال څخه &quot;یوازې محرومیت&quot; درک کړ. راثبارډ د اصلي بهیر اقتصادي میتودپېژندنې رد کړې او پرځای یې د خپل زیات مهم فکري مخکښ، لودویګ وون میزس چلندپېژندنه (praxeology) ومنله. راثبارډ د خپلو اقتصادي او سیاسي نظریاتو د ودې لپاره د لیو راکویل او برټون بلومرټ سره په ۱۹۸۲ کال کې یوځای شو، ترڅو په آلاباما کې د میزس انسټیټیوټ رامنځته کړي.&lt;ref&gt;Herbener, J. (1995). L. Rockwell (ed.), [http://library.freecapitalists.org/books/Murray%20N%20Rothbard/memoriam.pdf ''Murray Rothbard, In Memoriam''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141220074229/http://library.freecapitalists.org/books/Murray%20N%20Rothbard/memoriam.pdf|date=December 20, 2014}}. Auburn, Ala.: [[Ludwig von Mises Institute]]. p. 87&lt;/ref&gt;

== ژوند او کار   ==

=== تعلیم  ===
د راثبارډ مور او پلار ډېوېډ او رې راثبارډ وو، چې په ترتیب سره له پولنډ او روسیې څخه متحده ایالاتو ته یهودي کډوال وو. ډېوېډ یو کیمیا پوه ؤ. مورې د نیویارک ښار په یوه خصوصي ښوونځۍ، برچ واټېن لینوکس ښوونځۍ (Birch Wathen Lenox School) کې تحصیل وکړ. هغه وروسته وویل چې هغه د &quot; دولتي ښوونځۍ بدنامه او برابرپاله نظام&quot; په پرتله چې هغه په ​​برونکس کې په کې برخه اخیستې وه، برچ واټېن ته ډېر ترجیح ورکوي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Hoppe |first=Hans-Hermann |year=1999 |title=Murray N. Rothbard: Economics, Science, and Liberty |url=https://mises.org/etexts/hhhonmnr.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141102050422/https://mises.org/etexts/hhhonmnr.asp |archive-date=November 2, 2014 |access-date=September 13, 2014 |publisher=The Ludwig von Mises Institute}} Reprinted from ''15 Great Austrian Economists'', edited by Randall G. Holcombe.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Raimondo2000-34&quot;&gt;{{cite book|last=Raimondo|first=Justin|title=An Enemy of the State: The Life of Murray N. Rothbard|url=https://books.google.com/books?id=YBsyVMg5HToC&amp;pg=PA34|year=2000|publisher=Prometheus Books, Publishers|isbn=978-1-61592-239-0|page=34|access-date=June 28, 2017|archive-date=October 16, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191016074108/https://books.google.com/books?id=YBsyVMg5HToC&amp;pg=PA34|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;OldRight&quot;&gt;{{cite web |last=Rothbard |first=Murray |title=Life in the Old Right |url=https://www.lewrockwell.com/1970/01/murray-n-rothbard/life-in-the-old-right/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170906090636/https://archive.lewrockwell.com/rothbard/rothbard45.html |archive-date=September 6, 2017 |access-date=March 16, 2015 |publisher=Lew Rockwell}}&lt;/ref&gt;

راثبارډ لیکلي چې د &quot;کمونیست یا د حزب ملاتړو&quot;  ملګرو او ګاونډیانو په منځ کې &quot;ښی اړخه&quot; (د &quot;زاړه ښي&quot; یا &quot;Old Right&quot; پیرو) په توګه لوی شوی دی. هغه په ځوانۍ کې د نیویارک ځوان جمهوريت غوښتونکي ټولنې (The New York Young Republican Club) غړی ؤ. راثبارډ خپل مهاجر پلار د یوه فردپاله کس په توګه توصیف کړ، چې د امریکا  د اقلیت حکومت، آزاد اقتصاد، شخصي ملکیت او &quot;د خپلو وړتیاوو له مخې د لوړېدو هوډ ...&quot; ارزښتونه یې منل. ټول سوسیالیزم ماته زیات جابر او کرکجن ښکاري.&quot;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web |title=History |url=https://nyyrc.com/history/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191012210513/https://nyyrc.com/history/ |archive-date=October 12, 2019 |access-date=October 15, 2019 |work=NYYRC}}&lt;/ref&gt;

راثبارډ په کولمبیا پوهنتون کې زده کړې وکړې او په ۱۹۴۵ کال کې یې په ریاضیاتو کې د لیسانس سند او په ۱۹۵۶ کال کې یې په اقتصاد کې د ډوکتورا سند ترلاسه کړل. د هغه د ډوکتورا سند په ترلاسه کولو کې ځنډ تر یوه حده د خپل مشاور، جوزف ډرفمن سره د شخړې له امله او تر یوه حده د آرتور بورنز له خوا د هغه د مقالې د رد له امله ؤ. بورنز د راثبارډ کورنۍ پخوانی ملګری او په ماناهاټان کې د دوی په آپارتمان کې یې ګاونډی ؤ. همدا چې  د بورنز کورنۍ د کولمبیا له پوهنځۍ څخه په رخصتۍ لاړه، ترڅو د ولسمشر آیزنهاور د اقتصادي سلاکارانو شورا مشري وکړي، د راثبارډ مقاله ومنل شوه او د ډوکتورا خپل سند یې ترلاسه کړ. راثبارډ وروسته وویل چې د هغه ټول زده کونکي افراطي کین پاله وو او هغه مهال په ​​کولمبیا کې یو له یوازې دوو جمهوريت غوښتونکو څخه ؤ.&lt;ref name=&quot;Enemy2&quot;&gt;{{cite book|last=Raimondo|first=Justin|author-link=Justin Raimondo|title=An Enemy of the State: The Life of Murray N. Rothbard|url=https://archive.org/details/enemyofstatelife0000raim|publisher=Prometheus Books|location=Amherst, [[New York (state)|NY]]|year=2000|isbn=978-1-61592-239-0|oclc=43541222}}&lt;/ref&gt;

راثبارډ د ۱۹۴۰ کال لسیزې په اوږدو کې د فرانک چودوروف سره آشنا شو او د البرټ جې ناک، ګرېټ ګارېټ، ایزابل پانټرسون، اچ. ال. مینکن او د اتریشي اقتصاد پوه، لودویګ وون میزس آزادي پاله آثار يې زیات ولوستل. د ۱۹۵۰ کال لسیزې په لومړیو کې، کله چې میزس د نیویارک پوهنتون د سوداګرۍ سټرن مکتب (New York University Stern School of Business) د وال سټریټ څانګه کې تدریس کاوه، راثبارډ د هغه غیر رسمي سیمینار کې ګډون وکړ. راثبارډ د میزس د انساني عمل (''Human Action'') کتاب تر ډېرې زیات اغېزې لاندې راغی. هغه د ویلیام ولکر بسپنې پام ځانته راواړوه، هغه ډله چې د ۱۹۵۰ کال لسیزه او ۱۹۶۰ کال لسیزې په لومړیو کې د ښي اړخه آیډیالوژیو د ودې لپاره یې مالي ملاتړ برابر کړ. د ولکر بسپنې راثبارډ ته پیسې ورکړې چې یو کتاب ولیکي، ترڅو انساني عمل په داسې بڼه تشریح کړي چې د میزس نظرونو سره د کالج فارغان آشنا کړی شي، نمونه یي څپرکی چې هغه د پیسو او کریډیټ په اړه لیکلی ؤ، د میزس تائید وړ وګرځېد. د ولکر بسپنې هغه ته لس کاله د &quot;لوړ رتبه شنونکي&quot; په توګه د وکالت معاش ورکړ. لکه څنګه چې راثبارډ خپل کار ته دوام ورکړ، نو پروژه یې پراخه کړه. پایله یې د هغه د انسان، اقتصاد او دولت کتاب ؤ، چې په ۱۹۶۲ کال کې خپور شو. د خپرېدو وروسته، میزس د راثبارډ کار زیات وستایه.&lt;ref&gt;David Gordon, 2010, ed., [https://mises.org/document/5777/Strictly-Confidential-The-Private-Volker-Fund-Memos-of-Murray-N-RothbardStrictly Confidential: The Private Volker Fund Memos of Murray N. Rothbard] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140914002006/https://mises.org/document/5777/Strictly-Confidential-The-Private-Volker-Fund-Memos-of-Murray-N-Rothbard |date=2014-09-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140914002006/https://mises.org/document/5777/Strictly-Confidential-The-Private-Volker-Fund-Memos-of-Murray-N-Rothbard|date=September 14, 2014}} Quote from Rothbard: &quot;The Volker Fund concept was to find and grant research funds to hosts of libertarian and right-wing scholars and to draw these scholars together via seminars, conferences, etc.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Essential&quot;&gt;{{cite book|last=Gordon|first=David|author-link=David Gordon (philosopher)|title=The Essential Rothbard|publisher=[[Ludwig von Mises Institute]]|location=Auburn, Alabama|year=2007|isbn=978-1-933550-10-7|oclc=123960448|url=https://cdn.mises.org/The%20Essential%20Rothbard_4.pdf|access-date=July 7, 2021|archive-date=May 22, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210522113238/https://cdn.mises.org/The%20Essential%20Rothbard_4.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== واده، دنده او عمل پالنه   ===
راثبارډ په ۱۹۵۳ کال کې د جوآن بیټریس شوماخر (د ۱۹۲۸ کال د سپټمبر ۱۷ – د ۱۹۹۹ کال د اوکټوبر ۲۹) سره په نیویارک ښار کې واده وکړ، چې هغه یې جوی بله. جوآن یوه تاریخ پوهه، د راثبارډ شخصي اډېټره او نږدې سلاکاره همدارنګه د راثبارډ سالون کوربه وه. دوی د مینه ناک واده څخه خوند اخیست او راثبارډ اکثراً هغې ته د خپل ژوند او لاسته راوړنو &quot;اړین جوړښت&quot; بله. د جوی په وینا، د ولکر بسپنې ملاتړ راثبارډ ته امکان ورکړ چې د خپل واده په لومړیو ۱۵ کلونو کې د آزاد نظرخاوند او کارپوه په توګه له کور څخه کار وکړي. د ولکر بسپنه په ۱۹۶۲ کال کې ړنګه شوه او له امله یې راثبارډ د نیویارک په بېلابېلو علمي مؤسیسو کې د کار موندلو په لټه کې شو. هغه ته په ۱۹۶۶ کال کې په ۴۰ کلنۍ کې په بروکلین پولی تخنیک انسټیټیوټ کې د انجینرۍ زده کونکو ته د اقتصاد د تدریس لپاره نیمه ورځنۍ وظیفه وړاندیز شوه. دې انسټيټیوټ د اقتصاد څانګه یا د اقتصاد رشته نه درلوده او راثبارډ یې د ټولنیز ساینس څانګه د &quot;مارکس پاله&quot; په توګه مسخره کړه، خو جاسټین ریمونډو لیکي چې راثبارډ په بروکلین پولی تخنیک کې تدریس خوښېده، ځکه چې په اونۍ کې یوازې دوې ورځې کار هغه پرېښود چې د آزادي پاله سیاست په پرمختګ کې مرسته وکړي.&lt;ref name=&quot;Essential2&quot;&gt;{{cite book|last=Gordon|first=David|author-link=David Gordon (philosopher)|title=The Essential Rothbard|publisher=[[Ludwig von Mises Institute]]|location=Auburn, Alabama|year=2007|isbn=978-1-933550-10-7|oclc=123960448|url=https://cdn.mises.org/The%20Essential%20Rothbard_4.pdf|access-date=July 7, 2021|archive-date=May 22, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210522113238/https://cdn.mises.org/The%20Essential%20Rothbard_4.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Scott Sublett, &quot;Libertarians' Storied Guru,&quot; ''Washington Times'', July 30, 1987&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=October 30, 1999 |title=JoAnn Beatrice Schumacher Rothbard (1928-1999) |url=https://mises.org/library/joann-beatrice-schumacher-rothbard-1928-1999 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804030902/https://mises.org/library/joann-beatrice-schumacher-rothbard-1928-1999 |archive-date=August 4, 2020 |access-date=July 20, 2020}}&lt;/ref&gt;

راثبارډ تر ۱۹۸۶ کال پورې دې دندې ته دوام ورکړ. بیا په ۶۰ کلنۍ کې یې په نیواډا، لاس ویګاس پوهنتون ( University of Nevada, Las Vegas) یا (UNLV) کې د لي سوداګریز مکتب (Lee Business School) په موخه د بروکلین پولی تخنیک انسټیټیوټ پرېښود، هلته یې د اقتصاد اس. جې. هال ممتاز پروفیسور (S.J. Hall Distinguished Professor of Economics) لقب درلود، هغه څوکۍ چې د یوه آزادي پاله سوداګر له پلوه ورکړل شوې وه. د راثبارډ د ملګري، همکار او د میزسي اقتصاد پوه، هانس هرمن هوپ په وینا، راثبارډ په علمي چاپېریال کې د &quot; فرعي شتون&quot; مشري وکړه، خو هغه وکړی شو د خپلو لیکنو له لارې زیات شمېر  &quot;زده کوونکی او شاګردان&quot; جلب کړي، په دې توګه د &quot; آزادي پاله معاصر غورځنګ جوړونکی او یو له اصلي عاملینو څخه &quot; شو. هغه له  ۱۹۸۶ کال څخه تر مړینې پورې په نیواډا، لاس ویګاس پوهنتون کې خپله دنده وساته. راثبارډ په ۱۹۷۶ کال کې د آزادي پاله مطالعاتو مرکز (Center for Libertarian Studies) او په ۱۹۷۷ کال کې د آزادي پاله مطالعاتو جورنال (''Journal of Libertarian Studies'') رامنځته کړل. په ۱۹۸۲ کال کې د آلاباما په ​​​​آبورن کې د لودویګ وون میزس انسټیټیوټ (Ludwig von Mises Institute) رامنځته کړ او تر ۱۹۹۵ کال پورې د علمي چارو مرستیال ؤ. راثبارډ د انیټيټیوټ د اتریشي اقتصاد بیاکتنه (''Review of Austrian Economics'')، د هیټروډوکسي اقتصاد جورنال رامنځته کړ چې وروسته یې نوم په ۱۹۸۷ کال کې د اتریشي اقتصاد د درې میاشتني جورنال (''Quarterly Journal of Austrian Economics'') ته نوم بدل شو.&lt;ref name=&quot;nytimes&quot;&gt;[[David Stout]], [https://www.nytimes.com/1995/01/11/obituaries/murray-n-rothbard-economist-and-free-market-exponent-68.html Obituary: Murray N. Rothbard, Economist And Free-Market Exponent, 68] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190905034710/https://www.nytimes.com/1995/01/11/obituaries/murray-n-rothbard-economist-and-free-market-exponent-68.html|date=September 5, 2019}}, ''[[The New York Times]]'', January 11, 1995.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Klein&quot;&gt;Peter G. Klein, ed., F. A. Hayek, ''The Fortunes of Liberalism: Essays on Austrian Economics and the Ideal of Freedom'', [[University of Chicago Press]], 2012, [https://books.google.com/books?id=hrS-xhUGKHIC&amp;pg=PA54 p. 54] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191016074022/https://books.google.com/books?id=hrS-xhUGKHIC&amp;pg=PA54|date=October 16, 2019}}, {{ISBN|0-22632116-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hoppe, Hans-Hermann (1999). [https://mises.org/etexts/HHHonMNR.pdf &quot;Murray N. Rothbard: Economics, Science, and Liberty.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140224060422/http://mises.org/etexts/hhhonmnr.pdf|date=February 24, 2014}} Mises.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|editor1-first=Bruce|editor1-last=Frohnen|editor2-first=Jeremy|editor2-last=Beer|editor3-first=Jeffrey O.|editor3-last=Nelson|chapter=Rothbard, Murray (1926–95)|title=American Conservatism: An Encyclopedia|publisher=ISI Books|location=Wilmington, [[Delaware|DE]]|year=2006|isbn=978-1-932236-43-9|page=750|quote=Only after several decades of teaching at the Polytechnic Institute of New York did Rothbard obtain an endowed chair, and like that of Mises at NYU, his own at the University of Nevada at Las Vegas was established by an admiring benefactor.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rockwell, Llewellyn H (May 31, 2007). [https://mises.org/daily/2584/ &quot;Three National Treasures.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140914010718/https://mises.org/daily/2584/|date=September 14, 2014}} Mises.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Lee, Frederic S., and Cronin, Bruce C. (2010). [http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1536-7150.2010.00751.x/pdf &quot;Research Quality Rankings of Heterodox Economic Journals in a Contested Discipline.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180311153929/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1536-7150.2010.00751.x/pdf|date=March 11, 2018}}  ''American Journal of Economics and Sociology''. 69(5): 1428&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gordon&quot;&gt;{{cite web |last=Gordon |first=David |author-link=David Gordon (philosopher) |title=Biography of Murray N. Rothbard (1926–1995) |url=https://mises.org/about/3249 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120202054227/http://mises.org/about/3249 |archive-date=February 2, 2012 |access-date=August 13, 2013 |publisher=[[Ludwig von Mises Institute]]}}&lt;/ref&gt;

د راثبارډ له مړینې وروسته، جوی د هغه د خوښۍ او روښانه روحیې په اړه څنګدونې وکړې، ویې ویل، &quot;هغه د ۴۰ کلونو لپاره پرته له دې چې له غرمې مخکې ویښ شي، نفقه برابروله. دا کار هغه ته مهم ؤ.&quot; راثبارډ د &quot;شپه وېښ&quot; کس په نوم پېژندل کیده. هغې یادونه وکړه چې راثبارډ به څنګه هره ورځ د خپل همکار، لیو راکوېل سره په تلیفوني خبرو پیل کوه: &quot; کله به چژ دوی یو بل سره کتل، لوړې خندا به کور یا آپارتمان ولړزاوه. مورې فکر کاوه چې دا کار د ورځ پیلولو لپاره ترټولو غوره لاره ده.&quot; راثبارډ خدای ته بې دینه او تجاهل پاله ؤ، ځان یې &quot; ګډ تجاهل پاله او اصلاح پاله یهودي&quot; باله. سره له دې چې تجاهل پاله او ملحد پېژندل شوی، هغه د &quot;دین سره د کیڼ-آزادي پاله په دښمنۍ&quot; باندې نیوکه کوله. د راثبارډ په وروستیو کلونو کې زیاتره ملګرو یې تمه درلوده چې هغه به کاتولیکیزم ته واړوي، خو هغه هېڅکله داسې ونه کړل. د نیویارک ټایمز د مړینې په خبرتبا کې راثبارډ داسې &quot;یو اقتصاد پوه او ټولنیز فیلسوف بلل شوی، چې د دولتي مداخلې په وړاندې یې د فردي آزادۍ څخه په کلکه دفاع وکړه&quot;.&lt;ref&gt;Sciabarra, Chris (2000).  ''Total Freedom: Toward a Dialectical Libertarianism'', Penn State Press, 2000. p. 358, {{ISBN|0-27102049-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Vance, Laurence M (March 15, 2011). &quot;Is Libertarianism Compatible with Religion?&quot; Lew Rockwell.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Rothbard|first=JoAnn|title=Murray Rothbard, In Memoriam|publisher=von Mises Institute|location=Auburn, AL|page=vii–ix|url=http://library.freecapitalists.org/books/Murray%20N%20Rothbard/memoriam.pdf|access-date=December 16, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141220074229/http://library.freecapitalists.org/books/Murray%20N%20Rothbard/memoriam.pdf|archive-date=December 20, 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Raimondo2000-67&quot;&gt;{{cite book|last=Raimondo|first=Justin|title=An Enemy of the State: The Life of Murray N. Rothbard|url=https://books.google.com/books?id=YBsyVMg5HToC&amp;pg=PA67|year=2000|publisher=Prometheus Books|isbn=978-1-61592-239-0|page=67|access-date=June 28, 2017|archive-date=October 16, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191016074204/https://books.google.com/books?id=YBsyVMg5HToC&amp;pg=PA67|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=An Enemy of the State: the Life of Murray N. Rothbard|url=https://archive.org/details/enemyofstatelife0000raim|year=2000|publisher=Prometheus Books|isbn=978-1-57392809-0|page=[https://archive.org/details/enemyofstatelife0000raim/page/326 326]|first=Justin|last=Raimondo|quote=In the same letter, he reiterates his atheism: &quot;On the religion question, we paleolibertarians are not theocrats,&quot; he writes. &quot;Obviously, I could not be myself, both as a libertarian and as an atheist.&quot; However, he continued, &quot;the left-libertarian hostility to religion, based as it is on ignorance and the bitterness of &quot;aging adolescent rebels against bourgeois America&quot;, is &quot;monstrous.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first1=Gerard|last1=Casey|author-link=Gerard Casey (philosopher)|editor1-first=John|editor1-last=Meadowcroft|year=2010|title=Murray Rothbard|series=Major Conservative and Libertarian Thinkers|volume=15|publisher=Continuum|location=London|isbn=978-1-4411-4209-2|page=15}}&lt;/ref&gt;

=== د میزس انسټيټیوټ جوړونه   ===
د مورې راثبارډ، هانس-هرمن هوپ، لودویګ وون میزس او نورو اتریشي اقتصاد پوهانو د اقتصادي کارونو په پایله کې او د کاټو انسټیټیوټ او راثبارډ تر منځ چې د کاټو انسټیټیوټ یو له بنسټګرو څخه ؤ، د وېش وروسته،  د میزس انسټیټیوټ په ۱۹۸۲ کال کې د لیو راکویېل، برټون بلومیرټ او مورې راثبارډ له خوا رامنځته شو.&lt;ref&gt;{{cite web |date=19 September 2018 |title=The Story of the Mises Institute |url=https://mises.org/wire/story-mises-institute |publisher=Ludwig von Mises Institute}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=27 April 2012 |title=Think Tanks and Liberty |url=https://mises.org/library/think-tanks-and-liberty |publisher=Ludwig von Mises Institute}}&lt;/ref&gt;

=== د آین رنډ سره شخړه   ===
راثبارډ د میزس د سیمینار یو شمېر نورو ګډونوالو تر څنګ په ۱۹۵۴ کال کې د ناول لیکونکې اواعتراض پالنې بنسټګرې، آین رنډ په حلقه کې برخه واخیسته. دی ډېر ژر له هغې څخه جلا شو، د نورو شیانو په منځ کې یې لیکلي چې د هغې نظرونه هغومره یې چې اعلان کړل، اصلي نه وو، خو د ارسطو، توماس آکویناس او هربرټ سپینسر نظرونو ته ورته وو. د رنډ د اتلس شوریډ (''Atlas Shrugged'') ناول له خپرېدو وروسته، راثبارډ په ۱۹۵۸ کال کې هغې ته یو &quot;ملاټر لیک&quot; ولیکه او کتاب یې &quot; بې پایه خزانه&quot; او &quot;نه یوازې تر اوس پورې ترټولو غوره لیکل شوی ناول، [بلکې] یو له زیات غوره لیکل شوو افسانوي یا غیر افسانوي کتابونو څخه &quot; وباله . همدارنګه هغه لیکلي: &quot; تاسو ما ته د طبیعي حقونو او طبیعي قانون فلسفې ټوله ساحه معرفي کړه&quot; او هغه یې وهڅاوه چې &quot;د طبیعي حقونو شانداره دود&quot; زده کړي. راثبارډ د څو میاشتو لپاره د رنډ له حلقې سره یو ځای شو، خو ډېر ژر یې د خپل انارشیزم تفسیر څخه د خپلې دفاع په ګډون، د بېلابېلو توپیرونو له امله د رنډ سره اړیکې پرې کړې.&lt;ref&gt;[https://mises.org/journals/jls/21_4/21_4_3.pdf &quot;Mises and Rothbard Letters to Ayn Rand&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140711225127/http://mises.org/journals/jls/21_4/21_4_3.pdf|date=July 11, 2014}}, ''[[Journal of Libertarian Studies]]'', Volume 21, No. 4 (Winter 2007): 11–16.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Burns&quot;&gt;{{cite book|last=Burns|first=Jennifer|title=Goddess of the Market: Ayn Rand and the American Right|year=2009|publisher=Oxford Univ. Press|isbn=978-0-19-532487-7|title-link=Goddess of the Market}}&lt;/ref&gt;

راثبارډ وروسته بیا په خپله ناخپره شوې ''Mozart Was a Red''  نمایشنامه او &quot;د آین رنډ فرقې ټولنپوهنې&quot; خپله مقاله کې د رنډ په حلقه ملنډې ووهلې. هغه د رنډ حلقه د &quot;توکمپاله شخصیت فرقه&quot; توصیف کړه. د هغه په ډرامه کې د رنډ (د کرکټر کارسن سانډ له لوري) او د هغې د ملګرو تمثیل کیږي او دا ډرامه د کیث هکلي، د سانډ ناول ''The Brow of Zeus'' (چې په اتلس شرویډ کې یوه لوبه ده) د یوه مینه وال څخه د لیدنې په جریان کې جوړه شوه.&lt;ref&gt;[[Chris Matthew Sciabarra]], ''[https://books.google.com/books?vid=ISBN0271020490&amp;id=Ly9S2quKl1EC&amp;pg=PA165 Total Freedom: Toward a Dialectical Libertarianism]'' {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160519172357/https://books.google.com/books?vid=ISBN0271020490&amp;id=Ly9S2quKl1EC&amp;pg=PA165|date=May 19, 2016}}, Penn State Press, 2000. p. 165, {{ISBN|0-27102049-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mozart&quot;&gt;[http://archive.lewrockwell.com/rothbard/mozart.html ''Mozart Was a Red: A Morality Play in One Act''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150914051843/http://archive.lewrockwell.com/rothbard/mozart.html|date=September 14, 2015}}, Lew Rockwell, by Murray N. Rothbard, early 1960s, with an introduction by [[Justin Raimondo]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rothbard, Murray (1972). [http://archive.lewrockwell.com/rothbard/rothbard23.html &quot;The Sociology of the Ayn Rand Cult.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161202100419/http://archive.lewrockwell.com/rothbard/rothbard23.html|date=December 2, 2016}}, Lew Rockwell.&lt;/ref&gt;

=== مړینه   ===
راثبارډ د ۱۹۹۵ کال د جنورۍ په ۷ د زړه د حملې له امله د ۶۸ کلونو په عمر مړ شو. هغه د ورجینیا ایالت په اوک ووډ هدیره کې د خپلې مېرمنې د ځمکې ټوټه کې خاورو ته وسپارل شو.  

== سرچينې ==</text>
      <sha1>h2vsyk1p4qxa953az4nj504k7j26wqc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جي۲۰ (G20)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62941</id>
    <revision>
      <id>369387</id>
      <parentid>369162</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T23:26:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18274" sha1="gsnosv2tlek9bwmmwpnjkmyabmttz24" xml:space="preserve">[[دوتنه:G20.svg|بټنوک|274x274px]]
'''جي ۲۰''' يا د شلو ډله، د دولتونو تر منځ يوه تولنه ده چې له نولسو هېوادونو او اورپايي اتحاديې څخه جوړه ده. دا د نړيوال اقتصاد اړوند سترو ستونزو حل لپاره کار کوي، لکه نړيوال مالي ثبات، د اقلیم د بدلون کمول او دوامدار پرمختګ.&lt;ref name=&quot;IPS&quot;&gt;{{cite web |date=9 September 2015 |title=G20 Finance Ministers Committed to Sustainable Development |url=https://www.ipsnews.net/2015/09/g20-finance-ministers-committed-to-sustainable-development/ |access-date=4 December 2015 |publisher=IPS News |archive-date=30 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730185219/https://www.ipsnews.net/2015/09/g20-finance-ministers-committed-to-sustainable-development/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

جی ۲۰ (G20) د نړۍ له تر ټولو سترو اقتصادونو څخه جوړ دی چې صنعتي او پرمختللي هېوادونه پکې شامل دي او د نړۍ د ناخالص توليد (GWP) ۹۰٪ برخه، د نړيوالې سوداګرۍ ۷۵-۸-٪، د نړۍ د نفوس دوه په درې برخه او د نړۍ د ټولې ځمکې نږدې نيمه برخه جوړوي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is the G20 &amp;#124; G20 Foundation |url=https://www.g20foundation.org/g20/what-is-the-g20 |access-date=19 May 2020 |تاريخ الأرشيف=14 May 2020 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200514225722/https://www.g20foundation.org/g20/what-is-the-g20 |url-status=dead |خونديځ نېټه=14 May 2020 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20200514225722/https://www.g20foundation.org/g20/what-is-the-g20 |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20200514225722/https://www.g20foundation.org/g20/what-is-the-g20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200514225722/https://www.g20foundation.org/g20/what-is-the-g20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;g20members&quot;&gt;{{cite web |title=G20 Members |url=http://www.g20.org/about_g20/g20_members |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203221840/http://www.g20.org/about_g20/g20_members |archive-date=3 February 2014 |access-date=15 January 2014 |publisher=G20.org |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

ګڼو اقتصادي بحرانونو ته په ځواب کې په ۱۹۹۹ز کال کې د جي ۲۰ بنسټ کېښودل شو. له ۲۰۰۸ز کال راهيسې دا ټولنه لږ تر لږه په کال کې يو ځل غونډه کوي، په دې سرمشريزو کې د هر غړي هيواد د دولت يا حکومت مشر، د ماليې وزير، د بهرنيو چارو وزير او نور لوړ پوړي مسئولين ګډون کوي، اروپايي کميسیون او اروپايي مرکزي بانک د اروپايي ټولنې استازولي کوي. نور هېوادونه، نړيوال سازمانونه او نادولتي سازمانونه هم سرمشريزه ته رابلل کېږي، ځينې يې په دايمي بنسټ بلل کېږي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Think Tanks |url=https://www.g20-insights.org/think_tanks/ |website=G20 Insights |access-date=2022-07-20 |archive-date=2020-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201212045828/https://www.g20-insights.org/think_tanks/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;[https://web.archive.org/web/20140203221850/http://www.g20.org/about_g20/past_summits Past Summits]&quot;&lt;/ref&gt;

د ۲۰۰۹ز کال په سرمشريزه کې جي ۲۰ خپل ځان د نړيوالې اقتصادي او مالي همغږۍ لپاره لومړی ځای اعلان کړ. له دې وروسته لسيزه کې د دې ډلې حيثيت لوړ شو او شنونکي يې د پام وړ نړيوال اغېز څخه کار اخيستونکې ډله بولي، له دې امله تر نيوکو لاندې ده چې غړي يې محدود دي، د عملي کولو ځواکونه يې کم دي او شته نورې نړيوالې ادارې کمزورې کوي. د دې ګروپ سرمشريزې ډېر ځله له لاريونونو سره مل وي، په ځانګړي ډول د نړيوالتوب ضد ډلو له خوا.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.cnn.com/2009/US/09/24/us.g.twenty.summit/index.html|title=Officials: G-20 to supplant G-8 as international economic council|publisher=CNN|date=25 September 2009|access-date=25 September 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AH&quot;&gt;{{cite web |title=Global Politics |url=https://books.google.com/books?isbn=1137349271/ |access-date=4 December 2015 |publisher=Andrew Heywood}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;setback&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.spiegel.de/international/europe/0,1518,702104,00.html|title=Norway Takes Aim at G-20:'One of the Greatest Setbacks Since World War II'|work=[[Der Spiegel]]|date=22 June 2010|access-date=27 June 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FPNoArgentina&quot;&gt;{{cite news|url=https://foreignpolicy.com/2012/04/19/who-would-replace-argentina-on-the-g20/|title=Who would replace Argentina on the G20?|work=[[Foreign Policy]]|first=David|last=Bosco|date=19 April 001|access-date=24 April 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;G20Protests2010&quot;&gt;{{cite news|last=French|first=Cameron|author2=Pav Jordan|url=https://ca.reuters.com/article/topNews/idCATRE65E4RB20100617?pageNumber=1&amp;virtualBrandChannel=0|title=Toronto G20 protest hints at more to come|work=Reuters|date=17 June 2010|access-date=11 June 2020|location=Toronto|archive-date=27 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027001725/https://ca.reuters.com/article/topNews/idCATRE65E4RB20100617?pageNumber=1&amp;virtualBrandChannel=0|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;G20Protests2017&quot;&gt;{{cite news|last=Abedi|first=Maham|url=https://globalnews.ca/news/3576435/g20-summit-why-people-protest/|title=G20 protests: Why the international summit attracts so much anger|date=7 July 2017|access-date=11 June 2020|location=Hamburg}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ                                                                              ==

=== بنسټ اېښودنه ===
جي ۲۰ له دويمې نړيوالې جګړې وروسته لړۍ تر ټولو وروستی نوښت دی، موخه يې د اقتصادي تګلارې نړیواله همغږي ده، په دې ګروپ کې د «Bretton Woods twins»، پيسو نړيوال صندوق او نړيوال بانک په څېر ادارې شاملې دي، نړيوال سوداګريز سازمان هم اوس د دې برخه ده.&lt;ref&gt;See, e.g., {{harvnb|Woods|2006}}; {{harvnb|Gilpin|2001}}; {{harvnb|Markwell|2006}}.&lt;/ref&gt;

د جي ۲۰ وړاندوينه په ۱۹۹۹ز کال د جون په مياشت کې په «کولون» کې د جي ۷ د سرمشريزې پر مهال شوې وه او د ۱۹۹۹ز کال د سپتمبر په شپږ وېشتمه نېټه د جي ۷ د ماليې وزيرانو په ناسته کې منځ ته راوړل شوې ډله ده، لومړۍ ناسته يې د ۱۹۹۹ز کال د ديسمبر په پنځلسمه او شپاړسمه نېټه په برلين کې وشوه. د کاناډا د ماليې وزير «پال مارټين» يې لومړی مشر ټاکل شوی و او د المان د ماليې وزير «هانس ايچل» يې لومړۍ ناستې کوربه و.&lt;ref&gt;{{cite web |year=2010 |title=What is the G20? |url=http://www.g20.utoronto.ca/g20whatisit.html |access-date=12 November 2014 |publisher=University of Toronto}}&lt;/ref&gt;

د بروکنګز انستيتيتوت د «کولن ای. بريډ فورډ» او «جوهانس ايف لن» د ۲۰۰۴ز کال په يو راپور کې ټينګار شوی چې په بنسټيز ډول د جي-۷ ګروپ بنسټ د هغه مهال د مشر «ايچل» په نوښت جوړ شوی دی. خو «براډ فورډ» وروسته د کاناډا د هغه مهال د ماليې وزير (او د کاناډا راتلونکی لومړی وزير) «پال مارټين» «د ماليې وزير په کچه د جي-۲۰ په جوړېدو کې يو مهم شخص بللی دی، همدا راز لومړی هغه څوک چې وړانديز يې کړی و چې د جي-۲۰ دې د هېوادونو د مشرانو په کچه ناستو پر لور حرکت وکړي. کناډايي اکاډيميکې او ژورنالستي سرچينو هم جي-۲۰ د داسې يوې پروژې په توګه تعريف کړی دی چې مارټين او د هغه امريکايي سيال د هغه مهال د خزانې وزير «ليري سمرز» پيل کړې وه. خو ټول مني چې المان او متحده ايالاتو په حقيقت کې د دوی د لرليد په بدلولو کې مهمه ونډه درلودلې ده.&lt;ref&gt;{{cite web |author1=Colin I. Bradford |author2=[[Johannes F. Linn]] |year=2004 |title=Global Economics |url=https://www.brookings.edu/research/global-economic-governance-at-a-crossroads-replacing-the-g-7-with-the-g-20/ |access-date=12 November 2014 |publisher=Brookings Institution}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bradford2010&quot;&gt;{{cite web |last1=Bradford |first1=Colin I. |date=23 June 2010 |title=Web Chat: Previewing the G-20 Summit |url=https://www.brookings.edu/blog/up-front/2010/06/23/web-chat-previewing-the-g-20-summit/ |access-date=7 July 2017 |publisher=[[Brookings Institution]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kirton&quot;&gt;{{cite web |last1=Kirton |first1=John |date=17 December 2013 |title=Explaining G20 Summit Success |url=http://www.g20.utoronto.ca/biblio/kirton-aiia-2013.html |access-date=7 July 2017 |website=G20 Information Centre |publisher=[[Munk School of Global Affairs]], [[University of Toronto]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kilpatrick&quot;&gt;[http://www.macleans.ca/2010/07/01/who-gets-to-rule-the-world/ &quot;Who gets to rule the world&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131221071945/http://www2.macleans.ca/2010/07/01/who-gets-to-rule-the-world/ |date=2013-12-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131221071945/http://www2.macleans.ca/2010/07/01/who-gets-to-rule-the-world/ |date=2013-12-21 }}. Sean Kilpatrick. [[Maclean's Magazine]] (Canada). 1 July 2010&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IbbitsonPerkins&quot;&gt;{{cite news|last1=Ibbitson|first1=John|last2=Perkins|first2=Tara|title=How Canada made the G20 happen|url=https://www.theglobeandmail.com/news/world/how-canada-made-the-g20-happen/article4322767/?page=all|access-date=7 July 2017|work=[[The Globe and Mail]]|date=18 June 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EightNotEnough&quot;&gt;Thomas Axworthy. [https://www.thestar.com/opinion/article/222986--eight-is-not-enough-at-summit &quot;Eight is not enough at summit.&quot;] ''Toronto Star''. 8 June 2007. Retrieved 16 April 2011.&lt;/ref&gt;

مارټين او سمرز د پورونو د سترو بحرانونو د لړيو په غبرګون کې د جي۲۰ (G20) تصور وړاندې کړ، کوم بحرانونه چې د ۱۹۹۰ز لسيزې په وروستيو کې په مخ په وده بازارونو کې خپاره شوي وو، پيل يې د مکسيکو له پيسو بحران سره شوی و، او وروسته یې د ۱۹۹۷ز کال اسيايي مالي بحرانونه، د ۱۹۹۸ز کال روسي مالي بحران او په پايله کې په متحده ايالاتو اغېز وکړ، تر ټولو څرګند يې د ۱۹۹۸ز کال د مني په موسم کې د پیاوړي «hedge fund Long-Term Capital Management» سقوط و. دې حالت دوی ته انځور کړه چې په چټکۍ سره د نړيوال توب پر لور روانه نړۍ، جي۷، جي۸ او د بيټن ووډز نظام به ونه شي کولای چې له مالي اړخه باثباته شي، په همدې بنسټ دوی د يو نوي، پراخه حدودو لرونکي، د نړۍ د سترو اقتصادونو د ګروپ تصور وړاندې کړ، کوم به چې د دې مالي مرستو په مهيا کولو کې خپل غږ او مسئوليت ولري.&lt;ref name=&quot;Kirton&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kilpatrick&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;IbbitsonPerkins&quot; /&gt;

د جي۲۰ د غړيتوب پرېکړه د «ايچل» د مرستيال «Caio Koch-Weser» او د سمرز د مرستيال «Timothy Geithner» له خوا شوې وه. د سياسي اقتصادپوه «رابرټ ويډ» په وينا:&lt;blockquote&gt;« Geithner او Koch-Weser د غړيو فهرست وکوت، او ويې ويل چې کاناډا داخل، پرتګال بهر، سويلي افريقا داخل، نایجيريا او مصر بهر او همداسې مخکې ولاړل؛ دوی خپل فهرست د جي۷ د ماليې نورو وزيرانو ته واستاوه او د لومړۍ ناستې بلنليک واستول شو».{{sfn|Wade|2009|p=553}}&lt;/blockquote&gt;

=== لومړي موضوعات ===
د جي۲۰ لومړی تمرکز د نړيوال اقتصاد په مديريت و. د سرمشريزو شعارونه کال په کال بدلون مومي. د ۲۰۰۶ز کال د جي۲۰ د وزيرانو په کچه د ناستې شعار «د نېکمرغۍ جوړول او ساتل» و. په هغو موضوعاتو کې چې تر بحث لاندې نيول شوي وو د «دوامدارې ودې» تر لاسه کولو لپاره کورني اصلاحات، نړيوالې انرژۍ او د سرچينو د توکو بازارونه، د نړيوال بانک او پيسو نړيوال صندوق سمون او د نړۍ د مخ پر وده نفوس له امله د نفوسي بدلونه شامل وو. 

په ۲۰۰۷ز کال کې، سويلي افريقا د دارالانشاء کوربه توب وکړ چې د سويلي افريقا د ماليې وزير «ټريور اي مينول» د جي۲۰ رياست پر غاړه درلود.

په ۲۰۰۸ز کال کې، د برازيل د ماليې وزير « Guido Mantega» د جي۲۰ رياست په غاړه درلود، نوموړي په مالي بازارونو کې د سيالۍ، تصفيه شوې انرژۍ، اقتصادي ودې او د ودې او پرمختګ د مالي عناصرو په اړوند د بحث او مباحثې وړانديز وکړ. 

د ۲۰۰۸ز کال د اکتوبر په يوولسمه نېټه د جي-۷ د ماليې وزيرانو له ناستې وروسته، د متحده ايالاتو ولسمشر جورج ډبليو بوش وویل چې د جي۲۰ بله ناسته به د ۲۰۰۸ز کال د مخ پر زياتېدو اقتصادي بحران لپاره د حل لارو د پیدا کولو لپاره مهمه وي.

== سرمشريزې ==
د جي۲۰ د ماليې وزيرانو او مرکزي بانک د رئيسانو ناسته، څوک چې د مشرانو سرمشريزه جوړوي او د هغوی پرېکړې عملي کوي، د ۲۰۰۷-۲۰۰۸ز کلونو مالي بحرانونو او همدا راز د هغو زياتېدونکو اعترافاتو په غبرګون کې جوړې شوې وې چې ګوندې مخ پر وده هېوادونه په مناسب ډول په بنسټيزو نړيوالو اقتصادي بحثونو او مديريتونو کې نه وو شامل کړای شوي. سربېره پر دې، د جي۲۰ د دولتونو او حکومتونو د مشرانو سرمشريزې تر سره شوې.

په ۲۰۰۸ز کال کې په واشنګټن کې د پيل له ناستې وروسته، د جي-۲۰ مشرانو دوه ځلې په يو کال کې سره وکتل: په ۲۰۰۹ز کال کې په لندن او پيټسبرګ او په ۲۰۱۰ز کال کې په ټورنټو او سويل کې.&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8072894.stm &quot;US to host next G20 world meeting&quot;]. BBC News. 28 May 2009. Retrieved 9 December 2012.&lt;/ref&gt;

له ۲۰۱۱ز کال راهيسې، له کله چې فرانسې د جي۲۰ کوربه توب کړی، سرمشريزې په کال کې يواځې يو ځل تر سره کېږي. د ۲۰۱۶ز کال ناسته د چين په «هانګزو» کې تر سره شوې وه، د ۲۰۱۷ز کال سرمشريزه د المان په هامبرګ، د ۲۰۱۸ز کال سرمشريزه د ارجنټاين په «بيونس ايرس»، د ۲۰۱۹ز کال سرمشريزه د جاپان په اوساکا، د ۲۰۲۰ز کال سرمشريزه د سعودي عربستان په رياض کې ټاکل شوې وه، خو د کرونا له امله په مجازي ډول تر سره شوه، د ۲۰۲۱ز کال سرمشريزه د ايټاليې په روم ښار کې تر سره شوه او د ۲۰۲۲ز کال سرمشريزه به د اندونيزيا په بالي کې تر سره شي.&lt;ref&gt;[http://www.g20.org/Documents/pittsburgh_summit_leaders_statement_250909.pdf &quot;Leaders' statement, the Pittsburgh Summit,&quot; p. 19 §50 (PDF)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100612200227/http://www.g20.org/Documents/pittsburgh_summit_leaders_statement_250909.pdf|date=12 June 2010}}. G20.org. 25 September 2009.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=G20 |url=http://www.bond.org.uk/pages/g20.html |access-date=16 June 2013 |publisher=Bond.org.uk |تاريخ الأرشيف=24 June 2013 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20130624160605/http://www.bond.org.uk/pages/g20.html |url-status=dead |خونديځ نېټه=24 June 2013 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20130624160605/http://www.bond.org.uk/pages/g20.html |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20130624160605/http://www.bond.org.uk/pages/g20.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130624160605/http://www.bond.org.uk/pages/g20.html }}&lt;/ref&gt;

له ۲۰۱۰ز کال راهيسې د وزيرانو په کچه د جي۲۰ يو لړ ناستې تر سره شوي دي. په ۲۰۱۱ او ۲۰۱۲ز کلونو کې د کرنې د وزيرانو ناستې تر سره شوې وې؛ په ۲۰۱۲ او ۲۰۱۳ز کلونو کې د بهرنيو چارو د وزيرانو ناستې تر سره شوې وې، په ۲۰۱۲ او ۲۰۱۴ز کلونو کې د سوداګرۍ  د وزيرانو ناستې او له ۲۰۱۰ز کال راهيسې په کلني ډول د کار د وزيرانو ناستې تر سره کېږي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=G20 Ministerial Meetings |url=http://www.g20.utoronto.ca/other.html |access-date=13 September 2014 |publisher=G20 Research Group}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>gsnosv2tlek9bwmmwpnjkmyabmttz24</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د څارويو رنګ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63572</id>
    <revision>
      <id>369412</id>
      <parentid>301634</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T01:23:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14398" sha1="64bq7gnywtnz3r4rttbnzbj7l3l5tyi" xml:space="preserve">

د څارويو رنګ د يو څاروي عمومي بڼه ده، چې د هغې له سطحو څخه د رڼا د انعکاس يا خپرېدنې له امله رامنځته کېږي. ځيني څاروي روښانه رنګ لري، په داسې حال کې چې د ځينو نورو د رنګ کتل سخت دي. په ځينو ډولونو لکه پيفول کې نارينه جنس پياوړې بڼې او څرګند رنګونه لري او رنګين کمان ته ورته دي، په داسې حال کې چې ښځينه جنسونه يې خورا لږ څرګند دي. 

دا چې څارويو ولې رنګونه جوړ کړي دي، په اړه يې بېلابېل لاملونه شته. کموپلاژ “Camouflage” [د سيال د غولولو وسيله] يو څاروي ته دا وړتيا ورکوي، چې له ليد څخه پټ پاتې شي. څاروي د نورو نوعو څارويو ته د پاکونکو په توګه خدمتونو غوندې اعلان کولو، د خپلو نوعو يا ډولونو د نورو غړو پر وړاندې د خپل جنسي دريځ د څرګندولو په موخه او په پېښې کولو کې د نورو ډولونو د خبرورکولو له رنګ څخه د ګټې اخېستلو لپاره له رنګونو څخه کار اخلي. 

څاروي په مستقيم او نامستقيمو لارو چارو سره رنګ توليدوي. سيده يا مستقيم توليد د ليدلو وړ رنګه حجرو د شتون له لارې پېښېږي، چې د رنګ مادې يا پګمنټ په نوم پېژندل کېږي او د خالونو په شان د رنګه موادو ذرې دي. نامستقيم توليد د حجرو د غوره والي له مخې پېښېږي، چې د کروماتوفورونو په نوم يادېږي او لکه د وېښتانو د حجرو په شان رنګ لرونکې حجرې لري. په کروموتوفورونو کې د رنګ د ذرو وېش د هورموني او عصبي ادارې له مخې بدلون کولی شي. د کبانو په اړه په ډاګه شوې ده، چې کروماتوفورونه ښايي د ليدلو وړ رڼا، ماورای بنفش وړانګې، د تودوخې درجې، کيمياوي موادو او داسې نورو غوندې چاپيريالي پارونکي يا محرک پر وړاندې په سيده ډول غبرګون ښکاره کړي. د رنګ بدلون د څارويو له بېلابېلو ډولونو سره په د ليدلو په لږه يا زياته وړتيا کې مرسته کوي او د بېړني حالت ښودنو او کموپلاژ يا د دښمن غولونې د وسيلې په توګه مهم دی. د زياتره پتنګالو او مرغانو په ګډون ځيني څاروي د پوستکو واو بڼو له مخې کوچني جوړښتونه لري، چې دوی ته روښان رنګين کماني رنګونه ورکوي. د سکوېډ [لس پښه ييز سمندري ژوی] او د سمندر د ژورې برخې د ځينو ژويو په ګډون نور څاروي رڼا توليدولی شي، چې ځيني وختونه بېلابېل رنګونه لری. څاروي زياتره وخت د اړينو رنګونو او اغېزو د توليدولو په موخه دا ډول دوه يا زيات ميکانيزمونه يو ځای کاروي. &lt;ref name=&quot;Meyer-Rochow 2001&quot;&gt;{{cite book|last=Meyer-Rochow|first=VB|title=''Fish chromatophores as sensors of environmental stimuli'' - Book=''Sensory Biology of Jawed Fishes''; editors Kapoor BG &amp; Hara TJ; Science Publishers Enfield (NH), USA|date=2001|pages=317–334}}&lt;/ref&gt;

== تاريخچه ==
د څارويو د رنګ ښکاره کول د پېړيو لپاره په بيولوژي کې د لېوالتيا او پلټنې موضوع ده. په لرغونې دوره کې ارستو ثبت کړه، چې پنجه پړاو [اته پښې لرونکی سمندري ژوی] له شاځمکې سره د سمون او د ګواښ پر مهال د خپل رنګ د بدلولو وړتيا درلوده. &lt;ref name=&quot;Aristotle&quot;&gt;Aristotle (c. 350 BC). ''Historia Animalium''. IX, 622a: 2–10. Cited in Borrelli, Luciana; Gherardi, Francesca; Fiorito, Graziano (2006). ''A catalogue of body patterning in Cephalopoda''. Firenze University Press. {{ISBN|978-88-8453-377-7}}. [http://www.fupress.com/scheda.asp?IDV=487 Abstract] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180206145302/http://classics.mit.edu/Aristotle/history_anim.9.ix.html |date=2018-02-06 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180206145302/http://classics.mit.edu/Aristotle/history_anim.9.ix.html |date=2018-02-06 }}&lt;/ref&gt;

رابرت هوک ‘Robert Hook’ د مايکروګرافيا “Micrographia” (۱۶۶۵ز) په نوم خپل کتاب کې د طاوس د بڼو حيرانونکي رنګونه (جوړښتی، نه رنګه) بيان کړل. &lt;ref name=&quot;Hooke&quot;&gt;[[Robert Hooke|Hooke, Robert]] (1665) ''[[Micrographia]]''. Ch. 36 ('Observ. XXXVI. ''Of Peacoks, Ducks, and Other Feathers of Changeable Colours''.'). J. Martyn and J. Allestry, London. [http://ebooks.adelaide.edu.au/h/hooke/robert/micrographia/index.html Full text] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160807065342/https://ebooks.adelaide.edu.au/h/hooke/robert/micrographia/index.html|date=7 August 2016}}.&lt;/ref&gt;&lt;blockquote&gt;د ستايلو وړ دې مرغۍ د بڼو برخې د مايکروسکوپ له لارې د ټولو بڼکو يا وزرونو له پرانېستلو څخه پرته هم ښکاري؛ لکه څرنګه چې څرګنده ده، چې په لکۍ کې د هرې بڼکې ډډ يا لويه بڼکه د اړخيزو څانګو ګڼې برخې لېږدوي، ... نو د همدې له امله د دې تارونو هر يو يې په مايکروسکوب کې د پراخه اوږد جسم په توګه ښکاره کېږي، چې د روښانه منعکس کېدونکو برخو له يوې ډلې څخه جوړ شوی دی. ... د دوی پورتني اړخونه ماته داسې ښکاري چې د نريو هوارو جسمونو له يوې ډلې څخه جوړ شوي وي، چې مخ پر وړاندې نور هم نری کېږي او يو له بل سره خورا نږدې غځېږي او د همدې له امله لکه د د ملغلرې د مور “mother of Pearl” د سيپۍ يا صدفونو غوندې يوازې يوه فعاله رڼا نه، مګر تر څنګ يې په يو تر ټولو نادر ډول لږ رنګ هم منعکس کوي؛ او دوی د بېلابېلو ځايونو د معنا له مخې رڼا ته په پام سره اوس يو رنګ او بيا بل رنګ او دواړه په خورا تېزۍ سره منعکس کوي. اوس دا چې دا رنګونه په يوازې ډول په زړه پورې دي او د رڼا له ماتېدنو څخه په سمدستي ډول راپورته کېږي، نو د همدې له مخې مې وموندل چې اوبه دا رنګه برخې لندوي او د دوی رنګونه له منځه وړي، چې دا بهير د انعکاس او ماتېدنې له بدلون څخه پرمخ تلونکی ښکاري. 

ــ رابرت هوک&lt;/blockquote&gt;د چارلس داروين د ۱۸۵۹ زکال د طبيعي ټاکنې د نظريې له مخې د رنګ په شان بڼې بېلابېلو څارويو ته د يوې توليدي ګټې د برابرولو په واسطه رامنځته شوي دي. د بېلګې په ډول: د نوعو هغه وګړي چې د ورته نوعو خلاف يو څه غوره کموپلاژ لري، ښايي په منځني ډول لږ څه زيات نسل پرېږدي. ډاروين د “Origin of Species” تر سرليک لاندې خپل کتاب کې ليکي: &lt;ref name=&quot;Darwin&quot;&gt;[[Charles Darwin|Darwin, Charles]] (1859). ''[[On the Origin of Species]]'', Ch. 4. John Murray, London. Reprinted 1985, Penguin Classics, Harmondsworth.&lt;/ref&gt;&lt;blockquote&gt;کله چې موږ پاڼه خوړونکي حشرات شنه او د نباتاتو د پوستکي مشبوع کونکي خال خال خړ، “alpine ptarmigan” په ژمي کې سپين، د هيتر په نوم نبات سور وزمه مرغه او د سکارو غوندې ځمکې تور وزمه مرغه وينو، نو بايد باور وکړو چې دا تت رنګونه له ګواښ څخه د دوی په ساتنه کې د يادو نباتاتو او حشرو د خدمت رنګونو له ډلې څخه دي. ګروس مرغه که چېرې د خپل ژوند په يو څه دوره کې له منځه لاړ نه شي، نو بې شمېره به زيات شي؛ د دوی په اړه روښانه ده، چې له ښکاري مرغانو څخه زيات ځورېږي او بازان د سترګو د نظر په واسطه له دومره لرې څخه خپل ښکار پر لور ځي، چې د لويې وچې په ځينو برخو کې خلکو ته خبر ورکول شوی دی، چې سپينې کوترې ځکه ونه ساتي، چې د له منځه تللو پر وړاندې خورا حساسې دي. په دې دليل زه د شک لپاره هيڅ دليل نه وينم، چې طبيعي ټاکنه به شايي د ګروس هر ډول ته د مناسب رنګ په ورکولو او د ياد رنګ په ساتلو کې هغه مهال خورا ګټوره وي، چې يو ځل په رښتيني او ثابت ډول تر لاسه شوی وي. 

ــ چارلس ډاروين&lt;ref name=&quot;Darwin&quot; /&gt;&lt;/blockquote&gt;د هنري وړالټر بېټس “Henry Walter Bates” د ۱۸۶۳ ز کال “The Naturalist on the River of Amazons” نومي کتاب د امازون کاسو [د سيند کاسه] کې د خزندو او په ځانګړي ډول پتنګانو په اړه خپله پراخه څېړنې تشرېح کوي. نوموړي وموندل چې په څرګند ډول ورته پتنګانو زياتره وخت د بې زیانه نوعو په درلودلو سره په بېلابېلو کورنيو پورې تړاو درلود، چې د ښکاري يا داړونکي څاروي له لورې تر بريد لاندې د راتللو موکې د کمولو په موخه د زهرجنو يا تريخ خوند لرونکو نوعو پېښې کوي، چې د پېښې کولو دا بهير اوسمهال د نوموړي په وياړ د بېټس “Batesian” پېښې يا تقليد نومول کېږي. &lt;ref name=&quot;bates&quot;&gt;[[Henry Walter Bates|Bates, Henry Walter]] (1863). ''[[The Naturalist on the River Amazons]]''. John Murray, London.&lt;/ref&gt;

د ايډوارد بګنال پولټن “Edward Bagnall Poulton” د ۱۸۹۰ ز کال پياوړی دارويني کتاب (د څارويو رنګونه، د هغوی معنا او کارونه، په ځانګړي ډول هغه چې د خزندو برخه کې پام کې نيول کېږي) د څاريو د رنګ درې اړخونو په اړه بحث وکړ، چې نن ورځ په پراخه کچه منل شوي دي، مګر هغه وخت مخالفتي يا په ټوليز ډول نوي وو. دې کتاب د ډاروين د جنسيتي ټاکنې نظريه په کلکه ومنله او استدلال يې وکړ، چې د نارينه او ښځينه مرغانو تر منځ څرګند توپيرونه چې د ارګوس سارايي چرګ غوندې د ښځينه جنسونو له مخې ټاکل شوي وو، په ګوته کوي چې روښانه نارينه بڼکه په هغو نوعو کې موندل شوې وه، چې «د ورځې له خوا ګرځي يا مينه څرګندوي». ياد کتاب په فريکوينسي پورې د تړلې ټاکنې مفهوم د هغه وخت په پام کې نيولو سره وړاندې کړ، چې د خوراک وړ پېښې کونکي څاروي په کې د هغو بې خوند موډلونو په پرتله لږ روښانه وي، چې دوی يې د رنګونو او نمونو پېښې کوي. پولټن په خپل کتاب کې د خبرتيا رنګ څرګندولو لپاره د اپوسيماټيزم اصطلاح هم رامنځته کړه، چې نوموړي د تي لرونکو څارويو، مچيو او غومبسو، ګونګټانو او پتنګانو په ګډون د ژويو په پراخه کچه توپيري ډلو کې څرګنده کړې ده. &lt;ref name=&quot;Mallet&quot;&gt;{{cite web |last=Mallet |first=James |author-link=James Mallet |title=E.B. Poulton (1890) |url=http://www.ucl.ac.uk/taxome/jim/Mim/poulton90.html |access-date=23 November 2012 |publisher=University College London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Frequency dependent selection: homage to E. B. Poulton|last1=Allen|first1=J. A.|last2=Clarke|first2=B. C.|journal=Biological Journal of the Linnean Society|date=September 1984|volume=23|issue=1|pages=15–18|doi=10.1111/j.1095-8312.1984.tb00802.x}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;poulton&quot;&gt;[[Edward Bagnall Poulton|Poulton, Edward Bagnall]] (1890). ''[[The Colours of Animals|The Colours of Animals, their meaning and use, especially considered in the case of insects]]''. Kegan Paul, Trench, Trübner. London. pp. 331–334&lt;/ref&gt;

د فرانک ايورس بيډارډ د ۱۸۹۲ ز کال کتاب (د څارويو رنګ Animal Coloration) د طبيعي ټاکنې شتون ومنه، مګر په خورا نيوکه ييز ډول يې د کمولاژ، پېښې کولو او جنسي ټاکني برخو کې د هغې کارول وڅېړه. ياد کتاب په بشپړ ډول د پولټن تر نيوکې لاندې راغلی دی. &lt;ref&gt;[[Frank Evers Beddard|Beddard, Frank Evers]] (1892). ''[[Animal Coloration (book)|Animal Coloration, An Account of the Principal Facts and Theories Relating to the Colours and Markings of Animals]]''. Swan Sonnenschein, London.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Yost |first=Robinson M. |title=Poulton: Colours |url=http://faculty.kirkwood.edu/ryost/poulton.htm |access-date=5 February 2013 |publisher=Kirkwood Community College}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Book Review: Animal Coloration: an Account of the Principal Facts and Theories relating to the Colours and Markings of Animals|last=Poulton|first=Edward Bagnall|author-link=Edward Bagnall Poulton|journal=Nature|date=6 October 1892|volume=46|pages=533–537|doi=10.1038/046533a0|issue=1197|bibcode=1892Natur..46..533P|s2cid=3983153|url=https://zenodo.org/record/1429347}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>64bq7gnywtnz3r4rttbnzbj7l3l5tyi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کوچنۍ سیاره</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63753</id>
    <revision>
      <id>369465</id>
      <parentid>350376</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T05:32:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9187" sha1="cxi0xorth0bnjuypme9rffjdtjpl81y" xml:space="preserve">'''کوچنۍ سیاره''' هغه نجومي جسم دی چې د لمر (یا په ټولیز ډول د هر سیاروي نظام لرونکي ستوري) په شاوخوا کې په مستقیم مدار کې ګرځي چې نه د سیارې او نه هم د کوم لکۍ لرونکي ستوري په توګه طبقه بندي کېږي. تر ۲۰۰۶ کال مخکې د ستور پوهنې نړیوالې اتحادیې (IAU) په رسمي ډول د کوچنۍ سیارې اصطلاح کاروله، خو د همدغه کال په غونډه کې یې کوچنۍ سیارې او لکۍ لرونکي ستوري بېرته په سیاره‌ګۍ او د لمریز نظام په کوچنيو اجرامو کې ډلبندي کړل.&lt;ref name=&quot;res&quot;&gt;[http://www.iau.org/news/pressreleases/detail/iau0603/ Press release, IAU 2006 General Assembly: Result of the IAU Resolution votes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200517081228/https://www.iau.org/news/pressreleases/detail/iau0603/ |date=2020-05-17 }}, International Astronomical Union, August 24, 2006. Accessed May 5, 2008.&lt;/ref&gt;

په کوچنیو سیارو کې اسټرویډونه یا کوچني ستوري ډوله جسمونه (ځمکې ته نږدې اجسام، د مریخ کراسرز، د اصلي کمربند سټرویډونه او د مشتري ټروجنونه) او لرې وړې سیارې (سینټورونه او له نیپتون هاخوا اجسام) شاملېږي چې ډېری یې په کویپر کمربند او وېشلي ډېسک کې دي. د ۲۰۲۲ کال تر مې میاشتې پورې ۱۱۳۱۲۰۱ اجسام پېژندل شوي دي چې په ۶۱۱۶۷۸ شمېره لرونکو او ۵۱۹۵۲۳ بې شمېرې کوچنیو سیارو وېشل شوي دي او یوازې پنځه یې په رسمي ډول د سیاره‌ګیو په توګه پېژندل شوي دي.

لومړنۍ کوچنۍ سیاره سیرېس نومېده او په ۱۸۰۱ کال کې کشف شوه. د کوچنۍ سیارې اصطلاح له ۱۹مې پېړۍ راهیسې دغو اجسامو ته کارول کېږي. ستورو ته د ورته سیارو اصطلاح هم د لویو سیاروي اجسامو لپاره کارول شوې ده، په ځانګړي ډول هغو اجسامو ته چې د ستور پوهنې نړیواله اتحادیه یې له ۲۰۰۶ کال راهیسې د سیاره‌ګۍ په نامه یادوي. په تاریخي لحاظ د ستوري ډوله جسم، کوچنۍ سیارې او سیاره‌ګۍ اصطلاحات لږ او ډېر مترادف دي. دا اصطلاحات د مشتري له مداره بهر د کوچنیو سیارو په کشفېدو سره خورا پېچلي شول، په ځانګړې توګه له نیپټون هاخوا اجسام چې عموماً د کوچنیو سیارو په ډله کې نه شمېرل کېږي. هغه کوچنۍ سیارې چې ګاز خپروي، ښایي د لکۍ لرونکو ستورو په توګه ډلبندي شي.&lt;ref&gt;[http://aa.usno.navy.mil/faq/docs/minorplanets.php When did the asteroids become minor planets?] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090825024347/http://aa.usno.navy.mil/faq/docs/minorplanets.php|date=2009-08-25}}, James L. Hilton, Astronomical Information Center, United States Naval Observatory. Accessed May 5, 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;a&quot;&gt;Planet, asteroid, minor planet: A case study in astronomical nomenclature, David W. Hughes, Brian G. Marsden, ''Journal of Astronomical History and Heritage'' '''10''', #1 (2007), pp. 21–30. {{Bibcode|2007JAHH...10...21H}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mike Brown, 2012. ''[[How I Killed Pluto and Why It Had It Coming]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;encarta&quot;&gt;&quot;[http://encarta.msn.com/encyclopedia_761551567/asteroid.html Asteroid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091028072513/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761551567/Asteroid.html |date=2009-10-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091028072513/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761551567/Asteroid.html |date=2009-10-28 }}&quot;, ''MSN Encarta'', Microsoft. Accessed May 5, 2008. [https://web.archive.org/web/20091028072513/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761551567/Asteroid.html Archived] 2009-11-01.&lt;/ref&gt;

اجسام هغه مهال سیاره‌ګۍ بلل کېږي چې هایدروسټاټیک تعادل ته د رسېدو لپاره کافي جاذبه ونه لري او بیضوي شکل رامنځته کړي. نورې ټولې وړې سیارې او لکۍ لرونکي ستوري د لمریز نظام د کوچنیو اجسامو په نامه یادېږي. د ستور پوهنې نړیواله اتحادیه وايي چې د کوچنۍ سیارې اصطلاح لا هم کارول کېدای شي، خو د لمریز نظام د کوچني جسم اصطلاح به غوره وي. له دې سره سره، د شمېرو ورکولو او نومولو لپاره د کوچنیو سیارو او لکۍ لرونکو ستورو تر منځ دودیز توپیر لا هم موجود دی.&lt;ref&gt;[http://www.iau.org/public/themes/pluto/ Questions and Answers on Planets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200417193151/https://www.iau.org/public/themes/pluto/ |date=2020-04-17 }}, additional information, news release IAU0603, IAU 2006 General Assembly: Result of the IAU Resolution votes, [[International Astronomical Union]], August 24, 2006. Accessed May 8, 2008.&lt;/ref&gt;

== ټولیز شمېر ==
په لمریز نظام کې په سلګونو زره کوچنۍ سیارې کشف شوې دي او هره میاشت په زرګونو نورې کشفېږي. د کوچنيو سیارو د کتنې مرکز څه باندې ۲۱۳ میلیونه کتنې او ۷۹۴۸۳۲ کوچنۍ سیارې ثبت کړې دي. له دې ډلې څخه ۵۴۱۱۲۸ یې داسې مدارونه لري چې په کافي اندازه پېژندل شوي دي او دایمي رسمي شمېرې ورته ټاکل شوې دي. له دې جملې څخه ۲۱۹۲۲ یې رسمي نومونه لري. د ۲۰۲۱ کال د نومبر میاشتې تر ۸مې نېټې پورې تر ټولو ټیټه شمېره بې‌نومه کوچنۍ سیاره «(۴۵۹۶) ۱۹۸۱ کیو.بي» ده او تر ټولو لوړه شمېره نومول شوې کوچنۍ سیاره بیا ۵۹۴۹۱۳ ꞌAylóꞌchaxnim ده.&lt;ref&gt;{{cite web |author=JPL |title=How Many Solar System Bodies |url=http://ssd.jpl.nasa.gov/?body_count |access-date=May 27, 2019 |work=JPL Solar System Dynamics |publisher=NASA}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Discovery Circumstances: Numbered Minor Planets (543001)-(544000) |url=https://minorplanetcenter.net/iau/lists/NumberedMPs580001.html |access-date=2021-10-27 |publisher=Minor Planet Center}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Discovery Circumstances: Numbered Minor Planets (1)-(5000) |url=http://www.minorplanetcenter.net/iau/lists/NumberedMPs000001.html |access-date=2021-10-27 |publisher=Minor Planet Center}}&lt;/ref&gt;

== د نومونې قواعد ==
په لمریز نظام کې ټول نجومي اجسام یوه ځانګړي نوم ته اړتیا لري. کوچنیو سیارو ته په درې پړاویزه پروسه کې نومونه ټاکل کېږي. لومړی یو لنډمهاله نوم دی چې د کشف په وخت کې ورکول کېږي - ځکه ښايي جسم په لومړیو کې کاذب مثبت وي یا وروسته ورک شي – نو د لنډمهالې ټاکل شوې کوچنۍ سیارې په نامه یادېږي. وروسته له دې چې کتنه د خپل راتلونکي موقعیت د وړاندوینې لپاره کافي دقیقه وي، یوه کوچنۍ سیاره په رسمي ډول ټاکل کېږي او شمېره ورکول کېږي. دا بیا وروسته شمېره لرونکې کوچنۍ سیاره ده. بالاخره په درېیم پړاو کې ښايي سیارې ته د کشفوونکو له‌خوا نوم وټاکل شي. تر دې مهاله د ټولو کوچنیو سیارو له ډلې یوه کمه برخې سیارې نومول شوې دي. لوی اکثریت یا هم شمېرل کېږي یا لا هم یوازې لنډمهاله نومونه لري.

=== شمېرې ورکول ===
کوچنیو سیارو ته د مدار له تایید وروسته یوه رسمي شمېره ورکول کېږي. دا چې د کشف سرعت ډېر شوی، دا مهال دغه عددونه شپږ رقمي شوي دي. دغه شمېر له پنځو عددونو څخه شپږو عددونو ته د ۲۰۰۵ کال د اکتوبر میاشتې په ۱۹مه نېټه د «سرکلر» کوچنۍ سیارې په کشفېدو سره ورسېد چې له ۹۹۹۴۷ څخه تر ۱۱۸۱۶۱ پورې لوړ شو.

=== نومونه ===
لومړنۍ سیارې د یوناني او رومي اسطورو د شخصیتونو په نامه نومول شوې دي، خو لکه څرنګه چې د مشهورو خلکو نومونه کم شول، ادبي کرکټرونه، د کشفوونکو د مېرمنو، ماشومانو، همکارانو او ان د تلویزیوني کرکټرونو نومونه هم وکارول شول.

== سرچينې ==</text>
      <sha1>cxi0xorth0bnjuypme9rffjdtjpl81y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د اېټالیې کلتور</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63852</id>
    <revision>
      <id>369394</id>
      <parentid>354117</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T23:57:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16582" sha1="fz5xt8uktbgmc3yw7y7m9fjy73ale4w" xml:space="preserve">[[اېټاليا|اېټالیا]] د لوېدیځ یا غربي تمدن د زیږېدو له ځانونو څخه یو  هغه او یو کلتوري زبرځواک ګڼل کېږي. اېټالوي کلتور د اېټالویانو یوې رومي توکميزې ډلې کلتور دی چې په حیرانوونکې توګه متنوع دی او ټوله اېټالیایي ټاپووزمه او د ساردینیا او سیسلي ټاپوګان په بر کې نیسي. اېټالیا د یو شمېر نړیوالو ښکارندو لکه د رومي جمهوریت، رومي سترواکۍ، رومن کاتولیکې کلیسا، سمندریزو جمهوریتونو، رومانسکي هنر، ښوونیزې فلسفې، رسانس، د کشفیاتو د دورې، نزاکت پالنې، علمي انقلاب، باروک هنر، نوي کلاسیکېزم (نوې کلاسيکې فلسفې)، د اېټالیا د اتحاد (رېسورجمېنټو)، فاشېزم او اروپایي ادغام د پیل د ټکي په توګه پاتې شوې ده.&lt;ref&gt;Marvin Perry, Myrna Chase, James Jacob, Margaret Jacob, Theodore H. Von Laue (1 January 2012). Western Civilization: Since 1400. Cengage Learning. p. XXIX. {{ISBN|978-1-111-83169-1}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Italy has been described as a &quot;cultural superpower&quot; by [http://www.arabnews.com/italy-cultural-superpower Arab news], [https://www.washingtonpost.com/entertainment/coming-to-the-us-the-year-of-italian-culture-2013/2012/10/15/29f404a8-1703-11e2-9855-71f2b202721b_story.html the Washington Post], [http://m.theaustralian.com.au/arts/italys-cultural-superpower-status-at-stake/story-e6frg8n6-1111113103044 The Australian], [http://italoamericano.com/story/2012-11-8/InterviewGeneralConsulSF#.VJgPzYA1 the Italian consul general in San Francisco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151127074301/http://italoamericano.com/story/2012-11-8/InterviewGeneralConsulSF#.VJgPzYA1 |date=27 November 2015 }}, [https://www.washingtonpost.com/entertainment/coming-to-the-us-the-year-of-italian-culture-2013/2012/10/15/29f404a8-1703-11e2-9855-71f2b202721b_story.html the former Foreign Affairs Minister Giulio Terzi] and [http://www.laquilablog.it/obama-litalia-superpotenza-culturale/48727-0409/ the U.S. President Barack Obama] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141226231012/http://www.arabnews.com/italy-cultural-superpower |date=2014-12-26 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141226231012/http://www.arabnews.com/italy-cultural-superpower |date=26 December 2014 }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Cohen, I. Bernard (1965). &quot;Reviewed work: The Scientific Renaissance, 1450-1630, Marie Boas&quot;. Isis. 56 (2): 240–42. doi:10.1086/349987. JSTOR 227945&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Peter Davies; Derek Lynch (2002). The Routledge Companion to Fascism and the Far Right. Routledge. pp. 1–5.&lt;/ref&gt;

اېټالیا د زیات شمېر مشهورو او اغېزناکو مدنیتونو لپاره کور و، چې د اتروسکانانو، سامنیانو او رومیانو په څېر اېټالیک خلک پکې شامل وو، په داسې حال کې چې د بهرنیو مدنیتونو لکه د فنیقیانو او یونانیانو کوربه توب یې هم کړی دی. اتروسکن او سامني کلتورونه په اېټالیا کې د رومي جمهوریت له ظهور څخه د مخه (کوم چې نوموړي کلتورونه فتح او په خپل ځان کې مدغم کړل) وغوړېدل. فنیقیانو او یونانیانو په اېټالیا کې د عیسی علیه السلام له زېږون نه څو پېړۍ پخوا د مېشت ځایون جوړول پیل کړل؛ او د یونانیانو مېشت ځایونه په ځانګړي ډول په غوړېدلو کلاسیکو مدنیتونو باندې بدل شول، چې ښه بېلګه یې د مګنا ګراسیا ښارونه دي.

اېټالیا د ډېرو پېړیو لپاره مهاجرتونه او یرغلونه تجربه کړل او تر ۱۸۶۱ز کال پورې کله چې یو ملي دولت شو په زیات شمېر مستقلو دولتونو باندې وېشل شوی و. د دغه نسبتاً ناوخته متحد کېدو او د هغو سیمو د تاریخي اهمیت له امله چې اېټالوي ټاپووزمه تشکیلوي، زیات شمېر دودونه او رواجونه چې اوس په جلا ډول اېټالوي پېژندل کېږي د هغو سیمو په واسطه چې منشا یې ورڅخه اخیستې ده مشخص کېدی شي. د دغو سیمو له سیاسي او ټولنیزې انزوا سره سره، د [[اروپا]] په کلتوري او تاریخي میراث کې د اېټالیا ونډه په لوړه کچه پاتې شوې ده.&lt;ref&gt;[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/504489/Risorgimento Risorgimento.] ''Encyclopædia Britannica Online, 2011.'' Web. 25 September 2011.&lt;/ref&gt;

د اېټالوي کلتور مهم عناصر د هغه هنر، سینما، سبک، او پراخه کچه مشهور خواړه دي. اېټالیا د اوپېرا (چې د تیاتر یوه بڼه ده) د زیږون ځای و، او د نسلونو لپاره د اړوند کمپوزر د ملیت سره له تړاو پرته د اوپېرا ژبه اېټالوي وه. اېټالیا د کلاسیکې موسیقۍ په وده ، د باروک موسیقۍ په زېږېدو، د موسیقۍ د کمپوز په بېلابېلو بڼو لکه سیمفوني، سوناترا او کانسرتو او همدارنګه له زیات شمېر کمپوزرانو سره لکه کلادیومونتېوردي، انتونیو ویوالدي، جیاکینو روسیني، جائتانو دونیزېتي، وینکینزو بېلیني، جوسیپي وېردي، او جاکومو پوچیني سره په  لویه پیمانه حضور درلود. اېټالیا د خپلو خوځندو ولسي نڅاګانو لپاره مشهوره ده. په نړیواله کچه تر ټولو ډېره پېژندل شوې نڅا تارانټېلا ده، نوموړې نڅا د اپولیا له تارانټوولایت څخه منشا اخیسې ده، همداراز زیات شمېر بڼو یې د اېټالیا په لر او بر کې له ترانټېلا، پیزاکا او تموریاتا څخه رېښه لري. د باله مشهورې نڅا ژانر هم مخکې له دې چې فرانسې ته ور معرفي شي له اېټالیا څخه منشا اخیستې ده. د اېټالیې د ډرامو د سلیقو په منځ کې د اوږدې مودې لپاره کمېډي ډېر مینه وال لري؛ یو بدیهه یی سبک چې ''کُمېدیا دلارتې'' نومېږي په اېټالیا کې د ۱۶مې زېږدیزې پېړۍ په نیمایي کې پیل شو او تر نن ورځې پورې اجرا کېږي. اېټالوۍ سینما ته په ټوله نړۍ کې د درناوي په سترګه کتل کېږي. د هنري فلمونو صنعت له اېټالیا څخه منشا اخیستې ده. سپګټي وېسترنز (د لوېدیځو فلمونو یو فرعي ژانر) د سرجیو لیون په لارښوونه د ''یو موټي ډالرو'' د فلم له نندارې ته وړاندې کېدو سره ظهور وکړ، نوموړی هغه ژانر دی چې تر ډېره د اېټالویانو له لوري له تولید شوو او هدایتکاري شوو فلمونو څخه تشکیل شوی دی. د لوېدیځ کلتور دواړه ننني او باندني اړخونه په اېټالوي ټاپووزمه کې زیږېدلي دي، که هغه د عیسوي دین، مدني ټولنو (لکه سنا)، فلسفې، قانون، هنر، ساینس له لیدلوري، یا د ټولنیزو دودونو او کلتور له لیدلوري دي.&lt;ref&gt;Kimbell, David R. B. [https://books.google.com/books?id=C37Gq2GagZIC&amp;pg=PA1&amp;dq=#v=onepage&amp;q&amp;f=false ''Italian Opera.''] Cambridge University Press, 1994. p. 1. Web. 22 July 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{in lang|it}} [http://www.treccani.it/enciclopedia/commedia-dell-arte/ Commedia dell'arte.] ''Treccani, il portale del sapere.'' Web. 24 July 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/507759/Roman-law Roman law.] ''Encyclopædia Britannica Online, 2011.'' Web. 25 September 2011.&lt;/ref&gt;

دا هېواد د نړۍ په کچه د مشهورو څو ښارونو په درلودلو ویاړي. روم ښار د رومي سترواکۍ لرغونې پلازمېنه، د پاپ او کاتولیکې کلیسا مقر و. د بیا متحدې شوې اېټالیا پلازمېنه او له نړیوال شهرت سره هنري، کلتوري او سینمايي مرکز و. فلورانس ښار د رسانس دورې چې د منځنیو پېړیو په پای کې د هنرونو د لویو پرمختګونو دوره وه، زړه و. نور مهم ښارونه یې تورین شاملوي چې یو وخت د اېټالیې پلازمېنه او اوسمهال د موټرونو د انجنیرۍ له تر ټولو لویو مرکزونو څخه ګڼل کېږي. [[میلان]] ښار د اېتالیې صنعتي او مالي پلازمینه او د نړۍ د فېشن له پلازمېنو څخه یوه ګڼل کېږي. وېنيز چې له منځنیو پېړیو څخه د معاصرې دورې تر لومړیو پورې د لوی مالي او سمندري ځواک د هغه وخت پلازمېنه وه، د خپلو کانالونو د پېچلي سېستم د درلودلو له امله په ځانګړې توګه د وېنیزي لمنانځنو او او د یو کال تر منځ (Biennale) لمانځنو پر مهال له ټولې نړۍ څخه ځان ته سیلانیان راکاږي. ناپلز ښار چې په اروپا کې تر ټولو لوی ښاري مرکز، او د نړۍ په کچه تر ټولو پخواني په پرله پسې ډول فعال اوپېرا هاوس (تیاترو دي سان کارلو) لري. بولوګنا ښار د دې هېواد د ترانسپورت د تقاطع عمده نقطه او همدارنګه د نړۍ په کچه د تر ټولو پخواني پوهنتون او د نړۍ په  کچه د تر ټولو مشهور پخلي/خوړو لپاره کور دی.  &lt;ref&gt;Zirpolo, Lilian H. [https://books.google.com/books?id=QPqWxHwdMNAC&amp;pg=PA154&amp;dq=#v=onepage&amp;q&amp;f=false ''The A to Z of Renaissance Art.''] Scarecrow Press, 2009. pp. 154-156. Web. 16 July 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/ Top Universities] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090117202932/http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/|date=17 January 2009}} ''World University Rankings'' Retrieved 6 January 2010&lt;/ref&gt;

اېټالیا تر اوسه پورې د یونسکو د نړۍ د میراث د تر ټولو زیات شمېر ساحو (۵۸ ساحو) لپاره کور دی، او د یو اټکل له مخې دغه هېواد د نړۍ د ستر هنر د خزانو د نیمایي لپاره کور دی. په ټولیزه توګه، د اېټالیې ولس په هره کچه کې په اټکلیز ډول ۱۰۰۰۰۰یادګاري څلي (کلیساوې، جامع کلیسا ګانې، د لرغون پوهنې ساحې، کورونه او مجسمې) لري. د خپل تاریخ په اوږدو کې، نوموړي اولس د یادښت وړ یو زیات شمېر داسې خلک زیږولي دي چا چې د نړۍ په کچه لوی لوی رولونه لوبولي دي. &lt;ref&gt;[https://whc.unesco.org/en/list] UNESCO World Heritage Centre. Web. 25 September 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{in lang|it}} [http://www.sitiunesco.it/beni-italiani.html Beni Italiani Unesco.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120716051913/http://www.sitiunesco.it/beni-italiani.html|date=16 July 2012}} ''Associazione Città e Siti Unesco.'' Web. 17 July 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Abbot, Charles. [https://books.google.com/books?id=VGuWGa48iQMC&amp;pg=PA101#v=onepage&amp;q&amp;f=false ''Italy.''] Morellini Editore, 2006. p. 101. Web. 24 September 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;DK (Author). [https://books.google.com/books?id=qvYobEC-wtEC&amp;pg=PA23&amp;dq=#v=onepage&amp;q&amp;f=false ''DK Eyewitness Travel Guide: Italy.''] Dorling Kindersley Ltd, 2012. pp. 23-24. Web. 1 December 2013.&lt;/ref&gt;

== هنرونه ==
اېټالوي هنر د پېړیو په اوږدو کې په یو شمېر لویو خوځښتونو باندې اغېزه کړې ده او د نقاشانو، مهندسانو(معمارانو) او مجسمه جوړوونکو په شمول یې څو لوی هنرمندان تولید کړي دي.

نن ورځ اېټالیا د هنر د څو ګالریو، موزیمونو، نندارتونونو په درلودلو سره د نړیوال هنر په میدان کې یو مهم ځای خپل کړی دی؛ په دې هېواد کې لوی هنري مرکزونه له روم، فلورانس، وېنیز، میلان، تورین، ګېنوا، ناپلز، پالېرمو، لېسي او نورو ښاونو څخه عبارت دي. اېټالیې د نړۍ د میراث ۵۸ ساحو ته ځای ورکړی دی، چې یاد شمېر په نړۍ کې له هر بل هېواد څخه ډېر دی.

اېټالیا د رسانس دورې (۱۳۰۰-۱۶۰۰ز کلونو) په اوږدو کې چې د ګیوټو د رسانس له لومړنۍ بڼې څخه پیل او د لیوندرو دا وینکي، میچالنګلو او رافاییل د عالي رسانس په دوره کې  خپل ځانګړي عروج ته ورسېده، د هنري پراختیا اصلي مرکز و، او د نوموړو هنرمندانو د اثارو د رسانس وروستني فاز ته چې منرېزم یا نزاکت پالنه نومېده، الهام ورکړی دی. اېټالیې خپله هنري غلبه په ۱۷مې زېږدیزې پیړۍ کې له باروک هنر سره حفظ کړه (۱۶۰۰-۱۷۵۰ز کلونه). کلتوري سیلانیت او نوی کلاسیکېزم (۱۷۵۰-۱۸۵۰ز کلونه) د  یو ناپایداره اقتصاد لپاره لویه تکیه ګاه وګرځېدل. باروک او نوې کلاسیکه فلسفه دواړه د لومړي ځل لپاره په روم کې رامنځته شول او په اېټالیا کې د زیږېدلیو سبکونو څخه وروستني هغه وو چې په ټول لوېدیځ هنر کې خواره شول.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&amp;q=neoclassicism+originated+in.Rome&amp;pg=PA1189|title=Oxford Dictionary of English|isbn=9780199571123|last1=Stevenson|first1=Angus|date=19 August 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/artdok/volltexte/2010/978 The road from Rome to Paris. The birth of a modern Neoclassicism]&lt;/ref&gt;

په هر ترتیب، اېټالیا د ۱۹مې زېږدیزې پېړۍ له نیمایي څخه را په دې خوا د ماکیایولي، راتلونکې پالنې (Futurism)، مېتافزیک، نوېسنټو اېټالیَنو (Novecento Italiano)، فضا پالنې، آرتې پوېرا (Arte Povera)، او ترانساواتګرېد (Transavantgarde) کلتوري خوځښتونو په څېر خوځښتونو سره د نړیوال هنر په میدان کې خپل شتون حفظ کړ.

=== معماري ===
د اېټالیا په ګوټ ګوټ کې د پخوانۍ زمانې معماري پاتې شوني یا بقایا د دې هېواد د کلتور د ماضي په ستروالي باندې دلالت کوي. په اېټالیا کې د معمارۍ تاریخ  د اتروسکن او یونانیانو له لرغونو سبکونو سره پیل، تر کلاسیک روم پورې یې وده وکړه، ورپسې د رسانس په دوره کې د کلاسیک روم تر ظهور پورې او په باروک دورې باندې له بدلېدو سره تکامل ته ورسېد. د اېټالوي رسانس د دورې په بهیر کې د زده کوونکو لپاره د خپلو زده کړو د یوې اساسي برخې په توګه د لرغونو بقایاوو او ودانیو د مطالعې لپاره روم ته سفر کول معمولي وو&lt;ref&gt;Sear, Frank. [https://books.google.com/books?id=Rkdt_p6uvw0C&amp;pg=PA10&amp;dq#v=onepage&amp;q&amp;f=false ''Roman architecture.''] Cornell University Press, 1983. p. 10. Web. 23 September 2011.&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>fz5xt8uktbgmc3yw7y7m9fjy73ale4w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پر سمندري ژوند د انسان اغېزې</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63972</id>
    <revision>
      <id>369455</id>
      <parentid>369314</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T04:34:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25113" sha1="68uaixtqzevvpvgc1vppaq97puy23lr" xml:space="preserve">انساني فعالیتونه د ډېرې کب نیونې، د سمندري استوګنځایونو د له منځه تلو، سمندر ته د مهاجمو نوعو د راوړلو، سمندري ککړتیا، د سمندر د تېزابي کېدو او د سمندر د ګرمېدو له لارې پر سمندري ژوند او سمندري استوګنځایونو اغېز کوي. دغه موارد پر سمندري ایکوسیستمونو او غذايي شبکو اغېز کوي او ښايي داسې پایلې ولري چې د سمندري ژوند پر بېلابېلوالي او دوام یې اغېزې لا تر اوسه مشخصې نه دي. &lt;ref&gt;[https://www.geomar.de/en/research/human-impacts-on-marine-ecosystems/ Human impacts on marine ecosystems] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191022064526/https://www.geomar.de/en/research/human-impacts-on-marine-ecosystems/ |date=2019-10-22 }} GEOMAR Helmholtz Centre for Ocean Research. Retrieved 22 October 2019.&lt;/ref&gt;

د اقلیمي بدلون د حکومت‌منځي پلاوي د ۲۰۱۹ کال د راپور له مخې له ۱۹۵۰ کال راهیسې &quot;د بېلابېلو ډلو اړوندې ګڼې سمندري نوعې په جغرافیايي محدوده او موسمي فعالیتونو کې له بدلون سره مخ شوې دي چې لاملونه یې د سمندرونو ګرمېدل، د سمندري کنګل بدلون او په خپلو استوګنځایونو کې د اکسیجن د بایللو په څېر بایو جیوکیمیاوي بدلونونه دي.&lt;ref&gt;{{Cite report|title=Special Report on the Ocean and Cryosphere in a Changing Climate (SROCC)|work=IPCC|access-date=25 March 2020|date=25 September 2019|url=https://www.ipcc.ch/report/srocc|pages=2}}&lt;/ref&gt;

د اټکل له مخې د سمندر د مساحت یوازې ۱۳ سلنه برخه د شاړې ځمکې په ډول پاتې ده چې تر ډېره د ساحل پر ځای په خلاصو سمندري سیمو کې ده.&lt;ref&gt;Jones, K.R., Klein, C.J., Halpern, B.S., Venter, O., Grantham, H., Kuempel, C.D., Shumway, N., Friedlander, A.M., Possingham, H.P. and Watson, J.E. (2018) &quot;The location and protection status of Earth’s diminishing marine wilderness&quot;. ''Current Biology'', '''28'''(15): 2506–2512. {{doi|10.1016/j.cub.2018.06.010}}&lt;/ref&gt;

== ډېره کب‌نیونه ==
د ملګرو ملتونو د خوړو او کرنې سازمان د ۲۰۱۸ کال د راپور له مخې د نړۍ د کبانو د زېرمو له درېیو څخه په یوه برخه کې له اندازې ډېره کب نیونه کېږي. پر دې سربېره د صنعت څارونکي په دې باور دي چې د کب نیولو په ډېرو ځایونو کې ناقانونه، ناثبت شوې او غیر منظمه کب نیونه کېږي چې په ځينو مهمو ځایونو کې یې څه باندې ۳۰ سلنې ته رسېږي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.fao.org/state-of-fisheries-aquaculture/en/|title=SOFIA 2018 - State of Fisheries and Aquaculture in the world 2018|last=fao.org|work=www.fao.org|access-date=2018-11-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;World Wildlife Fund. &quot;[http://www.panda.org/about_wwf/what_we_do/marine/problems/problems_fishing/illegal_fishing/index.cfm Fishing problems: Illegal fishing]&quot; {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080411060604/http://www.panda.org/about_wwf/what_we_do/marine/problems/problems_fishing/illegal_fishing/index.cfm|date=2008-04-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Pauly, Daniel and Watson, Reg (2009) [http://www.seaaroundus.org/researcher//dpauly/PDF/2009/Books%26Chapters/SpatialDynamicsOfFisheries.pdf &quot;Spatial Dynamics of Marine Fisheries&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120611044204/http://www.seaaroundus.org/researcher/dpauly/PDF/2009/Books%26Chapters/SpatialDynamicsOfFisheries.pdf |date=2012-06-11 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120611044204/http://www.seaaroundus.org/researcher/dpauly/PDF/2009/Books%26Chapters/SpatialDynamicsOfFisheries.pdf|date=2012-06-11}} ''In:'' Simon A. Levin (ed.) ''The Princeton Guide to Ecology''. Pages 501–509.&lt;/ref&gt;

== سمندري ککړتیا ==
سمندري ککړتیا هغه وخت رامنځته کېږي چې کله د انسانانو له‌خوا کارېدونکي یا خپرېدونکي مواد لکه صنعتي، کرنیز او استوګنیز کثافات، ذرات، غږونه، اضافي کاربن ډای اکسایډ یا بریدګر ژوندي موجودات سمندر ته د ننه شي او هلته زیانمنوونکې اغېزې رامنځته کړي. ډېری دغه کثافات (۸۰ سلنه) له ځمکنیو فعالیتونو څخه سرچینه اخلي، که څه هم سمندري لېږد رالېږد هم لویه ونډه په کې لري. دا چې ډېری توکي له ځمکې څخه د سیندونو، فاضلابو یا اتوموسفیر له لارې سمندرونو ته راځي، دا په دې معنا دي چې د سمندر څنډې د ککړتیا په مقابل کې ډېرې زیان‌منونکې دي. د هوا ککړتیا هم سمندر ته د اوسپنې، کاربونیک اسید، نایتروجن، سیلیکان، سلفر، افت وژونکو یا دوړو ګردونو د ذراتو په ننوتلو کې ونډه اخیستونکی عامل دی. ککړتیا ډېری کله له غیر نقطه‌يي سرچینو لکه د کرنیزو اوبو د جریانونو، باد او دوړو له پاتې شونو څخه رامنځته کېږي. دا غیر نقطه‌يي سرچینې په لویه کچه د اوبو د هغو جریانونو له امله دي چې د سیندونو له لارې سمندر ته داخلېږي، خو د باد له امله را پیدا شوي پاتې شوني او دوړې هم په کې رول لرلی شي، ځکه دا ککړوونکي د اوبو په لارو او سمندرونو کې رسوب کوي. د ککړتیا په مسیرونو کې مستقیمه تخلیه، د ځمکې پر سر د اوبو جریانونه، د بېړیو له امله را پیدا شوې ککړتیا، اتوموسفیري ککړتیا او په احتمالي ډول د سمندر په ژورو کې کان ایستنې شاملې دي.

د سمندري ککړتیا ډولونه بېلابېلې ډلبندۍ لري چې سمندري پاتې شوني، د مایکروپلاستیکونو په ګډون پلاستیکي ککړتیا، د سمندرونو تېزابي کېدل، د مغذي موادو ککړتیا، تر اوبو لاندې زهري مواد او غږونه په کې شاملېږي. پلاستیکي ککړتیا د پلاستیک له امله را پیدا شوې یو ډول سمندري ککړتیا ده چې اندازې یې له لویو اصلي موادو لکه بوتلونو او کڅوړو څخه نیولې تر هغو مایکروپلاستیکونو پورې بېلابېلې دي چې د پلاستیکي موادو له ټوټه ټوټه کېدو څخه رامنځته کېږي. سمندري پاتې شوني معمولاً د انسانانو له‌خوا هغه لرې کړل شوي کثافات دي چې د سمندرونو پر سرونو ګرځي یا معلق دي. پلاستیکي ککړتیا سمندري ژوند زیانمنوي.

بله اندېښنه له متمرکزو کروندو څخه سیندونو او بالاخره سمندرونو ته د مغذي موادو (نایتروجن او فاسفورس) او ناتصفیه یا نیمه تصفیه شویو فاضلابو جریان دی. نایتروجن او فاسفورس (چې په کیمیاوي سرو کې هم شته) د فایتوپلانکټون او لویو اوبړیو وده تحریکوي چې د مضرو اوبړیو د غوزو (د زیاتېدو یا ګڼېدو) لامل کېږي چې ښايي انسان او سمندري موجوداتو ته زیان ورسوي. د اوبړیو ډېره وده ښايي د حساسو مرجاني ډبرو وده ټکنۍ کړي، د ژوند بېلابېلوالی له منځه یوسي او د مرجانونو روغتیا زیانمنه کړي. دویمه لویه اندېښنه دا ده چې د اوبړیو د غوزو ویجاړېدل ښايي په ساحلي اوبو کې د اکسیجن د مصرفولو لامل شي او دا داسې وضعیت دی چې ښايي د اقلیم په بدلون سره لا ډېر خراب شي، ځکه چې د هوا تودوخه د اوبو په عمودي ستون کې د اختلاط د کمېدو لامل کېږي.

=== د مغذي موادو ککړتیا ===
د مغذي موادو ککړتیا د سطحي اوبو د مغذي کېدو اصلي لامل دی چې هلته اضافي مغذي مواد، معمولاً نایټرېټ یا فاسفېټ، د اوبړیو وده تحریکوي. دا اوبړۍ بیا مړې کېږي، ډوبېږي او بیا په اوبو کې د باکتریا په مرسته تجزیه کېږي. د تجزیې دا پروسه اکسیجن مصرفوي او د نورو سمندري ژوندیو موجوداتو لپاره د اکسیجن اندازه کموي او په پایله کې یې مړه زونونه رامنځته کېږي. مړې برخې یا مړه زونونه هایپوکسیکې دي، یعنې اوبه یې د منحل شوي اکسیجن خورا ټیټه کچه لري. دا سمندري ژوندي موجودات له منځه وړي یا یې د هغه ځای پرېښودو ته اړ باسي او ژوندي موجودات له منځه وړي، له همدې امله د مړو زونونو په نامه یادېږي. هایپوکسیک سیمې یا مړې برخې په طبیعي ډول رامنځته کېدای شي، خو د انساني فعالیت له امله د مغذي موادو د ککړتیا له امله دا طبیعي پروسه په یوه چاپېریالي ستونزه بدله شوې ده.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=US Department of Commerce |first=National Oceanic and Atmospheric Administration |title=What is a dead zone? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/deadzone.html |access-date=2021-04-30 |website=oceanservice.noaa.gov |language=EN-US}}&lt;/ref&gt;

د مغذي موادو ککړتیا پنځه اصلي سرچینې لري. د مغذي موادو د جریان تر ټولو معموله سرچینه ښاري فاضلاب دي. دا فاضلاب د باران د اوبو، لیکیو، یا اوبو ته د انسان د فاضلابو د مستقیمې تخلیې له لارې د اوبو جریانونو ته رسېدای شي. نورې سترې سرچینې یې کرنیز فعالیتونه دي. په کرنه کې کارېدونکې کیمیاوي سرې چې ځمک‌لاندې اوبو ته نفوذ کوي یا د باران په اوبو کې وینځل کېږي، د اوبو جریانونو ته ننوځي او دغو چاپېریالونو ته اضافي نایتروجن او فاسفورس واردوي. د څارویو فضولات هم د اوبو لارو ته ننوتلی شي او اضافي مغذي مواد ور وړلی شي. د صنعتي څارویو په کرنیزو فعالیتونو کې د څارویو د سرې له امله د مغذي موادو ککړتیا هم ډېره شدیده ده چې هلته په یوه متمرکزه سیمه کې په سلګونو یا زرګونه څاروي پالل کېږي. د باران د اوبو زیم د مغذي موادو د ککړتیا بله سرچینه ده. له استوګنیزو کورونو او نه جذبېدونکو سطحو څخه مغذي مواد او سرې ښايي د باران په اوبو کې راټولې شي چې بیا نږدې سیندونو ته او په پای کې سمندر ته ځي. د مغذي موادو د جریان پنځمه اصلي سرچینه په اوبو کې د ژوندیو موجوداتو روزنه ده چې په دې کې د اوبو ژوندي موجودات په کنترول شویو شرایطو کې روزل کېږي. د دغو عملیاتو په پایله کې رامنځته شوي فضولات، اضافي خواړه او نور عضوي ضایعات شاوخوا اوبو ته اضافي مغذي مواد واردوي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Nutrient Pollution |url=http://www.oceanhealthindex.org/methodology/components/nutrient-pollution |access-date=2021-04-30 |website=Ocean Health Index |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== زهرجن کیمیاوي مواد ===
زهرجن کیمیاوي توکي ښايي پر کوچنيو ذراتو ونښلي او بیا وروسته یې پلانکټون او نور ځمک‌لاندې ژوندي موجودات جذب کړي چې ډېری یې د عضوي موادو تجزیه کوونکي او خوړونکي دي او یا هم له اوبو څخه د خوراکي موادو د فېلتر په مرسته تغذیه کېدونکي موجودات دي. په دې توګه، زهرجن مواد د سمندري غذايي موادو په ځنځیرونو کې را ټولېږي او زیاتېږي. ډېری ذرات په کیمیاوي ډول په داسې طریقې سره یوځای کېږي چې اکسیجن کموي او له امله یې په خوړونو کې د اکسیجن کمښت رامنځته کېږي. افت وژونکي او زهرجن فلزات په ورته ډول په سمندري غذايي شبکو کې شاملېږي او د سمندري ژوندیو موجوداتو بیولوژیکي روغتیا ته زیان رسوي. د حیواناتو ډېری خواړه د کبانو پوډر یا د کب هایدروولیزیټ مواد لري. په دې توګه، سمندري زهري موجودات بېرته د ځمکې پر سر روزل کېدونکو حیواناتو ته لېږدول کېږي او بیا وروسته انسانانو ته لېږدول کېږي.

د فایټوپلانکټون غلظت په تېرو پېړیو کې په ساحلي اوبو کې ډېر شوی او په دې وروستیو کې په پرانیستي سمندر کې کم شوی دی. له وچې څخه اوبو ته د مغذي موادو د جریان زیاتوالی ښايي د ساحلي فایټوپلانکټون زیاتوالی تشرېح کړي، په داسې حال کې چې په خلاص سمندر کې د سطحې تودوخې ښايي د اوبو په طبقه کې د سطحې جوړښت پیاوړی کړي او د ژورو مغذي موادو هغه جریان کم کړي چې د خلاص سمندر فایټوپلانکټون ته ګټه لري.&lt;ref&gt;Boyce, D.G. and [[Boris Worm|Worm, B.]] (2015) &quot;Patterns and ecological implications of historical marine phytoplankton change&quot;. ''Marine Ecology Progress Series'', '''534''':251–272. {{doi|10.3354/meps11411}}&lt;/ref&gt;

=== پلاستیکي ککړتیا ===
هر کال څه باندې ۳۰۰ میلیون ټنه پلاستیک تولیدېږي چې نیمایي یې په یو ځل کارېدونکو محصولاتو لکه پیالو، کڅوړو او بسته بنديو کې کارول کېږي. هر کال لږ تر لږه ۱۴ میلیونه ټنه پلاستیک سمندر ته لوېږي. اټکل کېږي چې په سمندرونو کې شاوخوا ۱۵۰ میلیون مټریک ټنه پلاستيکونه موجود دي. د پلاستیک ککړتیا د ټولو سمندري کثافاتو ۸۰ سلنه جوړوي چې له سطحي اوبو څخه نیولې د سمندر تر ژورو اوبو پورې ټولې برخې رانغاړي. دا چې پلاستیکونه سپک دي، ډېره ککړتیا یې د سمندر په سطحه او شاوخوا کې تر سترګو کېږي، خو پلاستیکي کثافات او ذرات اوس په ډېرو سمندري او ځمکنیو استوګنځایونو کې هم موندل کېږي چې د سمندرونو ژورې برخې، لوی جهيلونه، مرجاني ډبرې، ساحلونه او سیندونه یې د بېلګې په توګه یادولی شو. د سمندر د پلاستيکي ککړتیا ډېرې لویې ستونزې د کثافاتو هغه ټوټې دي چې په ګرداو لرونکو سیمو کې راټولېږي. ګرداو یا دایروي شکل یو ګرد سمندري جریان دی چې د ځمکې د بادونو له امله د رامنځته شوي ځواک په مرسته جوړېږي. پنځه لوی سمندري ګرادونه موجود دي چې د شمالي او جنوبي ارام سمندر فرعي استوایی ګرداو، د شمالي او جنوبي اتلانتیک فرعي استوایي ګرداو او [[د هند سمندر]] فرعي استوایی ګرداو دي. په دغه هر یوه ګرداو کې ډېر زیات کثافات موجود دي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2018-05-25 |title=Marine plastic pollution |url=https://www.iucn.org/resources/issues-briefs/marine-plastic-pollution |access-date=2022-01-31 |website=IUCN |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=US EPA |first=OW |date=2020-11-06 |title=Plastic Pollution |url=https://www.epa.gov/trash-free-waters/plastic-pollution |access-date=2021-04-30 |website=US EPA |language=en |archive-date=2020-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201222092733/https://www.epa.gov/trash-free-waters/plastic-pollution |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Discover the plastic islands that pollute our oceans |url=https://www.iberdrola.com/environment/5-garbage-patches-in-the-ocean |access-date=2021-04-30 |website=Iberdrola |language=en}}&lt;/ref&gt;

سمندري موجودات ښايي دا لوی پلاستیکي کثافات وخوري، د هغوی معدې ډکوي او فکر کوي چې ماړه دي خو په حقیقت کې هېڅ تغذیوي ارزښت نه لري. دا ښايي سمندري مرغان، نهنګان، [[کبان]] او کیشپان د لوږې له امله له پلاستیکونو په ډکې معدې سره مړه کړي. له دې امله ښايي د سمندري موجوداتو ساه بنده شي یا په پلاستيکي کثافاتو کې ونښلي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2018-05-25 |title=Marine plastics |url=https://www.iucn.org/resources/issues-briefs/marine-plastics |access-date=2021-04-30 |website=IUCN |language=en}}&lt;/ref&gt;

د سمندرونو د پلاستیکي ککړتیا تر ټولو لوی ګواښ مایکرو پلاستیکونه (کوچني پلاستیکونه) دي. دا د پلاستيکي پاتې شونو کوچنۍ ټوټې دي چې ځینې یې د ډېرو کوچنیو ټوټو په څېر تولید شوې دي. نور مایکروپلاستیکونه د لویو پلاستيکي پاتې شونو له خرابېدو څخه رامنځته کېږي. کله چې د پلاستيکي پاتې شونو لویې ټوټې سمندر یا د اوبو نورو جریانونو ته ننوځي، د لمر وړانګې، تودوخه، رطوبت، څپې او بادونه دا پلاستیکونه ماتوي او له پنځو ملي مترو څخه په کوچنیو ټوټو یې وېشي. پلاستیکونه د هغو کوچنیو ارګانېزمونو له‌خوا تجزیه کېږي چې پلاستيکي پاتې شوني خوري، په کوچنیو ټوټو یې ماتوي او بیا یې د غایطه موادو په څېر خارجوي یا یې د خولې له لارې بهر کوي. د لابراتوار په ازموینو کې موندل شوې چې د ارکیسټیا ګماریلس ډوله امفیپوډ په چټکۍ سره د پلاستيکي کڅوړو ټوټې خوړلی شي او یو ځل مصرفي کڅوړه په ۱.۷۵ میلیون مایکروسکوپي ټوټو ټوټه کولی شي. که څه هم پلاستیکونه نور له منځه تلونکي دي، خو لا هم دا د انسان له‌خوا جوړ شوي مواد دي چې نه تجزیه کېږي. داسې اټکل کېږي چې په پیلاجیک سمندري چاپېریال کې نږدې ۹۰ سلنه پلاستيکونه مایکروپلاستیکونه دي. دا مایکروپلاستیکونه تر ډېره د سمندري ارګانېزمونو له‌خوا د خوراکي زنځیر پر اساس مصرفېږي چې د خوړو په سلسله کې د پلاستیک د غلظت لامل کېږي. پلاستیک له زهرجنو کیمیاوي موادو سره تولیدېږي چې بیا د سمندري خوړو سلسلې ته ننوځي او په دې سلسله کې هغه کبان هم موجود دي انسانان یې خوري.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2018-05-16 |title=We Depend on Plastic. Now We're Drowning in It. |url=https://www.nationalgeographic.com/magazine/article/plastic-planet-waste-pollution-trash-crisis |access-date=2021-04-30 |website=Magazine |language=en |archive-date=2021-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227082642/http://www.nationalgeographic.com/magazine/article/plastic-planet-waste-pollution-trash-crisis |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Marine Microplastics |url=https://www.whoi.edu/know-your-ocean/ocean-topics/pollution/marine-microplastics/ |access-date=2021-04-30 |website=Woods Hole Oceanographic Institution |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web |last=US EPA |first=OW |date=2020-11-06 |title=Plastic Pollution |url=https://www.epa.gov/trash-free-waters/plastic-pollution |access-date=2021-04-30 |website=US EPA |language=en |archive-date=2020-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201222092733/https://www.epa.gov/trash-free-waters/plastic-pollution |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== غږیزه ککړتیا ===
په سمندر کې د غږ یو طبیعي چاپېریال موجود دی چې ژوندي موجودات یې له لسګونو زرو کلونو راهیسې په شاوخوا کې وده کوي. د انسان فعالیت دا غږیز چاپېریال ګډوډ کړی دی، تر ډېرې کچې هغه غږونه له منځه تللي دي چې ارګانېزمونو د یوځای کېدو، د ښکار د مخنیوي او سفر لپاره کارول. لویو او کوچنیو بېړیو او ماشینونو، صنعتي کب نیونې، ساحلي ودانیزو کارونو، د نفتو برمه کاریو، د زلزلو سروې ګانو، جګړې، د سمندر له تله کان ایستنو او د سمندر د غږونو د معلومولو الاتو ټولو د سمندر چاپېریال ته غږیزه ککړتیا وارده کړې ده. یوازې بار وړلو په تېرو ۵۰ کلونو کې د لویو بارونو د وړلو د لارو په اوږدو کې د ټیټې فریکونسۍ شور د شاوخوا ۳۲ ځله زیاتوالي لامل شوی دی چې سمندري څاروي یې له حیاتي نسل او تغذیې څخه لرې کړي دي. غږ هغه حسي اشاره ده چې د سمندر له لارې تر ټولو لرې ځي او انساني غږیزه ککړتیا د غږ کارولو لپاره د ارګانېزم وړتیا ګډوډوي. دا په ژوندیو موجوداتو کې سټرېس رامنځته کوي چې ښايي پر عمومي روغتیا یې اغېز وکړي، د دوی چلند، فیزیولوژي او تکثیر ګډوډ کړي او ان د مړینې لامل یې شي. د زلزلې د سروې لپاره د غږیزو چاودنو غږونه کولی شي د سمندري حیواناتو غوږونو ته زیان ورسوي او د جدي زیان لامل شي. غږیزه ککړتیا په ځانګړې توګه هغو سمندري تي لرونکو حیواناتو ته زیان رسوي چې په ایکولوکېشن متکي دي او نهنګ او ډالفین یې د بېلګې په توګه یادولی شو. دا حیوانات د اړیکې ټینګېدو، یوځای کېدو، تغذیې او ملګرو موندلو لپاره ایکولوکېشن کاروي، خو ډېر غږ د دوی د ایکولوکېشن کارولو په وړتیا کې مداخله کوي او له همدې امله دا حیاتي دندې ترسره کوي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Society |first=National Geographic |date=2019-07-16 |title=Noise Pollution |url=http://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/noise-pollution/ |access-date=2021-04-30 |website=National Geographic Society |language=en |archive-date=2022-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408233221/https://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/noise-pollution/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Ocean is Too Loud for Marine Life |url=https://www.discovery.com/nature/the-ocean-is-too-loud-for-marine-life |access-date=2021-04-30 |website=Discovery |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite magazine|title=Underwater Noise Pollution Is Disrupting Ocean Life—But We Can Fix It|url=https://time.com/5936110/underwater-noise-pollution-report/|access-date=2021-04-30|magazine=Time|archive-date=2023-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230213053912/https://time.com/5936110/underwater-noise-pollution-report/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>68uaixtqzevvpvgc1vppaq97puy23lr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>برېښنايي جريان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64056</id>
    <revision>
      <id>369381</id>
      <parentid>365569</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T22:22:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14911" sha1="5o340l3xrfbjunzdws3jp978d7rg6ik" xml:space="preserve">{{هراړخيز مالوماتبکس}}يو برېښنايي جريان د چارج شويو ذرو يو بهنګ دی، لکه اليکټرونونه يا ايونونه، کوم چې د برېښنايي  بېونکي ( conductorهادي) يا تشې له لارې  حرکت کوي. دا د سطحې په مټ يا په مديريت شوي حجم کې د برېښنايي چارج د بهنګ سوچه اندازې په توګه اندازه کېدای شي. خوځېدونکي ذرې د چارج لېږدونکي بلل کېږي، کومې چې د ذرو د ګڼو بڼو څخه يوه بڼه کېدای شي او تر لېږدونکي (هادي/موصل) پورې اړه لري. په برېښنايي مدارونو (سرکټ د برېښنا د جريان لاره) کې چارج لېږدونکي عموماً اليکټرونونه وي، کوم چې د مزي په مټ حرکت کوي. شونې ده چې په نيمه لېږدونکو کې دوی اليکترونونه يا سوري وي. په اليکټرولايټ کې د چارج لېږدونکی ايونونه وي، په داسې حال کې چې په پلازما کې، يو ايونايز شوی ګاز وي، دوی ايونونه (ion په برېښنا بدله شوې ذره/اتوم) او اليکټرونونه وي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The electronics companion|author=Anthony C. Fischer-Cripps|publisher=CRC Press|year=2004|isbn=978-0-7503-1012-3|page=13|url=https://books.google.com/books?id=3SsYctmvZkoC&amp;pg=PA13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;horowitz&quot;&gt;{{cite book|last1=Horowitz|first1=Paul|title=The art of electronics|last2=Hill|first2=Winfield|date=2015|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-80926-9|edition=3rd|author-link1=Paul Horowitz (scientist)|author-link2=Winfield Hill}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Walker&quot;&gt;{{Cite book|last1=Walker|first1=Jearl|title=Fundamentals of physics|url=https://archive.org/details/fundamentalsofph0000walk_n0j4|last2=Halliday|first2=David|last3=Resnick|first3=Robert|date=2014|publisher=Wiley|isbn=978-1118230732|edition=10th|location=Hoboken, NJ|oclc=950235056}}&lt;/ref&gt;

د برېښنايي جريان SI واحد امپير يا امپ دی، کوم چې د يو کولن (Coulomb) يوې ثانيې پر سر اندازې څخه په يوه سطحه د برېښنايي چارج بهنګ دی. امپير (چې نښه يې A  ده) د SI پر بنسټ ولاړ واحد دی. د برېښنا جريان د «ايميټر» په نوم الې په مټ اندازه کېدای شي.&lt;ref name=&quot;SI&quot;&gt;{{SIbrochure9th}}&lt;/ref&gt;

برېښنايي جريان مقناطيسي ځايونه جوړوي، کوم چې په موټرو، جنراتورونو، انډکټرونو او ټرانسفارمرونو کې کارول کېږي. په عادي برېنا لېږدونکو کې، دوی د جول تودوخې لامل ګرځي، کومه چې د روښانه رڼا په ګروپونو کې رڼا جوړوي. د وخت سره بدلون موندوکي برېښنايي جرينانونه برېښنايي مقناطيسي څپې وباسي، کومې چې په مخابراتي وسايلو کې کارول کېږي، تر څو معلومات خپاره کړي.

== نښې ==
د برېښنايي جريان دوديزه نښه I ده، کومه چې د فرانسوي ژبې له « intensité du courant» فقرې څخه اخيستل شوې ده (د برېښنايي جريان سختوالی). د برېښنايي جريان شدت ته ډېر ځله يواځې د جريان نوم اخيستل کېږي. د I نښه د « André-Marie Ampère» له خوا کارول شوې وه چې د « Ampère» د طاقت قانون (۱۸۲۰) په جوړولو کې د برېښنايي جريان واحد د هغه په نوم نومول شوی دی. دې تدوين له فرانسې څخه لويې برتانيې ته سفر وکړ، چېرته چې معيار وګرځېد، سره له دې چې لږ تر لږه يو ژورنال تر ۱۹۸۶ز کال پورې له C څخه I ته دا نښه بدله نه کړه.&lt;ref&gt;T. L. Lowe, John Rounce, ''Calculations for A-level Physics'', p. 2, Nelson Thornes, 2002 {{ISBN|0-7487-6748-7}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Howard M. Berlin, Frank C. Getz, ''Principles of Electronic Instrumentation and Measurement'', p. 37, Merrill Pub. Co., 1988 {{ISBN|0-675-20449-6}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;K. S. Suresh Kumar, ''Electric Circuit Analysis'', Pearson Education India, 2013, {{ISBN|9332514100}}, section 1.2.3 &quot;'Current intensity' is usually referred to as 'current' itself.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A-M Ampère, [http://www.ampere.cnrs.fr/textes/recueil/pdf/recueilobservationsd.pdf ''Recueil d'Observations Électro-dynamiques''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110724083412/http://www.ampere.cnrs.fr/textes/recueil/pdf/recueilobservationsd.pdf |date=2011-07-24 }}, p. 56, Paris: Chez Crochard Libraire 1822 (in French).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=BCZLAAAAYAAJ ''Electric Power''], vol. 6, p. 411, 1894.&lt;/ref&gt;

== کانوينشنز (په ټاکلي استقامت د جارج لېږدول شوی واحد) ==
په يوه لېږدونکې ماده کې، هغه حرکت کونکي جارج شوې ذرې چې برېښنايي جريان جوړوي، د چارج د لېږدونکو په نوم پېژندل کېږي. په فلزاتو کې، له کومو څخه چې ډېری برېښنايي مدارونو کې مزي يا لېږدونکي جوړېږي، د اتومونو مثبت چار شوي اتومي هستې په يو ټاکلي موقعيت کې اېښودل کېږي او منفي چارج شوي اليکټرونونه د چارج لېږدونکي دي، کوم چې په فلز کې د خوخښت لپاره ازاد وي. په نورو موادو کې، د پام وړ يې نيمه لېږدونکي دي، شونې ده چې د چارج لېږدونکي منفي يا مثبت وي او دا تر استعمال شوي «ډوپنټ» (يوه اله ده) پورې اړه لري. شونې ده چې منفي او مثبت چارج لېږدونکي په يو وخت کې موجود وي، څنګه چې په يو اليکټروکيمياوي حجره کې په اليکترولايټ کې کېږي.

د مثبتو چارجونو بهنګ يو ډول برېښنايي جريان ورکوي او په مدار کې يو شان اغېز لري، لکه په مخالف لوري کې د منفي چارجونو برابر بهنګ. له هغه ځايه چې شونې ده جريان يا د منفي يا د مثبتو چارجونو بهېدل وي، يا د دواړو وي، له همدې امله د جريان د لوري لپاره کانوينشن ته اړتيا ده، کوم چې د چارج د لېږدونکي له بڼې څخه جلا او خپلواک وي. د کانوينشنل جريان استقامت په خپلسري ډول د هغه لوري په توګه تعريفيږي، په کوم کې چې مثبت چارجونه بهېږي. منفي چارج شوي لېږدونکي، لکه اليکټرونونه (په فلزي مزو کې د چارج لېږدونکي او ډېرو نورو برېښنايي مدارونو اجزاء)، له همدې امله په يو برېښنايي مدار کې د يوځای شوي جريان د بهېدو په مخالف لوري بهېږي.

=== د يوځای کولو لوری (د وصل سمت) ===
په مزي يا د مدار په عنصر کې جريان له دوه وو څخه په يو لوري (سمت/استقامت) بهېدای شي. د جريان د استازولۍ کولو لپاره د يو متغير   د تعريفولو پر مهال د مثبت جريان استازولي کونکي د لوري ټاکل اړين دي، عموماً دا ټاکنه د مدار په سکيميټک ډياګرام باندې د يو غشي په توګه کېږي. دې ته د   جريان د مرجع لوری (د وصل سمت) ويل کېږي. د برېښنايي مدار د تحليل پر مهال، د يو ټاکلي مدار عنصر په مټ د جریان اصل لوری تر هغه وخته نه څرګندېږي، تر څو تحليل بشپړ شوی نه وي. د پايلې په توګه، د جريانونو د يوځای کولو لوري ډېره ځله په خپل سر ټاکل شوي دي. کله چې مدار حل کېږي، نو د جريان لپاره د منفي ارزښت مطلب دا وي چې د دې مدار عنصر په مټ د جريان اصلي لوری، د ټاکلي يوځای کېدو د لوري په مخالفت کې دی.

== د اوم قانون ==
د اوم قانون وايي چې د دوه نقطو تر منځه د يو موصل (لېږدونکي) په مټ جريان نېغ په نېغه، د دوه نقطو د ممکنه توپير سره متناسب دی. د تناسب د ثابت په معرفي کولو سره، مقاومت (مقاومت د برېښنا د بهنګ سره د يو شي د مقاومت اندازه ده)، يوڅوک هغې معمول رياضياتي معادلې ته رسېږي، کومه چې دا اړيکه تشریح کوي:&lt;ref name=&quot;Millikan&quot;&gt;{{cite book|title=Elements of Electricity|author=[[Robert A. Millikan]] and E. S. Bishop|publisher=American Technical Society|year=1917|page=[https://archive.org/details/elementselectri00bishgoog/page/n67 54]|url=https://archive.org/details/elementselectri00bishgoog|quote=Ohm's law  current directly proportional.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Automotive ignition systems|author1=Consoliver, Earl L.|author2=Mitchell, Grover I.|publisher=McGraw-Hill|year=1920|page=[https://archive.org/details/automotiveignit03divigoog/page/n17 4]|url=https://archive.org/details/automotiveignit03divigoog|quote=ohm's law current proportional voltage resistance.}}&lt;/ref&gt;

&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;I = \frac{V}{R},&lt;/math&gt; 

چېرته چې I د ايمپير په واحدونو کې د مدار په مټ جريان دی، V د ولسټ په واحدونو کې د مدار تر منځ اندازه کېدونکی ممکنه توبير دی، او R د اوم په واحدونو کې د رسونکي مقاومت دی. په زیات ځانګړي ډول، د اوم قانون وايي چې يه دې اړيکه کې R ثابت او له جريان څخه خپلواک دی.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Electrical papers|volume=1|author=Oliver Heaviside|publisher=Macmillan and Co|year=1894|page=283|url=https://books.google.com/books?id=lKV-AAAAMAAJ&amp;q=ohm's%20law%20constant%20ratio&amp;pg=PA284|isbn=978-0-8218-2840-3}}&lt;/ref&gt;

== بدلېدونکی او مستقيم جريان ==
د بدلېونکی جريان (AC) سيستمونو کې، برېښنايي چارج حرکت وخت په وخت خپل سمت بدلوي. AC د برېښنا هغه بڼه ده، کومه چې عموماً سوداګریو او استوګنځايونو پورې رسېږي. د يو AC د معمول د څپو بڼه يوه «سينوسي» څپه ده، که څه هم ځينې فعاليتونه د څپو متبادلې کاروي، لکه مثلث يا مربع څپې. په برېښنايي تارونو کې لېږېدونکې اډيو او راډيو سګنلونه هم د متبادل جريان بېلګې دي. په دې فعالیتونو کې يوه مهمه موخه د هغو معلوماتو تر لاسه کول دي چې په AC سګنلونو کوډ (شفر شوي) (يا اېښودل شوي/برابرشوي دي) شوي دي.

له بلې خوا، له مستقيم جريان (DC) څخه مراد هغه سيستم دی، په کوم کې چې د برېښنايي چارج خوځښت يواځې يو لور ته وي (کوم ته چې کله کله يو طرفه بهېدل هم ويل کېږي). مستقيم جريان د بټريو، ترموکپلز، لمريزو حجرو، او د ډاينمو قسم د کميوټيټر بڼې د برېښنايي ماشينونو په څېر سرچينو څخه توليد کېږي. بدلون موندونکی جريان د يو ريکټيفاير په کارولو سره په مستقيم جريان بدلېدای شي. مستقيم جريان د مزي په څېر په يو لېږدونکي کې جريان پيدا کولای شي، خو شونې ده چې د سيمي کنډکټرونو، انسوليټرونو او ان د خالیګاوو په واسطه وبهېږي، لکه څنګه چې په اليکټران يا ايون شعاعو کې وي. او همدا راز د مستقيم جريان پخوانی نوم ګالوانيک جريان و.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Clinical Electrophysiology: Electrotherapy and Electrophysiologic Testing|author1=Andrew J. Robinson|author2=Lynn Snyder-Mackler|edition=3rd|year=2007|publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins|isbn=978-0-7817-4484-3|page=10|url=https://books.google.com/books?id=C2-9bcIjPBsC&amp;q=%22galvanic+current%22+%22direct+current%22&amp;pg=PA10}}&lt;/ref&gt;

== ښکارېدنې ==
د برېښنايي جريان په طبيعي د ليدو وړ بېلګو کې رڼا کول، ولاړ برېښنايي خوشې کېدل او لمريز باد شامل دي، کوم چې د قطبي شفق سرچينه ده.

د انسانانو له خوا جوړو شويو برېښنايي جرياناتو کې د فلز په مزو کې د لېږدولو اليټرونونو بهول شامل دی، لکه د زياتې برېښنا لېږدونکي مزي، کوم چې تر اوږد واټن پورې برېښنايي انرژي مهيا کولای شي او همدا راز په برېښنايي او برقي وسايلو په داخل کې کوچني مزي شامل دي. د تاو راتاو بڼې جريانونه (هغه برېښنايي جريان چې په تاو راتاو يا د کړۍ يا ګردابي شکل کې وي) هغه برېښنايي جرياننونه دي، کوم چې په بدلېدونکو مقناطيسي برخو کې منځ ته راتلونکو لېږدونکو کې موندل کېږي. په ورته توګه، برېښنايي جريان، په ځانګړي ډول د هغو رسونکو په سطحه باندې چې د اليکټرومقناطيسي څپو په وړاندې لوڅې دي، هم منځ ته راځي. کله چې د راډيو د انتن په داخل کې په سم ډول ولتاژ باندې برېښنايي جريان بهېږي، نو راډيوي څپې پیدا کېږي.

په برېښنايي وسايلو کې، د برېښنايي جريان په نورو بڼو کې د مقاومت کوونکو په مټ يا په يو خالي نل کې د خلا له لارې د اليکټران بهېدل، د بيټرۍ په  داخل کې د ايون بهېدل او د فلزاتو او سيمي کنډکټر په داخل کې د سوریو له لارې جریان شامل دی.

د جريان يو بيالوژيکي بېلګه نيوران او په اعصابو کې د ايون بهېدل دي، کوم چې د فکر او حسي درک دواړو مسئولیت په غاړه لري.

== سرچينې ==</text>
      <sha1>5o340l3xrfbjunzdws3jp978d7rg6ik</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د اوبو شخړه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64301</id>
    <revision>
      <id>369392</id>
      <parentid>353514</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T23:51:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16869" sha1="trjz30w1k9s05107oos3t5y1snkg02d" xml:space="preserve">'''د اوبو شخړه''' اوبو ته د لاسرسي د حق پر سر د هېوادونو، ملتونو یا ډلو تر منځ شخړې ته ویل کېږي. ملګري ملتونه څرګندوي چې د اوبو د اړوندو اختلافاتو لامل د اوبو د مصرفوونکو د عمومي یا خصوصي ګټو ټکر دی. د تاریخ په اوږدو کې د اوبو پر سر ګڼې شخړې پېښې شوې دي، خو له دې سره سره ډېرې کمې دودیزې جګړې د اوبو پر سر شوې دي. اوبه له تاریخي پلوه د کړکېچ سرچینه او د هغو شخړو عامل دی چې په نورو دلایلو پیل شوې دي. د اوبو اړوندې شخړې د ګڼو دلایلو له امله پېښېږي چې ارضي اختلافات، د سرچینو لپاره مبارزه او ستراتیژيکې ګټې یې د بېلګې په توګه یادولی شو.&lt;ref name=&quot;Allianz&quot;&gt;{{cite web |last=Tulloch |first=James |date=August 26, 2009 |title=Water Conflicts: Fight or Flight? |url=http://knowledge.allianz.com/en/globalissues/climate_change/natural_disasters/water_conflicts.html |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20080829171957/http://knowledge.allianz.com/en/globalissues/climate_change/natural_disasters/water_conflicts.html |archive-date=2008-08-29 |access-date=14 January 2010 |publisher=Allianz}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WWilson&quot;&gt;{{cite journal|last=Kameri-Mbote|first=Patricia|date=January 2007|title=Water, Conflict, and Cooperation: Lessons from the nile river Basin|url=http://www.wilsoncenter.org/topics/pubs/NavigatingPeaceIssue4.pdf|url-status=dead|journal=Navigating Peace|publisher=Woodrow Wilson International Center for Scholars|issue=4|archive-url=https://web.archive.org/web/20100706033750/http://www.wilsoncenter.org/topics/pubs/NavigatingPeaceIssue4.pdf|archive-date=2010-07-06|access-date=2022-09-16|archivedate=2010-07-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100706033750/http://www.wilsoncenter.org/topics/pubs/NavigatingPeaceIssue4.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.unesco.org/water/wwap/pccp/ United Nations Potential Conflict to Cooperation Potential, accessed November 21, 2008]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Peter Gleick]], 1993. [http://www2.pacinst.org/reports/international_security_gleick_1993.pdf &quot;Water and conflict.&quot;] ''[[International Security]]'' Vol. 18, No. 1, pp. 79-112 (Summer 1993).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Heidelberg Institute for International Conflict Research]] (Department of Political Science, [[University of Heidelberg]]); Conflict Barometer 2007:Crises – Wars – Coups d'État – Nagotiations – Mediations – Peace Settlements, 16th annual conflict analysis, 2007&lt;/ref&gt;

د اوبو شخړې په یوه هېواد کې دننه یا د بېلابېلو هېوادونو تر منځ پېښېدای شي. هېواد منځي یا د هېوادونو تر منځ شخړې د دوو یا ډېرو داسې ګاونډیو هېوادونو تر منځ پېښېږي چې د سیند، سمندر یا ځمک‌لاندې اوبو د حوضې په څېر د اوبو ګډه سرحدي سرچینه ولري. د بېلګې په توګه منځني ختیځ د نړۍ د خوږو اوبو یوازې ۱ سلنه برخه د نړۍ د ټول نفوس له ۵ سلنه برخې سره شریکه کړې ده. د هېوادونو دننه شخړې په یوه هېواد کې د یوه یا ډېرو لورو تر منځ پېښېږي. یوه بېلګه یې ښايي د کروندګرو او صنعت تر منځ ټکر (د کرنې په مقابل کې د اوبو صنعتي استفاده) وي.&lt;ref name=&quot;BBC&quot;&gt;{{cite news|last=Sutherland|first=Ben|date=March 18, 2003|title=Water shortages 'foster terrorism'|publisher=BBC News|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2859937.stm|access-date=14 January 2010}}&lt;/ref&gt;

دغه شخړې هم د خوږو اوبو او هم د تروشو اوبو پر سر دي چې هم د هېوادونو تر منځ او هم په هېوادونو کې دننه پېښېږي. خو ډېری شخړې د خوږو اوبو پر سر دي. دا چې د خوږو اوبو سرچینې اړینې او په عین حال کې کم‌پیدا دي، له همدې امله د اوبو د اړوندو اختلافاتو مرکزي نکته خوږې اوبه دي چې لامل یې د څښاک، خړوبولو او انرژۍ د تولید اوبو ته اړتیا ده. همدا راز خوږې اوبه یوه حیاتي طبیعي سرچینه ده او له همدې امله دغه ډول اوبو ته لاسرسی د یوه هېواد یا سیمې د ژوند او اقتصاد پر حالت اغېز کوي. د اوبو د ناورین د نورو عواملو تر څنګ منځني ختیځ ته په ورته سیمو کې د اوبو رسونې د ارزان بیه انتخابونو کمښت د اوبو پر ټولو مصرفوونکو لکه شرکتونو، دولتونو او افرادو شدید فشار واردولای شي او د شخړو او بالاخره د تېري یا تجاوز لامل کېدای شي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Patp &gt; &gt; &gt; |url=http://www.peopleandplanet.net/doc.php?id=671&amp;section=14 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20010731141012/http://www.peopleandplanet.net/doc.php?id=671&amp;section=14 |archive-date=2001-07-31 |access-date=2010-04-01}} Freshwater: lifeblood of the planet, accessed November 21, 2008&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.unu.edu/unupress/unupbooks/80858e/80858e09.htm Murakami, Masahiro. 1995.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110117045902/http://unu.edu/unupress/unupbooks/80858e/80858E09.htm |date=2011-01-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110117045902/http://unu.edu/unupress/unupbooks/80858e/80858E09.htm |date=2011-01-17 }} ''Managing Water for Peace in the Middle East: Alternative Strategies, ''New York: United Nations University Press. Accessed online November 16, 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.unesco.org/water/wwap/pccp/] United Nations Potential Conflict to Cooperation Potential, accessed November 21, 2008&lt;/ref&gt;

د اوبو پر سر ګڼې داسې شخړې موجودې دي چې تر ډېره په ملي کچه ناحل پاتې کېږي او کله چې اوبه کمېږي، یا د اقلیمي بدلونونو له امله ځايي هایدرولوژي بدلېږي او یا هم د نړۍ نفوس زیاتېږي، دغه موارد لا ډېر خطرناک کېږي. دا چې د اوبو اړوند اختلافات زیات دي، له دې امله دغو اختلافاتو ته رسیده‌ګي هم ستونزمنه ده، خو د دغو اختلافاتو د خطرونو د کمولو لپاره ګڼې ستراتيژۍ هم موجودې دي. ځايي او نړیوال قوانین او هوکړه‌لیکونه د نړیوالو سیندونو او ځمک‌لاندې اوبو له شریکولو سره مرسته کولی شي. پرمختللې ټکنالوژي او مؤسسې کولای شي چې په کم اوبو سیمو کې هم اوبو ته لاسرسی ښه کړي او هم د اوبو له شریکولو سره مرسته وکړي.&lt;ref&gt;[http://www.arlingtoninstitute.org/wbp/global-water-crisis/457] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161124031150/http://www.arlingtoninstitute.org/wbp/global-water-crisis/457 |date=2016-11-24 }} Brooks, Nina. &quot;Impending Water Crisis in China,&quot; Arlington Institute. Accessed November 28, 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pacific Institute&quot;&gt;{{cite web |last1=Gleick |first1=Peter |date=17 March 2022 |title=Water Conflicts Continue to Worsen Worldwide |url=https://pacinst.org/water-conflicts-continue-to-worsen-worldwide/ |access-date=March 17, 2022 |website=Pacific Institute |publisher=Pacific Institute}}&lt;/ref&gt;

== لاملونه ==
د اوبو کمښت په ځايي او سیمه‌ييزه کچه د شخړو لامل شوی دی. اوبه د انسان د ژوند لپاره یو حیاتي عنصر دی او انساني فعالیتونه د اوبو له شتون او کیفیت سره نږدې اړیکه لري. اوبه یوه محدوده سرچینه ده. د اوبو پر سر ځکه شخړې رامنځته کېږي چې د اوبو د سرچینو او د څښاک د اوبو لپاره تقاضا ښايي تر عرضې لوړه شي، یا یې ښايي دلیل دا وي چې اوبو ته د لاسرسي او تخصیص کنترول لانجمن دی او یا یې هم ښايي دلیل دا وي چې د اوبو د مدریت بنسټونه کمزوري دي یا نه‌شته. د اوبو د ناورین عوامل ښايي د اوبو د ګډو سرچینو د ترلاسه کولو لپاره پر زیانمنو لورو فشار راوړي او دا فشار د دیپلوماتیک کړکېچ یا څرګندې شخړې لامل شي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Wolf|first1=Aaron T|year=2001|title=Water and Human Security|journal=[[Journal of Contemporary Water Research and Education]]|volume=118|page=29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ICWE (1992). International Conference on Water and the Environment--Development Issues for the 21st Century, 26–31 January 1992, Dublin, Ireland : [http://www.ircwash.org/resources/international-conference-water-and-environment-development-issues-21st-century-26-31-0 the Dublin statement and report of the conference] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190509102114/https://www.ircwash.org/resources/international-conference-water-and-environment-development-issues-21st-century-26-31-0 |date=2019-05-09 }}, Geneva, Switzerland, ICWE Secretariat, [[World Meteorological Organization]]&lt;/ref&gt;

دا مهال د اوبو پر سر کړکېچونه او شخړې تر ډېره په ملي کچو رامنځته کېږي. د افریقا په سوېلي صحرا کې د کروندګرو او مالدارانو تر منځ تاوتریخوالی په ډېرېدو دی. په یمن، سوریه او عراق کې د هغو جګړو په جریان کې چې له اوبو پرته په نورو دلایلو پیلېږي، د اوبو پر غیر پوځي سیستمونو بریدونه ډېر شوي دي. د اوبو کمښت هغه شخړې او سیاسي کړکېچونه لا شدیدولای شي چې مستقیماً د اوبو پر سر نه رامنځته کېږي. د وخت په اوږدو کې د خوږو اوبو د کیفیت یا کمیت تدریجي کمښت ښايي د خلکو روغتیا زیانمنه کړي، د اقتصادي پراختیا مخه ونیسي او لویې شخړې شدیدې کړي او په دې توګه د یوې سیمې بې‌ثباتي لا زیاته کړي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Gleick|first1=Peter|date=2019|title=Water as a weapon and casualty of armed conflict: A review of recent water-related violence in Iraq, Syria, and Yemen|url=https://wires.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/wat2.1351|journal=WIREs Water|volume=6|issue=4|pages=1–15|doi=10.1002/wat2.1351|s2cid=195514316}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Postel&quot;&gt;{{cite journal|last1=Postel|first1=S. L.|last2=Wolf|first2=A. T.|year=2001|title=Dehydrating Conflict|url=https://foreignpolicy.com/2009/11/18/dehydrating-conflict/|journal=Foreign Policy|volume=126|issue=126|pages=60–67|doi=10.2307/3183260|jstor=3183260}}&lt;/ref&gt;

اقلیمي بدلونونه او د نړۍ د نفوس ډېروالی هم په ګډه د اوبو پر محدودو سرچینو نوي فشارونه واردوي او د اوبو پر سر د شخړو خطر ډېروي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |date=October 12, 2019 |title=The Coming Wars for Water |url=https://reportsyndication.news.blog/2019/10/12/the-coming-wars-for-water/ |website=Report Syndication}}&lt;/ref&gt;

== وړاندوېینې ==
په تېرو ۲۵ کلونو کې سیاستوالو، پوهانو او ژورنالستانو بیا بیا اندېښنه څرګنده کړې ده چې د اوبو پر سر اختلافات به د راتلونکو جګړو سرچینه وي. په دې اړه ځینې مشهور نقل قولونه شته: د مصر د بهرنیو چارو پخواني وزیر او د ملګرو ملتونو پخواني عمومي منشي «بطرس بطرس غالي» ویلي چې &quot;په منځني ختیځ کې به راتلونکې جګړه د سیاست نه وي، بلکې د اوبو پر سر به وي&quot;؛ په ملګرو ملتونو کې د ده ځای‌ناستي «کوفي عنان» په ۲۰۰۱ کال کې وویل چې &quot;د خوږو اوبو لپاره شدید رقابت به په راتلونکي کې د شخړو او جګړو پر سرچینه بدل شي&quot;، او د نړیوال بانک پخواني مرستیال «اسماعیل سراج الدین» ویلي چې که په حکومتولۍ کې بدلونونه رانه‌شي، د راتلونکې پېړۍ جګړې به د اوبو پر سر وي. پر دې سربېره، د اوبو په اړه د سټکهلم په تېر کنفرانس کې «لېسټر براون» وویل، &quot;دا مهال معمولاً ویل کېږي چې په منځني ختیځ کې راتلونکې جګړې د تېلو پر ځای د اوبو پر سر دي&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |title=EPI Releases - How Water Scarcity Will Shape the New Century - EPI |url=http://www.earth-policy.org/press_room/C68/stockholm_transcript |access-date=9 January 2018 |website=www.earth-policy.org}}&lt;/ref&gt;

د اوبو پر سر د جګړو فرضیو د سیند، اردن او نیل په څېر د یو شمېر سیندونو په اړه په مخکې ترسره شویو څېړنو کې ریښې لرلې. دغو ځانګړو سیندونو ته د اوبو د اړوندو اختلافاتو له امله پام واوښت. ځینې ځانګړې پېښې شته چې د شواهدو په توګه ذکر شوې دي. په دې کې د اردن سیند د سرچینو د اړولو لپاره د اسرائیلو له‌خوا د سوریې د هڅو بمبارول او د مصر هغه پوځي ګواښونه یادولی شو چې هر هېواد ته یې د نیل په پورتنیو اوبو کې د بندونو جوړولو په اړه کړي دي.

د اوبو پر سر د شخړو د ډېروالي یو بل عامل په کم‌اوبو سیمو کې د اوبو لپاره شدید رقابت دی او دا هغه ځایونه دي چې د انساني استفادې، غذايي تولید، ایکوسیستمونو او نورو مصارفو لپاره د اوبو د تأمین اړتیاوې اوبو ته له لاسرسي سره برابرې دي. د سېلابونو او وچکالۍ په څېر شدیدې هایدرولوژيکي پېښې هم د اوبو پر سر د شخړو خطرونه ډېرولی شي. د نفوس له ډېرېدو او اقتصادي پراختیا سره د اوبو تقاضا هم ډېرېدای شي او ښايي په ځينو سیمو یا هېوادونو کې په ځانګړي ډول د وچکالۍ پر مهال یا د اوبو په مشترکو نړیوالو حوضو کې د محدودو اوبو د تخصیص او کنترول پر سر اختلافات شدید شي.&lt;ref name=&quot;Pacific Institute3&quot;&gt;{{cite web |last1=Gleick |first1=Peter |date=17 March 2022 |title=Water Conflicts Continue to Worsen Worldwide |url=https://pacinst.org/water-conflicts-continue-to-worsen-worldwide/ |access-date=March 17, 2022 |website=Pacific Institute |publisher=Pacific Institute}}&lt;/ref&gt;

د اوبو هغه سرچینې چې د نړیوالو سرحدونو په محدوده کې راځي، د جګړې په پرتله تر ډېره د همکارۍ سرچینې دي. هغه پوهان چې د اوبو د مدیریت په نړیوال انستېتیوت کې کار کوي، هغه شواهد یې څېړلي دي چې د اوبو پر سر د جګړې د اټکلونو تر شا دي. د دوی موندنې څرګندوي چې که څه هم د اوبو په یو شمر نړیوالو حوضو کې د اوبو اړوند تضاد موجود دی، خو په پاتې شاوخوا ۳۰۰ نړیوالو مشترکو حوضو کې شواهد تر ډېره مثبت دي. سلګونه داسې معاهدې موجودې دي چې د هغو هېوادونو تر منځ د اوبو عادلانه استفاده تنظیموي چې د اوبو ګډې سرچینې لري. د دغو معاهدو یا هوکړه‌لیکونو په پایله کې رامنځته شوي بنسټونه ښايي د تضاد پر ځای د همکارۍ د تضمین لپاره مهم عوامل وي.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110812233521/http://www.iwmi.cgiar.org:80/Publications/Success_Stories/PDF/2010/Issue%208%20-%20Promoting_cooperation_through_effective_management_of_shared_water_resources.pdf ''Promoting cooperation through management of transboundary water resources''], Success Stories, Issue 8, 2010, [[IWMI]]&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>trjz30w1k9s05107oos3t5y1snkg02d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>له جینیټيکي پلوه اصلاح شوی حیوان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64343</id>
    <revision>
      <id>369433</id>
      <parentid>369271</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T03:05:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31661" sha1="g4m0cc2n2s1uftxbibetgip0jes2141" xml:space="preserve">'''له جینیټيکي پلوه اصلاح شوي حیوانات''' هغه حیوانات دي چې د درملو د تولید، د محصولاتو د زیاتوالي، د ناروغیو په مقابل کې د مقاومت د ډېرولو او داسې نورو مواردو په ګډون د بېلابېلو موخو لپاره له جینټيکي پلوه اصلاح شوي دي. له جینیټيکي پلوه د اصلاح شوو حیواناتو غوڅ اکثریت یې لا د څېړنې په پړاو کې دي او بازارونو ته د را ایستلو لپاره د چمتو شویو شمېر یې تراوسه ډېر کم دی.&lt;ref name=&quot;:142&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Forabosco F, Löhmus M, Rydhmer L, Sundström LF|title=Genetically modified farm animals and fish in agriculture: A review.|journal=Livestock Science|date=May 2013|volume=153|issue=1–3|pages=1–9|doi=10.1016/j.livsci.2013.01.002}}&lt;/ref&gt;

== تولید ==
سد تي لرونکو حیواناتو د جینیټيکي انجنیرۍ پروسه ټکنۍ، ستومانوونکې او ګرانه ده. جینیټيکي انجنیران باید له جینیټيکي پلوه د نورو اصلاح شویو موجوداتو یا ارګانېزمونو په څېر د دغو حیواناتو په برخه کې هم لومړی هغه جین له نورو جلا کړي چې غواړي کوربه ارګانېزم ته یې دننه کړي. دا ښايي له یوې داسې حجرې څخه واخیستل شي چې جین په کې وي یا هم ښايي په مصنوعي ډول سنتېز شي. که ټاکل شوی جین یا د ورکوونکي ارګانېزم جینوم په ښه ډول مطالعه شوی وي، ښايي مخکې له مخکې په یوه جینیټيکي لایبررۍ کې د لاسرسي وړ وي. [جینیټيکي لایبرري د ډي.اېن.اې د ټوټه شویو قطعاتو هغې ټولګې ته ویل کېږي چې د ډي.اېن.اې د تسلسل‌ټاکنې او نورو موخو لپاره چمتو کېږي]. وروسته بیا دغه جین له نورو جینیټيکي عناصرو سره ترکیبېږي یا یوځای کېږي.&lt;ref name=&quot;Murray2010&quot;&gt;Murray, Joo (20). [http://www.brainwaving.com/2010/07/28/genetically-modified-animals Genetically modified animals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191013112127/http://www.brainwaving.com/2010/07/28/genetically-modified-animals/ |date=2019-10-13 }}. Canada: Brainwaving&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=g1v6WMHVkTgC&amp;q=Genetic+Engineering:+Principles+and+Methods|title=An Introduction to Genetic Engineering|last=Nicholl|first=Desmond S. T.|date=2008-05-29|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781139471787|pages=34|name-list-style=vanc}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Liang J, Luo Y, Zhao H|year=2011|title=Synthetic biology: putting synthesis into biology|journal=Wiley Interdisciplinary Reviews: Systems Biology and Medicine|volume=3|issue=1|pages=7–20|doi=10.1002/wsbm.104|pmc=3057768|pmid=21064036}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Berg P, Mertz JE|date=January 2010|title=Personal reflections on the origins and emergence of recombinant DNA technology|journal=Genetics|volume=184|issue=1|pages=9–17|doi=10.1534/genetics.109.112144|pmc=2815933|pmid=20061565}}&lt;/ref&gt;

په کوربه جینوم کې د جلا شوي جین د اېښودلو لپاره یو شمېر تخنیکونه موجود دي. حیواناتو ته ډي.اېن.اې په ټولیز ډول د مایکروانجېکشن له لارې دننه کېږي، په داسې ډول چې د حجرې د هستوي پوښ له لارې په مستقیم ډول هستې ته او یا هم د ویروسي لېږدوونکو له لارې تزریق کېدای شي. لومړني ټرانس‌جینیک حیوانات جنین ته د ویروسي ډي.اېن.اې د تزریق او بیا په ښځینه حیواناتو کې د جنین د کرلو له لارې تولید شول.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Chen I, Dubnau D|date=March 2004|title=DNA uptake during bacterial transformation|journal=Nature Reviews. Microbiology|volume=2|issue=3|pages=241–9|doi=10.1038/nrmicro844|pmid=15083159|s2cid=205499369}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Jaenisch R, Mintz B|date=April 1974|title=Simian virus 40 DNA sequences in DNA of healthy adult mice derived from preimplantation blastocysts injected with viral DNA|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=71|issue=4|pages=1250–4|bibcode=1974PNAS...71.1250J|doi=10.1073/pnas.71.4.1250|pmc=388203|pmid=4364530|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NRC_GMO_Foods&quot;&gt;{{cite book|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK215771/|title=Methods and Mechanisms for Genetic Manipulation of Plants, Animals, and Microorganisms|author=National Research Council (US) Committee on Identifying and Assessing Unintended Effects of Genetically Engineered Foods on Human Health|date=2004-01-01|publisher=National Academies Press (US)|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aGkXFmqOcyIC&amp;q=Genetic+Engineering+analysis+of+DNA+PCR+Southern+sequencing|title=Genetic Engineering: Principles and Methods|last=Setlow|first=Jane K.|date=2002-10-31|publisher=Springer Science &amp; Business Media|isbn=9780306472800|pages=109|name-list-style=vanc}}&lt;/ref&gt;

== تاریخچه ==
انسانانو تر میلاد مخکې له شاوخوا ۱۲۰۰۰ کال راهیسې د انتخابي روزنې یا (د طبیعي انتخاب پر خلاف) د مصنوعي انتخاب له لارې حیوانات اهلي کړي دي. د نژاد د انتخابي اصلاح پروسه چې په هغې کې د پام وړ ځانګړنو لرونکي (او د پام وړ جینونو لرونکي) ارګانېزمونه د بل نسل د روزنې یا اصلاح لپاره کارول کېږي او هغه ارګانېزمونه چې دغه صفت یا ځانګړنه نه‌لري هغوی نه روزل کېږي، د جینیټيکي اصلاح د مدرن یا اوسني مفهوم لرغوني څرکونه دي. د جینیټيک په برخه کې بېلابېلو پرمختګونو له انسان سره مرسته وکړه چې په مستقیم ډول د موجوداتو ډي.اېن.اې او بالاخره جینونه بدل کړي. په ۱۹۷۲ کال کې «پل برګ» د ډي.اېن.اې لومړنی بیاترکیب شوی مالیکول هغه مهال جوړ کړ چې د بیزو د یوه ویروس ډي.اېن.اې یې د لامبډا له ویروس سره یوځای یا ترکیب کړه. &lt;ref name=&quot;Root&quot;&gt;{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=WGDYHvOHwmwC|p=1}}|title=Domestication|author=Clive Root|publisher=Greenwood Publishing Groups|year=2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author8=David A. Jackson Robert H. Symons and Paul Berg|vauthors=Jackson DA, Symons RH, Berg P|date=October 1972|title=Biochemical method for inserting new genetic information into DNA of Simian Virus 40: circular SV40 DNA molecules containing lambda phage genes and the galactose operon of Escherichia coli|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=69|issue=10|pages=2904–9|bibcode=1972PNAS...69.2904J|doi=10.1073/pnas.69.10.2904|pmc=389671|pmid=4342968|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sateesh2008&quot;&gt;{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=xP9dzbSBTZQC|p=456}}|title=Bioethics And Biosafety|author=M. K. Sateesh|date=25 August 2008|publisher=I. K. International Pvt Ltd|isbn=978-81-906757-0-3|pages=456–|access-date=27 March 2013}}&lt;/ref&gt;

په ۱۹۷۴ کال کې «روډولف یانیش» د یوه موږک جنین ته د بېرونۍ ډي.اېن.اې په ور دننه کولو سره یو ټرانس‌جینیک موږک جوړ کړ او دا په نړۍ کې لومړنی ټرانس‌جینیک حیوان شو. له دې سره سره، تر اتو کلونو وروسته داسې ټرانس‌جینیک موږکان تولید شول چې دغه جین یې خپلو اولادونو ته لېږدولی شوای. په ۱۹۸۴ کال کې له جینیټيکي پلوه اصلاح شوي داسې موږکان جوړ شول چې بیاتولید شوي انکوجینونه یې لېږدول او دغو انکوجینونو موږکانو ته په سرطان د اخته کېدو وړتیا ورکوله. هغه موږکان چې ناک‌اوټ شوي جینونه یې لرل، په ۱۹۸۹ کال کې جوړ شول. لومړني ټرانس‌جینیک اهلي حیوانات په ۱۹۸۵ کال کې تولید شول او لومړنی هغه حیوان موږک و چې ټرانس‌جینیک پروتینونه یې په خپلو شیدو کې سنتېز کړل. دغه حیوانات په ۱۹۸۷ کال کې د انساني نسج د پلاسمینوجین د فعالوونکي د تولید لپاره په جینیټيکي لحاظ اصلاح شول.&lt;ref&gt;Jaenisch, R. and Mintz, B. (1974 ) Simian virus 40 DNA sequences in DNA of healthy adult mice derived from preimplantation blastocysts injected with viral DNA. Proc. Natl. Acad. 71(4): 1250–54 [http://www.pnas.org/content/71/4/1250]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.science.org/content/article/any-idiot-can-do-it-genome-editor-crispr-could-put-mutant-mice-everyones-reach|title='Any idiot can do it.' Genome editor CRISPR could put mutant mice in everyone's reach|date=2016-11-02|newspaper=Science {{!}} AAAS|access-date=2016-12-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Gordon JW, Ruddle FH|date=December 1981|title=Integration and stable germ line transmission of genes injected into mouse pronuclei|url=https://archive.org/details/sim_science_1981-12-11_214_4526/page/1244|journal=Science|volume=214|issue=4526|pages=1244–6|bibcode=1981Sci...214.1244G|doi=10.1126/science.6272397|pmid=6272397}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Costantini F, Lacy E|date=November 1981|title=Introduction of a rabbit beta-globin gene into the mouse germ line|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1981-11-05_294_5836/page/92|journal=Nature|volume=294|issue=5836|pages=92–4|bibcode=1981Natur.294...92C|doi=10.1038/294092a0|pmid=6945481|s2cid=4371351}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hanahan&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Hanahan D, Wagner EF, Palmiter RD|date=September 2007|title=The origins of oncomice: a history of the first transgenic mice genetically engineered to develop cancer|journal=Genes &amp; Development|volume=21|issue=18|pages=2258–70|doi=10.1101/gad.1583307|pmid=17875663|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Brophy B, Smolenski G, Wheeler T, Wells D, L'Huillier P, Laible G|date=February 2003|title=Cloned transgenic cattle produce milk with higher levels of beta-casein and kappa-casein|url=https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_2003-02_21_2/page/157|journal=Nature Biotechnology|volume=21|issue=2|pages=157–62|doi=10.1038/nbt783|pmid=12548290|s2cid=45925486}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Clark&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Clark AJ|date=July 1998|title=The mammary gland as a bioreactor: expression, processing, and production of recombinant proteins|journal=Journal of Mammary Gland Biology and Neoplasia|volume=3|issue=3|pages=337–50|doi=10.1023/a:1018723712996|pmid=10819519}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Gordon K, Lee E, Vitale JA, Smith AE, Westphal H, Hennighausen L|year=1987|title=Production of human tissue plasminogen activator in transgenic mouse milk. 1987|journal=Biotechnology|volume=24|issue=11|pages=425–8|doi=10.1038/nbt1187-1183|pmid=1422049|s2cid=3261903|url=https://zenodo.org/record/1233349}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Vàzquez-Salat N, Salter B, Smets G, Houdebine LM|date=2012-11-01|title=The current state of GMO governance: are we ready for GM animals?|journal=Biotechnology Advances|series=Special issue on ACB 2011|volume=30|issue=6|pages=1336–43|doi=10.1016/j.biotechadv.2012.02.006|pmid=22361646}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=CNN.com - Glowing fish to be first genetically changed pet - Nov. 21, 2003 |url=http://edition.cnn.com/2003/US/11/21/offbeat.glofish.reut/ |access-date=2018-12-25 |website=edition.cnn.com |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225130006/http://edition.cnn.com/2003/US/11/21/offbeat.glofish.reut/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.fda.gov/AnimalVeterinary/DevelopmentApprovalProcess/GeneticEngineering/GeneticallyEngineeredAnimals/ucm280853.htm|title=Aquabounty Cleared to Sell Salmon in USA for Commercial Purposes|journal=FDA|date=2019-06-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Bodnar |first=Anastasia |date=October 2010 |title=Risk Assessment and Mitigation of AquAdvantage Salmon |url=https://www.aquabounty.com/wp-content/uploads/2014/02/Risk_Assessment_Mitigation_of_AAS-Oct2010.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308125138/https://aquabounty.com/wp-content/uploads/2014/02/Risk_Assessment_Mitigation_of_AAS-Oct2010.pdf |archive-date=2021-03-08 |access-date=2018-12-25 |publisher=ISB News Report}}&lt;/ref&gt;

== تي لرونکي حیوانات ==
له جینټيکي پلوه اصلاح شوي تي لرونکي حیوانات د څېړنې، صنعتي یا درملیزو محصولاتو د تولید، کرنیزې استفادې یا خپل روغتیايي ښه‌والي په موخه جوړ شوي دي. د دې تر څنګ د جینیټيکي اصلاح شویو کورنیو حیواناتو لپاره مارکېټ یا بازار هم موجود دی. &lt;ref name=&quot;rudenko&quot;&gt;Rudinko, Larisa (20). Guidance for industry. USA: Center for veterinary medicine [https://www.fda.gov/downloads/AnimalVeterinary/GuidanceComplianceEnforcement/GuidanceforIndustry/ucm113903.pdf/ Link.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190108233953/https://www.fda.gov/downloads/animalveterinary/guidancecomplianceenforcement/guidanceforindustry/ucm113903.pdf |date=2019-01-08 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190108233953/https://www.fda.gov/downloads/animalveterinary/guidancecomplianceenforcement/guidanceforindustry/ucm113903.pdf |date=2019-01-08 }}&lt;/ref&gt;

=== طب ===
تي لرونکي حیوانات د انساني ناروغیو لپاره تر ټولو ښه ماډل دی او د ډېرو جدي ناروغیو د درملو او درملنو د کشف او پراختیا لپاره جینیټيکي اصلاح شوي ماډلونه حیاتي کوي. د هغو جینونو حذفول چې په انسان کې د جنیټيکي ګډوډیو لامل دي، څېړونکو ته دا امکان برابروي چې د دغې ناروغۍ میکانېزم مطالعه کړي او احتمالي درملنې وازمايي. له جینيټيکي پلوه اصلاح شوي موږکان تر ټولو معمول تي لرونکي حیوانات دي چې په بایومېډيکل یا بیولوژيکي-طبي څېړنو کې کارول شوي دي، ځکه چې ارزانه دي او اصلاح یې اسانه ده. خوګان هم د دې موخې لپاره ښه دي؛ ځکه چې د بدن اندازه، اناتومیکې ځانګړنې، فیزیولوژي، پاتوفیزیولوژيکي غبرګون او غذايي رژیم یې مشابه دی. غیر انساني تي لرونکي حیوانات انسانانو ته تر ټولو ډېر ورته ماډل ارګانېزمونه دي، خو د څېړنیزو حیواناتو په توګه یې استفاده په عمومي ډول کمه منل شوې ده. په ۲۰۰۹ کال کې پوهانو وویل چې په بریالیتوب سره یې یو جین د تي لرونکو یوې نوعې (مارموسټ) ته انتقال کړی دی او د لومړي ځل لپاره یې د ټرانس‌جینیکو تي لرونکو یوه پایداره کرښه تولید کړې ده. د دغه مارموسټ لپاره یې لومړنۍ څېړنیزه موخه پارکینسون ناروغي وه، خو د دې تر څنګ د عصبي حجرو د ویجاړۍ له امله د عضلاني حرکاتو او هانټینګټون ناروغۍ د څېړنې په لټه کې هم وو.&lt;ref name=&quot;:132&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Perleberg C, Kind A, Schnieke A|title=Genetically engineered pigs as models for human disease|journal=Disease Models &amp; Mechanisms|volume=11|issue=1|pages=dmm030783|date=January 2018|pmid=29419487|pmc=5818075|doi=10.1242/dmm.030783}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Sato K, Sasaki E|title=Genetic engineering in nonhuman primates for human disease modeling|journal=Journal of Human Genetics|volume=63|issue=2|pages=125–131|date=February 2018|pmid=29203824|doi=10.1038/s10038-017-0351-5|pmc=8075926|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Sasaki E, Suemizu H, Shimada A, Hanazawa K, Oiwa R, Kamioka M, Tomioka I, Sotomaru Y, Hirakawa R, Eto T, Shiozawa S, Maeda T, Ito M, Ito R, Kito C, Yagihashi C, Kawai K, Miyoshi H, Tanioka Y, Tamaoki N, Habu S, Okano H, Nomura T|title=Generation of transgenic non-human primates with germline transmission|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-05-28_459_7246/page/523|journal=Nature|volume=459|issue=7246|pages=523–7|date=May 2009|pmid=19478777|doi=10.1038/nature08090|bibcode=2009Natur.459..523S|s2cid=4404433}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Schatten G, Mitalipov S|title=Developmental biology: Transgenic primate offspring|journal=Nature|volume=459|issue=7246|pages=515–6|date=May 2009|pmid=19478771|pmc=2777739|doi=10.1038/459515a|bibcode=2009Natur.459..515S}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Cyranoski D|title=Marmoset model takes centre stage|journal=Nature|volume=459|issue=7246|pages=492|date=May 2009|pmid=19478751|doi=10.1038/459492a|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== اهلي حیوانات ===
کورني یا اهلي حیوانات د مهمو اقتصادي ځانګړنو د ښه کولو په موخه اصلاح کېږي چې د ودې کچه، د غوښې کیفیت، د شیدو ترکیب، د ناروغیو په مقابل کې مقاومت او پایښت یې د بېلګې په توګه یادولی شو. حیوانات له جینیټيکي پلوه په داسې ډول اصلاح شوي دي چې چټکه وده وکړي، روغ وي او د ناروغیو په مقابل کې مقاومت ولري. اصلاحاتو د مېږې د وړیو تولید او د غواوو د تیو یا غولانځو روغتیا ښه کړې ده.&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Forabosco F, Löhmus M, Rydhmer L, Sundström LF|title=Genetically modified farm animals and fish in agriculture: A review.|journal=Livestock Science|date=May 2013|volume=153|issue=1–3|pages=1–9|doi=10.1016/j.livsci.2013.01.002}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Lai L, Kang JX, Li R, Wang J, Witt WT, Yong HY, Hao Y, Wax DM, Murphy CN, Rieke A, Samuel M, Linville ML, Korte SW, Evans RW, Starzl TE, Prather RS, Dai Y|display-authors=6|title=Generation of cloned transgenic pigs rich in omega-3 fatty acids|journal=Nature Biotechnology|volume=24|issue=4|pages=435–6|date=April 2006|pmid=16565727|pmc=2976610|doi=10.1038/nbt1198}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2018/jun/24/genetically-engineered-animals-the-five-controversial-science|title=Genetically modified animals|last=Tucker|first=Ian|name-list-style=vanc|date=2018-06-24|work=The Guardian|access-date=2018-12-21|issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;

وزې د دې لپاره له جینیټيکي پلوه اصلاح شوې دي چې په شیدو کې د غڼې تار ته ورته قوي ورېښمي پروتینونه تولید کړي. د وزې د جین تسلسل د دې لپاره اصلاح شوی دی چې د انسان «لیزوزیم» انزایم کود کړي. څېړونکو غوښتل چې د وزو له‌خوا تولید شوې شیدې بدلې کړي تر څو داسې لیزوزیم ولري چې په انسان کې له اسهال زیږوونکو باکتریاوو سره مبارزه وکړي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Zyga |first=Lisa |name-list-style=vanc |date=2010 |title=Scientist bred goats that produce spider silk |url=http://phys.org/news194539934.html/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150430100830/http://phys.org/news194539934.html/ |archive-date=30 April 2015 |work=Phys.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://undark.org/article/gmo-goats-lysozyme-uc-davis-diarrhea/|title=These GMO Goats Could Save Lives. Fear and Confusion Prevent It.|work=Undark|access-date=2018-10-02|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

په ۱۹۹۰ کال کې د نړۍ لومړنی ټرانس‌جینیک غویی جوړ شو چې هرمن نومېده. هرمن د مایکرو انجېکشن له لارې د هغو جنیني حجرو د تزریق په مرسته له جنیټیکي پلوه اصلاح شوی و چې د لاکټوفرین کود کوونکی انساني جین یې درلود. د هالنډ پارلمان په ۱۹۹۲ کال کې قانون تعدیل کړ تر څو هرمن ته د مثل د تولید اجازه ورکړي. په ۱۹۹۴ کال کې یې اته خوسکیان وزیږېدل او ټولو خوسکیانو لاکټوفرین جین په میراث یووړ. په نورو زیږونو کې هرمن په ټولیز ډول ۸۳ خوسکیان وزیږول. د هالنډ قانون داسې و چې هرمن باید د ازمېښت په پای کې ذبحه شي. کله چې خلکو او پوهانو د هرمن دفاع ته را ودانګل، د هالنډ د هغه مهال د کرنې وزیر «جوزیاس ون ارټسن» هرمن ته په دې شرط د ژوندي پاتې کېدو مهلت ورکړ چې باید ډېر اولادونه ونه زیږوي. دغه اصلاح شوي غوايي د «هولي» او «بېل» په نامه له نورو بیاتولید شویو غوایانو سره په ناټورالیس کې خپل پاتې ژوند وکړ. هرمن د ۲۰۰۴ کال د اپرېل میاشتې په ۲یمه نېټه د یوترېخت پوهنتون د حیواني ډاکترانو یا وېترنرانو له‌خوا ووژل شو، ځکه چې د هډوکو یا مفصلونو د اماس په ناروغۍ اخته و. هرمن د مړینې پر مهال په هالنډ کې تر ټولو پخوانی غویی و. د هرمن پوستکی ساتل شوی دی او په ناټورالیس کې د دایمي نندارې لپاره اېښی دی. ویل کېږي چې دغه غوایی له طبیعت سره د انسان د چلند په ډول کې د یوې نوې دورې پیل ښيي او د علمي پرمختګ سمبول دی.&lt;ref name=&quot;Guelph2&quot;&gt;Guelph (2010). [http://www.uoguelph.ca/enviropig/index.shtml Enviropig] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160130104858/http://www.uoguelph.ca/enviropig/index.shtml|date=2016-01-30}}. Canada:&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Schimdt, Sarah. &quot;[http://www.canada.com/technology/science/Genetically+engineered+pigs+killed+after+funding+ends/6819844/story.html Genetically engineered pigs killed after funding ends]&quot;, ''Postmedia News'', 22 June 2012. Accessed 31 July 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid11479566&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Golovan SP, Meidinger RG, Ajakaiye A, Cottrill M, Wiederkehr MZ, Barney DJ, Plante C, Pollard JW, Fan MZ, Hayes MA, Laursen J, Hjorth JP, Hacker RR, Phillips JP, Forsberg CW|title=Pigs expressing salivary phytase produce low-phosphorus manure|url=https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_2001-08_19_8/page/741|journal=Nature Biotechnology|volume=19|issue=8|pages=741–5|date=August 2001|pmid=11479566|doi=10.1038/90788|s2cid=52853680|display-authors=etal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Canada2&quot;&gt;{{Cite web |author=Canada |title=Enviropig{{snd}} Environmental Benefits &amp;#124; University of Guelph |url=http://www.uoguelph.ca/enviropig/environmental_benefits.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20171030215932/https://www.uoguelph.ca/enviropig/environmental_benefits.shtml |archive-date=2017-10-30 |publisher=Uoguelph.ca}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Leung, Wendy. [https://www.theglobeandmail.com/news/national/university-of-guelph-left-foraging-for-enviropig-funding/article4097328/ University of Guelph left foraging for Enviropig funding], ''The Globe and Mail'', Apr. 2, 2012. Accessed July 31, 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Schimdt, Sarah. [http://www.canada.com/technology/science/Genetically+engineered+pigs+killed+after+funding+ends/6819844/story.html Genetically engineered pigs killed after funding ends], Postmedia News, June 22, 2012. Accessed July 31, 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Lai L, Kang JX, Li R, Wang J, Witt WT, Yong HY, Hao Y, Wax DM, Murphy CN, Rieke A, Samuel M, Linville ML, Korte SW, Evans RW, Starzl TE, Prather RS, Dai Y|title=Generation of cloned transgenic pigs rich in omega-3 fatty acids|journal=Nature Biotechnology|volume=24|issue=4|pages=435–6|date=April 2006|pmid=16565727|pmc=2976610|doi=10.1038/nbt1198|url=http://pmbcii.psy.cmu.edu/evans/2006_Lia.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20090816010157/http://pmbcii.psy.cmu.edu/evans/2006_Lia.pdf|url-status=dead|archive-date=2009-08-16|access-date=2022-09-18|archivedate=2013-09-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130921145732/http://pmbcii.psy.cmu.edu/evans/2006_Lia.pdf}}&lt;/ref&gt;

=== انسانان ===
جینیټیکه درملنه له جینیټيکي اصلاح شویو ویروسونو څخه د هغو جینونو د انتقال لپاره استفاده کوي چې په انسان کې د ناروغۍ درملنه یا علاج کولی شي. که څه هم جینیټیکه درملنه لا هم څه ناڅه نوې ده، خو بریالیتوبونه یې هم لرلي دي. دغه ډول درملنه د ګڼو جینیټيکي اختلالاتو د درملنې لپاره کارول شوې ده چې «لېبر» مورزادي ړندوالی یې د بېلګې په توګه یادولی شو. د دې تر څنګ د پارکینسون، سرطان، شکر، د زړه ناروغۍ او عضلاني ډيسټروفي په څېر د ګڼو نورو سخت‌علاجه ناروغیو لپاره له دې لارې درملنې د پراخېدو یا رامنځته کېدو په حال کې دي. دغه ډول درملنې یوازې پر سوماټیک حجرو اغېز کوي، په دې معنا چې هېڅ ډول ارثي بدلون نه پېښوي. جرملاین جینیټیکي درملنه د هر بدلون د ارثي کېدو لامل کېږي او له همدې امله یې په علمي ټولنه کې اندېښنې راپورته کړې دي.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Selkirk SM|title=Gene therapy in clinical medicine|journal=Postgraduate Medical Journal|volume=80|issue=948|pages=560–70|date=October 2004|pmid=15466989|pmc=1743106|doi=10.1136/pgmj.2003.017764}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Cavazzana-Calvo M, Fischer A|title=Gene therapy for severe combined immunodeficiency: are we there yet?|journal=The Journal of Clinical Investigation|volume=117|issue=6|pages=1456–65|date=June 2007|pmid=17549248|pmc=1878528|doi=10.1172/JCI30953}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Richards, Sabrina (6 November 2012) &quot;[http://www.the-scientist.com/?articles.view/articleNo/33166/title/Gene-Therapy-Arrives-in-Europe/ Gene therapy arrives in Europe]&quot; ''The Scientist'', Retrieved 15 April 2013&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Rosenecker J, Huth S, Rudolph C|title=Gene therapy for cystic fibrosis lung disease: current status and future perspectives|journal=Current Opinion in Molecular Therapeutics|volume=8|issue=5|pages=439–45|date=October 2006|pmid=17078386}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Persons DA, Nienhuis AW|title=Gene therapy for the hemoglobin disorders|journal=Current Hematology Reports|volume=2|issue=4|pages=348–55|date=July 2003|pmid=12901333}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=LeWitt PA, Rezai AR, Leehey MA, Ojemann SG, Flaherty AW, Eskandar EN, Kostyk SK, Thomas K, Sarkar A, Siddiqui MS, Tatter SB, Schwalb JM, Poston KL, Henderson JM, Kurlan RM, Richard IH, Van Meter L, Sapan CV, During MJ, Kaplitt MG, Feigin A|title=AAV2-GAD gene therapy for advanced Parkinson's disease: a double-blind, sham-surgery controlled, randomised trial|journal=The Lancet. Neurology|volume=10|issue=4|pages=309–19|date=April 2011|pmid=21419704|doi=10.1016/S1474-4422(11)70039-4|s2cid=37154043}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gallaher, James &quot;[https://www.bbc.co.uk/news/health-12758230 Gene therapy 'treats' Parkinson's disease]&quot; BBC News Health, 17 March 2011. Retrieved 24 April 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Urbina, Zachary (12 February 2013) &quot;[http://www.united-academics.org/magazine/health-medicine/killing-liver-cancer-with-a-genetically-engineered-virus/ Genetically Engineered Virus Fights Liver Cancer] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130216041212/http://www.united-academics.org/magazine/health-medicine/killing-liver-cancer-with-a-genetically-engineered-virus/|date=16 February 2013}}&quot; United Academics, Retrieved 15 February 2013&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Treatment for Leukemia Is Showing Early Promise|url=https://www.nytimes.com/2011/08/11/health/research/11cancer.html|work=[[The New York Times]]|agency=[[Associated Press]]|page=A15|date=11 August 2011|access-date=21 January 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Coghlan, Andy (26 March 2013) &quot;[https://www.newscientist.com/article/mg21729104.100-gene-therapy-cures-leukaemia-in-eight-days.html Gene therapy cures leukaemia in eight days]&quot; ''The New Scientist'', Retrieved 15 April 2013&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Staff (13 February 2013) &quot;[https://www.newscientist.com/article/mg21729044.800-gene-therapy-cures-diabetic-dogs.html Gene therapy cures diabetic dogs]&quot; ''New Scientist'', Retrieved 15 February 2013&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;(30 April 2013) &quot;[http://www.bhf.org.uk/default.aspx?page=16039 New gene therapy trial gives hope to people with heart failure]&quot; British Heart Foundation, Retrieved 5 May 2013&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Foster K, Foster H, Dickson JG|title=Gene therapy progress and prospects: Duchenne muscular dystrophy|journal=Gene Therapy|volume=13|issue=24|pages=1677–85|date=December 2006|pmid=17066097|doi=10.1038/sj.gt.3302877|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=5 August 2001 |title=1990 The Declaration of Inuyama |url=http://www.cioms.ch/frame_1990_texts_of_guidelines.htm |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20010805085535/http://www.cioms.ch/frame_1990_texts_of_guidelines.htm |archive-date=5 August 2001 |df=dmy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Smith KR, Chan S, Harris J|date=Oct 2012|title=Human germline genetic modification: scientific and bioethical perspectives|journal=Arch Med Res.|volume=43|issue=7|pages=491–513|doi=10.1016/j.arcmed.2012.09.003|pmid=23072719}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NYT-20150423&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2015/04/24/health/chinese-scientists-edit-genes-of-human-embryos-raising-concerns.html|title=Chinese Scientists Edit Genes of Human Embryos, Raising Concerns|last=Kolata|first=Gina|date=23 April 2015|work=[[The New York Times]]|access-date=24 April 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PC-20150418&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Liang P, Xu Y, Zhang X, Ding C, Huang R, Zhang Z, Lv J, Xie X, Chen Y, Li Y, Sun Y, Bai Y, Songyang Z, Ma W, Zhou C, Huang J|title=CRISPR/Cas9-mediated gene editing in human tripronuclear zygotes|journal=Protein &amp; Cell|volume=6|issue=5|pages=363–372|date=May 2015|pmid=25894090|pmc=4417674|doi=10.1007/s13238-015-0153-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.statnews.com/2018/11/28/chinese-scientist-defends-creating-gene-edited-babies/|title=Amid uproar, Chinese scientist defends creating gene-edited babies – STAT|last1=Begley|first1=Sharon|date=28 November 2018|work=STAT}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>g4m0cc2n2s1uftxbibetgip0jes2141</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>لکي ژبه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64961</id>
    <revision>
      <id>369435</id>
      <parentid>359606</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T03:11:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30294" sha1="hjitin70jqxl7ts1k6nb6gq2frkreux" xml:space="preserve">{{هراړخيز مالوماتبکس
|نوم=
|انځور=Leki_language.svg
|انځوراړوند=
}}
'''لکي''' ژبه [[ایراني ژبې|د ایران]] د شمال لوېدیځې څانگې او [[کوردي ژبه|کوردي ژبو]] څخه یوه ده &lt;ref&gt;{{یادکرد وب|نشانی=https://www.ethnologue.com/language/lki|عنوان=لکی زیرشاخه کردی در اتنولوگ}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{یادکرد وب|نشانی=https://glottolog.org/resource/languoid/id/laki1246|عنوان=زبان کردی-لکی در گلاتولوگ}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Windfuhr, G. (۲۰۰۹). The Iranian Languages, Routledge, p. ۵۸۷&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;V. Minorsky, “Lak”, Encyclopaedia of Islam.&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[http://www.iranicaonline.org/articles/lak-tribe Both of these linguists declared that Laki was related to Kurdish and different from Lori. Since then, all linguists and other scholars consider Laki to be included in the Northwest group of Iranian language and include Lori among the Southwest group of Iranian languages. It has been only recently that some linguists, on the basis of a new scientific approach, have begun to have doubt about 0this kind of classifications in general.]&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;sepehrmag.ir2&quot;&gt;{{یادکرد وب|url=http://sepehrmag.ir/print.php?id=1770|title=زبان‌ها و گویش‌های ایران. منبع: کتاب تاریخ زبان فارسی نویسنده: دکتر پرویز ناتل خانلری|accessdate=۲۷ مه ۲۰۰۹|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090519194250/http://sepehrmag.ir/print.php?id=1770|archivedate=۱۹ مه ۲۰۰۹|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;آیت محمدی. سیری در تاریخ سیاسی کرد. انتشارات پرسمان. ۱۳۸۲&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;ToolAutoGenRef1&quot;&gt;[http://www.ethnologue.com/show_lang_family.asp?code=lki]&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[http://www.britannica.com/eb/article-9046467/Kurdish-language Kurdish language - Britannica Online Encyclopedia]&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;[http://www.ethnologue.com/show_lang_family.asp?code=lki Ethnologue report for laki]&lt;/ref&gt; ] &lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt; &lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Rüdiger Schmitt (Hg.): Compendium Linguarum Iranicarum. Wiesbaden (Reichert) 1989,&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;Rüdiger Schmitt: Die iranischen Sprachen in Gegenwart und Geschichte. Wiesbaden (Reichert) 2000,.&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد دهم، تهران ۱۳۸۰، س. ۵۴۸–۵۴۹&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;آیت محمدی. سیری در تاریخ سیاسی کرد.انتشارات پرسمان. ۱۳۸۲&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;لغت‌نامهٔ دهخدا، لکی&quot;/&gt; &lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;[https://rjhll.basu.ac.ir/article_699_0.html رده‌شناسی زبانهای ایرانی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180703163405/https://rjhll.basu.ac.ir/article_699_0.html |date=2018-07-03 }}، دکتر محمد دبیر مقدم.&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;https://www.ethnologue.com/subgroups/kurdish-1&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;ingentaconnect.com&quot;&gt;Lakī and Kurdish
Author: Shahsavari, Faramarz
Source: Iran and the Caucasus, Volume 14, Number 1, 2010, pp. 79-82(4)
&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Ethnologue&quot;&gt;[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=lki Ethnologue report for Laki]&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;Rüdiger Schmitt (Hg.): Compendium Linguarum Iranicarum. Wiesbaden (Reichert) 1989.&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;Rüdiger Schmitt: Die iranischen Sprachen in Gegenwart und Geschichte. Wiesbaden (Reichert) 2000.&lt;/ref&gt; دا د [[ايران|ایران]] په لویدیځ کې عام دی. شاوخوا یو نیم ملیون څخه تر دوه ملیونو پورې خلک په دې ژبه د [[مورنۍ ژبه|خپلې مورنۍ]] ژبې په توګه خبرې کوي ( ۲۰۱۴ ). &lt;ref&gt;[[ethnologue:lki|Laki]]&lt;/ref&gt; [[لرستان ولايت|د لرستان ولایت]] د حکومتي چارواکو په غوښتنه، لکی ژبه د ۲۰۱۶ کال په اګست میاشت کې د یوې خپلواکې ایراني ژبې په توګه ثبت شوه. &lt;ref&gt;[https://www.asriran.com/fa/news/552261/زبان-لکی-ثبت-ملی-شد زبان لکی ثبت ملی شد] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221013055650/https://www.asriran.com/fa/news/552261/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D9%84%DA%A9%DB%8C-%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%B4%D8%AF |date=2022-10-13 }}، جامعه تحلیلی خبری الف.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.asriran.com/fa/news/552261/زبان-لکی-ثبت-ملی-شد زبان لکی ثبت ملی شد] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221013055650/https://www.asriran.com/fa/news/552261/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D9%84%DA%A9%DB%8C-%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%B4%D8%AF |date=2022-10-13 }}، عصر ایران.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[http://www.iribnews.ir/fa/news/1747171/ثبت-زبان-لکی-در-فهرست-ملی-میراث-ناملموس-کشور ثبت زبان لکی در فهرست ملی میراث ناملموس کشور]، خبرگزاری صدا و سیمای لرستان.&lt;/ref&gt; په اوسنۍ لیکي ژبه کې د اوسنۍ ژبې ځینې کلمې، اصطلاحات او کلمې په لږو بدلونونو سره عام او معمول دي. د لکی ادب له شعرونو، [[متل|متلونو]] ، تمثیلونو ، افسانو څخه ډک دی او ډیری کلمې او جملې یې نثري وزن لري، له دې توپیر سره چې د لکي شعر تل ۱۰ نحوي لري، خو کله کله ۸ او ۱۲ توري لري. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=آرشیف کاپي |url=http://www.asriran.com/fa/news/552261/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D9%84%DA%A9%DB%8C-%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%B4%D8%AF |access-date=2022-10-13 |archive-date=2021-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422080126/https://www.asriran.com/fa/news/552261/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D9%84%DA%A9%DB%8C-%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%B4%D8%AF |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; لکۍ ژبه او ادب له جدي زیان او هېرېدو سره مخ دی. په لکی ژبه کې یو واحد [[ليکدود]] نشته. د لکی ژبې کارپوه، شاعر او څېړونکی عبدالعلی میرزانیا وایی: د لکی کلمې د هېرېدو له خطر سره مخ دی، چې دې لرغونې ژبې ته د زیان رسولو لپاره جدی خبرداری دی. د لکي ژبې د اکثرو ماشومانو ژبه فارسي ده. 

== نسب ==
دهخودا د لیکي په اړه وايي: «د لکي کوردان په [[لرستان]] کې اوسیږي او ښه جوړ او پیاوړي دي. د دوی رنګ غنم دی او ویښتان یې تور یا تور نسواري دي. هغه د لکی ژبی په اړه هم لیکی: &quot;د کرد ژبی یوه ژبه ده چی د هرسین او د هغه د ولایتونو خلک وایی.&quot; &lt;ref name=&quot;لغت‌نامهٔ دهخدا، لکی&quot;/&gt; ستر اسلامي پوهنغونډ هم لاکي د کردانو د ژبې یوه ژبه ګڼلې ده. &lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد دهم، تهران ۱۳۸۰، س. ۵۴۸–۵۴۹&lt;/ref&gt; ځینو ژبپوهانو لیکي د جنوبي کردانو په څانګه کې طبقه بندي کړې ده. &lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;V. Minorsky, “Lak”, Encyclopaedia of Islam.&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Windfuhr, G. (۲۰۰۹). The Iranian Languages, Routledge, p. ۵۸۷&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;Rüdiger Schmitt: Die iranischen Sprachen in Gegenwart und Geschichte. Wiesbaden (Reichert) 2000.&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;Rüdiger Schmitt (Hg.): Compendium Linguarum Iranicarum. Wiesbaden (Reichert) 1989.&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; &lt;ref name=&quot;Ethnologue&quot;/&gt; &lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt; &lt;ref name=&quot;ingentaconnect.com&quot;&gt;Lakī and Kurdish
Author: Shahsavari, Faramarz
Source: Iran and the Caucasus, Volume 14, Number 1, 2010, pp. 79-82(4)
&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt; جویس بلیو په دې باور دی چې د کردانو سویلي ډله د ډیرو متضادو ژبو څخه جوړه ده، چې د هغې په منځ کې موږ کولی شو د کرمانشاهي ژبو ، سنجابي ژبو، کلهاري ژبو، لیکي ژبو، الیمي ژبو او داسې نورو یادونه وکړو. &lt;ref&gt;بلو، جویس، ۱۳۸۷، ''کردی''، در ''راهنمای زبان‌های ایرای: جلد دوم، زبان‌های ایرانی نو''، ویراستار: رودریگر اشمیت، مترجمان: آرمان بختیاری، عسکر بهرامی، حسن رضایی باغ‌بیدی، نگین صالحی‌نیا، ترجمهٔ فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، چاپ دوم، پاییز ۱۳۸۷؛ ص ۵۴۴.&lt;/ref&gt; خو په دې وروستيو کې ځينو ژبپوهانو په دې مسله کې يوه نوې تګلاره پيل کړې ده چې د دې ډول طبقې په اړه مبهم دي. &lt;ref&gt;[http://www.iranicaonline.org/articles/lak-tribe LAK TRIBE],.&lt;/ref&gt; فرامرز شاهسوري لیکي ژبه په شمال لویدیځ کې د ایراني ژبو یوه خپلواکه څانګه ګڼي چې له کرد او لوری څخه جلا ده. &lt;ref&gt;[http://ostani.hamshahrilinks.org/Ostan/Iran/Kermanshah/Contents/لکی؛-گویش-یا-زبانی-مستقل؟ لکی؛ گویش یا زبانی مستقل؟] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250411083012/http://ostani.hamshahrilinks.org/Ostan/Iran/Kermanshah/Contents/%25D9%2584%25DA%25A9%25DB%258C%25D8%259B-%25DA%25AF%25D9%2588%25DB%258C%25D8%25B4-%25DB%258C%25D8%25A7-%25D8%25B2%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2586%25DB%258C-%25D9%2585%25D8%25B3%25D8%25AA%25D9%2582%25D9%2584%25D8%259F |date=2025-04-11 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250411083012/http://ostani.hamshahrilinks.org/Ostan/Iran/Kermanshah/Contents/%25D9%2584%25DA%25A9%25DB%258C%25D8%259B-%25DA%25AF%25D9%2588%25DB%258C%25D8%25B4-%25DB%258C%25D8%25A7-%25D8%25B2%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2586%25DB%258C-%25D9%2585%25D8%25B3%25D8%25AA%25D9%2582%25D9%2584%25D8%259F |date=2025-04-11 }}، همشهری استان‌ها.&lt;/ref&gt; محمد دبیر مغادام په خپل کتاب کې د ایراني ژبو د طبقه بندي په اړه لیکي یوه خپلواکه ژبه او له کرد او لوری څخه جلا بللې ده. &lt;ref&gt;[https://rjhll.basu.ac.ir/article_699_0.html رده‌شناسی زبان‌های ایرانی، دکتر محمد دبیرمقدم] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180703163405/https://rjhll.basu.ac.ir/article_699_0.html |date=2018-07-03 }}، دانشگاه بوعلی سینا.&lt;/ref&gt;

د سویلي کوردانو ژبو کې د کرمانشاه کوردان په ولايتونو کې ډېرې انفرادي او بېلابېلې ژبې شاملې دي &lt;ref&gt;Rüdiger Schmitt: Die iranischen Sprachen in Gegenwart und Geschichte. Wiesbaden (Reichert) 2000, P.77,.&lt;/ref&gt; لکه ( کرمانشاهي ، کلهاري ، لیکي &lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;آیت محمدی. سیری در تاریخ سیاسی کرد.انتشارات پرسمان. ۱۳۸۲&lt;/ref&gt; ، سنجابي ، &lt;ref name=&quot;I. Kamandar Fattah 2000, p. 55-62&quot;&gt;I. Kamandar Fattah, Les Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectologique. Louvain, Peeters, 2000, p. 55-62&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;G. Windfuhr 2009, P. 587&quot;&gt;G. Windfuhr, The iranian Languages, Routledge, 2009, P. 587&lt;/ref&gt; فیلي &lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد دهم، تهران ۱۳۸۰، س. ۵۴۸–۵۴۹&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;G. Windfuhr 2009, P. 587&quot; /&gt; ) ایلام او لورستان د ایران په لویدیځ او د عراق په ختیځ کې پراته دي. &lt;ref name=&quot;I. Kamandar Fattah 2000, p. 55-62&quot; /&gt;

ځینو ژبنیو منابعو د لوېدیځ ایراني ژبو له څانګې څخه د [[کوردي ژبه|کردي]] ژبو په څانګه کې لکی ځای نیولی دی. &lt;ref name=&quot;لغت‌نامهٔ دهخدا، لکی&quot;&gt;[http://www.loghatnaameh.com/dehkhodaworddetail-597d009378d44211bc7e72ffcd7a0da7-fa.html لغت‌نامهٔ دهخدا، لکی]{{Dead link|date=سپتامبر ۲۰۱۹}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد دهم، تهران ۱۳۸۰، س. ۵۴۸–۵۴۹&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;ToolAutoGenRef1&quot;/&gt; &lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;Rüdiger Schmitt: Die iranischen Sprachen in Gegenwart und Geschichte. Wiesbaden (Reichert) 2000,.&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Rüdiger Schmitt (Hg.): Compendium Linguarum Iranicarum. Wiesbaden (Reichert) 1989,&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt; &lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; &lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;آیت محمدی. سیری در تاریخ سیاسی کرد. انتشارات پرسمان. ۱۳۸۲&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;فرهنگ کردی کرمانشاهی، علی اشرف درویشیان، (کردی به فارسی)، نشر سهند، تهران، ۱۳۷۵&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;فرهنگ کردی کرمانشاهی، علی اشرف درویشیان، (کردی به فارسی)، نشر سهند، تهران، ۱۳۷۵&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;جامعه‌شناسی مردم کرد، مارتین وان برویین سن، نشرپانیذ، تهران1378&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;The Encyclopaedia of Islam
 By Sir H. A. R. Gibb, Volume V, page 823&lt;/ref&gt; ویلیم فریلي لیکي [[لوري ژبه|د لوري ژبې]] یوه څانګه ګڼي. &lt;ref&gt;William J. Frawley, William Frawley, ''International Encyclopedia of Linguistics&amp;'' 4-Volume Set, Volume 1, Oxford University Press, 2003, ISBN 978-0-19-513977-8, [https://books.google.com/books?id=sl_dDVctycgC&amp;printsec=frontcover&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjB1-SHi5PTAhWCHJoKHR41AFAQ6AEIGzAA#v=onepage&amp;q=laki,%20alaki&amp;f=false page. 310.]&lt;/ref&gt;

== صفتونه ==
ځینې په دې باور دي چې د لاکي اصلي ګرامري جوړښت او فعلونه &quot;د نورو کردي ژبو په څیر&quot; په شمال لویدیځ ایراني ژبو پورې اړه لري. دا اړیکه په لیکی کې د اوسپنې جوړښت ( ارګیټیو ) د پاتې کیدو په لیدلو سره هم تایید شوې. د لیکي په ژبه لکه هورامي &lt;ref name=&quot;persiandee.com3&quot;&gt;{{یادکرد وب|نویسنده=|کد زبان=|تاریخ=|وبگاه=|نشانی=http://persiandee.com/blog/?p=240|عنوان=http://persiandee.com/blog/?p=240}}&lt;/ref&gt; او اردلاني ژبو &lt;ref name=&quot;persiandee.com2&quot;&gt;{{یادکرد وب|نویسنده=|کد زبان=|تاریخ=|وبگاه=|نشانی=http://persiandee.com/blog/?p=240|عنوان=http://persiandee.com/blog/?p=240}}&lt;/ref&gt; او کرمانجي کې د ارجیت ځانګړتیا لیدل کیږي، نو د لیکي ژبه کرد ته ورته ده او له لوری څخه توپیر لري. &lt;ref&gt;{{یادکرد وب|url=http://www.kurdishacademy.org/?q=node%2F45|title=Kurdish Academy of Language: Laki|accessdate=31 ژوئیه 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170825225813/http://www.kurdishacademy.org/?q=node%2F45|archivedate=25 اوت 2017|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;The Kurds: a concise handbook By Mehrdad R. Izady, pages: 174-175&lt;/ref&gt; د لیر څېړونکی حمیدزاد پناه د لیکی ژبې په اړه وایی چې دا ژبه له لوری سره توپیر لری؛ لاکي د پارتیان پهلوي پورې اړه لري، او لوری د اخیمینید پارسي سره تړاو لري، او هغه لیکي د پهلوي شعر سره ورته ګڼلی دی &lt;ref&gt;{{یادکرد کتاب|عنوان=تفضلی، احمد. فهلویات. . نامه فرهنگستان. ترجمهٔ شکوهی|نام خانوادگی=|نام=|ناشر=|سال=|شابک=|مکان=|صفحات=}}&lt;/ref&gt; . &lt;ref&gt;{{یادکرد وب|url=http://loor.ir/interview/5962-مرحوم-ایزدپناه-در-آخرین-مصاحبه-رسمی-اش-زبان-اول-خانواده-ما-در-پاریس،-لری-است.html|title=نسخه آرشیو شده|accessdate=۸ نوامبر ۲۰۱۹|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181001125037/http://loor.ir/interview/5962-مرحوم-ایزدپناه-در-آخرین-مصاحبه-رسمی-اش-زبان-اول-خانواده-ما-در-پاریس،-لری-است.html|archivedate=۱ اکتبر ۲۰۱۸|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; لیکي د ایراني ژبو په شمال لویدیز څانګه کې دی، او لوری د [[ایراني ژبې|ایراني ژبو]] په جنوبي څانګه کې دی. ویلای شو چې لیکی د لوری ژبې په کټګورۍ کې نه دی شامل شوی او د خرم ابادی لوری سره ۸۰ سلنه تړاو په خرم آباد ښار کې د ایران د لکی قبیلې د اکثرو په شتون کې لیدلی شی. &lt;ref name=&quot;ingentaconnect.com&quot;&gt;Lakī and Kurdish
Author: Shahsavari, Faramarz
Source: Iran and the Caucasus, Volume 14, Number 1, 2010, pp. 79-82(4)
&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;hasanvand2&quot;&gt;{{یادکرد وب|نویسنده=|نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/hasanvand-or-hasanavand|عنوان=ḤASANVAND|ناشر=[[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]]|تاریخ=۱۵ دسامبر ۲۰۰۵|تاریخ بازدید=۷ مارس ۲۰۱۵}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;mk2&quot;&gt;{{یادکرد|نویسنده=مسعود کیهان|کتاب=جغرافیای مفصل ایران|ناشر=|صفحه=|تاریخ=۱۳۱۱}}&lt;/ref&gt; د فرامرز شاهسوري په وینا دا حقیقت چې د لیکي ژبې 70٪ د پارسي ژبې سره ورته دي، 69٪ د شمالي لوري سره او 78٪ د خرم آباد لوری سره، د فرامرز شاهسوري په وینا، د دې څرګند دلیل دی چې د لیکي ژبه د لوري او کردانو څخه بشپړه جلا ده او ورته ورته والی لري. د جغرافيايي نږديوالي له امله:

&quot;تقریبا، د 80-90٪ لغتي ورته والی سره ډولونه ممکن د یوې ژبې سره تړاو ولري یا نه وي. هغه ژبې چې له 90٪ څخه ډیر لغتي ورته والی لري معمولا د ورته ژبې ډیالوګونه دي. » &lt;ref name=&quot;ingentaconnect.com&quot;&gt;Lakī and Kurdish
Author: Shahsavari, Faramarz
Source: Iran and the Caucasus, Volume 14, Number 1, 2010, pp. 79-82(4)
&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;مسعود کیهان، جغرافیای مفصل ایران، ۱۳۱۱&lt;/ref&gt;

=== توکمپوهنه او انونبي څېړنه ===
د لیکي ژبې په اړه د توکم پوه او انونبي څیړنه ښیي چې د لیکي ژبې ۷۰ سلنه لغتونه له فارسي ژبې سره شریک دي. ۷۸٪ د لوری خرم ابادی سره او ۶۹٪ د لوری شمالی سره. &lt;ref&gt;[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=lki Ethnologue report for language code: lki]&lt;/ref&gt;

په لورستان کې، د لیکي ویونکو په منځ کې د لوری پر ځای د ژبې بدیل شتون لري، او د لوری ویونکي د معیاري فارسي ډیر کار کوي. &lt;ref&gt;Anonby, Erik John, [http://anonby.balafon.net/wp-content/uploads/2007/03/laki-article-typset.pdf Kurdish or Luri?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305062728/http://anonby.balafon.net/wp-content/uploads/2007/03/laki-article-typset.pdf |date=2016-03-05 }} Laki’s disputed identity in the Luristan province. بازدید: آوریل ۲۰۰۹. (پی‌دی‌اف)&lt;/ref&gt;

== هغه ځای چېرې چې د دې ژبې وینا وال اوسیږي ==
د لکی د پراخېدو ساحه دا ده: &lt;ref&gt;{{یادکرد کتاب|نویسنده=امیدعلی نجف‌زاده، ووسی عنبری (مقدمه)|کد زبان=Fa|تاریخ=بهمن ۱۳۹۵|ناشر=انتشارات واژگان|عنوان=مردم‌شناسی قوم لک}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;ToolAutoGenRef2&quot;&gt;آیت محمدی. سیری در تاریخ سیاسی کرد. ا نتشارات پرسمان. ۱۳۸۲&lt;/ref&gt;

* د [[لرستان ولايت|لرستان ولایت:]]

# [[سلسله ولسوالي|سلسله ولسوالۍ]] (په مرکز الشتر کې)
# دیلفان ولسوالۍ (په مرکز نوراباد کې)
# [[کوهدشت ولسوالي|کوهدشت ولسوالۍ]]
# [[خرم‌آباد ولسوالي|خرم آباد]] ولسوالۍ
# [[بروجرد ولسوالي|بروجرد ولسوالۍ]]
# [[رومشکان ولسوالي|د رومشکان ولسوالۍ]]

* د [[کرمانشاه ولايت|کرمانشاه ولایت:]]

# [[هرسين ولسوالي|د هیرسین ولسوالۍ]]
# د [[صحنه ولسوالي|سهن ولسوالۍ]] برخه
# [[کنگاور ولسوالي|د کنګوار ولسوالۍ]]
# د [[کرمانشاه ولسوالي|کرمانشاه ولسوالۍ]] یوه برخه

* د [[ايلام ولايت|ايلام ولايت:]]

# د [[چرداول ولسوالي|چرداویل ولسوالۍ]] یوه برخه
# [[د هیللان ولسوالۍ]]
# د [[دره‌شهر ولسوالي|دره]] [[چرداول ولسوالي|ولسوالۍ]] یوه برخه

* د [[همدان ولايت|همدان ولایت:]]

# [[نهاوند ولسوالي|نهاوند]] [[چرداول ولسوالي|ولسوالۍ]]
# د سوېل لوېدیځ همدان ولایت برخې

* د لک قبیلې نورې برخې د [[کوردستان (عراق)|عراق په کردستان]] ، کرکوک او خانقین کې ژوند کوي. په [[کوردستان (عراق)|عراقي کردستان کې]] د لکو ويونکو شمېر د ایران په پرتله ډېر دی. &lt;ref name=&quot;ToolAutoGenRef2&quot;&gt;آیت محمدی. سیری در تاریخ سیاسی کرد. ا نتشارات پرسمان. ۱۳۸۲&lt;/ref&gt;
* د لیکونو ډیری ډلې د تاریخ په اوږدو کې له خپلو سیمو څخه بې ځایه شوي او جلاوطن شوي دي ، پشمول هغه ډله چې د ایران په شمال کې ژوند کوي او د جلاوطن کردانو په نوم پیژندل کیږي ، او بله ډله چې د عثمانیانو لخوا د انقرې شاوخوا ته کډه شوې وه. هیمانا یا همنا) د &quot;شیخ بیزني&quot; لیکس په نوم پیژندل کیږي یا د هایمین کردانو په نوم پیژندل کیږي چې لاهم لږ یا لږ خپل کلتور او هویت ساتي.
* عموما، د [[همدان ولايت|همدان ولایت]] په سویل کې ځایونه د لیر په نوم پیژندل کیږي.

په تېرو تاریخونو کې د حمدالله مصطفي لخوا لیکل شوي ټاکل شوي ''تاریخ'' په شمول شپاړس ولایتونه د کردستان په نوم یاد شوي دي. په ۷۴۰ هـ ق کې حمدالله مصطفي لومړنی کس و چې د کردستان نوم یې د شپاړسو ولایتونو په نوم یاد کړ: « کردستان شپاړس ولایتونه دي او پولې یې له عربو ولایتونو خوزستان، عراق، عجم ، اذربایجان او [[دیاربکر|دیار]] باقر سره تړلې دي. الياني، اليشتر، بهار، خفتان، دربند، تاج خاتون، دربند رنګي، دزبيل، دينور، سلطان اباد، چمچمل، شهر زور، کرمانشاه (قرمسين)، هرسين، واستام. » &lt;ref&gt;[[رشیدیاسمی]] (کُرد و پیوستگی نژادی و تاریخی او. ص ۱۷۲–۱۸۱)&lt;/ref&gt;

د شپاړسمې پیړۍ په تاریخي اسنادو کې د لک قبیلې د کردانو د قبیلو یوه برخه ګڼل کیږي، لکه د شرف خان بدلیسي شرفنامې چې په فارسي ژبه لیکل شوې وه.

* د لاک نورې برخې د عراق په کرکوک او خانقین کې ژوند کوي. په عراق کې، د لکو ژبو شمیر د ایران په پرتله ډیر اټکل شوی. &lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;آیت محمدی. سیری در تاریخ سیاسی کرد. انتشارات پرسمان. ۱۳۸۲&lt;/ref&gt;

د لرستان [[لرستان ولايت|ولایت]] قبیلې درې عمده برخې لري، [[بختياري وګړي|لور بختیاري]] ، لور بالا ګرویهای یا خرم آبادي او لکي.

خو ډاکټر پروېز ناتال خانليري د [[لوري ژبه|لوري]] او باختري ژبې په کرد پورې اړوند ګڼي. &lt;ref name=&quot;sepehrmag.ir4&quot;&gt;{{یادکرد وب|url=http://sepehrmag.ir/print.php?id=1770|title=زبان‌ها و گویش‌های ایران. منبع: کتاب تاریخ زبان فارسی نویسنده: دکتر پرویز ناتل خانلری|accessdate=۲۷ مه ۲۰۰۹|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090519194250/http://sepehrmag.ir/print.php?id=1770|archivedate=۱۹ مه ۲۰۰۹|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; د باختري غرونو او [[فارس ولايت|د فارس ولايت]] د لويديځ په يوه برخه کې د باختري، ممساني او بويار احمدي قبيلې په کردانو پورې اړوندې ژبې خبرې کوي، خو د هغې له کومې څانګې سره يو شان نه دي او په منځ کې يې ځانګړتياوې او توپيرونه هم شته. دوی چې لاهم دقیق دي او د دوی فاصلې ندي مشخص شوي. خو دا عامه خبره ده چې ټولې باختري او لوريي ژبې د يوې ډلې په توګه وګڼل شي. &lt;ref name=&quot;sepehrmag.ir3&quot;&gt;{{یادکرد وب|url=http://sepehrmag.ir/print.php?id=1770|title=زبان‌ها و گویش‌های ایران. منبع: کتاب تاریخ زبان فارسی نویسنده: دکتر پرویز ناتل خانلری|accessdate=۲۷ مه ۲۰۰۹|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090519194250/http://sepehrmag.ir/print.php?id=1770|archivedate=۱۹ مه ۲۰۰۹|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

== ننګونې ==
د دې ژبې یوه ستونزه دا ده چې په علمي مرکزونو کې نه تدریس کیږي. له دې امله چې د لکی ژبه معیاري لکي ليکدود نه لري، نو د لکی په سیمو کې د دې ژبې تدریس تر اوسه نه دی شوی. &lt;ref&gt;{{یادکرد وب|نویسنده=امین آزادبخت|کد زبان=fa|تاریخ=|وبگاه=پایگاه خبری گلونی|نشانی=http://golvani.ir/1397/04/رشته-فرهنگ-عامه-و-زبان-و-ادبیات-بومی-لرس/|عنوان=رشته فرهنگ عامه و زبان و ادبیات بومی لرستان}}&lt;/ref&gt;

د لکی ژبې له ثبت څخه یو کال وروسته، د ۲۰۱۷ کال د اګست په ۱۳مه په لرستان ولایت کې د ګڼو ژبپوهانو په یوه غونډه کې پرېکړه وشوه، چې په نږدې راتلونکې کې '''د لکی ژبې لپاره یو واحد رسم الخط''' معرفی شی. &lt;ref&gt;[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1397/05/13/1793299/لرستان-رسم-الخط-واحدی-برای-زبان-لکی-معرفی-می-شود رسم‌الخط واحدی برای زبان لکی معرفی می‌شود]، خبرگزاری تسنیم.&lt;/ref&gt;

== د لکی ژبې ملي ثبت ==
د یوې زړې ژبې په توګه لیکی د ایران د اسلامی جمهوریت د کلتوری میراثونو، لاسی صنایعو او ګرځندوی سازمان له خوا د ۱۳۹۶ کال د اګست د میاشتې په لسمه نیټه د [[لرستان ولايت|لرستان]] په غوښتنه د غیر محسوس میراثونو په ډګر کې د ملی کار په توګه ثبت شو. &lt;ref&gt;[http://amordadnews.com/content/3036/0/ کهن‌زبان «لکی» ثبت ملی شد] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180810042617/http://amordadnews.com/content/3036/0/ |date=2018-08-10 }}، امرداد - تارنمای خبری زرتشتیان ایران.&lt;/ref&gt;

د لکی ژبې د خپلواکې ژبې په توګه ثبتول او له کرد ژبې جلا کېدل په ایران او عراق کې د ځینو کردانو له منفی او سخت غبرګون سره مخ شول او د مهاباد پوهنتون محصلینو د کلتوری میراثونو له سازمان څخه وغوښتل چې دغه پرېکړه لغوه کړی. د ایران د کردانو اپوزیسیون ګوندونو دا د کردانو تر منځ الحاق او وېش ګڼلی دی. &lt;ref&gt;[https://kurdistanmedia.com/fa/news/جداسازی-لهجه-لکی-و-ایجاد-تفرقه-در-کوردستان-سیاست-همیشگی-رژیم-است جداسازی لهجه لکی و ایجاد تفرقه در کوردستان سیاست همیشگی رژیم است]، کوردستان میدیا.&lt;/ref&gt;

== غږونه ==
{| border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
!لاکي
! a
! e
! ê
! i
! î
! او
! ö
! u
! u
! û
!
|-
|پښتو
| آه (لکه څنګه چې په آرامۍ کې)
| الف (لکه اوښکې)
| پراخه شوې برخه (په فارسي کې هیڅ مساوي نشته)
| الف، لنډ کمښت (لکه نن ورځ)
| او (لکه ایلام)
| اوه، پراخ شوی ضمیمه (په پښتو کې هیڅ مساوي نشته)
| (په فارسی کې هیڅ شی برابر نه دی)
| (په فارسی کې هیڅ شی برابر نه دی)
| او (لکه مرغۍ)
| هغه (د ملګري په څیر)
|
|-
| بېلګه
| اګیر (اور)
| ایسپ (آس)
| Sê (تور)
| اسیر (اوښکې)
| فیل (فیل)
| نان (ډوډۍ)
| سور (سور)
| سور (واده)
| کرد
| dûs (ملګری)
|
|}

* O (لکه څنګه چې په بت کې) له لوری څخه لیکي ته ننوتلی، او ځینې لیکي دا غږ نه لري (لوري معمولا &quot;a&quot; ته &quot;ۆ&quot; بدلوي).

== امر ==

=== شخصي ضمیرونه ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!واحد
! پښتو واحد
! ټول
! فارسي جمع
|-
|مِ
| زه
|ئیمه
| موږ
|-
|تۆ
| ته
|هُمَ
| تاسو
|-
|ئو
|هغه
|ئه‌ون، یه‌ون
| دوی،هغوی
|-
|}

* انعکاسي ضمیر &quot;ځان&quot; په لیکي کې &quot;وژ&quot; دی.

'''بېلګه''' : Avtan Howard. (تاسو اوبه وڅښلې)

== اړوندې پوښتنې ==

* چاردولي ژبه
* [[کوردي ژبه]]
* د جنوبي کورد ژبي

== سرچینې ==
{{لړسرچينې|۲}}
[[وېشنيزه:د ايران ژبې]]</text>
      <sha1>hjitin70jqxl7ts1k6nb6gq2frkreux</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>توماس مور</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65011</id>
    <revision>
      <id>369385</id>
      <parentid>365583</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T23:01:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18646" sha1="nqaz1ct6eufc7sf8a691eh50gjya7xb" xml:space="preserve">{{مالومات}}توماس مور (زوکړه: د ۱۴۷۸ زکال د فبروري ۷ مه – مړینه: د ۱۵۳۵ زکال د جولای ۶ مه) چې په کاتولیک کلیسا کې د سنټ توماس مور په توګه ورته درناوی کېږي، انګلیسي وکیل، قاضي، ټولنیز فیلسوف، لیکوال، دولتي چارواکی او د رنسانس د دورې پیاوړی انسان پال و. نوموړی د ۱۵۲۹ زکال له اکتوبر میاشتې څخه د ۱۵۳۲ زکال تر مۍ میاشتې پورې د انګلستان لومړي وزیر و. هغه د اتوپیا په نامه کتاب لیکلي چې په ۱۵۱۶ زکال کې خپور شوی چې په هغو کې یې د آرماني جزیروي دولت سیاسي نظام تشرېح کړی. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=St. Thomas More |url=http://savior.org/saints/more.htm |access-date=2020-06-29 |website=savior.org |خونديځ نېټه=2019-12-25 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20191225213323/http://www.savior.org/saints/more.htm |url-status=dead |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20191225213323/http://www.savior.org/saints/more.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20191225213323/http://www.savior.org/saints/more.htm }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.thomasmorestudies.org/rep_canonization.html Homily at the Canonization of St. Thomas More] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304125607/http://www.thomasmorestudies.org/rep_canonization.html |date=2016-03-04 }} at The Center for Thomas More Studies at the University of Dallas, 2010, citing text &quot;Recorded in The Tablet, June 1, 1935, pp. 694–695&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite journal|last1=Glenn|first1=Garrard|title=St. Thomas More As Judge and lawyer|journal=Fordham Law Review|date=1 January 1941|volume=10|issue=2|pages=187|url=https://ir.lawnet.fordham.edu/flr/vol10/iss2/2/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Linder, Douglas O. [http://law2.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/more/morechrono.html The Trial of Sir Thomas More: A Chronology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191226034704/http://law2.umkc.edu/faculty/PROJECTS/FTRIALS/more/morechrono.html |date=2019-12-26 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191226034704/http://law2.umkc.edu/faculty/PROJECTS/FTRIALS/more/morechrono.html |date=2019-12-26 }} at University Of Missouri-Kansas City (UMKC) School Of Law&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.vatican.va/jubilee_2000/jubilevents/jub_jubilparlgov_20001026_thomas-more_en.html#BIOGRAPHY Jubilee of parliament and government members, proclamation of Saint Thomas More as patron of statesmen] vatican.va&lt;/ref&gt;

هغه تر ډېره پورې د پروتستاني اصلاحاتو پر وړاندې مخالفت وکړ او د مارتین لوتر، هالدریش زوینګلی، جان کالوین او ویلیام تیندل د الهیاتو پر وړاندې یې په لیکلي ډول خپل مخالفت څرګند کړ. هغه له کاتولیک کلیسا څخه د اتم هنري له جلاتوب سره شدید مخالفت وکړ او د انګلستان د عالي کلیسا د مشر په توګه یې د هنري د رسمیت پېژندلو او همدارنګه یې د آرګون له کاترین سره د هغه د واده له منلو ډډه وکړه. د برترۍ د لوړې کولو څخه د ډډه کولو له امله په خیانت تورن شو او اعدام شو. داسې راپور ورکړل شوی چې هغه د خپل اعدام پر مهال ویلي: «زه د پاچا ښه او د خدای لومړی بنده مړ کېږم». 

یوولسم پاپ پیوس په ۱۹۳۵ زکال کې مور شهید وباله. په ۲۰۰۰ زکال کې دویم پاپ جان پال نوموړی د دولتي چارواکو او سیاستوالو لوی شفاعت کوونکی (patron saint وباله. &lt;ref name=&quot;JP2PatronSaint&quot;&gt;[[Apostolic letter]] issued ''[[motu proprio]]'' proclaiming Saint Thomas More Patron of Statesmen and Politicians, 31 October 2000 [https://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/motu_proprio/documents/hf_jp-ii_motu-proprio_20001031_thomas-more_en.html Vatican.va]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CofEholyDays&quot;&gt;{{cite web |year=2011 |title=Holy Days |url=http://www.churchofengland.org/prayer-worship/worship/texts/the-calendar/holydays.aspx |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/2012.06.29-005446/http://www.churchofengland.org/prayer-worship/worship/texts/the-calendar/holydays.aspx |archive-date=29 June 2012 |access-date=20 April 2011 |work=Worship – The Calendar |publisher=[[Church of England]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Margaret-L-King01a&quot;&gt;{{cite book|last=King|first=Margaret L.|url=https://books.google.com/books?id=a63xAgAAQBAJ&amp;pg=PA157|title=Renaissance Humanism: An Anthology of Sources|date=2014|publisher=[[Hackett Publishing]]|isbn=978-1-62466-146-4|page=157}}&lt;/ref&gt;

== لومړنی ژوند ==
توماس مور د ۱۴۷۸ زکال د فبروري په ۷ مه د لندن ښار په میلک سټریټ کې وزېږېد. نوموړی د بریالي وکیل او وروسته قاضي جان مور او د هغې د مېرمن اګنس (کورنی نوم یې ګرونګر و) د شپږو ماشومانو دویم و. مور په سنټ انتوني ښوونځي کې زده کړې وکړې چې دغه ښوونځي وروسته د لندن تر ټولو غوره ښوونځی وګڼل شو. له ۱۴۹۰ زکال څخه تر ۱۴۹۲ زکال پورې مور د کانټربري د لوی کشیش او د انګلستان د لارډ چانسلر یا لومړي وزیر جان مورټون چپن وړونکی و. &lt;ref&gt;Jokinen, A. (13 June 2009). [http://www.luminarium.org/renlit/morebio.htm &quot;The Life of Sir Thomas More.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230601020553/https://www.luminarium.org/renlit/morebio.htm |date=2023-06-01 }} Luminarium. Retrieved 19 September 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |year=2014 |title=Sir Thomas More |url=http://www.biography.com/people/thomas-more-9414278 |access-date=30 January 2014 |work=The Biography Channel website}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=24 September 2016 |title=Thomas More: Always a Londoner |url=http://tudortimes.co.uk/people/thomas-more-always-a-londoner |access-date=1 May 2019 |website=tudortimes.co.uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rebhorn&quot;&gt;{{cite book|editor-last=Rebhorn|editor-first=Wayne A|title=Utopia|place=New York|publisher=Barnes &amp; Noble|series=Classics|year=2005|chapter=Introduction}}.&lt;/ref&gt;

مورټون په ډېرې لېوالتیا سره د «نوو زده کړو» (وروسته د «انسان پالنې» او «لندني انسان پالنې» د سکالرشېپونو په توګه وپېژندل شول) ملاتړ وکړ او ځوانانو ته یې پام ډېر و. مورټون په دې باندې په باور چې مور لوړ پوتانشیل لري هغه یې په اکسفورډ پوهنتون (سنټ مري هال او کانټربري کالج، چې دواړه اوس له منځه تللي) کې زده کړو ته نوماند کړ. &lt;ref name=&quot;Ackroyd&quot;&gt;{{cite book|last=Ackroyd|first=Peter|title=The Life of Thomas More|url=https://archive.org/details/lifeofthomasmore0000ackr|place=New York|publisher=Anchor Books|year=1999}}.&lt;/ref&gt;

مور په ۱۴۹۲ زکال کې په اکسفورډ کې خپلې زده کړې پیل کړې او کلاسلیک تحصیلات یې ترلاسه کړل. هغه د توماس لیناکر او ویلیام ګروسین تر نظر لاندې په زده کړو کولو لاتین او یوناني زده کړه. مور په اکسفورډ کې له دوه کاله زده کړې وروسته – د خپل پلار په ټینګار – اکسفورډ خوشی کړ څو د لندن د حقوقي مراکزو په یوه مرکز کې حقوقي زده کړې وکړي. مور په ۱۴۹۶ زکال کې د لینکولن حقوقي مرکز شاګرد شو؛ نوموړی تر هغه مهاله هلته پاتې شو کله چې یې په ۱۵۰۲ زکال کې د وکیلانو ډلې ته لار ومونده.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Harpsfield|first=Nicholas|title=The Life and Death of Sr Thomas More|place=London|publisher=Early English Text Society|year=1931|pages=12–3}}.&lt;/ref&gt;

== معنوي ژوند ==
له روتردام څخه د هغه د ملګري او الهیات پوه دسیدریوس اراسموس په خبره مور څو ځله په کلکه سره دا فکر وکړ څو خپل حقوقي مسلک ته شا کړي او راهب شي. له ۱۵۰۳ زکال څخه تر ۱۵۰۴ زکال پورې هغه د لندن له دیوالونو بهر د کارتوسي صومعۍ په څنګ کې ژوند وکړ او د راهبانو په روحاني چارو کې به یې برخه اخیسته. په داسې حال کې چې هغوی د ده تقوا په کلکه سره ستایله، خو بالاخره یې پرېکړه وکړه چې غیرروحاني پاتې شي، په ۱۵۰۴ زکال کې پارلماني ټاکنو ته ودرېږي او راتلونکی کال واده هم وکړي. &lt;ref&gt;{{cite book|last=Erasmus|first=Desiderius|author-link=Desiderius Erasmus|contribution=Letter to Ulrich von Hutten|editor-last=Adams|editor-first=Robert M.|title=Utopia|year=1991|url=https://archive.org/details/utopiarevisedtra00more|url-access=registration|location=New York|publisher=WW Norton &amp; Co|page=[https://archive.org/details/utopiarevisedtra00more/page/125 125]|isbn=9780393961454}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Erasmus to Ulrich von Hutten |url=http://www.thomasmorestudies.org/docs/Erasmus%20to%20Ulrich%20von%20Hutten.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160316234515/http://www.thomasmorestudies.org/docs/Erasmus%20to%20Ulrich%20von%20Hutten.pdf |archive-date=16 March 2016 |access-date=8 March 2014 |work=The Center for Thomas More Studies. Biographical Accounts: Erasmus' Letters about More |publisher=Thomasmorestudies.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Franciscan Calendar |url=http://taucrossregion.org/calendarfranciscansaints.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130505201117/http://www.taucrossregion.org/calendarfranciscansaints.htm |archive-date=5 May 2013 |work=Tau Cross Region of the Secular Franciscan Order}}&lt;/ref&gt;

== کورنی ژوند ==
مور په ۱۵۰۵ زکال کې له جین کلت سره واده وکړ. همدغه کال هغه د هغه کور یوه برخه ځانته ګرو کړه چې د اولډ بارج په نوم پېژندل کېده او د د لندن سنټ سټیفن والبروک کلیسا ته څېرمه په باکلرزبري کې یې موقعیت درلود. اته کاله وروسته هغه ټول دغه کور خپل کړ او تر هغه مهاله چې چلسي ته یې کډه وکړه په ټولیزه توګه یې نږدې ۲۰ کاله دلته ژوند وکړ. اراسموس څرګنده کړې چې مور غوښتل خپلې ځوانې مېرمنې ته د هغو زده کړو په پرتله چې وړاندې یې په کور کې کړې وې غوره تحصیلات ورکړي؛ له همدې امله یې هغه د موسیقي او ادبیاتو په برخه کې وروزله. جین په ۱۵۱۱ زکال کې مړه شوه. &lt;ref&gt;{{cite book|last1=Wood|first1=Alexander|title=Ecclesiastical Antiquities of London and Its Suburbs|url=https://archive.org/details/ecclesiasticalan00wooduoft|date=1874|publisher=[[Burns &amp; Oates]]|location=London|pages=[https://archive.org/details/ecclesiasticalan00wooduoft/page/n120 105]–6|oclc=18479600}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Reynolds|first1=Ernest E.|title=The field is won; the life and death of Saint Thomas More|date=1968|publisher=Bruce Pub. Co|location=Milwaukee|isbn=978-0-223-97628-3|page=54}}&lt;/ref&gt;

مور په ۳۰ ورځو کې «د خپلو ملګرو د لارښوونې او عرف پر خلاف» په شرایطو له برابرې یوې ښځې سره د خپلو ګڼ شمېر ملګرو په حضور کې واده وکړ. هغه د الیس میډلټون په نامه کونډه ښځه د خپلو کورنیو چارو او له ماشومانو څخه د ساتنې په موخه وټاکله. د هغوی د واده چټکتیا دومره غیرعادي وه چې وه یې شو کولای د واده د ممنوعیت له قوانینو ځان خلاص کړي؛ هغه چاره چې نوموړي د خپل غوره شهرت لرلو امله ورته په آسانۍ لاسرسی وموند. &lt;ref name=&quot;Wegemer&quot;&gt;{{cite book|title=Thomas More: A Portrait of Courage|url=https://archive.org/details/thomasmoreportra0000wege_f1k0|first=Gerard B.|last=Wegemer|year=1995|publisher=Scepter Publishing}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wagner&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=R_c_md3gMpwC|title=Encyclopedia of Tudor England|first1=John A.|last1=Wagner|first2=Susan|last2=Walters Schmid|publisher=ABC-CLIO|year=2011|isbn=978-1-59884-299-9|pages=769–770}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|editor-last=Maddison|editor-first=The Rev. Canon|title=Lincolnshire Pedigrees|publisher=Harleian Society|place=London|year=1903|page=5}}&lt;/ref&gt;

مور له خپلې دویم واده ماشومان نه لرل، خو د الیس د پخواني مېړه څخه پیدا شوې لور یې د خپلې لور په توګه را لویه کړه. له دې سربېره الیس د دوه نورو ځوانو نجونو سرپرستي هم وکړه: آن کرساکر چې بالاخره یې د هغه له زوی جان مور سره واده وکړ او مارګاریت ګېګز (وروسته کلمنټ) چې د دوی د کورنۍ یوازنۍ هغه غړې وه چې د هغه د اعدام شاهده وه (نوموړې د مور د اعدام په ۳۵ مه کالیزه کې مړه شوه او د هغې لور د مور له وراره ویلیام راستل سره واده وکړ). مور چې یو مهربانه پلار و هر هغه مهال به چې د دولتي او قانوني چارو په موخه له کوره لرې و خپلو ماشومانو ته به یې لیک لیکه او هغوی به یې هم هڅول څو ده ته لیک ولیکي. &lt;ref name=&quot;Ackroyd2&quot;&gt;{{cite book|last=Ackroyd|first=Peter|title=The Life of Thomas More|url=https://archive.org/details/lifeofthomasmore0000ackr|place=New York|publisher=Anchor Books|year=1999}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rogers&quot;&gt;{{cite book|editor-last=Rogers|editor-first=Elizabeth Frances|first=Thomas|last=More|title=Selected Letters|url=https://archive.org/details/utopia00lumbgoog|place=New Haven and London|publisher=Yale University Press|year=1961}}.&lt;/ref&gt;

مور تر ډېره په دې ټینګار درلود چې لوڼې یې هم د زوی په څېر کلاسیکې زده کړې وکړي، هغه لیدلوری چې هغه مهال په بشپړه توګه غیرعادي و. د هغه مشرې لور مارګاریت د خپلې پوهې په ځانګړې توګه په یوناني او لاتین باندې د تسلط موندلو له امله د هغه ډېر تشویق ترلاسه کاوه. مور د ۱۵۲۲ زکال په سپټمبر میاشت کې وروسته له هغې خپلې لور ته پر هغې د علمي لاسته راوړنو له امله د ویاړ کولو وویل چې هغه د خپلې لور لیکلی خط کشیش ته وښود؛ لور یې د هغه له خولې ویلي: &lt;ref name=&quot;Ackroyd3&quot;&gt;{{cite book|last=Ackroyd|first=Peter|title=The Life of Thomas More|url=https://archive.org/details/lifeofthomasmore0000ackr|place=New York|publisher=Anchor Books|year=1999}}.&lt;/ref&gt;&lt;blockquote&gt;هغه مهال چې کشیش لاسلیک ته وکتل چې د یوې ښځینه خط دی، ډېر حیران شو او په ډېری لیوالتیا یې دا لیک ولوست ... هغه وویل چې هېڅکله مې باور نه راځي چې دا دې ستاسو کار وي، مګر دا چې هغه مې باوري کړ او هغه پر ویلو پیل وکړ. هغه په تر ټولو غوره عباراتو وستایۍ ... د دغې خالصې لاتین، د هغو د سموالي، پوهې او له زده کړو سره د مینې له امله. هغه ژر جیب ته لاس کړ او یوه پرتګالي [پرتګالي د طلا سکه] یې را وویستله ... څو تاته یې ستا د ستاینې په موخه ولېږي او څرګنده کړي چې دعا یې له تا سره ده. &lt;/blockquote&gt;

== لومړنۍ سیاسي چارې ==
په ۱۵۰۴ زکال کې مور د ګریټ یارموث د استازي په توګه پارلمان ته لار ومونده او په ۱۵۱۰ زکال کې یې له لندن څخه استازولۍ ته مخه کړه. &lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Parliament |url=http://www.historyofparliamentonline.org/volume/1509-1558/member/more-thomas-i-147778-1535 |access-date=13 October 2011 |publisher=History of Parliament Trust |archive-date=30 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230630033826/http://www.historyofparliamentonline.org/volume/1509-1558/member/more-thomas-i-147778-1535 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

له ۱۵۱۰ زکال وروسته مور د لندن ښار له دوه اداره کوونکو ادارو څخه د یوې د مشر په توګه خدمت کاوه، هغه ځایګی چې پام وړ مسئولیت ور ترغاړې و او همدلته یې د یوه رښتیني او اغېزمن دولتي مامور په توګه  شهرت وموند. مور په ۱۵۱۴ زکال کې دولتي شورا ته لار ومونده او همدغه کال د پاچا د مشاورینو د ډلې مشر وټاکل شو. مور د یورک د لوی کاردینال کشیش توماس وولسي سره یوځای په کاله او بروخه کې د روم د سپېڅلي سترواک پنځم چارلز سره له یوه دیپلماتیک ماموریت وروسته عالي دولتي استازی شو او په ۱۵۲۱ زکال کې د خزانه دارۍ د مرستیال په توګه وټاکل شو. &lt;ref&gt;Magnusson (ed.) ''Chambers Biographical Dictionary'' (1990) p. 1039&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rebhorn&quot;&gt;Rebhorn, W. A. (ed.) p. xviii&lt;/ref&gt;

مور د پاچا اتم هنري د منشي او شخصي سلاکار په توګه پام وړ نفوذ وموند؛ هغه د بهرنیو دیپلماتانو هرکلی کاوه، د رسمي اسنادو مسودې یې جوړولې او د لومړي وزیر وولسي او پاچا ترمنځ یې اړیکې مخته وړلې. &lt;ref name=&quot;rebhorn2&quot;&gt;Rebhorn, W. A. (ed.) p. xviii&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>nqaz1ct6eufc7sf8a691eh50gjya7xb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سیلیکاټ منرالونه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65497</id>
    <revision>
      <id>369424</id>
      <parentid>307619</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T02:31:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18940" sha1="ex7m5wkyv2mcs8kgafb5n0d8t81l8kl" xml:space="preserve">'''سیلیکاټ''' منرالونه د [[منرال|منرالونو]] یوه ډله ده چې د [[سليکان|سیلیکون]] ، [[اکسيجن|اکسیجن]] او یو یا ډېرو [[فلز|فلزاتو]] له ترکیب څخه ترلاسه کیږي. سیلیکاټ منرالونه د [[ځمکه|ځمکې سیارې]] یو له خورا مهم او بډایه منرالونو څخه دي، او د [[د ځمکې قشر|ځمکې]] شاوخوا ۹۰٪ برخه له دې منراله جوړه شوې ده. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mineral - Silicates |url=https://www.britannica.com/science/mineral-chemical-compound/Silicates |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171025133427/https://www.britannica.com/science/mineral-chemical-compound/Silicates |archive-date=25 October 2017 |access-date=8 May 2018 |website=britannica.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;deer&quot;&gt;{{Cite book|last=Deer|first=W.A.|author2=Howie, R.A.|author3=Zussman, J.|year=1992|title=[[An introduction to the rock-forming minerals]]|publisher=Longman|location=London|edition=2nd|isbn=0-582-30094-0}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;hurlbut&quot;&gt;{{Cite book|last=Hurlbut|first=Cornelius S.|author2=Klein, Cornelis|year=1985|title=Manual of Mineralogy|edition=20th|publisher=Wiley|isbn=0-471-80580-7|url=https://archive.org/details/manualofmineralo00klei}}&lt;/ref&gt; دا منرالونه په دوه کټګوریو وېشل شوي دي: تیاره سیلیکاټ (د [[وسپنه|اوسپنې]] او [[مگنېزيوم|مګنیزیم]] لرونکي) او سپک سیلیکاټ (پرته له اوسپنې او مګنیزیم). اولیوین ، پیروکسین ، [[امپيبول|امفیبول]] ، تور میکا ، تورمالین ، تالک ، سرپینټین او [[ناسوځ مالوچ|اسبیسټوس]] د لومړۍ کټګورۍ مثالونه دي او [[کوارتز|کوارټز]] ، [[فېلډسپار|فیلډسپر]] ، سپینه میکا او کاولینایټ د دویمې کټګورۍ بیلګې دي.
[[دوتنه:Chrysocolla-201585.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cd/Chrysocolla-201585.jpg/250px-Chrysocolla-201585.jpg|بټنوک|250x250px| سليکاټو پاڼې، کریزوکل منرال]]

== عمومي جوړښت ==
د سیلیکاټ تر ټولو کوچنی ساختماني بلاک د تیتراهیدرال [[هرم|اهرام]] په شکل کې دی چې سطحې یې د مساوي مثلث څخه جوړ شوي دي.

دا د تیتراهیدرال سیلیکاټ بنسټونه یو منفي بریښنایي چارج لري او باید یو بل وګرځوي، مګر د منرالونو په کرسټال جوړښت کې، دا بنسټونه د مثبت آئنونو لکه [[الومېنيم|المونیم]] ، [[وسپنه|اوسپنې]] او [[مگنېزيوم|مګنیزیم]] په واسطه یو بل سره تړلي دي، نو د کرسټال واحد په توګه یو غیر جانبدار چارج لري. ټول .. د اډو نښلونکي ایونونه مختلف اندازې او بریښنایی چارجونه لري.

په عموم کې، تقریبا د ورته اندازې ایونونه کولی شي یو بل ځای ونیسي ([[اوسپنه]] او [[مګنیزیم]]، چې نږدې ایونیک شعاع لري، د [[سوډيوم|سوډیم]] او [[کلسيم|کلسیم]] سره، چې د منرال کرسټال جوړښت کې یو بل ځای نیسي)، دا وضعیت د مهم بدلون لامل نه کیږي. د معدني جوړښت.

== اصلي ډلې ==
په [[کانپوهنه|معدنیات]] کې، د سیلیکیټ منرالونو د رنګ او تیاره یا روښانتیا پر بنسټ د طبقه بندي کولو سربیره، دا منرالونه د دوی د کرسټال جوړښت او سیلیکیټ اینون پر بنسټ په 7 کټګوریو ویشل شوي دي: &lt;ref&gt;Deer, W.A. ; Howie, R.A. , &amp; Zussman, J. (1992). ''An introduction to the rock forming minerals'' (2nd edition ed.). London: Longman {{ISBN|0-582-30094-0}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Hurlbut, Cornelius S. ; Klein, Cornelis ||1985). ''Manual of Mineralogy'', Wiley, (20th edition ed.). {{ISBN|0-471-80580-7}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
!اصلي ډله
! کیمیاوي جوړښت
! کیمیاوي فورمول
! بېلګه
|-
| ټاپو سیلیکیټ
| جلا سیلیکون tetrahedra
| [SiO &lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; ] &lt;sup&gt;4−&lt;/sup&gt;
| زیتون ، د چونې ډبره ، زرقون
|-
| بائنری سیلیکیټ
| دوه ګونی tetrahedron
| [Si &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; O &lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt; ] &lt;sup&gt;6−&lt;/sup&gt;
| Epidote، د ملیلایټ ګروپ
|-
| سایکل سیلیکیټ
| حلقه
| [ Si &lt;sub&gt;''n''&lt;/sub&gt; O &lt;sub&gt;3 ''n''&lt;/sub&gt; ] &lt;sup&gt;2 ''n'' −&lt;/sup&gt;
| د ګوشنایټ ګروپ، د تورمالین ګروپ
|-
| واحد سلیکیټونه
| واحد زنځیر
| [ Si &lt;sub&gt;''n''&lt;/sub&gt; O &lt;sub&gt;3 ''n''&lt;/sub&gt; ] &lt;sup&gt;2 ''n'' −&lt;/sup&gt;
| د پیروکسین ګروپ
|-
| دوه زنځير سیلیکیټ
| دوه زنځير
| [Si &lt;sub&gt;4 ''n''&lt;/sub&gt; O &lt;sub&gt;11 ''n''&lt;/sub&gt; ] &lt;sup&gt;6 ''n'' −&lt;/sup&gt;
| د [[امپيبول|امفیبول]] ګروپ
|-
| شیټ سیلیکیټ
| پاڼه
| [Si &lt;sub&gt;2 ''n''&lt;/sub&gt; O &lt;sub&gt;5 ''n''&lt;/sub&gt; ] &lt;sup&gt;2 ''n'' −&lt;/sup&gt;
| مایکاس او راس
|-
| د شبکې سیلیکیټ
| 3D شبکه
| [Al &lt;sub&gt;''x''&lt;/sub&gt; Si &lt;sub&gt;''y''&lt;/sub&gt; O &lt;sub&gt;(2 ''x'' +2 ''y'' )&lt;/sub&gt; ] &lt;sup&gt;''x'' −&lt;/sup&gt;
| [[کوارتز|کوارټز]] ، [[فېلډسپار|فیلډسپارس]] ، زیولائټس
|}

== ټاپو سیلیکیټ ==
[[دوتنه:Silicate-tetrahedron-3D-balls.png|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1e/Silicate-tetrahedron-3D-balls.png/220px-Silicate-tetrahedron-3D-balls.png|بټنوک| Orthosilicate anion SiO4SiO . خړ بال د سیلیکون اتوم استازیتوب کوي، او سور بالونه د اکسیجن اتومونه دي.]]
[[دوتنه:Nesosilicates_exhibit,_Museum_of_Geology,_South_Dakota.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/26/Nesosilicates_exhibit%2C_Museum_of_Geology%2C_South_Dakota.jpg/220px-Nesosilicates_exhibit%2C_Museum_of_Geology%2C_South_Dakota.jpg|بټنوک| په سویلي ډکوټا کې د جیولوژي میوزیم کې د نیسوسیلیکیټ نمونې]]
 
'''په جزیره''' سیلیکیټونو یا '''انفرادي''' ټیټراهیدرا ( '''Nesosilicates''' ) کې &lt;sup&gt;-4&lt;/sup&gt; ټیټراهیدرا (SiO &lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; ) واحد او خپلواک دي او د فلزي آیونونو په واسطه له نورو تیتراهیدرا څخه جلا شوي. د دې سیلیکیټ عمومي فورمول &lt;sup&gt;-4&lt;/sup&gt; (SiO &lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; ) یا M &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; SiO &lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; دی. د زیتون منرالونه په دې کټګورۍ پورې اړه لري.
[[دوتنه:Kyanite-121673.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bd/Kyanite-121673.jpg/150px-Kyanite-121673.jpg|بټنوک|237x237px| کيانيټ]]
د دوی تر ټولو مهم دي:

* د فانسیت ډله
** Phenacite - Be &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; SiO &lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
** ویلیمیټ - Zn &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; SiO &lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
* د زیتون ډله
* ګارنټ ګروپ
** Pyrope - Mg &lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; Al &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; (SiO &lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; ) &lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
** المانډین - Fe &lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; Al &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; (SiO &lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; ) &lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
** Spasartite - Mn &lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; Al &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; (SiO &lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; ) &lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
** Grossolar - Ca &lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; Al &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; (SiO &lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; ) &lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
** اندراډیټ - Ca &lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; Fe &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; (SiO &lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; ) &lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
** Euvarovite - Ca &lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; Cr &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; (SiO &lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; ) &lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
** هایډروګروسولر
* د زرکان ډله
** Zircon - ZrSiO &lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
** Thorite - (Th,U)SiO &lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
* Al &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; SiO &lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt; المونیم سیلیکیټ ګروپ یا میټامورفیک سیلیکیټ
** Andalosite - Al &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; SiO &lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
** Kyanite - Al &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; SiO &lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
** Sillimanite - Al &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; SiO &lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
** Dumortirite - Al &lt;sub&gt;6.5-7&lt;/sub&gt; BO &lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; (SiO &lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; ) &lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; (O,OH) &lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
** [[توپاز|Topaz]] - Al &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; SiO &lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; (F,OH) &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
** سټورولایټ - Fe &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; Al &lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt; (SiO &lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; ) &lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; (O,OH) &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
* د همیت ډله
** Norbergite - Mg &lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; (SiO &lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; ) (F,OH) &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
** Chondrodite - Mg &lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt; (SiO &lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; ) (F,OH) &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
** Humite - Mg &lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt; (SiO &lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; ) (F,OH) &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
** Clinohomite - Mg &lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt; (SiO &lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; ) (F,OH) &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
* داتولیت
* ټایټینیټ
* کلوریټیوډ

== بائنری سیلیکاټ ==
[[دوتنه:Silicate-double-tetrahedra-3D-balls.png|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b3/Silicate-double-tetrahedra-3D-balls.png/220px-Silicate-double-tetrahedra-3D-balls.png|بټنوک| Pyrosilicate anion Si Si او 6-&lt;nowiki&gt;&lt;/br&gt;&lt;/nowiki&gt; Si .]]
[[دوتنه:Sorosilicates_exhibit,_Museum_of_Geology,_South_Dakota.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f5/Sorosilicates_exhibit%2C_Museum_of_Geology%2C_South_Dakota.jpg/220px-Sorosilicates_exhibit%2C_Museum_of_Geology%2C_South_Dakota.jpg|بټنوک| په سویلي ډکوټا کې د جیولوژي میوزیم کې د سوروسیلیکټ نندارتون]]
Binary '''silicates''' یا '''Double tetrahedrons''' ( '''sorosilicates''' )، د سلیکټونو په دې کټګورۍ کې، tetrahedrons یو له بل سره د 2 څخه تر 2 پورې تړل شوي دي. بائنری سیلیکیټ 6 وړیا والینسونه لري، کوم چې د فلزي ایونونو لخوا اخیستل کیږي؛ د دوی اډې د &lt;sup&gt;-6&lt;/sup&gt; (Si &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; O &lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt; ) په شکل کې دي او په دوی کې د سیلیکون او اکسیجن تناسب له 2 څخه تر 7 پورې دی. د دې ډلې د منرالونو په منځ کې، لاندې یادونه کیدی شي:

* هميمورفيټ
* لاوسونيټ
* د اپیډوټ ګروپ (په دواړو &lt;sup&gt;−4&lt;/sup&gt; (SiO &lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; ) او &lt;sup&gt;−6&lt;/sup&gt; (Si &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; O &lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt; ) ګروپونه شامل دي)
* وېزوويانېټ

== سایکل سیلیکیټ ==
په '''سایکلوسیلیکیټس کې، د دوی ټیتراهایډرونونه''' '''د''' دوو کونجونو په واسطه یو له بل سره تړلي دي او د دوی ترمنځ تړل شوي زنځیرونه جوړوي چې د حلقو په څیر ښکاري. په دې ګروپ کې د سیلیکون او اکسیجن تناسب له 1 څخه تر 3 پورې دی، د سایکلیک سیلیکون فارمول د 3 غړو (سلیکون) په شکل کې دی &lt;sup&gt;-6&lt;/sup&gt; (Si &lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; O &lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt; )، د 4 غړو سره &lt;sup&gt;-8&lt;/sup&gt; په شکل کې دی. Si &lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; O &lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; ) او په شکل کې د 6 غړو سره شکل &lt;sup&gt;−12&lt;/sup&gt; (Si &lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt; O &lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt; ) دی، په بل عبارت، د دې ګروپ عمومي فورمول په لاندې ډول دی:{{Ltr}}
::::::::(Si&lt;sub&gt;x&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;۳x&lt;/sub&gt;)&lt;sup&gt;۲x-&lt;/sup&gt;
{{پایان چپ‌چین}}سایکل سیلیکیټونه دي:

* ۳ غړي:
** BaTi ( &lt;sub&gt;Si3O9&lt;/sub&gt; &lt;sub&gt;)&lt;/sub&gt;
* ۴ غړي:
** اکسینیټ - (Ca,Fe,Mn) &lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; Al &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; (BO &lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; ) (Si &lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; O &lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; ) (OH)
* ۶ غړي:
** Goshnite / [[زمرد|Emerald]] - Be &lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; Al &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; ( Si &lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt; O &lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt; )
** Cordierite - (Mg, Fe) &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; Al &lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; ( Si &lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt; AlO &lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt; )
** تورمالین - (Na,Ca)(Al,Li,Mg) &lt;sub&gt;3-&lt;/sub&gt; (Al,Fe,Mn) &lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt; (Si &lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt; O &lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt; ) (BO &lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; ) &lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; (OH) &lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;

== زنځيري سلیکیټونه ==
په '''زنځیرونو''' کې ( '''Inosilicates''' )، tetrahedrons د خلاص زنځیرونو یا ربنونو په شکل کې موقعیت لري، په کوم کې چې tetrahedron د دوه کونجونو په واسطه مخکې او وروسته د تیتراهیدرا سره تړاو لري. د دوی عمومي فورمول د SiO &lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; په شکل کې د 1 څخه تر 3 پورې تناسب لري، او که دا سلسله دوه چنده (ډبل) وي، نو دا به د 4 څخه تر 11 تناسب سره د Si &lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; O &lt;sub&gt;11&lt;/sub&gt; په بڼه وي.

زنځیر سیلیکیټونه په دوه فرعي څانګو ویشل شوي ، ''ساده زنځیر'' ''سیلیکیټ او دوه ځله سلیکیټونه'' .

=== ساده سلیکیټونه ===
په ساده سلیکیټونو کې، تیتراهیدرا د ساده زنځیرونو په توګه تنظیم شوي. د دې ډلې اصلي مثال پېروکسين او پېروکسينډونه دي:

==== د پیروکسین کورنۍ ====

* Enstatite - Orthoferrosilicate لړۍ:
** enstatite
** فیروسلایټ
* کبوتر
* Diopsite - hedenbergite لړۍ
** Diopside - CaMgSi &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; O &lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;
** Hedenbergite
** Augite - (Ca, Na) (Mg, Fe, Al) (Si, Al) &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; O &lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;
* د سوډیم پیروکسین لړۍ:
** د ګولنج ډبره (جادیت) - NaAlSi &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; O &lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;
** Eogyrine (Akemite) - NaFe &lt;sup&gt;3+&lt;/sup&gt; Si &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; O &lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;
* سپوډومین - LiAlSi &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; او &lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;

==== د پېروکسونيډ کورنۍ ====

** ولاستونيټ - CaSiO &lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
** رودونيت - MnSiO &lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
** پېکټوليت - NaCa &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; (Si &lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; O &lt;sub&gt;8&lt;/sub&gt; ) (OH)

دوه زنځيره سيليکاټ پدې مانا ده چې په دې منرالونو کې د تیتراهیدرا دوه تارونه د ډبل زنځیر په شکل کې موقعیت لري او د اکسیجن پلونو په واسطه یو له بل سره وصل دي. د دې ډلې اصلي بیلګه امفیبولونه دي.

==== د امفیبول کورنۍ ====

* انټوفیلیتس
* د کوم لړۍ
** کمنګټونایټ
** ګرونیرت
* د ترمولیت لړۍ
** ترمولیټ
** اکټينولېټ
* هورنبلېنډ
* د سوډیم امفیبول ګروپ
** ګلوکوفین
** ریبکیټ
** اورفودسونایټ

== پاڼيز سیلیکیټ ==
'''د پاڼيز سیلیکیټ''' ( '''فایلوسیلیکیټس''' ) په دې منرال کې د تیتراهیدرا اجزا په ورته سطحه د شیټونو په شکل کې دي او هر تیتراهیدرا د درې کونجونو په واسطه د نږدې تیتراهیدرا سره وصل دی. د هغې عمومي فورمول (Si &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; O &lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt; ) یا د 2 څخه تر 5 پورې تناسب دی.

د ټولو شیټ سیلیکیټ کرسټالونه پراخه لیدل کیږي او ټول یې فاصله لري. دوی معمولا نرم وي او تقریبا روښانه او ضعیف ځانګړي وزن لري. دوی یو بې ثباته [[کیمیاوي مرکب|کیمیاوي جوړښت لري]] او معمولا د یو بل لپاره د کیشنونو بدیل په دوی کې یوه عامه پدیده ده.

=== د سرپټین کورنۍ ===
سرپینټاین هایدروس شیټ سیلیکیټونه دي چې د میګنیشیم منرالونو څخه جوړ شوي دي. کله کله اوسپنه (Fe) په دوی کې د Mg ځای نیسي. دا منرالونه پولیمورفیزم جوړوي، چې تر ټولو مهم یې انټيګوریټ او کریسوټائل دي. ځینې وختونه په دې منرالونو کې Fe ion د Mg ion د برخې لپاره ځای پرځای کیږي. د سرپینټینونو او کلورایټ ترمنځ توپیر دا دی چې المونیم ال د سرپینټینونو په ترکیب کې برخه نه اخلي. ګریسوټائل یو له منرالونو څخه دی چې اسبیسټوس یا غرنۍ پنبه کیږي. دواړه منرالونه په مونوکلینیک جوړښت کې کرسټال کوي. مګر د انټيګورائٹ کرسټال جوړښت د مسدس په څیر دی، او په کریسوټائل کې دا د رومبس په څیر دی.

د شیټ سیلیکیټ پورته درې مثالونه دي:

* انټیګوریټ
* کریسوټائل
* لېزاردېټ

=== د خټو(رس) معدنی کورنۍ ===
[[دوتنه:Kaoliniit.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1e/Kaoliniit.jpg/250px-Kaoliniit.jpg|بټنوک|250x250px| کاولينيټ]]

* هیلویسټ
* ایلیټ
* کاولينيټ
* مونټ مورينيټ
* ورمیکولیټ
* خبرې
* پالیګورسکیټ
* پیروفیلیټ

=== د میکا کورنۍ ===

* بایوټایټ
* موسکويټ
* پولوګوپيټ
* ليپودوليټ
* مارګوریټ
* ګلوکونایټ

=== د کلورایټ کورنۍ ===

* کلورایټ

== د شبکې سیلیکیټ ==
په دې منرالونو کې سکفولډ '''سیلیکېټونه''' یا '''د شبکې''' '''سیلیکېټونه''' (Tectosilicates)، tetrahedra (SiO &lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; ) د هر tetrahedron پواسطه د نږدې تیتراهیدرا سره وصل دي. د پایلې په توګه، دوی درې اړخیزه ودانۍ لري. ځینې تیتراهیدرونونه یو له بل سره په دریو ځایي توسیعونو کې وصل دي؛ له همدې امله، د اکسیجن هر اتوم په دوه نږدې tetrahedra پورې اړه لري. د دې ډلې مهم منرالونه لاندې لیکل شوي.

=== د [[سليكان ډای اکسايډ|سيليس]] کورنۍ ===
[[دوتنه:Quartz_a_rutile.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6c/Quartz_a_rutile.jpg/250px-Quartz_a_rutile.jpg|بټنوک|269x269px| [[کوارتز|کوارټز]]]]

* [[کوارتز|کوارټز]]
* ټیری ډیمیټ
* کریسټوبلایټ
* هیلیټ

=== د فیلډسپار کورنۍ ===

* الکالي فېلډ سپار
** پوټاشیم فیلډسپارس
*** مایکروکلین
*** ساندین
*** اورتوکلیز
** انورتوکلاز

=== د پلاجيوکلاز کورنۍ ===

* البیت
* اولیګوکلیز
* انډیسین
* لیبراډورایټ
* بټونایټ
* انورتيت

=== د پېلډسپاتوييد کورنۍ ===

* نوزان
* کانکریټ
* لوسایټ
* نیفلین
* سوډالایټ
** هاونین
* لازوريت

=== د زیولیت کورنۍ ===

* نیټرولایټ
* ستا ځواني
* هالینډیټ
* سټیلبیټ

=== سکاپولیټ کورنۍ ===

* ماریالیټ
* ميونيټ

== سرچینې ==

* [https://web.archive.org/web/20150712201415/http://gsi.ir/Science/Lang_fa/Page_01-03/GroupId_01-03/WebsiteId_4/.html د هیواد د جیولوجی او منرالونو اکتشاف د سازمان مجازی ډیټابیس]
* انګلیسي ویکیپیډیا
&lt;references /&gt;
[[وېشنيزه:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>ex7m5wkyv2mcs8kgafb5n0d8t81l8kl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هاوارد هیوز</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65500</id>
    <revision>
      <id>369447</id>
      <parentid>369301</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T03:55:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16652" sha1="sxi19a2ih12e935lixkuir0rc50jfmw" xml:space="preserve">{{Infobox person}}هاوارد رابرد هیوز کشر (د ۱۹۰۵ کال د ډسمبر له ۲۴ – د ۱۹۷۶ کال د اپریل تر ۵) یو امریکایی لوی شتمن سوداګر، ریکارډ جوړونکی پیلوټ، انجینر، فلم جوړونکی، او انسان دوست و، چې د خپل ژوند په اوږدو کې یې د یو دېر با نفوذه او بډایه کس په توګه شهرت درلود. نوموړي لومړی د فلم جوړونکي په توګه، او بیا د هوايي چلند صنعت کې د برلاسې څېرې په توګه نامتو شو. وروسته په ژوند کې، نوموړی د خپل عجیب چلند او د ژوندانه د ځانګړې بڼې له امله شهرت ترلاسه کړ – چې دا عجیب چلند یوڅه د هغه د خرابېدونکې جبري وسواس د ختلال (OCD)، د الوتکې د مرګونې پېښې څخه اوږد درد، او زیاتېدونکې کوڼوالي له امله رامنځ ته شو. &lt;ref&gt;{{cite web |date=July 20, 2011 |title=Howard R. Hughes |url=https://www.unlv.edu/engineering/hughes |access-date=July 18, 2018 |work=UNLV Howard R. Hughes College of Engineering}}&lt;/ref&gt;

د فلم د شتمن په توګه، هیوز د ۱۹۲۰ لسیزې په وروستیو کې په هالیوډ کې هغه وخت شهرت ترلاسه کړ، چې هغه د لوی مصرف او زیاتره جنجالي فلمونه لکه شورماشو (۱۹۲۸)، د دوزخ پریښتې (۱۹۳۰)او داغ مخ (۱۹۳۲)، تولید کړل. وروسته په ۱۹۴۸ کال کې نوموړي د کېت-البي-اورفیو انځورونو (RKO Pictures) د فلم سټوډیو واخیسته، چې په هغه وخت کې د هالیوډ د زرینې دورې د پنځو لویو سټوډیوګانو څخه وه، خو د دې تولیدي شرکت د هغه تر کنټرول لاندې له ستونزو سره مخ شوه او په پایله کې کې یې په ۱۹۵۷ کال فعالیت بند کړ. &lt;ref&gt;{{cite web |title=The Racket (1928) |url=http://www.tcm.com/this-month/article/85281%7C0/The-Racket.html |access-date=August 14, 2017 |website=Turner Classic Movies |archive-date=October 1, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191001221522/http://www.tcm.com/this-month/article/85281%7C0/The-Racket.html |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Hell's Angels |url=http://www.tcm.com/this-month/article/78352%7C0/Hell-s-Angels.html |access-date=August 14, 2017 |website=Turner Classic Movies |archive-date=January 12, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112090823/http://www.tcm.com/this-month/article/78352%7C0/Hell-s-Angels.html |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

الوتنې او فضایي سفر سره د خپلې لېوالتیا له امله، نوموړي په ۱۹۳۲ کال کې د هیوز د الوتکو شرکت تاسیس کړ، چې لوی شمېر انجینران، ډیزاینران، او دفاعي قراردادیان یې وګومارل. هغه د ۱۹۳۰ لیسیزې پاتې برخه او د ۱۹۴۰ لسیزې زیاته برخه د نړۍ د هوایې سرعت په زیاتره ریکارډونه تېر کړل. هغه د هیوز اچ-۱ مسابقه کوونکي (Hughes H-1 Racer) (۱۹۳۵ کال) او اچ-۴ هرکلیز (د پاک کارغه، ۱۹۴۷) جوړ کړل، چې دوهمه یې د هغه وخت راهیسې تر ۲۰۱۹ کال پورې په تاریخ کې د لویو وزرونو پر درلودلو ترټولو لویه الوتونکې کښتۍ وه. هغه د Trans World Airlines و پېرود او پراخ یې کړ او وروسته یې Air West واخیست او هغه ته یې د  Hughes Airwest نوم ورکړ. هیوز په دوه ځله (په ۱۹۳۶ او ۱۹۳۸ کلونو کې) د هارمون جایزه، همدارنګه د کولیر جایزه (۱۹۳۸ کال) او د کانګریس د سرو زرو مډال (۱۹۳۹ کال) یې د ۱۹۳۰ کلونو په اوږدو کې د هوایی چلند په برخه کې د هغه د لاسته راوړنو لپاره ترلاسې کړې. په ۱۹۷۳ کال کې د ملي هوایي چلند د شهرت په سالون کې شامل شو او د پرواز مجلې په ۲۰۱۳ کال کې نوموړی د هوایی چلند د ۵۱ اتلانو په نوملړ کې راوست شو چې ۲۵ ځای یې ترلاسه کړی و.  &lt;ref name=&quot;Rumerman&quot;&gt;Rumerman, Judy. [http://www.centennialofflight.net/essay/Aerospace/Hughes/Aero44.htm &quot;Hughes Aircraft.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170607012944/http://www.centennialofflight.net/essay/Aerospace/Hughes/Aero44.htm |date=2017-06-07 }} ''centennialofflight.net'', 2003. Retrieved: August 5, 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Noah&quot;&gt;{{cite book|last1=Dietrich|first1=Noah|last2=Thomas|first2=Bob|title=Howard, The Amazing Mr. Hughes|url=https://archive.org/details/howardamazingmrh00diet|date=1972|publisher=Fawcett Publications, Inc.|location=Greenwich|pages=[https://archive.org/details/howardamazingmrh00diet/page/34 34], 69}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.flyingmag.com/photo-gallery/photos/51-heroes-aviation?pnid=41829 &quot;51 Heroes of Aviation.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170702120522/http://www.flyingmag.com/photo-gallery/photos/51-heroes-aviation?pnid=41829 |date=2017-07-02 }} ''Flying'' Magazine. Retrieved: December 27, 2014.&lt;/ref&gt;

هغه د ژوند د وروستیو کلونو کې خپله مالي سترواکي پراخه کړه او په لاس ویګاس کې زیاتره لوی کاروبارونه، لکه املاک، هوټلونه، قمارخانې، او د رسنۍ، لاس ته راوړل. نوموړی چې په هغه وخت کې د نیوادا ایالت له خورا ځواکمنو څېرو څخه ګڼل کېده، د یو نړیوال ښار حیثیت ته ویګاس په بدلون کې په پراخه کچه کرېدیت ترلاسه کوي. د کلونو ذهني او فزیکي زوال وروسته، هیوز په ۱۹۷۶ کال کې د پښتورګو د درېدو له امله مړ شو. د هغه میراث د هاورډ هیوز د طبي انسټیټیوټ او هاوارد هیوز کارپوریشن پر مټو ساتل کېږي. &lt;ref&gt;{{cite web |title=Howard Hughes, Our Company, History |url=http://www.howardhughes.com/our-company |access-date=November 6, 2017 |work=Howard Hughes Company Website |archive-date=October 29, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171029003444/http://www.howardhughes.com/our-company |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== لومړی ژوند ==
کشر هاوارد رابرد هیوز د ایلین سټون ګانو (۱۸۸۳ – ۱۹۲۲) او مشر هاورډ آر هیوز (۱۸۶۹ – ۱۹۲۴) زوی و، چې د میسوري یو بریالی اختراع کونکی او سوداګر و. هغه انګلیسي، ویلزي او یو څه فرانسوي هوګینوټ نسب درلود او د جان ګانو (۱۷۲۷ – ۱۸۰۴) له اولادې څه دی، چې یو کشیش و او ویل کېږي چې جورج واشنګټن ته یې د تعمید غسل ورکړی. پلار يې په ۱۹۰۹ کال کې د دوه مخروطي څرخنده برمې اختراح ثبت کړه، چې په مخکینیو له لاس رسي بهر سیمو کې یې د نفتو د استخراج لپاره برمه کول ممکن کړل. مشر هیوز د اختراع د سوداګریز کولو لپاره هوښیاره او ګټور پریکړه وکړه چې د برمې د پلور پر ځای یې هغه په اجاره ورکوله، چې نورې زیاتې برمې یې اختراع کړې او په ۱۹۰۹ کال کې یې د هیوز د وسایلو شرکت تاسیس کړ. د هیوز تره، رپرت هیوز مشهور ناول لیکونکی، ننداره لیکونکی او د فلم ډایرکټر و. &lt;ref&gt;Barlett and Steele 2004, p. 15.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Barlett, Donald L. and Steele, James B. ''Howard Hughes: His Life and Madness'' Norton, 2011, page 29.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=American National Biography Online: Hughes, Howard |url=http://www.anb.org/articles/10/10-01809.html |access-date=August 15, 2017 |website=www.anb.org}}&lt;/ref&gt;

د ۱۹۴۱ کال د هوګز د زیږون اقرار نامه چې د هغه د تره انیټ ګانو لومیس او اسټیل بوټن شارپ له خوا لاسلیک شوی، ښیي چې هغه د ۱۹۰۵ کال د ډسمبر په ۲۴ نېټه د تکزاس په هاریس ولسوالۍ کې زیږېدلی. خو د هغه د تعمید سند د ۱۹۰۶ کال د اکتوبر په ۷ نېټه د آیوا په کیوک کې د سېنت جانز ایپیسکوپل کلیسا کې ثتب شوی، د هغه د زیږون نیټه د ۱۹۰۵ کال د سپټمبر ۲۴ ښیي چې د زیږون جای ته یې اشاره نه ده کړې.  

هیوز په ځوانۍ کې د ساینس او ​​ټیکنالوژۍ سره لېوالتیا وښودله. په ځانګړې توګه، هغه په انجینرۍ کې غوره استعداد درلود او په ۱۱ کلنۍ کې یې د هوسټن لومړی &quot;بې سیم&quot; راډیو ټرانسمیټر جوړ کړ. هغه په ​​هوسټن کې د لومړي جواز لرونکي آماتور-راډیو مالک شو، چې د W5CY رادیویي نښان (اصل کې 5CY) یې درلود. په ۱۲کلنۍ کې، هیوز انځو په سیمه ییزه ورځپاڼه کې خپور شو چې په هوسټن کې د لومړي هلک و چې یو &quot;موتور لرونکی&quot; بایسکل یې درلود. هغه دا د خپل پلار د بخار انجن له پرزو څخه جوړ کړی و. هغه یو متفاوت زده کونکی و، چې د ریاضیاتو، الوتنې او میخانیک سره یې مینه درلوده. نوموړي د الوتنې لومړی درس په ۱۴ کلنۍ کې واخیست او په ۱۹۲۱ کال کې یې په ماساچوسټس کې د فیسنډن په ښوونځي کې شامل شو. &lt;ref name=&quot;encarta&quot;&gt;[http://encarta.msn.com/encyclopedia_761553204/Howard_Hughes.html &quot;Howard Hughes.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090210062837/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761553204/Howard_Hughes.html |date=2009-02-10 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060103075357/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761553204/howard_hughes.html|date=January 3, 2006}} ''MSN Encarta online,'' October 21, 2009. Retrieved: January 5, 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Original Famous Hams and ex-Hams List |url=http://users.tellurian.com/gjurrens/famous_hams.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140519025753/http://users.tellurian.com/gjurrens/famous_hams.html |archive-date=May 19, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cof.net&quot;&gt;[http://www.century-of-flight.net/Aviation%20history/pathfinders/Howard%20Hughes.htm &quot;Howard Hughes.&quot;] ''U.S. Centennial of Flight Commission,'' 2003. Retrieved: January 5, 2008.&lt;/ref&gt;

هیوز د تاچر په ښوونځي کې د لنډې مودې وروسته، په کالټیک کې د ریاضی او د هوایي چلند د انجینرۍ په کورسونو کې ګډون وکړ. د هوستون په ۳۹۲۱ یواکم بلوید کې د سرو خښتو هغه کور چې نوموړي په تڼکیتوب کې په ژوند کاوه، اوس هم پرځای دی، او اوس د سینټ توماس پوهنتون په چاپېریال کې د هیوز کور په نوم یادېږي. &lt;ref&gt;{{cite news|title=The Mail Goes Through But Flavor Is Gone|date=March 8, 1972|last=Beeney|first=Bill|work=The Democrat Chronicle|location=Rochester, New York|page=31|quote=Our facility residence is in the 4000 block on Yoakum Blvd. The building next to it at 3900 is the Modern Language Department, It is the former Howard Hughes home. We paid $82,000 cash for it about 10 years ago.|publisher=[[Ancestry.com#Newspapers.com|Newspapers.com]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=1952 Purchase of Hughes House |url=http://alumni.stthom.edu/s/1733/alumni/index.aspx?sid=1733&amp;gid=2&amp;pgid=252&amp;cid=1526&amp;ecid=1526&amp;ciid=1697&amp;crid=0 |access-date=April 21, 2018 |publisher=alumni.stthom.edu }}{{Dead link|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

مور یې، ایلین د ۱۹۲۲ کال په مارچ کې د ایکتوپیک (غیر نارمل) باردارۍ د ستونزو له امله مړه شوه. مشر هاورډ هیوز په ۱۹۲۴ کال کې د زړه د حملې له امله مړ شو. ظاهراً د دوی مړینې هیوز وهڅو چې د ۱۹۲۹ کال کې د ۱۹ کلنۍ په خپل وصیت کې د طبي څیړنو د لابراتوار ودانول شامل کړي. د مشر هیوز وصیت د ایلین له مړینې ورسته نه و اپدېټ شوی، او هیوز د کورنۍ ۷۵٪ شتمني په میراث کې ترلاسه کړه. د د ۱۹مې کلیزې په ورځ، هیوز خپلواک کوچنی اعلان شو، چې هغه ته یې توان ورکړ چې د خپل ژوند بشپړ کنټرول ترلاسه کړي.  &lt;ref&gt;[http://history1900s.about.com/od/peoplewhomadeanimpact/p/howardhughes.htm &quot;Howard Hughes.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060823115531/http://history1900s.about.com/od/peoplewhomadeanimpact/p/howardhughes.htm |date=2006-08-23 }} ''about.com''. Retrieved: January 5, 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.golfonline.com/golfonline/features/features/article/0,17742,1013633-2,00.html &quot;Golf's Bizarre Billionaire.&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071014014020/http://www.golfonline.com/golfonline/features/features/article/0,17742,1013633-2,00.html|date=October 14, 2007}} ''golfonline.com''. Retrieved: September 4, 2007.&lt;/ref&gt;

په ځوانۍ کې ه، هیوز یو تکړه او لېواله ګولف لوبغاړی شو. هغه اکثراً د لمړۍ کچې د شارتونو نمرې اخیستي او په ۲۰ کلنۍ کې یې د مقابل لوري پر وړاندې د دوه-پر-دری امتیازنو سره لوبه کوله، او د یو وخت لپاره یې د مسلکي ګلف لپاره هوډ درلود. هغه په مکرر ډول د غوره لوبغاړو ، لکه جین سرازین، سره ګلف لوبو. هیوز ډېر لږ رقابتي لوبه کوله او په تدریجي ډول یې د نورو لېوالتیا وو لپاره له سپورت نه لاس واخیست. هیوز هره ماسپښین د لاس انجلس په کورسونو کې، لکه په لیکسایډ ګلف کلب، ولشیر کنټري کلب، یا بیل ایر کنټري کلب کې، د ګلف لوبه کوله. د هغه ملګري جورج وان ایلم یا اوزي کارلټن وو. کله چې هیوز د ۱۹۲۰ کلونو په وروستیو کې ځان ټپي کړ، د هغه ګلف لوبې لږ شوې، او د F-11 له غورځیدو وروسته یې د لوبې توان له لاسه ورکړ. &lt;ref&gt;Barkow 1986, p. 13.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Noah2&quot;&gt;{{cite book|last1=Dietrich|first1=Noah|last2=Thomas|first2=Bob|title=Howard, The Amazing Mr. Hughes|url=https://archive.org/details/howardamazingmrh00diet|date=1972|publisher=Fawcett Publications, Inc.|location=Greenwich|pages=[https://archive.org/details/howardamazingmrh00diet/page/34 34], 69}}&lt;/ref&gt;

هیوز د خپل پلار له مړینې لږ وروسته یې د رایس پوهنتون پرېښود. نوموړي د ۱۹۲۵ کال د جون په ۱ نېټه د ایلا بوټس رایس سره واده وکړ. نوموړې د د هوستون د ډیویډ رایس او مارتا لاسن بوټس لور، او د ویلیم مارش رایس، چې د رایس پوهنتون یې به نوم دی، د خور لمسۍ وه. دوی لاس انجلس ته لاړ، چې هلته نوموړي هیله درلوده چې د فلم جوړونکي په توګه د ځان لپاره شهرت ترلاسه کړي.  

دوی د امبسېډور هوټل ته لاړل، او هیوز د واکو (Waco) د الوتنې زده کړه پیل کړه، چې په ورته وخت کې یې د سوېل هوګان (''Swell Hogan'') په نوم خپل لومړی متحرک انځورونه تولید کړل. &lt;ref name=&quot;Noah3&quot;&gt;{{cite book|last1=Dietrich|first1=Noah|last2=Thomas|first2=Bob|title=Howard, The Amazing Mr. Hughes|url=https://archive.org/details/howardamazingmrh00diet|date=1972|publisher=Fawcett Publications, Inc.|location=Greenwich|pages=[https://archive.org/details/howardamazingmrh00diet/page/34 34], 69}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>sxi19a2ih12e935lixkuir0rc50jfmw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د میلګرام تجربه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65557</id>
    <revision>
      <id>369408</id>
      <parentid>367240</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T00:47:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 7 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20208" sha1="deswn8neqlcq6m7ljea3y2jn3dp6hl7" xml:space="preserve">د میلګرام تجربه یا تجربې له واکمنو کسانو څخه د اطاعت اړوند د ټولنیزې ارواه پوهنې په برخه کې د تجاربو هغه ټولګې ته ویل کېږي چې د ییل پوهنتون د ارواه پوه سټنلي میلګرام له خوا ترسره شوې. نوموړي په دغه څېړنه کې په ګډون کوونکو نارینه و باندې چې عمر یې له ۲۰ څخه تر ۵۰ کلونو پورې و او بېلابېل ډوله شخصیت او دندې یې لرلې د هغوی له شخصي وجدان سره په ټکر داسې چارې ترسره کړې چې د یو مرجع ځایګي څخه یې ورته امر کېده او دوی یې باید اطاعت کړی وای. ګډون کوونکي په پایله کې دې باور ته ورسېدل چې دغه چارې له یوې بلې نا اړوندې تجربې سره مرسته کوي چې په هغه کې باید «زده کوونکي/اخیستونکي» ته برېښنايي شاک ورکړل شي. دغه دروغي برېښنايي شاکونه په تدریجي بڼه داسې سطحې ته ورسېدل چې که چېرې واقعي وای وژونکي به وو. &lt;ref name=&quot;blass&quot;&gt;{{cite journal|last=Blass|first=Thomas|title=The Milgram paradigm after 35 years: Some things we now know about obedience to authority|journal=Journal of Applied Social Psychology|volume=29|issue=5|pages=955–978|year=1999|doi=10.1111/j.1559-1816.1999.tb00134.x}} [http://neuron4.psych.ubc.ca/~schaller/Psyc591Readings/Blass1999.pdf as PDF] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120331122626/http://neuron4.psych.ubc.ca/~schaller/Psyc591Readings/Blass1999.pdf|date=March 31, 2012}}&lt;/ref&gt;

دغه ازمایښت په غیرمنتظره توګه وښووله چې په لوی نسبت کسان ورته له شوو لارښوونو څخه پیروي کوي له دې سره چې که د هغوی په زړه هم برابر نه وي. میلګرام د لومړي ځل لپاره د خپلې دغې څېړنې اړوند مقاله په ۱۹۶۳ زکال کې د غیرطبیعي او ټولنیزې اراوه پوهنې په ژورنال کې خپره کړه؛ نوموړي په ۱۹۷۴ زکال کې خپلې دغه موندنې له لا زیاتو توضیحاتو سره په خپل کتاب، له اقتدار څخه اطاعت: یو تجربوي لیدلوری (Obedience to Authority: An Experimental View)، کې خپرې کړې. &lt;ref&gt;{{cite book|last=Milgram|first=Stanley|title=Obedience to Authority; An Experimental View|publisher=Harpercollins|year=1974|isbn=978-0-06-131983-9|url=https://archive.org/details/obedien_mil_1974_00_3145|url-access=registration}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ObedStudy&quot;&gt;{{cite journal|last=Milgram|first=Stanley|year=1963|title=Behavioral Study of Obedience|journal=Journal of Abnormal and Social Psychology|volume=67|issue=4|pages=371–8|pmid=14049516|url=http://content.apa.org/journals/abn/67/4/371|doi=10.1037/h0040525|citeseerx=10.1.1.599.92}} [http://library.nhsggc.org.uk/mediaAssets/Mental%20Health%20Partnership/Peper%202%2027th%20Nov%20Milgram_Study%20KT.pdf as PDF.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150404094832/http://academic.evergreen.edu/curricular/social_dilemmas/fall/Readings/Week_06/milgram.pdf |date=2015-04-04 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150404094832/http://academic.evergreen.edu/curricular/social_dilemmas/fall/Readings/Week_06/milgram.pdf|date=April 4, 2015}}&lt;/ref&gt;

دغه تجربې د ۱۹۶۱ زکال په اګست میاشت کې (د دغو تجربو لپاره د مالي امکاناتو د وړاندیز له منل کېدو وروسته) د ییل پوهنتون د لینسلي- چېټېنډین هال په تکوۍ کې، په اورشلیم کې نازي جرمني ته د اړوند جنګي مجرم اډولف آیشمن له محاکمې درې میاشتې وروسته پیل شوې. میلګرام په خپله اروايي څېړنه کې د عام وژنې اروايي برخه وڅېړله او دغه عامې پوښتنې ته: «آیا کېدای شي آیشمن او د هغه میلیونونو همکارانو په هلوکاسټ کې یوازې له اوامرو اطاعت کړی وي؟ ایا کولای شو دوی ټول په جرم کې شریک وبولو؟» ځواب پیدا کړ. دغه تجارب د نړۍ په ګوټ ګوټ کې څو ځله تکرار شوې چې ټولو نږدې یوشان پایلې لرلې دي. &lt;ref&gt;[[Thomas Blass]], ''The Man Who Shocked the World: The Life and Legacy of Stanley Milgram'' (Basic Books, 2009) p. 75&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Zimbardo |first1=Philip |title=When Good People Do Evil |url=http://archives.yalealumnimagazine.com/issues/2007_01/milgram.html |access-date=April 24, 2015 |website=Yale Alumni Magazine |publisher=Yale Alumni Publications, Inc. |archive-date=May 2, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150502132839/http://archives.yalealumnimagazine.com/issues/2007_01/milgram.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Stanley Milgram, ''Obedience to Authority: An Experimental View'' (New York: Harper &amp; Row, 1974) p. 123&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Blass1991&quot;&gt;{{Cite journal|first=Thomas|last=Blass|year=1991|title=Understanding behavior in the Milgram obedience experiment: The role of personality, situations, and their interactions|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=60|issue=3|pages=398–413|doi=10.1037/0022-3514.60.3.398|url=http://www.stanleymilgram.com/pdf/understanding%20behavoir.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307085220/http://stanleymilgram.com/pdf/understanding%20behavoir.pdf|archive-date=March 7, 2016}}&lt;/ref&gt;

== طریقه (پروسیجر) ==
د ازمایښت په هره جلسه کې دریو کسانو ونډه لرله: 

* «ازمایښت کوونکی» چې د جلسې مسئولیت ور تر غاړې و.
* د هرې جلسې لپاره یو داوطلب «ښوونکی». ښوونکي دې باور ته رسېدلي و چې هغوی یوازې مرسته کوي، په داسې حال کې چې اصلي ازمایښت پر دوی ترسره کېده.
* «زده کوونکی»، اکټور او یا هم د ازمایښت کوونکي همکار چې داسې به یې ځان څرګندوه ګویا دوی داوطلبان دي. 

ازمایښت کېدونکی (subject) او اکټور په جلسه کې یوځای راڅرګند کېدل. ازمایښت کوونکي هغوی ته ویل چې دوی «د حفظ کولو او زده کولو په علمي څېړنه» کې ونډه اخلي، څو ومومي تنبیه کول د مطالبو د یادولو په برخه کې په ازمېښت کېدوني څومره اغېز لري. همدارنګه نوموړي هر مهال دا څرګندوله چې په دغه تجربه کې د هغوی د ونډې په بدل کې امتیاز د تجربې پراختیا ته له پام پرته خوندي دی. ازمایښت کیدونکي او اکټور د خپل رول ټاکلو په موخه کاغذ راوویستل. ازمایښت کېدونکي په داسې حال کې چې ناخبره و، په دواړو کاغذونو کې «ښوونکی» لیکل شوی و. اکټور به بیا تل دا ادعا کوله چې تېروتنه شوې او پر هغو «زده کوونکی» لیکل شوی، دغې چارې دا چاره تضمین کوله چې ازمایښت کېدونکی د تل لپاره «ښوونکی» دی. 

له دې وروسته ښوونکی او زده کوونکی دواړه څنګ ته خونې ته یووړل شول، چېرې چې زده کوونکی په یوه برېښنايي څوکۍ باندې وټړل شو. ازمایښت کوونکي چې د لابراتوار جامې یې په تن کې وې او ښکارېده چې له نورو ډیر واک ورسره دی، ګډون کوونکو ته یې وویل چې دغه چاره د زده کوونکي له تېښتې څخه د ډاډ ترلاسه کولو په موخه ده. د دغې تجربې په راتلونکي پړاو کې مقابل لوري تل د مهربانۍ غوښتنه کوله او څرګندوله یې چې د زړه ناروغي لري. د رښتینې ازموینې څخه وړاندې ښوونکي ته کمزوری برېښنايي شاک ورکړل شو څو له نږدې تجربه کړي چې هغه شاک چې زده کوونکی ورسره د ازمایښت پر مهال مخ دی څه حس لري. &lt;ref name=&quot;ObedStudy2&quot;&gt;{{cite journal|last=Milgram|first=Stanley|year=1963|title=Behavioral Study of Obedience|journal=Journal of Abnormal and Social Psychology|volume=67|issue=4|pages=371–8|pmid=14049516|url=http://content.apa.org/journals/abn/67/4/371|doi=10.1037/h0040525|citeseerx=10.1.1.599.92}} [http://library.nhsggc.org.uk/mediaAssets/Mental%20Health%20Partnership/Peper%202%2027th%20Nov%20Milgram_Study%20KT.pdf as PDF.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150404094832/http://academic.evergreen.edu/curricular/social_dilemmas/fall/Readings/Week_06/milgram.pdf |date=2015-04-04 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150404094832/http://academic.evergreen.edu/curricular/social_dilemmas/fall/Readings/Week_06/milgram.pdf|date=April 4, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Romm |first1=Cari |date=28 January 2015 |title=Rethinking One of Psychology's Most Infamous Experiments |url=https://www.theatlantic.com/health/archive/2015/01/rethinking-one-of-psychologys-most-infamous-experiments/384913/ |access-date=14 October 2019 |website=theatlantic.com |publisher=The Atlantic |quote=In the 1960s, Stanley Milgram's electric-shock studies showed that people will obey even the most abhorrent of orders. But recently, researchers have begun to question his conclusions—and offer some of their own.}}&lt;/ref&gt;

له دې وروسته ښوونکی او زده کوونکی له یوبل جلا کړای شول خو دومره مجال ورته برابر و له یو بل سره خبرې وکړي خو یو بل وه نه ویني. وروسته ښوونکي ته د جوړه یي کلماتو یو لېست ورکړل شو څو هغه خپل زده کوونکي ته ور زده کړي. ښوونکي د کلماتو د دغه نوملړ په لوستلو هغه خپل زده کوونکي ته پیل کړ. وروسته ښوونکي هره جوړه کلمات لوستل او څلور ممکن ځوابونه یې هم ورسره ویل. زده کوونکي به تکمه کېکاږله څو خپل ځواب وښيي. که چېرې به ځواب ناسم و، ښوونکي به زده کوونکی ته یو برېښنايي شاک ورکاوه چې د هر ناسم ځواب په ویلو به د شاک د ولتاژ کچه ۱۵ ولټه لوړېده (د ځواب د سموالي په صورت کې به ښوونکي بله جوړه کلمات لوستل). د شاک د ولتاژ کچه له ۱۵ څخه تر ۴۵۰ پورې وه. په شاک تولید کوونکي کې کلامي علایمو شتون درلود چې له خفیف شاک څخه تر خطري یا شدید شاک پورې یې توپیر درلود. &lt;ref name=&quot;ObedStudy3&quot;&gt;{{cite journal|last=Milgram|first=Stanley|year=1963|title=Behavioral Study of Obedience|journal=Journal of Abnormal and Social Psychology|volume=67|issue=4|pages=371–8|pmid=14049516|url=http://content.apa.org/journals/abn/67/4/371|doi=10.1037/h0040525|citeseerx=10.1.1.599.92}} [http://library.nhsggc.org.uk/mediaAssets/Mental%20Health%20Partnership/Peper%202%2027th%20Nov%20Milgram_Study%20KT.pdf as PDF.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150404094832/http://academic.evergreen.edu/curricular/social_dilemmas/fall/Readings/Week_06/milgram.pdf |date=2015-04-04 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150404094832/http://academic.evergreen.edu/curricular/social_dilemmas/fall/Readings/Week_06/milgram.pdf|date=April 4, 2015}}&lt;/ref&gt;

ازمایښت کېدونکي په دې باور وو چې د هر ناسم ځواب په مقابل کې زده کوونکی یو واقعي شاک تجربه کوي په داسې حال کې چې په واقعیت کې هېڅ شاک شتون نه درلود. له ښوونکي څخه د زده کوونکي په جلا کېدو زده کوونکي د برېښنايي شاک له تولید کوونکي ماشین سره یو ټیپ ریکارډر نصب کړ چې له وړاندې ثبت شوي غږونه یې د هر شاک د کچې په اندازه خپرول. د درواغین شاک د ولټاژ په لوړېدو زده کوونکي په اعتراض لاس پورې کاوه لکه په مکرر ډول په سوک باندې د دیوال وهل چې دغې چارې هغه له ښوونکي لرې کاوه. په هر ډول شرایطو کې زده کوونکي له وړاندې زده کړې کلمه کاروله. هغه مهال به چې ولټاژ خپلې وروستۍ کچې ته ورسېد زده کوونکی به چپ پاتې شو. &lt;ref name=&quot;ObedStudy4&quot;&gt;{{cite journal|last=Milgram|first=Stanley|year=1963|title=Behavioral Study of Obedience|journal=Journal of Abnormal and Social Psychology|volume=67|issue=4|pages=371–8|pmid=14049516|url=http://content.apa.org/journals/abn/67/4/371|doi=10.1037/h0040525|citeseerx=10.1.1.599.92}} [http://library.nhsggc.org.uk/mediaAssets/Mental%20Health%20Partnership/Peper%202%2027th%20Nov%20Milgram_Study%20KT.pdf as PDF.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150404094832/http://academic.evergreen.edu/curricular/social_dilemmas/fall/Readings/Week_06/milgram.pdf |date=2015-04-04 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150404094832/http://academic.evergreen.edu/curricular/social_dilemmas/fall/Readings/Week_06/milgram.pdf|date=April 4, 2015}}&lt;/ref&gt;

که چېرې به ښوونکي هر مهال د پوښتنې درولو ته مخه کړه، ازمایښت کوونکي به هغه ته په کلامي ډول ځانګړی امر کاوه چې دغه اوامر په لاندې ډول وو: &lt;ref name=&quot;ObedStudy4&quot; /&gt;

# هیله کوم دوام ورکړئ یا هیله ده مخکې ولاړ شئ.
# ازمایښت دوام ورکولو ته اړتیا لري.
# اړینه ده چې دوام ورکړئ.
# بله لار نه لرۍ؛ باید ادامه ورکړئ.

له دویمې لارښوونې یوازې هغه واخت کار اخیستل کېده چې لومړۍ به نابریالۍ شوه. که چېرې ازمایښت کېدونکی لا هم مایل و چې له څلورو واړو لارښوونو وروسته ازموینه ودرول شي؛ ازموینه به درول کېده. که چېرې به داسې نه وه، ازمېښت به وروسته له هغه درول کېده چې ازمویښت کېدوني به درې ځله له ۴۵۰ ولټي شاک کار واخیست. &lt;ref name=&quot;ObedStudy5&quot;&gt;{{cite journal|last=Milgram|first=Stanley|year=1963|title=Behavioral Study of Obedience|journal=Journal of Abnormal and Social Psychology|volume=67|issue=4|pages=371–8|pmid=14049516|url=http://content.apa.org/journals/abn/67/4/371|doi=10.1037/h0040525|citeseerx=10.1.1.599.92}} [http://library.nhsggc.org.uk/mediaAssets/Mental%20Health%20Partnership/Peper%202%2027th%20Nov%20Milgram_Study%20KT.pdf as PDF.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150404094832/http://academic.evergreen.edu/curricular/social_dilemmas/fall/Readings/Week_06/milgram.pdf |date=2015-04-04 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150404094832/http://academic.evergreen.edu/curricular/social_dilemmas/fall/Readings/Week_06/milgram.pdf|date=April 4, 2015}}&lt;/ref&gt;

ازمایښت کوونکي همدارنګه که ښوونکي کوم ځانګړی نظر وړاندې کاوه، له هغو به یې ګټنه کوله. که چېرې به ښوونکي وپوښتل چې کېدای شي زده کوونکی دایمي فزیکي زیان ومومي، ازمایښت کوونکي به ځواب ورکړ: «له دې سره چې کېدای شي شاک درد راوړونکی وي خو دایمي نسجي زیان شتون نه لري، نو هیله ده دوام ورکړی». که چېرې به ښوونکي وویل چې زده کوونکی په څرګنده توګه غواړي دغه چاره ودرول شي ازمایښت کوونکي به ځواب ورکړ: «دا چې هغه غواړي او یا نه باید تر هغه دوام ورکړی څو یې کلمات بشپړ نه وي زده کړي، نو هیله ده دوام ورکړۍ». &lt;ref name=&quot;ObedStudy6&quot;&gt;{{cite journal|last=Milgram|first=Stanley|year=1963|title=Behavioral Study of Obedience|journal=Journal of Abnormal and Social Psychology|volume=67|issue=4|pages=371–8|pmid=14049516|url=http://content.apa.org/journals/abn/67/4/371|doi=10.1037/h0040525|citeseerx=10.1.1.599.92}} [http://library.nhsggc.org.uk/mediaAssets/Mental%20Health%20Partnership/Peper%202%2027th%20Nov%20Milgram_Study%20KT.pdf as PDF.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150404094832/http://academic.evergreen.edu/curricular/social_dilemmas/fall/Readings/Week_06/milgram.pdf |date=2015-04-04 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150404094832/http://academic.evergreen.edu/curricular/social_dilemmas/fall/Readings/Week_06/milgram.pdf|date=April 4, 2015}}&lt;/ref&gt;

== پایلې ==
د میلګرام د لومړنیو ازموینو په پایله کې ۶۵ سلنه (له څلوېښتنو تنو څخه ۲۶ تنو یې) د شاک له تر ټولو شدیدې کچې یا ۴۵۰ ولټي شاک څخه کار واخیست او ټولو ګډون کوونکو له حداقل ۳۰۰ ولټي شاک څخه ګټنه وکړه. ازمیښت کېدونکي د دغه کار له ترسره کولو ناخوښه وو او په مختلفو کچو باندې یې غبرګون او تشویش له ځانه وښود. په دغو علایمو کې خولې کول، لړزېدل، د ژبې بند کېدل، د شونډو خوړل، چغې وهل او په پوست کې د نوکانو خښول و چې آن یو شمېر یې شدیده عصبي خندا یا غبرګون له ځانه ښکار کړه. له څلوېښتو تنو څخه ۱۴ یې د عصبي خندا مشخصې ځانګړنې له ځانه وښوولې. هر ګډون کوونکي لږ تر لږه یوځل ازمایښت ودراوه او دغه ازمایښت یې ترپوښتنې لاندې راوست. خو د دوی څخه ډېرو یې د ازمایښت کوونکي له ډاډ وروسته خپل کار ته دوام ورکړ. یو شمېر نور یې بیا وویل چې دوی به هغه پیسې بېرته ورکړي چې ورته په ازموینه کې د ګډون په موخه ورکړل شوې دي. &lt;ref&gt;{{cite journal|last=Milgram|first=Stanley|title=Some Conditions of Obedience and Disobedience to Authority|url=https://archive.org/details/sim_human-relations_1965-02_18_1/page/57|journal=Human Relations|volume=18|issue=1|pages=57–76|year=1965|doi=10.1177/001872676501800105|s2cid=37505499}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ObedStudy7&quot;&gt;{{cite journal|last=Milgram|first=Stanley|year=1963|title=Behavioral Study of Obedience|journal=Journal of Abnormal and Social Psychology|volume=67|issue=4|pages=371–8|pmid=14049516|url=http://content.apa.org/journals/abn/67/4/371|doi=10.1037/h0040525|citeseerx=10.1.1.599.92}} [http://library.nhsggc.org.uk/mediaAssets/Mental%20Health%20Partnership/Peper%202%2027th%20Nov%20Milgram_Study%20KT.pdf as PDF.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150404094832/http://academic.evergreen.edu/curricular/social_dilemmas/fall/Readings/Week_06/milgram.pdf |date=2015-04-04 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150404094832/http://academic.evergreen.edu/curricular/social_dilemmas/fall/Readings/Week_06/milgram.pdf|date=April 4, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=zFl4AgAAQBAJ&amp;pg=PP1|title=Experiments With People: Revelations From Social Psychology|last1=Abelson|first1=Robert P.|last2=Frey|first2=Kurt P.|last3=Gregg|first3=Aiden P.|date=2014-04-04|publisher=Psychology Press|isbn=9781135680145|language=en|chapter=Chapter 4. Demonstration of Obedience to Authority}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>deswn8neqlcq6m7ljea3y2jn3dp6hl7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>انساني اړيکه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68088</id>
    <revision>
      <id>369377</id>
      <parentid>366388</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T21:59:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44767" sha1="2uunclexlio3sl1q39dp360ajk1zghh" xml:space="preserve">{{مينه څنګپټه}} د انسانیت مفهوم
انسانیت د ټولنې لپاره د محبت، خیرخواهۍ، او همکارۍ وړاندي کولو یو مهم ارزښت دی چې په ټولنیزو اړیکو کې د احترام او مهربانۍ اهمیت څرګندوي. انسانیت دا معنا لري چې له نورو سره مرسته او ملاتړ وکړو، په ځانګړي ډول هغه کسان چې مرستې ته اړتیا لري. د انسانیت روحیه د ټولنیز عدالت، برابرۍ، او د انساني کرامت په رڼا کې هر فرد ته د عزت ورکول دي. د دې ارزښت تعقیب نه یوازې د خلکو تر منځ قوي اړیکې رامنځته کوي، بلکې یوه مثبت او سوله‌ییزه ټولنه هم جوړوي.


'''انساني اړیکې''' د دوو یا ډېرو [[د انسانانو ډلبندي یا ټکسانومي|خلکو]] ترمنځ د نږدې، خپلمنځي اړیکو د پراختیا پروسه ده. دا معمولا د کورنۍ د غړو یا ملګرو تر مینځ پېښیږي ، &lt;ref&gt;''Webster's New World College Dictionary'' 1971.&lt;/ref&gt; مګر د ډلو ترمینځ وده کولی شي ، لکه د ورزشي لوبډلې او کله چې [[د انسانانو ډلبندي یا ټکسانومي|خلک]] یوځای وخت تېروي. اړیکه یو متقابل، متقابل عمل دی، او د ساده خوښې څخه توپیر لري. دا د ټولنیزو اړیکو د پیاوړتیا پروسه ده.

اړیکه عموما د ضمیمې پروسې ته اشاره کوي چې د رومانتيک یا پلوټونیک شریکانو، نږدې ملګرو، یا والدینو او ماشومانو ترمنځ وده کوي. دا اړیکه د [[احساس|احساساتو]] لکه [[مینه (لېوالتيا)|مینه]] او باور لخوا مشخص کیږي. هر هغه دوه کسان چې یوځای وخت تیروي ممکن یو بانډ جوړ کړي. نارینه اړیکې د ګډو فعالیتونو له لارې د نارینه وو ترمنځ د اړیکو رامینځته کولو ته اشاره کوي. د ښځینه اړیکو اصطلاح د ښځو تر منځ د نږدې شخصي اړیکو رامینځته کولو ته اشاره کوي. د کراس جنس ملګرتیا د نارینه او ښځینه ترمنځ شخصي اړیکو ته اشاره کوي. &lt;ref&gt;[http://www.thefreedictionary.com The Free Dictionary]&lt;/ref&gt;

== لومړني نظرونه ==
په څلورمه پېړۍ کې، یوناني فیلسوف [[اپلاتون|اپلاتون]] استدلال وکړ چې مینه د انساني ټولنې د اړیکو لارښوونه کوي. په خپل ''سمپوزیم'' کې، اریکسیماکس، د ډیالوګ یو داستان لیکونکی، وایي چې مینه د انسان ښکلا ته د ساده جذب څخه ډیره ده. هغه وايي چې دا د حيواناتو او نباتاتو په سلطنتونو او همدارنګه په ټوله [[کاينات|نړۍ]] کې واقع کيږي. مینه هر هغه څه ته لارښوونه کوي چې پیښیږي، د خدایانو او همدارنګه د انسانانو په مینځ کې (186a-b). &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Naugle |first=David |title=The Platonic Concept of Love: The Symposium |url=https://www3.dbu.edu/naugle/pdf/platonic_love.pdf |access-date=14 November 2021}}&lt;/ref&gt;

اریکسیماکس دلیل لري چې کله مختلف مخالف عناصر لکه لوند او وچ &quot;د مینې د مناسب ډولونو لخوا متحرک کیږي، دوی د یو بل سره همغږي کیږي. . . مګر کله چې د مینې ډول چې خام او بې رحمه وي موسمونه کنټرولوي، هغه مرګ او تباهي راوړي &quot;(188a). ځکه چې دا مینه ده چې د وجود په اوږدو کې د دې مخالفو ډلو ترمنځ د اړیکو لارښوونه کوي، په هر حالت کې دا د مینې لوړه بڼه ده چې همغږي راوړي او د نیکونو په لور ودریږي، په داسې حال کې چې بې رحمه مینه بې ثباتي رامنځته کوي.

اپلاتون دې نتیجې ته ورسید چې د مینې لوړه بڼه تر ټولو لویه ده. کله چې مینه &quot;لارښوونه کیږي، په نرمۍ او عدالت کې، د خیر په لور، که په آسمان کې وي یا په ځمکه کې: خوښۍ او نیکمرغه، د انساني ټولنې بانډونه، د پورته خدایانو سره موافق دي - دا ټول د هغه د ډالۍ څخه دي&quot; (188d).

په ۱۶۶۰ لسیزه کې هالنډي فیلسوف [[باروچ سپینوزا|سپینوزا]] په خپل ''ایتکس آف هیومن بانډیج یا د احساساتو د پیاوړتیا په کتاب کې'' لیکلي چې ''د بندګۍ'' اصطلاح د احساساتو په منځته راوړلو او چک کولو کې د انسان له کمزورتیا سره تړاو لري. دا د اسپینوزا په وینا، &quot;کله چې یو سړی د خپلو احساساتو ښکار کیږي، هغه خپل مالک نه دی، مګر د قسمت په رحم کې پروت دی.&quot;

په 1809 کې، [[گوېټه|جوهان ولفګګ وون ګویټ]] ، په خپل کلاسیک ناول ''انتخابي تړاو'' کې، د &quot;د واده اړیکې&quot; په اړه لیکلي، او د مشابهت له مخې ښیي چې د ودونو قوي اتحادونه په ځانګړتیا کې ورته دي چې د [[پاره|چټکو زرو]] ذرات د پروسې له لارې یوځای یووالی ومومي. کیمیاوي تړاو انسانان په جذباتي اړیکو کې، د ګویت په وینا، په کیمیاوي معادلو کې د غبرګوني موادو سره ورته دي.

== جوړه جوړه ==
''د جوړه بانډ'' اصطلاح په 1940 کې د مرغیو جوړه جوړه ته په اشارې کې رامینځته شوې؛ د مونوګاموس یا نسبتا مونوګاموس اړیکو ته اشاره کول. پداسې حال کې چې د مونوګامي ځینې ډولونه ممکن د مرغیو شاوخوا 90٪ ډولونه مشخص کړي ، په تی لرونکو حیواناتو کې اوږدمهاله جوړه (په خپله د لنډې مودې څخه وروسته) په ندرت سره ، نږدې 3٪ کې ( د څارویو مونوګامي وګورئ). په پریمیټ ډولونو کې د مونوګامي پیښې په ورته ډول د پولی جنس (یو نارینه د دوه یا ډیرو میرمنو سره) په مقابل کې خورا ټیټ دي. &lt;ref name=&quot;SBNK&quot;&gt;Holland, Maximilian. (2012) [[Social Bonding and Nurture Kinship|''Social Bonding and Nurture Kinship: Compatibility between Cultural and Biological Approaches'']]. North Charleston: Createspace Press.&lt;/ref&gt; په هرصورت، پرته له دې چې د میلمستون نمونو ته په پام سره، ابتدايي ژوند په عمومي ډول د اوږدمهاله ټولنیزو اړیکو (که جنسي، پاملرنې، ایتلافي یا بل ډول) لخوا مشخص کیږي چې په دوامداره ټولنیزو ډلو کې د ژوند کولو په شرایطو کې رامینځته کیږي، &lt;ref name=&quot;SBNK&quot; /&gt; او داسې هر ډول دوامداره اړیکه ( که ځانګړي وي یا نه) د ځینې درجې اړیکې لخوا مشخص کیږي. په ورته ډول، پداسې حال کې چې په انسانانو کې د مونوګامي 'طبیعي' بحث کیږي، &lt;ref name=&quot;Barash2001&quot;&gt;Barash, D.P. &amp; Lipton, J.E. (2001). The Myth of Monogamy. New York, NY: W.H. Freeman and Company.&lt;/ref&gt; دوامدار مونوګاموس یا څو واده اړیکې به عموما د عاطفي یا احساساتي اړیکو سره وي (بل برخه وګورئ).

=== لیمرنټ بانډ ===
د ''لیمیرنس تیورۍ'' له مخې چې په 1979 کې د ارواپوه ډوروتي ټینوف لخوا وړاندې شوی، یو ټاکلی فیصده جوړه ممکن د ''لیمیرینټ عکس العمل'' څخه تیریږي، په کوم کې چې یو یا دواړه جوړه ممکن د دوامداره مداخلې فکر کولو، ډار سره یوځای د جذب حالت تجربه کړي. رد کول، او امید. له همدې امله، د ټولو انساني رومانتيک اړیکو سره، د ''بانډونو'' له دریو ډولونو څخه یو کیدای شي، د یوې ټاکلې مودې په اوږدو کې د لیمرنس د تجربې یا غیر تجربې په تړاو تعریف شوي:

# '''عاطفي اړیکه:''' هغه اړیکې تعریف کړئ په کوم کې چې هیڅ ملګری لیرې نه وي.
# '''Limerent – Nonlimerent بانډ:''' هغه اړیکې تعریف کړئ چې په هغه کې یو ملګری لیمرنټ وي.
# '''Limerent – Limerent bond:''' هغه اړیکې تعریف کړئ چې دواړه شریکان یې لیمرنټ وي.

د دې بانډونو اساسي قانون ممکن د اړیکو په جریان کې توپیر ولري، په داسې طریقو کې چې کیدای شي د لیمرنس شدت زیات یا کم کړي. د ټینوف لخوا د دې توضیحاتو یوه ځانګړتیا دا ده چې د هغې د څیړنې او له 500 څخه زیاتو خلکو سره د مرکو پراساس ، ټولې انساني اړیکې په دریو ډولونو ویشل کیدی شي د لیمرنس یا غیر لیمیرنس مقدار لخوا تعریف شوي چې هر ملګری په اړیکه کې مرسته کوي.

== د والدینو اړیکه ==

=== ضمیمه ===
[[دوتنه:Walter_Singleton_Aiden_Singleton.jpg|ښي|بټنوک| د مور او پلار اړیکې اکثرا د ماشومانو سره د دوی د هویت په جوړولو کې مرسته کوي]]
په 1958 کې، برتانوي پرمختیایي ارواپوه جان بولبي &quot; ''د ماشوم طبیعت د هغه مور ته'' &quot; مقاله خپره کړه، په کوم کې چې د &quot; ضبط تیوري &quot; لومړني مفکورې رامینځته شوي. پدې کې د ''عاطفي اړیکو'' د مفکورې پراختیا شامله ده، ځینې وختونه د ''احساساتي اړیکو'' په نوم یادیږي، کوم چې د انسانانو لپاره د نړیوال تمایل پر بنسټ والړ دی، د بیلګې په توګه د بل چا سره نږدېوالی او د خوندیتوب احساس کول کله چې هغه شخص شتون ولري. د ضمیمې تیوري ځینې سرچینې د څارویو په مشاهده او تجربو کې لري، مګر د هغو ماشومانو د کتنو پر بنسټ والړ دی چې د لویانو پاملرنې ځانګړي تجربې یې له لاسه ورکړې وې. په انسانانو کې د ضمیمې په اړه ډیری لومړنۍ څیړنې د جان بولبي او د هغه د ملګرو لخوا ترسره شوې. باولبي وړاندیز وکړ چې ماشومان د زیږون څخه د احساساتي اړیکو جوړولو لپاره داخلي اړتیا لري، د بیلګې په توګه، ځکه چې دا د ژوندي پاتې کیدو امکانات زیاتوي ترڅو ډاډ ترلاسه کړي چې دوی ورته اړتیا لري. &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Bowlby, John|title=Attachment and Loss|publisher=Basic Books|year=1969}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Bowlby&quot;&gt;{{Cite book|last=Bowlby, John|title=The Making and Breaking of Affectional Bonds|url=https://archive.org/details/makingbreakingof0000bowl|publisher=Routledge|year=1990|isbn=0-415-04326-3}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Wilson&quot;&gt;{{Cite book|last=Wilson, Glenn|last2=McLaughlin, Chris|title=The Science of Love|url=https://archive.org/details/scienceoflove0000wils|publisher=Fusion Press|year=2001|isbn=1-901250-54-7}}&lt;/ref&gt; بولبي په ضمیمه کې متقابلیت بیان نه کړ. هغه وویل چې د مور لخوا ضمیمه د رنځپوهنې انعطاف و او یوازې د ماشوم چلند یې بیان کړ. ډیری پراختیایی متخصصینو د بولبی اخلاقي مشاهدې تشریح کړې. په هرصورت، نه د باولبي د نږدې کیدو په لټه کې (د چلولو دمخه د انساني ماشومانو لپاره امکان نلري) او نه هم د پاملرنې کونکي - د ماشوم متقابل عمل د احساساتي شتون سره او د احساساتي انډول سره همغږي کول په بالغ ژوند کې د ضمیمې دوامداره هڅونه شامله ده. دوامداره انګیزه د خوښۍ حیرانونکي بدلون کنټرول کولو هیله ده چې د انسانانو لخوا د تاثیراتو باور لاره ده.  ژبې، ریاضیاتو او منطق د تجسس او فکري ودې لپاره حساب کوي، چې دا ټول د خوندیتوب احساساتي اساس لري. 

=== د میندو اړیکې ===
[[دوتنه:She_sit_nursing_her_baby.gif|بټنوک| د مور د شیدو تغذیه - یوه پروسه چې ''د مور او ماشوم اړیکې'' اسانه کوي.]]
د ټولو انساني اړیکو څخه، د ''مور او ماشوم اړیکه'' (د مور او ماشوم اړیکه) یو له خورا قوي اړیکو څخه دی. د میندو اړیکې د امیندوارۍ په جریان کې وده کوي؛ د امیندوارۍ وروسته، د شیدو ورکولو په وخت کې د اکسیټوسین تولید د پاراسیمپاتیک فعالیت زیاتوي، په دې توګه [[اضطراب|د اضطراب]] کمول او په نظریاتي توګه د اړیکو پیاوړتیا. په عموم ډول پوهیدل کیږي چې د میندو د اکسیټوسین جریان کولی شي ځینې تی لرونکي ژوي د دوی د ځوان نسل په ځواب کې د پاملرنې چلند څرګند کړي.

د شیدو تغذیه راپور شوي چې د زیږون څخه وروسته د زیږون څخه وروسته د میندو اړیکې تقویه کوي، د لمس، غبرګون، او دوه اړخیز لید له لارې. &lt;ref&gt;Cesk, Cas Lek. (2000). &quot;[http://www.findarticles.com/p/articles/mi_qa3749/is_200310/ai_n9302754 Development of the Maternal Bond during Pregnancy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218000739/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3749/is_200310/ai_n9302754/print |date=2007-12-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218000739/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3749/is_200310/ai_n9302754/print |date=2007-12-18 }}.&quot; 19 Jan; 139(1): 5–8.&lt;/ref&gt; د مور د شیدو د اغیزې لپاره پراخې ادعاوې په 1930 لسیزه کې د مارګریټ ریبل لخوا، د &quot;ماشومانو د حقونو&quot; اتلې لخوا شوې وې، &lt;ref&gt;Ribble, M. (1939). The significance of infantile sucking for the psychic development of the individual. ''Journal of Nervous and Mental Disease'', 90, 455–463.&lt;/ref&gt; مګر د نورو لخوا ننګول شوي. &lt;ref&gt;Pinneau, S.R. (1950). A critique on the articles by Margaret Ribble. ''Child Development'', 21(4), 203–228.&lt;/ref&gt; ادعا شوې اغیزه نړیواله نه ده، او د بوتل تغذیه کونکي میندې عموما د خپلو ماشومانو سره مناسبه اندیښنه لري. دا ستونزمنه ده چې د یو شمیر متضاد متغیرونو له امله د علت اندازه معلومه کړئ، لکه د مختلفو دلیلونو له امله چې کورنۍ د تغذیې مختلف طریقې غوره کوي. ډیری په دې باور دي چې ژر تر ژره اړیکه د ماشوم اړتیاوو ته غبرګون او حساسیت زیاتوي، د مور او ماشوم د اړیکو کیفیت پیاوړی کوي - په هرصورت، ډیری استثناوې د خورا بریالي مور او ماشوم اړیکې موندل کیدی شي، که څه هم د شیدو په وخت کې د شیدو تغذیه نه وه شوې، لکه د وخت نه مخکې ماشومانو سره چې ممکن د شیدو ورکولو لپاره اړین ځواک نلري چې په بریالیتوب سره د مور شیدې ورکړل شي.

د Bowlby د مشاهدو په تعقیب (پورته) څیړنې یو څه اندیښنه رامینځته کړې چې ایا پالونکي والدین د ماشوم د ودې لپاره ځینې مهمې دوره له لاسه ورکړې ده. په هرصورت، ''د ماشومانو د ذهني او ټولنیز ژوند'' په اړه څیړنې وړاندیز وکړ چې د &quot;مور او ماشوم سیسټم&quot; د بیولوژیکي اړونده اشخاصو تر منځ د اړیکو پر ځای، د ټولو انساني ماشومانو د زیږون چلند نمونو او د انسان لویانو په مساوي ډول پرمختللی غبرګونونو ترمنځ یو پرمختللی مناسب دی. د ماشومانو چلند. په دې توګه طبیعت &quot;د ځانګړو لویانو په اړه چې د والدین رول په غاړه اخلي یو څه ابتدايي انعطاف یقیني کوي.&quot; &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Kaye|first1=K|title=The Mental and Social Life of Babies|year=1982|publisher=Univ. Chicago Press|isbn=0226428486|pages=[https://archive.org/details/mentalsociallife0000kaye_a5t8/page/261 261]|url=https://archive.org/details/mentalsociallife0000kaye_a5t8/page/261}}&lt;/ref&gt;

=== د مور او پلار اړیکې ===
[[دوتنه:FemkeD2.jpg|ښي|بټنوک| پلار د خپلې لور سره لوبې کوي - یو فعالیت چې د ''پلار او ماشوم اړیکې'' پیاوړې کوي.]]
د میندو د اړیکو په مقابل کې، ''د مور او پلار اړیکې'' د ځواک او ثبات دواړو له نظره د ماشوم د ودې په موده کې توپیر لري. په حقیقت کې، ډیری ماشومان اوس په بې پلاره کورنیو کې لوی کیږي او په هیڅ ډول د پلار اړیکې نه تجربه کوي. په عموم کې، د مورنۍ اړیکې وروسته د ماشوم په ژوند کې د ژبې له پراختیا وروسته ډیر غالب وي. پلرونه ممکن د لوبو په تعاملاتو کې د تغذیې متقابل عمل په مقابل کې ډیر اغیزناک وي. د پلار او ماشوم اړیکې هم د موضوعاتو په اړه لکه سیاسي نظرونو یا پیسو ته وده ورکوي، پداسې حال کې چې د مور او ماشوم اړیکې د موضوعاتو لکه مذهبي نظریاتو یا د ژوند په اړه عمومي لید سره وده کوي. &lt;ref&gt;Rossi, A. &amp; Rossi, P. (1990). ''Of Human Bonding: Parent Child Relations Across the Life Course.'' Chicago: Aldine. {{ISBN|0-202-30361-6}}&lt;/ref&gt;

په 2003 کې، په الینوس کې د شمال لویدیز پوهنتون یوه څیړونکي وموندله چې پروګیسټرون ، یو هورمون چې معمولا د امیندوارۍ او د میندو د اړیکو سره تړاو لري، ممکن هغه طریقه هم کنټرول کړي چې نارینه د خپلو ماشومانو په وړاندې غبرګون کوي. په ځانګړې توګه، دوی وموندل چې د پروګیسسټون نشتوالی په نارینه موږکانو کې تیریدونکي چلند کم کړی او دوی یې هڅولي چې د خپلو اولادونو په وړاندې د پلار په توګه عمل وکړي. &lt;ref&gt;{{Cite news|URL=http://news.bbc.co.uk/2/low/health/2793551.stm|Title=Secret of paternal bond|date=25 February 2003}}&lt;/ref&gt;

== د انسان او څارویو اړیکه ==
[[دوتنه:Nepal-child-cat.jpg|بټنوک| یو ماشوم د پیشو سره اړیکه لري. د انسان سره د څارویو اړیکه د فشار فزیولوژیکي ځانګړتیاوو کمولو لپاره پیژندل کیږي.]]
د ''انسان او څارویو اړیکه'' د خلکو او کورني یا وحشي حیواناتو ترمنځ واقع کیدی شي؛ دا د څاروي په توګه پیشو یا د کړکۍ بهر مرغۍ وي. د &quot;Human-Animal Bond&quot; کلمه چې د HAB په نوم هم پیژندل کیږي د 1970s په وروستیو او د 1980s په لومړیو کې د اصطلاحاتو په توګه راڅرګند شو. &lt;ref&gt;{{Cite journal|date=Sep 2003|title=Historical perspectives on the human-animal bond}}&lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;/ref&gt; د انسان او څارویو د اړیکو د طبیعت او وړتیا په اړه څیړنه د 18 پیړۍ په وروستیو کې پیل شوه کله چې د انګلستان په یارک کې، د ملګرو ټولنه د رواني ناروغانو لپاره د انساني درملنې چمتو کولو لپاره د اعتکاف تاسیس کړه. په املاکو کې د ډیری فارم څارویو لپاره د ناروغانو پاملرنې سره، د ټولنې چارواکو نظریه وکړه چې د څارویو سره د اړیکو او تولیدي کار ترکیب به د ناروغانو بیا رغونه اسانه کړي. په ۱۸۷۰ لسیزه کې په پاریس کې یوه فرانسوي جراح د عصبي ناروغیو ناروغان په آسونو سپاره کړل. ناروغان وموندل شول چې د دوی د موټرو کنټرول او توازن یې ښه کړی او د خپګان د اخته کیدو احتمال لږ و. &lt;ref name=&quot;Latter&quot;&gt;Latter, L. (1995). Article: [http://www.animalwelfaresociety.net/pethumanbonding.htm &quot;Human Pet Bonding&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061103190320/http://www.animalwelfaresociety.net/pethumanbonding.htm |date=3 November 2006 }}. Source: Animal Welfare Society – Southeastern Michigan.&lt;/ref&gt;

د 1820-1870 کلونو په اوږدو کې د امریکا د ویکټوریا منځنۍ طبقې د ماشومانو په ټولنیز کولو کې د مرستې لپاره د انسان او حیوان اړیکې کارولې. دا په بشپړه توګه د جنسیت پروسه وه، ځکه چې مور او پالر او ټولنه په دې باور وه چې یوازې هلکان د تاو تریخوالي په لور یو طبیعي تمایل لري او اړتیا لري چې د ملګرو حیواناتو له لارې د مهربانۍ او خواخوږۍ په لور ټولنیز شي. &lt;ref name=&quot;Greir&quot;&gt;Greir, Katharine C. (1997). &quot;Childhood Socialization and Companion Animals: United States, 1820–1870&quot;. Society and Animals Vol. 9 No.2.&lt;/ref&gt; د وخت په تیریدو سره د ماشومانو د ټولنیز کولو لپاره د څارویو ساتل ډیر جنډر بې طرفه شول، مګر حتی په 1980 او 90 کلونو کې داسې باور شتون درلود چې هلکان په ځانګړې توګه د څارویو له ساتلو څخه ګټه پورته کوي ځکه چې دا یوازینۍ لار وه چې دوی کولی شي د جنسیت محدودیتونو سره سم پالنه وکړي. . &lt;ref name=&quot;Melson&quot;&gt;Melson, Gail F., and Alan Fogel (1989). &quot;Children’s Ideas about Animal Young and their Care: A Reassessment of Gender Differences in the Development of Nurturance&quot;. Anthrozoos: A Multidisciplinary Journal of The Interactions of People &amp; Animals vol.2 no.4, pp. 265–273.&lt;/ref&gt;

د انسان - څارویو بانډ یوه بیلګه [[لومړنۍ نړېواله جگړه|د لومړۍ نړیوالې جګړې]] پرمهال د اسونو سره په لویدیز محاذ کې لیدل کیدی شي. د دې څارویو کارول په پراخه کچه وه ځکه چې په &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|title=The Historical Animal|last=Nance|first1=Susan|publisher=Syracuse University Press|year=2015|isbn=9780815634065|place=Syracuse New York|pages=275–277}}&lt;/ref&gt; نړیواله جګړه کې د کاناډا د سپیڅلي ځواک په چوکاټ کې له 24,000 څخه ډیر اسونه او خچر کارول شوي وو. افسران، او ناروغان د وترنریانو لپاره. کله چې د انسان او حیواناتو اړیکه څیړل کیږي نو د انټروپومورفیزم او د انساني ځانګړتیاو اټکلونو خطر شتون لري.

په 19 پیړۍ کې، د آلمان په بیلفیلډ کې، د مرۍ ناروغانو ته نسخه ورکړل شوې وه چې هره ورځ د پیشو او سپیو په ساتنه کې مصرف کړي. د حیواناتو سره  چې د اخته کیدو پیښې کمې کړي. لکه څنګه چې د 1920 لسیزې په پیل کې خلکو د انسان او څارویو اړیکې نه یوازې د درملنې لپاره کارول پیل کړې، بلکې  خدمت له لارې خپلواکي هم ورکول کیږي. په 1929 کې د Seeing Eye Inc. ښوونځی په متحده ایالاتو کې د ړندو لپاره د لارښود سپي روزلو لپاره رامینځته شو، د سپیانو څخه الهام اخیستل شوی چې په اروپا کې د لومړۍ نړیوالې جګړې تجربه کونکو ته لارښوونه کوي. &lt;ref&gt;&quot;Our Mission and History&quot;. The Seeing Eye: Transforming Challenges into Opportunities. (2015) The Seeing Eye, Inc. {{Cite web |title=The oldest existing guide dog school in the world &amp;#124; the Seeing Eye, Inc |url=http://www.seeingeye.org/aboutUs/?M_ID%3D88 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110817120257/http://www.seeingeye.org/aboutUs/?M_ID=88 |archive-date=17 August 2011 |access-date=4 June 2011}}&lt;/ref&gt; سربیره پردې، نظر دا دی چې د انسان-حیوان اړیکه کولی شي انسانانو ته روغتیایی ګټې چمتو کړي ځکه چې څارویان &quot;د ملګرتیا، آرامۍ او امنیت لپاره د بنسټیزو بشري اړتیاوو غوښتنه کوي. . &quot; &lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; په 1980 کې، د پنسلوانیا په پوهنتون کې د ساینس پوهانو یوې ډلې وموندله چې د انسان سره د حیوان تماس د فشار فزیولوژیکي ځانګړتیاوې کموي؛ په ځانګړې توګه، د وینې فشار، د زړه ضربان، د تنفس کچه، اندیښنه، او فشار ټول د انسان - پالتو اړیکو سره په برعکس تړاو موندل شوي. &lt;ref name=&quot;Latter&quot;/&gt;

په ځینو حاالتو کې، د ګټو سره سره، د انسان او حیوان اړیکه د زیان رسوونکو موخو لپاره کارول کیدی شي. په 1990s کې د کورني تاوتریخوالي لپاره د وسیلې په توګه د ملګرو څارویو کارولو په اړه ټولنیز او ساینسي پوهاوي کې زیاتوالی راغلی. &lt;ref name=&quot;Wood&quot;&gt;David S. Wood, Claudia V. Weber, Frank R. Ascione. (1997) &quot;The Abuse of Animals and Domestic Violence: A National Survey of Shelters for Women who are Battered&quot;. Society &amp; Animals Vol.5, pp.205–218.&lt;/ref&gt; د 1997 یوه څیړنه وموندله چې د سرپناه 80٪ راپور ورکړی چې میرمنې د دوی سره پاتې کیږي د ناوړه ګټه اخیستونکي سره د ناوړه چلند په توګه د ملګرو څارویو تهدید یا زیان رسولو تجربه کړې. &lt;ref name=&quot;Wood&quot; /&gt;

په 2003 کې د متحده ایالاتو د دفاع وزارت لخوا د انسان او حیواناتو د اړیکو پر بنسټ یوه څیړنه معلومه کړه چې د ژوند ښه والی او بډایه کول کله چې حیوانات د انسانانو سره نږدې ښکیل وو. &lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; مطالعې د وینې کچه معاینه کړې او په انسانانو او حیواناتو کې د اکسيټوسین زیاتوالی لیدلی چې پکې برخه اخیستې وه؛ اکسیټوسین په انسانانو او حیواناتو کې د فشار، د زړه ضربان، او د ویرې کچې کمولو وړتیا لري. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

په تاریخي توګه، څاروي د فعال کارونې لپاره پالل شوي وو. د بیلګې په توګه، سپي د څارویو او تعقیب لپاره، او پیشوګانې د موږکانو او موږکانو د وژلو لپاره. نن ورځ، په لویدیځو ټولنو کې، د دوی فعالیت په اصل کې تړلی دی. د بیلګې په توګه، اوسنۍ څیړنې ښیي چې 60-80٪ سپي د شپې په خوب کې د خپلو مالکینو سره خوب کوي، یا په بستر کې یا په بستر کې. &lt;ref name=&quot;ref10&quot;&gt;Article: [http://www.censhare.umn.edu/spotlight02.html &quot;The Changing Status of Human–Animal Bonds&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130629211039/http://censhare.umn.edu/spotlight02.html |date=29 June 2013 }}. Source: University of Minnesota.&lt;/ref&gt; سربیره پردې ، په تیرو وختونو کې ډیری پیشوګانې بهر ساتل کیدې (د بارن پیشوګانې) پداسې حال کې چې نن ورځ ډیری پیشوګانې د کور دننه ساتل کیږي او د کورنۍ برخه ګڼل کیږي. اوس مهال، په متحده ایالاتو کې، د بیلګې په توګه، 1.2 ملیارد څاروي د څارویو په توګه ساتل کیږي، په عمده توګه د اړیکو موخو لپاره. &lt;ref name=&quot;ref10&quot; /&gt; برسېره پردې، تر 1995 پورې د 30 څخه زیات څیړنې موسسې شتون درلود چې د انسان او حیواناتو د اړیکو احتمالي ګټو ته ګوري. &lt;ref name=&quot;Latter&quot;/&gt;

== نیوروبیولوژي ==
په مختلفو ډولونو کې داسې شواهد شتون لري چې [[هورمون|هورمونونه]] اکسیټوسین او واسوپریسین د اړیکو په پروسه کې دخیل دي، او په نورو ډولونو کې د ټولنیز او زیږون چلند کې ښکیل دي. دواړه کیمیاوي توکي د لابراتوار څارویو په تجربو کې د جوړې اړیکې او د میندو چلند اسانه کوي. په انسانانو کې، داسې شواهد شتون لري چې اکسیټوسین او واسوپریسین د زیږون او شیدې ورکولو په جریان کې خوشې کیږي، او دا چې دا پیښې د میندو سره تړاو لري. د یوې ماډل په وینا، ټولنیز انزوا د فشار لامل کیږي، کوم چې د هایپوتالامیک-پیټیوټری-اډرینال محور کې فعالیت او د کورټیسول خوشې کولو سره تړاو لري. مثبت ټولنیز تعامل د اکسیټوسین د زیاتوالي سره تړاو لري. دا د اړیکو لامل کیږي، کوم چې د اکسیټوسین او واسوپریسین لوړې کچې سره هم تړاو لري، او د فشار او فشار پورې اړوند هورمونونه کموي. &lt;ref&gt;Carter, C.S. (1998). Neuroendocrine perspectives on social attachment and love. ''Psychoneuroendocrinology'', ''23'', 779–818.&lt;/ref&gt;

اکسیټوسین د انسانانو په لابراتوار مطالعاتو کې د باور لوړې کچې سره تړاو لري. دا د باور او ضمیمې په اسانتیا کې د دې رول لپاره د &quot;کډل کیمیاوي&quot; په نوم یادیږي. &lt;ref name=&quot;Ackerman&quot;&gt;{{Cite book|last=Ackerman, Diane|title=A Natural History of Love|publisher=Vintage Books|year=1994|isbn=0-679-76183-7}}&lt;/ref&gt; د لیمبیک سیسټم د انعام مرکزونو کې، [[د عصبي سیالې لېږدوونکی|نیوروټرانسمیټر]] ډوپامین ممکن د اکسیټوسین سره اړیکه ونیسي او د اړیکو احتمال نور هم زیات کړي. د څیړونکو یوې ډلې استدلال کړی چې اکسیټوسین یوازې په تړاو کې ثانوي رول لوبوي، او دا چې د انډروجنز اپیټس مرکزي رول لوبوي. د دې ماډل په وینا، تړاو د دماغ سیسټمونو فعالیت دی چې د انعام او حافظې جوړښت لاندې دی. &lt;ref&gt;Depue, R.A., &amp; Morrone-Strupinsky, J.V. (2005). A neurobehavioral model of affiliative bonding: Implications for conceptualizing a human trait of affiliation. ''Behavioral and Brain Sciences'', ''28'', 313–395.&lt;/ref&gt;

ځکه چې د دې څیړنې لویه برخه په حیواناتو ترسره شوې - او ډیری یې په موږکانو باندې - دا موندنې باید په احتیاط سره ونیول شي کله چې په انسانانو باندې پلي کیږي. یو له هغو څو مطالعاتو څخه چې د انسان په اړیکه کې د هورمونونو اغیزې ته ګوري د کنټرول ګروپ د ګډون کونکو سره پرتله کوي چې پدې وروستیو کې په مینه کې شوي دي. د ډیری اندازه شوي هورمونونو لپاره هیڅ توپیر شتون نلري، پشمول [[لوتینایزنګ هورمون|د LH]] ، estradiol ، progesterone ، DHEAS ، او androstenedione . ټسټورسټون او FSH په هغو نارینه وو کې ټیټ وو چې په دې وروستیو کې یې مینه درلوده، او د دواړو جنسونو لپاره د وینې کورټیسول کې هم توپیر شتون درلود، په هغه ګروپ کې چې په مینه کې وي د لوړې کچې سره. دا توپیرونه د 12-28 میاشتو وروسته ورک شوي او ممکن د نوي اړیکو لنډمهاله فشار او جوش منعکس کړي. &lt;ref&gt;Marazziti, D., &amp; Canale, D. (2004). Hormonal changes when falling in love. ''Psychoneuroendocrinology'', ''29'', 931–936.&lt;/ref&gt;

=== پرولیکټین ===
[[پرولاکټين|پرولیکټین]] یو پیپټایډ هورمون دی چې په ابتدايي توګه د مخکینۍ پیټیوټري غدې کې تولید کیږي. &lt;ref&gt;Freeman, M. E., Kanyicska, B., Lerant, A., &amp; Nagy, G. (2000). Prolactin: Structure, function, and regulation of secretion.Physiological Reviews, 80(4), 1523–1631.&lt;/ref&gt; پرولیکټین په انسانانو او نورو غیر انساني تی لرونکو حیواناتو کې تکثیر او شیدو ورکولو اغیزه کوي. داسې انګیرل کیږي چې د میندو او د دوی د ماشومانو تر مینځ د ټولنیزو اړیکو رامینځته کولو منځګړیتوب کوي، د هورمون اکسیټوسین په څیر. &lt;ref&gt;Neumann, I. D. (2009). The advantage of social living: Brain neuropeptides mediate the beneficial consequences of sex and motherhood. Frontiers in Neuroendocrinology, 30(4), 483–496.&lt;/ref&gt; د ټولنیزو بانډونو په جوړولو کې د پرولیکټین رول سربیره، فکر کیږي چې دا په رومانتيک تړاو کې ښکیل دی، په ځانګړې توګه په لومړیو مرحلو کې. پرولیکټین ممکن د هوساینې منځګړیتوب او د یو چا په روغتیا باندې د نږدې اړیکو مثبت اغیزو لپاره هم عمل وکړي. د دې کولو لپاره، دا د یو فرد نیوروینډروکرین سیسټم بدلوي ترڅو د امیندوارۍ اوږدې مودې ته اړتیا پرته د قوي ټولنیز بند جوړولو احتمال زیات کړي؛ دا کولی شي د مور او ماشوم تر مینځ اړیکې د خپلولو په حالت کې رامینځته کړي. &lt;ref&gt;Schneiderman, I., Kanat-Maymon, Y., Zagoory-Sharon, O., &amp; Feldman, R. (2014). Mutual influences between partners' hormones may also shape conflict dialogue and relationship duration at the initiation of romantic love. Social Neuroscience, 9(4), 337–351.&lt;/ref&gt;

پرولیکټین هم کولی شي د میندو او پلرونو په چلند اغیزه وکړي. ښځینه موږکانو ته د پرولیکټین اداره کول د میندو چلند پیلوي، او د مرغیو او کبانو په پلرونو کې، دا کولی شي د میندو چلند زیات کړي، پداسې حال کې چې د پرولیکټین مخالف د میندو چلند کموي. &lt;ref&gt;Gordon, I., Zagoory-Sharon, O., Leckman, J. F., &amp; Feldman, R. (2010). Prolactin, Oxytocin, and the development of paternal behavior across the first six months of fatherhood. Hormones and Behavior, 58, 513–518&lt;/ref&gt; په انساني مطالعاتو کې، هغه پلرونه چې د پرولیکټین لوړ غلظت لري د خپلو ماشومانو په وړاندې ډیر هوښیار او تغذیه کیږي. په یوه بله څیړنه کې چیرې چې پلرونه او ماشومان د ماشوم له زیږون وروسته د شپږو میاشتو په موده کې لیدل شوي، څیړونکو وموندله چې هغه پلرونه چې د پرولیکټین لوړه کچه لري د دوی د ماشوم سره د لوبې کولو امکان ډیر وي. برسېره پردې، د ماشوم د زیږون وروسته، پرولیکټین د پلار او نوي زیږیدلي ترمنځ اړیکې ته وده ورکوي.

د پرولیکټین کچه هم په انسانانو کې د ټولنیز فشار لرونکي حالتونو کې وده کولی شي. دا د ټیریر ټولنیز فشار ټیسټ (TSST) اداره کولو او بیا د وینې سیرم پرولیکټین غلظت اندازه کولو سره لیدل شوی. TSST په پراخه کچه منل شوي فشار ازموینه ده په کوم کې چې د څیړنې موضوع د فرضي دندې مرکې او بیا د دریو کسانو کمیټې مخې ته د ذهني ریاضي دنده ترسره کوي. دا ازموینه د ټولنیز رواني فشار انډول کولو لپاره ثابت شوی. &lt;ref&gt;C. Kirschbaum, K.M. Pirke, D.H. Hellhammer (1993). The 'Trier Social Stress Test'—a tool for investigating psychobiological stress responses in a laboratory setting. Neuropsychobiology, 28, 76–81&lt;/ref&gt; د دې ازموینې اداره کولو وروسته ، په سیرم کې د پام وړ لوړ پرولیکټین کچه لیدل کیدی شي. په مختلفو اشخاصو کې د پرولیکټین په مقدار کې لوی توپیر شتون لري، مګر اغیز د نارینه او ښځو ترمنځ د پام وړ توپیر نلري &lt;ref&gt;Anna-Karin Lennartsson, Ingibjörg H. Jonsdottir (2011). Prolactin in response to acute psychosocial stress in healthy men and women. Psychoneuroendocrinology, 36, 10, 1530–1539.&lt;/ref&gt;

== کمزورې اړیکې ==
[[دوتنه:Weak-strong-ties.svg|بټنوک]]
په 1962 کې، پداسې حال کې چې په هارورډ کې د نوي تاریخ لوی لوی، مارک ګرانووټر د کلاسیک کیمیا لیکچر لاندې مفکورې سره مینه درلوده چې په کې &quot;کمزوري&quot; هایدروجن بانډونه د اوبو لوی مالیکولونه یوځای ساتي، کوم چې پخپله د &quot;پیاوړې&quot; covalent بانډونو سره یوځای ساتل کیږي. دا ماډل د هغه د 1973 مشهور کاغذ ''The Strength of Weak Ties'' تر شا محرک و، چې اوس په ټولنپوهنه کې کلاسیک مقاله ګڼل کیږي.

داسې انګیرل کیږي چې کمزورې ټولنیزې اړیکې په ټولنه کې د ټولنیزو شبکو د ډیریدو او جوړښت او همدارنګه د دې شبکو له لارې د معلوماتو لیږد لپاره مسؤل دي. په ځانګړې توګه، ډیر نوي معلومات د قوي اړیکو په پرتله د ضعیف له لارې افرادو ته ځي. ځکه چې زموږ نږدې ملګري په ورته حلقو کې حرکت کوي چې موږ یې کوو، هغه معلومات چې دوی ترلاسه کوي د پام وړ د هغه څه سره چې موږ دمخه پوهیږو. پیژندونکي، برعکس، خلک پوهیږي چې موږ یې نه لرو، او پدې توګه نور نوي معلومات ترلاسه کوي. &lt;ref&gt;Granovetter, M.D. (2004). &quot;[http://www.leader-values.com/Content/detail.asp?ContentDetailID=990 The Impact of Social Structures on Economic Development] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191202184207/https://www.leader-values.com/Content/detail.asp?ContentDetailID=990 |date=2 December 2019 }}.&quot; ''Journal of Economic Perspectives'' (Vol 19 Number 1, pp. 33–50).&lt;/ref&gt; ځینې ډیموګرافیک ګروپونه شتون لري، لکه الیکسیتیمکس ، چې ممکن د نورو سره د احساساتي اړیکو تړل یا شریکول خورا ستونزمن وي. &lt;ref&gt;Bagby, R. Michael, James DA Parker, and Graeme J. Taylor. &quot;The twenty-item Toronto Alexithymia Scale—I. Item selection and cross-validation of the factor structure.&quot; Journal of Psychosomatic Research 38.1 (1994): 23–32.&lt;/ref&gt;

== پرېکون او تاوان ==
په 1953 کې، ټولنپوه ډیان وان د یو نه جوړیدونکي تیوري وړاندیز وکړ. دا وايي چې د اړیکو د ماتولو د متحرکاتو په جریان کې، یو &quot;تړون ټکی&quot; شتون لري، یوازې په لید کې یادونه شوې، وروسته د لیږد دوره چې په هغه کې یو ملګری په ناپوهۍ سره پوهیږي چې اړیکه پای ته رسیږي، مګر د اوږدې مودې لپاره یې ساتل کیږي. ، کله ناکله د څو کلونو لپاره. &lt;ref name=&quot;Vaughan&quot;&gt;{{Cite book|last=Vaughan|first1=Diane|title=Uncoupling – Turning Points in Intimate Relationships|publisher=Oxford University Press|year=1986|isbn=0-679-73002-8|url=https://archive.org/details/uncouplingturnin00vaug}}&lt;/ref&gt;

کله چې یو څوک چې ورسره تړل شوی وي ورک شوی وي، د غم غبرګون ممکن واقع شي. غم د زیان منلو او بدل شوي وضعیت سره سمون کولو پروسه ده. غم ممکن د بانډ د لومړني پرمختګ څخه ډیر وخت ونیسي. د غم بهیر د کلتور سره توپیر لري.

== سرچينې ==
{{لړسرچينې}}

* ملر، WB او راجرز، JL (2001). ''د انسان د تړلو سیسټمونو انټوجیني: ارتقايي اصل، عصبي اډې، او رواني څرګندونې.'' نیویارک: پسرلی. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/0-7923-7478-9|0-7923-7478-9]]

=== مقالې ===

* Ben-Amos، IK (1997). &quot;انساني اړیکې: والدین او د دوی اولادونه په لومړني عصري انګلستان کې.&quot; ''په اقتصادي او ټولنیز تاریخ کې د بحث مقالې'' - اکسفورډ پوهنتون.
* براون، SL او براون، RM (2006). د انتخابي پانګې اچونې تیوري: د نږدې اړیکو د فعال اهمیت بیاکتنه. ''رواني پوښتنې'' ، 17، 1-29. - یو نظرياتي وړاندیز چې &quot;انساني ټولنیزې اړیکې د پراخو، احساساتو تنظیم کولو میکانیزمونو په توګه رامینځته شوي ترڅو د افرادو ترمنځ د باور وړ، لوړ لګښت الټرایزم ته وده ورکړي چې د بقا او بیا تولید لپاره یو بل باندې تکیه کوي&quot; (له خلاصې څخه)
* امیرمن، RS او ماکي، WC (2003). د انسان د تړاو په اړه لید (د جوړه جوړه): د حوا د کاین انلاګ ''د ارتقاء ارواپوهنې'' ځانګړی میراث، 1، 138-154. [[ISSN (identifier)|ISSN]]&amp;nbsp;[https://www.worldcat.org/search?fq=x0:jrnl&amp;q=n2:1474-7049 ۱۴۷۴-۷۰۴۹]
* Thorne، L. (2006). &quot;د انساني اړیکو&quot; - د کونډو اوسیدونکي د ګاونډیانو سره د اړیکې لپاره ښې لارې لټوي، ''ایکسپریس'' (واشینګټن پوسټ. کام)، پیر، (7 اګست. )
{{کورنۍ}}

[[fr:Théorie de l'attachement]]
[[وېشنيزه:خپل مېنځی روابط]]
[[وېشنيزه:مينه]]
[[وېشنيزه:اړيکه]]
[[وېشنيزه:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>2uunclexlio3sl1q39dp360ajk1zghh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ajuda:Guia de edição/Como começar uma página</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68127</id>
    <revision>
      <id>369372</id>
      <parentid>351765</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T21:28:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8496" sha1="p8g5idrse96equyf6vebnmudhtrfud3" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}
{{Infobox scientist
|name              = ഡോ. പ്രേംരാജ് പു. &lt;br&gt;Prof. Prem raj P &lt;br&gt;
|image             = 
|field             = [[Physiology]], [[Biochemistry]], [[Microbiolog]], [[Genetics]]
|work_institution  =[[د هارورډ پوهنتون]]
|alma_mater        = [[Harvard Medical School]],  [https://nitc.irins.org/profile/43946], [https://www.bcw.edu/bcw/research/index.htm] 
| caption          = DR. Prem raj P                       
| birth_date       = {{Birth date and age|||}}
| birth_place      = [[کوچين]], [[India]][[Image:Flag of India.svg|20px]]
| citizenship      = [[هندي]]
| nationality      = [[India|Indian]], [[India]][[Image:Flag of India.svg|20px]]
| influences       = 
| website          = [https://ideas.repec.org/e/ppu38.html][https://vidwan.inflibnet.ac.in/profile/43946]
| known_for        = [[Protein|Protein Transduction]]&lt;br&gt;[[Tuberculosis|Animal Models for Tuberculosis]]&lt;br/&gt;[[RNA|RNA-based regulatory networks]]
| awards    =&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[http://nitc.ac.in/app/webroot/img/upload/513350130.jpg] &lt;small&gt;(2012)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nitc.ac.in/app/webroot/img/upload/513350130.jpg|title=DR. PremRaj Pushpakaran received Bharat Jyoti Award|access-date=Feb 10, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[http://www.nitc.ac.in/app/webroot/img/upload/874415830.jpeg] &lt;small&gt;(2012)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nitc.ac.in/app/webroot/img/upload/874415830.jpeg|title=DR. PremRaj Pushpakaran received Rashtriya Gaurav Award|access-date=Feb 10, 2012}}&lt;/ref&gt;{{rs|date=June 2016}} 
}}
پریم راج پی د هند یو مشهور بیولوژیست ، مدیر ، جینیاتیک انجنیر ، فیلسوف ، چاپیریال پوه او اقتصاد پوه ، او د ټیکنالوژۍ ملي انسټیټیوټ ، کالیکټ (NITC) ، کوزیکوډ ، کیراله ، هند کې د بایو ټیکنالوژۍ پروفیسور دی. د هغه تخصص په فزیولوژي کې دی.پریم راج ، د ارناکولم اوسیدونکی. هغه په ​​هند کې د مختلف پوهنتونونو د مطالعاتو بورډ غړی دی.

==ژوندلیک==
ډاکټر پریم راج په 1995 کې د مهاتما ګاندي پوهنتون څخه په ژولوژي کې لیسانس او ​​په 1997 کې د کوچین ساینس او ​​ټیکنالوژۍ پوهنتون څخه په بایو ټیکنالوژۍ کې د ماسټرۍ سند لري. هغه په ​​in کال کې د دهلي له همدرد پوهنتون څخه د TB واکسین په برخه کې خپله دوکتورا ترلاسه کړه. هغه په ​​متحده ایالاتو کې د هارورډ پوهنتون او په سعودي عربستان کې د پاچا سعود پوهنتون کې تدریس کړی.

==جایزې او ویاړونه==
ډاکټر پریم راجپو په خپله او نورو لیکوالانو سره ډیری ساینسي مقالې لیکلي دي. په 2009 کې ، د بایو ټیکنالوژۍ واحد په NITC کې تاسیس شو.
په NITC کې د هغه د کار سربیره ، ډاکټر. پریم راجپو په اکاډمیک څیړنیزه ټولنه کې فعال دی ، د تحقیقاتي جینومیک ژورنال (JIIG) ژورنال اسوسیټ ایډیټر په توګه دنده ترسره کړې او د سکایټبل پروژې لپاره د پوهنځي مشاور و ، د طبیعت خپرولو ګروپ آنلاین ساینسي تعلیم پروژه.

==غوره شوی کتابتون==
* {{cite journal
  |first1=PremRaj|last1=Pushpakaran
  |last2=Srivastava|first2=S
  |last3=Srivastava|first3=BS
  |last4=Srivastava|first4=R
  |title=Protection by live ''Mycobacterium habana'' vaccine against ''Mycobacterium tuberculosis'' H37Rv challenge in mice
  |journal=Indian Journal of Medical Research 
  |pmid=14604301
  |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=prem+raj+p
  |date=April 2003
  |volume=117|pages=139-145
}}
* {{cite journal
  |last1=Malo
  |first1=MS
  |last2=Abedrapo
  |first2=M
  |last3=Chen
  |first3=A
  |last4=Mozumder
  |first4=M
  |first5=PremRaj
  |last5=Pushpakaran
  |last6=Alkhoury
  |first6=F
  |last7=Zhang
  |first7=W
  |last8=Fleming
  |first8=E
  |last9=Hodin
  |first9=RA
  |title=Improved eukaryotic promoter-detection vector carrying two luciferase reporter genes
  |journal=Biotechniques
  |pmid=14682048
  |url=http://www.biotechniques.com/multimedia/archive/00010/03356bm05_10480a.pdf
  |date=December 2003
  |volume=35
  |pages=1150–1154
  |issue=6
  |access-date=2023-03-25
  |archivedate=2016-03-04
  |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304100446/http://www.biotechniques.com/multimedia/archive/00010/03356bm05_10480a.pdf
  }}
* {{cite journal
  |last1=Malo
  |first1=MS
  |last2=Zhang
  |first2=W
  |last3=Alkhoury
  |first3=F
  |last4=Pushpakaran
  |last5=Abedrapo
  |first5=M
  |last6=Mozumder
  |first6=M
  |last7=Fleming
  |first7=E
  |last8=Siddique
  |first8=RA
  |title=Thyroid hormone positively regulates the enterocyte differentiation marker intestinal alkaline phosphatase gene via an atypical response element
  |url=http://mend.endojournals.org/content/18/8/1941.short
  |journal=Molecular Endocrinology
  |date=August 2004
  |volume=18
  |pages=1941–1962
  |first4=PremRaj
  |issue=8
  |doi=10.1210/me.2003-0351
  |pmid=15143152
  |last9=Henderson
  |first9=JW
  |last10=Hodin
  |first10=RA
  }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{cite journal
  |first1=F|last1=Alkhoury
  |first2=PR|last2=Malo
  |first3=W|last3=Pushpakaran
  |first4=E|last4=Zhang
  |first5=R|last5=Fleming
  |title=Gene regulation by endogenous thyroid hormone receptors in intestinal epithelial cells
  |volume=199
  |date=September 2004
  |page=10
  |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1072751504004053
  |journal=Journal of the American College of Surgeons|issue=3
  |doi=10.1016/j.jamcollsurg.2004.05.003
  |last6=Mozumder
  |first6=Moushumi
  |last7=Hodin
  |first7=Richard
}}
* {{cite journal
  |last1=Madhu|first1=S. Malo
  |first2=PremRaj|last2=Pushpakaran
  |first3=Richard A.|last3=Hodin
  |title=A 'Swinging Cradle' model to classify different types of response elements of a nuclear receptor
  |journal=Biochemical and Biophysical Research Communications
  |date=18 November 2005
  |volume=337|pages=490–497
  |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0006291X05020802|issue=2
  |doi=10.1016/j.bbrc.2005.09.080
  |pmid=16198314
}}
{{Authority control |MusicBrainz=fc8bdecb-49d8-40a0-9f89-e077b85cd04f|MGP=243552|ScopusID=6507936417|S2AuthorId=10168530|MA=2136205048|}}
{{DEFAULTSORT:Pushpakaran, Dr PremRaj}}

==بهرنۍ اړیکې==
Author of the article published in journal, 'Gastroenterology', &quot;Vitamin D positively regulates intestinal alkaline phosphatase expression&quot;
*[https://publons.com/researcher/396483/prof-prem-raj-pushpakaran]

Editor of the journal, Austin Journal of Nanomedicine &amp; Nanotechnology, Austin Publications LLC (USA)
*[https://web.archive.org/web/20230331162036/https://austinpublishinggroup.com/nanomedicine-nanotechnology/editorialBoard.php]

Editor of the journal, International Journal of Biological Chemistry, Science Alert Publication (USA)
*[http://scialert.net/eboardlivedna.php?issn=1819-155x&amp;id=91.1166] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221003195231/https://scialert.net/eboardlivedna.php?issn=1819-155x&amp;id=91.1166 |date=2022-10-03 }}

Editor of the journal, Research Journal of Microbiology, Science Alert Publication (USA)
*[http://scialert.net/eboardlivedna.php?issn=1816-4935&amp;id=91.1166] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221005155458/https://scialert.net/eboardlivedna.php?issn=1816-4935&amp;id=91.1166 |date=2022-10-05 }}

Editor of the journal, American Biochemistry and Molecular Biology, Science Alert Publication (USA)
*[http://scialert.net/eboardlivedna.php?issn=1816-4935&amp;id=91.1166] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221005155458/https://scialert.net/eboardlivedna.php?issn=1816-4935&amp;id=91.1166 |date=2022-10-05 }}

Editor of the journal, Current Research in Bacteriology, Science Alert Publication (USA)
*[http://scialert.net/eboardlivedna.php?issn=1994-5426&amp;id=91.1166] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221005155459/https://scialert.net/eboardlivedna.php?issn=1994-5426&amp;id=91.1166 |date=2022-10-05 }}

Champion, The Economist Quiz (UK)
*[http://economistsquares.economist.com/Game/]</text>
      <sha1>p8g5idrse96equyf6vebnmudhtrfud3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عبدالرحمن (ارتداد)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68883</id>
    <revision>
      <id>369427</id>
      <parentid>364769</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T02:43:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16077" sha1="9dy0f3e8lrqanoo50imueut97vblm2g" xml:space="preserve">عبدالرحمن (چې په ۱۹۶۵ کال کې یې نړۍ ته سترګې پرانیستې) یو افغان وګړی دی چې د ۲۰۰۶ کال په فبروري میاشت کې ونیول شو او د اسلام د پرېښودو او عیسویت ته د اوښتو له امله د مرګ په  سزا وګواښول شو. د بهرنیو حکومتونو تر سخت فشار لاندې، د ۲۰۰۶ کال د مارچ په ۲۶ نېټه، محکمې د &quot;تحقیقاتي تشو&quot; له امله د هغه قضیه بېرته څارنوالانو مسترد کړه.&lt;ref&gt;{{cite news|first=Sultan M.|last=Munadi|title=Afghan Case Against Christian Convert Falters|url=https://www.nytimes.com/2006/03/26/international/asia/26cnd-afghan.html?ex=1301029200&amp;en=c9ed4e6797ef87a8&amp;ei=5088&amp;partner=rssnyt&amp;emc=rss|work=[[The New York Times]]|date=March 26, 2006}}&lt;/ref&gt; نوموړی د مارچ په ۲۷ نېته له زندانه خوشی شو او کورنۍ ته یې وسپارل شو.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Monday, March 27|url=http://www.cnn.com/2006/US/03/27/monday/index.html?eref=sitesearch|publisher=[[CNN]]|date=March 28, 2006}}&lt;/ref&gt; د مارچ په ۲۹، عبدالرحمن وروسته له هغه ايټاليا ته ورسېد چې د ايټاليا حکومت نوموړي د سياسي پناه وړانديز وکړ.   &lt;ref&gt;{{cite news|first=Alessio|last=Vinci|title=Afghan convert arrives in Italy for asylum|url=http://www.cnn.com/2006/WORLD/asiapcf/03/29/christian.convert/index.html|publisher=[[CNN]]|date=March 29, 2006}}&lt;/ref&gt;

په لوېديځه نړۍ کې، دا قضيه د توند غبرګون لامل شوه او په نړيواله کچه له پراخو غندنو سره مخ شوه، په ځانګړې توګه د انګلستان او متحده ايالاتو د حکومتونو له خوا چې دواړو په ۲۰۰۱ کال کې د طالبانو د پخواني رژيم د نسکورولو مبارزه رهبري کړه هغه وخت هم له افغانستان سره د مرستو اصلي تمویل کوونکي وو.   &lt;ref&gt;{{cite news|title=Afghanistan: Government to have greater control over aid pledged in London|url=http://www.irinnews.org/report.asp?ReportID=51510&amp;SelectRegion=Asia&amp;SelectCountry=AFGHANISTAN|publisher=[[The New Humanitarian|IRIN]]|date=March 28, 2007}}&lt;/ref&gt;

== لومړی ژوند ==
عبدالرحمن په ۱۹۶۵ کال کې نړۍ ته سترګې پرانیستې. &lt;ref&gt;{{Cite web |date=20 March 2006 |title=Christian convert faces death penalty in Afghanistan |url=https://www.theguardian.com/world/2006/mar/20/afghanistan.islam}}&lt;/ref&gt;

کله چې هغه په ۱۹۹۰ کال کې یوې کاتولیکې غیر دولتي مرستندویه ډلې ته د کارکونکي په توګه کار کاوه او افغان کډوالو ته یې د پاکستان په پیښور کې طبي مرستې چمتو کولې، د عیسویت په اړه یې زده کړې وکړې او وروسته یې د رومي کاتولیک په کلیسا کې د تعمید غسل ترلاسه کړ.&lt;ref name=&quot;bostonglobe2&quot;&gt;{{cite news|first=Daniel|last=Cooney|url=https://www.boston.com/news/world/asia/articles/2006/03/23/afghan_clerics_demand_covert_be_killed/|title=Afghan clerics demand convert be killed|agency=Associated Press|date=March 23, 2006|access-date=2006-03-23}} {{Dead link|date=September 2010|bot=H3llBot}}&lt;/ref&gt; نوموړي له ارتداد وروسته، انجیلي نوم جویل په ځان کېښود.&lt;ref name=&quot;quot&quot;&gt;[http://qn.quotidiano.net/art/2006/03/30/5409734 Quotidiano Net&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{dead link|date=October 2016|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;

نوموړی په ۱۹۹۳ کال آلمان ته لاړ او وروسته یې په بلجیم کې د پناه غوښتنه وکړه. په ۲۰۰۲ کال کې د طالبانو د حکومت له ړنګېدو وروسته افغانستان ته را وشړل شو.&lt;ref name=&quot;NYTimes24&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2006/03/24/international/asia/24convert.html?_r=1&amp;ei=5094&amp;en=d5dc0eff60a3f454&amp;hp=&amp;ex=1143176400&amp;adxnnl=1&amp;oref=slogin&amp;partner=homepage&amp;adxnnlx=1196505954-nNbFro3JNXCU6uQytLAnCA&amp;pagewanted=all|title=Kabul Judge Rejects Calls to End Trial of Christian Convert|work=The New York Times|access-date=2006-03-24|date=March 24, 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Afghan Convert to Christianity Finds Asylum in Italy |url=http://headlines.agapepress.org/archive/3/292006b.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060408170627/http://headlines.agapepress.org/archive/3/292006b.asp |archive-date=2006-04-08 |access-date=2006-03-29 |work=AgapePress}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Abdul Rahman, Isaias, EDA &amp; the Eritrean Evangelicals |url=http://www.nharnet.com/Archives/Archive_2006/March2006/Habtom_Yohannes_March2506.htm |access-date=2006-03-24 |work=Habtom Yohannes |archive-date=2022-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221001151744/http://www.nharnet.com/Archives/Archive_2006/March2006/Habtom_Yohannes_March2506.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

د کاتولیک مذهب د منلو له امله د عبدالرحمن د خپلې مېرمنې له خوا تفریق (طلاق) شو.&lt;ref name=&quot;NYTimes242&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2006/03/24/international/asia/24convert.html?_r=1&amp;ei=5094&amp;en=d5dc0eff60a3f454&amp;hp=&amp;ex=1143176400&amp;adxnnl=1&amp;oref=slogin&amp;partner=homepage&amp;adxnnlx=1196505954-nNbFro3JNXCU6uQytLAnCA&amp;pagewanted=all|title=Kabul Judge Rejects Calls to End Trial of Christian Convert|work=The New York Times|access-date=2006-03-24|date=March 24, 2006}}&lt;/ref&gt; دې  د خپلو دوه لوڼو د سرپرستۍ په اړه په ورپسې شخړه کې، چې د عبدالرحمن په نشتون کې د نوموړي د مور او پلار له خوا لویې شوې وې، د لوڼو څخه د هغه د سرپرستۍ د انکار لپاره د مور کورنۍ د نوموړي د دین مسله راپورته کړه.&lt;ref name=&quot;Injustice&quot;&gt;{{cite web |title=Islamic Injustice: The Abdul Rahman Case |url=http://blogcritics.org/archives/2006/03/23/111521.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070626024022/http://blogcritics.org/archives/2006/03/23/111521.php |archive-date=2007-06-26 |access-date=2006-03-24 |work=blogcritics.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RM&quot;&gt;Rachel Morarjee (March 29, 2006). [https://web.archive.org/web/20070110025430/http://www.time.com/time/world/printout/0%2C8816%2C1178054%2C00.html &quot;Abdul Rahman's Family Values&quot;]. ''[[Time (magazine)|Time]]''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Injustice2&quot;&gt;{{cite web |title=Islamic Injustice: The Abdul Rahman Case |url=http://blogcritics.org/archives/2006/03/23/111521.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070626024022/http://blogcritics.org/archives/2006/03/23/111521.php |archive-date=2007-06-26 |access-date=2006-03-24 |work=blogcritics.org}}&lt;/ref&gt;

کله چې هغه بېرته افغانستان ته راوګرځېد، مور او پلار یې عاق کړ او ویې ویل: &quot; موږ هغه په خپل کور کې نه غواړو ځکه چې هغه له اسلام نه بل دین ته اوښتی&quot; او &quot;عبدالرحمن غواړي چې زما د ماشومانو او کورنۍ اخلاق بدل کړي. نوموړی په سم لوري روان نه دی، ما هغه له کوره ایستلی دی.&quot; په همدې وخت کې یې لوڼو وویل چې هغه له موږ سره ناوړه چلند کوي او موږ ته ګواښونه او سپکاوی کوي، هغه هېڅ  کومه دنده نه لري او ماته یې کومه ټوټه کالی یا کومه ټوټه د ډوډۍ نه ده راکړې. هغه یوازې په نوم پلار دی&quot; او &quot;هغه وویل چې زما پلار دی، خو کله چې هغه بېرته افغانستان ته راغلی، د پلار په څېر یې چلند نه دی کړی. هغه موږ ګواښوي او موږ ټول له هغه وېرېږو او د اسلام په دين ايمان نه لري.&quot;   &lt;ref name=&quot;RM2&quot;&gt;Rachel Morarjee (March 29, 2006). [https://web.archive.org/web/20070110025430/http://www.time.com/time/world/printout/0%2C8816%2C1178054%2C00.html &quot;Abdul Rahman's Family Values&quot;]. ''[[Time (magazine)|Time]]''.&lt;/ref&gt;

== نیول کېدل او محاکمه   ==
د نوموړي د کورنۍ غړو د ۲۰۰۶ کال په فبروری کې پولیسو ته  د هغه خبر ورکړ. نوموړی وروسته له هغې ونیول شو چې پولیسو وموندله چې هغه انجیل لري. هغه له نیول کېدو وروسته په کابل کې داسې وکیل ونه موند چې د نوموړي استازیتوب وکړي. چارواکو له نوموړي څخه د اسوشیټیډ پریس خبري اژانس د لیدو هڅې منع کړې.     &lt;ref name=&quot;nytimes&quot;&gt;Abdul Waheed Wafa {{cite news|url=https://www.nytimes.com/2006/03/23/international/asia/23cnd-convert.html?hp&amp;ex=1143176400&amp;en=f7d14b6f112a2c60&amp;ei=5094&amp;partner=homepage|title=Afghan Judge in Convert Case Vows to Resist Foreign Pressure|work=[[The New York Times]]|date=March 23, 2006|access-date=2006-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140309024152/http://www.nytimes.com/2006/03/23/international/asia/23cnd-convert.html?hp&amp;ex=1143176400&amp;en=f7d14b6f112a2c60&amp;ei=5094&amp;partner=homepage|archive-date=March 9, 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;yahoo220306&quot;&gt;Cooney, Daniel [https://swap.stanford.edu/20090417210542/http://news.yahoo.com/s/ap/20060322/ap_on_re_as/afghan_christian_convert Afghan Convert May Be Unfit for Trial] Associated Press, March 22, 2006, accessed March 22, 2006&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bostonglobe&quot;&gt;{{cite news|first=Daniel|last=Cooney|url=https://www.boston.com/news/world/asia/articles/2006/03/23/afghan_clerics_demand_covert_be_killed/|title=Afghan clerics demand convert be killed|agency=Associated Press|date=March 23, 2006|access-date=2006-03-23}} {{Dead link|date=September 2010|bot=H3llBot}}&lt;/ref&gt;

د افغانستان د اساسي قانون ۱۳۰ ماده څارنوالانو ته دا صلاحت ورکوي چې نوموړی د &quot;حنفي فقهې بر بنسټ&quot; په ارتداد تورن کړي. د مادې متن په لاندې ډول صراحت ورکوي:&lt;blockquote&gt;تر غور لاندې قضیو کې، محاکم باید د دې اساسي قانون او نور قوانینو احکام پلي کړي. كه په اساسي قانون او نورو قوانينو كې د يوې قضيې په اړه صراحت شتون و نه لري، محاکم بايد د حنفي فقهې له نظره، او د دې اساسي قانون له خوا په ټاكل شويو حدودو كې په داسې ډول حكم وكړي، چې عدالت په غوره توګه تامين شي.&lt;ref&gt;[http://www.jemb.org/eng/legislation.html Wolesi Jirga &amp; Provincial Council Elections Afghanistan 2005] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222041928/http://www.jemb.org/eng/legislation.html|date=February 22, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;څارنوالانو هغه ته د مرګ سزا غوښته او نوموړي ته يې د &quot;ميکروب&quot; خطاب کاوه. څارنوال عبدالواسع د هغه د توبې غوښتنه کوله او هغه ته یې د خاین خطاب کاوه او ویې ویل: &quot;د هغه سر باید پرې شي او له اسلامي ټولنې څخه پاک شي او باید ووژل شي.&quot; د افغانستان د لوی څارنوال له خولې وویل شول چې عبدالرحمن باید په دار وځړول شي.    &lt;ref name=&quot;nytimes2&quot;&gt;Abdul Waheed Wafa {{cite news|url=https://www.nytimes.com/2006/03/23/international/asia/23cnd-convert.html?hp&amp;ex=1143176400&amp;en=f7d14b6f112a2c60&amp;ei=5094&amp;partner=homepage|title=Afghan Judge in Convert Case Vows to Resist Foreign Pressure|work=[[The New York Times]]|date=March 23, 2006|access-date=2006-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140309024152/http://www.nytimes.com/2006/03/23/international/asia/23cnd-convert.html?hp&amp;ex=1143176400&amp;en=f7d14b6f112a2c60&amp;ei=5094&amp;partner=homepage|archive-date=March 9, 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Malkin&quot;&gt;[http://www.townhall.com/opinion/columns/michellemalkin/2006/03/22/190774.html Who will save Abdul Rahman?] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060420043411/http://www.townhall.com/opinion/columns/michellemalkin/2006/03/22/190774.html|date=April 20, 2006}}, by Michelle Malkin, ''townhall.com'', March 22, 2006, retrieved March 28, 2006&lt;/ref&gt;

د عبدالرحمن قضايي بهیر، چې د مارچ په ۱۶ پیل شو او په نړیوالو مطبوعاتو کې د مارچ په ۱۹ نېټه په پراخه کچه مشهور شو، د کابل د ابتدايه محکمې د عامه امنیت په دیوان کې د دریو قاضیانو تر نظر لاندې و. د قضيې مشر قاضي انصارالله مولوي زاده وويل چې له عبدالرحمن څخه به وغوښتل شي چې د خپل ارتداد په اړه له سره غور وکړي: &quot;موږ به هغه بېرته را وبلو ځکه چې اسلام د زغم دین دى، موږ به له نوموړي وپوښتو چې آيا هغه خپل نظر بدل کړى دى که نه؟&quot; که یې نظر بدل کړی و موږ به هغه وبښو.&quot;  &lt;ref&gt;{{cite web |date=2006-03-20 |title=Report |url=http://newsvote.bbc.co.uk/mpapps/pagetools/print/news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4823874.stm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160115061705/http://newsvote.bbc.co.uk/mpapps/pagetools/print/news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4823874.stm |archive-date=2016-01-15 |access-date=2006-03-22 |work=BBC}}&lt;/ref&gt;

انصارالله مولوي زاده دا هم وويل: پېغمبر اکرم (ص) څو ځله ويلي دي، چې که څوک له اسلام څخه واوښت او بېرته را ونه ګرځېد، نو باید ووژل شي، اسلام د سولې، زغم، مهربانۍ او صداقت دين دى. له همدې امله موږ نوموړي ته ويلي چې که په خپل کار پښېمانه شي، نو موږ به هغه وبښو.&quot;   &lt;ref name=&quot;BBC-mood&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4841334.stm|first=Sanjoy|last=Majumder|publisher=BBC|title=Mood hardens against Afghan convert|date=24 March 2006|access-date=2006-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20060416092137/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4841334.stm|archive-date=16 April 2006|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

قاضي نور شرطونه هم کېښودل: &quot;که [هغه] توبه ونه کړي، تاسو به ټول شاهدان وئ چې هغه به د کوم ډول سزا سره مخ شي.&quot;  &lt;ref name=&quot;rferl&quot;&gt;{{cite web |title=Afghanistan: Pressure Mounts Over Afghan Conversion Case |url=http://www.rferl.org/featuresarticle/2006/03/c2c596c8-d8fa-46cf-ba2b-30f63e3630e4.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060325184926/http://www.rferl.org/featuresarticle/2006/03/C2C596C8-D8FA-46CF-BA2B-30F63E3630E4.html |archive-date=25 March 2006 |access-date=2006-03-24 |work=Radio Free Europe — Radio Liberty}}&lt;/ref&gt;

که څه هم نوموړی د مرګ له احتمالي سزا سره مخ و، عبدالرحمن په خپلو عقایدو ټینګ ولاړ و، &quot;که دوی غواړي ما ته د مرګ سزا راکړي نو زه یې منم ... زه یو مسیحی یم، پدې معنی چې زه په تثلیث باور لرم ...  په عیسی مسیح ایمان لرم.&quot;  &lt;ref name=&quot;voa318&quot;&gt;[http://www.voanews.com/english/2006-03-18-voa7.cfm/%7Cwork= &quot;Afghan Man Faces Execution After Converting to Christianity&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060407031013/http://www.voanews.com/english/2006-03-18-voa7.cfm/ |date=2006-04-07 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060407031013/http://www.voanews.com/english/2006-03-18-voa7.cfm/|date=April 7, 2006}}, by Benjamin Sand, ''VOA News'', March 18, 2006, retrieved March 28, 2006&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>9dy0f3e8lrqanoo50imueut97vblm2g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>په اندونیزیا کې بشري حقونه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68950</id>
    <revision>
      <id>369458</id>
      <parentid>355174</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T04:42:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23752" sha1="hb8xjhbkjz9utjrapwq39mrelfumjce" xml:space="preserve">په اندونیزیا کې بشري حقونه د ۱۹۴۵ زکال د اساسي قانون (UUD 1945) او هغو ته د اړوندو نورو قوانینو له مخې تعریف شوي دي. د اصلاحاتو له دورې وروسته په ځانګړې توګه په اساسي قانون کې د اصلاحاتو له امله ګڼ شمېر حقونه خوندي شوي. د حقوقو او بشري حقونو وزارت د دغه هېواد په کابینه کې د بشري حقونو له مسایلو سره سروکار لري او د بشري حقونو ملي کمیسون (Komnas HAM) یې چې په ۱۹۹۳ زکال کې د ولسمشر سوهارتو د نوي نظام په نامه اداره کې تاسیس شو، په دغه هېواد کې د ملي بشري حقونو بنسټ دی.&lt;ref&gt;[https://www.freedomhouse.org/country/indonesia/freedom-world/2022%7C Freedom House, Retrieved 2023-04-25]&lt;/ref&gt;

د اندونیزیا د دولت اقدامات د بشري حقونو د مدافعینو له خوا اندېښنه پارونکي بلل شوي. په داسې حال کې چې دغه هېواد د بشري حقونو داسې کمیسیون لري چې تر یوه بریده له دولت څخه خپلواک دی او د ملګرو ملتونو د سازمان اعتبار هم له ځانه سره لري، خو دغه کمیسیون د بشري حقونو د ورکړې په برخه کې اغېز نه لري ځکه چې د دولت د تبعیضي چلنونو پر وړاندې چندان واک نه دی ورکړل شوی. 

د بخښنې د نړیوال سازمان، د بشري حقونو د څار ډلې او د متحده ایالاتو د بهرنیو چارو وزارت راپورونه په اندونزیا کې د بشري حقونو د وضعیت اړوند خپلو راپورونو کې د لویدیځې نوې ګینې سیمې (Western New Guinea) وضعیت، له مذهبي، جنسیتي او جنسي لږکیو سره چلن، جنسي او د مثل د تولید حقونو، د ښځو، ماشومانو، همجنس ګرایانو او معلولو وګړو حقونو، د بیان او ټولنو جوړولو آزادیو ته نغوته کوي.

جوکو ویدودو د اندونیزیا دویم ولسمشر دی چې په تېر کې یې په خپل هېواد کې له بشري حقونو څخه سرغړونې تائید کړې دي. نوموړي په ښکاره توګه د ۱۹۶۰ زکال په خونړیو پېښو اعتراف کړی. نوموړي همدارنګه له ۱۹۶۵ زکال څخه تر ۱۹۶۹ زکال پورې د کمونیستانو ضد عام وژنې په ګډون هغو ۱۲ مواردو ته اشاره کړې چې په پاپوآ سیمه کې د بشري حقونو څخه د سرغړونو څرګندويي کوي. هغه ډاډ ورکړی چې بیا به په دې ډول له بشري حقونو څخه جدي سرغړونې تکرار نه شي. 

== تبعیض ==

=== مذهبي ===
په اندونیزیا کې مذهبي آزادۍ یوازې د دغه هېواد شپږ لویو مذاهبو ته چې بودېزم، کاتولیک، کنفوسیوس، هندوئیزم، اسلام او پروتستانت دي شتون لري. د دغه شپږو مذهبي ډلو څخه د هرې یوې تر پوښتنې لاندې راوستل کېدای شي «اصلي دین ته د سپکاوي» په توګه د پنځو کلونو بند او په انټرنټ کې د داسې عمل ترسره کولو په صورت کې د شپږ کاله بندي کېدو لامل ګرځي. د اندونیزیا جزايي قانون مقدساتو ته سپکاوی منع کوي. په ۲۰۰۵ زکال کې د اندونیزیا د علماوو شورا په یوې فتوا سره احمدیه مذهبي ډله وغندله او هغه یې بدعت کوونکې وګنله. د ۲۰۰۸ زکال په جون میاشت کې د دغه هېواد د مذهبي چارو وزارت او د کورنیو چارو وزارت د احمدیه ډلې پر وړاندې ګډه وزارتي اعلامیه ورکړه. په دغه اعلامیه کې راغلي و چې د خصوصي عباداتو په توګه د احمدیې ډلې فعالیتونه محدود شي او د احمديې ډلې د مسلمانانو له تبلیغاتو څخه مخه ونیول شي. د لویدیځ سوماترا، سویلي سوماترا او نوسا تنګارا ایالتونو والیانو د دغې ډلې ټول فعالیتونه منع اعلان کړل. له همدې امله نږدې اتلس عیسوي کلیساګانې تر برید لاندې راغلی یا اړ شوې چې خپلې دروازې وتړي، پولیس وه نه توانېدل مذهبي ډلې یا نورې لږکۍ ډلې له دغه ډول بریدونو څخه په سمه توګه خوندي وساتي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Hodal |first=Kate |date=3 May 2012 |title=Indonesia's atheists face battle for religious freedom |url=https://www.theguardian.com/world/2012/may/03/indonesia-atheists-religious-freedom-aan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402013634/https://www.theguardian.com/world/2012/may/03/indonesia-atheists-religious-freedom-aan |archive-date=2 April 2019 |access-date=3 February 2018 |website=the Guardian}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;US2009&quot;&gt;{{Cite web |date=May 2009 |title=Annual Report of the United States Commission on International Religious Freedom May 2009 |url=http://www.uscirf.gov/images/AR2009/indonesia.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090508193759/http://www.uscirf.gov/images/AR2009/indonesia.pdf |archive-date=8 May 2009 |access-date=2009-06-24 |work=Indonesia |publisher=[[United States Commission on International Religious Freedom]] |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;zfikri&quot;&gt;{{Cite web |last=Al ‘Afghani |first=Mohamad Mova |date=3 December 2007 |title=Ruling against blasphemy unconstitutional |url=http://zfikri.wordpress.com/2007/12/04/ruling-against-blasphemy-unconstitutional/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090719085113/http://zfikri.wordpress.com/2007/12/04/ruling-against-blasphemy-unconstitutional/ |archive-date=19 July 2009 |access-date=2009-06-20 |publisher=[[The Jakarta Post]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;US20092&quot;&gt;{{Cite web |date=May 2009 |title=Annual Report of the United States Commission on International Religious Freedom May 2009 |url=http://www.uscirf.gov/images/AR2009/indonesia.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090508193759/http://www.uscirf.gov/images/AR2009/indonesia.pdf |archive-date=8 May 2009 |access-date=2009-06-24 |work=Indonesia |publisher=[[United States Commission on International Religious Freedom]] |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

د ۲۰۱۸ زکال په نومبر میاشت کې دولت د ځیرکو ټلیفونونو لپاره د سمارټ پاکېم &quot;Smart Pakem&quot; په نامه یو اپلېکشن وړاندې کړ چې کاروونکو ته یې اجازه ورکوله، له داسې کس سره په مخ کېدو چې له رسمي مذاهبو څخه پرته په بله عقیده وي یا هم د دغو رسمي شپږ مذاهبو اړوند نامتعراف تفسیر ولري د هغوی اړوند راپور د جاکارتا د لوی څارنوال دفتر ته ولېږي. &lt;ref name=&quot;Annual&quot;&gt;{{cite web |title=Indonesia |url=https://www.amnesty.org/en/region/indonesia/report-2012#section-2-6 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120528124400/http://www.amnesty.org/en/region/indonesia/report-2012 |archive-date=28 May 2012 |access-date=25 July 2012 |work=Annual report 2012 |publisher=Amnesty International |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Reporting blasphemy... using an app |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p06t4j8j |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403125130/https://www.bbc.co.uk/programmes/p06t4j8j |archive-date=3 April 2019 |access-date=15 December 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Indonesia's new 'heresy app' draws fire |url=https://www.thestar.com.my/tech/tech-news/2018/11/27/indonesias-new-heresy-app-draws-fire/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190707022553/https://www.thestar.com.my/tech/tech-news/2018/11/27/indonesias-new-heresy-app-draws-fire/ |archive-date=7 July 2019 |access-date=15 December 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.freedomhouse.org/country/indonesia/freedom-world/2022%7C Freedom House, Retrieved 2023-04-25]&lt;/ref&gt;

=== همجنسګرایان ===
په اندونیزیا کې همجنسګرایان په منظم ډول له یو لړ ستونزو سره مخ دي. په داسې حال کې چې د همجنسګرایانو مسایل نسبتا ناڅرګند و، خو په ۲۰۱۰مه لسیزه کې (په ځانګړې توګه له ۲۰۱۶ زکال را وروسته) د همجنسګرایانو پر ضد څرګندونې را پیل شوې او په دې سره دغه کسان له ګواښونو، تبعیض او آن تاوتریخوالو سره مخ شول.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=STEPHEN WRIGHT |date=February 13, 2019 |title=Gay Muslim comic gone from Instagram after Indonesia warning |url=https://abcnews.go.com/Technology/wireStory/instagram-removes-gay-muslim-comics-indonesia-warning-61040747 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220402155029/https://abcnews.go.com/Technology/wireStory/instagram-removes-gay-muslim-comics-indonesia-warning-61040747 |archive-date=2 April 2022 |access-date=8 April 2022 |website=[[ABC News]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=2011-03-02 |title=It's OK to be gay in Indonesia so long as you keep it quiet |url=https://www.dw.com/en/its-ok-to-be-gay-in-indonesia-so-long-as-you-keep-it-quiet/a-6456222 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180101200401/https://www.dw.com/en/its-ok-to-be-gay-in-indonesia-so-long-as-you-keep-it-quiet/a-6456222 |archive-date=2018-01-01 |access-date=2020-11-19 |publisher=Deutsche Welle}}&lt;/ref&gt;

د ۲۰۱۸ زکال په جنوري میاشت کې د آچه پولیسو چې د آچه د خپلواکه حکومت ملاتړ یې له ځانه سره درلود د همجنسګرایانو پر یو سالون برید وکړ. د سالون په انګړ کې دننه ټول همجنسګرایان د پولیسو له خوا وډبول شول، د ښځینه همجنسګرایانو ویښتان یې کل کړل، د هغوی جامې یې پرې وویستي او هغوی یې په داسې حال کې په واټونو کې وګرځول چې په زوره یې پر هغوی دا غږ پورته کاوه چې «نران شۍ». دغه پېښه په ټوله نړۍ کې د بشري حقونو د سازمانونو له دې ډلې د آسیا د لیبرال برخو د پریمانه غصې لامل وګرځېده. 

د ۲۰۱۸ زکال په فبروري میاشت کې دولت اعلان وکړ چې هوډ لري داسې قانون تصویب کړي چې د نارینه و ترمنځ جنسي اړیکه جرم وګڼي. دغه قانون د اندونیزیا د لسو ګوندونو څخه د اتو ملاتړ له ځان سره درلود او په پام کې وه چې د عاشقانو د ورځې (ولنټاین) څخه وړاندې تصویب شي، خو د پراخه اعتراضاتو وروسته د ولسمشر جوکو په غوښتنه یې تصویب وځنډول شو. له ۲۰۲۱ زکال را وروسته همجنسګرايي نور د قانون له مخې کومه پوښتنه نه لري، خو له دې سره د همجنسګرایانو واده په رسمیت نه پېژني. په ۲۰۲۰ زکال کې د هوساینې او عدالت په نامه اسلام پاله ګوند (په اندونیزیايي ژبه: Partai Keadilan Sejahtera) د «کورنیو څخه د دفاع» تر عنوان لاندې د یوې جنجالي لایحې وړاندیز وکړ چې همجنسګرايي او BDSM (د جنسي ګټنې یو ډول دی چې د تړلو په ګډون له یو شمېر نورو لارو څخه په کې کار اخیستل کېږي) یې څنډې ته کول. دغه لایحه د دغه هېواد په ملي شورا کې د پنځو ډلو د منفي رایو له ترلاسه کولو وروسته رد شوه. &lt;ref&gt;{{cite web |date=31 January 2018 |title=Indonesia is set to ban gay sex |url=http://www.pinknews.co.uk/2018/01/31/indonesia-is-set-to-ban-gay-sex/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190824073925/https://www.pinknews.co.uk/2018/01/31/indonesia-is-set-to-ban-gay-sex/ |archive-date=24 August 2019 |access-date=3 February 2018 |website=PinkNews.co.uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Asmara |first=Chandra Gian |title=Ini Pernyataan Lengkap Jokowi Soal Penundaan RKUHP |url=https://www.cnbcindonesia.com/news/20190920152738-4-101032/ini-pernyataan-lengkap-jokowi-soal-penundaan-rkuhp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211113170946/https://www.cnbcindonesia.com/news/20190920152738-4-101032/ini-pernyataan-lengkap-jokowi-soal-penundaan-rkuhp |archive-date=13 November 2021 |access-date=2021-11-26 |website=CNBC Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-09-24 |title=Thousands protest against new criminal code in Indonesia |url=http://www.theguardian.com/world/2019/sep/24/thousands-protest-against-new-criminal-code-across-indonesia |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211213224834/https://www.theguardian.com/world/2019/sep/24/thousands-protest-against-new-criminal-code-across-indonesia |archive-date=13 December 2021 |access-date=2021-11-26 |website=the Guardian |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-02-19 |title=RUU Ketahanan Keluarga, LGBT Melanggar Pancasila |url=https://indonesiainside.id/news/politik/2020/02/19/ruu-ketahanan-keluarga-lgbt-melanggar-pancasila |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200226132029/https://indonesiainside.id/news/politik/2020/02/19/ruu-ketahanan-keluarga-lgbt-melanggar-pancasila |archive-date=26 February 2020 |access-date=2020-02-26 |website=Indonesia Inside |language=ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=BDSM dalam RUU Ketahanan Keluarga Diduga Berdasar Ilmu Semu |url=https://www.cnnindonesia.com/nasional/20200220074209-32-476348/bdsm-dalam-ruu-ketahanan-keluarga-diduga-berdasar-ilmu-semu |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200226132028/https://www.cnnindonesia.com/nasional/20200220074209-32-476348/bdsm-dalam-ruu-ketahanan-keluarga-diduga-berdasar-ilmu-semu |archive-date=26 February 2020 |access-date=2020-02-26 |website=nasional |language=ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 November 2020 |title=Ditolak 5 Fraksi, Baleg Sepakat Tak Lanjutkan RUU Ketahanan Keluarga |url=https://nasional.kompas.com/read/2020/11/24/13003411/ditolak-5-fraksi-baleg-sepakat-tak-lanjutkan-ruu-ketahanan-keluarga |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211002181808/https://nasional.kompas.com/read/2020/11/24/13003411/ditolak-5-fraksi-baleg-sepakat-tak-lanjutkan-ruu-ketahanan-keluarga |archive-date=2 October 2021 |access-date=2 October 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=RUU Ketahanan Keluarga Kandas, Ditolak 5 Fraksi DPR RI - PRFM News |url=https://prfmnews.pikiran-rakyat.com/jawa-barat/pr-131014541/ruu-ketahanan-keluarga-kandas-ditolak-5-fraksi-dpr-ri |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211002181808/https://prfmnews.pikiran-rakyat.com/jawa-barat/pr-131014541/ruu-ketahanan-keluarga-kandas-ditolak-5-fraksi-dpr-ri |archive-date=2 October 2021 |access-date=2 October 2021}}&lt;/ref&gt;

== د اعدام جزا ==
په اندونیزیا کې د اعدام د جزا دوام او همدارنګه فاسده قضایه قوه او پوځ لامل ګرځېدلي چې د بشري حقونو له ګڼو ډلو سره د دغه هېواد اړیکې ترینګلې شي.&lt;ref&gt;[http://web.amnesty.org/report2006/idn-summary-eng Amnesty International] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012215932/http://web.amnesty.org/report2006/idn-summary-eng |date=12 October 2007 }}; [http://hrw.org/doc/?t=asia&amp;c=indone Human Rights Watch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101031003641/http://www.hrw.org/doc?t=asia&amp;c=indone|date=31 October 2010}}; [http://www.unpo.org/news_detail.php?arg=56&amp;par=3442 unpo.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012215932/http://web.amnesty.org/report2006/idn-summary-eng |date=2007-10-12 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012215932/http://web.amnesty.org/report2006/idn-summary-eng|date=12 October 2007}} .&lt;/ref&gt;

== د کارګرو حقونه ==
د ۲۰۲۰ زکال په اکتوبر میاشت کې د اندونیزیا د خلکو د استازو شورا (ملي شورا) د کار نوی قانون تصویب کړ چې له مخې یې «د کار حقونه محدود او د چاپېریال ساتنې چارې یې له ستونزې سره مخ کولې؛ د دغه قانون له مخې ځمکو ته لاسرسي لرونکي بومي وګړي له ګواښونو سره مخ شول او په دې سره د هېواد د باراني ځنګلونو کچه هم راکمه شوه». د بشري حقونو د څار ډلې په وینا نوي قانون د ۲۰۰۳ زکال په قانون کې د کارګرو لپاره وړاندې شوي حقونه، د چاپېریال ساتنې موجود قوانین او له بومي ډلو سره یې د قانوني ملاتړ اړوند موارد راکم کړل.  &lt;ref name=&quot;indonesia HRW&quot;&gt;{{cite web |date=15 October 2020 |title=Indonesia: New Law Hurts Workers, Indigenous Groups |url=https://www.hrw.org/news/2020/10/15/indonesia-new-law-hurts-workers-indigenous-groups |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021000349/https://www.hrw.org/news/2020/10/15/indonesia-new-law-hurts-workers-indigenous-groups |archive-date=21 October 2020 |access-date=22 October 2020 |website=Human Rights Watch |language=en}}&lt;/ref&gt;

== د بیان آزادي ==
د جوکو ویدودو د حکومت په لومړۍ دوره کې د بیان د آزادۍ په برخه کې د محدودیتونو د زیاتېدو اندېښنو شتون درلود چې شواهد یې د ګڼ شمېر هغو کسانو نیول او بندي کول و چې ګویا دوی په ټولنیزو رسنیو کې ولسمشر ته «سپکاوي» کاوه. 

د ۲۰۲۰ زکال د جون په ۱۰مه د بشري حقونو څار ډلې له اندونیزیايي چارواکو څخه وغوښتل د هغو اوو پاپوايي فعالینو او زده کوونکو پر وړاندې تورونه له پامه وغورځوي چې د تېر کال په اګست میاشت کې د نژاد پالنې پر ضد لاریونو کې یې ګډون درلود. د ۲۰۱۹ زکال د ډسمبر په ۲مه څلورو زده کړیالاتو له ۵۰ نورو زده کړیالانو سره یوځای په سوله ییز ډول په پاپوآ کې د بشري حقونو څخه د سرغړونو له امله لاریونونه وکړل او د اندونیزیا له دولت څخه یې وغوښتل چې د پاپوآ سیاسي بندیان خوشي کړي. د څلورو دغو زده کړیالانو پر وړاندې وروسته له هغه چې له پوهنتون وویستل شول، مدني قضايي دوسیه جوړه شوه. د ۲۰۲۰ زکال د جولای په ۱۳مه پولیسو یو له دغو څلورو زده کړیالانو څخه په «خیانت» او «عامه هڅونې» تورن کړ. د بشري حقونو څار ډلې د اندونیزیا له خیرون پوهنتون څخه وغوښتل څو خپل دغه منفک شوي څلور زده کړیالان بېرته ومني او له علمي آزادیو او د بیان له آزادۍ ملاتړ وکړي.&lt;ref&gt;{{cite web |date=10 June 2020 |title=Indonesia: Drop Case Against Papuan Protest Organizers |url=https://www.hrw.org/news/2020/06/10/indonesia-drop-case-against-papuan-protest-organizers |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200617161058/https://www.hrw.org/news/2020/06/10/indonesia-drop-case-against-papuan-protest-organizers |archive-date=17 June 2020 |access-date=10 June 2020 |website=Human Rights Watch}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=6 August 2020 |title=Indonesia: Reinstate Students Expelled Over Papua Protest |url=https://www.hrw.org/news/2020/08/06/indonesia-reinstate-students-expelled-over-papua-protest |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200823020733/https://www.hrw.org/news/2020/08/06/indonesia-reinstate-students-expelled-over-papua-protest |archive-date=23 August 2020 |access-date=6 August 2020 |website=Human Rights Watch}}&lt;/ref&gt;

د [[مالیزیا هیواد|مالیزیا]] [[د مخابراتو وزارت (افغانستان)|د مخابراتو وزارت]] ډیری مهال د سانسور کولو له امله تر نیوکو لاندې نیول کېږي ځکه چې یو شمېر ویب پاڼې دوی «له چلوټۍ څخه د خپلو وګړو د ساتنې» تر عنوان لاندې تړلې دي. په ۲۰۲۰ زکال کې د مخابراتو وزارت وزیر یا ډایرکټر جنرال سموئل آبریجاني پانګراپان او جاني جي پلات داسې قانون وړاندې کړ چې له مخې یې خارجي شرکتونو ته دا لازمي شوه څو د برېښنايي سیستمونو د وړاندې کوونکو په نوملړ کې خپل ځانونه ثبت کړي او په دې سره دولت ته د دې اجازه ورکړي د وګړو شخصي اطلاعاتو ته لاسرسی ومومي؛ ورته مهال شرکت هم د دغه نوملړ له مخې په تړلو سره وګواښي. دغه قانون بیاځلي و ارزول شو او په ۲۰۲۱ زکال کې تصویب شو. د ۲۰۲۲ زکال په جولای میاشت کې په یو لړ مهمو ویب پاڼو لکه پې پال (PayPal)، ایپیک لوبو (Epic Games)، سټیم (Steam)، اورېجن او یاهو؛ همدارنګه په یو شمېر لوبو لکه کونټر سټرایک: ګلوبل اوفېنسیو (Counter-Strike: Global Offensive) او ډوټا ۲ (Dota 2) بندیز ولګېد ځکه چې د مخابراتو د وزارت د نوي قانون له مخې یې ځانونه نه وو ثبت کړي.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Permenkominfo No.5/2020 Menjadi Ancaman Baru Kebebasan Pers|url=https://news.harianjogja.com/read/2022/07/22/500/1106887/permenkominfo-no52020-menjadi-ancaman-baru-kebebasan-pers|accessdate=22 July 2022|work=Harian Jogja|date=22 July 2022|language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Penyebab Kominfo Blokir Steam dan Situs Game Online Lain, Sampai Kapan Pemblokiran serta Apa Solusinya|url=https://beritadiy.pikiran-rakyat.com/citizen/pr-705141383/penyebab-kominfo-blokir-steam-dan-situs-game-online-lain-sampai-kapan-pemblokiran-serta-apa-solusinya|accessdate=30 July 2022|work=beritadiy|date=30 July 2022|language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=PayPal Kena Blokir Kominfo Juga, padahal Sudah Terdaftar PSE|url=https://tekno.kompas.com/read/2022/07/30/10500057/paypal-kena-blokir-kominfo-juga-padahal-sudah-terdaftar-pse|accessdate=30 July 2022|work=Kompas|date=30 July 2022|language=id}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Kominfo Pastikan 8 Platform Digital Telah Diblokir: Steam, Epic Games hingga Paypal|url=https://www.liputan6.com/tekno/read/5028040/kominfo-pastikan-8-platform-digital-telah-diblokir-steam-epic-games-hingga-paypal|accessdate=30 July 2022|work=Kompas|date=30 July 2022|language=id}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>hb8xjhbkjz9utjrapwq39mrelfumjce</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>په ازبکستان کې بشري حقونه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69116</id>
    <revision>
      <id>369457</id>
      <parentid>364782</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T04:38:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31867" sha1="k116en86rsmdc1zzzg2v1uyy83q2pnb" xml:space="preserve">په ازبکستان کې د بشري حقونو وضعیت د بشري حقونو د څار ډلې له خوا «په تر ټولو ناوړه حالت» کې بلل شوی. دغه هېواد د متحده ایالاتو او بریتانیا له خوا په ملي او سیمه ییزه کچه د خپل سرو نیونو او د مذهبي چارو اړوند د ځورونو او شکنجه کولو له امله تر شدیدو نیوکو لاندې دی. د بخښنې نړیوال سازمان څرګنده کړې چې په دغه هېواد کې د بیان آزادي او د سوله ییزو غونډو او ټولنو جوړول له محدودیت سره مخ دي او همدارنګه په کې د همجنس بازانو اړیکې ناقانونه دي.&lt;ref name=&quot;hrw2014&quot;&gt;{{Cite web |date=2014-01-02 |title=World Report 2014: Rights Trends in World Report 2014: Uzbekistan |url=https://www.hrw.org/world-report/2014/country-chapters/uzbekistan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190721135410/https://www.hrw.org/world-report/2014/country-chapters/uzbekistan |archive-date=2019-07-21 |access-date=2019-06-19 |website=Human Rights Watch |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Uzbekistan Archives |url=https://www.amnesty.org/en/location/europe-and-central-asia/uzbekistan/report-uzbekistan/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221119023404/https://www.amnesty.org/en/location/europe-and-central-asia/uzbekistan/report-uzbekistan/ |archive-date=2022-11-19 |access-date=2022-11-19 |website=Amnesty International |language=en}}&lt;/ref&gt;

== لنډه کتنه ==
د بشري حقونو څار ډله څرګندوي چې «د ملګرو ملتونو د بشري حقونو له لارو چارو سره د ازبکستان د همکارۍ سوابق په واقعي بڼه د نړۍ په کچه د تر ټولو ناوړه حالت څرګندوی دي. د تېرو دوولسو کلونو په ترڅ یې کې یې دغو سوابقو ته د ملګرو ملتونو د بشري حقونو د ټولو ۱۱ کارپوهانو د لاسرسي غوښتنې رد کړې دي او نږدې ټولې هغه لارښوونې یې رد کړې چې نړیوالو بنسټونو په دغه هېواد کې د بشري حقونو د وضعیت د ښه کېدو په موخه وړاندې کړې دي». د بشري حقونو لپاره د هلسنکي نړیوال فدراسیون هم په دغه هېواد کې «د نږدې ټولو بشري حقونو څخه د سرغړونو» اړوند خپلې ژورې اندېښنې څرګندې کړې دي.&lt;ref&gt;[[International Helsinki Federation for Human Rights|IHF]], [http://www.ihf-hr.org/documents/doc_summary.php?sec_id=3&amp;d_id=3860 Human Rights in OSCE Region: Europe, Central Asia and North America - Uzbekistan, Report 2004 (events of 2003)], 2004-06-23 {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071222063812/http://www.ihf-hr.org/documents/doc_summary.php?sec_id=3&amp;d_id=3860|date=December 22, 2007}}&lt;/ref&gt;

ورته مهال مذهبي آزادي په دغه هېواد کې له پام وړ ستونزو سره مخ ده.

د متحده ایالاتو د بهرنیو چارو وزارت په دغه هېواد کې د مذهبي چارو اړوند د ځورونو او شکنجو له امله خپلې ځانګړې اندېښنې بیان کړې دي او ازبکستان یې د «محدودو مدني حقونو لرونکی مستبد هېواد» بللی. له دې سره د بشري حقونو څار ډله څرګندوي چې د متحده ایالاتو دولت «په ازبکستان کې د بشري حقونو څخه د سرغړونو اړوند د هر ډول پالیسیو یا هم جدي غبرګونونو د څرګندولو په برخه کې مقاومت کوي ځکه چې تاشکند د شمالي ویش په شبکه کې خپل کلیدي متحد ګڼي او هڅه کوي د افغانستان له جګړې څخه د هغو له لارې خپل تجهیزات وباسي». &lt;ref name=&quot;CPC2&quot;&gt;United States Department of State: [https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/2008/108351.htm International Religious Freedom Report 2008:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171002182011/https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/2008/108351.htm|date=2017-10-02}} Executive Summary.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;US Department of State, [https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2004/41717.htm 2004 Country report on Human Rights Practices in Uzbekistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191014192503/https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2004/41717.htm|date=2019-10-14}}, released by the Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor, February 28, 2005&lt;/ref&gt;

د راپورونو پر بنسټ په دغه هېواد کې د بشري حقونو څخه د سرغړونې تر ټولو زیات موارد د شکنجې کولو، خپل سرو نیونو او د مذهب، بیان، مطبوعاتو، همدارنګه د ټولنو او غونډو د جوړولو په برخه کې بېلابېل محدودیتونه دي. دغه راپور زیاتوي چې دغه سرغړونې تر ډېره پورې د مذهبي سازمانونو د غړو، خپلواکو خبریالانو، د بشري حقونو د فعالینو او همدارنګه د ممنوع مخالفو ګوندونو د سیاستوالو پر وړاندې کېږي. په ۲۰۰۵ زکال کې د ازبکستان نوم د آزادۍ د کور د بنسټ د «له بدو څخه بد: د نړۍ تر ټولو ځپونکې ټولنې» تر عنوان لاندې نوملړ کې خپور شو.&lt;ref&gt;[[OMCT]] and [[Legal Aid Society]], [http://www.omct.org/pdf/omct_europe/2005/omct-las_uzb_report_04_05.pdf DENIAL OF JUSTICE IN UZBEKISTAN - an assessment of the human rights situation and national system of protection of fundamental rights] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100902193457/http://www.omct.org/pdf/OMCT_Europe/2005/omct-las_uzb_report_04_05.pdf |date=2010-09-02 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100902193457/http://www.omct.org/pdf/OMCT_Europe/2005/omct-las_uzb_report_04_05.pdf|date=2010-09-02}}, April 2005.&lt;/ref&gt;

په دې اړوند د ازبکستان د دولت رسمي دریځ «د ازبکستان د جمهوري دولت له خوا د بشري حقونو ټینګښت او تشویق» تر عنوان لاندې یاددښت کې بیان شوی چې په لاندې ډول دی. دولت هر هغه چاره چې په توان کې لري د ازبکستان د وګړو د بشري حقونو د خوندیتوب په موخه یې ترسره کوي. ازبکستان په دوامداره توګه په خپلو قوانینو او بنسټونو کې سمون راولي څو غوره انساني ټولنه رامنځته کړي. د وګړو د اساسي حقونو او آزادیو د تنظیم اړوند څه باندې ۳۰۰ قوانین د پارلمان له خوا تصویب شوي. د بېلګې په توګه په ۱۹۹۶ زکال کې د څارنوالۍ اداره تاسیس شوه. د ۲۰۰۵ زکال د اګست په دویمه نېټه ولسمشر اسلام کریموف داسې فرمان لاسلیک کړ چې له مخې یې په ازبکستان کې د ۲۰۰۸ زکال د جنوري له لومړۍ نېټې وروسته د اعدام جزا لغو شوه. &lt;ref&gt;Embassy of Uzbekistan to the US, [http://www.uzbekistan.org/press/archive/283/ Press-Release: THE MEASURES, TAKEN BY THE GOVERNMENT OF THE REPUBLIC OF UZBEKISTAN IN THE FIELD OF PROVIDING AND ENCOURAGING HUMAN RIGHTS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928094429/http://www.uzbekistan.org/press/archive/283/ |date=2007-09-28 }}, October 24, 2005&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;UZBEKISTAN DAILY DIGEST, [http://www.eurasianet.org/resource/uzbekistan/hypermail/200304/0029.shtml UZBEKISTAN'S OMBUDSMAN REPORTS ON 2002 RESULTS] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080904102609/http://www.eurasianet.org/resource/uzbekistan/hypermail/200304/0029.shtml|date=2008-09-04}}, December 25, 2007&lt;/ref&gt;

له ۲۰۰۲ کال څخه تر ۲۰۰۴ زکال پورې په دغه هېواد کې د بریتانیا سفیر کرېګ مورای د بشري حقونو څخه د سرغړونې د مورادو اړوند څېړنه ترسره کړه، خو هغه مهال چې د بریتانیا د بهرنیو چارو او ټولګټو هېوادونو وزارت د هغه راپورونه له پامه وغورځول هغه خپلې موندنې عامه ډګر ته راوویستې او دغه حالت ته یې د نړیوالو پام را جلب کړ. نوموړی له خپلې دندې ګوښه کړای شو، خو بیا یې هم په دغه هېواد کې د بشري حقونو اړوند څرګندونې کولې. هغه ادعا وکړه چې متحده ایالاتو ازبکستان ته د بندیانو څخه د ځانګړو څېړنو اجازه ورکړې او بیا تر شکنجې لاندې ترلاسه شوو معلوماتو څخه په پټ ډول ګټنه کوي. مورای په ۲۰۰۴ زکال کې له دندې ګوښه کړای شو، د هغه له ګوښه کېدو لږ وروسته فایننشیل ټایمز په خپل یوه راپور کې د نوموړي له قوله ادعا وکړه چې د بریتانیا استخباراتي اداره (MI6) د ازبکستاني چارواکو له خوا له وړاندې کېدونو هغو اطلاعاتو ګټنه کوي چې هغوی یې د شکنجې په زور له نیول شوو کسانو اخلي. د بریتانیا د بهرنیو چارو وزارت بیا په دې اړوند هر ډول مستقیمې اړېکې رد کړې او څرګنده یې کړه چې مورای د عملیاتي لاملونو له امله له دندې ګوښه کړای شوی. مورای په سمرقند کې د وژنې (Murder in Samarkand؛ ۲۰۰۶ زکال) تر عنوان لاندې خپل اثر کې څرګنده کړې چې د شکنجه کولو ضد د هغه یاددښتونو د متحده ایالاتو او بریتانیا لپاره دوه ستونزې رامنځته کړې. لومړی د سي آی اې د هغه فوق العاده لېږد پر وړاندې ستونزه چې سي آی اې په پټه بڼه یو شمېر کسان دلته راوړل او بیا به یې شکنجه کول.  دویم دا چې له MI6 سره یې د شکنجو پر مټ د ترلاسه شوو اطلاعاتو د شریکولو شواهد شریک کړل هغه چې د بریتانیا او متحده ایالاتو ترمنځ د استخباراتي معلوماتو د شریکولو د هغو هوکړو پر بنسټ چې د دویمې نړیوالې جګړې پر مهال یې کړې وې؛ شریک کړای شوي و. نوموړي د بریتانیا له خوا د هغو ترلاسه کړو اطلاعاتو د منلو اړوند اعتراض کاوه چې د شکنجې پر زور ترلاسه کېدل، د پټ استرداد په پروګرام کې یې دخالت کاوه او همدارنګه یې له سي آی اې سره د MI6 اړیکې ګواښلې. &lt;ref name=&quot;MI6&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/3732488.stm|title='Torture Intelligence' Criticised|date=2004-10-11|publisher=BBC News|access-date=2008-07-18|archive-date=2006-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20061014114757/http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/3732488.stm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Dirty Diplomacy'' (UK edition: ''Murder in Samarkand'', 2006),  2007, p. 332&lt;/ref&gt;

په ازبکستان کې د ۲۰۰۵ زکال پر مهال مدني اعتراضات چې له امله یې څو سوه تنه ووژل شول د ګڼ شمېر کسانو له خوا په ازبکستان کې د بشري حقونو څخه د سرغړونو د تاریخ مهم مورد ګڼل کېږي. متحده ایالاتو، اروپايي اتحادیې، ملګرو ملتونو، د اروپا د امنیت او همکاریو د سازمان (OSCE) مشر او همدارنګه د OSCE د د یموکراتیکو بنسټونو او بشري حقونو ادارې د دغې پېښې اړوند اندېښنه څرګنده کړه او د خپلواکو څېړنو د ترسره کېدو غوښته یې وکړه. د ازبکستان دولت د انساناني ژوند په ناقانونه پای ته رسونو او همدارنګه د بیان د آزادۍ، د ټولنو او غونډو جوړولو د آزادیو په محدودیت تورن دی. دولت په کلکه سره هڅه کړې دغه تورونه رد کړي او ادعا یې کړه چې دا یوازې د ترهګرۍ ضد عملیات دي او له اړتیا وړ قوې څخه په کې ګټنه کوي. سربېره پر دې د دغه هېواد یو شمېر چارواکي څرګندوي چې «د ازبکستان پر وړاندې استخباراتي جګړه اعلان شوې» او په اندیجان کې د بشري حقونو څخه د سرغړونې تورونه د دغه هېواد د دښمنانو له خوا د هېواد په کورنیو چارو کې د لاسوهنې په موخه د غوره پلمې په توګه رامنځته شوي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Archived copy |url=http://usinfo.state.gov/eur/Archive/2005/Sep/26-966275.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070421032553/http://usinfo.state.gov/eur/Archive/2005/Sep/26-966275.html |archive-date=2007-04-21 |access-date=2008-01-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.press-service.uz/en/gsection.scm?groupId=5203&amp;contentId=8868 Press-service of the President of the Republic of Uzbekistan:&lt;!-- Bot generated title --&gt;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308115436/http://www.press-service.uz/en/gsection.scm?groupId=5203&amp;contentId=8868|date=2008-03-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Uzbekistan: Report Cites Evidence Of Government 'Massacre' In Andijon - RADIO FREE EUROPE / RADIO LIBERTY&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://www.rferl.org/featuresarticle/2005/06/53b15c1e-995c-4339-819c-8090fbc94736.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080704155205/http://www.rferl.org/featuresarticle/2005/06/53b15c1e-995c-4339-819c-8090fbc94736.html |archive-date=2008-07-04 |access-date=2008-01-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://web.amnesty.org/library/Index/ENGEUR620152005?open&amp;of=ENG-UZB Uzbekistan: Independent international investigation needed into Andizhan events | Amnesty International&lt;!-- Bot generated title --&gt;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012171720/http://web.amnesty.org/library/Index/ENGEUR620152005?open&amp;of=ENG-UZB|date=2007-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kreml.org/interview/100931204 Kreml.Org | Áîäéöáîóëéå Óïâùôéñ Óôáìé Ðï×Ïäïí Äìñ Âåóðòåãåäåîôîïçï Äá×Ìåîéñ Îá Õúâåëéóôáî&lt;!-- Bot generated title --&gt;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140805161349/http://www.kreml.org/interview/100931204|date=August 5, 2014}}&lt;/ref&gt;

د ازبکستان اساسي قانون څرګندوي چې «د ازبکستان په جمهوریت کې دیموکراسي باید په مشترکو انساني اصولو ولاړه وي او د دغو له مخې تر ټولو لوړ ارزښتونه انساني ژوند، د ژوندانه حق، آزادي، شرافت، حیثیت او نور مسلم حقونه دي». 

ازبکستان د اعدام جزا لغو کړې. د دغې جزا د لغو کولو بهیر د ۲۰۰۵ زکال په اګست میاشت کې د ولسمشر کریموف په حکم سره پیل شو او د ۲۰۰۸ زکال له لومړۍ نېټې وروسته یې اجرایي بڼه ومونده. د اعدام د جزا ځای اوږد مهاله بند او عمر قید ونیو.

په ۲۰۱۵ زکال کې د بشري حقونو کمیسیون راپور ورکړ چې:&lt;blockquote&gt;په ازبکستان کې د حقونو اړوند وحشیانه مخینې په ۲۰۱۴ زکال کې کوم احساس کېدونی ښه توب نه درلود. د دغه هېواد مستبد ولسمشر اسلام کریموف چې واکمني یې ۲۵م کال ته دننه شوه لا هم د یوې پراخې استخباراتي شبکې څخه د خپلو واقعي او پام وړ مخالفینو په څارنه او د هغوی په ځپلو کې کار اخلي. چارواکي د بیان آزادي په یو ډول نه یو ډول ځپي او هېڅ سازمان یافته اپوزیسیون، خپلواکې رسنۍ، آزادې کارګري اتحادیې، د مدني ټولنې خپلواکو بنسټونو او مذهبي آزادیو ته اجازه نه ورکوي. هغه کسان چې د خپلو حقونو لپاره مبارزه کوي، یا یې هم  چارې په یو ډول د دولتي ګټو خلاف وګڼل شي له خپل سرو نیونو، عادلانه محاکمې ته له نه لاسرسي او شکنجې سره مخ کېږي. ورته مهال په دغه هېواد کې پر لویانو او ماشومانو باندې جبري کار کول هم دوام لري. &lt;ref name=&quot;hrw15&quot;&gt;{{cite book|chapter-url=https://www.hrw.org/world-report/2015/country-chapters/uzbekistan|title=World Report 2015: Uzbekistan - Events of 2014|chapter=World Report 2015: Uzbekistan|date=8 January 2015|publisher=[[Human Rights Watch]]|access-date=2016-03-21|archive-date=2016-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160323213748/https://www.hrw.org/world-report/2015/country-chapters/uzbekistan|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== مذهبي آزادي ===
د بایبل په ګډون هغه مذهبي اثار چې د دولت له خوا نه تائید کېږي تر ډېره پورې مصادره او له منځه وړل کېږي. &lt;ref name=&quot;SURVEY&quot;&gt;[http://www.forum18.org/Archive.php?article_id=546 Uzbekistan: Religious freedom survey, April 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180903101614/http://www.forum18.org/archive.php?article_id=546|date=2018-09-03}} Forum 18&lt;/ref&gt;

په ناروې کې د ۱۸ په نامه د بشري حقونو بنسټ (Forum 18) د ازبکستاني پولیسو هغه عملیات مستند کړي چې د ناثبت مذهبي مراسمو ونډه اخیستونکي په کې د پولیسو له خوا وهل ډبول کېږي، جریمه کېږي، ګواښل کېږي او وېرول کېږي. د ۲۰۰۵ زکال په اګست میاشت کې د دغه بنسټ یو خبریال د تاشکند په هوايي ډګر کې د دغه هېواد د امنیتي مسئولینو له خوا ونیول شو او بېرته یې له هېواده ویوست. &lt;ref name=&quot;SURVEY2&quot;&gt;[http://www.forum18.org/Archive.php?article_id=546 Uzbekistan: Religious freedom survey, April 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180903101614/http://www.forum18.org/archive.php?article_id=546|date=2018-09-03}} Forum 18&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;OPIJW&quot;&gt;{{cite web |title=Uzbekistan: Current news releases |url=http://www.jw-media.org/uzb/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925013321/http://www.jw-media.org/uzb/index.htm |archive-date=2011-09-25}}&lt;/ref&gt;

=== شکنجه ===
په متحده ایالاتو کې میشتې د بشري حقونو څار ډلې د ۲۰۰۷ زکال په نومبر میاشت کې وویل چې د ازبکستاني بندخونو چارواکي په معمول بڼه بندیان شکنجه کوي او له هغوی څخه د اطلاعاتو او اعترافاتو د ترلاسه کولو په موخه له برېښنايي شاک، د ساه له بندلو او جنسي سپکاوي څخه کار اخلي. د عدلي طب هغه راپور چې د بریتانیا د سفارت په غوښتنه وړاندې شوی و، څرګندوله یې چې دوه بندیان د ۲۰۰۲ زکال په اګست میاشت کې په جوش اوبو باندې د سوزولو له امله وژل شوي و. د بشري حقونو د څار ډلې د راپور پر بنسټ مسلمان بندیان د لمونځ کولو له امله شکنجه کېږي. &lt;ref name=&quot;hrw20142&quot;&gt;{{Cite web |date=2014-01-02 |title=World Report 2014: Rights Trends in World Report 2014: Uzbekistan |url=https://www.hrw.org/world-report/2014/country-chapters/uzbekistan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190721135410/https://www.hrw.org/world-report/2014/country-chapters/uzbekistan |archive-date=2019-07-21 |access-date=2019-06-19 |website=Human Rights Watch |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;guardian1&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/international/story/0,3604,963497,00.html|title=US looks away as new ally tortures Islamists|work=[[The Guardian]]|date=2003-05-26|location=London|access-date=2016-12-14|archive-date=2020-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200304110924/https://www.theguardian.com/world/2003/may/26/nickpatonwalsh|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cbsnews1&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.cbsnews.com/stories/2007/12/24/ap/world/main3644754.shtml?source=search_story|title=Uzbek Leader Wins New Term|publisher=[[CBS News]]|date=2007-12-24}}{{dead link|date=August 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}&lt;/ref&gt;

=== د ښځو حقونه ===

==== په جبري ډول شنډول ====
داسې راپورونه ورکړل شوي چې ازبکستان له ۱۹۹۰ مې لسیزې وروسته د نفوسو د کنټرول په موخه په جبري بڼه د ښځو د شنډولو، هیسترکتومي او د IUD د ځای پر ځای کولو پالیسۍ مخته وړي.&lt;ref name=&quot;iwpr-2005-11-182&quot;&gt;[http://iwpr.net/report-news/birth-control-decree-uzbekistan Birth Control by Decree in Uzbekistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120621130350/http://iwpr.net/report-news/birth-control-decree-uzbekistan|date=2012-06-21}} [[Institute for War and Peace Reporting|IWPR Institute for War &amp; Peace Reporting]], published 2005-11-18, accessed 2012-04-12&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbc-news-2012-04-122&quot;&gt;[https://www.bbc.co.uk/news/magazine-17612550 BBC News: Uzbekistan's policy of secretly sterilising women] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120412103901/https://www.bbc.co.uk/news/magazine-17612550|date=2012-04-12}} [[BBC]], published 2012-04-12, accessed 2012-04-12&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbc-cc-2012-04-122&quot;&gt;[http://www.bbc.co.uk/programmes/b01fjx63 Crossing Continents: Forced Sterilisation in Uzbekistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120418054859/http://www.bbc.co.uk/programmes/b01fjx63|date=2012-04-18}} [[BBC]], published 2012-04-12, accessed 2012-04-12&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;moscow-2010-03-102&quot;&gt;[http://www.themoscowtimes.com/news/article/uzbeks-face-forced-sterilization/401279.html Uzbeks Face Forced Sterilization] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131019203218/http://www.themoscowtimes.com/news/article/uzbeks-face-forced-sterilization/401279.html|date=2013-10-19}} [[The Moscow Times]] published 2010-03-10, accessed 2012-04-12&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www2.ohchr.org/english/bodies/cat/docs/ngos/omctuzbekistan39.pdf Shadow Report: UN Committee Against Torture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141109020604/http://www2.ohchr.org/english/bodies/cat/docs/ngos/omctuzbekistan39.pdf|date=2014-11-09}} [[United Nations]], authors Rapid Response Group and OMCT, published November 2007, accessed 2012-04-12&lt;/ref&gt;

==== کورني تاوتریخوالي ====
د ښځو پر وړاندې کورني تاوتریخوالي په ازبکستان کې جدي ستونزه ده. د یونیسف له خوا یوې ترسره شوې نظر پوښتنې ښودلې چې ۶۹.۹ سلنه ښځې د یو لړ شرایطو پر بنسټ د مېړونو له خوا د ښځو وهل ډبول توجیه کوي (له دې کچې ۶۱.۲٪ له دې امله چې ښځې د خپلو مېړونو له اجازې پرته له کوره ووزي او ۴۷.۹٪ هم له دې امله چې ښځې له خپلو مېړونو سره جنجال وکړي). &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Uzbekistan Health Examination Survey 2002 |url=https://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR143/FR143.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210714170430/https://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR143/FR143.pdf |archive-date=2021-07-14 |access-date=2021-07-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Archived copy |url=http://www.theadvocatesforhumanrights.org/uploads/uzbekreport.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021231253/http://www.theadvocatesforhumanrights.org/uploads/uzbekreport.pdf |archive-date=October 21, 2013 |access-date=October 21, 2013}}&lt;/ref&gt;

=== انټرنټ ===
د انټرنټي آزادۍ تر عنوان لاندې د آزادۍ د کور د ۲۰۱۲ او ۲۰۱۳ زکلونو د راپورونو له مخې ازبکستان د «انټرنټي آزادیو» په برخه کې «غیر آزاد» هېواد بلل شوې. ازبکستان د خپلواکو ټولګټو هېوادونو په ډله کې د انټرنټ د فیلتر کولو پراخ او ټول شموله سیسټم لري چې له ۲۰۰۶ زکال راهیسې د انټرنټ د دښمنانو تر عنوان لاندې د بې پولې خبریالانو د بنسټ په نوملړ کې ځای لري. په ۲۰۰۸ او ۲۰۱۰ زکلونو کې د اوپن نټ اینیشیټیو (OpenNet Initiative) په نامه بنسټ شواهد ښيي چې په دغه هېواد کې په پراخه کچه په سیاسي ډګر کې د انټرنېټ فیلتر کول شتون لري خو په ټولنیزو، ناندرئیزو/امنیتي او نورو مسایلو کې بیا فلتر کېدل انتخابي دي. &lt;ref&gt;[http://www.freedomhouse.org/report/freedom-net/2012/uzbekistan &quot;Uzbekistan&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171023011411/https://freedomhouse.org/report/freedom-net/2012/uzbekistan|date=2017-10-23}}, ''Freedom on the Net 2012'', Freedom House, 2012. Retrieved 21 October 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.freedomhouse.org/report/freedom-net/2013/uzbekistan &quot;Uzbekistan&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171023011716/https://freedomhouse.org/report/freedom-net/2013/uzbekistan|date=2017-10-23}}, ''Freedom on the Net 2013'', Freedom House, 2013. Retrieved 21 October 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ONICountryProfiles&quot;&gt;[http://opennet.net/research/profiles &quot;ONI Country Profiles&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200526113823/https://opennet.net/research/profiles|date=2020-05-26}}, Research section at the OpenNet Initiative web site, a collaborative partnership of the Citizen Lab at the Munk School of Global Affairs, University of Toronto; the Berkman Center for Internet &amp; Society at Harvard University; and the SecDev Group, Ottawa&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RWBEnemies&quot;&gt;[http://march12.rsf.org/i/Internet_Enemies.pdf ''Internet Enemies''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110315002153/http://march12.rsf.org/i/Internet_Enemies.pdf|date=2011-03-15}}, Reporters Without Borders, Paris, March 2011&lt;/ref&gt;

ازبکستان د ممنوعو اسلامي خوځښتونو، خپلواکو رسنیو، غیر دولتي سازمانونو او همدارنګه د بشري حقونو څخه د سرغړونې د مطالبو نشر کوونکو ویب پاڼو ته د لاسرسي مخه نیسي هغه چې په دولت باندې په کې نیوکې کېږي. آن د پلازمېنې په یو شمېر انټرنټ خونو کې داسې خبرداري نصب شوي چې څرګندوي د پورنوګرافیکي ویب پاڼو او یا هم د ممنوعه سیاسي مطالبو لرونکو ویب سایټونو په پرانیستو کتونکي جریمه کېږي. د VoIP اصلي پروتوکولونه لکه SIP او IAX د انفرادي کاروونکو پر مخ تړل شوي دي؛ له دې سره د ۲۰۱۰ زکال له جولای وروسته د دغو پروتوکولونو بندښت نور شتون نه درلود. په ۲۰۱۰ زکال کې د فیسبوک ټولنیزه شبکه د څو ورځو لپاره وتړل شوه. &lt;ref&gt;{{cite web |title=The Internet &quot;black holes&quot; - Uzbekistan |url=http://www.rsf.org/int_blackholes_en.php3?id_mot=105&amp;annee=2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070524002041/http://www.rsf.org/int_blackholes_en.php3?id_mot=105&amp;annee=2005 |archive-date=24 May 2007 |access-date=31 August 2006 |publisher=Reporters Without Borders}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=22 October 2010 |title=Узбекистан: Доступ к сети Facebook разблокирован |trans-title=Uzbekistan: Facebook unblocked |url=http://www.ferghana.ru/news.php?id=15797&amp;mode=snews |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101025113359/http://www.ferghana.ru/news.php?id=15797&amp;mode=snews |archive-date=25 October 2010 |access-date=21 October 2010 |publisher=Фергана.Ру (Ferghana.Ru On) |language=ru}} [https://translate.google.com/translate?hl=&amp;sl=auto&amp;tl=en&amp;u=http%3A%2F%2Fwww.fergananews.com%2Fnews.php%3Fid%3D15797%26mode%3Dsnews&amp;sandbox=1 English translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220707013511/https://www-fergananews-com.translate.goog/news.php?id=15797&amp;mode=snews&amp;_x_tr_sl=auto&amp;_x_tr_tl=en&amp;_x_tr_hl=en-US|date=2022-07-07}}.&lt;/ref&gt;

په ازبکستان کې انټرنټي محدودیتونه په ۲۰۱۱ زکال کې د عربي پسرلي له رامنځته کېدو سره زیات شول. یو شمېر ویب پاڼې وتړل شوې او د مصر، تونس او بحرین اړوند په آنلاین بحثونو کې ګډون کوونکي ونیول شول؛ همدارنګه یې د دغو لاریونو او خوځښتونو خبرونه بلاک کړل. د بي بي سي ویب پاڼه د ۲۰۱۱ زکال په وروستیوکې وتړل شوه؛ له دې سربېره د ۲۰۱۲ زکال له جنوري میاشتې وروسته ټولو هغو ځانګړو ویب پاڼو ته نور لاسرسی نه کېده چې عربي پسرلي ته اړوندو مواردو په کې شتون درلود. &lt;ref&gt;[http://en.rsf.org/uzbekistan-uzbekistan-12-03-2012,42079.html &quot;Uzbekistan country report&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313195634/http://en.rsf.org/uzbekistan-uzbekistan-12-03-2012,42079.html|date=2016-03-13}}, Reporters Without Borders, 12 March 2012. Retrieved 21 October 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ONIRO-CIS&quot;&gt;[http://opennet.net/research/regions/cis &quot;ONI Regional Overview: Commonwealth of Independent States&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815151627/https://opennet.net/research/regions/cis|date=2019-08-15}}, OpenNet Initiative, March 2010&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=1 August 2014 |title=Uzbekistan Blocks Mobile Internet, SMS During Exams |url=http://www.rferl.org/content/uzbekistan-sms-internet-university-exam-police-cheating/25477815.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140805051856/http://www.rferl.org/content/uzbekistan-sms-internet-university-exam-police-cheating/25477815.html |archive-date=5 August 2014 |access-date=5 August 2014 |publisher=Radio Free Europe / Radio Liberty |agency=AFP}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2014/08/before-a-high-stakes-standardized-test-uzbekistan-shut-the-whole-countrys-internet-down/375556/|title=Before a High-Stakes Standardized Test, Uzbekistan Shut the Whole Country's Internet Down|author=Robinson Meyer|work=The Atlantic|date=5 August 2014|access-date=5 August 2014|archive-date=6 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140806034124/http://www.theatlantic.com/technology/archive/2014/08/before-a-high-stakes-standardized-test-uzbekistan-shut-the-whole-countrys-internet-down/375556/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>k116en86rsmdc1zzzg2v1uyy83q2pnb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د ۲۰۱۰ زکال په فبروري میاشت کې د کابل برید</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69214</id>
    <revision>
      <id>369415</id>
      <parentid>364691</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T01:39:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18988" sha1="erffnb0aib3fl97tl9r5j0i6flex8a9" xml:space="preserve">د ۲۰۱۰ زکال د فبروري میاشتې په ۲۶مه نېټه په کابل ښار کې د یو ځانمرګي برید په ګډون وسله وال برید وشو. په پیل کې یو موټر بم ته د آریا میلمستون پر وړاندې چې هندي ډاکټران په کې استوګن و او د حامد میلمستون په نوم هم شهرت لري چاودنه ورکړل شوه. ورپسې دوه وسله وال بریدګر پارک ریزډنس هوټل ته ننوتل چې نور بهرنیان هلته استوګن و. یو تن له دغو بریدګرو څخه وتوانېد ځان ته چاودنه ورکړي او بل په ډزو ووژل شو. پېښې ته څېرمه صافي لنډمارک هوټل د چاودنې له امله شدید زیان ولید. په دغه برید کې لږ تر لږه ۱۸ کسان ووژل شول او ۳۶ نور ټپیان شول. &lt;ref name=&quot;philstar&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.philstar.com/Article.aspx?articleId=553432|title=Suicide bombers strike in heart of Kabul; 17 dead|agency=Associated Press|publisher=The Philippine Star|date=27 February 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;telegraph&quot;&gt;{{cite news|title=Suicide bombers target Kabul hotels killing seventeen|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/7325937/Suicide-bombers-target-Kabul-hotels-killing-seventeen.html|publisher=Daily Telegraph|author=Ben Farmer|date=26 Feb 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Express&quot;&gt;[http://www.indianexpress.com/news/-I-looked-at-the-gate--it-was-gone-/585006 Indian Express: ‘I looked at the gate, it was gone’], [[The Indian Express]], 2010-02-27&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newsweek.com/id/234211/output/print Shellshocked]&lt;/ref&gt;

د لومړنیو استخباراتي معلوماتو پر بنسټ دغه برید په افغانستان کې د هند د حضور پر ضد و او په پاکستان کې د مېشتو ملیشه ډلو له خوا ترسره شو. &lt;ref&gt;[https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/7361623/Kabul-blames-Pakistani-militants-for-attack-on-Indians.html Kabul blames Pakistani militants for attack on Indians ]&lt;/ref&gt;

== مخینه ==
د ۲۰۱۰ زکال په لومړیو کې د متحده ایالاتو او بریتانیا ځواکونو د هلمند په مارجې ولسوالۍ کې د طالبانو پر ضد پراخ عملیات پیل کړل چې له امله یې طالبانو په ډېرو ځایونو کې ماته هم وخوړه. &lt;ref name=&quot;USA&quot;&gt;[https://www.usatoday.com/news/world/2010-02-26-afghanistan-violence_N.htm Taliban attacks in Kabul; insurgents not crippled], [[USA Today]], 2010-02-26&lt;/ref&gt;

د ۲۰۱۰ زکال د فبروري په میاشت کې هند او پاکستان په ۲۰۰۸ زکال کې د بمبۍ له بریدونو وروسته د لومړي ځل لپاره د سولې خبرې اترې پیل کړې. طالبانو په کلکه سره په افغانستان کې د هند له حضور سره مخالفت درلود، په ځانګړې توګه له دې امله چې هند په تېر کې د شمالي ټلوالې له وسله والو سره ډېرې مرستې کړې وې. د هند ستر مخالف پاکستان هم په افغانستان کې د دغه هېواد د نفوذ له زیاتوالي سره مخالف و او د پاکستان استخباراتي ادارې (آی اس آی) له طالبانو سره خپلې ژورې اړیکې ساتلې. هند تر دغه مهاله څه باندې ۲ میلیارده ډالر د افغانستان په بیارغونه کې لګولي و او له ولسمشر حامد کرزي سره چې په هند کې یې زده کړې کړې وې، ښې اړیکې یې لرلې. د هند مرستې تر ډېره پورې د واټونو او د برېښنا د بندونو د جوړولو او همدارنګه د طبي خدمتونو د وړاندې کولو په برخه کې وې. د امریکا استخباراتي ادارې هم باور درلود چې په کابل کې د هند پر سفارت مخکنی برید د پاکستان د استخباراتي ادارې په ملاتړ شوی و. &lt;ref name=&quot;USA2&quot;&gt;[https://www.usatoday.com/news/world/2010-02-26-afghanistan-violence_N.htm Taliban attacks in Kabul; insurgents not crippled], [[USA Today]], 2010-02-26&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WSJ&quot;&gt;[https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704479404575088402993539756?mod=WSJ_hpp_MIDDLENexttoWhatsNewsThird Taliban Kill at Least 17 in Kabul], [[The Wall Street Journal]], 2010-02-26&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www1.voanews.com/english/news/asia/Witnesses-Explosion-Rocks-Afghan-Capital--85441282.html Early Morning Explosions Kill 17 in Afghan Capital] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926232926/http://www.voanews.com/english/news/asia/Witnesses-Explosion-Rocks-Afghan-Capital--85441282.html |date=2011-09-26 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926232926/http://www.voanews.com/english/news/asia/Witnesses-Explosion-Rocks-Afghan-Capital--85441282.html |date=2011-09-26 }}, [[Voice of America]], 2010-02-26&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NYT&quot;&gt;[https://www.nytimes.com/2010/02/27/world/asia/27kabul.html Guesthouses Used by Foreigners in Kabul Hit in Deadly Attacks], ''[[The New York Times]]'', 2010-02-27&lt;/ref&gt;

== برید ==
په دغه برید کې حامد میلمستون او پارک ریزډنس هوټل په نښه شول چې د کابل ښار په مرکزي برخې یا نوي ښار (شهرنو) کې یې موقعیت درلود. په لومړي برید کې ځانمرګي بریدګر له چاودېدونکو توکو ډک موټر ته د حامد میلمستون په دروازه کې چاودنه ورکړه چېرې چې هندي وګړو تګ راتګ درلود. دغې چاودنې د ۱۲ فوټو په پلنوالي او د ۸ فوټو په ژوروالي کنده جوړه کړه. د موټر بم له چاودنې ډېر ژر وروسته وسله وال کسان د اروپایانو د خوښې وړ پارک ریزډنس هوټل ته ننوتل او د ۹۰ دقیقو لپاره یې جګړه وکړه. &lt;ref name=&quot;Express2&quot;&gt;[http://www.indianexpress.com/news/-I-looked-at-the-gate--it-was-gone-/585006 Indian Express: ‘I looked at the gate, it was gone’], [[The Indian Express]], 2010-02-27&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NYT2&quot;&gt;[https://www.nytimes.com/2010/02/27/world/asia/27kabul.html Guesthouses Used by Foreigners in Kabul Hit in Deadly Attacks], ''[[The New York Times]]'', 2010-02-27&lt;/ref&gt;

== تلفات ==
له وژل شویو ۱۸ کسانو څخه ۹ تنه یې هندي وګړي و. د افغانستان د ملي پولیسو درې افسران، د سورین بلانشه په نامه یو فرانسوی فلم جوړونکی او د پیټرو آنتونیو کولازو په نامه یو ایټالوی دیپلمات هم د دغو اتلسو وژل شوو په ډله کې و. &lt;ref name=&quot;NYT3&quot;&gt;[https://www.nytimes.com/2010/02/27/world/asia/27kabul.html Guesthouses Used by Foreigners in Kabul Hit in Deadly Attacks], ''[[The New York Times]]'', 2010-02-27&lt;/ref&gt;

=== هندي وژل شوي وګړي ===

* جګړن (ډاکټر) ال. جیوتین سنګ، پوځي ډاکټر
* جګړن ډیپاک یاداو، د پوځ روزونکی
* نتیش چیبر، په کندهار کې د هند د قونسلګری کارکوونکی
* روشن لال، د هند او تبت د سرحدي ځواکونو سرتېری
* بهولا رام، انجینر
* استاد نواب خان، تبله غږونکی&lt;ref&gt;[http://www.thehindu.com/news/national/article123594.ece Bodies of Kabul blast victims flown home]&lt;/ref&gt;

د ټایمز انډیا ورځپاڼې راپور خپور کړ چې په وژل شوو کې هندي پوځیان او په افغانستان کې میشت د هند او تبت سرحدي پولیس شامل دي. په وژل شوو کې هغه هندي ډاکټران هم شامل و چې بې وزله افغان ماشومان یې د اندیراګاندي د ماشومانو په روغتون کې تداوي کول. جګړن جیوتین سنګ د هند د پوځ له ډاکټرانو څخه و چې له برید څخه یې د مخنیوي په موخه خپل ژوند له لاسه ورکړ. سنګ وسله نه لرله خو په فزیکي ډول یې مخه ونیوله بریدګر آریا میلمستون ته دننه نه شي او د ډېرو نورو ژوند یې وژغوره. &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110811044807/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-02-28/india/28134536_1_taliban-attack-safi-landmark-hotel-arya-guesthouse Blast part of effort to drive India out?]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TOI&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20110811044705/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-02-26/india/28128271_1_kabul-attack-indian-embassy-special-aircraft Kabul attack: 2 armymen among 9 Indians dead, special plane being to bring bodies], [[The Times of India]], 2010-02-26&lt;/ref&gt;

== مسئولیت ==
طالبانو د څو ساعتونو په ترڅ کې د دغه برید مسئولیت پر غاړه واخیست. د طالبانو ویاند زبیح الله مجاهد وویل چې د دغه برید موخه په ځانګړې توګه هندیان نه و بلکې د اروپایانو او امریکایانو پر ضد وه. له دې سره راتلونکې اونۍ د افغانستان استخباراتي چارواکو وویل چې د پاکستان د لښکر طیبه ډلې په دغو بریدونو کې لاس درلود. دغو چارواکو د یوې تلویزوني مرکې په ترڅ کې وویل چې دوی داسې شواهد موندلي چې «ډېر ژر» به دا ثابته کړي چې «دغه برید لښکر طیبه ترسره کړی، هغه چې د پاکستان له پوځ سره اړیکه لري». د متحده ایالاتو استخباراتي چارواکو او پاکستاني تحلیل ګرانو وویل چې د لښکر طیبې ډلې جنګیالي د حقاني شبکې له همکارانو سره یوځای په شمالي وزیرستان کې پوځي تمرینات ترسره کوي. هندي چارواکو ګمان درلود چې لښکر طیبه او طالبان له یو بل سره همکاري لري. &lt;ref name=&quot;FT&quot;&gt;[http://www.ft.com/cms/s/0/d2031ff6-227f-11df-a93d-00144feab49a.html Indian outrage at ‘heinous’ attack in Kabul ]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Miami&quot;&gt;[http://www.miamiherald.com/2010/02/26/1502540/taliban-says-kabul-bombs-meant.html Taliban says Kabul bombs meant to drive Americans out]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;washpostlashkar&quot;&gt;Afghan intelligence spokesman Sayed Ansari said on 2 March 2010 that Lashkar was involved because the suicide bombers were heard speaking Urdu and searching for Indian victims. {{cite news|title=Afghan intelligence ties Pakistani group Lashkar-i-Taiba to recent Kabul attack|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/03/02/AR2010030202427.html|author=Karin Brulliard|work=Washington Post|date=2 March 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tbo&quot;&gt;Afghan intelligence spokesman Saeed Ansari said the gunmen appeared to have detailed knowledge, including names, of Indian guests at the hotels. In an interview aired on Tolo TV, RTA and Shamshad broadcast stations in Kabul, he also claimed the Taliban &quot;had no knowledge&quot; of the Kabul attacks up to five hours after they began. {{cite news|url=http://hosted.ap.org/dynamic/stories/A/AS_AFGHANISTAN|title=Official: Pakistani group behind Kabul attacks|author=Rahim Faiez and Kay Johnson, Associated Press|publisher=Tampa Bay Online|date=2 March 2010|access-date=20 May 2023|archive-date=27 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211027124944/http://hosted.ap.org/dynamic/stories/A/AS_AFGHANISTAN|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

د نیویارک ټایمز په یوه راپور کې ولیکل شول چې پاکستان او د هغو استخباراتي بنسټونه کېدای شي د دغه برید مسئول وي. د متحده ایالاتو یو استخباراتي راپور څرګندوي چې پاکستان «د حقاني شبکې، طالبانو، د ګل بهادر ډلې او د قوماندان نظیر د ډلې په څېر له خپلو نیابتي ملیشه ډلو څخه په دوامداره توګه ملاتړ کوي». تحلیګر جرمي پېج له دې اندېښنه څرګنده کړه چې دغه برید به د پاکستان او هند ترمنځ د سولې روانې خبرې ګډې وډې کړي. &lt;ref name=&quot;NYT4&quot;&gt;[https://www.nytimes.com/2010/02/27/world/asia/27kabul.html Guesthouses Used by Foreigners in Kabul Hit in Deadly Attacks], ''[[The New York Times]]'', 2010-02-27&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Times&quot;&gt;{{Cite web |title=Fears that India will blame Pakistan for deaths in Kabul attack |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/middle_east/article7043340.ece |access-date=2023-05-20 |archive-date=2011-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604235421/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/middle_east/article7043340.ece |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== غبرګونونه ==

* هند – د هند د بهرنیو چارو وزیر مالایي کرېشنا دغه برید له ناچارۍ برید وګاڼه چې موخه یې «د هند او افغانستان د ملګرتیا کمزوري کول» دي. &lt;ref name=&quot;NYT5&quot;&gt;[https://www.nytimes.com/2010/02/27/world/asia/27kabul.html Guesthouses Used by Foreigners in Kabul Hit in Deadly Attacks], ''[[The New York Times]]'', 2010-02-27&lt;/ref&gt;
* افغانستان – افغان ولسمشر حامد کرزي دغه برید «د هندي وګړو پر وړاندې ترهګریز برید» وباله. هغه زیاته کړه چې «په هندي وګړو دغه برید به د افغانستان او هند په اړیکو کوم اغېز ونلري».&lt;ref name=&quot;BBC&quot;&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8538005.stm Afghanistan capital Kabul hit by suicide attack], [[BBC]], 2010-02-26&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.deccanherald.com/content/55195/nine-indians-killed-talibans-kabul.html Nine Indians killed in Taliban’s Kabul attack], [[Deccan Herald]], 2010-02-26&lt;/ref&gt;
* بریتانیا – د بریتانیا د لومړي وزیر ګورډن براون ویاند وویل چې بریتانیا دغه برید «په تر ټولو شدیدو الفاظو» غندي. &lt;ref name=&quot;HT&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20110605015738/http://www.hindustantimes.com/europe/British-PM-condemns-Kabul-bombings/513242/H1-Article1-513247.aspx British PM condemns Kabul bombings], [[Hindustan Times]], 2010-02-26&lt;/ref&gt;
* ملګري ملتونه – ملګرو ملتونو د یوې اعلامیې په خپرولو سره په کابل کې په ملکي وګړو دغه برید «د انسانانو د ژوند پر وړاندې د بې تفاوتۍ څرګندونکی» وباله.&lt;ref&gt;[https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=33904&amp;Cr=Afghan&amp;Cr1= UN condemns deadly attack in Afghan capital], [[United Nations]]&lt;/ref&gt;

* کاناډا – د کاناډا د بهرنیو چارو وزیر لارنس کانن څرګنده کړه «کاناډا د کابل په نوي ښار کې ننی برید چې د راپورونو له مخې د دوه افغان پولیسو په ګډون په کې اوولس تنه ووژل شول او څو نور ټپیان شول په کلکه سره غندي».&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Canada Condemns Deadly Attack in Kabul |url=http://voiceoftoronto.com/wp/2010/02/canada-condemns-deadly-attack-in-kabulthe-honourable-lawrence-cannon-minister-of-foreign-affairs-issued-the-following-statement-on-the-deadly-attack-in-kabul-today-%E2%80%9Ccanada-condemns-in-the/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717230332/http://voiceoftoronto.com/wp/2010/02/canada-condemns-deadly-attack-in-kabulthe-honourable-lawrence-cannon-minister-of-foreign-affairs-issued-the-following-statement-on-the-deadly-attack-in-kabul-today-%E2%80%9Ccanada-condemns-in-the/ |archive-date=17 July 2011 |access-date=26 February 2010}}&lt;/ref&gt;
* ترکیه – د ترکیې د بهرنیو چارو وزارت دغه برید وغانده. د دغه وزارت څخه په خپره شوې اعلامیه کې راغلي و «ترکیه ژمنه ده چې د افغانستان له دولت سره په همغږۍ چارې ترسره او د ترهګرۍ او سخت دریځۍ سره د مبارزې په برخه کې به له افغانستان څخه خپل ملاتړ ته دوام ورکړي». &lt;ref&gt;[http://www.turkishweekly.net/news/98478/turkish-foreign-ministry-condemns-suicide-attacks-in-kabul.html Turkish Foreign Ministry Condemns Suicide Attacks in Kabul]{{Dead link|date=August 2019|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}, [[Journal of Turkish Weekly]], 2010-02-27&lt;/ref&gt;
* ایټالیا – لومړي وزیر سیلویو برلوسکوني د اعلامیې په خپرولو سره څرګنده کړه «په خواشینۍ سره خبر شوم چې زموږ یو دیپلماتیک سلاکار پیټرو آنتونیو کولازو د کابل د نن ورځې په برید کې وژل شوی. نوموړی د خپل هېواد یو وفاداره خدمتګار و، هغه د خپلې دندې پر مهال په داسې هېواد کې ومړ چې د وحشتناکو ترهګریزو فعالیتونو څخه کړېږي».&lt;ref&gt;[http://www.etaiwannews.com/etn/news_content.php?id=1190379&amp;lang=eng_news&amp;cate_img=1037.jpg&amp;cate_rss=General Berlusconi lauds Italian diplomat killed in Kabul] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303174941/http://www.etaiwannews.com/etn/news_content.php?id=1190379&amp;lang=eng_news&amp;cate_img=1037.jpg&amp;cate_rss=General |date=2016-03-03 }}, [[Taiwan News]], 2010-02-26&lt;/ref&gt;
* فرانسه – د فرانسې د بهرنیو چارو وزیر برنارد کوشنر وویل: «زه د خپل هېوادوال سورین بلانشه یاد ته درناوی وړاندې کوم. نوموړی په افغانستان کې د فرانسې د کلتوري چارو یو له مخکښانو څخه و. موږ به په قاطعیت سره هغه چارو ته دوام ورکړو چې نوموړي په سخاوتمندۍ سره پیل کړې وې».&lt;ref&gt;[https://abcnews.go.com/Entertainment/wireStory?id=9956355 French Filmmaker Severin Blanchet Killed in Kabul], [[ABC News]], 2010-02-26&lt;/ref&gt;
* د امریکا متحده ایالات – د هند لپاره د متحده ایالاتو سفیر تیموتي جي. رومر د یوې اعلامیې په خپرولو سره وویل «زه د تېرې ورځې د کابل په ویرجن برید کې د وژل شوو او ټپي شوو هندي وګړو کورنیو، خپلوانو او دوستانو ته تسلیت وړاندې کوم».&lt;ref&gt;[http://www.zeenews.com/news607589.html US, France condemn Kabul attack], [[Zee Entertainment Enterprises]], 2010-02-27&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>erffnb0aib3fl97tl9r5j0i6flex8a9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د افغانستان د ۲۰۰۹ کال ولسمشریزې ټاکنې</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69493</id>
    <revision>
      <id>369390</id>
      <parentid>367223</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T23:40:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24652" sha1="mujy1rb3dbvpa5n9quqvjag71m8vbq4" xml:space="preserve">په افغانستان کې د ۲۰۰۹ کال د اګسټ په ۲۰ نېټه د ولسمشرۍ ټاکنې ترسره شوې. د ټاکنو په پایله کې برحاله ولسمشر حامد کرزي د ۴۹.۶۷ سلنه رایو په ګټلو بریالی شو، په داسې حال کې چې د نوموړي اصلي سیال عبدالله عبدالله د ۳۰.۵۹ سلنه رایو په ګټلو دویم ځای ترلاسه کړ. &lt;ref name=&quot;mixed&quot;&gt;{{Cite web |last=Siddique |first=Abubakar |date=2009-08-21 |title=Mixed Turnout, Violence Seen On Afghan Election Day, As Vote Count Begins |url=http://www.rferl.org/content/Mixed_Turnout_Violence_Seen_On_Afghan_Election_Day_As_Vote_Count_Begins/1804215.html |access-date=2010-04-07 |publisher=Rferl.org}}&lt;/ref&gt;

د امنیت نشتوالی، د رایې ورکوونکو لږ ګډون، د ټاکنو د بهیر په اړه د خلکو ټیټ پوهاوی، په پراخه کچه د صندوقونو ډکول، تهدید او نورې ټاکنیزې درغلۍ، د دې ټاکنو له ستونزو څخه وو. دویم پړاو ته د ټاکنو تګ، چې د امریکا او متحدینو تر سخت فشار لاندې اعلان شو، د ۲۰۰۹ کال د نومبر په ۷ نېټه تنظيم شوي و، خو له هغه وروسته لغوه شو چې عبدالله له ګډون انکار وکړ او حامد کرزی د بلې پنځه کلنې مودې لپاره د افغانستان ولسمشر اعلان شو. &lt;ref name=&quot;invalid&quot;&gt;{{Cite web |last=McDonald |first=Charlotte |date=2009-09-10 |title=Afghan commission orders first ballots invalidated |url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5i3xqZSi2U_mgENDm3TK0-yqI7I_g |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100413122433/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5i3xqZSi2U_mgENDm3TK0-yqI7I_g |archive-date=April 13, 2010 |access-date=2010-04-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;scrapped&quot;&gt;[https://www.nytimes.com/2009/11/03/world/asia/03afghan.html?_r=1&amp;hp Karzai Gets New Term as Afghan Runoff is Scrapped], ''The New York Times''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;messy&quot;&gt;{{Cite news|last=Dixon|first=Robyn|url=http://www.latimes.com/news/nationworld/nation/la-fg-obama-karzai3-2009nov03,0,963693.story|title=Obama calls Afghan election 'messy' but upholds its final outcome|work=Los Angeles Times|access-date=2010-04-07|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20091105050208/http://www.latimes.com/news/nationworld/nation/la-fg-obama-karzai3-2009nov03%2C0%2C963693.story|archive-date=November 5, 2009|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

د ۲۰۰۴ کال د اساسي قانون پر بنسټ، دا دوهمې ټاکنې وې او د ولایتي شوراګانو د ۳۴ څوکیو لپاره د ټاکنو سره په یوه ورځ ترسره شوې. طالبانو د ټاکنو دې تحریم اعلان وکړ او دې ته یې د &quot;صلیبیانو برنامه&quot; او &quot; امریکایی پروسه&quot; نوم ورکړ. &lt;ref name=&quot;ordinary&quot;&gt;{{Cite web |last=Hairan |first=Abdulhadi |date=2009-08-11 |title=Afghanistan: 'Ordinary people want change' |url=http://www.guardianweekly.co.uk/?page=editorial&amp;id=1199&amp;catID=1 |access-date=2009-08-18 |publisher=[[The Guardian Weekly]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;killed26&quot;&gt;{{Cite web |title=Low turnout seen in Afghan election; 26 killed |url=http://www.philstar.com/Article.aspx?articleid=498012 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130131194943/http://www.philstar.com/Article.aspx?articleid=498012 |archive-date=2013-01-31 |access-date=2010-04-07 |publisher=Philstar.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;farce&quot;&gt;{{Cite news|last=Margolis|first=Eric|url=http://www.torontosun.com/comment/columnists/eric_margolis/2009/08/16/10476066-sun.html|title=Afghan elections will be a farce|newspaper=Toronto Sun|date=2009-08-16|access-date=2010-04-07}}&lt;/ref&gt;

== د ټاکنو نېټه ==
د ۲۰۰۴ کال د اساسي قانون له مخې، ټاکنې باید د ولسمشر کرزي د دورې له پای څخه ۶۰ ورځې وړاندې د ۲۰۰۹ کال د جولای په میاشت کې ترسره شوې وی. په سر کې د ټاکنو خپلواک کمیسیون سپارښتنه کړې وه چې دا ټاکنې به د ۲۰۱۰ کال د پارلماني ټاکنو سره په یوه ورځ ترسره شي ترڅو په لګښتونو کې سپما وکړي. خو د هېواد سیاستوال ونه توانېدل چې په جزیاتو هوکړې ته ورسېږي.  د ۲۰۰۹ کال په پسرلي کې غرنیو سیمو ته د لاسرسي په اړه اندېښنې او په هغه وخت کې په کافي اندازه د افرادو او موادو د ځای پر ځای کولو وړتیا، د ټاکنو خپلواک کمیسیون اړ کړ ترڅو ټاکنې  د ۲۰۰۹ کال تر اګست پورې وځنډوي. &lt;ref&gt;[https://archive.today/20120904050930/http://www.afghanconflictmonitor.org/2008/04/afghanistan-to.html Afghanistan To Hold Separate Presidential, Parliamentary Elections], ''[[The Canadian Press]]'', 2008-04-09&lt;/ref&gt;

اپوزیسیون، کرزی تورن کړ چې د خپلې دورې له ختمېدو هاخواد  خپل واک د غځولو هڅه کوي. ولسمشر حامد کرزي د ۲۰۰۹ کال د فبروري په میاشت کې د ټاکنو له خپلواکې کمېټې وغوښتل چې د هېواد د اساسي قانون سره سم ټاکنې ترسره کړي، په دې توګه یې د ټاکنو خپلواک کمیسیون اړ کړ چې د اګسټ د میاشتې نېټه تکرار کړي، او هغه نیوکه کوونکي خاموش کړي چې د مې او اګسټ تر منځ یې د واک له تشې وېره درلوده. ځینو بالقوه افغان مخالفینو شکایت وکړ چې د کرزي دا ګام له سیالانو څخه د ډګر د پاکولو هڅه وه، ځکه زیاتره یې د ۲۰۰۹ کال ټاکنو هلوځلو ته چمتو نه وو. کله چې د ټاکنو خپلواک کمیسیون او نړیوالې ټولنې د کرزي فرمان رد کړ، ورپسې کرزي د ۲۰۰۹ کال د اګسټ ۲۰ نېټه ومنله. د ۲۰۰۹ کال په مارچ کې د افغانستان سترې محکمې اعلان وکړ چې د کرزي د کار موده به د نوي ولسمشر تر ټاکلو تمدید شي. مخالفینو دا پرېکړه غیرقانوني او د نه منلو وړ وګڼله او ویې ویل چې دې کار کرزی ته موقع برابره کړه چې د خپلې ټاکنیزې بریا لپاره له واک څخه ګټه واخلي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7916607.stm|work=BBC News|title=Afghan president urges April poll|date=2009-02-28|access-date=2010-03-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2009-03-09 |title=Afghanistan's Election Dilemma |url=http://www.voanews.com/uspolicy/2009-03-09-voa7.cfm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090331141358/http://www.voanews.com/uspolicy/2009-03-09-voa7.cfm |archive-date=March 31, 2009 |access-date=2009-03-12 |publisher=[[Voice of America]] |df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gebauer |first=Matthias |author2=Shoib Najafizada |date=2009-03-02 |title=Karzai won't leave: Afghan President Hamid Karzai discovered the importance of adhering to his country's constitution at an awfully convenient political moment |url=http://www.salon.com/news/feature/2009/03/02/karzai_leave/ |website=[[Salon.com|Salon]]/[[Der Spiegel]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Afghan presidential poll delayed for poor security |url=https://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5hvWEqwq3CrRvaQCmt21MfoYhjZJQD960QBF80 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090205115208/https://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5hvWEqwq3CrRvaQCmt21MfoYhjZJQD960QBF80 |archive-date=February 5, 2009 |access-date=January 29, 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Afghanistan vote date announced|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7857451.stm|work=BBC News|date=2009-01-29|access-date=2009-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20090129214149/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7857451.stm|archive-date=January 29, 2009|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2009/01/30/world/asia/30afghan.html &quot;Afghan Presidential Election Delayed&quot;], ''The New York Times''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|first=Matthew|last=Rosenberg|url=https://www.wsj.com/articles/SB123590141734903121?mod=googlenews_wsj|title=U.S., Afghans Criticize Call for Early Elections|work=Wall Street Journal|date=2009-03-02|access-date=2009-08-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7929980.stm|title=Karzai agrees to delay elections|publisher=BBC|date=2009-03-07|access-date=2009-08-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news.yahoo.com/s/ap/20090329/ap_on_re_as/as_afghanistan;_ylt=AnO_603G8IR_xKeyRUJ5OyFw24cA |access-date=January 14, 2017}}{{dead link|date=June 2022|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Najibullah |first=Farangis |date=2009-03-30 |title=Karzai's Opponents Slam Supreme Court Ruling As 'Unconstitutional' |url=http://www.rferl.org/content/Karzais_Opponents_Slam_Supreme_Court_Ruling_As_Unconstitutional_/1564465.html |access-date=2010-04-07 |publisher=Radio Free Europe / Radio Liberty}}&lt;/ref&gt;

د ۲۰۰۹ کال د اګسټ ۲۰، د ټاکنو نېټه، په افغانستان د بریتانیا د دریم یرغل د رسمي پای څخه وروسته، چې نوي کاله وړاندې په ۱۹۹۹ کال کې و، یوه ورځ وروسته وه. &lt;ref name=&quot;afraud&quot;&gt;[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/Afghanistan/article6802683.ece Afghanistan votes amid fear of Taleban attacks and alleged fraud] {{Webarchive|url=http://wayback.vefsafn.is/wayback/20100418021010/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/afghanistan/article6802683.ece |date=2010-04-18 }} {{Webarchive|url=http://wayback.vefsafn.is/wayback/20100418021010/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/afghanistan/article6802683.ece |date=2010-04-18 }} [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20100418021010/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/afghanistan/article6802683.ece Archived copy] at the Icelandic Web Archive (April 18, 2010).&lt;/ref&gt;

== نوماندان ==
کله چې د ۲۰۰۹ کال د می د میاشتې په ۱۷ نېټه افغانستان د ټاکنو خپلواک کمیسیون د ثبت شوو نوماندانو لومړنۍ رسمي لېست اعلان کړ، د جمهوري ریاست ټاکنو ته څلور څلوېښت نوماندانو نوم لیکنه کړې وه. دری نوماندانو د ټاکنو له ترسراوي وړاندې له سیالۍ په شال شول او له دوو مخښکو نوماندانو یې خپل ملاتړ اعلان کړ. د ولسمشرۍ هر نوماند له دوو مرستیالانو سره د سیالۍ ډګر ته ووت. &lt;ref name=&quot;ordinary2&quot;&gt;{{Cite web |last=Hairan |first=Abdulhadi |date=2009-08-11 |title=Afghanistan: 'Ordinary people want change' |url=http://www.guardianweekly.co.uk/?page=editorial&amp;id=1199&amp;catID=1 |access-date=2009-08-18 |publisher=[[The Guardian Weekly]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ifes.org/publication/a05e4a3ba20a60b82a650a1fa9e18ecf/Election_Kit_Afghanistan.pdf Afghanistan2009 Presidential and Provincial Council Elections Kit] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110616213130/http://www.ifes.org/publication/a05e4a3ba20a60b82a650a1fa9e18ecf/Election_Kit_Afghanistan.pdf|date=June 16, 2011}}, [[International Foundation for Electoral Systems]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=IEC announces preliminary candidate list for elections - People's Daily Online |url=http://english.people.com.cn/90001/90777/90851/6659282.html}}&lt;/ref&gt;

کرزي د ۲۰۰۹ کال د مې میاشتې په ۴ نېټه خپله نوماندي ثبت کړه. نوموړي په واک کې خپل هزاره دویم مرستیال کریم خلیلي وساته، خو دخپل مرستیال احمد ضیا مسعود پر ځای یې محمد قسیم فهیم نوماند کړ، چې یو پخوانی تاجک جنګسالار و او د بشري حقونو ډلو له لوري د افغان کورنۍ جګړې پر اوږدو کې د ملکي وګړو په ډله ییزو وژنو تورن و. &lt;ref&gt;[http://washingtontimes.com/news/2009/may/08/karzai-jockeys-to-stay-in-power/ Afghan Karzai likely to win reelection], ''[[Washington Times]]'', 2009-05-08&lt;/ref&gt;

ټلوالې د ۲۰۰۹ کال د اپرېل په ۱۶ نېټه اعلان وکړ چې د بهرنیو چارو پخوانی وزیر ډاکټر عبدالله عبدالله به د ولسمشرۍ لپاره د خپل نوماند په توګه وړاندې کړي. عبدالله له ۱۹۹۸ کال وروسته د شمالي ټلوالې د بهرنیو چارو وزیر و او د ټلوالې تر منځ برلاسې څېره وه. نوموړي په لنډمهاله حکومت کې، چې د امریکا له یرغل وروسته جوړ شو، د بهرنیو چارو وزیر وټاکل شو &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.smh.com.au/breaking-news-world/afghan-opposition-picks-candidate-20090416-a8j5.html|title=Afghan opposition picks candidate|publisher=News.smh.com.au|date=2009-04-16|access-date=2010-04-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FACTBOX&quot;&gt;A [https://www.reuters.com/article/latestCrisis/idUSSP345133 FACTBOX - Possible Afghan presidential candidates]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;newopt&quot;&gt;{{Cite web |date=2010-04-07 |title=Afghan election only shows a new option is needed |url=http://thechronicleherald.ca/Opinion/1140249.html |access-date=2010-04-07 |website=The Chronicle Herald |تاريخ الأرشيف=2022-04-08 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220408030710/http://thechronicleherald.ca/Opinion/1140249.html |url-status=dead |خونديځ نېټه=2022-04-08 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220408030710/http://thechronicleherald.ca/Opinion/1140249.html |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220408030710/http://thechronicleherald.ca/Opinion/1140249.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408030710/http://thechronicleherald.ca/Opinion/1140249.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wizard&quot;&gt;{{Cite web |date=2009-09-01 |title=Wizards and wives drive Afghan election |url=http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/KI01Df02.html |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20090903122850/http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/KI01Df02.html |archive-date=2009-09-03 |access-date=2010-04-07 |website=Asia Times}}&lt;/ref&gt;

ډاکټر رمضان بشردوست لومړی کس و چې د نوماندۍ خپل هوډ یې په ډاګه کړ او له خپلو مرستیالانو، د کابل د کرنې انسټیټیوټ استاد ښاغلي محمد موسی بارکزي او د بشري حقونو د خپلواک کمیسیون غړې آغلې عفیفه معروف، سره یې  د ۲۰۰۹ کال د مې په اوومه یې د ولسمشریزو ټاکنو لپاره نوم لیکنه وکړه او کوتره، چې د سولې او آزادۍ سمبول ده، د خپلو هلو ځلو د نښان په توګه وټاکه. بشردوست په څرګنده په حکومت نیوکې وکړې او وزیران یې په فساد تورن کړل. کله چې نوموړي د پلان وزیر و، په افغانستان کې یې د بهرنیو موسسو په کار نیوکه کوله چې ګواکي د افغانانو لپاره د مرستو پیسې خوري او وروسته یې د حکومت او بهرنیو فشارونو له امله استعفا ورکړه.&lt;ref name=&quot;FACTBOX2&quot;&gt;A [https://www.reuters.com/article/latestCrisis/idUSSP345133 FACTBOX - Possible Afghan presidential candidates]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2009-05-07 |title=Dr. Ramazan Bashardost officially enters presidential campaign |url=http://www.kabulpress.org/my/spip.php?article3456 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100401183226/http://kabulpress.org/my/spip.php?article3456 |archive-date=April 1, 2010 |access-date=2010-04-07 |publisher=Kabulpress.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MrClean&quot;&gt;{{Cite web |title=Afghan Mr Clean takes on Karzai ... and everyone else |url=http://www.rfi.fr/actuen/articles/116/article_4803.asp |access-date=2010-04-07 |publisher=Rfi.fr |تاريخ الأرشيف=2017-03-26 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20170326230315/http://www1.rfi.fr/actuen/articles/116/article_4803.asp |url-status=dead |خونديځ نېټه=2017-03-26 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20170326230315/http://www1.rfi.fr/actuen/articles/116/article_4803.asp |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20170326230315/http://www1.rfi.fr/actuen/articles/116/article_4803.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20170326230315/http://www1.rfi.fr/actuen/articles/116/article_4803.asp }}&lt;/ref&gt;

داکټر اشرف غني چې په واشنګټن ډي سي کې په بروکینګز انسټیټیوټ کې د بهرنۍ پالیسي لوړپوړی همکار، د مالیې پخوانی وزیر، د ملګرو ملتونو ځانګړی سلاکار او د نړیوال بانک شنونکی پاتې شوی و، د ۲۰۰۹ کال د مې په اوومه یې د ولسمشرۍ د نوماند په توګه نوم لیکنه وکړه. په داسې حال کې چې  هغه مهال ګڼ شمېر افغانانو له متحده ایالاتو سره د اړیکو نه ښودلو ته لومړيتوب ورکو، خو نوموړي له نورو په توپیر، د کلینټن د کمپاین لوی ستراتیژیست جیمز کارویل د خپل کمپاین د سلاکار په توګه وګومار. له واشنګټن سره د هغه نږدې اړیکو نوموړی د بورش سره د په نږدې اړیکو تورن کړ. همدارنګه اشرف غني د متحده ایالاتو د خوښې نوماند ګڼل کېده چې غوښتل یې نوموړی د &quot;اجرائیه رییس&quot; مقام ته ورسوي، امریکا غوښتل د ټاکنو له ګټلو پرته دا چوکۍ د حکومت په تشکیل کې ځای پر ځای کړي. &lt;ref name=&quot;farce2&quot;&gt;{{Cite news|last=Margolis|first=Eric|url=http://www.torontosun.com/comment/columnists/eric_margolis/2009/08/16/10476066-sun.html|title=Afghan elections will be a farce|newspaper=Toronto Sun|date=2009-08-16|access-date=2010-04-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FACTBOX3&quot;&gt;A [https://www.reuters.com/article/latestCrisis/idUSSP345133 FACTBOX - Possible Afghan presidential candidates]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wizard2&quot;&gt;{{Cite web |date=2009-09-01 |title=Wizards and wives drive Afghan election |url=http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/KI01Df02.html |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20090903122850/http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/KI01Df02.html |archive-date=2009-09-03 |access-date=2010-04-07 |website=Asia Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;poolsclose&quot;&gt;[https://www.nytimes.com/2009/08/21/world/asia/21afghan.html?bl=&amp;ei=5087&amp;en=dd1c0cc23ceed45e&amp;ex=1250913600&amp;pagewanted=all Turnout Seen as Uneven in Afghanistan as Polls Close], ''The New York Times''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;obama&quot;&gt;{{Cite news|author=Ewen MacAskill|url=https://www.theguardian.com/world/2009/aug/19/obama-chief-executive-afghanistan|title=Obama administration to continue push for chief executive in Afghanistan|work=Guardian|location=UK|date=2009-08-19|access-date=2010-04-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;JC&quot;&gt;{{Cite web |title=James Carville Joins The Afghan Campaign Trail |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=107006724 |access-date=2010-04-07 |website=NPR.org |publisher=Npr.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;squand&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.nydailynews.com/opinions/2009/08/20/2009-08-20_why_im_rooting_against_h.html|title=Afghanistan's president has squandered the people's trust|work=Daily News|date=2009-08-20|access-date=2010-04-07|location=New York|first=Michael|last=Weiss}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Rashid|first1=Ahmed|title=Pakistan in the Brink|url=https://archive.org/details/pakistanonbrinkf0000rash_y2g8|date=2012|publisher=Allen Lane|isbn=9781846145858|page=[https://archive.org/details/pakistanonbrinkf0000rash_y2g8/page/80 80]}}&lt;/ref&gt;

د افغانستان د ولسي جرګې لومړی مرستیال، میرویس یاسیني د ۲۰۰۹ کال په مارچ میاشت کې په سیالۍ کې ورګډ شو. له دې مخکې نوموړی د  ۲۰۰۲ کال د رابلل شوې بېړنۍ لویې جرګې غړی، د لویې جرګې د مرستیال او د نشه یي توکو پر وړاندې د مبارزې د رییس او د مخدره توکو سره د مبارزې د وزارت مرستیال پاتې شوی و.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Contender Biographies – Mir Wais Yasini's Biography |url=http://www.pajhwokelections.af/contender_biography.php?id=6 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110706070811/http://www.pajhwokelections.af/contender_biography.php?id=6 |archive-date=July 6, 2011 |access-date=2010-04-07 |publisher=Pajhwokelections.af |df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

شهلا عطا، چې د پارلمان یوه لیبرال ښځینه استازې او د جګړې یوه کونډه وه، هم ډګر ته راووته او ژمنه یې وکړه چې د ولسمشر محمد داود خان د ۱۹۷۳-۱۹۷۸ کلونو سیاستونو ته به عصري بڼه ور وبښي. &lt;ref name=&quot;Star&quot;&gt;[https://www.thestar.com/article/616932 &quot;Stuck between Karzai, hard place&quot;], ''[[Toronto Star]]'', 2009-04-11&lt;/ref&gt;

د افغانستان د عدالت او پراختیا ګوند مشر ذبیح الله غازي نورستاني، پخوانی لوی څارنوال عبدالجبار ثابت؛ د دفاع پخوانی وزیر شاه نواز تڼی؛ ازبک مشر اکبر بای؛ اقتصادي کارپوه او په واک کې جګپوړی وزیر هدایت ارسلا؛ اقتصاد پوه محمد هاشم توفیقي؛ د ۲۰۰۲ د افغانستان کال د لویې جرګې پخوانی غړی سرور احمدزی، چې په ۲۰۰۹ کال کې یې د افغانستان لپاره د متحده ایالاتو د نوې ستراتیژۍ لپاره یې د متحده ایالاتو چارواکو ته د هېواد راپور لیکلی و، او نور؛ د ولسمشرۍ د نورو نوماندانو له ډلې وو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Zabihullah Ghazi Nuristani's Biography |url=http://www.pajhwokelections.af/contender_biography.php?id=17 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110706070800/http://www.pajhwokelections.af/contender_biography.php?id=17 |archive-date=July 6, 2011 |access-date=2010-04-07 |publisher=Pajhwokelections.af |df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2009-05-05 |title=Ex-Afghan Attorney General sings up for presidential elections |url=http://english.people.com.cn/90001/90777/90851/6651526.html |access-date=2010-04-07 |website=People's Daily}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Contender Biographies – Sarwar Ahmedzai's Biography |url=http://www.pajhwokelections.af/contender_biography.php?id=3 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110706070805/http://www.pajhwokelections.af/contender_biography.php?id=3 |archive-date=July 6, 2011 |access-date=2010-04-07 |publisher=Pajhwokelections.af |df=mdy}}&lt;/ref&gt;

د ولسمشرۍ د نوماندانو تر څنګ، د ولایتي شوراګانو د ۴۲۰ څوکیو لپاره ۳۱۹۷ تنه نور نوماندان هم وو. ولایتي شورا داسې یوه شورا وه چې د افغانستان په ۳۴ ولایتونو کې یې له ولایتي ادارو سره مشورې او کار کاوه، او د ولسمشر له خوا د ټاکل شوي والي تر واک لاندې یې کار کاوه.   &lt;ref name=&quot;mixed2&quot;&gt;{{Cite web |last=Siddique |first=Abubakar |date=2009-08-21 |title=Mixed Turnout, Violence Seen On Afghan Election Day, As Vote Count Begins |url=http://www.rferl.org/content/Mixed_Turnout_Violence_Seen_On_Afghan_Election_Day_As_Vote_Count_Begins/1804215.html |access-date=2010-04-07 |publisher=Rferl.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |author=NET LINKS |title=UNDP/ELECT - Provincial Council Elections |url=http://www.afghanelections.org/index.php?page=en_Provincial+Council |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090821135435/http://www.afghanelections.org/index.php?page=en_Provincial%2BCouncil |archive-date=August 21, 2009 |access-date=2010-04-07 |publisher=Afghanelections.org}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>mujy1rb3dbvpa5n9quqvjag71m8vbq4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هینریک سانیلیویسي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70015</id>
    <revision>
      <id>369452</id>
      <parentid>364777</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T04:05:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17492" sha1="ezazsbp90ctgsnnozw8w52miryp9ppl" xml:space="preserve">هنریک سانیلیویسي (رومانیايي تلفظ: [ˈhenrik saniˈelevit͡ʃʲ]، لومړی نوم یې هم هینري، هینري یا انریک، کورنۍ نوم يې سانیلیویسي؛ د ۱۸۷۵ کال د سېپټمبر په ۱۲مه زېږېدلی او د ۱۹۵۱ کال د فبروري په ۱۹مه مړ شوی) یو رومانیايی خبریال او ادبي کره‌کتونکی و، چې د انسانپوهنې، توکم‌کښنې، ټولنپوهنې، ژوپوهنې په برخه کې لیکنو لپاره هم په یاد پاتې شوی. هغه چې په لومړیو کې د کنستانتین فلسفې دوبروژانو-ګریا د سیاسي کړۍ توندلاری سوسیالیست و، په ځان کې يې نورې اغېزې ځای پرځای کړې او په ۱۹۰۵ کال کې يې د کورنتول نو (نوي میلان) په نوم خپله ادبي کره کتنه رامنځته کړه. سانیلیویسي او د هغه ملګری ګارابیت ابرایلیانو د «پوپورانیزم» له بنسټ اېښودونکو څخه وو، چې د کروندګرو او چپ‌پالانو له غورځنګ سره یې تړاو درلود. په هر حال سانیلیویسي ډېر زر ځان له مارکسیزم او کروندګرۍ څخه بېل کړ او دودپال رومانیايي ادبیات یې نقد کړل او د کاریګرانو لپاره یې د نیوکلاسیزم (لویدیځ کلتوري غورځنګ) وړاندوینه وکړه. د ساماناتورول د سیال ښوونځي له مجلې سره د هغه تودې مرکې هغه له نورو پوپورانیستانو څخه بېل کړ چې په پای کې يې د «ارتجاع» په توګه محکوم کړ. د لومړۍ نړیوالې جګړې په بهیر کې د هغه مبهم شخصیت ډېرو اختلافاتو احاطه کړی و.     

سانیلیویسي له ۱۹۲۰ کال راهیسې په چپ اړخ کې یوه منزوي څېره و، چې د کورنتول نو تازه نسخه یې سموله او یوازې د ادوارل له پېژندل شوې مجلې سره یې تړاو درلود. هغه له ادبي نظریې څخه ځان لرې کړ او د انسانپوهنې اړوند د خپلو اټکلونو په دوام يې لامارکیزم او علمي توکم‌پالنه ورغوله تر څو خپل ټولنیز-نژادي سیستم جوړ کړي. په‌خپله یو یهودي رومانیايی و، سنیلیویسي هڅه وکړه چې د نازي ایډیالوژستانو سیمه‌ییزو فاشیستانو انګیرنې کمزورې کړي.  

کله چې په ۱۹۴۰مه لسیزه کې واکمنو فاشیستانو د هغه اثار تورن کړل او وروسته د کمونیستي رژیم له‌خوا پاک شول، لیکوال په تتوالي کې ورک شو.  

== ژوندلیک ==

=== لومړي کلونه ===
سانیلیوینسي د مولداوي په تاریخي سیمه کې د بوتوشاني ښار اوسېدونکی و. پلار یې په رسمي ډول د ليون سانیلیویچي په نوم پېژندل کېږي، یو سوداګر او مور يې ربکا د کور مېرمن وه. دواړه د یهودیانو د ټولنې د مخکښو مشرانو له څانګې څخه وو- د لیون پلار د سویلي رومانیا د کرایووا د یهودانو ربي (یهودی ملا) و – حال دا چې ربکا خپله د بوتوشاني د ربي لور وه – چې نیکونه یې د روسیې په سترواکۍ کې له ټول‌وژنې څخه د تېښتې په موخه د دانوب په سلطنتي سیمه کې مېشت شوي وو. د لیون نږدې ټول بچیان داسې لوی شول چې نامتو هنرمندان او روښانفکران شي: سیمون ژاک او ماکسیمیلیان ریاضي‌پوهان وو، سلیمان انځورګر؛ یوسف یو اقتصادپوه او امیل یو ژوپوه و. &lt;ref name=&quot;gc642&quot;&gt;Călinescu, p.642&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Călinescu, p.642-643. See also Georgescu-Roegen, p.5, 13&lt;/ref&gt;

هغه کورنۍ چې ادبي تاریخ‌لیکونکی جورج کالینسکو یې د رومانیا په فرهنګ «په بشپړ ډول جذب شوې» کورنۍ په توګه تشرېح کوي، په حقیقت کې له خلاصون څخه نه وه برخه‌منه: د هغه دور د ډېری نورویهودیانو په څېر سانیلیوینسي ته د زېږون پر مهال تابعیت نه و ورکړل شوی. له دې سره چې سانیلیویسي په‌خپله ځان ملحد باله، وروسته يې په رضاکار ډول په ډله‌ییزه توګه د یهودیانو د تمعید سپارښتنه وکړه. هغه د یو نړیوال ښار په ګاوندیتوب کې د رومانیایانو او امریکایانو تر څنګ لوی شو؛ د ای‌سي‌ای نامعلومې وروستاړې چې د هنریک د نیکونو له‌خوا غوره شوې وه، ځینې په دې باور ګمراه کړي چې دا کورنۍ په اصل کې صربیان وو. &lt;ref name=&quot;ajhsmeme&quot;&gt;{{in lang|ro}} Adrian Jicu, [http://www.revistaluceafarul.ro/index.html?id=586&amp;editie=31 &quot;H. Sanielevici, par lui même&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160414074420/http://revistaluceafarul.ro/index.html?id=586&amp;editie=31 |date=2016-04-14 }}, in ''[[Luceafărul (magazine)|Luceafărul]]'', Nr. 30/2008&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hsnewcrplural&quot;&gt;Henric Sanielevici, [http://www.plural-magazine.com/article_new-critical-studies-1920.html &quot;New Critical Studies, 1920. The programmatic article of ''The New Trend'', 1906 (excerpts)&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120320231243/http://www.plural-magazine.com/article_new-critical-studies-1920.html|date=2012-03-20}}, in ''[http://www.plural-magazine.com/ Plural Magazine] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321152817/http://www.plural-magazine.com/|date=2012-03-21}}'', Nr. 29/2007&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Durnea (2005), p.25; (2006), p.57-58&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gc6423&quot;&gt;Călinescu, p.642&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ah1202&quot;&gt;Hodoş, p.1202&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cmlabelle&quot;&gt;{{in lang|ro}} Cristina Manuk, [http://193.26.10.83/pdf/Ararat%2001%202009.pdf &quot;Cu Henric Sanielevici în 'La Belle Époque': printre armeni, pe uliţa copilăriei...&quot;]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, in ''[http://193.26.10.83/ Ararat. Publicaţia Uniunii Armenilor din România] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110704025825/http://193.26.10.83/ |date=2011-07-04 }}'', Nr. 1/2009, p.7&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gc6422&quot;&gt;Călinescu, p.642&lt;/ref&gt;

هنریک د خپل ماشومتوب ډېره برخه په بوتوشاني او د مولداوي په کلیوالو سیمو لکه کوسټستی، دولاسکا او پوډریګا کې تېره کړه. هغه په لیکلې بڼه دا په یاد راوړي چې کلیوالې سیمې د فزیکي او فرهنګي توپیرونو د سرچینې په توګه د انسان د تغذیې اړوند د هغه لیدلوری جوړ کړ: «په هر ځای کې د هر کور لپاره یو د منتخبو میوو باغ موجود و. [...] پرته له دې چې څوک لږ تر لږه د مڼو یا ناکو د شرابو د جوړولو لپاره ځان په زحمت کړي، پریمانه میوې به پر ځمکه پرتې وې. د کلیوالې سیمې بامبوټۍ به د مڼو په اندازه د سپینو او شنو شفتالو له لویو امبارونو څخه ډکې وې [...]. تر ۱۵ کلنی پورې خپل انځور یواځې ټوله ورځ د میوې د خوړلو په حال کې په یاد راوړم.» همدارنګه دې چاپېریال د کورنیو الوتونکو (هغه مالداوي چرګانې په ځانګړې توګه جګې او نرۍ او په ولاړو اوبو کې الوتلو ته مایلې یادې کړې)، وحشي الوتونکو او ان غڼو په اړه د هغه طبیعت‌پاله کتنو ته الهام ورکړ.&lt;ref name=&quot;gc6424&quot;&gt;Călinescu, p.642&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gc641-642&quot;&gt;Călinescu, p.641-642&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;gc641&quot;&gt;Călinescu, p.641&lt;/ref&gt;

په داسې حال کې چې لا په بوتوشاني کې زده‌کوونکی و، دغه تنکي ځوان په سوسیالیستي مطبوعاتو کې خپل کار پیل کړ، د لنډ‌مهاله پرولتارول په نوم یې خپله ورځپاڼه تاسیس کړه او د هغې جوړښتي سمون یې پرغاړه واخیست. هغه په خپل ټاټوبي کې له ښوونځي څخه فارغ شو او د ادبیاتو او فلسفې په برخه کې يې له بخاریست پوهنتون څخه خپله لیسانس درجه ترلاسه کړه.   &lt;ref name=&quot;hsunifi&quot;&gt;{{in lang|it}} [http://www.unifi.it/letrum/CMpro-v-p-1003.html &quot;Henric Sanielevici&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311041147/http://www.unifi.it/letrum/CMpro-v-p-1003.html |date=2012-03-11 }}, biographical note in [http://www.unifi.it/letrum/ ''Cronologia della letteratura rumena moderna (1780-1914)'' database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211018010504/https://www.clrm.unifi.it/ |date=2021-10-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211018010504/https://www.clrm.unifi.it/ |date=2021-10-18 }}, at the [[University of Florence]]'s Department of Neo-Latin Languages and Literatures; retrieved May 19, 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gc6425&quot;&gt;Călinescu, p.642&lt;/ref&gt;

هغه د تخنیکي پوهنتون له زده‌کړیال سیمون سره یوځای د کنستانتین دوبروژانو -ګریا په مشرۍ د بخارست د سوتیر تالار په مارکسیستي ټولنه کې برخه واخیسته او د رومانیايي کاریګرانو له سوسیال دیموکراتیک ګوند (PSDMR) سره یوځای شو. هینریک په ځانګړې توګه له PSDMR سره تر يوځای کېدو وروسته په سوتیر ښار کې د کاریګرانو لپاره عامه اوونیز لکچرونه وړاندې کول او هلته د حسن په نوم پېژندل کېده. هغه مهال دواړه وروڼه د ادیورال په نوم د یوې سوسیالیستي ورځپاڼې ګدونوال وو چې د ګېړیس شاګرد کانسټنټین مېل سموله او د ۱۸۹۶ کال په شاوخوا کې يې د لنډمهاله ادبي ضمیمو لپاره هم لیکنې کړې. د هنریک مقالې په نورو سوسیالیستو او منځنیو چپ اړخو ورځپاڼو لکه: لومیانووا، مونکا، اوانتول او د پيتشت ښار په پووېستېیا ووربې ادبي مجله کې هم خپرې شوې. &lt;ref&gt;[[Constantin Kiriţescu]], &quot;''O viaţă, o lume, o epocă'': Ani de ucenicie în mişcarea socialistă&quot;, in ''[[Magazin Istoric]]'', September 1977, p.16&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;I. Felea, &quot;Din vremea cînd socialismul făcea primii paşi la 'Sotir' &quot;, in ''[[Magazin Istoric]]'', March 1968, p.5, 7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{in lang|ro}} Florentina Tone, [http://www.adevarul.ro/articole/scriitorii-de-la-adev-rul.html &quot;Scriitorii de la ''Adevĕrul''&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427072852/http://www.adevarul.ro/articole/scriitorii-de-la-adev-rul.html|date=2009-04-27}}, in ''[[Adevărul]]'', December 30, 2008&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hsunifi2&quot;&gt;{{in lang|it}} [http://www.unifi.it/letrum/CMpro-v-p-1003.html &quot;Henric Sanielevici&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311041147/http://www.unifi.it/letrum/CMpro-v-p-1003.html |date=2012-03-11 }}, biographical note in [http://www.unifi.it/letrum/ ''Cronologia della letteratura rumena moderna (1780-1914)'' database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211018010504/https://www.clrm.unifi.it/ |date=2021-10-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211018010504/https://www.clrm.unifi.it/ |date=2021-10-18 }}, at the [[University of Florence]]'s Department of Neo-Latin Languages and Literatures; retrieved May 19, 2011&lt;/ref&gt;

د یو کره‌کتونکي په توګه د سانیلیویسي د لومړني کار تمرکز د جونیمیا محافطه‌کارې ادبي ټولنې پروړاندې د ډوبروګیانو – ګیریا د مارکسي ادبي تیوري پر دفاع و. فرهنګي تاریخ‌پوه زیډ. اورنیا د شلمې پېړۍ په وروستیو کې دا تشرېح کړه چې د ګیریا د غلي پاتې کېدو پر مهال سانیلیویسي، ګارابیت، ابرایلیانو، ټریان ډیمیترسکو، انتون باکالباسا، ایمیل فاګورا او نورو ځوان سوسیالیستانو څنګه مبارزه پیل کړه او د [[هینریک سانیلیویسي# ftn1|[1]]]جونیمیست پر مخالف حرکت يې «ځوابي یرغل» وکړ. مخکښ جنیمیستي تیوریست او فرهنګي کره‌کتونکي تیتو مایورسکو رسمي ځوابونه وړاندې کړل او د سانیولیوینسي له‌خوا مطرح شویو ځانګړو خبرو ته یې ځواب ورکړ. له دې سره ځوان سوسیالیست پوځي مبارز هم د جونیمیا په مجله کانووربېری لېتړړي کې مقالې خپرې کړې. پر دې سربېره هغه د نووا ریویسټا رومانا منخباتي مجلې له اصلي همکارانو څخه و چې د پخواني جونیمیسټ فلیسوف کانسټنټین رادولیسکو - موټرو له خوا پرمخ وړل کېده او د یوې مودې لپاره یې کتنپلاوی هم و. دا هغه ځای و چې نوموړې په‌کې د دکتکیزم (ښوونې او روزنې) پر دفاع یوه لړۍ مقالات پیل کړل او له هغه سره یې خپل شهرت د یو فرهنګي ژورنالیست په توګه ثبت کړ. نووا ریویسټا رومانا هم هغه ځای و چې سانیلیویسي څو کاله وروسته د خپل همکار خبریال کانسټنټین بیلیدي سره ولیدل او ملګری یې شو.  &lt;ref&gt;Ornea (1998), p.357-358&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;el26&quot;&gt;Lovinescu, p.26&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{in lang|ro}} [[Z. Ornea]], [http://www.romlit.ro/dezvluirile_lui_constantin_beldie &quot;Dezvăluirile lui Constantin Beldie&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140310212633/http://www.romlit.ro/dezvluirile_lui_constantin_beldie|date=2014-03-10}}, in ''[[România Literară]]'', Nr. 46/2000&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Durnea (2006), p.58, 59, 63&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ornea (1998), p.51, 126, 127&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hsunifi3&quot;&gt;{{in lang|it}} [http://www.unifi.it/letrum/CMpro-v-p-1003.html &quot;Henric Sanielevici&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311041147/http://www.unifi.it/letrum/CMpro-v-p-1003.html |date=2012-03-11 }}, biographical note in [http://www.unifi.it/letrum/ ''Cronologia della letteratura rumena moderna (1780-1914)'' database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211018010504/https://www.clrm.unifi.it/ |date=2021-10-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211018010504/https://www.clrm.unifi.it/ |date=2021-10-18 }}, at the [[University of Florence]]'s Department of Neo-Latin Languages and Literatures; retrieved May 19, 2011&lt;/ref&gt;

سانیلیوینسي په ۱۹۰۱ کال کې په برلین پوهنتون کې د انسانپوهنې په څانګه کې د تخصص لپاره د المان په سترواکۍ کې و. په ۱۹۰۴ کال کې د فرانسې په پاریس ښار کې و او د ''Société Anthropologique'' (ټولنیزې انسانپوهنې) په برخه کې يې وینا وکړه. د هغه د رسمي رسالې موضوع د فیزیکي انسانپوهنې د معاصرو انګېرنو په اړه وه چې په لومړۍ درجه کې يې د سویډني ډاکتر انتون نیستروم نظریې وننګولې. سانیلیویسي د نیستروم د دې باور په اړه چې «[[هینریک سانیلیویسي# ftn2|[2]]]ډولیکو سیفالیک» خلک غیر نارمل دي خبرې وکړې. رومانیایانو له داسې استدلال سره چې نیستروم د انسانپوهنې د ټولو معلوماتو پر وړاندې دریږي، وړاندیز وکړ چې د یو کس د کوپړۍ بڼه له ژوولو سره تعیینېږي. Société/ټولنې په ټوله کې د هغه تفسیر عجیب نه خوښوونکی ومونده. یو نفوذلرونکي توکمیز تیوریست، جوزف ډینیکر هم په ځانګړې توګه د سانیلیویسي «عجیب او غلط استدلال» ته په اشارې دا نظر رد کړ او ويې ویل چې په طبعي توګه براخیوسیفالیک کوپړۍ یواځې د «منګولویید/ زېړ پوستو» وې. &lt;ref name=&quot;aj(10)173&quot;&gt;Jicu (2010), p.173&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sanielevici (1903), p.594&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{in lang|fr}} [[Joseph Deniker]], [http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/psy_0003-5033_1904_num_11_1_3688 &quot;Revue d'antropologie&quot;], in ''[[L'Année Psychologique]]'', Vol. XI, 1904, p.520 (republished by [https://web.archive.org/web/20150419160228/http://www.persee.fr/web/support/soon_available ''Persée'' Scientific Journals])&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>ezazsbp90ctgsnnozw8w52miryp9ppl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کولالي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70133</id>
    <revision>
      <id>369463</id>
      <parentid>317786</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T05:31:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11420" sha1="iayq1h4jjljsf4zbi6of60bdnhhqxne" xml:space="preserve">{{مالومات}}
'''کولال''' له [[گل|خټو]] څخه لوښي جوړوي او په دې ډول جوړ شوي لوښي ته خټين لوښی وايي. د خټکیو ترټولو مشهورو لوښو کې، موږ کولی شو د خټکیو کڅوړو او کڅوړو یادونه وکړو. [[ښيښه|د شیشې د شهرت دمخه،]] د خاورې لوښي د انسان ترټولو عام کانتینر و. د لوښو په صنعت کې تر ټولو ښه خاوره خټه ده، چې [[وسپنه|د اوسپنې]] د لوړ مقدار شتون له امله سور رنګ لري. لوښي یو له لومړنیو انساني صنعتونو څخه دی. که څه هم د هغې اصل په روښانه توګه نه دی څرګند شوی، مګر د لرغونو موندنو څخه دوی [[سومریان|د سمر]] لرغونی ځمکه پیژني، او البته، د جیروفت تمدن وروستي کشف د دې تیوري په اړه شکونه راپورته کړي. د سنډل په نامه تمدن چې د وروستیو کیندنو له مخې شپږ زره کاله وړاندې پیژندل شوی او په جیروفټ کې کشف شوی ټبلیټ د مطالعې لپاره امریکا او [[فرانسه|فرانسې]] ته استول شوی و چې د شیکاګو او [[پاریس]] د پوهانو له خوا وپیژندل شو او پایلې یې وښودله چې دا سیمه د سوسا تمدن د لیکلو له لیکې څخه ۳۰۰ کاله پخوانۍ ده.

'''د خټو''' لوښي شاید یو له پخوانیو انسانانو څخه وي.

له هغه وخته چې لومړیو انسانانو د اوبو او خواړو د ذخیره کولو په اړه فکر کاوه او د خټو د چپکولو او جوړښت ملکیتونه یې درک کړل، دوی په مختلفو شکلونو کې د خټو کانټینرونه جوړ کړل.

د وخت په تېرېدو او د ژوند د پرمختګ سره، لوښي هم وده وکړه. تخلیقي خلکو په خپلو لاسونو د خټو په لوښو کې ډیزاینونه جوړ کړل او په مختلفو رنګونو یې سینګار کړل. اوس هم د [[ايران|ایران]] په ځینو برخو کې لکه د مند ګون آباد، [[سفالگری در لالجین|لعلجین]] ، &lt;ref&gt;{{Cite web |title=اقتصاد لالجین {{!}} مجله شهر سفال |url=https://shahresofal.com/atop/%D9%84%D8%A7%D9%84%D8%AC%DB%8C%D9%86-%D9%87%D9%85%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D8%AA%D8%AE%D8%AA-%D8%B3%D9%81%D8%A7%D9%84-%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D9%85%DB%8C%DA%A9 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210625095047/https://shahresofal.com/atop/%D9%84%D8%A7%D9%84%D8%AC%DB%8C%D9%86-%D9%87%D9%85%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D8%AA%D8%AE%D8%AA-%D8%B3%D9%81%D8%A7%D9%84-%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D9%85%DB%8C%DA%A9 |archive-date=۲۵ ژوئن ۲۰۲۱ |access-date=2018-07-07 |website=www.shahresofal.com}}&lt;/ref&gt; میبود یزد ، کاشان ، [[اصفهان ښار|د اصفهان]] شهرریز ، د اذربایجان زینوز ، د اذربایجان د کوز کنان ، [[سيستان او بلوچستان ولايت|د سیستان او بلوچستان]] کالپورګان ، [[مازندران ولایت|د مازندران]] [[گيلان ولایت|جویبر]] او د سیاهکول د پوتر تولید {{سرچینه}} .

په هرو يادو شويو ځايونو کې د کولالۍ او سراميک توکي او توليدات د خامو موادو په ډول، رنګ او ډيزاين کې په لږ توپير سره چمتو کېږي او له همدې امله د هرې سيمې محصولات د نورو ځايونو له محصولاتو سره په اسانۍ سره بېلېدای شي.
[[دوتنه:Lalejin_Handcraft.JPG|بټنوک|300x300px| د دوو زمریانو د خټو مجسمه (د [[محمود صفری‌روشن|محمود سفرروشین]] - لالجین لخوا)]]

[[دوتنه:Haj_gholam.jpg|بټنوک|300x300px| په لعلجن حمدان کې د کولالۍ له څرخ  سره لوښي جوړول]]
[[دوتنه:Potter_and_his_work,_Jaura,_India.jpg|بټنوک|300x300px| هندي کولال د خامو لوښو سره]]
[[دوتنه:Conner-prairie-pottery-rack.jpg|بټنوک|300x300px| په کانرپريري، د ژوند تاريخ موزيم کې د کلالۍ په وسيله جوړ شوي خټين لوښي]]
== د کولالۍ شاليد ==
[[دوتنه:Venus_of_Dolni_Vestonice.png|بټنوک|300x300px| د وینس مجسمه؛ لومړني پېژندل شوي کولالي خټين توکی دی چې د 29,000 څخه تر 25,000 مخزېږديز پورې اړه لري. ]]
[[دوتنه:001117_15-44-2002-To-grupper-rosa-Qajar-Fliser2.jpg|بټنوک|300x300px| د سیرامیک ټیلونو دوه پټې، رنګ شوي ( د ګل او مرغۍ ډیزاین) په سپینه ګلیز باندې د رنګ شوي [[کاشي|ګلیز]] سره، د 19 پیړۍ په لومړۍ نیمایي پورې تړاو لري، د قاجار دورې.]]
د لوښو جوړول د هغه وخت پورې اړه لري کله چې خلک په میدانونو کې اوسېدل او لومړی کلی جوړ شو او دا یو استوګن و. دا کانتینرونه معمولا د خواړو ذخیره کولو لپاره جوړ شوي. د خټو لوښي نه ویجاړونکي دي؛ خو له بلې خوا، د دغو کانتینرونو ترلاسه کول دا ممکنه کړې چې د لومړنیو انسانانو د ژوند مهمې برخې تشریح کړي. د لوښو د جوړولو او بدلولو مرحلې په لاندې ډول دي:

* د لاس په واسطه (پرته د پوټټر څرخ) چې په بیلابیلو لارو جوړیږي ، پشمول د ویکینګ.
* د پوټټر څرخ سره
* د مجسمو یا مخلوط حجمونو په شکل د خټو د لوښو جوړول، یعنی د خټو د لوښو د ساتلو سربیره، د حیواناتو د مجسمو یا مخلوط حجمونو په بڼه یې جوړول، چې دا د کائناتو په اړه د دوی د چلند نښه ده. [[خط|د خطاطۍ]] د پیل د وخت او منشاء په اړه مطالعه په لوښو کې د نقاشیو له معاینې پرته ممکنه نه ده. په ځانګړي توګه د 5مې او 6مې زریزې مخزېږديزې څخه خواړه پدې کې د نه منلو وړ رول لري.

په هنر کې د انسان لومړنی ریالیزم د غارونو د انځورونو له پیل څخه د خټکو په لوښو کې د نباتاتو، حیواناتو او انسانانو انځورولو څخه د خطاطۍ پیل پورې یوه اوږده پروسه ده. تر څو چې لوښي په لاس جوړ شوي وي. حقیقي لید د موټیفونو تسلط لري؛ دا چې [[بین النهرین|د میسوپوتامیا]] څخه پیل کولو سره سره، د انځورګر خطاطي د مصر څخه د هیروګلیفونو سره خپل اوج ته ورسیده. په لوښي کې د نمونو د تکامل پروسه، چې په نهایت کې [[خط اندیشه‌نگار|د مفکر د کرښې]] یا [[خيالي انځوريز ليکدود|د مفکر د]] کرښې د اختراع لامل کیږي. دا د څو زره کلونو رجحان دی چې د میلون مخزېږديز څخه دمخه شاوخوا دی ، دا د لاسي لوښو وخت دی. د مخزېږديزې دویمې پیړۍ له پیل څخه، د پوټکي په لیکو کې د کتنو ښودلو سربیره. دوی د اشارو سره یوځای شوي دي. دا د دوهم زریزې مخزېږديز راهیسې [[خيالي انځوريز ليکدود|رامینځته]] شوی. یوه کرښه چې کریپټیک وي ډیر لنډ او ګړندی لیکل کیږي.

== په سوسا کې کولالي ==
په شپږ زره کاله قبل مسیح کې، [[کوره پخت|د بټو]] د ظاهري لومړۍ نښه د کولالۍ په صنعت کې لیدل کیدی شي، او په درې زره پنځه سوه کاله وړاندې، د لوښو یو ساده څرخ چې د لاس په واسطه حرکت کوي جوړ شو. د لوښو د څرخ راڅرګندېدو په دې صنعت کې لوی بدلون راوست.

د تیرې نیمې پیړۍ له پیل راهیسې [[لرغونپوهنه|، لرغونپوهانو]] [[ايران|د ایران]] له ختیځ څخه تر [[عراق]] پورې او له [[قفقاز]] څخه [[د سیند درې تمدن|د سیند دره]] پورې په یوه سیمه کې لوی شمیر لوښي او نور شیان کشف کړي دي. په دې پراخه سیمه کې موندل شوي [[د تاریخ څخه پخوا دوران|مخکې تاریخي]] لوښي تقریبا په یوشان ډول په سټایل او سټایل کې توپیر لري او په تخنیک کې د پام وړ پرمختللی دی. د هغې لومړنۍ نمونې د سوسا څخه په لام کې ترلاسه شوي، کوم چې د ایراني تختو په پښو کې د ایرانیانو لومړی میشت ځای و. د سوسا لوښي نه یوازې پخپله سوسا پورې اړه لري، بلکه هغه لوښي چې د موسیان غره څخه راځي، د سوسا څخه 160 کیلومتره لیرې، [[عراق|د عراق]] له [[سومریان|سومر]] او [[تل حلف]] څخه، [[هندوستان|د هند]] او [[بلوچستان]] له شمال لویدیز څخه، یا د ایران د ټیپ ګیان ، ټیپ حصار ، ترنګ ټیپ ، او د نن ورځې د [[سویلي قزاقستان ولایت|روسیې]] د تېپاس، [[آنائو|اناس]] یا تریکو، تیپاس په برخه کې د ایراني سطحې څخه راځي. د سوسا د لوښي په ټولګي کې ویل کیږي. هغه لوښي چې د لومړي سوسا په نوم پیژندل کیږي د 3500 څخه تر 2500 مخزېږديز پورې دوره پورې اړه لري. دلته بايد يادونه وشي، چې [[کانسوی چین|د چين په کانسو ايالت]] کې هم [[د ډبرو نوې دوره|د نويو پاړسي]] تمدن لرونکي خلک موندل شوي او د دوی لوښي د توليد د ميتودونو او تخنيکونو له مخې د سوسا لوښي په شان ځانګړتياوې لري.

== اړوندې پوښتنې ==

* مقصود پاشای
* شنه ولو
* چینایي سیرامیکونه
* د سیرامیک هنر
* ماجولیکا
* اینګوب
* په ایران کې لوښي
* [[سفالگری در لالجین|په لعلجین کې لوښي]]
* لوښي
* [[کاشي|ګلیز]]

== بهرنۍ لینک ==

== حوالې ==
{{لړسرچينې}}

* [http://www.aftab.ir/lifestyle/view.php?id=12700 افتاب وېبپاڼه]
* [http://daneshnameh.roshd.ir/mavara/mavara-index.php?page=سفالگری&amp;SSOReturnPage=Check&amp;Rand=0 د ودې انسائیکلوپیډیا]
* [https://web.archive.org/web/20211025172642/https://shahresofal.com/aNy8/%C3%98%C2%B3%C3%99%C2%81%C3%98%C2%A7%C3%99%C2%84-%C3%9A%C2%86%C3%9B%C2%8C%C3%98%C2%B3%C3%98%C2%AA د سفل ښار مجله]


{{هنر تاريخ}}


[[وېشنيزه:هنر تاريخ]]</text>
      <sha1>iayq1h4jjljsf4zbi6of60bdnhhqxne</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د ګلبدین اسلامي حزب</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70616</id>
    <revision>
      <id>369414</id>
      <parentid>365074</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T01:34:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23618" sha1="aoci7xo6u7pcyoqvojtqikqf7urdg1j" xml:space="preserve">

د ګلبدین حکمتیار د اسلامي حزب په نامه ګوند په افغانستان کې یو له سیاسي ګوندونو څخه دی چې په ۱۹۷۶ زکال کې د ګلبدین حکمتیار په مشرۍ تاسیس شو. په ۱۹۷۹ زکال کې مولوي خالص له حکمتیار څخه جلا شو او ځانته یې خپله ډله جوړه کړه چې د مولوي خالص د اسلامي حزب په نوم پېژندل کېږي؛ د دغه ګوند پاتې برخه چې تر اوسه پورې یې حکمتیار مشري کوي د ګلبدین د اسلامي حزب په نامه پېژندل کېږي. دغه ګوند د اخوان المسلمین له مفکورې څخه په تقلید د افغانستان له مختلفو قومونو څخه غړي لري او د متحد اسلامي دولت د جوړېدو موخه لري. دغه چاره لامل ګرځي چې دغه ډله د طالبانو له قبیلې محوره ډلې (ډېری غړي یې کندهاري پښتانه دي) څخه توپیر لرونکې وګڼل شي. &lt;ref name=&quot;Schism2&quot;&gt;[http://www.jamestown.org/programs/gta/single/?tx_ttnews%5Btt_news%5D=26615&amp;tx_ttnews%5BbackPid%5D=179&amp;no_cache=1 Trojan Horse or Genuine Schism? The Hezb-e-islami Split], David C. Isby, June 2, 2004&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jamestown&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.jamestown.org/news_details.php?news_id=325|date=June 29, 2008|title=Gulbuddin Hekmatyar's Return to the Afghan Insurgency|author=Muhammad Tahir|publisher=[[Jamestown Foundation]]|access-date=2008-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20080602104444/http://www.jamestown.org/news_details.php?news_id=325|archive-date=2008-06-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Seth Jones (political scientist)|Seth Jones]], &quot;The Rise of Afghanistan's Insurgency: State Failure and Jihad&quot;, ''International Security'', vol 32, no. 4 (2008) pages 28–29&lt;/ref&gt;

د افغان – شوروي د جګړې پر مهال (۱۹۷۹- ۱۹۸۹ زکال) د ګلبدین اسلامي حزب د پاکستان د استخباراتي ادارې (ISI) په مرسته د شوروي ضد هېوادونو څخه پریمانه مالي مرستې ترلاسه کولې. د ۱۹۹۰مې لسیزې په نیمايي کې دغه ګوند د طالبانو په واک ته رسېدو سره «د افغانستان د سیاست له صحنې څخه ځان ګوښه کړ». په افغانستان کې د ۲۰۰۱ زکال راوروسته جګړې په پیلېدو سره «دغه ګوند بیاځلي د تیري کوونکې ملیشه ډلې په توګه را څرګند شو او په افغانستان کې یې د ائتلافي ځواکونو او د ولسمشر حامد کرزي د دولت پر ضد د پریمانه خونړیو بریدونو مسئولیت پرغاړه واخیست». د دغې ډلې جنګي ځواک «ځینې مهالونه په زرګونو تنه اټکل شوی». دغې ډلې په ۲۰۱۶ زکال کې د ولسمشر اشرف غني په مشرۍ افغان حکومت سره د سولې تړون لاسلیک کړ. &lt;ref name=&quot;Jamestown2&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.jamestown.org/news_details.php?news_id=325|date=June 29, 2008|title=Gulbuddin Hekmatyar's Return to the Afghan Insurgency|author=Muhammad Tahir|publisher=[[Jamestown Foundation]]|access-date=2008-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20080602104444/http://www.jamestown.org/news_details.php?news_id=325|archive-date=2008-06-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;crowley&quot;&gt;[http://www.tnr.com/print/article/politics/our-man-kabul Our Man in Kabul?], Michael Crowley, ''The New Republic'', March 9, 2010&lt;/ref&gt;

د افغانستان د اسلامي جمهوریت له پاشل کېدو وروسته حکمتیار د افغانستان له پخواني ولسمشر حامد کرزي او د ملي مصالحې د شورا له مشر او پخواني اجرایوي مشر ډاکټر عبدالله سره د ۲۰۲۱ زکال د اګست په ۱۷مه په دوحه کې ولیدل او د یو دولت په جوړولو یې خبرې وکړې. (په داسې حال کې چې دا ناڅرګنده ده چې کرزی یا عبدالله دې په مستقیم ډول په دغه ډول حکومت کې ونډه ولري). وروسته له هغه چې ولسمشر محمد اشرف غني ازبکستان او بیا له هغه ځایه عربي متحده اماراتو ته ولاړ، هغه له دغه ډول خبرو څخه ملاتړ وکړ او څرګنده یې کړه چې که چېرې شرایط برابر شي جلا وطني به پرېږدي او هېواد ته به وګرځي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-08-16 |title=Afghanistan's Hekmatyar says heading for Doha with Karzai, Abdullah Abdullah to meet Taliban - Al Jazeera |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/afghanistans-hekmatyar-says-heading-doha-with-karzai-abdullah-abdullah-meet-2021-08-16/ |access-date=2021-08-18 |website=Reuters |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=AFP |date=2021-08-18 |title=Taliban met ex-Afghan leader Karzai, Abdullah Abdullah |url=https://www.brecorder.com/news/40114270 |access-date=2021-08-18 |website=Brecorder |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Macias |first=Natasha Turak,Amanda |date=2021-08-18 |title=Ousted Afghan President Ashraf Ghani resurfaces in UAE after fleeing Kabul, Emirati government says |url=https://www.cnbc.com/2021/08/18/afghan-president-ashraf-ghani-is-in-uae-after-fleeing-afghanistan.html |access-date=2021-08-19 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Ghani says he backs talks as Taliban meet with Karzai, Abdullah|url=https://www.newagebd.net/article/146741/ghani-says-he-backs-talks-as-taliban-meet-with-karzai-abdullah|access-date=2021-08-18|work=New Age|language=en|archive-date=2021-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210818215958/https://www.newagebd.net/article/146741/ghani-says-he-backs-talks-as-taliban-meet-with-karzai-abdullah|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== تاریخچه ==

=== مخینه: د اسلامي حزب وېشل کېدل ===
د اسلامي حزب په نامه سیاسي ګوند د لومړي ځل لپاره د ۱۹۷۶ زکال په جون میاشت کې د ګلبدین حکمتیار په مشرۍ تاسیس شو.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Sands|first1=Chris|last2=Fazelminallah|first2=Qazizai|date=2019|title=Night Letters: Gulbuddin Hekmatyar and the Afghan Islamists Who Changed the World|url=https://books.google.com/books?id=strBDwAAQBAJ&amp;pg=PA94|location=London|publisher=Hurst &amp; Company|isbn=978-0-199-32798-0|pages=94}}&lt;/ref&gt;

په ۱۹۷۹ زکال کې، مولوي یونس خالص له حکمتیار څخه جلا شو او د اسلامي حزب جلا ډله یې د خپل نفوذ په ساحه یا ننګرهار ولایت کې تاسیس کړه چې د خالص په اسلامي حزب یې شهرت وموند. د دغه ګوند پاتې برخه چې اوس هم د حکمتیار له خوا اداره کېږي له دغه مهال را وروسته د «ګلبدین اسلامي حزب» بلل کېږي.

=== د شورویانو او افغان دولت پر وړاندې جګړه ===
د افغان – شوروي د جګړې پر مهال (۱۹۷۹- ۱۹۸۹ زکال) د ګلبدین اسلامي حزب د پاکستان د استخباراتي ادارې (ISI) په مرسته د شوروي ضد هېوادونو څخه پریمانه مالي مرستې ترلاسه کولې. سربېره پر دې یې د بریتانیا له استخباراتي ادارې (MI6) سره اړیکې لرلې هغوی ورته پوځي روزنې او تجهیزات وړاندې کول او همدارنګه یې تبلیغاتي ملاتړ ترې کاوه؛ د دې ټولو په خوا کې د دغه ګوند مشر، حکمتیار په ۱۹۸۶ زکال کې له مارګاریت تارچر سره په ډاونېنګ سټریټ کې ملاقات وکړ. &lt;ref&gt;{{cite web |date=4 September 2021 |title=DECLASSIFIED UK: How MI6 backed 'right-wing religious fanatics' in Afghanistan |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2021-09-04-how-mi6-backed-right-wing-religious-fanatics-in-afghanistan/}}&lt;/ref&gt;

له ۱۹۸۱ زکال څخه تر ۱۹۸۵ زکال پورې د ګلبدین اسلامي حزب په پېښور کې د سني مجاهدینو د اووه ګوني هغه ائتلاف برخه جوړوله چې د شوروي پر وړاندې یې جګړه کوله.

له ۱۹۷۹ زکال څخه تر ۱۹۸۱ زکال پورې دغه ډله د پېښور په ډلو کې تر ټولو پیاوړې مقاومت کوونکې بلل کېده. د حکمتیار د خپل شخصیت له امله د دغې ډلې نفوذ را کم شو او په ۱۹۸۳ زکال کې یې د نورو افغان مجاهدینو ترمنځ خپل ځانګړی ځایګی له لاسه ورکړ. &lt;ref&gt;{{cite book|last=Amstutz|first=J. Bruce|publisher=Diane Publishing|isbn=978-0-7881-1111-2|url=https://archive.org/details/bub_gb_RUSNyMH1aFQC|title=Afghanistan: The First Five Years of Soviet Occupation|year=1994|oclc=948347893}}&lt;/ref&gt;

حکمتیار او د هغه ډلې د پاکستان پولې ته څېرمه د شوروي د ملاتړ لرونکي افغان دولت پر وړاندې جګړه کوله. دوی په کنړ، لغمان، جلال آباد او پکتیا کې پیاوړي سنګرونه لرل. دغه ګوند په پیاوړې کچه د حکمتیار تر مرکزي قوماندې لاندې و او تر ۱۹۹۴ زکال پورې یې له پاکستان سره نږدې اړیکې لرلې. 

=== کورنۍ جګړه (۱۹۹۲ – ۲۰۰۱ زکال) ===
د ۱۹۹۲ زکال په اپرېل میاشت کې د حکمتیار اسلامي حزب د افغانستان د کورنۍ جګړې په پیل کې اصلي ونډه لرله. 

د هغه ډلې په ۱۹۹۴ زکال کې پلازمېنه کابل ښار بمبارد کړ؛ د راپورونو له مخې په دغه بمبارد کې «له ۲۵۰۰۰ څخه زیات ملکي وګړي ووژل شول». د پاکستان استخباراتي اداره (ISI) وروسته له هغه چې له دغه ویجاړونکي جنګ سالار څخه نوره ستړې شوې وه په ۱۹۹۴ زکال کې یې نوموړي ته شا کړه او له طالبانو یې ملاتړ وکړ. &lt;ref name=&quot;Jamestown3&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.jamestown.org/news_details.php?news_id=325|date=June 29, 2008|title=Gulbuddin Hekmatyar's Return to the Afghan Insurgency|author=Muhammad Tahir|publisher=[[Jamestown Foundation]]|access-date=2008-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20080602104444/http://www.jamestown.org/news_details.php?news_id=325|archive-date=2008-06-02}}&lt;/ref&gt;

د ۱۹۹۶ زکال په سپټمبر میاشت کې وروسته له هغه چې طالبانو د دغه ګوند ګڼ شمېر غړي له کابل څخه تېښتې ته اړ کړل، یو شمېر سیمه ییز قوماندانان یې «د ایډیالوژیکې همدردۍ او قبیلوۍ اړیکو» له امله له طالبانو سره یوځای شول. په پاکستان کې د اسلامي حزب روزنیز مرکزونه طالبانو ته وسپارل شول او هغوی بیا د پاکستان د سپاه صحابه ډلې په څېر د جمیعت علمای اسلام اړوندو ډلو ته ورکړل. &lt;ref&gt;Rashid, ''Taliban'', (2000), p.92&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Islamism, Olivier Roy 2007 p.133&quot;&gt;''The Columbia World Dictionary of Islamism'', Olivier Roy, Antoine Sfeir, editors, (2007), p.133&lt;/ref&gt;

=== له ۲۰۰۱ زکال وروسته ===
د اسلامېزم اړونده د کلمبیا نړیواله ډیکشنري (The Columbia World Dictionary of Islamism) څرګندوي چې اسلامي حزب په ۱۹۹۰ زکال کې وروسته له هغه د عربستان ملاتړ له لاسه ورکړ چې د صدام حسین چارې یې تائید کړې، خو وروسته له هغه چې په ۱۹۹۴ زکال کې یې د پاکستان ملاتړ له لاسه ورکړ، «ډیر غړي یې له القاعدې او طالبانو سره مل شول». د جیمز ټاون بنسټ څرګندوي چې دغه ګوند په کابل کې د طالبانو له واکمنۍ وروسته د څه باندې یوې لسیزې لپاره سیاست ته شا کړه. حکمتیار په ۲۰۰۱ زکال کې په افغانستان باندې د متحده ایالاتو د برید مخالفت وکړ او له هغه وروسته یې خپله ډله د طالبانو او القاعدې له پاتې غړو سره مل او د افغان دولت پر وړاندې یې جګړې ته مخه کړه. &lt;ref name=&quot;Islamism, Olivier Roy 2007 p.1332&quot;&gt;''The Columbia World Dictionary of Islamism'', Olivier Roy, Antoine Sfeir, editors, (2007), p.133&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jamestown4&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.jamestown.org/news_details.php?news_id=325|date=June 29, 2008|title=Gulbuddin Hekmatyar's Return to the Afghan Insurgency|author=Muhammad Tahir|publisher=[[Jamestown Foundation]]|access-date=2008-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20080602104444/http://www.jamestown.org/news_details.php?news_id=325|archive-date=2008-06-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Schism&quot;&gt;[http://www.jamestown.org/programs/gta/single/?tx_ttnews%5Btt_news%5D=26615&amp;tx_ttnews%5BbackPid%5D=179&amp;no_cache=1 Trojan Horse or Genuine Schism? The Hezb-e-islami Split], David C. Isby, June 2, 2004&lt;/ref&gt;

د ګلبدین اسلامي حزب له ۲۰۰۱ زکال څخه تر ۲۰۰۶ زکال پورې د متحده ایالاتو د بهرنیو چارو وزارت د بهرنیو ترهګریزو ډلو په نوملړ کې شامل نه و. خو په ۲۰۰۷ زکال کې د «شکمنو ډلو» په اضافي نوملړ کې ځای پرځای شو. &lt;ref name=&quot;2001-2009.state.gov&quot;&gt;[https://2001-2009.state.gov/s/ct/rls/rpt/fto/2001/5258.htm &quot;2001 Report on Foreign Terrorist Organizations&quot;], [https://2001-2009.state.gov/s/ct/rls/fs/2002/12535.htm &quot;Fact Sheet: Foreign Terrorist Organizations List&quot; October 23, 2002], [https://2001-2009.state.gov/s/ct/rls/fs/2003/17065.htm &quot;Fact Sheet: Foreign Terrorist Organizations List&quot; January 30, 2003], [https://2001-2009.state.gov/s/ct/rls/fs/2004/40945.htm &quot;Fact Sheet: Foreign Terrorist Organization Designations Table&quot; December 30, 2004], [https://2001-2009.state.gov/s/ct/rls/fs/37191.htm &quot;Fact Sheet:Foreign Terrorist Organizations (FTOs)&quot; October 11, 2005], [https://2001-2009.state.gov/s/ct/rls/crt/2005/65275.htm &quot;Country Reports on Terrorism: Chapter 8 -- Foreign Terrorist Organizations&quot; April 28, 2006]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.america.gov/st/washfile-english/2007/April/20070425112939idybeekcm0.9128382.html &quot;U.S. Designates Foreign Terrorist Organizations: List includes 42 groups, 43 others deemed “of concern”&quot; April 30, 2007]&lt;/ref&gt;

د آزادې اروپا د راډیو (آزادي راډیو) د راپور پر بنسټ «حکمتیار په ۲۰۰۶ زکال کې له الجزیرې ټلویزیون څخه په خپره شوې یوه ویډیو کې په را څرګندېدو اعلان وکړ چې غواړي ځواکونه یې د القاعدې سره څنګ په څنګ جګړه وکړي». د لو مونډ ورځپاڼې د راپور پر بنسټ، په ۲۰۰۷ زکال کې د هغه ځواکونه مزارشریف ښار ته څېرمه او همدارنګه په جلال اباد ښار کې فعال و. د ګلبدین اسلامي حزب د ۲۰۰۸ زکال پر مهال په هغه پوځي جشن باندې د برید مسئولیت پر غاړه واخیست چې نږدې و ولسمشر کرزی په کې ووژل شي، د ۲۰۰۸ زکال په اګست میاشت کې کابل ته څېرمه هغه ته د اړوندو وسله والو په یوه کمین کې اته فرانسوي سرتېري ووژل شول، همدارنګه یې د ۲۰۰۹ زکال د اکتوبر په ۳مه په نورستان ولایت کې د امریکايي ځواکونو په یوې لرې پرتې اډې برید وکړ چې له امله یې اته امریکايي سرتېري ووژل شول او ۲۴تنه نور ټپیان شول. &lt;ref&gt;[http://www.rferl.org/featuresarticle/2007/07/6B452D3C-A2E0-459E-9CE9-939411D50A04.html Afghanistan: Skeptics Urge Caution Over Purported Hekmatyar Cease-Fire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070814233656/http://www.rferl.org/featuresarticle/2007/07/6b452d3c-a2e0-459e-9ce9-939411d50a04.html |date=2007-08-14 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070814233656/http://www.rferl.org/featuresarticle/2007/07/6b452d3c-a2e0-459e-9ce9-939411d50a04.html|date=2007-08-14}} July 19, 2007&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Les zones d'influence talibanes en Afghanistan |url=http://www.lemonde.fr/web/infog/0,47-0@2-3216,54-905049@51-907647,0.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070517072931/http://www.lemonde.fr/web/infog/0,47-0@2-3216,54-905049@51-907647,0.html |archive-date=17 May 2007 |access-date=6 February 2015 |website=[[Le Monde]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;crowley2&quot;&gt;[http://www.tnr.com/print/article/politics/our-man-kabul Our Man in Kabul?], Michael Crowley, ''The New Republic'', March 9, 2010&lt;/ref&gt;

همدارنګه د اسلامي حزب د لوړ پوړو چارواکو او طالبانو ترمنځ د شخړو او د افغان دولت لوري ته د هغوی د تېښتې راپورونه ورکړل شول. د دغه ګوند د رهبري لسګونو لوړ پوړو غړو د ۲۰۰۴ زکال په مۍ میاشت کې له ولسمشر حامد کرزي سره ولیدل او «په څرګنده بڼه یې له القاعدې او طالبانو سره د اسلامي حزب له اتحاد سره مخالفت اعلان کړ». ویل کېږي چې د ۲۰۰۴ زکال له ټاکنو وړاندې د ګلبدین د اسلامي حزب ۱۵۰ تنه غړي د حامد کرزي تر مشرۍ لاندې دولت سره یوځای شول. په ۲۰۰۴ زکال کې د جیمز ټاون بنسټ د افغانستان د ولسي جرګې د مرستیال رحمان اوغلو د خبرو پر بنسټ راپور خپور کړ چې د ارغندیوال په مشرۍ د اسلامي حزب غړي «د کابینې د وزارتونو له څوکیو رانیولې تر ټیټو پوړیو پورې شاوخوا ۳۰ تر ۴۰ سلنه دولتي څوکۍ په واک کې لري». په ۲۰۱۰ زکال کې خبریال مایکل کرولي ولیکل چې د ګلبدین د اسلامي حزب سیاسي مټ (د ارغندیوال اسلامي حزب) د افغانستان د پارلمان له ۲۴۶ څوکیو څخه ۱۹ څوکۍ په واک کې لري په داسې حال کې چې «ادعا کوي حکمتیار ته نه اړوندېږي، خو ډیر کم شمېر یې بیا پر دې باور لري».&lt;ref name=&quot;Schism3&quot;&gt;[http://www.jamestown.org/programs/gta/single/?tx_ttnews%5Btt_news%5D=26615&amp;tx_ttnews%5BbackPid%5D=179&amp;no_cache=1 Trojan Horse or Genuine Schism? The Hezb-e-islami Split], David C. Isby, June 2, 2004&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iwpr040914&quot;&gt;{{Cite web |date=September 14, 2004 |title=Commanders Line Up Behind Karzai |url=http://iwpr.net/?p=arr&amp;s=f&amp;o=153243&amp;apc_state=heniarr2004 |access-date=January 15, 2007 |publisher=[[Institute for War &amp; Peace Reporting]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;crowley3&quot;&gt;[http://www.tnr.com/print/article/politics/our-man-kabul Our Man in Kabul?], Michael Crowley, ''The New Republic'', March 9, 2010&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jamestown5&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.jamestown.org/news_details.php?news_id=325|date=June 29, 2008|title=Gulbuddin Hekmatyar's Return to the Afghan Insurgency|author=Muhammad Tahir|publisher=[[Jamestown Foundation]]|access-date=2008-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20080602104444/http://www.jamestown.org/news_details.php?news_id=325|archive-date=2008-06-02}}&lt;/ref&gt;

په ۲۰۰۸ زکال کې ایساف ځواکونو اټکل وکړ چې د اسلامي حزب پوځي برخه شاوخوا ۱۰۰۰ تنه جنګیالي لري چې په دغو کې نیم مهاله جنګیالي هم شاملېږي.&lt;ref name=&quot;washingtonpost1&quot;&gt;{{cite news|author=Tyson, Ann Scott|date=June 15, 2008|title=A Sober Assessment of Afghanistan|newspaper=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/story/2008/06/15/ST2008061500237.html|access-date=March 13, 2012|quote=There are an estimated 5,000 to 20,000 Taliban fighters in Afghanistan, plus an estimated 1,000 each for the insurgent groups led by Siraj Haqqani and Gulbuddin Hekmatyar, according to ISAF intelligence.}}&lt;/ref&gt;

په ۲۰۰۹ زکال کې د اسلامي حزب جګړه نه کوونکې ډلې د عبدالهادي ارغندیوال په مشرۍ د اسلامي حزب ګوند ثبت کړ. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Political parties/groups and leaders in Afghanistan |url=http://www.afghan-web.com/politics/parties.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090212114714/http://afghan-web.com/politics/parties.html |archive-date=2009-02-12 |access-date=2007-09-10}}&lt;/ref&gt;

د ۲۰۱۰ زکال د مارچ په لومړیو کې راپورونه ورکړل شول چې د طالبانو او د ګلبدین د اسلامي حزب وسله وال په ګډه سره په بغلان ولایت کې جګړه کوي. &lt;ref&gt;[http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2010%5C03%5C08%5Cstory_8-3-2010_pg1_3 &quot;Hizb-e-Islami militants fight Taliban, defect to Afghan govt&quot;], ''Daily Times'', 8 March 2010.&lt;/ref&gt;

=== په ۲۰۱۶ زکال کې د سولې هوکړه ===
د ۲۰۱۶ زکال د سپټمبر په ۲۲مه د افغانستان دولت له اسلامی حزب سره د سولې د هوکړې مسوده لاسلیک کړه. د دغې هوکړې د مسودې پر بنسټ اسلامي حزب هوکړه وکړه چې له جګړې به لاس اخلي، له افراطي ډلو سره به اړیکې پرې کوي او د افغانستان اساسي قانون ته به درناوی کوي؛ افغان دولت هم ژمنه وکړه چې ګوند به یې په رسمیت وپېژني او پر هغو باندې به د ملګرو ملتونو او متحده ایالاتو د بندیزونو په لغو کولو کې ګام واخلي. همدارنګه یې ګلبدین ته په دولت کې د یوې افتخاري څوکۍ ژمنه هم ورکړه. 

دغې هوکړې د سپټمبر په ۲۹مه وروسته له هغه رسمیت وموند چې افغان ولسمشر محمد اشرف غني او ګلبدین حکمتیار د یوې ویډیويي اړیکې په ترڅ کې هغه لاسلیک کړه. افغان دولت د ۲۰۱۶ زکال په ډسمبر میاشت کې په رسمي ډول له ملګرو ملتونو وغوښتل د دغې ډلې په مشرانو باندې بندیزونه لغو کړي، همدا و چې ملګرو ملتونو دغه بندیزونه د ۲۰۱۷ زکال د فبروي په ۳مه نېټه لغو کړل. &lt;ref&gt;{{cite web |date=23 September 2016 |title=Afghanistan Signs Draft Peace Deal With Faction Led by Gulbuddin Hekmatyar |url=https://www.nytimes.com/2016/09/23/world/asia/afghanistan-peace-deal-hezb-i-islami.html |work=The New York Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=22 September 2016 |title=Afghanistan takes a step toward peace with notorious ex-warlord |url=https://www.latimes.com/world/la-fg-afghanistan-agreement-20160922-snap-story.html |work=Los Angeles Times}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>aoci7xo6u7pcyoqvojtqikqf7urdg1j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>انفرادي حقونه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71142</id>
    <revision>
      <id>369378</id>
      <parentid>300673</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T22:00:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12629" sha1="g5r23mk4v4oiit3gioltpiagmpcojji" xml:space="preserve">{{حقوق}}

'''انفرادي حقونه''' (په انګلیسي کې: individual rights) د یو فرد حقونه دي پرته لدې چې د هغه ټولنیز تړاو په پام کې ونیول شي یا پرته له دې چې هغه په ټولنیز ګروپ پورې تړاو نلري، او دا د ډله ایزو حقونو څخه توپیر لري، کوم چې د ټولنې د یوې ځانګړې ډلې حقونو پورې اړه لري. . د ګروپ حقونه په بشپړه توګه بشري حقونه نه ګڼل کیږي، ځکه چې دوی په اصل کې د یوې ځانګړې ډلې له ځانګړتیاوو سره تړاو لري او په عمومي توګه د ټولو خلکو حقونو ته پام نه کوي. د یوې ډلې له حقونو څخه د فرد د حقونو ترلاسه کول دا لاره شکمنه کوي. &lt;ref name=&quot;Jones&quot;&gt;Group Rights, [[Peter Jones]] 2005&lt;/ref&gt;

== پېژندنه ==
په لویدیځه نړۍ کې انفرادي حقونه د سیاسي حقونو سره یوځای کیږي، په شمول د رایې ورکولو حق او په سوداګرۍ کې د ښکیلتیا حق. دا د دې حقیقت څخه رامینځته کیږي چې په لویدیځه نړۍ کې انفرادي حقونه د افرادو تر مینځ د مساواتو له اصولو څخه راځي مخکې لدې چې دولت د انفرادي حقونو تثبیت او تضمین کړي. د دې مثال په مګنا کارټا کې موندل کیږي چې د انګلیس پاچا ومنله چې د هغه شاهي اراده به د قانون له مخې ټاکل کیږي او د تابعیت حقونه به خوندي وي.

له بلې خوا، زموږ په عصري عصر کې، په [[چین د خلکو جمهوریت|چين]] کې د فردي حقونو په اړه ډېرې خبرې کېږي، په تېره بيا د حقوقو او د قانون د حاکميت په اړه، چې د ټولنې د چارو په ساتلو سره د فردي ازادۍ په ساتلو تمرکز کوي. مطلب دا چې خلک به له قانون څخه سرغړونې ته زړه ښه نه کړي که دوی باور ولري چې قانوني سیسټم به هغه څوک مجازات کړي چې سرغړونه کوي او هغه څوک چې له قانون څخه سرغړونه نه کوي &quot;مجازا&quot; نه کوي. که چیرې حقوقي سیسټم اختیاري وي او د حاکمې ډلې (کمونیست ګوند) لخوا رامینځته شوی وي، نو دا اړتیا نلري چې هر فرد په ځانګړو شرایطو کې د هغې پیروي وکړي.

== ثابت ملکیتونه ==

=== د نژاد پرستۍ پای ===
د ګروپ حقونه د قناعت وړ نه دي که چیرې دوی د استعمار، نژاد پرست سیسټم یا سپینې واکمنۍ سره تړاو ولري، ځکه چې دا سیسټمونه د یوې ځانګړې ډلې حقونه ورکوي. د مثال په توګه، په [[سویلي افریقا]] کې، د نژاد پرستۍ له منځه وړلو دمخه، دا د اوسیدونکو او لیدونکو ترمنځ د دوی د نسلونو له مخې توپیر درلود: سپین، تور، رنګ، او هندي. حقوق د دې ډلې د یوې ډلې د تړاو پر بنسټ وویشل شول، چې د لومړۍ درجې او دویمې درجې اتباعو توپیر درلود.

په 1868 کې [[د امریکا کورنۍ جګړه|د امریکا د کورنۍ جګړې]] وروسته په [[اساسي قانون]] کې د څوارلسو اضافو مسودو سره [[د امریکا متحده آیالاتونه|د متحده ایالاتو په متحده ایالاتو]] کې د ټولو افرادو حقونه مساوي نه وو. د څوارلسو اضافه کولو موخه د &quot;غلامانو&quot; د حقونو ساتنه او د مساوات تضمین کول وو.

=== د پرېکړو ملاتړ ===
په اوسني عصر کې، ډله ایز حقونه د انفرادي حقونو د ملاتړ لپاره د یوې وسیلې په توګه اخیستل کیږي. په هغو ټولنو کې چې فردي حقونه د ټولنې د ټولو غړو لپاره د قانون په واسطه تضمین شوي وي، دا حقونه کیدای شي د مالي یا ټولنیزې کچې لخوا حمایه شي، کوم چې د ټولنې د ځانګړو ډلو لپاره د ځانګړي مالتړ له لارې مساوات ته اړتیا لري ترڅو دوی مساوي کړي. په عمومي توګه ټولنه. &lt;ref name=&quot;Jones&quot;&gt;Group Rights, [[Peter Jones]] 2005&lt;/ref&gt;

د دې مثالونه په امریکا کې د اصلي امریکایانو حقونه، د لږکیو حقونه، د ښځو حقونه، د ماشومانو حقونه، او د معلولینو حقونه دي. په دې شرایطو کې، قانون هڅه کوي چې د دولت څخه د اقتصادي ملاتړ له لارې مساوات ترلاسه کړي یا د بیلګې په توګه، په پوهنتونونو کې د تور محصلینو د ټاکلې سلنې تضمین کوي.

د دې وسیلو له جملې څخه په [[سویلي افریقا]] کې د اپارتایډ له پای ته رسیدو وروسته د تورونو لپاره د اقتصادي ملاتړ پروګرام هم دی ، چیرې چې حکومت په ځانګړي توګه د هغو ډلو ملاتړ کوي چې په تیرو وختونو کې محروم شوي ، په شمول د تورونو ، رنګونو او هنديانو په شکل کې اقتصادي ملاتړ. د کارموندنې، روزنیزو پروګرامونو او د سوداګریزو او تعلیمي موسسو د جوړولو لپاره د هڅونې په برخه کې د مساواتو اداره. د سویلي افریقا د حقونو قانون، چې د سویلي افریقا د اساسي قانون یوه برخه ده، د مساواتو قوي تضمین لري، په ځانګړې توګه د 9 مادې الندې.

په [[هند]] کې، دا د لږکیو د حقونو د تامین لپاره په پریکړو ډیر تکیه کوي او هغه نابرابرۍ له سره غور کوي چې د تاریخ په اوږدو کې د دې طبقاتي سیسټم کې په میراث پاتې دي.

په [[بریتانیا|انګلستان]] کې، حکومت داسې پروګرامونه جوړوي چې هغو ډلو ته تاوان ورکړي چې په تیرو وختونو کې وروسته پاتې وو &lt;ref&gt;[http://www.askoxford.com/concise_oed/positivediscrimination?view=uk Compact Oxford English Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080608213725/http://www.askoxford.com/concise_oed/positivediscrimination?view=uk|date=08 يونيو 2008}}&lt;/ref&gt; د هغو ډلو په لګښت چې په تاریخي ډول پوهنتونونو ته د ننوتلو یا د دندو ترلاسه کولو له لارې ګټه پورته کړې. &lt;ref&gt;Encarta  {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080608063438/http://encarta.msn.com/encnet/features/dictionary/DictionaryResults.aspx?refid=1861702027 |archivedate=2008-06-08 |title=آرشیف کاپي |url=http://encarta.msn.com/encnet/features/dictionary/DictionaryResults.aspx?refid=1861702027 |access-date=2023-09-23 |url-status=dead}}, Wordsmyth . [https://web.archive.org/web/20080608063438/http://encarta.msn.com/encnet/features/dictionary/DictionaryResults.aspx?refid=1861702027 Archived]2009-10-31. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080608063438/http://encarta.msn.com/encnet/features/dictionary/DictionaryResults.aspx?refid=1861702027|date=8 يونيو 2008}}&lt;/ref&gt;

== په اساسي قانون کې ==
په [[د امریکا متحده آیالاتونه|متحده ایالاتو]] کې، اساسي قانون د حقونو د بل له لارې فردي ازادي تعریفوي. په [[کاناډا]] کې، د حقونو او آزادیو منشور ورته دنده ترسره کوي. د آلمان په اساسي قانون کې د فرد حقونه شامل دي او د هغه د وقار د ساتلو حق تاییدوي. په عین حال کې، د آلمان مدني قانون حتی د فرد حق تضمینوي چې محکمو ته مراجعه وکړي ترڅو خپل حق له مخالف څخه ترلاسه کړي، پرته له دې چې د هغه د مالي توان په پام کې نیولو سره، که هغه نشي کولی د مدافع وکیل لګښتونه ورکړي، محکمه. د هغه د دفاع لپاره په خپل لګښت د هغه لپاره وکیل ټاکي.

== په فلسفه کې ==
د کلاسیکو لیبرالانو او د ځینو ښي اړخو لیبرالانو د سیاسي نظریاتو له مخې، د حکومت رول د فرد د طبیعي حقونو تعریف، ساتنه او پلي کولو پورې محدود دی پداسې حال کې چې هڅه کوي د سرغړونو لپاره یوازې د درملنې ډاډ ترلاسه کړي. لیبرال حکومتونه چې د انفرادي حقونو درناوی کوي معمولا سیسټمیک کنټرولونه وړاندې کوي چې د انفرادي حقونو ساتنه کوي، لکه څنګه چې په جنایي عدالت کې د مناسب پروسې سیسټم کې. د دې فلسفې پلویان، لکه د اردن پیټرسن، انفرادي حقونه د اجتماعي حقونو سره د ډیلیکټیک اپوزیسیون په توګه موقعیت لري، د دوی ځانګړيتوب په ګوته کوي، او هغه سیاسي فلسفې او تیورۍ چې د اجتماعي حقونو ارزښت لري دا د فرد او د هغه د حقونو په قیمت کوي. پیټرسن د ګروپ لپاره د فرد دا قرباني د کیڼ اړخو ایډیالوژیو، په ځانګړې توګه د کمونیزم سره د مخالفت کولو دلیل په توګه په ګوته کوي، ادعا کوي چې &quot;ټولنیز حقونه ویجاړونکي دي.&quot;  د پیټرسن منتقدین په ګوته کوي چې د هغه استدلال د غلط دوه اړخیز غلطۍ پراساس دی چې دا په ګوته کوي چې انفرادي او اجتماعي حقونه ځانګړي ، جلا او متضاد دي ، او د دې پرځای وړاندیز کوي چې دواړه په طبیعي ډول سره تړلي دي او یو بل ته اړتیا لري ترڅو د دوی بشپړتیا تضمین کړي. د ځانګړو اجتماعي حقونو پرته، د بیلګې په توګه، د نړیوال قانون اساسي اصول، چې د ملګرو ملتونو د منشور د 1 څپرکي په 1 ماده کې بیان شوي، د &quot;خپلواکۍ حق&quot; تضمینوي. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Charter of the United Nations, Chapter 1: Purposes &amp; Principles |url=http://www.un.org/en/sections/un-charter/chapter-i/index.html |access-date=2018-06-02}}&lt;/ref&gt; د دې اجتماعي حق پرته، خلک به د انفرادي حقونو د پلي کولو لپاره هیڅ وسیله یا ځواک ونه لري چې د ځان ارادې لخوا ورکړل شوي. که خلک د خپل ټولیز برخلیک ټاکلو توان ونلري، نو یقینا نشي کولی د خپلو انفرادي حقونو، راتلونکي او آزادیو پلي کولو یا تضمین کړي. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|url=https://plato.stanford.edu/archives/sum2016/entries/rights-group/|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|date=2016|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|edition=Summer 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190318042017/https://plato.stanford.edu/archives/sum2016/entries/rights-group/|archivedate=18 مارس 2019}}&lt;/ref&gt; د پیټرسن او نورو معاصرینو لخوا وړاندیز شوي د انفرادي ګروپ دوه اړخیزې برعکس، نیوکه کوونکي په ګوته کوي چې دواړه په لازمي ډول سره تړلي او یو بل سره تړلي دي، او دا نظر ردوي چې دوی په دوه اړخیزه ځانګړي اړیکو کې شتون لري.

== سرچينې ==
{{لړسرچينې}}{{حقوق}}
[[تصنيف:بوابة حقوق الإنسان/مقالات متعلقة]]
[[تصنيف:جميع المقالات التي تستخدم شريط بوابات]]

[[وېشنيزه:ټولنيزې پوهنې]]
[[وېشنيزه:حقوق]]
[[وېشنيزه:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>g5r23mk4v4oiit3gioltpiagmpcojji</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ګړ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72286</id>
    <revision>
      <id>369466</id>
      <parentid>334811</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T05:41:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5644" sha1="m652tqkn4vkfzz7tisqy7oc3ivyie1x" xml:space="preserve">{{هراړخيز مالوماتبکس}}'''ګړ''' یا '''مورفیم''' په یوه ژبه کي تر ټولو کوچنی معنی لرونکی جز بلل کیږي، او &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Haspelmath|first1=Martin|url=https://www.worldcat.org/oclc/671004133|title=Understanding Morphology|date=2010|publisher=Hodder Education|others=Andrea D. Sims|isbn=978-0-340-95001-2|edition=2nd|place=London|page=14|language=en|oclc=671004133}}&lt;/ref&gt; [[ژبپوهنه|د ژبپوهني]] هغه ساحه چي د ګړ علم ته ځانګړې سوې ده [[گړپوهنه|مورفولوژي]] بلل کیږي.

په انګلیسي ژبه کي ګړ یا مورفیمونه ډېر وختونه اړین نه وي. مورفیمونه چي یوازي ولاړ وي ریښې ګڼل کیږي (لکه د''بلی'' مورفیم)؛ پاته مورفیمونه د تاړي (affixe) په نوم یادیږي چي یوازي د بل مورفیم سره په ترکیب کې موندل کیږي. د بیلګي په توګه، په (''پیشوګانو) لفظ کي'' مفهوم په ګوته کوي مګر تل د یو ځانګړي ډول کثرت څرګندولو لپاره بل مفهوم ته پابند وي. &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kemmer |first=Suzanne |title=Words in English: Structure |url=http://www.ruf.rice.edu/~kemmer/Words04/structure/index.html |access-date=10 April 2014}}&lt;/ref&gt;

دا توپیر نړیوال نه دی او د مثال په توګه،په [[لاتیني ژبه|لاتین]] ژبه کي نه پلي کیږي، په کوم کې چي ډیري ریښې نسي کولی یوازي ودریږي.

== طبقه بندي ==

=== خپلواک او تړلي مورفیمونه ===
هرمورفیم د آزاد یا پابند په توګه طبقه بندي کیدای سي: &lt;ref&gt;[http://ling.ohio-state.edu/~kdk/201/autumn01/slides/morphology-4up.pdf Morphology Classification Of Morphemes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140320115048/http://www.ling.ohio-state.edu//~kdk/201/autumn01/slides/morphology-4up.pdf |date=2014-03-20 }}. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307035737/http://www.ling.ohio-state.edu//~kdk/201/autumn01/slides/morphology-4up.pdf |date=2016-03-07 }}. Referenced 19 March 2014.&lt;/ref&gt;

* وړیا مورفیمونه کولی سي ترڅوپه خپلواکه توګه د کلمو په توګه کار وکړي (د بیلګې په توګه ''ښار'' ، ''سپی'' ) او کیدای سي په لیکسمونو کي هم ښکاره سي (د بیلګي په توګه ''ښارګوټی''، د''حیوانانو کوډله'').
* تړل سوي مورفیمونه یوازي د کلمو دبرخو په توګه څرګندیږي اوتل دریښې یاهم ځیني وخت د نورو تړل سويو مورفیمونو سره راڅرګندیږي. دوی هغه وخت ښکاره کیږي کله چې دکلمې دجوړولو لپاره د نورو مورفیمونو سره یوځای سي. په انګلیسي کې ډیری تړل سوي مورفیمونه affixes دي، په ځانګړې توګه مخکیني مورفیمونه او مخففونه. همداډول تړل سوي مورفیمونه دکرینبیري مورفیمونو په نوم هم یادیږي.

=== دتړلو مورفیمونو طبقه بندي ===
تړل سوي مورفیمونه دمشتق یا انفلیکشن مورفیمونو په توګه طبقه بندي کیدای سي. د دوی ترمنځ اصلي توپیر دکلمو په تړاو کي ددوی فعالیت دی.

==== مشتق تړل سوي مورفیمونه ====

* مشتق مورفیمونه هغه دي چي دریښې سره یوځای سي او داغیزمني کلمې معنی یا دوینا برخه بدلوي. دبیلګي په توګه ''دخوښۍ'' په کلمه کي، د''خوشحاله(لفظ) د&quot;ۍ&quot;'' تړل سوی مورفیم اضافه کول د صفت ( ''خوشحال'' ) څخه نوم ( ''خوشحالي'' ) ته بدلوي. په ''ناپاکه'' کلمه کي دمشتق مورفیم (نا)په توګه ''غیر'' فعالیت کوي ځکه چي دا د ریښې دمورفیم (کلمې) معنی بدلوي. په عام ډول هغه مورفیمونه چي دریښې مورفیم (کلمه) سره نښلوي پابند یاتړل سوي مورفیمونه بلل کیږي.

==== اغېزلرونکي تړلي مورفیمونه ====

* انفلیکشن (اغېزناکه) مورفیمونه دکلمې معنی یا طبقې (د وینا برخه ) اغیزه کولو پرته د کلمې، اړخ ، مزاج ، شخص، د فعل شمیره، جنس، یاهم داسم، صفت، یا [[نومځری (زمیر)|ضمیر]] قضیه بدلوي. په کلمو کې د انفلیکشن مورفیمونو پلي کولو مثالونه داسي دي لکه د''سپي(لفظ)'' جوړولو لپاره د(ان) اضافه چي جمع یې سپیان راځي. انفلیکشن مورفیم دکلمې بڼه هم بدلوي. په انګلیسي ژبه کي ددغه انفلاسیونونو شمېر اته دی. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=ENG 411B Concepts |url=https://faculty.unlv.edu/nagelhout/ENG411Bs12C/mod1concept2.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130218050235/http://faculty.unlv.edu/nagelhout/ENG411Bs12C/mod1concept2.html |archive-date=2013-02-18}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Matthew|first1=Baerman|title=The Morpheme|date=2015|publisher=Oxford University Press|place=Oxford University Press|isbn=9780199591428|page=8|url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199591428.001.0001/oxfordhb-9780199591428-e-1?print=pdf|access-date=30 September 2019}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>m652tqkn4vkfzz7tisqy7oc3ivyie1x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د جرمني او شوروې اړيکې</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73366</id>
    <revision>
      <id>369399</id>
      <parentid>309246</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T00:09:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15543" sha1="o5249rffqf0ognf47ijbu6q4vcdyths" xml:space="preserve">د جرمني او شوروې اړيکې د لومړۍ نړیوالې جګړې پایلو ته ورګرځي. د بریستلیتوسک تړون چې د جرمني له خوا دیکته شوی و د روسیې او جرمني تر منځ یې دښمني پای ته ورسوله. د ا تړون د کال ۱۹۸۱ د مارچ په ۳ لاسلیک شو او یو څو میاشتې وروسته ماسکو کې د جرمني سفیر ویلهلم وون میرباچ د روسي چپ اړخو سوسیالیستو انقلابیونو له خوا په دې موخه ووژل شو چې د جرمني او روسیې تر منځ نوې جګړه را وپاروي. له جرمني څخه د روسیې ټول سفارت د آدولف جوف په مشرۍ د کال ۱۹۱۸ د نومبر په ۶ راووېستل شو له دې امله راویستل شو چې د جرمنې له انقلاب څخه یې ملاتړ کاوه. کارل رادېک (یوروسی انقلابي او لیکوال چې د کارل مارکس د مفکورې طرفدار و)   هم په غیر قانوني ډول کمونیستي پرځوونکو عملیاتو څخه په ویمر جرمني کې ملاتړ کاوه.   )&lt;ref&gt;Full text in English: [http://wwi.lib.byu.edu/index.php/The_Peace_Treaty_of_Brest-Litovsk The Peace Treaty of Brest-Litovsk; March 3, 1918]&lt;/ref&gt;

له پیل څخه، دواړو دولتونو هڅه کوله چې نظم له منځه یوسي چې د لومړۍ نړیوالې جګړې فاتحینو را منځ ته کړی و. جرمني چې تر درنو غرامتونو  لاندې کار کاوه او او د وارسا د تړون  د مادو له جمعې مسؤلیت تر تاثیر لاندې و په دایمې پرېشانۍ کې یو ماته خوړلی ملت و. د ې حالت او د روسیې کورنۍ جګړه جرمني اوروسیه دواړه نړیوالې تجرید سره مخامخ کړل او د هغوی دواړو نژدې والی د کورنۍ جګړې په مهال یوه طبیعي همپالنه وه. په عین وخت کې د هغوی د اړیکو دینامیکونود باور د نشتون  او د دپلوماتیکې انزوا څخه د بل شریک هیواد له وتلو او د  فرانسې دریم جمهوریت ( دا په فرانسه کې د حکومت یو سیستم و چې په فرانسه منظور شوی و او له کال ۱۸۷۰ څخه یې تر ۱۹۴۰ پورې دوام وکړ) ( چې هغه وخت کې په اروپا کې ستر نظامي ځواک و ) او د دویم پولندې جمهوریت او دهغه د متحدینو سره  یو ځای کېدو له وېرې خپل شکل رغاوه.  د هېوادونو اقتصادي اړیکې په کال ۱۹۳۳ کې په تدریجې ډول هغه وخت پیکه شوې چې ادولف هتلر قدرت ته ورسېد او نازي جرمني یې جوړه کړه، که څه هم اړیکې په کال ۱۹۳۰ کې بیرته پیل شوې چې د کال ۱۹۳۹ د مولوتوف ریبنتراپ د تړون اوڅو نورو تجارتي هوکړه لیکونو لامل شوې.   &lt;ref name=&quot;gasiorowski&quot;&gt;Gasiorowski, Zygmunt J. (1958). [https://www.jstor.org/stable/1872756 The Russian Overture to Germany of December 1924]. ''[[The Journal of Modern History]]'' 30 (2), 99–117.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;j150262&quot;&gt;Large, J. A. (1978). [https://www.jstor.org/stable/150262 The Origins of Soviet Collective Security Policy, 1930–32]. ''[[Soviet Studies]]'' 30 (2), 212–236.&lt;/ref&gt;

د دویمې نړیوالې جګړې دلاملونو په اړوند څو پوښتنې بحث پاروونکې دي او له ایدیولیژیکې اړخه د آلمان په اړوند د ستالین په وخت کې د شوروي سیاستونه د جرمني نازي له خوا د قدرت ترلاسه کولو او د کال ۱۹۴۱ د جون په ۲۲ په  شوروي د جرمني د حملې ترمنځ وخت پورې اړوند دي. په دې اړوند متناقض نظرونه موجود و: یو داچې شوروی په اروپا کې د یوبل ستر جنګ په لټه کې و تر څو کاپيتالیستي دولتونه کمزوري شي، بل دا چې شوروي باید یو خالصه دفاعي پالیسي په لاره اچولې وای او بل داچې د شوروي مشرانو محسوسوله چې داسې وړتیا نه لري چې ستراتیژیک عملیات تر سره کړي  او یا د ستالین د خبرو په تعبیر چې د کال ۱۹۳۹ د مارچ په ۱۰ یې د ګوند په اته لسمه کنګره کې کړې وه چې د( شطرنج له تختي څخه  د برتانیا او  فرانسې په څیر د نورو هیوادونو راوېستل و )  عمل تر سره شي.  &lt;ref name=&quot;Haslam, Jonathan 1997&quot;&gt;Haslam, Jonathan (1997). &quot;Soviet-German Relations and the Origins of the Second World War: The Jury Is Still Out&quot;. ''[[The Journal of Modern History]]'' 69: 785–797.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Geoffrey Roberts]], ''The Soviet Union and the Origins of the Second World War: Russo-German Relations and the Road to War 1933–1941'' (New York, 1995), p. 73.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Raack, R. C. ''Stalin's Drive to the West, 1938–1945: The Origins of the Cold War''. Stanford, California, 1995, p. 12.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Haslam, Jonathan. ''The Soviet Union and the Struggle for Collective Security in Europe, 1933–39''. New York, 1985, pp. 140–41.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Lukacs, John, ''June 1941: Hitler and Stalin'', Yale University Press, 2006.&lt;/ref&gt;

== شوروی اتحاد او وایمر جرمني ( وایمر جرمنی د جرمني پخوانی نوم و) ==

=== انقلاب او د لومړۍ نړیوالې جګړې پای ===
د لومړۍ نړیوالې جګړې پایله د وایمر د جمهوري او شوروي  فدارتیف سوسیالیستي جمهوریت لپاره ناورین راوړونکې وه. د جګړې په مهال بلشویکانو د بقا لپاره مبارزه کوله او ویلادیمیر لینن بله چاره نه درلوده مګر داچې فنلند، ايستونیا، لیتویا، لیتوانیا او پولند په رسمیت وپېژنې. سر بېره پر دې، د جرمنې له پرمختګ سره د مخامخ کېدو له امله، لینن او لیون تروتسکي ( یو روسی انقلابي، ژورنالیست او سره پوځ بنسټ ايښودونک)  د ې اړ کړل شول چې د برېست لیتووسک تړون لاسلیک کړي چې له مخې یې د غربې روسیې ډېرې تړانګې جرمني سترواکۍ ته تسلیم کړل شوې. د کال ۱۹۱۸ د نومبر په ۱۱، جرمنیانو له متفینو سره د جنګ د متارکې یو تړون لاسلیک کړ چې لومړۍ نړیواله جګړه یې پای ورسوله. د جرمني له پرځېدو وروسته، برتانیا، فرانسې او جاپان د روسیې په کورنۍ جګړه کې مداخله پیل کړه. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://wwi.lib.byu.edu/index.php/The_Peace_Treaty_of_Brest-Litovsk|title=The Peace Treaty of Brest-Litovsk - World War I Document Archive|website=wwi.lib.byu.edu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Montefiore1&quot;&gt;[[Germany–Soviet Union relations, 1918–1941#Montefiore2005|Montefiore 2005]], p. 32&lt;/ref&gt;

په پیل کې د شوروي مشرۍ په جرمني کې  د نړیوال انقلاب د یړې برخې په توګه د یوه بریالي سوسیالیستي انقلاب په هېله وخو دا انقلاب د ښي اړخو فریکورپانو له خوا وځپل شو. بلاخره، بلشویکان له پولند سره د شوروي په هغه جګړه کې دخیل شول چې له کال ۱۹۱۹ تر ۱۹۲۰ پورې یې دوام وموند. دا چې پولند د جرمني یو پخوانۍ غلیم و او داچې د شوروي دولت هم له نړیوالې انزوا سره مخامخ و نو له جرمني سره یې د نژدې اړیکو لرولو په لټه کې شو او له همدې امله یې د جرمني په مقابل کې له دښمني ډک برخورد څخه لاس په سر شو. دا کرښه به تل د جرمني له لورې د بهرنیو اړیکو لپاره د خلکو کمیسار ګورګي چيچرین او د روسي سفیر نیکولای کریستینسکي له خوا په دوامداره توګه تر ملاتړ لاندې وه. په مذاکراتو کې نور د استاذولۍ ابزار کارل رادېک، لیونید کراسین، کریستین راکوسکي، ویکتور کوپ او آدولف جوف و.  &lt;ref&gt;{{Cite web|last=Grau|first=Bernhard|date=4 March 2020|title=Stages of the Revolution III: The &quot;Bavarian&quot; Soviet Republic (7 April - 1 May 1919)|url=https://www.historisches-lexikon-bayerns.de/Lexikon/EN:Revolution,_1918/1919#Stages_of_the_Revolution_III:_The_%22Bavarian%22_Soviet_Republic_(7_April_-_1_May_1919)|access-date=27 December 2023|website=Historisches Lexikon Bayerns}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=100 Jahre Neubeginn in Bremen. Wie die Revolution sich selbst fraß|trans-title=100 Years Since a New Beginning in Bremen. How the Revolution Devoured Itself|url=https://taz.de/100-Jahre-Neubeginn-in-Bremen/!5544944/|access-date=27 December 2023|website=taz|language=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Krampitz|first=Karsten|date=2019|title=1919: Fidele Geiselnahme|language=de|trans-title=1919: Merry Hostage-Taking|work=der Freitag|url=https://www.freitag.de/autoren/karsten-krampitz/1919-fidele-geiselnahme|access-date=27 December 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Spartacist Revolt|url=https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/zh9p34j/revision/5|access-date=27 December 2023|website=BBC Bitesize}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kochan, Lionel (1950). [https://www.jstor.org/stable/148530 The Russian Road to Rapallo]. ''Soviet Studies'' 2 (2), 109–122.&lt;/ref&gt;

په  کال ۱۹۲۰ کې،  د ویمر جرمني په رهبرۍ کې دېرۍ هغو کسانو چې له هغو شرایطو چې د وارسا د تړون په لومړۍ نړیواله جګړه تر ماتې وروسته  په جرمني وضع کړي و دشرم احساس کاوه ( په ځانګړې توګه جنرال هانس سیکت د جرمني د وسله والو ځواکونو مشر) او علاقه مندي یې درلوده چې له شوروي سره همکاري ولري تر څو وکولای شي د دویم پولندي جمهیورت  ګواښ مقابله وکړي چې د دریم فرانسوي جمهوریت له خوا یې ملاتړ کېده اوهم د شوروی او برتانیا د ائتلاف مخه ونیسي.  د جرمني مشخص هدف دا و چې د جرمني قواوې پیرته  وسله والې کړي چې دا وارسا په تړون کې منع و او بل هدف یې د پولند په وړاندې دیوه ائتلاف جوړول و. دا دقیقا معلومه نه ده چې د وان سیکت او شوروي تر منځ لومړنۍ اړیکه څه وخت تر سره شوه خو کېدای شي چې د ۱۹۱۹ او ۱۹۲۱ په منځ کې وي یا ممکن د وارسا د تړون له لاسلیک کېدو د مخه وي. &lt;ref&gt;Smith, Arthur L. (1956). [https://www.jstor.org/stable/148995 The German General Staff and Russia, 1919–1926]. ''Soviet Studies'' 8 (2), 125–133.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hallgarten, George W. F. (1949) [https://www.jstor.org/stable/1871084 General Hans von Seeckt and Russia, 1920–1922]. ''[[The Journal of Modern History]]'' 21 (1), 28–34.&lt;/ref&gt;

د کال ۱۹۲۰ د اپرېل په ۱۶، ویکتور کوپ برلین لپاره د شوروي فدراتیف سوسیالیستي جمهوریت ځانګړې استاذې د جرمني په بهرنیو چارو وزارت کې دا غوښتنه وکړه چې آیا د جرمني او د سره پوځ د یوځای کېدو امکان شته د پولند په وړاندې ګډه جګړه وکړي. دا په حقیقت کې  د دواړو هیوادونو تر منځ د نظامي همکارۍ په پیل کې یوه بله بېښه وه چې د کال ۱۹۴۱ د جون په ۲۲ په شوروې د جرمني د یرغل څخه د مخه پای ته ورسېده. د کال ۱۹۲۱ تر لومړیو، د جرمني په وسله والو ځواکونو کې یوه ځانګړې ډله جوړه شوه چې د شوروي اړوند مسایلو ته رسېدنه وکړي. &lt;ref&gt;John Erickson, ed., ''The Soviet High Command:  A Military-Political History'', 1918–1941, 3rd ed. (London, England:  Frank Cass Publishers, 2001), [https://books.google.com/books?id=rgkSxFpKmIsC&amp;pg=PA148 p. 148.]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gatzke, Hans W. 1958&quot;&gt;[[Hans W. Gatzke|Gatzke, Hans W.]] (1958). [https://www.jstor.org/stable/1848881 Russo-German Military Collaboration during the Weimar Republic]. ''The American Historical Review'' 63 (3), 565–597. [http://www3.nccu.edu.tw/~lorenzo/Gatzke%201.pdf online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191209233545/https://www.jstor.org/stable/1848881 |date=2019-12-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191209233545/https://www.jstor.org/stable/1848881|date=2019-12-09}}&lt;/ref&gt;

د وایمرجرمني پوځ شمېره د وارسا دتړون له لوري ۱۰۰۰۰۰ کسانو ته محدوده شوې وه او جرمنیان د الوتکو، ټانکونو، تحت البحري، درنو توپونو، زهري ګازونو، ټانک ضد اسلحو، الوتکې ضد توپکو له لرلو څخه منع  شوي و. د ملتونو د جامعې له لورې یوې ډلې مفتشینو له ډېرو جرمني فابریکو  او کار خونو څخه کتنه وکړه تر څو دا ډاډ تر لاسه شي چې داډول وسلې نه تولیدیږي.   

== د کال ۱۹۲۲ د راپالو تړون او پټه نظامي همکاري ==
د راپالو تړون د ویلمر جرمني او شوروي تر منځ  د کال ۱۹۲۲ د اپرېل په ۱۶د جرمني د بهرنیو چارووزیر والتر راتیناو او د هغه د روسي سیال ګورګي چیچرین تر منځ د جینوا د اقتصادي کنفرانس په مهال لاسلیک شو چې ټولې دوه اړخیزې ادعاوي یې باطله کړې او د پلوماتیک روابط یې اعاده کړل، نژدې تجارتي روابط یې را منځ ته کړل او په دې سره جرمني د شوروي یو عمده تجارتي او دپلوماتیک شریک شو.  &lt;ref&gt;Full text in English: [http://www.yale.edu/lawweb/avalon/intdip/formulti/rapallo_001.htm German-Russian Agreement; April 16, 1922 (Treaty of Rapallo)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070515180532/http://www.yale.edu/lawweb/avalon/intdip/formulti/rapallo_001.htm|date=May 15, 2007}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gordon H. Mueller, &quot;Rapallo Reexamined: A New Look at Germany's Secret Military Collaboration with Russia in 1922&quot; ''[[Military Affairs]]'' (1976) 40#3, 109–117.  [https://search.proquest.com/openview/78172c81db174c757fcf8d81eafe99fa/1?pq-origsite=gscholar&amp;cbl=1819215 excerpt]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kretschmer, Ernst (1930). Germano-Russian trade relations and the Five-Year Plan. ''Annals of Public and Cooperative Economics'' 6 (1), 111–133.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Fraenkel, Ernst (1940). German-Russian Relations Since 1918: From Brest-Litovsk to Moscow. ''[[The Review of Politics]]'' 2 (1), 34–62&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>o5249rffqf0ognf47ijbu6q4vcdyths</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مارټين لوتر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78114</id>
    <revision>
      <id>369437</id>
      <parentid>329065</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T03:18:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20314" sha1="7kf7zbpgcgvmaoif0zr93v60riswjiz" xml:space="preserve">مارټين لوتر (10 نومبر 1483 – 18 فبروري 1546) يو المانی پادري، دينپوه، لیکوال، د مذهبي سرودونو (حمد) لیکونکی، پروفيسر او اګستي راهب و. لوتر د پروټسټنټ د اصلاح مهمه څېره وه، او د هغه مذهبي عقايد د لوتريزم اساسات دي. نوموړی په لوېديځ او مسیحي تاریخ کې تر ټولو اغېزناک شخص بلل کېږی. &lt;ref&gt;[http://dictionary.reference.com/browse/martin%20luther &quot;Luther&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141227044730/http://dictionary.reference.com/browse/martin%20luther|date=27 December 2014}}. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Luther himself, however, believed that he had been born in 1484. {{cite book |last1=Hendrix |first1=Scott H. |url=https://books.google.com/books?id=NHKhCgAAQBAJ&amp;pg=PA17 |title=Martin Luther: Visionary Reformer |date=2015 |publisher=[[Yale University Press]] |isbn=978-0-300-16669-9 |page=17 |access-date=12 November 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Luther consistently referred to himself as a former monk. For example: &quot;Thus formerly, when I was a monk, I used to hope that I would be able to pacify my conscience with the fastings, the [[praying]], and the vigils with which I used to afflict my body in a way to excite pity. But the more I sweat, the less quiet and peace I felt; for the true light had been removed from my eyes.&quot; Martin Luther, Lectures on Genesis: Chapters 45–50, ed. Jaroslav Jan Pelikan, Hilton C. Oswald, and Helmut T. Lehmann, vol. 8 ''Luther's Works''. (Saint Louis: Concordia Publishing House, 1999), 5:326.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Hillerbrand|first=Hans J.|date=14 February 2024|title=Martin Luther|url=https://www.britannica.com/biography/Martin-Luther|access-date=29 March 2024|publisher=Encyclopædia Britannica}}&lt;/ref&gt;

لوتر په 1507ز کال کې د پادري په دنده وګومارل شو. نوموړي د رومي کاتولیکې کليسا ګڼې لارښونې او کړنې رد کړې؛ په ځانګړي ډول، د ګناهونو د بښنې لپاره له نظريې سره يې اختلاف څرګند کړ. لوتر په ښې طريقې سره د دې اختلافاتو د حل هڅه وکړه، لومړی يې په پنځه نوي (95) مقالو کې د ګناهونو د بښنې او اغېزناکتيا په اړه د يو علمي بحث وړاندېز وکړ، کومې مقالې چې نوموړي په 1517ز کال کې لیکلې وې. په 1520ز کال کې، پاپ «لیو» لسم له لوتر غوښتنه وکړه چې له خپلو ټولو لیکنو تېر شي، خو کله چې لوتر دا غوښتنه رد کړه، نوموړی يې د 1521ز کال د جنورۍ په مياشت کې له کليسا څخه اخراج کړ. د همدې کال په وروستيو کې، سپېڅلي رومي سترواک پنځم چارلس د «ورمز» په مجلس کې له قانون څخه د سرغړونکی په توګه وغانده. کله چې په 1546ز کل کې لوتر مړ شو، د پاپ لسم ليو اخراج (له کليسا څخه منع کول يا تکفير کول) لا هم نافذ و.

د لوتر ښوونه دا وه چې نجات او د هغې په پايله کې ابدي ژوند د ښو کړنو په مټ نه شي تر لاسه کېدای، بلکې يوازې پر عيسي مسيح د مؤمن د ايمان په مټ د خدای په فضل سره د يوې وړيا ډالۍ په توګه تر لاسه کېدای شي، څوک چې د ګناه يوازينی ژغورونکی دی. د لوتر دينپوهنې د پاپ واک او دنده د دې تعليم په ورکولو سره ونګوله، چې بايبل د اله له خوا د نازل کړای شوي علم يوازينۍ لاره ده، او د يو سپېڅلي پادري په توګه د ټولو تعميد شويو مسيحيانو په منلو سره يې د پادري واکۍ (مسيحي ملاکراسي يا هغه مذهبي باور چې کشيش د خدای او بنده تر منځ منځګړی بولي) مخالفت وکړ. هغه خلک لوتريان بلل کېږي چې د لوتر پراخه تعليمات مني، که څه هم لوتر خپله د دې نوم مخالفت کړی و، د هغه باور و هغه خلک چې پر مسیح د ايمان ادعا لري هغوی ته مسيحيان يا ايونجلیکيان ويل کېږي.&lt;ref&gt;Ewald M. Plass, ''What Luther Says'', 3 vols., (St. Louis: CPH, 1959), 88, no. 269; M. Reu, ''Luther and the Scriptures'', (Columbus, Ohio: Wartburg Press, 1944), 23.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Luther, Martin. ''Concerning the Ministry'' (1523), tr. Conrad Bergendoff, in Bergendoff, Conrad (ed.) ''Luther's Works''. Philadelphia: Fortress Press, 1958, 40:18 ff.&lt;/ref&gt;

کله چې لوتر بايبيل له لاتيني څخه الماني ژبې ته وژباړه نو، ډېرو عامو خلکو ورته لاسرسی پيدا کړ، کوم چې په کليسا او الماني کلتور دواړو سخت اغېز درلود. دې د الماني ژبې د معياري بڼې وده پياوړې کړه، د ژباړې هنر ته يې ګڼ اصول ورزيات کړل، او د انګليسي ژباړې، په لیکنو يې اغېز وکړ، چې د «ټينډيل» بايبل په نوم ده،. د هغه سرودونو په پروټسټانټ کليسګانو کې پر سرود ويلو هم اغېز وکړ. له پخوانۍ راهبې «کاترينا وان بورا» سره د هغه واده، د مذهبي واده د دود لپاره يوه بېلګه وړاندې کړه، او پروټسټانټ مذهبي اشخاصو ته يې د واده کولو اجازه ورکړه.&lt;ref&gt;Fahlbusch, Erwin and Bromiley, Geoffrey William. ''The Encyclopedia of Christianity''. Grand Rapids, MI: Leiden, Netherlands: Wm. B. Eerdmans; Brill, 1999–2003, 1:244.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tyndale&quot;&gt;''Tyndale's New Testament'', trans. from the Greek by William Tyndale in 1534 in a modern-spelling edition and with an introduction by David Daniell. New Haven, CT: [[Yale University]] Press, 1989, ix–x.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bainton269&quot;&gt;[[Roland Bainton|Bainton, Roland]]. ''Here I Stand: a Life of Martin Luther''. New York: Penguin, 1995, 269.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bainton223&quot;&gt;Bainton, Roland. ''Here I Stand: a Life of Martin Luther''. New York: Penguin, 1995, p. 223.&lt;/ref&gt;

په وروستيو دوه اثارو کې، لوتر د يهوديت مخالف اندونه څرګند کړل، د يهوديانو د ايستلو او عبادتځايونو د سوځولو غوښتنه يې وکړه. په دې اثارو کې يې رومي کاتوليکان، اناباپټسټان او غېر تثليثي مسيحيان هم هدف وګرځول. د هغه د ښوونو پر اساس، د دې حقيقت سره سره چې لوتر د يهوديانو د وژلو پلوي نه کوله، يو شمېر تاريخپوهان وايي چې د هغه ويناوو په المان کې د سام دوښمنۍ ته وده ورکړه، له پېړيو وروسته، يې د نازي ګوند په راڅرګندېدو کې مرسته وکړه.&lt;ref name=&quot;Wallman1&quot;&gt;&quot;The assertion that Luther's expressions of anti-Jewish sentiment have been of major and persistent influence in the centuries after the Reformation, and that there exists a continuity between Protestant [[anti-Judaism]] and modern racially oriented antisemitism, is at present wide-spread in the literature; since the Second World War it has understandably become the prevailing opinion.&quot; Johannes Wallmann, &quot;The Reception of Luther's Writings on the Jews from the Reformation to the End of the 19th Century&quot;, ''Lutheran Quarterly'', n.s. 1 (Spring 1987) 1:72–97.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;For similar views, see:

* Berger, Ronald. ''Fathoming the Holocaust: A Social Problems Approach'' (New York: Aldine De Gruyter, 2002), 28.
* [[Paul Lawrence Rose|Rose, Paul Lawrence]]. &quot;Revolutionary Antisemitism in Germany from Kant to Wagner,&quot; (Princeton University Press, 1990), quoted in Berger, 28;
* [[William Shirer|Shirer, William]]. ''The Rise and Fall of the Third Reich'', (New York: Simon &amp; Schuster, 1960).
* [[Paul Johnson (writer)|Johnson, Paul]]. ''A History of the Jews'' (New York: HarperCollins Publishers, 1987), 242.
* [[Leon Poliakov|Poliakov, Leon]]. ''History of Anti-Semitism: From the Time of Christ to the Court Jews''. (N.P.: University of Pennsylvania Press, 2003), 216.
* [[Michael Berenbaum|Berenbaum, Michael]]. ''The World Must Know''. (Baltimore: Johns Hopkins University Press and the [[United States Holocaust Memorial Museum]], 1993, 2000), 8–9.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Grunberger1971&quot;&gt;[[Richard Grunberger|Grunberger, Richard]]. ''The 12-Year Reich: A Social History of Nazi Germany 1933–1945'' (NP:Holt, Rinehart and Winston, 1971), 465.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Martin Brecht, ''Martin Luther'' (Minneapolis: Fortress Press, 1985–1993), 3:336.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Luther's letter to Rabbi Josel as cited by Gordon Rupp, ''Martin Luther and the Jews'' (London: The Council of Christians and Jews, 1972), 14. According to {{cite web|title=Luther and the Jews|url=http://www.ntrmin.org/Luther%20and%20the%20Jews%20(Web).htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20051104181522/http://www.ntrmin.org/Luther%20and%20the%20Jews%20%28Web%29.htm|archive-date=4 November 2005|access-date=21 March 2017}}, this paragraph is not available in the English edition of Luther's works.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Sydow|first=Michael|date=1 December 1999|title=Journal of Theology: Martin Luther, Reformation Theologian and Educator|url=http://clclutheran.org/library/jtheo_arch/jtdec1999.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928132039/http://clclutheran.org/library/jtheo_arch/jtdec1999.pdf|archive-date=28 September 2007|access-date=17 May 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Schaff, Philip: ''History of the Christian Church, Vol. VIII: Modern Christianity: The Swiss Reformation'', William B. Eerdmans Pub. Co., Grand Rapids, Michigan, US, 1910, page 706.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hendrix, Scott H. [http://www.luthersem.edu/word&amp;world/Archives/3-4_Luther/3-4_Hendrix.pdf &quot;The Controversial Luther&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110302005613/http://www2.luthersem.edu/word%26world/Archives/3-4_Luther/3-4_Hendrix.pdf |date=2011-03-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110302005613/http://www2.luthersem.edu/word%26world/Archives/3-4_Luther/3-4_Hendrix.pdf|date=2 March 2011}}, ''Word &amp; World'' 3/4 (1983), Luther Seminary, St. Paul, MN. Also see Hillerbrand, Hans. [http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol0521816483_CCOL0521816483A018 &quot;The legacy of Martin Luther&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716031045/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol0521816483_CCOL0521816483A018 |date=16 July 2011 }}, in Hillerbrand, Hans &amp; McKim, Donald K. (eds.) ''The Cambridge Companion to Luther''. Cambridge University Press, 2003. In 1523, Luther wrote that Jesus Christ was born a Jew which discouraged mistreatment of the Jews and advocated their conversion by proving that the [[Old Testament]] could be shown to speak of Jesus Christ. However, as the Reformation grew, Luther began to lose hope in large-scale Jewish conversion to Christianity, and in the years his health deteriorated he grew more acerbic toward the Jews, writing against them with the kind of venom he had already unleashed on the Anabaptists, [[Zwingli]], and the [[Reformation Papacy|pope]].&lt;/ref&gt;

== د ژوند لومړي کلونه او زده کړه ==

=== زېږېدل او د ژوند لومړی پړاو ===
مارټين لوتر د 1483ز کال د نومبر په لسمه نېټه د «هانس لوډر» (چې وروسته لوتر شو) او د هغه د مېرمنې «مارګریټ» (د لینډمين په نوم پېژندل کېده) کره د «مينسفلډ» ولسوالۍ په «ايسلبن» کې زېږېدلی و چې دا د سپېڅلې رومي سترواکۍ برخه وه. د زېږېدو په سبا سهار د «تورز» د «مارټين» د جشن په ورځ د تعميد غسل ورکړل شو.&lt;ref name=&quot;Marty1&quot;&gt;[[Martin E. Marty|Marty, Martin]]. ''Martin Luther''. Viking Penguin, 2004, p. 1.&lt;/ref&gt;

په 1484ز کال کې، د هغه کورنۍ «مينسفلډ» ته ولاړه، چېرته چې د هغه پلار د مسو په کانونو او د مسو د ویلې کولو کارخانو کې اجاره دار و. هلته يې په سيمه ييزه شورا کې د څلورو ښاري استازو څخه د يو په توګه خدمات وړاندې کړل؛ په 1492ز کال کې، نوموړی د ښاري شورا د غړي په توګه وټاکل شو. مذهبي عالم «مارټن مارټي» د لوتر مور &quot;د سوداګريزې طبقې او منځنۍ کچې د سرچينو لرونکې&quot; يوې خواريکښې ښځې په توګه ښودلې ده، خو د لوتر دوښمنان هغه يوه فاحشه او د حمام مزدوره بلله.&lt;ref name=&quot;Brecht3&quot;&gt;[[Martin Brecht|Brecht, Martin]]. ''Martin Luther''. tr. James L. Schaaf, Philadelphia: Fortress Press, 1985–93, 1:3–5.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Martin-Luther|title=Martin Luther &amp;#124; Biography, Reformation, Works, &amp; Facts|date=17 May 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Marty12&quot;&gt;[[Martin E. Marty|Marty, Martin]]. ''Martin Luther''. Viking Penguin, 2004, p. 1.&lt;/ref&gt;

هغه ګڼ وروڼه او خوېندې درلودل، او د «جيکب» په نوم له يو سره ډېر نږدې بلل کېږي.&lt;ref name=&quot;Marty3&quot;&gt;[[Martin E. Marty|Marty, Martin]]. ''Martin Luther''. Viking Penguin, 2004, p. 3.&lt;/ref&gt;

=== زده کړه ===
د مارټين پلار «هانس لوتر»، د خپلې کورنۍ او ځان لپاره لوړې هيلې درلودلې. هغه پرېکړه کړې وه چې خپل مشر زوی لوتر د يو قانون پوه وکيل په توګه وويني. نوموړي مارټين په «مينسفلډ» کې لاتيني ښوونځيو ته واستواوه، او بيا يې په 1497ز کال کې «ماګډبرګ» ته واستاوه، چېرته چې هغه د «Brethren of the Common Life» «د شریک ژوند وروڼه» په نوم ښوونځي کې زده کړې وکړې، دا ښوونځی د عامو خلکو (غېر روحاني) له خوا اداره کېدو، او په 1498ز کال کې يې په «ايزناخ» کې زده کړې وکړې. دې درې ښوونځيو د درې ګونو مضامينو پر نصاب تمرکز درلود: ګرامر، ويناوالي او منطق. لوتر وروسته دلته خپلې زده کړې د برزخ او جهنم سره پرتله کړې.&lt;ref name=&quot;Marty2&quot;&gt;[[Martin E. Marty|Marty, Martin]]. ''Martin Luther''. Viking Penguin, 2004, pp. 2–3.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RuppEB&quot;&gt;[[Gordon Rupp|Rupp, Ernst Gordon]]. &quot;Martin Luther,&quot; ''Encyclopædia Britannica'', accessed 2006.&lt;/ref&gt;

په 1501ز کال کې، کله چې هغه اولس کلن و، مارټين د «ايرفرټ» په پوهنتون کې داخل شو، دا پوهنتون هغه وروسته د شرابخانې او فاحشه خانې په توګه بيان کړ. هغه بايد «په يادو د زده کړې او د ستومانونکو معنوي تمريناتو د ورځې لپاره&quot; د سهار په څلور بجې راوېښ شوی وای. نوموړي په 1505ز کال کې د ماسترۍ سند تر لاسه کړ.&lt;ref name=&quot;Marty4&quot;&gt;[[Martin E. Marty|Marty, Martin]]. ''Martin Luther''. Viking Penguin, 2004, p. 4.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Marty5&quot;&gt;[[Martin E. Marty|Marty, Martin]]. ''Martin Luther''. Viking Penguin, 2004, p. 5.&lt;/ref&gt;

د خپل پلار د هيلو سره سم، لوتر د قانون په زده کړه کې داخله واخيسته، خو په دې باور چې قانون يو بې باوره مسلک دی، تقريباً سملاسي يې د قانون زده کړه پرېښوده. د دې پر ځای لوتر د ژوند په اړه د باورونو لټون پيل کړ، او د ارستو، وليام اف اوکم، او «ګيبرايل بيل» کې د لېوالتيا په څرګندونو سره د دينپوهنې او فلسفې پر لور واوښت. دوه خصوصي ښوونکو هر يو Bartholomaeus Arnoldi von Usingen او Jodocus Trutfetter په هغه ډېر ژور اغېز پرېښود، چا چې ده ته په تر ټولو سترو انديالانو (مفکرینو) هم د شک کول، او د تجربې له لارې د هر څه ازمويل وښودل.&lt;ref name=&quot;Marty52&quot;&gt;[[Martin E. Marty|Marty, Martin]]. ''Martin Luther''. Viking Penguin, 2004, p. 5.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Marty53&quot;&gt;[[Martin E. Marty|Marty, Martin]]. ''Martin Luther''. Viking Penguin, 2004, p. 5.&lt;/ref&gt;

فلسفې لوتر قانع نه کړای شو، ځکه چې فلسفې د عقل د استعمال په اړه باور وړاندې کړی و، خو د خدای سره د مينې په اړه هيڅ نه و، کوم څه چې د لوتر په باور زيات مهم و. لوتر احساس کړه چې عقل انسانان د خدای په لور نه شي بوتللای، او له همدې امله يې وروسته د ارستو د استدلال په ټينګار کولو سره له ارستو سره د مينې او نفرت اړيکه پیدا کړه. د لوتر په باور عقل د خلکو او ادارو څخه د سوال کولو لپاره استعمالېدای شي، نه د خدای څخه. هغه باور درلود، چې انسانان د خدای په اړه يوازې د الهامي وحی په مټ زده کړه کولای شي، او له همدې امله نوموړي صحيفې ډېرې مهمې بللې.&lt;ref name=&quot;Marty6&quot;&gt;[[Martin E. Marty|Marty, Martin]]. ''Martin Luther''. Viking Penguin, 2004, p. 6.&lt;/ref&gt;

د 1505ز کال د جولای په دويمه نېټه، کله چې لوتر د کور له سفر څخه وروسته د اس پر شا پوهنتون ته د ستنېدو په حال کې و، د تالندې (رعد او برق) پر مهال د هغه سره نږدې تندر (برېښنا) وغورځېد. وروسته هغه خپل پلار ته وويل چې له مرګ او د خدايي قضاوت څخه په وېره کې دی، او هغه په ژړا شو، &quot;مرسته وکړه سينټ انا، زه به يو راهب شم!&quot;. نوموړي د مرستې لپاره خپلې ژړا ته د يو سوګند په توګه کتل، چې هيڅکله يې نه شي ماتولای. هغه له پوهنتون ووت، خپل کتابونه يې وپلورل، او د 1505ز کال د جولای په اولسمه نېټه په «ايرفرت» کې د سينټ اګسټين خانقا ته داخل شو. يو ملګري يې د دوه ملګرو د مړينې له امله د لوتر خفګان د ې پرېکړې لامل وباله. لوتر خپله هم په دې اقدام خفه وبرېښېد. د مخه ښې په ماښامنۍ کې ګډون کونکو نوموړی د بليک کلسټر تر دروازې پورې بدرګه کړ. هغه وويل، &quot;په دې ورځ تاسو زه وليدم، او له دې وروسته، بيا هڅکله نه&quot;. پلار غوصه و، او دا يې د لوتر د زده کړې ضياع بلل. &lt;ref name=&quot;Brecht48&quot;&gt;Brecht, Martin. ''Martin Luther''. tr. James L. Schaaf, Philadelphia: Fortress Press, 1985–93, 1:48.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Brecht |first1=Martin |url=https://books.google.com/books?id=hH6nI6Q6qBIC&amp;q=Martin%20Luther%3A%20His%20road%20to%20Reformation%2C%201483-1521%20%20By%20Martin%20Brecht%20Help%20me%20saint%20Anne%20I%20will%20become%20a%20monk&amp;pg=PA48 |title=Google Books Archive of Martin Luther: His road to Reformation, 1483–1521 (By Martin Brecht) |publisher=Fortress Press |year=1985 |isbn=978-1-4514-1414-1 |access-date=14 May 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Schwiebert, E.G. ''Luther and His Times''. St. Louis: Concordia Publishing House, 1950, 136.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Marty7&quot;&gt;[[Martin E. Marty|Marty, Martin]]. ''Martin Luther''. Viking Penguin, 2004, p. 7.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Marty62&quot;&gt;[[Martin E. Marty|Marty, Martin]]. ''Martin Luther''. Viking Penguin, 2004, p. 6.&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>7kf7zbpgcgvmaoif0zr93v60riswjiz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د جامایکا تاریخ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78582</id>
    <revision>
      <id>369398</id>
      <parentid>367245</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T00:07:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23085" sha1="ohmfmla7zq8r6modqkpbka1x9h2fmns" xml:space="preserve">د کارابین د جامایکا ټاپو کې په لومړي سر له میلاد څخه ۶۰۰ یا ۶۵۰ کاله وروسته د ریډواري خلک اوسېدل، چې زیاترو ریډواري لوښې له ځانه سره درلودل. له میلاد څخه ۸۰۰ کاله وروسته، دغې سیمې ته د اراواک قبیلو دویمه جوپه خلک ورغلل، چې په هغو کې ټاینو خلک هم و دا البته په ۱۴۹۴ میلادي کال کې د کولمبس له ورتګ وړاندې و. د جامایکا لومړنیو اوسېدونکو دې هېواد ته د «Xaymaca» نوم ورکړی و چې معنی یې وه «د لرګیو او اوبو هېواد». هسپانویانو اراواک خلک په غلامۍ ونیول او د هغو ناروغیو په مټ چې هسپانویانو له ځان سره راوړي و، هغوی یې لا پسې له منځه یوړل. لومړني مورخین پر دې اند دي چې تر ۱۶۰۲ کال پورې، د ټاینو اراواک ژبې قبایل ټول منقرض شول. خو بیا هم ځینې ټاینو خلک ځنګلیي غرونو ته وتښتیدل، چېرې چې هغوی له تښتیدلو افریقايي غلامانو سره ګډ شول او د هسپانویانو له لومړني حکومت او بیا انګریزانو څخه بچ پاتې شول.&lt;ref name=&quot;britannica.com&quot;&gt;[https://www.britannica.com/place/Jamaica/History &quot;Jamaica&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190420082314/https://www.britannica.com/place/Jamaica/History|date=2019-04-20}}, ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Rampersad|first=Sabrina R.|title=Targeting the Jamaican Ostionoid: The Blue Marlin Archaeological Project|url=https://archive.org/details/sim_caribbean-quarterly_2009-06_55_2/page/23|journal=[[Caribbean Quarterly]]|year=2009|volume=55|issue=2|pages=23–41|doi=10.1080/00086495.2009.11829757|s2cid=160946039}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Lee|first=James W.|title=Jamaican Redware|url=https://ufdc.ufl.edu/AA00061961/00250|journal=The International Association for Caribbean Archaeology (IACA)|volume=Proceedings of the Eighth International Congress for the Study of the Pre-Columbian Cultures of the Lesser Antilles|via=ufdc.ufl.edu|access-date=2020-10-17|archive-date=2020-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020062241/https://ufdc.ufl.edu/AA00061961/00250|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The History of Jamaica|url=https://jis.gov.jm/information/jamaican-history/|access-date=2020-09-21|website=Jamaica Information Service|language=en-GB|archive-date=2013-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105105613/https://jis.gov.jm/information/jamaican-history/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Arawak People|url=https://www.britannica.com/topic/Arawak|access-date=2020-10-17|website=Encyclopedia Britannica|archive-date=2020-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20201105214700/https://www.britannica.com/topic/Arawak|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|pmid=25392952|doi=10.1002/ajhb.22656|volume=27|title=Origins of marronage: Mitochondrial lineages of Jamaica's Accompong Town Maroons|year=2015|journal=Am. J. Hum. Biol.|pages=432–37|last1=Madrilejo|first1=N.|last2=Lombard|first2=H.|last3=Torres|first3=JB|issue=3|s2cid=30255510}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Michael Sivapragasam, [http://explore.bl.uk/primo_library/libweb/action/display.do?tabs=moreTab&amp;ct=display&amp;fn=search&amp;doc=BLL01019153409&amp;indx=1&amp;recIds=BLL01019153409&amp;recIdxs=0&amp;elementId=0&amp;renderMode=poppedOut&amp;displayMode=full&amp;frbrVersion=&amp;frbg=&amp;&amp;dscnt=0&amp;scp.scps=scope%3A%28BLCONTENT%29&amp;vl(2084770704UI0)=any&amp;tb=t&amp;vid=BLVU1&amp;mode=Basic&amp;srt=rank&amp;tab=local_tab&amp;dum=true&amp;vl(freeText0)=michael%20sivapragasam&amp;dstmp=1546605833202 ''After the Treaties: A Social, Economic and Demographic History of Maroon Society in Jamaica, 1739–1842''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210520042522/https://l.sharethis.com/sc?event=pview&amp;version=buttons.js&amp;lang=en&amp;sessionID=1621484722616.41079&amp;hostname=explore.bl.uk&amp;location=%2Fprimo_library%2Flibweb%2Faction%2Fdisplay.do&amp;product=widget&amp;fcmp=false&amp;fcmpv2=false&amp;publisher=ad1af46f-5d2b-4f49-aa8c-10f1ffaecf51&amp;bsamesite=true&amp;consent_cookie_duration=188&amp;consent_duration=189&amp;gdpr_domain=.consensu.org&amp;gdpr_method=cookie&amp;url=http%3A%2F%2Fexplore.bl.uk%2Fprimo_library%2Flibweb%2Faction%2Fdisplay.do%3Ftabs%3DmoreTab%26ct%3Ddisplay%26fn%3Dsearch%26doc%3DBLL01019153409%26indx%3D1%26recIds%3DBLL01019153409%26recIdxs%3D0%26elementId%3D0%26renderMode%3DpoppedOut%26displayMode%3Dfull%26frbrVersion%3D%26frbg%3D%26dscnt%3D0%26scp.scps%3Dscope%253A%28BLCONTENT%29%26vl%282084770704UI0%29%3Dany%26%C2%A0tb%3Dt%26vid%3DBLVU1%26mode%3DBasic%26srt%3Drank%26tab%3Dlocal_tab%26dum%3Dtrue%26vl%28freeText0%29%3Dmichael%2Bsivapragasam%26dstmp%3D1546605833202&amp;title=After%20the%20treaties%20%3A%20a%20social%2C%20economic%20and%20demographic%20history%20of%20Maroon%20society%20in%20Jamaica%2C%201739-1842.%20-%20British%20Library&amp;sop=false&amp;samesite=None |date=2021-05-20 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210520042522/https://l.sharethis.com/sc?event=pview&amp;version=buttons.js&amp;lang=en&amp;sessionID=1621484722616.41079&amp;hostname=explore.bl.uk&amp;location=%2Fprimo_library%2Flibweb%2Faction%2Fdisplay.do&amp;product=widget&amp;fcmp=false&amp;fcmpv2=false&amp;publisher=ad1af46f-5d2b-4f49-aa8c-10f1ffaecf51&amp;bsamesite=true&amp;consent_cookie_duration=188&amp;consent_duration=189&amp;gdpr_domain=.consensu.org&amp;gdpr_method=cookie&amp;url=http%3A%2F%2Fexplore.bl.uk%2Fprimo_library%2Flibweb%2Faction%2Fdisplay.do%3Ftabs%3DmoreTab%26ct%3Ddisplay%26fn%3Dsearch%26doc%3DBLL01019153409%26indx%3D1%26recIds%3DBLL01019153409%26recIdxs%3D0%26elementId%3D0%26renderMode%3DpoppedOut%26displayMode%3Dfull%26frbrVersion%3D%26frbg%3D%26dscnt%3D0%26scp.scps%3Dscope%253A(BLCONTENT)%26vl(2084770704UI0)%3Dany%26tb%3Dt%26vid%3DBLVU1%26mode%3DBasic%26srt%3Drank%26tab%3Dlocal_tab%26dum%3Dtrue%26vl(freeText0)%3Dmichael%2Bsivapragasam%26dstmp%3D1546605833202&amp;title=After%20the%20treaties%20%3A%20a%20social%2C%20economic%20and%20demographic%20history%20of%20Maroon%20society%20in%20Jamaica%2C%201739-1842.%20-%20British%20Library&amp;sop=false&amp;samesite=None|date=2021-05-20}}, PhD Dissertation, African-Caribbean Institute of Jamaica library (Southampton: Southampton University, 2018), pp. 23–24.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;E. Kofi Agorsah, &quot;Archaeology of Maroon Settlements in Jamaica&quot;, ''Maroon Heritage: Archaeological, Ethnographic and Historical Perspectives'', ed. E. Kofi Agorsah (Kingston: University of the West Indies Canoe Press, 1994), pp. 180–81.&lt;/ref&gt;

هسپانویانو همداشان په سلګونو د لویدیځې افریقا خلک ونیول او د غلامۍ ټاپو ته یې ولیږدول. که څه هم زیاتره افریقایان د انګریزانو له خوا جامایکا ته راوستل شول.

په ۱۶۵۵ کال کې انګلستان پر جامایکا برید وکړ او هلته یې حاکم هسپانویان مات کړل. ځینې غلام شوو افریقایانو له دې سیاسي اړودوړ نه ګټه پورته کړه او د دې ټاپو داخلي غرونو ته وتښتیدل چې خپلواکي سیمې یې رامنځته کړي چې وروسته د مارونز په نوم پېژندل کېدل. په داسې حال کې چې د ساحل پر غاړه، انګریزانو د پورټ رویال په نوم یو ښارګوټي جوړ کړ چېرې چې به هغوی د دې ښار په مټ عملیات تر سره کول او سمندري غلا هم دود وموند، ځکه چې زیاتره اروپايي بلواګرانو به د خپل محکومیت دوران په سمندر کې تېراوه. کپټان هینري مورګن، هغه ویلزي کروندګر او د شخصي کاروبار څښتن و چې له پورټ رویال څخه به یې پر کلیو او بانډو او کښتیو باندې بریدونه کول، چې په دې سره هغه په کارابین سیمه کې د سمندري غلاوو له اړخه ډېر بډای او شهرت یې موندلی و.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=History of the Maroons. The maroons consisted of individuals who chose to pursue freedom without interference from any nation.|url=https://cyber.harvard.edu/eon/marroon/history.html|access-date=2020-09-21|website=cyber.harvard.edu|archive-date=2021-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210206165224/https://cyber.harvard.edu/eon/marroon/history.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

د ۱۸مې پېړۍ په وروستیو کې، د سمندري غلاوو پر ځای نیشکر د بریتانیوي جامایکا د عاید اصلي سرچینه وګرځېده. د شکر صنعت زیات شمېر کارګرانو ته اړتیا درلوده او په دې سره بریتانویانو په سلګونو زره افریقايي تورپوستي غلامان دغه ټاپو ته راوستل. په ۱۸۵۰ کال کې، په جامایکا کې د د جامایکايي ملاټو وګړو په پرتله د تورپوستو شمېر دومره شو چې نسبت یې ۱ پر ۲۰ ته رسېده. د اتلسمې پېړۍ په اوږدو کې غلام جامایکانو له څه باندې لسو ستر قیامونه وکړل له هغې ډلې په ۱۷۶۰ کال کې د ټاکي قیام هم شامل و. همداشان د بریتانویانو او جامایکا د مارون د غره د خلکو تر منځ به نښتې کېدلې، چې په ۱۷۳۰مه لسیزه کې د مارون لومړۍ جګړه او له ۱۷۹۵ تر ۱۷۹۶ کال پورې د مارون دویمه جګړه هم وشوه.

د باپټیسټ د جګړې پایلو د غلامانو شرایط روښانه کړل چې د غلامۍ د لغو کولو له خوځښت سره یې د غلامۍ د لغو کولو د قانون له تصویب سره په ۱۸۳۳ کال کې مرسته وکړه او له مخې یې په ۱۸۳۴ کال کې په جامایکا کې د غلامۍ قانون پای ته ورسېد.و د ۱۹مې پېړۍ په نیمايي کې، یعنې په ۱۸۶۵ کال کې د مورانټ خلیج بغاوت زیات مشهور شو. د نولسمې پېړۍ دویمه نیمايي بیا د اقتصادي ځوړنتیا، د کرهڼیزو محصولاتو د ټیټې بیې، وچکالي او ناروغۍ دوره وه. کله چې شکر خپل اهمیت له لاسه ورکړ، زیاتره پخوانۍ مزارع له اقتصادي ماتې سره مخ شول او ځمکې جامایکايي بزګرانو باندې وپلورل شوي او د نیشکر مزارع بیا د زیاتره بریتانوي تولیدکوونکي له خوا سره را ټولې شوي.

په جامایکا کې لومړني سیاسي ګوندونه د ۱۹۲۰مې لسیزې په وروستیو کې رامنځته شول، په داسې حال کې چې د کارګرانو ټولنې او اتحادیې بیا په ۱۹۳۰مې لسیزې کې جوړې شوي. اساسي قانون په ۱۹۴۴ کال کې جوړ شو او په ۱۹۶۲ کال کې د نارینه وو د رای ورکولو مبارزه او محدود خودمختاره حکومت بالاخره د جامایکا په خپلواکۍ باندې پای ته ورسېد او الیکسانډر بوسټامنټي د دې هېواد د لومړي وزیر په توګه وټاکل شو. دا هېواد له جګړې وروسته د ودې د یوې پراخې دورې او په کرهڼه باندې د کمې اتکا شاهد و خو په ۱۹۶۰مه او ۱۹۷۰مه لسیزو کې یې زیاتره اتکا پر بوکسټ او کانونو باندې وه. د ۱۹۷۰یمې لسیزې راهیسې تر نن ورځې پورې د دوو حاکمو ګوندونو JLP او PNP تر منځ سیاسي واک بدلیږي. په داسې حال کې چې په جامایکا کې د ترور (وژنو) کچه په ۲۰۱۰ کال کې د تیوولي په برید سره نږدې نیمایي را ټیټه شوې ده، خو بیا هم په دې هېواد کې د ترور کچه د نړۍ په کچه په لومړي مقام کې راځي. دا هېواد په ۲۰۱۳ کال کې اقتصادي ستونزو تر خپل اغېز لاندې راوست، خو د پیسو نړیوال صندوق له جامایکا سره د یو میلیارد ډالرو مرسته وکړه تر څو خپل لوی پورونه پرې کړي او په دې سره جامایکا په نړۍ کې یو له تر ټولو زیات پوروړو هېوادونو څخه دی چې هر کال خپله نیمايي بودیجه د پورونو بېرته ورکړې باندې لګوي.

== له کولمبس وړاندې جامایکا ==
په زیات احتمال سره د جامایکا لومړني اوسېدونکې د کډوالو په دوو څپو کې له ټاپوګانو څخه ختیځ خوا ته راغلي دي. له میلاد څخه ۶۰۰ کاله وروسته، د «ریډواري خلک» په نوم یو کلتور دلته راغی. د دې خلکو په اړه ډېر کم معلومات شته، خو بیا هم هغوی له خپلو ځانونو څخه سره خټین لوښې پر ځای پرېیښي دي. په مانچیسټر پرېش کې د تمساح جهیل او په سنټ ان پرېش کې کوچنی سیند د هغو لرغونو سیمو له ډلې دي چې د اوسټوینډ خلک به د دغو سیمو په ساحل کې اوسېدل او په پراخه کچه سره یې د کېسپان او کبان ښکارول.&lt;ref name=&quot;britannica.com2&quot;&gt;[https://www.britannica.com/place/Jamaica/History &quot;Jamaica&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190420082314/https://www.britannica.com/place/Jamaica/History|date=2019-04-20}}, ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;, Atkinson, Lesley-Gail. &quot;The Earliest Inhabitants: The Dynamics of the Jamaican Taíno.&quot;&lt;/ref&gt;

له میلاد څخه ۸۰۰ کاله وروسته، د ټاینو اراواک قبایل دلته راغلل او په ټول ټاپو کې خواره شول. دا خلک چې په کلیو کې به یې ژوند کاوه نو د قبایلو د مشرانو چې د کاکیک په نوم به یادیدل، اداره کېدل او د کبانو په نیولو او د جوارو او کاساوا په کرلو به یې ژوند کاوه. د هغوی د تمدن په اوج کې، د وګړو شمېر یې ۶۰۰۰۰ تنه اټکل شوی دی.&lt;ref name=&quot;britannica.com3&quot;&gt;[https://www.britannica.com/place/Jamaica/History &quot;Jamaica&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190420082314/https://www.britannica.com/place/Jamaica/History|date=2019-04-20}}, ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt;

اراواک خلکو دې ټاپو ته د سویلي امریکا د یوکا د لویولو سیستم راوړ. د خاورې د لا پیاوړي کولو په خاطر به اراواک خلکو سیمه ییز بوټي او ونې سوځولي او د هغو اېرې به یې په خاورو کې خښوولي او بیا به یې د یوکا د بوټو قلمونه په کې کرل. زیاتره اراواکانو به په ګړدو سترو ودانیو (بوهیو) کې ژوند کاوه، چې په لرګو، بانګسونو او د خورما په پاڼو سره به یې پټول. اراواکانو به په اراواکایي ژبه خبرې کولي خو لیکلي ژبه یې نه درلوده. د هغوی له خوا ځینې کارول شوي کلیمې لکه barbacoa (&quot;کباب&quot;)، hamaca (&quot;بانوج&quot;)، کانوا (&quot;کانو&quot;)، tabaco (&quot;تنباکو&quot;)، یوکا، batata (&quot;سیب زمینی شیرین&quot;) او juracán (&quot;توپان&quot;) په هسپانوي او انګریزې ژبو کې درج شوي دي.&lt;ref name=&quot;rogozinski&quot;&gt;Rogozinski, Jan.  &quot;A Brief History of the Caribbean.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jis.gov.jm&quot;&gt;{{Cite web|url=https://jis.gov.jm/information/jamaican-history/|title=The History of Jamaica – Jamaica Information Service|access-date=2019-03-06|archive-date=2013-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105105613/https://jis.gov.jm/information/jamaican-history/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== د هسپانویانو دوره (۱۴۹۴-۱۶۵۵) ==
باور پر دې دی چې کریسټوفر کولمبس لومړنی اروپايي و چې جامایکا ته ورسېد. نوموړی د ۱۴۹۴ کال د مۍ په ۵مه د خپل دویم سفر په لړ کې امریکاګانو ته ورسېد. کولمبس جامایکا ته د امریکاګانو په خپل څلورم سفر کې ورسېد. نوموړي د نږدې یوه کال لپاره د کارابین شاوخوا بېړۍ چلوله چې یوه توپان د هغه بېړۍ د ۱۵۰۳ کال د جون په ۲۵مه د جامایکا د سنټ ان بې کې ووهله. کولمبس او د هغه نور ملګري په دې ټاپو کې د یوه کال لپاره پاتې شول تر هغه چې بیا د ۱۵۰۴ کال په جون کې ترې را ووتل.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.christopher-columbus.eu/voyage-2.htm|title=&quot;Christopher Columbus – 2nd Voyage&quot;.|access-date=2015-05-02|archive-date=2019-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421223420/http://www.christopher-columbus.eu/voyage-2.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

هسپانوي ولیعهد دا ټاپو د کولمبس کورنۍ ته ورکړه، خو د لسیزو لپاره دغه ټاپو کې کوم کار تر سره نه شو او زیاتره د خوراکي توکو او د څارویو د پوستکو د ټولولو لپاره کاریده. په ۱۵۰۹ کال کې خوان ډو اسکویول د دغه ټاپو په شمالي ساحل کې د اروپایانو لومړنۍ او دایمي هستوګنه د سویلا لا نووا (نوی سویل) په نوم جوړه کړه. یوه لسیزه وروسته، بارټولومي ډي لاس کاساس هسپانوي چارواکو ته په ۱۵۰۳ کال کې د هیګوی د خلکو د عام وژنې په اړه د اسکویول د چلند په اړه لیک ولیکه.

په ۱۵۳۴ کال کې، د دې هېواد پلازمېنه ویلا ډي لا ویګا (وروستی نوم یې سانټیاګو ډي لا ویګا) ته ولېږدول شوه، چې اوس ورته هسپانوي ښارګوټی وایي. دغه ښار هم د هسپانویانو او هم د انګریزانو د یرغل پر مهال د پلازمینې حیثیت درلوده، چې بیا وروسته په ۱۸۷۲ کال کې پلازمېنه کینګسټون ته ولېږدول شوه.&lt;ref name=&quot;jis.gov.jm2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://jis.gov.jm/information/jamaican-history/|title=The History of Jamaica – Jamaica Information Service|access-date=2019-03-06|archive-date=2013-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105105613/https://jis.gov.jm/information/jamaican-history/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;Michael Sivapragasam, [http://explore.bl.uk/primo_library/libweb/action/display.do?tabs=moreTab&amp;ct=display&amp;fn=search&amp;doc=BLL01019153409&amp;indx=1&amp;recIds=BLL01019153409&amp;recIdxs=0&amp;elementId=0&amp;renderMode=poppedOut&amp;displayMode=full&amp;frbrVersion=&amp;frbg=&amp;&amp;dscnt=0&amp;scp.scps=scope%3A%28BLCONTENT%29&amp;vl(2084770704UI0)=any&amp;tb=t&amp;vid=BLVU1&amp;mode=Basic&amp;srt=rank&amp;tab=local_tab&amp;dum=true&amp;vl(freeText0)=michael%20sivapragasam&amp;dstmp=1546605833202 ''After the Treaties: A Social, Economic and Demographic History of Maroon Society in Jamaica, 1739–1842''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210520042522/https://l.sharethis.com/sc?event=pview&amp;version=buttons.js&amp;lang=en&amp;sessionID=1621484722616.41079&amp;hostname=explore.bl.uk&amp;location=%2Fprimo_library%2Flibweb%2Faction%2Fdisplay.do&amp;product=widget&amp;fcmp=false&amp;fcmpv2=false&amp;publisher=ad1af46f-5d2b-4f49-aa8c-10f1ffaecf51&amp;bsamesite=true&amp;consent_cookie_duration=188&amp;consent_duration=189&amp;gdpr_domain=.consensu.org&amp;gdpr_method=cookie&amp;url=http%3A%2F%2Fexplore.bl.uk%2Fprimo_library%2Flibweb%2Faction%2Fdisplay.do%3Ftabs%3DmoreTab%26ct%3Ddisplay%26fn%3Dsearch%26doc%3DBLL01019153409%26indx%3D1%26recIds%3DBLL01019153409%26recIdxs%3D0%26elementId%3D0%26renderMode%3DpoppedOut%26displayMode%3Dfull%26frbrVersion%3D%26frbg%3D%26dscnt%3D0%26scp.scps%3Dscope%253A%28BLCONTENT%29%26vl%282084770704UI0%29%3Dany%26%C2%A0tb%3Dt%26vid%3DBLVU1%26mode%3DBasic%26srt%3Drank%26tab%3Dlocal_tab%26dum%3Dtrue%26vl%28freeText0%29%3Dmichael%2Bsivapragasam%26dstmp%3D1546605833202&amp;title=After%20the%20treaties%20%3A%20a%20social%2C%20economic%20and%20demographic%20history%20of%20Maroon%20society%20in%20Jamaica%2C%201739-1842.%20-%20British%20Library&amp;sop=false&amp;samesite=None |date=2021-05-20 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210520042522/https://l.sharethis.com/sc?event=pview&amp;version=buttons.js&amp;lang=en&amp;sessionID=1621484722616.41079&amp;hostname=explore.bl.uk&amp;location=%2Fprimo_library%2Flibweb%2Faction%2Fdisplay.do&amp;product=widget&amp;fcmp=false&amp;fcmpv2=false&amp;publisher=ad1af46f-5d2b-4f49-aa8c-10f1ffaecf51&amp;bsamesite=true&amp;consent_cookie_duration=188&amp;consent_duration=189&amp;gdpr_domain=.consensu.org&amp;gdpr_method=cookie&amp;url=http%3A%2F%2Fexplore.bl.uk%2Fprimo_library%2Flibweb%2Faction%2Fdisplay.do%3Ftabs%3DmoreTab%26ct%3Ddisplay%26fn%3Dsearch%26doc%3DBLL01019153409%26indx%3D1%26recIds%3DBLL01019153409%26recIdxs%3D0%26elementId%3D0%26renderMode%3DpoppedOut%26displayMode%3Dfull%26frbrVersion%3D%26frbg%3D%26dscnt%3D0%26scp.scps%3Dscope%253A(BLCONTENT)%26vl(2084770704UI0)%3Dany%26tb%3Dt%26vid%3DBLVU1%26mode%3DBasic%26srt%3Drank%26tab%3Dlocal_tab%26dum%3Dtrue%26vl(freeText0)%3Dmichael%2Bsivapragasam%26dstmp%3D1546605833202&amp;title=After%20the%20treaties%20%3A%20a%20social%2C%20economic%20and%20demographic%20history%20of%20Maroon%20society%20in%20Jamaica%2C%201739-1842.%20-%20British%20Library&amp;sop=false&amp;samesite=None|date=2021-05-20}}, PhD Dissertation, African-Caribbean Institute of Jamaica library (Southampton: Southampton University, 2018), pp. 23–24.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;E. Kofi Agorsah, &quot;Archaeology of Maroon Settlements in Jamaica&quot;, ''Maroon Heritage: Archaeological, Ethnographic and Historical Perspectives'', ed. E. Kofi Agorsah (Kingston: University of the West Indies Canoe Press, 1994), pp. 180–81.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;discja&quot;&gt;{{cite web|title=JAMAICAN HISTORY I|url=http://www.discoverjamaica.com/gleaner/discover/geography/history1.htm|publisher=Discover Jamaica|access-date=23 August 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130805083846/http://www.discoverjamaica.com/gleaner/discover/geography/history1.htm|archive-date=5 August 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;C.V. Black, ''History of Jamaica'' (London: Collins, 1975), pp. 34-5.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jam2&quot;&gt;{{cite web|title=Brief History of Jamaica|url=http://jamaicans.com/info/brief.htm|publisher=Jamaicans.com|access-date=23 August 2013|archive-date=7 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807091226/https://www.jamaicans.com/info/brief.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>ohmfmla7zq8r6modqkpbka1x9h2fmns</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د برازیل بهرنۍ اړیکې</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78585</id>
    <revision>
      <id>369395</id>
      <parentid>331160</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T23:58:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17120" sha1="ke7oonmssfgvxr4k0tc7s99kgmsddjm" xml:space="preserve">د بهرنیو چارو وزارت د برازیل د بهرنیو چارو د مدیریت مسوولیت پر غاړه لري. برازیل په لاتینه امریکا کې یو مهم سیاسي او اقتصادي ځواک او په نړیواله کچه یو مهم لوبغاړی دی. د برازیل بهرنۍ پالیسي د یوه سیمه ییز ځواک او په بالوقه توګه د یوه نړیوال ځواک په توګه خپل رول منعکسوي او په پام کې لري تر څو د هېواد د ملي ګټو، ملي امنیت، ایډیالوژيکي موخو او اقتصادي هوساینې په ساتنه کې مرسته وکړي.&lt;ref&gt;[http://www.fco.gov.uk/en/about-the-fco/country-profiles/south-america/brazil?profile=intRelations&amp;pg=4 Country Profile: Brazil] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110524124435/http://www.fco.gov.uk/en/about-the-fco/country-profiles/south-america/brazil?profile=intRelations&amp;pg=4|date=2011-05-24}} UK Foreign and Commonwealth Office. Retrieved on 2009-01-05.&lt;/ref&gt;

د دویمې نړیوالې جګړې او ۱۹۹۰ کال تر منځ، دواړو دیموکراتیکو او نظامي حکومتونو هڅه وکړه چې د دولتي مشرتابه صنعتي پالیسۍ او خپلواکه بهرنۍ پالیسۍ په تعقیب په نړۍ کې د برازیل نفوذ پراخ کړي. د برازیل بهرنۍ پالیسي په دې وروستیو کې د سویلي امریکا د نورو هیوادونو سره د اړیکو پیاوړتیا، د ملګرو ملتونو او د امریکا د متحده ایالاتو د سازمان له لارې په څو اړخیزه ډیپلوماسۍ کې ښکیلتیا او په لاتینې امریکا کې د متحده ایالاتو سیاسي او اقتصادي نفوذ سره د مقابلې ځواک په توګه عمل کول دي.

== عمومي کتنه ==
ولسمشر پر بهرنۍ پالیسي باندې بشپړ واک لري، په داسې حال کې چې کانګریس دنده لري تر څو ټول ډیپلوماتیک نوماندان او نړیوال تړونونه او همداشان د برازیل د بهرنۍ پالیسۍ اړوند ټول قوانین تر نظر تېر او ورباندې غور وکړي.&lt;ref&gt;[http://www.v-brazil.com/government/laws/titleIV.html Article 84 of the Federal Constitution of Brazil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190919114914/http://www.v-brazil.com/government/laws/titleIV.html|date=2019-09-19}} V-Brazil. Retrieved on 2011-09-20.&lt;/ref&gt;

د بهرنیو چارو وزارت، چې د ایتامراتي په نوم هم یادیږي، هغه حکومتي وزارت دی چې ولسمشر ته د مشورې ورکولو او له نورو هېوادونو او نړیوالو نهادونو سره د برازیل د بهرنۍ اړیکو د لرلو مسوولیت پر غاړه لري. د ایتامراتي په ساحه کې سیاسي، سوداګریز، اقتصادي، مالي، کلتوري او کونسولي اړیکې شاملیږي، هغه برخې چې په کې هغه د ډیپلوماسۍ کلاسیکې دندې پر مخ وړي: استازیتوب، خبرول او مدیریت کول. د بهرنۍ پالیسي لومړیتوبونه د ولسمشر له خوا جوړیږي.

== بهرنۍ پالیسي ==
د برازیل بهرنۍ پالیسي په لاتینه امریکا کې د سیمه ییز ځواک په توګه د هیواد د ځانګړي موقف، د مخ پر ودې هیوادونو په منځ کې د مشر او د نړۍ یو مخ پر ودې ځواک یو محصول دی. د برازیل بهرنۍ پالیسي په عمومي ډول د څو اړخیزو اصولو، د سوله ییزو شخړو د حل او د نورو هیوادونو په چارو کې د نه مداخلې پر بنسټ ولاړه ده. برازیل د امریکا د متحده ایالاتو او ملګرو ملتونو سازمان له لارې په څو اړخیزه ډیپلوماسۍ کې ښکیل دی، او په افریقا او آسیا کې د پرمختللو هیوادونو سره یې اړیکې زیاتې کړي دي. برازیل اوس مهال په هایټي، MINUSTAH کې د ملګرو ملتونو د ثبات راوستونکي ګڼ ملتیز ځواک مشري کوي. د یو اړخیزه امتیازاتو تعقیبولو پر ځای، د برازیل بهرنۍ پالیسۍ، لومړی د جنوبي مخروط مشترکه بازار (میرکوسول) او اوس د سویلي امریکا د ملتونو اتحادیې له لارې پر سیمه ییز ادغام ټینګار کولو ته لیوالتیا لري. برازیل د نورو پرتګالي ژبو هیوادونو سره د ګډې همکارۍ له لارې په څو برخو کې همکارۍ ته ژمن دی، چې له هغې ډلې پوځي همکارۍ، مالي مرسته او کلتوري تبادله په کې شامله ده. دا د CPLP په چوکاټ کې ترسره کیږي، د بیلګې په توګه په ۲۰۰۳ کال کې افریقا ته د لولا ډي سلوا سفر د دریو پرتګالي ژبو افریقایي هیوادونو (انګولا، ساو توم او پرنسپې او موزمبیق) څخه دولتي لیدنې شاملې وې. په پای کې، برازیل هم په ختیځ تیمور کې د سولې د پراختیا او بیا رغولو په برخه کې په کلکه ژمن دی، چیرته چې دا هېواد هلته خورا پیاوړی نفوذ لري.&lt;ref&gt;[http://www.wilsoncenter.org/news/docs/RL33456.pdf U.S. Congressional Report on Brazil] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090710013700/http://www.wilsoncenter.org/news/docs/RL33456.pdf|date=2009-07-10}} [[United States Congress]]. Retrieved on 2009-06-23.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Georges D. Landau, &quot;The Decision-making Process in Foreign Policy: The Case of Brazil,&quot; Center for Strategic and International Studies: Washington DC: March 2003&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.brasilemb.org/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=144&amp;Itemid=133|title=Brasilemb.org|website=www.brasilemb.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cplp.org/Default.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081006041702/http://www.cplp.org/Default.aspx|archive-date=2008-10-06|title=CPLP - Comunidades dos Países de Língua Portuguesa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3234519.stm|work=BBC News|title=Brazil's president visits Angola|date=2003-11-03|access-date=2010-04-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Pepe|first=Leandro Leone|title=O envolvimento do Brasil na questão timorense|journal=Revue Lusotopie XIII|year=2005|url=http://docserver.ingentaconnect.com/deliver/connect/brill/12570273/v13n2/s2.pdf?expires=1347340272&amp;id=70397587&amp;titleid=75000163&amp;accname=Guest+User&amp;checksum=92066919CF39D1CE272B3FC32CDDA017|access-date=11 September 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Brazil sends observers to East Timor elections|url=http://www.brazil.org.uk/press/pressreleases_files/20070622.html|publisher=Embassy of Brazil in London|access-date=11 September 2012|date=June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20120305055634/http://www.brazil.org.uk/press/pressreleases_files/20070622.html|archive-date=5 March 2012|url-status=dead|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

د برازیل سیاسي، سوداګریز، او نظامي پانګونې د هیواد د سوداګرۍ پالیسي بشپړوي. په برازیل کې، د بهرنیو چارو وزارت د سوداګرۍ پالیسي باندې حاکمیت ته دوام ورکوي، چې دا کار د دې لامل کیږي تر څو د دې هیواد سوداګریزې ګټې (کله ناکله) له لویې بهرنۍ پالیسي له موخې سره ضمیمه شي، یعنې په لاتینې امریکا او نړۍ کې د برازیل نفوذ لوړول. د بېلګې په توګه، په داسې حال کې چې له پرمختللو هیوادونو (لکه متحده ایالات او اروپایی اتحادیې) سره د معنی لرونکو سوداګریز تړونونو تړل ښايي د برازیل د اوږدمهاله اقتصادي ګټو لپاره ګټور وي، خو د برازیل حکومت د دې پرځای په مرکوسول کې د مشرتابه رول ته لومړیتوب ورکړی او د افریقا، اسیا او منځني ختیځ له هېوادونو سره یې سوداګریزې اړیکې پراخې کړي دي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Rodrigues|first1=Pietro|last2=Urdinez|first2=Francisco|last3=de Oliveira|first3=Amâncio|date=2019-07-01|title=Measuring International Engagement: Systemic and Domestic Factors in Brazilian Foreign Policy from 1998 to 2014|url=https://doi.org/10.1093/fpa/orz010|journal=Foreign Policy Analysis|volume=15|issue=3|pages=370–391|doi=10.1093/fpa/orz010|issn=1743-8586}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''CRS Report RL33258, Brazilian Trade Policy and the United States'', by J. F. Hornbeck&lt;/ref&gt;

د برازیل د نرم ځواک ډیپلوماسۍ کې بنسټیزې ستراتیژیانې شاملې دي لکه د ډیپلوماتیکو ایتلافونو رامنځته کول ترڅو د لویو قدرتونو ځواک محدود کړي. په دې وروستیو کلونو کې یې، د BASIC، IBSA او BRICS په څیر په نړیوالو ګروپونو کې د ګډون له لارې د نورو ستراتیژیکو لوبغاړو لکه هند، روسیې، چین او سویلي افریقا سره د سیاسي ډیالوګ جوړولو ته لوړ لومړیتوب ورکړی دی. د بریکس هیوادونه د نړۍ په ډیپلوماسۍ کې د مخ په زیاتیدونکي بدلون ترټولو پیاوړي چلونکي دي او دوی د نړیوال ځواک له بدلونونو څخه ډیره ګټه پورته کوي.&lt;ref name=&quot;RBPI&quot;&gt;[http://www.scielo.br/scielo.php?pid=S0034-73292010000100008&amp;script=sci_arttext Brazil in the BRIC initiative: soft balancing in the shifting world order?] Revista Brasileira de Política Internacional. Retrieved on 2011-09-30.&lt;/ref&gt;

=== د کارګرانو د ګوند اداره: ۲۰۰۳-۲۰۱۶ ===
د لولا ډي سلوا تر ادارې (۲۰۰۳-۲۰۱۰) لاندې د برازیل بهرنۍ پالیسي په لاندې لارښوونو متمرکزه وه: د زیات انډول په لټه کې مرسته کول او د یو اړخیزوالې را کمول؛ د دوه اړخیزو او څو اړخیزو اړیکو پیاوړي کول ترڅو په نړیواله کچه په سیاسي او اقتصادي خبرو اترو کې د هیواد وزن زیات کړي؛ د اړیکو ژورول ترڅو د ډیرو اقتصادي، مالي، تخنیکي او کلتوري تبادلو څخه ګټه پورته کړي؛ د هغو تړونونو څخه ډډه کول چې کولی شي په اوږد مهال کې پراختیا له خطر سره مخامخ کړي.&lt;ref name=&quot;UNESP&quot;&gt;[http://www.allacademic.com//meta/p_mla_apa_research_citation/1/8/0/4/5/pages180452/p180452-1.php Lula da Silva’s Foreign Policy: The Autonomy through Diversification Strategy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090830113935/http://www.allacademic.com/meta/p_mla_apa_research_citation/1/8/0/4/5/pages180452/p180452-1.php |date=2009-08-30 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090830113935/http://www.allacademic.com/meta/p_mla_apa_research_citation/1/8/0/4/5/pages180452/p180452-1.php|date=2009-08-30}} Vigevani, Tullo; Cepaluni, Gabriel. Retrieved on 2009-07-11.&lt;/ref&gt;

دغو لارښوونو په دقیقه توګه پر لاندې مواردو باندې ټینګار درلود: د نویو رامنځته کېدونکو او مخ پر ودې هیوادونو لکه هند، سویلي افریقا، روسیې او چین سره د سیاسي همغږۍ لټون؛ د جنوبي امریکا د ملتونو د اتحادیې جوړول او د هغې مشتق ارګانونه، لکه د جنوبي امریکا د امنیت شورا؛ د مرکوسول پیاوړتیا؛ د دوحې په پړاو او WTO کې اټکل کول؛ د متحده ایالاتو په ګډون د پرمختللو هیوادونو سره د اړیکو ساتل؛ د افریقایي هیوادونو سره د اړیکو ټینګول او محدودول؛ د ملګرو ملتونو د امنیت شورا د سمون او د برازیل لپاره د دایمي څوکۍ لپاره کمپاین؛ او د ټولنیزو اهدافو دفاع چې د دولتونو او نفوسو ترمنځ د زیات انډول لپاره زمینه برابروي.&lt;ref name=&quot;UNESP2&quot;&gt;[http://www.allacademic.com//meta/p_mla_apa_research_citation/1/8/0/4/5/pages180452/p180452-1.php Lula da Silva’s Foreign Policy: The Autonomy through Diversification Strategy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090830113935/http://www.allacademic.com/meta/p_mla_apa_research_citation/1/8/0/4/5/pages180452/p180452-1.php |date=2009-08-30 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090830113935/http://www.allacademic.com/meta/p_mla_apa_research_citation/1/8/0/4/5/pages180452/p180452-1.php|date=2009-08-30}} Vigevani, Tullo; Cepaluni, Gabriel. Retrieved on 2009-07-11.&lt;/ref&gt;

له ۲۰۰۳ کال څخه تر ۲۰۱۰ کال پورې، لولا ډي سلوا چین د هغه محور په توګه ومانه کوم چې هغه د ناعادلانه نړیوال نظم اصلاح ګڼلی و. لولا د يو چين د اصولو په اړه د برازيل ژمنه اعلان کړه کوم چې د چین د ولسي جمهوریت او د چین  کمونیست ګوند موضع هم ده او ویې ویل چې د چین ولسي جمهوریت د ټول چین او ټایوان یوازینی قانوني دولت او ټایوان د چین یوه برخه ده.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mfa.gov.cn/eng/wjdt_665385/2649_665393/200906/t20090610_679258.html|title=Joint Communiqué Between the People's Republic of China and The Federative Republic of Brazil on Further Strengthening China-Brazil Strategic Partnership|website=mfa.gov.cn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto11&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.hrw.org/news/2023/04/13/lula-should-be-clear-eyed-about-beijing|title=Lula Should Be Clear-Eyed About Beijing|work=Human Rights Watch|date=13 April 2023}}&lt;/ref&gt;

د لولا د واکمنۍ پر مهال، برازیل کیوبا ته پیسې او کارپوریټ ملاتړ ورکړ. د برازیل د تیلو دولتي شرکت پیټروبراس له کیوبا څخه د تیلو د کیندلو امکان مطالعه کړ، په داسې حال کې چې د Odebrecht ودانیز شرکت د کیوبا د ماریل بندر د جزیرې اصلي سوداګریز بندر ته د بیارغونې مشري پر غاړه واخیسته. د برازیل دولتي پرمختيايي بانک Odebrecht ته ۳۰۰ میلیون ډالر ورکړي ترڅو په ماریل کې نوي سړکونه، د اورګاډي پټلۍ، واټونه او ګودامونه جوړ کړي. برازیل هم کیوبا ته د برازیل د توکو او خدماتو د تادیه کولو لپاره د کریډیټ لاینونو کې تر ۱ میلیارد ډالرو پورې وړاندیز وکړ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.mercopress.com/2003/09/27/brazil-cuba-sign-200m-in-business-deals|title=Brazil, Cuba Sign $200M in Business Deals.|website=MercoPress}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2010/feb/25/fidel-castro-cuba-lula-brazil|title=Fidel Castro holds 'emotional' meeting with Brazilian president|first=Haroon|last=Siddique|date=25 February 2010|work=The Guardian}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/idUSN15536192/|title=Brazil's Lula offers Cuba oil knowhow, credit|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

د ۲۰۰۷ کال په نومبر کې، لولا ډی سلوا د وینزویلا له ولسمشر هوګو چاویز څخه د دې هېواد د خلکو له خوا په دیموکراتیکه توګه ټاکل شوي  ولسمشر په توګه دفاع وکړه. هغه وویل: «له چاویز سره هېڅ خطر نشته.» د چاویز په دفاع کې هغه زیاته کړه: «غواړم یوازې د چاویز له مشرۍ نه مننه وکړم، د وینزویلا خلکو فوق العاده کارونه تر سره کړي دي. او دا چې دې هېواد په تېرو ۱۰۰ کلونو کې د دې هېواد لپاره چاویز تر ټولو غوره ولسمشر دی.»&lt;ref name=&quot;auto9&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-brazil-venezuela/brazils-lula-defends-chavez-as-referendum-nears-idUSN2536376520071125/|title=Brazil's Lula defends Chavez as referendum nears|website=Reuters|date=November 25, 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ft.com/content/474c851c-6a32-3e98-ac08-8e17a458463a|title=x|website=The Financial Times}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>ke7oonmssfgvxr4k0tc7s99kgmsddjm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د ایراني جنسي ټیپ قضیه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79850</id>
    <revision>
      <id>369393</id>
      <parentid>359958</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T23:55:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14782" sha1="enrq68rizenrlzv4j8k6xypxibtopx2" xml:space="preserve">
د ایران د جنسی ټیپ په نوم رسوایۍ کې د زهرا امیر ابراهیمی په وړاندې د خلکو غصه او قضایی کړنې شاملې دی، یوه اداکاره چې په صابون اوپیرا نرجز کې راڅرګنده شوه، او یو همکار تولید کونکی، چې په یوه ښکاره جنسی ټیپ کې د یوځای کیدو په تور تورن دی، چې ادعا کیږی د شخصی مصرف لپاره د کیمکارډر سره فلم شوی، د ایران د قانون له مخې یو جدی جرم دی. ښځینه اداکارې دا رد کړه چې ټیپ د هغې څخه و ، پداسې حال کې چې د فلم تولید کونکی د راپورونو له مخې ادعا کړې چې دا هغه دی. [2][3]۴- د ښځینه لوبغاړی د نوموړې په ۲۰۰۶ کال کې له ایرانی فلمونو منع شوه. &lt;ref name=&quot;regimedecides&quot;&gt;{{Cite news|date=2010-02-12}}&lt;/ref&gt;

دې قضیې د ایران د پارلمان ولسي جرګه وهڅوله چې یو داسې قانون تصویب کړي چې د جنسي څرګندو رسنیو تولید کوي، حتی د شخصي مصرف لپاره، یو جرم چې د مرګ سزا ده . &lt;ref name=&quot;porndeath&quot;&gt;The Associated Press. (2007). [http://www.cnn.com/2007/WORLD/meast/06/13/iran.porn.ap/index.html &quot;Iran Moves to Execute Porn Stars&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070713043403/http://www.cnn.com/2007/WORLD/meast/06/13/iran.porn.ap/index.html |date=2007-07-13 }}. ''CNN.com''. Retrieved June 13, 2007.&lt;/ref&gt;

== ټیپ ==
دغه ټیپ په ګرافیک ډول د یوې ښځې او یو سړی تر منځ شل دقیقې جنسی اړیکه ښیی چې په یوه کوچنۍ خونه کې د تنګ بستر سره. هغه سړی چې په ټیپ کې یې خپل رول منلی دی د فلم مرستیال تولید کونکی دی چې په هغه وخت کې د ایرانی صابون اوپیرا اداکارې سره بوخت و ، څوک چې هغه ادعا کوی په ټیپ کې ښځه ده. په تهران کې د اسلامی جمهوریت خبری اژانس، دولتی خبری اژانس، د شکمنو کسانو نومونه نه دی اخیستی. دغه سړی په ایرانی رسنیو کې د &quot;ښاغلی ایکس&quot; په نوم یاد شوی دی. [7] اداکارې انکار وکړ چې په فلم کې ښځه هغه ده ، او خپل پخوانی ملګری یې تورن کړ چې یو فحش فلم خپور کړی چې ځان یې ښودلی او ورته ورته د هغې کیریر ته زیان رسوی. . &lt;ref name=&quot;narges&quot;&gt;{{Cite journal|location=[[Oxford]]}}&lt;/ref&gt;

د راپور له مخې دا ټیپ په 2004 کې جوړ شوی و، که څه هم دا یوازې د 2006 په پیل کې شهرت ته ورسید. دا په ایران کې په DVD او [[انټرنېټ|انټرنیټ]] کې پراخه توزیع لیدل کیږي. &lt;ref name=&quot;reuters&quot;&gt;Reuters. (2006.) [http://today.reuters.com/news/articlenews.aspx?type=technologyNews&amp;storyID=2006-11-08T155322Z_01_L08889113_RTRUKOC_0_US-IRAN-SEX.xml&amp;WTmodLoc=TechNewsHome_C2_technologyNews-7 &quot;The actress, the Internet, the sex film and Iran&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080407005622/http://today.reuters.com/news/articlenews.aspx?type=technologyNews |date=2008-04-07 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080407005622/http://today.reuters.com/news/articlenews.aspx?type=technologyNews |date=2008-04-07 }}. ''Reuters''. Retrieved November 8, 2006.&lt;/ref&gt; د اټکل له مخې 100,000 کاپي په خپریدو کې دي،  چې 4 ملیون ډالر عاید لري، د ایران د فلم صنعت په تاریخ کې یو ریکارډ دی.  په ټیپ کې د فلم جوړونکي معاون وویل چې هغه په تصادفي ډول د خپل لیپ ټاپ پلورلو پرمهال له خپل هارډ ډرایو څخه فوټیج حذف کول هیر کړل. &lt;ref name=&quot;vice1206&quot;&gt;December 2006. [http://vice.typepad.com/vice_magazine/2006/12/burqa_bukkake.html &quot;Tehran XXX&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303194609/http://vice.typepad.com/vice_magazine/2006/12/burqa_bukkake.html |date=2016-03-03 }}. ''Vice Magazine''. Retrieved December 26, 2006.&lt;/ref&gt; 

== ځواب ==
ټیپ او د هغې په شاوخوا کې خپریدل په ایران کې د یوې لویې رسوايۍ لامل شوي، لکه د ایران بنسټپالو دیني عالمانو دا &quot;ملي شرم&quot; بللی دی.  ایراني سیاستوال غوربنالي دوري نجف آبادي هم په دې کې ښکیل شو او د ابراهیمي (مګر ښاغلي ایکس نه) یې وغوښتل چې په سنګسار شي. &lt;ref name=&quot;spiegel&quot; /&gt; ابراهیمي د ایراني چارواکو له خوا تر پوښتنو ګرویګنو لاندې و،  &lt;ref name=&quot;narges&quot;/&gt; خو په کوم جرم تورن نه شو.  په داسې حال کې چې ''نرګس'' د رسوایۍ پر مهال په ټپه ولاړه وه، د دوو فلمونو پروډیوسرانو چې ابراهیمي په کې کار کړی وو، ایراني چارواکو ته سپارښتنه وکړه چې د تحقیقاتو په جریان کې دې فلمونه خپاره نه کړي. &lt;ref name=&quot;sexiniran&quot; /&gt; په 2010 کې، دا فلمونه لا تر اوسه خپاره شوي ندي. یو له هغو څخه، ''هیدالو ته سفر'' د فلم لپاره د ایران د کلتور د وزیر مرستیال جواد شمقداري لخوا د اسلامي قانون سره د موافقت لپاره وڅیړل شو. هغه وويل، چې فلم ښه و، خو د ابراهيمي په ګډون يې نه شو خپور کړى او وړانديز يې وکړ، چې د هغې صحنې دې له بلې اداکارې سره بېرته شي. د راپورونو له مخې د فلم ډایرکټر مجتبی رای د ابراهیمي د صحنو له بیا شوټ کولو ډډه کړې ده. &lt;ref name=&quot;regimedecides&quot;/&gt; شمقداري وړاندیز وکړ چې د ابراهیمي فلمونو د خوشې کولو لپاره دې د مذهبي فتوا غوښتنه وکړي. &lt;ref&gt;{{Cite news|date=2010-02-01}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|date=2010-02-05}}&lt;/ref&gt;

د یو وخت لپاره ابراهیمي [[ځانوژنه|د ځان وژنې]] هڅه کړې وه چې د پولیسو تر پوښتنو ګرویګنو وروسته د رسنیو د منفي پاملرنو له امله وه. دا اندېښنه هغه وخت لا پسې خرابه شوه، چې د ایراني چارواکو له خوا په عام محضر کې له خبرو کولو منع شوه.  د افواهاتو د مخنیوي لپاره، هغې په پای کې د [http://www.ilna.ir ILNA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091211214813/http://www.ilna.ir/ |date=2009-12-11 }} خبري اژانس ته وویل: &quot;زه یوازې غواړم د خپل هیواد خلکو ته ووایم چې زه ژوندی یم، زه باید د ایراني میرمنو ځواک په اړه فکر وکړم او د خپل ملت د نجونو او میرمنو د عزت دفاع وکړم. &quot;  حتی میاشتې او کلونه وروسته له دې چې دا قضیه په لومړي ځل خپره شوه، قضیه په ایران کې د کلتوري تماس په توګه بدله شوه، په ورته ډول په متحده ایالاتو کې د OJ سمپسن د وژنې قضیه وه، چې د بدلون په اړه د خلکو لپاره د بریښنا د رڼا په توګه کار کوي. په شخصي ژوند کې د جنسیت او دولتي واک په اړه چلند. &lt;ref name=&quot;sexiniran&quot; /&gt; پداسې حال کې چې د محافظه کاره حکومت غبرګون یو له غصې څخه و، ډیری ایرانیانو دا دسیسه په سړه سینه ولیدله، او په ټیپ کې د میرمنې ملامتۍ ته زړه نازړه وو. &lt;ref name=&quot;narges&quot;/&gt;

== محاکمه ==
د ٢٠٠٦ کال په ډسمبر کې اته تنه د رسمي پلټنو د يوې برخې په توګه ونيول شول.  په ټیپ کې سړی، &quot;ښاغلی ایکس&quot;، چې ګومان کېده هغه څوک و چې خلکو ته یې خپور کړ، که څه هم په ناڅاپي توګه، په پیل کې له هیواده وتښتید او په [[ارمنستان]] کې یې استوګنه وکړه. وروسته له هغه چې ایراني پلټونکو د هغه د نیولو غوښتنه وکړه،  هغه سړی ونیول شو او لږ وروسته بیرته وسپارل شو .  &lt;ref name=&quot;porndeath&quot;/&gt; هغه ته راپور ورکړل شوی و چې ادعا یې کړې وه چې هغه او په فلم کې ښځه په موقتي ډول واده شوې وه. [[شيعه|د شیعه]] [[اسلام]] د احکامو له مخې، د لنډمهاله واده په وخت کې جنسیت جواز لري. سره له دې، &quot;ښاغلی ایکس&quot; محاکمه شو او زنداني شو. &lt;ref name=&quot;regimedecides&quot;/&gt; په دې پلټنو کې د نورو نیول شویو کسانو قانوني برخلیک، چې بالاخره یې برخلیک ټاکي او که نه، په رسنیو کې نه دي خپاره شوي. &lt;ref name=&quot;spiegel&quot; /&gt;

په داسې حال کې چې ابراهیمي په فلمونو او تلویزیونونو کې له راښکاره کیدو منع شوې وه، خو د هغې په وړاندې هیڅ ډول رسمي تور نه دی لګول شوی. د ایران د قضائیه قوې د یوه چارواکي له قوله ویل شوي: &quot;دا د دې معلومولو پورې اړه لري چې آیا هغې په قضیه کې قصدي رول درلود که داسې وي، نو دا به د فساد او فحاشۍ د قضیې په توګه وڅیړل شي.&quot; ځینې حقوق پوهان په دې باور &lt;ref name=&quot;reuters&quot;/&gt; د ابراهیمي انکار به کافي و چې د مجرمې پریکړې څخه مخنیوی وشي. د ایران د قانون له مخې، د فلم او ویډیو فوٹیج باید د اضافي شواهدو یا اعتراف لخوا ملاتړ شي.  ابراهیمي ویلي دي چې هغه ویره لري چې د ایران په تفریحي صنعت کې به یې دنده پای ته ورسیږي.  که چیرې اداکاره (یا بله ښځه) تورنه شوې وای او محکومه شوې وای، سزا به یې سخته وه. هغه ښځه چې د واده څخه بهر د جنسي اړیکو په تور محکومه شوه د څرمن تسمې سره تر 99 پورې دورو جریمه کیدی شي.  &lt;ref name=&quot;taitguardian&quot; /&gt;

په داسې حال کې چې په ٢١مه پېړۍ کې لوېديځ په کافي اندازه له داسې خبرونو سره ډوب شوى و، دا د لوېديځو خبري سرچينو له خوا په پراخه کچه ومنل شو چې په ايران کې د لومړي ځل لپاره د مشهورو شخصيتونو د جنسي ټيپ دوسيه وه.  که څه هم په ایران کې دننه خلک ادعا کوي چې تر دې مخکې هم داسې نور هم شوي دي، خو دا لومړی ځل دی چې په عامه توګه اعتراف شوی او لومړی ځل دی چې حقوقي چارواکو په دې اړه څه وکړي. &lt;ref name=&quot;narges&quot;/&gt;

== ورپسې قانون ==
د 2007 کال د جون په میاشت کې د ایران پارلمان په غوڅ اکثریت د هغه لایحې په ملاتړ رایه ورکړه چې له مخې یې د فحشا رسنیو تولید او برخه اخیستنه [[د مرګ سزا (اعدام)|د مرګ سزا ده]] . د قانون د جوړولو لپاره، لا هم د ایران د ساتونکي شورا تصویب ته اړتیا لري. په 2009 کې، خبري رسنیو د دې قانون له مخې د شکمنو کسانو د نیولو خبر ورکول پیل کړل، نو احتمال لري چې تصویب شوی وي. &lt;ref&gt;{{Cite news|date=2009-03-09}}&lt;/ref&gt; د دې قانون مسوده په پراخه کچه باور لري چې د دې جنسي ټیپ دسیسې ته مستقیم ځواب دی. &lt;ref name=&quot;porndeath&quot;/&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|date=2007-07-30}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|date=2007-06-14}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|date=2007-06-14}}&lt;/ref&gt;  &lt;ref name=&quot;salon&quot;&gt;{{Cite news|date=2007-06-13}}&lt;/ref&gt;

== سر چینی‌ ==
{{لړسرچينې|2}}

# May 2007. Sex, Iranian Style. Playboy.
# ^ پرش به بالا به:&lt;sup&gt;'''''a'''''&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;'''''b'''''&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;'''''c'''''&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;'''''d'''''&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;'''''e'''''&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;'''''f'''''&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;'''''g'''''&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;'''''h'''''&lt;/sup&gt; Bednarz, D. (2006.) Iranian Soap Star Swept up in Video Scandal. ''Der Spiegel.'' Retrieved December 26, 2006.
# ^ پرش به بالا به:&lt;sup&gt;'''''a'''''&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;'''''b'''''&lt;/sup&gt; December 2006. &quot;Tehran XXX&quot; Archived 2007-03-18 at the Wayback Machine. ''Vice Magazine''. Retrieved December 26, 2006.
# '''^''' 
# ^ پرش به بالا به:&lt;sup&gt;'''''a'''''&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;'''''b'''''&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;'''''c'''''&lt;/sup&gt; 
# ^ پرش به بالا به:&lt;sup&gt;'''''a'''''&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;'''''b'''''&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;'''''c'''''&lt;/sup&gt; The Associated Press. (2007). &quot;Iran Moves to Execute Porn Stars&quot; Archived 2007-06-13 at the Wayback Machine. ''CNN.com''. Retrieved June 13, 2007.
# ^ پرش به بالا به:&lt;sup&gt;'''''a'''''&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;'''''b'''''&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;'''''c'''''&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;'''''d'''''&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;'''''e'''''&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;'''''f'''''&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;'''''g'''''&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;'''''h'''''&lt;/sup&gt; Tait, R. (2006). &quot;Iranian actor in sex video scandal says ex-fiance faked footage&quot; ''The Guardian UK''. Retrieved November 27, 2006.
# ^ پرش به بالا به:&lt;sup&gt;'''''a'''''&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;'''''b'''''&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;'''''c'''''&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;'''''d'''''&lt;/sup&gt;  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{cite journal}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;: Cite journal requires &lt;code&gt;|journal=&lt;/code&gt; (help)
# ^ پرش به بالا به:&lt;sup&gt;'''''a'''''&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;'''''b'''''&lt;/sup&gt; Reuters. (2006.) &quot;The actress, the Internet, the sex film and Iran&quot; Archived 2007-01-04 at the Wayback Machine. ''Reuters''. Retrieved November 8, 2006.
# ^ پرش به بالا به:&lt;sup&gt;'''''a'''''&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;'''''b'''''&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;'''''c'''''&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;'''''d'''''&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;'''''e'''''&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;'''''f'''''&lt;/sup&gt; 
# '''^''' 
# '''^''' 
# ^ پرش به بالا به:&lt;sup&gt;'''''a'''''&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;'''''b'''''&lt;/sup&gt; Tait, R. (2006). &quot;Iranian soap star faces lashing after sex tape made public&quot;. ''The Guardian UK.'' Retrieved November 8, 2006.
# '''^''' 
# '''^''' 
# '''^''' 
# '''^''' 
# '''^''' 
# '''^''' 
[[وېشنيزه:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>enrq68rizenrlzv4j8k6xypxibtopx2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کنډوان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80315</id>
    <revision>
      <id>369462</id>
      <parentid>359660</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T05:30:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11502" sha1="bndf47ea7lt4x6d12ufih6411154bjx" xml:space="preserve">
کندوان د ختیځ آذربایجان ولایت یو له هغو کلیو څخه دی چې د اوسکو په ښار کې پروت دی او اووه زره کلن تاریخی سابقه لری. [1] دا تاریخی کلی د سیلانیانو جاذبې لری او د اوسکو د ښار څخه په 18 کیلومترۍ کې موقعیت لری. [2][3] این روستا 601 نفر جمعیت دارد. [4][5]
معماری قلعه غندی در روستای کندوان در تاریخ 5 می 1997 با شماره ثبت 1857 به عنوان یکی از آثار ملی ایران ثبت شد . د کورونو د ډبرو د طبیعت له امله په لرغونی زمانه کې د دې تاریخی ځای نوم &quot;کندیجان&quot; (د ژوند د ساتنې ځای) و، چې اوس مهال په کندوان کې د زیږیدلو کسانو د زیږیدنې په سند کې کارول کیږی. [vii]

په ۲۰۲۳ کال کې د نړیوال ګرځندوی سازمان (UNWTO) لخوا چمتو شوی لست کې کندوان د نړۍ د غوره ګرځندوی کلیو په لست کې شامل شو. [7] [8]


تاریخ او ځای
سمون
د هغو شواهدو او اسنادو پر بنسټ چې له پخوا څخه پاتې شوی دی ، کندوان په اوومه پیړۍ کې د هلاور په نوم د کلی د اوسیدونکو له خوا جوړ شو. دا خلک ، چې د مغولو له یرغل څخه د خوندی ځای په لټه کې وو ، کندوان ته نژدې یوې دښتې ته کډوال شول او له ډېرو کلونو وروسته ، د کندوان د کاله ګاندی غرونو په کیندلو سره په هغوی کې مېشت شول. د دې کلی په ګاونډیتوب کې د انصارو، امغان او کهنمو کلی د دې کلی په ګاونډیتوب کې موقعیت لری.

دندې

د کندوان د اوسیدونکو مسلک اکثره د دې سیمې د اقلیم او اقلیم څخه اغیزمن دی. د لوړوالی او د کال په اوږدو کې د واورې د شتون او د واورې تدریجی ویلی کېدو له امله د کلی شاوخوا طبیعی څړځایونه شتون لری چې د اوسیدونکو د مالدارۍ روزنه یې د اوسیدونکو له مهمو فعالیتونو څخه ګڼل کیږی. د بارانی اوبو د غرنیو چینو د لارې په اوږدو کې د سیمې په لمنو او ناهموارو ځمکو کې هم ترسره کیږی. باغبانی هم د دې کلی د خلکو یو له نورو دندو څخه دی.

یادګاری
سمون
د غرنی شات د کندوان تر ټولو مهم تولیدات دی. لبنیات، معدنی اوبه، چارمغز، طبی بوټو، د انګورو جوس، شات او بادام ځینې هغه خواړه دی چې تاسو کولی شئ له دې کلی څخه د یادګار په توګه له ځانه سره یوسئ. همدارنګه ، کلیم ، جاجیم او دستمال د هغو لاسی صنایعو څخه دی چې د دغو خلکو لخوا تولید کیږی.


سمون
د کندوان کلی د سمندر له سطحې څخه د 2200 مترو په لوړوالی کې پروت دی او په اوړی کې یو غرنی او سوړ کلی دی چې په اوړی کې ښه آب و هوا لری. د منی او ژمی په موسمونو کې ، د کندوان کلی سوړ اقلیم لری ، له دې امله خلک یې د کال ۱۸۰ ورځې په یخنۍ کې تیروی. همداراز په دغو دوو موسمونو کې د یخنۍ له امله د سیلانیانو شمېر کمیږی.

معماری
سمون
اصلی مقاله: د کندوان د کلی معماری
د کندوان اوسکو کلی د سهند په لمنو کې پروت دی او د خپل ډبرې معماری لپاره مشهور دی ، چې د سهند غرونو د اورغورځونکو تعاملاتو له امله رامنځته شوی دی. آتش فشانی ویلی شوی کتله او لاوا د زرګونو کلونو په اوږدو کې د باد، واورې او باران له امله جوړ شوی او په سرحدونو کې جوړ شوی دی.

د کندوان د کلی سیمه ییزه معماری د ډبرو معماری ده ، دا کلی د ډبرو د معماری د ځانګړتیاوو او د هغه د ځانګړتیا له امله د هېواد د ملی یادګارونو په لست کې ثبت شوی دی. کندوان د نړۍ د دریو ډبرو کلیو څخه یو دی ، چې دا یې په زړه پورې کوی. [9]

د کندوان د کلی معماری او د خلکو د ژوند جریان د هغه د زاړه بافت په بڼه په نړۍ کې یوه استثنا ده. ځکه چې هیڅوک په کاپادوکیا، ترکیه، او د متحده ایالاتو په ډکوتا کې ژوند نه کوی (چې دواړه د ډبرو معماری لری). په حقیقت، هغه څه چې کندوان ته یو لرغونی او تاریخی هویت ورکړی هغه د 117 کورنیو او د استوګنې کورونه د مخروطی او هرم په شکل توده ګانو کې شتون دی. د کندوان نوم هم د شاتو د مچیو په شکل د کورونو له امله دی چې د دې مخروطی ډبرو په زړه کې موقعیت لری. [10] اجزای خانه شامل تنور ، اتاق ها ، صندوق خانه ، آشپزخانه و غیره است و قطر دیوارها بین 2 تا 3 متر است.

تولیدات
سمون
په دې وروستیو کې د افغانستان د کرکټ ملی لوبډله د افغانستان د کرکټ ملی لوبډله د افغانستان د کرکټ ملی لوبډلی ته په لاره اچولې ده . [11][12] د دې کلی نور تولیدات شامل دی چارمغز ، طبی نباتات ، دوشاب (د انګورو جوس) او بادام. همدارنګه ، کلیم ، جاجیم او دستمال د لاسی صنایعو څخه دی چې په دې کلی کې تولیدیږی. [13]

گردشگری
ویرایش
وجه تسمیه کندوان به خاطر خانه های کندویی شکلی است که در دل این صخره های مخروطی قرار گرفته اند که جاذبه طبیعی منحصربفردی در کل ایران دارد و به همین واسطه طبق آمارهای رسمی سالانه حدود ۳۰۰ هزار گردشگر از روستا دیدن می کنند.[۱۴].


{{نورې کارونې}} {{لړسرچينې|


۲}}http://www.hamshahrionline.ir/details/116952{{Dead link|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

https://www.yjc.news/fa/news/7718875{{Dead link|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

https://web.archive.org/web/20170315093042/http://www.eachto.org/index.php/tourismnews/41-kandovan

https://amar.org.ir/

https://data.roostanet.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241212180008/https://data.roostanet.com/ |date=2024-12-12 }}

https://web.archive.org/web/20191006234339/http://iranshahrpedia.com/docs/Asar-e%20Sabti%20(Up%20to%2026666)%20(Version%2090%2008%2029).zip

https://www.iribnews.ir/fa/news/4022117/%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%DA%A9%D9%86%D8%AF%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA-%D8%A8%D9%87%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D9%87%DA%A9%D8%AF%D9%87-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%AF%D8%B1%D8%

https://www.isna.ir/news/1402072719440/%DA%A9%D9%86%D8%AF%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA-%D8%A8%D9%87%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D9%87%DA%A9%D8%AF%D9%87-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%D8%B4%D8%AF

https://web.archive.org/web/20170315090622/http://www.eachto.org/index.php/etc/1593-2016-03-28-06-29-26

درآمدی برشناخت معماری روستایی ایران، تألیف دکتر اکبر زرگر، انتشارات دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۷۸

https://web.archive.org/web/20191006234339/http://iranshahrpedia.com/docs/Asar-e%20Sabti%20(Up%20to%2026666)%20(Version%2090%2008%2029).zip

https://web.archive.org/web/20160305031038/http://www.journalbank.ir/?p=904

https://www.irna.ir/news/82010759/%D8%B3%D9%81%D8%B1-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D9%83%D9%86%D8%AF%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D9%83%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%AA%D8%A7-%D8%A8%DB%8C-%D9%83%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B2%DB%8C%D8%A8%D8%A7%DB%8C%DB%8C

https://irantripedia.com/fa/place/%d8%b1%d9%88%d8%b3%d8%aa%d8%a7%db%8c-%da%a9%d9%86%d8%af%d9%88%d8%a7%d9%86/


'''۰''' کندوان د ختیځ آذربایجان ولایت یو له هغو کلیو څخه دی چې د اوسکو په ښار کې پروت دی او اووه زره کلن تاریخی سابقه لری. [1] دا تاریخی کلی د سیلانیانو جاذبې لری او د اوسکو د ښار څخه په 18 کیلومترۍ کې موقعیت لری. [2][3] این روستا 601 نفر جمعیت دارد..  

معماری قلعه غندی در روستای کندوان در تاریخ 5 می 1997 با شماره ثبت 1857 به عنوان یکی از آثار ملی ایران ثبت شد . د کورونو د ډبرو د طبیعت له امله په لرغونی زمانه کې د دې تاریخی ځای نوم &quot;کندیجان&quot; (د ژوند د ساتنې ځای) و، چې اوس مهال په کندوان کې د زیږیدلو کسانو د زیږیدنې په سند کې کارول کیږی. [vii]

په ۲۰۲۳ کال کې د نړیوال ګرځندوی سازمان (UNWTO) لخوا چمتو شوی لست کې کندوان د نړۍ د غوره ګرځندوی کلیو په لست کې شامل شو.. 

په 2023 کې، د نړیوال ګرځندوی سازمان (UNWTO) لخوا وړاندې شوي لیست کې، کنډاوان د نړۍ د غوره ګرځندوی کلي په لیست کې ثبت شو.  

== تاریخ او موقعیت ==
د پخوانیو شواهدو او اسنادو له مخې، کنډاوان په اوومه پیړۍ کې د &quot;هیلوار&quot; په نوم د یوه کلي د اوسیدونکو لخوا رامینځته شوی. دا خلک چې د منګولیانو د یرغل څخه د مخنیوي لپاره د خوندي سرپناه په لټه کې وو، کنډاوان ته نږدې یوې خاورې ته مهاجر شول او د کندانو د غرونو په کیندلو سره له کلونو وروسته په کنډاوان کې میشت شول. د دې کلي په ګاونډ کې د سرمتود ، امغان او کوهنمو کلي پراته دي.

== بهرنۍ لینک ==
{{استان آذربایجان شرقی}}

== ګالری ==
{{شهرستان اسکو}}{{منځنی|&lt;gallery widths=&quot;240px&quot; heights=&quot;200px&quot;&quot;&gt;
پرونده:Kandovan 1.jpg|روستای کندوان
پرونده:Kandovan Iran.jpg|نمای از روستای کندوان
پرونده:کندوان.JPG|نمایی از کوچه‌های کندوان
پرونده:روستای کندوان . تبریز.jpg|
پرونده:نماي كلي از روستاي كندوان.JPG|
پرونده:Khadije roostayeKandovan.jpg|
&lt;/gallery&gt;}}

* [http://irannegah.com/Video.aspx?id=1094 د کنډوان کلي یوه ویډیو]</text>
      <sha1>bndf47ea7lt4x6d12ufih6411154bjx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اشتبین</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80321</id>
    <revision>
      <id>369375</id>
      <parentid>351373</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T21:45:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3746" sha1="lebo9g0bzhe4cc5rv968t6z6c5lmmxm" xml:space="preserve"> 

اشتابین د صفوی دورې پورې اړه لري او د جولفا په ښار کې موقعیت لري، کنرود خانه اراس، اشبتین کلي.

== جغرافيايي موقعيت ==
د شتیبین زینه کلی د سیهرود ولسوالۍ او د جولفا ښار د نوجه مهر ولسوالۍ یو له دندو څخه دی او دا د هارس، سیواشان او جعفرآباد په نومونو د دریو کلیو څخه جوړه ده چې د حراس جنکشن څخه د جولفا، سیهرود کلي، نوردوز، کوردشت څخه تیریږي. دوی د اشتابین کلي ته ننوځي او د کلي او د سیهرود-خودافرین د اصلي او سرحدي سړک تر منځ فاصله شاوخوا 7 کیلومتره ده او د اشتابین کلي او شاوخوا سیمو ترمنځ ارتباطي سړک دی دا د هغه سړک له لارې دی چې د نوردوز او کوردشت له پولې څخه کلي ته راځي.

== فرقه ==
نومول

ځینې کارپوهان د اشتابین په نوم د دې کلي د نومولو د علت په اړه وايي، دا کلی د «هارس» په نوم د دریو ګاونډیو کلیو ترکیب دی «Jafarabad» او «Siavashan» جوړ شوي او له همدې امله «Oshtbin» د دوو کلمو «Osh» څخه جوړه شوې ده چې معنی یې دریم نمبر او «Tabin» معنی لري په تالشي او تاتي ژبو کې قبیله او همدارنګه د دې کلي ډیری خلک د کلي د نومولو لامل دي. دا د دریو لوړو غرونو په منځ کې موقعیت لري د کلي نوم د دوو کلمو «osh» له ترکیب څخه اخیستل شوی چې معنی یې دریم نمبر او «bien» معنی لري منځنی 

== د کلي معمارۍ ==
د کلي معمارۍ

د اشتابين کلي چې د غره د غره د سختو غرونو له امله د شنه او ښکلي جواهر په څېر دی، کورونه لري چې د يو کور انګړ د بل کور چت دی او د دغه کلي زاړه کورونه جوړ شوي دي. د صفوي او قاجار د دورې د معمارۍ په بڼه. کټارونه، نقاشي پلازمینې، سیشونه او کړکۍ ټول د هنر کارونه دي او د دې کلي د ښکلي معمارۍ په جوړولو کې خورا مهم رول لوبوي. 

== د سلمان زاده کور ==
د سلمان زاده کور

د سلمان زاده کور د کلي دننه یو له پخوانیو کورونو څخه دی چې د ودانۍ په سر کې د لیکلو له مخې دا کور د صفوی دورې او د 977 هجري قمري کال پورې اړه لري چې د وروستي مالک وروسته سلمان زاده نومیږي او مساحت لري. 305 مربع متره. چې په دریم رسم الخط کې د شاه طهماسب صفوي د زوړ هدیرې په اړه څو لیکنې لري د هجري د نهمې او لسمې پېړۍ د مرمر ډبرې او د حکیم ابوالقاسم نباتي مقبره د دغه تاریخي کلي د تاریخي او کلتوري شالید په اړه معلومات ورکوي. . 

== اړونده لټونونه ==

* د ایران ملي کارونه
* د کلتوري میراثونو، لاسي صنایعو او ګرځندوی سازمان

== سرچینې ==


http://www.mehrnews.com/detail/News/2022416


https://web.archive.org/web/20180308060745/http://chtn.ir/Default.aspx?tabid=84


https://web.archive.org/web/20191006234339/http://iranshahrpedia.com/docs/Asar-e%20Sabti%20(Up%20to%2026666)%20(Version%2090%2008%2029).zip</text>
      <sha1>lebo9g0bzhe4cc5rv968t6z6c5lmmxm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کمپیوټر ساینس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81186</id>
    <revision>
      <id>369461</id>
      <parentid>358673</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T05:29:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15490" sha1="m5p2cesfgpm47ppwzc9tgf8f39yuc2j" xml:space="preserve">'''کمپیوټر ساینس''' ''([[انګرېزي]]: Computer Science)'' د مالوماتو او شميرنى انديزي او بنسټيزې زده كړې ته وايي،او په [[سولگر|سولګر]]یيزو غونډالونو كي ددوي كاريالونو او اوزارونو ته.
&lt;ref&gt;&quot;''Computer science is the study of information''&quot; [http://www.njit.edu/v2/archivecatalog/undergraduate/91/19-und.html New Jersey Institute of Technology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090529005415/http://www.njit.edu/v2/archivecatalog/undergraduate/91/19-und.html |date=2009-05-29 }}, Gutenberg Information Technologies&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;''Computer science is the study of computation.''&quot; [http://www.csbsju.edu/computerscience/curriculum Computer Science Department, College of Saint Benedict] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070203190237/http://www.csbsju.edu/computerscience/curriculum/ |date=2007-02-03 }}, Saint John's University&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;''Computer Science is the study of all aspects of computer systems, from the theoretical foundations to the very practical aspects of managing large software projects.''&quot; [http://study.massey.ac.nz/major.asp?major_code=2010&amp;prog_code=93068 Massey University]&lt;/ref&gt; 

چي دا په واروار د [[الگوريتم|الګوريتم]] غونډاليزه زده كړه ،بهير او منځ ته راتلل څرګندوې او مالومات ليږدوي.

د [[Peter J. Denning]], په وينا بنسټيزه پوښتنه په سولګر پوهنه كي داده چې, ''&quot;څه كيداي شې جي اغيزمن وي په خپلجاري ډول?&quot;''&lt;ref name=&quot;Denning_cs_discipline&quot;&gt;{{cite journal | last=Denning | first=P.J. | authorlink=Peter J. Denning | year=2000 | title=Computer Science: The Discipline | url=http://www.idi.ntnu.no/emner/dif8916/denning.pdf | journal=Encyclopedia of Computer Science | format=PDF | access-date=2009-10-20 | archivedate=2006-05-25 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20060525195404/http://www.idi.ntnu.no/emner/dif8916/denning.pdf }}&lt;/ref&gt; کمپيوټر پوهنه ډير څيرمه ډګرونه لرې .لكه:[[سولگر كښنيزې|سولګر كښنيزې]]،[[د شميرني پر ځانگړي پايلو د تاكيد|د شميرني پر ځانګړي پايلو د تاكيد]]،او څه هم نور اندونه .لكه:[[جړيزه شميريزه نظريه]] او [[د ځانگړتياوو زده كړه له محاسباتي ستونزو څخه|د ځانګړتياوو زده كړه له محاسباتي ستونزو څخه]]

== مخينه او پېښلیک ==
د کمپيوټر پوهنې لومړنۍ موندنې د نن ورځې د شمروزمې (Digital ) کمپيوټرونو د پنځوونې بنسټ گڼل کېږي .  د (چوکاټي شمرني) [[ابکوس (چوکاټي شمېرنی)|ابکوس]] په مټ د دقيقو شمېرلو شمېرلوستونه د حلولو په موخه د انټيک پير له وختونو څخه گڼل کېږي .  ويلهېلم شيکارډ په لومړي ځل د ميخانيکي شمېرني لومړنی ډوليزه بڼه په کال ۱۶۲۳م زېږيز کې وپنځووله ، خو وې نشو کولی چې بشپړ ېې ورغوي . بلېز پاسکال په لومړي ځل همدا ميخانيکي شمېرنی د کار لپاره په کال ۱۶۴۲م زېږيز کې چمتو کړ چې ورته ېې نوم [[پاسکالين]] ورکړ.  چارلز بېبېج يو بېل ډول انجن وپنځاوه ، او بيا ېې د عمومي اړتيا له کبله شنننيز انجن (Analytical Engine) د ويکټورين پير په مهال رامنځته کړ ، چې له مخې ېې [[ادا لولېس|لولېس]] د هغه ماشين لارښودلیک (Manual) وليکه . د همدې لارښود لیک د ليکنې په وجه هغې ته د نړۍ تر ټولو لومړنۍ [[پروگرامره (سولگرپوهنه)|پروگرامره]] يا خپرونه لیکونکې وايي . د ۱۹۰۰ م زېږيز شاوخوا د [[پنچکارډ‌ ماشين]] په نوم يو ماشين نوی راووت .  د ۱۹۴۰م زېږيز شاوخوا د پخوانيو ماشينونوپه پرتله په نوې بڼه د شمېرماشين يا شمېرنی په تکړه کاروونکې بڼه راووت ، د کمپيوټر اصطلاح د ماشين لپاره راوتلې نه دا چې د جوړوونکي نوم په هغه پنځوونه ايښوول شوی وي . 
وروسته له هاغه چې د همدغو شمېرنيو (کمپيوټري ماشينونو) څخه دا څرگنده شوه چې د لا پرمختگ په بهير کې نور هم غټ کارونه پرته له شمېرو پرې اسانه کيدی شي نو په کال ۱۹۵۰ م زېږيز کې د کمپيوټر ساينس په نوم د زده کړې اکاډميک ډگر جوړ شو . د نړۍ تر ټولو لومړنۍ د [[کمپيوټرساينس پوهنه|کمپيوټر ساينس]] پوهنې ډيپلوم ورکوونې بنسټ په ۱۹۵۳م زېږيز کې  له کېمبرج پوهنتون څخه د کېمبرج ډيپلومه ان کمپيوټر ساينس په نوم راوواته .  په امريکا کې په لومړي ځل د کمپيوټر ساينس بری لیک د پيورډيو پوهنتون څخه په کال ۱۹۶۲م زېږيز کې دود شو . په لومړنيو مهالونو کې ډېرو خلکو داسې نه گڼل چې کمپيوټر دې د زده کړې په ځانگړي ډگر واوړي او يوه زده کړيزه څانگه دې شي ، خو وروسته وروسته د پنځوسمو زېږدي کلونو په پای کې دا په زبات ورسېده چې د کمپيوټر اړونده زده کړې ځانته مسلک او ډگر لري . د هماغه کلونو په لومړنيو مخکښو کمپيوټر اړونده پېژندل شوو نومونو کې د IBM نښه ټولو ته د کمپيوټر ساينس په ډگر کې د پاڅونونو راوستنې څرک ورکوي . IBM  ( International Business Machines ) لنډون دی . په لومړي سر کې ېې د IBM 704  وپنځاوه ، او بيا وروسته ېې  IBM 709  کمپيوټر راووېست ، چې بيا په پراخه توگه په آزمويښتي ، او څېړنيزو مراکزو کې ترې کار اخيستل کېده .  تر اوسه له IBM  کمپيوټرونو څخه کار اخيستل يو لوی باج گڼل کږي ، ځکه په هغو کمپيوټرونو کې که څوک يو توری په نا وړه توگه بل ځای وکاروي نو ټول کمپيوټر بندېږي او خپرونه  ټکر سره مخامخېږي ، نو ځکه باید چې ټول کمپيوتر له سره بيا ولگول شي چې لويه ستونزه رامنځته کوي . د ۱۹۵۰م زېږيزو کلونو شاوخوا د کمپيوټر ساينس ډگر د ودې پر مخ روان  و ، او دا پورته ياده شوې ستونزه يوه عادي عامه ستونزه گڼل کېده . وختونو وښوده چې د کمپيوټر کاروونه اوپه کارونو کې ېې اغېزمنتيا يو د کمپيوټر ساينس او ټکنالوژي اړين اړخ جوړوي . د نن ورځې نوي پيرد کمپيوټر له اړخه ډېر اړين بدلونونه حس کړي چې له مخې ې ماهره انفرادي وگړو څخه ېې کاروونه په پراخه کچه د عام وگړو لاس ته ورغلې . په لومړنيو پيرونو کې د کمپيوټر لاسته راوړه گران و او د کمپيوټر بيې لوړې وې ، خو وروسته وروسته د کمپيوټر په خرڅلاو کې بدلون راغی او هر ځای په ارزانه بييه اخيستلی شو نو ځکه ېې د کاروونې لمن له مخکښو کمپيوټر کارپوهانو څخه نورو عامو خلکو ته وغځېده ، خو بیا هم د نن ورځې د کمپيوټر په برخه کې د نويو پنځونو له کبله دې ته اړتيا شته چې کارپوهانو ته مخه شي .

	[[دوتنه:Enigma Machine at NSA.jpg|بټنوک|The German military used the Enigma machine (shown here) during World War II for communication they thought to be secret. The large-scale decryption of Enigma traffic at Bletchley Park was an important factor that contributed to Allied victory in WWII.[11]]]

== سترې لاسته راوړنې ==
برسېره پر دې چې د کمپيوټر پېښلیک لنډ دی او اکاډميکه څانګه ېې لوی ډګر دی ، کمپيوټر ساينس په ساينس او ټولنه کې ډېره بنسټيزه ونډه لري او اخيستې چې پدې ډول يادېږي : 
*د شمېر وزم تخنيک پاڅون (digital revolution ) ، چې د نن مهال مالوماتي پیر او انټرنټ ونډه يادېږي .
*د شمېرنې رسمي پېژندګلوي يا تشريح او په شمېرلو کې اسانتيا ، او ددې زبات چې په  شمېر کې داسې شمېرنې لرو چې پرته له کمپيوټر څخه ېې حل اسانه نه برېښي نه هم ژر موندونکي ستونزې دي .
*د پوستکاليو د ژبې آندود يا نظريه ، يو اوزار چې له مخې ېې په جوته توګه د راز رازو مالوماتو د تګلارې بېل پوړونه ورتلونکې لنډې لارې چارې يادېږي .
* 
* ساينسي شمېرنې د غټو ستونزو عملي حلونه رامنځته کړل، همدا رنګه ېې د پوستکاليو په ترتيب کې تجربې رامنځته کړې . دغه کړنو د ماغزو د ودې لپاره ډېر پرمخ تللي سبقونه وپنځول، د انسان د بدن د غړو همډوله نخشې د جينوم په نوم ترتيب کې د همدغو انساني جينومو پروژو کې وښکارېدې.
* الګورتمي سوداګرۍ په لويه کچه د مصنوي ذهانت ، ماشيني زده کړې اونورو شمارنيو او ګڼياليزو تخنيکونو په مرسته د سوداګريز بازار اغېزمنتيا  او ثابته شتمني ډېره کړېده .
* د کمپيوټري فردي ويډيويي چوکاټونو په مرسته د ويډيو په ګډون مصنوي انځور جوړېدنه .
*

== د سولگر پوهني ډگړونه ==
=== انديزه سولگرپوهنه ===
:{| style=&quot;border:1px solid #ddd; text-align:center; margin: auto;&quot; cellspacing=&quot;15&quot;
|  &lt;math&gt; P \rightarrow Q \,&lt;/math&gt;
|| [[دوتنه:DFAexample.svg|96px]]
|| [[دوتنه:Elliptic curve simple.png|96px]]
|| [[دوتنه:6n-graf.svg|96px]]
|| &lt;math&gt;\Gamma\vdash x: Int&lt;/math&gt;
|| [[دوتنه:Commutative diagram for morphism.svg|96px]]
|| [[دوتنه:SimplexRangeSearching.png|96px]]
|| [[دوتنه:Blochsphere.svg|96px]]
|-
|  [[شمیرپوهنیزه سولپوهنه]]
|| [[اتوماتا آندپوهنه]]
|| [[شمیر آندپوهنه]]
|| [[گراف آندپوهنه]]
|| [[ډول آندپوهنه]]
|| [[ټولی آندپوهنه]]
|| [[محاسباتي هندسه]]
|| [[سولگر کوانتومي|سولگر کوانتومي آندپوهنه]]
|}

==== د شميرنې آندپوهنه ====

:{| style=&quot;border:1px solid #ddd; text-align:center; margin: auto;&quot; cellspacing=&quot;15&quot;
| [[دوتنه:Wang tiles.svg|96px]]
|| '''P = NP''' ?
|-
|  [[Computability theory (computer science)|شميرنيزي اندوني]]
|| [[شميرنيزي جړې اندوې]]
|}

=== د الگوريتومونو او اومتوكو جوړښت ===
:{| style=&quot;border:1px solid #ddd; text-align:center; margin: auto;&quot; cellspacing=&quot;15&quot;
|  &lt;math&gt;O(n^2)&lt;/math&gt;
|| [[دوتنه:Sorting quicksort anim.gif|96px]]
|| [[دوتنه:Singly-linked-list.svg|96px]]
|-
|  [[د الگوريتم شننه]]
|| [[الگوريتمونه]]
|| [[د اومتوك جوړښت]]
|}

=== خپرنيز ليلپوهنه او ژپې ===
:{| style=&quot;border:1px solid #ddd; text-align:center; margin: auto;&quot; cellspacing=&quot;15&quot;
|  [[دوتنه:Ideal compiler.png|96px]]
|| [[دوتنه:Python add5 syntax.svg|96px]]
|-
|  [[ژباړني]]
|| [[خپرونيزې ژبې]]
|}

=== د سولگر توكي او جوړونۍ ===
:{| style=&quot;border:1px solid #ddd; text-align:center; margin: auto;&quot; cellspacing=&quot;15&quot;
|  [[دوتنه:NOR ANSI.svg|96px]]
|  [[دوتنه:Fivestagespipeline.png|96px]]
|  [[دوتنه:SIMD.svg|96px]]
|-
|  [[گڼيال سوليز]]
|  [[Microarchitecture]]
|  [[گڼبهيريز]]
|}

=== شميريزه او پيلاميزه شميرنه ===
:{| style=&quot;border:1px solid #ddd; text-align:center; margin: auto;&quot; cellspacing=&quot;15&quot;
|  [[دوتنه:1u04-argonaute.png|96px]]
|| [[دوتنه:User-FastFission-brain.gif|96px]]
|| [[دوتنه:Naphthalene-3D-balls.png|96px]]
|| [[دوتنه:Neuron-no labels.png|96px]]
|| [[دوتنه:X-43A (Hyper - X) Mach 7 computational fluid dynamic (CFD).jpg|96px]]
|| [[دوتنه:Wind-particle.png|96px]]
|| &lt;math&gt;y = \sin(x) + c&lt;/math&gt;
|-
|  [[بیو انفورماتیک]]
|| [[Cognitive Science]]
|| [[شميريزه كيميا]]
|| [[شمیریزه اعصابپوهنه]]
|| [[شميرزه پږنپوهنه]]
|| [[شميريز الگورنيتم]]
|| [[شميرپوهنيز پيلاميال]]
|}

=== كاريالونه ===
The following disciplines are often studied from a more theoretical, computer science viewpoint, as well as from a more practical, engineering perspective.

:{| style=&quot;border:1px solid #ddd; text-align:center; margin: auto;&quot; cellspacing=&quot;15&quot;
|  [[دوتنه:Operating system placement.svg|96px]]
|| [[دوتنه:NETWORK-Library-LAN.png|96px]]
|| [[دوتنه:5-cell.gif|96px]]
|| [[دوتنه:Corner.png|96px]]
|| [[دوتنه:Emp Tables (Database).PNG|96px]]
|-
|  [[چليز غونډال]]
|| [[Computer networking|سولگر جالونه]]
|| [[سولگر كښنيز]]
|| [[سولگر ليد]]
|| [[توكبنسټونه]]
|-
|  [[دوتنه:Padlock.svg|96px]]
|| [[دوتنه:ArtificialFictionBrain.png|96px]]
|| [[دوتنه:Roomba original.jpg|96px]]
|| [[دوتنه:Wacom Pen-tablet.jpg|96px]]
||&lt;!-- Image with inadequate rationale removed:  [[Image:IPhone EDGE and 3G.png|96px]] --&gt;
|-
|  [[سولگر خونديتوب]]
|| [[مصنوعي زیرکتیا]]
|| [[رباټیک]]
|| [[انسان-سولگر غبرگون]]
|| [[هرځای شته شمیرنه]]
|}

== دا هم وگورئ ==
* [[سولگر]]
* [[كمپېوټر پوهنه څه ده؟]]
* [[پاور ټايز یانې څه؟]]
* [[دويال غونډالونه]]
* [[چليز غونډالونه]] 
* [[گڼياله وېډيويي كامره]]
* [[ډېټا بېس څه شى دى]]
== اخځونه ==
{{reflist|2}}

== باندنۍ تړني ==

* [http://www.lecturefox.com/computerscience/ په سولگر پوهنه كي د خپلواكو پوهنتونو لارښود] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080512152252/http://lecturefox.com/computerscience/ |date=2008-05-12 }} 
* [http://videolectures.net/Top/Computer_Science/ د سولگر پوهني د لوستونو ټولگه]
* [https://web.archive.org/web/20090926213857/http://liinwww.ira.uka.de/ په سولگر پوهنه د كتابپيژندلو ټولگې]
* [http://csdir.org/ CS لارښوني او سرچيني]
* [http://se.ethz.ch/~meyer/انځورغالى/ د سولگر پوهني انځورونه]

{{DEFAULTSORT:سولگر پوهنه}}
[[وېشنيزه:پوهنه]]</text>
      <sha1>m5p2cesfgpm47ppwzc9tgf8f39yuc2j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د برلین کلابندي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81497</id>
    <revision>
      <id>369396</id>
      <parentid>345187</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T23:58:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4673" sha1="gwvyun56akkjldrqt6erzkufevjql6v" xml:space="preserve">{{مالومات}}د '''برلین بندیز''' یا '''کلابندي''' (۲۴ جون ۱۹۴۸ – ۱۲ می ۱۹۴۹) د [[سړه جګړه|سړې جګړې]] د لومړنیو سترو نړیوالو بحرانونو څخه یوه پېښه وه. [[متحدينو له خوا اشغال شوی جرمني|تر دویمې نړیوالې جګړې وروسته د جرمني د اشغال]] په ترڅ کي [[شوروي اتحاد]] [[لویدیځه نړۍ|د لویدیځ تر ولکې]] لاندي [[برلين|برلین]] ته د اورګاډي پټلۍ، سړک او کانال لاسرسی په بشپړه توګه بند کړ. 

لویدیځو متحدینو د شورویانو د یاد عمل په ځواب کي د '''برلین هوایي کرښه''' (جرمن: ''Berliner Luftbrücke'', &lt;small&gt;lit.&lt;/small&gt; &quot;Berlin Air Bridge&quot;) د 26 جون 1948 څخه تر 30 سپتمبر 1949 پوري فعاله او د لویدیځ برلین خلکو ته یې د اکمالاتو رسولو چاري تنظیم کړې.   امریکایی او برتانوی هوایي ځواکونو د برلین لویدیځ ته له 250,000 څخه ډیري الوتني ترسره کړې، او په دې توګه یې د اړتیا وړ څېزونو لکه د سونګ موادو او خوراکی توکو کمښت د 3,475 ټنو اکمالاتو په رسولو باندي پوره کړ. د 1949 کال تر پسرلي پوري یاده شمیره دوه چنده پورته سوه، او د ورځني تحویل لوړوالی یې 12,941 ټنو ته ورسېدی.  

په پیل کې دې پایلي ته له رسېدو سره چي د الوتکې د ګران قیمته استعمال څخه ماسېوا بله هیڅ لاره شتون نلري، شورويانو خپل پرله پسې بندیز ته دوام ورکړ، خو د ۱۹۴۹ کال د مئ په ۱۲ مه شوروي اتحاد په ختیځ برلین کي د اقتصادي ستونزو له امله کلابندي لیري کړه. دا په داسي حال کي چي د یو څه وخت لپاره لا هم امریکایانو او انګرېزانو د هوا له لارې لویدیځ برلین ته اکمالات روان ساتلي وه، ځکه دوی اندیښمن وه چي شورویان به بیا بندیز ولګوي. د برلین مرستندویه هوایي کرښه په رسمي ډول د 1949 کال د سپټمبر په 30 نیټه پنځلس میاشتې وروسته پای ته ورسیده. د متحده ایالاتو هوایي ځواک په دې موده کي 1,783,573 ټنه (یعني ټولټال 76.4٪) چې نږدې دوه پر دریمه برخه یې د ډبرو سکاره وه، برلین ته په 278,228 الوتنو کي ولېږدول. ددې ترڅنګ کاناډا ، آسټرالیا ، نیوزیلینډ او د سویلي افریقا هوایي عملیې هم د بندیز پرمهال د RAF سره پراخه مرسته وکړه. فرانسويانو هم په دې لړ کي لوی شمېر الوتني ترسره کړې، خو هغوی یوازي تر خپلو ځواکونو پوري محدودي ساتلي وې.

د امریکا C-47 او C-54 ترانسپورتي الوتکو د یادي پروسې پر مهال په ګډه د {{Convert|92000000|mi}} څخه زیات پروازونه وکړل. &lt;ref name=&quot;tine&quot;&gt;[http://www.almc.army.mil/ALOG/issues/SepOct05/Berlinairlift.html ''Berlin Airlift: Logistics, Humanitarian Aid, and Strategic Success''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070116210844/http://www.almc.army.mil/alog/issues/SepOct05/Berlinairlift.html |date=2007-01-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070116210844/http://www.almc.army.mil/alog/issues/SepOct05/Berlinairlift.html |date=16 January 2007 }}, Major Gregory C. Tine, Army Logistician&lt;/ref&gt; د الوتنو په دې تګ راتګ کي یوه الوتکه په هرو دېرشو ثانیو کي لویدیځ برلین ته رسیدله، چي په دې جریان کي د عملیاتو پر مهال اوولس امریکايي او اته بریتانوي الوتکي بیخي وغورځېدلې. د برلین د اکمالاتي عملیاتو په پایله کي ټولټال 101 تلفات ثبت سوي دي، چي 40 پکښي برتانويان او 31 امریکایان شامل وه.  

دې عملیاتو لوېدیځ برلین له متحده ایالاتو او برتانیې سره زیات نژدې کړ، او څو کاله وروسته یې په 1955 کي [[ناټو|د ناټو]] په ډلګۍ کي [[لوېديځ جرمني|د لویدیځ جرمني]] په راخپلولو کي ډېره مرسته وکړه.</text>
      <sha1>gwvyun56akkjldrqt6erzkufevjql6v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ځانمرګی برید</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82147</id>
    <revision>
      <id>369459</id>
      <parentid>347730</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T05:03:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17051" sha1="2muca7khhd9rg9bq00zk6cp4rwo1dza" xml:space="preserve">[[File:UA_Flight_175_hits_WTC_south_tower_9-11.jpeg|کيڼ|بټنوک|د [[د ۱۱ سپتمبر بريدونه|سپتمبر د یوولسمي بریدونه]] چي یو له خورا بدنامو ځانمرګو بریدونو څخه وه.]]
'''ځانمرګی برید''' یو قصدي برید دی چي ترسره کوونکي یې [[ځانوژنه|په قصدي ډول د برید د یوې برخې په توګه خپل ژوند قرباني کوي]]. دا بریدونه ډیری وخت د ترهګرۍ یا [[جگړه|نظامي شخړو]] سره تړاو لري او د ځان وژنې یوه بڼه هم ګڼل کیږي. په عمومي توګه هغه ځانمرګي بریدونه چي چاودیدونکي توکي پکښي کار سوي وي '''د ځانمرګو بریدونو''' په نوم یادیږي. 

ځانمرګي بریدونه په بېلابیلو وختونو او شرایطو کي ترسره سوي دي، لکه [[دويمه نړېواله جګړه|د دوهمې نړیوالې جګړې]] (۱۹۴۴-۱۹۴۵) په ترڅ کي د جاپاني ''کامیکازې'' پیلوټانو او همدارنګه د ۲۰۰۱ کال [[د ۱۱ سپتمبر بريدونه|د سپتمبر د ۱۱مې ځانمرګي بریدونه]]، چي له امله یې سلګونه کسان ووژل سول. ځانمرګي بریدونه په پیل کي یوازي د پوځ، پولیسو او عامه چارواکو د وژلو لپاره کېدل، خو وروسته د القاعده او داعش غوندي سازمانونو عامه شتمنۍ هم پکښي په نښه کړې. که څه هم د ۱۹۴۵ او ۱۹۸۰ کلونو ترمنځ یوازې څو ځانمرګي بریدونه سوي وه، &lt;ref name=&quot;Pape-2003&quot;&gt;{{Cite journal|date=27 August 2003}}&lt;/ref&gt; خو د ۱۹۸۱ او ۲۰۱۵ کال د سپتمبر ترمنځ په ټولیزه توګه ۴،۸۱۴ ځانمرګي بریدونه په شاوخوا ۴۰ هیوادونو کي ترسره سول،  چي په پایله کي یې له ۴۵،۰۰۰ څخه ډیر کسان ووژل سول. د دې بریدونو نړیواله کچه په ۱۹۸۰ لسیزه کي په اوسط ډول په کال کي له دریو څخه نه زیاتېدل، خو په ۱۹۹۰ لسیزه کي یاده کچه په میاشت کي یوه دانه ته لوړه سوه، او ورپسې له ۲۰۰۱ څخه تر ۲۰۰۳ پوري په اونۍ کي یوه دانه{{Sfn|Atran|2006}} او له ۲۰۰۳ څخه تر ۲۰۱۵ پوري په ورځ کي یوه دانه ته لوړه سوه. &lt;ref name=&quot;CPoST&quot; /&gt; په ۲۰۱۹ کال کي په ۲۴ هیوادونو کي ۱۴۹ ځانمرګي بریدونه ترسره سول، چي ۲۳۶ کسانو ترسره کړي وه او په پایله کي یې ۱۸۵۰ تنه مړه او ۳۶۶۰ نور ټپیان سول. 

ځانمرګي بریدونه د نورو ترهګریزو بریدونو څخه د دوی د پراخي مرګ ژوبلي او ویجاړونکي حالت له امله توپیر لري. &lt;ref name=&quot;Hoffman-6-2003&quot;&gt;{{Cite journal|date=June 2003}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{کتابي سرچينه|location=London}}&lt;/ref&gt; دې بریدونو که څه هم د ۱۹۸۱ او ۲۰۰۶ کلونو ترمنځ د ټولو ترهګریزو بریدونو یوازي ۴ سلنه برخه جوړوله، خو د ترهګرۍ اړوند نژدې ۳۲ فیصده مرګ ژوبله (۱۴،۵۹۹ مرګونه) د همدغي پديدې له کبله وه.  

د ځانمرګو بریدونو ۹۰٪ په [[افغانستان]] ، [[عراق]] ، [[اسرائيل|اسراییل]] ، فلسطیني سیمو، [[پاکستان]] او [[سریلانکا]] کي ترسره سوي دي. &lt;ref name=&quot;what&quot;&gt;{{Cite web|date=September 3, 2009}}&lt;/ref&gt; د ۲۰۱۵ کال تر نیمایي پوري د ټولو ځانمرګو بریدونو شاوخوا درې پر څلورمه برخه یوازي په دریو هیوادونو لکه افغانستان، پاکستان او عراق کي رامنځ ته سوي دي. د شنونکي رابرټ پاپ په وینا د ۲۰۰۳ کال څخه مخکي ډیری ځانمرګو بریدونه تر ډېره پوري ښکیلاکګر ځواکونه په نښه کول.

== تر ۱۹۸۰ کال وروسته بریدونه ==

{| class=&quot;wikitable sortable floatright&quot; style=&quot;text-align:right; width:340px;&quot;
|+له ۱۹۸۲ څخه تر ۲۰۱۵ کال پوري د سازمانونو له خوا ځانمرګي بریدونه:
!ډله
!بریدونه
!وژل سوي خلک (قربانیان)
|-
|نامعلوم بریدګر
|۲۵۴۷
|۲۲۸۷۷
|-
!داعش 
|۴۲۴
|۴۹۴۹
|-
![[القاعده]] (مرکزي څانګه)
|۲۰
|۳۳۹۱
|-
![[طالبان]] (افغانستان)
|۶۶۵
|۲۹۲۵
|-
![[Al-Qaeda in Iraq|القاعده (د عراق څانګه)]]
|۱۲۱
|۱۵۴۱
|-
![[Liberation Tigers of Tamil Eelam|د تامل پړانګان]]
|۸۲
|۹۶۱
|-
![[Al-Shabaab (militant group)|الشباب]]
|۶۴
|۷۲۶
|-
![[Hamas|حماس]]
|۷۸
|۵۱۱
|-
![[Al-Qaeda in the Arabian Peninsula|القاعده (د عربي ټاپووزمي څانګه)]]
|۲۳
|۳۵۴
|-
![[Jamaat Ansar al-Sunna|انصار السنه (عراق)]]
|۲۸
|۳۱۹
|-
![[Palestinian Islamic Jihad|د فلسطین اسلامي جهاد ډله]]
|۵۰
|۲۲۵
|-
![[Al-Aqsa Martyrs' Brigades|د الاقصی شهیدان (لواګاني)]]
|۴۰
|۱۰۷
|-
![[Tehrik-i-Taliban Pakistan|طالبان (پاکستان)]]
|۷
|۹۲
|-
![[Ansar Bait al-Maqdis|انصار بیت المقدس]]
|۱۰
|۸۴
|-
![[Kurdistan Workers' Party|پي کې کې (ترکيه)]]
|۱۰
|۳۲
|-
![[Hezbollah|حزب الله]]
|۷
|۲۸
|}

{| class=&quot;wikitable sortable floatright&quot; style=&quot;text-align:right; width:340px;&quot;
|+د موقعیت له مخې ځانمرګي بریدونه: (له ۱۹۸۲ څخه تر ۲۰۱۵ کال پوري)
!هیواد
!بریدونه
!وژل سوي خلک
|-
!عراق
|۱۹۳۸
|۲۰۰۸۴
|-
!پاکستان
|۴۹۰
|۶۲۸۷
|-
!افغانستان
|۱۰۵۹
|۴۷۴۸
|-
!متحده ایالات
|۴
|۲۹۹۷
|-
!سوریه
|۱۷۲
|۲۰۵۸
|-
!سري لانکا
|۱۱۵
|۱۵۸۴
|-
!نایجیریا
|۱۰۳
|۱۳۴۷ کال
|-
!یمن
|۸۷
|۱۱۲۸
|-
!لبنان
|۶۶
|۱۰۰۷
|-
!سومالیا
|۹۱
|۸۲۹
|-
!روسیه
|۸۶
|۷۸۲
|-
!اسراییل
|۱۱۳
|۷۲۱
|-
!الجزایر
|۲۴
|۲۸۱
|-
!انډونیزیا
|۱۰
|۲۵۲
|-
!مصر
|۲۱
|۲۴۶
|-
!کینیا
|۲
|۲۱۳
|-
!ایران
|۸
|۱۶۰
|-
!لیبیا
|۲۹
|۱۵۵
|-
!هند
|۱۵
|۱۲۳
|-
!ترکیه
|۲۹
|۱۱۵
|-
!انګلستان
|۵
|۷۸
|-
!د فلسطین خاوره
|۵۹
|۶۷
|-
|نور هیوادونه
|۹۹
|۶۷۴
|}

[[File:The_U.S._Embassy_in_Dar_es_Salaam,_Tanzania,_in_the_aftermath_of_the_August_7,_1998,_al-Qaida_suicide_bombing.jpg|کيڼ|بټنوک|د تنزانیا په دارالسلام کې د امریکا سفارت، د ۱۹۹۸ کال د اګست د ۷مه نیټه وروسته تر هغه کله چي [[القاعده|د القاعدې]] [[په ۱۹۹۸زکال کې د متحده ایالاتو په سفارتونو بریدونه|ځانمرګی برید]] ورباندي ترسره سو.]]

د ۱۹۸۱ کال په ډسمبر کي په بیروت کي د عراق پر سفارت د اسلامي دعوه ګوند موټر بم برید او د ۱۹۸۳ کال په اپریل کي [[د حزب الله اسلامی غورځنگ|د حزب الله]] له خوا د امریکا پر سفارت بمباري او بیا د ۱۹۸۳ کال په اکتوبر کي د امریکا پر سمندري او فرانسوي ځواکونو برید د ځانمرګو بریدونو نړیواله بڼه خلکو ته وروپېژندل، او ورسره سم یې د عصري ځانمرګو بریدونو دوره هم را پیل کړه. &lt;ref&gt;{{Cite journal|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; په منځني ختیځ کي دا تاکتیک وروسته عمومي بڼه غوره کړه، او تر ۱۹۹۹ کال پوري د حزب الله، امل غورځنګ ، بعث ګوند ، او د سوریې ټولنیز ملتپال ګوند په څیر ډلو شاوخوا ۵۰ ځانمرګي بریدونه ترسره کړل.د بریدونو په دې لړۍ کي د سوریې سوسیال نشنلسټ ګوند په ۱۹۸۵ کال کي لومړۍ ښځینه ځانمرګی بریدګره د خپلي موخي لپاره استعمال کړه.&lt;ref name=&quot;FEMALE SUICIDE BOMBERS&quot;&gt;{{Cite web|date=June 2004}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;books.google.com&quot;&gt;{{کتابي سرچينه|date=August 2004}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;martinfrost.ws&quot;&gt;{{Cite web|date=2004}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Rajan&quot;&gt;{{کتابي سرچينه|date=2011}}&lt;/ref&gt;

[[د سریلانکا کورنۍ جګړه|د سریلانکا د کورنۍ جګړې]] پر مهال د [[تاميل پړانګان|تامل پړانګانو]] (LTTE) ځانمرګي بریدونه د یوه تکتیک په توګه غوره کړل، او د بمي کمربندونو او ښځینه بم غورځوونکو څخه یې کار واخیست. یادي ډلي خپل لومړی ځانمرګی برید د ۱۹۷۸ په جولای کي ترسره کړ،  او د دوی د تور پړانګ څانګي له ۱۹۸۷ څخه تر ۲۰۰۹ پوري ۸۳ ځانمرګی بریدونه وکړل، چي  د د هند د پخواني لومړي وزیر [[راجيو ګاندي|راجیو ګاندي]] &lt;ref&gt;{{Cite news|date=27 June 2006}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|date=28 June 2006}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|date=21 May 1991}}&lt;/ref&gt; او د سریلانکا ولسمشر، رانا سینګ پریماداسا &lt;ref&gt;{{Cite news|date=16 September 2002|location=Melbourne}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|date=27 July 1998}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Hindu050905&quot;&gt;{{Cite news|date=5 September 2005|location=Chennai, India}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Reuters101106&quot;&gt;{{Cite news|date=10 November 2006}}&lt;/ref&gt; تر څنګ یې ۹۷۹ کسان له منځه یووړل.

یوه بله غیر مذهبي ډله چي په ځانمرګو بریدونو کي زیاته ښکیله وه د کردستان کارګرانو ګوند وو، چي په ۱۹۸۴ کال کي یې د ترکیې د دولت پر وړاندي خپل بغاوت پیل کړ. د شیکاګو د امنیت او ترهګرۍ پروژې د ځانمرګو بریدونو ډیټابیس له مخي د ۱۹۹۶ څخه تر ۲۰۱۲ پوري د PKK لخوا په لسو ځانمرګو بریدونو کي ۳۲ کسان قتل او ۱۱۶ نور ټپیان سول. 

ددې ډلو په هاخوا [[القاعده|القاعدې]] خپل لومړی ځانمرګی برید د ۱۹۹۰ لسیزې په نیمایي کي ترسره کړ  او لومړی ځل په ۱۹۸۹ کال کي په اسراییلو او فلسطیني سیمو کي راڅرګند سول. 

==== یوولسم سپتمبر او تر هغه وروسته ====
د ځانمرګو بریدونو شمیر چي په 1980 لسیزه کي په منځنۍ کچه په کال کي له پنځو څخه کم وو، په 2001 کې 81 ځانمرګو بریدونو او په 2005 کي 460 ته لوړ سو. {{Sfn|Atran|2006}} تر ۲۰۰۵ کال پوري دا تاکتیک لسګونو هیوادونو ته وغځېدی. &lt;ref name=&quot;Maggio-2009-205&quot;&gt;{{کتابي سرچينه|date=2009}}&lt;/ref&gt;

[[File:Beit_Lid_suicide_bombing_(1995).jpg|بټنوک|په ۱۹۹۵ کال کي د فلسطین د ځانمرګي برید وروسته صحنه]]
په اسراییل کي لومړی ځانمرګی برید په ۱۹۹۴ کال کي د حماس له خوا وسو،  او له ۲۰۰۱ څخه تر ۲۰۰۳ پوري یاده پدیده اوج ته ورسېدل چي په دې ترڅ کي په ۲۰۰۲ کال کي له ۴۰ څخه په زیاتو بمي چاودنو کي له ۲۰۰ څخه زیاتو کسانو ته مرګ ژوبله واوښته.   په اسراییل کي د حماس بریدونه تر ډېره پوري د اسراییل حکومت د زور زیاتيو او ظلمونو سره اړه لري، چي ددغه هیواد مېشت مسلمان عربان یې د خپلواکۍ په موخه ترسره کوي. &lt;ref&gt;[http://www.adl.org/PresRele/IslME_62/4153_62.asp &quot;Palestinian Summer Camps Teach Terror Tactics, Espouse Hatred; Some Found to Be Funded by UNICEF&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240919150148/https://www.adl.org/presrele/IslME_62/4153_62.asp |date=2024-09-19 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240919150148/https://www.adl.org/presrele/IslME_62/4153_62.asp |date=2024-09-19 }}, adl.org; retrieved 2012-08-19.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[http://www.eufunding.org/Textbooks/EuropesPalestinianChildren.html Europe's Palestinian Children What Hope for Them?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130524193206/http://www.eufunding.org/Textbooks/EuropesPalestinianChildren.html |date=May 24, 2013 }}. Eufunding.org; retrieved 2012-08-19.&lt;/ref&gt; 

[[د ۱۱ سپتمبر بريدونه|د ۲۰۰۱ کال د سپتمبر د یوولسمې نیټې بریدونه]] چي د القاعدې لخوا تنظیم سوي وه، &quot; پر پرل هاربر باندي د جاپان له برید را وروسته د امریکا په خاوره کي ترټولو بد بریدونه بلل سوي دي&quot;. &lt;ref name=&quot;Engel-2013&quot;&gt;{{Cite web|date=Sep 11, 2015}}&lt;/ref&gt; د القاعدې ډلي اړوند کسان په دې بریدونو کي د څلورو لویو مسافر وړونکو جیټ الوتکو په تښتولو کي ښکیل وه. په دوی کي دوې الوتکې په قصدي ډول د [[نیویورک|نیویارک ښار]] د نړیوال سوداګریز مرکز د دوه ګونو برجونو سره وجنګول سوې، او تر دوو ساعتونو په کمه موده کي یې دواړي ۱۱۰ پوړیزي اسمانڅکي ودانۍ ویجاړي کړې. دریمه الوتکه د ورجینیا په ارلینګټن کاونټي کي له [[پنټاګون]] سره ولګېده، چي د ودانۍ لویدیځ اړخ ته یې سخت زیان واړاوه. د دې بریدونو په پایله کي ۲۲۱ کسان (د ۱۵ تښتوونکو په ګډون) ووژل سول او همدارنګه د ودانیو شاوخوا ۲۷۳۱ تنه نور له منځه ولاړل.  څلورمه الوتکه د پنسلوانیا په شانکسویل کي په یوه کرونده کي وغورځېده، او ټول ۴۴ کسان (د څلورو تښتوونکو په ګډون) پکښي ووژل سول. په ټولیزه توګه په دې بریدونو کي ۲،۹۹۶ کسان ووژل قتل او له ۶،۰۰۰ څخه ډیر نور ټپیان سوه. له برید نهه ورځې وروسته [[د متحده ایالتونو ولسمشر|د امریکا ولسمشر]] [[جورج واکر بوش|جورج ډبلیو بوش]] د &quot;ترهګرۍ پر وړاندي د جګړې&quot; غوښتنه وکړه او لږ وروسته یې [[د افغانستان جګړه (۲۰۰۱- ۲۰۲۱)|په افغانستان کي]] [[اسامه بن لادن|د اسامه بن لادن]] د موندلو او نیولو لپاره جګړه پیل کړه، خو څرنګه چي د ترهګرۍ اصلي سرچینې د ډیورنډ کرښي ختیځ لوري ته وې، نو ځکه د القاعدې مشر (اسامه بن لادن) یوه لسیزه وروسته د پاکستان په ایبټ اباد کي ووژل سو. &lt;ref name=&quot;Amadeo&quot; /&gt;

[[File:After_a_VBIED_Iraq_War_2007-2008.jpg|کيڼ|بټنوک|په عراق کي د موټر بم چاودني پایله]]
[[پر عراق یرغل (۲۰۰۳)|په ۲۰۰۳ کال کې پر عراق د امریکا په مشرۍ له یرغل]] وروستهعراقي او بهرنیو یاغیانو د ځانمرګو بریدونو نوي څپې راپیل کړې. د یادوني وړ ده چي په دغه هیواد کي د بل هر هیواد په پرتله ډیر ځانمرګي بریدونه سوي دي.

په عراق کي د متحده ایالاتو د پوځي اهدافو سربیره عراقي بریدګرو په ډیرو ملکي اهدافو لکه [[شيعه|د شیعه ګانو]] [[جومات|جوماتونو،]] د [[ملګري ملتونه|ملګرو ملتونو]] نړیوالو دفترونو او [[د سره صليب او سرې مياشتې نړيوال غورځنگ|سره صلیب]] بریدونه وکړل. 

د ۲۰۰۸ کال په لومړیو اتو میاشتو کي پاکستان د ځانمرګو بریدونو په برخه کي له عراق او افغانستان څخه مخکي سو، او پکښي ۲۸ بمي چاودنو ۴۷۱ کسان ووژل. 

په اروپا کې څلورو ځانمرګو بریدګرو د ۲۰۰۵ کال د جولای په ۷ مه د سهار د ګڼي ګوڼي په وخت کي په لندن کي په دریو ځایونو کي چاودني ترسره کړې. یادو بمي چاودنو ۵۲ ملکي وګړي مړه او ۷۰۰ نور ټپیان کړل.

== سرچینې ==
https://web.archive.org/web/20160124204240/http://cpostdata.uchicago.edu/search_new.php?clear=1</text>
      <sha1>2muca7khhd9rg9bq00zk6cp4rwo1dza</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>لبنا قرطبیه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82398</id>
    <revision>
      <id>369431</id>
      <parentid>348734</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T03:02:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1614" sha1="9iwtz6ekhmty9ze8okplodskjk70p7o" xml:space="preserve">{{مالومات}}'''لبنا قرطبیه''' (مړینه ۳۷۴ هجري کال، چي د ۹۸۴ زیږدیز کال سره سمون لري  ) په اندلس کي د مسلمانانو د واکمنۍ پر مهال د خلیفه الحکم المستنصر بالله کاتبه (لیکونکې) وه.  نوموړې مېرمن په اصل کي یوه هسپانوۍ مینځه وه،  چي وروسته په [[کوردوبا|قرطبه]] کي د اموي خلیفه ځانګړې منشي او لیکواله سوه. لبنا د خپل وخت یوه ښه لیکونکې، ګرامر پوه[[شاعر|، شاعره]]، د ریاضي ماهره او په ساینس کي هم څه اندازه ښکېله وه. هغه په ۳۷۴ هجري کال کي وفات سوه.

لبنا [[کوردوبا|د قرطبې]] په کتابتون کي د ډېرو لیکونو د تیاتر، لیکلو او ژباړي مسؤلیت په غاړه درلود. لبنا او حسداي بن شارع په مدینة الزهرا کي د مشهور کتابتون د جوړولو له امله زیات شهرت درلود. 

د عربي تاريخي سرچینو له مخي د خلیفه الحکم په واکمنۍ کي د مدینة الزهرا په کلتوري تولید کي ښځینه قشر پراخه ونډه درلوده، او د ښار په ځینو څنډو کي له ۱۷۰ څخه ډیرو تعلیم یافته ښځو د ارزښتناکو نسخو د کاپي کولو مسؤلیت او چوپړ په غاړه درلود.

== سرچینې ==
https://web.archive.org/web/20200917182741/https://rehlatandalusia.com/</text>
      <sha1>9iwtz6ekhmty9ze8okplodskjk70p7o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ویلیم راني</title>
    <ns>0</ns>
    <id>86997</id>
    <revision>
      <id>369453</id>
      <parentid>363240</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T04:20:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5950" sha1="2yl9mus43et5pz3zm79kdy9xfm914j1" xml:space="preserve">
'''ویلیم ټایلي راني''' (د می ۹، ۱۸۱۳ - د نومبر ۱۸، ۱۸۵۷) یو امریکایی انځورګر و، چې د لویدیځ ژوند، سپورتي منظرو، تاریخي موضوعاتو او انځورګرۍ لپاره پیژندل کیږي. په خپل ۲۰ کلن مسلک کې، هغه ۱۵۰ نقاشۍ جوړې کړې، او په نیو جرسيه کې د کار کولو لپاره لومړنی لوی ژانر انځورګر ګڼل کیږي، او [[د امریکا کورنۍ جګړه|د امریکا کورنۍ جګړې]] څخه مخکې یو له خورا مهم امریکایی انځورګرانو څخه دی.  &lt;ref name=&quot;Millan&quot;&gt;Millan, Nicholas. [http://www.hudsonreporter.com/view/full_story/2415339/article-Looking-back-Famed-American-19th-century-painter-called-North-Hudson-home? &quot;Famed American 19th century painter called North Hudson home&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170824011638/http://www.hudsonreporter.com/view/full_story/2415339/article-Looking-back-Famed-American-19th-century-painter-called-North-Hudson-home |date=2017-08-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170824011638/http://www.hudsonreporter.com/view/full_story/2415339/article-Looking-back-Famed-American-19th-century-painter-called-North-Hudson-home |date=2017-08-24 }}; ''[[The Union City Reporter]]''; March 16, 2008&lt;/ref&gt; د هغه کار د متحده ایالاتو په ډیری موزیمونو کې نندارې ته وړاندې شوی دي. &lt;ref name=&quot;Rosero&quot;&gt;{{Cite web|url=https://archive.hudsonreporter.com/2006/05/07/all-american-painter-ucs-william-tylee-ranney-portrayed-life-on-the-frontier/|last=Rosero, Jessica|title=All-American painter|language=en-US|date=April 30, 2006|accessdate=March 4, 2023|archivedate=July 31, 2023|archiveurl=https://archive.today/20230731165323/https://archive.hudsonreporter.com/2006/05/07/all-american-painter-ucs-william-tylee-ranney-portrayed-life-on-the-frontier/}}&lt;/ref&gt;

[[دوتنه:William_Tylee_Ranney,_self-portrait,_1839.jpg|هيڅ|بټنوک|211x211پېکسل]]

== لومړني ژوند ==
ویلیم ټایلي راني د مۍ په ۹مه، ۱۸۱۳ کال کې د کنیکټیکټ په میډلټاون کې زیږیدلی و، په ۱۸۲۶ کال کې، د ۱۳ کلنۍ په عمر کې، هغه د شمالي کارولینا فایټویل ته لاړ، ترڅو د خپل ماما، سوداګر ویلیم ناټ سره ژوند وکړي، او داسې انګیرل کیږي چې ویلیم راني په دې موده کې خپل لومړني انځورنه جوړ کړل.

په ۲۰ کلنۍ کې راني په ۱۸۳۳ کال کې بروکلین ته لاړ ترڅو د نقاشۍ زده کړه وکړي د ۱۸۳۶ کال د مارچ په ۱۲مه، د الامو له سقوط څخه شپږ ورځې وروسته، هغه د جنرال سام هوسټن په مشرۍ د ټیکساس په پوځ کې رضاکارانه کار وکړ ترڅو [[د تکزاس اوښتون|د ټیکساس د خپلواکۍ په جګړه]] کې برخه واخلي. &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ويکيپېډيا:سرچينه په کار ده|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (December 2025)&quot;&gt;حوالې ته اړتیا ده&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt; د دې دورې په جریان کې د ویلیم تجربه د دا د راتلونکو کارونو په موضوع باندې ترټولو مهم نفوذ ګڼل کیږي.  &lt;ref name=&quot;Millan&quot;/&gt; &lt;ref name=&quot;Rosero&quot;/&gt;

== مسلک ==
[[دوتنه:Cowpens.jpg|ښي|بټنوک|300x300پېکسل|د کاوپینز جګړه، چې په ۱۸۴۵ کال کې د ویلیم راني لخوا انځور شوې وه. دا صحنه یو بې نومه تور پوستی سړی (کیڼ اړخ ته) انځوروي، چې فکر کیږي د ډګروال ویلیم واشنګټن ویټر دی،  په خپله تومانچه ډزې کوي او د ډګروال واشنګټن (په مرکز کې په سپین آس سپور) ژوند ژغوري.]]
[[دوتنه:William_Tylee_Ranney_-_Veterans_of_1776_Returning_from_the_War.JPG|ښي|بټنوک|300x300پېکسل|''د ۱۷۷۶ کال پخواني جنګیالي د جګړې څخه راستنیږي'' ۱۸۴۸، د دالاس د هنر موزیم .]]
[[دوتنه:Boone's_First_View_of_Kentucky.jpg|ښي|بټنوک|''[[کنتاکي|د کینټکي]] په اړه د بونس لومړی لید'' ، ویلیم ټایلي راني (۱۸۴۹)]]
ړذمبم
[[دوتنه:Shad_Fishing_on_the_Hudson_by_William_Tylee_Ranney,_1846,_oil_on_canvas_-_New_Britain_Museum_of_American_Art_-_DSC09410.JPG|بټنوک|د ولیم ټایلي راني لخوا لیکل ''شوی د هډسن په سیمه کې د شاد کب نیول'' ، ]]

== مړینه او میراث ==
[[دوتنه:9.18.10RanneyMarkerByLuigiNovi21.jpg|بټنوک|د نیو جرسي د یونین ښار کمشنر لوسیو پي فرنانډیز د سپتمبر په ۱۸مه، ۲۰۱۰ کال کې د ویلیم رني تاریخي یادګار د وقف په مراسمو کې، چې د رني کور یو وخت په ۱۲۱۵ پالیسډ ایونیو کې موقعیت درلود.]]
ویلیم راني د خپل ژوند په وروستیو ورځو کې [[کاتولیکه کلیسا|کاتولیک مذهب]] ته مخه کړه. &lt;ref name=&quot;Rosero&quot;/&gt; هغه د نومبر په ۱۸، ۱۸۵۷ کې د ۴۴ کلونو په عمر په خپل لویدیځ هوبوکن کور کې [[نری رنځ|د نري رنځ]] له امله مړ شو. د رني جنازه په هوبوکن کې د سینټ مریم رومن کاتولیک کلیسا کې وشوه، او ملګري انځورګر چارلس لورینګ ایلیټ پکې ګډون وکړ. رني په برګن هدیره کې ښخ شو.

== ماخذونه ==

[[وېشنيزه:1857 مړينې]]
[[وېشنيزه:1813 زېږېدنې]]</text>
      <sha1>2yl9mus43et5pz3zm79kdy9xfm914j1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د کارن خبرې اترې:ازیم صاب</title>
    <ns>3</ns>
    <id>87732</id>
    <revision>
      <id>369371</id>
      <timestamp>2026-09-25T17:45:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ښه راغلاست پیغام ورکوونکی</username>
        <id>11444</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي</comment>
      <origin>369371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="489" sha1="fbck9m85td02ik5kiuagi9uf6cp17uv" xml:space="preserve">{{ښه راغلئ|name=ازیم صاب}}

-- &lt;span style=&quot;font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt; '''[[کارن:Af420|&lt;font color=&quot;black&quot;&gt;'''Af420''']]''' &lt;/span&gt; &lt;sup&gt;&lt;font face=&quot;MCS Quds SU normal&quot; size=&quot;3&quot;&gt;'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|&lt;font color=&quot;#69 69 69&quot;&gt;'''اړیکه''']] '''&lt;/font&gt;&lt;/sup&gt; ۲۵ سېپتمبر ۲۰۲۶، گړۍ ۱۷:۴۵ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']])</text>
      <sha1>fbck9m85td02ik5kiuagi9uf6cp17uv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د کارن خبرې اترې:Manoojani240</title>
    <ns>3</ns>
    <id>87733</id>
    <revision>
      <id>369469</id>
      <timestamp>2026-09-26T08:10:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ښه راغلاست پیغام ورکوونکی</username>
        <id>11444</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[Template:Welcome|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي</comment>
      <origin>369469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="486" sha1="m1p0keznolmdc8b3n37brpkrw3h82qr" xml:space="preserve">{{ښه راغلئ|name=Manoojani240}}

-- &lt;span style=&quot;font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt; '''[[کارن:Af420|&lt;font color=&quot;black&quot;&gt;'''Af420''']]''' &lt;/span&gt; &lt;sup&gt;&lt;font face=&quot;MCS Quds SU normal&quot; size=&quot;3&quot;&gt;'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|&lt;font color=&quot;#69 69 69&quot;&gt;'''اړیکه''']] '''&lt;/font&gt;&lt;/sup&gt; ۲۶ سېپتمبر ۲۰۲۶، گړۍ ۰۸:۱۰ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']])</text>
      <sha1>m1p0keznolmdc8b3n37brpkrw3h82qr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د کارن خبرې اترې:Manoojani24011</title>
    <ns>3</ns>
    <id>87734</id>
    <revision>
      <id>369470</id>
      <timestamp>2026-09-26T08:46:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ښه راغلاست پیغام ورکوونکی</username>
        <id>11444</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[Template:Welcome|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي</comment>
      <origin>369470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="488" sha1="0ss846ksvjk5fcq1hf0xiv045t79zgd" xml:space="preserve">{{ښه راغلئ|name=Manoojani24011}}

-- &lt;span style=&quot;font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt; '''[[کارن:Af420|&lt;font color=&quot;black&quot;&gt;'''Af420''']]''' &lt;/span&gt; &lt;sup&gt;&lt;font face=&quot;MCS Quds SU normal&quot; size=&quot;3&quot;&gt;'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|&lt;font color=&quot;#69 69 69&quot;&gt;'''اړیکه''']] '''&lt;/font&gt;&lt;/sup&gt; ۲۶ سېپتمبر ۲۰۲۶، گړۍ ۰۸:۴۶ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']])</text>
      <sha1>0ss846ksvjk5fcq1hf0xiv045t79zgd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د کارن خبرې اترې:Manoo jani</title>
    <ns>3</ns>
    <id>87735</id>
    <revision>
      <id>369471</id>
      <timestamp>2026-09-26T08:47:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ښه راغلاست پیغام ورکوونکی</username>
        <id>11444</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[Template:Welcome|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي</comment>
      <origin>369471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="484" sha1="alge5p75molqvtavivshitcofcvbi6i" xml:space="preserve">{{ښه راغلئ|name=Manoo jani}}

-- &lt;span style=&quot;font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt; '''[[کارن:Af420|&lt;font color=&quot;black&quot;&gt;'''Af420''']]''' &lt;/span&gt; &lt;sup&gt;&lt;font face=&quot;MCS Quds SU normal&quot; size=&quot;3&quot;&gt;'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|&lt;font color=&quot;#69 69 69&quot;&gt;'''اړیکه''']] '''&lt;/font&gt;&lt;/sup&gt; ۲۶ سېپتمبر ۲۰۲۶، گړۍ ۰۸:۴۷ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']])</text>
      <sha1>alge5p75molqvtavivshitcofcvbi6i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د کارن خبرې اترې:Abdul ahadxjxhhxhdhdhzhzhhzsh</title>
    <ns>3</ns>
    <id>87736</id>
    <revision>
      <id>369472</id>
      <timestamp>2026-09-26T08:51:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ښه راغلاست پیغام ورکوونکی</username>
        <id>11444</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[Template:Welcome|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي</comment>
      <origin>369472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="503" sha1="p0ii679jq7o3ounb54yjux790cyo105" xml:space="preserve">{{ښه راغلئ|name=Abdul ahadxjxhhxhdhdhzhzhhzsh}}

-- &lt;span style=&quot;font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt; '''[[کارن:Af420|&lt;font color=&quot;black&quot;&gt;'''Af420''']]''' &lt;/span&gt; &lt;sup&gt;&lt;font face=&quot;MCS Quds SU normal&quot; size=&quot;3&quot;&gt;'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|&lt;font color=&quot;#69 69 69&quot;&gt;'''اړیکه''']] '''&lt;/font&gt;&lt;/sup&gt; ۲۶ سېپتمبر ۲۰۲۶، گړۍ ۰۸:۵۱ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']])</text>
      <sha1>p0ii679jq7o3ounb54yjux790cyo105</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>