ويکيپېډيا pswiki https://ps.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D9%88%D9%85%DA%93%DB%8C_%D9%85%D8%AE MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter رسنۍ ځانگړی خبرې اترې کارن د کارن خبرې اترې ويکيپېډيا د ويکيپېډيا خبرې اترې دوتنه د دوتنې خبرې اترې مېډياويکي د مېډياويکي خبرې اترې کينډۍ د کينډۍ خبرې اترې لارښود د لارښود خبرې اترې وېشنيزه د وېشنيزې خبرې اترې تانبه د تانبې خبرې اترې مهال‌ليک د مهال‌ليک خبرې اترې چلنوال د چلنوال خبرې اترې پېښه د پېښې خبرې اترې 0 1752 369545 369416 2026-09-29T04:52:51Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369545 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Asklepios.3.jpg|بټنوک|آسکليپيوس، د يونان د درملگر خدای پژۍ، چې د آسکليپيوس لکړې او پرې تاو شوي مار د درملگرۍ د سمبول په توگه کارېږي]] طب له ناروغ څخه د پالنې او د ناروغیو د تشخیص، وړاندوینې، مخنیوي، درملنې، د ټپونو یا ناروغيو تسکین او د روغتیا د غښتلتیا علم او عمل دی. په طب کې د روغتیا پالنې بېلابېلې طریقې شاملې دي چې د روغتیا د خوندیتوب او بیارغونې لپاره د ناروغیو د درملنې او مخنیوي لپاره رامنځته شوی. معاصر طب له حیاتي/بیومېډيکل علومو، طبي څېړنو، جنتیک او طبي تکنالوژۍ څخه د ناروغیو د تشخیص، درملنې او د ټپونو او ناروغیو د مخنیوي لپاره کار اخلي، چې معمولاً د درملو یا جراحۍ او همداراز د بېلابېلو درملنو لکه (external splints and traction) او اروايي درملنې، طبي وسایلو لکه بیولوژیکي او ایوني وړانګو لارې ترسره کېږي.  <ref>{{cite book|last=Firth|first=John|title=Oxford textbook of medicine|chapter=Science in medicine: when, how, and what|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2020|isbn=978-0198746690}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Saunders J|title=The practice of clinical medicine as an art and as a science|journal=Med Humanit|volume=26|issue=1|pages=18–22|date=June 2000|pmid=12484313|doi=10.1136/mh.26.1.18|s2cid=73306806|url=|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite web|url=http://dictionary.reference.com/browse/medicine|title=Dictionary, medicine|access-date=2 Dec 2013|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304154538/http://dictionary.reference.com/browse/medicine|url-status=live}}</ref> طب له تاریخ څخه مخکې دورو کې پلي شوی، چې په ډېری دورو کې یو هنر ګڼل شوی (د پوهې او هنر برخه) چې تر ډېره د ځايي کلتور له مذهبي او فلسفي بارونو سره په اړیکه کې و. د مثال په ډول، یو درمل جوړوونکي به له درملیزو بوټو څخه کار اخیست او د شفا لپاره به یې دعا کوله، یا به هم یو لرغوني ډاکتر یا فلیسوف د هېمورویزم (humorism) له تیوري سره سم د وینې‌بهولو/ bloodletting  (په سنتي طب کې له بدن څخه د مضرې وینې ایستل) په وروستیو پېړیو کې د مدرن علم له ظهور سره، طب تر ډېره د علم او هنر په یو ترکیب بدل شوی چې د طب تر چتر لاندې دواړه اساسي او تطبیقي علوم په کې شامل دي. د بخۍ لپاره د ګنډلو تخنیکونه هغه هنر دی چې په تمرین کولو سره زده شوی، دا چې د حجرې او مالیکول په سطحه په ګنډل کېدونکي نسج کې څه پېښږي دا پوهه له سانیس څخه اخیستل کېږي. له ننني علم څخه مخکې د طب ډولونه د سنتي او عامیانه طب په توګه پېژندل کېږي، چې تر ډېره د علمي طب د نشتوالي په حالت کې کارول کېږي په دې اساس د ځای‌ناستي طب په نوم یاديږي. د طب له علم څخه بهر ځای‌ناستې درملنې چې خوندیتوب او اغیزمنتیا لري تېراېستنه نومول کېږي. == اصطلاحات/لغت پېژندنه == طب په امریکایي تلفظ مېډېسن (/ˈmɛdsɪn/) دلته ((listen یې اورېدلی شئ، په بریتانوي تلفظ مېډسن (/ˈmɛdɪsɪn/) دلته ((listen یې اورېدلی شئ، دناروغۍ د تشخیص، درملنې، وړاندوینې او مخنیوي پوها او تجربه ده. د طب کلمه له لاتیني کلیمې (''medicus'') څخه اخیستل شوې چې د ډاکتر په معنا ده. <ref>{{cite encyclopedia|title=Medicine, n.1|url=http://www.oed.com/view/Entry/115715?result=1&rskey=YZWqVc&|encyclopedia=OED Online|date=September 2014|publisher=Oxford University Press|access-date=8 Nov 2014|archive-date=18 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210818030846/https://www.oed.com/start;jsessionid=1E0E779892225A3E7EC8E73A292FDF0D?authRejection=true&url=%2Fview%2FEntry%2F115715%3Fresult%3D1%26rskey%3DYZWqVc|url-status=live}}</ref><ref>{{cite encyclopedia|title=Medicine|url=http://oxforddictionaries.com/definition/medicine?q=medicine|encyclopedia=[[Oxford Dictionaries Online]]|publisher=Oxford University Press|access-date=8 Nov 2014|archive-date=18 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210818030846/https://languages.oup.com/|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210818030846/https://languages.oup.com/ |date=18 August 2021 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210818030846/https://languages.oup.com/ |archivedate=18 August 2021 |title=آرشیف کاپي |url=https://languages.oup.com/ |access-date=21 December 2021 |url-status=bot: unknown}}</ref><ref>Etymology: {{lang-la|medicina}}, from ''ars medicina'' "the medical art", from ''medicus'' "physician". ([http://www.etymonline.com/index.php?term=medicine Etym.Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011122928/http://etymonline.com/index.php?term=medicine|date=11 October 2007}}) Cf. ''mederi'' "to heal", etym. "know the best course for", from [[Proto-Indo-European language|PIE]] base *med- "to measure, limit. Cf. [[Greek language|Greek]] ''medos'' "counsel, plan", [[Avestan language|Avestan]] ''vi-mad'' "physician"</ref><ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=medicine "Medicine"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011122928/http://etymonline.com/index.php?term=medicine|date=11 October 2007}} ''Online Etymology Dictionary''</ref> == کلینیکي تمرین == په ټوله نړۍ کې طب او کلینیکي تمرین ته لاسرسی په کلتور او تکنالوۍ کې د سیمه‌ییزو توپيرونو پر بنسټ توپير کوي. مدرن علمي طب په لوېدیځ کې ډېر پرمخ‌تللی دی، په داسې حال کې چې په مخ پر ودې هېوادونو لکه د افریقا او اسیا په ځینو برخو کې وګړي ښايي پرته له دې چې د طب په برخه کې علمي زده‌کړې ولري پر سنتي طب له لږ اغېزمنتیا او شواهدو سره  خورا ډېره تکیه وکړي. <ref>{{cite document|author=WHO Dept. of Essential Drugs and Medicines Policy|year=2002|title=Traditional medicine: growing needs and potential|publisher=[[World Health Organization]]|hdl=10665/67294}}</ref> په پرمختللې نړۍ کې د شواهدو پر بنسټ طبابت په ټولیز ډول په کلینیکي تمرین کې نه کاریږي. د مثال په ډول د یوې سروې پر بنسټ چې په 2007 کال کې یې تېرو اثارو ته کتنه کړې وه, ښیي چې شاوخوا 49% لاس وهنې/ مداخلې د خپلو ګټو یا تاوانو د ملاتړ لپاره د کافي شواهدو له کمښت سره مخ دي. په مدرن کلینیکي تمرین کې ډاکتران او د دوی مرستیالان په خپله ناروغان د تشخیص, وړاندوینې, درملنې او له ناروغیو څخه د مخنیوي په موخه د کلینیکي تمرین د قضاوت له مخې ارزوي. د ډاکتر او ناروغ اړیکه معمولاً د ناروغ طبي دوسیې او طبې تاریخچې له معاینه کولو سره له یوې طبي مرکې او  فزیکي معاینې سره پیل کېږي. معمولاً له اساسي طبي وسایلو لکه ستاتېسکوپ (stethoscope) او د ژبې فشاروونکي (tongue depressor) څخه کار اخیستل کېږي. وروسته د علایمو/نښو لپاره مرکه او معاینه د نښانو/اعراضو لپاره کېږي، ډاکتر ښايي د ځینو ازمويښتونو لکه د وینې معایناتو، له ژوندي غړي څخه نمونه اخېستلو (biopsy) ته امر وکړي او یا هم طبي درمل او نورې درملنې تجویز کړي. بېلابېلې تشخصي طریقې د وړاندې شویو معلوماتو پر بنسټ د شرایطو په کنترول کولو کې مرسته کوي. د مقابلې په بهیر کې د ټولو اړوندو حقیقتونو په اړه د ناروغ  پوهاوی د اړیکې او باور د رامنځته کېدو اړینه برخه ده. وروسته طبي مقابله په یو طبي ریکارډ کې چې په ډېرۍ قضايي حوزو کې یو قانوني سند دی مستنديږي. څارل/تعقيب ښايي لنډ وي خو ورته عمومي پروسیجر له لارې څارل کېږي، متخصصین ورته پروسې څاري. د موضوع  پېچلتيا ته په پام سره درملنه ښايي یوازې څو شېبې یا څو اونۍ وخت ونیسي. <ref>{{cite journal|vauthors=El Dib RP, Atallah AN, Andriolo RB|title=Mapping the Cochrane evidence for decision making in health care|journal=Journal of Evaluation in Clinical Practice|volume=13|issue=4|pages=689–92|date=August 2007|pmid=17683315|doi=10.1111/j.1365-2753.2007.00886.x}}</ref><ref name="Coulehan_2005">{{cite book|vauthors=Coulehan JL, Block MR|title=The Medical Interview: Mastering Skills for Clinical Practice|edition=5th|publisher=F. A. Davis|year=2005|isbn=978-0-8036-1246-4|oclc=232304023}}</ref><ref name="AHIMA2005">{{cite journal|vauthors=Addison K, Braden JH, Cupp JE, Emmert D, Hall LA, Hall T, Hess B, Kohn D, Kruse MT, McLendon K, McQueary J, Musa D, Olenik KL, Quinsey CA, Reynolds R, Servais C, Watters A, Wiedemann LA, Wilkins M, Wills M, Vogt NE|display-authors=6|title=Update: guidelines for defining the legal health record for-disclosure purposes|journal=Journal of AHIMA|volume=76|issue=8|pages=64A–64G|date=September 2005|pmid=16245584|url=http://library.ahima.org/xpedio/groups/public/documents/ahima/bok1_027921.hcsp?dDocName=bok1_027921|first21=NE|first20=M|archive-url=https://web.archive.org/web/20080309002938/http://library.ahima.org/xpedio/groups/public/documents/ahima/bok1_027921.hcsp?dDocName=bok1_027921|archive-date=9 March 2008|access-date=22 September 2009|archivedate=9 March 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080309002938/http://library.ahima.org/xpedio/groups/public/documents/ahima/bok1_027921.hcsp?dDocName=bok1_027921}}</ref> د روغتيايي مرکې او مقابلې اجزا په لاندې ډول دي:<ref name="Coulehan_20052">{{cite book|vauthors=Coulehan JL, Block MR|title=The Medical Interview: Mastering Skills for Clinical Practice|edition=5th|publisher=F. A. Davis|year=2005|isbn=978-0-8036-1246-4|oclc=232304023}}</ref> * اصلي شکایت (CC): له ډاکتر سره د اوسني ملاقات دلیل. دا علایم دي؛ چې د ناروغ په‌خپله ژبه هر یو له خپل وخت سره ثبتېږي. اصلي شکایت ته همداراز د «اصلي شکایت وړاندې‌کونه» یا «اصلي اندېښنه» وايي. * د اوسنۍ ناروغۍ تاریخچه (HPI): د علایمو د رامنځته کېدلو او د هرې نښې د لاڅرګندتیا زماني ترتیب د پخوانیو ناروغیو له تاریخچې څخه د تشخیص وړ، چې تر ډېره د پخوانۍ طبي تاریخچې (PMH) په نوم یاديږي. په پخوانۍ طبي تاریخچه کې (HPI) او (PMH) شامل دي. * اوسنی فعالیت: دنده، د خوښې‌وړ فعالیتونه، هغه څه چې ناروغ يې په حقیقت کې تر سره کوي. * درمل/دواګانې (Rx): هغه ټول درمل چې ناروغ يې کاروي، لکه تجویز شوې، له نسخې پرته، کورني درمل او همداراز بدیل د بوټو درمل. حساسیتونه (Allergies ) هم ثبتيږي. * پخوانۍ طبي تاریخچه (PMH/PMHx): هم‌مهاله طبي ستونزې، پخواني عملیاتونه او بستر کېدل، ټپونه، عفوني ناروغۍ یا پخوانی واکسیناسیون او د پېژندل شویو حساسیتونو تاریخچه. * ټولنیزه تاریخچه (SH): د زېږيدلو ځای، هستوګنځی، د واده تاریخچه، تولنیز او اقتصادي وضعیت، عادتونه چې د خوړو رژیم، درمل، تنباکو او الکول/شراب په کې شامل دي. * کورنۍ تاریخچه (FH): په کورنۍ کې د ناروغیو لیست ښايي پر ناروغ اغېز ولري. ځنې وختونه له کورني شجره‌لیک څخه کار اخیستل کېږي.  * د نښو/علایمو بیاکتنه (ROS) او یا د سیستم پلټنه: د اضافي پوښتنو ټولګه ده چې ښايي د ناروغ په اوسنۍ تاریخچه (HPI) کې له پامه وغورځول شي: یوه عمومي پوښتنه (ایا په‌خپل وزن کې مو کموالی، د خوب په کیفیت کې بدلون، تبه، پړسوب/مټاکه، موړه او داسې نور ترسترګو شوي؟) په تعقیب سره یې د بدن د نورو اصلي سیستمونو (زړه، سږي، د هاضمې سیستم، د ادرار مجرا او داسې نور) په اړه پوښتنې مطرح کېږي. فزیکي معاینه د لیدلو وړ او عیني طبي نښو له پلوه د ناروغ معاینه ده، د هغو علایمو خلاف چې ناروغ یې په خپله خوښه بیانوي او په لازمي ډول د لیدلو وړ نه دي. د روغتیايي خدماتو وړاندې کوونکی له ليدلو، اورېدلو، لمس کولو او ځينې وختونه له بویولو(لکه عفونت، یوریمیا، دیابیتي کیتواسیدوزس) څخه کار اخلي. څلورکړنې د فزیکي معاینې اساس دی:  پلټنه (inspection)، لمس (احساس)، ضربه وهل (د رېزونانس څانګړنو د تعین لپاره ضربه)، غوږ نیول (اورېدل)، په ټوله کې په همدې ترتیب اجرا کېږي خو غوږنیول له ضربې وهلو څخه مخکې او لمس د خېټې/نس د ارزونې لپاره کارول کېږي. <ref>{{cite journal|title=Assessing patients effectively: Here's how to do the basic four techniques|journal=Nursing2014|volume=8|issue=2|page=6|year=2006|doi=10.1097/00152193-200611002-00005}}</ref> کلینیکي معاینه لاندې موارد مطالعه کوي:<ref>{{cite web|title=Clinical examination|url=https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Clinical+examination#:~:text=including%20some%20tests.-,The%20examination,and%20blood%20pressure%E2%80%94are%20recorded.|website=TheFreeDictionary.com|access-date=18 January 2021|archive-date=4 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204001630/https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Clinical+examination#:~:text=including%20some%20tests.-,The%20examination,and%20blood%20pressure%E2%80%94are%20recorded.|url-status=live}}</ref> * حیاتي علایم چې وزن، قد، د بدن تودوخه، د وینې فشار، نبض، د تنفس شمېر او د هیموګلوبینو د اکسیجن مشبوعیت.<ref>{{cite web|title=Clinical examination|url=https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Clinical+examination#:~:text=including%20some%20tests.-,The%20examination,and%20blood%20pressure%E2%80%94are%20recorded.|website=TheFreeDictionary.com|access-date=18 January 2021|archive-date=4 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204001630/https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Clinical+examination#:~:text=including%20some%20tests.-,The%20examination,and%20blood%20pressure%E2%80%94are%20recorded.|url-status=live}}</ref> * د ناروغ عمومي ظاهري حالت او د ناروغۍ ځانګړي شاخصونه (د خوړو وضعیت، د زېړي څرګندوالی، د رنګ پيکه‌توب او چاغوالی) * جلد * سر، سترګې، غوږونه، پزه او ستونی (HEENT)<ref>{{cite web|title=Clinical examination|url=https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Clinical+examination#:~:text=including%20some%20tests.-,The%20examination,and%20blood%20pressure%E2%80%94are%20recorded.|website=TheFreeDictionary.com|access-date=18 January 2021|archive-date=4 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204001630/https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Clinical+examination#:~:text=including%20some%20tests.-,The%20examination,and%20blood%20pressure%E2%80%94are%20recorded.|url-status=live}}</ref> * د زړه رګونه (زړه او د وینې رګونه)<ref>{{cite web|title=Clinical examination|url=https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Clinical+examination#:~:text=including%20some%20tests.-,The%20examination,and%20blood%20pressure%E2%80%94are%20recorded.|website=TheFreeDictionary.com|access-date=18 January 2021|archive-date=4 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204001630/https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Clinical+examination#:~:text=including%20some%20tests.-,The%20examination,and%20blood%20pressure%E2%80%94are%20recorded.|url-status=live}}</ref> * خېټه/نس او رېکتوم (rectum) * تناسلي دستګاه (او امېندواري که چېرې ناروغ امېندواره وي، یا ښايي امېند واره وي) * اسکلېټي عضلات (د ملا تير او علوي-سفلي اطراف/ لاس او پښې) * عصبي (د پوهاوي حس، پوهه، مغز، لیدل، جمجه‌يي اعصاب نخاع او محیطي اعصاب) * اروايي (لوری‌موندنه، رواني وضعیت، موډ/خوی یا حالت، د غیر طبیعي فکر یا درک شواهد) په احتمالي ډول تمرکز د علاقې وړ په هغه برخو دی چې په طبي تاریخچه کې په ګوته شوي او ښايي پورته نه وي یاد شوي ټول موارد په کې شامل نه وي.  <ref>{{cite journal|vauthors=Grembowski DE, [[Paula Diehr|Diehr P]], Novak LC, Roussel AE, Martin DP, Patrick DL, Williams B, Ulrich CM|display-authors=6|title=Measuring the "managedness" and covered benefits of health plans|journal=Health Services Research|volume=35|issue=3|pages=707–34|date=August 2000|pmid=10966092|pmc=1089144}}</ref> ==سرچينې== {{Reflist|2}} [[وېشنيزه:درملگري| ]] [[وېشنيزه:روغتياپوهنه]] <!-- مېنځ ويکي تړنې--> f3cab3j09aclkjxaedcqeebayuqfxwj 0 2771 369563 369440 2026-09-29T08:18:35Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369563 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = | common_name = د مرکزی افریقا ولسمشریزه | native_name = د منځنۍ افریقا ولسمشریزه | image_flag = Flag of the Central African Republic.svg | image_coat = Coat of arms of the Central African Republic.svg | national_motto = {{Native name|fr|"Unité, Dignité, Travail"|italics=off}}{{سخ}}{{small|"یوازیوالی، شرافت، کار"}} | national_anthem = {{Native name|fr|[[La Renaissance]]|nolink=no}}{{سخ}}{{Native name|sg|E Zingo|nolink=yes}}{{سخ}}{{small|"نوزایی"}}{{سخ}}{{مینځ ‌چین}}[[File:La Renaissance.ogg|La Renaissance]]{{پای}} | image_map = Central African Republic (orthographic projection).svg | map_caption = {{Map caption|countryprefix= |location_color= |region=آفریقا |region_color= |subregion=[[افریقایي ټولنه]] |subregion_color=}} | image_map2 = Central African Republic - Location Map (2013) - CAF - UNOCHA.svg | capital = [[بانګویی]] | coordinates = {{Coord|4|22|N|18|35|E|type:city}} | largest_city = پلازمینه | official_languages = [[فرانسوي]]{{سخ}}[[سانګو ژبه]] | ethnic_groups = {{Hlist|[[بقاره]]|[[کامرون او ګابون]]|[[باندا خلک]]|[[بایاکا خلک]]|[[فولانیان خلک]]|[[ګبایا خلک]]|[[کارا]]|[[کریش]]|[[مباکا]]|[[نجباندي]]|[[نجباندي]]|[[سارا]]|[[فیدیري]]|[[یاکوما]]|[[یاکوما]]|[[یولو]]|[[ځاندي]]|[[د منځنۍ افریقا هیواد قومونه]]}} | demonym = [[د منځنۍ افریقا هیواد وګړي]] | government_type = [[حاکم دولت]] [[نیمه ریاستی نظام]] [[ولسمشریزه]] | leader_title1 = [[ولسمشر]] | leader_name1 = [[فوستن-ارچانګ تاودرا]] | leader_title2 = [[لومړی مرستیال|لومړی ‌وزیر]] | leader_name2 = [[فیرمین نګریبادا]] | legislature = [[ولسي جرګه]] | sovereignty_type = [[خپواکي]] | established_event1 = له [[فرانسه|فرانسې]] | established_date1 = ۱۳ اګسټ ۱۹۶۰ | established_event2 = جوړښت [[د منځنۍ افریقا ټولواکمنې]] | established_date2 = ۴ ډسمبر ۱۹۷۶ | established_event3 = ولسمشریزه جوړیدل | established_date3 = ۲۱ سپټمبر ۱۹۷۹ | area_km2 = ۶۲۲٬۹۸۴ | area_rank = ۴۴ام <!-- Area rank should match [[د افریقایي پلازمینو نوملړ]] --> | area_sq_mi = ۲۴۰٬۵۳۴ <!--Do not remove per [[د افریقایي هیوادونو نوملړ]]--> | percent_water = ۰ | population_estimate = {{UN Population|Central African Republic}}{{UN Population|ref}} | population_census = ۴٬۹۸۷٬۶۴۰<ref>{{cite web|url=http://countrymeters.info/en/Central_African_Republic|title=Live Central African Republic population (2017). Current population of Central African Republic — Countrymeters|last=countrymeters.info|website=countrymeters.info|access-date=6 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160601215515/http://countrymeters.info/en/Central_African_Republic|archive-date=1 June 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> | population_estimate_year = {{UN Population|Year}} | population_estimate_rank = ۱۱۹ام | population_census_year = ۲۰۰۳ | population_density_km2 = ۷٫۱ | population_density_sq_mi = ۱۸٫۴ <!--Do not remove per [[د منځنۍ افریقا هیواد ولسمشر]]--> | population_density_rank = ۲۲۱ام | GDP_PPP = $۳٫۴۵۴ بلیونه<ref name=imf2>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=105&pr.y=1&sy=2014&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=626&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Central African Republic |publisher=International Monetary Fund}}</ref> | GDP_PPP_year = ۲۰۱۷ | GDP_PPP_per_capita = $۶۹۳<ref name=imf2/> | GDP_nominal = $۲٫۰۰۳ بیلیونه<ref name=imf2/> | GDP_nominal_year = ۲۰۱۷ | GDP_nominal_per_capita = $۴۰۱<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = | Gini = ۵۶٫۳ <!--number only--> | Gini_year = ۲۰۰۸ | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=Gini Index |publisher=World Bank |accessdate=2 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150209003326/http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI |archive-date=9 February 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | Gini_rank = ۲۸ام | HDI = ۰٫۳۸۱ <!--number only--> | HDI_year = ۲۰۱۸<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2019|language=en|publisher=[[برنامه عمران ملل متحد]]|date=10 December 2019|accessdate=10 December 2019|format=PDF}}</ref> | HDI_rank = ۱۸۸ام | currency = [[د لویدیځې افریقا سی اف ای فرانک]] | currency_code = XAF | time_zone = [[West Africa Time|WAT]] | utc_offset = +۱ | drives_on = ښوی<ref>[http://www.brianlucas.ca/roadside/ Which side of the road do they drive on?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120414073422/http://brianlucas.ca/roadside/ |date=14 April 2012}} Brian Lucas. August 2005. Retrieved 28 January 2009.</ref> | calling_code = [[+۲۳۶]] | iso3166code = CF | cctld = [[.cf]] | ethinc_groups_year = }}'''د منځنی افریقا ولسمشریزه''' یاهم (د مرکزی افریقا جمهوریت) په [[انګلیسي]] Central African Republic) په [[مرکزي افريقا]] کې پر وچې پورې تړلی یو هیواد دی. پلازمینه یې د [[بانګویی]] ښار او رسمی ژبه یې [[فرانسوي]] ده. د یاد هیواد مساحت ۹۸۴'۶۲۲ کیلومتره مربع او د وګړو شمیر یې ۰۰۰'۶۱۶'۴ میلیونه تنه دی. د منځنۍ افریقا جمهوریت (CAR) (په سانګو ژبه کې: Ködörösêse tî Bêafrîka،په فرانسوي ژبه کې: République centrafricaine, RCA) په منځنۍ افریقا کې په وچه کې چاپېر هېواد دی. شمال لور ته یې چاد، شمال ختیځ لور ته یې سوډان، سویل ختیځ لور ته سویلي سوډان، سویل لور ته یې د کانګو ډیموکراتیک جمهوریت، سویل لوېدیځ لور ته د کانګو جمهوریت او لویدیځ لور ته یې کامرون پراته دي.  <ref>{{cite web|url=https://www.nationsonline.org/oneworld/central_african_republic.htm|title=Central African Republic – CAR – Country Profile – Nations Online Project|website=www.nationsonline.org}}</ref> د منځنۍ افریقا جمهوریت نږدې ۶۲۰۰۰۰ کیلومتره مربع (۲۴۰۰۰۰ مایل مربع) مساحت لري  پوښي. تر ۲۰۱۸ ز کال پورې، د دې هېواد نفوس نږدې ۴.۷ میلیونه وګړي اټکل شوی. تر ۲۰۲۲ ز کال پورې، د منځنۍ افریقا جمهوریت د کورنۍ جګړې شاهد دی چې له ۲۰۱۲ ز کال راهیسې روانه ده. د منځنۍ افریقا جمهوریت زیاتره برخه د سوډانو - ګیني چمنونو څخه جوړه ده، خو د دې هېواد په شمال کې د ساحل - سوډاني زون او په سویل کې د استوایی ځنګل زون څخه را منځ ته شوی دی. د هېواد دوه پر دریمه برخه د اوبنګي د سیند په حوزه کې ده (چې کانګو ته بهېږي)، په داسې حال کې چې پاتې دریمه برخه د چاري په حوزه کې ده، د چاد جهيل ته بهېږي.  <ref>{{cite book|url=https://www.hrw.org/world-report/2019/country-chapters/central-african-republic|title=World Report 2019: Rights Trends in Central African Republic|last1=Mudge|first1=Lewis|date=11 December 2018|website=Human Rights Watch|access-date=9 May 2019}}</ref> دا خاوره چې نن ورځ د منځنۍ افریقا جمهوریت دی، د زرګونو کلونو په اوږدو کې تر استوګنې لاندې دی، خو د هېواد اوسنۍ پولې د فرانسې له لوري وټاکل شوې، چې د استعمار په توګه یې د ۱۹ پېړۍ په وروستیو کې په دې هېواد واکمني کوله. په ۱۹۶۰ زکال کې د فرانسې څخه د خپلواکۍ له ترلاسه کولو وروسته، د منځنۍ افریقا جمهوریت د یو شمېر استبدادي مشرانو، د شاهي نظام د ناکامه هڅې په ګډون تر واک لاندې راغئ. <ref name="Bokassa">[https://www.theguardian.com/world/2010/dec/03/jean-bedel-bokassa-posthumous-pardon 'Cannibal' dictator Bokassa given posthumous pardon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301025416/https://www.theguardian.com/world/2010/dec/03/jean-bedel-bokassa-posthumous-pardon|date=1 March 2017}}. ''The Guardian''. 3 December 2010</ref> په ۱۹۹۰ ز کال کې، ډیموکراسي غوښتنه په ۱۹۹۳ ز کال کې د لومړیو څو ګوندي ډیموکراتیکو ټاکنو لامل شوه. انګ فیلیکس پتاسې ولسمشر شو، خو وروسته د ۲۰۰۳ ز کال د جنرال فرانسوا بوزیزي په کودتا کې له واکه لرې شو. د منځنۍ افریقا جمهوریت د بوش جګړه په ۲۰۰۴ ز کال کې پیل شوه، خو په ۲۰۰۷ ز کال او بیا په ۲۰۱۱ ز  کال کې د سولې د تړونو تر څنګ، کورنۍ جګړه په ۲۰۱۲ ز کال  کې بېرته پیل شوه. کورنۍ جګړې د هېواد د بشري حقونو خراب ریکارډ ته دوام ورکړ. په دې کې د بېلابېلو ښکېلو وسله والو ډلو له لوري د پراخه او زیاتېدونکو سرغړونو، لکه په خپل سری زندان، شکنجه او د بیان پر ازادۍ او د خوځښت پر ازادۍ محدودیتونو ګډون درلود.   د دې هېواد د پام وړ معدني زیرمو او نورو زیرمو تر څنګه، لکه د یورانیمو زیرمې، خام نفت، سره زر، الماس، کوبالټ، چاتراش لرګي، او د اوبو بریښنا، او همدارنګه پراخه کرنیزه ځمکه، د منځنۍ افریقا جمهوریت د نړۍ د لسو بې وزلو هېوادونو له ډلې څخه دی چې په ۲۰۱۷ ز کال کې په نړۍ کې د پېرود د ځواک په برابرۍ کې د کس پر سر ټیټه GDP لري. په ۲۰۱۹ ز کال کې، د بشري پراختیا شاخص (HDI) پر بنسټ، دا هېواد د بشري پراختیا کې په دوهمه ټیټه کچه کې و (چې یوازې له نایجر څخه مخکې دی)، یعني له ۱۸۹ هېوادونو څخه ۱۸۸ ځای لري. نوموړی هېواد د تعدیل شوي-نابرابرۍ د بشري پراختیا تر ټولو ټیټ شاخص درلود، چې د ۱۵۰ هېوادونو له ډلې په ۱۵۰ ځای کې و. د منځنۍ افریقا جمهوریت د اټکل له مخې تر ټولو غیرصحي هېواد هم دی او د ځوانانو لپاره تر ټولو بد هېواد ګڼل کېږي. <ref name="CIA">[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/central-african-republic/ Central African Republic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224211128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ct.html |date=2018-12-24 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ct.html |archivedate=2018-12-24 |title=آرشیف کاپي |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ct.html |access-date=2026-02-28 |url-status=dead}}. [[The World Factbook]] (CIA World Factbook) ''[[Central Intelligence Agency]]''</ref><ref name="IMF 2017">[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=55&pr1.y=9&c=512%2C946%2C914%2C137%2C612%2C546%2C614%2C962%2C311%2C674%2C213%2C676%2C911%2C548%2C193%2C556%2C122%2C678%2C912%2C181%2C313%2C867%2C419%2C682%2C513%2C684%2C316%2C273%2C913%2C868%2C124%2C921%2C339%2C948%2C638%2C943%2C514%2C686%2C218%2C688%2C963%2C518%2C616%2C728%2C223%2C836%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C624%2C692%2C522%2C694%2C622%2C142%2C156%2C449%2C626%2C564%2C628%2C565%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C359%2C960%2C453%2C423%2C968%2C935%2C922%2C128%2C714%2C611%2C862%2C321%2C135%2C243%2C716%2C248%2C456%2C469%2C722%2C253%2C942%2C642%2C718%2C643%2C724%2C939%2C576%2C644%2C936%2C819%2C961%2C172%2C813%2C132%2C726%2C646%2C199%2C648%2C733%2C915%2C184%2C134%2C524%2C652%2C361%2C174%2C362%2C328%2C364%2C258%2C732%2C656%2C366%2C654%2C734%2C336%2C144%2C263%2C146%2C268%2C463%2C532%2C528%2C944%2C923%2C176%2C738%2C534%2C578%2C536%2C537%2C429%2C742%2C433%2C866%2C178%2C369%2C436%2C744%2C136%2C186%2C343%2C925%2C158%2C869%2C439%2C746%2C916%2C926%2C664%2C466%2C826%2C112%2C542%2C111%2C967%2C298%2C443%2C927%2C917%2C846%2C544%2C299%2C941%2C582%2C446%2C474%2C666%2C754%2C668%2C698%2C672&s=PPPPC&grp=0&a= World Economic Outlook Database, January 2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180503062812/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=55&pr1.y=9&c=512,946,914,137,612,546,614,962,311,674,213,676,911,548,193,556,122,678,912,181,313,867,419,682,513,684,316,273,913,868,124,921,339,948,638,943,514,686,218,688,963,518,616,728,223,836,516,558,918,138,748,196,618,278,624,692,522,694,622,142,156,449,626,564,628,565,228,283,924,853,233,288,632,293,636,566,634,964,238,182,662,359,960,453,423,968,935,922,128,714,611,862,321,135,243,716,248,456,469,722,253,942,642,718,643,724,939,576,644,936,819,961,172,813,132,726,646,199,648,733,915,184,134,524,652,361,174,362,328,364,258,732,656,366,654,734,336,144,263,146,268,463,532,528,944,923,176,738,534,578,536,537,429,742,433,866,178,369,436,744,136,186,343,925,158,869,439,746,916,926,664,466,826,112,542,111,967,298,443,927,917,846,544,299,941,582,446,474,666,754,668,698,672&s=PPPPC&grp=0&a=|date=3 May 2018}}, [http://www.imf.org/external/ns/cs.aspx?id=28 International Monetary Fund] {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20060214005019/http://www.imf.org/external/ns/cs.aspx?id=28|date=14 February 2006}}. Database updated on 12 April 2017. Accessed on 21 April 2017.</ref><ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdi_table.pdf|title=Archived copy|access-date=27 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915042654/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdi_table.pdf|archive-date=15 September 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://tribune.com.pk/story/1188069/worlds-unhealthiest-countries/|title=These are the world's unhealthiest countries – The Express Tribune|date=25 September 2016|work=The Express Tribune|access-date=17 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801171519/https://tribune.com.pk/story/1188069/worlds-unhealthiest-countries/|archive-date=1 August 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.trust.org/item/20161020230325-xtrrw/|title=Central African Republic worst country in the world for young people – study|first=Thomson Reuters|last=Foundation|access-date=1 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805184326/http://news.trust.org/item/20161020230325-xtrrw|archive-date=5 August 2017|url-status=live}}</ref> د منځنۍ افریقا جمهوریت د ملګرو ملتونو، افریقایي ټولنې، د منځنۍ افریقا د هېوادونو د اقتصادي ټولنې، د انترنیشنل دی لا فرانکوفوني سازمان او د غیروابسته غورځنګ غړیتوب لري. == رېښه == د منځنۍ افریقا د جمهوریت نوم د افریقا په منځنۍ سیمه کې د دې هېواد له جغرافیوي موقعیت او د دې هېواد د حکومت له جمهوري بڼې څخه اخیستل شوی. له ۱۹۷۶ ز کال څخه تر ۱۹۷۹ ز کال پورې، دا هېواد د منځنۍ افریقا د سترواکۍ په توګه پېژندل کېده. د استعمار په دوره کې، د هېواد نوم اوبانګي – شاري (Ubangi-Shari) و چې د اوبنګي سیند او چاري سیند څخه اخیستل شوی و. <ref>{{Cite web|last=Palmer|first=Brian|date=March 9, 2012|title=Why Does the Central African Republic Have Such a Boring Name?|url=https://slate.com/news-and-politics/2012/03/joseph-kony-video-why-does-central-african-republic-have-such-a-boring-name.html|website=Slate}}</ref> == سرچينې == <references /> ==ایداري وېش== د منځنۍ افریقا ولسمشریزه په څوارلس ولایتونو او دوه اقتصادي برخو ویشل وې ده. [[دوتنه:CAR prefectures.png|400px|thumb]] [[دوتنه:Central African Republic-CIA WFB Map.png|thumb]] * [[لوبای]] * [[بامینګوبانګوران]] * [[کوتو سفلي]] * [[کوتو علیا]] * امبومو علیا * [[کومو]] * [[مامبرکادي]] * [[امبومو]] * نانامامبر * اومبلا مپوکو * اوواکا * اوهام * اوهامپونده * واکاګا * [[ناناګربیزي اقتصادی سیمه]] * [[سانګا امبیري اقتصادي سیمه]] ==تاریخ== ==جغرافیه== [[دوتنه:CAR regions map.png|Carte de la République centrafricaine.]] ==کلتور== ==اقتصاد== [[وېشنيزه:د افریقایي اتحادیه غړي هیوادونه]] [[وېشنيزه:د منځی افریقا جمهوریت]] [[وېشنيزه:په وچې پورې تړلي هیوادونه]] 8urdf7v9zhs6y0vzwyf3bdt7lu5gjhd 0 4124 369494 354032 2026-09-28T21:51:50Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369494 wikitext text/x-wiki '''آخون دروېزه ننگرهاری''' چې اصلي نوم عبدالله<ref> {{cite web |last = حليم |first = صفيه |date = ۲۰۱۳ سېپتمبر ۱۳مه |title = دوه پيران او يو اخوند |url = https://www.safiahaleem.com/?p=2355 |website = صفيه حليم ټکی کام }}</ref>و، او لقب يې آخون دروېزه دی<ref> {{cite web |last = حليم |first = صفيه |date = ۲۰۱۳ سېپتمبر ۱۳مه |title = دوه پيران او يو اخوند |url = https://www.safiahaleem.com/?p=2355 |website = صفيه حليم ټکی کام }}</ref> په ۱۵۳۳ زېږديز کال په [[ننگرهار ولايت|ننگرهار]] کې زېږېدلی<ref>{{cite book |last = قادري |first = ميا ظاهرشاه |date = ۲۰۰۰ زېږديز کال |title = اخون درويزه بابا رح |url = https://archive.org/details/akhund-darwza-baba/ |location = مدين سوات |publisher = مکتب غوثيه مدين سوات |page = ۱۰۸ }} </ref>، نوموړی معروف په الله داد، په خټه د پلار له خوا [[تاجيکان|تاجک]] <ref> {{cite web |last = حليم |first = صفيه |date = ۲۰۱۳ سېپتمبر ۱۳مه |title = دوه پيران او يو اخوند |url = https://www.safiahaleem.com/?p=2355 |website = صفيه حليم ټکی کام }}</ref>يا ترک <ref>{{cite web |last = سنگروال |first = شهسوار |date = ۲۰۰۶ |title = د اخوند دروېزه (رح) لنډ ژوند لیک |url = https://samsoor.com/index.php/article/2832 |website = سمسورټکی کام }} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>او د مور له خوا [[پښتانه|پښتون]]، مشهور ديني او روحاني عالم و، او د پښتو ژبې د ادب په تاريخ کې د نيم عروضي نثر له موسسينو څخه گڼل شوی دی او په پښتو کې ډېر شهرت لري خو څنگه چې نيم عروضي نثر تر ده دمخه پير روښان منځ ته رايستلی؛ نو ځکه آخون دروېزه بايد د هغه سبک پيرو وبللای شي نه موسس. {{مالومات}} د پلار نوم يې گدايي د نيکه نوم يې سعدي د ورنيکه نوم يې احمد د غورنيکه نوم يې مته معروف په درغان و چې هغه بيا د جيون زوی او د جنتی لمسی و، دی د خپل دی نيکه په باب ليکي چې «انساب او از قدما برانند که به مردم ترک باز مېگردد». == مړينه == اخوند دروېزه د اکبرد نمسي شاه جهان تر واک پورې ژوندې و او په ۱۶۳۸ م کې ومړ. د ده مقبره د پېښور سره نږدې په “هزارخانۍ” کې دی.<ref> {{cite web |last = حليم |first = صفيه |date = ۲۰۱۳ سېپتمبر ۱۳مه |title = دوه پيران او يو اخوند |url = https://www.safiahaleem.com/?p=2355 |website = صفيه حليم ټکی کام }}</ref> هغه د بايزيد د [[خيرالبيان|خير البيان]] په مقابله کې '''مخزن الاسلام''' نومې کتاب په پښتو کې وليکلو. دا دواړه د پښتو ادب په نثر کې لومړي کتابونه گڼل کېږي.<ref> {{cite web |last = حليم |first = صفيه |date = ۲۰۱۳ سېپتمبر ۱۳مه |title = دوه پيران او يو اخوند |url = https://www.safiahaleem.com/?p=2355 |website = صفيه حليم ټکی کام }}</ref> د اخوند دروېزه نور کتابونه: # تذکرته الابرار و اشرار ( فارسي) # ارشاد الطالبين ( فارسي)<ref> {{cite web |last = معلم |first = عبدالقيوم |date = ناڅرگند |title = د سیا سي نهضتوبهیر په افغانستان کي |url = https://mashal.org/blog/%D8%AF-%D8%B3%DB%8C%D8%A7-%D8%B3%D9%8A-%D9%86%D9%87%D8%B6%D8%AA%D9%88%D8%A8%D9%87%DB%8C%D8%B1-%D9%BE%D9%87-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D9%8A/ |website = مشعل ټکی ارگ }}</ref> # ارشاد المريدين ( فارسي)<ref> {{cite web |last = معلم |first = عبدالقيوم |date = ناڅرگند |title = د سیا سي نهضتوبهیر په افغانستان کي |url = https://mashal.org/blog/%D8%AF-%D8%B3%DB%8C%D8%A7-%D8%B3%D9%8A-%D9%86%D9%87%D8%B6%D8%AA%D9%88%D8%A8%D9%87%DB%8C%D8%B1-%D9%BE%D9%87-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D9%8A/ |website = مشعل ټکی ارگ }}</ref> # شرح قصيده اعمال ( فارسي) <ref> {{cite web |last = معلم |first = عبدالقيوم |date = ناڅرگند |title = د سیا سي نهضتوبهیر په افغانستان کي |url = https://mashal.org/blog/%D8%AF-%D8%B3%DB%8C%D8%A7-%D8%B3%D9%8A-%D9%86%D9%87%D8%B6%D8%AA%D9%88%D8%A8%D9%87%DB%8C%D8%B1-%D9%BE%D9%87-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D9%8A/ |website = مشعل ټکی ارگ }}</ref> # شرح الاسما الحسناء ( فارسي) <ref> {{cite web |last = معلم |first = عبدالقيوم |date = ناڅرگند |title = د سیا سي نهضتوبهیر په افغانستان کي |url = https://mashal.org/blog/%D8%AF-%D8%B3%DB%8C%D8%A7-%D8%B3%D9%8A-%D9%86%D9%87%D8%B6%D8%AA%D9%88%D8%A8%D9%87%DB%8C%D8%B1-%D9%BE%D9%87-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D9%8A/ |website = مشعل ټکی ارگ }}</ref> <ref> {{cite web |last = حليم |first = صفيه |date = ۲۰۱۳ سېپتمبر ۱۳مه |title = دوه پيران او يو اخوند |url = https://www.safiahaleem.com/?p=2355 |website = صفيه حليم ټکی کام }}</ref> == سرچينې == [[وېشنيزه:د افغانستان نوميالي]] [[وېشنيزه:افغاني ليکوال]] [[وېشنيزه:پښتانه ليکوال]] kstrz2wkf5hq07i6qapt8tis8v3qqo7 0 7725 369504 367645 2026-09-28T22:50:39Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369504 wikitext text/x-wiki {{د-درملو-گواښنه}} {{هراړخيز مالوماتبکس}} [[دوتنه:Staphylococcus aureus (AB Test).jpg|کيڼ|بټنوک|200px|د [[انټيبايوټيک|انټيبايوټيکو]] په وړاندې د [[سټافيلوکوکس آورېوس]] د ضديت د موندنې لپاره د کيربي باؤر انټيبايوټيکي آزمېښت. انټيبايوټيک د انټيبيوټيک لرونکي ډسک نه خورېږي او په دې ډول د سټافيلوکوکس آوريوس د ودې مخنيوی سره د همدغه [[ميکروب]] په وړاندې د مخنيوي يوه فضا جوړوي.]]انټي بیوټیک د میکروب ضد مادو یوه بڼه ده چې د باکټریا په وړاندې فعال دي. دا د باکټریایي انتاناتو سره د مبارزې لپاره ترټولو مهم باکټریاضد عامل دی او انټي بیوټیکي درمل د دې ډول انتاناتو د درملنې او مخنيوي لپاره په پراخه کچه کارول کېږي. دا مواد کېدای شي په بشپړ توګه باکټریا له منځه یوسي او یا یې د ودې مخنیوی وکړي. ځینې انټي بیوټیکونه د پروټوزوا ضد فعالیت درلودونکي هم دي. انټي بیوټیکونه د عام ذکام یا انفلونزا په شان ویروسونو په وړاندې اغیزناک ندي؛ هغه درمل چې د ویروسونو مخه نیسي د انټي بیوټیکو پرځای د انټي وایرل (ویروس ضد) درملو په نوم یادېږي.<ref name="NHSB">{{cite web |date=5 June 2014 |title=Antibiotics |url=https://www.nhs.uk/conditions/Antibiotics-penicillins/Pages/Introduction.aspx |access-date=17 January 2015 |publisher=NHS |تاريخ الأرشيف=18 January 2015 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20150118023314/http://www.nhs.uk/conditions/antibiotics-penicillins/pages/introduction.aspx |url-status=dead |archive-date=18 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150118023314/http://www.nhs.uk/conditions/antibiotics-penicillins/pages/introduction.aspx }}</ref><ref>{{cite web |title=Factsheet for experts |url=http://ecdc.europa.eu/en/eaad/antibiotics/Pages/factsExperts.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141221183712/http://ecdc.europa.eu/en/eaad/antibiotics/Pages/factsExperts.aspx |archive-date=21 December 2014 |access-date=21 December 2014 |publisher=European Centre for Disease Prevention and Control}}</ref><ref>For example, [[metronidazole]]: {{cite web |title=Metronidazole |url=https://www.drugs.com/monograph/metronidazole.html |access-date=31 July 2015 |publisher=The American Society of Health-System Pharmacists}}</ref><ref name="Antibioticandantiprotozal">{{cite book|title=Chemical Analysis of Antibiotic Residues in Food.|date=2012|publisher=John Wiley & Sons, Inc.|isbn=978-1-4496-1459-1|pages=[https://archive.org/details/antibioticssimpl0002gall/page/1 1–60]|url=https://archive.org/details/antibioticssimpl0002gall/page/1}}</ref><ref>{{Cite web |date=2017-05-06 |title=Why antibiotics can't be used to treat your cold or flu |url=https://www.health.qld.gov.au/news-events/news/antibiotics-viruses-cold-flu |access-date=2020-05-13 |website=www.health.qld.gov.au |language=en-AU}}</ref> کله کله د انټي بیوټیک اصطلاح – د دې کلمې په اصلي معنا «د ژوند مخالف» په توګه، چې د ἀντι anti «مخالف» او βίος bios «ژوند» یوناني ریښو څخه اخیستل شوې – په پراخه کچه د هر هغې مادې لپاره کارول کېږي چې د میکروبونو په وړاندې ترې کار اخیستل کېږي، خو په معموله طبي کارونه کې، انټي بیوټیکونه (لکه پنسیلین) هغه مواد دي چې په طبیعي ډول تولیدېږي (د یوه مایکروارګانیزم لخوا د بل مقابلې لپاره)، په داسې حال کې چې غیر انټي بیوټیکي انټي باکټریال مواد (لکه سلفونامایډان او انټي سپټیک مواد) په بشپړ ډول مصنوعي دي. په هرحال، دواړه ډلې د مایکروارګانیزمونو د وژلو یا د ودې مخنیوي یوشان موخه لري او دواړه په انټي میکروبي کیموتراپي کې د «انټي باکټریال» په نوم شامل شوي دي. «د باکټریا ضد» موادو کې انټي سپټیک درمل، د باکټریا ضد صابونونه او کیمیاوي جراثیمو ضد مواد شامل دي، په داسې حال کې چې انټي بیوټیکونه د باکټریا ضد موادو یوه مهمه برخه ده چې په ځانګړې توګه په طبابت کې او کله کله د څارویو خوړو لپاره کارول کېږي.<ref>{{cite web |title=General Background: Antibiotic Agents |url=http://www.tufts.edu/med/apua/about_issue/agents.shtml#1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141214195917/http://www.tufts.edu/med/apua/about_issue/agents.shtml#1 |archive-date=14 December 2014 |access-date=21 December 2014 |work=Alliance for the Prudent Use of Antibiotics}}</ref> انټي بیوټیکونه له ډېر پخوا راهیسې کارول شوي دي. ډېری تمدنونو د پوپنک وهلې ډوډۍ له موضعي کارونې څخه ګټه اخیسته، ځکه چې په لرغوني مصر، نوبیا، چین، صربستان، یونان او روم څخه راغلو حواله جاتو کې د هغو ګټورو اغیزو ته اشاره شوې وه. اولنی کس چې د انتاناتو درملنې لپاره یې د پوپنک کارونه په مستقیم ډول ثبت کړه، جان پارکینسون (زوکړه ۱۵۶۷ – مړینه ۱۶۵۰) وو. انټي بیوټیکونو په شلمه پېړۍ کې طبابت کې انقلاب رامنځته کړ. الکسانډر فلمېنګ (زوکړه ۱۸۸۱ – مړینه ۱۹۵۵) په ۱۹۲۸م کال کې اوسني پنسیلین کشف کړل چې د جګړې په وخت کې د هغو پراخه کارونه ډېره ګټوره ثابته شوه. په هرحال، د انټي بیوټیکو اغیزمن توب او هغو ته اسانه لاسرسی د دې لامل شوه چې له هغو څخه له حد نه ډېره ګټه واخیستل شي او ځینې باکټریا ګانې یې مقابل کې مقاومت پیدا کړي. د روغتیا نړیوال سازمان د میکروبونو ضد مقاومت د پراخ «جدي ګواښ چې نور د راتلونکي لپاره ندی، په اوس وخت کې د نړۍ په هره سیمه کې رامنځته شوی دی او دا وړتیا لري چې په هرچا، په هر عمر باندې په هر هېواد کې اغیزه وکړي» په توګه طبقه بندي کړی. د انټي بیوټیکو په وړاندې مقاومت له امله رامنځته شوې مرګ ژوبله په ۲۰۱۹م کال کې ۱.۲۷ میلیون کسانو ته ورسېده.<ref>{{Cite journal|last=Gould|first=Kate|date=2016-03-01|title=Antibiotics: from prehistory to the present day|url=https://doi.org/10.1093/jac/dkv484|journal=Journal of Antimicrobial Chemotherapy|volume=71|issue=3|pages=572–575|doi=10.1093/jac/dkv484|pmid=26851273|issn=0305-7453}}</ref><ref>{{cite web |date=16 November 2015 |title=Public Confused About Antibiotic Resistance, WHO Says |url=http://www.medscape.com/viewarticle/854564 |access-date=21 November 2015 |website=Medscape Multispeciality |vauthors=Brooks M}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Gould K|title=Antibiotics: from prehistory to the present day|journal=The Journal of Antimicrobial Chemotherapy|volume=71|issue=3|pages=572–5|date=March 2016|pmid=26851273|doi=10.1093/jac/dkv484|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book|title=Antibiotics: Targets, Mechanisms and Resistance|url=https://books.google.com/books?id=3SZrAAAAQBAJ|publisher=John Wiley & Sons|date=4 December 2013|isbn=978-3-527-33305-9|vauthors=Gualerzi CO, Brandi L, Fabbretti A, Pon CL|pages=1}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Laxminarayan R, Duse A, Wattal C, Zaidi AK, Wertheim HF, Sumpradit N, Vlieghe E, Hara GL, Gould IM, Goossens H, Greko C, So AD, Bigdeli M, Tomson G, Woodhouse W, Ombaka E, Peralta AQ, Qamar FN, Mir F, Kariuki S, Bhutta ZA, Coates A, Bergstrom R, Wright GD, Brown ED, Cars O|display-authors=6|title=Antibiotic resistance-the need for global solutions|journal=The Lancet. Infectious Diseases|volume=13|issue=12|pages=1057–98|date=December 2013|pmid=24252483|doi=10.1016/S1473-3099(13)70318-9|url=http://dspace.ucuenca.edu.ec/handle/123456789/22122|hdl-access=free|hdl=10161/8996|access-date=2022-08-03|archive-date=2020-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200610091542/http://dspace.ucuenca.edu.ec/handle/123456789/22122|url-status=dead}}</ref><ref name="WHO2014">{{cite book|url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/112642/1/9789241564748_eng.pdf?ua=1|title=Antimicrobial resistance: global report on surveillance|publisher=The World Health Organization|date=April 2014|access-date=13 June 2016|isbn=978-92-4-156474-8}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Murray|first1=Christopher JL|last2=Ikuta|first2=Kevin Shunji|last3=Sharara|first3=Fablina|last4=Swetschinski|first4=Lucien|last5=Aguilar|first5=Gisela Robles|last6=Gray|first6=Authia|last7=Han|first7=Chieh|last8=Bisignano|first8=Catherine|last9=Rao|first9=Puja|last10=Wool|first10=Eve|last11=Johnson|first11=Sarah C.|date=2022-02-12|title=Global burden of bacterial antimicrobial resistance in 2019: a systematic analysis|journal=The Lancet|language=English|volume=399|issue=10325|pages=629–655|doi=10.1016/S0140-6736(21)02724-0|issn=0140-6736|pmid=35065702|pmc=8841637}}</ref> == ریښه پېژنونه == د «انټي بیوزس» اصطلاح د «ژوند خلاف» په معنا د فرانسوي باکټریولوژسټ جین پال ویلمین لخوا د هغې پدیدې لپاره چې د دې باکټریا ضد درملو لخوا راڅرګنده شوه، د توصیفي نوم په توګه معرفي شوه. انټي بیوزس د لومړي ځل لپاره په ۱۸۷۷م کال کې په باکټریاګانو کې توصیف شوه، کله چې لویي پاسټور او رابرټ کوخ دا ولیدل چې په هوا کې شته یو باسیل کولی شي د آنټراکس باسیل د ودې مخنیوی وکړي. دا درمل وروسته په ۱۹۴۷م کال کې د امریکایي مایکروبیولوژسټ، سلمان واکسمن لخوا د انټي بیوټیک په توګه ونومول شوې.<ref name="Saxena">{{cite book|title=Applied Microbiology|vauthors=Saxena S|publisher=Springer India|year=2015|isbn=978-81-322-2258-3|pages=83–120|chapter=Chapter 8: Microbes in Production of Fine Chemicals (Antibiotics, Drugs, Vitamins, and Amino Acids)|doi=10.1007/978-81-322-2259-0|s2cid=36527513}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Foster W, Raoult A|date=December 1974|title=Early descriptions of antibiosis|journal=The Journal of the Royal College of General Practitioners|volume=24|issue=149|pages=889–94|pmc=2157443|pmid=4618289}}</ref><ref name="Saxena2">{{cite book|title=Applied Microbiology|vauthors=Saxena S|publisher=Springer India|year=2015|isbn=978-81-322-2258-3|pages=83–120|chapter=Chapter 8: Microbes in Production of Fine Chemicals (Antibiotics, Drugs, Vitamins, and Amino Acids)|doi=10.1007/978-81-322-2259-0|s2cid=36527513}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Landsberg H|year=1949|title=Prelude to the discovery of penicillin|journal=Isis|volume=40|issue=3|pages=225–7|doi=10.1086/349043|s2cid=143223535}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Waksman SA|date=1947|title=What is an antibiotic or an antibiotic substance?|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20264541|journal=Mycologia|volume=39|issue=5|pages=565–9|doi=10.1080/00275514.1947.12017635|pmid=20264541}}</ref> د انټي بیوټیک ویی د لومړي ځل لپاره په ۱۹۴۲م کال کې د سلمان واکسمن او ملګرو لخوا یې د مجلو په مقالو کې د هر هغې مادې توصیف لپاره وکارول شو چې د یوه مایکروارګانیزم لخوا تولید شي او د نورو مایکروارګانیزمونو له ودې سره مخالف وي. دې تعریف کې هغه مواد چې باکټریا له منځه وړي خو د مایکروارګانیزمونو له لورې نه تولیدېږي (لکه د معدې اسیډ او هایډروجن پراوکسایډ) نه شاملېږي. همدارنګه د باکټریا ضد مصنوعي مرکبات لکه سلفونامایډونه په کې ندي شامل. په اوسنۍ کارونه کې، د «انټي بیوټیک» اصطلاح هر هغه درمل ته ویل کېږي چې باکټریا له منځه وړي یا یې د ودې مخنیوی کوي، دا په پام کې نه نیول کېږي چې آیا دا درمل د مایکروارګانیزم لخوا تولید شوي‌ دي که نه.<ref name="Saxena3">{{cite book|title=Applied Microbiology|vauthors=Saxena S|publisher=Springer India|year=2015|isbn=978-81-322-2258-3|pages=83–120|chapter=Chapter 8: Microbes in Production of Fine Chemicals (Antibiotics, Drugs, Vitamins, and Amino Acids)|doi=10.1007/978-81-322-2259-0|s2cid=36527513}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/antimicrobialdru0000scho|title=The Antimicrobial Drugs|vauthors=Scholar EM, Pratt WB|publisher=Oxford University Press, US|year=2000|isbn=978-0-19-512529-0|pages=[https://archive.org/details/antimicrobialdru0000scho/page/3 3]|url-access=registration}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Davies J, Davies D|date=September 2010|title=Origins and evolution of antibiotic resistance|journal=Microbiology and Molecular Biology Reviews|volume=74|issue=3|pages=417–33|doi=10.1128/MMBR.00016-10|pmc=2937522|pmid=20805405}}</ref> د «انټي بیوټيک» اصطلاح له ''anti'' + βιωτικός (''biōtikos'')، «د ژوند لپاره مناسب، ژوندی» څخه اخیستل شوی، کوم چې په خپله له βίωσις (''biōsis'')، «د ژوند لاره»، او له βίος (''bios'')، «ژوند» څخه اخیستل شوی. د «باکټریا ضد» اصطلاح له یوناني ἀντί (ضد)، «مخالف» + βακτήριον (''baktērion'') د βακτηρία (''baktēria'') مخفف، «کارکوونکي، میله» څخه اخیستل شوې، ځکه چې لومړنۍ کشف شوې باکټریا د میلې په بڼه وه.<ref>{{cite book|title=A Greek-English Lexicon|veditors=Liddell HG, Scott R|chapter=βιωτικός|chapter-url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dbiwtiko%2Fs|via=[[Perseus Project]]}}</ref><ref>{{cite book|title=A Greek-English Lexicon|veditors=Liddell HG, Scott R|chapter=βίωσις|chapter-url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dbi%2Fwsis|via=[[Perseus Project]]}}</ref><ref>{{cite book|title=A Greek-English Lexicon|veditors=Liddell HG, Scott R|chapter=βίος|chapter-url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dbi%2Fos1|via=[[Perseus Project]]}}</ref><ref>{{cite book|title=A Greek-English Lexicon|veditors=Liddell HG, Scott R|chapter=ἀντί|chapter-url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Da%29nti%2F|via=[[Perseus Project]]}}</ref><ref>{{cite book|title=A Greek-English Lexicon|veditors=Liddell HG, Scott R|chapter=βακτηρία|chapter-url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dbakthri%2Fa|via=[[Perseus Project]]}}</ref> == کارول == === طبي کارول === انټي بیوټیکونه د باکټریایي انتاناتو او کله کله د پروټوزوایي انتاناتو د درملنې یا مخنیوي لپاره کارول کېږي. (مټرونیډازول د ګڼو پرازیټي ناروغیو په وړاندې اغیزمن درمل دي). کله چې شکمن شو چې د یوه انتان له امله یوه ناروغۍ رامنځته شوې خو مسئول پاتوجن ونه پېژندل شي، تجربوي درملنه پیل کېږي. په دې کې د وړاندې شویو اعراض او علایمو په اساس د پراخه طیف لرونکي انټي بیوټیک تجویز شامل دي او هغه وخت پلي کېږي چې لابراټواري معاینو پایلې کیدای شي څو ورځې وخت ونیسي.<ref name="Antibiotic">{{cite book|title=Antibiotics Simplified.|date=2011|publisher=Jones & Bartlett Publishers|isbn=978-1-4496-1459-1|pages=15–17|url=https://books.google.com/books?id=vIRgA57q414C&q=Antibiotics}}</ref><ref name="General principles">{{cite journal|vauthors=Leekha S, Terrell CL, Edson RS|title=General principles of antimicrobial therapy|journal=Mayo Clinic Proceedings|volume=86|issue=2|pages=156–67|date=February 2011|pmid=21282489|pmc=3031442|doi=10.4065/mcp.2010.0639}}</ref> کله چې مسئول پاتوجن مایکروارګانیزم له پخوا څخه پېژندل شوی وي یا تشخیص شوی وي، کولی شو یوه قطعي درملنه پیل کړو. په دې کې د نري طیف لرونکي انټي بیوټیک کارول شامل دي. د ورکړل شوي انټي بیوټیک ټاکنه د هغه د بیې په اساس ترسره کېږي. د مایکروارګانیزم پېژندل ډېر مهم دي ځکه دا کولی شي د انټي بیوټيک درملنې بیه او زهرجن توب را کم کړي او همدارنګه د انټي میکروبي موادو په وړاندې مقاومت راټیټ کړي. د جراحۍ څخه مخنیوي لپاره، د حاد اپنډیسیټ لپاره چې اختلاطي شوی نه وي کولی شو انټي بیوټيک ورکړو.<ref>{{cite journal|vauthors=Rollins KE, Varadhan KK, Neal KR, Lobo DN|title=Antibiotics Versus Appendicectomy for the Treatment of Uncomplicated Acute Appendicitis: An Updated Meta-Analysis of Randomised Controlled Trials|journal=World Journal of Surgery|volume=40|issue=10|pages=2305–18|date=October 2016|pmid=27199000|doi=10.1007/s00268-016-3561-7|s2cid=4802473}}</ref><ref name="General principles2">{{cite journal|vauthors=Leekha S, Terrell CL, Edson RS|title=General principles of antimicrobial therapy|journal=Mayo Clinic Proceedings|volume=86|issue=2|pages=156–67|date=February 2011|pmid=21282489|pmc=3031442|doi=10.4065/mcp.2010.0639}}</ref> انټي بیوټیکونه د مخنیوي په توګه هم ورکول کېږي او دا کار یوازې هغو کسانو کې ترسره کېږي چې له ګواښ سره مخامخ دي لکه هغه کسان چې ضعیفه معافیتي سیسټم لري (په ځانګړې توګه د HIV پېښو کې د نومونیا یا سږو پړسوب مخنیوي لپاره)، هغه کسان چې د معافیت سیستم ټیټوونکي درمل کاروي، سرطاني ناروغان او هغه کسان چې جراحي کوي. په جراحي پروسیجرونو کې د دې درملو کارول د څېرې زخمونو انتاني کېدو مخنیوي لپاره دي. هغوی د غاښونو انټي بیوټیکي مخنیوي کې رغنده رول لوبوي چېرې چې د هغوی کارونه کېدای شي له باکټریمیا او انتاني انډوکارډیټ څخه مخنیوی وکړي. انټي بیوټیکونه همدارنګه په نوټروپنیا کې، چې په ځانګړې توګه سرطان پورې تړلې وي، د انتاناتو د مخنیوي لپاره وکارول شي.<ref>{{cite journal|vauthors=Flowers CR, Seidenfeld J, Bow EJ, Karten C, Gleason C, Hawley DK, Kuderer NM, Langston AA, Marr KA, Rolston KV, Ramsey SD|display-authors=6|title=Antimicrobial prophylaxis and outpatient management of fever and neutropenia in adults treated for malignancy: American Society of Clinical Oncology clinical practice guideline|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-oncology_2013-02-20_31_6/page/794|journal=Journal of Clinical Oncology|volume=31|issue=6|pages=794–810|date=February 2013|pmid=23319691|doi=10.1200/JCO.2012.45.8661}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Bow EJ|title=Infection in neutropenic patients with cancer|journal=Critical Care Clinics|volume=29|issue=3|pages=411–41|date=July 2013|pmid=23830647|doi=10.1016/j.ccc.2013.03.002}}</ref><ref name="Antibiotic2">{{cite book|title=Antibiotics Simplified.|date=2011|publisher=Jones & Bartlett Publishers|isbn=978-1-4496-1459-1|pages=15–17|url=https://books.google.com/books?id=vIRgA57q414C&q=Antibiotics}}</ref> د زړه کورونري رګونو ثانوي ناروغۍ څخه د مخنیوي لپاره د اوسني علمي فعاله شواهدو له لورې د انټي بیوټیک کارونې څخه ملاتړ نه کېږي او په اصل کې کېدای شي د زړه او رګونو مړینه، له هر بل لامله مړینه او د سکتې واقعاتو کې زیاتوالی راولي.<ref name=":4">{{cite journal|vauthors=Sethi NJ, Safi S, Korang SK, Hróbjartsson A, Skoog M, Gluud C, Jakobsen JC|title=Antibiotics for secondary prevention of coronary heart disease|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=2|issue=5|pages=CD003610|date=February 2021|pmid=33704780|pmc=8094925|doi=10.1002/14651858.CD003610.pub4|collaboration=Cochrane Heart Group}}</ref> === د تجویز طریقه === د انټي بیوټیکونو تجویز لپاره بېلابېلې لارې شتون لري. انټي بیوټیکونه په معمول ډول د خولې له لارې کارول کېږي. په شدیدو پېښو کې، په ځانګړې توګه ژورو سیسټمیکو انتاناتو کې، کولی شو انټی بیوټیکونه په رګونو کې یا په تزریقي ډول هم تجویز کړو. چېرته چې انتاني شوې سیمه په اسانۍ سره د لاسرسۍ وړ وي، کېدای شي انټي بیوټیک د سترګو څاڅکو په توګه د سترګو په تورو کې یا د سترګو په التهاب کې او یا هم د غوګونو التهاب لپاره او د لامبو وهونکو د غوږونو التهاب لپاره موضعي وکارول شي. موضعي کارونه هم د درملنې یوه بله ټاکنه ده چې د پوستکي ځینې ناروغیو لکه آکنه او سلولیټ لپاره کارول کېږي. د موضعي کارونې ګټو کې لوړ غلظت ته لاسرسی او د التهاب په سیمه کې د انټي بیوټیکو ثابت پاتې کېدل شامل دي؛ د سیسټمیک جذب کېدو او زهرجن کېدو کمېدل، او د اړتیا وړ انټي بیوټيک ټولیز حجم کمېدل، په پایله کې له انټي بیوټیک څخه د غلطې کارونې ګواښ هم راکموي. د هغو موضعي انټي بیوټيکونو په هکله چې د جراحي ځانګړو ټپونو په سر لګول کېږي، رپوټ شوی چې د جراحۍ ځای انتاني کېدو ګواښ راکموي. په هرحال، لا هم د موضعي انټي بیوټیکو کارونې په هکله د اندیښنو وړ ځینې ځانګړي لاملونه شتون لري. کېدای شي د انټي بیوټیکونو یوه برخه په سیسټمیک ډول جذب شي؛ د مصرفي انټي بیوټيک دقیق دوز اندازه کول ګران کار دی او همدارنګه د تماس په صورت کې د موضعي حساسیت یا ډرماټیټ د رامنځته کېدو امکان هم شتون لري. سپارښتنه کېږي هرڅومره ژر چې کېږي انټي بیوټیک باید تجویز شي په ځانګړې توګه هغو انتاناتو کې چې ژوند ته ګواښ جوړوي. ډېری عاجل ډیپارټمنټونه انټي بیوټيکونه د همدې موخې لپاره ځان سره ساتي.<ref>{{cite journal|vauthors=Pangilinan R, Tice A, Tillotson G|title=Topical antibiotic treatment for uncomplicated skin and skin structure infections: review of the literature|journal=Expert Review of Anti-Infective Therapy|volume=7|issue=8|pages=957–65|date=October 2009|pmid=19803705|doi=10.1586/eri.09.74|s2cid=207217730}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Heal CF, Banks JL, Lepper PD, Kontopantelis E, van Driel ML|title=Topical antibiotics for preventing surgical site infection in wounds healing by primary intention|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=2016|issue=11|pages=CD011426|date=November 2016|pmid=27819748|pmc=6465080|doi=10.1002/14651858.CD011426.pub2}}</ref><ref name="Treating chronic wounds">{{cite journal|vauthors=Lipsky BA, Hoey C|title=Topical antimicrobial therapy for treating chronic wounds|journal=Clinical Infectious Diseases|volume=49|issue=10|pages=1541–9|date=November 2009|pmid=19842981|doi=10.1086/644732|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Hung KK, Lam RP, Lo RS, Tenney JW, Yang ML, Tai MC, Graham CA|title=Cross-sectional study on emergency department management of sepsis|journal=Hong Kong Medical Journal = Xianggang Yi Xue Za Zhi|volume=24|issue=6|pages=571–578|date=December 2018|pmid=30429360|doi=10.12809/hkmj177149|doi-access=free}}</ref><ref name="General principles3">{{cite journal|vauthors=Leekha S, Terrell CL, Edson RS|title=General principles of antimicrobial therapy|journal=Mayo Clinic Proceedings|volume=86|issue=2|pages=156–67|date=February 2011|pmid=21282489|pmc=3031442|doi=10.4065/mcp.2010.0639}}</ref> === نړیوال مصرف === د هېوادونو په منځ کې د انټي بیوټیکونو مصرف ډېر توپیر لري. د انټي بیوټیک مصرف باندې د نظارت په هکله د WHO رپوټ چې په ۲۰۱۸م کال کې خپور شو، په ۲۰۱۵م کال کې له ۶۵ هېوادونو څخه راټول شوي معلومات یې وارزول. دا اندازه په ورځنۍ توګه د هرو ۱۰۰۰ کسانو په سر د ورځني ډوز په توګه محاسبه شوې وه. مغلستان له ۶۴.۴ سلنې نرخ سره ترټولو ډېر مصرف درلود. بورونډي له ۴.۴ سلنه مصرف سره ترټولو ټیټ مصرف درلود. اموکسی سیلین او اموکسی سیلین/کلاوولانیک اسیډ درملو ترټولو ډېر مصرف درلود.<ref>{{cite news|title=UK antibiotic consumption twice that of the Netherlands, WHO report finds|url=https://www.pharmaceutical-journal.com/20205732.article|access-date=22 December 2018|publisher=Pharmaceutical Journal|date=14 November 2018|archive-date=22 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181222221210/https://www.pharmaceutical-journal.com/20205732.article|url-status=dead}}</ref> == جانبي عوارض == د کلینيکي کارونې تایید لپاره انټي بیوټیکونه لومړی د هرډول منفي اغیزو له اړخه کتل کېږي او په معمول ډول خوندي او د زغم وړ ګڼل کېږي. په هرحال، ځینې انټي بیوټیکونه په پراخه توګه نامطلوبه جانبي عوارضو درلودونکي دي چې له خفیفو نیولې تر ډېر شدیده پورې رسېږي او د کارول شوي انټي بیوټيک ډول، د موخې میکروبونو او ناروغ کس پورې تړاو لري. جانبي عوارض کېدای شي د انټي بیوټیک درملیزو یا زهري ځانګړنو منعکس کوونکي وي یا کېدای شي ډېر حساسیت یا الرژیک غبرګونونه په کې شامل وي. جانبي عوارضو کې له عادي تبې او کانګو نیولې تر عمده الرژیکي غبرګونونو لکه فوټوډرماتایټس او انافایلکسس پورې شامل وي.<ref>{{cite journal|vauthors=Slama TG, Amin A, Brunton SA, File TM, Milkovich G, Rodvold KA, Sahm DF, Varon J, Weiland D|display-authors=6|title=A clinician's guide to the appropriate and accurate use of antibiotics: the Council for Appropriate and Rational Antibiotic Therapy (CARAT) criteria|journal=The American Journal of Medicine|volume=118|issue=7A|pages=1S–6S|date=July 2005|pmid=15993671|doi=10.1016/j.amjmed.2005.05.007|collaboration=Council for Appropriate Rational Antibiotic Therapy (CARAT)}}</ref><ref>{{cite web |date=6 May 2014 |title=Antibiotics – Side effects |url=http://www.nhs.uk/Conditions/Antibiotics-penicillins/Pages/Side-effects.aspx |access-date=6 February 2016 |website=NHS Choices |publisher=National Health Service (NHS), UK |تاريخ الأرشيف=7 February 2016 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160207044627/http://www.nhs.uk/Conditions/Antibiotics-penicillins/Pages/Side-effects.aspx |url-status=dead |archive-date=7 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160207044627/http://www.nhs.uk/Conditions/Antibiotics-penicillins/Pages/Side-effects.aspx }}</ref> د خولې له لارې خوړل کېدونکو انټي بیوټیکو جانبي عوارضو کې اسهال شامل دی چې د کولمو په فلورا کې ډولونو ترکیب د اختلال په پایله کې رامنځته کېږي چې د بېلګې په توګه د کلوسټریډیوم ډیفیسل په توګه ناروغي زېږوونکو باکټریاګانو د ډېرې ودې لامل کېږي. د انټي بیوټیک کارونې مودې په اوږدو کې د پروبیوټیک درملو کارول کولی شي انټي بیوټیک پورې اړوند اسهال څخه په مخنیوي کې مرسته وکړي. د باکټریا ضد مواد همدارنګه کولی شي د مهبل په فلورا هم اغیزه پرېږدي او کېدای شي د والوو-واجینا په ساحه کې د کاندیدا له نسل څخه د فنګسي انتاناتو له حد‌ څخه ډېرې ودې لامل شي. اضافي جانبي عوارض کېدای شي له نورو درملو سره د تعامل په صورت کې رامنځته شي، د بېلګې په توګه که د کوینولون کورنۍ انټي بیوټیک له سیسټمیک کورټیکوسټروییډ درملو سره یوځای تجویز شي ټنډون ته د زیان رسېدو ګومان ډېرېږي.<ref>{{cite web |title=Antibiotic-Associated Diarrhea – All you should know |url=http://www.bestnaturalremedies.net/antibiotic-associated-diarrhea |access-date=28 December 2014}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Lewis T, Cook J|title=Fluoroquinolones and tendinopathy: a guide for athletes and sports clinicians and a systematic review of the literature|journal=Journal of Athletic Training|volume=49|issue=3|pages=422–7|date=1 January 2014|pmid=24762232|pmc=4080593|doi=10.4085/1062-6050-49.2.09}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Rodgers B, Kirley K, Mounsey A|title=PURLs: prescribing an antibiotic? Pair it with probiotics|journal=The Journal of Family Practice|volume=62|issue=3|pages=148–50|date=March 2013|pmid=23520586|pmc=3601687}}</ref> ځینې انټي بیوټیکونه کېدای شي مایټوکانډریا ته، چې د انسان په شمول په یوکاریوټي حجرو کې له باکټریا څخه اخیستل شوی جز دی، زیان ورسوي. مایټوکانډریا ته زیان په حجراتو کې د آکسیډاټیف فشار رامنځته کېدو لامل کېږي او دا کار د فلوروکوینولون درملو د جانبي عوارضو یوه میکانیزم په توګه سپارښت شوی دی. هغوی همدارنګه په کلوروپلاسټ باندې هم اغیزه پرېږدي.<ref>{{cite journal|vauthors=Marchant J|title=When antibiotics turn toxic|journal=Nature|volume=555|issue=7697|pages=431–433|date=March 2018|pmid=29565407|doi=10.1038/d41586-018-03267-5|doi-access=free|bibcode=2018Natur.555..431M}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Wang X, Ryu D, Houtkooper RH, Auwerx J|title=Antibiotic use and abuse: a threat to mitochondria and chloroplasts with impact on research, health, and environment|journal=BioEssays|volume=37|issue=10|pages=1045–53|date=October 2015|pmid=26347282|pmc=4698130|doi=10.1002/bies.201500071}}</ref> == سرچينې == [[وېشنيزه:انتي بيوتيکونه]] po0wcuxo7hkhrwcnpyajxnwkt577qi6 0 7760 369568 349444 2026-09-29T09:32:14Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369568 wikitext text/x-wiki {{د-ناروغۍ-مالوماتبکس | Name = هايپوتايرايډيزم<br /> Hypothyroidism | Image = Thyroxine-2D-skeletal.png | Caption = [[Thyroxine]] (T4) normally produced in 20:1 ratio to [[triiodothyronine]] (T3) | DiseasesDB = 6558 | ICD10 = {{ICD10|E|03|9|e|00}} | ICD9 = {{ICD9|244.9}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 1145 | MeshID = D007037 | }} '''هايپوتايرايډيزم''' (''په انگرېزي: Hypothyroidism'') په انسانانو او په ژويو کې د يوې ناروغۍ حالت دی چې د تايرايډ مرغړي نه د تايرايډ هورمون د کمښت په سبب رامېنځ ته کېږي. [[کريتينزم]] د هايپوتايرايډيزم ناروغۍ يو ډول دی چې په ماشومانو کې پېښېږي. == د دې ناروغۍ لاملونه == په عامو وگړو کې نژدې درې سلمه برخه خلک د هايپوتايرايډيزم په ناروغۍ اخته دي.<ref name="Auburn University">{{cite book |author=Jack DeRuiter |title=Thyroid Pathology |year=2002 |pages=30 |url=http://www.auburn.edu/~deruija/endp_thyroidpathol.pdf |format=PDF |access-date=2009-05-06 |archive-date=2009-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091007190906/http://www.auburn.edu/~deruija/endp_thyroidpathol.pdf |url-status=dead }}</ref> هغه فکټورونه چې د هايپوتايرايډيزم د پېښېدو وېره ډېروي په هغو کې د آيوډين کمښت او يا هم د آيوډين-۱۳۱ ([[I-131]]) راډيواکټيف ماليکيولو پر وړاندې مخامخېدنه ده. د هايپوتايرايډيزم د ناروغۍ گڼ شمېر سببونه دي. په تاريخي لحاظ، او اوس هم په نړېواله کچه په ځينو پرمختلونکو هېوادونو کې د آيوډينو کمښت تر ټولو عام سبب دی چې همدا ناروغي راپېښوي. په هغو وگړو کې چې آيوډين لږ وي، نو د هايپوتايرايډيزم ناروغي د هاشيموتو تايرايډايټس، د تايرايډو د مرغړي نه د تايرايډو د هورمون د کمي او يا هم د هايپوتالاموس او پيټويټري مرغړي کې د هورمونونو د کمښت په سبب راولاړېږي. په بله وينا هايپوتايرايډيزم يواځې د هاشيموټو د تايرايډو التهاب په سبب نه بلکه د تايرايډو د مرغړي، د هايپوتالاموس او پيټويټري مرغړي کې د هورمونونو د کمښت په سبب هم دا ناروغي پېښوي. په يوه کال کې د لنگو شويو ښځو نه ۵٪ د لنگون-وروسته-تايرايډايټس (د تايرايډ التهاب) (په انگرېزي: postpartum thyroiditis) په حالت اخته کېږي چې دا هم د هايپوتايرايډيزم د ناروغۍ سبب کېدلای شي. د تايرايډ التهاب لومړنی حالت کټ مټ هايپوتايرايډيزم ته ورتوالی لري. تر دې وروسته دوه حالتونه پېښېدلی شي، يا خو د ناروغې ښځې تايرايډ بېرته نورماله حالت ته ور درومي او يا هم ناروغي پرمختللې کېږي او په هايپوتايرايډيزم اوړي. په هغو ښځو کې چې د لنگون وروسته د تايرايډو التهاب پېدا کېږي په هغو کې له پينځو ښځو نه يوه ښځه به په خپل ټول عمر کې د دايمي هايپوتايرايډيزم په ناروغۍ اخته کېږي. هايپوتايرايډيزم ډېره لږه ارثي ناروغۍ هم کېدلای شي چې له والدينو نه د هغوی اولادونو ته ورځي. په ژويو کې هم د هايپوتايرايډيزم ناروغي ليدل شوې. د ساري په توگه، په کورنيو سپيو کې، هايپوتايرايډيزم ډېره عامه هورموني ناروغي ده، چې د سپيو ځينې ځانگړي توکمونه له وړاندې ورباندې اخته کېدونکي دي.<ref>{{cite web |author=Brooks W |title=Hypothyroidism in Dogs |url=http://www.veterinarypartner.com/Content.plx?P=A&A=461 |work=The Pet Health Library |date=01/06/2008 |publisher=VetinaryPartner.com |accessdate=2008-02-28}}</ref> لنډمهاله هايپوتايرايډيزم [[د ولف چايکوف اغېزې]] Wolff-Chaikoff effect په سبب پېښېږي. په لنډ مهاله هايپوتايرايډيزم کې د درملنې لپاره، آيوډين په لوړه کچه کارېدلی شي، په ځانگړي توگه په بېړني حالتونو کې. که څه هم چې آيوډين د تايرايډ هورمون لپاره يو سبسټرېټ دی، خو په لوړې کچې د آيوډينو کارول، د تايرايډ مرغړی دې ته اړباسي چې د خوړل شوي آيوډين ډېره لږه اندازه وکاروي او د هورمون د جوړېدو په کچه کې کمی راولي. اکثراً د هايپوتايرايډيزم ناروغي په يوه اورگان کې د رامنځ ته کېدنې اصلي ځای له مخې په ډلبنديو وېشل کېږي:<ref>{{cite web |author=Simon H |title=Hypothyroidism |url=http://www.umm.edu/patiented/articles/what_causes_hypothyroidism_000038_2.htm |date=2006-04-19 |publisher=University of Maryland Medical Center |accessdate=2008-02-28 |تاريخ الأرشيف=2008-04-24 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20080424005616/http://www.umm.edu/patiented/articles/what_causes_hypothyroidism_000038_2.htm |url-status=dead |خونديځ نېټه=2008-04-24 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20080424005616/http://www.umm.edu/patiented/articles/what_causes_hypothyroidism_000038_2.htm |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20080424005616/http://www.umm.edu/patiented/articles/what_causes_hypothyroidism_000038_2.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080424005616/http://www.umm.edu/patiented/articles/what_causes_hypothyroidism_000038_2.htm }}</ref><ref>{{cite web |author=Department of Pathology |title=Pituitary Gland -- Diseases/Syndromes |url=http://www.pathology.vcu.edu/education/endocrine/endocrine/pituitary/diseases.html |date=[[June 13]], [[2005]] |publisher=Virginia Commonwealth University (VCU) |accessdate=2008-02-28 |تاريخ الأرشيف=2008-02-06 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20080206114625/http://www.pathology.vcu.edu/education/endocrine/endocrine/pituitary/diseases.html |url-status=dead |خونديځ نېټه=2008-02-06 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20080206114625/http://www.pathology.vcu.edu/education/endocrine/endocrine/pituitary/diseases.html |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20080206114625/http://www.pathology.vcu.edu/education/endocrine/endocrine/pituitary/diseases.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080206114625/http://www.pathology.vcu.edu/education/endocrine/endocrine/pituitary/diseases.html }}</ref> {| class="wikitable" | <small>'''د ناروغۍ ډول''' </small>|| <small>'''د رامېنځ ته کېدنې اصلي ځای''' </small>|| <small>'''څرگندونې'''</small> |- | <small>''لومړی ډول'' </small>|| <small>[[تايرايډ مرغړی]] </small>|| <small>د دغې ناروغۍ په تر ټولو عامې بڼه کې د هاشيموتو تايرايډايټس راځي (دا يوه اتو اميون ناروغي ده) او د هايپوتايرايډيزم دغې ناروغۍ درملنه راډيوآيوډاين دی.</small> |- | <small>''دويم ډول'' </small>|| <small>[[پيټويټري مرغړی]] </small>|| <small>دا هغه وخت پېښېږي کله چې پيټويټري مرغړی په مناسبه کچه د تايرايډ پارونکی هورمون يا thyroid stimulating hormone (TSH) جوړ نه شي کړای. د تايرايډ پارونکی هورمون د تايرايډ مرغړی د دې جوگه کوي چې همدا وروستۍ نومېدلې غده د بدن اړتياؤ ته په کتلو سره تايروکسين او ټراآيوډوتايرونين جوړ کړي. که څه هم چې د دويم ډول هايپوتايرايډيزم د هرې بڼې لپاره جوت او څرگند دليل نشته، خو اکثراً د دغې ناروغۍ دويم ډول د پيټويټري مرغړي د زيانمن کېدو په سبب، که هغه د تومور يا وړانگو او يا هم جراحي کړنې په سبب وي، رامېنځ ته کېږي.<ref name = "ATA"/><small/> |- | <small>''درېيم ډول'' </small>|| <small>[[هايپوتالاموس]] </small>|| <small>د هايپوتايرايډيزم دغه ډول هغه وخت پېښېږي کله چې هايپوتالاموس د تايروپروټين افرازېدونکی هورمون يا thyrotropin-releasing hormone (TRH) په جوړولو کې ناتواني څرگنده کړي. د TRH دنده دا ده چې دا په پيټويټري غړي کې د تايروټروپين يا تايرايډ پارونکي هورمون (TSH) د جوړېدنې امر ورکړي. نو د همدې پخاطر د دغې ناروغۍ درېيم ډول د هايپوتالاميک-پيټويټري محور هايپوتايرايډيزم يا ''hypothalamic-pituitary-axis hypothyroidism'' په نامه هم ياد شوی.</small> |} د ارواحي ناروغيو او د طبع د سمولو په وخت کې د لېتيم پر بنسټ ولاړو درملونو کارول هم څوک د هايپوتايرايډيزم په ناروغۍ اخته کولای شي، د ليتيم پر بنسټ درمل اکثراً د دوه محوري ناسوبوالي په درملنه کې کارېږي. (دوه محوري ناسوبوالی پخوا د ليوني خپگان په نامه پېژندل کېده). د دې تر څنگ، د هايپوتايرايډيزم ناروغان او سايکايټرېک نښې نښانې هم کېدای شي چې په لاندينيو پېښو کې وپېژندل شي:[6] * غېر معمولي خپگان (چې د ډېستيميا په بڼه څرگندېدلای شي) == ددغې ناروغۍ نښې نښانې == په بالغو وگړو کې چې هايپوتايرايډيزم باندې اخته دي دغه لاندينۍ نښې نښانې ليدل کېږي:<ref name="ATA">{{cite book |author=American Thyroid Association (ATA) |title=Hypothyroidism Booklet |year=2003 |pages=6 |url=http://www.thyroid.org/patients/brochures/Hypothyroidism%20_web_booklet.pdf#search=%22hypothyroidism%22 |format=PDF |archiveurl=https://web.archive.org/web/20030626122425/http://www.thyroid.org/patients/brochures/Hypothyroidism%20_web_booklet.pdf#search=%22hypothyroidism%22 |archivedate=2003-06-26 |تاريخ الوصول=2009-05-06 |url-status=dead }}</ref><ref name=nlm>{{MedlinePlus|000367|Hypothyroidism — primary}} — see list of Symptoms</ref><ref>{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091220013740/http://health.nytimes.com/health/guides/disease/hypothyroidism/print.html |archivedate=2009-12-20 |title="Hypothyroidism — In-Depth Report." ''The New York Times.'' Copyright 2008 |url=http://health.nytimes.com/health/guides/disease/hypothyroidism/print.html |access-date=2009-05-06 |url-status=dead}}</ref> === مخکينۍ نښې نښانې === * د عظلاتو د شدت يا کشش په نورماله وجه کې کمښت ([[muscle hypotonia]]) * [[ستړيا (طبي)|ستړيا]] * د سړوخې سره حساسيت، د سړو پر وړاندې يې حساسيت ډېرېږي * [[خپگان]] * [[عظلاتي دردونه]] او [[د بندونو دردونه]] * [[جاغور]] * نري، او ماتېدونکي نوکان * نري، او ماتېدونکي وېښتان * د څېرې ژېړوالی * د خولې نه کول * وچ، خارښتي جلد * وزن اخيستنه او په بدن کې د اوبو زېرمه کېدنه.<ref>{{cite web |title=Hypothyroidism |url=http://www.aace.com/pub/thyroidbrochures/pdfs/Hypothyroidism.pdf |format=PDF |publisher=American Association of Clinical Endocrinologists |archiveurl=https://web.archive.org/web/20051224021532/http://www.aace.com/pub/thyroidbrochures/pdfs/Hypothyroidism.pdf |archivedate=2005-12-24 |access-date=2009-05-06 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal |author=Yeum CH, Kim SW, Kim NH, Choi KC, Lee J |title=Increased expression of aquaporin water channels in hypothyroid rat kidney |journal=Pharmacol. Res. |volume=46 |issue=1 |pages=85–8 |year=2002 |month=July |pmid=12208125 |doi= 10.1016/S1043-6618(02)00036-1|url=}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.thyroid.org/patients/brochures/Thyroid_and_Weight.pdf |title=Thyroid and Weight. The American Thyroid Association |access-date=2009-05-06 |تاريخ الأرشيف=2012-04-10 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20120410092401/http://www.thyroid.org/patients/brochures/Thyroid_and_Weight.pdf |url-status=dead |خونديځ نېټه=2012-04-10 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20120410092401/http://www.thyroid.org/patients/brochures/Thyroid_and_Weight.pdf |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20120410092401/http://www.thyroid.org/patients/brochures/Thyroid_and_Weight.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120410092401/http://www.thyroid.org/patients/brochures/Thyroid_and_Weight.pdf }}</ref> * د زړه د درزا کمښت (د زړه د درزا کمښت: په يوې دقيقې کې له ۶۰ ځلو دربېدو ښکته) * [[قبضيت]] === وروستنۍ نښې نښانې === * ورو خبرې اترې او زيږ، مات غږ. د غږ بموالی هم راڅرگندېدلای شي. * وچ پړسېدلی جلد، په ځانگړې توگه په څېره کې * د وروځو د باندنۍ درېمې برخې د وېښتانو تويېدنه او کمی ([[د Hertoghe نښه]]). * غېرنورماله مېنستورال سايکل (د ښځو مهالنۍ ناروغي) * د بدن د حرارت کمېدنه === لږ پېښېدونکې نښې نښانې === * د [[حافظه|حافظې]] کمزوري * په ادراکي کارونو کې ناتواني (دمغزو اختلال) او بې پامي او ناځيرتوب (غير متمرکزيت) * د زړه د عمل کمښت چې د زړه په گراف کې څرگنده بدلونونه ليدل کېږي او د کم ولټ سگنالونه ښکاره کېږي. د زړه د محصول لږوالی او د زړه د عظلاتو د منقبضېدو کمښت يا په بله وينا د زړه د پمپولو په عمل کې کمښت. * [[رياکتيف هايپوگلايسېميا]]<ref name="pmid5086042">{{cite journal |author=Hofeldt FD, Dippe S, Forsham PH |title=Diagnosis and classification of reactive hypoglycemia based on hormonal changes in response to oral and intravenous glucose administration |journal=Am. J. Clin. Nutr. |volume=25 |issue=11 |pages=1193–201 |year=1972 |pmid=5086042 |doi= |url=http://www.ajcn.org/cgi/reprint/25/11/1193.pdf |format=PDF}}</ref> * ورو ريفلکسونه * د وېښتانو ختل (تويېدل) * د وينې کمښت چې د هېموگلوبين په جوړېدنه کې د ناموزونوالي په سبب پېښېږي (د [[اېرېتروپويټين|EPO]] د کچې کمېدنه)، په کولمو کې د وسپنې او فولېټ د جذبېدو ناتواني او يا هم د پرنېشوس انېميا په وجه د وېټامين B12 کمی. * د ستوني نه د تېرولو ستونزه (د لوی جاغور يا تومور په سبب) * د سا لنډېدنه، چې د ساييزې بېلگې په کړنو کې ورو والی او کمښت په سبب رامېنځ ته کېږي. * د ډېر زيات خوب کولو اړتيا * نارامي او ناثابته طبع * د جلد ژېړوالی، چې په ويټامين اې باندې د بيټا کروټين د بدلون په عمل کې د خلل په سبب رامېنځ ته کېږي. * په پښتورگو کې د نورمالې کړنې د خلل او ناتواني، چې د گلومېرولر فېلټرېشن رېټ کې د کمښت په سبب رامېنځ ته کېږي. * د وينې په سېروم کې د کولېسټرولو د کچې ډېرېدنه * حاد ذهني اختلالونه (myxedema madness) هم د هايپوتايرايډيزم په ځينو نادرو حالتونو کې پېښېدلی شي. * د جنسي لېوالتيا کمېدنه * د خوند او وږم د احساس کمېدنه (دا نښه ډېره عامه نه ده او ډېر ناوخته پېښېږي) * پړسېدلې څېره، لاسونه او پخښې (دا نښه ډېره عامه نه ده او ډېر ناوخته پېښېږي) == د دې ناروغۍ د پېژندنې آزمېښتونه == د هايپوتايرايډيزم د لومړي ډول په پېژندنه کې، اکثراً ډاکټران د وينې په سېروم کې د تايرايډ پارېدونکي هورمون (TSH) کچه مالوموي دغه هورمون له هايپوفيزيل مرغړي نه افرازېږي. که چېرته په لابراتواري آزمېښت کې د TSH کچه لوړه وښودل شي، نو دا د دې ښکارندوی دی چې د تايرايډ مرغړی په وړ کچه د تايرايډ هورمون (چې اکثراً [[تايروکسين]] T₄ او همداراز په لږه کچه ټرای آيوډوتريونين T₃ دی) نه جوړوي. که څه هم چې د هايپوتايرايډيزم دويم او درېيم ډول د ناروغۍ په پېژندنه کې د TSH آزمويښت ناکامه ښودل شی، خو د دې لپاره د وينې د لانديني آزمېښت وړانديز داسې کېږي چې که چېرته په وينه کې د TSH کچه نورماله وي او بيا هم د هايپوتايرايډيزم شک وي نو بيا: * فري ټرای آيوډوتريونين (fT₃) * فري لېوتايروکسين (fT₄) * ټول T₃ * ټول T₄ د دې تر څنگ د لاندينيو مېچ او اندازې اړتيا ليدل کېږي: * د ۲۴ ساعتونو په موده کې په متيازو کې د T₃ نشتوالی;<ref name="24hurine">Baisier W. Hertoghe J. Eeckhaut W. Thyroid insufficiency. Is TSH the only diagnostic tool? J Nutr Environ ed. 2000;10:105–113. [http://www.ingentaconnect.com/content/routledg/cjne/2000/00000010/00000002/art00002"Thyroid insufficiency. Is TSH the only diagnostic tool?"]</ref> * د تايرايد ضد انټيباډي — چې د اټواميون د ناروغيو په سبب د تايرايډ د اغېزمن کېدلو ثبوت مخکې کوي * د سېروم کولېسټرول — چې د هايپوتايرايډيزم په وخت کې له نورمالې کچې نه لوړېږي * [[پرولاکټين]] — چې د هايپوفيزس د کار او عمل د راڅرگندولو لپاره د يو پراخ آزمېښت په توگه کارېږي * د وينې د کمښت او د فيريټين د کمښت آزمېښت * د بدن قاعدوي تودوخه == درملنه == د هايپوتايرايډيزم درملنه په کيڼ گرځېدلي کيميايي چېرال مرکب تايروکسين (L-T₄) او [[ټرای آيوډوتريونين]] (L-T₃) باندې شونی دی. دا دواړه په ساينتېټيک ډول او د حېواناتو نه لاس ته راغلي درمل دي چې د اړتيا په وخت کې هغه ناروغ ته چې د تايرايډ د هورمون کمښت سره مخ وي ورکول کېږي. د تايرايډ هورمون هره ورځ اخيستل کېږي، او ډاکټران د خپل د ناروغ د وينې په څارلو سره د دغو درملو کچه او مقدار معين کوي. د تايرايډ هورمون د بياپرځای کولو لپاره د درملنې بېلابېلې چلندلارې شته. ;يواځې په T₄ درملنه: په دې ډول درملنه کې په ساينتېټيک ډول، يوازې د لېووتايروکسين درمل شامل. دم مهال دا درمل د دغې ناروغۍ په معياري درملنه کې شمېرل کېږي.<ref name=AACE-guidelines2002>{{cite journal |author=American Association of Clinical Endocrinologists |title=Medical Guidelines For Clinical Practice For The Evaluation And Treatment Of Hyperthyroidism And Hypothyroidism |journal=Endocrine Practice |volume=8 |issue=6 |year=2002 |month=November/December |pages=457–469 |url=http://www.aace.com/pub/pdf/guidelines/hypo_hyper.pdf |format=PDF |archiveurl=https://web.archive.org/web/20051224025925/http://www.aace.com/pub/pdf/guidelines/hypo_hyper.pdf |archivedate=2005-12-24 |access-date=2009-07-30 }}</ref> ;د T₄ او T₃ يوځای کارېدنه: په دې ډول درملنه کې ناروغ ته دواړه ساينتېټيکي درمل L-T₄ او L-T₃ يو ځای په يوه وخت ورکول کېږي.<ref name="pmid9971866">{{cite journal |author=Bunevicius R, Kazanavicius G, Zalinkevicius R, Prange AJ |title=Effects of thyroxine as compared with thyroxine plus triiodothyronine in patients with hypothyroidism |journal=N. Engl. J. Med. |volume=340 |issue=6 |pages=424–9 |year=1999 |month=February |pmid=9971866 |doi=10.1056/NEJM199902113400603 |url=http://content.nejm.org/cgi/content/full/340/6/424 |تاريخ الوصول=2009-07-30 |تاريخ الأرشيف=2010-02-18 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20100218131504/http://content.nejm.org/cgi/content/full/340/6/424 |url-status=dead |لاسرسي نېټه=2009-07-30 |خونديځ نېټه=2010-02-18 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20100218131504/http://content.nejm.org/cgi/content/full/340/6/424 |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20100218131504/http://content.nejm.org/cgi/content/full/340/6/424 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100218131504/http://content.nejm.org/cgi/content/full/340/6/424 }}</ref> ;د طبيعي تايرايډو اشتقاقي درمل: [[وچ تايرايډي اشتقاقونه]] چې د حيواناتو (اکثراً د سرکوزي د تايرايډ نه) د تايرايډ د مرغړي نه لاس ته راڅي، هم په طبي درملنه کې کارېدلي. دا يو انډوليزه درملنه ده چې په دې درملو کې طبيعي L-T₄ او L-T₃ شته دي.<ref name=Baisier2001>{{cite journal |author=Baisier, W.V.; Hertoghe, J.; Eeckhaut, W. |title= Thyroid Insufficiency. Is Thyroxine the Only Valuable Drug? |journal=Journal of Nutritional and Environmental Medicine |volume=11 |issue=3 |year=2001 |month=September|pages=159–66 |url= |doi=10.1080/13590840120083376}} — [http://www.ingentaconnect.com/content/routledg/cjne/2001/00000011/00000003/art00002 Abstract]</ref> == سرچينې == <small> {{Reflist}} </small> == باندنۍ تړنې == *[http://www.hormone.org/public/thyroid.cfm د هورمون فاونډېشن د تايرايډ برخه]{{Dead link|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.thyroidscience.com/ د تايرايډ ساينس ژورنال] *[http://www.endo-society.org د اېنډوکراين ټولنه] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130430084254/http://www.endo-society.org/ |date=2013-04-30 }} *[http://www.aace.com/ د امريکا د کلينيکي اېنډوکراينپوهانو تنظيم] *[http://thyroidfoundation.org/ د امريکا د تايرايډ د ناروغانو بنسټ] *[http://www.allthyroid.org/ د امريکا د تايرايډ بنسټ] *[http://www.thyroid.org.au/ د آسټراليا تايرايډ] *[http://www.thyroiduk.org د برتانيې تايرايډ] *[http://www.ahsta.com د تايرايډ د ساتنې لپاره اختياري روغتيايي حل] *[http://www.elaine-moore.com ايلين موور گرېفز او د اتواميون د ناروغۍ زده کړه] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090124013050/http://elaine-moore.com/ |date=2009-01-24 }} *[http://www.hypothyroidismdietinfo.com د هايپوتايرايډيزم رنځورانو لپاره د روغتيا په ساتلو سره د وزن د بايللو مالومات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090430105436/http://www.hypothyroidismdietinfo.com/ |date=2009-04-30 }} *[http://www.thyroid.ca/ د کاناډا د تايرايډ بنسټ] {{اينډوکرايني رنځپوهنه}} [[وېشنيزه:تايرايډي ناروغۍ]] [[وېشنيزه:تايرايډ ته اړونده جلدي پېښې]] 1kmdjlntn7qxw9zarlse05b77tti3zl 0 11838 369505 369380 2026-09-28T22:54:13Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369505 wikitext text/x-wiki '''اوبه''' يوه رڼه، بې رنگه، بې بويه او بې خونده کېمياوي ماده ده چې د دوه ماليکوله [[هايډروجن|هايدروجن]] او يو ماليکول [[اکسيجن]] د يوځای کېدونه جوړېږي، دې مادې د ځمکې د مخ لويه برخه پوښلې او د ټولو ژونديو موجوداتو د ژوندي پاتې کېدو لپاره اړين څيز دی. [[دوتنه:Iceberg_with_hole_near_Sandersons_Hope_2007-07-28_2.jpg|300px|بټنوک|اوبه په درې بڼو کې: مايع، جامد ([[کنگل]])، او په هوا کې د بړاس (بخار) په بڼه. ورېځې په هوا کې د اوبو د څاڅکو د راغونډېدو په پايله کې رامېنځ ته کېږي چې بيا د گڼ کېدو او درندېدلو وروسته د ورينگي په توگه زمکې ته رالوېږي.]] '''اوبه''' يوه کيميايي ماده ده چې کيميايي فورمول يې [[H2O|H₂O]] دی. دا يو داسې ماليکيول دی چې د [[آکسيجن]] له يوه او د [[هايډروجن]] له دوؤ اټومونو د کوالېنټ تړنگ په پايله کې رامېنځ ته کېږي. په ثابتې تودوخې او حالت کې اوبه د يوه مايع په بڼه وي، خو په زمکه باندې اوبه د مايع تر څنگ په جامده بڼه لکه يخ او کنگل او د گاز په بڼه لکه بړاس هم موندل کېږي. اوبه په اوب-کرکجنو هوارو د مايع کرېسټالونو په بڼه هم موندل کېږي.<ref>{{Citation |last=Henniker |first=J. C. |title=The Depth of the Surface Zone of a Liquid |url=http://link.aps.org/doi/10.1103/RevModPhys.21.322 |accessdate=2011-02-04 |year=1949 |publisher=[[Reviews of Modern Physics]] |doi=10.1103/RevModPhys.21.322}}</ref><ref>{{cite web |url=http://faculty.washington.edu/ghp/researcthemes/water-science |title=Water Science |author=Gerald Pollack |publisher=[[University of Washington]], Pollack Laboratory |accessdate=2011-02-05 |quote=Water has three phases – gas, liquid, and solid; but recent findings from our laboratory imply the presence of a surprisingly extensive fourth phase that occurs at interfaces. |تاريخ الأرشيف=2012-12-13 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20121213020625/http://faculty.washington.edu/ghp/researcthemes/water-science |url-status=dead |خونديځ نېټه=2012-12-13 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20121213020625/http://faculty.washington.edu/ghp/researcthemes/water-science |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20121213020625/http://faculty.washington.edu/ghp/researcthemes/water-science |archive-url=https://web.archive.org/web/20121213020625/http://faculty.washington.edu/ghp/researcthemes/water-science }}</ref> اوبو د زمکې د سرمخ ۷۰،۹% پوښلې،<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html#Geo|title=CIA- The world fact book|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=2008-12-20|تاريخ الأرشيف=2010-01-05|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html#Geo|url-status=dead|خونديځ نېټه=2010-01-05|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html#Geo|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20200518002143/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html#Geo|archive-url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html#Geo}}</ref> او د ژوند هر يوې بڼې او اړخ ته يو اړين شی دی.<ref>{{cite web|url=http://www.un.org/waterforlifedecade/background.html |title=United Nations |publisher=Un.org |date=2005-03-22 |accessdate=2010-07-25}}</ref> د زمکې پر سر اکثراً اوبه په سمندرونو او د سمندرونو نه دباندې په نورو اوبزېرمو کې موندل کېږي، ۱،۶٪ اوبه د زمکې نه لاندې زېرمو کې موندل کېږي او ۰،۰۰۱ % اوبه په اتمسفير کې د بړاس، ورېځو او نورو بخاراتو په بڼه موندل کېږي.<ref>[http://www.agu.org/sci_soc/mockler.html Water Vapor in the Climate System] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070320034158/http://www.agu.org/sci_soc/mockler.html |date=2007-03-20 }}, Special Report, [AGU], December 1995 (linked 4/2007). [http://www.unep.org/dewa/assessments/ecosystems/water/vitalwater/ Vital Water] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090708023755/http://www.agu.org/sci_soc/mockler.html |date=2009-07-08 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090708023755/http://www.agu.org/sci_soc/mockler.html |archivedate=2009-07-08 |title=آرشیف کاپي |url=http://www.agu.org/sci_soc/mockler.html |access-date=2011-03-24 |url-status=dead}} [[UNEP]].</ref> سمندرونه د ټولو اوبو ۹۷ ٪ برخه، کنگلتونونه او د واورو قطبي غرونه د اوبو ۲و۴ ٪ برخه او په وچه کې د اوبو زېرمې، دريابونه، ډنډونه او رودونه دا ټول ۰،۱ ٪ برخه جوړوي. د زمکې د اوبو ډېره لږه برخه په ژونديو بيالوژيکي اورگانيزمونو او نورو صنعتي توليداتو کې موندل کېږي. == فزیکی او کیمیاوی مشخصات == [[دوتنه:3D model hydrogen bonds in water.svg|left|thumb|Model of [[hydrogen bond]]s (1) between molecules of water]] اوبه یو کیمیاوی ماده ده چی د کیمیاوی فورمول یی H2O دی. ددی فورمول څخه څرگندیږی چی د اوبو یو مالیکول دوه هایډروجنونه د یو اوکسیجن سره د اشتراکی رابطی په مرسته سره نښتی دی. او به په طبیعیت کی په دری شکلو سره لیدل کیږی. # غاز # مایع # جامد ""د اوبو مهم مشخصات"" * اوبه یو په معیاری حرارت او فشار کی مایع حالت لری. * اوبه په الکترومقناتسی طیف کی غیر شفاف رنگ لری. * اوبه منفی چارچ لری. * اوبه یو ښه محلل دی.‌ * په حجره کی ټول ترکیبا په اوبو کی منحل دی. * خالصی اوبه کم برق انتقالولی شی * د اوبو د جوش نقطه د بارومتر په فشار پوری اړوند ده. مگر د بحر په سطح اوبه په ۱۰۰ سانتی گرادو کی ایشی. == خوند او بوی == اوبه ددی له کبله چی ډیر مختلف شیان په ځان کی حلولی شی نو کیدای شی مختلف خوندوه او بویونه د همغه حل شوی مادی په اساس سره ولری. انسانانو او حیواناتو کی د بوی حس په کافی اندازی سره انکشاف موندلی او د هغه لاری دوی کولی شی چی د اوبو ډیر ترش والی او یا بوی تشخیص کړی او د هغه د استعمال څخه مخنیوی وکړی. د چینی اوبه یا هغه اوبه چی معمولا په بازار کی پیدا کیږی د منرالونه مزه لری. مگر خالصی اوبه چی مالیکولی حالت یی H2O دی مزه نلری او بوی نلری. په بازارونو د اوبو د خالص اعلان پدی معنی وی چی هغه اوبه کوم زهری ماده نلری او د دی ترځنگ د میکروبونو څخه هم پاکی دی. == په طبعیت کی شتون == اوبه په اکثره ځایونو کی پیدا کیږی چی مقدار یی توپیر کوی. داسی ویلی کیږی چی اکثره ستوری اوبه لری. دی ورته اوبه د وریځو کی هم پیدا کیږی.‌ د ۲۰۱۱ د جولای په ۲۲ په یو راپور کی راغلی وو چی یوه لویه وریځ لیدل شوی چی د اوبو د غازاتو څخه تشکیل شوی وه او ۱۴۰ تریلیونه ډیری اوبه د څمکی دسطحی د اوبو څخه لری. دا وریځه د څمکی څخه ۱۲ بیلیونه لمریز کاله لیری واقع ده. د اوبو بخارونه په لاندی ځایونو کی هم لیدل شوی دی. * په زحل ستوری کی * د څمکی په اتموسفیر کی * په مریخ ستوری کی * په اورانوس ستوری کی په مایع شکل سره اوبه د څکی په سطح سره ۷۱ سلنه برخه جوړوی. == په خاوره کی اوبه == هایډرولوژی هغه علم دی چی د اوبو حرکت ،‌ توزیع ، او کیفیت مطالعه کوی. د اوبو توزیع د ځمکی پر سطح د هایډروگرافۍ په نامه سره یادیږی. د ځمکی لاندی اوبو د حرکت او توزیع علم د هایډرو جیولوژۍ په نامه سره یادیږی. هغه علم چی یخک تر مطالعی لاندی نیسی د گلاسیولوژۍ په نامه سره یادیږی. او د هغه علم چی د بحر اوبه تر ځیړنی لاندی نیسی د اوسینو گرافۍ په نامه سره یادیږی. د ایکولوژۍ او هایډورلوژی گډه مطالعه د ایکوهایډرولوژۍ مبحث دی. ټولی هغه اوبه چی د ځمکی لاندی‌،‌د ځمکی په سر او یا سطح پیدا کیږی د د هایدرو سفیر په نامه سره یادیږی. د خاوری په سر د اوبو تمویل په حجمی ډول سره 1,338,000,000 km3 دی.‌ === د اوبو دوران === د اوبو دوران په علمی ډول سره د هايډرولوژیک دروان په نامه سره یادیږی. عبارت د یو دوامداره تبادل اوبو دی چی د هايډروسفیر ، اتموسفیر ،‌ دخاوری د اوبو ، د څمکی د سری اوبه ، دځمکی لاندی اوبو او نباتاتو تر منځ صورت نیسی. اوبه پورته یادو شوی ځایونو ته په لاندی طریقو انتقال مومی. # تبخیریevaporation # ورښت precipitation # سیلاب runoff === د تازه اوبو ځیرمی === د تازه اوبو ځیرمی د بارانونو او واوری د اوبو څخه عبارت دی. دا اوبه په لوړو ارتفاعاتو کی ټولیږی او بیا د هغه ځایونو څخه نورو ځایونو چی لږ ارتفاع لری بهیږی . ددی ترځنگ دا ډنډی اوبه یا ټولی شوی اوبه څمکه هم جذبوی چی د هغه له لاری د چینو ، کاریزونو او رودونو پشکل بهیږی. == د اوبو تاثیرات په ژوند باندی == == د اوبو تاثیرات په تمدن باندی== == د اوبو قوانین ،‌ او سیاستونه == == اوبه د کلتوری اړخه== == دا هم وونی == == سرچينې == <references/>‎ [[وېشنيزه:اوبه]] jx94sqsf1ddu0z9ochjwx4i0dlfhr82 0 13487 369569 369448 2026-09-29T09:33:48Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369569 wikitext text/x-wiki {{معلومات مدينة}} '''هرات ښار''' د [[هرات ولايت]] مرکزدی، (يا په عامه اصطلاح: هېرات) د افغانستان يو له ارزښتناکو او لرغونو ښارونو څخه دی چې د هېواد په اقتصادي او کلتوري برخه کې مهم رول لري. دا ښار د هېواد په کچه درېيم لوی ښار دی چي د افغانستان په لویدیځ کي د هري سیند په کرنيزه او حاصلخېزه سیمه کې پروت دی. په ۲۰۲۰ ز کال کي د دې ولایت د وګړو شمېر ۵۷۴۰۰۰ او ۲۷۶ تنه اټکل سوی دی چې ښايي اصلي شمېره يې تر دې لوړه وي. هرات د منځني ختیځ، مرکزي او سویلي آسیا ترمنځ د ورېښمو د لاري پر بنسټ ډېر لرغونی بلل سوی دی، چي د هېواد په لویدیځ کي د سیمه ییز مرکز په توګه عمل کوي.<ref>[http://www.merriam-webster.com/dictionary/herat Herat - Definition and More from the Free Merriam-Webster Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131006145828/http://www.merriam-webster.com/dictionary/herat|date=2013-10-06}}. Merriam-webster.com (2012-08-31). Retrieved on 2013-07-12.</ref><ref name="rferl.org">https://www.rferl.org/a/1101533.html</ref><ref>https://www.jstage.jst.go.jp/article/aija/82/735/82_1367/_pdf</ref><ref>https://www.nytimes.com/2017/08/05/world/asia/iran-afghanistan-taliban.html</ref> د هرات لرغونتیا د اوستا مهال ته رسېږي. دغه ښار ډېر تاریخي ځایونه لري چي پکښي د هرات ارګ او د مصلی ټولګه (چي د ګوهرشاد بېګم له خوا جوړه سوې) راځي. د منځنیو پېړیو پر مهال هرات د خراسان یو له مهمو ښارونو څخه وو، او په پخواني افغانستان کي د خراسان د مروارید په نوم پېژندل کېده. د ګوډ تیمور له خوا د دغه ښار له فتح کولو وروسته، هرات ښار د اسلامي نړۍ د فکري او هنري ژوند په مهم مرکز واوښت. ورپسۍ د شاهرخ میرزا تر واکمنۍ لاندي هرات د تیموریانو د رنسانس د محراق ټکي په توګه رول ولوباوه چې د ایتالوي رنسانس د کلتوري بیازېږون له مرکز فلورانس سره یې دبدبه یو شان وه. د تیموري سترواکۍ له ړنګېدو وروسته، هرات د اتلسمې پېړۍ له لومړیو نه د ګڼ شمېر افغان واکمنانو له خوا اداره کېده. په ۱۷۱۶ ز کال کي د هرات مېشتو ابدالي افغانانو د ازادۍ بیرغ پورته کړ او په ښار کي یې د هرات د سدوزايي سلطنت په نوم خپله واکمني جوړه کړه، خو په ۱۷۳۲ ز کال کې د افشاریانو له خوا دغه ښار بیرته ونیول سو. د نادرافشار له مړینې وروسته احمدشاه درانی په ۱۷۴۷ ز کال کي واک ته ورسېد او هرات په رسمي توګه د افغانستان برخه وګرځېد. د نولسمې پېړۍ په لومړۍ نیمايي کې دغه ښار د یوه خپلواک ښاري دولت په توګه راڅرګند سو او تر ۱۸۶۳ ز کال پوري د ایراني یرغلګرو له یو شمېر بریدونو سره مخامخ سو. له هرات نه ایران (د اسلام قلا بندر له لارې) او ترکمنستان ته (د تورغونډۍ بندري ښار له لارې) سړکونه اوس هم له ستراتیژیک پلوه مهم دي. افغانستان له دغه ښار نه ایران ته د یوې لاري په توګه په لوړه کچه ګمرکي عواید لري. دغه ښار نړیوال هوايي ډګر هم لري. د ۲۰۰۱ ز کال له جګړې وروسته هرات د طالب جنګیالیو له لاسه ووت. په ۲۰۲۱ ز کال کي اعلان وسو چي دغه ښار به د یونسکو د نړیوالو میراثونو په نوملړ کي ځای پیدا کړي. د ۲۰۲۱ ز کال د اګست په ۱۲ مه باندي هرات د طالب جنګیالیو د اوړي موسم د عملیاتو په ترڅ کي د نوی سرپرست حکومت (اسلامي امارت) لاس ته ولوېدی .<ref name="Mustawfi">{{cite web|url=http://persian.packhum.org/persian/pf?file=16301012&ct=16|title=The Geographical Part of the NUZHAT-AL-QULŪB|author=Ḥamd-Allāh Mustawfī of Qazwīn|work=Translated by Guy Le Strange|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|year=1340|access-date=2011-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20130726144951/http://persian.packhum.org/persian/pf?file=16301012&ct=16|archive-date=2013-07-26|url-status=dead}}</ref><ref name="TheMet">{{cite web|url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/timu/hd_timu.htm|title=The Art of the Timurid Period (ca. 1370–1507)|access-date=7 November 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161125142429/http://www.metmuseum.org/toah/hd/timu/hd_timu.htm|archive-date=25 November 2016}}</ref><ref>Periods of World History: A Latin American Perspective - Page 129</ref><ref>The Empire of the Steppes: A History of Central Asia - Page 465</ref><ref name="Singh">Singh, Ganda (1959). ''[https://books.google.com/books?id=tvp9QgAACAAJ&dq=&source=gbs_navlinks_s Ahmad Shah Durrani, father of modern Afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160515233619/https://books.google.com/books?id=tvp9QgAACAAJ&dq=&source=gbs_navlinks_s|date=2016-05-15}}''. Asia Publishing House, Bombay. (PDF version [http://www.khyber.org/books/pdf/ahmad-shah-baba.pdf%7Carchiveurl=https://web.archive.org/web/20130207183925/http://www.khyber.org/books/pdf/ahmad-shah-baba.pdf 66 MB] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130207183925/http://www.khyber.org/books/pdf/ahmad-shah-baba.pdf|date=February 7, 2013}})</ref><ref name=":0">{{Cite book|last=Noelle-Karimi|first=Christine|url=https://books.google.com/books?id=Kdl9oAEACAAJ|title=The Pearl in Its Midst: Herat and the Mapping of Khurasan (15th-19th Centuries)|date=2014|publisher=Austrian Academy of Sciences Press|isbn=978-3-7001-7202-4|language=en}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8180832.stm|work=BBC News|title=Bomb blast hits west Afghan city|date=August 3, 2009|access-date=March 26, 2010|archive-date=September 30, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090930134913/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8180832.stm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-36974513|title=Do tourists really go to Afghanistan?|first=Roland|last=Hughes|date=4 August 2016|work=BBC News|access-date=21 July 2018|archive-date=1 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180501043520/http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-36974513|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Herat City to Be Listed as UNESCO World Heritage Site|url=https://tolonews.com/arts-culture-173228|access-date=2021-07-04|website=TOLOnews|language=en}}</ref><ref name="offensive">{{cite news|url=https://news.sky.com/story/taliban-take-herat-afghanistans-third-largest-city-as-they-push-towards-kabul-12379899|title=Taliban take Herat, Afghanistan's third-largest city, as they push towards Kabul}}</ref> == اقلیم == هرات یخ او نیمه وچ اقلیم لري (د کوپین د اقلیمي طبقه بندۍ له مخې BSk) اورښت په کې ډېر کم دی او ډېری اورښت په کې د ژمي په موسم کې وي. په داسې حال کې چې هرات نږدې ۲۴۰ متره (۷۹۰ فوټه) له کندهار ښارنه لاندې دی، په اوړي کې یې هوا معتدله ده او په ټول کال کې یې د هوا حالات د خوښې وړ دي، خو په ژمي کې یې د تودوخې درجه لږ کمه وي. له مۍ نه تر سپتمبر پورې له شمال لویدیځ لوري نه په کې چټک باد لګېږي. ژمی یې نسبتا معتدل دی؛ واوره چې څنګه اورېږي، ویلي کېږي او ان په غرونو کې هم نه پاتې کېږي. له څلورو کلونو نه په درېو کې یې وګړي نه شي کولای، ځانته یخ زېرمه کړي، خو د هري سیند په ختیځو څنډو کې په ژمي کې ان په هغو ځایونو کې چې اوبه چټکې ځي، اوبه یخ وهي او خلک یې له پاسه د سړک پر څېر ګرځي. == د هرات ولایت نامتو خلک == === واکمنان او سترواکان === * طاهر ابن حسین، په ۹ مه پېړۍ کې د عباسي خلافت د پوځ جنرال او د طاهریانو د لړۍ بنسټ اېښودونکی و. * غیاث الدین محمد بن سام، له ۱۱۶۳ ز کال نه تر ۱۲۰۲ ز کال پورې د غوري لړۍ سترواک واکمن و چې د واکمنۍ پر مهال یې غوري لړۍ په نړیوال ځواک واوښته او واک یې له ګرګان نه تر بنګال پراختیا ومونده. * شاهرخ میرزا بن تیمور برلاس، د هرات د تیموریانو د لړۍ سترواک. * ابو سعید میرزا، د ۱۵ مې پېړۍ په نیمايي کې د تیموریانو د سترواکۍ واکمن. * میرزا حسین بایقرا، د هرات د تیموري لړۍ سترواک. * ستر شاه عباس، د پارسي صفویانو سترواک. * احمد شاه درانی، د دراني سترواکۍ بنسټ اېښودونکی. * امیر دوست محمد خان، د بارکزي لړۍ بنسټ اېښودونکی، چې په همدغه ښار کې خښ دی. * سلطان جان، په ۱۹ مه پېړۍ کي د هرات واکمن. === شاعران === * عسجدي، له ۱۰ مې نه تر ۱۱ مې پېړۍ پورې د غزنوي شاهي دربار شاعر و. * خواجه عبدالله هروی انصاري، د ۱۱ مې پېړۍ د فارسي ژبې شاعر و. * پور بهای جامي، د ۱۳ مې پېړۍ فارسي ژبی شاعر، طنز لیکونکی، تند خویه ټولنیز مبصر و، چې په جام کې زېږېدلی و او ځواني یې ټوله په هرات کې تېره کړې وه. * نورالدین جامي، د ۱۵ مې پېړۍ مشهور شاعر و. * نظام الدین علي شیر هروي/نوايي، د تیموریانو د دورې نامتو شاعر او عالم و. * مولانا عبدالله هاتفي، په ۱۶ مه پېړۍ کې د فارسي ژبې شاعر او د نورالدین جامي وراره و. === پوهان === * ابو منصور موفق هروي، د لسمې پېړۍ مشهور طبیب و. * ابوالفضل هروي، د ۱۰ مې پېړۍ پیاوړی ستور پیژندونکی و. * احمد ابن فروخ، د ۱۲ مې پېړۍ پر مهال مشهور طبیب و. * تفتازاني، د ۱۴ مې پېړۍ مشهور مسلمان علامه و. * محمد ابن یوسف الهروي، د ۱۵ پېړۍ طبیب و. * نعمت الله الهروي، په مغولي دربار کې د ۱۷ مې پېړۍ تاریخ لیکونکی و. === مذهبي څېرې === * فخرالدین راضي، د ۱۲ مې پېړۍ علامه او د اسلامي علومو عالم و. * حسین کاشفی، د ۱۵ مې پېړۍ نثر لیکونکی، د اسلامي علومو عالم و. * علي الهروي القاري، په ۱۷ مه پېړۍ کې د حدیثو او فقې یو له لویو پوهانو نه و. === هنرمندان === * علي بن ابي بکر الهروي، په ۱۲ مه او ۱۳ مه پېړۍ کې فارسي ګرځندوی و  او په اسلامي نړۍ کې د ګرافیک د لومړي هنرمند په توګه پېژندل کېږي چې په اصل کې د هرات ولایت دی. * استاد کمال الدین بهزاد، د منځنیو پېړیو تر ټولو مشهور انځورګر و.<ref>[http://www.womensvoicesnow.org/interview-with-alka-sadat Alka Sadat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160625122536/http://www.womensvoicesnow.org/interview-with-alka-sadat|date=2016-06-25}}, womensvoicesnow.org, Retrieved 7 June 2016</ref> * میر علي هروي، د شپاړسمې پېړۍ تکړه خطاط او د نستعلیق خطاطۍ ښوونکی و. === نور === * ګوهر شاد بېګم، د شاهرخ میرزا مېرمن. == اقتصاد او زیربنا == === ترانسپورت === ==== هوايي ترانسپورت ==== د هرات نړیوال هوايي ډګر په ۱۹۶۰ مه لسیزه کې د امریکايي انجینرانو په واسطه جوړ شو، چې په ۱۹۸۰ مه ز لسیزه کې د افغان ـ شوروي جګړې پر مهال د شوروي د وسله والو ځواکونو له خوا وکارول شو. په ۲۰۰۱ ز کال کې د آزادۍ د عملیاتو پر مهال دغه هوايي ډګر بمبارد شو، خو په راتلونکې لسیزه کې بېرته ورغول شو. د دغه هوايي ډګر د پرواز لیکې په لویولو او پراختیا سره، د ۲۰۱۴ ز کال له اګست میاشتې نه په منظم ډول مستقیمې الوتنې ډیلي، دوبۍ، مشهد او د افغانستان ګڼو هوايي ډګرونو ته کېدلې. لږ تر لږه پنځوهوايي شرکتونو ترې کابل ته مستقیمې الوتنې لرلې. ==== سړک ==== د AH76 لویه لار، هرات له میمنې ښار او شمال سره نښلوي. د AH77 لویه لار بیا هرات ښار له ختیځ چغچران او له شمالي لوري نه د ترکمنستان له مری سره نښلوي. لومړۍ نمبر لویه لار (Highway 1) (چې د آسیايي لویې لارې AH1 برخه ده) له شمال لویدیځ لوري د ایران له مشهد سره نښلي او له سویل لوري نه د کندهار- هرات لویې لارې نه دلارام ته رسېږي.<ref>Khaf-Herat railway, http://www.raillynews.com/2013/khaf-herat-railway/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171220114246/http://www.raillynews.com/2013/khaf-herat-railway/|date=2017-12-20}}</ref><ref>afghanistan railways, 2014, http://www.andrewgrantham.co.uk/afghanistan/railways/iran-to-herat/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141029024246/http://www.andrewgrantham.co.uk/afghanistan/railways/iran-to-herat/|date=2014-10-29}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.andrewgrantham.co.uk/afghanistan/railways/iran-to-herat/|title=Iran to Herat railway – Railways of Afghanistan|website=www.andrewgrantham.co.uk|access-date=2014-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20141029024246/http://www.andrewgrantham.co.uk/afghanistan/railways/iran-to-herat/|archive-date=2014-10-29|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.railwaygazette.com/news/single-view/view//opening-up-afghan-trade-route-to-iran.html Opening up Afghan trade route to Iran] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160101032057/http://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/opening-up-afghan-trade-route-to-iran.html |date=2016-01-01 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160101032057/http://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/opening-up-afghan-trade-route-to-iran.html |archivedate=2016-01-01 |title=آرشیف کاپي |url=http://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/opening-up-afghan-trade-route-to-iran.html |access-date=2022-01-12 |url-status=dead}} [[Railway Gazette International]] 2008-01-29</ref><ref>{{cite web|url=https://financialtribune.com/articles/economy-domestic-economy/60378/rail-linkup-with-afghanistan-by-march-2018|title=Rail Linkup With Afghanistan by March 2018|date=25 February 2017|access-date=1 January 2018|archive-date=22 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180922112855/https://financialtribune.com/articles/economy-domestic-economy/60378/rail-linkup-with-afghanistan-by-march-2018|url-status=live}}</ref> ==اقتصاد== ==پوهنه== ==رسنۍ== == تاریخ == === لرغونې زمانه === د هرات سیمه د ۵۵۰ کال عیسوي سنی مخکې تر ۳۳۰ کال پورې [[د هخامنشیانو واکمني|د هخامنسیانو]] د حکمرانانو په لاس کې وه. [[د هخامنشیانو واکمني|د هخامنشیانو]] حکمران [[کوروش ۲]] هرات ته د ''هرایوا'' نوم ورکړ. د ''هرایوا'' ولایت د هري ( په [[لرغونې پاړسي|لرغونې پارسي]] کې ''هریا'' ) د سیند په اساسی نومول شوی دی چې په [[لرغونې پاړسي|لرغونې پارسي]] کې طلایی اوبو یا زرینو اوبو معني لري. په ۳۳۰ کال عیسوي سنی مخکې کې ستر سکندر د هخامنشیانو وروستی حکمران ته ماته ورکړه او د هرات په سیمې کې یی نوي ښار جوړ کړ چې د آرتاکوآنا (Artacoana- Ἀρτακόανα) په نوم یادېده. د اسکندر تر وفات وروسته د سېلوکوس نیکاتور نوي حکمران شو. په ۳۰۵ کال عیسوي سنی مخکې کې سېلوکوس نیکاتور پر پنجاب برید وکړ مگر پوځ یی ماته وخوړله او هرات د [[هندوستان|هندوستانی]] راجا (پاچا) چندر گپت لاس ته ورغۍ. په ۱۶۷ کال عیسوي سنی مخکې هرات اشکانیانو حکمرانانو لاس ته ورغۍ. د ۲۲۶ کال څخه تر ۶۵۲ هرات [[د ساسانیانو واکمني|د ساسانیانو]] حکمرانان په لاس کې وو. [[د ساسانیانو واکمني|د ساسانیانو]] حکمرانان هرات ته د هارېو نوم ودکړل. په ۷ پېړۍ کې عربي پوځ [[افغانستان]] ته ورسېده او اسلام یی پراخه کړه. === اسلام === د ۶۵۰ کال څخه تر ۱۲۲۱ کال پورې هرات د لوي [[خراسان]] د حکمرانانو په لاس کې وو. په ۱۲۲۱ کال کې د چنگز خان پوځ [[افغانستان]] ته ورسېده او هرات د [[چنگېز خان]] په امر خراب شو. په ۱۳۸۰ کال کې هرات د [[گوډ تېمور|تیمور لنگ]] لاس ته ورغۍ او هرات د کرتیان کورنۍ مرکز شو. په ۱۵۰۷ کال کې هرات د [[ازبکان|ازبکانو]] لخوا ونیول شو. په دې وخت کې صفوي امپراطور شاه اسماعیل پر [[ازبکان|ازبکانو]] برید وکړ او په ۱۵۱۰ کال کې هرات د صفوی پوځ لخوا ونیول شو. د ۱۷۲۵ کال څخه تر ۱۷۳۶ کال پورې هرات د هوتکی کورنۍ په لاس کې وو. په ۱۷۴۷ کال کې [[احمد شاه بابا]] هرات لاس ته راوړ. === ۲۰ پېړۍ === په ۶۰ کلونو کې په هرات کې د امریکایی انجنیرانو لخوا هوایی ډگر جوړ شو. دغه هوایی ډگر د ۱۹۷۹ کال ځخه تر ۱۹۸۹ کال پورې د شوروي پوځ په لاس کې وو. تر جگړې وروسته اسماعیل خان د هرات والي شو. په ۱۹۹۵ کال کې [[طالبان]] هرات ته ورسېدل. په ۲۰۰۱ کال کې د هرات جگړه پېل شوه او هرات د امریکایی پوځ، د شمال د اتحادیی او د ایران [[د سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ځواک|د سپاه پاسداران انقلاب]] په گډ عملیات سره د [[طالبان|طالبانو]] ځخه آزاد کړل شو. == نور ولولئ == * [[د افغانستان ولسوالۍ]] * [[د افغانستان ولايتونه]] {{د افغانستان څوارلس لوی ښارونه}} [[وېشنيزه:د افغانستان ښارونه]] [[وېشنيزه:هرات]] ==سرچينې== {{تانبه|هرات}} 64728ayjaf70gew1n3ub28rclldyvma 0 13669 369548 369418 2026-09-29T05:08:38Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369548 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = رباط | native_name = | native_name_lang = | settlement_type = [[د مراکش هیواد ښارونه|شهر]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = د پنظم محمد قبر | image_flag = Flag of Rabat Sale province.svg | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = Rabat city | motto = | image_map = Maroc carte.gif | mapsize = | map_alt = | map_caption = د مراکش په نقشه کې د رباط موقیعت | image_map1 = | mapsize1 = | map_alt1 = | map_caption1 = | pushpin_map = Morocco | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 34 |latm = 02 |lats = |latNS = N | longd = 6 |longm = 50 |longs = |longEW = W | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | coordinates_region = MA | subdivision_type = [[هیواد]] | subdivision_name = {{flag|Morocco}} | subdivision_type1 = [[د مراکش ولایتونه]] | subdivision_name1 = [[دوسیه:Flag of Rabat Sale province.svg|22px]] [[رباط سلا زمور زعیر]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = بنسټ ایښودنه | established_date =۱۱۴۶ | founder = [[موحدون]] | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = [[شهردار]] | leader_name = فتح‌الله و العلو | leader_title1 = پادشاه | leader_name1 = [[شپږم محمد (مراکش)]] | leader_title2 = ښاروال | leader_name2 = Hassan Amrani | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = ۱۱۷ | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_metro_km2 = | area_urbun_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = ۷۵ | population_footnotes = | population_total = ۶۲۰٬۹۹۶ | population_metro = ۲٬۱۲۰٬۱۹۲ | population_urbun = | population_as_of = ۲۰۱۲ | population_rank = ۳ ام | population_density_km2 = auto | population_demonym = Rabatí | population_note = | timezone1 = WET | utc_offset1 = ۰+ | timezone1_DST = WEST | utc_offset1_DST = ۱+ | postal_code_type = [[کدپستی]] | postal_code = ۱۰۰۰۰ | area_code_type = | area_code = | iso_code = | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | website = {{URL|http://www.rabat.ma/portal/}} | footnotes = }} رباط یا په عربي ژبه کې الرباط د مراکش هېواد پلازمېنه او د دې هېواد تر ټولو ستر اوم ښار دی چې د اټکل له مخې په ۲۰۱۴ ز کال کې ۵۸۰۰۰۰ ښاري وګړو پکې ژوند کاوه چې د شاوخوا سیمو د وګړو په ګډون دا شمېر ۱.۲ میلیون وګړو ته رسېده. دا ښار همداشان د رباط سالي کینیترا د اداري سیمې ښاري مرکز دی. رباط د اتلانتیک سمندر پر غاړه د بو ریګریګ سیند په خوله کې پروت ښار دی.<ref>{{Cite American Heritage Dictionary|Rabat|access-date=7 May 2019}}</ref><ref>{{cite web |title=Rabat |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/rabat |access-date=7 May 2019 |work=[[Collins English Dictionary]] |publisher=[[HarperCollins]]}}</ref><ref name="reg">{{cite web |title=Décret fixant le nom des régions |url=http://www.pncl.gov.ma/fr/EspaceJuridique/DocLib/d%C3%A9cret%20fixant%20le%20nombre%20des%20r%C3%A9gions.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518083233/http://www.pncl.gov.ma/fr/EspaceJuridique/DocLib/d%C3%A9cret%20fixant%20le%20nombre%20des%20r%C3%A9gions.pdf |archive-date=2015-05-18 |access-date=2015-07-11 |work=Portail National des Collectivités Territoriales |language=fr}}</ref><ref>[https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/Rabat "Rabat"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190507162559/https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/rabat |date=2019-05-07 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190507162559/https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/rabat |archivedate=2019-05-07 |title=آرشیف کاپي |url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/rabat |access-date=2023-09-27 |url-status=dead}} (US) and {{Cite Oxford Dictionaries|Rabat|access-date=7 May 2019}}</ref> رباط په ۱۲مه پېړۍ کې د الموحدونو د سترواکۍ له خوا جوړ شو. دې ښار په چټکه توګه سره وده وکړه، خو د الموحدونو د سترواکۍ په نړیدو سره د یوه څه مودې لپاره له زوال سره مخ شو. په ۱۷مه پېړۍ کې، رباط د بربري سمندري غلو لپاره په یوه پټنځای بدل شو.  فرانسویانو په ۱۹۱۲ ز کال کې مراکش تر خپل قیمومیت لاندې راوست او رباط یې د هغه اداري مرکز وګرځاوه. مراکش په ۱۹۵۵ ز کال کې خپله خپلواکي واخیسته او رباط یې خپله پلازمېنه وګرځوله. رباط، تماره او سلا د څه باندې ۱.۸ میلیون وګړو یو شهرک جوړوي. د خټو او چیکړو د ستونزو له امله د رباط نقش د یوه بندري ښار په توګه را کم شوی دی. خو بیا هم، رباط او سلا د نساجي مهم صنایع، د خوراکي توکو تولید او ودانیز صنعت لري. سربېره پر دې، ګرځندوی او په رباط کې د ټولو بهرنیو سفارتونو شتون د دې لامل ګرځیدلی چې رباط د هېواد یو مهم مرکز پاتې شي. د هغې سروې له مخې چې د CNN له خوا په ۲۰۱۳ ز کال کې تر سره شوه، د مراکش پلازمېنه رباط  «په ۲۰۱۳ ز کال کې د غوره سفر کوونکو مسیرونو» په توګه ټاکل شوې وه. دا ښار د مراکش د امپریالیستي څلورو ښارونو نه یو دی او د رباط مدینه بیا د نړۍ د میراث لرونکې سیمې په توګه هم ثبت شوې ده. رباط ته د ONCF سیستم له لارې په ټرین سره سفر کېدای شي  او همداشان د الوتکو په مټ د رباط – سلا هوايي ډګر له لارې. <ref>{{cite web |date=2013-01-02 |title=Top travel destinations for 2013 - CNN.com |url=http://edition.cnn.com/2013/01/01/travel/top-destinations-2013/index.html |access-date=2013-03-12 |publisher=Edition.cnn.com |archive-date=2017-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170507123842/http://edition.cnn.com/2013/01/01/travel/top-destinations-2013/index.html |url-status=dead }}</ref> == ایتمولوژي == د رباط نوم د عربې کلیمې الرباط نه را اخیستل شوی دی چې معنی یې رباط ده یعنې اسلامي مرکز یا مورچه. دا نوم د رباط الفتح لنډیز دی چې د فتحې د مورچې یا د کامیابۍ د مورچې معنی ورکوی- دا هغه نوم دی چې الموحدونو په ۱۱۷۰ ز کال کې د یوې سمندرې پایګاه په توګه د دې ښار د جوړولو پر مهال ورکړ.<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/tarikh-ribat-alfat7|title=تاريخ رباط الفتح - عبد الله السويسي|language=ar}}</ref><ref>{{Cite web |title=دعوة الحق - رباط الفتح |url=http://www.habous.gov.ma/daouat-alhaq/item/1728 |access-date=2021-04-06 |website=www.habous.gov.ma |archive-date=2022-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222095018/https://www.habous.gov.ma/daouat-alhaq/item/1728 |url-status=dead }}</ref> === لرغونې سلا === له میلاد نه وړاندې په لومړۍ زریزه کې، فنیقیانو د اوسني مراکش د اطلس سمندر پر غاړو باندې ګڼې سوداګریزې مستعمرې جوړې کړي، خو په دغه سیمه  کې د سلا یا شلات په نوم د فنیقي هستوګنځي د شتون په اړه لرغون پیژندونکې ځینې بحثونه لري. له میلاد نه وړاندې په لومړۍ پېړۍ کې، سیمه ییزو اوسېدونکو لا په نیو-پونیکي ژبه باندې لیکل کول، خو دا سیمه د روم تر اغېز لاندې راغله. تر څو چې دا هېواد له میلاد نه وړاندې په لومړۍ پېړۍ کې په رسمي بڼه د روم له خوا ضمیمه شو، د لرغونې موریتاني سلطنت تر کنټرول لاندې و. هغه سیمه چې د چیله په نوم مشهوره وه او د ننني ښار په سویلي سیمه کې واقع وه، رومیانو د سلا په نوم یوه مستعمره جوړه کړه. په دې ښار کې کېندنو ښودلې چې له رومي جوړښتونو نه وړاندې دلته موریتاني جوړښتونه موجود و. له لیکسوس سره یو ځای، د سلا مستعمره یوه له هغو دوو سمندري ځایونو څخه و چې د رومیانو تر کنټرول لاندې و. د سلا بندر (چې اوس له منځه تللی) د رومیانو د سوداګریزو کښتیو له خوا له Anfa او Insula Purpuraria سره د سویل لویدیځو لارو لپاره کاریده.<ref name="Abu-Lughod2014">{{cite book|author=Janet L. Abu-Lughod|url=https://books.google.com/books?id=NKP_AwAAQBAJ&pg=PA37|title=Rabat: Urban Apartheid in Morocco|publisher=Princeton University Press|year=2014|isbn=978-1-4008-5303-8|pages=35, 37–38 (note 2)}}</ref><ref name=":102">{{Cite book|last=Martín|first=Alfredo Mederos|chapter-url=https://books.google.com/books?id=m6CgDwAAQBAJ&dq=chellah+punic&pg=PA630|title=The Oxford Handbook of the Phoenician and Punic Mediterranean|publisher=Oxford University Press|year=2019|isbn=978-0-19-049934-1|editor-last=Doak|editor-first=Brian R.|pages=630|language=en|chapter=North Africa: from the Atlantic to Algeria|editor-last2=López-Ruiz|editor-first2=Carolina}}</ref><ref name="ZeviTurchetti2004">{{cite book|author1=Anna Gallina Zevi|url=https://books.google.com/books?id=hMV2s_sAICMC&pg=PA224|title=Méditerranée occidentale antique: les échanges. Atti del seminario (Marsiglia, 14–15 maggio 2004). Ediz. francese, italiana e spagnola|author2=Rita Turchetti|publisher=Rubbettino Editore|year=2004|isbn=978-88-498-1116-2|page=224}}</ref><ref name=":7">{{Cite book|last=Mugnai|first=Niccolò|title=Architectural Decoration and Urban History in Mauretania Tingitana (Morocco)|publisher=School of Archaeology and Ancient History, University of Leicester|year=2016|pages=156–183|language=en|type=PhD thesis}}</ref><ref>{{Cite web |title=Le province romane d'Africa in "Il Mondo dell'Archeologia" |url=http://www.treccani.it/enciclopedia/le-province-romane-d-africa_(Il-Mondo-dell'Archeologia)/ |access-date=2018-02-24 |website=www.treccani.it |language=it-IT}}</ref> لرغونې توکي چې ویزیګوتي او بیزانسي منشا لري په دغه سمه کې موندل شوي دي، د سلا او رومي اروپا تر منځ د سوداګریزو او سیاسي اړیکو تداوم تر هغه مهاله ښیي چې په اومه پېړۍ کې د افریقا په شمال کې د بیزانس سترواکي ټینګه شوه. خو بیا هم، سلا په پنځمه پېړۍ کې یو ډول متروک شو او کله چې په ۷مه پېړۍ کې مسلمان اعراب دلته راغلل او په سیمه کې یې اسلامي نفوذ رامنځته کړ، دا ښار زیاتره ویران و. <ref name=":11">Boube, J. "Éléments de ceinturon wisigothiques et byzantins trouvés au Maroc".Bulletin d'archéologie marocaine, volume=XV, 1983–84.pages=281–297</ref><ref name=":02">{{Cite book|last=Salmon|first=Xavier|title=Fès mérinide: Une capitale pour les arts, 1276-1465|publisher=Lienart|year=2021|isbn=9782359063356|pages=268–271}}</ref> == سرچينې == [[وېشنيزه:د نړۍ د هېوادونو پلازمېنې]] [[وېشنيزه:مراکش]] j6ofk7knhdzg2w1zwc1pav3k4z71g10 0 14483 369497 369376 2026-09-28T22:32:55Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369497 wikitext text/x-wiki {{مالومات}} [[دوتنه:Dollar Sign.svg|بټنوک|200px|کیڼ|د ډالرو نښه]] [[دوتنه:One US dollar note 0127 22.jpg|بټنوک|300px|کیڼ|د یو امريکايي ډالر بانکنوټ]] د متحده ایالاتو ډالر (چې سمبول یې $ دی؛ کوډ یې USD؛ او همدارنګه د US$ یا امریکایي ډالر په بڼه هم اختصار کېږي، ترڅو د نورو ډالر-نومو پولي واحدونو څخه یې توپير وشي؛ همدارنګه د ډالر، امریکایي ډالر او په عامه ژبه کې د buck په نوم هم یادېږي) د متحده ایالاتو او د هغه د اړوند قلمرو د پیسو واحد دی. د ۱۷۹۲ز کال د پیسو د ضرب قانون امریکایي ډالر د هسپانوي د سپینو زرو له ډالر سره د ورته ارزښت معرفي کړ، چې په ۱۰۰ سنټونو وېشل شوی و او د ډالرو او سکو ضرب ته یې هم اجازه ورکړه. د متحده ایالاتو بانکنوټونه د فدرالي زیرمو د نوټونو په بڼه چاپېږي، چې له تاریخي اړخه د شنه رنګ د شتون له امله د کاغذي شنو پیسو په نوم هم یادېږي. د متحده ایالاتو پولي سیاست د فدرالي خزانې د سیسټم له خوا پر مخ وړل کېږي، چې د هېواد مرکزي بانک په توګه دنده ترسره کوي. د متحده ایالاتو د ډالر ارزښت په اصل کې د دوه فلزه معیار د ۳۱۷.۲۵ دانو (۲۴.۰۵۷ ګرامه) خالص سپین زرو، یا ۱۸۳۷۲۳.۲۲ دانو (۱.۵۰۵ ګرامه) خالص سره زرو، یا د ۲۰.۶۷ ډالره د یو ترای اونس سرو زرو معادل په بنسټ تعریف شو. د ۱۹۰۰ کال د د سرو زرو د معیار قانون ډالر یوازې له سرو زرو سره ونښلولو. له ۱۹۳۴ کال څخه ورسته د سرو زرو سره د هغه انډول ۳۵ ډالره في ترای اونس ته له سره وټاکل شو. له ۱۹۷۱ څخه وروسته له سرو زرو سره ټولې اړیکې لغوه شوې. <ref>{{cite web|title=Nixon Ends Convertibility of US Dollars to Gold and Announces Wage/Price Controls|url=https://www.federalreservehistory.org/essays/gold_convertibility_ends|access-date=October 17, 2018|publisher=Federal Reserve Bank of Richmond}}</ref> له لومړۍ نړیوالې جګړې وروسته د متحده ایالاتو ډالر د اسعارو د ارزښتناکه زېرمو په توګه ساتل کېږي او د دویمې نړیوالې جګړې په پای ته رسېدو یې د بریټن وډز د تړون پر بنسټ د سټرلینګ پونډ ځای ونیو چې مخکې په نړۍ کې د اسعارو په زېرمو کې د مخکښو اسعارو په توګه کارول کېده. په نړیوالو راکړه ورکړه کې ډالر تر ټولو پراخه کارول کېدونکې سعر دی، همدارنګه په څو هېوادونو کې رسمي پولي واحد دی او په ډیرو نورو کې د غیر رسمي (حقیقي) سعر په توګه ګڼل کېږي، چې د فدرالي خزانې د نوټونو (او په ځینو حالاتو کې د سکو) په بڼه په جریان کې دی.  <ref>{{cite web|url=https://www.federalreserve.gov/aboutthefed/files/pf_4.pdf|title=The Implementation of Monetary Policy&nbsp;– The Federal Reserve in the International Sphere|access-date=October 17, 2018}}</ref><ref>Cohen, Benjamin J. 2006. ''The Future of Money'', [[Princeton University Press]]. {{ISBN|0-691-11666-0}}.</ref><ref>Agar, Charles. 2006. ''Vietnam'', (''[[Frommer's]]''). {{ISBN|0-471-79816-9}}. p. 17: "the dollar is the de facto currency in Cambodia."</ref> د ۲۰۲۱ ز کال د فبروري د ۱۰ نېټي راهیسې، په جریان کې د اسعارو کچه ۲.۱۰ تریلیون ډالرو ته رسېږي، چې له دې څخه ۲.۰۵ تریلیون ډالر یې د فدرال زېرمو نوټونو دي (پاتې ۵۰ میلیارد ډالر د سکې او د متحده ایالاتو د پخوانیو نوټونو په بڼه دي).<ref>{{cite web|title=How much U.S. currency is in circulation?|url=https://www.federalreserve.gov/faqs/currency_12773.htm|access-date=February 27, 2021|publisher=Federal Reserve}}</ref> = لنډه کتنه = === په اساسي قانون کې === د متحده ایالاتو د اساسي قانون لومړی ماده، ۸ مه برخه حکم کوي چې کانګریس واک لري چې پیسي ضرب کړي. هغه قانون چې دا صلاحیت پلی کوي، اوس مهال د متحده ایالاتو په کوډ کې تر ۳۱ سرلیک لاندې په ۵۱۱۲ برخه کې راوړل شوی دی، چی د متحده ایالاتو د ډالر د صدور بڼه هم تشرېح کوي. دا سکې د پورونو د ورکړې په برخه کې د "قانوني پیسو" په توګه ټاکل شوې دي. ساکاګاوا ډالر یا د سرو زرو ډالر، د امریکایی د سپینو زرو د ایګل (لسو ډالرو) د سکې چې خالص سپین زر دی، برعکس دی او د  فلزي یا مسي الیاژو د ډالر یوه بېلګه ګڼل کېږي. ۵۱۱۲ برخه همدارنګه د نورو مسکوکاتو، چې ارزښت یې له یو سنټ څخه تر ۱۰۰ ډالرو پورې دی، د ضرب او صدور په اړه احکام وړاندې کوي. دا نورې سکې د متحده ایالاتو د ډالر د مسکوکاتو په برخه کې په بشپړ ډول تشرېح شوي. <ref>U.S. Constitution, Article 1, Section 8. [https://www.law.cornell.edu/constitution/articlei#section8 para. 5].</ref><ref name=":0">''Denominations, specifications, and design of coins''. {{USC|31|5112}}.</ref> د اساسي قانون لومړۍ ماده، نهمه برخه حکم کوي چې "باید د ټولو عامه پیسو د رسیدونو او لګښتونو منظمه اظهارنامه او حساب وخت په وخت خپور شي،" چې د متحده ایالاتو د کوډ تر ۳۱ سرلیک لاندې په ۳۳۱ برخه لا زیات مشخص شوی دی. د هغه پیسو مبلغ چې په "اظهارنامه" کې راپور ورکول کېږي، اوس مهال په امریکایي ډالرو کې ښودل کېږي، په دې توګه د متحده ایالاتو ډالر د متحده ایالاتو د محاسبې د واحد په نوم یادېږي. په نهمه برخه کې "ډالر" له لومړیو کلیماتو څخه دي، چې په کې دا اصطلاح هسپانوي ډالر یا د اتو هسپانوي ریالونو په ارزښت سکې ته اشاره کوي. <ref>U.S. Constitution, Article 1, Section 9. [https://www.law.cornell.edu/constitution/articlei#section9 para. 7].</ref><ref>''Reports''. {{USC|31|331}}.</ref><ref>{{cite web|year=2009|title=Financial Report of the United States Government|url=https://www.gao.gov/financial_pdfs/fy2009/09frusg.pdf|access-date=October 17, 2018|publisher=Department of the Treasury|archive-date=November 13, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113005737/https://www.gao.gov/financial_pdfs/fy2009/09frusg.pdf|url-status=dead}}</ref> === د مسکوکاتو د ضرب قانون === په ۱۷۹۲ کال کې د متحده ایالاتو کانګریس د مسکوکاتو د ضرب قانون تصویب کړ چې د هغه نهمه برخه د ډول ډول سکو ضرب ته اجازه ورکوي، لکه: <ref name=":1">[[United States Congress|U.S. Congress]]. 1792. ''[https://web.archive.org/web/20040407164627/http://nesara.org/files/coinage_act_1792.pdf Coinage Act of 1792]''. [[2nd United States Congress|2nd Congress]], 1st Session. Sec. 9, ch. 16. Retrieved 6 June 2020.</ref><blockquote>ډالر یا واحدات – چې هر یو یې د هسپانوي ډالر معادل و چې ورته یې اوس په جریان کې دی، چې ارزښت یې دری سوه او یو اویا پوره دانې او د خالصې دانې له شپاړسو څخه څلور برخې () یا د ستندرد سپینو زرو څلور سوه او شپاړس دانې دی. </blockquote>د قانون ۲۰ برخه د متحده ایالاتو ډالر د متحده ایالاتو د پولي واحد په توګه ټاکي: <ref name=":1" /><blockquote>د متحده ایالاتو د محاسبې پیسې به په ډالر یا د هغه په واحداتو کې وړاندې کېږي ... او دا چې په عامه ادارو کې ټول حسابات او د متحده ایالاتو په محاکمو کې ټول احکام باید په نظر کې ونیول شي او د دې مادې له احکامو سره په مطابقت کې وي. </blockquote> === اعشاري واحدات === د هسپانوي ډالر پرخلاف، او د متحده ایالاتو قاره یي کانګریس او د مسکوکاتو د ضرب قانون د واحداتو اعشاري سیسټم وړاندې کړی ترڅو د ډالر له واحد سره مل وي چې په لاندې ډول دی: میل: د یو ډالر زرمه برخه؛ سنټ، د یو ډالر سلمه برخه؛ ډایم، د یو ډالر لسمه برخه او ایګل، یا لس ډالره. د دې واحداتو اوسنی تړاو: <ref name="contcongress1">{{cite journal|editor-last=Fitzpatrick|editor-first=John C.|date=1934|title=Tuesday, August 8, 1786|url=http://memory.loc.gov/cgi-bin/query/r?ammem/hlaw:@field(DOCID+@lit(jc0317))|journal=Journals of the Continental Congress 1774-1789|volume=XXXI: 1786|pages=503–505|access-date=December 5, 2019}}</ref><ref>{{cite journal|date=1845|editor-last=Peters|editor-first=Richard|title=Second Congress. Sess. I. Ch. 16|url=http://memory.loc.gov/cgi-bin/ampage?collId=llsl&fileName=001/llsl001.db&recNum=369|journal=The Public Statues at Large of the United States of America, Etc. Etc.|volume=1|pages=246–251|access-date=December 5, 2019}}</ref> * یوازې سنټ ('''¢''') د ډالر د برخو په توګه په ورځنیو چارو کې کارول کېږي. * ډایم یوازې د سکې د نوم په توګه کارول کېږي چې ارزښت یې ۱۰ سنټ دی. * میل ('''₥''') په نسبتي توګه نه پېژندل کېږي، خو د ۲۰ پېړې له نیمې څخه وړاندې پر خرڅلاو باندې د مالیې په برخه کې او همدارنګه د تیلو په قیمتونو کې یې ډېر شهرت درلود، چې د XX.XX9 ډالره فی ګلن په بڼه  کارول کېده (د بېلګې په توګه، ۳.۵۹۹ په عام ډول  لیکل کېده).<ref>{{cite web|last=Langland|first=Connie|date=May 27, 2015|title=What is a millage rate and how does it affect school funding?|url=https://whyy.org/articles/what-is-a-millage-rate-and-how-does-it-affect-school-funding/|access-date=December 5, 2019|website=WHYY|publisher=PBS and NPR}}</ref><ref name=":2">{{cite web|date=September 26, 2018|title=Mills Currency|url=https://pastandpresent.com/2018/09/26/mills-currency/|access-date=December 5, 2019|website=Past & Present|publisher=Stamp and Coin Place Blog|تاريخ الأرشيف=May 3, 2021|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210503090930/https://pastandpresent.com/2018/09/26/mills-currency/|url-status=dead|خونديځ نېټه=May 3, 2021|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20210503090930/https://pastandpresent.com/2018/09/26/mills-currency/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210503090930/https://pastandpresent.com/2018/09/26/mills-currency/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210503090930/https://pastandpresent.com/2018/09/26/mills-currency/}}</ref> * ایګل هم د عامه وګړو تر منځ ډېر نه پېژندل کېږي. دا اصطلاح د ۱۷۹۲ کال د مسکوکاتو د ضرب په قانون کې د لسو ډالرو د نوم لپاره وکارول شوه چې له هغې وروسته د سرو زرو د سکو د نوم لپاره وکارول شوه. <ref name=":2" /> هسپانوي پیسو (peso) یا ډالر له تاریخي اړخه په اتو ریالونو (په عامیانه ډول، ټوټو) وېشل شوی و - چې له همدې امله اته ټوټې هم ورته ویل کېږي. امریکایانو هم د ۱۸۵۷ ز کال څخه وړاندې کله چې مکسیکويې ټوټې د امریکایی سینټ په پرتله ډېر مشهور وو، د  سینټ په غیر اعشاریه ټوټو کې شمېرل زده کړل؛ په حقیقت کې دا کار د نیویارک د اسهامو د بازار په نرخونو کې تر ۲۰۰۱ کال پورې پاتې شو.  <ref name="2bits">{{Cite web|url=https://www.almanac.com/fact/how-much-is-two-bits-and-where|title=How much is "two bits" and where did the phrase}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.investopedia.com/terms/d/decimal-trading.asp|title=Decimal Trading Definition and History}}</ref> د خزانې وزیر جیمز ګوتری په ۱۸۵۴ کال کې وړاندیز وکړ چې د ۱۰۰ ډالر، ۵۰ ډالر او ۲۵ ډالرو د سرو زرو سکې رامنځ ته کړي چې په ترتیب سره د یونین (union)، هاف یونین (half union) او کوارتر یونین (quarter union) په نوم یادېدې، چې پدې توګه د ۱ یونین = ۱۰۰ ډالرو سره مساوي ارزښت درلوده. خو دا ډول مسکوکات ضرب نه شول، او یوازې د ۵۰ ډالر هاف یونین بېلګه شته.  <ref>Mehl, B. Max. "United States $50.00 Gold Pieces, 1877", in ''Star Rare Coins Encyclopedia and Premium Catalogue'' (20th edition, 1921)</ref> کله چې اوس د جریان په ترڅ کې سکې صادر شي، له یو ډالر څخه کم یا مساوي ارزښت د متحده ایالاتو د سکو په بڼه حذف کېږي، په داسې حال کې چې د یو ډالر څخه ډېر یا مساوي ارزښت د فدرالي خزانې د نوټونو په بڼه حذف کېږي، پرته د لاندې ځانګړو حالاتو څخه:    * د سرو زرو هغه سکې چې تر ۱۹۳۰ کلونو پورې د جریان لپاره صادر شوې او ارزښت یې تر ۲۰ ډالر پورې دی (چې د ډبل ایګل په نوم یادېږي) * د شمش یا یادګاري د سرو زرو، سپینو زرو، پلاتین، پلادیم سکې چې د قانوني پیسو په توګه ارزښت یې تر ۱۰۰ ډالر پورې دی. * د کورنۍ جکړې کاغذي پیسو چې تر ۱ ډالر څخه په لږ ارزښت کې صادر شوې دي، په بل عبارت، ماتې پیسي چې ځينې وختونه د کم ارزښته پیسو یا shinplasters په نوم هم یادېږي. === ریښه پېژندنه === په شپاړسمه پېړۍ کې، د بوهیمیا اشراف زاده هیرونیموس د یواخیمستالر (joachimstalers) په نوم چې د یواخیمستال (Joachimstal) له نوم څخه اخستل شوی و او د سرو زو د کان کېندنې یوه دره وه، د سکو نشر پیل کړ. همدارنګه د دې درې نوم د سینټ یواخیم له نوم څخه اخستل شوی و چې په دې کې د انګلیسي ریښې تال (tal) له dale څخه اخستل شوی چې په جرمني ژبه کې درې ته ویل کېږي. یواخیمستالر وروسته په جرمني ژبه کې تالر (taler) ته لنډ شو، چې دې کلیمې بلاخره څو ژبو ته خپله لاره و موندله، لکه: تولار (tolar) په چکي او سکواکي ژبه کې، ډېلر (daler) په دنمارکي او سویډني ژبه کې ډالار او ډېلر (dalar  او daler) په نارویژي ژبه کې، ډېلر یا ډالار (daler او daalder ) په هالنډي ژبه کې تالاري (talari) په ایتوپیایي ژبه کې تالېر (taller) په هنګري ژبه کې، تالیرو (tallero) په ایټالوي ژبه کې او دولار په عربي ژبه کې. <ref name="NatGeo">"Ask US." ''[[National Geographic]]''. June 2002. p. 1.</ref> که څه هم هالنډیانو په ۱۷ پېړۍ کې په اوسني نیویارک کې مخکښ وو او د الماني - هالنډي ریخسټالرانو (reichsthalers) او اصلي هالنډي لیووینډالډرز ('د زمري ډالر') د سپینو زرو د ډالرو په کارولو او محاسبه یې پیل وکړ، دا ډالر د عامو هسپانوي-امریکایی د اته-ریالو سکې وې چې په ځانګړې توګه د ۱۸ پېړۍ وروسته د ډالر په نوم مشهورې شوې. <ref>There's no solid reference on the desirability of liondollars in North America and on 1:1 parity with heavier dollars. A dollar worth $0.80 Spanish is not cheap if priced at $0.50 http://coins.lakdiva.org/netherlands/1644_wes_lion_daalder_ag.html https://coins.nd.edu/ColCoin/ColCoinIntros/Lion-Dollar.intro.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180705001518/https://coins.nd.edu/ColCoin/ColCoinIntros/Lion-Dollar.intro.html |date=2018-07-05 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180710214930/https://coins.nd.edu/ |archivedate=2018-07-10 |title=آرشیف کاپي |url=https://coins.nd.edu/ |access-date=2022-01-12 |url-status=bot: unknown}}</ref> === ستاینومونه === په عام ډول buck (لکه د سترلینګ پونډ ته quid) په ډېرو هېوادنو، د امریکایي ډالر په ګډون، ډالر ته کارول کېږي. دا اصطلاح له ۱۸مې پېړۍ څخه سرچینه اخلي، چې ښایي د چرم د سوداګرۍ په مستعمره کې را منځ ته شوې وي، او یا هم ښایي د قطعو له لوبې څخه یې سرچینه اخیستې وي.  <ref>{{cite dictionary|title=Buck|dictionary=Online Etymology Dictionary|url=https://www.etymonline.com/search?q=buck|access-date=October 17, 2018}}</ref> Greenback یا شين ډالر بل ستاینوم دی چې په اصل کې په ۱۹مه پېړۍ کې په مشخصه توګه د امریکایي ډالر نوټونو ته کارول کېده چې په یو اړخ تور او په بل اړخ په شنه رنګ چاپ کېدل او د ابراهام لینکن له خوا په شمال کې د جګړې د ملاتړ لپاره منځ ته راغئ. دا اصطلاح تر اوسه هم امریکايي ډالر ته کارول کېږي (خو د نورو هېوادونو ډالر ته نه کارول کېږي). د greenback اصطلاح همدارنګه د مالي مطبوعاتو په برخه کې په نورو هېوادونو کې لکه، آسترالیا، نیوزیلانډ، سویلي افریقا او اهند کې کارول کېږي. <ref>{{cite web|title=Paper Money Glossary|publisher=Littleton Coin Company|url=https://www.littletoncoin.com/shop/Glossaries-Paper-Money|access-date=October 17, 2018}}</ref><ref name="BI">{{cite web|url=https://www.businessinsider.com.au/fx-currency-aud-australia-dollar-fed-trade-war-china-2019-6|title=The Australian dollar is grinding higher as expectations for rate cuts from the US Federal Reserve build|first=David|last=Scutt|website=Business Insider|date=3 June 2019|access-date=7 August 2019|تاريخ الأرشيف=7 August 2019|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190807004722/https://www.businessinsider.com.au/fx-currency-aud-australia-dollar-fed-trade-war-china-2019-6|url-status=dead|خونديځ نېټه=7 August 2019|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190807004722/https://www.businessinsider.com.au/fx-currency-aud-australia-dollar-fed-trade-war-china-2019-6|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190807004722/https://www.businessinsider.com.au/fx-currency-aud-australia-dollar-fed-trade-war-china-2019-6|archive-url=https://web.archive.org/web/20190807004722/https://www.businessinsider.com.au/fx-currency-aud-australia-dollar-fed-trade-war-china-2019-6}}</ref><ref name="MW">{{cite web|website=MarketWatch|url=https://www.marketwatch.com/story/dollar-higher-ahead-of-data-new-zealand-currency-at-lowest-since-2016-2018-08-09|title=New Zealand dollar leads G-10 losers as greenback gains strengt|first=Anneken|last=Tappe|date=9 August 2018|access-date=7 August 2019}}</ref><ref name="Reuters">{{cite news|website=Reuters|url=https://uk.reuters.com/article/safrica-markets/update-1-south-africas-rand-firms-against-greenback-stocks-rise-idUKL5N22F4S|title=UPDATE 1-South Africa's rand firms against greenback, stocks rise|access-date=7 August 2019}}{{dead link|date=July 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref><ref name="BT">{{cite web|url=https://m.businesstoday.in/story/why-rupee-is-once-again-under-pressure/1/339315.htm|website=Business Today|title=Why rupee is once again under pressure|date=22 April 2019|access-date=7 August 2019}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> د ډالرو نور مشهور نومونه په ټولیز ډول ګرین میل (greenmail)، شین (green) او مړه ولسمشران (dead presidents ) دي چې وروستنی یې د دې لپاره دی چې په ډېرو نوټونو کې د مړو ولسمشرانو انځورونه چاپ شوي دي. همدارنګه د bones (هډوکو) اصطلاح هم ډالر ته کارول کېږي (د بېلګې په توګه "شل بونز" = ۲۰ ډالر). نوې بڼه، چې انځورد په اصلي برخه کې (نه د حکاکي د کوچني انځور په ډول)، د کاغذ پر مخ راوړل شوی چې په رنګه-کوډ یې ارزښت لیکل شوی، ځینې وختونه د bigface یا  لوی مخ نوټونو یا د انحصاري پیسو په نوم یادېږي. همدارنګه د Piastre فرانسوي اصطلاح د متحده ایالاتو د ډالر لپاره اصلي کلیمه وه چې یوه بېلګه یې د لوزیانا د پیرود په برخه کې په فرانسوي متن کې کارول شوې ده. که څه هم په اوسنۍ فرانسه کې د متحده ایالاتو ډالر ته ډالر ویل کېږي، دPiastre  اصطلاح لاهم د کاجون فرانسوي او نیو انګلینډ فرانسوي ژبو ویناوالو او همدارنګه په هایټي او نورو فرانسوي ژبو کارابین ټاپوګانو کې کارول کېږي.  د مشخص ارزښت (نوټ) لپاره ستاینومونه * quarter dollar (څلورمه برخه ډالر) همدارنګه د two bits (دوه ټوټو) په نوم یادېږي چې د اته ټوټو (ټوټو یا ریال) په سرچینه دلالت کوي''.'' * د یو ډالر نوټ (یوګون) د buck یا single په نوم هم یادېږي. <ref name="2bits2">{{Cite web|url=https://www.almanac.com/fact/how-much-is-two-bits-and-where|title=How much is "two bits" and where did the phrase}}</ref> * د دوه ډالرو نوټ (دوه ګون) ځینې وختونه د  deuce یا دوه خاله، Tom (د توماس د نوم مخفف) یا Jefferson (د توماس جفرسن د انځور له امله) په نومونو هم یادېږي. * د پنځه ډالرو نوت (پنځه ګون) ځینې وختوته د لینکن (د لینکن د انځور له امله)، fin (پر)، fiver یا پنځګون، five-spot یا پنځه خاله په نوم هم یادېږي. * د لسو ډالرو نوټ (لسګون) ځیني وختونه د sawbuck (خرک)، ten-spot یا لس خاله یا همیلتون (د الکساندر همیلتون له نوم څخه) په نومونو یادېږي. * د شلو ډالرو نوټ (شلګون) ځیني وختونه د double sawbuck (دوه چنده خرک)، جکسن (د اندریو جکس د نوم له امله یا double eagle (دوچنده باز) په نومونو یادېږي. * د پنځوسو ډالر نوټ (پنځوسګون) ځینې وختونه د yardstick (معیار) یا grant (د ولسمشر اولیسیس اس ګرنت د نوم له امله) په نومونو یادېږي. * د سلو ډالرو نوټ (سلګون) د Benjamin (بینیامین) Benji، Ben یا Franklin (فرانکلن) چې د بینیامین فرانکلن د انځور له امله دی، په نومونو یادېږي. ځيني وختوته د C-note  (سي نوټ، چې C په رومي اعدادو کې ۱۰۰ ته ویل کېږي)، century note (سلیز نوټ) یا بېل (د بېلګې په توګه دوه بېله = ۲۰۰ ډالر) په نوم یادېږي. * د ۱۰۰۰ ډالرو مضرب یا مبلغ ته ځینې وختونه په عامیانه بڼه grand  ویل کېږي چې په اختصاري ډول G، K یا k (چی له کیلو څخه اخستل شوی، د بېلګې په توګه 10k ډالر = ۱۰۰۰۰ ‌ډالر). همدارنګه د large یا stack اصطلاحات هم د۱۰۰۰ ډالرو د لوی مبلغ لپاره کارو کېږي (د بېلګې په توګه، fifty large = ۵۰۰۰۰ ډالره). === د ډالر نښه یا سمبول === د ډالر سمبول یا نښان $، چې ډېری د عددي مقدار څخه مخکې لیکل کېږي، د متحده ایالاتو د ډالر لپاره (او همدارنګه د ډېرو نورو اسعارو لپاره) کارول کېږي. دا نښان ۱۸مې پېړۍ په وروستیو کې د پیسو (peso) لپاره د '''''p^s''''' د لیکنیز مخفف د بدلون په پایله کې را منځ ته شو. پیسو د هسپانوي ډالرو لپاره چې په نوې نړۍ کې عام نوم دی، له ۱۶ څخه تر ۱۹ پېړیو پورې په پراخه کچه په جریان کې وو. p او s چې په یو بل باندې لیکل کېدل په پای کې د  $ نښان په ډول را منځ ته شو.  <ref>[[Florian Cajori|Cajori, Florian]] ([1929]1993). ''[https://books.google.com/books?id=7juWmvQSTvwC&pg=RA1-PA22&dq=isbn:0486677664#PRA1-PA22,M1 A History of Mathematical Notations]'' (Vol. 2). New York: Dover, 15–29. {{ISBN|0-486-67766-4}}</ref><ref>{{Cite journal|at=p. 198 and note 2 on p. 198|jstor=2506275|title=The First American Mint|journal=The Hispanic American Historical Review|volume=11|issue=2|last1=Aiton|first1=Arthur S.|last2=Wheeler|first2=Benjamin W.|year=1931|doi=10.1215/00182168-11.2.198|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book|last=Nussbaum|first=Arthur|author-link=Arthur Nussbaum|title=A History of the Dollar|url=https://archive.org/details/historyofdollar0000nuss|url-access=registration|publisher=Columbia University Press|year=1957|location=New York|page=[https://archive.org/details/historyofdollar0000nuss/page/56 56]|quote=The dollar sign, $, is connected with the peso, contrary to popular belief, which considers it to be an abbreviation of 'U.S.' The two parallel lines represented one of the many abbreviations of 'P,' and the 'S' indicated the plural. The abbreviation '$.' was also used for the peso, and is still used in Argentina.}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bep.gov/resources/faqs.html|title=U.S. Bureau of Engraving and Printing - FAQs|website=www.bep.gov|access-date=2022-01-12|تاريخ الأرشيف=2018-10-18|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20181018003102/https://www.bep.gov/resources/faqs.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=2018-10-18|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20181018003102/https://www.bep.gov/resources/faqs.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20181018003102/https://www.bep.gov/resources/faqs.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20181018003102/https://www.bep.gov/resources/faqs.html}}</ref> بله مشهوره شرحه دا ده چې دا نښان په هسپانوي ډالر باندې د هسپانیا د ملي نښان د هرکولس د ستنو (ستونونو) څخه اخیستل شوی دی. د هسپانوي ډالرو د سپینو زرو په سکه د هرکولس ستنې د دوه عمودي کرښو ( ||) او د '''''S''''' په څېر د یو ځورنډ ټوکر بڼه لري. همدارنګه یوه بله تشرېح وړاندیز کوي چې د ډالر نښه د متحده ایالاتو د نوم څخه د مخفف U او S چې په لویو تورو د یو بل پر سر لیکل کېدل، اخستل شوې ده. دا تیوري چې د ناول لیکونکي ایان رنډ له خوا په اتلس شرګډ کې مشهوره شوه، دا حقیقت په پام کې نه نیسي چې نوموړی نښان د متحده ایالاتو له را منځ ته کېدو وړاندې کارول کېده.<ref>Rand, Ayn. [1957] 1992. ''[[Atlas Shrugged]]''. [[Signet Press|Signet]]. p. 628.</ref><ref>{{cite book|last=James|first=James Alton|title=Oliver Pollock: The Life and Times of an Unknown Patriot|publisher=Books for Libraries Press|year=1970|orig-year=1937|location=Freeport|page=356|url=https://books.google.com/books?id=kht_DEllNccC|isbn=978-0-8369-5527-9}}</ref> == سرچینې == * {{cite web|url=http://www.bis-ans-ende-der-welt.net/USA-B-En.htm|title=US-Dollar (Banknotes)|language=en,de|editor=Heiko Otto|accessdate=2018-06-23}}{{ref-en}} [[وېشنيزه:امريکايي ډالر]] 9itrqzx8c9cai7q8pos9xylccvcfyee 10 17293 369490 177681 2026-09-28T20:32:03Z CommonsDelinker 161 Removing [[:c:File:Muhammad.png|Muhammad.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:ChemSim|ChemSim]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Ibrahim ebi|]]. 369490 wikitext text/x-wiki {{sidebar with collapsible lists | name = محمد | bodystyle = background-color:#f7f1e3; border:2px solid #ece9d8; | titlestyle = background-color:#708847; color:white; font-size:130%; white-space:nowrap; | title = '''[[محمد|<span style="color:white;">محمد</span>]]''' | image = | listtitlestyle = color:white; background-color:#708847; text-align:center; Padding:2px 1px 2px 1px; line-height= 1; | belowstyle = border: 0; | contentstyle = background-color:#f7f1e3; color:#708847; | expanded = {{{expanded|{{{1|}}}}}} | list1name = general | list1title = عام مالومات | list1 = {{Navbox | style = width: 100%; border: 0; background-color:#F4F0EC; | listclass = hlist | groupstyle = width:7%; padding-left: 1.5em; padding-right: 1.5em; text-align:center; background:#708847; border: none;color:white; | liststyle = width:auto; text-align:right; background: #f7f1e3; border: none;color:#708847; | belowstyle = width:7%; text-align:center; background: #DCDCDC; border: none; | listpadding = 0em .5em 0em 1.5em; | group1 = بشپړ نوم | list1 = <span style="color:#708847;">محمد ابن عبدالله</span> <span style="color:#708847;">- ( محمد بن عبد الله ) </span> | group2 = زېږېدنه | list2 = {{circa}} 570 | group3 = زېږون ځای | list3 = [[مکه|<span style="color:#708847;">مکه</span>]] ([[مکه ولايت|<span style="color:#708847;">مکه</span>]]), [[Pre-Islamic Arabia|<span style="color:#708847;">عربستان</span>]] ( ''Now'' : [[سعودي عربستان|<span style="color:#708847;">سعودي عربستان</span>]] ) | group4 = مړينه | list4 = <span style="color:#708847;">{{Death date and age|632|06|08|570|04|26|df=y}}</span> | group5 = د مړينې ځای | list5 = [[يترب|<span style="color:#708847;">يترب</span>]], [[د عربو ټاپووزمه|<span style="color:#708847;">عربستان</span>]] ( ''Now'' : [[مدينه|<span style="color:#708847;">مدينه</span>]], [[هجاز|<span style="color:#708847;">هجاز</span>]], [[سعودي عربستان|<span style="color:#708847;">سعودي عربستان</span>]] ) | group6 = هديره | list6 = [[Burial places of founders of world religions#Islam|<span style="color:#708847;">قبر</span>]] under the [[Green Dome|<span style="color:#708847;">Green Dome</span>]] of [[نبوي مسجد|<span style="color:#708847;">المسجد النبوي</span>]] in [[مدينه|<span style="color:#708847;">مدينه</span>]], [[هجاز|<span style="color:#708847;">Hejaz</span>]], [[سعودي عربستان|<span style="color:#708847;">سعودي عربستان</span>]] | group7 = د مړينې سبب | list7 = Illness ( [[تبه|<span style="color:#708847;">لويه تبه</span>]] ) | group8 = توکم | list8 = [[عربان|<span style="color:#708847;">عرب</span>]] | group9 = ټبر | list9 = [[قريش|<span style="color:#708847;">قريش</span>]] | group10 = Clan | list10 = [[بني هاشم|<span style="color:#708847;">بني هاشم</span>]] | group11 = دين | list11 = [[اسلام|<span style="color:#708847;">اسلام</span>]] | group12 = [[Islamic honorifics|<span style="color:White;">Honorific</span>]]<br/>( [[Peace be upon him (Islam)|<span style="color:White;">ṣalawāt</span>]] ) | list12 = • <br/> صلى الله عليه وسلم <br/>• <br/>( صلى الله عليه وآله ) }} | list2name = family | list2title = Family | list2 = {{Navbox | style = width: 100%; border: 0; background-color:#F4F0EC; | listclass = hlist | groupstyle = width:7%; padding-left: 1.5em; padding-right: 1.5em; text-align:center; background:#708847; border: none;color:white; | liststyle = width:auto; text-align:right; background: #f7f1e3; border: none;color:#708847; | belowstyle = width:7%; text-align:center; background: #DCDCDC; border: none; | listpadding = 0em .5em 0em 1.5em; | group1 = پلار | list1 = [[عبدالله ابن عبدالمطلب|<span style="color:#708847;">عبدالله</span>]] | group2 = مور | list2 = [[آمنه بنت وهاب|<span style="color:#708847;">آمنه بنت وهاب</span>]] | group3 = ورور (وروڼه) | list3 = - ''Nil'' - | group4 = خور (خوېندې) | list4 = - ''Nil'' - | group5 = [[د محمد مېرمنې|<span style="color:white;">مېرمنې</span>]] | list5 = [[Khadijah bint Khuwaylid|<span style="color:#708847;">Khadijah bint Khuwaylid</span>]] [[Sawda bint Zamʿa|<span style="color:#708847;">Sawda bint Zamʿa</span>]] [[Aisha|<span style="color:#708847;">Aisha bint Abi Bakr</span>]] [[Hafsa bint Umar|<span style="color:#708847;">Hafsa bint Umar</span>]] [[Zaynab bint Khuzayma|<span style="color:#708847;">Zaynab bint Khuzayma</span>]] [[Umm Salama Hind bint Abi Umayya|<span style="color:#708847;">Hind bint Abi Umayya</span>]] [[Zaynab bint Jahsh|<span style="color:#708847;">Zaynab bint Jahsh</span>]] [[Juwayriya bint al-Harith|<span style="color:#708847;">Juwayriya bint Al-Harith</span>]] [[Ramlah bint Abi Sufyan|<span style="color:#708847;">Ramlah bint Abi Sufyan</span>]] [[Rayhana bint Zayd|<span style="color:#708847;">Rayhana bint Zayd</span>]] [[Safiyya bint Huyayy|<span style="color:#708847;">Safiyya bint Huyayy</span>]] [[Maymuna bint al-Harith|<span style="color:#708847;">Maymuna bint al-Harith</span>]] [[Maria al-Qibtiyya|<span style="color:#708847;">Maria al-Qibtiyya</span>]] | group6 = زوی (زامن) | list6 = [[قاسم ابن محمد|<span style="color:#708847;">القاسم</span>]]<br/> [[عبدالله ابن محمد|<span style="color:#708847;">عبدالله</span>]]<br/> [[ابراهيم ابن محمد|<span style="color:#708847;">ابراهيم</span>]] | group7 = لور (لوڼې) | list7 = [[زينب بنت محمد|<span style="color:#708847;">زينب</span>]]<br/> [[روقيه بنت محمد|<span style="color:#708847;">روقيه</span>]]<br/> [[ام کلثوم بنت محمد|<span style="color:#708847;">ام کلثوم</span>]]<br/> [[فاطمه|<span style="color:#708847;">فاطمه</span>]] | group8 = Genealogy | list8 = [[Family tree of Muhammad|<span style="color:#708847;">Family Tree</span>]] }} | list3name = نومونه او القاب | list3title = [[د محمد نومونه او القاب|<span style="color:white;">نومونه او القاب</span>]] | list3 = <span style="color:#708847;">(احمد)</span> - <span style="color:#708847;">(حامد)</span> - <span style="color:#708847;">(محمود)</span> - <span style="color:#708847;">(قاسم)</span> - <span style="color:#708847;">(عاقب)</span> - <span style="color:#708847;">(فاتح)</span> - <span style="color:#708847;">(شاھد)</span> - <span style="color:#708847;">(حاشر)</span> - <span style="color:#708847;">(رشيد)</span> - <span style="color:#708847;">(مشھود)</span> - <span style="color:#708847;">(بشير)</span> - <span style="color:#708847;">(نذير)</span> - <span style="color:#708847;">(داع)</span> - <span style="color:#708847;">(شاف)</span> - <span style="color:#708847;">(ھاد)</span> - <span style="color:#708847;"> (مھد)</span> - <span style="color:#708847;">(ماح)</span> - <span style="color:#708847;">(منج)</span> - <span style="color:#708847;">(ناه)</span> - <span style="color:#708847;">(رسول)</span> - <span style="color:#708847;">(نبى)</span> - <span style="color:#708847;"> (امى)</span> - <span style="color:#708847;">(تھامى)</span> - <span style="color:#708847;">(ھاشمى)</span> - <span style="color:#708847;">(ابطحى)</span> - <span style="color:#708847;">(عذيذ)</span> - <span style="color:#708847;"> <br/>(حريص عليكم)</span> - <span style="color:#708847;">(رءؤف)</span> - <span style="color:#708847;">(رحيم)</span> - <span style="color:#708847;"> (طه)</span> - <span style="color:#708847;">(مجتبى)</span> - <span style="color:#708847;"> (طس)</span> - <span style="color:#708847;">(مرتضى)</span> - <span style="color:#708847;"> (حم)</span> - <span style="color:#708847;">(مصطفى)</span> - <span style="color:#708847;"> (يس)</span> - <span style="color:#708847;">(اولى)</span> - <span style="color:#708847;">(مزمل)</span> - <span style="color:#708847;">(ولى)</span> - <span style="color:#708847;">(مدثر)</span> - <span style="color:#708847;">(متين)</span> - <span style="color:#708847;">(مصدق)</span> - <span style="color:#708847;">(طيب)</span> - <span style="color:#708847;">(ناصر)</span> - <span style="color:#708847;">(منصور)</span> - <span style="color:#708847;">(مصباح)</span> - <span style="color:#708847;">(امر)</span> - <span style="color:#708847;">(حجازى)</span> - <span style="color:#708847;">(نزارى)</span> - <span style="color:#708847;">(قرشى)</span> - <span style="color:#708847;">(مضرى)</span> - <span style="color:#708847;"> (نبى اتوبة)</span> - <span style="color:#708847;">(حافظ)</span> - <span style="color:#708847;">(كامل)</span> - <span style="color:#708847;">(صادق)</span> - <span style="color:#708847;">(امين)</span> - <span style="color:#708847;"> (عبد الله)</span> - <span style="color:#708847;"> (كليم الله)</span> - <span style="color:#708847;"> (حبيب الله)</span> - <span style="color:#708847;"> (نجى الله)</span> - <span style="color:#708847;"> (صفى الله)</span> - <span style="color:#708847;"> (خاتم الانبياء)</span> - <span style="color:#708847;">(حسيب)</span> - <span style="color:#708847;">(مجيب)</span> - <span style="color:#708847;">(شكور)</span> - <span style="color:#708847;">(مقتصد)</span> - <span style="color:#708847;"> (رسول الرحمۃ)</span> - <span style="color:#708847;">(قوى)</span> - <span style="color:#708847;">(حفى)</span> - <span style="color:#708847;">(مامون)</span> - <span style="color:#708847;">(معلوم)</span> - <span style="color:#708847;">(حق)</span> - <span style="color:#708847;">(مبين)</span> - <span style="color:#708847;">(مطيع)</span> - <span style="color:#708847;"> (رسول الواحۃ)</span> - <span style="color:#708847;">(اول)</span> - <span style="color:#708847;">(اخر)</span> - <span style="color:#708847;">(ظاھر)</span> - <span style="color:#708847;">(باطن)</span> - <span style="color:#708847;">(نبى الرحمة)</span> - <span style="color:#708847;">(يتيم)</span> - <span style="color:#708847;">(كريم)</span> - <span style="color:#708847;">(حكيم)</span> - <span style="color:#708847;"> (خاتم الرسول)</span> - <span style="color:#708847;">(سيد)</span> - <span style="color:#708847;">(سراج)</span> - <span style="color:#708847;">(منير)</span> - <span style="color:#708847;">(محرم)</span> - <span style="color:#708847;">(مكرم)</span> - <span style="color:#708847;">(مبشر)</span> - <span style="color:#708847;">(مزكر)</span> - <span style="color:#708847;">(مطھر)</span> - <span style="color:#708847;">(قريب)</span> - <span style="color:#708847;">(خليل)</span> - <span style="color:#708847;">(مدعو)</span> - <span style="color:#708847;">(جواد)</span> - <span style="color:#708847;">(خاتم)</span> - <span style="color:#708847;">(عادل)</span> - <span style="color:#708847;">(شھير)</span> - <span style="color:#708847;">(شھيد)</span> - <span style="color:#708847;"> (رسول الملاحم)</span> | list4name = ژوند | list4title = [[د نبي ژوند|<span style="color:white;">ژوند</span>]] | list4 = '''[[محمد په مکه کې|<span style="color:#708847;">ژوند په مکه کې</span>]]''' - '''[[هجرت|<span style="color:#708847;">هجرت</span>]]''' - '''[[محمدپه مدينه کې|<span style="color:#708847;">ژوند په مدينه کې</span>]]''' - '''[[Muhammad after the conquest of Mecca|<span style="color:#708847;">Conquest of مکه</span>]]''' - '''[[The Farewell Pilgrimage|<span style="color:#708847;">The Farewell Pilgrimage</span>]]''' | list5name = career | list5title = Career | list5 = '''[[قرآن|<span style="color:#708847;">قران</span>]]''' - '''[[حديث|<span style="color:#708847;">حديث</span>]]''' - '''[[Early social changes under Islam|<span style="color:#708847;">Early Reforms Under Islam</span>]]''' - '''[[Muhammad as a diplomat|<span style="color:#708847;">ديپلوماسي</span>]]''' - '''[[Military career of Muhammad|<span style="color:#708847;">پوځ</span>]]''' - '''[[Persecution of Muslims by the Meccans|<span style="color:#708847;">Persecution by Meccans</span>]]''' - '''[[Migration to Abyssinia|<span style="color:#708847;">Migration to Abyssinia</span>]]''' | list6name = attributed | list6title = [[Miracles of Muhammad|<span style="color:white;">Attributed miracles</span>]] | list6 = '''[[Isra and Mi'raj|<span style="color:#708847;">Isra and Mi'raj</span>]]''' - '''[[Splitting of the moon|<span style="color:#708847;">Splitting of the Moon</span>]]''' - '''[[Relics of Muhammad|<span style="color:#708847;">Relics</span>]]''' - '''[[Al-Masjid an-Nabawi|<span style="color:#708847;">Al-Masjid an-Nabawi</span>]]''' | list7name = views | list7title = Views | list7 = '''[[Muhammad's views on Jews|<span style="color:#708847;">Jews</span>]]''' - '''[[Muhammad's views on Christians|<span style="color:#708847;">Christians</span>]]''' - '''[[Muhammad's views on slavery|<span style="color:#708847;">Slavery</span>]]''' | list8name = succession | list8title = [[Succession of Muhammad|<span style="color:white;">Succession</span>]] | list8 = '''[[The Farewell Sermon|<span style="color:#708847;">Farewell sermon</span>]]''' - '''[[Hadith of the pen and paper|<span style="color:#708847;">حديث(Pen and Paper)</span>]]''' - '''[[Saqifah|<span style="color:#708847;">Saqifah</span>]]''' - '''[[اهل البيت|<span style="color:#708847;">اهل بيت</span>]]''' - '''[[صحابه|<span style="color:#708847;">صحابه</span>]]''' - '''[[د اسلام تاريخ|<span style="color:#708847;">تاريخ</span>]]''' | list9name = salutation | list9title = [[Durood|<span style="color:white;">Salutation</span>]] | list9 = '''[[Durood#Durood-e-Ibrahimi|<span style="color:#708847;">Durood-e-Ibrahimi</span>]]''' - '''[[Durood#Durood-e-Tunajjina|<span style="color:#708847;">Durood-e-Tunajjina</span>]]''' | list10name = perspectives | list10title = Perspectives | list10 = '''[[محمد د اسلام له آنده|<span style="color:#708847;">اسلامي</span>]]''' - '''[[محمد د يهودانو له آنده|<span style="color:#708847;">يهودي</span>]]''' - '''[[محمد په انجيل کې|<span style="color:#708847;">انجيل</span>]]''' - '''[[محمد د منځنۍ پېړۍ د عيسويانو له آنده|<span style="color:#708847;">منځنی عيسوي</span>]]''' - '''[[محمد د تاريخ له آنده|<span style="color:#708847;">تاريخي</span>]]''' - '''[[په محمد نقد|<span style="color:#708847;">نقد</span>]]''' | list11name = praise | list11title = Praise | list11 = '''[[نعت|<span style="color:#708847;">نعت</span>]]''' - '''[[مولود|<span style="color:#708847;">ميلات</span>]]''' -------------------------------- | below = '''[[:وېشنيزه:محمد|<span style="color:#708847;font-size:200%;">◈</span>]]''' '''[[Portal:اسلام|<span style="color:#708847;font-size:200%;">◈</span>]]''' | navbar = none }}<noinclude> {{Collapsible option}} [[وېشنيزه:Islamic prophet templates]] [[وېشنيزه:محمد| ]] </noinclude> ibyi8vt0z5cipldf6bqnp61elp990dm 10 19751 369491 177696 2026-09-28T20:32:06Z CommonsDelinker 161 Removing [[:c:File:Muhammad.png|Muhammad.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:ChemSim|ChemSim]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Ibrahim ebi|]]. 369491 wikitext text/x-wiki {{sidebar with collapsible lists | name = محمد | bodystyle = background-color:#f7f1e3; border:2px solid #ece9d8; | titlestyle = background-color:#708847; color:white; font-size:130%; white-space:nowrap; | title = '''[[محمد|<span style="color:white;">محمد</span>]]''' | image = | listtitlestyle = color:white; background-color:#708847; text-align:center; Padding:2px 1px 2px 1px; line-height= 1; | belowstyle = border: 0; | contentstyle = background-color:#f7f1e3; color:#708847; | expanded = {{{expanded|{{{1|}}}}}} | list1name = general | list1title = عام مالومات | list1 = {{Navbox | style = width: 100%; border: 0; background-color:#F4F0EC; | listclass = hlist | groupstyle = width:7%; padding-left: 1.5em; padding-right: 1.5em; text-align:center; background:#708847; border: none;color:white; | liststyle = width:auto; text-align:right; background: #f7f1e3; border: none;color:#708847; | belowstyle = width:7%; text-align:center; background: #DCDCDC; border: none; | listpadding = 0em .5em 0em 1.5em; | group1 = بشپړ نوم | list1 = <span style="color:#708847;">محمد ابن عبدالله</span> <span style="color:#708847;">- ( محمد بن عبد الله ) </span> | group2 = زېږېدنه | list2 = {{circa}} 570 | group3 = زېږون ځای | list3 = [[مکه|<span style="color:#708847;">مکه</span>]] ([[مکه ولايت|<span style="color:#708847;">مکه</span>]]), [[Pre-Islamic Arabia|<span style="color:#708847;">عربستان</span>]] ( ''Now'' : [[سعودي عربستان|<span style="color:#708847;">سعودي عربستان</span>]] ) | group4 = مړينه | list4 = <span style="color:#708847;">{{Death date and age|632|06|08|570|04|26|df=y}}</span> | group5 = د مړينې ځای | list5 = [[يترب|<span style="color:#708847;">يترب</span>]], [[د عربو ټاپووزمه|<span style="color:#708847;">عربستان</span>]] ( ''Now'' : [[مدينه|<span style="color:#708847;">مدينه</span>]], [[هجاز|<span style="color:#708847;">هجاز</span>]], [[سعودي عربستان|<span style="color:#708847;">سعودي عربستان</span>]] ) | group6 = هديره | list6 = [[Burial places of founders of world religions#Islam|<span style="color:#708847;">قبر</span>]] under the [[Green Dome|<span style="color:#708847;">Green Dome</span>]] of [[نبوي مسجد|<span style="color:#708847;">المسجد النبوي</span>]] in [[مدينه|<span style="color:#708847;">مدينه</span>]], [[هجاز|<span style="color:#708847;">Hejaz</span>]], [[سعودي عربستان|<span style="color:#708847;">سعودي عربستان</span>]] | group7 = د مړينې سبب | list7 = Illness ( [[تبه|<span style="color:#708847;">لويه تبه</span>]] ) | group8 = توکم | list8 = [[عربان|<span style="color:#708847;">عرب</span>]] | group9 = ټبر | list9 = [[قريش|<span style="color:#708847;">قريش</span>]] | group10 = Clan | list10 = [[بني هاشم|<span style="color:#708847;">بني هاشم</span>]] | group11 = دين | list11 = [[اسلام|<span style="color:#708847;">اسلام</span>]] | group12 = [[Islamic honorifics|<span style="color:White;">Honorific</span>]]<br/>( [[Peace be upon him (Islam)|<span style="color:White;">ṣalawāt</span>]] ) | list12 = • <br/> صلى الله عليه وسلم <br/>• <br/>( صلى الله عليه وآله ) }} | list2name = کورنۍ | list2title = کورنۍ | list2 = {{Navbox | style = width: 100%; border: 0; background-color:#F4F0EC; | listclass = hlist | groupstyle = width:7%; padding-left: 1.5em; padding-right: 1.5em; text-align:center; background:#708847; border: none;color:white; | liststyle = width:auto; text-align:right; background: #f7f1e3; border: none;color:#708847; | belowstyle = width:7%; text-align:center; background: #DCDCDC; border: none; | listpadding = 0em .5em 0em 1.5em; | group1 = پلار | list1 = [[عبدالله ابن عبدالمطلب|<span style="color:#708847;">عبدالله</span>]] | group2 = مور | list2 = [[آمنه بنت وهاب|<span style="color:#708847;">آمنه بنت وهاب</span>]] | group3 = ورور (وروڼه) | list3 = - ''Nil'' - | group4 = خور (خوېندې) | list4 = - ''Nil'' - | group5 = [[د محمد مېرمنې|<span style="color:white;">مېرمنې</span>]] | list5 = * [[خديجه بنت خويلد]] * [[سوده بنت زمعه]] * [[عايشه بنت ابي بکر]] * [[حفصه بنت عمر بن خطاب]] * [[زينب بنت خزيمه]] * [[ام سلمه هند بنت ابي اميه]] * [[زينب بنت جحش]] * [[جويريه بنت حارث]] * [[ماريه قبطيه]] * [[رمله بنت ابي سفيان]] * [[صفيه بنت حيي بن اخطب]] * [[ميمونه بنت الحارث]] | group6 = زوی (زامن) | list6 = [[قاسم ابن محمد|<span style="color:#708847;">القاسم</span>]]<br/> [[عبدالله ابن محمد|<span style="color:#708847;">عبدالله</span>]]<br/> [[ابراهيم ابن محمد|<span style="color:#708847;">ابراهيم</span>]] | group7 = لور (لوڼې) | list7 = [[زينب بنت محمد|<span style="color:#708847;">زينب</span>]]<br/> [[روقيه بنت محمد|<span style="color:#708847;">روقيه</span>]]<br/> [[ام کلثوم بنت محمد|<span style="color:#708847;">ام کلثوم</span>]]<br/> [[فاطمه|<span style="color:#708847;">فاطمه</span>]] | group8 = Genealogy | list8 = [[Family tree of Muhammad|<span style="color:#708847;">Family Tree</span>]] }} | list3name = نومونه او القاب | list3title = [[د محمد نومونه او القاب|<span style="color:white;">نومونه او القاب</span>]] | list3 = <span style="color:#708847;">(احمد)</span> - <span style="color:#708847;">(حامد)</span> - <span style="color:#708847;">(محمود)</span> - <span style="color:#708847;">(قاسم)</span> - <span style="color:#708847;">(عاقب)</span> - <span style="color:#708847;">(فاتح)</span> - <span style="color:#708847;">(شاھد)</span> - <span style="color:#708847;">(حاشر)</span> - <span style="color:#708847;">(رشيد)</span> - <span style="color:#708847;">(مشھود)</span> - <span style="color:#708847;">(بشير)</span> - <span style="color:#708847;">(نذير)</span> - <span style="color:#708847;">(داع)</span> - <span style="color:#708847;">(شاف)</span> - <span style="color:#708847;">(ھاد)</span> - <span style="color:#708847;"> (مھد)</span> - <span style="color:#708847;">(ماح)</span> - <span style="color:#708847;">(منج)</span> - <span style="color:#708847;">(ناه)</span> - <span style="color:#708847;">(رسول)</span> - <span style="color:#708847;">(نبى)</span> - <span style="color:#708847;"> (امى)</span> - <span style="color:#708847;">(تھامى)</span> - <span style="color:#708847;">(ھاشمى)</span> - <span style="color:#708847;">(ابطحى)</span> - <span style="color:#708847;">(عذيذ)</span> - <span style="color:#708847;"> <br/>(حريص عليكم)</span> - <span style="color:#708847;">(رءؤف)</span> - <span style="color:#708847;">(رحيم)</span> - <span style="color:#708847;"> (طه)</span> - <span style="color:#708847;">(مجتبى)</span> - <span style="color:#708847;"> (طس)</span> - <span style="color:#708847;">(مرتضى)</span> - <span style="color:#708847;"> (حم)</span> - <span style="color:#708847;">(مصطفى)</span> - <span style="color:#708847;"> (يس)</span> - <span style="color:#708847;">(اولى)</span> - <span style="color:#708847;">(مزمل)</span> - <span style="color:#708847;">(ولى)</span> - <span style="color:#708847;">(مدثر)</span> - <span style="color:#708847;">(متين)</span> - <span style="color:#708847;">(مصدق)</span> - <span style="color:#708847;">(طيب)</span> - <span style="color:#708847;">(ناصر)</span> - <span style="color:#708847;">(منصور)</span> - <span style="color:#708847;">(مصباح)</span> - <span style="color:#708847;">(امر)</span> - <span style="color:#708847;">(حجازى)</span> - <span style="color:#708847;">(نزارى)</span> - <span style="color:#708847;">(قرشى)</span> - <span style="color:#708847;">(مضرى)</span> - <span style="color:#708847;"> (نبى اتوبة)</span> - <span style="color:#708847;">(حافظ)</span> - <span style="color:#708847;">(كامل)</span> - <span style="color:#708847;">(صادق)</span> - <span style="color:#708847;">(امين)</span> - <span style="color:#708847;"> (عبد الله)</span> - <span style="color:#708847;"> (كليم الله)</span> - <span style="color:#708847;"> (حبيب الله)</span> - <span style="color:#708847;"> (نجى الله)</span> - <span style="color:#708847;"> (صفى الله)</span> - <span style="color:#708847;"> (خاتم الانبياء)</span> - <span style="color:#708847;">(حسيب)</span> - <span style="color:#708847;">(مجيب)</span> - <span style="color:#708847;">(شكور)</span> - <span style="color:#708847;">(مقتصد)</span> - <span style="color:#708847;"> (رسول الرحمۃ)</span> - <span style="color:#708847;">(قوى)</span> - <span style="color:#708847;">(حفى)</span> - <span style="color:#708847;">(مامون)</span> - <span style="color:#708847;">(معلوم)</span> - <span style="color:#708847;">(حق)</span> - <span style="color:#708847;">(مبين)</span> - <span style="color:#708847;">(مطيع)</span> - <span style="color:#708847;"> (رسول الواحۃ)</span> - <span style="color:#708847;">(اول)</span> - <span style="color:#708847;">(اخر)</span> - <span style="color:#708847;">(ظاھر)</span> - <span style="color:#708847;">(باطن)</span> - <span style="color:#708847;">(نبى الرحمة)</span> - <span style="color:#708847;">(يتيم)</span> - <span style="color:#708847;">(كريم)</span> - <span style="color:#708847;">(حكيم)</span> - <span style="color:#708847;"> (خاتم الرسول)</span> - <span style="color:#708847;">(سيد)</span> - <span style="color:#708847;">(سراج)</span> - <span style="color:#708847;">(منير)</span> - <span style="color:#708847;">(محرم)</span> - <span style="color:#708847;">(مكرم)</span> - <span style="color:#708847;">(مبشر)</span> - <span style="color:#708847;">(مزكر)</span> - <span style="color:#708847;">(مطھر)</span> - <span style="color:#708847;">(قريب)</span> - <span style="color:#708847;">(خليل)</span> - <span style="color:#708847;">(مدعو)</span> - <span style="color:#708847;">(جواد)</span> - <span style="color:#708847;">(خاتم)</span> - <span style="color:#708847;">(عادل)</span> - <span style="color:#708847;">(شھير)</span> - <span style="color:#708847;">(شھيد)</span> - <span style="color:#708847;"> (رسول الملاحم)</span> | list4name = ژوند | list4title = [[د نبي ژوند|<span style="color:white;">ژوند</span>]] | list4 = '''[[محمد په مکه کې|<span style="color:#708847;">ژوند په مکه کې</span>]]''' - '''[[هجرت|<span style="color:#708847;">هجرت</span>]]''' - '''[[محمدپه مدينه کې|<span style="color:#708847;">ژوند په مدينه کې</span>]]''' - '''[[Muhammad after the conquest of Mecca|<span style="color:#708847;">Conquest of مکه</span>]]''' - '''[[The Farewell Pilgrimage|<span style="color:#708847;">The Farewell Pilgrimage</span>]]''' | list9name = درود او سلام | list9title = [[درود|<span style="color:white;">درود او سلام</span>]] | list9 = '''[[Durood#Durood-e-Ibrahimi|<span style="color:#708847;">درود ابراهيمي</span>]]''' - '''[[درود تنجينه|<span style="color:#708847;">درود تنجينه</span>]]''' | list10name = نورو خلکو سره اړيکې | list10title = نورو خلکو سره اړيکې | list10 = '''[[محمد د اسلام له آنده|<span style="color:#708847;">اسلامي</span>]]''' - '''[[محمد د يهودانو له آنده|<span style="color:#708847;">يهودي</span>]]''' - '''[[محمد په انجيل کې|<span style="color:#708847;">انجيل</span>]]''' - '''[[محمد د منځنۍ پېړۍ د عيسويانو له آنده|<span style="color:#708847;">منځنی عيسوي</span>]]''' - '''[[محمد د تاريخ له آنده|<span style="color:#708847;">تاريخي</span>]]''' - '''[[په محمد نقد|<span style="color:#708847;">نقد</span>]]''' | list11name = تعريف | list11title = تعريف | list11 = '''[[نعت|<span style="color:#708847;">نعت</span>]]''' - '''[[مولود|<span style="color:#708847;">ميلات</span>]]''' -------------------------------- | below = '''[[:وېشنيزه:محمد|<span style="color:#708847;font-size:200%;">◈</span>]]''' '''[[Portal:اسلام|<span style="color:#708847;font-size:200%;">◈</span>]]''' | navbar = none }}<noinclude> {{Collapsible option}} [[وېشنيزه:Islamic prophet templates]] [[وېشنيزه:محمد| ]] </noinclude> 0hnioycngndjyzn9t0nwosm82wfhdo5 10 21069 369492 170254 2026-09-28T20:32:11Z CommonsDelinker 161 Removing [[:c:File:Muhammad.png|Muhammad.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:ChemSim|ChemSim]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Ibrahim ebi|]]. 369492 wikitext text/x-wiki {{userbox | border-c = #008800 | id = | id-c = #007700 | id-fc = gold | id-s = 10 | info = دا کارن د محمد ﷺ سره ډېره مينه لري | info-c = #F0F8FF | usercategory = | nocat = {{{nocat|}}} }} tg7mqnp6mafkhnynpo4qtlxhgsjinnq 0 22565 369507 335139 2026-09-28T23:14:20Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369507 wikitext text/x-wiki {{هراړخيز مالوماتبکس}}{{توکميزه ډله مالوماتبکس |group = اېټالويان<br/>''italiani'' |image = [[File:Famous Italians Mosaic.png|300px]] |population = ټوله نړۍ کې ۱۴۰ ملین |regions = {{بيرغ نښه|اېټاليا}} اېټاليا {{nbsp|6}} 55,695,126<ref>{{cite web |url=http://censimentopopolazione.istat.it/_res/doc/pdf/primi-risultati-censimento_opuscolo.pdf |title=15° Censimento generale della popolazione e delle abitazioni |author= |date=27 April 2012 |publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]] |language=Italian |accessdate=22 September 2012 |تاريخ الأرشيف=24 December 2018 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20181224213734/http://censimentopopolazione.istat.it/_res/doc/pdf/primi-risultati-censimento_opuscolo.pdf%20 |url-status=dead |خونديځ نېټه=24 December 2018 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20181224213734/http://censimentopopolazione.istat.it/_res/doc/pdf/primi-risultati-censimento_opuscolo.pdf%20 |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20181224213734/http://censimentopopolazione.istat.it/_res/doc/pdf/primi-risultati-censimento_opuscolo.pdf%20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224213734/http://censimentopopolazione.istat.it/_res/doc/pdf/primi-risultati-censimento_opuscolo.pdf%20 }}</ref> |region1 = {{بيرغ نښه|برازيل}} برازيل |pop1 = 23,047,494 |ref1 = <ref name=Italian-World>{{cite web |url=http://www.migranti.torino.it/Documenti%20%20PDF/italianial%20ster05.pdf |title=Italiani nel Mondo: diaspora italiana in cifre |author= |date=30 April 2004 |publisher=Migranti Torino |language=Italian |accessdate=22 September 2012 |تاريخ الأرشيف=27 February 2008 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20080227022729/http://www.migranti.torino.it/Documenti%20%20PDF/italianial%20ster05.pdf |url-status=dead |خونديځ نېټه=27 February 2008 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20080227022729/http://www.migranti.torino.it/Documenti%20%20PDF/italianial%20ster05.pdf |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20080227022729/http://www.migranti.torino.it/Documenti%20%20PDF/italianial%20ster05.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080227022729/http://www.migranti.torino.it/Documenti%20%20PDF/italianial%20ster05.pdf }}</ref> |region2 = {{flagcountry|United States}} |pop2 = 17,250,211 |ref2 = <ref>{{cite web|title=Total ancestry categories tallied for people with one or more ancestry categories reported 2010 American Community Survey 1-Year Estimates|url=http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_10_1YR_B04003&prodType=table|publisher=[[United States Census Bureau]]|accessdate=30 November 2012}}</ref> |region3 = {{flagcountry|Argentina}} |pop3 = 16,427,786 |ref3= <ref name=Italian-World /> |region4 = {{flagcountry|France}} |pop4 = 1,903,890 |ref4 = <ref name=Italian-World /><ref name="Cohen">{{cite book|last=Cohen|first=Robin|title=The Cambridge Survey of World Migration|year=1995|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=9780521444057|page=[http://books.google.com/books?id=YbzsBPuhyggC&pg=PA143&dq=%22about+5+million+French+nationals+are+of+Italian+origin+if+their+parentage+is+retraced+over+three+generations.%22&hl=en&sa=X&ei=7xtsUs6rMo-5kQfTuYFg&ved=0CDMQ6AEwAA#v=onepage&q=%22about%205%20million%20French%20nationals%20are%20of%20Italian%20origin%20if%20their%20parentage%20is%20retraced%20over%20three%20generations.%22&f=false 143]|authorlink=Robin Cohen}}</ref> |region5 = {{flagcountry|Canada}} |pop5 = 1,445,335 |ref5 = <ref>{{cite web |url=http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/ethnic/pages/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Data=Count&Table=2&StartRec=1&Sort=3&Display=All&CSDFilter=5000 |title=Ethnic origins, 2006 counts, for Canada, provinces and territories – 20% sample data |publisher=[[Statistics Canada]] |date=6 October 2010 |accessdate=22 September 2012 |تاريخ الأرشيف=1 November 2009 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20091101151108/http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/ethnic/pages/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Data=Count&Table=2&StartRec=1&Sort=3&Display=All&CSDFilter=5000 |url-status=dead |خونديځ نېټه=1 November 2009 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20181224213742/https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2006/dp-pd/hlt/97-562/pages/page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Table=2&Data=Count&StartRec=1&Sort=3&Display=All&CSDFilter=5000 |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20091101151108/http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/ethnic/pages/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Data=Count&Table=2&StartRec=1&Sort=3&Display=All&CSDFilter=5000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091101151108/http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/ethnic/pages/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Data=Count&Table=2&StartRec=1&Sort=3&Display=All&CSDFilter=5000 }}</ref> |region6 = {{بيرغ نښه|پېرو}} پېرو |pop6 = 1,400,000 |ref6 = <ref>{{cite web |url=http://www.espejodelperu.com.pe/Poblacion-del-Peru/Inmigracion-Italiana-al-Peru.htm |title=Italian Immigration to Peru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224213744/http://www.espejodelperu.com.pe/Error.htm |archivedate=2018-12-24 |access-date=2015-06-21 |url-status=dead}}</ref> |region7 = {{بيرغ نښه|يوروګوای}}يوروګوای |pop7 = 1,055,220 |ref7 = <ref name=Italian-World /> |region8 = {{flagcountry|Australia}} |pop8 = 852,418 |ref8 =<ref>{{cite web |url=http://www.ausstats.abs.gov.au/ausstats/subscriber.nsf/0/C724250359785DC6CA25754C0013DC0A/$File/20700_cultural_overview.pdf|title=A Picture of the Nation: Cultural diversity overview |publisher=[[Australian Bureau of Statistics]] |date=29 January 2009 |accessdate=22 September 2012}}</ref> |region9 = {{flagcountry|Germany}} |pop9 = 695,160 |ref9 = <ref name=Italian-World /> |region10 = {{flagcountry|Switzerland}} |pop10 = 521,146 |ref10 = <ref name=Italian-World /> |region11 = {{flagcountry|Belgium}} |pop11 = 376,091 |ref11 = <ref name=Italian-World /> |region12 = {{بيرغ|برېتانيا}} |pop12 = 255,403 |ref12 = <ref name=Italian-World /> |region13 = {{بيرغ نښه|چيلي}} چيلي |pop13 = 184,997 |ref13 = <ref name=Italian-World /> |region14 = {{بيرغ نښه|وېنزوېلا}} وېنزوېلا |pop14 = 126,553 |ref14 = <ref name=Italian-World /> |region15 = {{بيرغ نښه|سوېلي افريقا}} سوېلي افريقا |pop15 = 77,400 |ref15 = <ref name=Italian-World /> |region16 = {{بيرغ|اسپانيا}} |pop16 = 38,694 |ref16 = <ref name=Italian-World /> |region17 = نور هېوادونه |pop17 = <20,000 |ref17 = |languages = [[اېټالوي ژبه]] |religions = رومن کاتوليکي (عيسويت) |related = [[يونانيان]] - [[فرانسويان]] - [[لاتنينيان]] |footnotes = * يو اروپايي توکم يا ټبر دی. * دوی زيات په اېټاليا کې استوګن دي. }} اېټالويان د اېټاليا اصلي او بومي اوسېدونکي قوم ته ويل کيږي چې مورنۍ ژبه يې اېټالوي ده او په اېټاليا او ځينې نورو اروپايي هېوادونو کې ژوند کوي. == سرچينې == 0jqhdbzhiyuf18r0oyeks0y0d45pyce 0 24477 369539 369410 2026-09-29T04:06:50Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369539 wikitext text/x-wiki {{Outdated as of|2015|July|3|2011|}} == [[WTO]] data == This table shows the biggest net exporter country and net importer country in [[Real versus nominal value (economics)|nominal]] [[U.S. dollar]]<nowiki/>s based on the [[WTO|World Trade Organization]]'s trade balance data.<ref>{{cite web|url=http://stat.wto.org/CountryProfile/WSDBCountryPFReporter.aspx?Language=E|title=Trade Profiles - Selection (maximum 10)|work=[[World Trade Organisation]]|publisher=[[WTO]]|accessdate=2012-11-28|تاريخ الأرشيف=2018-09-26|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180926013122/http://stat.wto.org/CountryProfile/WSDBCountryPFReporter.aspx?Language=E|url-status=dead|خونديځ نېټه=2018-09-26|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20180926013122/http://stat.wto.org/CountryProfile/WSDBCountryPFReporter.aspx?Language=E|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20180926013122/http://stat.wto.org/CountryProfile/WSDBCountryPFReporter.aspx?Language=E|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926013122/http://stat.wto.org/CountryProfile/WSDBCountryPFReporter.aspx?Language=E}}</ref> {| |- | style="vertical-align:top;" | {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+ Surplus in Billion US-Dollar ! Rank || هېواد|| Surplus<br />(2011) |- | 1. || align=""| {{flag|Germany}} || 219.938 |- | 2. || align=""| {{flag|Russia}} || 198.760 |- | 3. || align=""| {{flag|China}} || 155.142 |- | 4. || align=""| {{flag|Saudi Arabia}} || 132.316 |- | 5. || align=""| {{flag|UAE}} || 80.000 |- | 6. || align=""| {{flag|Kuwait}} || 72.800 |- | 7. || align=""| {{flag|Qatar}} || 72.000 |- | 8. || align=""| {{flag|Norway}} || 67.982 |- | 9. || align=""| {{flag|Nigeria}} || 64.000 |- | 10. || align="left"| {{flag|Netherlands}} || 63.145 |- | 11. || align="left"| {{flag|Iran}} || 63.000 |- | 12. || align="left"| {{flag|Ireland}} || 60.786 |- | 13. || align="left"| {{flag|Kazakhstan}} || 50.079 |- | 14. || align="left"| {{flag|Venezuela}} || 45.002 |- | 15. || align="left"| {{flag|Angola}} || 44.500 |- | 16. || align="left"| {{flag|Singapore}} || 43.733 |- | 17. || align="left"| {{flag|Malaysia}} || 39.329 |- | 18. || align="left"| {{flag|South Korea}} || 30.801 |- | 19. || align="left"| {{flag|Iraq}} || 29.300 |- | 20. || align="left"| {{flag|Australia}} || 27.404 |- | 21. || align="left"| {{flag|Switzerland}} || 26.947 |- | 22. || align="left"| {{flag|Algeria}} || 26.937 |- | 23. || align="left"| {{flag|Taiwan}} || 26.819 |- | 24. || align="left"| {{flag|Azerbaijan}} || 25.600 |- | 25. || align="left"| {{flag|Indonesia}} || 25.117 |- | 26. || align="left"| {{flag|Oman}} || 22.900 |- | 27. || align="left"| {{flag|Brazil}} || 19.169 |- | 28. || align="left"| {{flag|Denmark}} || 15.546 |- | 29. || align="left"| {{flag|Belgium}} || 15.510 |- | 30. || align="left"| {{flag|Libya}} || 12.500 |- |} | style="vertical-align:top;" | {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+ Deficit in Billion US-Dollar ! Rank || Country|| Deficit<br />(2011) |- | 1. || align="left"| {{flag|USA}} || -784.775 |- | 2. || align="left"| {{flag|United Kingdom}} || -162.973 |- | 3. || align="left"| {{flag|India}} || -154.401 |- | 4. || align="left"| {{flag|France}} || -117.676 |- | 5. || align="left"| {{flag|Turkey}} || -105.862 |- | 6. || align="left"| {{flag|Spain}} || -64.691 |- | 7. || align="left"| {{flag|Hong Kong}} || -55.630 |- | 8. || align="left"| {{flag|Italy}} || -33.872 |- | 9. || align="left"| {{flag|Japan}} || -31.593 |- | 10. || align="left"| {{flag|Egypt}} || -28.375 |- | 11. || align="left"| {{flag|Greece}} || -27.773 |- | 12. || align="left"| {{flag|South Africa}} || -24.684 |- | 13. || align="left"| {{flag|Morocco}} || -22.950 |- | 14. || align="left"| {{flag|Portugal}} || -21.226 |- | 15. || align="left"| {{flag|Poland}} || -20.271 |- | 16. || align="left"| {{flag|Pakistan}} || -18.250 |- | 17. || align="left"| {{flag|Philippines}} || -15.968 |- | 18. || align="left"| {{flag|Lebanon}} || -15.086 |- | 19. || align="left"| {{flag|Ukraine}} || -14.134 |- | 20. || align="left"| {{flag|Romania}} || -13.532 |- | 21. || align="left"| {{flag|Austria}} || -12.408 |- | 22. || align="left"| {{flag|Bangladesh}} || -11.798 |- | 23. || align="left"| {{flag|Mexico}} || -11.391 |- | 24. || align="left"| {{flag|Jordan}} || -10.338 |- | 25. || align="left"| {{flag|Canada}} || -10.268 |- | 26. || align="left"| {{flag|Vietnam}} || -9.844 |- | 27. || align="left"| {{flag|Sri Lanka}} || -9.700 |- | 28. || align="left"| {{flag|Israel}} || -9.470 |- | 29. || align="left"| {{flag|Kenya}} || -9.026 |- | 30. || align="left"| {{flag|Dominican Republic}} || -9.000 |- |} |} == CIA World Factbook data == This is a '''list of countries by [[net exports]] '''according to the [[CIA World Factbook]]. This list includes some non-sovereign entities, but only sovereign territories are ranked. {| class="wikitable sortable" style="text-align: right" ! Rank ! هېواد ! Net exports<br>(millions [[International dollar|US$]])<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2078rank.html Exports] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190427111612/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2078rank.html |date=2019-04-27 }} & [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2087rank.html Imports] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081004070323/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2087rank.html |date=2008-10-04 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081004070323/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook//rankorder/2087rank.html |archivedate=2008-10-04 |title=آرشیف کاپي |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook//rankorder/2087rank.html |access-date=2023-09-27 |url-status=dead}}, [[The World Factbook]], [[Central Intelligence Agency]], accessed on April 17, 2011.</ref> ! % GDP<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2195.html GDP (official exchange rate)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181227071047/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2195.html |date=2018-12-27 }}, [[The World Factbook]], [[Central Intelligence Agency]], accessed on April 17, 2011.</ref> ! Year |- | — || align="" | ''{{flag|European Union}}'' || 262,000 || — || 2007 |- | 1 || align="" | {{flag|Germany}} || 217,000 || 6.6% || 2010 est. |- | 2 || align="" | {{flag|China, People's Republic of}} || 199,000 || 3.5% || 2010 est. |- | 3 || align="" | {{flag|Russia}} || 139,400 || 9.4% || 2010 est. |- | 4 || align="" | {{flag|Saudi Arabia}} || 136,130 || 31.3% || 2010 est. |- | 5 || align="" | {{flag|Japan}} || 128,400 || 2.4% || 2010 est. |- | 6 || align="left" | {{flag|Norway}} || 62,980 || 15.2% || 2010 est. |- | 7 || align="left" | {{flag|Korea, South}} || 48,400 || 4.9% || 2010 est. |- | 8 || align="left" | {{flag|Ireland}} || 45,340 || 21.8% || 2010 est. |- | 9 || align="left" | {{flag|Kuwait}} || 44,670 || 38.1% || 2010 est. |- | 10 || align="left" | {{flag|Netherlands}} || 42,900 || 5.6% || 2010 est. |- | 11 || align="left" | {{flag|Nigeria}} || 42,150 || 20.4% || 2010 est. |- | 12 || align="left" | {{flag|Singapore}} || 40,800 || 17.4% || 2010 est. |- | 13 || align="left" | {{flag|United Arab Emirates}} || 36,800 || 15.4% || 2010 est. |- | 14 || align="left" | {{flag|Malaysia}} || 36,000 || 16.4% || 2010 est. |- | 15 || align="left" | {{flag|Indonesia}} || 35,200 || 5.1% || 2010 est. |- | 16 || align="left" | {{flag|Qatar}} || 34,440 || 27.2% || 2010 est. |- | 17 || align="left" | {{flag|Thailand}} || 34,400 || 11.0% || 2010 est. |- | 18 || align="left" | {{flag|Angola}} || 33,550 || 39.1% || 2010 est. |- | 19 || align="left" | {{flag|Venezuela}} || 33,500 || 11.7% || 2010 est. |- | 20 || align="left" | {{flag|Kazakhstan}} || 29,120 || 22.2% || 2010 est. |- | - || align="left" | {{flag|Taiwan}} ([[Republic of China]]) || 23,200 || 5.4% || 2010 est. |- | 22 || align="left" | {{flag|Azerbaijan}} || 21,035 || 40.3% || 2010 est. |- | 23 || align="left" | {{flag|Libya}} || 20,420 || 26.2% || 2010 est. |- | 24 || align="left" | {{flag|Iran}} || 19,720 || 5.8% || 2010 est. |- | — || align="left" | {{flagicon|United States}}''{{flag|Puerto Rico}}'' || 17,800 || — || 2001 |- | 25 || align="left" | {{flag|Oman}} || 16,820 || 31.3% || 2010 est. |- | 26 || align="left" | {{flag|Algeria}} || 15,590 || 9.8% || 2010 est. |- | 27 || align="left" | {{flag|Argentina}} || 15,400 || 4.4% || 2010 est. |- | 28 || align="left" | {{flag|Brazil}} || 12,000 || 0.6% || 2010 est. |- | 29 || align="left" | {{flag|Australia}} || 10,300 || 0.8% || 2010 est. |- | 30 || align="left" | {{flag|Chile}} || 10,050 || 5.0% || 2010 est. |- | 31 || align="left" | {{flag|Denmark}} || 8,540 || 2.7% || 2010 est. |- | 32 || align="left" | {{flag|Brunei}} || 8,060 || — || 2008 est. |- | 33 || align="left" | {{flag|Peru}} || 7,990 || 5.2% || 2010 est. |- | 34 || align="left" | {{flag|Czech Republic}} || 7,300 || 3.7% || 2010 est. |- | 35 || align="left" | {{flag|Iraq}} || 6,540 || 7.8% || 2010 est. |- | 36 || align="left" | {{flag|Hungary}} || 6,300 || 4.8% || 2010 est. |- | 37 || align="left" | {{flag|Switzerland}} || 6,300 || 1.2% || 2010 est. |- | 38 || align="left" | {{flag|Congo, Republic of the}} || 5,593 || 47.1% || 2010 est. |- | 39 || align="left" | {{flag|Turkmenistan}} || 4,784 || 17.1% || 2010 est. |- | 40 || align="left" | {{flag|Equatorial Guinea}} || 4,497 || 30.9% || 2010 est. |- | 41 || align="left" | {{flag|Finland}} || 4,420 || 1.9% || 2010 est. |- | 42 || align="left" | {{flag|Gabon}} || 4,370 || 34.8% || 2010 est. |- | 43 || align="left" | {{flag|Sweden}} || 4,000 || 0.9% || 2010 est. |- | 44 || align="left" | {{flag|Colombia}} || 3,980 || 1.4% || 2010 est. |- | 45 || align="left" | {{flag|Trinidad and Tobago}} || 3,826 || 18.0% || 2010 est. |- | 46 || align="left" | {{flag|Uzbekistan}} || 3,690 || 9.8% || 2010 est. |- | 47 || align="left" | {{flag|Burma}} || 3,309 || 9.3% || 2010 est. |- | 48 || align="left" | {{flag|Côte d'Ivoire}} || 3,235 || 14.5% || 2010 est. |- | 49 || align="left" | {{flag|New Zealand}} || 3,000 || 2.2% || 2010 est. |- | 50 || align="left" | {{flag|Bahrain}} || 2,990 || 13.8% || 2010 est. |- | 51 || align="left" | {{flag|Papua New Guinea}} || 2,429 || 27.6% || 2010 est. |- | 52 || align="left" | {{flag|Slovakia}} || 1,750 || 2.0% || 2010 est. |- | 53 || align="left" | {{flag|Bolivia}} || 1,590 || 8.3% || 2010 est. |- | 54 || align="left" | {{flag|Zambia}} || 1,514 || 9.6% || 2010 est. |- | 55 || align="left" | {{flag|Austria}} || 1,400 || 0.4% || 2010 est. |- | 56 || align="left" | {{flag|Sudan}} || 1,294 || 2.0% || 2010 est. |- | 57 || align="left" | {{flag|Liechtenstein}} || 1,060 || — || 2009 |- | 58 || align="left" | {{flag|Iceland}} || 942 || 7.3% || 2010 est. |- | 59 || align="left" | {{flag|Laos}} || 446 || 7.0% || 2010 est. |- | 60 || align="left" | {{flag|Chad}} || 405 || 5.3% || 2010 est. |- | 61 || align="left" | {{flag|Canada}} || 400 || 0.0% || 2010 est. |- | 62 || align="left" | {{flag|San Marino}} || 271 || 17.7% || 2009 |- | — || align="left" | {{flagicon|United States}}''{{flag|American Samoa}}'' || 137 || — || FY04 est. |- | 63 || align="left" | {{flag|Suriname}} || 94 || — || 2006 est. |- | — || align="left" | {{flagicon|United Kingdom}}''{{flag|Falkland Islands}}'' || 35 || — || 2004 est. |- | — || align="left" | {{flagicon|New Zealand}}''{{flag|Tokelau}}'' || -1 || — || 2002 |- | — || align="left" | {{flagicon|United Kingdom}}''{{flag|Turks and Caicos Islands}}'' || -6 || — || 2000 |- | — || align="left" | {{flagicon|New Zealand}}''{{flag|Niue}}'' || -9 || — || 2004 |- | — || align="left" | {{flagicon|United Kingdom}}''{{flag|Montserrat}}'' || -16 || — || 2001 est. |- | 64 || align="left" | {{flag|Solomon Islands}} || -19 || — || 2006 |- | 65 || align="left" | {{flag|Bhutan}} || -20 || — || 2008 |- | — || align="left" | {{flagicon|United Kingdom}}''{{flag|Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha}}'' || -26 || — || 2004 est. |- | 66 || align="left" | {{flag|Kiribati}} || -45 || — || 2004 est. |- | 67 || align="left" | {{flag|Marshall Islands}} || -60 || -37.1% || 2008 est. |- | — || align="left" | {{flagicon|France}}''{{flag|Wallis and Futuna}}'' || -61 || — || 2004 |- | — || align="left" | {{flagicon|France}}''{{flag|Saint Pierre and Miquelon}}'' || -63 || — || 2005 est. |- | 68 || align="left" | {{flag|Guinea-Bissau}} || -67 || — || 2006 |- | — || align="left" | {{flagicon|New Zealand}}''{{flag|Cook Islands}}'' || -76 || -41.4% || 2005 |- | 69 || align="left" | {{flag|Mauritania}} || -80 || — || 2006 |- | 70 || align="left" | {{flag|Guinea}} || -83 || -1.9% || 2010 est. |- | 71 || align="left" | {{flag|São Tomé and Príncipe}} || -86 || -46.0% || 2010 est. |- | 72 || align="left" | {{flag|Central African Republic}} || -91 || — || 2007 est. |- | 73 || align="left" | {{flag|Botswana}} || -99 || -0.8% || 2010 est. |- | 74 || align="left" | {{flag|Palau}} || -101 || — || 2004 est. |- | 75 || align="left" | {{flag|Comoros}} || -111 || — || 2006 |- | 76 || align="left" | {{flag|Vanuatu}} || -116 || — || 2006 |- | 77 || align="left" | {{flag|Tonga}} || -117 || — || 2006 |- | 78 || align="left" | {{flag|Micronesia, Federated States of}} || -119 || — || 2004 est. |- | — || align="left" | {{flagicon|Denmark}}''{{flag|Faroe Islands}}'' || -135 || -5.5% || 2008 |- | — || align="left" | {{flagicon|United Kingdom}}''{{flag|Virgin Islands, British}}'' || -162 || — || 2002 est. |- | 79 || align="left" | {{flag|South Africa}} || -180 || -0.1% || 2010 est. |- | 80 || align="left" | {{flag|Samoa}} || -193 || — || 2006 |- | 81 || align="left" | {{flag|Gambia, The}} || -199 || -19.1% || 2010 est. |- | 82 || align="left" | {{flag|Monaco}} || -200 || — || 2005 |- | 83 || align="left" | {{flag|Dominica}} || -202 || — || 2006 |- | 84 || align="left" | {{flag|Swaziland}} || -226 || -7.1% || 2010 est. |- | 85 || align="left" | {{flag|Burundi}} || -265 || -18.0% || 2010 est. |- | 86 || align="left" | {{flag|Ecuador}} || -280 || -0.5% || 2010 est. |- | 87 || align="left" | {{flag|Saint Kitts and Nevis}} || -299 || — || 2006 |- | 88 || align="left" | {{flag|Grenada}} || -305 || — || 2006 |- | 89 || align="left" | {{flag|Belize}} || -336 || -23.5% || 2010 est. |- | 90 || align="left" | {{flag|Sierra Leone}} || -344 || — || 2006 |- | 91 || align="left" | {{flag|Seychelles}} || -367 || -39.9% || 2010 est. |- | 92 || align="left" | {{flag|Niger}} || -372 || — || 2006 |- | — || align="left" | {{flagicon|United States}}''{{flag|Virgin Islands, U.S.}}'' || -375 || — || 2001 |- | — || align="left" | {{flagicon|Denmark}}''{{flag|Greenland}}'' || -382 || -18.8% || 2008 |- | 93 || align="left" | {{flag|Saint Vincent and the Grenadines}} || -385 || — || 2006 |- | — || align="left" | {{flagicon|United Kingdom}}''{{flag|Bermuda}}'' || -399 || — || 2006 |- | 94 || align="left" | {{flag|Mongolia}} || -401 || -6.9% || 2010 |- | 95 || align="left" | {{flag|Montenegro}} || -430 || — || 2003 |- | 96 || align="left" | {{flag|Antigua and Barbuda}} || -439 || — || 2007 est. |- | — || align="left" | {{flagicon|The Netherlands}}''{{flag|Curaçao}}'' || -464 || -9.1% || 2008 est. |- | 97 || align="left" | {{flag|Togo}} || -478 || -15.5% || 2010 est. |- | 98 || align="left" | {{flag|Malawi}} || -486 || -9.7% || 2010 est. |- | 99 || align="left" | {{flag|Burkina Faso}} || -489 || -5.6% || 2010 est. |- | 100 || align="left" | {{flag|Cameroon}} || -498 || -2.3% || 2010 est. |- | 101 || align="left" | {{flag|Somalia}} || -498 || — || 2006 |- | 102 || align="left" | {{flag|Saint Lucia}} || -503 || — || 2006 |- | 103 || align="left" | {{flag|Djibouti}} || -544 || — || 2009 est. |- | 104 || align="left" | {{flag|Madagascar}} || -546 || -6.6% || 2010 est. |- | 105 || align="left" | {{flag|Guyana}} || -552 || -25.1% || 2010 est. |- | — || align="left" | {{flagicon|France}}''{{flag|New Caledonia}}'' || -657 || — || 2006 |- | 106 || align="left" | {{flag|Estonia}} || -670 || -3.6% || 2010 est. |- | 107 || align="left" | {{flag|Benin}} || -687 || -10.6% || 2010 est. |- | 108 || align="left" | {{flag|Eritrea}} || -713 || -31.6% || 2010 est. |- | 109 || align="left" | {{flag|Syria}} || -730 || -1.2% || 2010 est. |- | 110 || align="left" | {{flag|Cape Verde}} || -744 || -47.3% || 2010 est. |- | 111 || align="left" | {{flag|Lesotho}} || -781 || -43.4% || 2010 est. |- | 112 || align="left" | {{flag|Maldives}} || -804 || — || 2009 est. |- | 113 || align="left" | {{flag|Rwanda}} || -821 || -14.4% || 2010 est. |- | — || align="left" | {{flagicon|United Kingdom}}''{{flag|Cayman Islands}}'' || -863 || -38.3% || 2008 |- | 114 || align="left" | {{flag|Namibia}} || -875 || -7.6% || 2010 est. |- | 115 || align="left" | {{flag|Yemen}} || -888 || -3.0% || 2010 est. |- | — || align="left" | ''{{flag|Aruba}}'' || -930 || — || 2006 |- | 116 || align="left" | {{flag|Slovenia}} || -990 || -2.1% || 2010 est. |- | 117 || align="left" | {{flag|Mozambique}} || -1,010 || -9.9% || 2010 est. |- | 118 || align="left" | {{flag|Lithuania}} || -1,050 || -2.9% || 2010 est. |- | 119 || align="left" | {{flag|Korea, North}} || -1,099 || -3.9% || 2009 |- | 120 || align="left" | {{flag|Malta}} || -1,120 || -14.4% || 2010 est. |- | 121 || align="left" | {{flag|Barbados}} || -1,201 || — || 2006 |- | 122 || align="left" | {{flag|Latvia}} || -1,259 || -5.4% || 2010 est. |- | 123 || align="left" | {{flag|Israel}} || -1,290 || -0.6% || 2010 est. |- | 124 || align="left" | {{flag|Italy}} || -1,300 || -0.1% || 2010 est. |- | 125 || align="left" | {{flag|Cambodia}} || -1,318 || -11.6% || 2010 est. |- | 126 || align="left" | {{flag|Kyrgyzstan}} || -1,393 || -31.3% || 2010 est. |- | 127 || align="left" | {{flag|Andorra}} || -1,410 || — || 2009 |- | — || align="left" | {{flagicon|France}}''{{flag|French Polynesia}}'' || -1,495 || — || 2005 est. |- | 128 || align="left" | {{flag|Congo, Democratic Republic of the}} || -1,500 || — || 2009 est. |- | 129 || align="left" | {{flag|Zimbabwe}} || -1,503 || -27.0% || 2010 est. |- | 130 || align="left" | {{flag|Nicaragua}} || -1,518 || -23.8% || 2010 est. |- | 131 || align="left" | {{flag|Uganda}} || -1,533 || -9.0% || 2010 est. |- | 132 || align="left" | {{flag|Paraguay}} || -1,595 || -9.3% || 2010 est. |- | 133 || align="left" | {{flag|Uruguay}} || -1,600 || -3.9% || 2010 est. |- | 134 || align="left" | {{flag|Bahamas, The}} || -1,727 || — || 2006 |- | 135 || align="left" | {{flag|Mauritius}} || -1,894 || -20.1% || 2010 est. |- | 136 || align="left" | {{flag|Fiji}} || -1,918 || — || 2006 |- | 137 || align="left" | {{flag|Macedonia, Republic of}} || -1,942 || -21.2% || 2010 est. |- | 138 || align="left" | {{flag|Tajikistan}} || -1,983 || -35.6% || 2010 est. |- | 139 || align="left" | {{flag|Mali}} || -2,064 || — || 2006 |- | 140 || align="left" | {{flag|Kosovo}} || -2,073 || -64.0% || 2007 est. |- | 141 || align="left" | {{flag|Armenia}} || -2,142 || -24.3% || 2010 est. |- | 142 || align="left" | {{flag|Haiti}} || -2,197 || -33.3% || 2010 est. |- | 143 || align="left" | {{flag|Moldova}} || -2,210 || -41.3% || 2010 est. |- | 144 || align="left" | {{flag|Senegal}} || -2,362 || -18.7% || 2010 est. |- | 145 || align="left" | {{flag|Belgium}} || -2,500 || -0.5% || 2010 est. |- | 146 || align="left" | {{flag|Tanzania}} || -2,525 || -11.3% || 2010 est. |- | 147 || align="left" | {{flag|Georgia}} || -2,538 || -22.6% || 2010 est. |- | — || align="left" | {{flagicon|United Kingdom}}''{{flag|Gibraltar}}'' || -2,696 || — || 2004 est. |- | 148 || align="left" | {{flag|Ghana}} || -2,854 || -15.8% || 2010 est. |- | 149 || align="left" | {{flag|Honduras}} || -2,999 || -19.6% || 2010 est. |- | 150 || align="left" | {{flag|Mexico}} || -3,000 || -0.3% || 2010 est. |- | 151 || align="left" | {{flag|Albania}} || -3,040 || -25.8% || 2010 est. |- | — || align="left" | ''{{flag|West Bank}}'' || -3,243 || -48.8% || 2008 |- | 152 || align="left" | {{flag|Costa Rica}} || -3,310 || -9.3% || 2010 est. |- | 153 || align="left" | {{flag|Bulgaria}} || -3,450 || -7.7% || 2010 est. |- | 154 || align="left" | {{flag|Panama}} || -3,530 || -13.0% || 2010 est. |- | 155 || align="left" | {{flag|El Salvador}} || -3,603 || -16.5% || 2010 est. |- | 156 || align="left" | {{flag|Sri Lanka}} || -3,692 || -7.7% || 2010 est. |- | 157 || align="left" | {{flag|Ukraine}} || -3,830 || -2.8% || 2010 est. |- | 158 || align="left" | {{flag|Jamaica}} || -3,891 || -28.3% || 2010 est. |- | 159 || align="left" | {{flag|Tunisia}} || -3,910 || -8.9% || 2010 est. |- | 160 || align="left" | {{flag|Guatemala}} || -4,180 || -10.3% || 2010 est. |- | 161 || align="left" | {{flag|Nepal}} || -4,411 || — || 2009 |- | 162 || align="left" | {{flag|Bosnia and Herzegovina}} || -4,416 || -27.1% || 2010 est. |- | — || align="left" | ''{{flagicon|China}}{{flag|Macau}}'' || -4,630 || — || 2010 est. |- | 163 || align="left" | {{flag|Bangladesh}} || -5,100 || -5.1% || 2010 est. |- | 164 || align="left" | {{flag|Kenya}} || -5,259 || -16.2% || 2010 est. |- | 165 || align="left" | {{flag|Belarus}} || -5,300 || -10.0% || 2010 est. |- | 166 || align="left" | {{flag|Jordan}} || -5,637 || -20.8% || 2010 est. |- | 167 || align="left" | {{flag|Cyprus}} || -5,730 || -25.2% || 2010 est. |- | 168 || align="left" | {{flag|Ethiopia}} || -5,788 || -18.7% || 2010 est. |- | 169 || align="left" | {{flag|Luxembourg}} || -5,850 || -11.2% || 2010 est. |- | 170 || align="left" | {{flag|Liberia}} || -5,946 || — || 2006 |- | 171 || align="left" | {{flag|Serbia}} || -6,080 || -15.6% || 2010 est. |- | 172 || align="left" | {{flag|Poland}} || -6,600 || -1.4% || 2010 est. |- | 173 || align="left" | {{flag|Cuba}} || -6,939 || -12.1% || 2010 est. |- | 174 || align="left" | {{flag|Romania}} || -7,930 || -5.0% || 2010 est. |- | 175 || align="left" | {{flag|Dominican Republic}} || -8,369 || -16.5% || 2010 est. |- | 176 || align="left" | {{flag|Philippines}} || -9,180 || -4.9% || 2010 est. |- | 177 || align="left" | {{flag|Croatia}} || -9,420 || -15.7% || 2010 est. |- | 178 || align="left" | {{flag|Vietnam}} || -12,270 || -12.0% || 2010 est. |- | 179 || align="left" | {{flag|Pakistan}} || -12,420 || -7.1% || 2010 est. |- | 180 || align="left" | {{flag|Lebanon}} || -12,783 || -32.7% || 2010 est. |- | 181 || align="left" | {{flag|Morocco}} || -19,700 || -21.5% || 2010 est. |- | 182 || align="left" | {{flag|Egypt}} || -21,180 || -9.8% || 2010 est. |- | 183 || align="left" | {{flag|Portugal}} || -21,950 || -9.8% || 2010 est. |- | 184 || align="" | {{flag|Greece}} || -23,760 || -7.9% || 2010 est. |- | — || align="" | {{flagicon|China}}''{{flag|Hong Kong}}'' || -42,800 || -19.1% || 2010 est. |- | 185 || align="" | {{flag|Turkey}} || -48,900 || -6.7% || 2010 est. |- | 186 || align="" | {{flag|Spain}} || -56,300 || -4.1% || 2010 est. |- | 187 || align="" | {{flag|France}} || -69,000 || -2.7% || 2010 est. |- | 188 || align="" | {{flag|India}} || -126,000 || -8.8% || 2010 est. |- | 189 || align="" | {{flag|United Kingdom}} || -140,900 || -6.2% || 2010 est. |- | 190 || align="" | {{flag|United States}} || -633,000 || -4.3% || 2010 est. |} == سرچینې == {{reflist}} == نور ولولئ == {{Finance country lists}} [[Category:Lists of countries by product exports|Net exports]] a2nap7cmyq4dk7kgkdmr73nbkeolzm0 0 29851 369561 337849 2026-09-29T08:03:46Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369561 wikitext text/x-wiki {{صندوق معلومات شخص}} مايکل ريچارډ پنس (د ۱۹۵۹ز کال د جون په اومه زېږېدلی) يو امریکايي سياستوال، د خپرونو چلوونکی او وکيل دی، هغه له ۲۰۱۷ز  څخه تر ۲۰۲۱ز کال پورې د امريکا د اته څلوېښتم مرستيال ولسمشر په توګه دنده تر سره کړې. نوموړی د جمهوري غوښتونکي ګوند غړی دی چې له ۲۰۱۳ څخه تر ۲۰۱۷ز کال پورې يې د انډيانا د پنځوسم والي په توګه کار کړی. پينس له ۲۰۰۱ څخه تر ۲۰۱۳ز کال پورې د متحده ايالاتو د استازو د مجلس غړی هم و چې له ۲۰۰۱ څخه تر ۲۰۰۳ پورې يې د انډيانا د دويمې ولسوالۍ استازيتوب کاوه او له ۲۰۰۳ څخه تر ۲۰۱۳ز کال پورې يې د شپږمې ولسوالۍ استازولي کوله. پنس په کولمبيا کې زېږېدلی او ستر شوی او د متحده ايالاتو د استازي جورج پنس کشر ورور دی. هغه له هانور کالج فارغ شوی او د انډيانا پوهنتون د رابرټ ايچ. مک کيني د قانون له پوهنځي يې د قانون سند تر لاسه کړی، وروسته يې شخصي دنده پيل کړې. په ۱۹۸۸ او ۱۹۹۰ز کلونو کې د کانګريس چوکۍ ته د دوه ځل نومانديدو له ناکامۍ وروسته، نوموړی له ۱۹۹۴ او ۱۹۹۹ز کلونو کې د راډيو او تلويزيون د دوه پروګرامونو چلوونکی شو. پنس په ۲۰۰۰ز کال کې د متحده ايالاتو د استازو مجلس ته وټاکل شو او له ۲۰۰۱ څخه تر ۲۰۱۳ز کال  يې د انډيانا د دويمې او شپږمې کانګريسي حوزو استازولي وکړه. هغه له ۲۰۰۵ څخه تر ۲۰۰۷ز کال پورې د جمهوري غوښتونکو د مطالعاتو د کميټې مشر و او له ۲۰۰۹ څخه تر ۲۰۱۱ز کال پورې د جمهوري غوښتونکو د مجلس د کنفرانس رئيس و، کوم چې د جمهوري غوښتونکو مجلس په مشرتابه کې درېيمه تر ټولو لوړه دنده ده. پنس خپل ځان (اصولي محافظه کار) او د ټي پارټي د خوځښت ملاتړی بولي، نوموړی وايي چې هغه په دې ډول مسيحي، محافظه کار او جمهوري غوښتونکی دی. <ref name="Republican conference">{{cite news|url=http://www.indystar.com/article/20081119/NEWS05/811190387|title=U.S. Rep. Mike Pence of Indiana to get House GOP's No. 3 leadership job|date=November 19, 2008|newspaper=[[The Indianapolis Star]]|access-date=November 20, 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150129081041/http://www.indystar.com/article/20081119/NEWS05/811190387|archive-date=January 29, 2015|first=Maureen|last=Groppe}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/11/12/us/politics/mike-pence-vice-president.html|title=Mike Pence Emerging as a Commanding Figure in Trump Administration|first=Carl|last=Hulse|newspaper=The New York Times|date=November 11, 2016|access-date=January 14, 2018}}</ref><ref name="McFarlanKimberly">{{cite news|first1=Emily McFarlan|last1=Miller|first2=Winston|last2=Kimberly|url=http://religionnews.com/2016/07/14/5-faith-facts-on-mike-pence-a-born-again-evangelical-catholic/|title=5 faith facts on "Mike Pence: A 'born-again, evangelical Catholic|newspaper=[[Religion News Service]]|date=July 15, 2016|access-date=May 19, 2017|url-access=registration}} [https://www.ncronline.org/blogs/ncr-today/5-faith-facts-mike-pence-born-again-evangelical-catholic Also published] the same date in the ''[[National Catholic Reporter]]''.</ref> کله چې د لنډې مودې والي «ميچ ډانيالز» تقاعد شو، پينس د ۲۰۱۲ز کال د انډيانا د ايالتي والي په توګه د جمهوري غوښتونکو د نوماند په توګه بريالی شو. هغه په تر ټولو نژدې ټاکنو کې په وروستيو پنځوسو کلونو کې د انډيايانا د مجلس پخواني مشر جان ار. ګريګ ته ماتې ورکړه. د ۲۰۱۳ز کال په جنورۍ کې د والي په توګه له ټاکل کېدو سره سم، پنس د انډيانا په تاریخ کې د مالياتو تر ټولو ستر کمښت پيل کړ او د شخصي تعليمي طرحو لپاره يې د زياتې بوديجې هڅې پيل کړې. پنس په هغه لايحو لاسليک وکړ چې د ماشوم ضايع کول محدودوي، که څه هم د سقط جنين لامل توکم، جنسيت يا معلوليت وي. کله چې پنس د مذهبي ازادۍ بيا پر ځای کولو پر قانون لاسليک وکړ، نوموړی د خپل ګوند د اعتدال خوښوونکو غړيو، سوداګريزو ټولنو او همجنسبازانو د ملاتړو له سخت مقاومت سره مخ شو. د RFRA  په وړاندې د سخت غبرګون له امله پنس اړ شو چې د جنسي ميلان، جنسيتي پېژندګلو او نورو برخو پر بنسټ د توپيري چلند په لايحه کې بدلون راولي. <ref>{{cite web|last=Stidman|first=Eric|url=http://wthitv.com/2015/04/20/john-gregg-eyes-governors-seat-for-2016/|title=John Gregg eyes governor's seat for 2016|publisher=WTHITV.com|date=April 20, 2015|access-date=June 13, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150613173227/http://wthitv.com/2015/04/20/john-gregg-eyes-governors-seat-for-2016/|archive-date=June 13, 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nwitimes.com/news/opinion/columnists/doug-ross/doug-ross-gregg-gearing-up-for-second-gubernatorial-run/article_fe4627b9-2b50-5d8e-aade-a72469a3f533.html|title=DOUG ROSS: Gregg gearing up for second gubernatorial run|publisher=Nwitimes.com|date=February 15, 2015|access-date=June 13, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150218124603/http://www.nwitimes.com/news/opinion/columnists/doug-ross/doug-ross-gregg-gearing-up-for-second-gubernatorial-run/article_fe4627b9-2b50-5d8e-aade-a72469a3f533.html|archivedate=February 18, 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/03/25/us/indiana-governor-mike-pence-signs-abortion-bill.html|title=Indiana Governor Signs Abortion Bill With Added Restrictions|newspaper=The New York Times|date=March 24, 2016|first=Mitch|last=Smith|access-date=May 19, 2017}}</ref> د ۲۰۱۶ز کال په جولای کې پنس د والي د دفتر لپاره د بيا ټاکنو له مبارزو په شا شو، ټر څو د ولسمشرۍ لپاره د جمهوري غوښتونکي نوماند ډونالډ ټرمپ د مرستيال په ټاکنو کې برخه واخلي، چا چې د ۲۰۱۶ز کال د ولسمشرۍ ټولټاکنې وګټلې. هغه د ۲۰۱۷ز کال د جنورۍ په شلمه نېټه د متحده ايالاتو د مرستيال ولسمشر په توګه په کار پيل وکړ. د ۲۰۱۷ز کال د جون په مياشت کې ملي فضايي شورا بيا پرانيستل شوې وه او د مرستيال ولسمشر په توګه پنس د دې شورا مشري وکړه. د ۲۰۲۰ز کال د فبرورۍ په مياشت کې، پنس د سپينې ماڼۍ د کروناوايرس د ځانګړې ډلې د مشر په توګه وټاکل شو، کومه چې په متحده ايالاتو کې د کوويډ-۱۹ په غبرګون کې جوړه شوې وه. پنس او ټرمپ د ۲۰۲۰ز کال د ولسمشرۍ په ټاکنو کې د جوبايډن او کاميلا هارس په وړاندې ماتې وخوړه، خو د ټرمپ مبارزاتي ډلې د دې پايلو له منلو انکار وکړ، د ټاکنو د درغلۍ ناسمې ادعاوې يې وکړې او په ډېرو ايالاتونو کې يې شپږ اتيا ناکام قانوني شکايتونه ثبت کړل. که څه هم ټرمپ هڅه وکړه چې د ټاکنو پايلې لغوه کړي، پنس بايډن او هارس د ټاکنو د برياليو په توګه تاييد کړل. د ټاکنو د پايلو د لغوه کولو لپاره د هڅو نه کولو له امله ټرمپ هغه ته بد رد وويل او د ټرمپ د ځينو پلويانو له خوا په تاوتريخوالي  وګواښول شو، په ځانګړي ډول د امريکا د ملي شورا پر ماڼۍ د بريد پر مهال.<ref>{{Cite news|date=November 5, 2020|title=Trump's Election Lawsuits: Where the Court Fights Are Playing Out|language=en|work=Bloomberg.com|first=Tina|last=Davis|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-11-05/trump-election-lawsuits-filed-state-by-state|access-date=November 14, 2020}}</ref><ref>{{Cite web|first=Jeremy|last=Herb|title=As Trump refuses to concede, his agencies awkwardly prepare what they can for a Biden transition|url=https://www.cnn.com/2020/11/13/politics/transition-agencies-wait-biden/index.html|access-date=November 14, 2020|website=CNN}}</ref> == د ژوند لومړي کلونه او زده کړې == مايکل ريچارډ پنس د انډيانا په کولمبس کې د ۱۹۵۹ز کال د جون په مياشت کې زېږېدلی دی، د ان جين نانسي کاولي او ايډوارډ جوزف پنس له شپږو بچيانو يو دی، چې پلار يې د تيلو د مرکزونو يوه ټولګه اداره کوله. پلار يې د کوريا د جګړې پر مهال د متحده ايالاتو په پوځ کې دنده تر سره کړې او په ۱۹۵۳ز کال کې يې د برونز ستوری (د ستاينې نښان) تر لاسه کړی چې پنس همدا ستوری د يو ستاينليک په ملتيا او د هرکلي له يو انځور سره په خپل دفتر کې ايښی دی. پلار يې د الماني او ايرلينډي توکم څخه و او مور يې ايرلنډي الاصله وه. پلرنی نيکه يې ايډوارډ جوزف پنس د شيکاګو په زېرمځايونو کې کار کړی دی. د هغه نوم د هغه مورني نيکه ريچارډ مايکل کاولي څخه اخستل شوی، چا چې د ايرلينډ د مايو ولسوالۍ له دوکاسل څخه د ايليس د ټاپو له لارې متحده ايالاتو ته د يوې ترور او د هغه د ورور جيمز په تعقيب کوچ کړی و او د شيکاګو په ايلينوی کې د بس چلوونکی شو. د هغه د مورنۍ نيا مور او پلار د ايرلينډ د کلار د ولسوالۍ د دونبګ اوسېدونکي وو.<ref>{{cite web|url=http://www.usatoday.com/story/news/politics/2019/09/02/mike-pences-ireland-pride-inspired-family-not-always-reciprocated/2164818001|title=Mike Pence has a deep affection for Ireland. It's not completely reciprocated|newspaper=[[USA Today]]|last=Groppe|first=Maureen|date=September 2, 2019|access-date=July 9, 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.newspapers.com/newspage/147392340/|title=The Republic from Columbus, Indiana · Page 1|access-date=November 17, 2016}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/newspage/196928810/|page=90|work=Chicago Daily Tribune|title=Wedding Bells Ring Out For 3 S. Side Couples|date=April 5, 1956}}</ref><ref name="Cuetara 2016">{{cite web|last=de la Cuetara|first=Ines|title=Mike Pence: Everything You Need to Know|work=ABC News|date=July 14, 2016|url=https://abcnews.go.com/Politics/mike-pence/story?id=40279288|access-date=July 15, 2016}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.startribune.com/5-things-to-know-about-us-vice-president-mike-pence/419544163/|title=5 things to know about US Vice President Mike Pence|agency=Associated Press|newspaper=[[Star Tribune]]|date=April 15, 2017|first=Ken|last=Thomas|access-date=April 17, 2017|department=National|archive-url=https://archive.today/20170418081517/http://www.startribune.com/5-things-to-know-about-us-vice-president-mike-pence/419544163/|archive-date=April 18, 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|last=Neal|first=Andrea|url=https://books.google.com/books?id=2S5jDwAAQBAJ&q=Geraldine+Kathleen+Kuhn+Pence&pg=PT14|title=Pence: The Path to Power|date=July 11, 2018|publisher=Indiana University Press|isbn=978-1-68435-038-4|language=en|access-date=August 5, 2020}}</ref><ref name="The Danger of President Pence">{{cite web|url=https://www.newyorker.com/magazine/2017/10/23/the-danger-of-president-pence|title=The Danger of President Pence; Trump's critics yearn for his exit. But Mike Pence, the corporate right's inside man, poses his own risks.|first=Jane|last=Mayer|author-link=Jane Mayer|date=October 23, 2017|website=[[Newyorker.com]]|access-date=October 26, 2017}}</ref><ref name="DeparleBorder">{{cite news|first=Jason|last=Deparle|url=https://www.nytimes.com/2006/08/29/washington/star-of-the-right-loses-his-base-at-the-border.html|title=Star of the Right Loses His Base at the Border|newspaper=The New York Times|date=August 29, 2006|access-date=May 19, 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.independent.ie/irish-news/mike-pence-tried-with-extraordinary-speech-about-irish-heritage-but-hillary-clinton-wins-the-biggest-cheer-of-the-night-35536251.html|first=Kevin|last=Doyle|title=Mike Pence tried with extraordinary speech about Irish heritage—but Hillary Clinton wins the biggest cheer of the night|date=March 16, 2017|newspaper=Irish Independent|access-date=March 16, 2017}}</ref><ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/07/21/us/politics/mike-pence-religion.html|title=Mike Pence's Journey: Catholic Democrat to Evangelical Republican|last1=Mahler|first1=Jonathan|date=July 20, 2016|work=The New York Times|access-date=March 22, 2017|last2=Johnson|first2=Dirk|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/politics/wp/2018/01/29/how-chain-migration-brought-us-the-trump-white-house/|title=How 'chain migration' brought us the Trump White House|date=January 9, 2018|newspaper=The Washington Post|first=Philip|last=Bump|access-date=February 14, 2018}}</ref><ref name="Carswell 2013">{{cite web|last=Carswell|first=Simon|title=Mike Pence and Donald Trump's Irish connection: Doonbeg|website=The Irish Times|date=March 21, 2013|url=https://www.irishtimes.com/news/world/us/mike-pence-and-donald-trump-s-irish-connection-doonbeg-1.2720970|access-date=July 15, 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://clareherald.com/2016/07/doonbeg-links-aplenty-in-us-presidential-race/|title=Doonbeg links aplenty in US Presidential race|first=Páraic|last=McMahon|date=July 15, 2016|work=[[ClareHerald.com]]|access-date=October 1, 2016}}</ref> پنس په ۱۹۷۷ز کال کې د کولمبس شمالي عالي ليسې څخه فارغ شو. نوموړي په ۱۹۸۱ز کال کې د هانور کالج څخه په تاريخ کې د لسانس سند تر لاسه کړ، د اينډيانا پوهنتون –په انډيانا پولس کې د پروډو اينډيانا پولس پوهنتون د رابرټ ايچ. مک کيني د حقوقو له پوهنځي څخه يې په ۱۹۸۶ز کال کې د حقوقو برخه کې ډاکټري تر لاسه کړه. په هانور کې د زده کړو پر مهال هغه د ګاما ډلټا د وروګلوۍ (يو مسلک څښتانانو) د ټولنې غړيتوب تر لاسه کړ او د دې برخې رئيس وټاکل شو. له هانور څخه تر فراغت وروسته، هغه په همدې کالج کې له ۱۹۸۱ څخه تر ۱۹۸۳ز کال پورې د داخلې سلاکار و. <ref name="House bio">{{Cite web|title=Biography|publisher=Office of U.S. Representative Mike Pence|access-date=July 2, 2017|archive-date=March 6, 2012|url=http://mikepence.house.gov/index.php?option=com_content&view=article&id=54&Itemid=53|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306063016/http://mikepence.house.gov/index.php?option=com_content&view=article&id=54&Itemid=53|url-status=dead|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.journalgazette.net/news/local/indiana/Pence-pegs-Holcomb--for-state-s-No--2-post-11404551|title=Pence pegs Holcomb for state's No. 2 post|last1=Kelly|first1=Niki|date=February 10, 2016|newspaper=[[The Journal Gazette]]|access-date=July 13, 2016|archive-date=October 27, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027000555/https://www.journalgazette.net/news/local/indiana/Pence-pegs-Holcomb--for-state-s-No--2-post-11404551|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.indystar.com/story/news/politics/2014/05/29/gov-mike-pence-moving-center-amid-talk-presidential-run/9728025/|title=Is Gov. Mike Pence moving to the center amid talk of presidential run?|first=Tony|last=Cook|newspaper=[[The Indianapolis Star]]|date=May 31, 2014|access-date=April 21, 2020}}</ref> په ماشومتوب او نوې ځوانۍ کې، د کورنۍ د نورو غړو په څېر پنس هم رومي کاتوليک او ديموکرات و. هغه په ۱۹۷۶ز کال کې د بارتولوميو ولسوالۍ د ډيموکراتيک ګوند رضاکار و او د ۱۹۸۰ز کال د ولسمشرۍ په ټولټاکنو کې يې جيمي کارټر ته رايه ورکړه، هغه ويلي چې د جان ايف. کينيډي او مارتر لوتر کينګ په څېر اشخاصو څخه په اغېزمن کېدو سره هغه غوښتل چې به سياست کې ښکېل شي. په پوهنځي کې د زده کړې پر مهال هغه کاتوليکه کليسا پرېښوده او په داسې حال کې چې مور يې ډېره ناهيلي شوې وه انجيلي مسيحيت ته واوښت، يعنې بيا زېږېدلی مسيحي. د ژوند په همدې پړاو کې د هغه سياسي اندونو ښي لور ته بدلون وموند، د کوم لامل چې پنس «د رونالډ ريګن عام فهمه  محافظه کاري» بولي او په همدې پېژندل کېدو.<ref name="10ThingsToKnow">{{cite web|last1=Eason|first1=Rrian|title=Next VP: 10 things to know about Indiana Gov. Mike Pence|url=https://www.indystar.com/story/news/politics/2016/07/07/trumps-vp-10-things-know-indiana-gov-mike-pence/86746980/|date=November 9, 2016|publisher=[[IndyStar]]|access-date=December 4, 2016}}</ref><ref name="US News">{{cite magazine|last=Burton|first=Danielle|date=November 15, 2006|url=https://www.usnews.com/usnews/news/articles/061115/15pencefacts.htm|title=What You Didn't Know About Rep. Mike Pence of Indiana|magazine=U.S. News & World Report|access-date=March 31, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20100217091452/http://www.usnews.com/usnews/news/articles/061115/15pencefacts.htm|archive-date=February 17, 2010}}</ref><ref name="10ThingsToKnow2">{{cite web|last1=Eason|first1=Rrian|title=Next VP: 10 things to know about Indiana Gov. Mike Pence|url=https://www.indystar.com/story/news/politics/2016/07/07/trumps-vp-10-things-know-indiana-gov-mike-pence/86746980/|date=November 9, 2016|publisher=[[IndyStar]]|access-date=December 4, 2016}}</ref><ref>{{cite news|last1=Graham|first1=Jordan|title=Mike Pence Explains How Ronald Reagan Made Him a Republican|url=https://www.ocregister.com/2016/09/09/mike-pence-explains-how-ronald-reagan-made-him-a-republican/|date=September 9, 2016|newspaper=[[The Orange County Register]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160910133732/http://www.ocregister.com/articles/nominee-728408-tells-pence.html|archive-date=September 10, 2016|url-status=live|access-date=December 4, 2016}}</ref><ref name=":02">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/07/21/us/politics/mike-pence-religion.html|title=Mike Pence's Journey: Catholic Democrat to Evangelical Republican|last1=Mahler|first1=Jonathan|date=July 20, 2016|work=The New York Times|access-date=March 22, 2017|last2=Johnson|first2=Dirk|issn=0362-4331}}</ref> == د مسلک لومړي وختونه او د کانګريس لپاره مبارزه == په ۱۹۸۶ز کال کې د حقوقو له پوهنځي څخه تر فراغت وروسته، پنس په خصوصي دنده کې څارنوال شو. په ۱۹۸۸ز کال کې، پنس د برحاله ديموکرات فلپ شارپ په وړاندې د کانګريس په ټاکنو کې ګډون وکړ، خو ناکام شو. هغه په ۱۹۹۰ز کال کې د شارپ په وړاندې بيا په ټاکنو کې ګډون وکړ، خپله دنده يې له دې امله پرېښوده چې سياليو ته بشپړ وخت ورکړي، خو يو ځل بيا بريالی نه شو. د دې سيالیو پر مهال پنس «د کور د ګروۍ د تادياتو، د شخصي اعتباري کارت د صورت حساب، خوراک څښاک، ګالف لوبې سياليو لګښتونو او د هغه د مېرمنې د موټر د تادياتو لپاره سياسي بسپنې وکارولې». په داسې حال چې دا لګښتونه هغه مهال ناقانونه نه و، بيا هم دې چارې د هغه ټاکنيزې مبارزې تر سيوري لاندې راوستې.<ref>{{cite news|url=https://www.huffingtonpost.com/entry/mike-pence-things-to-know_us_5787c2b1e4b0867123e02df7|title=Here's what you should know about Mike Pence|work=Huffington Post}}</ref><ref name="Sager 2006">{{cite book|last=Sager|first=R.|title=The Elephant in the Room: Evangelicals, Libertarians, and the Battle to Control the Republican Party|publisher=Wiley|year=2006|isbn=978-0-471-79332-8|page=[https://archive.org/details/elephantinroomev00ryan/page/82 82]|url-access=registration|url=https://archive.org/details/elephantinroomev00ryan/page/82}}</ref><ref name="WashPoMortgage">{{Cite news|first1=Rosalind S.|last1=Helderman|first2=Tom|last2=Hamburger|first3=Alice|last3=Crites|date=June 15, 2016|url=https://www.washingtonpost.com/politics/mike-pence-used-campaign-funds-to-pay-his-mortgage--and-it-cost-him-an-election/2016/07/15/90858964-49ed-11e6-bdb9-701687974517_story.html|title=Mike Pence used campaign funds to pay his mortgage—and it cost him an election|newspaper=Washington Post|access-date=July 16, 2016}}</ref> د ۱۹۹۰ز کال په مبارزو کې، پنس يو تلويزيوني تبليغاتي پروګرام پر لار واچاوه، په کوم کې چې يو لوبغاړی په شړۍ او د سر په پوښاک کې لېدل کېدو، د منځني ختيځ په ځيږه لهجه غږېدو او د هغه له مخالف شارپ څخه يې له دې امله مننه وکړه، چې د انرژۍ او برېښنا اړوند د مجلس د يوې فرعي کميټې د مشر په توګه يې امريکا ته د واردو شويو تيلو څخه د خلاصون په موخه هېڅ ونه کړل. په دې اړوند د نيوکو په غبرګون کې د پنس مبارزې وويل چې دا اعلان د عربانو په اړه نه و؛ بلکې موخه يې د شارپ د رهبرۍ نيمګړتيا ته اشاره وه.<ref name="WashPoMortgage2">{{Cite news|first1=Rosalind S.|last1=Helderman|first2=Tom|last2=Hamburger|first3=Alice|last3=Crites|date=June 15, 2016|url=https://www.washingtonpost.com/politics/mike-pence-used-campaign-funds-to-pay-his-mortgage--and-it-cost-him-an-election/2016/07/15/90858964-49ed-11e6-bdb9-701687974517_story.html|title=Mike Pence used campaign funds to pay his mortgage—and it cost him an election|newspaper=Washington Post|access-date=July 16, 2016}}</ref><ref name="arabgroup">{{cite news|title=Arab Group Says Pence TV Ad Is Offensive|agency=Associated Press|work=Post-Tribune|date=October 12, 1990}}</ref><ref>{{Cite web|date=2016-07-14|title=Mike Pence Fast Facts—CNN Politics|url=https://www.cnn.com/2016/07/14/us/mike-pence-fast-facts/index.html|access-date=2021-03-07|website=CNN|language=en}}</ref><ref name="npr5things">{{cite news|url=https://www.npr.org/2016/07/14/486032078/5-things-to-know-about-mike-pence|title=5 Things To Know About Mike Pence|publisher=[[NPR]]|date=July 14, 2016|first=Domenica|last=Montanaro}}</ref><ref name="WashPoMortgage3">{{Cite news|first1=Rosalind S.|last1=Helderman|first2=Tom|last2=Hamburger|first3=Alice|last3=Crites|date=June 15, 2016|url=https://www.washingtonpost.com/politics/mike-pence-used-campaign-funds-to-pay-his-mortgage--and-it-cost-him-an-election/2016/07/15/90858964-49ed-11e6-bdb9-701687974517_story.html|title=Mike Pence used campaign funds to pay his mortgage—and it cost him an election|newspaper=Washington Post|access-date=July 16, 2016}}</ref><ref name="confessions">{{cite web|last=Pence|first=Mike|title=Confessions of a negative campaigner|url=http://www.cybertext.net/pence/confess.html|work=Indiana Policy Review|date=Summer 1991|pages=5–6|archive-url=https://web.archive.org/web/20010305130534/http://www.cybertext.net/pence/confess.html|archive-date=March 5, 2001|url-status=dead}}</ref> == سرچينې == [[وېشنيزه:1959 زېږېدنې]] rnl2348cclyggjkuq3bonhbaubg63uw 0 32884 369508 206937 2026-09-28T23:43:29Z ~2026-52109-03 40831 rrahmatullaharmyana@gmail.com 2020 369508 wikitext text/x-wiki <nowiki>https://rrahmatullaharmyana.com</nowiki><hiero> RAHMATULLAH A/C#62537961 A/C Tyer CAMOD? For ATM valid up to: </hiero>'''SN''' کیدای شي چې وي: * '''[[ټېن]], یو [[کيمياوي توکی|کیمیاوي عنصر]]''' {{نامبهمېدنه}} 4z8ggwmb6qeh6or9vi1b7l6l80slv4b 0 40495 369537 223074 2026-09-29T03:45:31Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369537 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = ستورتينګ بلډينګ | native_name = Stortingsbygningen {{no icon}} | former_names = | alternate_names = | image = Stortinget, Oslo, Norway (cropped).jpg | alt = | caption = د ودانۍ مخ | coordinates = {{coord|59|54|47|N|10|44|24|E|display=inline}} | building_type = | architectural_style = [[عکاسی په هنر کي|برقي]] | structural_system = | cost = {{NOK|957,332}} | ren_cost = | location = [[اوسلو]]، [[ناروۍ]] | address = [[Karl Johans gate|کارل يوهانس ګيټ]] ٢٢ | client = | owner = | current_tenants = [[Stortinget|ستورتينګ]] | landlord = | start_date = ٣ اګست ١٨۶۰ | completion_date = | inauguration_date = ۵ مارچ ۱۸۶۶ | renovation_date = | demolition_date = | destruction_date = | height = | diameter = | other_dimensions = | floor_count = | floor_area = | main_contractor = | architect = [[ايميل ويکټور لانگلیت]] }} د '''ناروۍ پارلمان بلډنګ''' ({{lang-no|Stortingsbygningen}}) د ناروۍ د پارلمان [[Stortinget|ستورتينګ]] بلډنګ دي. د بلډنګ موقعیت د ٢٢ کارل يوهانس ګيټ منځني [[اوسلو]]، ناروۍ کي دي. دا ځاي د [[Emil Victor Langlet|ايميل ويکټور]] لخوا تاييد ډيزان سوي وو. <ref>{{cite web|url= https://kulturminnesok.no/minne/?queryString=https://data.kulturminne.no/askeladden/lokalitet/163235|title= Stortinget - Karl Johans gate 22|publisher= Kulturminnesøk|accessdate= November 1, 2017|archiveurl= https://web.archive.org/web/20210415215957/https://www.kulturminnesok.no/minne?queryString=https://data.kulturminne.no/askeladden/lokalitet/163235|archivedate= 2021-04-15|url-status= dead}}</ref><ref>{{cite web|url= https://nkl.snl.no/Emil_Victor_Langlet |title= Emil Victor Langlet|publisher=Norsk kunstnerleksikon|author= Ole Petter Bjerkek|accessdate= November 1, 2017}}</ref> ==سرچینې == j9aowl0966y5y37yz58fa87bzs4yl9w 0 45559 369509 369382 2026-09-28T23:44:31Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369509 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بوګوتا | native_name = Bogotá, D.C. | native_name_lang = | settlement_type = [[د کلمبیا د ښارونو نوملړ|ښار]] | image_skyline = CollageBogotá.png | image_alt = [[د بوګوتا جامع کلیسا|د بوګوتا جامع کلیسا]] | image_caption = | image_flag = Flag of Bogotá.svg | flag_alt = | image_seal = Bogota (escudo).svg | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = بوګوتا| image_map = Kolumbien map.png | map_alt = | map_caption = موقعیت په کلمبیا کې | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 4 |latm = 35 |lats = 53 |latNS = N | longd = 74 |longm = 4 |longs = 33 |longEW = W | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[د هیوادونو نوملړ|هیواد]] | subdivision_name = {{COL}} | subdivision_type1 = سیمه | subdivision_name1 = - | subdivision_type2 = برخه | subdivision_name2 = [[دوسیه:Flag of Bogotá.svg|22px]] د پلازمینه برخه | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = جوړښت | established_date = ۶ جون ۱۵۳۸ | established_title2 = | established_date2 = | founder = ګنسالو خیمنه د کویه‌زادا | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = ښاروال | leader_name = [[کلارا لوپز اوبرګون]] | leader_title1 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = ۱٬۵۸۷ | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | area_rank = | elevation_m =۲۶۴۰ | elevation_max_footnotes = | elevation_max_m = | elevation_max_ft = | elevation_min_m = | elevation_min_ft = | population_footnotes = | population_total = ۷٬۴۳۴٬۴۵۳ | population_as_of = | population_rank = څه کم | population_metro = ۹٬۶۰۰٬۰۰۰ | population_density_km2 = auto | population_density_rank = | population_demonym = Bogotano | population_note = | timezone1 = Eastern Time Zone | utc_offset1 = ۵- | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | website = [http://www.bogota.gov.co/portel/libreria/php/01.27.html City Official Site]{{سخ}}[http://www.samuelalcalde.com/ Mayor Official Site]{{سخ}}[http://english.bogotaturismo.gov.co/ Bogotá Tourism] | footnotes = }} '''بوګوتا''' (Bogotá) (/ˌboʊɡəˈtɑː/، همدار راز برتانوي: /ˌbɒɡ-/، امريکايي: /ˈboʊɡətɑː/، او هسپانوي تلفظ: [boɣoˈta]) په رسمي ډول بوګوتا “Bogota, Distrito Capital” ده، چې لنډيز يې بوګوتا ډي سي “Bogota D.C.” دی او پخوا د هسپانوي دورې او ۱۹۹۱ او ۲۰۰۰ کالونو تر منځ د “Santa Fe de Bogota” (هسپانوي: ، يعنې «د بوګوتا سپېڅلې عقيده») په نوم پېژندل کېده. دا ښار د کولمبيا پلازمېنه او د نړۍ له لويو ښارونو څخه دی. دا ښار د پلازمېنې سيمې “Capital District” او همدا راز د کنډينامارکا “Cundinamarca” د شا او خوا څانګې (که څه هم برخه يې نه دی) د پلازمېنې په توګه اداره کېږي. بوګوتا د کولمبيا د څانګو په توګه په ورته اداري دريځ سره د لومړي ترتيب سيمه ييز شته والی دی يا هستي ده. دا ښار د هېواد سياسي، اقتصادي، اداري او صنعتي مرکز دی.<ref>{{Cite American Heritage Dictionary|Bogotá|access-date=30 May 2019}}</ref><ref>{{cite web |title=Bogotá |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bogota |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190530192557/https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bogota |archive-date=30 May 2019 |access-date=30 May 2019 |work=[[Collins English Dictionary]] |publisher=[[HarperCollins]]}}</ref><ref>[https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/Bogotá "Bogotá"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190530192529/https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/Bogot%25C3%25A1 |date=2019-05-30 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190530192529/https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/Bogot%25C3%25A1 |archivedate=30 May 2019 |title=آرشیف کاپي |url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/Bogot%25C3%25A1 |access-date=17 July 2022 |url-status=dead}} (US) and {{Cite Oxford Dictionaries|Bogotá|access-date=30 May 2019}}</ref><ref>{{Cite web |title=Organización del Distrito Capital |url=http://portel.bogota.gov.co/portel/libreria/php/x_frame_detalle.php?id=442 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304072342/http://portel.bogota.gov.co/portel/libreria/php/x_frame_detalle.php?id=442 |archive-date=4 March 2016 |access-date=5 January 2016 |publisher=bogota.gov.co |language=es}}</ref> بوګوتا د ۱۵۳۸ ز کال د اګسټ پر ۶ نېټه د هسپانوي فاتح ګونزالو جيمينيز ډي کيوساډا “Gonzalo Jimenez de Quesada” له لورې د “Altiplano” د بومي اوسېدونکو د “Muisca” سيمې د نيولو په موخه انديس “Andes” ته له يو سخت جنګي ماموريت څخه وروسته د ګرانادا د نوې پاچاهۍ “New Kingdom of Granada” د پلازمېنې په توګه رامنځته شو. سانټافي “Santafe” (له ۱۵۴۰ ز کال څخه وروسته د ښار نوم و) د ګراناډا نوې پاچاهۍ (چې په ۱۵۵۰ ز کې جوړه شوه) د “Spanish Royal Audiencia” د حکومت څوکۍ شوه او له ۱۷۱۷ ز کال څخه وروسته د “New Granada” د سلطنت نيابت پلازمېنه و. د ۱۸۱۹ ز کال د اګسټ پر ۷ نېټه د بوياکا له جګړې “Battle of Boyaca” څخه وروسته بوګوتا د ګران کولمبيا “Gran Colombia” د خپلواک ملت پلازمېنه شوه. سيمون بوليوار “Simon Blivar” هغه څوک و، چې د “Muisca” وګړو د درنښت او د هسپانوي پاچاهۍ پر وړاندې د خپلواکۍ د قانون په توګه يې دا ښار بوګوتا ونوماوه. په همدې دليل له هسپانوي سترواکۍ څخه او د ننۍ کولمبيا د جوړښت پر مهال د نوې ګرانادا “New Granada” د سلطنت نيابت د خپلواکۍ له راهيسې، بوګوتا د سيمې د پلازمېنې په توګه پاتې شوی دی.<ref name=":1">{{Cite web |date=6 August 2018 |title=Ni Santa Fe ni Bacatá: estos fueron los primeros nombres de Bogotá |url=https://www.rcnradio.com/bogota/ni-santa-fe-no-bacata-estos-fueron-los-primeros-nombres-de-bogota |access-date=10 September 2019 |website=RCN Radio |language=es}}</ref> دا ښار د کولمبيا په مرکز کې پر يوې لوړې سطحې باندې پروت دی، چې د بوګوتا هوارې ځمکې په نوم پېژندل کېږي، د “Altiplano Cundiboyacense” برخه ده، چې د انديس په ختيځ کورډيليرا “Eastern Cordillera” کې پرته ده. بوګوتا په سويلي امريکا کې او له کيتو (Quito) او لاپاز “La Paz” څخه وروسته د سمندر د سطحې له پاسه د ۲۶۴۰ مترو (۸۶۶۰ فوټ) په اوسط د نړۍ درېيمه لوړه پلازمېنه ده. بوګوتا چې په ۲۰ سيمو باندې وېشل شوی دی، ۱۵۸۷ کېلو متر مربع (۶۱۳ ميل مربع) سيمه او يو څه سوړ اقليم لري، چې د کار په اوږدو کې ثابت دی. دا ښار د کولمبيا حکومت د اجرائيه څانګې (د ولسمشر د دفتر)، د مقننه څانګې (د کولمبيا د کانګرس) او قضائيه څانګې (د عدالت سترې محکمې، د اساسي قانون محکمې، د دولت د شورا او قضائيه قوې د سترې [لوړې] محکمې) د مرکزي دفترونو ټاټوبی دی. بوګوتا د خپلې اقتصادي پياوړتيا او تر څنګ يې مالي پوخوالي له امله خپل راښکون يا په زړه پورې والی د نړيوالو شرکتونو او انساني پانګې د غوره والي پر وړاندې ثابت ساتي. دا ښار د کولمبيا مالي او سوداګريز مرکز يا زړه دی، چې د هېواد د بل هر ښار په پرتله زيات سوداګريز فعاليت لري. دا ښار په کولمبيا او انډين “Andean” طبيعي سيمه کې د اصلي مالي بازار کوربه توب کوي او لاتيني امريکا او کولمبيا ته د راتلونکونکې نوې باندنۍ سيده يا مستقيمې پانګونې پروژو مخکښ منزل دی. بوګوتا د هېواد په کچه تر ټولو لوړ نومي ناخالص کورنی توليد لري، چې د هېواد ټول ناخالص کورني توليد نږدې څلورمه برخه (۲۴،۷ سلنه) پوره کوي.<ref name="Hotspots">{{Cite web |title=Hot spots: Benchmarking global city competitiveness |url=http://www.citigroup.com/citi/citiforcities/pdfs/eiu_hotspots_2012.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170516142055/http://www.citigroup.com/citi/citiforcities/pdfs/eiu_hotspots_2012.pdf |archive-date=16 May 2017 |access-date=5 January 2016 |publisher=The Economist Intelligence Unit}}</ref><ref name="TheTalentIssue">{{cite book|author=Harvard University|title=The Talent Issue|date=2011|publisher=Harvard Business Review}}</ref><ref name="investmentIBM">{{Cite web |title=IBM destaca a Bogotá como la ciudad con mayor número de proyectos de inversión extranjera en Latinoamérica |url=http://es.investinbogota.org/noticias/ibm-destaca-bogota-como-la-ciudad-con-mayor-numero-de-proyectos-de-inversion-extranjera-en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160105131049/http://es.investinbogota.org/noticias/ibm-destaca-bogota-como-la-ciudad-con-mayor-numero-de-proyectos-de-inversion-extranjera-en |archive-date=5 January 2016 |access-date=5 January 2016 |publisher=IBM-Plant Location International (IBM-PLI) |language=es}}</ref> د ايل ډوراډو نړيوال هوايي ډګر “El Dorado International Airport” په نوم د ښار هوايي ډګر د “El Dorado” د کيسو په نوم نومول شوی دی، چې په لاتيني امريکا کې د تر ټولو لويې کچې (حجم) مالونو وسيله او د خلکو د ګڼې له مخې درېيم هوايي ډګر دی. بوګوتا د هېواد په کچه د خورا زيات شمېر پوهنتونونو او څېړنيزو مرکزونو ټاټوبی او د زياتو نندارځايونو، کتابخانو او موزيمونو په درلودلو سره يو مهم کلتوري مرکز دی. دا ښار د ښارونو د ۲۰۱۴ ز کال د نړيوال لړيال يا شاخص له مخې ۵۲ ځای درلود او په ۲۰۲۰ ز کال کې د “GaWC” له لورې د “Beta +” ډول نړيوال ښار وګڼل شو.<ref>{{Cite web |title=El Dorado International Airport |url=http://eldorado.aero/en/about/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225191654/http://eldorado.aero/en/about/ |archive-date=25 February 2016 |access-date=9 September 2016 |publisher=eldorado.aero}}</ref><ref>{{Cite web |title=2014 Global Cities Index and Emerging Cities Outlook |url=https://www.atkearney.com/documents/10192/4461492/Global+Cities+Present+and+Future-GCI+2014.pdf/3628fd7d-70be-41bf-99d6-4c8eaf984cd5 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304193124/https://www.atkearney.com/documents/10192/4461492/Global+Cities+Present+and+Future-GCI+2014.pdf/3628fd7d-70be-41bf-99d6-4c8eaf984cd5 |archive-date=4 March 2016 |access-date=5 January 2016 |publisher=atkearney.com}}</ref><ref>{{cite web |title=The World According to GaWC 2020 |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |access-date=31 August 2020 |website=GaWC - Research Network |publisher=Globalization and World Cities |archive-date=6 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006165159/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |url-status=dead }}</ref> == نوم == د بوګوتا نوم د فرانسوي ژبې د “Chibcha Bacata” (يا Muyquyta) له تلفظ سره سمون کوي، چې د فونزا “Funza” او کوتا “Cota” معاصرو ښارګوټو تر منځ پرتو ګاونډ يا نږدې استوګنځايونو نوم و. د “Muyquyta” ويي د معنا په اړه بېلابېل نظرونه دي، چې خورا منل شوی يې دا دی، چې ياد ويی په “Chibcah” ژبه کې «د دېوال په واسطه د کرنيزې ځمکې د راچاپېرولو» معنا لري. يوه بله نامتو ژباړه استدلال کوي، چې ياد ويی «د انديس د مېرمن» معنا لري. سربېره پر دې د انديس “Andes” ويی په ايمارا “Aymara” ژبه کې د «ځلېدونکي غر» معنا لري، چې په دې ډول د بوګوتا بشپړه لغوي معنا «د ځلېدونکي غر مېرمن» کېږي، مګر په ياد ولرئ چې که څه هم د “Muisca” وګړو ژبه چېبچا “Chibcha” وه، ايمارا نه وه. ځيني نور وړانديز کوي چې باکاتا “Bacata” د “Muisca” د ډول ډول يا ګڼو مشرانو “cacique” نوم و، چې سيمې ته د سپانياردانو “Spaniards” له رارسېدلو څخه مخکې يې پرې واکمني وکړه. جيمينيز ډي کيوسادا “Jimenez de Quesada” دې سيمې ته «زموږ د هيلې مېرمن» نوم ورکړ، مګر هسپانوي پاچاهۍ په ۱۵۴۰ ز کال کې هغه مهال “Santafe” (سپېڅلې عقيده) ونوموله، چې د ښار په توګه ټاکل شوې وه. د “Muisca” په نوم د سيمې اصلي اوسېدونکو ياد ځای تايبزاکا “Thybzaca” يا لرغونی ښارګوټی “Old Town” ونوماوه، چې ښار په اصل کې د همدې ځای له پاسه رامنځته شوی و.<ref name=":0">{{Cite web |title=Historia de Bogotá {{!}} Archivo de Bogotá |url=http://archivobogota.secretariageneral.gov.co/content/historia-bogota |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190731231517/http://archivobogota.secretariageneral.gov.co/content/historia-bogota |archive-date=31 July 2019 |access-date=10 September 2019 |website=archivobogota.secretariageneral.gov.co}}</ref><ref>{{Cite web |date=13 August 2018 |title=¿Cuál es el origen del nombre de "Bogotá"? |url=https://www.ngenespanol.com/travel/cual-es-el-origen-del-nombre-de-bogota-colombia/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320151235/https://www.ngenespanol.com/travel/cual-es-el-origen-del-nombre-de-bogota-colombia/ |archive-date=20 March 2019 |access-date=10 September 2019 |website=National Geographic en Español |language=es-MX}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal|last=Blanco Barros|first=Jose Agustin|title=Historia de Bogotá|url=https://www.sogeocol.edu.co/documentos/fund_bogota.pdf|journal=Sociedad Geográfica de Colombia Academia de Ciencias Geográficas|access-date=10 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170309065432/https://www.sogeocol.edu.co/documentos/fund_bogota.pdf|archive-date=9 March 2017|url-status=live}}</ref> == تاريخچه == د معاصرې بوګوتا سيمه کې په لومړي ځل د بومي وګړو هغه ډلې استوګن شوې، چې د چيبچا “Chibcha” له نورو ژبو سره د تړاو پر بنسټ سويل ته کډه شوې وې. د بوګوتا هواره ځمکه په سويلي برخه کې د چيبچا ويونکې ډلې استوګنځای و، چې په کولمبيا کې له نيکاراګوا څخه تر انديس پورې ژوند کوي (شته). د “Muisca” له لورې جوړ شوی مدنيت په امريکا کې له غوره مدنيتونو څخه و او “Muisca” وګړي هغه وخت د “Altiplano Cundiboyacense” (د کنډينامارا او بوياکا معاصرې څانګې او د سانټېنډر کوچنۍ برخې) په درو او حاصلخېزه لوړو ځمکو او شا او خوا سيمو کې مېشت شول. د “Muisca Confederation” نوم د ګڼو يا ډول ډول مشرانو (caciques) هغې ناتړلې برابري غوښتونکې ټولنې ته ورکړل شوی دی، چې له زيات نه زيات ۱۰۰ بوهيوس “bohios” په کوچنيو استوګنځايونو کې يې ژوند وکړ. د وګړو د کرنې او مالګې پر بنسټ ټولنه د سرو زرو کار، سوداګرۍ او موميايي کولو کې بډايه وه. د ميوسکا “Muisca” مذهب له ګڼو خدايانو څخه جوړ و، چې زياتره د لمر او د هغه د مېرمنې يعنې سپوږمۍ، “Chia”، د باران خدای “Chibchacum”، د رنګين کمان “Cuchavira” غوندې خدايانو او د ودانۍ او خوښۍ خدای “Nencatacoa” او د هوښيارۍ خدای “Bochica” په درلودلو سره يې په طبيعي ښکارندو پورې تړاو درلود. د دوی د سپوږمۍ او لمريزې ګډه جنتري يا کليزه چې د “Duquesne” د کار پر بنسټ د مانويل ايزکيرډو “Manuel Izquierdo” له لورې وژباړل شوه، د کالونو درې بېلابېلې ټولګې يې وڅارلې يا راونغاړلې، چې ستوريز او عيسوي مياشتې په کې وړاندې شوې وې. د دوی ستورپوهنيزه پوهه د بوګوتا شمال ته د “Villa de Leyva” څخه د باندې په “El Infiernito” لرغونې ستورپوهنيزه سيمه کې د “Muisca” د معمارۍ په يو له محدودو نامتو څلو کې وړاندې شوې ده. == سرچينې == kch22zpwyol49gjzj0wmv7kzfggiwlt 0 52466 369496 302972 2026-09-28T22:20:33Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369496 wikitext text/x-wiki '''اقبال شاکر''' (۱/۱/۱۹۶۸، [[ملکنډ]])، د [[افغانستان]] يو پښتو ژبی [[شاعر]] او [[ليکوال]] دی. ==مخينه== اقبال شاکر د قلندر شاه زوی، د محمد گل لمسی او د گل خان کړوسی دی چې په ۱/۱/۱۹۶۸ نېټه د ملکنډ ايجنسۍ په بټخيله کې زېږېدلی او په قوم اتمانخيل دی. ښاغلي شاکر خپلې زده کړې د بټخېلې په سرکاري ښوونځي کې پيل کړې او بيا يې تر لسم ټولگي د بټخېلې په لېسه (های سکول) کې خپلو زده کړو ته ادامه ورکړه. هغه په ۱۹۸۵ ز کال کې د تاڼې د گورنمنټ ډگري کالج څخه د دولسم ټولگي د فراغت سند تر لاسه کړ. شاکر صيب درې کاله په ګورنمنټ پاڼ [[سوات]] پولې تخنيک انستيټيوټ کې مسلکي زده کړې وکړې او له نوموړي انستيتيوت څخه ېې د برياليتوب سند تر لاسه کړ. نوموړي په ۱۹۸۹ ز کال کې په [[پېښور پوهنتون]] کې تر څوارلسم ټولگي د خپلې زده کړې لړۍ پر مخ يووړه. په ۲۰۰۸ کال کې يې په ملکنډ پوهنتون کې په شخصي ډول تر ۱۶ ټولگي پورې د پښتو په څانگه کې خپلې زده کړې بشپړې کړې او اوس د پېښور پوهنتون پښتو څانگه کې د پې ايچ ډي ريسرچ سکالر دی او په دې برخه کې ېې هلې ځلې روانې دي. هغه دا مهال د خپلو زده کړو او څېړنې تر څنگ د بټخېلې په گورنمنټ ډگري کالج کې د پښتو ژبې د استاد په توگه دنده لري او د پښتنو ځوانانو په روزنه او پالنه بوخت دی. اقبال شاکر يو خاموش، دروند او مهربان انسان دی چې د خپلو لوړو اخلاقو او نېکې راشه درشې له لامله د ډېرو خلکو په زړونو کې ځانگړی ځای لري او ټول ورته د قدر او درناوي په سترگو گوري. ==د شعر بېلگې== د ښاغلي افبال شاکر ادبي شخصيت په هغه کنډه تلل پکار دي چې د نورو معاصرو شاعرانو او ليکوالانو تول پرې کېږي او بې له شکه چې دا ښاغلی د خپلو همزولو شاعرانو په کتار کې د لوړ او ځانگړي ځای خاوند دی. د هغه په شاعرۍ کې موږ د کمال او جمال ډېر څرکونه، نښې ليدلای، موندلای شو او د هغه په هر کلام کې لوړ تخيل او رنگين احساس د لوستونکو زړونه تسخيروي او ژور اغيز پرې کوي. نوموړی تل د خپل قام او [[ولس]] په درد دردېږي او شپه او ورځ د پښتون ولس د ښېگڼې، سوکالۍ او پرمختگ اندېښنې ورسره دي. شاکر صيب وايي: «دا پښتانه چې [[ورځ]] په ورځ بې پښتو کېږي داسې نور هر څه پرېږدئ اوس ددې خبرې غم پکار دی او په يو بل ښکلي او له پند او نصيحت نه په ډک شعر کې خپل قام او خلکو ته د ژوند د تيرولو گټورې او ښې لارې په گوته کوي. هغه د سياسي بصيرت، بيدارۍ او ويښتيا په لور هڅول کوي او داسې وايي: په دروغــژنـو پـــه رهـــزنو غلـــو يقيـــن مه کوئ، نور خدای ته وگورئ د خپل ارمان توهين مه کوئ په پښتنــو کې خو ځه خېر دی قـبيلې خوند کوي په سړيتوب کښې خو سړو دا تور او سپين مه کوئ که دغه مړي د چــا هېـــر شـو خـو جـوهر څۀ لاړۀ چې ماښام مه کوئ، جمعه مه کوئ، تلين مــه کوئ اوس د دليــل د حــــوالــــې او د ثبــــوت دور دی هســــــــې خـــــبرې د چــــراغِ الـه دين مــــه کوئ د روح جذبـــه د ګـــور په مړو کښې هم نۀ سړېږی هر څۀ کوئ خــــو سـپکاوی د چا د ديــــن مه کوئ نۀ پـــه ائيــــن پوهېـــږئ نۀ په ائيـــــــــنه پوهېږئ هســــې قيـــصې د ائـــينې او د ائيـــن مـــه کــوئ د ښاغلي شاکر په شاعرۍ کې فني ښايستونه او ادبي نوښتونه له ورايه ځلېږي او د وينا رنگين خيال، ژوندی احساس او سندريزه رواني يي لوستونکي ځان ته راکاږي او ژور اغېز پرې کوي. وگورﺉ دا شعر له څومره ادبي رنگونو او ځانگړنو ډک دی او د لوستونکو زړونو ته په څومره اسانۍ لار پيداکوي: چـــــې هر کلـــــــه بـــه ما د ژوند سندرې يادولې هـــــوا بـــه راتـــه ستــا د خــــولې خبرې يادولې آ غونډې غونډې تورې تورې ښکلې ښکلې څه وي د ښار یــــوې جیـــنۍ راتــــه گورگـــورې يادولې چـــــې کلــــه به فضـــا د الــــوتو د پـــاره ښه وه چرګـــــوړو بــــه د بـــاز مـــاتــــــې وزرې يادولې بابا بـــه خپل اولاد ته هـــره ورځ په مـــړه خېټه پشـــــانتـــــې د سبـــــق خپـــلې نــــهرې يادولې زما سره نور څـه وو پــه لفظـونو مې لاس بر وو په شــعر کښـې مې د ژونــد لوړې ژورې يادولې شاکره اننگــــو کـې بــه ېــې پټه شان خندا وه اکثر به ېې پـــه قصـــــد خپلې ملگـــرې يادولې اقبال شاکر چې کله په خپله ټولنه او چاپېريال کې نارواوې او ټولنېزې ناخوالې کتلې نو پټه خوله نه دی پاتې شوی، بلکې ښه ښکاره او په ډېر جرات ېې هغه په گوته کړې او د خلکو پام ېې ورته رااړولی دی. هغه د شعر په بېلاېلو اصنافو کې شاعري کړې او خپله طبع ېې ازمایلې ده، خو د غزليزې شاعرۍ پله ېې له نورو رخو درنه او غوښن تر سترگو کېږي او د هغه په وينا کې ځانگړي او ارزښتمن ځای لري. ==چاپ شوي نښيرونه يې== ۱ - کودري (شعري ټولگه). ۲ - رېدي رنگې اوبه (شعري ټولگه). ۳ - سوې سوې واوره (د شاعرانو تذکره). ==ناچاپ نښيرونه يې== ۱- هم ته به مې جانان ېې (شعري ټولگه). ۲- زما قلم مضمونونه (نثر). ۳- پرښې (لنډې کيصې)، او تحقيقي مضمونونه. ==اخځليک== ۱- http://zarlakht.net/content.php?id=11126{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ۲. https://web.archive.org/web/20231003174009/https://www.samsoor.com/article/2621 [[وېشنيزه:پښتانه ليکوال]] [[وېشنيزه:پښتانه شاعران]] [[وېشنيزه:افغاني ليکوال]]‎ [[وېشنيزه:پښتانه]] [[وېشنيزه:افغانان]] 60ceuzm8idpbj6urpdwczw9ac3dym6n 0 52477 369551 255814 2026-09-29T06:27:33Z ~2026-52373-45 40833 /* چاپ شوي نښيرونه يې */ د دولت لواڼي ديوان تحقيق، تدوين او تصحيخ 369551 wikitext text/x-wiki '''پروېز مهجور خېشکي''' ([[زوکړه]] ۱۳۳۱ لمريز لېږدي [[کال]]- [[مړینه]] د ۱۳۹۹ لمريز لېږدي کال د [[وږی (مياشت)|وږي]] ۱۶)، (۱۹۵۲-۲۰۲۰ زېږدي کلونه) د [[افغانستان]] د پښتو ژبې [[شاعر]] او [[ليکوال]] وو. ==مخينه== د پښتو ژبې مشهور لیکوال، شاعر او څېړونکی ډاکټر پروېز مهجور خېشکي د [[نوښار]] د خېشکي کلي اوسېدونکی وو، چې په پښتو او اردو ژبو کې یې له پېښور پوهنتونه ماسټرۍ اخيستې وې او بیا یې د ارزاني خوېشکي پر شاعرۍ پي ایچ ډي‌ کړې وه. ډاکټر مهجور په پیل کې شاعري کوله خو بیا یې وروسته خپل ټول پام د څېړنې او په تېره د [[تصوف]] په اړه څېړنې ته واړوله چې تر اوسه یې په لسگونو مقالې لیکلې او چاپ شوې دي. هغه په ۱۹۸۸ ز کال کې د پېښور په پښتو اکېډمۍ کې د جونېر ریسرچ افسر په توگه په نوکرۍ لگېدلی وو او بیا یې ۱۴ کاله له اکېډمۍ سره د یو څېړونکي په توگه بېلابېل خدمتونه کړي او تر ۲۰ زیات يې د پي ایچ ډي او ایم فل شاگردان روزلي دي. د مهجور خېشکي په چاپ شويو کتابونو کې «د ښاد محمد دیوان»، «د پښتو ژبه» (له ډاکټر خیال بخاري سره مشترک کتاب)، «د علي محمد مخلص د دیوان تدوین، تحقیق او تصحیح»، «د ارزاني خېشکي کلیات: پي ایچ ډي مقاله»، «د [[مرزا خان انصاري|ميرزا خان انصاري]] دیوان، تحقیق او تصحیح»، «رحمان فن اور شخصیت» اردو کتاب او ځینې نور شامل دي. ډاکټر پروېز مهجور په ۱۹۶۹ ز کال کې د «پښتو ادبي ټولنه خېشکي» جوړه کړې وه او د دې تر څنگ یې په «ارزاني ادبي جرگه» کې هم ادبي فعالیتونه کړي وو. ==مړينه== لیکوال، شاعر او څېړونکی ډاکټر پروېز مهجور خېشکي تر اوږدې ناروغۍ وروسته د ۱۳۹۹ لمريز لېږدي کال د وږي پر ۱۶ له دې فاني [[نړۍ]] سترگې پټې کړې. اروا یې ښاده او [[جنت]] يې څای شه. ==چاپ شوي نښيرونه يې== ۱-د د شاد محمد دیوان. تدوين، تحقيق او تصحيح ۲-د پښتو ژبه. ۳-د علي محمد مخلص د دیوان تدوین، تحقیق او تصحیح. ۴-د ميرزا خان انصاري دیوان، تحقیق او تصحیح. ۵-د واصل روښاني ديوان، تحقيق، تدوين او تصحيح ۶- د ارزاني خويشکي ديوان سمؤنه او څېړنه ۷- روښاني تصوف ۸- د کاظم خان شېدا ديوان ۹- بچوں كے روايتی گیت ۱۰- رحمان بابا فن اور شخصيت ۱۱-گهريلو صنعتيں ==اخځليک== ۱- https://www.voadeewanews.com/a/5572607.html ۲- د استاد [[محمد آصف صميم]] فېسبوک پاڼه. [[وېشنيزه:پښتانه شاعران]] [[وېشنيزه:پښتانه ليکوال]] [[وېشنيزه:پښتانه]] [[وېشنيزه:افغانان]] t71r4zx995zcx1r4tbr7k90hs5v4t7f 0 57638 369526 369401 2026-09-29T02:22:18Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369526 wikitext text/x-wiki د جنین د سقط خوځښتونه، همدارنګه د ټاکلو د حق د طرفداره ډلو په توګه، د جنین د سقط قانوني خدمتونو ته له لاسرسي ملاتړ کوي. دغه خوځښتونه د هغو مېرمنو د استازولۍ او ملاتړ په هڅه کې دي چې غواړي په هره مرحله کې خپلې حاملګۍ ته پای ټکی کېږدي. دوی هڅه کوي څو مېرمنو ته د جنین د سقط کولو انتخاب له قانوني او یا هم ټولنیز ډار پرته رامنځته کړي. د جنین د سقط موضوع د ټولنیز ژوند غوښتنه ده، چې د هغو د آزادولو او یا هم محدود کولو پر سر له تکراري استدلال وړاندې کولو سره پر خپل ځای پاتې ده. د جنین د سقط پلویان خپله د جنین د سقط د خدمتونو د ډول له مخې چې باید د لاسرسي وړ وي، او د هغو د شرایطو په اړه، د بېلګې په توګه د حامله دارۍ په مختلفو وختونو لکه ناوخته حالت کې سقط په اړه چې کېدای شي ورته د لاسرسي محدودیت شتون ولري، وېشل کېږي. == لومړنی تاریخ == په اسنادو کې په ثبت شوې توګه د جنین د سقط لپاره د کارول شویو لارو چارو په موندلو د جنین د سقط کولو د عمل نېټه له میلاد څخه ۱۵۵۰ کاله وړاندې ته رسېږي. د جنین سقط د مصري طب یو له فعالو چارو څخه وو. پېړۍ وروسته، د جنین سقط هغه موضوع وه چې د فیمنېستانو له خوا مطرح شوه.<ref>{{Cite web|last1=Ph. D.|first1=Religion and Society|last2=M. A.|first2=Humanities|last3=B. A.|first3=Liberal Arts|title=When Did Abortion Begin?|url=https://www.thoughtco.com/when-did-abortion-begin-721090|access-date=2021-03-03|website=ThoughtCo|language=en}}</ref> د جنین د سقط کولو نظریه د ۱۹ مې پېړۍ په وروستیو کې د فیمینېستانو له مخالفت سره مخ شوه، کوم چې هغوی له مسئولیت څخه د نارینه وو د ویستلو لپاره وسیله بلله. د الیزابت کادی استنتون او سوزان بی آنتونی تر مشرۍ لاندې د انقلاب په نامه چاپي نشریه چې د مېرمنو د حقونو په برخه کې رسمي نشریه وه او هره اونۍ به خپرېدله، یو نا معلوم لیکوال د "A" په لاسلیک سره په ۱۸۶۹ کال کې پکې یوه مقاله خپره کړه، چې لیکلي یې وو د جنین د سقط کولو د قانون د تصویب لپاره د هڅو پر ځای د هغو ریښو ته پام وکړئ. د انقلاب دغې نشریې د مېرمنو د حقونو پر خوځښتونو لوی اغېز درلود، او د لومړي ځل لپاره داسې مالومېدله چې د مېرمنو د ورځنیو حقونو او خوندیتوب په برخه کې د مېرمنو غږ د ټولنې د یو غړي په توګه ددغه ډول نامالومو موضوعاتو له مخې اورېدل کېږي.<ref>Gordon, Sarah Barringer. [https://books.google.com/books?id=Kg4PAtekGoAC&pg=PA67&dq=#PPA67,M1 "Law and Everyday Death: Infanticide and the Backlash against Woman's Rights after the Civil War."] ''Lives of the Law''. Austin Sarat, Lawrence Douglas, and Martha Umphrey, Editors. (University of Michigan Press 2006) p.67</ref><ref name="Schiff">{{cite news|first=Stacy|last=Schiff|author-link=Stacy Schiff|url=https://www.nytimes.com/2006/10/13/opinion/13schiff.html?_r=2&oref=slogin&pagewanted=print|title=Desperately Seeking Susan.|date=13 October 2006|newspaper=New York Times|access-date=5 February 2009}}</ref><ref>{{Cite web|title=The Revolution 1868-1872|url=https://www.accessible-archives.com/collections/the-revolution/|access-date=2021-03-03|website=Accessible Archives Inc.|language=en-US|خونديځ نېټه=2021-05-07|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20210507173614/https://www.accessible-archives.com/collections/the-revolution/|url-status=dead|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210507173614/https://www.accessible-archives.com/collections/the-revolution/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210507173614/https://www.accessible-archives.com/collections/the-revolution/}}</ref><ref name="prolifequakers">{{cite web|title=Marriage and Maternity|url=http://www.prolifequakers.org/susanb.htm|work=[[The Revolution (newspaper)|The Revolution]]|publisher=[[Susan B. Anthony]]|date=8 July 1869|access-date=21 April 2009|تاريخ الأرشيف=19 March 2019|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190319124548/http://www.prolifequakers.org/susanb.htm|url-status=dead|خونديځ نېټه=19 March 2019|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190319124548/http://www.prolifequakers.org/susanb.htm|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190319124548/http://www.prolifequakers.org/susanb.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319124548/http://www.prolifequakers.org/susanb.htm}}</ref><ref>Susan B. Anthony, [http://honors.syr.edu/Courses/03-04/wsp200/july81869.html “Marriage and Maternity,”] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111005033006/http://honors.syr.edu/Courses/03-04/wsp200/july81869.html|date=5 October 2011}} ''[[The Revolution (newspaper)|The Revolution]]'' (8 July 1869), via University Honors Program, Syracuse University.</ref><ref>Federer, William. ''[https://books.google.com/books?id=8GebI40OvYAC&pg=PA81&dq=%22woman+is+awfully+guilty+who+commits+the+deed%22 American Minute]'', page 81 (Amerisearch 2003).</ref> لیکوال څرګنده کړې وه، "چې تاسو یوازې د مضرو بوټو سرونه وهۍ، پداسې حال کې چې ریښه یې پاتې کېږي[...] مهمه نده چې څه دوی ته انګېزه ورکوي، له آرامښت سره مینه، یا هم د پیدا شوو بې ګناهانو له درد او ځور څخه ځان ژغورل، په هر صورت هغه ښځې چې دغه کار یې کړی په کلکه سره مجرمې دي. دغه دروند بار به تل د هغوی وجدان په ټول ژوند کې پر اوږو وړي او د هغو روح به تر مرګه ورسوي. اما وای! په هغو کسانو چې په نا امیدۍ سره یې هغه دغې ګناه ته اړویستلې درې چنده د هغې مجرم دی. === بریتانیا === د جنین د سقط د قانون د آزادولو په موخه خوځښت په ۱۹۲۰مه او ۱۹۳۰مه لسیزه کې وروسته له هغې چې د زېږون د کنترول په برخه کې یو شمېر بریاوې ترلاسه شوې، رامنځته شو. په انګلستان کې د ماري ستپس او د امریکا په متحده ایالاتو کې د مارګارت سنګر په ګډون مبارزه کوونکې مېرمنې د دې مسئلې په طرح کولو بریالي شوې، د زیږون د کنټرول روغتونونه تاسیس شول او د کورنۍ لپاره د پلان جوړونې او له حاملګۍ څخه د مخنیوي په برخه کې یې د اړتیا وړسلا مشورې وړاندې کولې.<ref>{{Citation|title=Birth control|date=2021-02-26|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Birth_control&oldid=1009044872|work=Wikipedia|language=en|access-date=2021-03-03}}</ref> په ۱۹۲۹ ز کال کې، په بریتانیا کې د نوي زېږدلي ماشوم له ژوندانه څخه د ساتنې قانون تصویب شو، کوم چې (د شخص پر وړاندې د ۱۸۶۱ز کال قانون) یې اصلاح کړ، په دې ډول چې د ښه نیت له مخې یوازې د مور د ژوند ساتلو په موخه، د جنین سقط کول نور جرم نه ګڼل کېده.<ref>[[Hansard|HL Deb]]. Vol 72. [http://hansard.millbanksystems.com/lords/1928/nov/22/preservation-of-infant-life-bill-hl%7CCol 269] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926190111/http://hansard.millbanksystems.com/lords/1928/nov/22/preservation-of-infant-life-bill-hl |date=2020-09-26 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200926190111/http://hansard.millbanksystems.com/lords/1928/nov/22/preservation-of-infant-life-bill-hl |archivedate=2020-09-26 |title=آرشیف کاپي |url=http://hansard.millbanksystems.com/lords/1928/nov/22/preservation-of-infant-life-bill-hl |access-date=2021-10-26 |url-status=bot: unknown}}.</ref><ref>{{Cite web|title=child destruction|url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803095607263|access-date=2021-04-08|website=Oxford Reference|language=en}}</ref> ستیلا براون د زیږون د کنټرول د مبارزې په برخه کې له مخکښانو څخه وه، هغې په ۱۹۳۰مه لسیزه کې په پام وړ توګه د جنین د سقط کولو په موضوع لاس په کار پورې کړ. د براون باور په کلکه سره د ادوارد کارپنتر، هیولاک الیس او نورو جنسیتي متخصصینو د کار تر اغېز لاندې وو. هغه په کلکه په دې باور وه چې کاریګرې مېرمنې باید حامله شي او خپلې حاملګي ته د پای ټکی کېږدي، په داسې حال کې چې هغوی په ستونزمنو کاري شرایطو کې کار کاوه او له هغوی د حاملګي پر مهال د سختو کارونو ترسره کولو هیله  کېدله. له همدې امله، نوموړې ټینګار کاوه چې ډاکټران باید له حاملګي څخه د مخنیوي په اړه وړیا معلومات هغو مېرمنو ته ورکړي کوم چې په دې اړه مالوماتو ته اړتیا لري. چې دا چاره ددې لامل کېږي څو مېرمنې وکولای شي د خپل ځان او د خپل چاپېریال په شرایطو وپوهېږي او پرېکړه وکړي چې غواړي مور شي او که نه.<ref name="Hall">{{cite book|last=Hall|first=Lesley|title=The Life and Times of Stella Browne: Feminist and Free Spirit|url=https://archive.org/details/lifetimesofstell0000hall|year=2011|pages=[https://archive.org/details/lifetimesofstell0000hall/page/27 27]–178}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Jones|first1=Greta|title=Women and eugenics in Britain: The case of Mary Scharlieb, Elizabeth Sloan Chesser, and Stella Browne|url=https://archive.org/details/sim_annals-of-science_1995-09_52_5/page/481|journal=Annals of Science|date=September 1995|volume=52|issue=5|pages=481–502|doi=10.1080/00033799500200361|pmid=11640067}}</ref><ref>{{cite book|last=Rowbotham|first=Sheila|title=A New World for Women: Stella Browne, social feminist|url=https://archive.org/details/newworldforwomen0000rowb|year=1977|pages=[https://archive.org/details/newworldforwomen0000rowb/page/66 66]–67}}</ref> د ۱۹۲۰ مې لسیزې په پای کې براون په ټول انګلستان کې د وینا کولو یو سفر پیل کړ، چې په کې یې د مېرمنو د حاملګۍ د کنترول، د مېرمنو د روغتیایي ستونزو، د بلوغ او جنسي لارښوونو اړوند ستونزو، د میندو د مړینې او زیانمنېدو او نورو مواردو اړوند د خپلو باورونو په اړه یې اطلاعات وړاندې کول. دغه ویناوې د مېرمنو د انګېزې لامل شوې، څو د خپلو جنسي او روغتیايي مسایلو مدیریت په خپل لاس کې واخلي.<ref name="Hall2">{{cite book|last=Hall|first=Lesley|title=The Life and Times of Stella Browne: Feminist and Free Spirit|url=https://archive.org/details/lifetimesofstell0000hall|year=2011|pages=[https://archive.org/details/lifetimesofstell0000hall/page/27 27]–178}}</ref> یو شمېر نورو مخورو فیمنېستانو لکه فریدا لسکی، دورا راسل، جوآن مالسون او جنت چنس د دغې موضوع په دفاع لاس پورې کړ – کوم چې د ۱۹۳۲ز کال په جولای میاشت کې په اصلي جریان بدل شو، هغه مهال چې د بریتانیا روغتیایي اتحادیې د جنین د سقط په مواردو کې د اصلاح په موخه کمیته جوړه کړه. د ۱۹۳۶ زکال د فبروري په ۱۷ مه جنت چنس، الیس جنکینز او جوان مالسون د جنین د سقط د قانون د اصلاحاتو کمېټه (Abortion Law Reform Association) چې د جنین د سقط کولو د آزادۍ لپاره لومړنۍ ملاتړې کمېټه وه جوړه کړه. دغې کمیټې په انګلستان کې د جنین سقط ته د لاسرسي کچه زیاته کړه او د هغو پر وړاندې یې د قانوني موانعو د لرې کولو لپاره مبارزه وکړه. په لومړي کال کې دغې کمېټې ۳۵ غړي استخدام کړل، کوم چې تر ۱۹۳۹ زکال پورې یې نږدې ۴۰۰ غړي لرل.<ref name="HindellSimms">{{cite journal|last=Hindell|first=Keith|author2=Madeline Simms|title=How the Abortion Lobby Worked|year=1968|journal=[[The Political Quarterly]]|pages=271–272}}</ref> === د امریکا متحده ایالات === په امریکا کې د جنین د سقط کولو د اصلاحاتو غورځنګ په ۱۹۶۰مه لسیزه کې رامنځته شو. په ۱۹۶۴ ز کال کې جري سانتورو له کانتیکات څخه په غیر قانوني ډول د جنین د سقط له امله خپل ژوند له لاسه ورکړ، چې انځور یې د جنین د سقط کولو د حق د خوځښت سمبول وګرځېد. د مېرمنو د حقونو یو شمېر مدافعو ډلو خپل مهارتونه د جنین د سقط په برخه کې تر هغو مېرمنو ورسول، کومو چې نه شو کولای ورته په نورو ځایونو کې لاسرسی ولري.د بېلګې په توګه:: په شیکاګو کې یوې ډلې د "جین" په نامه یو سیار کلنیک په ۱۹۶۰ مه لسیزه کې د جنین د سقط کولو لپاره رامنځته کړ. هغو مېرمنو به چې اړتیا لرله، له یوې مشخصې شمېرې سره اړیکه نیوله او هغو ته به لار ښوول کېده چې څه ډول "جین" پیدا کړي.<ref>{{cite web|url=http://www.cwluherstory.org/something-real-jane-and-me-memories-and-exhortations-of-a-feminist-ex-abortionist.html|title=Something Real: Jane and Me. Memories and Exhortations of a Feminist Ex-Abortionist|last=Johnson|first=Linnea|publisher=CWLU Herstory Project|access-date=23 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110725214230/http://www.cwluherstory.org/something-real-jane-and-me-memories-and-exhortations-of-a-feminist-ex-abortionist.html|archive-date=25 July 2011|url-status=dead}}</ref> د ۱۹۶۰مې لسیزې په پای کې ګڼ شمېر سازمانونه، د جنین د سقط د قانوني کولو د نظر په ګټه او پر ضد رامنځته شول. د NARAL Pro-Choice America ډله په ۱۹۶۹ زکال کې د جنین پر سقط د محدودیتونو په مخالفت او د جنین سقط ته د اسانه لاسرسي په موخه جوړه شوه چې د ۱۹۷۳ زکال په وروستیو کې د جنین د سقط د حقونو په ملي اتحادیې (National Abortion Rights Action League) واوښته.<ref>{{Cite web|url=http://www.nwhn.org/content/index.php?pid=106|title=National Women's Health Network {{!}} A Voice For Women, A Network For Change<!-- Bot generated title -->|access-date=2014-07-14|archive-date=2006-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20061028193312/http://www.nwhn.org/content/index.php?pid=106|url-status=dead}}</ref> د امریکا سترې محکمې د ''Roe v. Wade پرېکړې له مخې حکم ورکړ'' چې د تکزاس ایالت هغه حکم چې د جنین د سقط لامل کېږي، یوازې له ضروري مواردو پرته چې د مور د مړینې د نجات لامل کېږي، غیر قانونی دی. محکمه دې پرېکړې ته ورسېده چې د جنین د سقط موضوع او د جنین د سقط حق د شخصي حریم تر سیوري لاندې راځي. له ۱۹۷۰ یمې لسیزې او د فیمینېزم د دویمې څپې له پراخېدو وروسته، د جنین د سقط کولو حق او د حاملګي حق په کاناډا، امریکا، هالنډ، بریتانیا، ناروې، فرانسې، المان او ایتالیا کې د ښځو د حقونو د مختلفو ډلو ترمنځ دوه یوځای کوونکې موضوع ګانې وې.<ref>LeGates, Marlene. ''In Their Time: A History of Feminism in Western Society'' Routledge, 2001 {{ISBN|0-415-93098-7}} p. 363-364</ref> == سرچينې او ياداښتونه == lvwp2ljgw8o5iwrk6r7t1tjyexh19ae 0 57839 369556 369432 2026-09-29T07:24:45Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369556 wikitext text/x-wiki د ساینس پوهانو، عامو خلکو او نورو ډلو تر منځ له تکامل څخه د ملاتړ کچه یوه داسې موضوع ده چې، ډېری وختونه د تخلیق او تکامل تناقض په کې منځته راځي او په تعلیمي، مذهبي، فلسفي، ساینسي او سیاسي مسئلو کې لیدل کېږي. دا موضوع په ځانګړې توګه په هغو هېوادونو کې جنجالي ده، چېرته چې د عامو خلکو له خوا د تکامل د نه مننې د پام وړ کچې موجود وي، خو تکامل په عامه ښوونځیو او پوهنتونونو کې تدریس کېږي. {{مالومات}} نږدې ټوله (نږدې ۹۷٪) علمي ټولنه، تکامل د بیولوژیکي توپیر د واکمنې علمي نظریې په توګه مني. علمي اتحادیو د ځیرک ډیزاین پلویانو له خوا د وړاندیز شوي تکامل پر وړاندې ګواښونه په کله رد کړي دي. <ref name="pew">[[Pew Research Center]]: "[http://people-press.org/2009/07/09/section-5-evolution-climate-change-and-other-issues/ Public Praises Science; Scientists Fault Public, Media]" July 9, 2009.</ref><ref>{{cite journal|url=http://nihrecord.od.nih.gov/newsletters/2006/07_28_2006/story03.htm|last=Delgado|first=Cynthia|title=Finding evolution in medicine|journal=NIH Record|volume=58|issue=15|access-date=2007-10-22|date=2006-07-28|format=hmtl|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081122022815/http://nihrecord.od.nih.gov/newsletters/2006/07_28_2006/story03.htm|archive-date=2008-11-22}}</ref><ref name="dover_pg83">[[wikisource:Kitzmiller v. Dover Area School District/4:Whether ID Is Science#Page_83_of_139|Ruling, Kitzmiller v. Dover page 83]]: "an overwhelming number of scientists, as reflected by every scientific association that has spoken on the matter, have rejected the ID proponents’ challenge to evolution."</ref> په څوهېوادونو کې مذهبي فرقې او ډلې شته دي، چې د دوی لپاره د تکامل تیوري، له هغه تخلیقیت سره په ټکر کې ده، چې د دوی د عقیدې مرکز بلل کېږي او څوک یې له همدې امله ردوي: دامریکا متحده ایالتونو، سویلي افریقا، هند، اسلامي نړۍ، سویلي کوریا، سینګاپور، فلیپین او برازیل کې په انګلستان، د آیرلینډ جمهوریت، جاپان، ایټالیا، جرمني، اسرائیل، اسټرالیا، نیوزیلینډ او کاناډا هېوادونو کې په لږو پلویانو سره.<ref>{{cite web|url=http://www.slate.com/id/1006378/|title=George W. Bush, The Last Relativist|first=Timothy|last=Noah|date=2000-10-31|access-date=2007-10-23}}</ref><ref>{{cite news|url=http://susanohanian.org/show_atrocities.html?id=2579|title=Revealed: Tony Blair's link to schools that take the Creation literally|first=Nicholas|last=Pyke|newspaper=[[The Independent]]|date=2004-06-13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928001636/http://susanohanian.org/show_atrocities.html?id=2579|archive-date=2007-09-28}}; full article at {{cite web|last=Ohanian|first=Susan|title=Outrages|access-date=2007-10-23|url=http://susanohanian.org/show_atrocities.html?id=2579|تاريخ الأرشيف=2009-02-18|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20090218192538/http://susanohanian.org/show_atrocities.html?id=2579|url-status=dead|خونديځ نېټه=2009-02-18|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20090218192538/http://susanohanian.org/show_atrocities.html?id=2579|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20090218192538/http://susanohanian.org/show_atrocities.html?id=2579|archive-url=https://web.archive.org/web/20090218192538/http://susanohanian.org/show_atrocities.html?id=2579}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www2.onnachrichten.t-online.de/dyn/c/19/01/33/1901336.html|title=Wir drehen die Uhr um 1000 Jahre zurück ("''We put the clock back a 1000 years''")|language=de|first=Peer|last=Meinert|access-date=2007-10-23|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071014224931/http://onnachrichten.t-online.de/dyn/c/19/01/33/1901336.html|archive-date=2007-10-14}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3642460.stm|title=Serbia reverses Darwin suspension|work=[[BBC News]]|date=2004-09-09|access-date=2007-10-23|format=stm}}</ref><ref>{{cite journal|url=http://www.wbj.pl/?command=article&id=35336&type=wbj|title=And finally..|journal=Warsaw Business Journal|date=2006-12-18|access-date=2007-10-23|author1=<!--Please add first missing authors to populate metadata.-->}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.answersingenesis.org/docs2005/0607dutch_debate.asp|title=Creation commotion in Dutch Parliament|first=Frans|last=Gunnink|author2=Bell, Philip|date=2005-06-07|access-date=2007-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20071013114948/http://answersingenesis.org/docs2005/0607dutch_debate.asp|archive-date=2007-10-13|url-status=dead}}; {{cite journal|url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/summary/308/5727/1394b|title=Evolution politics: Is Holland becoming the Kansas of Europe?|first=Martin|last=Enserink|journal=Science|date=2005-06-03|volume=308|issue=5727|pages=1394|doi=10.1126/science.308.5727.1394b|pmid=15933170|s2cid=153515231}}</ref><ref name="NS-WorldwideCreationism">{{cite web|url=https://www.newscientist.com/article/mg20327153.900-worldwide-creationism-shotgun-stunner-and-more.html|title=Worldwide creationism, Shotgun stunner, and more|work=New Scientist|access-date=2010-05-24}}</ref><ref name="Galileo goes to jail">{{cite book|author=Numbers, Ronald L.|title=Galileo goes to jail: and other myths about science and religion|url=https://archive.org/details/galileogoestojai0000unse|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge|date=2009|pages=[https://archive.org/details/galileogoestojai0000unse/page/221 221]–223|isbn=978-0-674-03327-6}}</ref><ref>{{cite book|last1=Numbers|first1=Ronald L.|title=Galileo goes to jail and other myths about science and religion|publisher=Harward University Press|place=Cambridge and London|date=2009|pages=217|chapter-url=https://books.google.com/books?id=_Wj-ruvGFvgC&q=galileo+goes+to+jail|access-date=2011-09-03|chapter=Myth 24: That Creationism is a Uniquely American Phenomenon|isbn=978-0-674-03327-6|quote=Antievolutionists in Australia celebrated in August 2005, when the minister of education, a Christian physician named Brendan Nelson, came out in favor of exposing students both to evollution and ID...}}</ref><ref>{{cite book|last1=Numbers|first1=Ronald L.|title=Galileo goes to jail and other myths about science and religion|publisher=Harward University Press|place=Cambridge and London|date=2009|pages=217, 279|chapter-url=https://books.google.com/books?id=_Wj-ruvGFvgC&q=galileo+goes+to+jail|access-date=2011-09-03|chapter=Myth 24: That Creationism is a Uniquely American Phenomenon|isbn=978-0-674-03327-6|quote=Three years later the [[New Zealand Listener]] surprised many of its readers by announcing that "God and Darwin are still battling it out in New Zealand schools."}}</ref><ref>{{cite book|last1=Numbers|first1=Ronald L.|title=Galileo goes to jail and other myths about science and religion|publisher=Harward University Press|place=Cambridge and London|date=2009|pages=217|chapter-url=https://books.google.com/books?id=_Wj-ruvGFvgC&q=galileo+goes+to+jail|access-date=2011-09-03|chapter=Myth 24: That Creationism is a Uniquely American Phenomenon|isbn=978-0-674-03327-6|quote=Writing in 2000, one observer claimed that "there are possibly more creationists per capita in Canada than in any other Western country apart from US."}}</ref> د متحده ایالتونو د علومو ملي اکاډمۍ له خوا د رامنځته شوي سند په ګډون ،ډېری خپرونې د منلو موضوع په اړه بحث کوي.<ref>{{cite book|author=McCollister, Betty|title=Voices for evolution|publisher=National Center for Science Education|location=Berkeley, CA|date=1989|isbn=978-0-939873-51-7}}</ref><ref>{{cite book|author=Matsumura, Molleen|title=Voices for evolution|publisher=National Center for Science Education|location=Berkeley, CA|date=1995|isbn=978-0-939873-53-1|url=http://www.don-lindsay-archive.org/creation/voices/permit.htm}}{{Dead link|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="NASteaching">{{cite book|author=Working Group on Teaching Evolution, National Academy of Sciences|title=Teaching about evolution and the nature of science|url=https://archive.org/details/teachingaboutevo0000unse|publisher=National Academy Press|location=Washington, D.C|date=1998|isbn=978-0-309-06364-7}}; available on-line: {{cite book|url=http://books.nap.edu/openbook.php?record_id=5787&page=56|title=Teaching About Evolution and the Nature of Science (ebook)|date=1998|author=United States National Academy of Sciences|publisher=National Academy Press|location=Washington DC|access-date=2007-10-23|doi=10.17226/5787|isbn=978-0-309-06364-7|author-link=United States National Academy of Sciences}}</ref> == علمي (ساینسي) == د علمي ټولنې او اکاډمۍ لویه برخه، د یوې داسې تشرېح په توګه د تکامل نظریې ملاتړ کوي چې، کولای شي د بیولوژۍ، پالیونتولوژۍ، مالیکولي بیولوژۍ، جنیټیک، انتراپولوژۍ او نوروڅانګو کې څارنې په بشپړه توګه په پام کې نیولای شي. د ۱۹۹۱ ز کال د ګالپ ټولپوښتنې وموندله چې، نږدې ۵٪ امریکایي ساینس پوهانو (د هغو کسانو په ګډون چې د بیولوژۍ څخه نوره روزنه یې ترلاسه کړې وي) ځانونه د تخلیق کوونکو په توګه پېژني. <ref>{{cite news|first=PZ|last=Myers|author-link=PZ Myers|title=Ann Coulter: No evidence for evolution?|date=2006-06-18|publisher=scienceblogs.com|url=http://scienceblogs.com/pharyngula/2006/06/ann_coulter_no_evidence_for_ev.php|work=Pharyngula|access-date=2006-11-18|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060622031856/http://scienceblogs.com/pharyngula/2006/06/ann_coulter_no_evidence_for_ev.php|archive-date=2006-06-22}}</ref><ref>The [[National Science Teachers Association]]'s [https://web.archive.org/web/20030419055650/http://www.nsta.org/159%26psid%3D10 position statement on the teaching of evolution.]</ref><ref>[http://www.interacademies.net/10878/13901.aspx IAP Statement on the Teaching of Evolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717190031/http://www.interacademies.net/10878/13901.aspx|date=2011-07-17}} Joint statement issued by the national science academies of 67 countries, including the [[United Kingdom|United Kingdom's]] [[Royal Society]] (PDF file)</ref><ref name="AAAS Denounces Anti-Evolution Laws">From the [[American Association for the Advancement of Science]], the world's largest general scientific society: [https://web.archive.org/web/20131012043816/http://www.aaas.org/news/releases/2006/pdf/0219boardstatement.pdf 2006 Statement on the Teaching of Evolution] (PDF file), [https://web.archive.org/web/20131019171834/http://www.aaas.org/news/releases/2006/0219boardstatement.shtml AAAS Denounces Anti-Evolution Laws]</ref><ref name="factfancy">[https://www.jstor.org/stable/2743476 ''Fact, Fancy, and Myth on Human Evolution'', Alan J. Almquist, John E. Cronin, Current Anthropology, Vol. 29, No. 3 (Jun., 1988), pp. 520&#x2013;522]</ref><ref name="robinson">[http://www.religioustolerance.org/ev_publi.htm ''Public beliefs about evolution and creation'', Robinson, B. A. 1995.]</ref><ref>{{Cite web |title=''Many scientists see God's hand in evolution'', Witham, Larry, Reports of the National Center for Science Education 17(6): 33, 1997 |url=http://ncse.com/rncse/17/6/many-scientists-see-gods-hand-evolution |access-date=2021-11-06 |archive-date=2016-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160505151513/http://ncse.com/rncse/17/6/many-scientists-see-gods-hand-evolution |url-status=dead }}</ref> پردې سربېره ، ساینسي ټولنه ځیرک ډیزاین، د نوي تخلیق څانګه، غیر علمي، شبه علم یا  څانګه غیرساینسي، سیوډوساینس، یا بې ځایه ساینس ګڼي. د متحده ایالتونو د علومو ملي اکاډمي ویلي دي چې: ځیرک ډیزاین" او د ژوند په اصل کې د فوق العاده لاوهنې نورې ادعاګانې" ساینس نه دی، ځکه چې دوی د تجربې له لارې نه شي آزمویل کېدلای، هېڅ وړاندوینې نه رامنځته کوي او په خپله د کومې نوې فرضیه وړاندیز نه کوي. د ۲۰۰۵ ز کال د سپتمبر په میاشت کې د نوبل جایزې ۳۸ ګټونکو، یوه وینا خپره کړه چې "ځیرک ډیزاین اساساً غیرعلمي او غیرساینسي دی؛ دا د علمي نظریې په توګه نه شي آزمویل کېدلای، ځکه چې د هغې مرکزي پایله، د مافوق الفطرت عامل په مداخله کې د عقیدې پر بنسټ دی." د ۲۰۰۵ ز کال د اکتوبر په میاشت کې، یو داسې ائیتلاف چې د استرالیا له ۷۰،۰۰۰ څخه زیاتو ساینسپوهانو او د ساینس ښوونکو استازیتوب کوي، یو بیان خپورکړچې: "ځیرک ډیزاین ساینس نه دی" او "په ټولو ښوونځیو او ډلو غږ کوي چې، د ساینس په توګه د ځیرک ډیزاین (ID) تدریس ونه کړي، ځکه چې دا د علمي نظریې په توګه د هر چا په وړتیا کې پاتې راغلي".<ref>National Science Teachers Association, a professional association of 55,000 science teachers and administrators in a 2005 press release: "We stand with the nation's leading scientific organizations and scientists, including Dr. John Marburger, the president's top science advisor, in stating that intelligent design is not science.…It is simply not fair to present pseudoscience to students in the science classroom." [http://www3.nsta.org/main/news/stories/nsta_story.php?news_story_ID=50792 National Science Teachers Association Disappointed About Intelligent Design Comments Made by President Bush] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110212053541/http://www.nsta.org/main/news/stories/nsta_story.php?news_story_ID=50792 |date=2011-02-12 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110212053541/http://www.nsta.org/main/news/stories/nsta_story.php?news_story_ID=50792 |archivedate=2011-02-12 |title=آرشیف کاپي |url=http://www.nsta.org/main/news/stories/nsta_story.php?news_story_ID=50792 |access-date=2021-11-06 |url-status=bot: unknown}} National Science Teachers Association Press Release August 3, 2005</ref><ref>[http://www.jci.org/cgi/content/full/116/5/1134#B1 Defending science education against intelligent design: a call to action] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160118231208/http://www.jci.org/cgi/content/full/116/5/1134#B1 |date=2016-01-18 }} Journal of Clinical Investigation 116:1134&#x2013;1138 American Society for Clinical Investigation, 2006.</ref><ref>"Biologists aren’t alarmed by intelligent design’s arrival in Dover and elsewhere because they have all sworn allegiance to atheistic materialism; they’re alarmed because intelligent design is junk science." H. Allen Orr. Annals of Science. New Yorker May 2005.[http://www.newyorker.com/fact/content/articles/050530fa_fact Devolution&#x2014;Why intelligent design isn't.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061013161509/http://www.newyorker.com/fact/content/articles/050530fa_fact |date=2006-10-13 }} Also, [[Robert T. Pennock]] Tower of Babel: The Evidence Against the New Creationism.</ref><ref>[http://www.worldmag.com/articles/11553 Junk science] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120107132058/http://www.worldmag.com/articles/11553 |date=2012-01-07 }} Mark Bergin. World Magazine, Vol. 21, No. 8 February 25, 2006.</ref><ref>National Academy of Sciences, 1999 [http://www.nap.edu/books/0309064066/html/25.html Science and Creationism: A View from the National Academy of Sciences, Second Edition]</ref><ref>The Elie Wiesel Foundation for Humanity Nobel Laureates Initiative. Intelligent design cannot be tested as a scientific theory <cite>"because its central conclusion is based on belief in the intervention of a supernatural agent."</cite> [http://media.ljworld.com/pdf/2005/09/15/nobel_letter.pdf Nobel Laureates Initiative] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061209120655/http://media.ljworld.com/pdf/2005/09/15/nobel_letter.pdf|date=December 9, 2006}} (PDF file)</ref><ref>Faculty of Science, University of New South Wales. 20 October 2005. [http://www.science.unsw.edu.au/news/2005/intelligent.html Intelligent Design is not Science - Scientists and teachers speak out] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060614003243/http://www.science.unsw.edu.au/news/2005/intelligent.html|date=2006-06-14}}</ref><ref>See: 1) [[List of scientific societies rejecting intelligent design]] 2) [[wikisource:Kitzmiller v. Dover Area School District/4:Whether ID Is Science#Page_83_of_139|Kitzmiller v. Dover page 83]]. 3) The Discovery Institute's [[A Scientific Dissent From Darwinism]] petition begun in 2001 has been signed by "over 600 scientists" as of August 20, 2006. A four-day [[A Scientific Support For Darwinism]] petition gained 7733 signatories from scientists opposing ID. The AAAS, the largest association of scientists in the U.S., has 120,000 members, and [http://www.aaas.org/news/releases/2002/1106id2.shtml firmly rejects ID] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20021113213410/http://www.aaas.org/news/releases/2002/1106id2.shtml |date=2002-11-13 }}. More than 70,000 Australian scientists and educators [http://www.science.unsw.edu.au/news/2005/intelligent.html condemn teaching of intelligent design in school science classes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060614003243/http://www.science.unsw.edu.au/news/2005/intelligent.html |date=2006-06-14 }}. [http://ncse.com/media/voices/science List of statements from scientific professional organizations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210211073757/https://ncse.ngo/statements-scientific-and-scholarly-organizations |date=2021-02-11 }} on the status intelligent design and other forms of creationism.</ref> په ۱۹۸۶ ز کال کې د امریکا د نوبل جایزې د ۷۲ ګټونکو، د ساینس د ۱۷ دولتي اکاډمیو او ۷ نورو ساینسي ټولنو له خوا لاسلیک شوی د محکمې د ملګري لنډ راپور، په ایډوارډز او اګیلارډ کې د امریکا له سترې محکمې څخه د لوزیانا ایالت د هغه قانون ردولو غوښتنه وکړه چې اړین ګڼ تکاملي ساینس، په عامه ښوونځیو کې تدریس کېږي او د ساینس تخلیق هم باید تدریس شي. په لنډیز کې د دې هم یادونه شوې ده چې، " د ساینس تخلیق " اصطلاح، لکه څنګه چې د قانون له خوا کارول کېږي، د مذهبي عقیدې په توګه کارول کېږي او دا چې "د دیني نظریاتو تدریس" چې د ساینس په توګه غلط نومول شوي، ساینسي زده کړې ته زیان رسوي." دا د نوبل جایزې ګټونکو تر ټولو لویه ټولګه وه، چې ترهغه وخته پورې یې یوه عریض پاڼه لاسلیک کړه. د انتراپالوجیستانو، المکیست او کرونین په وینا: دغه لنډیز "د ساینس پوهانو له خوا د تکامل په ملاتړ کې تر ټولو روښانه وینا ده."<ref name="amicus">Amicus Curiae brief in {{cite court|litigants=Edwards v. Aguillard|vol=85-1513|reporter=|opinion=|pinpoint=|court=United States Supreme Court|date=1986-08-18|url=}}, available at {{cite web|url=http://www.talkorigins.org/faqs/edwards-v-aguillard/amicus1.html|title=Edwards v. Aguillard: Amicus Curiae Brief of 72 Nobel Laureates|access-date=2007-10-19|publisher=From [[TalkOrigins Archive]]}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Norman|first1=Colin|year=1986|title=Nobelists unite against "creation science"|url=https://archive.org/details/sim_science_1986-08-29_233_4767/page/n18|journal=Science|volume=233|issue=4767|page=935|bibcode=1986Sci...233..935N|doi=10.1126/science.3738518}}</ref> د نړۍ په ګوټ ګوټ کې ډېری ساینسي او علمي سازمانونه شته دي چې، د تکامل د تیورۍ په ملاتړ یې ویناوې کړې دي. د ساینس د پرمختګ لپاره د امریکا ټولنه، د نړۍ تر ټولو ستره عمومي ساینسي ټولنه ده چې، له ۱۳۰،۰۰۰ څخه ډېر غړي لري او له ۲۶۲ څخه ډېرې اړوندې ټولنې او د علومواکاډمي په ګډون، د ۱۰ میلیونو څخه ډېر غړي لري، د تکامل په ملاتړ کې یې ډېری ویناوې او مطبوعاتي اعلامیې خپرې کړې دي. د متحده ایالاتو د علومو ملي اکاډمي، چې ملت ته علمي مشورې ورکوي، څو کتابونه خپاره کړي دي چې، د تکامل ملاتړ کوي او پر تخلیقیت او ځیرک ډیزاین نیوکه کوي. <ref>{{Cite web |title=List of numerous US scientific societies that support evolution and their statements about evolution |url=http://ncse.com/media/voices/science |access-date=2021-11-06 |archive-date=2021-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210211073757/https://ncse.ngo/statements-scientific-and-scholarly-organizations |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.icsu.org/Gestion/img/ICSU_DOC_DOWNLOAD/1017_DD_FILE_IAP_Evolution.pdf|title=List of 68 international scientific societies on the Interacademy Panel (IAP) that endorse a resolution supporting evolution and a multibillion year old earth, June 2006.|access-date=2007-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20061205234008/http://www.icsu.org/Gestion/img/ICSU_DOC_DOWNLOAD/1017_DD_FILE_IAP_Evolution.pdf|archive-date=2006-12-05|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=National Science Board letter in support of evolution 1999 |url=https://www.nsf.gov/nsb/documents/1999/nsb99149/nsb99149.txt |access-date=2021-11-06 |archive-date=2020-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201017195405/https://www.nsf.gov/nsb/documents/1999/nsb99149/nsb99149.txt |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.royalsoc.ac.uk/news.asp?year=&id=4298|title=''Royal Society statement on evolution, creationism and intelligent design'', 11 Apr 2006.|access-date=4 January 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071013040110/http://www.royalsoc.ac.uk/news.asp?year=&id=4298|archive-date=13 October 2007|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>[http://www.nap.edu/html/creationism/ ''Science and Creationism: A View from the National Academy of Sciences, Second Edition'', National Academy of Sciences, National Academy Press, Washington DC, 1999.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20071117073919/http://orsted.nap.edu/openbook.php?record_id=5787&page=R1 ''Teaching About Evolution and the Nature of Science (1998)'', National Academy of Sciences, National Academy Press, Washington DC, 1998.]</ref> د ساینس پوهانو او په متحده ایالتونو کې د عامو وګړو د نظرونو ترمنځ د پام وړ توپیر شته دی. د پیو څېړنیز مرکز له خوا، د ۲۰۰۹ ز کال ټولپوښتنې ومنله چې: "نږدې ټول ساینس پوهان (۹۷٪) وايي چې، انسانانو او نورو ژونديو موجوداتو د وخت په تېرېدلو سره وده کړې ده، ۸۷٪ سلنه وايي چې، تکامل د طبیعي بهیرونو له امله دی. لکه طبیعي ټاکنه. د ساینس پوهانو ترمنځ غالب درېځ دا دی چې، ژوندي موجودات د طبیعي پروسو له امله رامنځته شوي، یوازې د درېیمېبرخې (۳۲٪) خلکو له خوا شریک شوي دي". === د ۱۹۸۵ ز کال څخه وړاندې د ساینسپوهانو رایې، پریکړه لیکونه او ویناوې === د تکامل په ملاتړ کې یو له لومړیو پریکړه لیکونو څخه، په ۱۹۹۲ ز کال کې د ساینس د پرمختګ لپاره، د امریکایي اتحادیې له خوا یو پریکړه لیک صادر کړ او په ۱۹۲۹ ز کال کې بیا بدل کړل شو.<ref>[http://archives.aaas.org/docs/resolutions.php?doc_id=450 ''AAAS Resolution: Present Scientific Status of the Theory of Evolution''], [[American Association for the Advancement of Science]], Adopted by the AAAS Council, December 26, 1922. AAAS Executive Committee readopts this resolution on April 21, 1929.</ref><ref>[http://home.entouch.net/dmd/moreandmore.htm ''The Imminent Demise of Evolution: The Longest Running Falsehood in Creationism''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207173612/http://home.entouch.net/dmd/moreandmore.htm|date=2009-02-07}}, G. R. Morton, Copyright 2002 G.R. Morton</ref> د ساینس پوهانو له خوا د تکامل لپاره د ملاتړ څرګندولو یوه بله لومړنۍ هڅه، په ۱۹۶۶ ز کال کې د نوبل جایزې ګټونکي امریکایی بیولوجیست هېرمن جې مولر له خوا تنظیم شوې و. مولر د ۱۹۶۶ ز کال د مې په میاشت کې، د "ایا د بیولوژیکي تکامل د طبیعت اصول، د ساینس له خوا ښه رامنځته شوي؟" تر سرلیک لاندې یوه عرض پاڼه خپره کړه:<blockquote>د هغه "د ژوند ونې" سره د تکامل د اصولو هېڅ داسې بدیله فرضیه نشته دی، چې نننی کوم وړ بیولوجیست یې جدي وګني. پردې سربېره، اصول د هغې نړۍ په اړه د پوهېدلو لپاره چې موږ په کې ژوند کوو او د ځان په اړه خورا مهم دي، چې په عمومي توګه عامه وګړي او د هغو زده کوونکو په ګډون، چې په لېسو کې د بیولوژي زده کړه کوي، باید په دې اړه او هغه حقیقت په اړه معلومات ولري، چې دا په کلکه سره تأسیس شوې ده، ان په داسې حال کې چې د ځمکې ګرځېدل په ټینګه سره تأسیس شوی دی.<ref>Bales, James D., ''Forty-Two Years on the Firing Line'', Lambert, Shreveport, LA, p.71-72, no date.</ref></blockquote>دا منشور، د هارورډ پوهنتون د جورج جي سمپسن، د نوبل جایزې ګټونکی د ډیوک پوهنتوند پیټر اګری، د کارنیل کارل ساګن، د پرنیسټون جان ټایلر بونر، د نوبل جایزې ګټونکی جورج بیډل، د شیکاګو پوهنتون رئیس او د سټانفورډ پوهنتون ډونالډ ایف کینیډي او د متحده ایالتونو د خوراکي توګو او درملو ادارې پخواني رئیس په ګډون، د ۱۷۷ مخکښو امریکایې بیولوژیستانو له خوا لاسلیک شو. له دې څخه وروسته، د ۱۹۷۲ زېږدیز کال په مني کې د ساینس د پرمختګ لپاره د امریکایي اتحادیې (AAAS) له خوا د یوه داسې پرېکړه لیک له تصویب وروسته چې ویې ویل؛ په یوه برخه کې "د تخلیق تیوري ... نه د ساینس له پلوه بنسټ لري او نه د هغه قواعدو د ترسره کولو توان لري چې ساینسي نظریاتو لپاره ورته اړتیا لیدل کېږي." د امریکا د علومو اکاډمۍ هم د ۱۹۷۲ کال په مني کې ورته پرېکړه لیک تصویب کړ. د "د ساینس د اصولو په توګه د تکامل د تصدیقولو یوه بیانیه" تر نامه لاندې یوه بیانیه د نوبل جایزې ګټونکي لینس پاولنګ، اسحاق اسیموف، جورج جي سمپسن، د کالټیک بیولوژي پروفیسور نورمن ایچ هورویټز، ارنسټ مییر او نورو له خوا لاسلیک  او په ۱۹۷۷ زېږدیز کال کې خپره شوه. د امریکا د جیولوژي انسټیټیوټ اداري بورډ د ۱۹۸۱ زېږدیز کال د نومبر په میاشت کې د پرېکړه لیک په ملاتړ یوه بیانیه خپره کړه. له دې وروسته، د ساینس د پرمختګ لپاره د امریکایي اتحادیې د تکامل په ملاتړ او د ساینس په ټولګیو کې د تخلیقیت د تدریس هڅو ته د سپکاوي په اړه یو بل پریکړه لیک تصویب کړ.<ref name="ABT">American Biology Teacher, January 1973.</ref><ref>''A Statement Affirming Evolution as a Principle of Science,'' The Humanist, January/February, 1977, p. 4-6.</ref><ref>AAPG Explorer, January, 1982.</ref><ref>''"Creation-Science" Law Is Struck Down,'' Raloff, J., Science News, 121[2]:20, January 9, 1982.</ref><ref name="pmid16670753">{{cite journal|author=Attie AD|author2=Sober E|last8=Cox|first7=T|last7=Powell|display-authors=6|author6=Berceau T|author5=Cox B|author4=Amasino RM|author3=Numbers RL|name-list-style=vanc|title=Defending science education against intelligent design: a call to action|pmc=1451210|doi=10.1172/JCI28449|pmid=16670753|pages=1134–8|issue=5|volume=116|date=2006|journal=J Clin Invest|first8=MM}}</ref> == سرچينې او ياداښتونه == jn95wa9ix0oa8eciq9q7x6xwd2ydl8g 0 57944 369514 369386 2026-09-29T00:23:09Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369514 wikitext text/x-wiki '''تکاملي ارواپوهنه''' په ټولنیزو او طبیعي علومو کې یوه نظري تګلاره ده چې له عصري تکاملي لیدلوري رواني جوړښت څېړي. دا هڅه کوي څو دا معلومه کړي چې د انسان کوم رواني ځانګړتیاوې تکامل موندلي جوړښتونه دي. یعنې د انسان په تکامل کې د طبیعي ټاکنې یا جنسي ټاکنې فعال محصولات دي. د زړه، سږو او معافیت سیستم په څېر د فزیکولوژیکي میکانیزمونو په اړه د تطابق فکر په تکاملي بیولوژۍ کې عام دی. ځیني تکاملي ارواپوهان په ارواپوهنه کې ورته فکر پلي کوي او استدلال کوي چې د ذهن انډول د بدن هغه سره او د هغو بېلابېلو ماډیول جوړښت سره چې بېلابېلې دندې ترسره کوي، ورته دی. د تکامل دغه ارواپوهان استدلال کوي چې د انسان ډېری چلند د رواني جوړښتونو پایله ده چې د انسان په پلرني چاپېریال کې د تکراري ستونزو حل کولو لپاره رامنځته شوي دي.<ref>{{cite book|last1=Schacter|first1=Daniel L.|last2=Gilbert|first2=Daniel T.|last3=Wegner|first3=Daniel M.|title=Psychology|date=2010|publisher=Macmillan|isbn=978-1-4292-3719-2|page=26|url=https://books.google.com/books?id=emAyzTNy1cUC|language=en}}</ref><ref>Confer et al. 2010; Buss, 2005; Durrant & Ellis, 2003; Pinker, 2002; Tooby & Cosmides, 2005</ref> تکاملي ارواپوهنه یوازې د ارواپوهنې فرعي برخه نه ده. بلکه د هغه د تکامل تیوري کولای شي یو داسې بنسټیز، میټاتیوریټیکmetatheoretical  چوکاټ چمتو کړي چې د ارواپوهنې ټوله ساحه په داسې طریقه یوځای کوي چې تکاملي بیولوژي د بیولوژۍ لپاره  وړاندې کړي دي. <ref name="Cosmides">{{cite web|last1=Cosmides|first1=L.|author1-link=Leda Cosmides|author2-link=John Tooby|last2=Tooby|first2=J.|date=13 January 1997|url=http://www.cep.ucsb.edu/primer.html|title=Evolutionary Psychology: A Primer|access-date=22 July 2016|publisher=Center for Evolutionary Psychology|تاريخ الأرشيف=24 June 2020|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200624105549/https://www.cep.ucsb.edu/primer.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=24 June 2020|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20200624105549/https://www.cep.ucsb.edu/primer.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20200624105549/https://www.cep.ucsb.edu/primer.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20200624105549/https://www.cep.ucsb.edu/primer.html}}</ref><ref>Duntley and Buss 2008</ref><ref>Carmen, R.A., et al. (2013). Evolution Integrated Across All Islands of the Human Behavioral Archipelago: All Psychology as Evolutionary Psychology. EvoS Journal: The Journal of the Evolutionary Studies Consortium, 5, pp. 108–26. {{ISSN|1944-1932}} [http://evostudies.org/wp-content/uploads/2013/03/Carmen_-Vol5Iss1.pdf PDF]</ref> تکامل ارواپوهان په دې نظر دي هغه چلندونه یا ځانګړتیاوې چې د نړۍ په ټولو کلتورونو کې پېښېږي، د نورو پر احساساتو پوهېدلو، له پردیو د خپلوانو پېژندلو، د سالمو ملګرو غوره کولو او له نورو سره د مرسته کولو د وړتیاوو په ګډون د تکاملي جوړښتونو لپاره غوره نوماندان دي. د نوي زېږېدلي ماشوم وژنې، هوښیارتیا، د واده کولو نمونې، بې تربیتۍ، د ښکلا درک، ولور او د والدینو پانګونې اړوند د انسان ټولنیز چلند په اړه موندنې ترلاسه شوې دي. د تکامل ارواپوهنې نظریې او موندنې د اقتصاد، چاپېریال، روغتیا، قانون، مدیریت، اروا درملنې، سیاست او ادب په څېر په ډېر برخو کې کارول کېږي.<ref name="Psychology">Schacter et al. 2007, pp. 26–27</ref><ref name="Oxford2007">The Oxford Handbook of Evolutionary Psychology, Edited by Robin Dunbar and Louise Barret, Oxford University Press, 2007</ref><ref>The Handbook of Evolutionary Psychology, edited by David M. Buss, John Wiley & Sons, Inc., 2005</ref> د تکاملي ارواپوهنې په نیوکه کې د ازموینې وړتیا، فکري او تکاملي انګېرنو (لکه د دماغ ماډیولر فعالیت او د اجدادي چاپېریال په اړه ستره ناڅرګندتیا) چاپیریال په اړه لوی ناڅرګندتیا)، د غیرجنیټیک او غیر انتفاعي توضیحاتو د اهمیت او همدارنګه د څېړنې پایلو د تفسیرونو او تعبیرونو له امله سیاسي او اخلاقي مسایلو په اړه پوښتنې شاملې دي.<ref>{{cite book|last=Rose|first=Hilary|title=Alas, Poor Darwin : Arguments Against Evolutionary Psychology|year=2000|publisher=Harmony; 1 Amer ed edition (10 October 2000)|isbn=978-0-609-60513-4|url=https://archive.org/details/alaspoordarwin00hila}}</ref><ref>{{Cite book|url=http://www.ucpress.edu/book.php?isbn=9780520236202|title=The Trouble with Nature: Sex in Science and Popular Culture|last=Lancaster|first=Roger|publisher=University of California Press|year=2003|isbn=9780520236202|location=Berkeley}}</ref> == محدوده == === اصول === د تکامل ارواپوهنه یوه داسې تګلاره ده چې د انسان طبیعت ته په اجدادي چاپېریال کې د بیا پېښېدونکې ستونزو سره د تکامل موندلو رواني جوړښتونو د یوې نړیوالې ټولګې د محصول په توګه ګوري. پلويان یې وړاندیزکوي چې دا هڅه کوي ارواپوهنه په نورو طبیعي علومو کې مدغم کړي او د بیولوژۍ په تنظیموونکې نظریه کې رېښه ولري او له همدې امله ارواپوهنه د بیولوژۍ د یوې څانګې په توګه وپېژني.  انتروپولوژیست (انسان پوه) جان ټوبي John Tooby او ارواپوه لیډا کاسمایډز یادونه کوي: <blockquote>د تکامل ارواپوهنه له اوږدې مودې راهیسې اټکل شوې ساینسي هڅه ده چې ګډوډې شوې ټوټې شوې او دوه اړخیز متضاد انساني څانګې/برخې د رواني، ټولنیزو او چلند علومو لپاره د یو واحد او منطقي پلوه مدغم شوې څېړنې په چوکاټ راټول کړي. یو داسې چوکاټ چې نه یوازې تکاملي علوم په بشپړ او برابر ډول سره یوځای کوي، بلکه په سیستماتیک ډول موجوده باور او څېړنې په داسې عمل کې د ټولو بیا کتنو په اړه پرېکړه کوي چې دا ډول ترکیب ته اړتیا لري.<ref name="Tooby Cosmides 2005">{{cite book|last1=Tooby|first1=John|last2=Cosmides|first2=Leda|chapter=Conceptual Foundation of Evolutionary Psychology|chapter-url={{Google books |id=esDW3xTKoLIC |page=PA5 |plainurl=yes}}|editor-last=Buss|editor-first=David M|title=The Handbook of Evolutionary Psychology|publisher=John Wiley & Sons|year=2005|isbn=9780470939376|oclc=61514485|access-date=2021-07-19|page=5}}</ref></blockquote>لکه څنګه چې د انسان فزیولوژۍ او تکاملي فیزیولوژۍ کار کړی څو د داسې بدن فزیکي جوړښتونه په ګوته کړي چې د "انسان فزیولوژیکي طبیعت" استازیتوب کوي. د تکاملي ارواپوهنې موخه د تکامل موندلو هغو احساساتي او فکري جوړښتونه پېژندل دي چې د "انسان رواني طبیعت" استازیتوب کوي. د سټیون پنکر په وینا، دا "یوه تیوري نه ده، بلکې د فرضیې یوه ستره ټولګه ده" او یوه اصطلاح ده چې "په ذهن کې د تکامل نظریې د پلي کولو یوې داسې ځانګړې لارې ته هم اشاره کوي چې په تطابق کې د جین د کچې په ټاکنه او انډول/ماډیولاریټي ټینګار کوي." تکاملي ارواپوهنه د ذهن هغه پوهه غوره کوي چې د ذهن حسابي نظریې پر بنسټ ولاړه ده. دا ذهني پروسې د حسابي عملیاتو په توګه تشریح کوي، داسې چې د وېرې پر وړاندې غبرګون د داسې نیورولوژیکي حساب څخه د راپورته کېدو په توګه تشریح کېږي چې د درک معلومات داخلوي، لکه د غڼې یو بصري انځور او مناسب غبرګون رامنځ ته کوي، لکه د خطرناکو حیواناتو څخه احتمالي وېره. تر نوموړي نظر لاندې، د عمومي زده کړې هره برخه د ترکیبي چاودنې له امله احتمال نه لري. تکاملي ارواپوهنه دغه برخه د ژوندي پاتې کېدو او تکثیر د ستونزو په توګه په ګوته کوي.<ref>Buss, David M. "Evolutionary Psychology: The New Science of The Mind" 5th edition. pages 28-29.</ref> په داسې حال کې چې فیلسوفانو عموماً د انسان ذهن داسې پېژندلی دی چې د عقل او لېوالتیا په څېر پراخې وړتیاوې په کې شامل کړي، تکاملي ارواپوهان د ارواپوهنې تکامل موندلي میکانیزمونه د خیانت کوونکو د نیولو یا د ملګرو د ټاکلو په څېر د ځانګړو مسایلو د حلولو په موخه د محدود تمرکز په توګه تشریح شوي دي. دغه ترتیب د ډېر فعالو میکانیزمونو څخه د تشکیل شوي جوړښت په توګه ګڼي چې د فکري میکانیزمونو یا فکري ماډیولونو په نوم یادېږي او د انسان دماغو ته د طبیعي ټاکنې د پروسې له خوا ډیزاین شوي دي. په مثالونو کې د ژبې د استملاک ماډیولونه، د جنسي تېري/زنا د مخنیوي میکانیزمونه، د خیانت د کشف میکانیزمونه، د استخباراتو او د جنسیت ځانګړي ملګري غوره والي، د خواړو د پیدا کولو میکانیزمونه، د یووالي د تعقیب میکانیزمونه، د عامل د کشف میکانیزمونه او داسې نور شامل دي. ځینې میکانیزمونه چې ډومین ته د ځانګړیتوب په نوم یادېږي، د انسان د تکامل تاریخ په اوږدو کې د تکراري تطبیقي ستونزو سره معامله کوي. د ډومین عمومي میکانیزمونه، له بلې خوا، وړاندیز شوي څو د تکامل نوښت سره نږدې شي.<ref>{{cite journal|title=The Evolution of Domain-General Mechanisms in Intelligence and Learning|journal=The Journal of General Psychology|year=2005|last1=Chiappe|first1=Dan|last2=MacDonald|first2=Kevin|volume=132|issue=1|pages=5–40|doi=10.3200/GENP.132.1.5-40|pmid=15685958|s2cid=6194752|url=https://www.researchgate.net/publication/8046442|accessdate=2021-04-09}}</ref><ref>{{cite web|url=https://nobaproject.com/modules/evolutionary-theories-in-psychology|title=Evolutionary Theories in Psychology|last=Buss|first=David|work=NOBA Textbook series|publisher=DEF Publishers|accessdate=2021-04-09}}</ref> تکاملي ارواپوهنه په ادراکي ارواپوهنه او تکاملي بیولوژۍ کې ریښې لري خو همدارنګه د چلند ایکولوژۍ، مصنوعي هوښیارتیا، جنیټیک، ایتولوژۍ، انتراپولوژۍ، لرغون پېژندنې، بیولوژۍ او زوالوژۍ ته هم اشاره کوي. دا له ټولنیزې چاپېریالي پوهې سره نږدې تړاو لري، خو ډومین ته د عمومي میکانیزمونو په پرتله د ډومین په ځانګړو شویو میکانیزمونو باندې ټینګار د اوسني سمون د تدابیرو مطابقت، د نه مطابقت نظریې د اهمیت او د چلند په پرتله د ارواپوهنې په ګډون د دوی ترمنځ مهم توپیرونه شته. <ref name="Psychology2">Schacter et al. 2007, pp. 26–27</ref> د نیکولاس ټینبرګین څلور کټګورۍ پوښتنې کولای شي د توضیحاتو د څو بېلابېل خو بشپړوونکو ډولونو ترمنځ د توپېرونو په روښانه کولو کې مرسته وکړي. تکاملي ارواپوهنه په اصل کې د "ولې؟" په پوښتنو تمرکز کوي، په داسې حال کې چې دودیزه ارواپوهنه د "څنګه؟" په پوښتنو تمرکز کوي. <ref>Nesse, R.M. (2000). Tingergen's Four Questions Organized. [http://www-personal.umich.edu/~nesse/Nesse-Tinbergen4Q.PDF Read online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118055035/http://www-personal.umich.edu/~nesse/Nesse-Tinbergen4Q.pdf |date=2012-01-18 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118055035/http://www-personal.umich.edu/~nesse/Nesse-Tinbergen4Q.pdf |archivedate=2012-01-18 |title=آرشیف کاپي |url=http://www-personal.umich.edu/~nesse/Nesse-Tinbergen4Q.pdf |access-date=2023-12-15 |url-status=dead}}.</ref><ref name="Gaulin-Steven-J-C-2003-pp.1-24">Gaulin and McBurney 2003 pp. 1–24.</ref> === بنسټیزې برخې === تکاملي ارواپوهنه په لاندې څو اساسي برخو کې جوړه شوې ده.<ref name="Cosmides2">{{cite web|last1=Cosmides|first1=L.|author1-link=Leda Cosmides|author2-link=John Tooby|last2=Tooby|first2=J.|date=13 January 1997|url=http://www.cep.ucsb.edu/primer.html|title=Evolutionary Psychology: A Primer|access-date=22 July 2016|publisher=Center for Evolutionary Psychology|تاريخ الأرشيف=24 June 2020|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200624105549/https://www.cep.ucsb.edu/primer.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=24 June 2020|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20200624105549/https://www.cep.ucsb.edu/primer.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20200624105549/https://www.cep.ucsb.edu/primer.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20200624105549/https://www.cep.ucsb.edu/primer.html}}</ref><ref name="Buss-about">{{cite web|url=http://homepage.psy.utexas.edu/homepage/Group/BussLAB/about.htm|title=Buss Lab – Evolutionary Psychology at the University of Texas|access-date=10 August 2016}}</ref> # دماغ د معلوماتو پروسسولو وسیله ده او دا د بهرنیو او داخلي معلوماتو په ځواب کې چلند تولیدوي.<ref name="Cosmides2" /><ref name="Buss-about" /> # د دماغو د تطابق وړ میکانیزمونو ته په طبیعي او جنسي ټاکنې سره بڼه ورکړل شوې ده.<ref name="Cosmides2" /><ref name="Buss-about" /> # بېلابېل عصبي میکانیزمونه د بشريت په تکاملي تېر وخت کې د ستونزو د حل لپاره ځانګړي شوي دي.<ref name="Cosmides2" /><ref name="Buss-about" /> # مغز ځانګړي عصبي میکانیزمونه رامنځ ته کړي چې د هغو ستونزو د حل لپاره ډیزاین شوي چې په ژور تکاملي وخت کې بیا پېښ شوي او عصري انسانانو ته د ډبرین دور ذهنونه ورکوي.<ref name="Cosmides2" /><ref name="Buss-about" /><ref name="cognitionandculture.net">{{Cite web|url=http://cognitionandculture.net/webinars/the-shape-of-thought-book-club/i-cant-believe-its-evolutionary-psychology|title=I can't believe it's evolutionary psychology!|date=2016-03-07}}</ref> # د مغز ډېری منځپانګه او پروسې بې هوښه دي او ډېری رواني ستونزې چې حلول یې اسانه برېښي، په حقیقت کې داسې ډېرې سخت ستونزې دي چې د پېچلو عصبي میکانیزمونو په واسطه په غیرشعوري توګه حل کېږي. # د انسان ارواپوهنه له ډېرو ځانګړو میکانیزمونو جوړه ده او هر یو یې بېلابېل ډول معلوماتو ته حساس دي. دغه میکانیزمونه د ښکاره چلند رامنځ ته کولو سره ترکیب او یوځای کېږي.<ref name="Cosmides2" /><ref name="Buss-about" /> == سرچينې او ياداښتونه == [[وېشنيزه:ارواپوهنه]] rgxisfdc39tqgm00uwxxoko7dmqwj11 0 57982 369582 365178 2026-09-29T10:52:34Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369582 wikitext text/x-wiki په متحده ايالاتو کې د ښځو تاريخ د امريکا په ټول تاریخ د ښځو د ژوند تجربې او ونډې رانغاړي. لومړنۍ مېرمنې یې امريکايي الاصله وې چې په هغه ځای کې يې ژوند کاوه چې اوس متحده ايالات دي. د ۱۹ پېړۍ پرمهال ښځې په بنسټيز ډول د پروټسټانټ (د عيسويانو د مذهب هغه ډله چې د لوتر په مشرۍ او لارښوونه يې د زړې کليسا او رومن کليسا د مذهب په خلاف اعتراض وکړ) ارزښتونو سره سم په کورنيو کارونو پورې محدودې وې. په متحده ايالاتو کې د ښځو د رای ورکولو کمپاین په ۱۹۲۰ ز کال کې د متحده ايالاتو په اساسي قانون کې د نولسم تعديل په تصويب سره اوج ته ورسېد. د دويمې نړيوالې جګړې په جريان کې زياتره مېرمنې د نارينه وو له خوا له هېواده بهر د جګړې په موخه نفې شوې يا تعطيل شوې دندې اشغال کړې. د ۱۹۶۰ لسيزو په پيل کې دويمې څپې فيمينيسټ غورځنګ د ښځو کلتوري مفکورې بدلې کړې، که څه هم دغه چاره د مساوي حقونو د تعديل په تصويب کې ناکامه وه. خو په ۲۱ پېړۍ کې ښځو په مهمو ونډو کې لوی استازيتوب ترلاسه کړی دی. د ښځو د تاريخ مطالعه د زياتو علمي کتابونو او مقالو، د موزيم نندارتونونو او په ښوونځيو او پوهنتونونو کې د کورسونو په درلودو سره يو لويه مشهوره او علمي برخه ده. په درسي کتابونو او مشهورو تاريخونو کې د ښځو ونډې په اوږد مهال کې له پامه غورځول شوې وې. د ۱۹۶۰ لسيزو پورې ښځې تر ډېره تر اعتراض لاندې وې. د فيمينيسټ لومړني چلند د نارينه وو په لاس کې د دوی قرباني کېدل او ټيټ دريځ روښانه کړ. په ۲۱ پېړۍ کې ليکوالانو د ښځو په ټولنه کې د مېرمنو تر منځ د لږکيو لپاره په ځانګړې انديښنې سره د ځواک په ښودل شویو ټکو ټينګار کړی دی. == ښکېلاکي عصر يا دوره == د ښکېلاکي دورې په جريان کې د ښځو تجربې له يوې مستعمرې تر بلې توپير درلود خو ځينې ټوليز ډولونه وو. ډېری بریټانوي کډوال د لږ شمېر سکاټلنډي او ايرلينډي کډوالو په ګډون له انګلستان او ويلز څخه وو. کورنيو ډلو که څه هم غوښتل په سويلي مستعمرو کې په خپلواک ډول واوسېږي؛ په نوي انګلينډ کې مېشت شوې. امريکايي مستعمرو څو زره هالنډي او سويډني کډوال جذب کړل. له ۱۷۰۰ څخه وروسته مستعمراتي امريکا ته ډېری کډوال د ګمارل شویو خادمانو په توګه راغلل. نه واده شوي نارينه او ښځینه په ډېر بډايه چاپيريال کې د نوي ژوند په لټه کې وو. له ۱۶۶۰ لسيزو وروسته د تورپوستو غلامانو يو ثابت او منظم بهير په ځانګړي ډول له کرابين (Caribbean) نه راغی. خوراکي توکي د [[اروپا]] په پرتله خورا ډېر وو. حاصلخیزه ځمکې هم ډېرې وې چې کروندګرو کورنيو ته يې اړتيا درلوده. سره له دې په ملاريا ناروغۍ ککړې سویلي سيمې د يوه ګواښ په توګه وې چې په کې په پينځو کلونو کې د راغلو کډوالو لویې برخې ژوند کولو. په امريکا کې زيږدلي ماشومان د ملاريا له وژونکو ډولونو خوندي وو.<ref>Herbert Moller, "Sex Composition and Correlated Culture Patterns of Colonial America," ''William and Mary Quarterly'' (1945) 2#2 pp. 113–153 [https://www.jstor.org/stable/1923515 in JSTOR]</ref><ref>H. Roy Merrens and George D. Terry, "Dying in Paradise: Malaria, Mortality, and the Perceptual Environment in Colonial South Carolina," ''Journal of Southern History'' (1984) 50: 533–50,</ref> په ۱۵۲۶ - ۱۵۲۷ کې د لوکاس وازکویز ډي ايلون (Lucas Vázquez de Ayllón) ناکامه امريکايي مستعمره سان ميګويل ډي ګوالډېپ (San Miguel de Gualdape) کې د مېرمنو په ګډون لږ تر لږه د ۶۰۰ استعمارګرانو له ډلې يوازې شاوخوا ۱۵۰ تنه ژوندي کور ته راستانه شول.<ref name="Cook1998">{{cite book|author=Noble David Cook|title=Born to Die: Disease and New World Conquest, 1492-1650|url=https://books.google.com/books?id=dvjNyZTFrS4C&pg=PA159|date=13 February 1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-62730-6|pages=159–}}</ref><ref name="Hoffman2015">{{cite book|author=Paul E. Hoffman|title=A New Andalucia and a Way to the Orient: The American Southeast During the Sixteenth Century|url=https://books.google.com/books?id=xp9hCwAAQBAJ&pg=PT104|date=15 December 2015|publisher=LSU Press|isbn=978-0-8071-6474-7|pages=102–104}}</ref><ref name="books.google.com">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ScXpRj6su8EC&pg=PA51|title=Voices of a People's History of the&nbsp;... – Google Books|date=November 1, 2009|access-date=June 29, 2011|isbn=9781583229163|last1=Zinn|first1=Howard|last2=Arnove|first2=Anthony}}</ref> لومړني انګریزان چې امريکا ته ورسېدل د رونوک مستعمرې (Roanoke Colony) غړي وو. دوی د ۱۷ مېرمنو، ۹۱ نارينه وو او ۹ هلکانو سره د مستعمرې د لومړنيو اوسېدونکو په توګه د  ۱۵۸۷ زکال په جولای کې شمالي کارولينا ته راغلل. ويرجينيا ډایر (Virginia Dare) د ۱۵۸۷ ز کال د اګست په ۱۸ نېټه په مستعمره کې زيږېدلې وه. هغه لومړنۍ انګریزه ماشومه وه چې د متحده ايالاتو په خاوره کې وزېږېده. د هغې مور ایلېنورډاېر (Eleanor Dare) د رونوک (Roanoke) مستعمرې د والي جان وايټ (John White) لور وه. دا معلومه نه ده چې د رنوک (Roanoke) مستعمرې غړو ته څه پيښ شول، په داسې حال کې چې پر دوی باندې د امريکایيانو له خوا د بريد احتمال هم شته او هغه کسان چې نه دي وژل شوي په سيمه ییزو قبيلو کې شامل شوي وو.<ref>{{cite web|url=http://www.virginiadare.com/About-Us/The-Virginia-Dare-Story.aspx|title=The Virginia Dare Story|publisher=Virginia Dare|access-date=June 14, 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150423005113/http://www.virginiadare.com/About-Us/The-Virginia-Dare-Story.aspx|archive-date=April 23, 2015}}</ref><ref>{{cite book|author=Andrew Thomas Powell|title=Grenville and the Lost Colony of Roanoke: The First English Colony of America|url=https://books.google.com/books?id=R31xVVqI-jEC&pg=PA270|year=2011|publisher=Troubador|page=270|isbn=9781848765962}}</ref> === ويرجينيا === جيمزټاون (Jamestown) په امريکا کې د انګریزانو لومړنی میشت ځای دی. په ۱۶۰۷ ز کال کې په هغه ځای کې چې اوس ويرجينيا ده رامنځ ته شو. په ۱۶۰۸ ز کال کې لومړنۍ انګریزانې مېرمن فاريسټ (Forrest) او د هغې خادمه ان براس (Anne Burras) وې، جيمزټاون ته ورسېدې. بوراس (Burras) لومړنۍ انګریزه شوه چې په نوې نړۍ (هغه مهال چې د نړۍ جغرافيوي سيمو بدلون وکړ او حيوانات او نباتات طبقه بندي شول. دغه اصطلاح د زړې نړۍ په مقابل کې کارول کېږي) کې واده وکړ او د هغې لور ويرجينيا ليډن (Virginia Laydon) د انګریزي کډوالو لومړنی ماشوم و چې په جيمزټاون (Jamestown) کې وزېږېده.<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/idUSN1127896220070513|work=Reuters|title=FACTBOX-Jamestown, first English settlement in no America|date=May 13, 2007}}</ref><ref>Smith, John, ''The Generall Historie of Virginia, New England & The Summer Isles ...'', cited Virginia, Alice, Katherine, and Margaret.</ref><ref>{{Cite web |title=آرشیف کاپي |url=http://files.usgwarchives.net/va/jamestown/census/1623cens.txt |access-date=2021-11-14 |archive-date=2025-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251203141826/http://files.usgwarchives.net/va/jamestown/census/1623cens.txt |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ancientplanters.org/anne-burras-history-virginia/|title=Anne Burras and the History of Virginia – Order of Descendents of Ancient Planters}}</ref><ref name="Timeline">[http://apva.org/rediscovery/page.php?page_id=29 Jamestowne Rediscovery: A Timeline of Events and References] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140606233644/http://apva.org/rediscovery/page.php?page_id=29|date=June 6, 2014}}. Retrieved July 12, 2014.</ref><ref name="Billings35">Billings, Warren M. ''Jamestown and the Founding of the Nation''. Gettysburg, PA: Thomas Publications, 1991. Originally published 1988. {{ISBN|978-0-939631-27-8}}. p. 35. See also previous citation.</ref><ref name="Dorman">Dorman, John Frederick, ''Adventurers of Purse and Person'', 4th ed., v.2, p. 431.</ref> په ۱۵۲۶ -۱۵۲۷ کې د لوکاس وازکوز ډي ايلون (Lucas Vázquez de Ayllón) نابريالۍ مستعمرې سان ميګويل ډي ګوالډاپ (San Miguel de Gualdape) وروسته لومړني افریقاییان په ۱۶۱۹ ز کال کې جيمزټاون ته راوړل شول. په دوی کې لږ تر لږه د يوې مېرمنې په ګډون شاوخوا شل تنه شامل وو. دوی په اصل کې په عصري [[آنګولا|انګولا]] (Angola) کې د نډونګو (Ndongo) سلطنت له خوا چې مکسيکو ته د تلونکې يوې لويې ډلې برخه وو او د دوی پرتګالي نيول شوې بېړۍ باندې د انګریزي شخصي جنګي بېړیو له خوا له بريد وروسته نيول شوي وو. د دوی راتګ ته په ويرجينيا کې د غلامۍ د تاريخ د پيل په توګه او همدارنګه د افريقايي الاصل امريکايي تاريخ لپاره د پيل ټکي په توګه ځکه ليدل کېږي چې دوی د بريټانوي امريکا په اصلي ټاټوبي کې دا ډول لومړنۍ ډله وه.<ref>{{Cite web|url=https://richmond.com/news/virginia/virginia-to-mark-400-years-since-arrival-of-enslaved-africans/article_40d71719-91f7-502a-8421-65d421caf7e6.html|title=Virginia to mark 400 years since arrival of enslaved Africans|first=DENEEN L. BROWN The Washington|last=Post|website=Richmond Times-Dispatch|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211114084413/https://richmond.com/news/virginia/virginia-to-mark-400-years-since-arrival-of-enslaved-africans/article_40d71719-91f7-502a-8421-65d421caf7e6.html|archivedate=2021-11-14|access-date=2021-11-14|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.loc.gov/teachers/classroommaterials/presentationsandactivities/presentations/timeline/colonial/virginia/rolf.html|title=John Rolf Reports on Virginia to Sir Edwin Sandys, 1619 - American Memory Timeline- Classroom Presentation {{!}} Teacher Resources - Library of Congress|website=www.loc.gov|language=en|access-date=2018-01-03}}</ref><ref name="slavery0">{{Cite web|url=https://hampton.gov/DocumentCenter/View/24075/1619-Virginias-First-Africans|title=1619: Virginia's First Africans|last=Austin|first=Beth|date=August 2019|website=Hampton History Museum|access-date=2021-11-14|archive-date=2020-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20201209164745/https://hampton.gov/DocumentCenter/View/24075/1619-Virginias-First-Africans|url-status=dead}}</ref> همدارنګه په ۱۶۱۹ ز کال کې له انګلستان نه ۹۰ تنه ځوانې ښځې جيمزټاون ته ولاړې چې هلته د نارينه وو ښځې شي، چې هره يوه يې د ۱۵۰ پونډه تنباکو لپاره لیلام شوې او دغه بيه امريکا ته د مېرمنو د سفر انفرادي لګښت و؛ (ټاکل شوې اندازه تنباکو به د بار وړلو شرکت ته ورکول کېږي). دې ډول مسافرينو ته زياتره وختونه "د تمباکو ناوې" ويل کېدې. د دې موخې لپاره امريکا ته د تنباکو ناوې سره د وړيا تېرېدلو او د ستونزو لپاره د جهېز په ژمنې سره ډېر داسې سفرونه شوي وو، چې د ۱۶۱۹ ز کال سفر يې لومړنی و.<ref name="warm ups">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nA2mx68jgTkC&pg=PA31|title=Voices of a People's History of the&nbsp;... – Google Books|access-date=June 29, 2011|isbn=9780825144608}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=rg7-dOq4ZXQC&pg=PA7|title=America's Women: Four Hundred Years&nbsp;... – Google Books|date=September 1, 2004|access-date=June 29, 2011|isbn=9780060959814|last1=Collins|first1=Gail}}</ref> === نوی انګلستان === په نوي انګلينډ کې له انګلستان نه پيوريټن کډوالو [Puritans په ۱۷ پېړۍ کې د عيسوي مذهب د هغې ډلې غړي وو چې غوښتل يې مذهب کې ساده ګي او تصفيه راشي. په مذهب کې ډېر سختګير خلک وو] خپل پياوړي مذهبي ارزښتونه او خورا منظم ټولنيز جوړښت یې له ځان سره راوړ. دوی په دې باور وو چې ښځه بايد په خپلې غوره وړتيا سره خپل ځان له خدای څخه وېره لرونکي ماشومانو پاللو ته وقف کړي. د ښځو په سلوک يا ډول کې قومي توپيرونه موجود وو. په نوي انګلينډ کې د پيوريټن (Puritan) کډوالو تر منځ مېرمنو هيڅکله د خپلو مېړونو سره په کروندو کې کار ونه کړ، په داسې حال کې چې د [[المان]] په ټولنو لکه پنسلوانيا کې زياتره ښځو په کروندو او د حيواناتو د ساتنې برخو کې کار کولو. الماني او هالنډي کډوالو ښځو ته د ملکيت ډېر واک ورکړ چې د انګليستان په محلي قانون کې ورته اجازه نه وه ورکړل شوې. د ښځينه انګرېز کډوالو برعکس الماني او هالنډي مېرمنو د خپلو جامو او نورو توکو مالکيت درلود او همدارنګه د واده کولو لپاره راوړل شوي ملکيت د وصيت ليکلو وړتيا هم ورکړل شوې وه. د نوي انګلينډ سيمه ییز اقتصاد په ۱۷ پېړۍ کې د کډوالۍ لوړې کچې، زيات زېږون، د مړينې ټيټې کچې او د ارزانه کرهنيزو ځمکو له امله په چټکۍ سره وده وکړه. د دې هېواد نفوس په ۱۶۳۰ کې له ۳۰۰۰ په ۱۶۴۰ کې ۱۴۰۰۰ تنو، په ۱۶۶۰ کې ۳۳۰۰۰ تنو، په ۱۶۸۰ کې ۶۸۰۰۰ تنو او په ۱۷۰۰ کې ۹۱۰۰۰ تنو ته لوړ شو. د ۱۶۳۰ او ۱۶۴۳ تر منځ نږدې ۲۰۰۰۰ تنه پوريټين (Puritan)[Puritans په ۱۷ پېړۍ کې د عيسوي مذهب د هغې ډلې غړي وو، چې غوښتل يې مذهب کې ساده ګي او تصفيه راشي. په مذهب کې ډېر سختګير خلک وو] راغلل او بوسټان (Boston) ته نږدې ميشت شول چې له ۱۶۴۳ څخه وروسته په کلني ډول له پینځوسو لږ کډوال راغلل. په ۱۶۶۰ – ۱۷۰۰ کلونو کې د يوې بشپړې شوې کورنۍ منځنۍ کچه ۷،۱ ماشومان وو. د زيږون کچه په هرو ۱۰۰۰ تنو کې په کلني ډول ۴۹ ماشومان وو او د مړينې کچه په کلني ډول په هرو ۱۰۰۰ تنو کې ۲۲ تنه وه. د نارينه وو په ګډون نږدې ٪۲۷ نفوس د ۱۶ او ۶۰ کلونو تر منځ عمرونه درلودل.<ref>Daniel Scott Smith, "The Demographic History of Colonial New England," ''Journal of Economic History,'' 32 (March 1972), 165–183 [https://www.jstor.org/stable/2117183 in JSTOR]</ref><ref>Terry L. Anderson and Robert Paul Thomas, "White Population, Labor Force and Extensive Growth of the New England Economy in the Seventeenth Century, ''Journal of Economic History,'' Vol. 33, No. 3 (Sept 1973), pp. 634–667 at p 647, 651; they use stable population models. [https://www.jstor.org/stable/2117117 in JSTOR]</ref> == سرچينې او ياداښتونه == puf82fdqnois7rfa9vv4aqawrahw990 0 58028 369550 369246 2026-09-29T05:49:43Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369550 wikitext text/x-wiki په وینزویلا کې سانسور ټولو هغو کړنو ته راجع کېږي چې په دغه هېواد کې د وینا ځپل ګڼل کېږي. بې پولې خبريالانو په ۲۰۱۵ ز کال کې وینزویلا د نړۍ د مطبوعاتو د ازادۍ په نوملړ کې د ۱۸۰ هېوادونو نه ۱۳۷مقام ورکړ او د وينزويلا د معلوماتو ازادي یې د "سخت وضعیت" په کچه درجه بندي کړه. <ref>{{cite web|title=WORLD PRESS FREEDOM INDEX 2015|url=http://index.rsf.org/#!/index-details/VEN|work=Report|publisher=Reporters Without Borders|access-date=30 August 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150827202105/http://index.rsf.org/#!/index-details/VEN|archive-date=27 August 2015}}</ref><ref>{{cite web|title=Freedom of the Press Worldwide in 2014|url=http://rsf.org/index2014/data/carte2014_en.png|publisher=Reporters Without Borders|access-date=5 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150301064000/http://rsf.org/index2014/data/carte2014_en.png|archive-date=2015-03-01|url-status=dead}}</ref> د وینزویلا اساسي قانون وايي چې د وینا ازادي او د مطبوعاتو ازادي خوندي ساتل کېږي. ۵۷ ماده بیانوي: "هرڅوک نارینه یا ښځينه حق لري چې خپل افکار او نظرونه په شفاهي، کتبي یا د بیان په هره بل بڼه په ازاده توګه څرګند کړي او د دې موخې لپاره د اړیکې او خپرېدو هره وسیله وکاروي او  هېڅ سانسور باید را منځ ته نه شي. " دا هم بیانوي هغه سانسور منع دی چې د عامه چارواکو اختیار د هغو مسایلو په اړه محدودوي چې د راپور ورکړه یې مسؤلیت دی. " د ۵۸ مادې له مخې، "هرڅوک پرته له سانسور، پر وخت، ريښتینو او د بې پرې معلوماتو حق لري.... "<ref>[http://venezuela-us.org/live/wp-content/uploads/2009/08/constitucioningles.pdf "Constitution of Venezuela in English"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309160908/http://venezuela-us.org/live/wp-content/uploads/2009/08/constitucioningles.pdf|date=2016-03-09}} 1999 Constitution of Venezuela</ref> د بشري حقونو د څار سازمان ویلي چې د " ولسمشر چاویز او اوس د ښاغلي مادورو د رهبرۍ په ترڅ کې د واک تمرکز په اجراییه څانګه کې او د بشري حقونو د تضمینونو له منځه تلل، حکومت ته دا وړتیا ورکړې چې خپل منتقدین وډارکړي سانسور او محاکمه یې کړي" او راپور یې ورکړي که چېرې خپرونکي پر حکومت نیوکه وکړي کېدای شي سانسور شي. <ref>{{cite web|title=WORLD REPORT {{!}} 2014|url=https://www.hrw.org/sites/default/files/reports/wr2014_web.pdf|work=Report|publisher=Human Rights Watch|access-date=2 May 2014|تاريخ الأرشيف=25 August 2019|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190825181905/https://www.hrw.org/sites/default/files/reports/wr2014_web.pdf|url-status=dead|خونديځ نېټه=25 August 2019|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190825181905/https://www.hrw.org/sites/default/files/reports/wr2014_web.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190825181905/https://www.hrw.org/sites/default/files/reports/wr2014_web.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20190825181905/https://www.hrw.org/sites/default/files/reports/wr2014_web.pdf}}</ref><ref>{{cite web|title=WORLD REPORT {{!}} 2014|url=https://www.hrw.org/sites/default/files/reports/wr2014_web.pdf|work=Report|publisher=Human Rights Watch|access-date=2 May 2014|تاريخ الأرشيف=25 August 2019|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190825181905/https://www.hrw.org/sites/default/files/reports/wr2014_web.pdf|url-status=dead|خونديځ نېټه=25 August 2019|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190825181905/https://www.hrw.org/sites/default/files/reports/wr2014_web.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190825181905/https://www.hrw.org/sites/default/files/reports/wr2014_web.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20190825181905/https://www.hrw.org/sites/default/files/reports/wr2014_web.pdf}}</ref> بې پولې خبریالانو ویلي چې په وینزویلا کې "حکومت او د هغه د کیډناس یا ''cadenas'' په نوم اجباري اعلانونونه تقریباً په بشپړ ډول په رسنیو واکمني لري ".<ref name="RWBamericas">{{cite web|title=Americas|url=http://rsf.org/index2014/en-americas.php#|publisher=Reporters Without Borders|access-date=5 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140303132604/http://rsf.org/index2014/en-americas.php|archive-date=2014-03-03|url-status=dead}}</ref> خپلواک ټلویزیون په ۱۹۹۸ ز کال کې د ۲۴ ملي ټلویزیوني چینلونو د ۸۸ سلنې استازیتوب کولو په داسې حال کې چې نور ۱۲سلنه چینلونه د وینزویلا د حکومت له خوا کنټرول کېدل. تر ۲۰۱۴ ز کال پورې د ۱۰۵ ملي ټلویزیوني چینلونه نه یوازې ۴۸ چینلونو، یا ۴۶ سلنې خپلواکو رسنیو استازیتوب کولو په داسې حال کې چې د وینزویلا حکومت او "کمونیستي چینلونه" چې دوی تمویلول ۵۴ سلنه چینلونه یا ۵۷ پاتې چینلونه یې تشکیلول. فریډم هاوس یا د ازادۍ کور دا هم ویلي چې "سیستماټیکه ځان سانسوري" د وینزویلا د حکومت د فشار له امله د پاتې خصوصي رسنیو پر وړاندې هڅول شوې ده.<ref name="JoD">{{cite journal|last1=Corrales|first1=Javier|title=The Authoritarian Resurgence|url=https://archive.org/details/journal-of-democracy_2015-04_26_2/page/37|journal=[[Journal of Democracy]]|date=April 2015|volume=26|issue=2|pages=37–51|doi=10.1353/jod.2015.0031|s2cid=153641967}}</ref><ref name="FH2014">{{cite web|title=Venezuela - 2014 Scores|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2014/venezuela#.VX3MWM6d7ww|website=[[Freedom House]]|access-date=16 June 2015|quote=pressure from the central government on private media ... fosters systematic self-censorship|url-status=dead|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20150607210955/http://www.freedomhouse.org/report/freedom-press/2014/venezuela|archive-date=June 7, 2015}}</ref> د وینزویلا د مطبوعاتو د کارکوونکو د ملي ټولنې په وینا، ۱۱۵ رسنۍ چې ۴۱ چاپي رسنۍ، ۶۵ راډیوګانې او ۹ تلویزیوني چینلونه په کې شامل وو د ۲۰۱۳ او  ۲۰۱۸ کلونو ترمنځ د نیکولاس مادورو د حکومت پرمهال تړل شوي دي.<ref>{{cite news|title=Durante el gobierno de Maduro se han cerrado 115 medios de comunicación, según el SNTP|url=http://www.ntn24.com/america-latina/venezuela/durante-el-gobierno-de-maduro-se-han-cerrado-115-medios-de-comunicacion|access-date=4 November 2018|agency=Durante el gobierno de Maduro se han cerrado 115 medios de comunicación, según el SNTP|publisher=NTN24|date=2 November 2018|language=es}}</ref> د ۲۰۱۹ کال په لومړیو اوو میاشتو کې د وینزویلا د مطبوعاتو او ټولنې انسیټیټوټ د وینا له ازادۍ څخه د سرغړونې لږ تر لږه ۳۵۰ قضیې وموندلې.<ref>{{Cite web|url=https://ipysvenezuela.org/alerta/balance-semanal-ipysve-hechos-intimidatorios-y-limitaciones-de-acceso-el-patron-de-la-censura-en-julio/|title=Balance Semanal IPYSve {{!}} Hechos intimidatorios y limitaciones de acceso: el patrón de la censura en julio|website=IPYS|language=es|access-date=2019-09-22}}</ref> == د سرچینو ایستنې او د رسنیو پېرودنې == ولسمشر هوګو چاویز او نیکولاس مادورو دواړو به د رسنیو سازمانونه تر فشار لاندې راوستل څو دوی د اړینو سرچینو په ترلاسه کولو کې پاتې راشي. د وینزویلا حکومت به د بهرنیو اسعارو نرخونه د رسنیو سازمانونو لپاره ترتیبول څو نور ونشي کړای خپلې سرچینې واردې کړي یا دوی په لویه پیمانه جریمه کړي. بیا به حکومت فرانټ کمپنۍ کاروله، څو د کمپنۍ د پيرودو لپاره اغېزمن سازمان ته ګټور وړاندیز وکړي. فرانټ کمپنۍ به له پېرودلو وروسته ژمنه کوله چې کارکوونکي به یې نه بدلېږي خو ورو ورو به یې خوشې کول او د وینزویلا د حکومت په ګټه به خپل پوښښ بدلولو.<ref name="FPpeter">{{cite news|last1=Pomerantsev|first1=Peter|title=Beyond Propaganda|url=https://foreignpolicy.com/2015/06/23/beyond-propaganda-legatum-transitions-forum-russia-china-venezuela-syria/|access-date=27 January 2016|work=[[Foreign Policy]]|date=23 June 2015}}</ref> نیکولاس مادورو لږ وروسته د وینزویلا ولسمشر شو، د وینزویلا د ځینو لویو رسنیو سازمانونو څخه دری، ایل یونیورسل، ګلوبوویژن او التي ماس نوټیسیا په هغه مالکینو باندې وپلورل شول چې د وینزویلا د حکومت سره همفکر وو. لږ وروسته د اغېزمنو رسنیو د سازمانونو کارکوونکو په استعفا کولو پیل وکړ چې ځینې یې د سانسور له امله وو چې د سازمانونو د نویو مالکینو له خوا پلي شوي وو. <ref name="ReutersSale">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/venezuela-newspaper-idUSL2N0PG0FP20140705|title=In Venezuela's latest media shift, El Universal newspaper sold|work=Reuters|date=5 July 2014|access-date=6 July 2014|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924202335/http://www.reuters.com/article/2014/07/05/venezuela-newspaper-idUSL2N0PG0FP20140705|url-status=live}}</ref><ref name="CPJdec2014">{{cite web|last1=Otis|first1=John|title=Venezuela's El Universal criticized for being tamed by mystery new owners|url=http://cpj.org/blog/2014/12/venezuelas-el-universal-criticized-for-being-tamed.php|website=Committee to Protect Journalists|date=30 December 2014|access-date=8 January 2015}}</ref><ref>{{cite news|last1=Rueda|first1=Manuel|title=Is Venezuela's Government Silencing Globovision?|url=https://abcnews.go.com/ABC_Univision/venezuelas-government-silencing-globovision/story?id=18713972|access-date=18 January 2015|agency=ABC News|date=12 March 2013}}</ref><ref name="LN2013">{{cite news|last1=Lozano|first1=Daniel|title=Otro avance chavista: se queda con el diario más vendido del país|url=http://www.lanacion.com.ar/1588241-otro-avance-chavista-se-queda-con-el-diario-mas-vendido-del-pais|access-date=18 January 2015|agency=La Nación|date=4 June 2013|archive-date=8 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181008200216/https://www.lanacion.com.ar/1588241-otro-avance-chavista-se-queda-con-el-diario-mas-vendido-del-pais|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Venezuelan opposition TV channel Globovision sold|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-22524101|access-date=18 January 2015|agency=BBC|date=14 May 2013}}</ref><ref>{{cite web|title=Renuncia Jefa de Investigación de Últimas Noticias por censura|url=http://cnpcaracas.org/2014/03/noticias/renuncia-jefa-de-investigacion-de-ultimas-noticias-por-censura/|website=Colegios Nacional de Periodistas|access-date=18 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150118114140/http://cnpcaracas.org/2014/03/noticias/renuncia-jefa-de-investigacion-de-ultimas-noticias-por-censura/|archive-date=2015-01-18|url-status=dead}}</ref> د وینزویلا خلکو ته د ورځپاڼو له چاپولو نږدې ۸۳ کلونو وروسته، ورځپاڼې د ۲۰۱۶ ز کال د مارچ په ۱۷ خپله وروستۍ فزیکي نسخه خپره کړه او د چاپي توکو کارول یې بند کړل. ال کارابوبینو د خپل وروستي مخ په سرمقاله کې څرګنده کړه چې دولتي اداره چې د ورځپاڼو د کاغذ د توزیع مسؤلیت لري د ورځپاڼو اړینو سرچينو د خرڅلاو لپاره یې پوره هڅه نه وه کړې.<ref>{{cite news|title=Venezuela newspaper prints final edition due to failing economy|url=http://latino.foxnews.com/latino/news/2016/03/18/venezuela-newspaper-prints-final-edition-due-to-financial-disaster/|access-date=19 March 2016|agency=[[Fox News Latino]]|date=18 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160321111820/http://latino.foxnews.com/latino/news/2016/03/18/venezuela-newspaper-prints-final-edition-due-to-financial-disaster/|archive-date=21 March 2016|url-status=dead}}</ref> د ښاغلي مادورو له ټاکنې وروسته په وینزویلا کې د ۲۰۱۳ او ۲۰۱۸ کلونو ترمنځ د ستونزو او حکومتي سانسور له امله ۵۵ ورځپاڼو خپرول بند کړل.<ref>{{Cite news|url=https://www.lapatilla.com/2018/09/15/en-cinco-anos-55-medios-impresos-dejaron-de-circular-en-venezuela/|title=En cinco años, 55 medios impresos dejaron de circular en Venezuela - LaPatilla.com|date=2018-09-15|work=[[LaPatilla.com]]|access-date=2018-09-15|language=es-ES}}</ref> == د راډیو سانسور == په وینزویلا کې ۵۰۰ خپلواکه د راډیو سټیشنونه او یوازې یو د دولت تر تحریم لاندې سټیشن په ۲۰۰۱ ز کال کې موجود وو.<ref name="FTWD">{{cite book|title=Financial Times World Desk Reference|last1=Heritage|first1=Andrew|date=December 2002|publisher=[[Dorling Kindersley]]|isbn=9780789488053|pages=618–21}}</ref> د مخابراتو د ملي کمېسیون د هغه وخت رییس ډیوسدادو کابیلو د ۲۰۰۹ ز کال د اګست په میاشت کې د ۳۲ راډیوګانو او ۲ تلویزیوني سټیشنونو د مداخلې  امر صادر کړ چې هغه پرېکړې د رادیوسایډ نوم ترلاسه کړ. د مطبوعاتو د کارکوونکو د ملي ټولنې په وینا د مادورو حکومت په ۲۰۱۷ ز کال کې ۴۶ راډیو سټیشنونه بند کړل.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.lapatilla.com/site/2017/08/30/para-el-regimen-informar-es-delito-49-medios-han-sido-cerrados-por-orden-de-maduro/|title=Para el régimen informar es delito: 49 medios han sido cerrados durante el 2017 por orden de Maduro|date=30 August 2017|website=[[La Patilla]]|language=es-ES|access-date=2017-08-31|ref=LPradTV17}}</ref> کونټل د رادیو او ټلویزیون د ټولنیز مسؤلیت د قانون سره سم چې په  ۲۰۰۴ ز کال کې نافذ شو د ۲۰۱۹ ز کال د جنورۍ ۲۲ راهیسې د تاوتریخوالي د ودې او د سازماني چارواکو د نه منلو پروړاندې په مکرر ډول توصیه وکړه. د سیزر میګویل روندن راډیویي پروګرام په ګډون چې په هېواد کې یو له ډېرو اورېدل شویو پروګرامونو څخه و، د راډیو د ځینو پروګرامونو د بندېدو امر وشو. نور پروګرامونه په موقتي توګه لغو شول یا یې د سانسور اخطارونه ترلاسه کړل، د خصوصي ټلویزیونونو او راډیو سټیشنونو د تړلو ګواښ هم شامل و که چیرې دوی جان ګوایدو د وینزویلا د سرپرست یا موقت ولسمشر په توګه وپیژني.<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/Conatel/status/1090956613740126210|title=Conoce el artículo 27 de la Ley Resorte|last=Venezuela|first=Conatel|date=31 January 2019|website=@Conatel|language=es|access-date=31 January 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.el-nacional.com/noticias/entretenimiento/censura-emisoras-televisoras-plataformas-arrecio-desde-enero_268833|title=Censura a emisoras, televisoras y plataformas arreció desde el 22 de enero|last=González Mendoza|first=Isaac|date=31 January 2019|website=El Nacional|language=es|access-date=31 January 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ntn24.com/america-latina/venezuela/cesar-miguel-rondon-se-despide-de-la-radio-y-transmitira-programa-por|title=César Miguel Rondón se despide de la radio y transmitirá programa por Periscope e Instagram|date=29 January 2019|website=NTN24 {{!}} www.ntn24.com|language=es|access-date=31 January 2019}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.ntn24.com/america-latina/venezuela/conatel-amenaza-con-cerrar-medios-privados-que-llamen-guaido-presidente|title=Conatel amenaza con cerrar a medios privados que llamen a Guaidó presidente encargado|date=24 January 2019|work=[[NTN24]]|quote=Algunas radios y televisoras privadas del país han recibido una amenaza por parte de Conatel si reconocen al diputado Juan Guaidó como presidente encargado o interino de Venezuela. [Some private radios and television stations in the country have received a threat from Conatel if they recognize deputy Juan Guaidó as acting president or interim president of Venezuela.]}}</ref> == د تلویزیون سانسور == بې سرحده خبریالانو په ۲۰۰۸ ز کال کې راپور ورکړ چې " هوګو چاویز او د هغه حکومت له رسنیزې  جګړې کلونو وروسته نږدې ټول نشراتي سکتور کنټرول کړ".<ref name="CNNwarMEDIA">{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2009/WORLD/americas/06/05/venezuela.tvstation.owner/|title=Venezuela takes actions against critical TV station|first=Arthur|last=Brice|date=5 June 2009|publisher=[[CNN]]}}</ref> کولمبیایې خبري چینل NTN24 د وینزویلا د ۲۰۱۴ کال اعتراضي لاریونونو په ترڅ کې د "تاوتریخوالي هڅولو" له امله د CONATEL  (د وینزویلا دولتي اداره چې د مخابراتو د تنظیم، څارنې او کنټرول لپاره ټاکل شوې وه) له خوا له انتن څخه وایستل شو. ښاغلي مادورو بیا د لاریونونو په اړه د معلوماتو د لاسوهنې له امله د فرانسې خبري اژانس (AFP) وغندلو. وروسته له هغې چې د اسکار مراسمو له ګډون کوونکو څخه په ټویټر کې د مخالف کمپاین وغوښتل چې د دوی په ملاتړ خبرې وکړي،  Venevisión خصوصي ټلویزیوني چینل د لومړي ځل لپاره په څو لسیزو کې د اسکار جایزې خپرې نه کړې چېرې چې جیرډ لیټو کله چې خپله جایزه وګټله د " خوب لیدونکو" اپوزیسیون سره خپل یووالی اعلان کړ.<ref>[http://www.eluniversal.com/arte-y-entretenimiento/140213/senal-del-canal-ntn24-fue-sacada-de-la-parrilla-de-cable "Señal del canal NTN24 fue sacada de la parrilla de cable"] ("NTN24 channel signal was taken from the wire") {{in lang|es}}, ''El Universal'', 13 February 2014. Retrieved 23 March 2014.</ref><ref>{{cite news|last=Schipani|first=Andres|title=Fears grow of Venezuela media crackdown|url=http://www.ft.com/cms/s/0/9e231fcc-96bd-11e3-945d-00144feab7de.html#axzz2tThnMQ5K|access-date=16 February 2014|newspaper=Financial Times|date=16 February 2014}}</ref><ref>{{cite news|title=No Oscars Show for Broadcast TV in Venezuela|url=https://abcnews.go.com/Entertainment/wireStory/oscars-show-broadcast-tv-venezuela-22744328|access-date=5 March 2014|newspaper=ABC News|date=3 March 2014}}</ref> کله چې یوې تلویزیوني لړۍ چې هوګو چاویز نقش سره یې د ایل کمانډنټ په نوم د لومړي ځل لپاره خپریدله، د بولیوریا حکومت هغه برخه سانسور کړه چې ښاغلي مادورو وایي چې ایل کمانډنټ "یوه لړۍ ده د یو ریښتیني مشر او د لاتینې امریکا او د نړۍ د اتل د بدنامولو هڅه کوي" په داسې حال کې چې CONATEL وینزویلایانو ته ټویټ وکړ چې "که کوم کیبل چلوونکی چې د "ایل کمانډنټ " لړۍ خپروي د هوګو چاویز میراث ته سپکاوی کوي باید کمېسیون ته خبر ورکړي. <nowiki>#</nowiki> دلته یوڅوک د چاویز په اړه خبرې نه کوي" .<ref>{{cite news|last1=S.|first1=Alex Vasquez|title=Outraged with series about Chavez's life, Venezuela prez orders a remake|url=http://www.foxnews.com/world/2017/02/02/outraged-with-series-about-chavezs-life-venezuela-prez-orders-remake.html|access-date=3 February 2017|work=[[Fox News]]|date=2 February 2017|archive-date=28 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170728050035/http://www.foxnews.com/world/2017/02/02/outraged-with-series-about-chavezs-life-venezuela-prez-orders-remake.html|url-status=dead}}</ref> CNN en Español  د ۲۰۱۷ زېږديز کال د فبروري په ۱۲ له یوه خبري راپور وروسته د CONATEL  له خوا لغو شو چې د وینزویلا حکومت یې تورن کړ چې د عراق په بغداد کې د خپل سفارت له لارې د منځني ختیځ هیوادونو خلکو ته چې مشکوک شالید لري د ګټې لپاره پاسپورتونه او ویزې پلوري. حکومت دغه راپور " د وینزویلا د خلکو سولې او دیموکراتیک ثبات ته یو ګواښ وباله په داسې حال کې چې دوی یو نه زغمونکی چاپېریال رامنځ ته کوي."<ref>[http://www.cnn.com/2017/02/08/world/venezuela-passports-investigation/ Venezuela may have given passports to people with ties to terrorism]</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cnn.com/2017/02/15/americas/cnn-en-espanol-venezuela-off-air/index.html|title=CNN en Español kicked off air in Venezuela|first=Steve|last=Almasy|website=cnn.com|date=16 February 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170327123310/http://www.cnn.com/2017/02/15/americas/cnn-en-espanol-venezuela-off-air/index.html|archive-date=2017-03-27}}</ref> د ارجنټاین تودو نوټیسیا او د کولمبیا ایل تیمپو د ۲۰۱۷ ز کال د اپریل په ۱۰ د حکومت ضد لاریونونو په ترڅ کې د CONATEL  د امرونو په اساس بند شول. CONATEL د ۲۰۱۷ ز کال د اګست په ۲۴ د کولمبیا دوه تلویزیوني چینلونه کاراکول تلویزیون او RCN کولمبیا بند کړل. CONATEL په دې چینلونو کې "د داسې پیغام خپرولو په همکارۍ چې د وینزویلا د بولیوریا جمهوریت د ولسمشر نیکولاس مادورو موروس وژل هڅوي" تور لګوي. د OAS سکرتر جنرال لویس الماگرو او د کولمبیا ولسمشر خوان مانویل سانتوس د دې چینلونو د لرې کولو پر پرېکړې نیوکه وکړه. ولسمشر نیکولاس مادورو په هماغه ورځ د خپل مطبوعاتي کنفرانس پر مهال د نړیوالو رسنیو پر سازمانونو سختې نیوکې وکړې او ویې ویل چې "د CNN، فاکس نیوز او BBC د درواغجن ځواک شڼډول چې هره ورځ یې کرکه کرله ګران کار و". ښاغلي مادورو دا هم وویل چې په وینزویلا کې بي بي سي "د پوځي لاسوهنې لپاره ترټولو لویه تبلیغاتي وسیله ګرځېدلې ده." د مطبوعاتو د کارګرانو د ملي ټولنې په وینا درې ټلویزیوني چینلونه د ۲۰۱۷ کال تر اګست میاشتې پورې لغو شول.<ref>{{cite news|title=Caracol TV y RCN ya no se ven en Venezuela por orden del gobierno|url=http://www.el-nacional.com/noticias/entretenimiento/caracol-rcn-ven-venezuela-por-orden-del-gobierno_200280|agency=El Nacional|date=24 August 2017}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://knightcenter.utexas.edu/blog/00-18734-venezuela-blocks-two-colombian-television-networks-new-action-against-international-ne |title=آرشیف کاپي |access-date=2021-11-16 |تاريخ الأرشيف=2019-07-28 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190728153401/https://knightcenter.utexas.edu/blog/00-18734-venezuela-blocks-two-colombian-television-networks-new-action-against-international-ne |url-status=dead |خونديځ نېټه=2019-07-28 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190728153401/https://knightcenter.utexas.edu/blog/00-18734-venezuela-blocks-two-colombian-television-networks-new-action-against-international-ne |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190728153401/https://knightcenter.utexas.edu/blog/00-18734-venezuela-blocks-two-colombian-television-networks-new-action-against-international-ne |archive-url=https://web.archive.org/web/20190728153401/https://knightcenter.utexas.edu/blog/00-18734-venezuela-blocks-two-colombian-television-networks-new-action-against-international-ne }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-41041585|title=Venezuela takes two Colombian TV channels off air|date=24 August 2017|work=[[BBC News]]}}</ref> ۲۴ هوراس کانال چې د چیلي د عامه نشراتو،Televisión Nacional ملکیت ؤ د وینزویلا د ۲۰۱۹ کال د ولسمشریزو کړکچنو په ترڅ کې د وینزویلا د کیبل او سپوږمکۍ ټلویزیون اپریټرونو څخه د جنورۍ په ۲۴ د مخابراتو ملي کمېسیون (Conatel) له خوا لېرې شو. د وینزویلا په پوله کې د فبرورۍ په ۲۳ نېټه د شخړو په ترڅ کې Conatel یو ځل بیا ۲۴ هوراس کانال بند کړ، دلیل یې هم څرګند نشو.<ref>{{cite web|url=http://www.lapatilla.com/2019/01/24/denuncian-que-conatel-ordeno-eliminar-el-canal-de-24-horas-de-chile-de-las-cableoperadoras/|title=Denuncian que Conatel ordenó eliminar el canal de 24 Horas de Chile de las cableoperadoras|date=24 January 2019|website=[[La Patilla]]|language=es-ES|access-date=25 January 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190329172654/https://www.lapatilla.com/2019/01/24/denuncian-que-conatel-ordeno-eliminar-el-canal-de-24-horas-de-chile-de-las-cableoperadoras/|archivedate=29 March 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.el-nacional.com/noticias/sociedad/sacaron-del-aire-canal-horas-por-transmitir-ingreso-ayuda-humanitaria_272030|title=Sacaron del aire canal 24 horas por transmitir ingreso de ayuda humanitaria|date=2019-02-23|website=El Nacional|language=es|access-date=2019-02-25}}</ref> د وینزویلا ایډ لایف کنسرت په جریان کې د فبروري په ۲۲  نېټه جیو او انټینا ۳ د کنسرت خپرولو په پار له کیبل او سټلایټ تلویزیون څخه لېرې شول. د کنسرت په ترڅ کې د CANTV کاروونکو لپاره یوټیوب ته لاسرسی هم بند شوی وو.<ref>{{Cite news|url=http://www.el-nacional.com/noticias/sociedad/sacaron-del-aire-nat-geo-antena-por-transmitir-venezuela-aid-live_271906|title=Sacaron del aire Nat Geo y Antena 3 por transmitir el Venezuela Aid Live|date=22 February 2019|website=El Nacional|language=es|access-date=23 February 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://netblocks.org/reports/youtube-blocked-during-venezuela-aid-live-concert-3RyjdbAg|title=YouTube blocked during Venezuela Aid Live concert|date=22 February 2019|website=NetBlocks|access-date=23 February 2019}}</ref> == سرچينې او ياداښتونه == l38hiwgrtjg641tba1w5xbfsq13iuqk 0 58168 369578 369456 2026-09-29T10:33:19Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369578 wikitext text/x-wiki په اردن کې د بشري حقونو حالت د منځني ختیځ له نورو هېوادو ښه یا هغو ته ورته دی. د بشري حقونو د څار د سازمان د ۲۰۱۸ ز کال په جنورۍ کې د را پور په بنسټ، که څه هم په وروستیو کې د دې هېواد په قوانینو او مقرراتو کې پراخه اصلاحات را منځ ته شوي دي، خو د بیان د ازادۍ په څېر د نورو بنسټیزو حقونو څخه سرغړونې دوام لري.<ref>{{cite web|url=https://www.hrw.org/news/2018/01/18/jordan-reforms-abuses-persist|title=Jordan: Reforms, But Abuses Persist|work=HRW|date=1 January 2018|access-date=10 March 2018}}</ref> د آزادۍ کور د بنسټ د ۲۰۲۱ ز کال کې په را پور کې اردن د پنځم ډېر آزاد عربي هېواد په توګه درجه بندي شوی دی، خو بیا هم "غیر آزاد" ګڼل کېږي.  د  د موکراسۍ بنسټ د ۲۰۲۰ ز کال په شاخص کې د استبدادي رژیم په توګه طبقه بندي شوی دی.   == تاریخچه == د اردن هېواد ۲۰۱۱ ز کال لاریونونه نا ارامه تونس او [[مصر]] ته هم و غځېدل. څو زره اردنیانو په عمان (پلازمېنه) او نورو ښارونو کې د ۲۰۱۱ ز کال د جنورۍ په میاشت کې د حکومت د فساد، د بیو د لوړېدو، بې وزلۍ او لوړې بیکارۍ له امله اونیز لاریونونه وکړل. په ځواب کې، دویم پاچا عبدالله  خپل لومړی وزیر تبدیل کړ او د اصلاحاتو د راوستلو لپاره یې د ملي خبرو اترو کمیسیون جوړ کړ. پاچا نوي لومړي وزیر ته امر وکړ چې "د ریښتینو سیاسي اصلاحاتو د بهیر د پیلولولو لپاره ګړندي، ثابت او عملي ګامونه پورته کړي،" ترڅو "دموکراسي پیاوړې" او د اردن خلکو ته د "باعزته ژوند، چې د دوی حق دی" چمتو کړي. پاچا د سیاست او عامه آزادیو په اړه د قوانینو د "سملاسي بیاکتنې" امر وکړ چې له هغه وخت راهیسې، راپورونو لومړنۍ ښې پایلې ښودلې، خو لا تر اوسه هم کار ته اړتیا لیدل کېږي. <ref name="CIAFactbook-Jordan">[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/jordan/ "World Factbook: Jordan"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210603094219/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/jordan/ |date=2021-06-03 }}, U.S. Central Intelligence Agency</ref><ref>{{cite news|last=Derhally|first=Massoud A|url=https://www.bloomberg.com/news/2011-02-01/jordan-s-prime-minister-rifai-resigns-king-asks-bakhit-to-form-government.html|title=Jordan's King Abdullah Replaces Prime Minister|publisher=Bloomberg.com|date=1 February 2011|access-date=1 February 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://apnews.myway.com//article/20110201/D9L410G00.html|title=Jordan's king fires Cabinet amid protests|publisher=Apnews.myway.com|access-date=1 February 2011|archive-date=5 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110705125552/http://apnews.myway.com/article/20110201/D9L410G00.html|url-status=dead}}</ref><ref>[https://www.hrw.org/en/news/2011/03/08/jordan-measure-reform "Jordan: A Measure of Reform"], Christoph Wilcke, Jordan Times, 8 March 2011</ref> د عرب د ولسواکۍ د ۲۰۱۰ ز کال شاخص، د عرب د ریفورم د نوښت په ترڅ کې د ډموکراتیکو اصلاحاتو له اړخه اردن د پنځلسو عربي هېوادونو تر منځ  په لومړی ځای کې راو ستی.  <ref>{{cite web|url=http://www1.voanews.com/english/news/middle-east/Report-Card-on-Democratic-Reforms-in-Arab-World-Issued-89461557.html|title=Report Card on Democratic Reforms in Arab World Issued|publisher=Voice of America (VOANews.com)|date=29 March 2010|access-date=2010-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20100402095036/http://www1.voanews.com/english/news/middle-east/Report-Card-on-Democratic-Reforms-in-Arab-World-Issued-89461557.html|archive-date=2 April 2010|url-status=dead}}</ref> == ولسواکي == د اردن هېواد د اساسي قانون پر بنسټ یو شاهي نظام دی، چې د دویم پاچا عبدالله بن حسین له خوا اداره کېږي.  اساسي قانون اجرائیوي او مقننه واک په پاچا متمرکزوي. اساسي قانون اجرائیوي او مقننه واک د پاچا تر تمرکز لاندې راوړي. اردن دوه د دوو مجلسونو مقننه لري، چې یو یې ملي شورا او بل د استازو کور دی. په ملي شورا کې د [[مشرانو جرګه]] (د سنا مجلس چې د پاچا له خوا ټاکل کېږي) او [[ولسي جرګه]] ده، چې د ټاکنو له لارې را منځ ته کېږي، شامل دي. د دواړو مجلسو غړي د څلورو کلونو لپاره ټاکل کېږي. په سنا کې ۶۰ څوکۍ او د استازو په کور کې ۱۲۰ څوکۍ ځای لري. د استازو په په کور کې د ښځو لپاره ۱۲ څوکۍ، د عیسوي نوماندانو لپاره ۹ څوکۍ، د کوچیانو نوماندانو لپاره ۹ څوکۍ  او د چیچیني یا سرکیسي استازو لپاره ۳ څوکۍ ځانګړې شوې دي. د سنا مجلس د استازو مجلس ته مسؤل دی او "د نه باور رایې" له لارې ګوښه کېدای شي. پاچا کولای شي ملي شورا منحل او نوې ټاکنې تر سره کړي. د ۲۰۰۹ ز کال د نومبر په ۲۴مه نېټه، پاچا عبدالله دا ‌ډول کار وکړ او د ۲۰۱۰ ز کال د نومبر د میاشتې تر ټاکنو پورې، د فرمان له لارې حکومت دوام وکړ. پارلماني ټاکنې د نړیوالو څارونکو له خوا د اعتبار وړ بلل شوې دي. پاچا ټول قوانین لاسلیک او اجرا کوي، مګر د هغه د ویټو واک د ملي شورا د دوه پر درېیمې برخې رایو په وسیله رد کېدلای شي. قضايي څانګه، په بشپړه توګه خپلواکه ده او امنیتي ځواکونه ملکي چارواکو ته راپور ورکوي.    <ref name="USDOS-HumanRights-Jordan">[https://web.archive.org/web/20110414013104/http://www.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2010/nea/154464.htm "Section 2(a) Freedom of Speech and Press, 2010 Human Rights Report: Jordan"], Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor, U.S. Department of State, 8 April 2011</ref><ref name="CIAFactbook-Jordan2">[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/jordan/ "World Factbook: Jordan"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210603094219/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/jordan/ |date=2021-06-03 }}, U.S. Central Intelligence Agency</ref> اتباعو ته قانون، د پاچا یا حکومت د بدلولو حق نه ورکوي. پاچا کولای شي چې لومړی وزیر، کابینه، د سنا مجلس او قاضیان و ټاکي او ګوښه کړي، پارلمان منحل کړي، پوځ ته امر وکړي او د عامه پالیسیو د لویو نوښتونو مسیر وټاکي. د لومړي وزیر د سپارښتنې پر بنسټ، کابینه د عمان، وادي موسی (پیترا) او عقبه، چې یو ځانګړي اقتصادي زون دی، ښاروالان ټاکي. د نورو 93 ښاروالیو ښاروالان د ټاکنو له لارې ټاکل کېږي. <ref name="USDOS-HumanRights-Jordan" /> په اردن کې د مخالف ګوند خوځښتونه قانوني دي او د اردن په سیاسي بهیر کې ونډه لري. حکومت سیاسي ګوندونو او نورو ټولنو ته جواز ورکوي او په غیر جواز لرونکو سیاسي ګوندونو کې غړیتوب منع کوي. له ۵۰ څخه ډېر جواز لرونکي سیاسي ګوندونه شته دي، خو په ملي کچه یوازې یو څو یې د پام وړ اغېزه لري.  د منځني ختیځ او شمالي افریقا په سیمه کې د ۱۹ هېوادونو تر منځ اردن شپږم ځای لري، د شفافیت د نړیوال سازمان د  ۲۰۱۰ ز کال د فساد د شتون په شاخص (CPI) کې، چې ۱ شمېره په ډېر لږ فساد دلالت کوي، د نړۍ له ۱۷۸ هېوادونو څخه اردن ۵۰ ځای لري. د CPI نمرې له صفر (ډېر فاسد) څخه تر ۱۰ (ډېر پاک) دي، چې اردن په کې ۴.۷ نمرې خپلې کړې دي. اردن د فساد په وړاندې د ملګرو ملتونو کنوانسیون د ۲۰۰۵ ز کال  په فبروري کې تصویب کړ او د دې کنوانسیون د پلي کولو د هڅو په پراختیا کې ، د سیمې په کچه مشري هم په غاړه درلوده. <ref>[http://www.transparency.org/policy_research/surveys_indices/cpi/2010/results "Corruption Perceptions Index 2010 Results"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226144223/https://www.transparency.org/ |date=2018-12-26 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224212932/https://www.transparency.org/ |archivedate=2018-12-24 |title=آرشیف کاپي |url=https://www.transparency.org/ |access-date=2023-09-28 |url-status=bot: unknown}}, Transparency International</ref><ref>[http://www.unodc.org/unodc/en/treaties/CAC/signatories.html "Signatories to the United Nations Convention against Corruption"], United Nations Office on Drugs and Crime, 1 May 2011</ref><ref name="jordaninvestment.com">{{cite web|url=http://www.jordaninvestment.com/JordanataGlance/SecurityPoliticalStability/tabid/72/language/en-US/Default.aspx|title=Security & Political Stability|publisher=Jordaninvestment.com|access-date=2010-06-15|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100725064836/http://www.jordaninvestment.com/JordanataGlance/SecurityPoliticalStability/tabid/72/language/en-US/Default.aspx|archive-date=25 July 2010|df=dmy-all}}</ref> == سرچينې او ياداښتونه == gw53xqyj3zd9yd1okjp69jm2i95fs8q 0 58403 369547 337225 2026-09-29T05:07:34Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369547 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} '''راجر شرمن''' ( ۱۷۲۱، د اپريل ۱۹ – ۱۷۹۳  ز، د جولای ۲۳) يو امريکايي سياستدان، قانون پوه او د متحده ايالاتو د جوړوونکو له ډلې يو و. هغه يوازینی کس دی چې د متحده ايالاتو ټول څلور واړه سترې ايالتي پاڼې يې لاسليک کړې، چې هغه دا دي: د لويې وچې تړون، د خپلواکۍ اعلاميه، د کانفډريشن مادې او اساسي قانون. هغه په ۱۷۷۴ز کال کې، د پاچا په نوم غوښتنلیک هم لاسليک کړی و.<ref>{{cite web|title=Roger Sherman|website=Architect of the Capitol|url=https://www.aoc.gov/art/national-statuary-hall-collection/roger-sherman|access-date=2019-08-13}}</ref> هغه د ماساچوسټ په نيوټن کې زېږېدلی و، سره له دې چې شرمن رسمي زده کړې نه وې کړې، هغه د «کانکټيکاټ» په «ليچفيلډ» ولسوالۍ کې خپل مسلک د قانون په برخه کې رامنځ ته کړ. د کانکټيکاټ د استازو په مجلس کې د يوې مودې له تېرولو وروسته، هغه له ۱۷۶۶ز کال څخه تر ۱۷۸۹ز کال پورې د کانکټيکاټ د سترې محکمې د قاضي په توګه دنده ترسره کړه. هغه د لويې وچې په کانګريس کې د کانکټيکاټ استازولي وکړه او د لويې وچې پر ټولنه يې لاسليک وکړ، دې ټولنې د بریتانيې له خوا د نه زغم وړ کارونو له تپلو وروسته، د بریتانيې په وړاندې پريکون ته لاره هواره کړه. هغه د هغو پنځو کسانو د پلاوي غړی و، چې د خپلواکۍ د اعلاميې مسوده يې چمتو کړه. نوموړي وروسته د کانفډريشن مادې او د متحده ايالاتو اساسي قانون لاسليک کړ.<ref name="Collier, Christopher 1787">Collier, Christopher, and James Lincoln Collier. ''Decision in Philadelphia: The Constitutional Convention of 1787''. New York: Random House, 1986. Print.</ref> شرمن په ۱۷۸۷ز کال کې د فلاډيلفيا کانوانسيون کې د استازي په توګه خدمت وکړ، کوم چې د متحده ايالاتو اساسي قانون جوړ کړ. له بنجامين فرانکلين وروسته، نوموړی په کنوانسيون کې تر ټولو زوړ «عمر خوړلی» حاضر استازی و. هغه حکومت ته د مالياتو د راټولولو او سوداګرۍ د منظمولو د واکونو د ورکولو پلوي وکړه، خو په لومړي سر کې يې د کانفډريشن د اصولو د بديل په توګه د نوي اساسي قانون له هڅو سره مخالفت څرګند کړ. په پای کې هغه د نوي اساسي قانون له جوړولو سره موافقه وکړه او د کانکټيکاټ د پخلاينې وړانديز یې وکړ. دې وړانديز د سترو او کوچنيو ايالتونو تاييد خپل کړ. د اساسي قانون له تصويب وروسته، له ۱۷۸۹ څخه تر ۱۷۹۱ز کال پورې شرمن د متحده ايالاتو د استازو په مجلس کې د کانکټيکاټ استازيتوب وکړ. هغه له ۱۷۹۱ز کال څخه تر۱۷۹۳ز کال پورې یعنې تر مرګه پورې د متحده ايالاتو د سنا په مجلس کې کار وکړ. == د ژوند لومړي کلونه == شرمن له بوسټن سره نژدې، د ماساچوسټ د نيوټن سيمې په يوه بزګره کورنۍ کې زېږېدلی و. د پلار نوم يې «وليام» و او مور يې «مهتابل شرمن» نومېده. هغه مهال چې راجر دوه کلن و، د شرمن کورنۍ نيوټن پرېښود او له سويلي بوسټن څخه اولس ميله لرې استوګن شول ،کوم ځای چې وروسته د «ستوتن» ښارګوټي په نوم وپېژندل شو. د شرمن زده کړې، د هغه د پلار له کتابتون او د ګرامر له ښوونځي هاخوا نه اوړي، د هغه لومړۍ دنده د بوټانو جوړوونکي په توګه تېره شوې وه. په هر حال، هغه د زده کړې ښه وړتيا، د خپل پلار ښه کتابتون ته لاسرسی او د کليسا يو مشر «ريو. سمويل ډانبار» په خپل مخ کې درلودل، چې په هارورډ کې يې زده کړې کړې وې او شرمن يې تر خپلې پالنې لاندې ونيو. په ۱۷۴۳ز کال کې، د هغه پلار شرمن اړ کړ چې د خپلې مور او خویندو وروڼو سره د کانکټيکاټ «نيو ميلفورډ» ته ولاړ شي، چېرې چې هغه د خپل ورور وليام سره په شراکت ښار کې لومړی پلورنځای پرانيست. هغه ډېر ژر په مدني اومذهبي چارو کې خپل ځان معرفي کړ، هغه په چټکۍ سره د ښارګوټي مخکښ اوسېدونکی وګرځېد او په پايله کې د نيو ميلفورډ مرزا په توګه وټاکل شو. د هغه د رياضياتو د مهارتونو له امله، په ۱۷۴۵ز کال کې د نيو هاوين ولسوالۍ نقشه جوړوونکی شو او په ۱۷۵۹ز کال کې يې د کليزو جنتري(تقويم) لپاره د ستورپېژندنې د محاسباتو وړاندې کول پيل کړل. == ودونه او کورنۍ == راجر شرمن دوه ودونه کړي وو او ټول يې پنځلس بچيان لرل، چې ديارلس يې بلوغ ته رسېدلي وو. شرمن د ۱۷۴۹ز کال د نومبر په اولسمه نېټه، له «اليزابت هارتول» (د ۱۷۲۶ز کال د اګست په ۳۱ مه نېټه د ماساچوسټ په استوتون کې زېږېدلې وه) سره واده وکړ، اليزابت د ۱۷۶۰ز کال د اکتوبر په نولسمه نېټه مړه شوه.<ref>{{cite web|title=A Biography of Roger Sherman (1721-1793)|website=let.rug.nl|url=http://www.let.rug.nl/usa/biographies/roger-sherman|access-date=2019-08-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190821090502/http://www.let.rug.nl/usa/biographies/roger-sherman/|archivedate=2019-08-21|url-status=dead}}</ref><ref>''Sherman genealogy, including families of Essex, Suffolk and Norfolk, England'', p. 150; published 1920, author Sherman, Thomas Townsend (born 1853). Retrieved May 17, 2016.</ref> شرمن د ۱۷۶۳ز کال د مې په دولسمه نېټه، له «ريبيکا پرسکاټ» (د ۱۷۴۲ز کال د مې په ۲۹ مه نېټه د ماساچوسټ په دانورز کې زېږېدلې وه) سره واده وکړ، له دې مېرمنې يې اته بچيان لرل، چې هغه دا دي: ريبيکا، اليزابت، راجر، مهتابل (لومړی)، مهتابل (دويم)، اوليور، مارتا او سارا. <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/shermangenealog01shergoog|title=Sherman genealogy, including families of Essex, Suffolk and Norfolk, England|last=Sherman|first=Thomas Townsend|date=1920|publisher=New York : T.A. Wright|others=University of California Libraries|pages=[https://archive.org/details/shermangenealog01shergoog/page/n207 153]–154}}</ref> == حقوقي او سياسي دنده == شرمن په ځانګړي ډول د متحده ايالاتو په تاريخ کې له دې امله د يادونې وړ دی، چې هغه د متحده ايالاتو ټول څلور لوی ايالتي سندونه لاسليک کړي دي، چې هغه دا دي: د ټولنې مادې، د متحده ايالتونو د خپلواکۍ اعلاميه، د کانفډريشن اصول او د متحده ايالاتو اساسي قانون. رابرټ مورس د ټولنې مادې نه دی لاسليک کړی، پاتې درې يې لاسليک کړې. جان ډيکينسن هم درې سندونه لاسليک کړي، چې هغه: د لويې وچې ټولنه، د کانفډريشن مادې او د متحده ايالاتو اساسي قانون. هغه د خپلواکۍ په اعلاميه کې ښکېل و؛ خو له بریتانيې سره د پخلاينې په هيله يې ورڅخه ډډه وکړه. له دې حقيقت سره سره، چې شرمن رسمي حقوقي روزنه نه وې تر لاسه کړې، يو سيمه یيز وکيل هغه وهڅاوه، چې د وکيلانو ټولنې د ازموينې لپاره مطالعه وکړي او په ۱۷۵۴ز کال کې د کانوکټيکاټ د ليچفيلډ د وکیلانو ټولنه کې ومنل شو. په دې موده کې، هغه «د بې عدالتۍ پر ضد يو خبرداری» ولیکه، هغه له ۱۷۵۵ز کال څخه تر ۱۷۵۸ز کال پورې او بیا له ۱۷۶۰ز کال څخه تر ۱۷۶۱ز کال پورې، د کانوکنيکاټ د استازو مجلس ته د نيو ميلفورډ د استازي په توګه ټاکل شوی و.<ref>Sherman, Roger [http://www.rogershermansociety.org/caveat.htm A Caveat Against Injustice] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120415125933/http://www.rogershermansociety.org/caveat.htm |date=2012-04-15 }}</ref> شرمن په ۱۷۶۲ز کال کې د سولې د قاضي په توګه وټاکل شو او په ۱۷۶۵ز کال کې د عامه دعوو د محکمې د قاضي په توګه ټاکل شوی و. د ۱۷۶۶ز کلونو په اوږدو کې شرمن لومړی د کانکټيکاټ د عمومي مجلس د والي شورا ته ټاکل شوی و، چې دلته يې تر ۱۷۸۵ز کال پورې کار وکړ. شرمن له ۱۷۶۶ز کال څخه تر ۱۷۸۹ز کال پورې، د کانکټکاټ د سترې محکمې د قاضي په توګه کار وکړ او هغه مهال يې دا دنده خوشې کړه، کله چې د متحده ايالاتو د کانګرس غړی شو. شرمن د «ييل کالج» د خزانه دار په توګه ټاکل شوی و او په کارپېژندنه کې د ماسترۍ افتخاري سند ورکړی شوی و. هغه د ډېرو کلونو لپاره د مذهب پروفيسر و او د هغه مهال د الاهياتو له يو شمېر متخصصينو سره يې د ليک له لارې اوږدې اړيکې درلودې. د ۱۷۷۶ز کال د فبرورۍ په مياشت کې، شرمن، جورج وايت او جان اډمز د هغه پلاوي غړي وو، چې په کاناډا کې د متحده ايالاتو د سفارت د مسئولينو لپاره يې د لارښود جوړولو مسئوليت په غاړه درلود، د پلاوي لارښوونې هم په کې شاملې وې، چې يوه برخه يې دا ده:  «تاسې بايد اعلان کړئ، چې موږ د ضمير د سپېڅلو حقوقو ساتنه کوو او تاسې بايد ټولو خلکو ته او زموږ په رسمي نوم ژمنه ورکړئ، چې دوی خپل دين په خپلواکۍ سره او بې له کوم خنډه عملي کولای شي. دا چې ټول مدني حقوق او د منصب د اخستلو ټول حقوق، بايد د هرې مسيحي ډلې کسانو ته ورسېږي». په ۱۷۸۴ز کال کې، هغه د نيوهيون ښاروال وټاکل شو، چې تر مرګه په همدې څوکۍ پاتې شو. په ۱۷۹۰ز کال کې شرمن او ريچارډ لاو ته دنده وسپارل شوه، چې د کانکټيکاټ د ګډوډو او لرغونو قوانينو بيا کتنه وکړي، چې دوی دا چاره تر سره کړه. هغه د خپل ټول ژوند په اوږدو کې «ييل کارج» ته ستر خېر رسوونکی و، د ګڼو کلونو لپاره يې د پوهنتون د خزانه دار په توګه کار وکړ او د کالج د یوې کليسا جوړولو ته يې وده ورکوله. راجر شرمن په ۱۷۹۳ز کال کې مړ شو. == د اساسي قانون کنوانسيون == راجر شرمن، د اساسي قانون د کنوانسيون يو له ډېرو اغېزناکو غړو څخه و. هغه په کنوانسيون کې د خپلو کړنو له امله ډېر نه دی پېژندل شوی؛ ځکه هغه «کمې او لنډې خبرې کولې». د کانوانسيون د نورو پياوړو څېرو، لکه:  جيمز ماډيسن په خلاف، شرمن د خپلو تجربو شخصي يادښت هم نه ساته، هغه شپږ شپېته کلن و، له بنجامين فرانکلين (چې هغه مهال ۸۱ کلن و) وروسته راجرپه کنوانسيون کې دویم د لوړ عمر لرونکی غړی و. د کنوانسيون د فعال غړي په توګه، شرمن د ويرجينيا طرحې لپاره د رايې اخستلو په موخه، د لايحې په اړوند يو سل او شپېته ځلې غږېدلی و. <ref name="Robertson, David B 2005">Robertson, David B. "Madison's Opponents and Constitutional Design." ''The American Political Science Review'' 99.22 (2005): 225–243. JSTOR. Web. February 11, 2015.</ref> == سرچينې او ياداښتونه == 7tpekff9aleb7p3vcgq50alq89e85br 0 58583 369546 369417 2026-09-29T04:55:08Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369546 wikitext text/x-wiki {{هراړخيز مالوماتبکس}}د "درېیمې نړۍ" ('''Third World)''' اصطلاح، د سړې جګړې پر مهال د هغو هېوادونو د ښوولو په موخه، چې نه له ناټو او نه هم د وارسا تړون له هېوادونو سره یې همکاري لرله ، رامنځته شوه. د امریکا متحده ایالاتو، کاناډا، جاپان، سویلي کوریا، لویدیځو اروپايي هېوادنو او د هغوی نورو همکارانو، د "لومړۍ نړۍ" استازولي کوله، په داسې حال کې چې شوروي اتحاد، چین، کیوبا، ویتنام او د هغوی همکارانو د "دویمې نړۍ" استازولي کوله. دغې ترمینولوژۍ، د سیاست او اقتصاد له مخې په پراخه کچه په درېو برخو، د ځمکې پر سر د هېوادونو وېشلو ته زمینه برابره کړه. د شوروي اتحاد د شیندل کېدو او د سړې جګړې له پای ته رسېدو وروسته، د درېیمې نړۍ اصطلاح په کارولو کې کمښت راغی. پر ځای یې د مخ پر ودې هېوادونو، لږ پرمختللو هېوادونو او نړیوال سویل اصطلاحات وکارول شول. دغه مفهوم په خپله زوړ یا منسوخ شو، ځکه نور یې د نړۍ اوسنۍ اقتصادي او یا هم سیاسي وضعیت نه څرګند کاوه او بېوزله هېوادونو، د عاید لرلو مختلف پړاوونه تېر کړل. په درېیمه نړۍ کې، په عام ډول افریقا، لاتین امریکا، اقیانوسیې او آسیا کې د استعماري مخینې لرونکي هېوادونه شاملېږي. همدارنګه دغه اصطلاح د ناپیلو هېوادونو د خوځښت سره په مترادف ډول هم کارېدلې. د راول پربیش (Raúl Prebisch)، والټر روډني (Walter Rodney)، تیتونیو دوس سانتوس (Theotônio dos Santos) او آندری ګوندر فرانک (Andre Gunder Frank) په څېر مفکرینو، د ناپېیلتوب په تیوري کې درېیمه نړۍ، د " چاپېر شوو" هېوادونو په توګه، چې د اقتصادي هستې جوړونکو هېوادونو له خوا تر ولکې لاندې نیول شوي، د نړۍ له اقتصادي سیستماتیک وېش سره اړونده بلل شوې. <ref name="Tomlinson">Tomlinson, B.R. (2003). "What was the Third World", ''[[Journal of Contemporary History]]'', 38(2): 307–321.</ref> د درېیمې نړۍ اړوند د معناوو او بدلېدونکو حالتونو د پېچلې تاریخچې له امله، د دغې اصطلاح لپاره واضح او د ټولو د منلو وړ تعریف نشته. په کمونیستي بلاک کې یو شمېر هېوادونه، لکه کیوبا ډېر مهال د "دریمې نړۍ د هېواد" په توګه یاد شوی. هغه هم له دې امله چې د درېیمې نړۍ هېوادونه، له اقتصادي پلوه بې وزله او غیر صنعتي وو، نو دا په یوه کلیشه (stereotype) اوښتې، چې ان مخ پر ودې هېوادونه هم د درېیمې نړۍ هېوادونو په توګه یاد شي، له دې سره نوي صنعتي هېوادونه، لکه:  برازیل، چین او هند، د BRIC د برخې په توګه د "دریمې نړۍ" په اصطلاح کې شاملېږي. بل پلو له تاریخي پلوه د اطریش، فنلنډ، ایرلنډ، سویډن او سویذرلنډ په ګډون یو شمېر هېوادونه ناپېیلي وو، خو ډېر بریالي او سوکاله هېوادونه وو. <ref name="Tomlinson" /> == ایتمولوژي == فرانسوي دیموګرافر(نفوس ګڼونکي )، انتروپولوژیست (انسان پېژندونکي) او تاریخ پوه الفرد ساوی (Alfred Sauvy) د ۱۹۵۲ ز کال د اګست په ۱۴ مه، په فرانسوي مجله L'Observateur کې، په خپله یوه خپره شوې مقاله کې د درېیمې نړۍ اصطلاح (فرانسوي : tiers monde)، د هغو هېوادونو په اړه چې په نړیوال ډګر کې کم رول لوبوي، جوړه کړې. د هغه له خوا د دغې اصطلاح کارول، د درېیمې طبقې وګړو ته اړوند وه، د فرانسې هغو عامو وګړو ته چې د فرانسوي انقلاب مخکې او وروسته له اشرافو او روحانیونو سره مخالف وو، هغو اشرافو ته لومړۍ طبقه او روحانیونو ته دویمه طبقه لیکلي وو. ساوي لیکلي و:"دغه له پامه غورځول شوې، استثمار شوې او سپکه شوې درېیمه نړۍ غواړي، د درېیمې طبقې وګړو په څېر یو څه وي (څه ترې جوړ شي)". د سړې جګړې اړوند متن کې، هغه د پانګوالي او کمونیستي بلاکونو سره، د ناپېیلتوب سیاسي مفهوم هم رامنځته کړ. د دغې اصطلاح اسانه تفسیر د دې لامل شو، چې په چټکۍ سره یوازې د ناپېیلو هېوادونو لپاره وکارول شي.<ref>Literal translation from French</ref><ref>Wolf-Phillips, Leslie (1987). "Why 'Third World'?: Origin, Definition and Usage", ''Third World Quarterly'', 9(4): 1311-1327.</ref><ref name="Gregory">Gregory, Derek et al. (Eds.) (2009). Dictionary of Human Geography (5th Ed.), Wiley-Blackwell.</ref> == اړوند مفهومونه == === درېیمه نړۍ د درېو نړیو پر وړاندې === د "درېو نړیو نظریه" د مائو زیدونګ (Mao Zedong) له خوا وړاندې شوه، چې د لویدیځ د درېو نړیو یا درېیمې نړۍ له تیوري سره توپیر لري، د بېلګې په توګه: په لویدیځه تیوري کې چین او هند په ترتیب سره دویمې او درېیمې نړۍ ته اړوندېږي، په داسې حال کې چې، د مائو په تیوري کې چین او هند دواړه درېیمې نړۍ ته اړوند ګڼل کېږي، ځکه پر باور یې، هغه له استثمار شوو ملتونو جوړ بولي. == تاریخچه == درېیمې نړۍ ته اړوند ډېری هېوادونه، پخوانۍ مستعمرې دي، چې د خپلواکۍ له ترلاسه کولو وروسته ډېری دغه هېوادونه، په ځانګړي توګه کوچني یې د لومړي ځل لپاره د ملت او بنسټونو جوړونې له ګواښونو سره مخامخ وو. د دغې مشترکې مخینې لرلوله امله، ډېری دغه ملتونه په ۲۰ مه پېړۍ کې په مخ پرودې اقتصادونو واوښتل او ځینې نورلا په خپل حال پاتې دي. دغه اصطلاح، اوس مهال په عام ډول هغو هېوادونو ته، چې د OECD هېوادونو په کچه یې پرمختګ نه دی کړی او د پرمختګ په حال کې دي، کارول کېږي. په ۱۹۸۰ مه لسیزه کې اقتصاد پوه پیټر باور(Peter Bauer) د درېیمې نړۍ اصطلاح لپاره، سیال تعریف وړاندې کړ. هغه ادعا وکړه چې، یوه ځانګړي هېواد ته د درېیمې نړۍ د حالت یا له اصطلاح څخه ګټنه، د هېڅ اقتصادي او سیاسي معیار له مخې نه کېږي او دا تر ډېره په قصدي ډول خپل سری بهیر و. د هغو هېوادونو ترمنځ چې د درېیمې نړۍ اړوند بلل کېږي، ګڼ شمېر توپیرونه شته. له اندونیزیا تر افغانستان؛ له ابتدایي اقتصاد څخه تر پرمختللي اقتصاد او د سیاست له مخې له ناپېیلي څخه د شوري او لویدیځ تر پلویتوب پورې. د هغه د استدلال له مخې: په څه ډول د امریکا د متحده ایالاتو یو شمېر برخې، درېیمې نړۍ ته ورته دي.<ref>[http://www.macleans.ca/2010/09/14/third-world-america/ "Third World America"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140213004354/http://www2.macleans.ca/2010/09/14/third-world-america/ |date=2014-02-13 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140213004354/http://www2.macleans.ca/2010/09/14/third-world-america/ |archivedate=2014-02-13 |title=آرشیف کاپي |url=http://www2.macleans.ca/2010/09/14/third-world-america/ |access-date=2026-03-09 |url-status=bot: unknown}}, ''MacLeans'', September 14, 2010</ref> باور د درېیمې نړۍ په هېوادونو کې یوازې ګډه ځانګړنه دا موندلې وه، چې د دغوهېوادونو دولتونه " د لویدیځ د مرستو غوښتنه کوي او ترلاسه کوي یې" چې نوموړی یې، په کلکه مخالف و. له همدې امله، د درېیمې نړۍ اصطلاح ان د سړې جګړې پر مهال، د ګمراه کوونکې اصطلاح په توګه، له دې امله چې په شاملېدونکو هېوادونو کې هېڅ ثابت او ټولیز هویت نشته، ګواښ شوی دی. === پراختیايي مرستې === د سړې جګړې پرمهال، د درېیمې نړۍ ناپېیلي هېوادونه، د لومړۍ او دویمې نړۍ له لوري د باالقوه متحدینو په توګه ګڼل کېدل. له همدې امله، د امریکا متحده ایالاتو او شوروي اتحاد هڅه کوله چې، د اقتصادي او پوځي مرستو په وړاندیزکولو سره، له دغوهېوادونو سره اړیکه جوړه او په ستراتیژیکو موقعیتونو کې متحدین ولري. (د بېلګې په توګه: د امریکا متحده ایالات په ویتنام کې او شوروي اتحاد په کیوبا کې). د سړې جګړې په ختمېدو سره، د درېیمې نړۍ ګڼ شمېر هېوادونو، د پانګوالۍ او یا هم کمونیستي اقتصادي نظام موډلونه ومنل او له هغه لوري نه یې ټاکلی ملاتړ ترلاسه کاوه. د سړې جګړې پر مهال او وروسته له هغې، د درېیمې نړۍ هېوادونو، د لویدیځو مرستو لومړیتوب لرونکي ترلاسه کوونکي وو، او د اقتصادي ودې تمرکز، د اصلي نظریاتو، لکه:: د نوي کولو د نظریې (modernization theory) اود پلوي توب د نظریې له مخې و. د ۱۹۶۰ مې لسیزې په پای کې، د درېیمې نړۍ نظریه، د افریقايي، آسیايي او لاتینې امریکا هېوادونو په استازولۍ چې د لویدیځ له خوا د بېلابېلو ځانګړنو (کمه اقتصادي وده، د ژوندانه لپاره کمه هیله لرل، د بې وزلۍ لوړه کچه، ناروغي او...) له مخې، د شاته پاتې هېوادونو په توګه ګڼل کېدل، مطرح شوه. دغه هېوادونه، د دولتونو، نادولتي سازمانونو او بډایه کسانو د مرستو موخه وګرځېدل. <ref name="Tomlinson2">Tomlinson, B.R. (2003). "What was the Third World", ''[[Journal of Contemporary History]]'', 38(2): 307–321.</ref> === د درېیمې نړۍ د اصطلاح مفهوم  پای === له ۱۹۹۰ ز کال راهیسې، د "درېیمې نړۍ" اصطلاح، د ګڼ شمېر ژبو قاموسونو ته لار موندلې او د هغو هېوادونو لپاره کارول شوې، چې له اقتصادي او ټولنیز پلوه یې وده نه ده کړې. "د سیاسي سمون" له مخې، د "درېیمې نړۍ" اصطلاح کېدای شي، نوره زړه یا منسوخه وګڼل شي، ځکه خپله مفهوم یې تر ډېره تاریخي بڼه لري او نه شي کولای، په سمه توګه د مخ پر ودې او یا لږ ودې کوونکو هېوادونو معنا څرګنده کړي.<ref>{{Cite journal|last=Wolf-Phillips|first=Leslie|date=1979|title=Why Third World?|journal=Third World Quarterly|volume=1|issue=1|pages=105–115|doi=10.1080/01436597908419410|jstor=3990587|issn=0143-6597}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Wolf-Phillips|first=Leslie|date=1987|title=Why 'Third World'?: Origin, Definition and Usage|journal=Third World Quarterly|volume=9|issue=4|pages=1311–1327|doi=10.1080/01436598708420027|jstor=3991655|issn=0143-6597}}</ref> == سرچينې == sity9uziyau4nccet8m06hl19zmgixz 0 58680 369581 356195 2026-09-29T10:44:56Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369581 wikitext text/x-wiki د اعدام ونه یا د اعداموونکي ونه، هرې هغې ونې ته ویل کېږي چې، د پهانسۍ د ترسره کولو لپاره کارېږي ،په ځانګړي ډول په متحده ايالتو کې. دا اصطلاح په ټولو [[انګلیسي]] ژبیو هېوادونو کې په محاوره‌يي ډول د دار هر لرګي ته د اشارې لپاره کارول کېږي. == د اعدام ونې په متحده ایالاتو کې د ایالت پر بنسټ == '''اریزونا''' د ګرېټرویل د اعدام ونه: د ګرېټرویل له بلايي ښار نه بهر د بلوت ونه، چې په ۱۹۱۵ز کال کې د پيما کونټۍ (په متحده ایالاتو کې تر ټولو کوچنۍ خپلواک اداري واحد) پولیسو دوه مکسیکویان د غواګانو د غلا او ګڼو نورو جنایتونو په تور اعدام کړل. یاده ونه، د یوه خاورین سړک په اوږدو کې د سانتا ریتا د غرونو په شمالي برخه کې د ګرېټرویل په تاریخي کونټۍ کې پرته ده. <ref>{{cite book|last=Pfeifer|first=Michael J.|title=Lynching Beyond Dixie: American Mob Violence Outside the South|year=2013|publisher=[[University of Illinois Press]]|pages=[https://archive.org/details/lynchin_xxx_2013_00_5731/page/125 125–127]|isbn=9780252094651|url=https://archive.org/details/lynchin_xxx_2013_00_5731/page/125}}</ref> د ګرګس ښار د اعدام ونه: د اوسپنیز لرګي ونه د ارېزونا د وولچر ښار د ګرګس په بلایي ښارګوټي کې د هېنري وېکېنبورګ د ډبریز کابین (چې په ۱۹۶۳ کې ودان شوی) د پاتې‌شونو تر څنګ پرته ده. د نولسمې پېړۍ په وروستیو کې اتلس نارینه(نران) د سروزرو کان د غلا په تور په یاده ونه کې اعدام شول. <ref name="arizona-leisure.com">{{Cite web|title=Vulture Mine Ghost Town Near Wickenburg Arizona|work=|url=http://www.arizona-leisure.com/vulture-mine.html|date=|accessdate=2016-07-20|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304144330/http://www.arizona-leisure.com/vulture-mine.html|url-status=dead}}</ref> '''کلیفورنیا''' د کالاباس د اعدام ونه: د بلوت ونه چې یو وخت د کلیفورنیا په پخواني ښار کالاباس کې پرته وه. یاده ونه په ۱۹۶۰ ز لسیزه کې وچه او په ۱۹۹۵ ز کال کې د توپان له امله پرې شوه. د یوې انګازې پر بنسټ، یوه بله دویمه ونه چې د دار کولو لپاره کارېده، لا هم په کالاباس کې شته، که څه هم په دې اړه بحثونه شته دي، چې د په دار کولو اصلي ونه کومه وه.  <ref name="latimes.com">{{Cite web|title=CALABASAS: Old 'Hanging Tree' Felled by Storm - latimes|work=Frank Manning|url=https://articles.latimes.com/1995-01-27/local/me-25153_1_hanging-tree|date=1995-01-27|accessdate=2016-07-21}}</ref> د اعداموونکي ونه: د کلیفورنیا په هلکوب دره کې د نښتر ونه، چېرته چې لږ تر لږه څلور تورن نارینه د نولسمې پېړۍ په وروستیو کې په قانوني ډول په دارشول. <ref name="wikimedia.org1">{{Cite web|title=Hangmans Tree - Gold Fever Trail - Big Bear California|work=|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Hangmans_Tree_-_Gold_Fever_Trail_-_Big_Bear_California.jpg|date=|accessdate=2016-07-20}}</ref> د اعداموونکي ونه: د چنار ونه چې د کلیفورنیا په اورېنج کونټۍ کې د اېروېن په څړځای کې پرته ده. جنرال انډرس پيکو په ۱۸۵۷ ز کال کې دوه غله په دې ونه کې په دار کړل. اوس‌مهال د هغې پېښې په یاد یو تاریخې نښګر شته دی. <ref name="boomcalifornia.com">{{Cite web|title=Witness to a hanging|work=Jared Farmer|url=http://www.boomcalifornia.com/2013/07/witness-to-a-hanging/|date=2013|accessdate=2016-07-21}}</ref> د اعداموونکي ونه: د کلیفورنیا د دویم ګاروت په بلايي ښار کې د بلوت ونه، چې اوس‌مهال وچه شوې. د لومړي ځل لپاره په ۱۸۴۹ ز کال کې وکارول شوه، دویم ګاروت په [[اسپانیایي ژبه|هسپانوي ژبه]] کې د «دویم اعدام» په معنا ده. په یاده ونه کې شاوخوا ۶۰ کسان په دار شوي دي. د دې ونې پاتې کونده، لا خوندي ساتل شوې او د ۱۲۰ ایالتي لویې لارې پر سر پرته ده. <ref name="sierranevadageotourism.org2">{{Cite web|title=Second Garrotte (No. 460 California Historical Landmark)|work=|url=http://www.sierranevadageotourism.org/content/second-garrotte-no-460-california-historical-landmark/sie2EB4E759315EAB6AA|date=|accessdate=2016-07-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160819110044/http://www.sierranevadageotourism.org/content/second-garrotte-no-460-california-historical-landmark/sie2EB4E759315EAB6AA|archivedate=2016-08-19|url-status=dead}}</ref> د جکسون د اعدام ونه: ژوندۍ د بلوت ونه، چې یو وخت د کلیفورنیا په جاکسون کې په ۲۶ مېن کې ولاړه وه او وروسته په ۱۸۶۲ ز کال کې د جکسون د اورلګېدنې پر مهال پرې شوه. د ۱۸۵۱ او ۱۸۵۵ ز کلونو تر منځ لس سړي، په دې ونه کې په دار شول. اوس‌مهال یو تاریخي نښګر د یادې ونې اصلي موقعیت ښيي. <ref name="amadorgold.net">{{Cite web|title=Jackson Hanging Tree- Amador County, California|work=|url=http://www.amadorgold.net/tours/jackson/hangingtree/index.html|date=|accessdate=2016-07-20}}</ref> د نیوالمادین د اعدام ونه: د کلیفورنیا په سان جوزه کې د نیوالمادین په کان سیمه کې پرته د بلوت ونه ده. <ref name="mercurynews.com">{{Cite web|title=Hanging tree still stands at old mine|work=Scott Herhold|url=http://www.mercurynews.com/news/ci_7044826|date=2007-09-30|accessdate=2016-07-20}}</ref> '''کلوراډو''' د اعدام ونه: د کلوراډو په مونتروس کې پرته ده، چې په ۱۸۷۸ز کال کې د جورج‌بېکفورډ چې د آسانو په غلا تورن و، د اعدامولو لپاره وکارول شوه. یاده ونه اوس‌مهال خوندي او وچه شوې او یو تاریخي نښګر يې پر ځای جوړ شوی. د پوبلو د اعدام ونه: مخکې د کلوراډو په پوبلو کې د یونین پر سړک پرته وه او د ۱۸۸۳ ز کال د جون په ۲۵ مه ړنګه شوه. <ref name="gicleeprint.net">{{Cite web|title=Three One Three Gallery: Union Ave. Hanging Tree in Pueblo, Colorado c. 1880|work=|url=http://www.gicleeprint.net/gicleeprintnet/313/index.php?album=313&image=pchs-pueblo-business-5-page-58-union-ave-hanging-tree021-a.jpg|date=|accessdate=2016-07-21|تاريخ الأرشيف=2016-08-18|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160818123423/http://www.gicleeprint.net/gicleeprintnet/313/index.php?album=313&image=pchs-pueblo-business-5-page-58-union-ave-hanging-tree021-a.jpg|url-status=dead|خونديځ نېټه=2016-08-18|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20160818123423/http://www.gicleeprint.net/gicleeprintnet/313/index.php?album=313&image=pchs-pueblo-business-5-page-58-union-ave-hanging-tree021-a.jpg|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20160818123423/http://www.gicleeprint.net/gicleeprintnet/313/index.php?album=313&image=pchs-pueblo-business-5-page-58-union-ave-hanging-tree021-a.jpg|archive-url=https://web.archive.org/web/20160818123423/http://www.gicleeprint.net/gicleeprintnet/313/index.php?album=313&image=pchs-pueblo-business-5-page-58-union-ave-hanging-tree021-a.jpg}}</ref> '''جورجیا''' د ساوانا د اعدام ونه: ژوندۍ د بلوت ونه، چې د جورجیا په سوانا کې د پارک هدیرې په مستعمره کې پرته ده. '''کنزاس''' د اعداموونکي ونه: د کنزاس په داج ښار کې د بوت هېل په هدیره کې پرته ده. <ref name="cemeterytravel.com2">{{Cite web|title=Cemetery of the Week #95: Dodge City's Boot Hill|work=Loren Rhoads|url=https://cemeterytravel.com/2013/04/03/cemetery-of-the-week-95-dodge-citys-boot-hill/|date=2013-04-03|accessdate=2016-07-20}}</ref> '''ماساچوست''' ګالوز هېل: یوه لویه ونه چې، یو وخت د ماساچوسېټ په سېلم کې، د ګالوزغونډۍ لمنې ته څېرمه، د پروکتور پر څنډه پرته وه او ښايي چې په ۱۶۹۲ز کال کې د سېلم د جادوګرانو د محاکمې له خوا د ۱۹ کسانو د اعدام ځای و. <ref>{{cite web|last1=Baker|first1=Emerson W.|title=The Gallows Hill Project|url=http://w3.salemstate.edu/~ebaker/Gallows_Hill|website=The Gallows Hill Project|publisher=Salem State University|accessdate=24 March 2017|تاريخ الأرشيف=3 July 2019|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190703220725/http://w3.salemstate.edu/~ebaker/Gallows_Hill|url-status=dead|خونديځ نېټه=3 July 2019|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190703220725/http://w3.salemstate.edu/~ebaker/Gallows_Hill|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190703220725/http://w3.salemstate.edu/~ebaker/Gallows_Hill|archive-url=https://web.archive.org/web/20190703220725/http://w3.salemstate.edu/~ebaker/Gallows_Hill}}</ref> '''مونتانا''' د اعداموونکي ونه: د پونډرسا د کاج ونه یو وخت د مونتا په هېلنا کې پرته وه. د ۱۸۶۵ او ۱۸۷۰ کالونو ترمنځ ۱۰ نران د هلنا وېجېلاتیس په واسطه په دې ونه کې ځوړند شول او په ۱۸۷۵ م کال کې د ځمکې د څښتن مټدیست وزیر W. M. Shippen په واسطه پرې شوه. اوس‌مهال د دې ونې دوه ټوټې د مونتا د تاریخي ټولنې په ټولګه کې په هلنه کې شته دي. <ref name="helenahistory.org">{{Cite web|title=Hanging Tree - Helena, Montana|work=|url=http://www.helenahistory.org/hanging_tree.htm|date=|accessdate=2016-07-21}}</ref> د جفرسون کونټۍ د اعدام ونه: د پونډرسا د کاج ونه چې ویل کېږي، د دې ایالت د تاریخي قلمرو په دوره کې د ځړولو لپاره کارول شوې. دا ونه د جفرسون کونټۍ په مونتا کې کلنسي ته څېرمه پرته وه. <ref name="wikimedia.org3">{{Cite web|title=Hanging tree in Jeffco 02|work=|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Hanging_tree_in_Jeffco_02.JPG|date=|accessdate=2016-07-20}}</ref> '''نوې مکسیکو''' د کلورایډ د اعدام ونه: د نوې مکسیکو د کلورایډ په بلایي ښار کې پرته د بلوت لویه ونه. <ref name="sierracountynewmexico.info">{{Cite web|title=Chloride New Mexico|work=|url=http://www.sierracountynewmexico.info/attractions/chloride-new-mexico/|date=|accessdate=2016-07-20}}</ref> '''نیویارک''' د اعدامولو اېلم( ( Elm )(یو ډول جګه ونه چې کلک لرګی لري): انګلیسي اېلم د نیویارک په منهاټان کې د واشنګټن سکوېر په پارک کې پرته ده. <ref name="pbase.com">{{Cite web|title=Hangman's Elm in Washington Square Park|work=|url=http://www.pbase.com/hjsteed/image/56061976/medium|date=|accessdate=2016-07-20}}</ref> د پاتچوګ د اعدام ونه: د نیویارک په پاتچوګ کې د ګروف پر سرک د سوان سیند په دوام پرته ده. <ref name="drupalsites.purchase.edu">{{Cite web|title=The Hanging Tree, A Haunted Spot Not For the Faint of Heart|work=|url=https://drupalsites.purchase.edu/journalism/index.php?q=node/159|date=|accessdate=2011-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160806172443/https://drupalsites.purchase.edu/journalism/index.php?q=node%2F159|archive-date=2016-08-06|url-status=dead}}</ref> '''اوکلاهوما''' د کریک د اعدام ونه: دوه سوه کلنه د بلوتو ونه ده چې  د غلو او د کریک قبیلې/ټبر د اعدامولو لپاره کارېده. دا ونه د اوکلاهاما په تولسا کې د لاوټون پر سرک/جاده پرته ده. <ref name="newsok.com">{{Cite web|title=Dubious history marks bur oak tree in Tulsa|work=Penny Owen|url=http://newsok.com/article/2786822|date=2002-03-24|accessdate=2016-07-20}}</ref> '''اورګن''' د دالاس د اعدام ونه: د بلوت ونه، چې په ۱۸۸۷ز کال کې د اوسکار کېلټي د ځړولو لپاره چې خپله مېرمنه يې وژلې وه او په دې وروستیو کې په ۱۹۰۰م کال کې د پولک په کونټۍ کې د اورګن د دار د رسمي لرګي په توګه د قانوني اعدام لپاره کارول شوې. دا ونه د اورګن په دالاس کې د پولک کونټۍ محکمې ته څېرمه پرته وه. <ref>{{cite book|last=Friedman|first=Ralph|title=In Search of Western Oregon|year=1990|publisher=Caxton Press|pages=[https://archive.org/details/insearchofwester00frie/page/179 179–180]|isbn=9780870043321|url-access=registration|url=https://archive.org/details/insearchofwester00frie/page/179}}</ref> د لافایټ د اعدام ونه: د لومړي ځل لپاره په ۱۸۶۳ ز او د وروستي ځل لپاره په ۱۸۸۷زکال کې وکارول شوه، هغه مهال چې قاتل ريچارډ مارپل په دار وځړول شو او دا پېښه، د «لعنت پرلېفیاټي ګایپسي/ The Lafayette Gypsy » په نوم یاده شوه. دا ونه مخکې په یوه خصوصي ملکیت کې د اورګن په لافایټ کې پرته وه. په ۱۹۴۰ لیزه کې د ځمکې د څښتنانو له خوا پرې شوه.  <ref name="newlafayette.org2">{{Cite web|title=An ax murder, a hanging, and a "curse" in Lafayette|work=|url=http://www.newlafayette.org/lafayette-history/an-ax-murder-a-hanging-and-a-curse-in-lafayette/|date=|accessdate=2016-07-21}}</ref><ref name="newlafayette.org1">{{Cite web|title=Was there really a hanging tree in Lafayette?|work=|url=http://www.newlafayette.org/lafayette-history/was-there-really-a-hanging-tree-in-lafayette/|date=|accessdate=2016-07-21}}</ref> د سېلم د اعدام ونه: د اورګن په سېلم کې پرته ده.<ref name="pinterest.com">{{Cite web|title=Hanging Tree, Salem Oregon|work=|url=https://www.pinterest.com/pin/344103227748414657/|date=|accessdate=2016-07-21}}</ref> '''سویلي کارولینا''' د چارلستون د اعدام ونه: د سویلي کارولینا په چارلستون کې پرته ده او د هغه ځای په توګه مشهوره ده چېرته چې [[ډنمارک|ډېنمارک]] ویسي (Denmark Vesey) او ۳۴ کسه نور لارویان یې په ۱۸۲۲ کال کې په دار وځړول شول. '''سویلي ډاکوتا''' د اعداموونکي ونه: د سویلي ډاکوتا په راپيډ ښار کې د ډاناسورونو په پارک کې د یوې غوڼدۍ پر مخ پرته ده، چې مخکې  د اعداموونکي د غوڼدۍ په نوم یادېده.<ref name="charlestonchronicle.net">{{Cite web|title=The Story of Charleston's Hanging Tree|work=Prof. Damon L. Fordham, MA|url=http://charlestonchronicle.net/75740/2152/the-story-of-charleston%E2%80%99s-hanging-tree|date=2013-11-13|accessdate=2016-07-20|تاريخ الأرشيف=2013-12-23|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20131223215215/http://www.charlestonchronicle.net/75740/2152/the-story-of-charleston%E2%80%99s-hanging-tree|url-status=dead|خونديځ نېټه=2013-12-23|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20131223215215/http://www.charlestonchronicle.net/75740/2152/the-story-of-charleston%E2%80%99s-hanging-tree|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20131223215215/http://www.charlestonchronicle.net/75740/2152/the-story-of-charleston%E2%80%99s-hanging-tree|archive-url=https://web.archive.org/web/20131223215215/http://www.charlestonchronicle.net/75740/2152/the-story-of-charleston%E2%80%99s-hanging-tree}}</ref> == سرچينې == fua84ziz75u2kt85zlqawm5zud18b8k 0 59484 369493 276791 2026-09-28T21:32:08Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369493 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} آرون بور (د ۱۷۵۶ ز کال د جنوري له ۶ نه د ۱۸۳۶ ز کال د سپټمبر تر ۱۴ مې پورې) یو امریکایي سیاست پوه او حقوق پوه و چې له ۱۸۰۱ ز کال نه تر ۱۸۰۵ ز کال پورې یې د متحده ایالاتو د درېیم مرستیال و لسمشر په توګه دنده ترسره کړه. د بور مشهور میراث د الکساندر هېملټون سره د نوموړي مشهوره شخصي مخامخ جګړه ګڼل کېږي. په ۱۸۰۴ ز کال کې بور په دوه په دوه جګړه کې هېملټون ووژلو، په داسې حال کې چې بور د ولسمشر مرستیال و.     بور په نیوجرسي کې په یوه نومیالۍ کورنۍ کې نړۍ ته سترګې پرانیستې. نوموړي په پرنستون کې د خدای پېژندې له لوستلو نه وروسته، د وکیل په توګه دنده پیل کړه، مخکې له دې چې د امریکا په انقلابي جګړه کې په ۱۷۷۵ ز کال کې له کانټینینټل پوځ سره د افسر په توګه ګډون وکړي. په ۱۷۷۹ کې د نظامي چوپړ نه له ترخیص وروسته، بور په نیویارک کې د حقوقو په برخه کې کار پیل کړ، چې په دې ځای کې هغه د یوه مخکښ سیاستوال په توګه را څرګند شو او د جیفرسنیان دیموکراتیک جمهوري غوښتونکی تازه ګوند په بنسټ اېښودلو کې یې مرسته وکړه. هغه په ۱۷۸۵ ز کال کې د نیویارک د مجلس د غړي په توګه، د غلامۍ د پای ته رسولو قانون ملاتړ وکړ، سره له دې چې په خپله یې غلامان درلودل.   <ref name="WaPo 0120222">{{cite news|last1=Weil|first1=Julie Zauzmer|last2=Blanco|first2=Adrian|last3=Dominguez|first3=Leo|title=More than 1,700 congressmen once enslaved Black people. This is who they were, and how they shaped the nation.|url=https://www.washingtonpost.com/history/interactive/2022/congress-slaveowners-names-list/|access-date=30 January 2022|publisher=[[Washington Post]]|date=20 January 2022}}</ref><ref name="princeton2">{{Cite web|last=Burr|first=Sherri|title=Aaron Burr Jr. and John Pierre Burr: A Founding Father and his Abolitionist Son|url=https://slavery.princeton.edu/stories/john-pierre-burr|access-date=2020-09-25|website=slavery.princeton.edu|language=en}}</ref> بور په ۲۶ کلنۍ کې د تیودوسیا بارتو پریوسټ سره واده وکړ، چې له واده دوولس کاله وروسته په ۱۷۹۴ ز کال  کې یې له نړۍ سترګې پټې کړې. دوی د تیودوسیا بورالسټون په نوم یوه لور درلوده. بور له خپلې سویلي آسیايې نوکرې، ماري ایمونز سره هم اړیکې درلودې، چې له هغه نه د دوو ماشومانو پلار و، چې یو یې یو زوی، د غلامۍ د پای ملاتړی جان پیری بور و، که څه هم نوموي هېڅکله په عامه توګه دا اړیکه نه وه منلې.<ref name="princeton2" /> بور په ۱۷۹۱ ز کال کې د متحده ایالاتو مشرانو جرګې ته لاره وموندله، چې تر ۱۷۹۷ ز کال پورې یې هلته دنده ترسره کړه. وروسته بور هوډ درلود چې د ۱۸۰۰ ز کال په ټاکنو کې د دیموکرات-جمهوري غوښتونکي مرستیال ولسمشر په توګه ځان نوماند کړي. د بور او د ولسمشرۍ د نوماند توماس جیفرسن تر منځ د ټاکنیز کالج غیر ارادي اړیکه د دې لامل شوه چې د استازو مجلس د جیفرسن په ګټه رایه ورکړي، خو بور د دویمې لوړې رایې په ترلاسه کولو سره د جیفرسن مرستیال شو. که څه هم بور ټینګار وکړ چې د جیفرسن ملاتړ کوي، خو ولسمشر د بور په اړه خورا شکمن و، چې د هغه د مرستیال ولسمشرۍ په دوره کې له ادارې نه ګوښه شوی و او په ۱۸۰۴ ز کال په ټاکنو کې د جیفرسن د جوړې په توګه بیا نوماند نه شو.   بور د مرستیال ولسمشر په توګه د وروستي کال په ترڅ کې، په دوه په دوه جګړه کې له خپل سیاسي سیال همېلتون سره ښکېل شو چې هغه یې په ډزو ووژلو، چې درې کاله وړاندې همدې ځای ته نږدې د هېملتون زوی فیلیپ هېملتون مړ شوی و. که څه هم دوه په دوه جګړه غیرقانوني وه، خو بور هېڅکله محاکمه نه شو او په پای کې د هغه په ​​وړاندې ټول تورونه له منځه یووړل شول، خو د هېملتون مړینې د بور سیاسي دنده پای ته ورسوله. بور چې د نويو اقتصادي او سیاسي فرصتونو په لټه کې و، د امریکا لوېدیځو پولو ته سفر وکړ. د نوموړي پټې کړنې د خیانت په شک په ۱۸۰۷ ز کې په الاباما کې د هغه نیول کېدو لامل شوې. نوموړی د بور د دسیسې تر نامه لاندې چې ادعا کېده، چې ګواکي بور د یوه خپلواک هېواد رامنځ ته کولو په لټه کې دی، څو ځله محاکمې ته راکش شو، خو هر ځل یې برائت ترلاسه کړ. بور له لویو پورونو او څو اغېز لرونکو ملګرو سره، د جلا وطن په توګه په اروپا کې د ژوند کولو لپاره متحده ایالات پرېښودل. نوموړي په ۱۸۱۲ ز کال کې بېرته راستون شو او په نیویارک ښار کې یې د حقوقو په برخه کې کار پیل کړ. د بور د دویم لنډمهاله واده پایله طلاق او نوره رسوایي وه. نوموړی چې د مغزي سکتې له امله معیوب او له مالي پلوه ژوبل شوی و، په ۱۸۳۶ ز کال کې په یوه مېلمستون کې مړ شو.   == ژوند == === د  ژوند لومړي کلونه === آرون بور په ۱۷۵۶ ز کال کې د نیوجرسي په نیویارک ښار کې زېږېدلی و، د رېوېرند آرون بور دوم زوی و چې یو پریبستر مذهبه وزیر او د نیو جرسي کالج، چې وروسته د پرنستون پوهنتون شو، دویم رئیس و. د هغه مور ایستر اډوارډز بور د مشهور خدای پېژندونکي جناتان اډوارډز او د هغې د مېرمنې سارا لور وه. بور یوه مشره خور سارا ("سالی") درلوده، چې نوموړې د خپلې انا د نوم له امله نومول شوې وه. هغې د ټپنګ ریوي سره واده وکړ، چې د کانېکتيکیوټ په لېچ فېلډ کې د لېچ فېلډ د حقوقو د انستېتیوت بنسټ اېښودونکی و.   <ref name=":0">{{Cite web|title=Aaron Burr {{!}} Biography & Facts|url=https://www.britannica.com/biography/Aaron-Burr|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2020-05-20}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|title=The National Herald|url=https://www.thenationalherald.com/|website=The National Herald|language=en|access-date=2020-05-20}}</ref><ref>{{cite web|title=Aaron Burr Reeve|url=http://www.litchfieldhistoricalsociety.org/ledger/students/2117|website=Litchfield Historical Society|access-date=2018-05-21}}</ref> د بور پلار په ۱۷۵۷ ز کال کې له نړۍ سترګې پټې کړې چې په همدې وخت کې د پرنستون کالج رئیس هم و. د بور نيکه، جناتان اډوارډز، د ۱۷۵۷ ز کال په سپټمبر کې د بور د پلار ځای ناستی رئیس شو او د بور او د هغه له مور سره یې ګډ ژوند پیل کړ. د ۱۷۵۸ ز کال د مارچ په میاشت کې اډوارډز هم مړ شو او د بور مور او انا هم د همدې کال په اوږدو کې له نړۍ سره مخه ښه وکړه. بور او د هغه خور يتيمان پاتې شول او بور یوازې دوه کاله عمر درلود. وروسته تڼکۍ آرون او سیلي په فلاډیلفیا کې د ویلیم شپین له کورنۍ سره یو ځای شول. د دې ماشومانو سرپرستي په ۱۷۵۹ز کال کې د هغوی د ۲۱ کلن ماما تیموتي اډوارډز په غاړه واخیسته. راتلونکی کال، اډوارډز د روډا اوګډن واده وکړ او کورنۍ یې د نیو جرسي الیزابیت ته کډه شوه. بورله خپل ماما سره چې ډېری وختونه یې په فزیکي ځورونې لاس پورې کاوه، خورا ترینګلې اړیکې درلودې. نوموړي په ماشومتوب کې له کوره د تېښتې ډېرې هڅې وکړې. <ref>{{cite book|last=St. George|first=Judith|date=2016|title=The Duel: The Parallel Lives of Alexander Hamilton and Aaron Burr|url=https://books.google.com/books?id=cmACDAAAQBAJ&pg=PA8|location=New York|publisher=Penguin Random House|page=8|isbn=978-0-4252-8821-4|via=[[Google Books]]}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.let.rug.nl/usa/biographies/aaron-burr-jr/|title=Aaron Burr Jr. (1756–1836) < Biographies < American History From Revolution To Reconstruction and beyond|website=www.let.rug.nl|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210729144547/https://www.let.rug.nl/usa/biographies/aaron-burr-jr/|archivedate=2021-07-29|access-date=2022-02-03|url-status=dead}}</ref> بور په ۱۳ کلنۍ کې د پرنستون په کالج کې د دویم کال د محصل په توګه ومنل شو، چې نوموړی په دې ځای کې د امریکایي وېګ ټولنې او کلیوسوفیک ټولنې سره یوځای شو، چې د کالج ادبي او د بحثونو ټولنې وې. نوموړي د ۱۶ کلنۍ په عمر په ۱۷۷۲ ز کال کې د لېسانس سند ترلاسه کړ، خو د یو بل کال لپاره یې الهیات ولوستل. وروسته نوموړي د پریسبتر مذهبه جوزف بیلامي سره ژورې دینې زده کړې ترسره کړې، خو دوه کاله وروسته یې د خپل مسلک لاره بدله کړه. نوموړی په ۱۹ کلنۍ کې کانېکتيکیوټ ته کډه شو او د خپل اوښي ټپینګ ریوي سره یې د حقوقو په برخه کې زده کړې پیل کړې. په ۱۷۷۵ ز کال کې، په لیکزینتن او کانکورد کې له بریتانوي سرتېرو سره د نښتو راپورونه لیچ فیلډ ته را ورسېدل او بور په کانټینینټل پوځ کې د نوم لیکنې لپاره خپلې زده کړې وځنډولې. <ref name="whigclio">{{cite web|title=History|website=The American Whig–Cliosophic Society|year=2016|publisher=Princeton University|url=https://whigclio.princeton.edu/about/history/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160406212214/http://whigclio.princeton.edu/about/history/|archive-date=2016-04-06}}</ref>{{sfn|Isenberg|2007|pp=9–16}} == سرچینې == 7k7dr0xoedaeo3ahfhf1x28x9t5bduw 0 59666 369533 365574 2026-09-29T03:26:05Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369533 wikitext text/x-wiki د متحده ایالاتو د اساسي قانون لسم تعدیل (تعدیل  X)، د حقونو د قانون یوه برخه ده، چې د ۱۷۹۱ ز کال د ډسمبر په ۱۵مه تصویب شوی. دا د فدرالیزم اصل چې د دولتونو د حقونو په نوم هم پېژندل کېږي څرګندوي او دا په ګوته کوي چې فدرالي حکومت یواځې هغه واکونه لري چې د اساسي قانون له خوا ورته سپارل شوي او نور ټول هغه واکونه چې د اساسي قانون له خوا ایالتونه ترې منع شوي نه دي د هر ایالت لپاره خوندي دي.<ref>{{cite web|url=https://www.archives.gov/exhibits/charters/bill_of_rights_transcript.html|title=The Bill of Rights: A Transcription|access-date=2010-09-20|publisher=[[National Archives and Records Administration|United States National Archives and Records Administration]]}}</ref> دا تعدیل په ۱۷۸۹ ز کال کې د متحده ایالاتو د لومړي کانګرس له خوا د اساسي قانون له تصویب وروسته د لومړۍ دورې په بهیر کې وړاندیز شوی و. دا د ډېریو غړو له خوا د اساسي قانون له تصویب څخه دمخه د شرط په توګه ګڼل کېده، چې په ځانګړې توګه د فدرالي ضد غوښتنو پوره کولو لپاره، چې د پیاوړي فدرالي حکومت د جوړولو مخالف وو په پام کې نیول شوي وو.<ref name="bor">{{cite web|url=https://www.archives.gov/exhibits/charters/bill_of_rights.html|author=National Archives|title=Bill of Rights|date=October 30, 2015|access-date=March 7, 2016}}</ref><ref>{{cite web|last1=Cooper|first1=Charles|title=Essay on the Tenth Amendment:Reserved Powers of the States|url=https://www.heritage.org/constitution?essay_id=10000162|access-date=September 11, 2014}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://digitalcommons.law.seattleu.edu/sulr/vol7/iss3/2/|title=Freedom and Diversity in a Federal System: Perspectives on State Constitutions and the Washington Declaration of Rights|author=Justice Robert F. Utter|journal=Seattle University Law Review|publisher=Digitalcommons.law.seattleu.edu|date=2010-07-18|volume=7|issue=3|page=491|access-date=2015-10-29}}</ref><ref>{{cite book|last1=McAffee|first1=Thomas B.|last2=Bybee|first2=Jay S.|last3=Bryant|first3=A. Christopher|title=Powers reserved for the people and the states: a history of the Ninth and Tenth Amendments|url=https://archive.org/details/powersreservedfo0000mcaf|date=2006|publisher=Praeger Publishers|isbn=0-313-31372-5|location=Westport, Conn.|pages=[https://archive.org/details/powersreservedfo0000mcaf/page/177 177]|oclc=69992386}}</ref> == مخلیکنه او منل == لسم تعدیل د کنفدراسیون د مادو له II مادې سره ورته دی: هر ایالت خپل حاکمیت، ازادي او خپلواکي ساتي او هر هغه واک، قانوني واک او حق چې د دې کنفدراسیون له خوا د کانګرس په غونډه کې په ښکاره توګه متحده ایالاتو ته نه دی سپارل شوی، د هغه ساتنه به کوي.<ref name="Yale University Avalon Project">{{cite web|url=https://avalon.law.yale.edu/18th_century/artconf.asp#art2|title=Articles of Confederation: March 1, 1781|access-date=2020-02-15|publisher=[[Yale Law School]] Avalon Project}}</ref> وروسته له دې چې اساسي قانون تصویب شو، د سویلي کارولینا استازي توماس ټوډور ټکر او د میساچوسیټس استازي ایلبرج ګیري په جلاډول ورته تعدیلات وړاندیز کړل، چې د فدرالي حکومت واکونه یې «په څرګند ډول» محدود کول، چې کولای یې شوای ضمني واکونه رد کړي. جېمز میډیسن له دې تعدیلاتو سره مخالفت وکړ او ویې ویل چې: «د حکومت محدودیت د څرګندو واکونو پر وړاندې ناشونې دی؛ دا واکونه باید په ضمني توګه ومنل شي، پرته له دې چې اساسي قانون دې د هرې جزئي خبرې لپاره راښکته شي».<ref name="House of Representatives Amendments to the Constitution">{{cite web|url=http://press-pubs.uchicago.edu/founders/documents/amendXs6.html|title=House of Representatives, Amendments to the Constitution|access-date=2007-12-16|publisher=[[University of Chicago]]}}</ref><ref name="Constitutional Myth #7: The 10th Amendment Protects 'States' Rights'">{{cite web|url=https://www.theatlantic.com/national/archive/2011/07/constitutional-myth-7-the-10th-amendment-protects-states-rights/241671/|title=Constitutional Myth #7: The 10th Amendment Protects 'States' Rights'|first=Garrett|last=Epps|work=[[The Atlantic]]|date=July 11, 2011|access-date=2013-06-26}}</ref><ref name="Bordewich">{{cite book|title=The First Congress: How James Madison, George Washington, and a Group of Extraordinary Men Invented the Government|url=https://archive.org/details/firstcongresshow0000bord|last=Bordewich|first=Fergus M.|publisher=Simon and Schuster|year=2016|isbn=978-1451691931|location=New York City, NY|page=[https://archive.org/details/firstcongresshow0000bord/page/130 130]}}</ref><ref>{{cite web|url=http://press-pubs.uchicago.edu/founders/documents/bill_of_rightss11.html|title=Bill of Rights Documents: Document 11: House of Representatives, Amendments to the Constitution|work=The Founders' Constitution|publisher=University of Chicago. June 8; July 21; August 13, 18-19, 1789|access-date=June 19, 2015}}</ref> === قضایی تفسیر === لسم تعدیل، دا روښانه کوي چې د فدرالي حکومت واکونه په اساسي قانون کې ورکړل شویو واکونو پورې محدود دي، چې د سترې محکمې له خوا د اعتبار وړ اعلان شوي. متحده ایالات د سپراګ قضیې پر وړاندې (۱۹۳۱) کې سترې محکمې ټینګار وکړ چې دې تعدیل «هیڅ څه یې [اساسي قانون]  ته لکه څنګه چې په اصل کې تصویب شوی، نه دي ورزیات کړی».<ref>{{ussc|name=United States v. Sprague|volume=282|page=716|pin=733-34|year=1931}}.</ref> ایالتونه او ځایی حکومتونه کله ناکله هڅه کوي د بېلابېلو فدرالي مقرراتو نه، په ځانګړي توګه د کار او چاپیریال کنټرولولو برخو کې معافیت ترلاسه کړي او له لسم تعدیل څخه د خپلو ادعاوو لپاره د یوه اساس په توګه کار واخلي.<ref>{{ussc|name=United States v. Darby Lumber Co.|volume=312|page=100|pin=124|year=1941}}.</ref> === قومانداني === له ۱۹۹۲ ز کال راهیسې، سترې محکمې پرېکړه کړې چې لسم تعدیل فدرالي حکومت منع کوي چې ایالتونه دې ته اړ کړي چې ځینې قوانین تصویب یا تصویب نه کړي او یا دې فدرالي قانون پلي کړي. په نیویارک کې د متحده ایالاتو د قضیې پر وړاندې (۱۹۹۲)، د سترې محکمې د تعدیلاتو قانون د ټیټې کچې فاضله راډیو اکټیو پالیسۍ په ۱۹۸۵ ز کال کې باطله کړه، دې قانون د دولتونو لپاره درې هڅونې رامنځته کړې ترڅو چې قانوني مکلفیتونه ومني او د ټیټې کچې فاضله راډیو اکټیو د تصفیې لپاره شرایط چمتو کړي. لومړۍ دوه هڅونې د پیسو وې. درېیمه هڅونه، چې په دې قضیې کې تر ګواښ لاندې راغی، دولتونه یې اړ کړل چې په خپلو پولو کې هر هغه فاضله مواد چې د ۱۹۹۶ کال د جنوري له لومړۍ نیټې څخه مخکې نه وي تصفیه شوي، سرلیک واخلي، او هر دولت یې د ټولو هغو زیانونو لپاره چې په مستقیم ډول د فاضله موادو پورې تړاو لري مسؤول ګڼلی. <ref>{{ussc|name=New York v. United States|volume=505|page=144|year=1992}}.</ref><ref name="Dole">{{ussc|name=South Dakota v. Dole|volume=483|page=203|year=1987}}.</ref><ref name="Printz">{{ussc|name=Printz v. United States|volume=521|page=898|year=1997}}.</ref><ref>{{ussc|name=Murphy v. National Collegiate Athletic Association|volume=584|page=_|year=2018}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.scotusblog.com/2018/05/opinion-analysis-justices-strike-down-federal-sports-gambling-law/|title=Opinion analysis: Justices strike down federal sports gambling law (Updated)|date=2018-05-14|work=SCOTUSblog|access-date=2018-05-15|language=en-US}}</ref> === د سوداګرۍ ماده === په شلمې پیړۍ کې، د سوداګرۍ ماده د کانګرس د ځواک یو له ډېرو کارول شویو سرچینو څخه ګڼل کېده. دا تفسیر د فدرالي حکومت د منلو وړ ساحې په ټاکلو کې مهم دی. پېچلي اقتصادي ګواښونه چې د لوی ناورین له امله رامنځته شوي وو د کانګرس په سترې محکمې کې د یو پیاوړي ملي اقتصاد ساتلو لپاره د سوداګرۍ مادې د واکونو کارولو  د بیا ارزونې لامل شو. <ref>{{cite book|title=The Classical Liberal Constitution|url=https://archive.org/details/classicalliberal0000epst|last=Epstein|first=Richard A.|publisher=Harvard University Press|year=2014|isbn=978-0-674-72489-1|location=Cambridge, MA|page=[https://archive.org/details/classicalliberal0000epst/page/13 13]}}</ref><ref>{{cite book|title=The Classical Liberal Constitution|url=https://archive.org/details/classicalliberal0000epst|last=Epstein|first=Richard A.|publisher=Harvard University Press|year=2014|isbn=978-0-674-72489-1|location=Cambridge, MA|page=[https://archive.org/details/classicalliberal0000epst/page/36 36]}}</ref> په متحده ایالاتو کې د لوپیز د قضیې پر وړاندې (۱۹۹۵)، یو فدرالي قانون چې د دولتي ښوونځیو په ساحه کې یا شاوخوا «د ټوپک څخه پاکه سیمه» امر کوي، لغوه شو. سترې محکمې حکم وکړ چې په اساسي قانون کې داسې کومه ماده نشته چې فدرال قانون ته واک ورکړي. دا د سترې محکمې لومړی عصري نظر و چې د سوداګرۍ مادې لاندې یې د حکومت واک محدود کړ. دې نظر کې د لسم تعدیل یا د محکمې د ۱۹۸۵ ګارسیا پریکړه نه ده ذکر کړې.<ref>{{ussc|name=Wickard v. Filburn|volume=317|page=111|year=1942}}.</ref><ref>{{ussc|514|549|1995|name=United States v. Lopez}}.</ref><ref>{{ussc|name=Gonzales v. Raich|volume=545|page=1|year=2005}}.</ref> === د برلاسۍ ماده === د کوپر پر وړاندې د هارون په قضیه کې (۱۹۵۸)، سترې محکمې د دولتونو د حقونو او لسم تعدیل سره معامله وکړه. دا پېښه هغه مهال رامنځته شوه چې د یوې بلې تاریخي قضیې د حکم په مستقیم غبرګون کې په (۱۹۵۴) کې په براون کې شخړې رامنځته شوې. په براون کې سترې محکمې په متفقه توګه په عامه ښوونځیو کې د ماشومانو توکمیز توپیر غیرقانوني اعلان کړ. له براون وروسته سترې محکمې د سیمې نورو محکمو ته او د ښوونځي بورډونو ته امر وکړ چې په «پوره غور او چټکۍ سره» د توکمیزو بېلتون له منځه وړلو ته دې دوام ورکړي.<ref>{{ussc|358|1|1958}}</ref><ref>{{ussc|347|483|1954}}</ref><ref name=":0">{{cite web|url=https://www.history.com/topics/black-history/brown-v-board-of-education-of-topeka|title=Brown v. Board of Education|year=2009|publisher=[[A&E Networks]]|access-date=May 25, 2018}}</ref> د هغو کسانو په منځ کې چې د پریکړې سره یې مخالفت کاوه (او د توکمیزو بېلتون ټولنې هڅې) هغه د ارکنساس والي اورول فوبوس وو. د تورپوستو زده کونکو یوه ډله چې د Little Rock Nine  په نوم پیژندل کېده دوی په مرکزي عالي لېسې کې چې پخوا ټول په کې سپین پوستي وو، د ښوونځي د پلاوي د هڅو په پایله کې د بروان د امر د منلو په موخه ټولو ګډون وکړ. تاوتریخوالی هغه وخت سخت شو کله چې والي فوبوس ملي ګارد ته امر وکړ چې ښوونځي ته د نهو تنو د ننوتلو مخه ونیسي او ولسمشر ایزنهاور فدرالي سرتیرو ته امر کړی و چې دوی دې بدرګه کړي.<ref>{{cite web|url=https://www.history.com/topics/black-history/central-high-school-integration|title=Little Rock Nine|publisher=[[History (U.S. TV network)|History]]|access-date=May 25, 2018}}</ref> د بشپړونې له کړکیچ نه پنځه میاشتې وروسته، د ښوونځي پلاوي د متحده ایالاتو د ارکنساس ختیځې ولسوالۍ او د ولسوالۍ محکمې ته دعوه وړاندې کړې وه چې د توکمیز بېلتون په پلي کولو کې د دوه نیم کلن ځنډ غوښتنه یې کړې وه.<ref name=":1">{{cite journal|last=Farber|first=Daniel|date=1982|title=The Supreme Court and the Rule of Law: Cooper v. Aaron Revisited|url=https://scholarship.law.berkeley.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1327&context=facpubs|journal=[[University of Illinois Law Review]]|volume=1982|pages=387–412|via=HeinOnline|access-date=2022-02-13|archivedate=2018-06-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180622005318/https://scholarship.law.berkeley.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1327&context=facpubs}}</ref><ref name=":2">{{cite journal|last=Bhagwat|first=Ashutosh|date=2008|title=Cooper v. Aaron and the Faces of Federalism|url=https://scholarship.law.slu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1594&context=lj|journal=Saint Louis University Law Journal|volume=52|pages=1087–1113|via=HeinOnline}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === فدرالي تمویل === فدرالي سیسټم د فدرالي حکومت وړتیا محدودوي چې د ملي حکومت د یوې وسیلې په توګه د ایالتي حکومتونو څخه کار واخلي، لکه څنګه چې د متحده ایالاتو پر وړاندې په پرنټز  کې تر سره شوي و.<ref name="Printz2">{{ussc|name=Printz v. United States|volume=521|page=898|year=1997}}.</ref> د همدې دلیل لپاره، کانګرس ډېری وخت هڅه کوي خپل واکونه د دولتونو د هڅولو له لارې وکاروي، ترڅو ملي پروګرامونه پلي کړي چې لږترلږه له ملي معیارونو سره سمون ولري؛ هغه سیسټم چې د کوپراتیف فدرالیزم په نوم یادیږي. د دې وسیلې د کار یوه بېلګه په هغو برخو کې د فدرالي تمویل د تخصیص شرطي کول و چې د دولت ځینې قوانین د فدرالي لارښوونو سره سمون نه لري. د بېلګې په توګه، کېدای شي د فدرال تعلیمي بودیجه د IDEA سره سم د ځانګړو تعلیمي پروګرامونو له پلي کولو پرته ونه منل شي. په ورته ډول، په ټول هېواد کې د چټکتیا د حد محدودیت له ۵۵ مایله پر ساعت (۸۹ کیلومتره پر ساعت) ، د ۰.۰۸ قانوني وینې الکول محدودیت، او په ټول هیواد کې د څښاک د څښلو عمر ۲۱ کلني د دې طریقې له لارې وضع شوي؛ که چېرې دوی دا ډول قوانین تصویب نه کړي ایالتونه به د لویو لارو تمویل له لاسه ورکړي (که څه هم د ملي سرعت حد له هغه وروسته لغوه شوی).<ref name="Dole2">{{ussc|name=South Dakota v. Dole|volume=483|page=203|year=1987}}.</ref> د  Sebelius پر وړاندې د خپلواکې سوداګرۍ ملي فدراسیون قضیه کې (۲۰۱۲)، محکمې پریکړه وکړه چې د ناروغانو د ساتنې او ارزانه پاملرنې قانون چې (عموما د ACA یا Obamacare په نوم یادیږي) په غیرقانوني توګه یې دولتونه اړ کړي چې Medicaid پراخ کړي. محکمې د ACA ژبه د جبري تر سرلیک لاندې ډلبندي کړه ځکه چې ایالتونه یې په اغیزمنه توګه د فدرالي پروګرام سره یوځای کېدو ته اړ ایستل ترڅو چې دولتونه په دوامداره توګه د میډیکاډ بودیجې چمتو کولو شرطونو سره موافقه وکړي او د میډیکاډ وړتیا بدله کړي ترڅو ټول هغه کسان په کې شامل شي چې ۱۳۳ سلنه د بېوزلۍ تر کرښې لاندې ژوند کوي.<ref>{{ussc|name=National Federation of Independent Business v. Sebelius|volume=567|page=519|year=2012}}.</ref> == سرچینې == f5cef0yl23ohxkkhey4ake9tbmu9mlj 0 59990 369570 369449 2026-09-29T09:34:17Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369570 wikitext text/x-wiki په هستوي فزيک کې يو هستوي ځنځیري غبرګون هغه وخت پېښېږي، چې يو مفرد هستوي غبرګون د اوسط يو يا زياتو بعدي هستوي غبرګونونو لامل کېږي او پر همدې بنسټ د دې غبرګونونو د ځاني زېږېدنې د يوې لړۍ(سلسلې) شونتيا ته لاره هواروي. معلوم يا مشخص هستوي غبرګون، د دروند ايزوتوپ (isotopes) لکه uranium-235 يا 235U ټوته کېدنه اوسي. يو هستوي ځنځیري غبرګون، د بل هر کيمياوي غبرګون په پرتله په هر غبرګون کې ميليونونه ځله زياته انرژي آزادوي. == تاريخچه == کيمياوي ځنځیري غبرګونونه، د لومړي ځل لپاره د جرمني کيمياپوه Max Bodenstein له خوا په ۱۹۱۳ز کې وړاندې شول او په مناسب ډول د هستوي ځنځیري غبرګونونو له مطرح کېدلو نه مخکې په ښه ډول درک شول. درک شوي وو، چې کيمياوي ځنځیري غبرګونونه، په غبرګونونو کې، لکه: څرنګه چې په کيمياوي چاودنه کې توليد شوي دي، په تشرېحي ډول د زياتېدونکو قېمتونو لپاره ځواب ويونکي وو. <ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1956/press.html|title=See this 1956 Nobel lecture for history of the chain reaction in chemistry}}</ref> د رپوټونو له مخې، د هستوي ځنځیري غبرګون مفهوم، د لومړي ځل لپاره د هنګري عالم (Leó Szilárd) له خوا د ۱۹۳۳ ز د سپټمبر پر ۱۲ مه اټکل شوی و. نوموړي په هغه سهار د ازمېښت په اړه د لندن په يوه څېړنه کې لوستل، چې ليتيم ۷ (lithium-7) په الفا ذرو باندې د وېشلو په موخه په کې له ګړندي کوونکو پروتونونو څخه ګټه اخېستل شوې وه او دا حقيقت چې د پروتون عرضې په پرتله د غبرګون په واسطه خورا زياته انرژي توليد شوې وه. Ernest Rutherford په ياده مقاله باندې تبصره وکړه، چې په ياد پړاو کې ناګټورتوب د برېښنا د توليد لپاره د دې د کارونې مخه نيولې ده. که څه هم نيوترون په ۱۹۳۲ز کې د يو هستوي غبرګون د توليد په توګه د موندلو څخه لږ پخوا کشف شوی و. (Szilárd) چې د يو انجنير او فزيکپوه په توګه روزل شوی دی، په خپل ذهن کې دوه هستوي ازمېښتي پايلې يو له بل سره يو خای کېښودلې او درک يې کړل، چې که چېرې يو هستوي غبرګون نيوترونونه توليد کړي، چې وروسته بيا د دورته هستوي نورو غبرګونونو سبب کېږي؛ ياد پړاو کېدای شي، د ځاني تلپاتې هستوي زنځير غبرګون وي، چې په خپله پروتونونو يا يو ګړندي کوونکي ته له اړتيا پرته نوي ايزوتوپونه او برېښنا توليدوي. که څه هم (Szilárd) د خپل ځنځیري غبرګون لپاره ټوټه کېدنه د يو ميکانيزم په توګه ځکه وړاندې نه کړه، چې د ټوټه کېدنې غبرګون تر اوسه نه و موندل (کشف) شوی يا ان شکمن و. (Szilárd) د دې پر ځای د يو څه سپکو پېژندل شويو ايزوتوپونو د مخلوطونو څخه ګټه اخيستنه وړانديز کړه، چې په زیاته پيمانه نيوترونونه يې توليد کړل. نوموړي راتلونکی کال خپلې نظريې (د يوه ساده هستوي تعامل کوونکي) لپاره د مخترع لپاره امتيازي حق ثبت کړ. <ref>{{cite web|last1=Jogalekar|first1=Ashutosh|title=Leo Szil&nbsp;rd, a traffic light and a slice of nuclear history|url=http://blogs.scientificamerican.com/the-curious-wavefunction/leo-szilard-a-traffic-light-and-a-slice-of-nuclear-history/|website=Scientific American|access-date=4 January 2016}}</ref><ref>L. Szilárd, "Improvements in or relating to the transmutation of chemical elements," British patent number: GB630726 (filed: 28 June 1934; published: 30 March 1936). [http://v3.espacenet.com/textdoc?DB=EPODOC&IDX=GB630726 esp@cenet document view<!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080621120547/http://v3.espacenet.com/textdoc?DB=EPODOC |date=2008-06-21 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080621120547/http://v3.espacenet.com/textdoc?DB=EPODOC |archivedate=2008-06-21 |title=آرشیف کاپي |url=http://v3.espacenet.com/textdoc?DB=EPODOC |access-date=2022-02-24 |url-status=bot: unknown}}</ref> Szilárd په ۱۹۳۶ ز کې د بيريليم او انډيم په کارونې سره د يو ځنځیري غبرګون د جوړولو يوه بې پايلې هڅه وکړه. هستوي ټوټه کېدنه، د Otto Hahn او Fritz Strassmann له خوا د ۱۹۳۸ ز په ډسمبر کې وموندل (کشف) شول او د ۱۹۳۹ز په جنوري کې د Lise Meitner او د هغه د وراره Otto Robert Frisch له خوا په نظرياتي ډول تشرېح شول. د ۱۹۳۹ ز په فبروري کې د هستوي ټوټه کېدنې په اړه، د دوی په دويمه خپرونه کې Hahn او Strassmann د Uranspaltung اصطلاح (د يورانيم ټوټه کېدنه) د لومړي ځل لپاره وکاروله او د ټوټه کېدنې پړاو پرمهال يې د نورو نيوترونونو شتون او خپلواکي اټکل کړه، چې د يو هستوي ځنځیري غبرګون شونتيا ته لاره هواروي. <ref>{{cite journal|last1=Hahn|first1=O.|last2=Strassmann|first2=F.|author-link2=Fritz Strassmann|title=Nachweis der Entstehung aktiver Bariumisotope aus Uran und Thorium durch Neutronenbestrahlung; Nachweis weiterer aktiver Bruchstücke bei der Uranspaltung|url=https://archive.org/details/sim_naturwissenschaften_1939-02-10_27_6/page/89|journal=Naturwissenschaften|volume=27|issue=6|pages=89–95|date=February 1939|doi=10.1007/BF01488988|bibcode=1939NW.....27...89H|s2cid=33512939}}</ref><ref>[[Lise Meitner]] & [[Otto Robert Frisch|O. R. Frisch]], "[http://www.nature.com/articles/143239a0 Disintegration of Uranium by Neutrons: A New Type of Nuclear Reaction]," ''Nature'' '''143''', 3615 (1939-02-11): 239, {{Bibcode|1939Natur.143..239M}}, {{Doi|10.1038/143239a0}}; [[Otto Robert Frisch|O. R. Frisch]], "[https://www.nature.com/articles/143276a0 Physical Evidence of Division of Heavy Nuclei under Neutron Bombardment]," ''Nature'' '''143''', 3616 (1939-02-18): 276, {{Doi|10.1038/143276a0}}. The paper is dated 16 January 1939. Meitner is identified as being at the Physical Institute, Academy of Sciences, Stockholm. Frisch is identified as being at the Institute of Theoretical Physics, University of Copenhagen.</ref><ref>Lise Meitner: ''Otto Hahn - the discoverer of nuclear fission.'' In: Forscher und Wissenschaftler im heutigen Europa. Stalling Verlag, Oldenburg/Hamburg 1955.</ref> څو مياشتې وروسته په پاريس کې (Frédéric Joliot-Curie)، (H. Von Halban) او (L. Kowarski) په يورانيمو کې د نيوترون زيادښت لپاره څېړنه وکړه او کشف يې کړ، چې له دې لارې يو هستوي ځنځیري غبرګون په ريښتيا شونی و. <ref>H. von Halban, F. Joliot and L. Kowarski, ''Nature'' 143 (1939) 470 and 680.</ref> د ۱۹۳۹ز د می پر څلورمه Juliot-Curie، Halban او Kowarski درې لاسته راوړنې (اختراع ګانې) ثبت کړې، چې لومړنيو دوو يې له يو هستوي ځنځیري غبرګون څخه د برېښنا توليد تشرېح کاوه او وروستني ته يې چې د بشپړوالي aux چارجونو چاودېدونکي توکي ويل، د هستوي بم لپاره لومړنی امتيازي حق (د اختراع کوونکي) و او د (Caisse nationale de Recherche Scientifique) له خوا، د ۴۴۵۶۸۶ ګڼې اختراع په توګه ثبت شوی دی. <ref>{{Cite book|title=''Histoire secrète de la bombe atomique française''|url=https://archive.org/details/histoiresecreted0000bend|website=Documents|location=Paris|agency=Cherche Midi|language=fr|year=2000|isbn=978-2-862-74794-1|oclc=45842105|last1=Bendjebbar|first1=André}}</ref> په موازي يا برابر ډول (Szilárd) او Enrico Fermi په نيويارک کې ورته شننه وکړه. دې موندنې (Szilárd) وهڅاوه چې د البرټ انسټاين په لاسليک ولسمشر Franklin D. Roosevelt ته ليک واستوي او ولسمشر ته د دې شونتيا خبرتيا ورکړي، چې د جرمني نازيان به کېدای شي، د هستوي بم جوړولو هڅه کوي. <ref>{{cite book|last1=Lanouette|first1=William|url=https://archive.org/details/geniusinshadowsa00lano|title=Genius in the Shadows: A Biography of Leo Szilárd: The Man Behind The Bomb|last2=Silard|first2=Bela|publisher=Charles Scribner's Sons|year=1992|isbn=978-0-684-19011-2|location=New York|pages=199, 202|url-access=registration}}</ref><ref>{{cite journal|author1-link=Herbert L. Anderson|first1=H. L.|last1=Anderson|first2=E.|last2=Fermi|first3=Leo|last3=Szilárd|title=Neutron production and absorption in uranium|journal=Physical Review|volume=56|pages=284–286|date=1 August 1939|issue=3|doi=10.1103/PhysRev.56.284|url=https://library.ucsd.edu/dc/object/bb01380563/_1.pdf}}</ref> د ۱۹۴۲ ز ډسمبر پر دويمه نېټه، د Fermi په مشرۍ (او د Szilárd  په ګډون) يوې ډلې د شيګاګو په پوهنتون کې په (Chicago Pile-1 (CP-1)) ازمېښتي تعامل کوونکي سره د توغندیو [د ټينس او پنګ پانګ ډنډې] په لوبغالي کې د (Stagg Field) تر ارزان بيه چوکۍ لاندې د ځان ساتنې هستوي ځنځیر لومړنی مصنوعي غبرګون توليد کړ. د شيګاګو په پوهنتون کې د Fermi ازمېښتونه د Arthur H. Compton د Manhattan پروژې د فلز رااېستنې لابراتور يوه برخه وو. ياد لابراتوار وروسته Argonne ملي لابراتور ونومول شو او د هستوي انرژي لپاره يې په کارنده ټوټه کېدنه کې، په څېړنې کولو سره دنده تر سره کړه. <ref name="Holl">{{cite book|last=Holl|first=Jack|year=1997|title=Argonne National Laboratory, 1946-96|url=https://archive.org/details/argonnenationall0000holl|publisher=[[University of Illinois Press]]|isbn=978-0-252-02341-5}}</ref> د ارکنساس پوهنتون استاد Paul Kuroda په ۱۹۵۶ ز کې وانګېرل، چې د طبيعي ټوټه کېدنې يو تعامل کوونکی کېدای شي، يو ځل شتون ولري. هستوي ځنځیري غبرګونونه کېدای شي، يوازې د طبيعي موادو غوښتنه وکړي (لکه اوبه او يورانيم، که چېرې يورانيم د ²³⁵U کافي اندازه ولري)، د دې ځنځیري غبرګونونو پېښېدل، په يو توپير لرونکي (لرې) ماضي کې هغه وخت شوني وو، چې ۲۳۵- يورانيم راغونډېدنې (تراکم) د نن په پرتله لوړ وو او هغه ځای چې د ځمکې په پوړ يا قشر کې د موادو سم ترکيب شتون درلود. يورانيم (U) په جيولوژيکي ماضي کې د U²³⁵ او U²³⁸ ايزوتوپونو د بېلابېلو نيمه ژوندي حالتونو له امله پر ځمکه باندې د يورانيم يوه پراخه برخه جوړه کړه، چې لومړنی تخريبوونکی نږدې د پراخوالي يو نظم د وروستي په پرتله يو څه تېز دی. د Kuroda اټکل، د ۱۹۷۲ ز په سپټمبر کې د Gabon په Oklo کې د طبيعي ځان ساتنې هستوي ځنځیري غبرګونونو په تېر کې د دليل يا ثبوت په موندلو سره تاييد شو. اوسمهال د هستوي ټوته کېدنې د يو ځنځیري غبرګون ساتلو لپاره پر ځمکه باندې په طبيعي يورانيمو کې د ايزوتوپ نسبيت به د نيوترون زهرياتو په نه شتون کې د نيوترون اداره کوونکي، لکه: درندو اوبو يا خورا پاک کاربن (لکه ګرافيټ) غوښتنه وکړي، چې ان د زيات اټکل له مخې د نږدې دوه بېليون کالونو پخوا په Oklo کې حالتونو په پرتله، د طبيعي جيولوژيکي پړاوونو په واسطه نه راپورته کېږي. <ref>[http://www.ocrwm.doe.gov/factsheets/doeymp0010.shtml Oklo: Natural Nuclear Reactors—Fact Sheet] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081020201724/http://www.ocrwm.doe.gov/factsheets/doeymp0010.shtml|date=2008-10-20}}</ref> == د ټوټه کېدنې ځنځیري غبرګون == د ټوته کېدنې ځنځیري غبرګونونه، د نيوترونونو او fissile ايزوتوپونو (لکه ²³⁵U) له امله پېښېږي. ياد ځنځیري غبرګون له fissile ايزوتوپونو څخه چې هستوي ټوټه کېدنه ازمايي، د نيوترونونو خوشې کېدلو او په fissile ايزوتوپ کې د دې ډول ځينو نيوترونونو د ورپسې زغم (جذب) غوښتنه کوي. کله چې يو اتوم هستوي ټوټه کېدنه ازمايي (تجربه کوي)، يو څو نيوترونونه (کره شمېر د نا اداره کېدونکو او نا اندازه کېدونکو عواملو پورې اړه لري؛ د تمې وړ شمېر په بېلابېلو پورې اړه لري، چې په عادي ډول د 2.5 او 3 تر منځ وي) له غبرګون څخه منع کېږي. دا خپلواک نيوترونونه به، وروسته په محاطي وسط سره غبرګون وکړي او د زياتو fissile سون توکو په شتون کې کېدای شي، ځيني يې جذب شي او د زياتې ټوټه کېدنې سبب شي. په همدې ډول ياد دوران د ځان ساتنې غبرګون د ورکولو په موخه تکرارېږي. د هستوي ځواک ماشين الات په کره ډول د اداره کوونکې هغه اندازې له مخې عمل کوي، چې هستوي غبرګونونه په کې پېښېږي. له بل اړخه هستوي وسلې په مشخص ډول د يوه غبرګون د توليدولو په موخه جوړې شوی دی، چې دومره زيات تېزې او پياوړې دي، چې له پيلېدو (چالانېدو) څخه وروسته نه شي اداره کېدلی. دا نه اداره کېدونکی غبرګون به، هغه وخت د يوې چاودېدونکې انرژۍ خوشې کولو ته لاره هواره کړي، چې په مناسب ډول جوړ او ډيزاين شي. == سرچینې == tvgk13p356fkwhplxv9l4xqve23a2xt 0 59992 369531 369405 2026-09-29T03:01:54Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369531 wikitext text/x-wiki د طبیعي‌منظر ګوټ ساتنه (د طبیعي منظر د کچې ساتنه؛ په انګلیسي: landscape-scale conservation) د طبیعي‌منظر د مدیریت لپاره یوه کُل‌ګروهه (هولیسټیک – holistic) تګلاره ده، چې غواړي له‌دې لارې د یوه ټاکلي طبیعي‌منظر په واړو برخو کې د طبیعت ساتنې او اقتصادي فعالیتونو رقابتي موخې پلي کړي. کېدای شي د طبیعي‌منظر ګوټ ساتنې هڅې ځیني وخت د [[اقلیمي بدلون]] په موخه ترسره شي. ځیني وخت کېدای شي د یوې بلونجې تګلارې په توګه [د ودانیزو، ښاري، صنعتي او…] سیمو د ساتنې لپاره وکارول شي. په نړۍ کې ګڼ‌شمېر ستونزې لکه [[بېوزلي]]، د خوړو خوندیتوب، [[اقلیمي بدلون]]، د اوبو خوندیتوب، [[ځنګلونو له منځه وړل (بې ځنګله کول)|ځنګل‌وهنه]] او بیولوجیکي تنوع کمښت، سره تړلې دي. د بېلګې په توګه: له بېوزلۍ څخه د وګړو خلاصون کېدای شي د لګښت کچه لوړه او د اقلیمي بدلون لامل وګرځي؛ د کرنې او بزګرۍ پراختیا ګواکې د اوبو کمښت ته لا زور ورکړي او له امله یې ټولنیز چاپېریال زیانمن شي. د طبیعي‌منظر مدیریت پلویان په ټینګار سره وایي، له هغه ځایه چې دغه ستونزې سره تړاو لري، نو د طبیعي‌منظر ګڼ‌شمېر سترو ګټو ته په کتو سره، د نوموړو ستونزو اوارولو لپاره همغږو تګلارو ته اړتیا ده. د دطبیعي‌منظر د ګټو په هکله کېدای شي دغه بېلګه بیان کړو: د یوه سیند حوزه کولای شي د کلیو او بانډو او کرنې لپاره اوبه، د وګړو او صنایعو لپاره لرګي او خوراکي محصولات او د بېلابېلو نباتاتو او ژویو لپاره ګډ چاپېریال تامین کړي؛ او د دغو ګټې‌اخېستونکو هر غړی یو پر بل باندې اغېزمنه پایله درلودلای شي.<ref name="LSLB">{{cite book|last1=Denier|first5=L.|location=Oxford|publisher=Global Canopy Programme|date=2015|title=The Little Sustainable Landscapes Book|first6=N.|last6=Stam|last5=Hovani|first1=L.|first4=P.|last4=Chatterton|first3=S.|last3=Shames|first2=S.|last2=Scherr|url=http://globalcanopy.org/sustainablelandscapes}}</ref><ref name="learning">{{cite journal|last1=Reed|journal=Global Change Biology|url=https://researchonline.jcu.edu.au/49345/1/49345_Reed%20et%20al_2016.pdf|bibcode=2016GCBio..22.2540R|pages=2540–2554|issue=7|volume=22|pmid=26990574|doi=10.1111/gcb.13284|date=2016|title=Integrated landscape approaches to managing social and environmental issues in the tropics: learning from the past to guide the future|first1=J.|first5=T.|last5=Sunderland|first4=J.|last4=Barlow|first3=E. L.|last3=Deakin|first2=J.|last2=Van Vianen|doi-access=free}}</ref><ref name="Stern">{{cite book|last1=Stern|first1=N|title=The Economics of Climate Change: the Stern Review|date=2007|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge UK}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Tilman|first1=D|title=Global environmental impacts of agricultural expansion: the need for sustainable and efficient practices|journal=Proc. Natl. Acad. Sci. USA|volume=96|issue=11|pages=5995–6000|doi=10.1073/pnas.96.11.5995|pmid=10339530|pmc=34218|date=1999-05-25|bibcode=1999PNAS...96.5995T|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Laurance|first1=W F|last2=Sayer|first2=J|last3=Cassman|first3=KG|title=Agricultural expansion and its impacts on tropical nature|journal=Trends in Ecology & Evolution|date=2014|volume=29|issue=2|pages=107–116|doi=10.1016/j.tree.2013.12.001|pmid=24388286}}</ref><ref name="Hart">{{cite journal|last1=Hart|first1=A K|last2=McMichael|first2=P|last3=Milder|first3=J C|last4=Scherr|first4=Sara J|title=Multi-functional landscapes from the grassroots? The role of rural producer movements|journal=Agriculture and Human Values|date=2015|volume=33|issue=2|pages=305–322|doi=10.1007/s10460-015-9611-1|s2cid=153211771}}</ref> طبیعي‌منظر، په ټولیز ډول، خورا ارزښتمن ګڼل کېږي او د نړیوالو دولتي بنسټونو، دولتي چارواکو او څېړنیزو موسسو له لورې ساتنې ته اړتیا لري.<ref name="SBSTTA report2">{{cite web|last1=Convention on Biological Diversity|first1=SBSTTA|title=Report on how to improve sustainable use of biodiversity in a landscape perspective (UNEP/CBD/SBSTTA/15/13)|url=https://www.cbd.int/doc/meetings/sbstta/sbstta-15/official/sbstta-15-13-en.pdf|website=Convention on Biological Diversity}}</ref><ref name="GMS BLL">{{cite web|title=Biodiversity Landscapes and Livelihoods|url=http://www.gms-eoc.org/biodiversity-conservation-corridors-initiative|website=Greater Mekong Subregion - Core Environment Program|access-date=2022-02-24|archive-date=2019-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526181501/http://www.gms-eoc.org/biodiversity-conservation-corridors-initiative|url-status=dead}}</ref><ref name="IINDC">{{cite web|last1=Republic of Indonesia|title=Intended Nationally Determined Contribution|url=http://www4.unfccc.int/submissions/INDC/Published%20Documents/Indonesia/1/INDC_REPUBLIC%20OF%20INDONESIA.pdf|date=2015|website=UNFCCC submissions}}</ref><ref name="CIFOR landscapes pg">{{cite web|last1=Center for International Forestry Research (CIFOR)|url=http://www.cifor.org/sustainable-landscapes/|website=Sustainable Landscapes|title=Sustainable Landscapes}}</ref> په دغه تګلاره کې پرتې ستونزو په توګه، کولای شو د څارنې په تړاو ستونزو، او تګلارې ته د اړوندو غښتلو تعریفونو او ګړنو زیاتولو ته اشاره وکړو.<ref name="learning2">{{cite journal|last1=Reed|journal=Global Change Biology|url=https://researchonline.jcu.edu.au/49345/1/49345_Reed%20et%20al_2016.pdf|bibcode=2016GCBio..22.2540R|pages=2540–2554|issue=7|volume=22|pmid=26990574|doi=10.1111/gcb.13284|date=2016|title=Integrated landscape approaches to managing social and environmental issues in the tropics: learning from the past to guide the future|first1=J.|first5=T.|last5=Sunderland|first4=J.|last4=Barlow|first3=E. L.|last3=Deakin|first2=J.|last2=Van Vianen|doi-access=free}}</ref> == تعریفونه == ګڼ‌شمېر ورته او ګډ تعریفونه او ګړنې شتون لري، خو ډېري یې سره ورته معناوې افاده کوي. د بېلګې په توګه، یو اوږدپایه طبیعي‌منظر «پرته له‌دې چې د راتلونکو نسلونو د اړوند اړتیاوو د پوره کولو وړتیا پر وړاندې ګواښ رامنځ‌ته شي، اوس‌مهاله اړتیاوې» پوره کوي.<ref name="Reed">{{cite journal|last1=Reed|first1=J.|last2=Deakin|first2=E.|last3=Sunderland|first3=T.|title=What are 'Integrated Landscape Approaches' and how effectively have they been implemented in the tropics: a systematic map protocol|journal=Environmental Evidence|date=2015|volume=4:2|url=http://www.cifor.org/library/5422/what-are-integrated-landscape-approaches-and-how-effectively-have-they-been-implemented-in-the-tropics-a-systematic-map-protocol/|issn=2047-2382}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://forestsnews.cifor.org/23834/landscape-approach-defies-simple-definition-and-thats-good?fnl=en|title='Landscape approach' defies simple definition — and that's good|date=2014-08-27|work=CIFOR Forests News|access-date=2017-09-20|language=en-US}}</ref><ref name="Minang">{{cite book|last1=Minang|first1=P. A.|last2=van Noordwijk|first2=M.|last3=Freeman|first3=O. E.|last4=Mbow|first4=C.|last5=de Leeuw|first5=J.|last6=Catacutan|first6=D.|title=Climate-Smart Landscapes: Multifunctionality In Practice|date=2015|publisher=World Agroforestry Center (ICRAF)|location=[[Nairobi]]}}</ref><ref name="LSLB2">{{cite book|last1=Denier|first5=L.|location=Oxford|publisher=Global Canopy Programme|date=2015|title=The Little Sustainable Landscapes Book|first6=N.|last6=Stam|last5=Hovani|first1=L.|first4=P.|last4=Chatterton|first3=S.|last3=Shames|first2=S.|last2=Scherr|url=http://globalcanopy.org/sustainablelandscapes}}</ref> د طبیعي‌منظر د ساتنې تګلاره کېدای شي د «هغه مفهومي چوکاټ» په توګه وانګېرل شي چې «په هغه کې د یوه طبیعي‌منظر ذینفع غړي د رقابتي ټولنیزو، اقتصادي او چاپېریالي موخو د پوره کولو لپاره هوډ کړی وي». له ځمکې (یا طبیعت) څخه د د واحدې ګټې‌اخېستنې پرځای، هڅه کېږي ترڅو د بېلابېلو ذینفعو غړو د ګټې له خوندیتوب څخه ډاډ ترلاسه شي.<ref name="LSLB2" /> د طبیعي‌منظر د ګوټ ساتنې ټولو شِیماګانو پيل ټکی باید د طبیعي‌منظر د ارزښت په هکله یو پوهاوی وړاندې کړي. د طبیعي‌منظر د ارزښت ډګر د ښکلاپېژندنې له پولو څخه اوړي؛ په هغه کې د یوې سیمې د ټولنو، کلتوري میراث او پراختیا، اقتصاد، او همدا راز د ځنګلي ژویو ژوند او طبیعي سرچینو د ملاتړ لپاره د طبیعي‌منظر د کارکړنو د څرنګوالي په هکله پوهاوی هم راتاو شوی دی. د طبیعي‌منظر اهمیت باید په دقیقه توګه د منل شویو میتودپوهنو له لارې وارزول شي. طبیعي‌منظر د اهمیت اړوند ارزونه به د ګوټ (یا پراخوالي/کچې) د ټاکلو پر مهال مرسته وکړي ترڅو څرګنده شي چې د کوم طبیعي‌منظر لپاره د کوم ګوټ په پام کې نیول، وړ برېښي. «د طبیعي‌منظر ګوټ یا پراخوالی» یوازې په‌دې معنی نه‌دی چې اړوند ګوټ ډېر لوی په پام کې ونیول شي؛ معنی یې په یوه سم او وړ ګوټ کې د ساتنې عمل ترسره کول او هم د طبیعي‌منظر هم اوسني او هم پخواني انساني غړو په پام کې نیول دي. == مخینه == په انګلیسي کې د «landscape» ګړنه له هالنډي څخه پور اخېستل شوې ده، چې په هالنډي کې د «landschap» په بڼه لیکل کېږي؛ مخینه یې ۱۶۶۰ زېږدیزې لسیزې ته ورګرځي او له آره، انځور (یا نقاشي) ته ویل کېږي. وروسته بیا په ۱۹۱۶ ز کې د یوه کړ (فعل) په توګه وکارول شو. <ref>{{cite web|url=https://www.etymonline.com/word/landscape|title=landscape {{!}} Origin and meaning of landscape|last=Harper|first=Douglas|date=2019|website=Online Etymology Dictionary|publisher=Douglas Harper|access-date=24 October 2019}}</ref> آلماني جغرافیه‌پوه – کارل ترول – په ۱۹۳۹ ز کې د «Landschaftsökologie» آلماني ګړنه رامنځ‌ته کړه، چې پښتو معنی یې «د طبیعي‌منظر چاپېریال‌پوهنه» ده. هغه، خپل د فعالیت د یوې برخې په توګه، دغه څانګه‌ییزه ګړنه او د طبیعي‌منظر چاپېریال‌پوهنې ګڼ‌شمېر نور لومړني مفهومونه وپنځول، چې په هغو کې، د چاپېریال، کرنې او نباتاتو ترمنځ د تعامل د مطالعاتو په موخه د هوایي عکس شننې کارول هم راچاپېر دي.<ref>Troll, C. 1939. Luftbildplan und ökologische Bodenforschung (Aerial photography and ecological studies of the earth). Zeitschrift der Gesellschaft für Erdkunde, Berlin: 241-298.</ref> د انګلستان په هکله کولای شو ووایو چې په دغه هېواد کې د د طبیعي‌منظرونو ساتنې لړۍ په ۱۹۴۵ ز کې، د «دولت ته د انګلستان او وېلز ملي پارکونو په اړه راپور» له خپرېدلو سره سمه پیل شوه. «د ملي پارکونو او د ښار شاوخوا سیمو ته د ۱۹۴۹ ز قانون» د «خورا طبیعي ښکلو سیمو» (AONB» د رامنځ‌ته کولو په موخه ځیني مقررات وضع کړل. شمالي ایرلنډ هم، د مېله‌ځای سیمو په هکله د ۱۹۶۵ ز کال قانون له تصویبولو وروسته، دې ته ورته سیسټم لري. لومړی AONB په ۱۹۵۶ ز کې وضع شو او وروستی یې په ۱۹۹۵ ز کې رامنځ‌ته شو.<ref name="AONB story">{{cite web|url=http://www.landscapesforlife.org.uk/aonb-story.html|title=NAAONB|access-date=16 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829080922/http://www.landscapesforlife.org.uk/aonb-story.html|archive-date=29 August 2017|url-status=dead}}</ref><ref name="Gov">{{cite web|url=https://www.gov.uk/guidance/areas-of-outstanding-natural-beauty-aonbs-designation-and-management|title=Areas of outstanding natural beauty (AONBs): designation and management|work=gov.uk}}</ref><ref>[http://www.doeni.gov.uk/niea/protected_areas_home/aonb.htm Northern Ireland Environment Agency] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140902035244/http://www.doeni.gov.uk/niea/protected_areas_home/aonb.htm|date=2 September 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tamarvalley.org.uk/about/what-is-the-tamar-valley-aonb/|title=Tamar Valley - What is the Tamar Valley AONB?|website=www.tamarvalley.org.uk|access-date=16 February 2018|تاريخ الأرشيف=17 February 2018|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180217024050/http://www.tamarvalley.org.uk/about/what-is-the-tamar-valley-aonb/|url-status=dead|خونديځ نېټه=17 February 2018|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20180217024050/http://www.tamarvalley.org.uk/about/what-is-the-tamar-valley-aonb/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20180217024050/http://www.tamarvalley.org.uk/about/what-is-the-tamar-valley-aonb/|archive-url=https://web.archive.org/web/20180217024050/http://www.tamarvalley.org.uk/about/what-is-the-tamar-valley-aonb/}}</ref> د کلیو طبیعي‌منظر د مطالعه لپاره د اروپا دایمي غونډې بنسټ ډبره په کال ۱۹۵۷ ز کې کېښودل شوه. د اروپا طبیعي‌منظر کنوانسیون په ۱۹۹۴ ز کې «د اروپا شورا د سیمه‌ییزو او ځایي چارواکو کنګرې» (CLRAE) له لورې پیل، په ۲۰۰۰ ز کې د وزیرانو د شورا له‌خوا تصویب او په ۲۰۰۴ ز کې لازم‌الاجرا وګرځېد.<ref>Baker, Alan R.H. (1988) Historical Geography and the Study of the European Rural Landscape. ''Geografiska Annaler'' 70B (1) 5-16.</ref><ref>Helmfrid, Staffan (2004) The Permanent European Conference and the Study of the Rural Landscape. In Palang, Hannes (red.) (2004). ''European rural landscapes: persistence and change in a globalising environment''. Boston: Kluwer Academic Publishers, p. 467 -</ref><ref name="Explanatory Report">[http://conventions.coe.int/Treaty/en/Reports/Html/176.htm Explanatory Report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020330124608/http://conventions.coe.int/Treaty/EN/Reports/Html/176.htm |date=2002-03-30 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20020330124608/http://conventions.coe.int/Treaty/EN/Reports/Html/176.htm |archivedate=2002-03-30 |title=آرشیف کاپي |url=http://conventions.coe.int/Treaty/EN/Reports/Html/176.htm |access-date=2025-03-30 |url-status=dead}}, Art. 4.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.coe.int/t/dg4/cultureheritage/heritage/Landscape/Publications/ATEP-93_bil.pdf|title=Eighth Council of Europe Workshops for the implementation of the European Landscape Convention, Landscape and driving forces|author=Council of Europe – Cultural heritage, Landscape and Spatial planning Division and Swedish National Heritage Board|date=2009|publisher=Malmö, Sweden|access-date=7 July 2012}}</ref> د ساتنې کمېټه په ۱۹۸۰ لسیزه کې د طبیعي‌منظر چاپېریال‌پوهنې ساینس ته پام وګرځاوه.<ref name="learning3">{{cite journal|last1=Reed|journal=Global Change Biology|url=https://researchonline.jcu.edu.au/49345/1/49345_Reed%20et%20al_2016.pdf|bibcode=2016GCBio..22.2540R|pages=2540–2554|issue=7|volume=22|pmid=26990574|doi=10.1111/gcb.13284|date=2016|title=Integrated landscape approaches to managing social and environmental issues in the tropics: learning from the past to guide the future|first1=J.|first5=T.|last5=Sunderland|first4=J.|last4=Barlow|first3=E. L.|last3=Deakin|first2=J.|last2=Van Vianen|doi-access=free}}</ref> == سرچینې == 6ucbdlbrapqssvc9206etep6nemkpnj 0 60076 369516 369388 2026-09-29T01:12:09Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369516 wikitext text/x-wiki ليزبين (ښځې چې ښځو ته جنسي ميلان لري)، ګي(نارينه چې نارينه ته جنسي ميلان لري)، بايوسيکشول (هغه څوک چې هم د خپل جنس او هم مقابل جنس ته جنسي ميلان لري) او ترانسجندر (هغه څوک چې خپل پيدایشي جنس يې بدل کړی وي)، دا ټول (LGBT) بلل کېږي او ډېر ځله د هغوی د جنسيتي يا جنسي پېژندګلوي له امله له تاوتريخوالي سره مخامخ کېږي. شونې ده چې دا تاوتریخوالی د حکومت له خوا وي، لکه: په قوانينو کې د همجنس پالو کارونو لپاره سزا ټاکل شوې وي، يا د افرادو له خوا تر سره شي. شونې ده چې دا تاوتریخوالی يا بدني وي يا رواني وي او محرک يې يا له دوه جنسي توب، همجنس پالنې، همجنسبازۍ، د ښځو د همجنسبازۍ او يا د جنس د بدليدو څخه کرکه وي. شونې ده چې اغېزناک لاملونه يې کلتوري، ديني يا سياسي اخلاق او تعصبات وي.<ref>{{cite journal|last=Meyer|first=Doug|title=An Intersectional Analysis of Lesbian, Gay, Bisexual, and Transgender (LGBT) People's Evaluations of Anti-Queer Violence|url=https://archive.org/details/sim_gender-society_2012-12_26_6/page/849|journal=Gender & Society|date=December 2012|volume=26|issue=6|pages=849–873|doi=10.1177/0891243212461299|s2cid=145812781}}</ref><ref name="urlViolence Against the Transgender Community in 2019 | Human Rights Campaign">{{cite web|url=https://www.hrc.org/resources/violence-against-the-transgender-community-in-2019|title=Violence Against the Transgender Community in 2019 &#124; Human Rights Campaign|access-date=2022-03-01|archive-date=2020-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20201006233658/https://www.hrc.org/resources/violence-against-the-transgender-community-in-2019|url-status=dead}}</ref><ref name="vol1">{{cite book|last=Stewart|first=Chuck|title=The Greenwood Encyclopedia of LGBT Issues Worldwide (Volume 1)|publisher=Greenwood Press|year=2009|isbn=978-0313342318|location=Santa Barbara, California|pages=4, 7, 85–86}}</ref><ref name="vol2">{{cite book|last=Stewart|first=Chuck|title=The Greenwood Encyclopedia of LGBT Issues Worldwide (Volume 2)|publisher=Greenwood Press|year=2009|isbn=978-0313342356|location=Santa Barbara, California|pages=6–7, 10–11}}</ref><ref name="vol3">{{cite book|last=Stewart|first=Chuck|title=The Greenwood Encyclopedia of LGBT Issues Worldwide (Volume 3)|publisher=Greenwood Press|location=Santa Barbara, California|year=2009|isbn=978-0-313-34231-8|pages=1, 6–7, 36, 65, 70}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://www.rutgersuniversitypress.org/violence-against-queer-people/9780813573151|title=Violence against Queer People|last=Meyer|first=Doug|publisher=Rutgers University Press|year=2015|access-date=2017-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190515035337/https://www.rutgersuniversitypress.org/violence-against-queer-people/9780813573151/|archive-date=2019-05-15|url-status=dead}}</ref> اوسمهال نږدې په ټولو لوېديځو هېوادونو کې همجنس پالنه قانوني ده او په دې هېوادونو کې د LGBT افرادو په وړاندې تاوتریخوالی د کرکې په جرم کې ډلبندي کېږي. له لوېديځ څخه دباندې، ډېری هېوادونه په بالقوه ډول د LGBT خلکو لپاره له ګواښه ډک بلل کېږي، هم د توپیري قانون جوړولو له امله او هم د تاوتريخوالي د ګواښونو له کبله. په دوی کې هغه هېوادونه شامل دي چېرې چې اسلام دين حاکم دی، ډېری افريقايي هېوادونه (له سويلي افريقا پرته)، ډېری اسيايي هېوادونه (د اسرائيلو، جاپان، تايوان، تايلينډ او فلپين په څېر د LGBT له دوستو هېوادونو پرته) او ځينې پخواني کمونستي هېوادونه، لکه: روسيه، پولنډ (کوم چې د LGBT آزادې سيمې دي)، سايبريا، البانيان، کوسوو، مونټينيرګرو، بوسنيا او هرزګوينا هم د همدې سيمو برخې دي. دا ډول تاوتريخوالی ډېر ځله د همجنس پالنې يا محافظه کاره ټولنيزو چلندونو په ديني غندنې پورې تړلی وي، کوم چې همجنس پالنې ته د يوې ناروغۍ يا د اخلاقي نيمګړتيا په سترګه ګوري. <ref name="vol1" /><ref name="vol2" /><ref name="vol3" /><ref name="williams">Stotzer, R.: [https://www.law.ucla.edu/williamsinstitute/publications/Comparison%20of%20Hate%20Crime%20Formatted.pdf Comparison of love Crime Rates Across Protected and Unprotected Groups] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070811092040/https://www.law.ucla.edu/williamsinstitute/publications/Comparison%20of%20Hate%20Crime%20Formatted.pdf |date=2007-08-11 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110819070538/http://www3.law.ucla.edu/williamsinstitute/publications/Comparison%20of%20Hate%20Crime%20Formatted.pdf |archivedate=2011-08-19 |title=آرشیف کاپي |url=http://www3.law.ucla.edu/williamsinstitute/publications/Comparison%20of%20Hate%20Crime%20Formatted.pdf |access-date=2023-09-27 |url-status=dead}}, [[Williams Institute]], 2007–06. Retrieved on 2007-08-09.</ref> له تاريخي اړخه، په همجنس پالو د حکومت له خوا ټاکل شوې سزاوې تر ډېره بريده په نارينه همجنس پالو پورې محدودې وې، کوم څه ته چې «سوډومي» ويل کيږې (سوډومي لواط يا له ژوي سره جنسي اړيکې ته ويل کېږي). په منځنيو او د عصري پړاو په لومړيو کې، د سوډومي لپاره په عمومي توګه د مرګ سزا ورکول کېده. په لوېديځه نړۍ کې د عصري پړاو پر مهال (له نولسمې پېړۍ څخه د شلمې پېړۍ تر نيمايي پورې)، عمومي سزا نغده جرمانه يا زنداني کول و. هغه سيمې ډېرې کمې شوې، په کومو کې چې له ۲۰۰۹ز کال راهيسې همجنس پالنه غیر قانوني وه، په ټوله نړۍ کې اتيا داسې هېوادونه وو (د يادولو وړ يې په منځني ختيځ، مرکزي اسيا او ډېريو افريقايي هېوادونو کې و، خو په کرابيين او اقيانوسيه کې هم ځينې داسې هېوادونه موجود وو) چې يواځې پنځو يې تر ۲۰۱۶ز کال پورې د مرګ سزا ورکوله، په داسې حال کې چې دوه اويا هېوادونو په خپله خوښه د خپل جنس سره د جنسي اړیکې نيول جرم ګرځولی و.<ref>{{Cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/article/history-of-the-death-penalty/|title=History of the Death Penalty|last=Reggio|first=Michael|date=1999-02-09|website=PBS Frontline|access-date=2020-02-06}}</ref><ref>"[https://abcnews.go.com/Politics/story?id=7883204&page=1 New Benefits for Same-Sex Couples May Be Hard to Implement Abroad]"ABC News. June 22, 2009. [http://ilga.org/historic/Statehomophobia/ILGA_State_Sponsored_Homophobia_2009.pdf 2009 Report on State Sponsored Homophobia (2009)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110131024344/http://ilga.org/historic/Statehomophobia/ILGA_State_Sponsored_Homophobia_2009.pdf|date=2011-01-31}}, published by The International Lesbian Gay Bisexual Trans and Intersex Association.</ref><ref name="ILGA article">{{cite web|url=http://ilga.org/ilga/en/article/mqsH5ek1ED|title=ILGA publishes 2010 report on State sponsored homophobia throughout the world|year=2010|publisher=International Lesbian, Gay, Bisexual, Trans and Intersex Association|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140323102828/http://ilga.org/ilga/en/article/mqsH5ek1ED|archive-date=2014-03-23}}</ref> برازيل د يو داسې هېواد په توګه چېرې چې د LGBT حقوق خوندي او له خپل جنس سره واده کول قانوني دي، د «Gay da Bahia» (GGB) ډلې د راپور پر بنسټ: هغه هېواد دی چېرې چې د LGBT ترټولو زياتې وژنې رامنځ ته کېږي، يواځې په ۲۰۱۷ز کال کې له درې سوه او اتيا څخه زياتې وژنې شوې دي، چې د ۲۰۱۶ز کال په پرتله د دېرش سلنه زياتوالي ښودنه کوي. په عمومي توګه دا چاره په برازيل کې د کرکې پر بنسټ جرم نه بلل کېږي، بلکې د دې وژنو لامل د جرم د نړيوال اوسط په پرتله په عمومي توګه په دې هېواد کې د نسبي زياتو جرمونو په پايله کې د معلوماتو د ناسمې تشرېح پايله ده، نه دا چې LGBT د يوې ځانګړې موخې په توګه بلل کېږي. <ref>{{Cite news|url=http://www.mambaonline.com/2018/01/24/worlds-highest-lgbt-murder-rate-100s-killed-brazil/|title=Brazil has world's highest LGBT murder rate, with 100s killed in 2017 - MambaOnline - Gay South Africa online|date=2018-01-24|work=MambaOnline - Gay South Africa online|access-date=2018-03-29|language=en-US}}</ref> په ځينو هېوادونو کې، د LGBT پنځه اتيا سلنه زده کوونکي په ښوونځيو کې د همجنس پالنې او جنس بدلولو د کرکې له تاوتریخوالي سره مخامخ کېږي او پنځه څلوېښت سلنه هغه زده کوونکي ښوونځي پرېږدي چې جنس يې بدل کړی وي.<ref name="urlReport shows homophobic and transphobic violence in education to be a global problem">{{cite web|url=https://en.unesco.org/news/report-shows-homophobic-and-transphobic-violence-education-be-global-problem|title=Report shows homophobic and transphobic violence in education to be a global problem|date=17 May 2016}}</ref> == له حکومتي تاييد څخه برخمن تاوتريخوالی == === تاريخچه === ==== منځنی ختيځ ==== له تاريخي پلوه د نارينه وو تر منځ د جنسي اړيکې نيولو پر ضد لومړی قانون د عبرانيانو له خوا په « Leviticus» (سفر اللاوين) کې ثبت شوی، په کوم کې چې د مرګ سزا وړانديز شوې وه. د همجنس پالنې په اړوند له تاوتريخوالي ډک قانون په منځني اشوري قانون کې تشرېح شوی (له زېږد مخکې ۱۰۷۵) په کوم قانون کې چې راغلي: «که يو سړی له خپل ګاونډي سره اړيکې ولري، کله چې دوی محاکمه او محکوماوه، نو دوی به هغه درواغجن باله او هغه به يې خصي کاوه». د جرمانيا تاسيتوس په روايت کې راغلي  دي چې: د مرګ سزا د دوه ډوله مرګونو جنايتونو لپاره ورکول کېده: پوځي خيانت يا له خدمت څخه د تېښتې لپاره په دار د ځړولو سزا ټاکل شوې وه، په ورته توګه اخلاقي بدنامي (بزدلي «ډار، بې زړه توب» او همجنس پالنه: ignavos et imbelles at corpore infames)؛ ګورډن « corpore infames» (جسماني بدنامي) په دې ډول ژباړي چې «غیر فطري فحاشي»، له تاسيتوس « Tacitus» څخه موخه د نارينه همجنس پرستي ده، د «ډيويډ ايف.ګرينبرګ» د «د همجنس پرستۍ جوړښت» ۲۴۲ ايف پاڼه وګورئ. په علمي ډګر کې وروستی الماني مفهوم argr لرغونی نورس، لينګوبارډک arga يو له بل سره پرتله کوي، په کوم کې چې د «مخنث، بې زړه، بزدل، همجنس پال» معناوې راټولې شوې دي، د جان پوهلو «هايټيټ هرکيلاس پيسنس څوک وو؟» وګورئ، د « A. Etter (eds.), O-o-pe-ro-si (FS Risch), Walter de Gruyter, 1986» په ۱۵۴ پاڼه کې. ==== اروپا ==== له څلورمې څخه تر شلمې پېړۍ پورې په اروپا کې هغه قوانين او لايحې عملي کېدې، کومې چې همجنس پالنې منع کوي.<ref name="THEOD">(Theodosian Code 9.7.6): All persons who have the shameful custom of condemning a man's body, acting the part of a woman's to the sufferance of alien sex (for they appear not to be different from women), shall expiate a crime of this kind in avenging flames in the sight of the people.</ref> ===== جمهوري روم ===== په [جمهوري روم] کې، د « Lex Scantinia» په نامه هغه قانون چې په سم ډول مستند شوی نه دی، يو بالغ نارينه ته د يو کم عمره نارينه تبعه (ingenuus) په وړاندې د جنسي جرم (stuprum) د تر سره کولو له امله سزا ورکوله. نه ده روښانه چې دا سزا اعدام و که مالي جرمانه. دا قاانون، د هغه بالغ نارينه د محاکمې لپاره هم کارول کېده، چا چې په همدې جنسي چاره کې په خپله خوښه د جنسي چارې د ترلاسه کوونکي دنده تر سره کړې، خو داسې محاکمې ډېرې کمې ثبت شوې او د قانون مادې مبهمې دي؛ لکه چې «جان بوسويل» اشاره کړې، «که چېرې د همجنس پالنې پر ضد يو قانون وای، نو د سيسرو په زمانه کې يې په اړه هېچاته هېڅ هم معلوم نه و». کله چې په رومي سترواکۍ مسیحيت واکمن شو، هر ډول همجنس پالنه کارونه په تېزۍ سره وځپل شول، چې ډېر ځله د دردناک مرګ په ډول وې. په ۳۴۲ز کال کې، عيسايي سترواکانو هر یو «کنستانسيوس» او «کنستانس» له خپل جنس سره واده غیر قانوني اعلان شو. لږه موده وروسته، په ۳۹۰ز کال کې، سترواکانو هر يو «والنتينين دویم، تيودوسيوس اول او ارکاديوس» له خپل جنس سره واده ناقانونه اعلان کړ او د داسې  عمل تر سره کوونکو ته په عام محضر کې د ژوندي سوځولو سزا ورکول کېده. سترواک «جستانين اول« (۵۲۷-۵۶۵ز) همجنسبازان، د «لوږې، زلزلو او وباګانو» په څېر ستونزو لپاره قرباني وګرځول.<ref>[[John Boswell]], ''Christianity, Social Tolerance, and Homosexuality: Gay People in Western Europe from the Beginning of the Christian Era to the Fourteenth Century'' (University of Chicago Press, 1980), pp. 63, 67–68, quotation on p. 69. See also Craig Williams, ''Roman Homosexuality: Ideologies of Masculinity in Classical Antiquity'' (Oxford University Press, 1999), p. 116; [[Eva Cantarella]], ''Bisexuality in the Ancient World'' (Yale University Press, 1992), p. 106ff.; Thomas A.J. McGinn, ''Prostitution, Sexuality and the Law in Ancient Rome'' (Oxford University Press, 1998), pp. 140–141; Amy , ''The Garden of Priapus: Sexuality and Aggression in Roman Humor'' (Oxford University Press, 1983, 1992), pp. 86, 224; Jonathan Walters, "Invading the Roman Body," in ''Roman Sexualites'' (Princeton University Press, 1997), pp. 33–35, noting particularly the overly broad definition of the ''Lex Scantinia'' by Adolf Berger, ''Encyclopedic Dictionary of Roman Law'' (American Philosophical Society, 1953, reprinted 1991), pp. 559 and 719. Freeborn Roman men could engage in sex with males of lower status, such as prostitutes and slaves, without moral censure or losing their perceived masculinity, as long as they took the active, penetrating role; see [[Sexuality in ancient Rome]].</ref><ref name="THEOD2">(Theodosian Code 9.7.6): All persons who have the shameful custom of condemning a man's body, acting the part of a woman's to the sufferance of alien sex (for they appear not to be different from women), shall expiate a crime of this kind in avenging flames in the sight of the people.</ref><ref>[[Theodosian Code]] 9.8.3: ''"When a man marries and is about to offer himself to men in womanly fashion (quum vir nubit in feminam viris porrecturam), what does he wish, when sex has lost all its significance; when the crime is one which it is not profitable to know; when Venus is changed to another form; when love is sought and not found? We order the statutes to arise, the laws to be armed with an avenging sword, that those infamous persons who are now, or who hereafter may be, guilty may be subjected to exquisite punishment.''</ref><ref>Justinian ''Novels'' 77, 144; Michael Brinkschröde, "Christian Homophobia: Four Central Discourses," in ''Combatting Homophobia: Experiences and Analyses Pertinent to Education'' (LIT Verlag, 2011), p. 166.</ref> ===== فرانسه او فلورانس ===== د منځنيو پېړيو په اوږدو کې، د فرانسې سلطنت او د فلورانس ښار هم د مرګ سزاوې عملي کړې. په فلورانس کې، د «Giovanni di Giovanni» (۱۳۵۰-۱۳۶۵ز)په نوم  يو کشر هلک د دې قانون له مخې، د محکمې د پرېکړې پر بنسټ خصي  کړای شو او د ورنونو په منځ کې د ګرمې  اوسپنې په واسطه وسوځول شو. دا سزاګانې تر رنسانس پورې روانې وې او د سويس د زوريخ کانتون ته وغځېدې. د « Knight Richard von Hohenberg» (په ۱۴۸۲ کې مړ شوی) په نوم يو تن، له خپلې معشوقې، د هغه د ځوانې ملګرې سره يو ځای په همدې  موده کې په يوې لګړې پورې تړلي وسوځول شول. په فرانسه کې، فرانسوي ليکوال «جيکس چوسن» (۱۶۱۸-۱۶۶۱ز) هم له دې امله ژوندی سوځول شوی و، چې هڅه يې کړې وه، د يو شريف سړي زوی وغولوي (جنسي عمل ته راضي کړي).<ref>{{cite book|title=Forbidden Friendships, Homosexuality and Male Culture in Renaissance Florence|year=1996|publisher=Oxford University Press|pages=[https://archive.org/details/forbiddenfriends00rock/page/24 24, 227, 356, 360]|last=Rocke|first=Michael|isbn=0-19-512292-5|url=https://archive.org/details/forbiddenfriends00rock/page/24}}</ref><ref name="litandhomo">{{Cite book|title=Literature and Homosexuality|first=Michael J|last=Meyer|year=2000|publisher=Rodopi|page=206|isbn=90-420-0519-X}}</ref> ===== انګلستان ===== په انګلستان کې د ۱۵۳۳ ز کال د لواطت قانون، بدفعلي او حيوانيت وګرځول او سزا يې مرګ وه. دا قانون په ۱۸۲۸ز کال کې ختم کړای شو، خو د نوي قانون له مخې: تر ۱۸۶۱ز کال پورې د لواطت سزا بیا هم مرګ وه، بيا هم وروستي اعدامونه په ۱۸۳۵ز کال کې تر سره شول.<ref>{{cite web|url=https://www.bl.uk/lgbtq-histories/articles/the-men-killed-under-the-buggery-act|title=The Men Killed Under the Buggery Act|last=Dryden|first=Steven|website=British Library|access-date=April 5, 2021|تاريخ الأرشيف=November 28, 2019|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20191128012058/https://www.bl.uk/lgbtq-histories/articles/the-men-killed-under-the-buggery-act|url-status=dead|خونديځ نېټه=November 28, 2019|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20191128012058/https://www.bl.uk/lgbtq-histories/articles/the-men-killed-under-the-buggery-act|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20191128012058/https://www.bl.uk/lgbtq-histories/articles/the-men-killed-under-the-buggery-act|archive-url=https://web.archive.org/web/20191128012058/https://www.bl.uk/lgbtq-histories/articles/the-men-killed-under-the-buggery-act}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bl.uk/collection-items/the-buggery-act-1533|title=The Buggery Act 1533|website=British Library|access-date=April 5, 2021|تاريخ الأرشيف=September 30, 2020|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200930040201/https://www.bl.uk/collection-items/the-buggery-act-1533|url-status=dead|خونديځ نېټه=September 30, 2020|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20200930040201/https://www.bl.uk/collection-items/the-buggery-act-1533|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20200930040201/https://www.bl.uk/collection-items/the-buggery-act-1533|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930040201/https://www.bl.uk/collection-items/the-buggery-act-1533}}</ref> ===== مالټا ===== په  مالټان کې د اولسمې پېړۍ پر مهال، سکاټلنډي سيلاني او ليکوال «وليام لتګو» د ۱۶۱۶ز کال د مارچ مياشتې په خپلو ليکلو يادښتونو کې ادعا کړې چې يو هسپانوي سرتيری او يو مالټايي کم عمره هلک په عام محضر کې وسوځول شول او په اېرو واوښتل، ځکه دوی اعتراف کړی و چې د لواطت عمل يې تر سره کړی. «ليتګو» وړاندې ادعا کوي چې: له دې برخلیک څخه د خونديتوب په موخه يوه ورځ وروسته سل «بارډاسوس» (بدفعله  هلکان) د سيسيلي پر لور روان شول.<ref name="buttigieg">{{cite book|last=Buttigieg|first=Emanuel|date=2011|title=Nobility, Faith and Masculinity: The Hospitaller Knights of Malta, c.1580-c.1700|url=https://books.google.com/books?id=DVqd_gb2tmMC&pg=PA156|publisher=A & C Black|isbn=9781441102430|page=156}}</ref><ref>{{cite journal|journal=Melita Historica|last=Brincat|first=Joseph M.|title=Book reviews|url=http://melitensiawth.com/incoming/Index/Melita%20Historica/MH.14(2004-07)/MH.14(2007)4/07.pdf|date=2007|volume=14|page=448|access-date=2018-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20160416145141/http://melitensiawth.com/incoming/Index/Melita%20Historica/MH.14(2004-07)/MH.14(2007)4/07.pdf|archive-date=2016-04-16|url-status=dead}}</ref> ===== هالوکاسټ ===== په  نازي المان او اشغال شوې اروپا کې، همجنسپ پالو او له جنسيت سره ناهمغاړي خلک په هغو ډلو کې شامل وو، چې د هالوکاسټ له خوا هدف ګرځېدل (د نازي المان همجنس پالو تعقيبول وګورئ). (په ۱۹۳۶ز کال کې، د « Federico García Lorca» په نوم شاعر ښي اړخو باغيانو اعدام کړ، چا چې د هټلر په ائتلاف کې په هسپانيا کې فرانکو ديکتاتوري رامنځ ته کړې وه).<ref>{{Cite web|date=2020-01-27|title=9 Lesser-Known Details of Queer Persecution During Nazi Germany|url=https://www.them.us/story/queer-persecution-during-nazi-germany|access-date=2021-11-06|website=them.|language=en-US}}</ref> == سرچینې == f4nta33w4wxo41pij3ycrvtw48df9u2 0 60102 369527 369403 2026-09-29T02:43:31Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369527 wikitext text/x-wiki د سعودي عربستان تاریخ د یوه ملي دولت په توګه په مرکزي عربستان کې د ال سعود د کورنۍ له څرګندېدو وروسته په ۱۷۴۴ کال کې او له هغه وروسته د دیریه امارت له تاسیس سره پیل شو. له اسلام نه دمخه عربستان، هغه سیمه چې اوسنی عربستان جوړوي، د څو پخوانیو کلتورونو او تمدنونو ځای و،   چې د سعودي عربستان له تاریخ نه دمخه په نړۍ کې د بشري کړنو ځینې لومړنۍ نښې څرګندوي.<ref>[https://news.nationalgeographic.com/2018/04/saudi-arabia-finger-human-migration-homo/: 88,000-Year-Old Finger Bone Pushes Back Human Migration Dates] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180502233751/https://news.nationalgeographic.com/2018/04/saudi-arabia-finger-human-migration-homo/ |date=2018-05-02 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180502233751/https://news.nationalgeographic.com/2018/04/saudi-arabia-finger-human-migration-homo/ |archivedate=2018-05-02 |title=آرشیف کاپي |url=https://news.nationalgeographic.com/2018/04/saudi-arabia-finger-human-migration-homo/ |access-date=2022-03-02 |url-status=bot: unknown}}, www.nationalgeographic.com</ref> د نړۍ دویم ستر دین اسلام، په ننني عصري سعودي عربستان کې راڅرګند شو. د اوومې پیړۍ په لومړیو کې، د اسلام پیغمبر محمد (ص)د سعودي عربستان نفوس سره یو ځای کړ او یو واحد اسلامي مذهبي سیاست یې رامنځته کړ. په ۶۳۲ ز کال کې د هغه له مړینې وروسته، د هغه پیروانو د څو لسیزو په مودې کې یې په چټکۍ سره له عربستان څخه هاخوا د مسلمانانو د واکمنۍ سیمه پراخه کړه، د سیمې لویې او بې سارې پراخې برخې یې (په لویدیځ کې د ایبریا ټاپو وزمې څخه په ختیځ کې د نن ورځې پاکستان پورې) سوبه کړې.<ref name="landscape">{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-exec/|title=The Global Religious Landscape|date=18 December 2012|publisher=Pew Forum}}</ref><ref name="James E. Lindsay 2005 33">{{cite book|title=Daily Life in the Medieval Islamic World|first=James E.|last=Lindsay|year=2005|isbn=978-0-313-32270-9|page=[https://archive.org/details/dailylifeinmedie00lind/page/33 33]|url=https://archive.org/details/dailylifeinmedie00lind/page/33|publisher=Greenwood Press}}</ref><ref name="auto">{{cite web|title=Islam, The Arab Empire Of The Umayyads|url=http://history-world.org/islam11.htm|website=history-world.org|access-date=1 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20141215204011/http://history-world.org/islam11.htm|archive-date=15 December 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="auto1">{{cite web|title=The Arab Empire {{!}} Mohammed {{!}} Umayyad Empire History|url=http://www.historybits.com/arab-empire.htm|website=www.historybits.com}}</ref><ref name="auto2">{{cite web|title=Top 10 Greatest Empires In History|url=http://listverse.com/…/…/top-10-greatest-empires-in-history/|website=Listverse|date=22 June 2010}}</ref><ref name="auto3">{{cite web|last1=Pillalamarri|first1=Akhilesh|title=The 5 Most Powerful Empires in History|url=http://nationalinterest.org/feature/the-5-most-powerful-empires-history-12296?page=2|website=The National Interest|date=22 February 2015|access-date=2 March 2022|archive-date=28 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180628153007/http://nationalinterest.org/feature/the-5-most-powerful-empires-history-12296?page=2|url-status=dead}}</ref><ref name="auto4">{{cite web|title=10 Greatest Empires in the History of World|url=http://www.smashinglists.com/top-10-greatest-empires-in-the-history-of-world/|website=Top Ten Lists|date=24 March 2010|access-date=9 January 2021|archive-date=2 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202024450/http://www.smashinglists.com/top-10-greatest-empires-in-the-history-of-world/|url-status=dead}}</ref> د عصري سعوي عربستان سیمه پخوا له څلورو بېلو تاریخي سیمو څخه جوړه شوې وه: حجاز، نجد او د ختیځ عربستان ځینې برخې (الهسه) او جنوبي عربستان (اصیر). د سعودي عربستان عصري پاچهي په ۱۹۳۲ ز کال کې د عبد العزیز بن عبدالرحمن له خوا تاسیس شوه، چې په لویدیځ کې د ابن سعود په نوم مشهور دی.<ref>{{cite book|author=Madawi Al-Rasheed|title=A Most Masculine State: Gender, Politics and Religion in Saudi Arabia|url=https://books.google.com/books?id=JmafWmVNJAAC&pg=PA65|year=2013|page=65|isbn=978-0-521-76104-8|author-link=Madawi Al-Rasheed}}</ref><ref>{{cite web|last1=Caryl|first1=Sue|title=1938: Oil Discovered in Saudi Arabia|url=http://nationalgeographic.org/thisday/mar3/oil-discovered-saudi-arabia/|website=National Geographic|publisher=National Geographic Society|access-date=27 November 2016|date=20 February 2014|archive-date=12 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161212182621/http://nationalgeographic.org/thisday/mar3/oil-discovered-saudi-arabia/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|last1=Learsy|first1=Raymond|title=Oil and Finance: The Epic Corruption|url=https://archive.org/details/oilfinanceepicco0000lear|date=2011|page=[https://archive.org/details/oilfinanceepicco0000lear/page/89 89]}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.eia.gov/countries/index.cfm?view=production|title=International – U.S. Energy Information Administration (EIA)|work=eia.gov}}</ref> == له اسلام نه دمخه عربستان == داسې شواهد شته دي چې د عربستان په ټاپووزمه کې د انسان اوسېدل شاوخوا ۶۳۰۰۰ کاله پخوا ته رسېږي. پر دې سربېره، د ډبرینې زمانې د لومړنۍ منځنۍ دوره (Middle Paleolithic) د ډبرو وسیلې، د نورو حیواناتو فوسیلونو سره چې د سعودي عربستان په شمال لویدیځ کې په تیس الغدا کې موندل شوي، ښایي چې هغو انسانانو د ۳۰۰۰۰۰ او ۵۰۰۰۰۰ کلونو ترمنځ د «شنه عربستان» له لارې مهاجرت کړی وي.<ref>{{cite web|title=Early humans settled in Arabia|url=http://content.usatoday.com/communities/sciencefair/post/2012/07/early-humans-settled-in-arabia-some-55000-years-ago/1#.WCeplfkrJPY|website=usatoday|access-date=12 November 2016}}</ref><ref name="Saudi Embassy US Website">[http://www.saudiembassy.net/about/country-information/history/ Saudi Embassy (US) Website] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304062348/http://www.saudiembassy.net/about/country-information/history/|date=4 March 2016}} retrieved 20 January 2011</ref><ref>{{cite journal|last1=Roberts|first17=Michael|first13=Jana|last14=Alsharekh|first14=Abdullah M.|last15=al Omari|first15=Abdulaziz|last16=Boivin|first16=Nicole|last17=Petraglia|title=Fossil herbivore stable isotopes reveal middle Pleistocene hominin palaeoenvironment in 'Green Arabia'|first12=Yahya S. A.|journal=Nature Ecology & Evolution|date=29 October 2018|volume=2|issue=12|pages=1871–1878|doi=10.1038/s41559-018-0698-9|pmid=30374171|hdl=10072/382068|s2cid=53099270|last13=Zech|last12=Al-Mufarreh|first1=Patrick|last6=Drake|last2=Stewart|first2=Mathew|last3=Alagaili|first3=Abdulaziz N.|last4=Breeze|first4=Paul|last5=Candy|first5=Ian|first6=Nick|first11=Iyad S.|last7=Groucutt|first7=Huw S.|last8=Scerri|first8=Eleanor M. L.|last9=Lee-Thorp|first9=Julia|last10=Louys|first10=Julien|last11=Zalmout|hdl-access=free}}</ref> لرغونپوهنېځینې لومړني مېشت شوي تمدنونه په ډاګه کړي دي: د ډیلمون تمدن د عرب ټاپووزمې په ختیځ کې، د حجاج شمال تهمد، په مرکز کې د کینده پاچهي او د المګار تمدن د عربستان د ټاپووزمې په جنوب لویدیځ کې.<ref>Philip Khuri Hitti (2002), History of the Arabs, Revised: 10th Edition</ref><ref>{{cite journal|last1=Levy|first9=Jürgen P.|bibcode=2008PNAS..10516460L|pmc=2575442|pmid=18955702|doi=10.1073/pnas.0804950105|pages=16460–16465|issue=43|volume=105|date=28 October 2008|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|title=High-precision radiocarbon dating and historical biblical archaeology in southern Jordan|first11=Lisa|last11=Tauxe|first10=Mohammad|last10=Najjar|last9=Schulze|first1=Thomas E.|first8=Kyle|last8=Knabb|first7=Stefan|last7=Münger|first6=Mark|last6=Robinson|first5=Erez|last5=Ben-Yosef|first4=Neil G.|last4=Smith|first3=Christopher|last3=Bronk Ramsey|first2=Thomas|last2=Higham|doi-access=free}}</ref><ref>Bimson, John J.; Tebes, Juan Manuel, [http://bibliotecadigital.uca.edu.ar/repositorio/revistas/timna-revisited-egyptian-chronology.pdf ''Timna revisited : egyptian chronologyand the silver mines of the southernArabah''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181101041034/http://bibliotecadigital.uca.edu.ar/repositorio/revistas/timna-revisited-egyptian-chronology.pdf|date=1 November 2018}} Antiguo Oriente Vol. 7, 2009</ref> == د اسلام خپراوی == محمد(ص) د اسلام پیغمبر محمد(ص) ، په ۵۷۰ کال مکه کې وزېږېد او لومړی ځل یې په ۶۱۰ کال کې مدینې منورې ته له هجرت څخه مخکې په ۶۲۲ ز کال کې یې په دغه ښار کې تبلیغ پیل کړ. له هغه ځایه، هغه او ملګرو یې د اسلام تر بیرغ لاندې د عربو قبیلې سره یو ځای کړې او د عربو په ټاپووزمه کې یې یو واحد عربي مسلمان دیني حکومت رامنځته کړ. په ۶۳۲ ز کال کې د حضرت محمد (ص)له مړینې وروسته حضرت ابوبکرصدیق( رض) د لومړي خلیفه په توګه د مسلمانانو مشر شو. ابوبکر د عربو د قبایلو له خوا د بغاوت له ځپلو وروسته (چې په رایدا جګړې، یا «ارتداد جګړې») مشهورې وې، پر بیزانس سترواکۍ برید وکړ، په ۶۳۴ ز کال کې د هغه له مړینې وروسته، حضرتعمر(رض) د خلیفه په توګه وټاکل شو او وروسته یې حضرت عثمان بن عفان(رض) او علی(رض) بن ابی طالب وټاکل شو .<ref>See: Holt (1977a), p.57, Hourani (2003), p.22, Lapidus (2002), p.32, Madelung (1996), p.43, Tabatabaei (1979), p.30–50</ref><ref name="L. Gardet">{{cite encyclopedia|title=Islam|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online|author=L. Gardet|author2=J. Jomier}}</ref><ref>Farah, Caesar (1994). Islam: Beliefs and Observances (5th ed.), pp.145–147 {{ISBN|978-0-8120-1853-0}}</ref><ref>Goldschmidt, Jr., Arthur; Lawrence Davidson (2005). A Concise History of the Middle East (8th ed.), p.48 {{ISBN|978-0-8133-4275-7}}</ref> == اموي او عباسي دورې == په ٧٥٠ ز کال کې د اموي سترواکۍ له راپرزېدو وروسته، ډېری هغه څه چې باید سعودي عربستان ته ورګرځول شوي وای، د مسلمانانو د لومړنیو سوبو وروسته ډېر ژر دودیزې قبایلي واکمنۍ ته وروګرځول شو او بېلابېل قبایل او قبایلي امارات او کانفدراسیونونه له پر له پسې بدلون سره پاتې شو. <ref name="Encyclopædia Britannica Online: History of Arabia">[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/31568/history-of-Arabia Encyclopædia Britannica Online: History of Arabia] retrieved 18 January 2011</ref><ref name="Encyclopædia Britannica Online: Saudi Arabia History">{{cite encyclopedia|author=Joshua Teitelbaum|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/525348/Saudi-Arabia/214601/History?anchor=ref484613|title=Saudi Arabia History|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online|access-date=2013-01-18}}</ref> لومړی معاویه، د امویانو لومړی خلیفه، له مکې مکرمې سره یې مینه پیدا شوه، ودانۍ یې جوړې کړې او څاه ګانې یې وکیندلې. مکه د مرواني خلفاوو په وخت کې د شاعرانو او د موسیقارانو ځای شو. ان تر دې چې، د امویانو په دورې کې مدینې د خپل ارزښت له امله ،مکه تر خپل اغېز لاندې راوستلې وه، ځکه چې دا د نویو مسلمانو اشرافو کور وو. <ref name="Houtsma1993p441">{{cite book|author=M. Th. Houtsma|title=E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936|url=https://books.google.com/books?id=Va6oSxzojzoC&pg=PA441|access-date=2013-06-12|year=1993|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-09791-9|pages=441–442}}</ref> == عثماني عصر == لومړي سلیم د واکمنۍ په لومړیو کې په ۱۵۱۷ ز کال کې مدینه منوره او مکه لاس ته راوړې، عثمانیانو په ۱۶ مه پیړۍ کې خپلې سترواکۍ ته د سور سمندر په غاړه د حجاز او اصېر سیمې او د فارس خلیج په ساحل کې د الحصې سیمې ورزیاتې کړې. په را روانو څلورو پېړیو کې په دې سیمو باندې د کنترول درجه یې، د سترواکۍ د مرکزي واک د پیاوړتیا یا کمزورۍ له امله توپیر درلود. په حجاز کې، مکه شریفه په پراخه کچه د دوی د سیمې په کنټرول کې پاتې شوې وه (که څه هم په مکه کې به ډېر وخت د عثماني سترواکۍ والياو چاوڼي شتون درلود).<ref name="Amazon.com">{{cite book|last1=Goodwin|first1=Jason|title=Lords of the Horizons: A History of the Ottoman Empire|url=https://archive.org/details/lordsofhorizonsh0000good_y3y0|date=2003|publisher=Macmillan|isbn=978-0-312-42066-6}}{{page needed|date=July 2020}}</ref> === د وهابیزم او سعودي عربستان د لومړي دولت راپورته کېدل === د سعودي د کورنۍ راپورته کېدنه په ۱۷۴۴ ز کال کې د سعودي عربستان په مرکزي سیمو کې پیل شوه. په هغه کال کې محمد بن سعود، چې ریاض ته نږدې د ادریه ښارګوټي قبیلوي واکمن و، د وهابي غورځنګ له بنسټګر محمد بن عبدالوهاب سره یوځای شو. دا اتحاد چې په ۱۸ مه پیړۍ کې رامنځته شوی و، د سعودي عربستان د پراختیا لپاره یې ایدیالوژیکه انګېزه برابره کړه، چې تر ننه پورې د سعودي عربستان د کورنۍ د بنسټ په توګه پاتې ده. <ref name="Encyclopædia Britannica: Wahhabi">[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/634039/Wahhabi 'Wahhabi', Encyclopædia Britannica Online] retrieved 20 January 2011</ref><ref>[http://www.ibnsaud.info/main/9451.htm King Abdul Aziz Information Resource – First Ruler of the House of Saud] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110414114812/http://www.ibnsaud.info/main/9451.htm|date=14 April 2011}} retrieved 20 January 2011</ref><ref name="Saudi Embassy US Website2">[http://www.saudiembassy.net/about/country-information/history/ Saudi Embassy (US) Website] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304062348/http://www.saudiembassy.net/about/country-information/history/|date=4 March 2016}} retrieved 20 January 2011</ref><ref name="Encyclopædia Britannica Online: History of Arabia2">[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/31568/history-of-Arabia Encyclopædia Britannica Online: History of Arabia] retrieved 18 January 2011</ref> د سعودي عربستان لومړنی دولت په ۱۷۴۴ ز کال کې د ریاض په شاوخوا سیمه کې تاسیس شو او د لنډې مودې لپاره یې د اوسني سعودي عربستان ډېری برخې د ۱۷۸۶ او ۱۸۱۶ز کلونو ترمنځ د سوبو له لارې تر خپل کنټرول لاندې راوستلې، په دې کې مکه او مدینه هم شاملې وې.<ref name="Saudi Embassy US Website2" /><ref name="Encyclopædia Britannica Online: History of Arabia2" /> == عصري تاریخچه == د عبدالعزیز پوځي او سیاسي بریاوې له اقتصادي پلوه منعکسې شوې نه وې، تر دې چې په ۱۹۳۸ ز کال کې د فارس خلیج په ساحل کې الحسا سیمې کې د تېلو پراخې زېرمې کشف شوې. پراختیا په ۱۹۴۱ ز کال کې پیل او تر ۱۹۴۹ ز کاله پورې تولید په بشپړ ډول روان و. عبد العزیز په ۱۹۵۳ کال کې ومړ. سعود پاچا په ١٩٥٣ کال کې د خپل پلار له مړینې وروسته د پاچاهۍ تخت ته ورسېد. تیلو سعودي عربستان ته اقتصادي نیکمرغي او په نړیواله ټولنه کې د سیاسی قوت په برخه کې ډیر څه برابر کړل.<ref name="Encyclopædia Britannica Online: Saudi Arabia History3">{{cite encyclopedia|author=Joshua Teitelbaum|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/525348/Saudi-Arabia/214601/History?anchor=ref484613|title=Saudi Arabia History|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online|access-date=2013-01-18}}</ref><ref name="Rasheed, Madawi 20022">[[Madawi al-Rasheed|al-Rasheed, M.]], ''A History of Saudi Arabia'' (Cambridge University Press, 2002) {{ISBN|0-521-64335-X}}</ref><ref name="ReferenceB2">Robert Lacey, ''The Kingdom: Arabia & The House of Sa'ud'', Harcourt Brace Jovanovich, Inc, 1981 (Hard Cover) and Avon Books, 1981 (Soft Cover). Library of Congress: 81-83741 {{ISBN|0-380-61762-5}}</ref> فیصل په ۱۹۷۵ ز کال کې د خپل وراره شهزاده فیصل بن موسید له خوا ووژل شو، چې د خپل ناسکه ورور خالد له خوا بریالی شو، د هغه د پاچهۍ اقتصادي او ټولنیز پرمختګ په ډېره چټکه توګه دوام وکړ او د هېواد په زیربنایياو تعلیمي سیستم کې یې انقلاب رامنځته کړ، په بهرني سیاست کې، له امریکا سره نږدې اړیکې بیا پیل شوې.<ref name="Encyclopædia Britannica Online: Saudi Arabia History3" /> په ۱۹۷۹ ز کال کې، دوه پېښې رامنځته شوې، چې دا ال سعود د رژیم لپاره  یې ګواښوونکې ګڼلې شو چې د عربستان پر بهرني او کورني سیاست یې اوږد مهالې اغېزې درلودې. لومړۍ یې د ایران اسلامي انقلاب و. په ۱۹۷۹ او ۱۹۸۰ ز کلونو کې په سیمه کې د حکومت ضد ډېر بغاوتونه وشول. دویمه پیښه په مکه کې د اسلامي افراطیانو له خوا د ستر جومات نیول و. پاچا عبدالله په ۲۰۱۵ ز کال کې مړ شو او د هغه ناسکه ورور سلمان پاچا شو. نوي پاچا حکومت بیا تنظیم کړ، څو بیروکراټیک ریاستونه یې لغو کړل. پاچا سلمان سعودي عربستان د یمن په دویمه کورنۍ جګړه کې ښکېل کړ. سلمان په ۲۰۱۷ ز کال کې خپل زوی محمد بن سلمان د ولیعهد په توګه ونوماوه او محمد له هغه راهیسې په حکومت کې له خپل پلار سره مرسته کوي. <ref>"Report of Study of US Foreign Aid In M.E. & African Countries", US Congress 1963, p.387</ref><ref>{{cite web|url=https://ufdc.ufl.edu/AA00010090/01768/8j|title=Israel Urges UN Adopt Direct Peace Talk Move. The Jewish Floridian, 21 December 1962, p.1a}} ''One of the principal Arab detractors of Israel was missing today, and the Saudi Arabian position in the committee chamber was vacant. Shukairy left here Saturday, unannounced but not unnoticed. Having been recalled from his post by Saudi Arabia's King Feisal. A number of delegates, including Arabs embarrassed by his volatile speeches stirring anti-Semitism and endorsing the neo-Nazi Tacuara movement of Argentina, had asked King Feisal to take him away from the already highly charged UN scene.''</ref><ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=btAMAQAAMAAJ&q=%22group+of+Nazis%22|title=Congress Bi-weekly, Volume 30, 1963, p.5|year=1963}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1962/09/16/archives/argentine-youths-in-nazi-group-salute-and-cry-hail-tacuara.html|title=Argentine Youths in Nazi Group Salute and Cry: 'Hail Tacuara!'; Anti-Semitic Organization, Said to Be Growing, Asserts It Fights 'Zionism, Capitalism and Communism' Tells About Drills He Doubts Charges|newspaper=New York Times|date=16 September 1962|agency=AP|page=30|accessdate=15 August 2021}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/21534764.2014.918468|title=J Mann, "Yemeni Threat to Saudi Arabia's Internal Security, 1962–70." ''Taylor & Francis Online''. 25 Jun 2014|journal=Journal of Arabian Studies|date=2 January 2014|volume=4|issue=1|pages=52–69|doi=10.1080/21534764.2014.918468|last1=Mann|first1=Joseph|s2cid=153667487}}</ref><ref>[https://www.jta.org/1963/09/12/archive/israels-relations-with-non-arab-lands-in-middle-east-irk-arabs ''Israel’s Relations with Non-arab Lands in Middle East Irk Arabs''] JTA, 12 September 1963</ref><ref name="hutchinson">[https://newspaper archive.com/hutchinson-news-dec-12-1962-p-1 Hutchinson News Newspaper Archives. 12 December 1962 Page 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130801112853/http://newspaper/|date=1 August 2013}}. "Ambassador Under Fire" ''Arab diplomats, so annoyed at Saudi Aradian Ambassabor Shukairy for his rash speech advocating anti-Israel action that they consider urging Saudi Prince Faisal to recall him, That comes from diplomats who claim to be in close touch with the Saudi Arabian government. Incidentally, this is not the first time that Mr. Shukairy has aired his personal views on the subject. He has delivered similar speeches here and Arabs were just and unappreciative then.''</ref> محمد بن سلمان، په دغه هېواد کې ښځو ته یو شمېر حقونه ورکړل، د مثال په توګه: د سعودي عربستان ښځو ته په ۲۰۱۷ ز کال کې د موټر چلولو حق ورکړل شو او په ۲۰۱۸ ز کال کې هغوی ته اجازه ورکړل شوه چې د نارینه سرپرست له اجازې پرته خپل کاروبار خلاص کړي.<ref name="US State Dept Saudi Arabia">{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/3584.htm|title=Background note: Saudi Arabia|publisher=US State Department|date=2012-06-29|access-date=2013-01-18}}</ref> == سرچینې == s9cf3r7znrmcgh2sbmq6lvswardkt7n 0 60346 369511 369383 2026-09-28T23:55:56Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369511 wikitext text/x-wiki '''تر تاریخ وړاندې تکنالوژي''' هغه تکنالوژي ده چې تر ثبت شوي تاریخ وړاندې رامنځته شوې وي. تاریخ د لیکلو اسنادو په کارولو سره د تېرو وختونو مطالعه ده. هر هغه څه چې د تاریخ تر مکتوبو حسابونو مخکې وي هغه ماقبل‌التاریخ یا تر تاریخ وړاندې بلل کېږي چې له دې ډله یوه هم مخکېنۍ تکنالوژي ده. تکنالوژي د کتابت تر رامنځته کېدو شاوخوا ۲.۵ میلیونه کاله مخکې له لومړنیو انسان‌توکمو سره پیل شوه، هغوی ډبرین وسایل کارول چې ښايي د اور بلولو، ښکار او مړیو خښولو لپاره یې کار ترې اخیست. ګڼ داسې عوامل شته چې د ماقبل‌التاریخ تکنالوژۍ تکامل یې شونی یا اړین کړی دی. یو مهم عامل یې د انسانانو د ډېر پرمختللي مغز د چلند عصریتوب دی چې کولای شي چټک استدلال وکړي، ژبه وکاروي، پر خپلو اعمالو او افکارو قضاوت وکړي او مسائل حل کړي. د کرنې په رامنځته کېدو سره ژوند له کوچیاني حالت څخه په کورونو کې د مېشتېدو حالت ته واوښت، د اهلي حیواناتو، کرنیزو ځمکو او وسایلو په کارولو سره بېلابېل او لا پېچلی شو. هنر، معماري، موسیقي او مذهب د ماقبل‌التاریخ دورو په لړ کې تکامل وکړ. == لرغونې نړۍ == === د ډبرو زمانه === د ډبرو زمانه یوه پراخه ماقبل‌التاریخ دوره ده چې د دې دورې په لړ کې ډبره د بېلابېلو وسایلو په جوړولو کې په پراخه کچه کارول کېده. دغې دورې د لومړنیو انسان‌توکمو له وخته د پلیسټوسن دورې تر هوښیار انسان پورې کابو ۲.۵ میلیونه کاله دوام وکړ او تر ډېره د ۶۰۰۰ او ۲۰۰۰ مخزېږدو کلونو تر منځ د فلزکارۍ له را څرګندېدو سره پای ته ورسېده. د ډبرو په زمانه کې د ژوند ډول هغه ښکاریان او راټولوونکي وو چې د ځناورو د ښکار او وحشي نباتاتو د را ټولولو لپاره یې د تکنالوژۍ له لږ بدلون سره سفرونه کول. د کنګلونو د اوسني عصر د وروستۍ دورې پای ته په ور نږدې کېدو سره (شاوخوا ۱۲۵۰۰ کاله پخوا) د ماموت او غرنیو غوایانو یا غژګاوانو په څېر لوی حیوانات له منځه لاړل او اقلیم بدل شو. انسانانو په خپلو ځايي چاپېریالونو کې د سرچینو حد اکثر حالت ته له رسولو، د وحشي نباتاتو د ډېرو ډولونو له راټولولو او خوړلو او ښکار سره تطابق وکړ. د ډبرو د منځنۍ دورې د پخوانۍ نړۍ په لرغوني دوران او نوې نړۍ کې د نباتاتو او حیواناتو اهلي کولو پام وړ بدلونونه پېښ کړل او په لرغونې او نوې نړۍ کې یې پر کرنه تکیې ته لاره هواره کړه. کرنیز ژوند د مېشتو خلکو د ډېرېدو او په تکنالوژۍ کې د پرمختګونو لامل شو.<ref>Cassells, E. Steve. (1997). ''The Archaeology of Colorado'', Revised Edition. Boulder, Colorado: Johnson Books. pp. 6-14. {{ISBN|1-55566-193-9}}.</ref> که څه هم د ډبرو د لرغونې دورې فرهنګونو د خپل ځان په اړه هېڅ لیکلي څه پرېنښودل، خو له کوچیاني ژوند څخه مېشت او کرنیز حالت ته بدلون د پراخو لرغونو شواهدو په توګه ثابتولی شو. په دغو شواهدو کې لرغوني وسایل، د غارونو نقاشۍ او نور ماقبل‌التاریخ هنرونه یادولی شو. د انسانانو پاتې‌شوني هم د هډوکو د څېړنې له لارې او هم د مومیايي شویو بدنونو له لارې مستقیم شواهد راکوي. که څه هم پرېکند شواهد کم دي، خو څېړونکي او تاریخ‌پوهان په دې بریالي شوي چې د ماقبل‌التاریخ مهال د بېلابېلو خلکو د فرهنګونو، د هغوی د ژوند د ډول او د هغوی په ژوند کې د تنکالوژۍ د رول په اړه معلومات ترلاسه کړي.<ref>{{cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2004/01/0114_040114_siberianhumans.html|title=Ancient Tools Unearthed in Siberian Arctic|website=news.nationalgeographic.com|access-date=2022-03-15|archive-date=2004-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20040116062107/http://news.nationalgeographic.com/news/2004/01/0114_040114_siberianhumans.html|url-status=dead}}</ref> ==== د ډبرو د لرغونې دورې لومړي وختونه ==== د ډبرو د لرغونې دورې لومړي وختونه د ډبرو د لرغونې دورې لومړنۍ فرعي برخه وه. دغه دوره شاوخوا ۲.۵ میلیونه کاله پخوا هغه مهال پیلېږي چې د انسان‌توکمو له‌خوا د ډبرینو وسایلو د جوړولو او کارولو لومړني شواهد په اوسنیو څېړنو کې څرګند شول او تر شاوخوا ۳۰۰۰۰۰ کاله مخکې مهال پورې زماني محدوده رانغاړي چې «اولډووان» او «اشول» ډبرینې تنکالوژۍ په کې شاملېږي. لومړنیو انسانانو (انسان‌توکمو) د ډبرینو وسایلو تنکالوژي کاروله، لکه هغه لاسي تبر چې د بیزوګانو د کورنۍ اړوندو ژویو به کاراوه، دغه تکنالوژي د ۳ تر ۵ کلن ماشوم د هوش کچه څرګندوي. په هوش او د تکنالوژۍ په کارولو کې څو میلیونه کاله چندان بدلون رانغی. لومړنۍ نوعه «هومو» له «هومو هابیلیس» سره شاوخوا ۲.۴ تر ۱.۵ میلیونه کاله مخکې رامنځته شوه. هومو هابیلیس نوعو ډبرین وسایل جوړ کړل چې «اولډووان» وسایل یې بلل. هومو ارګاسټر شاوخوا ۲.۵ تر ۱.۷ میلیونه کاله مخکې په ختیځه او سوېلي افریقا کې ژوند کاوه او د خپلو اجدادو «هومو هابیلیس» په پرتله یې بېلابېل او پېچلي ډبرین وسایل کارول؛ په دې ډله کې دوی هغه «اولډووان» وسایل اصلاح کړل چې په میراث ورته پاتې وو او لومړني دوه‌مخیز اشول تبرونه یې جوړ کړل.<ref name="Gabora328-342">Gabora, Liane; Russon, Anne. "The Evolution of Intelligence." chapter in Sternberg, Robert J.; Kaufman, Scott Barry. (editors). (2011). ''The Cambridge Handbook of Intelligence.'' Cambridge University Press. p. 335. {{ISBN|978-0-521-51806-2}}.</ref><ref>[[Richard Leakey|Leakey, Richard]] (1981). ''The Making of Mankind.'' Dutton Adult. pp. 65-66. {{ISBN|0-525-15055-2}}.</ref><ref>Wilford, John Noble. (August 9, 2007). [https://www.nytimes.com/2007/08/09/science/08cnd-fossil.html?ref=science ''Fossils in Kenya Challenge Linear Evolution''] ''New York Times.'' Retrieved December 16, 2011.</ref><ref>Dalling, Robert. (2006). ''The Story of Us Humans, From Atoms to Today's Civilization.'' Lincoln: iUniverse. {{ISBN|0-595-391176}}.</ref><ref>Beck, Roger B.; Black, Linda; Krieger, Larry S.; Naylor, Phillip C.; Shabaka, Dahia Ibo. (1999). ''World History: Patterns of Interaction.'' Evanston, IL: McDougal Littell. {{ISBN|0-395-87274-X}}.</ref><ref>Boehm, Christopher. (1999). [https://books.google.com/books?id=ljxS8gUlgqgC&pg=PA197&dq=Paleolithic&lr=&sig=V-GOM-s3rCApE_baw2oRoaw24w8#PPA198,M1 ''Hierarchy in the forest: the evolution of egalitarian behavior.''] Cambridge: Harvard University Press. p. 198. {{ISBN|0-674-39031-8}}.</ref><ref>[http://www.dnaindia.com/scitech/report_new-discovery-suggests-homo-erectus-originated-from-asia_1552611 New discovery suggests Homo erectus originated from Asia] ''Daily News & Analysis. June 8, 2011. Retrieved December 17, 2011.''</ref><ref>Moore, Matthew. (July 8, 2010). [https://web.archive.org/web/20100709174251/http://www.telegraph.co.uk/science/science-news/7877299/Norfolk-earliest-known-settlement-in-northern-Europe.html "Norfolk earliest known settlement in northern Europe."] London: ''[[The Daily Telegraph]]'' Retrieved July 8, 2010.</ref><ref>Ghosh, Pallab. (July 7, 2010). [http://news.bbc.co.uk/1/hi/science_and_environment/10531419.stm "Humans' early arrival in Britain."] ''[[BBC]]'' Retrieved July 8, 2010.</ref><ref>{{cite journal|last1=Rightmire|first1=G. P.|year=1998|title=Human Evolution in the Middle Pleistocene: The Role of Homo heidelbergensis|url=http://www.archeo.uw.edu.pl/zalaczniki/upload23.pdf|journal=Evolutionary Anthropology|volume=6|issue=6|pages=218–227|doi=10.1002/(SICI)1520-6505(1998)6:6<218::AID-EVAN4>3.0.CO;2-6|access-date=2011-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20120323092311/http://www.archeo.uw.edu.pl/zalaczniki/upload23.pdf|archive-date=2012-03-23|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.huji.ac.il/cgi-bin/dovrut/dovrut_search_eng.pl?mesge122510374832688760 ''Fire out of Africa: a key to the migration of prehistoric man.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221005050437/http://www.huji.ac.il/cgi-bin/dovrut/dovrut_search_eng.pl?mesge122510374832688760 |date=2022-10-05 }} The Hebrew Museum of Jerusalem. October 27, 2008. Retrieved December 20, 2011.</ref><ref>[http://humanorigins.si.edu/resources/whats-hot/mystery-pit-bones-atapuerca-spain The Mystery of the Pit of Bones, Atapuerca, Spain: Species Homo heidelbergensis.] Smithsonian Institution. Retrieved December 15, 2011.</ref> ==== د ډبرو د لرغونې دورې منځني وختونه ==== د ډبرو د لرغونې دورې منځنی پړاو په اروپا او نږدې ختیځ کې پیل شو چې په دې لړ کې (شاوخوا ۳۰۰۰۰۰ تر ۲۸۰۰۰ کاله مخکې) «نیانډرټالانو» ژوند کاوه. په استرالیا کې د استوګنې تر ټولو لرغوني شواهد «منګو من» (Mungo Man) دي چې لرغونوالی یې شاوخوا ۴۰۰۰۰ کاله مخکې مهال ته رسېږي او دا هغه مهال دی چې اوسني انسانان احتمالاً له اسیا څخه تېر شول. د بهیمبتکا ډبرین پټنځایونه په هند کې د انسان د ژوند لومړني اثار څرګندوي چې ځینې یې کابو ۳۰۰۰۰ کاله لرغونوالی لري. هومو نیانډرټال انسانانو موسټرین ډبرین وسایل (Mousterian Stone tools) کارول چې لرغونوالی یې شاوخوا ۳۰۰۰۰۰ کاله مخکې مهال ته رسېږي او کوچني، چاقو ته ورته او ګروونکي وسایل په کې شاملېږي. دوی به خپل مړي له ډبرینو وسایلو او حیواني هډوکو سره یوځای په داسې قبرونو کې خښول چې ډېر به ژور نه وو، که څه هم د دغه ډول خښولو دلایل او اهمیت د بحث وړ موضوع ده.<ref>Skinner, A.; Blackwell, B.; Long, R.; Seronie-Vivien, M.R.; Tillier, A.-M.; Blickstein, J. (March 28, 2007). "New ESR dates for a new bone-bearing layer at Pradayrol, Lot, France". ''Paleoanthropology Society.''</ref><ref>Scarre, Chris. (2009). ''The Human Past: World Prehistory and the Development of Human Societies.'' (2nd edition). Thames & Hudson. {{ISBN|0-500-28781-3}}.</ref><ref name="evolving_graves">[http://findarticles.com/p/articles/mi_m1200/is_24_160/ai_81827792/pg_1 "Evolving in their graves: early burials hold clues to human origins - research of burial rituals of Neanderthals."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040925145410/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1200/is_24_160/ai_81827792 |date=2004-09-25 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040925145410/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1200/is_24_160/ai_81827792 |archivedate=2004-09-25 |title=آرشیف کاپي |url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1200/is_24_160/ai_81827792 |access-date=2026-08-11 |url-status=dead}} Findarticles.com December 15, 2001. Retrieved March 25, 2011.</ref><ref name="Sternberg">Sternberg, Robert J.; Kaufman, Scott Barry. (editors). (2011). ''The Cambridge Handbook of Intelligence.'' Cambridge University Press. p. 335. {{ISBN|978-0-521-51806-2}}.</ref><ref name="lieberman">[[Philip Lieberman|Lieberman, Philip]]. (1991). [https://books.google.com/?id=3tS2MULo5rYC&pg=PA162 ''Uniquely Human.''] Cambridge: Harvard University Press. p. 162. {{ISBN|0-674-92183-6}}.</ref><ref name="lieberman2">[[Philip Lieberman|Lieberman, Philip]] [https://books.google.com/books?id=3tS2MULo5rYC&pg=PA163 ''Uniquely Human.''] Cambridge: Harvard University Press. p. 163. {{ISBN|0-674-92183-6}}.</ref> ==== د ډبرو د لرغونې دورې د وروستيو وختونو انقلاب ==== د ډبرو د لرغونې دورې د وروستیو وختونو د انقلاب په لړ کې تر نن د ۶۰۰۰۰ تر ۳۰۰۰۰ مخکې کلونو تر منځ د چلند د عصریتوب په رامنځته کېدو سره د بشر په هوش او تنکالوژیک پرمختګ کې لوی بدلون راغی. د چلند عصریتوب د هغو ځانګړنو ټولګه یا مجموعه ده چې هوښیار انسان له پخوانیو انسان‌توکمو څخه بېلوي. هوښیار انسان شاوخوا ۵۰۰۰۰ کاله مخکې د داسې پرمختللي مغز د لرلو له امله د چلند بشپړ عصریتوب ته ورسېد چې کولای یې شول چټک استدلال وکړي، ژبه وکاروي، پر خپلو اعمالو او افکارو قضاوت وکړي او مسائل حل کړي.<ref name="Sternberg2">Sternberg, Robert J.; Kaufman, Scott Barry. (editors). (2011). ''The Cambridge Handbook of Intelligence.'' Cambridge University Press. p. 335. {{ISBN|978-0-521-51806-2}}.</ref><ref name="mellars">{{cite journal|last1=Mellars|first1=Paul|author-link=Paul Mellars|year=2006|title=Why did modern human populations disperse from Africa ca. 60,000 years ago? A new model|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=103|issue=25|pages=9381–9386|doi=10.1073/pnas.0510792103|pmid=16772383|pmc=1480416|bibcode=2006PNAS..103.9381M|doi-access=free}}</ref><ref name="Gabora328-3422">Gabora, Liane; Russon, Anne. "The Evolution of Intelligence." chapter in Sternberg, Robert J.; Kaufman, Scott Barry. (editors). (2011). ''The Cambridge Handbook of Intelligence.'' Cambridge University Press. p. 335. {{ISBN|978-0-521-51806-2}}.</ref> اوریګنېشن وسایل (Aurignacian tools) لکه ډبرینې چاړې، له ښکرو څخه جوړ شوي وسایل او له هډوکو څخه جوړ شوي وسایل په دې دوره کې جوړ شول. خلکو د جامو پر تولید پیل وکړ. هغه څه چې ښکاري د خیاطۍ ستنې به وي، تاریخ یې شاوخوا ۴۰۰۰۰ کاله مخکې مهال ته رسېږي او رنګ شوي کتاني تارونه چې لرغونوالی یې تر نن ۳۶۰۰۰ کاله مخکې مهال ته رسېږي، د ګورجیا جمهوریت په یوه ماقبل‌التاریخ غار کې وموندل شول. احتمالاً بشر تر ۱۹۰۰۰۰ کال مخکې د جامو اغوستلو ته مخه کړې ده.<ref name="MellarsArcheology">{{cite journal|last1=Mellars|first1=Paul|year=2006|title=Archeology and the Dispersal of Modern Humans in Europe: Deconstructing the Aurignacian|journal=Evolutionary Anthropology|volume=15|issue=5|pages=167–182|doi=10.1002/evan.20103|s2cid=85316570}}</ref><ref name="Travis">Travis, John. [http://www.sciencenews.org/articles/20030823/fob7.asp "The Naked Truth? Lice hint at a recent origin of clothing."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070304054636/http://www.sciencenews.org/articles/20030823/fob7.asp |date=2007-03-04 }} Retrieved April 15, 2007.</ref><ref>{{cite journal|last1=Balter|first1=M|year=2009|title=Clothes Make the (Hu) Man|url=https://archive.org/details/sim_science_2009-09-11_325_5946/page/1329|journal=Science|volume=325|issue=5946|page=1329|doi=10.1126/science.325_1329a|pmid=19745126}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Kvavadze|first7=T|bibcode=2009Sci...325.1359K|pmid=19745144|doi=10.1126/science.1175404|page=1359|issue=5946|volume=325|journal=Science|url=http://www.sciencemag.org/cgi/data/325/5946/1359/DC1/1|title=Supporting Online Material 30,000-Year-Old Wild Flax Fibers|year=2009|last7=Meshveliani|first1=E|first6=Z|last6=Matskevich|first5=N|last5=Jakeli|first4=E|last4=Boaretto|first3=A|last3=Belfer-Cohen|first2=O|last2=Bar-Yosef|s2cid=206520793}}</ref><ref name="Travis2">Travis, John. (2003).[http://www.sciencenews.org/view/generic/id/58435/title/Lice_hang_ancient_date_on_first_clothes "The naked truth? Lice hint at a recent origin of clothing."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120722075450/http://www.sciencenews.org/view/generic/id/58435/title/Lice_hang_ancient_date_on_first_clothes |date=2012-07-22 }} ''[[Science News]].'' 164(8):118.</ref> ==== د ډبرو منځنۍ دوره ==== د ډبرو منځنۍ دوره د لرغونې دورې د ښکاریانو-راټولوونکو تر منځ انتقالي دوره وه چې د «هولوسن» له دورې سره په شاوخوا ۱۱۶۶۰ مخزېږد کال کې پیل شوه او د ډبرو په نوې دوره کې د کرنې په را څرګندېدو سره پای ته ورسېده چې نېټه یې په هره جغرافیايي سیمه کې توپیر لري. په دې دوره کې د هغو اقلیمي بدلونونو له امله چې پر چاپېریال او بېلابېلو غذايي توکو یې اغېز کړی و، تطابق ته اړتیا وه. د مایکرولېټ په نامه کوچني ډبرین وسایل لکه کوچنۍ چاړې او مایکروبورینونه په دې دوره کې را څرګند شول. د بېلګې په توګه د سوډان په «جبل صحابه» سیمه کې د ډبرو د منځنۍ دورې د جګړې په لومړني پېژندل شوي ځای کې لیندۍ یا غشي پیدا شول. هولمګارډ لیندۍ د شمالي اروپا په ګوګونو کې پیدا شوې چې د ډبرو د منځنۍ دورې اړوندې دي. دغه مایکرولېټونه د غورځوونکې تکنالوژۍ د کارولو ښکارندويي کوي، ځکه په پراخه کچه تصور کېږي چې د غشیو سرونه یې جوړ کړي دي. د ډبرو د منځنۍ دورې هغه مجموعه چې په لوېديځ جرمني کې موندل شوې ده، ښيي چې دوه ډوله غورځول کېدونکي وسایل کارېدل: یو یې داسې غشي دي چې پلنې ډبرینې څوکې لري او بل یې لویې نیزې دي چې تېره ښاخونه یا زخې په کې دي. دغه وسایل د ډبرو د منځنۍ دورې په جریان کې له چاپېریال سره د انسان د تطابق ماهیت څرګندوي او د دغې دورې ټولنې د ښکاري-راټولوونکو په توګه راپېژني.<ref>Ian Shaw, Robert Jameson. (2002). ''A Dictionary of Archaeology.'' Oxford: Blackwell Publishers. pp. 394, 396. {{ISBN|0-631-17423-0}}.</ref><ref>[http://www.ancientmilitary.com/ ''Dawn of Ancient Warfare.''] Ancient Military History. Retrieved December 17, 2011.</ref><ref name="comstock">Comstock, P. (1992). ''Ancient European Bows,'' The Traditional Bowyers Bible Volume 2. The Lyons Press. pp. 87-88. {{ISBN|1-58574-086-1}}.</ref><ref>{{Cite book|title=Projectile Technology|url=https://archive.org/details/projectiletechno0000unse|last=Knecht|first=Heidi|publisher=Plenum Press|year=1997|isbn=0306457164|location=New York|pages=[https://archive.org/details/projectiletechno0000unse/page/107 107]}}</ref><ref>{{Cite book|title=Contributions to the Mesolithic in Europe|last1=Vermeersch|first1=P.M.|last2=Van Peer|first2=Philip|publisher=Leuven University Press|year=1990|isbn=9061864089|location=Leuven, Belgium|pages=188}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Oxford Illustrated History of Prehistoric Europe|last=Cunliffe|first=Barry|publisher=Oxford University Press|year=2001|isbn=0198143850|location=Oxford|pages=[https://archive.org/details/isbn_9780198143857/page/79 79]|url=https://archive.org/details/isbn_9780198143857/page/79}}</ref> ==== د ډبرو د نوې دورې انقلاب ==== د ډبرو د نوې دورې انقلاب لومړنی کرنیز انقلاب و چې له ښکار او کوچیاني ژوند څخه د کرنې پر لور لېږد څرګندوي. دغې دورې تر نن د شاوخوا ۱۰۰۰۰ تر ۷۰۰۰ کلونو (له ۸۰۰۰ تر ۵۰۰۰ مخزېږد) تر منځ په خپلواک ډول د نړۍ په شپږو جلا ځایونو کې تکامل وکړ. لومړني پېژندل شوي شواهد یې د سوېل لوېديځې/ سوېلي اسیا، شمالي/ مرکزي افریقا او مرکزي امریکا په تودو او نیمه تودو سیمو کې موجود دي.<ref name="Gupta">{{cite journal|last1=Gupta|first1=Anil|year=2010|title=Origin of agriculture and domestication of plants and animals linked to early Holocene climate amelioration|url=http://www.ias.ac.in/currsci/jul102004/54.pdf|journal=Current Science|volume=87|page=1}}</ref> دلته ځینې مهمې تعریفوونکې ځانګړنې موجودې دي. د کرنې راتګ د کوچیاني ژوند ډول پر مېشت حالت واړاوه او کرنیز وسایل لکه یوې یا ژغ، د کیندلو لرګی او بېل په کرنه کې ډېر په کار شول. د سپي په ګډون ځینې حیوانات اهلي شول. د دغې دورې یوه بله لویه ځانګړنه د خاورینو لوښو یا کلالۍ پیدایښت و او د ډبرو د نوې دورې په وروستیو کې د خاورینو لوښو د جوړولو لپاره څرخ یا ګرارۍ جوړه شوه.<ref name="Shaw422-423">Ian Shaw, Robert Jameson. (2002). ''A Dictionary of Archaeology.'' Oxford: Blackwell Publishers. pp. 422-423. {{ISBN|0-631-17423-0}}.</ref><ref>Ian Shaw, Robert Jameson. (2002). ''A Dictionary of Archaeology.'' Oxford: Blackwell Publishers. p. 125. {{ISBN|0-631-17423-0}}.</ref> == سرچینې == ivne3584630yw145d7o3nvdegoos6fd 0 60447 369530 369404 2026-09-29T02:47:43Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369530 wikitext text/x-wiki د سوډان تاریخ په هغې سیمې پورې اړوندېږي، چې د سوډان جمهوري، [[سویلي سوډان]] او د سوډان په نامه له یوې لویې سیمې نه رامنځته شوی دی. دغه اصطلاح له عربي نه اخیستل شوې: بلاد السودان یا د تورپوستو وګړو ځمکه، چې په عمومي توګه په لوېدیځه او مرکزي افریقا کې او په ځانګړې توګه په ساحل کې لږ کمزوری استعمال لري.<ref>''[[Encyclopædia Britannica]]''. [http://global.britannica.com/EBchecked/topic/571396/Sudan "Sudan"].</ref><ref>Department of Arts of Africa, Oceania, and the Americas. [http://www.metmuseum.org/toah/hd/tsis/hd_tsis.htm Trade and the Spread of Islam in Africa]. In Heilbrunn Timeline of Art History. New York: The Metropolitan Museum of Art, 2000 – (October 2001).</ref> د سوډان اوسنی جمهوریت، په ۱۹۵۶ز کال کې رامنځته شو او له انګلیس- مصري سوډان نه چې په ۱۸۹۹ز کال کې جوړ شو، نو خپلې پولې یې هم ترې لاسته راوړې. له ۱۸۹۹ز کال نه مخکې د سوډان جمهوریت، د خاروې لپاره د «سوډان» اصطلاح کارول یو څه بېځایه و او ښایي د سوډان پراخ مفهوم ته په کې اشاره شوې وي. د کوش سلطنت لومړی تاریخ د نیل په اوږدو کې پروت دی او اوس په شمالي سوډان کې دی. دغه سیمه د لرغوني مصر له تاریخ سره تړلې ده، چې د څو واکمنیو په لړ کې له سیاسي پلوه سره متحدې وې. سوډان له مصر سره د نږدیوالي له امله د نږدې ختیځ په لوی تاریخ کې ونډه اخیسته، چې په دوی کې نامتو برخې شاملې دي، لکه ۲۵مه کورنۍ او په شپږمه پېړۍ کې د نوبیایي نوباتیا، ماکوریا او الودیان په نامه د درېیو سلطنتونو عیسوي کولو پورې تړاو لري. د عیسوي کېدو په پایله کې، د پخوانۍ نوبي ژبه د نیلو- صحرا (زاړه سوابق چې په اتمې پېړۍ پورې اړوندېږي) تر ټولو پخوانۍ ژبه ثبت شوې، چې له قبطي الفبې نه یې اقتباس شوی دی. د نیل درې ته له ۱۴مې پېړۍ نه تر ۱۵مې پېړۍ پورې او د عیسوي سلطنتونو تر زوال پورې دې سیمې ته اسلام په رسمي ډول نه و راغلی، په داسې حال کې چې اسلام لا دمخه د سوډان د سره سمندر په ساحلونو او شاوخوا سیمو کې د اوومې پېړۍ راهیسې شتون درلود. د سنار سلطنت د شپاړسمې پېړۍ په لومړیو کې د نورو سلطنتونو ځایناستی شو، چې د نیل درې او ختیځې صحرا لویه برخه یې کنټرولوله، په داسې حال کې، چې دارفور سلطنتونو د سوډان لوېدیځې سیمې کنټرولولې. دوه کوچني سلطنتونه په سویلي سیمو کې رامنځته شول، شیلوک سلطنت په ۱۴۹۰ز کال کې او تقالي په ۱۷۵۰ز کال کې، چې له ننني سویلي سوډان سره نږدې وو، خو دغه دواړه شمالي او سویلي سیمې د ۱۸۲۰ ز لسیزې په اوږدو کې د مصر د محمد علي له خوا ونیول شوې. د محمد علي او د هغه د ځایناستو ظالمانه حکومت، چې د ترک- مصري واکمنانو کرکه او غوسه یې راوپاروله، نو دا د دې لامل شو، چې په ۱۸۸۱ز کال کې د محمد احمد په مشرۍ د سوډان د خپلواکۍ لپاره د سوډان په مبارزه کې ډېره مرسته وکړي. د ۱۹۵۶ز کال له خپلواکي راهیسې، د سوډان تاریخ د کورنیو جګړو له امله ځپل شوی دی، چې دغه جګړې دا دي: د سوډان لومړۍ کورنۍ جګړه (۱۹۵۵ز- ۱۹۷۲ز)، د سوډان دویمه کورنۍ جګړه (۱۹۸۳ز- ۲۰۰۵ز)، چې د ۲۰۱۱ز کال د جولای په ۹مه د سویلي سوډان د جلا کېدو لامل شوه او په دارفور کې جګړه (۲۰۰۳ز- ۲۰۱۰ز). == ختیځ سوډان == د سوډان په ختیځ کې د بوتانا ډله ۴۰۰۰ کاله مخکې له میلاده راڅرګندېږي. دغو خلکو ساده او ښایسته لوښي جوړول، په ګردو کوټو کې یې ژوند کاوه او په ډېر احتمال سره چې دوی د څارویو لرونکي او ښکاریان وو، خو د ځمکې حلزونونه یې هم خوړل او د کرنې شواهد یې هم شته دي. د ګاش ډله ۳۰۰۰ کاله مخکې له میلاده پیل شوه او یو پخوانی کلتور دی، چې له څو ځایونو نه پېژندل شوی دی. دغو وګړو لوښي جوړول او له کرنې او څارویو نه یې په استفادې سره خپل ژوند کاوه. محل ټیګلینوس یو مهم ځای و، چې شاوخوا ۱۰ هکټاره ځمکه یې نیولې وه. په مرکز کې یې له خټینو خښتو جوړ شوي کورونه لیدل کېدل. نښې او نښانې یې د لوړ مدیریت استازولي کوي. په یوې اشرافي هدیره کې قبرونه په لویو ډبرو نښه شوي وو. په دویمه زریزه کې د جبل مکرم په نامه ډله رامنځته شوه. دوی ساده او ښکلي لوښي جوړول او په ساده کوټو کې یې ژوند کاوه. د غواګانو پالنه یې اقتصادي بنسټونه وو. <ref>Andrea Manzo (2017): ''Eastern Sudan in its Setting, The archaeology of a region far from the Nile Valley'', Archaeopress, {{ISBN|9781784915582}}, 22-27 [http://www.archaeopress.com/ArchaeopressShop/Public/download.asp?id=%7B8051E498-158B-4217-8288-BD6DA9FB5ECC%7D online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200126194148/http://www.archaeopress.com/ArchaeopressShop/Public/download.asp%3Fid%3D%257B8051E498-158B-4217-8288-BD6DA9FB5ECC%257D |date=2020-01-26 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200126194148/http://www.archaeopress.com/ArchaeopressShop/Public/download.asp%3Fid%3D%257B8051E498-158B-4217-8288-BD6DA9FB5ECC%257D |archivedate=2020-01-26 |title=آرشیف کاپي |url=http://www.archaeopress.com/ArchaeopressShop/Public/download.asp%3Fid%3D%257B8051E498-158B-4217-8288-BD6DA9FB5ECC%257D |access-date=2026-02-16 |url-status=dead}}</ref><ref>Manzo (2017): ''Eastern Sudan in its Setting, The archaeology of a region far from the Nile Valley'', 33-42 [http://www.archaeopress.com/ArchaeopressShop/Public/download.asp?id=%7B8051E498-158B-4217-8288-BD6DA9FB5ECC%7D online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200126194148/http://www.archaeopress.com/ArchaeopressShop/Public/download.asp%3Fid%3D%257B8051E498-158B-4217-8288-BD6DA9FB5ECC%257D |date=2020-01-26 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200126194148/http://www.archaeopress.com/ArchaeopressShop/Public/download.asp%3Fid%3D%257B8051E498-158B-4217-8288-BD6DA9FB5ECC%257D |archivedate=2020-01-26 |title=آرشیف کاپي |url=http://www.archaeopress.com/ArchaeopressShop/Public/download.asp%3Fid%3D%257B8051E498-158B-4217-8288-BD6DA9FB5ECC%257D |access-date=2026-02-16 |url-status=dead}}</ref><ref>Manzo (2017): ''Eastern Sudan in its Setting, The archaeology of a region far from the Nile Valley'', 43-48 [http://www.archaeopress.com/ArchaeopressShop/Public/download.asp?id=%7B8051E498-158B-4217-8288-BD6DA9FB5ECC%7D online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200126194148/http://www.archaeopress.com/ArchaeopressShop/Public/download.asp%3Fid%3D%257B8051E498-158B-4217-8288-BD6DA9FB5ECC%257D |date=2020-01-26 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200126194148/http://www.archaeopress.com/ArchaeopressShop/Public/download.asp%3Fid%3D%257B8051E498-158B-4217-8288-BD6DA9FB5ECC%257D |archivedate=2020-01-26 |title=آرشیف کاپي |url=http://www.archaeopress.com/ArchaeopressShop/Public/download.asp%3Fid%3D%257B8051E498-158B-4217-8288-BD6DA9FB5ECC%257D |access-date=2026-02-16 |url-status=dead}}</ref> == اسلامي سلطنتونه (۱۵۰۰- زکلونه) == په ۱۵۰۴ز کال کې ثابته شوه، چې فونج د سنار سلطنت رامنځته کړ، چې عبدالله جاما یې مشري کوله. په ۱۵۲۳ز کال کې چې یهودي مسافر ډیویډ ریوبني سوډان ته ولاړ، نو د فنج ایالت لا دمخه له شمال نه تر ډونګولا پورې وغځېد. په ورته مهال کې په نیل سیند کې د صوفیانو له خوا، چې په ۱۵مه او ۱۶مه پېړیو کې یې هلته ژوند کاوه، د اسلام تبلیغ پیل شو او د امارا دونقاس باچا ډیویډ روبني، چې مخکې یو بت پرست عیسوي و، نو ثابته شوه، چې مسلمان شوی دی. په هر حال فنجیانو تر ۱۸مې پېړۍ پورې ځینې نا اسلامي دودونه، لکه: د الهي پاچهۍ او د شرابو څښل ساتلي وو. د سوډان مسلمانانو تر وروستیو وختونو پورې ځینې عیسوي دودونه ساتلي وو.{{sfn|Werner|2013|pp=177-184}}{{sfn|Loimeier|2013|pp=151-152}}{{sfn|O'Fahey|Spaulding|1974|p=31}}{{sfn|Loimeier|2013|p=150}}{{sfn|O'Fahey|Spaulding|1974|p=26}}{{sfn|O'Fahey|Spaulding|1974|pp=25-26}} دېر ژر فونج له عثمانیانو سره، چې سواکین یې په ۱۵۲۶ز کال کې نیولی و، په شخړه کې راغی او وروسته یې د نیل سیند په اوږدو کې تر سویل پورې پرمختګ وکړ، د ۱۵۸۳/۱۵۸۴ز کال پورې د نیل مرواريد اوبو درېیمې برخې ته ورسېدل. د ډونګولا د نیولو لپاره د عثمانیانو وروستۍ هڅه په ۱۵۸۵ز کال کې د فنج له خوا له منځه یووړل شوه.{{sfn|O'Fahey|Spaulding|1974|pp=36-40}}{{sfn|O'Fahey|Spaulding|1974|p=35}}{{sfn|Peacock|2012|pp=96-97}}{{sfn|Peacock|2012|p=98}} فونج د ۱۷مې پېړۍ په اوږدو کې ډېر پراخ شو، خو په بله پېړۍ کې یې زوال پیل شو. په ۱۷۱۸ز کال کې یوې کودتا خانداني بدلون راوست، په داسې حال کې چې په ۱۷۶۱- ۱۷۶۲ پورې یوه بله کودتا د حماج د واکمنۍ په پایله کې رامنځته شوه، دا هغه مهال و، چې حماج (د ایتوپیا سرحدي وګړي) عملاً هلته حکومت کاوه، خو د فونج سلطانان یې ګوډاګیان وو. لږ وروسته سلطنت له منځه ولاړ او د ۱۹مې پېړۍ په لومړیو کې ترې یوازې ګزیرا پاتې شوه. {{sfn|Spaulding|1985|p=382}}{{sfn|O'Fahey|Spaulding|1974|p=98}}{{sfn|O'Fahey|Spaulding|1974|pp=94-95}}{{sfn|Spaulding|1974|p=24-25}}{{sfn|O'Fahey|Spaulding|1974|p=88}}{{sfn|O'Fahey|Spaulding|1974|p=78}}{{sfn|Adams|1977|p=601}} د ۱۷۱۸ز کال کودتا داسې تګلاره غوره کړه، چې ارتودوکس اسلام دود کړي، چې په پایله کې یې دولت د عربي کولو لوری غوره کړ.د دې لپاره چې پر خپلو عربو باندې خپل حاکمیت ته مشروعیت ورکړي، نو فنج د امویانو د توکم تبلیغ پیل کړ. د سپین او نیلي نیلونو په شمالي برخه کې د الدبې تر ټیټې برخې پورې نوبیانو د عربو د جعلین قبیلې هویت غوره کړ. تر ۱۹مې پېړي پورې عربي ژبه پر دې بریالۍ شوه، چې د سوډان د مرکزي سیندونو او د کوردفان پر زیاتره برخه واکمنه ژبه شي. {{sfn|Hesse|2002|pp=21-22}}{{sfn|Hesse|2002|p=50}}{{sfn|O'Fahey|Spaulding|1974|pp=28-29}}{{sfn|Edwards|2004|p=260}}{{sfn|Adams|1977|pp=557–558}}{{sfn|Spaulding|1985|pp=210-212}}{{sfn|Loimeier|2013|p=152}} اسلامي دوره د نیل په لوېدیځ کې په دارفور کې د تونجور له سلطنت سره پیل شوه، چې په ۱۵مه پېړۍ کې د داجو سلطنت ځایناستی شو او له لوېدیځه تر وادای پورې وغځول شو. د تونجور وګړي بربري شوي [[عربان]] وو او اشراف واکمنان یې مسلمانان وو. په ۱۷مه پېړۍ کې تونجوریان د فورکیرا له خوا په شا وتمبول شول. د کیرا ایالت د سلیمان سولونګ (۱۶۶۰- ۱۶۸۰ز کلونو) راهیسې مسلمانان وو، چې په پیل کې په شمالي جبل ماررا کې یو کوچنی سلطنت و، خو د ۱۸مې پېړۍ په پیل کې یې لوېدیځ او شمال ته پراختیا وموندله او ختیځ ته د محمد طیراب (۱۷۵۱- ۱۷۸۶ ز کلونه) په مشرۍ په ۱۷۸۵ز کال کې د کوردفان په سوبې سره یې لا پراختیا پیدا کړه. د دغې سترواکۍ پراختیا، چې د اوسنۍ [[نیجریا|نایجیریا]] په کچه(اندازه) دی، تر ۱۸۲۱ز کال پورې یې دوام پیدا کړ.{{sfn|O'Fahey|Tubiana|2007|p=2}}{{sfn|O'Fahey|Tubiana|2007|p=9}}{{sfn|O'Fahey|Spaulding|1974|p=126}}{{sfn|Holt|Daly|2000|p=31}}{{sfn|O'Fahey|Spaulding|1974|p=123}}{{sfn|McGregor|2011|p=132}}{{sfn|O'Fahey|Spaulding|1974|p=110}}{{sfn|McGregor|2011|loc=Table 1}} == سرچينې == gy2qbyc2plbb36jqsph2zr0zbmb772n 0 61173 369583 366016 2026-09-29T10:55:27Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369583 wikitext text/x-wiki په متحده ایالاتو کې ټولنیزه محافظه کاري یوه سیاسي ایدیولوژي ده، چې د دودیزو ارزښتونو او باورونو په ساتنه تمرکز کوي. دا ایدیولوژي د اخلاقي او ټولنیزو ارزښتونو په هکله موجوده پاملرنې باندې تمرکز کوي، چې د ایدیولوژۍ پلویان په عصري ټولنه کې هغه د لیبرالیزم په وسیله تخریب شوې بولي. په متحده ایالاتو کې د ټولنیزې محافظه کارۍ یو ترټولو لوی ځواک ښي اړخي عیسوي دي. <ref>{{cite book|title=The Case for Polarized Politics: Why American Needs Social Conservatism|last=Bell|first=Jeffrey|publisher=Encounter Books|year=2012|isbn=9781594035784|location=New York|pages=[https://archive.org/details/caseforpolarized0000bell/page/6 6]–10|via=Proquest ebrary|url=https://archive.org/details/caseforpolarized0000bell|url-access=registration|quote=The Case for Polarized Politics: Why American Needs Social Conservatism.}}</ref><ref name="Marsden2012">{{cite book|last1=Marsden|first1=Lee|title=The Ashgate Research Companion to Religion and Conflict Resolution|url=https://archive.org/details/ashgateresearchc0000unse_f4h0|date=December 28, 2012|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|isbn=978-1-4094-7128-8|language=en|quote=Even within the secular heartlands of Western Europe and the United States religion began to force its way into the political agenda with the emergence of the American Christian Right as a new force in social conservatism in the late 1970s and in the UK with the issue of fatwas calling for the death of British author Salman Rushdie, promoted by the publication of his book ''The Satanic Verses'', which was declared blasphemous by Ayatollah Khomeini, Supreme Leader of Iran, in 1989.}}</ref> ټولنیزمحافظه کاران په متحده ایالاتو کې د نورو په منځ کې د ډېریو ټولنیزو مسائلو، لکه: د جنینو له سقط سره د مخالفت، له فیمینیزم سره د مخالفت، د کورنیو دودیزو ارزښتونو د ملاتړ، د فحشا (پورنوګرافي) سره د مخالفت، د ځانګړو جنسي زده کړو د ملاتړ، د همجنسبازانو (LGBT) له حقونو سره د مخالفت، په ښوونځي کې د لمانځه د ملاتړ، د ښوونځي د ضمانت کوونکو د ملاتړ، د یکشنبې ورځي د نیلي قوانینو د ملاتړ، د قمار د مخالفت او په تفریحي توګه د مخدره توکو له کارولو سره د مخالفت په اړه اندیښمن دي.<ref name="2016Quantz">{{cite book|last1=Quantz|first1=Richard A.|title=Sociocultural Studies in Education: Critical Thinking for Democracy|date=January 8, 2016|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-317-26076-9|page=137|language=en|quote=Some important narratives appealed to by social conservatives that were not mentioned in Chapter 4 include the America is a Christian Nation narrative discussed earlier; the God Created man as Head of the Family and any other traditional family narrative, such as the Evils of Drugs and the Evils of Sex narratives; and any of the narrative found in the Bible, especially the Genesis, Jesus Son of God, and the Apocalypse narratives.}}</ref><ref name="Chambers2011">{{cite book|last1=Chambers|first1=Kerry|title=Gambling for Profit: Lotteries, Gaming Machines, and Casinos in Cross-national Focus|url=https://archive.org/details/gamblingforprofi0000cham_i0f8|date=January 1, 2011|publisher=University of Toronto Press|isbn=978-1-4426-4189-1|page=[https://archive.org/details/gamblingforprofi0000cham_i0f8/page/14 14]|language=en|quote=Historically, Protestant evangelicals, traditionalists, and social conservatives have condemned gambling as immoral and attempted to exert social-norm pressures on others.}}</ref><ref>{{cite book|title=Confronting the New Conservatism: The Rise of the Right in America|last=Thompson|first=Michael|publisher=NYU Press|year=2007|isbn=9780814782996|pages=2–3|url=https://books.google.com/books?id=1LAUCgAAQBAJ&q=social+conservatism}}</ref> دا چې ډېری یې مذهبي او په تېره بیا عیسويان دي،ټولنیز محافظه کاران په ټولنیزو مسائلو کې د هیواد لپاره د لارښودونکي ځواک په توګه دعیسوي دین اړونددودونو باندې په تمرکز کولو ټینګار کوي. دا مورد په عمومي برخه کې د دین موجودیت له ځانه سره لري، لکه په عمومي توګه د یهودي - عیسوي مجسمو نمایش، په ځانګړې توګه د کریسمس او د پاک اختر اړوند مراسمو په لړ کې او همدارنګه د سیمه ییزو ښوونځیو په ملاتړ کولو سره په ښوونیز سیستم کې د دین له موجودیت څخه ملاتړ کوي، لکه څنګه چې ټولنیز محافظه کاران په دې باور دي چې «دین د اخلاقي پرمختګ لپاره ترټولو پیاوړی بنسټ دی، چې زده کونکي ورته د ښو رغوونکو او د قانون اطاعت کوونکو تبعو (ښاریانو) جوړېدو لپاره اړتیا لري».<ref>{{cite book|title=A Citizen's Guide to American Ideology: Conservatism and Liberalism in Contemporary Politics|last=Marietta|first=Morgan|publisher=Routledge|year=2012|isbn=9781136593659|location=New York|page=32|url=https://books.google.com/books?id=hnYQBAAAQBAJ&q=%22social+conservatism%22}}</ref><ref>{{cite book|last1=Wenz|first1=Peter S.|title=Beyond Red and Blue: How Twelve Political Philosophies Shape American Debates|date=February 10, 2012|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-26127-2|page=7|language=en|quote=Social conservatives favor vouchers because they allow religion to be taught in government-funded schools, and they think religious is the firmest foundation for the moral development that students need to become productive, law-abiding citizens.}}</ref><ref name="Quantz2016">{{cite book|last1=Quantz|first1=Richard A.|title=Sociocultural Studies in Education: Critical Thinking for Democracy|date=January 8, 2016|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-26075-2|language=en|quote=Social conservatives tend to advocate for abstinence education, church attendance, prayer in school, public Christmas displays, patriotism, the military, and gun rights. ... Whereas religion is considered to be in the private realm, social conservatives often argue that the cultural history of the United States makes it perfectly legal to allow some aspects of religion to move into the public sphere. Primarily they advocate the public space be open to the display and expectations of broad Judaic-Christian traditions and often specifically Christian traditions.}}</ref> ټولنیزه محافظه کاري، د یوې اصطلاح په توګه د ټولنیزو-کلتوري مسائلو لکه د جنینونو د سقط کولو، د همجنسبازانو د واده کولو او ښوونځي کې د لمونځ کولو په هکله محافظه کاره دریځونه بیانوي، یعنې د هغه څه په خلاف دي چې د ټولنیز لیبرالیزم (فرهنګي لیبرالیزم) په نامه یادېږي. له همدې املهیو ټولنیز محافظه کار د ټولنیز اروپایي محافظه کار په پرتله د فرهنګي محافظه کارمعنا ته نږدې دی او ښایي د مالي سیاستونو په باب لا ډېر محافظه کارانه او لیبرالي لیدلوری ولري. <ref name="RozellWilcox2017">{{cite book|last1=Rozell|first1=Mark J.|last2=Wilcox|first2=Clyde|title=God at the Grassroots 2016: The Christian Right in American Politics|date=November 2, 2017|publisher=Rowman & Littlefield|location=Lanham, Maryland|isbn=978-1-5381-0893-2|language=en}}</ref><ref name="Walmer2017">{{cite web|last1=Walmer|first1=Daniel|title=Lebanon women's group still fighting against alcohol|url=https://www.ldnews.com/story/news/2017/07/13/lebanon-womens-group-still-fighting-against-alcohol/465570001/|publisher=[[Lebanon Daily News]]|access-date=October 14, 2020|language=en|date=July 13, 2017}}</ref><ref>{{cite book|first=Farai|last=Chideya|year=2004|chapter=The Red and the Blue: A Divided America|title=Trust: Reaching the 100 Million Missing Voters and Other Selected Essays|url=https://archive.org/details/trustreaching1000000chid|publisher=Soft Skull Press|pages=[https://archive.org/details/trustreaching1000000chid/page/33 33]–46|isbn=9781932360264}}</ref> == د جنینونو له سقط کولو سره مخالفت == د متحده ایالاتو د جنینونو د سقط کولو ضد غورځنګ د اخلاقي او مذهبي لاملونو پر بنسټ د جنینونو له سقط کولو سره مخالف دی او دقانوني ممانعت او محدودیت ملاتړ یې کوي. ټولنیز محافظه کاران تر ډېره د وید (Wade) پر وړاندې د رو (Roe v.) د ماتې ملاتړ کوي او په عمومي ډول، د «ژوند پلوي» دي (د جنینونو له سقط سره مخالف). دا باورونه تر ډېره د «جنیني شخصیت» د استدلال پر بنسټ ولاړ دي. د شخصیت اړوند بحثونه جنینونو ته د یو شخص د وضعیت په ورکولو باندې متمرکز دي، چې تر هغه وروسته بیا یاد شخص ته د ژوند کولو حق ورکوي. ژوند پلوه عقاید له محافظه کاره عیسوي ډلو په تېره بیا له کاتولیک کلیساپورې تړاو لري.<ref>{{Cite web|title=Definition of PRO-LIFE|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/pro-life|access-date=2022-04-06|website=www.merriam-webster.com|language=en}}</ref><ref name="farrell">{{cite book|title=The Abortion Debate|last=Farrell|first=Courtney|publisher=ABDO Publishing Company|year=2010|isbn=9781617852640|pages=6–7|url=https://books.google.com/books?id=lxx6AgAAQBAJ&q=social+conservatism}}</ref><ref name="schultz">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=LOzfQEP3H8AC&pg=PA195|page=195|title=Encyclopedia of women in American politics|first1=Jeffrey D.|last1=Schultz|first2=Laura A.|last2=Van Assendelft|publisher=Greenwood Publishing Group|year=1999|isbn=1-57356-131-2|series=The American political landscape|edition=1}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Seipel|first=Peter|year=2014|title=Is There Sufficient Common Ground to Resolve the Abortion Debate?|journal=The Journal of Value Inquiry|volume=48|issue=3|pages=517–31|doi=10.1007/s10790-014-9436-y|s2cid=145389689}}</ref> == له فیمینیزم سره مخالفت == ډېری ټولنیز محافظه کاران له فیمینیزم سره مخالفت کوي او په دې باور دي، چې ښځې او نارینه په بنسټیز ډول له یو بل سره توپیر لري او په ټولنه کې د دوی دودیز جنسیتي نقشونه باید وساتل شي. دوی زیاتره وخت د ښځو دودیز نقشونه د کورسمبالوونکې او پالونکې په توګه ترویجوي او ښځې د ټولنې په کاري ځواک، حکومت یا اردو کې له ګډون کولو څخه راګرځوي. یو شمیر ټولنیز محافظه کاران د جنسیتي نقشونو په پام کې نیولو سره د تکمیل پلوي او بشپړتیا پلویان دي. <ref name="kimmel">{{cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=jWj5OBvTh1IC&pg=PA35|editor-link1=Michael Kimmel|year=2004|location=Santa Barbara, California|publisher=ABC-CLIO|pages=35–37|title=Men and masculinities a social, cultural, and historical encyclopedia|editor-link2=Amy Aronson|editor-first2=Amy|chapter=Antifeminism|editor-last2=Aronson|editor-first1=Michael|editor-last1=Kimmel|author-link=Michael Kimmel|last=Kimmel|first=Michael|isbn=978-1-57607-774-0}}</ref><ref name="Giles2018">{{cite book|last1=Giles|first1=Kevin|title=What the Bible Actually Teaches on Women|date=October 19, 2018|publisher=Wipf and Stock Publishers|isbn=978-1-5326-3368-3|page=40|language=en}}</ref> ټولنیز محافظه کاران ډېری وخت فیمینیزم د امریکايي کورنیو د ګڼو شمېرو ټولنیزو ستونزو لامل بولي. دوی په دې باور دي، چې فیمینیزم په عصري زمانه کې د مجردانو په نفوس کې ډېر زیاتوالی رامنځته کړی دی، په کورنیو کې یې د نارینه وو واک کمزوری کړی او د دودیزو کورنیو په زوال او له منځه تلو کې یې مرسته کړې ده، ډېری یې په قانوني توګه د جنینونو د سقط کولو له امله د زېږون د کمېدو کچې ته اشاره کوي. ځینې نوریې بیا د طلاقونو د زیاتوالي او دغه راز له واده پرته زېږونونو د زیاتوالي له امله یوازې د میندې لرونکو کورنیو زیاتوالي او دغه راز په ماشومانو باندې د دې حالت له امله د رواني او اقتصادي زیانونو پایلو ته اشاره کړې ده. د مجردو یا طلاق شویو کورنیو ماشومان تر ډېره له فقر او بېوزلۍ څخه ځورېږي او د خپلو چلندونو اړوند ستونزو له امله زنداني کېږي. <ref>{{cite web|url=http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_GraphicalDisplay.aspx?ListNames=%22Total%20Fertility%20Rate,%20History%20plus%20Forecast%22&HistFor=True&GrpOp=0&Dim1=175&File=0|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222012232/http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_GraphicalDisplay.aspx?ListNames=%22Total%20Fertility%20Rate,%20History%20plus%20Forecast%22&HistFor=True&GrpOp=0&Dim1=175&File=0|url-status=dead|archive-date=22 February 2014|title=Total Fertility Rate of the United States, History plus Forecast|publisher=University of Denver|website=The Frederick S. Pardee Center for [[International Futures]]|access-date=26 April 2012}}</ref><ref name="snowdon">{{cite web|first=Stacey|last=Snowdon|title=DIVORCE AND ITS EFFECTS ON CHILDREN|url=http://www.wright-house.com/ac/papers97/Snowdon-ac1.html|year=1997|publisher=Advocates for Children program, College Park Scholars, University of Maryland|access-date=14 November 2011}}</ref> == د جنسي اخلاقو ملاتړ کول == په ۱۹۶۰مه ز لسیزه متحده ایالاتو کې د جنسي انقلاب راهیسې، جنسي اخلاق د ټولنیزو محافظه کارانو او لیبرالانو ترمنځ د فرهنګي جګړې د اختلاف د یوه ټکي په توګه وه. ټولنیزه محافظه کاران له دولت څخه غواړي، چې د جنسي اړیکو اړوند ادابو په برخه کې اخلاقي رهبري پلي کړي او په فعاله توګه کورني ارزښتونه ترویج کړي. دوی د واده او ماشوم زیږون پر تقدس ټینګار کوي او ټولنیز لیبرالیزم د شلمې پېړۍ له نیمایي راهیسې د تصادفي جنسي اړیکو، له واده څخه مخکې جنسي اړیکو، خود ارضایۍ، له ودونو پرته زیږونونو، د پېغلو امیندواره کېدو، مقاربتي انتاناتو او پورنوګرافۍ د زیاتوالي لامل بولي.<ref>{{cite book|last1=Blau|first1=Joel|last2=Abramovitz|first2=Mimi|title=The Dynamics of Social Welfare Policy|url=https://archive.org/details/dynamicsofsocial0000blau_r7f7_3edi|date=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-538526-7|page=[https://archive.org/details/dynamicsofsocial0000blau_r7f7_3edi/page/169 169]|language=en}}</ref><ref name="Lewis">{{Cite book|first=Andrew R.|last=Lewis|publisher=[[Cambridge University Press]]|title=The Rights Turn in Conservative Christian Politics: How Abortion Transformed the Culture Wars|page=54|year=2017}}</ref> == له پورنوګرافۍ سره مخالفت == له پورنوګرافۍ یا فحشا سره مخالفت، د امریکا په متحده ایالاتو کې د ټولنیزو محافظه کارانو دودیز دریځ دی. ډېری یې د ماشومانو د فاسدولو، د ښځو پر وړاندې د جنسي تاوتریخوالي هڅولو، د غیر معمولي جنسي اړیکو ترویجولو او د ودونو د له منځه وړلو لپاره پورنوګرافي یا فحشا بده ګڼي. ډیری محافظه کاره عیسویان د انجیل سپیڅلي کتاب د تعلیماتو پراساس له پورنوګرافۍ سره مخالفت کوي، ځکه چې یاد کتاب شهوت له زنا سره یو شان بولي.<ref name="Hammer2019">{{cite web|last1=Hammer|first1=Josh|title=Porn Is Not a Blessing of Liberty|url=https://www.firstthings.com/web-exclusives/2019/12/porn-is-not-a-blessing-of-liberty|publisher=[[First Things]]|access-date=October 14, 2020|language=en|date=December 11, 2019|archive-date=March 14, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220314155949/https://www.firstthings.com/web-exclusives/2019/12/porn-is-not-a-blessing-of-liberty|url-status=dead}}</ref><ref name="bible">{{Cite web|url=https://www.biblestudytools.com/topical-verses/bible-verses-about-pornography/|title=Bible Verses about Pornography|website=biblestudytools.com}}</ref> د جنسي استثمار ملي مرکز، چې پخوا په رسنیو کې د اخلاقو په توګه پیژندل کېده، یو ټولنیز محافظه کاره سازمان دی، چې د پورنوګرافۍ ضد ځوښت مخته وړي.<ref>{{Cite web|first=Michael|last=Gold|work=[[The New York Times]]|title=Walmart Pulls Cosmo From Checkout. Plus! Guess Who's Claiming Victory.|url=https://www.nytimes.com/2018/03/28/business/media/walmart-cosmo.html|date=March 28, 2018|access-date=April 25, 2020}}</ref> == یوازې د جنسي زده کړې د پرهیز ملاتړ == ټولنیز محافظه کاران د ماشومانو د اخلاقي زده کړو او د دې احتمال په هکله اندیښمن دي، چې ماشومان په دولتي ښوونځیو کې د عمر له مخې د جنسي زده‌کړو‎په هکله نامناسب معلومات له ټولګیو څخه ترلاسه کوي. دوی د عفت او د واده د حرمت له امله دودیزو عیسوي اخلاقو سره یوازې د پرهیز اړوند جنسي زده‌کړود مطابقت او سازښت پر اساس غوره بولي. د یوازې پرهیز اړوند جنسي زده کړې دا  ښوونه ورکوي، چې جنسي اړیکې یوازې د واده په حدودو پورې محدودې دي او له واده څخه مخکې جنسي اړیکې د منلو وړ نه ده. د دې برعکس ټولنیز محافظه کاران له هراړخیزه جنسي زده کړې سره مخالفت کوي، ځکه چې شکمن اخلاقي مفاهیم، لکه د زېږون کنترول بیانوي، چې د دوی په اند له واده څخه مخکې جنسي اړیکې، د جنسي اړیکو اړوند انتاناتو او د نویو پېغلو د امیندوارۍ لامل کیږي. د مجردو نجونو په منځ کې د پاکوالي اړوند حلقې اغوستل د ټولنیزو محافظه کارانو په وسیله هڅول کیږي، ترڅو د انسان د جنسي لېوالتیاوو په هکله عیسوي دودیز تصورات او مفکورې وساتل شي. <ref name="Fantz2005">{{cite web|last1=Fantz|first1=Ashley Fantz|url=https://poststar.com/lifestyles/pledging-their-purity-with-fingers-crossed/article_812ad326-4169-5b9c-97b0-56bdea910f47.html|title=Pledging their purity, with fingers crossed|publisher=[[The Post-Star]]|access-date=October 14, 2020|language=en|date=May 31, 2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201014171659/https://poststar.com/lifestyles/pledging-their-purity-with-fingers-crossed/article_812ad326-4169-5b9c-97b0-56bdea910f47.html|archivedate=October 14, 2020|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|last1=Josephson|first1=Jyl J.|title=Rethinking Sexual Citizenship|url=https://archive.org/details/rethinkingsexual0000jose|date=2016|publisher=SUNY Press|isbn=978-1-4384-6047-5|language=en|quote=From the perspective of social conservatives, the grant requirements ensure that organizations that support abstinence-only and conservative sexual morality are provided with funding under the program.}}</ref><ref name=":0">{{cite book|title=When Sex Goes to School|url=https://archive.org/details/whensexgoestosch00luke|last=Luker|first=Kristin|publisher=Norton|year=2006|location=New York|pages=[https://archive.org/details/whensexgoestosch00luke/page/101 101], 112}}</ref> == د همجنسبازانو له واده سره مخالفت کول == ټولنیز محافظه کاران، د همجنسبازانو له واده کولو، مدني اتحادیو، د همجنسبازانو(LGBT) فرزندي نیولو او د همجنسبازانو له نورو حقونو سره مخالفت کوي، ځکه چې همجنسبازي د عیسویت له بنسټیزوتعلیماتو سره په ټکر کې ده، چې هغه هم د ښځې او نارینه واده کول دي. دوی ډېری په دې باور دي، چې همجنسبازي غیر طبیعي مورد ده، چې د همجنسبازانو اړوند اتحادیو په رسیمت پېژندل په ټولنه کې د همجنسبازۍ د ودې او ترویج لامل کېږي، حال دا چې ماشومان د مخالف جنسیت لرونکو جوړو په وسیله په ښه توګه روزل کېږي. ټولنیز محافظه کاران د همجنسبازانو د واده کولو قانوني کیدو په اړه شکمن دي او د دې پرځای د ځانګړو قوانینو لکه د ودونو د دفاع قانون (DOMA) ملاتړ کوي، چې واده د ښځې او نارینه ترمنځ د اتحاد په توګه تعریفوي. ځینې ​​یې د همجنسبازانو د واده په پرتله مدني اتحادیو سره له ډیر زغم څخه کار اخلي؛ خو زیاتره یې د هر ډول همجنس بازه اړیکو مخالفت کوي. حال دا چې ټولنیز محافظه کاران ځینې وخت د همجنسبازانو (LGBT) د لومړنیو حقونو ملاتړ کوي؛ خو د واده کولو اړوند ادارې له لارې د همجنسبازانو د اړیکو «عادي کېدو» په هکله اندیښمن دي. ځینې ​​محافظه کاران، لکه د لاګ کابین جمهوریت غوښتونکي د همجنسبازانو د ودونو ملاتړ کوي.<ref>{{cite journal|last=Dombrink|first=John|year=2012|title=After the Culture War? Shifts and Continuities in American Conservatism|journal=Canadian Review of American Studies|volume=42|issue=3|pages=301–21|doi=10.1353/crv.2012.0018|s2cid=143729347}}</ref><ref name="thoughtco">{{cite web|url=https://www.thoughtco.com/moral-and-religious-arguments-250095|title=Common Arguments Against Gay Marriage|date=July 16, 2017|author=Cline, Austin|access-date=May 3, 2022|archive-date=July 9, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220709201414/https://www.learnreligions.com/marriage-is-for-having-children-250076|url-status=dead}}</ref><ref name=":02">{{cite book|title=When Sex Goes to School|url=https://archive.org/details/whensexgoestosch00luke|last=Luker|first=Kristin|publisher=Norton|year=2006|location=New York|pages=[https://archive.org/details/whensexgoestosch00luke/page/101 101], 112}}</ref> == د دوه جنسیت لرونکو د حقونو مخالفت == ټولنیز محافظه کاران د ټرانس جنس (دو جنسه وو) له حقونو سره مخالفت کوي، ځکه چې د دودیزو جنسیتي نقشونو پر خلاف دی، چې د زیږون د وخت اړوند جنسیت د پیروي کولو وړاندیز کوي. دوی د دوه جنسیت لرونکو خلکو لپاره د دوی د خوښې وړ جنسیت پیژندنې اړوند ضمیرونو، نومونو، تشنابونو او ځانګړو خونو د کارولو لپاره اجازه ورکولو سره مخالفت کوي. همدارنګه ټولنیز محافظه کاران له غیر دوه اړخیزه جنسیتونو له پیژندلو سره هم مخالفت کوي.<ref>{{cite news|author=Emanuella Grinberg|date=May 13, 2016|title=White House issues guidance on transgender bathrooms|work=CNNPolitics.com|url=http://www.cnn.com/2016/05/12/politics/transgender-bathrooms-obama-administration/index.html?adkey=bn|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160516031014/http://www.cnn.com/2016/05/12/politics/transgender-bathrooms-obama-administration/index.html?adkey=bn|archive-date=May 16, 2016|df=mdy-all}}</ref> په معاصره زمانه کې د عیسویت او څو جنسیت لرونکو خلکو ترمنځ اړیکې کمرنګه شوي، ځکه چې ډېری کلیساوې له خپلو غړو څخه غواړي، چېهغه جنسيت چې ددوی خپل خدای ورکړی، هغه ته غاړه کیږدي. ډېری عیسوي ډلې او فرقې دوه جنسیتي موضوع غندي اودوه جنسیت لرونکي خلک له واده کولو څخه منع کوي.<ref>{{cite news|first=John|last=Norton|title=Vatican says 'sex-change' operation does not change person's gender|work=Catholic News Service|date=14 Jan 2003|url=http://ai.eecs.umich.edu/people/conway/TS/CatholicTSDecision.html|access-date=3 May 2022|archive-date=7 June 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110607113009/http://ai.eecs.umich.edu/people/conway/TS/CatholicTSDecision.html|url-status=dead}}</ref> == سرچينې == 48fozqnmbfw57z9hxsv8luzivpirooq 0 61385 369535 369407 2026-09-29T03:40:15Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369535 wikitext text/x-wiki د منځنۍ افریقا جمهوریت (CAR) (په سانګو ژبه کې: Ködörösêse tî Bêafrîka،په فرانسوي ژبه کې: République centrafricaine, RCA) په منځنۍ افریقا کې په وچه کې چاپېر هېواد دی. شمال لور ته یې چاد، شمال ختیځ لور ته یې سوډان، سویل ختیځ لور ته سویلي سوډان، سویل لور ته یې د کانګو ډیموکراتیک جمهوریت، سویل لوېدیځ لور ته د کانګو جمهوریت او لویدیځ لور ته یې کامرون پراته دي.  <ref>{{cite web|url=https://www.nationsonline.org/oneworld/central_african_republic.htm|title=Central African Republic – CAR – Country Profile – Nations Online Project|website=www.nationsonline.org}}</ref> د منځنۍ افریقا جمهوریت نږدې ۶۲۰۰۰۰ کیلومتره مربع (۲۴۰۰۰۰ مایل مربع) مساحت لري  پوښي. تر ۲۰۱۸ ز کال پورې، د دې هېواد نفوس نږدې ۴.۷ میلیونه وګړي اټکل شوی. تر ۲۰۲۲ ز کال پورې، د منځنۍ افریقا جمهوریت د کورنۍ جګړې شاهد دی چې له ۲۰۱۲ ز کال راهیسې روانه ده. د منځنۍ افریقا جمهوریت زیاتره برخه د سوډانو - ګیني چمنونو څخه جوړه ده، خو د دې هېواد په شمال کې د ساحل - سوډاني زون او په سویل کې د استوایی ځنګل زون څخه را منځ ته شوی دی. د هېواد دوه پر دریمه برخه د اوبنګي د سیند په حوزه کې ده (چې کانګو ته بهېږي)، په داسې حال کې چې پاتې دریمه برخه د چاري په حوزه کې ده، د چاد جهيل ته بهېږي.  <ref>{{cite book|url=https://www.hrw.org/world-report/2019/country-chapters/central-african-republic|title=World Report 2019: Rights Trends in Central African Republic|last1=Mudge|first1=Lewis|date=11 December 2018|website=Human Rights Watch|access-date=9 May 2019}}</ref> دا خاوره چې نن ورځ د منځنۍ افریقا جمهوریت دی، د زرګونو کلونو په اوږدو کې تر استوګنې لاندې دی، خو د هېواد اوسنۍ پولې د فرانسې له لوري وټاکل شوې، چې د استعمار په توګه یې د ۱۹ پېړۍ په وروستیو کې په دې هېواد واکمني کوله. په ۱۹۶۰ زکال کې د فرانسې څخه د خپلواکۍ له ترلاسه کولو وروسته، د منځنۍ افریقا جمهوریت د یو شمېر استبدادي مشرانو، د شاهي نظام د ناکامه هڅې په ګډون تر واک لاندې راغئ. <ref name="Bokassa">[https://www.theguardian.com/world/2010/dec/03/jean-bedel-bokassa-posthumous-pardon 'Cannibal' dictator Bokassa given posthumous pardon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301025416/https://www.theguardian.com/world/2010/dec/03/jean-bedel-bokassa-posthumous-pardon|date=1 March 2017}}. ''The Guardian''. 3 December 2010</ref> په ۱۹۹۰ ز کال کې، ډیموکراسي غوښتنه په ۱۹۹۳ ز کال کې د لومړیو څو ګوندي ډیموکراتیکو ټاکنو لامل شوه. انګ فیلیکس پتاسې ولسمشر شو، خو وروسته د ۲۰۰۳ ز کال د جنرال فرانسوا بوزیزي په کودتا کې له واکه لرې شو. د منځنۍ افریقا جمهوریت د بوش جګړه په ۲۰۰۴ ز کال کې پیل شوه، خو په ۲۰۰۷ ز کال او بیا په ۲۰۱۱ ز  کال کې د سولې د تړونو تر څنګ، کورنۍ جګړه په ۲۰۱۲ ز کال  کې بېرته پیل شوه. کورنۍ جګړې د هېواد د بشري حقونو خراب ریکارډ ته دوام ورکړ. په دې کې د بېلابېلو ښکېلو وسله والو ډلو له لوري د پراخه او زیاتېدونکو سرغړونو، لکه په خپل سری زندان، شکنجه او د بیان پر ازادۍ او د خوځښت پر ازادۍ محدودیتونو ګډون درلود.   د دې هېواد د پام وړ معدني زیرمو او نورو زیرمو تر څنګه، لکه د یورانیمو زیرمې، خام نفت، سره زر، الماس، کوبالټ، چاتراش لرګي، او د اوبو بریښنا، او همدارنګه پراخه کرنیزه ځمکه، د منځنۍ افریقا جمهوریت د نړۍ د لسو بې وزلو هېوادونو له ډلې څخه دی چې په ۲۰۱۷ ز کال کې په نړۍ کې د پېرود د ځواک په برابرۍ کې د کس پر سر ټیټه GDP لري. په ۲۰۱۹ ز کال کې، د بشري پراختیا شاخص (HDI) پر بنسټ، دا هېواد د بشري پراختیا کې په دوهمه ټیټه کچه کې و (چې یوازې له نایجر څخه مخکې دی)، یعني له ۱۸۹ هېوادونو څخه ۱۸۸ ځای لري. نوموړی هېواد د تعدیل شوي-نابرابرۍ د بشري پراختیا تر ټولو ټیټ شاخص درلود، چې د ۱۵۰ هېوادونو له ډلې په ۱۵۰ ځای کې و. د منځنۍ افریقا جمهوریت د اټکل له مخې تر ټولو غیرصحي هېواد هم دی او د ځوانانو لپاره تر ټولو بد هېواد ګڼل کېږي. <ref name="CIA">[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/central-african-republic/ Central African Republic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224211128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ct.html |date=2018-12-24 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ct.html |archivedate=2018-12-24 |title=آرشیف کاپي |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ct.html |access-date=2026-02-28 |url-status=dead}}. [[The World Factbook]] (CIA World Factbook) ''[[Central Intelligence Agency]]''</ref><ref name="IMF 2017">[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=55&pr1.y=9&c=512%2C946%2C914%2C137%2C612%2C546%2C614%2C962%2C311%2C674%2C213%2C676%2C911%2C548%2C193%2C556%2C122%2C678%2C912%2C181%2C313%2C867%2C419%2C682%2C513%2C684%2C316%2C273%2C913%2C868%2C124%2C921%2C339%2C948%2C638%2C943%2C514%2C686%2C218%2C688%2C963%2C518%2C616%2C728%2C223%2C836%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C624%2C692%2C522%2C694%2C622%2C142%2C156%2C449%2C626%2C564%2C628%2C565%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C359%2C960%2C453%2C423%2C968%2C935%2C922%2C128%2C714%2C611%2C862%2C321%2C135%2C243%2C716%2C248%2C456%2C469%2C722%2C253%2C942%2C642%2C718%2C643%2C724%2C939%2C576%2C644%2C936%2C819%2C961%2C172%2C813%2C132%2C726%2C646%2C199%2C648%2C733%2C915%2C184%2C134%2C524%2C652%2C361%2C174%2C362%2C328%2C364%2C258%2C732%2C656%2C366%2C654%2C734%2C336%2C144%2C263%2C146%2C268%2C463%2C532%2C528%2C944%2C923%2C176%2C738%2C534%2C578%2C536%2C537%2C429%2C742%2C433%2C866%2C178%2C369%2C436%2C744%2C136%2C186%2C343%2C925%2C158%2C869%2C439%2C746%2C916%2C926%2C664%2C466%2C826%2C112%2C542%2C111%2C967%2C298%2C443%2C927%2C917%2C846%2C544%2C299%2C941%2C582%2C446%2C474%2C666%2C754%2C668%2C698%2C672&s=PPPPC&grp=0&a= World Economic Outlook Database, January 2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180503062812/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=55&pr1.y=9&c=512,946,914,137,612,546,614,962,311,674,213,676,911,548,193,556,122,678,912,181,313,867,419,682,513,684,316,273,913,868,124,921,339,948,638,943,514,686,218,688,963,518,616,728,223,836,516,558,918,138,748,196,618,278,624,692,522,694,622,142,156,449,626,564,628,565,228,283,924,853,233,288,632,293,636,566,634,964,238,182,662,359,960,453,423,968,935,922,128,714,611,862,321,135,243,716,248,456,469,722,253,942,642,718,643,724,939,576,644,936,819,961,172,813,132,726,646,199,648,733,915,184,134,524,652,361,174,362,328,364,258,732,656,366,654,734,336,144,263,146,268,463,532,528,944,923,176,738,534,578,536,537,429,742,433,866,178,369,436,744,136,186,343,925,158,869,439,746,916,926,664,466,826,112,542,111,967,298,443,927,917,846,544,299,941,582,446,474,666,754,668,698,672&s=PPPPC&grp=0&a=|date=3 May 2018}}, [http://www.imf.org/external/ns/cs.aspx?id=28 International Monetary Fund] {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20060214005019/http://www.imf.org/external/ns/cs.aspx?id=28|date=14 February 2006}}. Database updated on 12 April 2017. Accessed on 21 April 2017.</ref><ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdi_table.pdf|title=Archived copy|access-date=27 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915042654/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdi_table.pdf|archive-date=15 September 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://tribune.com.pk/story/1188069/worlds-unhealthiest-countries/|title=These are the world's unhealthiest countries – The Express Tribune|date=25 September 2016|work=The Express Tribune|access-date=17 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801171519/https://tribune.com.pk/story/1188069/worlds-unhealthiest-countries/|archive-date=1 August 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.trust.org/item/20161020230325-xtrrw/|title=Central African Republic worst country in the world for young people – study|first=Thomson Reuters|last=Foundation|access-date=1 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805184326/http://news.trust.org/item/20161020230325-xtrrw|archive-date=5 August 2017|url-status=live}}</ref> د منځنۍ افریقا جمهوریت د ملګرو ملتونو، افریقایي ټولنې، د منځنۍ افریقا د هېوادونو د اقتصادي ټولنې، د انترنیشنل دی لا فرانکوفوني سازمان او د غیروابسته غورځنګ غړیتوب لري. == رېښه == د منځنۍ افریقا د جمهوریت نوم د افریقا په منځنۍ سیمه کې د دې هېواد له جغرافیوي موقعیت او د دې هېواد د حکومت له جمهوري بڼې څخه اخیستل شوی. له ۱۹۷۶ ز کال څخه تر ۱۹۷۹ ز کال پورې، دا هېواد د منځنۍ افریقا د سترواکۍ په توګه پېژندل کېده. د استعمار په دوره کې، د هېواد نوم اوبانګي – شاري (Ubangi-Shari) و چې د اوبنګي سیند او چاري سیند څخه اخیستل شوی و. <ref>{{Cite web|last=Palmer|first=Brian|date=March 9, 2012|title=Why Does the Central African Republic Have Such a Boring Name?|url=https://slate.com/news-and-politics/2012/03/joseph-kony-video-why-does-central-african-republic-have-such-a-boring-name.html|website=Slate}}</ref> == سرچينې == f6a8cgt4xk85ddzp69wcgnfqwihshfs 0 61397 369544 366580 2026-09-29T04:50:54Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369544 wikitext text/x-wiki د ۲۱مې پېړۍ سوسیالیزم د (هسپانوي: socialismo del siglo XXI) د (جرمني: Der Sozialismus des Jahrhunderts )سوسیالیستي اصولو تفسیر دی، چې لومړی یې د الماني ټولنپوه او سیاسي شنونکي هینزډیټیریچ له خوا ملاتړ شوی او د لاتینې امریکا د یو شمېر مشرانو له خوا اخیستل شوی دی. ډایټریچ په ۱۹۹۶ز کال کې استدلال وکړ، چې د آزاد بازار صنعتي پانګوالیزم او د ۲۰مې پېړۍ سوسیالیزم دواړه د بشریت دبېړنیو ستونزو لکه: فقر، لوږې، د کار استحصال، اقتصادي ظلم، جنسیت، نژاد پالنې، د طبیعي زیرمو ویجاړولو او د رښتینې ډیموکراسۍ د نشتوالي په حل کې پاتې راغلي دي. د۲۱مې پېړۍ سوسیالیزم، دیموکراتیک سوسیالیستي عناصر لري، خو د۲۱مې پېړۍله مارکسیستي سوسیالیزم سره هم ورته والی لري.<ref name="Dieterich">Heinz Dieterich: ''Der Sozialismus des 21. Jahrhunderts – Wirtschaft, Gesellschaft und Demokratie nach dem globalen Kapitalismus'', Einleitung Socialism of the 21st Century – Economy, Society, and Democracy in the era of global Capitalism, Introduction.</ref><ref name="Burbach">{{cite book|title=Latin America's Turbulent Transitions|url=https://archive.org/details/latinamericastur0000burb|last1=Burbach|first1=Roger|last2=Fox|first2=Michael|last3=Fuentes|first3=Federico|publisher=Zed Books|year=2013|isbn=9781848135697|location=London}}</ref> هغه رهبران چې د سوسیالیزم د دې بڼې ملاتړیې کړی؛ د وینزویلا هوګو چاویز، د ارجنټاین نیستور کرچنر، د اکوادور رافیل کوریا، د بولیویا ایو مورالز او د برازیل لویز اناسیو لولا دا سلوا په کې شامل دي.د سیمه‌ییزو ځانګړو تاریخي شرایطو له امله د ۲۱مې پېړۍ سوسیالیزم تر ډېره په نورو هېوادادونو کې د سوسیالیزم له پخوانیو غوښتنلیکونو سره توپیر لري، چې لوی توپیریې د اغېزناک اقتصادي پلان کولو د پروسې لپاره هڅې دي.<ref name="Burbach2">{{cite book|title=Latin America's Turbulent Transitions|url=https://archive.org/details/latinamericastur0000burb|last1=Burbach|first1=Roger|last2=Fox|first2=Michael|last3=Fuentes|first3=Federico|publisher=Zed Books|year=2013|isbn=9781848135697|location=London}}</ref><ref name="PT">{{cite conference|url=https://www.pt.org.br/wp-content/uploads/2014/03/Resolucoesdo3oCongressoPT.pdf|title=Resoluções do 3º Congresso do PT|author=Partido dos Trabalhadores|conference=3º Congresso do PT}}</ref> == تاریخي بنسټونه == د۲۰مې پېړۍ په وروستیو کې د پیسو د نړیوال صندوق په مشرۍ د یو لړ ساختماني سمون پورونو او د پور له بیا تنظیم کولو وروسته لاتینې امریکا په نابرابرۍ کې د پام وړ زیاتوالی تجربه کړ. د ۱۹۹۰ز او ۱۹۹۹ز کلونو ترمنځ د ګیني کوفیشینټ د عاید یا شتمنۍ په وېش کې د نابرابرۍ اندازه، کابو د لاتیني امریکا په هر هېواداد کې لوړه شوه. همدارنګه بې ثباته نرخونه او انفلاسیون د ناخوښۍ لامل شوي دي. په ۲۰۰۰ز کال کېیوازې ۳۷٪ لاتیني امریکایان د دویله ډیموکراسۍ خوښ وو (د اروپایانو په پرتله ۲۰ ټکي کم او د فرعي سهارا افریقایانو په پرتله ۱۰ټکي کم). په دې شرایطو کې د کیڼ اړخوټولنیزو-سیاسي خوځښتونوڅپې چې د ګلابي څپو په نامه یادېږي، د ځایی حقونو، کوکلیروز، د کارګرانو حقونو، د ښځو حقونو، د ځمکې د حقونو او ښوونیزو اصلاحاتو په استازیتوب راڅرګند شو، چې بالاخره یې د سوسیالیستي مشرانو د ټاکنو لپاره ګړندیتوب چمتو کړ. <ref>{{cite journal|last=ECLAC|title=Economic Commission for Latin America and the Caribbean|journal=Social Panorama of Latin America 2000-2001|year=2002|page=71}}</ref><ref>{{cite web|title=Encuesta Latinobarómetro 1999-2000|url=http://www.latinobarometro.org/latin/LATContenidos.jsp|access-date=3 May 2013|تاريخ الأرشيف=19 August 2016|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160819025623/http://www.latinobarometro.org/latin/LATContenidos.jsp|url-status=dead|خونديځ نېټه=19 August 2016|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20160819025623/http://www.latinobarometro.org/latin/LATContenidos.jsp|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20160819025623/http://www.latinobarometro.org/latin/LATContenidos.jsp|archive-url=https://web.archive.org/web/20160819025623/http://www.latinobarometro.org/latin/LATContenidos.jsp}}</ref><ref name="Burbach3">{{cite book|title=Latin America's Turbulent Transitions|url=https://archive.org/details/latinamericastur0000burb|last1=Burbach|first1=Roger|last2=Fox|first2=Michael|last3=Fuentes|first3=Federico|publisher=Zed Books|year=2013|isbn=9781848135697|location=London}}</ref> د۲۱مې پېړۍ سوسیالیزم، د کمونیستي حکومتدارۍ دسیمه ییزو دودونو او د سلواډور الند، فیډل کاسټرو،چیګوارا او د سانډینیسټا ملي آزادۍ جبهې په ګډون د لاتینې امریکا پخوانیو سوسیالیستي او کمونیستي حرکتونو ته اشاره کوي.<ref name="Burbach4">{{cite book|title=Latin America's Turbulent Transitions|url=https://archive.org/details/latinamericastur0000burb|last1=Burbach|first1=Roger|last2=Fox|first2=Michael|last3=Fuentes|first3=Federico|publisher=Zed Books|year=2013|isbn=9781848135697|location=London}}</ref> == نظري اصول == د ډیټریچ په وینا: د سوسیالیزم دا بڼه له دې امله انقلابي ده، چې موجوده ټولنه د کیفیت له پلوه توپیر لري، خو پروسه باید په خپله تدریجي او بې‌تشدده وي، د ډیموکراسۍ پرځای د ځواک، تعلیم، د ټولنې په اړه د ساینسيپوهې او د نړیوالې همکارۍ د خوندي کولو لپاره کارېږي. ډایټریچ د پوسټ کپیټلزم تمدن په اړه په نوي واقعیت کې د څلورواساسي بنسټونو د جوړولو وړاندیز کوي:<ref name="Dieterich2">Heinz Dieterich: ''Der Sozialismus des 21. Jahrhunderts – Wirtschaft, Gesellschaft und Demokratie nach dem globalen Kapitalismus'', Einleitung Socialism of the 21st Century – Economy, Society, and Democracy in the era of global Capitalism, Introduction.</ref> # مساوي اقتصاد د مارکس د اقتصادي کار د ارزښت د نظریې پر بنسټ او په ډیموکراتیک ډول د هغو کسانو له خواټاکلکېږي، چې د بازار د اقتصاد د اصولو پر ځای په مستقیم ډول ارزښت رامنځته کوي. # ډیموکراسي تر ډېره د مهمو ټولنیزو پوښتنو په اړه د پرېکړې کولو په موخه ټولپوښتنه کاروي. # د اقليتونو د حقونو له مناسبې ساتنې سره د اساسي دولت ډيموکراسي. # هغه اتباع چې مسؤل، منطقي او پر ځان متکي وي. == د لاتینې امریکا غوښتنلیک == === سیمه‌ییز ادغام === د۲۱مې پېړۍ د سوسیالیزم ماډل د لاتینې امریکا او کارابین هېوادادونو ترمنځ اقتصادي او سیاسي ادغام هڅوي. دا تر ډېره د شمالي امریکاله نفوذ سره په مخالفت کې وي. سیمه‌ییز سازمانونه لکه ALBA، CELAC، Mercosur او UNASURله لاتینې امریکا سره همکارۍ ته وده ورکوي او د شمالي امریکا هېوادادونه خارجوي. ALBA په ښکاره ډول د ۲۱مې پېړۍ له سوسیالیزم سره تړاو لري، په داسې حال کې چې نور سازمانونه پر اقتصادي ادغام تمرکز کوي، ALBA د هغو هېوادادونو ترمنځ ټولنیز، سیاسي او اقتصادي ادغام ته وده ورکوي، چې د ډیموکراتیک سوسیالیزم غړیتوب لري. د دېجوړېدل د جورج ډبلیو بوش له هڅو سره په مستقیم مخالفت کې اعلان شول، چې د امریکا د آزادې سوداګرۍ ساحه رامینځته کړي، چې متحده ایالات په کې شامل دي. په ۲۰۰۸ز کال کې ALBAیو پولي اتحادیه معرفي کړه، چې د SUCRE د سیمه‌ییزو اسعارو په توګه یې کاروي. === د بولیوریا بهیر === د وینزویلا پخواني ولسمشر هوګو چاویز په وینزویلا کې د ټولنیزو اصلاحاتو یو بهیر پیل کړ، چې د بولیوریا د انقلاب په نوم یادېږي. دا کړنلاره د هاینز دیتیریچ د نظریو په پرتله د استوان میزاروس، مایکل لیبویتز او مارتا هارنیکر (چې د ۲۰۰۴ او۲۰۱۱ز کلونو ترمنځ د چاویزمشاور و)  له نظریو تر ډېره بریدهاغېزمنه ده. دا پروسه د لاتیني امریکا د ازادۍ غوښتونکي سیمون بولیوار نوم اخلي او د بولیوریازم معاصره بېلګه ده. === بوین ویویر === تر ډېره د ښه ژوند یا ښه ژوند کولو لپاره ژباړل شوی، د بوین ویویر مفهوم د طبیعي حقونو او د طبیعت د حقونو لپاره له حرکت سره تړاو لري. دا د یوېټولنې د غړي په توګه په دوامداره توګه پر ژوند کولو تمرکز کوي، چې انسانان او طبیعتدواړه پکې شامل دي. بوین ویویر د ایکوادورد ۲۰۰۸ز کال په اساسي قانون کې د نوي لیبرالد پرمختګ لپاره د بدیل په توګهځای په ځای شوی. اساسي قانون یو لړ حقوق بیانوي، چېیویې د طبیعت حقونه دي. د دې حقونو له تاکید سره سم بوین ویویر هڅه کوي، چې د طبیعت او انسانانو ترمنځ اړیکې په یو بایو-پلورستیک نظر بدل کړي، د طبیعت او ټولنې ترمنځ جلاوالی له منځهیوسي. دا طریقه د Yasuní-ITT په نوښت کېپلي شوې ده.بوین ویویر کله ناکله په شریک اقتصاد کې د ګډ مصرف په توګهافاده کېږي او دا اصطلاح په چټکۍ سره د طبیعي،ټولنیزېیا انساني پانګې د مختلفو بڼو لپاره نړۍ ته د کتلو په موخه کارېږي. <ref>Regine Cochrane, "Climate Change, Buen Vivir, and the Dialectic of Enlightenment: Toward a Feminist Critical Philosophy of Climate Justice," ''Hypatia'', vol. 29, no. 3 (Summer 2014), pp. 576-598.</ref><ref name="Gudynas">Gudynas, Eduardo. 2011. Buen Vivir: Today's Tomorrow Development 54(4):441-447.</ref><ref name="SENPLADES">SENPLADES. [http://plan2009.senplades.gob.ec/web/en/presentation 2009 National Plan for Good Living] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304061759/http://plan2009.senplades.gob.ec/web/en/presentation |date=2016-03-04 }}. Electronic document. Retrieved May 2012.</ref><ref name="Balch">{{cite news|last1=Balch|first1=Oliver|title=Buen vivir: the social philosophy inspiring movements in South America|url=https://www.theguardian.com/sustainable-business/blog/buen-vivir-philosophy-south-america-eduardo-gudynas|access-date=18 May 2015|work=The Guardian|date=2013}}</ref> == استبدادیزم == نقدکوونکي ادعا کوي، چې په لاتینې امریکا کې د ۲۱مېپېړۍ سوسیالیزم د استبداد لپاره د مخ په توګه کار کوي. د هوګو چاویز په څېر د شخصیتونوروحاني جذبه او د «هېواداد، سوسیالیزمیا مرګ!» په څېر شعارونه د لاتینې امریکاله پخوانیو دیکتاتورانو او کاډیلو سره پرتله کول دي. د هارورډ پوهنتون د سټیون لیویټسکي په وینا: « یوازېترتېرو دیکتاتوریو لاندې ولسمشران د ژوند لپاره بیاټاکل شوي وو»، لیویټسکي دا هم وویل: په داسې حال کې چې لاتینې امریکاډیموکراسي تجربه کړې، خلکو په تېر کې د دیکتاتورۍ له امله له «غیرمستقیم بیا انتخاب» سره مخالفت وکړ. « لیویتسکي بیایادونه وکړه: «په نیکاراګوا، وینزویلا او اکوادور کې بیاټاکنېله۱۰۰ کلنو پخوانیو ورته ستونزو سره تړاو لري». واشنګټن پوسټپه ۲۰۱۴ز کال کې دا هم ویلي چې« د بولیویا ایو مورالیس، د نیکاراګواډینیل اورټیګا او د وینزویلا وروستي ولسمشر هوګو چاویز د رایې ورکولو صندوق د اصطلاح د محدودیتونو دکمزورلو یاله منځه وړلو لپاره کارولی و».<ref name="Economist">{{cite news|title=Venezuela after Chávez: Now for the Reckoning|url=https://www.economist.com/news/briefing/21573095-after-14-years-oil-fuelled-autocracy-hugo-ch%C3%A1vezs-successors-will-struggle-keep|access-date=4 May 2013|newspaper=The Economist|date=9 March 2013}}</ref><ref name="WP2014">{{cite news|last1=Miroff|first1=Nick|title=Ecuador's popular, powerful president Rafael Correa is a study in contradictions|url=https://www.washingtonpost.com/world/ecuadors-popular-powerful-president-rafael-correa-is-a-study-in-contradictions/2014/03/15/452111fc-3eaa-401b-b2c8-cc4e85fccb40_story.html|access-date=10 July 2015|agency=[[The Washington Post]]|date=15 March 2014}}</ref><ref name="CSMecuador">{{cite news|title=Does Ecuador's leader aspire to a perpetual presidency?|url=http://www.csmonitor.com/World/Americas/Latin-America-Monitor/2014/0411/Does-Ecuador-s-leader-aspire-to-a-perpetual-presidency|access-date=10 July 2015|agency=[[The Christian Science Monitor]]|date=11 April 2014}}</ref> په۲۰۱۵ ز کال کې، کله چې په وینزویلا کې د بولیوریا د انقلاب پر مهال اقتصادپوه وټاکل شو، اوس یې په۲۰۱۳ز کال کې د چاویز له مړینې وروسته د نیکولاس مادورو په مشرۍ له استبدادي رژیمنه دیکتاتورۍ ته وده ورکړه؛ځکه چې د اپوزیسیون سیاستوال د حکومت د کمزوري کولو د دسیسې په تور زنداني شوي وو، تاوتریخوالی په پراخه کچه و او د اپوزیسیون رسنۍ بندې شوې. د ۲۱مې پېړۍ د سوسیالیستي غورځنګ له خوا د چاویز او نورو لاتیني امریکا د مشرانو په اړه د لوېدیځو رسنیو پوښښ د دوی د پلویانو او د کیڼ اړخو رسنیو د منتقدینو له خوا غیر عادلانه بلل شوی دی.<ref>[https://www.laprogressive.com/oliver-stone-interview-specter-haunting-latin-america-specter-21st-century-socialism/ "Oliver Stone Interview: There's a Specter Haunting Latin America, the Specter of 21st Century Socialism"].</ref><ref name="FAIR">{{cite web|last=Hart|first=Peter|title=NYT Debates Hugo Chavez- Minus the Debate|url=http://www.fair.org/blog/2013/03/08/nyt-debates-hugo-chavez-minus-the-debate/|publisher=Fairness and Accuracy in Reporting (FAIR)|access-date=4 May 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160313130015/http://fair.org/blog/2013/03/08/nyt-debates-hugo-chavez-minus-the-debate/|archivedate=13 March 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=A slow-motion coup. The authoritarian regime is becoming a naked dictatorship. The region must react.|url=https://www.economist.com/news/leaders/21645193-authoritarian-regime-becoming-naked-dictatorship-region-must-react-slow-motion|access-date=12 June 2015|work=The Economist|date=28 February 2015}}</ref> == سرچينې == fvnsh2of2fdbru0naysdpdi6z251vwt 0 61590 369562 369438 2026-09-29T08:07:38Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369562 wikitext text/x-wiki {{هراړخيز مالوماتبکس}}کریپټو کرنسي، کریپټو یا سیکه هغه ډیجیټل یا مجازي پیسې دي چې د کمپیوټري شبکو له لارې د تبادلې د وسیلې په توګه د کار په موخه طراحي شوې او د ساتنې او یا هم خوندیتوب له مخې هېڅ مرکزي ادارې لکه دولت یا بانک ته اړوندې نه دي. <ref name=":02">{{Cite journal|last=Milutinović|first=Monia|date=2018|title=Cryptocurrency|url=http://scindeks.ceon.rs/Article.aspx?artid=0350-137X1801105M|journal=Ekonomika|language=en|volume=64|issue=1|pages=105–122|doi=10.5937/ekonomika1801105M|issn=0350-137X}}</ref> د دغو فردي سیکو (د سیکې جمع) د مالکیت سوابق په یو ډیجیټل لیچر کې ساتل کېږي چې د هغو د راکړې ورکړې د سوابقو خوندیتوب، د اضافي سکو د جوړولو کنټرول او د سکې د مالکیت لېږدولو تائید د پیاوړي کوډ لرونکي کمپیوټري ډیټابیس په مرسته ترسره کېږي. کوډ لرونکي پیسې د هغو د نامه سربېره د پیسو په سنتي معني په پام کې نه نیول کېږي؛ چې د توکو، اسهامو او همدارنګه د پولي واحدونو په ډل بندۍ کې د هغه له په پام کې نیولو سربېره د هغو اړوند بېلابېل چلندونه ترسره کېږي او له دې سربېره په عملي ډګر کې د جلا شتمنۍ په توګه په پام کې نیول کېږي. د کوډونو یو شمېر طرحې د کریپټوکرنسیو د اعتبار ساتنې په موخه د هغو د اعتبار له ارزونې ګټنه کوي. د اسهامو د ثبات په موډل کې د هغو مالکین خپل ټوکنونه د وثیقې په توګه وړاندې کوي. چې د دغې چارې په بدل کې هغوی د خپلو اسهامو د کچې په اندازه ټوکنونه اخلي. په ټولیز ډول ډول د ټوکنونو دغه اسهام لرونکي د وخت په تیرېدو سره د شبکې د فیس، نویو جوړو شوو سکو یا هم د ګټې د نورو مکانیزمونو له مخې په ټوکنونو کې خپل ملکیت زیاتوي. <ref name="crypto currency">{{Cite news|last=Andy Greenberg|date=20 April 2011|title=Crypto Currency|work=Forbes|url=https://www.forbes.com/forbes/2011/0509/technology-psilocybin-bitcoins-gavin-andresen-crypto-currency.html|url-status=live|access-date=8 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140831001109/http://www.forbes.com/forbes/2011/0509/technology-psilocybin-bitcoins-gavin-andresen-crypto-currency.html|archive-date=31 August 2014}}</ref><ref name="reuterspricing">{{Cite news|last=Polansek|first=Tom|date=2 May 2016|title=CME, ICE prepare pricing data that could boost bitcoin|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-cme-group-bitcoin-idUSKCN0XT1G1|access-date=3 May 2016}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Pernice|first1=Ingolf G. A.|last2=Scott|first2=Brett|date=20 May 2021|title=Cryptocurrency|url=https://policyreview.info/glossary/cryptocurrency|journal=Internet Policy Review|language=en|volume=10|issue=2|doi=10.14763/2021.2.1561|issn=2197-6775}}</ref><ref>{{Cite news|date=7 March 2014|title=Bitcoin not a currency says Japan government|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/business-26478059|access-date=25 January 2022}}</ref><ref>{{Cite news|date=3 March 2020|title=Is it a currency? A commodity? Bitcoin has an identity crisis|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-crypto-currencies-idUSKBN20Q0LK|access-date=25 January 2022}}</ref><ref>{{cite web|last=Brown|first=Aaron|date=7 November 2017|title=Are Cryptocurrencies an Asset Class? Yes and No|url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2017-11-07/are-cryptocurrencies-an-asset-class-yes-and-no|access-date=25 January 2022|website=www.bloomberg.com}}</ref><ref name="proof-stake-eth">{{Cite news|last=Bezek|first=Ian|title=What Is Proof-of-Stake, and Why Is Ethereum Adopting It?|url=https://money.usnews.com/investing/cryptocurrency/articles/what-is-proof-of-stake-and-why-is-ethereum-adopting-it|date=14 July 2021}}</ref> ==ډول== ډیجیټل یا مجازي پیسې په فزیکي توګه (د کاغذي هغو په څېر) شتون نه لري او معمولاً د یوې مرجع له لوري نه صادرېږي. دغه ډول پیسې په معمول ډول د مرکزي بانک د ډیجیټل پیسو (central bank digital currency) پر خلاف د غیر متمرکز کنټرول څخه ګټنه کوي. هغه مهال چې دغه کوډ لرونکې پیسې لا جوړه شوې نه وي او یا هم د یو خپرونکي له خوا صادرې شوې نه وي، په ټولیز ډول متمرکزې په پام کې نیول کېږي. هغه مهال چې د نا متمرکز کنټرول له مخې اجرایي حالت خپلوي، بیا نو هره یوه ځانته د خپل ویشل شوي لیچر د تکنالوژۍ له مخې عمل کوي، چې په معمول ډول د هغه بلاکي ځنځیر له مخې د راکړې ورکړې د عامه مالي ډیټابیس په توګه کار کوي. د سنتي شتمنۍ ډولونه چې د لوی اقتصاد عوامل دي لکه پیسې، توکي او اسهام په لږ کچه د مجازي پیسو یا کریپټو کرنسیو له خوا وړاندې کېږي. <ref>{{cite web|last=Allison|first=Ian|date=8 September 2015|title=If Banks Want Benefits of Blockchains, They Must Go Permissionless|url=http://www.ibtimes.co.uk/nick-szabo-if-banks-want-benefits-blockchains-they-must-go-permissionless-1518874|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150912031654/http://www.ibtimes.co.uk/nick-szabo-if-banks-want-benefits-blockchains-they-must-go-permissionless-1518874|archive-date=12 September 2015|access-date=15 September 2015|website=International Business Times}}</ref><ref>{{cite web|last=Matteo D'Agnolo|title=All you need to know about Bitcoin|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/international/business/all-you-need-to-know-about-bitcoin/articleshow/48910867.cms|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151026140555/http://economictimes.indiatimes.com/news/international/business/all-you-need-to-know-about-bitcoin/articleshow/48910867.cms|archive-date=26 October 2015|website=timesofindia-economictimes}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Liu|first1=Jinan|last2=Rahman|first2=Sajjadur|last3=Serletis|first3=Apostolos|date=2020|title=Cryptocurrency Shocks|url=https://www.ssrn.com/abstract=3744260|journal=SSRN Electronic Journal|language=en|doi=10.2139/ssrn.3744260|s2cid=233751995|issn=1556-5068}}</ref> کریپټوکرنسي د تبادل وړ ډیجیټل شتمني یا د ډیجیټل پیسو هغه ډول دی چې د بلاکي زنځیر د تکنالوژۍ پر بنسټ رامنځته کېږي او په آنلاین ډول شتون لري. دغه ډول پیسې له کوډونو څخه د خپل هویت او د راکړې ورکړې په برخه کې د خوندیتوب په موخه کار اخلي او نوم یې هم له همدې امله ورته ټاکل شوی. اوس مهال په نړۍ کې له زرو زیاتې بېلابېل ډوله مجازي پیسې یا کریپټو کرنسۍ شتون لري. <ref>{{Cite journal|last1=Inci|first1=A. Can|last2=Lagasse|first2=Rachel|date=11 November 2019|title=Cryptocurrencies: applications and investment opportunities|url=https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/JCMS-05-2019-0032/full/html|journal=Journal of Capital Markets Studies|language=en|volume=3|issue=2|pages=98–112|doi=10.1108/JCMS-05-2019-0032|s2cid=204914861|issn=2514-4774}}</ref> په وروستیو څو کلونو کې د ډیجیټل پیسو ارزښت، کله هم زیاتوالی موندلی او کله یې هم خپل ارزښت له لاسه ورکړی. د کریپټو بازارونه دا نه تضیمن کوي، چې پانګوال پېر یا معامله په سمه بیه ترسره کوي او که نه. له همدې امله ګڼ شمېر پانګوال په څو بازارونو کې د قیمت موندلو په موخه له اربیتراژ څخه په ګټنې له دغې ښېګڼې کار اخلي. <ref>{{Cite journal|last1=Makarov|first1=Igor|last2=Schoar|first2=Antoinette|date=2020|title=Trading and arbitrage in cryptocurrency markets|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0304405X19301746|journal=Journal of Financial Economics|language=en|volume=135|issue=2|pages=293–319|doi=10.1016/j.jfineco.2019.07.001|s2cid=53072748}}</ref> لومړنۍ ډیجیټل غیرمتمرکزه کریپټو کرنسي چې د لومړي ځل لپاره په ۲۰۰۹ زکال کې د پرانیستي سرچینې لرونکي سافټوېر په توګه رامنځته شوه بیټ کوین وه. د بیټ کوین له رامنځته کېدو وروسته ګڼ شمېر نورې کوډ لرونکې پیسې/کریپټو کرنسۍ هم رامنځته شوې. == اقتصاد == له کوډ لرونکې پیسو څخه تر ډېره پورې د بانکي او دولتي بنسټونو بهر ګټنه کېږي او د انټرنټ له لارې یې راکړه ورکړه کېږي. === بلاکي ګټه === د کار له مخې ثابتې شوې کریپټوکرنسۍ، لکه بیټ کوین د هغو جوړوونکو/استخراج کوونکو ته د بلاکي ګټې انګېزه ورکوي. دغه ضمني باور شتون لري چې جوړوونکو ته د بلاکي ګټې یا د لېږد را لېږد د مزد ورکړه د هغو د بلاکي زنځیر پر ګټې اغېز نه کوي، خو یوې څېړنې ښودلې چې کېدای شي، د یو لړ ځانګړو شرایطو له مخې بیا داسې نه وي. <ref>{{cite web|title=On the Instability of Bitcoin Without the Block Reward|url=https://www.cs.princeton.edu/~arvindn/publications/mining_CCS.pdf|access-date=5 May 2020}}</ref> هغه ګټې چې د دغو سیکو استخراج کوونکو ته ورکول شوې، د دې لامل کېږي چې زیاتې کریپټوکرنسۍ بازار ته وړاندې کړي. په دې باندې په ډاډمنېدو چې د راکړې ورکړې تائید یوه لګښمتنه سوداګري ده او تر هغه مهاله چې ښېګڼې غوښتونکې غوټې د هغو محاسباتي توان کنټرول کوي کېدای شي د شبکې یو موټی والی وساتل شي. د تصدیق کولو لوګاریتمونه د پروسس کولو په موخه زیاتې برېښنا ته اړتیا لري نو د دې لپاره چې بلاکي زنځیر په سمه توګه کار وکړي د برېښنا زیات لګښت د تصدیق لګښت لوړ کوي. استخراج کوونکي نه یوازې باید د لوګاریتمونو لپاره د قیمتي تجهیزاتو اړوند لګښتونه د لوګاریتمي ستونزو د حل په موخه په پام کې ونیسي، بلکې د حل لارې د موندو په موخه باید په پام وړ کچه برېښنا هم په پام کې ولري. په ټولیز ډول بلاکي ګټه د برېښنا او تجهیزاتو له لګښت زیاته ده، خو کېدای شي تل داسې نه وي. <ref>{{cite web|title=Price Fluctuations and the Use of Bitcoin: An Empirical Inquiry|url=https://www.ecb.europa.eu/pub/conferences/shared/pdf/retpaym_150604/polasik_paper.pdf|access-date=5 May 2020}}</ref> د کریپټوکرنسۍ اوسنی ارزښت نه د هغو اوږد مهالی ارزښت د لګښتمن استخراج په برخو کې د استخراج کوونکو د هڅونې په موخه د ګټې ورکولو له طرحې ملاتړ کوي. یو شمېر سرچینې ادعا کوي چې د بیټ کوین اوسنۍ طراحي ډېره بې کاره ده چې د نغذي اغېزمن سیسټم په نسبت د هوساینې په رامنځته کولو کې ۱.۴ سلنه کمښت له ځانه سره لري. د دغه بېکارتوب اصلي لامل هم د استخراج لوړ لګښت دی چې په کلنۍ توګه ۳۶۰ میلیون ډالر کېږي. دا په دې معنی دی چې کاروونکي یې د دې پر ځای چې له بیټ کوین څخه د تادیاتو ورکونکي په توګه ګټنه وکړي د ۲۳۰ سلنه پړسوب(انفلاسیون) په منلو سره د هغو له نغدي سیسټم سره لېوالتیا لري. له دې سره کېدای شي د بیټ کوین د سیسټم موثریت په پام وړ توګه د هغو په جوړولو کې د لګښت راکمولو او د لېږد را لېږد د فیس په کمولو سره پرمختګ وکړي. <ref>{{cite web|title=The Economics of Cryptocurrencies – Bitcoin and Beyond|url=https://www.bis.org/events/eopix_1810/chiu_paper.pdf|access-date=5 May 2020|archive-date=10 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201210101527/https://www.bis.org/events/eopix_1810/chiu_paper.pdf|url-status=dead}}</ref> === د راکړې ورکړې لګښت === د کریپټو کرنسۍ د راکړې ورکړې لګښت په اړوند مهال کې د چټک انتقال په موخه د هغو د لرونکي د غوښتنې پر وړاندې د شبکې وړتیا ته اړوندېږي. په داسې حال کې چې د شبکې بنسټونه انتقالات په ترتیب سره د هغو د لوړفیس څخه تر کم پورې اجرا کوي؛ د دغو پیسو مالک کولای شي د انتقال ځانګړي فیس وټاکي. د کریپټوکرنسۍ صرافۍ کولای شوي هغو مالکینو ته لومړیتوب ورکړي چې د فیس له مخې یې اړتیا مالومېږي چې باید په غوښتل شوي وخت کې ترسره شي. یو شمېر دغه کریپټوکرنسۍ د راکړې ورکړې هېڅ فیس نه لري او انتقالات یې د کار د اثبات او همدارنګه د سپم ضد میکانېزم له مخې لومړیتوب مومي. <ref>{{cite web|title=Bitcoin Avg. Transaction Fee Chart|url=https://bitinfocharts.com/comparison/bitcoin-transactionfees.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181019113209/https://bitinfocharts.com/comparison/bitcoin-transactionfees.html|archive-date=19 October 2018|access-date=25 October 2018}}</ref><ref>{{cite web|title=Consumer oriented metrics for the Ethereum gas market|website=ETH Gas Station|url=https://ethgasstation.info/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20181026064457/https://ethgasstation.info/|archive-date=26 October 2018|access-date=25 October 2018}}</ref><ref name="scalabilityOfBitcoinAndNano">{{Citation|title=Scalability of the Bitcoin and Nano protocols: a comparative analysis|date=2018|url=http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1229650/FULLTEXT02.pdf|publisher=Blekinge Institute of Technology|language=en-US|access-date=18 December 2019}}</ref><ref name="”comparativeAnalysis”">{{Citation|last1=Pervez|first1=Huma|title=2018 12th International Conference on Open Source Systems and Technologies (ICOSST)|date=19 December 2018|pages=27–34|chapter=A Comparative Analysis of DAG-Based Blockchain Architectures|publisher=IEEE|language=en-US|doi=10.1109/ICOSST.2018.8632193|isbn=978-1-5386-9564-7|last2=Muneeb|first2=Muhammad|last3=Irfan|first3=Muhammad Usama|last4=Haq|first4=Irfan Ul|s2cid=59601449}}</ref><ref name="blockchainCompared">{{Citation|last1=Bencic|first1=Federico Matteo|title=2018 IEEE 38th International Conference on Distributed Computing Systems (ICDCS)|date=26 April 2018|pages=1569–1570|chapter=Distributed Ledger Technology: Blockchain Compared to Directed Acyclic Graph|publisher=University of Zagreb|language=en-US|arxiv=1804.10013|doi=10.1109/ICDCS.2018.00171|isbn=978-1-5386-6871-9|last2=Podnar Zarko|first2=Ivana|s2cid=13741873}}</ref> === تبادله === د کریپټوکرنسۍ صرافۍ پیرودونکو ته د دې شونتیا برابروي چې خپلې کوډ لرونکې پیسې په نور ډول شتمنیو، لکه حکمي پیسو (طلا، نقره...) واړوي او یا یې هم په بدل کې نور ډوله ډیجیټل پیسې واخلي. <ref>[https://news.cxihub.com/banks-should-be-allowed-to-trade-crypto-aaee5a23c5ad Banks Should Be Allowed to Trade Crypto] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211102044952/https://news.cxihub.com/banks-should-be-allowed-to-trade-crypto-aaee5a23c5ad?gi=bb64c7b5062f |date=2021-11-02 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211102044952/https://news.cxihub.com/banks-should-be-allowed-to-trade-crypto-aaee5a23c5ad?gi=bb64c7b5062f |archivedate=2 November 2021 |title=آرشیف کاپي |url=https://news.cxihub.com/banks-should-be-allowed-to-trade-crypto-aaee5a23c5ad?gi=bb64c7b5062f |access-date=26 May 2022 |url-status=dead}}, news.cxihub.com, 1 November 2021</ref> === اټومي مبادله (نه تجزیه کېدونکې مبادله) === اټومي مبادله هغه میکانېزم دی چې له مخې یې یوه کریپټوکرنسي په مستقیم ډول په بله ډیجیټل کرنسي تبادله کېږي. په دغه ډول مبادله کې درېیم ګړي باور وړ کس یا صرافیو ته اړتیا نه پېښېږي.<ref>{{cite book|last1=Xu|first1=Jiahua|last2=Ackerer|first2=Damien|last3=Dubovitskaya|first3=Alevtina|title=A Game-Theoretic Analysis of Cross-Chain Atomic Swaps with HTLCs|url=https://ieeexplore.ieee.org/document/9546449|website=2021 IEEE 41st International Conference on Distributed Computing Systems (ICDCS)|pages=584–594|doi=10.1109/ICDCS51616.2021.00062|date=July 2021|arxiv=2011.11325|isbn=978-1-6654-4513-9|s2cid=227126965}}</ref> === د صرافۍ اتومات ماشینونه === د روبوکوین بنسټ اېښودونکي د ۲۰۱۴ زکال د فبروري په شلمه د بیټ کوین لومړنۍ د صرافۍ اتومات ماشین فعال کړ. په آسټین او تکزاس کې نصب شوي دغه اتومات ماشینونه د بانکونو د صرافۍ اتومات ماشینونو ته ورته دي، خو د دولت له خوا د صادر شوو پیژندپاڼو لکه د پاسپورت یا ډرایوري د لایسنس د سکن په موخه سکنرونه لري څو د ګټه اخیستونکو هویت تائید کړي. <ref>[https://www.reuters.com/article/us-bitcoin-robocoin-idUSBREA1H05F20140218 First U.S. Bitcoin ATMs to open soon in Seattle, Austin] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151019092802/http://www.reuters.com/article/2014/02/18/us-bitcoin-robocoin-idUSBREA1H05F20140218|date=19 October 2015}}, Reuters, 18 February 2014</ref> ==د قانون په ډګر کې== === ورک کېدل، غلا او چل ول === د ۲۰۱۴ زکال په فبروري میاشت کې د نړۍ د بیټ کوین تر ټولو لویې صرافۍ Mt. Gox اعلان وکړ چې له سقوط سره مخامخ شوې. په ډېر احتمال سره د غلا له امله چې د دغه شرکت د ادعا له مخې د خپلو پېرودونکو نږدې ۷۵۰۰۰۰ بیټ کوینونه یې له لاسه وتلي. دغه شمېر د ټولو موجودو بیټ کوینونو نږدې ۷ سلنه جوړاوه چې په ټولیزه بڼه یې ۴۷۳ میلیون ډالر ارزښت درلود. Mt. Gox هکران د انتقالاتو د لوګاریتمونو په برخه کې د ستونزو جوړولو له امله د دغې چارې مسئول وبلل. له دغې پېښې ورسته د بیټ کوین قیمت د هغه له لوړې کچې څخه چې په ډسمبر میاشت کې ۱۱۶۰ ډالر وه په فبروري کې ۴۰۰ ډالرو ته راولوېده. <ref>[https://www.bloomberg.com/news/2014-02-28/mt-gox-exchange-files-for-bankruptcy.html Mt. Gox Seeks Bankruptcy After $480 Million Bitcoin Loss] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150112234804/http://www.bloomberg.com/news/2014-02-28/mt-gox-exchange-files-for-bankruptcy.html|date=12 January 2015}}, Carter Dougherty and Grace Huang, Bloomberg News, 28 February 2014</ref> === کوډ لرونکو پیسو ته اړوندې ځان وژنې === هغه مهال چې د ۲۰۱۸ زکال په اګست میاشت کې د کریپټوکرنسۍ بازار سقوط وکړ، دغه بازار ته د اړوندو پانګوالو د ځان وژنې کچه لوړه شوه. دغه وضعیت په ځانګړې توګه په کوریا کې د کړکېچ کچې ته ورسېد، ځکه د کریپټو سوداګر د «ځان وژنو» شاهد و. په ریډېټ کې د کریپټوکرنسۍ یوې ټولنې آن له زیان من شوو پانګوالو سره د هغوی د ځان وژنې څخه د مخنیوي په موخه په مرستې کولو پیل وکړ.<ref>{{Cite web|date=15 June 2021|title=Are Crypto-Related Suicides A Real Problem? {{!}} Js Magazine|url=https://www.jumpstartmag.com/are-crypto-related-suicides-a-real-problem/|access-date=2 May 2022|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|title=Chinese Bitcoin Trader Commits Suicide after Losing 2,000 BTC on 100x Leverage Bet|url=https://finance.yahoo.com/news/chinese-bitcoin-trader-commits-suicide-121816354.html|access-date=2 May 2022|website=finance.yahoo.com|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Evans|first1=Holly|last2=Sharman|first2=Laura|date=17 February 2022|title=Bitcoin trader, 23, takes own life after break-up and losing all his money|url=https://www.mirror.co.uk/news/uk-news/heartbroken-man-took-life-after-26260173|access-date=2 May 2022|website=mirror|language=en}}</ref> == سرچينې == 6ybuh9mjyam8ctoxfdrodjj0xbcndqp 0 61744 369541 364375 2026-09-29T04:31:03Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369541 wikitext text/x-wiki د چاپ او نشر حق د معنوي شتمنۍ يو ډول دی، کوم چې د يو توليدي کار څښتن ته د هغې د کاپي کولو او وېش اختصاصي حق ورکوي، عموماً د محدود وخت لپاره وی. شونې ده چې دا توليدي کار يا په ادب، په هنر، تعلیم يا د موسيقۍ په بڼه کې وي. د چاپولو حق موخه دا ده چې د تولیدي کار په بڼه د يوې نظريې اصلي عبارت (اصل بڼه يا کلمه بندي) خوندي کوي، نه خپله نظريه. د چاپولو حق د عامې ګټې په نظر کې نيولو سره تر محدوديت لاندې راتلای شي، لکه په متحده ايالاتو کې د مناسب استعمال نظريه (د مناسب يا منصفانه استعمال نظریه هغه ده چې د څښتن له اجازې پرته خوندي موادو کارولو اجازه ورکړل شي).<ref>{{Cite web|title=Definition of copyright|url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/copyright|publisher=[[Oxford Dictionaries]]|access-date=20 December 2018|تاريخ الأرشيف=29 September 2016|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160929180424/https://en.oxforddictionaries.com/definition/copyright|url-status=dead|خونديځ نېټه=29 September 2016|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20160929180424/https://en.oxforddictionaries.com/definition/copyright|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20160929180424/https://en.oxforddictionaries.com/definition/copyright|archive-url=https://web.archive.org/web/20160929180424/https://en.oxforddictionaries.com/definition/copyright}}</ref><ref>{{Cite dictionary|title=Definition of Copyright|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/copyright|dictionary=[[Merriam-Webster]]|access-date=20 December 2018|language=en}}</ref><ref>Nimmer on Copyright, vol. 2, §&nbsp;8.01.</ref><ref>"Intellectual property", ''Black's Law Dictionary'', 10th ed. (2014).</ref><ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.wipo.int/edocs/pubdocs/en/wipo_pub_909_2016.pdf|title=Understanding Copyright and Related Rights|website=www.wipo.int|page=4|access-date=6 December 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://fairuse.stanford.edu/overview/faqs/copyright-basics/|title=Copyright Basics FAQ|last=Stim|first=Rich|website=The Center for Internet and Society Fair Use Project|publisher=Stanford University|access-date=21 July 2019|date=27 March 2013}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.bitlaw.com/copyright/unprotected.html#ideas|title=Works Unprotected by Copyright Law|publisher=Bitlaw|author=Daniel A. Tysver}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://digital-law-online.info/lpdi1.0/treatise9.html|title=Legal Protection of Digital Information|page=''Chapter 1: An Overview of Copyright'', Section II.E. Ideas Versus Expression|author=Lee A. Hollaar|access-date=2022-06-02|archive-date=2020-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028211829/http://digital-law-online.info/lpdi1.0/treatise9.html|url-status=dead}}</ref> ځیني قضايي حوزې په واقعي ډول د چاپ حق لرونکو اثارو «تثبيت» ته اړتيا لري. عموماً د ګڼو ليکوالانو تر منځ شریک وي، هر يو يې د يو لړ حقوقو لرونکی وي چې دا اثر وکاروي يا يې جواز ورکړي چې دوی عموماً د حقوقو د لرونکو په نوم يادېږي. ډېر ځله په دې حقوقو کې بيا توليد، پر اشتقاقي اثر واک (اشتقاقي اثر هغه چې له اصلي اثر څخه اخستل شوی وي)، وېش، د عامو خلکو په وړاندې تر سره کول او اخلاقي حقوق لکه انتساب شامل دي.<ref>{{Citation|title=Copyright|publisher=University of California|year=2014|url=http://copyright.universityofcalifornia.edu/ownership/joint-works.html|access-date=15 December 2014}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.jetlaw.org/publish/journal-conventions/|title=Journal Conventions – Vanderbilt Journal of Entertainment & Technology Law|website=www.jetlaw.org}}</ref><ref>{{Cite book|title=Sports Marketing Agreements: Legal, Fiscal and Practical Aspects|first=Ian S.|last=Blackshaw|date=20 October 2011|publisher=Springer Science & Business Media|url=https://books.google.com/books?id=kz1F6uAHtaEC|via=Google Books|isbn=9789067047937}}</ref><ref>{{Cite book|title=Publishing Forms and Contracts|first=Roy|last=Kaufman|date=16 July 2008|publisher=Oxford University Press|url=https://books.google.com/books?id=xD_iBwAAQBAJ|via=Google Books|isbn=9780190451264}}</ref><ref>{{Cite web|title=Copyright Basics|url=https://www.copyright.gov/circs/circ01.pdf|website=www.copyright.gov|publisher=U.S. Copyright Office|access-date=20 February 2019}}</ref> د چاپ او نشر حقوق د عام قانون پر مټ ورکول کېدای شي او په دې حالت کې «اقليمي حقوق» بلل کېدای شي (د چاپ او نشر د حقوقو په مفهوم کې territorial rights اقليمي يا سيمه ييز حقوق هغه دي د يو هيواد په داخل کې د قانون له مخې ورکړل شوي وي). دا معنا چې د يو ټاکلي هېواد د قانون له خوا د چاپ او نشر حقوق ورکړل شي، همدا حقوق د ټاکلې قضايي حوزې له ځمکنيو حدودو څخه دباندې نه وځي. د دې بڼې د چاپ او نشر حقوق په هېوادونو کې يو له بل څخه بدلون لري؛ ډېری هيوادونه او کله کله د هېوادونو يوه ستره مجموعه له نورو هېوادونو سره د هغې تګلارې په اړوند تړون کړی وي، کومه چې هغه مهال عملي کېږي، کله چې يو اثر د هېواد له پولو څخه اوړي يا د هېواد له حقوقو سره په تطابق کې نه وي.<ref name="International Copyright Law Survey">{{cite web|url=http://worldcopyrightlaw.com/copyrightsurvey|title=International Copyright Law Survey|publisher=Mincov Law Corporation|access-date=2022-06-02|archive-date=2019-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190511102156/http://worldcopyrightlaw.com/copyrightsurvey|url-status=dead}}</ref> عموماً، د قضايي حوزې تر مخې، د چاپ او نشر حقوقو د عام قانون موده د يو اثر د پنځونکي له مړينې وروسته له پنځوس څخه تر سلو کلونو پورې پای ته رسېږي. په ځېنو هېوادونو کې د چاپ او نشر حقوقو منځ ته راوړل، د چاپ او نشر حقوقو اړوند ځينو رسمياتو ته اړتيا لري، نور يې بيا له رسمي ثبت پرته د هر ډول بشپړ شوي اثر د چاپ او نشر حقوق په رسمي ډول پېژني. کله چې د يو اثر د چاپ او نشر حقوقو موده پای ته رسېږي، همدا اثر بيا عام ملکيت ته داخلېږي.<ref name=":32">{{Cite web|url=https://www.wipo.int/edocs/pubdocs/en/wipo_pub_909_2016.pdf|title=Understanding Copyright and Related Rights|website=www.wipo.int|page=4|access-date=6 December 2018}}</ref> == تاریخ == === شالید === په اروپا کې د چاپ او نشر حقوقو تصور په پنځلسمه او شپاړسمه پېړۍ کې وروسته له هغې جوړ شوی، کله چې د مطبعې (چاپخانې) استعمال پيل شو. مطبعې توليدي اثار ډېر ارزانه کړل، خو له دې امله چې له دې وړاندې د چاپ او نشر حقوق نه و، هر چا کولای شول يوه مطبعه په بيه یا کرايه واخلي او هر متن چاپ کړي. مشهور نوي اثار په سملاسي ډول د سيالي کوونکو تر منځ بيا ترتيب او بيا خپاره شول، په همدې بنسټ د چاپونکو لپاره په پرله پسې ډول د نویو موادو د رسېدو اړتيا وه. د نويو اثارو لیکوالانو ته لوړ فيسونه تاديه کېدل او د ډېرو تعليمي پوهانو په عايد کې يې د پام وړ زياتوالی راووست.<ref name="histpersp">''Copyright in Historical Perspective'', p. 136-137, Patterson, 1968, Vanderbilt Univ. Press</ref><ref name=":0">Joanna Kostylo, "From Gunpowder to Print: The Common Origins of Copyright and Patent", in Ronan Deazley et al., ''Privilege and Property: Essays on the History of Copyright'' (Cambridge: Open Book, 2010), 21-50; online at books.openedition.org/obp/1062</ref><ref name="reason">{{cite news|last1=Thadeusz|first1=Frank|title=No Copyright Law: The Real Reason for Germany's Industrial Expansion?|url=https://www.spiegel.de/international/zeitgeist/no-copyright-law-the-real-reason-for-germany-s-industrial-expansion-a-710976.html|work=Spiegel Online|date=18 August 2010}}</ref> چاپ ژور ټولنيز بدلونونه منځ ته راوړل. په ټوله اروپا کې د سواد زياتوالي د لوستلو د توکو په غوښتنه کې هېښونکی زياتوالی راوست. د چاپ او نشر حقوقو له راتګ مخکې د الماني ژبې په بازارونو کې، د مشهورو افسانو په څېر تخنيکي مواد ارزانه او په پراخه کچه موندل کېدل؛ وړانديز شوی چې همدې چارې د المان په صنعتي او اقتصادي برياليتوب کې مهمه ونډه درلوده. له هغې وروسته چې د چاپ او نشر حقوق منځ ته راغلل (په انګلستان او سکاټلينډ کې په ۱۷۱۰ او په الماني ژبه خبرې کوونکو سيمو کې په ۱۸۴۰ز لسيزه کې) د کم نرخ ستر بازار له منځه ولاړ، کمې؛ خو ډېر ګران بيه ګڼې خپرې شوې؛ د ساينسي او تخنیکي معلوماتو وېش ډېر کم شو.<ref name="histpersp" /><ref name=":0" /><ref name="reason" /><ref name="world">{{cite magazine|last1=Lasar|first1=Matthew|title=Did Weak Copyright Laws Help Germany Outpace The British Empire?|url=https://www.wired.com/2010/08/copyright-germany-britain/|magazine=Wired|date=23 August 2010}}</ref> === پيل (مفکوره) === د چاپ او نشر حقوقو مفهوم په لومړي ځل په انګلستان کې منځ ته راغی. د «رسوا کوونکو کتابونو او رسالو» د چاپېدو په غبرګون کې، د انګلستان پارلمان د جواز ورکولو د چاپ قانون ۱۶۶۲ تصويب کړ، د کوم تر مخې چې بايد ټولې خپرونې د حکومت له خوا د تاييد شوي قرطاسيې شرکت (د لیکنې اړوند لوازومو پلورونکي) سره ثبت او راجسټر شي او قرطاسيه پلرونکي ته يې د دې کار د ترتيبولو حق ورکاوه چې کوم مواد چاپېدای شي.<ref>{{Cite journal|doi=10.1086/677787|title=''Cum privilegio'': Licensing of the Press Act of 1662|journal=The Library Quarterly|volume=84|issue=4|pages=494–500|url=https://dash.harvard.edu/bitstream/1/17219056/1/677787.pdf|year=2014|last1=Nipps|first1=Karen|s2cid=144070638|access-date=2022-06-02|archive-date=2022-10-09|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://dash.harvard.edu/bitstream/1/17219056/1/677787.pdf|url-status=dead}}</ref> په انګلستان او سکاټلينډ کې په ۱۷۱۰ز کال کې نافذ شوي «ان» اساسنامې د چاپ او نشر حقوقو (خو د لیکوالانو حقوق نه) د ساتنې لپاره لومړۍ قانون جوړونه وړاندې کړه. د ۱۸۱۴ز کال د چاپ او نشر حقوقو قانون د ليکوالانو په حقوقو کې لا زياته پراختيا راوسته، خو برتانويان ته يې په متحده ايالاتو کې د بيا چاپولو خونديتوب ورنه کړ. په پايله کې د ۱۸۸۶ز کال د «برن چاپ او نشر حقوقو کنوانسيون/تړون» د هغو هېوادونو ليکوالانو ته خونديتوب ورکړ، چا چې په دې تړون لاسلیک کړی و، که څه هم تر ۱۹۸۹ز کال پورې متحده ايالات په برن کنوانسيون کې نه و داخل شوي.<ref name=":2">{{Cite journal|last=Day O'Connor|first=Sandra|date=2002|title=Copyright Law from an American Perspective|journal=Irish Jurist|volume=37|pages=16–22|jstor=44027015}}</ref> په متحده ايالاتو کې اساسي قانون کانګريس ته دا حق ورکوي چې د چاپ او نشر حق او نوښت حق قوانين جوړ کړي. د اساسي قانون له تصويب کېدو ډېر ژر وروسته، کانګريس د ۱۷۹۰ د چاپ او نشر حقوقو قانون نافذ کړ او دا يې د «ان» د اساسنامې سره سم جوړ کړ. په داسې حال کې چې ملي قانون د ليکوالانو خپرو شويو اثارو ته خونديتوب ورکړ، ايالتونو ته دا واک ورکړل شو چې د ليکوالانو ناخپاره (ناچاپ اثار) شوي اثار هم خوندي کړي. په متحده ايالاتو کې د چاپ او نشر حقوقو تر ټولو وروستي ستر بدلون چې هغه د ۱۹۷۶ د چاپ او نشر حقوقو قانون دی، د چاپ او خپرولو فدرالي حقوق د تخليق او تثبيت سره سم ټولو اثارو ته پراخه کړل، بې له دې چې خپرولو يا ثبت ته اړتيا ولري. ايالتي قانون په هغو ناچاپو اثارو عملي کېږي، د کومو د چاپ او نشر حقوق چې د فدرالي قانون په مټ نه دي خوندي شوي. دې قانون همدا راز د چاپ او نشر حقوقو د مودې محاسبه له يوې ټاکلې مودې (چې هغه مهال تر ټولو زيات يې شبږ پنځوس کاله وه) څخه د «لیکوال د ژوند جمع پنځوسو کلونو» ته واړوله. همدې بدلونونو متحده ايالات د «برن» کوانسيون منلو ته نژدې کړل، په ۱۹۸۹ز کال کې متحده ايالاتو د چاپ او نشر د حقوقو په اړوند د خپل قانون بيا کتنه وکړه او په رسمي ډول يې په «برن» کنوانسيون کې ګډون وکړ.<ref name=":2" /> د چاپ او نشر حقوقو قوانين ادبي او هنري توليداتو په څېر د بشري فعاليتونو توليدي محصولاتو ته اجازه ورکوي چې په ترجيحي ډول ګټه ځينې واخستل شي او په دې ډول وهڅول شي. ګڼې دوديزې رويې، ټولنيز سازمانونه، اقتصادي نمونې او حقوقي چوکاټونه ليدل کېږي چې په اروپا کې د چاپ او نشر حقوقو د منځ ته راتلو لاملونه روښانه کوي، خو د بېلګې په ډول همدا بيا په اسيا کې نه دي. په اروپا کې د منځنيو پېړيو پر مهال، عموماً د محصولاتو د عمومي اړيکو، ادبي محصولاتو د ځانګړي تنظيم او په ټولنه کې د کلتور د ونډې له امله د ادبي شتمنۍ مفهوم نه و. کلتوري اړخ يې د ژبنيو ټولنو تمايل ته اشاره کوي، لکه د منځنيو پېړيو پر مهال په اروپا کې، پوهې او علم ته د انفرادي ملکيت په توګه د کتنې پر ځای د ټولنيز محصول او تعبير په توګه کتل. په هر حال، د چاپ او نشر حقوقو قوانينو په جوړېدو سره، فکري محصول ته د یو فرد د محصول په سترګه کتل پيل شول چې اړوند حقوق هم لري. تر ټولو مهمه نقطه دا ده چې د نوښت او چاپ او نشر حقوقو قوانين د انساني تخليقي فعالیتونو په دايره کې له پراختيا څخه ملاتړ کوي، کوم چې په سوداګريز مال (متاع/جنس) بدلېدای شي. دا د هغو طريقو سره موازي یوه ده، په کومو کې چې پانګوال نظام د ټولنيز ژوند ډېر اړخونه په سوداګريزو مالونو د بدليدو لور ته بيولي دي، کومو چې مخکې په خپله هېڅ ډول نقدي يا اقتصادي ارزښت نه درلود.<ref>Bettig, Ronald V. (1996). ''Copyrighting Culture: The Political Economy of Intellectual Property. Westview Press''. p. 9–17. {{ISBN|0-8133-1385-6}}.</ref> د چاپ او نشر حق د يو داسې تصور په توګه جوړ شو، د کوم چې نږدې په هر نوي صنعت مهم اغېز وغورځيد، په کوم کې چې نه يواځې ادبي کارونه شامل دي، بلکې د تخليقي کار بڼې هم پکې شاملې دي، لکه د اواز ثبتول، فلمونه، انځورونه، سافټوير (پوستکالی) او ودانيز کارونه (معماري). == سرچينې == 6uom9nkfgz4vr4beh3tnedbl82zifce 0 61759 369512 369384 2026-09-29T00:08:55Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369512 wikitext text/x-wiki تهمت (چې د تور پورې کولو، سپکاوي، بهتان او یا توهین کولو په توګه هم پېژندل کېږي) د بل چا په اړه د ناسمو څرګندونو کتبي یا شفاهي ابلاغ کولو ته ویل کېږي چې په ناحق توګه د هغوی شهرت ته زیان اړوي او معمولا جرم یا جنایت ګڼل کېږي. په یو شمېر هېوادونو کې کېدای شي یوه واقعي بیانیه هم د تهمت په توګه په پام کې ونیول شي. <ref>{{cite web|url=http://www.lawreform.ie/publications/data/volume8/lrc_61.html|title=The Law Reform Commission of Ireland – Consultation Paper on the Civil Law of Defamation|at=item 360 in bold|archive-url=https://web.archive.org/web/20090808095835/http://www.lawreform.ie/publications/data/volume8/lrc_61.html|archive-date=8 August 2009|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.law.cornell.edu/wex/defamation|title=Defamation|website=Legal Information Institute}}</ref> د عرفي حقوقو (کامن لا) له مخې د یو تهمت د رامنځته کېدو په موخه باید یوه ادعا ناسمه وي او له هغه چا پرته چې تور پرې پورې کېږي بل چاته وویل شي. د عرفي حقونو یو شمېر قضایي برخې ویل کېدونی تهمت ته د سپکاوي کولو په نوم ورکولو او په رسنیو کې د چاپي کلماتو یا انځور په کارولو تهمت ته د تور په نوم ورکولو د دغو دوه ډولو ترمنځ توپیر قایلېږي. په متحده ایالاتو کې د کاذب نور په نامه حقوق د هغو څرګندونو له امله چې له تخنیکي پلوه ناسمې نه دي خو ګمراه کوونکې دي د متضرر حقوق خوندي کوي. <ref name="JapanDefamation2">Ellen M. Smith, Reporting the Truth and Setting the Record Straight: An Analysis of U.S. and Japanese Libel Laws, 14 MICH. J. INT'L L. 871 (1993). [https://core.ac.uk/download/pdf/232702618.pdf PDF]</ref> په یو شمېر قضایي حوزو کې تهمت یا تور پورې کول جرم ګڼل کېږي. د ملګرو ملتونو د بشري حقونو کمېټې په ۲۰۱۲ زکال کې حکم ورکړ چې د فیلیپین هېواد د افترا یا تهمت قانون د مدني او سیاسي حقونو د نړیوال میثاق له ۱۹ مې مادې سره په ټکر کې دی او استدلال یې وکړ چې «دولتي اړخ باید د تهمت جرم شمېرلو ته [ژمن واوسي]». په [[سعودي عربستان]] کې د تروریزم اړوند قانون له مخې په دولت یا پخواني او برحال واکمن باندې تور پورې کوونکي ته جزا ورکول کېږي.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/technology/5230776.stm|title=BBC News, reporting the comments of Professor Michael Geist, 31 July 2006|work=BBC News|date=31 July 2006|access-date=7 September 2010}}</ref> == لنډه کتنه == تر ۲۰۱۷ زکال پورې د یونسکو بنسټ نږدې ۱۳۰ غړو هېوادونو د تور پورې کولو اړوند جنايي قوانین وساتل. په ۲۰۱۷ زکال کې د اروپا د امنیت او همکارۍ سازمان (OSCE) د رسنیو له آزادۍ څخه د استازولۍ دفتر په غړو هېوادونو کې مقدساتو ته د سپکاوي او د هغو پر ضد قوانینو اړوند راپور خپور کړ چې موندلې یې وه د دغه بنسټ له ۵۷ غړو هېوادونو څخه په ۴۲ هېوادونو کې (۳ پر څلور هېوادونو کې) تور پورې کول جرم ګڼل کېږي. د دغه راپور له مخې په ډیری دغو قوانینو کې د دولت مشرانو، دولتي چارواکو، دولتي بنسټونو او خپله دولت پر وړاندې د انتقادي نشریاتو یا څرګندونو اړوند شدیدو مجازاتو شتون درلود. دغه راپور همدارنګه څرګندوله چې د اروپا د امنیت او همکارۍ سازمان په نږدې یو په دریمه غړو هېوادونو کې مقدساتو او دین ته د سپکاوي کولو اړوند قوانین شتون لري؛ چې په ډېری مواردو کې مقدساتو او مذهب ته سپکاوی د کرکې رامنځته کوونکو څرګندونو له عناصرو سره ترکیب کېږي. <ref name=":0">{{Cite book|title=World Trends in Freedom of Expression and Media Development Global Report 2017/2018|publisher=UNESCO|year=2018|url=http://www.unesco.org/ulis/cgi-bin/ulis.pl?catno=261065&set=005B0BC365_3_169&gp=1&lin=1&ll=1|pages=202}}</ref><ref name=":4">Griffen, Scott. 2017. Defamation and Insult Laws in the OSCE Region: A Comparative Study. Organization for Security and Co-operation in Europe. Available at <<nowiki>http://www</nowiki>. osce.org/fom/303181?download=true>. Accessed 23 June 2017.</ref> په افریقا کې د یونسکو بنسټ حد اقل څلور غړو هېوادونو له ۲۰۱۲ زکال څخه تر ۲۰۱۷ زکال پورې تور پورې کول جرم وباله. د بشر او خلکو د حقونو افریقايي محکمې د بورکینا پاسو جمهوریت پر وړاندې د لوه ایسا کوناته (Lohé Issa Konaté) په قضیه کې په حکم ورکولو سره په دغه سیمه کې بندي کول د تور پر وړاندې مشروع جزا او تور پورې کول یې د بشر او خلکو د حقونو په اړه د افریقايي منشور (ACHPR)، د سیاسي او مدني حقونو اړوند نړیوال میثاق (ICCPR) او د لویدیځو افریقايي هېوادونو د اقتصادي ټولنې د هوکړې (ECOWAS) څخه سرغړونه وبلله. د نړۍ په هر ګوټ کې هېوادونو آنلاین محتوا ته د قوانینو په پراختیا سره د تهمت کولو د جرم شمېرلو په برخه کې ګامونه اخیستي. د سایبري جرمونو او ترهګرۍ ضد قوانین چې په ټوله نړۍ کې تصویب شوي محاکمو ته د وبلاګ لیکونکو د راکشولو لامل ګرځېدلي او یو شمېر یې آن په بند کې دي. د بیان د آزادۍ لپاره د ملګرو ملتونو د سازمان، د اروپا د امنیت او همکاریو سازمان، د امریکايي هېوادونو بنسټ (OAS) او د بشر او خلکو د حقونو لپاره د افریقایي کمیسیون ځانګړو خبریالانو د ۲۰۱۷ زکال په مارچ میاشت کې د ګډې اعلامیې په ورکولو سره څرګنده کړه چې «د مبهمو نظریاتو پر بنسټ د اطلاعاتو بشپړ ممنوعیت له دې ډلې «غلط خبرونه» یا «غیر عیني اطلاعات» د بیان د آزادۍ د محدودیتونو له نړیوالو معیارونو سره په ټکر کې دی... او باید لغو شي». == د قضایي حوزو پر بنسټ قوانین == === په نړیواله کچه === د مدني او سیاسي حقونو اړوند د ملګرو ملتونو سازمان د نړیوال میثاق ۱۷ مه ماده څرګندوي چې: # هېڅوک نه باید په خصوصي حریم، کورنۍ، کور یا خپلو مکاتباتو کې د خپل سرې یا غیرقانوني مداخلي سره مخ شي او یا یې هم په آبرو او حیثیت باندې غیرقانوني برید وشي. # هر څوک حق لري د دغه ډول مداخلاتو یا بریدونو پر وړاندې د قانون له ملاتړ برخمن واوسي. === آسیا === ==== آذربایجان ==== په آذربایجان کې د تور پورې کولو د جرم (د اذربایجان د جزایي قانون ۱۴۷ ماده) له امله تور پورې کوونکی ته جریمه «د حد اقل معاش ۵۰۰ چنده جریمه»، ۲۴۰ ساعته عامه کار، تر یو کال پورې اصلاحي کار او یا هم تر ۶ میاشتو بند ټاکل کېږي. که چېرې په قرباني باندې د جرم (د شدید یا ډېر زیات شدید جرم) د ارتکاب تور پورې شوی وي؛ جزا یې تر دریو کالو بند پورې زیاتېږي (د ۱۴۷ مادې دویم بند). <ref>{{cite web|url=http://www.coe.int/t/dghl/standardsetting/media/Doc/DH-MM(2003)006rev_fr.asp#P281_18801|title=European Council – Laws on Defamation (English version) – Section Azerbaijan|publisher=Coe.int|access-date=2010-09-07}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.legislationline.org/download/action/download/id/1658/file/4b3ff87c005675cfd74058077132.htm/preview|title=Criminal Code of the Azerbaijan Republic (English)|publisher=Legislationline.org|access-date=2010-09-07|تاريخ الأرشيف=2015-08-13|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20150813035757/http://www.legislationline.org/download/action/download/id/1658/file/4b3ff87c005675cfd74058077132.htm/preview|url-status=dead|خونديځ نېټه=2015-08-13|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20150813035757/http://www.legislationline.org/download/action/download/id/1658/file/4b3ff87c005675cfd74058077132.htm/preview|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20150813035757/http://www.legislationline.org/download/action/download/id/1658/file/4b3ff87c005675cfd74058077132.htm/preview|archive-url=https://web.archive.org/web/20150813035757/http://www.legislationline.org/download/action/download/id/1658/file/4b3ff87c005675cfd74058077132.htm/preview}}</ref> د تهمت کولو اړوند د اروپا د امنیت او همکاریو د سازمان د راپور له مخې «اذربایجان په پام کې لري چې د تهمت اړوند مواد له جزایي قانون لرې او په مدني قانون کې یې وساتي».<ref>[http://www.osce.org/documents/rfm/2005/03/4361_en.pdf OSCE report – Libel and Insult Laws] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100216000503/http://www.osce.org/documents/rfm/2005/03/4361_en.pdf|date=16 February 2010}} (see page 19)</ref> ==== چین ==== د [[چین د خلکو جمهوریت|چین]] خلق جمهوریت د جزايي قانون (中华人民共和国刑法) ۲۴۶ ماده د شدید تور پورې کولو مجازات د شکایت په صورت کې حد اکثر درې کاله بند ښوولی؛ خو د دولت اړوند بیا د شکایت شرط ته اړتیا نشته. === هند === د هند داساسي قانون له مخې د بیان د آزادۍ په اساسي حق (د اساسي قانون ۱۹ مه ماده) کې یو شمېر معقول محدودیتونه شاملېږي. <ref>[http://www.cecc.gov/pages/newLaws/criminalLawENG.php Criminal Law of the People's Republic of China] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100803234710/http://www.cecc.gov/pages/newLaws/criminalLawENG.php |date=2010-08-03 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210920234620/https://www.cecc.gov/resources/legal-provisions/criminal-law-of-the-peoples-republic-of-china |archivedate=20 September 2021 |title=آرشیف کاپي |url=https://www.cecc.gov/resources/legal-provisions/criminal-law-of-the-peoples-republic-of-china |access-date=2 June 2022 |url-status=bot: unknown}}, Congressional-Executive Commission on China.</ref> په دې بنسټ د جرمي افترا په موخه، «معقول محدودیتونه» د هند د جزایي قانون (۱۸۶۰ زکال) په ۴۹۹ برخه کې تعریف شوي دي. دغه برخه تهمت تعریف کوي او ۱۰ هغه ځانګړنې ټاکي چې له مخې یو بیان تهمت نه بلل کېږي. د دغې برخې له مخې یو بیان هغه مهال تهمت بلل کېږي «کله چې کلمات په لیکلي او یا شفاهي ډول، یا هم په نښو او لید وړ نندارې له مخې یو چا ته د زیان رسولو په موخه نشر شي او تور پورې کوونکی پوهېږي چې دغه ډول څرګندونې د مقابل لوري شهرت ته زیان رسوي». په هند کې د تهمت دوسیه کېدای شي د جزایي قوانینو، مدني قانون او یا هم د سایبري جرایمو د قانون له مخې په ګډه یا په جلا توګه جوړه شي. <ref name="JudicialYuanRuling772000">https://www2.judicial.gov.tw/FYDownload/en/p03_01_printpage.asp?expno=509 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230405052627/https://www2.judicial.gov.tw/FYDownload/en/p03_01_printpage.asp?expno=509 |date=2023-04-05 }} Judicial Yuan Interpretation No. 509] translated by Joe Y.C. Wu.</ref> د تور پورې کولو جزا تر دوه کالو پورې عادي بند یا نغدي جریمه او یاهم دواړه دي. په دغه هېواد کې تهمت پورې کول یو ثابتېدونکی، د قانوني لاسرسي وړ او مرکب جرم بلل کېږي. <ref>{{Cite web|title=Taiwan needs to decriminalise libel|url=https://taipeitimes.com/News/editorials/archives/2022/01/26/2003772076|website=Taipei Times|author=Huang Yu Zhe|date=26 January 2022|access-date=30 May 2022}}</ref> === اروپا === ==== ډنمارک ==== په [[ډنمارک]] کې تور پورې کول جرم دی، هماغه ډول چې د ډنمارک د جزایي قانون په ۲۶۷ ماده کې تعریف شوی، د قرباني له خوا د څېړنې په پیلولو سره تر شپږ میاشتو بند یا نغدي جریمه له ځان سره لري. له دې سربېره د ۲۶۶ مادې ب بند په عامه چاپېریال کې د نژاد، رنګ، ملیتي یا قومي بنسټ، مذهب یا «جنسي تمایلاتو» له مخې د تور پورې کولو لپاره حد اکثر ۲ کاله بند ټاکل شوی.<ref>{{cite web|url=http://www.coe.int/t/dghl/standardsetting/media/Doc/DH-MM(2003)006rev_fr.asp#P574_48325|title=European Council – Laws on Defamation (English) – Section Denmark|publisher=Coe.int|access-date=2010-09-07}}</ref><ref>[http://www.osce.org/documents/rfm/2005/03/4361_en.pdf OSCE report on defamation laws (English)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100216000503/http://www.osce.org/documents/rfm/2005/03/4361_en.pdf|date=16 February 2010}} (see page 51, item 6)</ref> ==== فرانسه ==== په فرانسه کې تهمت پورې کول یو جنايي جرم دی چې «د هغې ادعا یا واقعیت په توګه چې د یو شخص یا ارګان شهرت او عزت ته په اړوند بللو هغو ته زیان رسوي» تعریف کېږي. د تهمت د تور ادعا هغه مهال سپکاوی بلل کېږي چې هېڅ واقعیت ونلري یا دا چې ادعا شوي حقایق د تائید وړ نه وي. ==== رومانیا ==== له ۲۰۲۲ زکال راهیسې په دغه هېواد کې د تهمت، تور یا بهتان په توګه کوم جرم شتون نه لري. <ref>Mona Scărișoreanu, [http://www.romanialibera.ro/actualitate/eveniment/romania--printre-putinele-state-europene-care-au-dezincriminat-insulta-si-calomnia-330829 România, printre puținele state europene care au dezincriminat insulta și calomnia], în ''România Liberă'', 31 martie 2014; accesat la 5 octombrie 2015.</ref> == سرچينې == mlc126eg0lcqem3yy6uvm39ebtptpbz 0 61884 369584 369331 2026-09-29T10:56:03Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369584 wikitext text/x-wiki په میانمار کې د پوځي رژیم تر واک لاندې بشري حقونه له ډېرې مودې په نړۍ کې د بدترینو له ډلې ګڼل کېږي. د بشري حقونو نړیوال بنسټونو لکه د بشري حقونو د څار بنسټ، د بخښنې نړیوال بنسټ او د ساینس د پرمختګ لپاره د امریکې ټولنې په مکرر ډول په میانمار کې د بشري حقونو پراخه سرغړونې مستند او غندلې دي. د آزادۍ کور (Freedom House) له لوري په نړۍ کې د ۲۰۱۱ ز کال راپور ښیي چې "پوځي جنتا (پوځې حکومت) ... نږدې ټول اساسي حقونه تر پښو لاندې کړي؛ او د قانوني مصئونیت له امله یې د بشري حقونو سرغړونې کړې دي." په ۲۰۱۱ ز کال کې " په دې هېواد کې له ۲۱۰۰ څخه د زیاتو سیاسي بندیانو له ډلې د NLD نږدې ۴۲۹ غړي وو، چې د ۱۹۹۰ ز کال په ټاکنو کې ګټونکي وو." د سیاسي زندانیانو لپاره د مرستې د ټولنې په وینا، د ۲۰۱۳ ز کال د جولای له میاشتې راهیسې،  د برما په زندانونو کې ۱۰۰ سیاسي بندیان موجود دي.  <ref>{{Cite document|title=A Special Report to the 59th Session of the United Nations|publisher=Freedom House|place=Geneva|pages=vii–7|year=2003|url=http://www.middle-east-info.org/gateway/mostrepressiveregimes.pdf|quote=ruled by one of the world's most repressive regimes.}}</ref><ref>{{cite journal|title=Are EU Trade Sanctions on Burma Compatible With WTO Law?|journal=Are EU Trade Sanctions on Burma Compatible with WTO Law?|first=Robert|last=Howse|author2=Jared M. Genser|pages=166+|url=http://students.law.umich.edu/mjil/article-pdfs/v29n2-howse-genser.pdf|access-date=7 November 2010|quote=repressive and abusive military regime|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100607153959/http://students.law.umich.edu/mjil/article-pdfs/v29n2-howse-genser.pdf|archive-date=7 June 2010|archivedate=7 June 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100607153959/http://students.law.umich.edu/mjil/article-pdfs/v29n2-howse-genser.pdf}}</ref><ref>{{cite web|url=http://hrw.org/english/docs/2004/09/01/burma9290.htm|title=Statement to the EU Development Committee|access-date=11 July 2006|author=Brad Adams|publisher=[[Human Rights Watch]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20060620074005/http://hrw.org/english/docs/2004/09/01/burma9290.htm|archive-date=20 June 2006|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://report2009.amnesty.org/en/regions/asia-pacific/myanmar|title=Amnesty International 2009 Report on Human Rights in Myanmar|access-date=4 January 2010|author=Brad Adams|publisher=[[Amnesty International]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090912013419/http://report2009.amnesty.org/en/regions/asia-pacific/myanmar|archive-date=12 September 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://sciencemode.com/2007/09/28/satellite-images-verify-myanmar-forced-relocations-mounting-military-presence/|title=Satellite Images Verify Myanmar Forced Relocations, Mounting Military Presence|access-date=1 October 2007|publisher=ScienceMode|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226124205/http://sciencemode.com/2007/09/28/satellite-images-verify-myanmar-forced-relocations-mounting-military-presence/|archive-date=26 February 2008}}</ref><ref name="Freedom House">{{cite web|url=http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2011&country=8007|title=Burma (Myanmar) (2011)|publisher=Freedom House|access-date=29 August 2011}}</ref><ref>{{cite news|title=Myanmar set to release some 70 prisoners|url=http://www.mmtimes.com/index.php/national-news/7577-myanmar-set-to-release-some-70-prisoners.html|access-date=24 July 2013|newspaper=The Myanmar Times|date=24 July 2013}}</ref><ref>{{cite news|last=Weng|first=Lawi|title=Burma Govt Releases 73 Political Prisoners|url=http://www.irrawaddy.org/archives/40563|access-date=24 July 2013|date=24 July 2013}}</ref><ref name="irin">{{cite news|title=Myanmar: Final push on political prisoners needed|publisher=Integrated Regional Information Networks (IRIN)|url=http://www.unhcr.org/refworld/docid/50659a382.html|access-date=19 March 2013|date=27 September 2012}}</ref><ref name="Burma Frees 56 Political Prisoners">{{cite news|title=Burma Frees 56 Political Prisoners|url=http://www.voanews.com/content/burma-frees-fifty-six-political-prisoners-day-after-sanctions-dropped/1647578.html|access-date=26 April 2013|newspaper=Voice of America|date=22 April 2013|archive-date=26 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130426052937/http://www.voanews.com/content/burma-frees-fifty-six-political-prisoners-day-after-sanctions-dropped/1647578.html|url-status=dead}}</ref> د بشري حقونو په برخه کې د امریکا د ولسمشر بارک اوباما ځانګړې مرستیالې، سمانتا پاور د ۲۰۱۲ ز کال د نوامبر په نهمه نېټه، د ولسمشر له سفر وړاندې یې د سپینې ماڼۍ په پاڼه ولیکل چې په څو سیمو کې د ملکیانو پر وړاندې، د ښځو او ماشومانو په ګډون، د بشری حقونو جدی سرغړونې دوام لری." د ملګرو ملتونو عمومي اسامبلې په مکرر ډول د برما په پخوانیو نظامي حکومتونو غږ کړی چې بشري حقونو ته درناوی وکړي او عمومي اسمبلۍ د ۲۰۰۹ ز کال په نومبر کې یو پرېکړه لیک تصویب کړ چې "د بشري حقونو او بنسټیزو آزادیو روانې سیستماتیک سرغړونې یې په کلکه وغندلې "او د هغه وخت د برما پر واکمن پوځي حکومت یې غږ وکړ چې د نړیوالو بشري حقونو او بشرپاله قانون څخه د سرغړونو د پای ته رسولو لپاره بېړني ګامونه پورته کړي." <ref name="whitehouse.gov">{{cite web|author=Samantha Power|url=https://obamawhitehouse.archives.gov/blog/2012/11/09/supporting-human-rights-burma|work=[[whitehouse.gov]]|title=Supporting Human Rights in Burma|via=[[NARA|National Archives]]|access-date=20 November 2012}}</ref><ref>{{cite web|title=List of UN General Assembly Resolutions on Burma|url=http://www.altsean.org/Research/UN%20Dossier/UNGA.htm|access-date=4 January 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20161104120635/http://www.altsean.org/Research/UN%20Dossier/UNGA.htm|archive-date=4 November 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite press release|title=UN General Assembly Resolution: Time f or Concrete Action|publisher=International Federation for Human Rights|date=20 November 2009|url=http://www.fidh.org/UN-General-Assembly-Resolution-time-for-concrete|access-date=4 January 2010}}</ref> جبري کار، انساني قاچاق او په ماشومانو کار عامې کړنې دي. د برما پوځي حکومت جنسي تاو تریخوالي، د سیستماتیک جنسي تېري او د پوځ له لوري د جنسي غلامانو د ساتلو د تورونونو په ګډون، چې دې کړنې چې په ۲۰۱۲ ز کال کې دوام درلود، د کنټرول د یوې تګلارې په توګه په پراخه کارولو کې هم بدنامه دی. <ref name="amnesty1998">{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/documents/asa16/020/1998/en/|title=Myanmar: 10th anniversary of military repression|access-date=14 July 2006|date=7 August 1998|publisher=[[Amnesty International]]}}</ref><ref name="womenofburma2007">{{cite web|url=http://www.womenofburma.org/Statement&Release/state_of_terror_report.pdf|title=State of Terror report|access-date=21 May 2007|date=1 February 2007|publisher=[[Women's League of Burma]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070528044207/http://www.womenofburma.org/Statement%26Release/state_of_terror_report.pdf|archive-date=28 May 2007|url-status=dead}}</ref><ref name="autogenerated3">{{cite web|url=https://www.hrw.org/world-report-2012/world-report-2012-burma|title=Human Rights Watch World Report 2012, Burma|website=Human Rights Watch|access-date=6 July 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130630121229/http://www.hrw.org/world-report-2012/world-report-2012-burma|archive-date=30 June 2013}}</ref> د ملګرو ملتونو د بشري حقونو په شورا کې یوې درۍ کسیزې کمېټې د ۲۰۱۷ ز کال په مارچ کې د حقیقت موندنې ماموریت ترسره کړ. د دې ماموریت موخه "په میانمار کې د پوځ او امنیتي ځواکونو له لوري د بشري حقونو د وروستیو تاوتریخوالو او سرغړونو د حقایقو او شرایطو موندل وو ... چې لیدلوری یې د مرتکبینو لپاره د بشپړ حساب ورکولو او د قربانیانو لپاره د عدالت د تامین و". <ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/HRBodies/HRC/MyanmarFFM/Pages/Members.aspx|title=Biographies of the members of the Fact-Finding Mission on Myanmar|website=United Nations Human Rights Council}}</ref> د میانمار حکومت له بده مرغه د حقیقت موندنې له ماموریت (FFM) سره کار و نه کړی. دوی په میانمار کې د بشري حقونو د وضعیت په اړه د ملګرو ملتونو ځانګړي راپور ورکوونکي ته اجازه ور نه کړه چې هېواد ته راشي. هغه څه چې د حقیقت موندنې ماموریت وموندل او اعلان یې کړل دا وو چې په میانمار کې امنیتي ځواکونو له نړیوال قانون څخه جدي سرغړونه کړې چې "د جنایي تحقیقاتو او محاکمې غوښتنه کوي"، یعنې د بشریت ضد جرمونه، جنګي جرمونه، او نسل وژنه دي. <ref>{{cite web|url=https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=22553|title=Myanmar refuses access to UN Special Rapporteur|website=United Nations Human Rights Council}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/FFM-Myanmar/A_HRC_39_64.pdf|title=Report of the Independent International Fact-Finding Mission on Myanmar*}}</ref> د میانمار حکومت د دې تورونو په ځواب کې دریځ خپل کړی چې د FFM کار غیر مسؤلانه او بې بنسټه دی. د بېلګې په توګه، د ۲۰۱۹ ز کال په سپتمبر کې، په جینیوا کې په ملګرو ملتونو کې د میانمار دایمي استازي یو کیاو موی تون (U Kyaw Moe Tun) په جینوا کې د بشري حقونو د شورا د یوې غونډې په ترڅ کې څرګندونې وکړې. یو کیاو موی تون وویل: "د میانمار خلک چې د ولسواکۍ او بشري حقونو لپاره په خپله اوږده مبارزه کې د ملګرو ملتونو تر څنګ ودرېدل ، د میانمار په اړه د ملګرو ملتونو د ځینو عناصرو له لوري د بې هدفه دریځ څخه په پراخه کچه نا هیلې شوي دي. " <ref>'[https://www.globalnewlightofmyanmar.com/myanmar-permanent-representative-makes-rebuttal-statements-to-special-rapporteur-and-ffm-at-interactive-dialogues/ Myanmar Permanent Representative makes rebuttal statements to Special Rapporteur and FFM at interactive dialogues'], ''The Global New Light of Myanmar'', 20 September 2019.</ref> == دیني آزادي، د لږکیو حقوق او داخلي شخړې == داسې شواهد راټول شوي دي چې د برما رژیم ځینې توکمیز اقلیتونه لکه کارېن، کارېني او شان د محوې یا برمایې کولو په موخه په نښه کړي دي. خو دې ته د نړیوالې ټولنې له لوري لږ پاملرنه شوې ځکه چې دا د ډله ایزو وژنو په پرتله چې د روانډا په څېر ځایونو کې پیښ شوي ډېر هوښیارانه او په غیر مستقیم ډول تر سره کېږي. د بخښنې نړیوال بنسټ له قوله، د روهینګیا مسلمان وکړي له ۱۹۷۸ ز کال راهیسې د جنتا تر واکمنۍ لاندې د بشري حقونو له سرغړونو ځورېږي او زیاتره یې په پایله کې ګاونډي بنګله دېش ته تښتېدلي دي. د مسیحي ټولنو، لکه کاچین، په وړاندې تاوتریخوالی د ۲۰۱۱ ز کال د جون په میاشت کې د ۲۰۱۱-۲۰۱۲ د کاچین په شخړه کې د جګړې له بیا پیلېدو راهیسې هم زور موندلی.  <ref>{{cite news|last=Guardia|first=Anton La|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/burmamyanmar/1492726/Burma%27s-%27slow-genocide%27-is-revealed-through-the-eyes-of-its-child-victims.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080531030405/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/burmamyanmar/1492726/Burma%27s-%27slow-genocide%27-is-revealed-through-the-eyes-of-its-child-victims.html|url-status=dead|archive-date=31 May 2008|title=Burma's 'slow genocide' is revealed through the eyes of its child victims|work=The Daily Telegraph|date=24 June 2005|access-date=20 November 2012|location=London}}</ref><ref>{{cite news|last=Thomson|first=Mike|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/burmamyanmar/1512149/New-evidence-backs-claims-of-genocide-in-Burma.html|title=New evidence backs claims of genocide in Burma|work=The Daily Telegraph|date=5 March 2006|access-date=20 November 2012|location=London}}</ref><ref>[https://www.amnesty.org/en/documents/asa16/005/2004/en/ Burma – The Rohingya Minority: Fundamental Rights Denied] , [[Amnesty International]], 2004.</ref> د ملګرو ملتونو د بشري حقونو شورا د ۲۰۲۲ ز کال د مارچ په ۲۱ نېټه په ۴۹مه غونډه کې میشل باچلیټ وویل چې د تاتمادو په نامه د امنیتي ځواکونو له خوا په څو توکمیزو ایالتونو کې سیستماتیک وحشت له پخوا څخه موجودې وسله والې جګړې ته لمن وهلې ده. د یوه "ژور ناورین" په اوږدو کې د بشری حقوقو بنسټیزو حقونو ته د لاسرسي پر وړاندې، په میانمار کې د ۲۰۲۱ ز کال د فبروري له کودتا وروسته اوس په ټول هېواد کې په سلګونو سیمه ییزې وسله والې ډلې جوړې شوې، چې "په هغو سیمو کې چې پخوا باثباته وې، پراخ تاوتریخوالی پیل شوی دی". <ref>{{cite web|url=https://news.un.org/en/story/2022/03/1114382|title=Human rights in Myanmar face 'profound crisis' – Bachelet|accessdate=21 March 2022|website=United Nation|archive-date=21 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220321213706/https://news.un.org/en/story/2022/03/1114382|url-status=dead}}</ref> === د مسلمانانو ځورول === روهینګیا مسلمانان په دوامداره توګه د برما رژیم له لوري، چې دوی یې د اتباعو په توګه له منلو څخه انکار کړی (په هېواد کې د نسلونو د استوګنې تر څنګ)، د بشري حقونو له سرغړونو سره مخ دي او هڅه کوي چې په جبري توګه روهینګیا وشړي او په ځای یې غیر روهینګیا ځای پر ځای کړي. دا سیاست له برما څخه د روهینګیا د شاوخوا نیمایي نفوس د شړلو لامل شوی ده. د برما په لوېدیځ رکاین په ایالت کې د روهینګیا مسلمانانو او بودایانو تر منځ په وروستي مذهبي تاوتریخوالي کې شاوخوا ۹۰ زره کسان بې کوره شوي دي. د دې سیاست په پایله کې روهینګیا وکړي د "نړۍ تر ټولو لږ د منلو وړ" او "د نړۍ ترټولو ځورول شوي لږکیو" په توګه نومول شوي دي.   <ref name="South East Asia pg. 342">A Handbook of Terrorism and Insurgency in South East Asia, Tan, Andrew T.H., Chapter 16, State Terrorism in Arakan, Islam, Syed Serajul Islam, Edward Elgar Publishing, {{ISBN|9781845425432}}, pg. 342, 2007</ref><ref name="bbc.co.uk">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-18517412|title=Burma unrest: UN body says 90,000 displaced by violence|publisher=BBC|date=20 June 2012}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8521280.stm|title=Bangladesh accused of "crackdown" on Rohingya refugees|work=BBC|date=18 February 2010|access-date=29 July 2012|author=Mark Dummett}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5j7a3oPcHSvWSpkXzzSruvNZfdPMA?docId=CNG.8d52d8a6dba835c4ac54aab3f3c8031b.571|title=Myanmar, Bangladesh leaders "to discuss Rohingya"|work=AFP|date=25 June 2012|access-date=29 July 2012}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/asean-beat/2012/10/09/the-rohingyas-place-in-a-democratic-burma/|title=The Rohingya: Unwanted at Home, Unwelcome Abroad|work=The Diplomat|date=9 October 2012|author=Lucas Bento and Guled Yusuf}}</ref> د ۱۹۸۲ ز کال د تابعیت د قانون پر بنسټ روهینګیا د برما له تابعیت څخه محروم شوي دي. په ۲۰۱۲ ز کال کې د رکاین د بودایانو او روهینګیا مسلمانانو تر منځ شورش رامنځ ته شو چې له امله یې ۷۸ کسان ووژل شول، ۸۷ نور ټپیان شول او زرګونه کورونه ویجاړ شول. په همدې ډول له ۵۲۰۰۰ څخه زیات خلک یې بې ځایه شول. د ۲۰۱۲ ز کال د جولای تر میاشتې پورې، د میانمار حکومت د روهینګیا اقلیت ډله – چې له ۱۹۸۲ ز کال راهیسې د بنګله دیش څخه د بې وطنه بنګالي مسلمانانو په توګه طبقه بندي شوې ده – حکومت د ۱۳۰ څخه د زیاتو توکمونو په نوملړ و نه ګڼل شوه او له همدې امله حکومت وايي چې دوی د میانمار د تابعیت د حق ادعا نلري.<ref name="rohingya">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7872635.stm|title=What drive the Rohingya to sea?|work=BBC|date=5 February 2009|access-date=29 July 2012|author=Jonathan Head}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/international/article3703383.ece|title=Rohingyas are not citizens: Myanmar minister|date=1 August 2012|location=Chennai, India|work=The Hindu|access-date=7 June 2022|archive-date=7 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160107231250/http://www.thehindu.com/news/international/article3703383.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="UN News">{{cite news|title=UN refugee agency redeploys staff to address humanitarian needs in Myanmar|work=UN News|date=29 June 2012|url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=42356|access-date=29 June 2012}}</ref> ==== د ۲۰۱۲ ز کال د رکاین ایالت شورش ==== د ۲۰۱۲ ز کال د رکاین ایالت شورش د میانمار په شمالي رکاین ایالت کې د روهینګیا مسلمانانو او د رکاین قوم تر منځ د روانو شخړو لړۍ ده. دا شورش له څو اونیو مذهبي شخړو وروسته را منځ ته شو او د جګړې د دواړو غاړو د ډېرو خلکو له خوا وغندل شوه. <ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-myanmar-violence-idUSBRE85714E20120608|title=Four killed as Rohingya Muslims riot in Myanmar: government|work=Reuters|date=8 June 2012|access-date=9 June 2012}}</ref> د شورش ناڅاپه لامل روښانه نه دی، خو زیاتره مبصرین د برما مسلمانانو له لوري په یوه ۱۳ کلنې رکاین نجلۍ له جنسي تېري او وژنې وروسته د رکاین قوم له لوري د لسو برمایي مسلمانانو وژنه اصلي لامل بولي. په ټولو کلیو کې له هر لسو تنو څخه یو خپل ژوند له لاسه ورکړی. نږدې دری سوه کورونه او یو شمېر عامه ودانۍ ورانې شوې دي. د برما د روهینګیا بنسټ (بروک) د مشر تون خین په وینا، د جون له ۲۸ نېټې،  ۶۵۰ روهینګیایان وژل شوي، ۱۲۰۰ لادرکه دي، او تر ۸۰۰۰۰ زیات بې ځایه شوي دي. د میانمار د چارواکو په وینا، د رکاین د بودایانو او روهینګیا مسلمانانو تر منځ په تاوتریخوالي کې ۷۸ کسان وژل شوي، ۸۷ نور ټپیان شوي او زرګونه کورونه وران شوي دي. همدا راز له ۵۲۰۰۰ څخه زیات خلک بې ځایه شوي دي.  <ref name="PhilInquirer">{{cite news|last=Lauras|first=Didier|title=Myanmar stung by global censure over unrest|url=http://newsinfo.inquirer.net/271174/myanmar-stung-by-global-censure-over-unrest|access-date=15 September 2012|newspaper=Agence France-Presse in the Philippine Daily Inquirer|date=15 September 2012}}</ref><ref name="dvb_hindstorm">{{cite news|last=Hindstorm|first=Hanna|title=Burmese authorities targeting Rohingyas, UK parliament told|url=http://www.dvb.no/news/burmese-authorities-targeting-rohingyas-uk-parliament-told/22676|access-date=9 July 2012|date=28 June 2012|agency=[[Democratic Voice of Burma]]|archive-date=25 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180925033559/http://www.dvb.no/news/burmese-authorities-targeting-rohingyas-uk-parliament-told/22676|url-status=dead}}</ref> حکومت د ګرځبندیز په لګولو او په سیمو کې د سرتېرو په ځای پر ځای کولو سره غبرګون ښودلی دی. په رکاین کې د جون په ۱۰ نېټه بیړنی حالت اعلان شو، چې پوځ ته د سیمې د ادارې اجازه ورکړل شوه. د برما پوځ او پولیس د ډله ییزو نیولو او خپلسري تاوتریخوالي له لارې د روهینګیا مسلمانانو په نښه کولو تورن شوي دي. د راهبانو یو شمېر بنسټونو چې د برما د ولسواکۍ لپاره په مبارزه کې یې ارزښتناکه وډنده لوبولې ده د روهینګیا ټولنو ته د هر ډول بشرپاله مرستو د بندولو لپاره یې ګامونه پورته کړي دي.  <ref>{{cite magazine|url=http://burma.irrawaddy.org/archives/11901|title=အ႘ရး႘ပၚအ႘ျခအ႘န ႘ၾကညာခ်က႙ ႏုိင႙ငံ႘ရးသမားမ်ား ႘ထာက႙ခံ|magazine=The Irrawaddy|date=11 June 2012|access-date=11 June 2012|author=Linn Htet|تاريخ الأرشيف=13 June 2012|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20120613191556/http://burma.irrawaddy.org/archives/11901|url-status=dead|خونديځ نېټه=13 June 2012|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20120613191556/http://burma.irrawaddy.org/archives/11901|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20120613191556/http://burma.irrawaddy.org/archives/11901|archive-url=https://web.archive.org/web/20120613191556/http://burma.irrawaddy.org/archives/11901}}</ref><ref>{{cite news|first=Fergal|last=Keane|author-link=Fergal Keane|title=Old tensions bubble in Burma|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-18402678|work=[[BBC News Online]]|date=11 June 2012|access-date=11 June 2012}}</ref><ref name="dvb_hindstorm2">{{cite news|last=Hindstorm|first=Hanna|title=Burmese authorities targeting Rohingyas, UK parliament told|url=http://www.dvb.no/news/burmese-authorities-targeting-rohingyas-uk-parliament-told/22676|access-date=9 July 2012|date=28 June 2012|agency=[[Democratic Voice of Burma]]|archive-date=25 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180925033559/http://www.dvb.no/news/burmese-authorities-targeting-rohingyas-uk-parliament-told/22676|url-status=dead}}</ref><ref name="ti_hindstorm">{{cite news|last=Hindstorm|first=Hanna|title=Burma's monks call for Muslim community to be shunned|url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/burmas-monks-call-for-muslim-community-to-be-shunned-7973317.html|access-date=25 July 2012|date=25 July 2012|agency=[[The Independent]]|location=London}}</ref> د ۲۰۱۹ ز کال په مې میاشت کې، د بښنې نړیوال بنسټ د برما پوځ په رکاین ایالت کې په جنګي جرمونو او نورو ظلمونو تورن کړ. د بخښنې نړیوال بنسټ وویل، پوځ "د ۲۰۱۹ ز کال له جنوري راهیسې په یوسره بریدونو کې ملکي وګړي وژلي او ټپیان کړي دي." د ختیځ او سوېل ختیځ آسیا لپاره د بښنې نړیوال بنسټ سیمه ییز رئیس وویل، "په رکاین ایالت کې نوي عملیات د ملکي وګړو نه بښونکي، له خواشینۍ ډک او غیر مسئولانه پوځي ترور او د پراخو سرغړونو ښکارندویي کوي چې یو خپلسری تاکتیک ګڼل کېږي." <ref>{{cite web|url=https://www.countypress.co.uk/news/national/17670063.amnesty-accuses-burmese-military-of-new-abuses/|title=Amnesty accuses Burmese military of new abuses|access-date=29 May 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2019/05/28/burmese-army-inflicting-fresh-atrocities-rohingya-says-amnesty/|title=Burmese army committing fresh atrocities in Rakhine state, says Amnesty|work=The Telegraph|access-date=29 May 2019}}</ref> ==== دوامداره تاوتریخوالی ==== په لویدیځ ساحلي ښار تاندوي کې د ۲۰۱۳ ز کال د جون په ۳۰ نېټه شورشیانو دوه کورونه وسوځول. دا ناندرۍ د هغو اوازو له کبله پیل شوې چې ګواکي یو مسلمان سړي پر یوه کم عمره نجلۍ جنسي تېری کړی، یا د رکاین او مسلمانو ریکشا چلوونکو تر منځ د ځمکې پر سر شخړه وه. په ډزو کې دری تنه مسلمانان ټپيان شول. د ښار دننه او بهر لارې بندې شوې او د حکومت یوه ویاند وویل د میانمار پولیس د مجرمینو د موندلو لپاره کار کوي.<ref>{{cite news|title=Rohingya houses set ablaze in Thandwe|url=http://www.mizzima.com/news/rohingya-issues/9608-rohingya-houses-set-ablaze-in-thandwe|access-date=1 July 2013|newspaper=Mizzima|date=1 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130704044411/http://www.mizzima.com/news/rohingya-issues/9608-rohingya-houses-set-ablaze-in-thandwe|archive-date=4 July 2013|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.thestar.com.my/News/World/2013/07/01/Rioters-renew-violence-in-Myanmars-Rakhine-State.aspx "Rioters renew violence in Myanmar's Rakhine State"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190824204031/https://www.thestar.com.my/News/World/2013/07/01/Rioters-renew-violence-in-Myanmars-Rakhine-State.aspx |date=2019-08-24 }}, Jared Ferrie and Aung Hla Tun, The Star Online (Reuters), 1 July 2013</ref> د بایډن ادارې د ۲۰۲۲ ز کال د مارچ په ۲۱ نېټه اعلان وکړ چې د میانمار پوځ د روهینګیا لږکیو په وړاندې نسل وژنه کړې ده. د امریکا د بهرنیو چارو وزیر انتوني بلېنکن وویل چې امریکا داسې شواهد تر سترګو کړي چې د روهینګیا مسلمانانو د له منځه وړلو لپاره د وژنو، ډله ییزو جنسي تېریو او اور اچولو په اړه څرګندې ارادې ته اشاره کوي. <ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-60820215|title=Myanmar Rohingya violence is genocide, US says|accessdate=21 March 2022|website=BBC}}</ref> ==== قومي تصفیه ==== د ملګرو ملتونو له لوري د میانمار حکومت د روهینګیا د وګړو د توکمیزې تصفیې او د دوی پر وړاندې د دولت له لوري د صادر شوو جرمونو لکه غیر قضایي اعدامونه، ډله ایزو وژنو، نسل وژنه، شکنجه، ډله ایزو جنسي تېریو او جبري کډو تورن شوی دی خو میانمار دا تورونه ردوي.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=itBX63NR40U|archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211212/itBX63NR40U|archive-date=2021-12-12|url-status=live|title=UN: Rohingya facing 'ethnic cleansing' in Myanmar|last=Al Jazeera English|date=11 September 2017|access-date=16 January 2018|publisher=[[YouTube]]}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite web|url=https://foreignpolicy.com/2017/02/03/gruesome-new-details-on-the-ethnic-cleansing-in-myanmar-no-one-is-talking-about/|title=Gruesome New Details on The Ethnic Cleansing in Myanmar No One Is Talking About|website=Foreignpolicy.com|access-date=16 January 2018}}</ref><ref name="theguardian.com">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/cities/2017/may/08/buddhist-extremists-anti-muslim-mandalay-ma-ba-tha|title='We must protect our country': extremist Buddhists target Mandalay's Muslims|first=Poppy|last=McPherson|date=8 May 2017|website=the Guardian|access-date=16 January 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.abc.net.au/news/2017-02-09/myanmar-may-have-killed-thousands-of-rohingya-muslims/8256344|title=Myanmar may have killed 'thousands' of Rohingya Muslims|date=9 February 2017|website=Abc.net.au|access-date=16 January 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hrw.org/news/2016/12/21/burma-rohingya-recount-killings-rape-and-arson|title=Burma: Rohingya Recount Killings, Rape, and Arson|date=21 December 2016|website=Hrw.org|access-date=16 January 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hrw.org/news/2017/01/12/burma-government-forces-implicated-killings-and-rape|title=Burma: Government Forces Implicated in Killings and Rape|date=12 January 2017|website=Hrw.org|access-date=16 January 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-39507350|title=Suu Kyi denies Rohingya ethnic cleansing|date=6 April 2017|website=Bbc.com|access-date=16 January 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.abc.net.au/news/2017-07-19/myanmar-rohingya-muslims-share-stories-violence-rakhine-state/8721978|title=In Myanmar's hidden region, media tour takes harrowing turn when soldiers aren't watching|date=19 July 2017|website=Abc.net.au|access-date=16 January 2018}}</ref><ref name="theguardian.com2">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/cities/2017/may/08/buddhist-extremists-anti-muslim-mandalay-ma-ba-tha|title='We must protect our country': extremist Buddhists target Mandalay's Muslims|first=Poppy|last=McPherson|date=8 May 2017|website=the Guardian|access-date=16 January 2018}}</ref> د ۲۰۱۷ ز کال په اګست میاشت کې د میانمار د پوځ له خوا د روهینګیا وګړو د کلیو د سوځولو او عام وژنې راپورونه ورکړل شول. میانمار ته د ملګرو ملتونو ځانګړي راپورچي یانګي لی په ۲۰۲۰ ز کال وویل چې تاتمادو ته د کورونا وایروس د  وبا په اوږدو کې ورکړل شوو نورو واکونو دوی نور هم زړور کړي وو. <ref>{{cite web|url=http://www.abc.net.au/news/2017-09-01/reports-of-women-and-children-among-dead-in-myanmar-massacre/8862164|title=Women, children feared among scores dead in Myanmar village 'massacre'|date=1 September 2017|website=Abc.net.au|access-date=16 January 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/rohingya-burma-myanmar-children-beheaded-burned-alive-refugees-bangladesh-a7926521.html|title=Rohingya children 'beheaded and burned alive' in Burma|date=2 September 2017|website=Independent.co.uk|access-date=16 January 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/09/02/rohingya-minority-beheaded-burned-alive-burma-army/|title=Fears of mass atrocities against Rohingya civilians in Burma|first=Fiona|last=MacGregor|date=2 September 2017|access-date=16 January 2018|website=Telegraph.co.uk}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/rohingya-muslims-burma-army-burn-villages-persecute-minority-rakhine-state-a7917926.html|title=Rohingya villages 'burned by Burmese army' in crackdown on Muslim minority|date=29 August 2017|website=Independent.co.uk|access-date=16 January 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://unvis.it/edition.cnn.com/2017/09/04/asia/rohingya-refugees-myanmar-military/index.html|title=UV: At least 30,000 Rohingya trapped in Myanmar mountains without food|last=edition.cnn.com|website=unv.is/|access-date=16 January 2018|تاريخ الأرشيف=4 September 2017|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20170904204839/https://unvis.it/edition.cnn.com/2017/09/04/asia/rohingya-refugees-myanmar-military/index.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=4 September 2017|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20170904204839/https://unvis.it/edition.cnn.com/2017/09/04/asia/rohingya-refugees-myanmar-military/index.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20170904204839/https://unvis.it/edition.cnn.com/2017/09/04/asia/rohingya-refugees-myanmar-military/index.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20170904204839/https://unvis.it/edition.cnn.com/2017/09/04/asia/rohingya-refugees-myanmar-military/index.html}}</ref><ref>{{cite news|title=Coronavirus is 'emboldening' Myanmar military to carry out 'war crimes' says UN human rights expert|url=https://www.cnn.com/2020/04/30/asia/myanmar-war-crimes-coronavirus-hnk-intl/index.html|access-date=1 May 2020|work=CNN|date=30 April 2020}}</ref> د بښنې نړیوال بنسټ تر مشرۍ لاندې څېړنې دې پایلې ته رسېدلي چې د میانمار د پوځ له لوري د ۲۰۲۰ ز کال په مارچ/اپرېل میاشتو کې ترسره شوو هوایي بریدونو کې د ماشومانو په ګډون ملکي وګړو خپل ژوند له لاسه ورکړی. د عیني شاهدانو په وینا، د میانمار پوځیانو په خپلسري ډول د اراکان له پوځ سره د تړاو په تور ولسي وګړي بندیان کړل. بندیان د پوځ له لوري په بې رحمانه ډول شکنجه شوي او ټکل شوي دي. له څه باندې یوه کال راهیسې په دې جګړه ځپلې سیمه کې انټرنیټ پرې شوی دی. د کوېد-۱۹ وبا له امله ملکي وګړي له بشري مرستو څخه بې برخې دي. په رکاین او چین ایالت کې د بښنې بنسټ د کلیو د ویجاړولو او سوځولو خبر هم ورکړی دی.  <ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2020/07/myanmar-indiscriminate-airstrikes-kill-civilians-rakhine/|title=Myanmar: Indiscriminate airstrikes kill civilians as Rakhine conflict worsens|access-date=8 July 2020|website=Human Rights Watch}}</ref> == سرچينې == phsg4tkue3mtj2uxt38ce7xebic8f4z 0 61927 369525 369400 2026-09-29T02:21:18Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369525 wikitext text/x-wiki د جغرافيې تاريخ د جغرافيې زيات تاريخونه رانغاړي، چې د وخت په تېرېدو سره او د بېلابېلو کلتوري او سياسي ډلو تر منځ يې توپير کړی دی. په يو څه وروستيو پرمختګونو کې جغرافيه يو بېل پوهنيز سمون يا روزنه باندې بدله شوې ده. جغرافيه “Geography” له يوناني (γεωγραφία – ''geographia'') څخه اخيستل شوی دی، چې په لفظي ډول «د ځمکې ليکنې» معنا لري او د ځمکې په اړه تشرېح يا ليکنې ته وايي. لومړنی شخص چې د جغرافيه “geography” ويی يې وکاروه، له ميلاد څخه مخکې (۲۷۶ – ۱۹۴) کې ايراتوستينس (Eratosthenes) و. که څه هم د جغرافيې د پېژندلو وړ لارو چارو لپاره ثبوت شته چې د يادې اصطلاح له کارونې څخه مخکې وختونو پورې تړاو لري. لکه: کارتوګرافي يا نقشه جوړونه. <ref>{{Cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=geography|title=Online Etymology Dictionary|publisher=Etymonline.com|access-date=2009-04-17}}</ref> == مصر == د لرغوني مصر پېژندل شوې نړۍ د نيل سيند د مرکز او نړۍ د ياد سيند پر بنسټ وګڼله. ختيځ او لويديځ ته بېلابېلې ابادۍ پېژندل شوې وې او د بېلابېلو خدايانو (لکه: سيوا د امون لپاره) ځايونه ګڼل کېدل. سويل لورې ته د کوشيتيک “Kushitic” سيمه پرته ده، چې د څلورم لوی ځړوبي يا ابشار په توګه پېژندل شوې ده. پونټ “Punt” سويل لور ته د سور سمندر (Red Sea) د سواحلو په اوږدو کې پرته سيمه وه. راز راز اسيايي وګړي د ريټينيو “Retenu”، کاناان “Kanaan”، کيو “Que”، هاررانيو “Harranu” يا خاټي يا هايټيټيس “Khatti (Hittites)” په نومونو پېژندل کېدل. په ګڼو وختونو، په ځانګړي ډول وروستۍ برونز دوره کې مصريانو له بابل”Babylonia”  او ايلم “Elam” سيمو سره سوداګريزې او سياسي اړيکې درلودې. مديترانې [سمندر] ته «ستر شين:the Greet Green» ويل کېده او په اړه يې عقيده وه، چې د نړۍ د دوراني يا رانغاړونکي سمندر برخه وي. اروپا نامعلومه وه، که څه هم ښايي په فنيقي وختونو کې د مصري نړۍ ليد برخه شوې وي. د اسيا لويديځ ته د کيفټيو “Keftiu” سيمې پرتې دي، چې ښايي کريټي “Crete” او مايسيني “Mycenae” سيمې دي. د يادې سيمې په اړه فکر کېده، چې د ټاپوګانو د هغه ځنځير برخه وه، چې قبرس “Cyprus”، کريټي، سيسلي “Sicily” او وروسته ښايي سردينيا “Sardinia”، کورسيکا “Corsica” او بالاريکس “Baearics” يې له افريقا سره يو ځای کړل. <ref>Montet, Pierre (2000), "Eternal Egypt"(Phoenix Press)</ref> == بابل == د نړۍ د تر ټولو لرغونې پېژندل شويو نقشو نېټه له ميلاد څخه مخکې نهمې پېړۍ لرغوني بابل ته ورګرځي. د نړۍ تر ټولو غوره پېژندل شوې بابلي نقشه که څه هم له ميلاد څخه مخکې د ۶۰۰ کال د “Imago Mundi” په نوم ده. د ايکهارډ يونګر “Eckhard Unger” له لورې بيارغول شوې نقشه د بابل ښار پر فرات “Euphrates” باندې ښيي، ګردچاپېره يې دايروي وچې سيمې دي چې اشور “Assyria” او يورارټيو “Urartu” او ځيني ښارونه ښايي چې په خپل وار سره د يو تريخ يا خونړي سيند (اقيانوس) له لورې رانغاړل شوی دی او شا او خوا ته يې اوه ټاپوګان داسې ترتيب شوي دي، چې يو اوه ټکي ستوری جوړوي. د سيمو اړوند متن د رانغاړونکي سمندر تر شا د اوه باندنيو سيمو يادونه کوي.<ref name="Kurt A. Raaflaub & Richard J. A. Talbert 2009 147">{{Cite book|title=Geography and Ethnography: Perceptions of the World in Pre-Modern Societies|author=Kurt A. Raaflaub & Richard J. A. Talbert|publisher=[[John Wiley & Sons]]|year=2009|isbn=978-1-4051-9146-3|page=147}}</ref><ref>Siebold, Jim [http://www.henry-davis.com/MAPS/Ancient%20Web%20Pages/103.html Slide 103] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180929083127/http://www.henry-davis.com/MAPS/Ancient |date=2018-09-29 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180929083127/http://www.henry-davis.com/MAPS/Ancient |archivedate=2018-09-29 |title=آرشیف کاپي |url=http://www.henry-davis.com/MAPS/Ancient |access-date=2022-06-08 |url-status=bot: unknown}} via henry-davis.com – accessed 2008-02-04</ref><ref>{{cite journal|title=Imago Mundi's Logo the Babylonian Map of the World|author=Catherine Delano Smith|journal=Imago Mundi|volume=8|date=1996|pages=209–211|jstor=1151277|doi=10.1080/03085699608592846}} pp.209</ref><ref>{{Cite journal|first=Irving|last=Finel|title=A join to the map of the world: A notable discover|year=1995|pages=26–27}}</ref> د “Imago Mundi” نقشې خلاف د نړۍ يوه پخوانۍ بابلي نقشې، چې نېټه يې له ميلاد څخه مخکې ۹ پېړۍ ته رسېږي، بابل د نړۍ له مرکز څخه يو څه زيات شمال لور ته انځور يا رسم کړ، که څه هم معلومه نه ده چې مرکزي سيمه کومه ګڼل شوې وه. <ref name="Kurt A. Raaflaub & Richard J. A. Talbert 2009 147" /> == يوناني-رومي نړۍ == لرغوني يونانيان هومر “Homer” د جغرافيې بنسټګر بولي. د الياد “Iliad” او Odyssey په نومونو د نوموړي حماسي کيسې په ادبياتو پورې تړاو درلود، مګر دواړه يې د جغرافيوي معلوماتو لويه برخه لري. هومر څرګندوي چې دايروي يا ګرده نړۍ د يو لوی سمندر په واسطه رانغاړل شوې ده. د نوموړي کارونه ښيي چې يونانيانو له ميلاد څخه مخکې اتمه پېړۍ کې د ختيځ مديترانې د جغرافيه په اړه د پام وړ پوهه درلوده. د هومر ايلياد او اوديسي شعرونه د پراخه شمېر ځايونو نومونه او تشرېحات لري، مګر د زياترو لپاره دا معلومه نه ده، چې اصلي ځای که کوم وي؛ کوم ځای ته ويل کېږي. <ref>Strabo, ''Geography'', I, 1.</ref> د ماليتس سيمې تېلېس “Thales of Miletus” يو له هغو لومړنيو نامتو فيلسوفانو څخه دی، چې د نړۍ د بڼې په اړه يې د حېرانتيا چاره يا معجزه کړې ده. نوموړي وړانديز وکړ چې نړۍ د اوبو پر سر ده او ټول شيان له هغې څخه وده کوي. هغه د ستورپوهنې او رياضي اړوند زيات قواعد هم رامنځته کړل، چې په پوهنيز ډول د جغرافيې څېړلو ته به لاره هواره کړي. د تېلېس ځايناستی اناکسيمېنډر “Anaximander” هغه لومړنی پېژندل شوی شخص دی، چې د پېژندل شوې نړۍ د ميزان يا درجه بندۍ نقشې د جوړولو هڅه يې کړې ده او همدرانګه يې لرغوني يونان “Ancient Greece” ته يې عقربه وروپېژندله. د ميلېتس هيکاتيوس “Hecataeus of Miletus” د جغرافيې يوه توپيري يا بېله بڼه رامنځته کړه. نوموړي د پخوانيو کارونو او د مېلېتس بوخت بندر له لارې راغليو کښتۍ چلوونکو سره د خبرو يو ځای کولو په واسطه له تېلېس او اناکسيمېنډر له هغو رياضيکي محاسبو څخه ډډه وکړه، چې د نړۍ په اړه يې له هغوی څخه زده کړي وو. د همدې دلايلو پر بنسټ نوموړي د هغه څه په اړه يو بشپړ نثري دليل وليکه، چې د نړۍ په توګه پېژندل کېده. يو ورته او يوازينی کار چې زياتره يې نن ورځ هم پايي د هرودوت تاريخونه “Herodotus Histories” په نوم کتاب دی. په داسې حال کې چې ياد کتاب په لومړني ډول د تاريخ په اړه دی، مګر بډايه جغرافيوي معلومات لري، چې د پېژندل شوې نړۍ زياته برخه پوښي. مصر، سيتيا، ايران، کوچنۍ اسيا او د هند د يادونې په ګډون ټول په کې تشرېح شوي دي. د افريقا په اړه سپړنه يا تشرېح په ټوله کې ځکه د بحث وړ يا متنازع ده، چې هرودوت يې د سمندر له لورې رانغاړل شوې سيمې په توګه بيانوي. که څه هم نوموړی د فنيقي وګړو په اړه څرګندوي، چې له ميلاد څخه مخکې ۶ پېړۍ کې يې د افريقا شا او خوا سمندري سفرونه کول، مګر د اروپا د وروستي تاريخ د ډېری برخې له لارې د هند سمندر په اړه فکر کېده، چې يو دننی يا داخلي سمندر دی او د افريقا سويلي برخه د اسيا له لويديځې برخې سره د يو ځای کېدلو په موخه نږدې په سويل کې پوښل کېږي. لويديځو نقشه کښونکو د “Vasco da Gama” په واسطه د افريقا ګردچاپېره د سمندرې يون تر مودې پورې له يادو معلوماتو څخه په بشپړ ډول تېر نه شول. که څه هم ځيني دا نظر لري چې د هند په شان د ځينو سيمو په اړه معلومات يا تشرېحات په بشپړ ډول خيالي دي. په هر حال، هرودوت د جغرافيې په اړه مهمې کتنې يا مشاهدې وکړې. هغه لومړنی شخص دی، چې د هغې پروسې يادونه يې کړې ده، چې په واسطه يې لوی سيندونه لکه نيل دلتا ګانې جوړوي. همدارنګه هرودوت لومړنی شخص دی، چې د کتنې په توګه يې ثبت کړل چې بادونه له سړو سيمو څخه ګرمو سيمو پر لور د لګېدلو يا الوتلو ميلان لری. <ref>James Rennell. The geographical system of Herodotus, examined and explained, by a comparison with those of other ancient authors and with modern geography. Bulmer, 1800. [https://books.google.com/books?id=_LZIAAAAcAAJ&pg=PA672 p672]</ref><ref>[[iarchive:ancienthistoryh00herogoog|The Ancient History of Herodotus]] By Herodotus. p200. (cf., Asia is well inhabited; but from India eastward the whole country is one vast desert, unknown and unexplored).</ref><ref>[[iarchive:dieumsegelungafr00ml|Die Umsegelung Afrikas]] durch phönizische Schiffer ums Jahr 600 v. Chr. Geb (1800)</ref><ref>The Cambridge History of the British Empire. CUP Archive, 1963. [https://books.google.com/books?id=ISg9AAAAIAAJ&pg=PA56 p56]</ref><ref>Die umsegelung Asiens und Europas auf der Vega. Volume 2. By Adolf Erik Nordenskiöld. [[iarchive:bub_gb_8-SfAAAAMAAJ/page/n173|p148]]</ref><ref>Geographical thought. By Lalita Rana. Concept Publishing Company, 2008. p6</ref> فيثاغورث ښايي لومړنی شخص و، چې دې استدلال له مخې يې د کروي نړۍ وړانديز وکړ، چې کره تر ټولو بشپړه بڼه وه. دا نظريه د اپلاتون له خوا ومنل شوه او ارستو يې د تاييدولو په موخه ازمايښتي ثبوت وړاندې کړ. نوموړي يادونه وکړه، چې د خسوف پر مهال د ځمکې سيوری له هرې زاويې څخه (اسمان څنډې يا په اسمان کې لوړې زاويې ته نږدې) منحني یا کږېږي او همدارنګه شمال ته د حرکت کولو پر مهال د ستورو لوړوالی زياتېږي. د “Cnidus”په نوم پوه چې د  “Eudoxus”له سيمې څخه دی، د عرض البلد پر بنسټ د لمر له لورې د رامنځته کېدونکو بېلابېلو اقليمي سيمو د څرنګوالي تشرېح کولو په موخه د کرې نظريې څخه ګټه واخېستله. دا چاره پر پينځو سيمو باندې د نړۍ د وېش په اړه د يونانيانو د باور لامل شوه. په هر قطب کې يوه بې خيره سړه سيمه وه. په داسې حال کې چې د افريقا د لويې دښتې “Sahahra” له تودوخې څخه د قياس له مخې پايله تر لاسه کېږي چې د استوا کرښې ته نږدې سيمه نه زغمېدونکې ګرمه وه. د دې لويو يا بې شانه سيمو تر منځ شمالي او سويلي دواړو نيمو کرو د انسان د اوسېدنې لپاره مناسب معتدل کمربند درلود. == سرچينې == 57jfnkm9wixa5fbkei3dwh7c125e7sp 0 62033 369565 369445 2026-09-29T08:54:15Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369565 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} ميهېل کوګالنيسيانيو د ميهېل کوګالنيسيانيو، مايکل ډي کوګالنيچن په نوم هم يادېږي، چې د ژوند موده يې د ۱۸۱۷ ز کال د سپټمبر له ۶ څخه د ۱۸۹۱ ز کال د جولای تر لومړۍ نېټې پورې وه. نوموړی د رومانيا د ليبرال دولتي چارو پوه، وکيل، تاريخپوه او ورځپاڼه ليکونکی و، چې د ډومنېټور الکساندريا لون کيوزا (''Domnitor'' Alexandru Ioan Cuza) تر مشرۍ لاندې د دانيوب د شهزاده تر واک لاندې سيمو د ۱۸۵۹ ز کال له اتحاديې څخه وروسته د ۱۸۶۳ ز کال د اکتوبر پر ۱۱ نېته د رومانيا لومړی وزير شو او وروسته يې د لومړي کارل “Carol I” تر مشرۍ لاندې د باندنيو چارو د وزیر په توګه خدمت وکړ. هغه د کيوزا او کارول تر مشرۍ لاندې څو ځله د کورنيو چارو وزير و. د خپلې دورې له خورا نفوذ لرونکو روښانفکرانو څخه و. کوګالنيسيانيو د خپل ژوند د ډېرې مودې لپاره د منځلاري ليبرال يا خپلواکي غوښتونکي بهير تر څنګ د شهزاده ميهېل سټورډزا “Prince Mihail Sturdza” د ياور په توګه خپل سياسي مسلک پيل کړ. په داسې حال کې چې د “Iasi” نندارځي د مشر په توګه يې خدمت کاوه او له شاعر واسيل الکساندري “Vasile Alecsandri” او فعال ايون ګيکا “Ion Ghica” سره يې په ګډه ډېرې خپرونې خپرولې. د “Dacia Literara” په نوم د لوړ نفوذ لرونکې مجلې له مديريت کولو او “Academia Mihaileana” کې د پروفيسور په توګه له خدمت وروسته د ۱۸۴۳ ز کال د خپلې رومانتيک ملتپالنې د پرانېستې وينا پر سر له چارواکو سره په شخړه کې ښکېل شو. نوموړی د ۱۸۴۸ ز کال مالداويايي نيمګړي يا شنډ اوښتون “1848 Moldavian revolution” ايډيالوګ و او د “''Dorințele partidei naționale din Moldova''” په نوم خپل اصلي سند يې تاليف کړ.  کوګالنيسيانيو د کريميا له کورنۍ جګړې (۱۸۵۳ – ۱۸۵۶) څخه وروسته له شهزاده ګرېګوري الکساندريو ګيکا Grigore Alexandru Ghica سره يو ځای د روما “Roma” غلامۍ له منځه وړلو په موخه د قانون د مسودې ليکلو دنده پر غاړه درلوده. له الکساندري “Alecsandri” سره په ګډه يې د “Steaua Dunarii” په نوم اتحادپلوې مجله کره يا مديريت کړه، د “ad hoc Divan” لپاره يې د ټاکنو پر مهال د پام وړ ونډه ولوبوله او په برياليتوب سره يې د کيوزا “Cuza” تخت يا پاچاهۍ ته وده ورکړه. د يادونې وړ ده چې کيوزا د کوګالنيسيانيو د ژوند ملګری و. کوګالنيسيانيو د دوديزو رتبو او سرليکونو يا وړ نومونو او د عيسوي روحانيونو د اوستوګنځايونو (خانقاه يا صومعو) د ملکيت د خوندي کولو په موخه د قوانينو تصويب ته وده ورکړه. د ځمکې په سمون “Land reform” کې د نوموړي هڅو د “censure vote” پايله درلوده او د دې لامل شو، چې کيوزا يې د ۱۸۶۴ ز کال په مې کې د يوې کودتا له لارې پلې کړي. که څه هم کوګالنيسيانيو په ۱۸۶۵ ز کال له پاچا سره له خپلو شخړو څخه وروسته له دندې څخه لاس واخېست. نوموړي يوه پېړۍ وروسته مخکې له دې چې د روسيې او ترکيې تر منځ له ۱۸۷۷ څخه تر ۱۸۷۸ ز کال پورې جګړې ته د رومانيا د ننوتلو پرېکړه کې مهمه ونډه ولوبوي، د خپلواکي غوښتونکي ملي ګوند “National Liberal Party” په جوړولو کې يې مرسته وکړه. په ياده جګړه کې د رومنيا د ښکېل کېدلو غوراوي د هېواد خپلواکي سپېڅلې کړه. کوګالنيسيانيو د شمالي ډوبروجا “Northern Dobruja” سيمې په لاس ته راوړنه او وروسته يې استعمار کې هم لوی لاس درلود. نوموړی د خپلو وروستيو کالونو پر مهال د رومانيا اکاډمۍ “Romanian Academy” نامتو غړی او یو وخت ولسمشر و او د لنډې مودې لپاره يې فرانسې لپاره د رومانيا د استازي په توګه هم خدمت وکړ. == ژوندليک == === د ژوند لومړي وختونه === کوګالنيسيانيو په “Iasi” نومي سيمه کې زېږېدلی دی، چې د مولډاوي بويرانو د کوګالنيسيانيو په کورنۍ پورې اړه لري. د “Vornic llie Kogalniceanu” زوی او د “Constantin Kogalniceanu” لمسی و (د ۱۹۴۷ ز کال په يو سند کې د خپل نوم د لاسليک کولو له امله د يادونې وړ دی، چې د شهزاده کونسټانټين ماوروکورډېټس “Prince Constantin Mavrocordatos” له لورې صادر شوی و او د همدې سند له لارې په مولداويا “Moldavia” کې د غلامۍ بنسټ له منځه ويوړ). د ميلهېل مور کاټينکا “Catinca” چې کورنی نوم يې سټاويلا يا “Stavilla” دی د نوموي په وينا «بيسربيا “Bessarabia” کې له يوې روماني کورنۍ څخه وه». ليکوال په دې وينا وياړي، چې: «زما کورنۍ هيڅکله په باندنيو هېوادونو يا ولسونو کې د خپل اصليت په اړه پلټنه نه ده کړې». سره له دې هم کوګالنيسيانيو په يوه وينا کې چې له خپلې مړينې څخه لږه موده مخکې کې يې ورکړه، يادونه وکړه چې مور يې د ژنوايي “Genoese” کورنۍ له نسب څخه وه، چې د “Cetatea Alba” يا “Akerman” په ژنوايي مستعمره کې د پېړيو لپاره واوسېدل او وروسته بيا په بيساربيا کې خپره شوه. <ref>Gorovei, p.6, 7, 8, 10</ref><ref name="Gorovei, p.6">Gorovei, p.6</ref><ref name="Dezrobirea țiganilor">{{in lang|ro}} Mihail Kogălniceanu, [http://ro.wikisource.org/wiki/Dezrobirea_%C5%A3iganilor%2C_%C5%9Ftergerea_privilegiilor_boiere%C5%9Fti%2C_emanciparea_%C5%A3%C4%83ranilor ''Dezrobirea țiganilor, ștergerea privilegiilor boierești, emanciparea țăranilor''] (wikisource)</ref> د ميلهېل کوګالنيسيانيو “Milhail Kogalniceanu” د ژوند په جريان کې د نوموړې د زوکړې د کره کال په اړه ټولمنلې نېټه نه وه او ډېری سرچينې په تېروتنې سره ۱۸۰۶ ز کال يادوي. نوموړي “Romanian Academy” ته په خپله وينا کې ياده ګډوډتيا ومنله او د خپلې زوکړې د کره نېټې په اړه يې وويل، چې د هغه د مور له لورې په يو خوندي شوي ثبت کې شته. دا همغه وخت و چې نوموړي يادونه وکړه، چې مذهبي مور يې مارګيوالا کاليماچ “Marighioala Carlimach” وه. نوموړې يوه کاليماچۍ بويره وه، چې په سټرډزا “Sturdza” کورنۍ کې واده شوه او د ميهېل سټرډزا “Hihail Sturdza” (چې د کوګالنيسيانيو شونی دښمنه يا ساتونکې وه) مور وه. <ref name="Dezrobirea țiganilor" /> کوګالنيسيانيو مخکې له دې چې د “Gheorghe Sincai” د ملګري او د ټرانسلوانيايي مکتب “Transylvanian School” اړوند راهب ګيرمېن ويډا “Gherman Vida” له لورې وروزل شي، د “Iasi” سيمې په “Teri lerarhi” خانآقاه يا صومعه کې يې زده کړې وکړې. نوموړي په ميروسلاوا “Miroslava” کې خپلې لومړنۍ زده کړې بشپړې کړې، چې د يادې سيمې د “Cuenim” په نوم ليليه ښوونځي کې يې ګډون وکړ. د همدې دورې د لومړيو پر مهال يې په لومړي ځل له شاعر واسيل الکساندري “Vasile Alecsandri” (دوی د ويډا “Vida” او Cuenim” دواړو تر لاروښوونو لاندې زده کړې وکړې)، کوستاچي نيګري “Costache Negri” او کيوزا “Cuza” سره وکتل. په هغه وخت کې کوګالنيسيانيو د تاريخ د برخې لېوال زده کوونکی او د پخوانيو مالداوي “Moldavian” تاريخونو په اړه يې خپلې پلټنې پيل کړې. <ref>Anineanu, p.62; Gorovei, p.9</ref><ref name="Anineanu, p p.9">Anineanu, p.62; Gorovei, p.9; Maciu, p.66</ref><ref name="ohiomk">[http://www.ohiou.edu/~Chastain/ip/kolganic.htm "Mihail Kogălniceanu"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040103124340/http://www.ohiou.edu/~Chastain/ip/kolganic.htm |date=January 3, 2004 }}, in the [http://www.ohiou.edu/~chastain/index.htm ''Encyclopedia of Revolutions of 1848''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070623121110/http://www.ohiou.edu/~Chastain/index.htm |date=2007-06-23 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070623121110/http://www.ohiou.edu/~Chastain/index.htm |archivedate=June 23, 2007 |title=آرشیف کاپي |url=http://www.ohiou.edu/~Chastain/index.htm |access-date=June 12, 2022 |url-status=dead}}, at the [[Ohio University]]; retrieved November 29, 2011</ref><ref name="Gorovei, p.9">Gorovei, p.9</ref> نوموړي د شهزاد سټردزا په مرسته له هېواد څخه د باندې زده کړو ته دوام ورکړ، چې زياتره يې د “Luneville” په فرانسوي ښار (چې دلته پرې د شهزاده سټرډزا د پخواني روزونکي “abbe Lhomme” له لورې پام کېده) او وروسته د برلين پوهنتون “University of Berlin” کې وې. د کوګالنيسيانيو د همکارانو په منځ کې يو هم راتلونکی فيلسوف ګيريګوري سټرډزا “Grigore Sturdza” و، چې د مالدويايي پاچا زوی و. په “Luneville” کې پاتې کېدنه يې لږه موده وروسته د روسي چارواکو د لاسوهنې په واسطه پای ته ورسېده. يادو روسي چارواکو د مالداويا سيمه د “Regulamentul Organic” نظام د مقرراتو له مخې څاره او باور يې درلود، چې د “Lhomme” (چې د فرانسې اوښتون ګډونوال و) د نفوذ له لارې زده کوونکو کې سرکښه نظريات خپاره شوي دي. د دوی د همدې فکر پر بنسټ د سټرډزا او نورو شريفو خلکو د زامنو په ګډون ټول مالداوي زده کوونکي د ۱۸۳۵ ز کال په وروستيو کې له ښوونځي څخه وشړل او بېرته د زده کړو اړوند پروسي بنسټونو کې شامل شول. <ref name="Dezrobirea țiganilor3">{{in lang|ro}} Mihail Kogălniceanu, [http://ro.wikisource.org/wiki/Dezrobirea_%C5%A3iganilor%2C_%C5%9Ftergerea_privilegiilor_boiere%C5%9Fti%2C_emanciparea_%C5%A3%C4%83ranilor ''Dezrobirea țiganilor, ștergerea privilegiilor boierești, emanciparea țăranilor''] (wikisource)</ref><ref name="ohiomk3">[http://www.ohiou.edu/~Chastain/ip/kolganic.htm "Mihail Kogălniceanu"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040103124340/http://www.ohiou.edu/~Chastain/ip/kolganic.htm |date=January 3, 2004 }}, in the [http://www.ohiou.edu/~chastain/index.htm ''Encyclopedia of Revolutions of 1848''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070623121110/http://www.ohiou.edu/~Chastain/index.htm |date=2007-06-23 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070623121110/http://www.ohiou.edu/~Chastain/index.htm |archivedate=June 23, 2007 |title=آرشیف کاپي |url=http://www.ohiou.edu/~Chastain/index.htm |access-date=June 12, 2022 |url-status=dead}}, at the [[Ohio University]]; retrieved November 29, 2011</ref><ref name="Gorovei, p.93">Gorovei, p.9</ref><ref name="nijuillet2">{{in lang|fr}} [[Nicolae Iorga]], [http://fr.wikisource.org/wiki/Histoire_des_relations_entre_la_France_et_les_Roumains ''Histoire des relations entre la France et les Roumains''] (wikisource): [http://fr.wikisource.org/wiki/Histoire_des_relations_entre_la_France_et_les_Roumains:La_Monarchie_de_juillet_et_les_Roumains ''La Monarchie de juillet et les Roumains'']{{page needed|date=May 2021}}</ref><ref>Vianu, Vol.II, p.281</ref> === په برلين کې === نوموړی په برلين کې د خپلې دورې پر مهال له فردريک کارل اون ساويګني “Friedrich Carl von Savigny”، الکساندر اون همبولټ “Alexander von Humboldt” او ايډوارډ ګېنس “Eduard Gans” او په ځانګړي ډول له پروفيسور ليوپولډ اون رېنکي “Leopold von Ranke” سره په اړيکه او له همدوی څخه زيات اغېزمن شوی و. سیاسینو له تاريخي پوهې سره د اشنايۍ د اړتيا په اړه د يادو پوهانو نظريات کوګالنيسيانيو وار له مخه منلي وو. په هغو پاڼو کې چې نوموړي د روماني فکر په اړه د جورج ويلهيم فريدريک هيګل “Georg Wilhelm Friedrich Hegel” له لورې د تمرين شوي اغېز لپاره ځانګړې کړې، ټيودور ويانيو “Tudor Vianu” يادونه وکړه، چې د هيګل اړوند ځانګړي اصول د کوګالنيسيانيو د پاتې کېدلو پر مهال د برلين پوهنځي عامې ځانګړتياوې وې. نوموړي يادونه وکړه، چې په وروستيو کالونو کې سياست هغه نظریات خپل کړل، چې د هيګل له نظرياتو سره همغږي وو، چې هغه اصل يې ډېر د يادونې وړ دی چې مقننه قوې د ملتونو له انفرادي روح يا روان سره سم د قوانين تصويب ته اړتيا درلوده. <ref name="Dezrobirea țiganilor2">{{in lang|ro}} Mihail Kogălniceanu, [http://ro.wikisource.org/wiki/Dezrobirea_%C5%A3iganilor%2C_%C5%9Ftergerea_privilegiilor_boiere%C5%9Fti%2C_emanciparea_%C5%A3%C4%83ranilor ''Dezrobirea țiganilor, ștergerea privilegiilor boierești, emanciparea țăranilor''] (wikisource)</ref><ref name="ohiomk2">[http://www.ohiou.edu/~Chastain/ip/kolganic.htm "Mihail Kogălniceanu"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040103124340/http://www.ohiou.edu/~Chastain/ip/kolganic.htm |date=January 3, 2004 }}, in the [http://www.ohiou.edu/~chastain/index.htm ''Encyclopedia of Revolutions of 1848''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070623121110/http://www.ohiou.edu/~Chastain/index.htm |date=2007-06-23 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070623121110/http://www.ohiou.edu/~Chastain/index.htm |archivedate=June 23, 2007 |title=آرشیف کاپي |url=http://www.ohiou.edu/~Chastain/index.htm |access-date=June 12, 2022 |url-status=dead}}, at the [[Ohio University]]; retrieved November 29, 2011</ref><ref name="Vianu, Vol.II, p.273-277">Vianu, Vol.II, p.273-277</ref><ref>Vianu, Vol.II, p.276-277, 311</ref> کوګالنيسيانيو وروسته په وياړ سره يادونه وکړه، چې هغه د رانکي لومړنی روماني زده کوونکی و او ادعا يې وکړه، چې له همبولټ سره په خبرو اترو کې لومړنی شخص و، چې د “Moldavia (n)” او “Wallachia (n)” او همدارنګه له دې څخه وړاندې د روڼ اندي “Gheorghe Asachi" له لورې کارول شويو نسخو ته د ورګرځېدونو پر ځای يې د “Romanian” او “Romania” ويوکو د معاصرې فرانسوي ژبې کټ مټ “roumain” او “Roumanie” ويوکي وکارول. تاريخپوه نیکولای لورګا “Nicolae Lorga” هم د هغې ونډې يادونه وکړه، چې کوګالنيسيانيو د معياري په توګه دې ورګرځوونو يا ماخذونو د عامولو به برخه کې ولوبوله. <ref name="nijuillet">{{in lang|fr}} [[Nicolae Iorga]], [http://fr.wikisource.org/wiki/Histoire_des_relations_entre_la_France_et_les_Roumains ''Histoire des relations entre la France et les Roumains''] (wikisource): [http://fr.wikisource.org/wiki/Histoire_des_relations_entre_la_France_et_les_Roumains:La_Monarchie_de_juillet_et_les_Roumains ''La Monarchie de juillet et les Roumains'']{{page needed|date=May 2021}}</ref> == سرچينې == gosox3ukfhws9oxanonl26s6lbzlu6s 0 62082 369510 337722 2026-09-28T23:50:22Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369510 wikitext text/x-wiki {{مالومات}} '''تاميل سینما''' ، چې د '''کالیووډ''' په نوم هم پېژندل کیږي، د هندي فلمي صنعت د تاميل ژبې د [[فلم|فلمونو]] سينما ده چې په [[چينای|چینای]] ، [[تامل ناډو|تاميل ناډو]] کې موقعیت لري ، <ref>{{Cite book|last=Hiro|first1=Dilip|title=After Empire: The Birth of a Multipolar World|year=2010|isbn=978-1-56858-427-0|page=248|url=https://books.google.com/books?id=Zlivv_pQWnAC&pg=PA248}}</ref> د کوډمباکم په ګاونډ کې ، دا کلمه د ''کوډمباکم'' او ''هالیوډ'' ترکيب دی. <ref>{{Cite news|URL=http://www.business-standard.com/india/news/tamil-telugu-film-industries-outshine-bollywood/238821/|Title=Tamil, Telugu film industries outshine Bollywood}}</ref> <ref>{{Cite news|URL=https://www.thestar.com/entertainment/movies/2013/01/03/tamil_films_give_bollywood_a_run_for_its_money.html|Title=Tamil films give Bollywood a run for its money}}</ref> د تاميل لومړنی بې غږه فلم ''کیچاکا وادم'' په ۱۹۱۸ کال کې د آر نتاراج <ref name="RANDOR">{{Cite news|URL=http://www.hindu.com/mp/2009/09/07/stories/2009090750790300.htm|Title=Metro Plus Chennai / Madras Miscellany : The pioneer'Tamil' film-maker}}</ref> لخوا جوړ شو. او لومړنی غږ لرونکی فلم، ''کالیډاس'' ،يې یو څو ژبی فلم و چې د ایچ ایم ریډي تر لارښوونې لاندې جوړ شوی و او د 1931 کال د اکتوبر په 31 مه، د هند د لومړني غږ لرونکي انځوريز فلم ''الم آرا'' څخه اووه میاشتې وروسته خپور شو. <ref name="velayutham2">{{Cite book|last=Velayutham|first1=Selvaraj|title=Tamil cinema: the cultural politics of India's other film industry|page=2|url=https://books.google.com/books?id=65Aqrna4o5oC&q=Tamil+cinema+industry|isbn=9780415396806|year=2008}}</ref> د 1930 مې لسیزې په پای کې، د مدراس ایالت مقننه قوې د 1939 د تفریحی مالیاتو قانون تصویب کړ. تامیل سینما وروسته د هند د فلم جوړونې په نورو صنعتونو ژوره اغېزه وکړه، [[چينای|مدراس]] (اوس چینای) د [[باليووډ|هندي سینما]] لپاره د دوهمي مرکز په توګه رامخې ته شو، د سویلي هند نورو فلمي صنعتونو او همدارنګه د [[د سریلانکا سینما|سری لنکايي سینما باندې يې هم اغېز وکړ]]. د شلمې پېړۍ په وروستۍ ربع کې، له [[هند]] څخه تامیل فلمونو په [[سنګاپور|سینګاپور]] ، [[سریلانکا]] ، [[مالیزیا هیواد|مالیزیا]] ، [[جاپان]] ، [[منځنی ختيځ|منځني ختیځ]] ، د [[افريقا|افریقا]] په ځینو برخو، [[اوقيانوسيه|اوقیانوس]] ، [[اروپا]] او [[شمالي امريکا|شمالي امریکا]] کې د بهرنیو سینماګانو کې هم ليدونکي او مينه وال پيدا کړل او خپل نړۍ وال شتون يې وښود. چې دې بريا ته په کتو <ref>{{Cite news|URL=http://www.thehindu.com/features/cinema/tamil-film-business-in-overseas-market/article8483410.ece|Title=A gold mine around the globe}}</ref> دغه صنعت په سریلانکا ، مالیزیا، سنګاپور، او لوېدیځه نیمه کره کې د تاميل ډیاسپورا( هغه تاميليان چې تاميلي نشي غږېدلای ) نفوس کې د خپلواک فلم جوړونې ته هم الهام ورکړ. <ref>{{Cite news|URL=http://www.hindu.com/fline/fl1604/16040780.htm|Title=SYMPOSIUM: SRI LANKA'S CULTURAL EXPERIENCE|Publisher=[[Frontline (magazine)|Frontline]]}}</ref>   == تاریخ == === لومړني نندارچيان === [[دوتنه:Samikannu_Vincent.jpg|بټنوک|256x256px| سمیکانو وینسنټ]] ایم اډوارډز د لومړي ځل لپاره د [[بریتانوی هند|برتانوي واکمنۍ]] په وخت کې په 1897 کې د [[چينای|مدراس]] په ویکتوریا عامه هال کې د بې غږه فلمونو انتخاب نندارې ته وړاندې کړ. غوره شوي فلمونوه ټول غیر افسانوي موضوعات ښودل ؛ دا فلمونه ډېری د ورځنيو پېښو ریکارډونه وو. د فلم پوه سټیفن هیوز په ګوته کوي چې په څو کلونو کې د پوفامس براډوی په تالار کې د اغلې کلوګ له خوا منظم نندارتون جوړ شو، چې له ليدونکو به يې پيسې اخيستلې، خو دې یوازې څو میاشتې دوام وکړ. خو کله چې دې نندارتون سوداګریزه بڼه ونيوه، نو یو لویدیځي متشبث، وارویک میجر، لومړنۍ برقي [[سینما|سینما تیاتر]] جوړ ه کړه چې اوس هم شته. دا په مدراس کې د برتانوي ټولنې د خوښې ځای و. دغه تياتر څو کاله وروسته وتړل شو. دا ودانۍ اوس د انا سالي (ماونټ سړک ) کې د پوستې دفتر یوه برخه ده. د ماونټ روډ په سیمه کې د ''لیریک تیاتر'' هم جوړ شوی و. دا ځای د مختلفو پېښو ویاړ لري، پشمول په انګلیسي کې ډرامې، د [[لویدیځ "غربی" کلتور|لوېدیځ]] کلاسیکه موسیقۍ کنسرټونه، او نڅاځی او بې غږه فلمونه هم د اضافي جاذبې په توګه ښودل شوي. <ref name="folklore">{{Cite book|title=Folklore, public sphere, and civil society|page=116|url=https://books.google.com/books?id=Xsrgg1Mel8UC&q=Victoria+Public+Hall&pg=PA117|isbn=9788190148146|last=Muthukumaraswamy|first1=M. D.|last2=Kaushal|first2=Molly|year=2004}}</ref> سوامیکانو وینسنټ ، د تروچیراپلي څخه د ریل پټلۍ جوړونکی، په 1905 کې د سفر نندارتون جوړ کړ. هغه په ایسپلانډ کې په یوه خیمه کې لنډ فلمونه وښودل چې اوسني پیري کارنر ته نږدې د پروژی لپاره کاربایډ جټ سوځونکي کارول کیږي. هغه د فلم پروجیکټور او بې غږه فلمونه د فرانسوي ډو پونټ څخه اخیستي او د [[سینما|فلم نندارچي]] په توګه یې سوداګري جوړه کړې وه. ډېر ژر، هغه د پات سره، د یو مشهور او مخکښ فلم تولیدونکي شرکت بنسټ کېښود، پروجېکټورونه يې راوارد کړل، دې کار د نوي سینما کورونو سره مرسته وکړه چې د مدراس واکمنۍ په اوږدو کې وده وکړي. <ref>{{Cite book|last=Rajmohan|first1=Joshi|title=Encyclopaedia of Journalism and Mass Communication: Media and mass communication|page=68|url=https://books.google.com/books?id=_aoH81IN8SsC&q=Swamikannu+Vincent&pg=PA68|isbn=9788182053663|year=2006}}</ref> په وروستیو کلونو کې، هغه غږيز فلمونه تولید کړل او په [[کويمبتور|کویمبتور]] کې یې سینما هم جوړه کړه. <ref>{{Cite news|Title=Tamil Cinema|URL=http://o3.indiatimes.com/brahmanyan/archive/2007/09/21/4783241.aspx|Publisher=India Times|title=آرشیف کاپي|access-date=2022-06-16|archive-date=2015-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20150630202911/http://o3.indiatimes.com/brahmanyan/archive/2007/09/21/4783241.aspx|url-status=dead}}</ref> په 1909 کې د [[پنځم جورج|پنځم جورج پاچا]] د لیدنې د لمانځلو لپاره، په [[چينای|مدراس]] کې یو لوی نندارتون جوړ شو. دا نندارتون د غږيزو لنډو فلمونو نندارتون و. یو برتانوي شرکت یو کرون میګافون وارد کړ، چې د فلم پروجکټور څخه جوړ شوی و، چې یو ګراموفون د ډیسک سره چې مخکې ثبت شوی غږ لري، وصل کيږي او د دواړو هممهاله چلولو څخه په يوه وخت کې انځور او غږ تولیديږي. په هرصورت، هیڅ همغږي خبرې اترې نه وې. راګوپتي وینکیا نایډو ، یو بریالی عکس اخیستونکی ، د نندارتون څخه وروسته وسایل په لاس کې واخیستل او د مدراس عالي محکمې ته نږدې یې د خیمې سینما جوړه کړه. <ref name="folklore"/> د دې وسایلو سره، هغه د ویکتوریا په عامه تالار کې لنډ فلمونه ''پرل فش'' او ''راجا کاسکیټ'' نندارې ته وړاندې کړل. کله چې دا بریالۍ ثابته شوه، هغه په ایسپلانډ کې په یوه کيږدۍ کې فلمونه نندارې ته وړاندې کړل. دا د کيږديو پېښې د سینما د نندارتونونو ریښتینې مخکینۍ هلې ځلې وې. وینکیا له دې واحد سره برما (اوسني [[ميانمار|میانمار]] ) او [[سریلانکا]] ته سفر وکړ، او کله چې هغه کافي پیسې راټولې کړې، نو په مدراس کې یې یو دایمي سینما کور جوړ کړ - ګایټي، په 1914 کې، په مدراس کې لومړنی سینما کور چې د یوه هندي لخوا جوړ شوی و. هغه ژر تر ژره دوه نور اضافه کړل، تاج تیاتر په مینټ او ګلوب (وروسته د راکسی په نوم یادیږي) په پوراسوالکم کې. سوامیکنو ونسنټ، چې په [[کويمبتور|کویمبتور]] کې یې د سویلي هند لومړنۍ سینما جوړه کړې وه، د "خیمې سینما" مفهوم معرفي کړ چې په کې د فلمونو د نندارې لپاره ښار یا [[کلی|کلي]] ته نږدې د خلاصې ځمکې په اوږدو کې خیمه جوړه شوې وه. د خپل ډول لومړی په [[چينای|مدراس]] کې رامینځته شوی ، چې د "اډیسن لوی سینما میګافون" په نوم یادیږي. دا د دې حقیقت له امله و چې بریښنایی کاربنونه د حرکت عکس پروجیکٹرونو لپاره کارول شوي. <ref>{{Cite news|URL=http://www.hindu.com/fr/2010/04/30/stories/2010043051340400.htm|Title=He brought cinema to South|Work=[[The Hindu]]|Date=30 April 2010}}</ref> ډیری هغه فلمونه چې نندارې ته وړاندې شوي په [[د امریکا متحده آیالاتونه|متحده ایالاتو]] او [[بریتانیا|انګلستان]] کې جوړ شوي شارټس وو. په 1909 کې، یو انګلیسي، TH هفټن، په مدراس کې د قلمي فلمونو خدمتونه تاسیس کړل او د ځایی لیدونکو لپاره یې ځینې لنډ فلمونه تولید کړل. خو ډېر ژر، ساعت اوږد فلمونه، چې ډراماتيکې کيسې يې بيانولې، چې بيا د " ډرامې فلمونو " په نامه يادېدې، وارد شول. له 1912 راهیسې، په بمبۍ (اوس [[ممبای|ممبۍ]] ) کې جوړ شوي فیچر فلمونه په مدراس کې هم نندارې ته وړاندې شوي. د لنډو فلمونو دوره پای ته ورسېده. د ډرامو فلمونو راتګ سینما د یوې مشهورې تفریحي بڼې په توګه ټینګه کړه. په ښار کې نور سینماګانې جوړې شوې. د دې نوي تفریحي بڼې په اړه په زړه پورې، د مدراس د زرګونو څراغونو په سیمه کې د موټرو سوداګر، آر نتاراجا مدالیار ، پریکړه وکړه چې د فلم تولید ته وده ورکړي. د لارډ کرزن د 1903 د دربار رسمي سینماګرافر سټیوارټ سمیټ سره په [[پونی|پونا]] کې د څو ورځو روزنې وروسته ، هغه په 1916 کې د فلم تولید اندیښنه پیل کړه. هغه سړی چې واقعیا یې د سویلي هند سینما بنسټ ایښودونکی و. د فلم په ویش کې د څو کلونو وروسته، هغه په مدراس کې د تولید شرکت جوړ کړ، د عمومي انځورونو کارپوریشن چې د GPC په نوم مشهور دی. ''د وفادار میرمن'' / ''درماپتیني'' (1929) سره پیل، GPC شاوخوا 24 فیچر فلمونه جوړ کړل. GPC د فلمي ښوونځي په توګه فعالیت کاوه او د هغې په زده کونکو کې نومونه لکه سندرا راو نادکارني او جتین بینرجي شامل وو. د GPC سټوډیو په مدراس کې د تیرووتیور لوی سړک په چیلاپلي بنګله کې ځای په ځای شوی و. دغه شرکت چې تر ټولو زیات تامیل خاموش فلمونه یې تولیدول، په [[کولمبو]] ، رنګون او [[سنګاپور|سینګاپور]] کې یې څانګې درلودې. ''د ویشنو لارې'' / ''وشنو لیلا'' ، چې آر پرکاسا په 1932 کې جوړ کړی، وروستی خاموش فلم و چې په مدراس کې جوړ شوی و. له بده مرغه، د جنوبي هند د سینما خاموش دوره په ښه توګه نه ده مستند شوې. کله چې ټیکیز ښکاره شو، فلم جوړونکي باید د فلم جوړولو لپاره [[ممبای|بمبۍ]] یا [[کلکته|کلکتې]] ته سفر وکړي. د دې دورې ډیری فلمونه د مشهور سټیج ډرامو سیلولایډ نسخې وې. د شرکت ډرامې د [[چينای|مدراس]] لیدونکو ترمنځ مشهورې وې. افسانوي اوتراویدای ډرامه تیاتر په 1872 کې پخپله په مینټ کې جوړ شوی و. په ښار کې ډیری ډرامې هالونه جوړ شوي وو چیرې چې د ماسپښین په وخت کې لنډ خاموش فلمونه نندارې ته وړاندې کیدل او په شپه کې ډرامې جوړیدل. صحنه په 1934 کې بدله شوه کله چې مدراس خپل لومړی غږ سټوډیو ترلاسه کړه. په دې وخت کې په مدراس کې د سینما ټول کورونه د غږ لپاره تار شوي وو. ناراینان، چې د خاموشۍ دورې په جریان کې فعال و، سرینواسا سینټون تاسیس کړ چې په هغه کې یې میرمن د غږ ریکارډر په توګه کار کاوه. ''سرینواسا کلیانم'' (1934)، د ناراین لخوا لارښود شوی، لومړنی غږ فلم (ټکی) و چې په مدراس کې تولید شوی. دوهم غږ سټوډیو چې په مدراس کې راڅرګند شو ویل عکسونه و چې د MD راجن لخوا د ډنمور بنګلو په ایلډمس سړک کې پیل شو ، کوم چې د پیتاپورم راجا پورې اړه لري. ډیر وخت دمخه ، ډیر غږ سټوډیوګانې راپورته شوې. په ۱۹۳۵ کې په مدراس کې ۳۶ خبرې اترې جوړې شوې. === اغېزې === د لومړیو سینماګانو اصلي اغېزې د هېواد کلتوري اغېزې وې. تامیل ژبه هغه وسیله وه چې د چولس په پیل کې ډیری ډرامې او کیسې لیکل شوې وې. دوی خورا سټایل شوي وو او د تماشا طبیعت یو داسې و چې خلک یې جذب کړي. له دې سره سره [[موسیقي|موسيقي]] او نڅا د تفريح يوه له مهمو سرچينو څخه وه. د سندرو او نڅا له لارې افسانه، تاریخ، د کیسې کیسې او داسې نور د بیانولو قوي هندي دود شتون لري. په داسې حال کې چې د هالیووډ فلم جوړونکو هڅه وکړه چې د خپل کار جوړ شوی ماهیت پټ کړي تر څو د حقیقت داستان په بشپړ ډول غالب وي، هندي فلم جوړونکو د دې حقیقت پټولو لپاره هیڅ هڅه ونه کړه چې هغه څه چې په سکرین کې ښودل شوي یو تخیل، فریب، افسانه وه. په هرصورت، دوی وښودله چې دا تخلیق څنګه په پیچلو لارو کې د خلکو ورځني ژوند سره یو ځای کیږي. د 1930 لسیزې په پای کې، د مدراس مقننه ریاست د ''تفریحی مالیاتو قانون 1939'' تصویب کړ. === سټوډیو === په 1916 کې، یوه سټوډیو، په جنوبي هند کې لومړی، په مدراس کې په 10 ملیر سړک تاسیس شوی. هغه ورته د هند فلم شرکت نوم ورکړ. رنګوادیویلو، د سوګونا ویلاسا سبا څخه یو لوبغاړی، هغه وخت د تیاتر شرکت، د لوبغاړو د روزنې لپاره ګمارل شوی و. پنځه دېرش ورځې وروسته، په جنوبي هند کې جوړ شوی لومړنی فیچر فلم، د کیچاکان / کیچاکاواتم تباهي، چې د مهابھارت د یوې برخې پر بنسټ جوړ شوی، د آر ''نتاراج'' لخوا تولید او لارښود شوی، چې د ''هند فلم شرکت محدودیت'' تاسیس کړ. ''د کیچکا'' ) <ref name="tcp">{{Cite book|title=Tamil Cinema: The Cultural Politics of India's Other Film Industry|url=https://books.google.com/books?id=65Aqrna4o5oC&q=Tamil+cinema|last=Velayutham|first1=Selvaraj|chapter='India' in Tamil silent era cinema|year=2008|page=156|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-39680-6}}</ref> د یوې پیړۍ د زیاتیدونکي باکس آفس اخیستو سره سره، تامیل سینما غیر رسمي پاتې ده او د شیل شرکتونو لخوا تسلط لري، یا د یو فلم حیرانتیا، په څو میاشتو کې زیږیدلی او مړ شوی. په هرصورت، دلته لږ استثناوې شتون لري لکه عصري تیاترونه، جیمني سټوډیوز، AVM او سری ټیننډل فلمونه چې د 100 تولیداتو څخه بهر ژوندي پاتې شوي. په 2017 کې، د GST (28٪) او د تفریحی مالیې (30٪) دوه ګونی مالیې سره مخالفت کولو سره، د ''تاملناډو تیاتر مالکینو اتحادیې'' د 3 جولای 2017 څخه په ایالت کې د ټولو سینماګانو د نامعلومې مودې بندولو اعلان وکړ <ref>{{Cite news|URL=http://economictimes.indiatimes.com/industry/media/entertainment/gst-effect-tamil-nadu-theatres-to-shut-down-from-july-3/articleshow/59391557.cms|Title=GST effect: Tamil Nadu theatres to shut down from July 3|title=آرشیف کاپي|access-date=2022-06-16|archive-date=2017-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170705132710/http://economictimes.indiatimes.com/industry/media/entertainment/gst-effect-tamil-nadu-theatres-to-shut-down-from-july-3/articleshow/59391557.cms|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite news|URL=http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/040717/tamil-nadu-theatre-owners-go-on-strike-after-gst-lose-rs-50-crore-a-day.html|Title=Tamil Nadu theatre owners go on strike after GST, lose Rs 50 crore a day}}</ref> اعتصاب لغوه شوی او په سینماګانو کې به د جمعې په ورځ د جولای په ۷ مه د فلمونو چلول پیل شي <ref>{{Cite news|URL=http://www.deccanchronicle.com/entertainment/tollywood/060717/tamil-nadu-theatres-owners-and-distributors-call-off-strike.html|Title=No local tax for now: Tamil Nadu theatres' owners call off strike|title=آرشیف کاپي|access-date=2022-06-16|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409182629/https://www.deccanchronicle.com/entertainment/tollywood/060717/tamil-nadu-theatres-owners-and-distributors-call-off-strike.html|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite news|URL=http://www.ndtv.com/tamil-nadu-news/tamil-nadu-theatre-owners-call-off-strike-over-30-local-body-tax-1721432|Title=Tamil Nadu Theatre Owners Call Off Strike Over 30% Local Body Tax}}</ref> <ref>{{Cite news|URL=http://indianexpress.com/article/india/gst-rajinikanth-kamal-hassan-tamil-nadu-theatre-owners-call-off-strike-over-double-taxation-738721/|Title=Tamil Nadu theatre owners call off strike over double taxation}}</ref> <ref>{{Cite news|URL=http://economictimes.indiatimes.com/industry/media/entertainment/tamil-nadu-screens-to-open-tomorrow-with-no-new-movies/articleshow/59476924.cms|Title=Tamil Nadu screens to open tomorrow with no new movies}}</ref> حکومت د تفریحي مالیاتو د 30 فیصده موجودیت په اړه پریکړه کولو لپاره یوه کمیټه جوړه کړې. د راپور له مخې، د اعتصاب په جریان کې هره ورځ د سوداګرۍ زیان شاوخوا 20 کروړه روپۍ و. == ویش == په چینای ملټي پلیکسونو او واحد سکرینونو کې کلنۍ داخلې په اوسط ډول 11 دي&nbsp;ملیون ټکټونه د ±1 معیاري انحراف سره&nbsp;په 2011-16 کې ملیون ټکټونه. د چینای فلم صنعت په 1948 کې د ''چندرلیکا'' سره په ټول هندوستان کې لومړی ملي توزیع شوی فلم تولید کړ. <ref name="rivals">{{Cite book|title=India|chapter-url=https://archive.org/details/lonelyplanetindi00sari_2|last=Singh|first1=Sarina|chapter=Film Studios|year=2003|page=[https://archive.org/details/lonelyplanetindi00sari_2/page/964 964]|publisher=[[Lonely Planet]]|quote=Chennai's film industry now rivals that of Bollywood (Mumbai) for output|isbn=978-1-74059-421-9|url=https://archive.org/details/lonelyplanetindi00sari_2/page/964}}</ref> دوی یو له خورا پراخه بهر توزیع لري ، د تامیل ډیاسپورا څخه د لوی لیدونکو ګډون سره. دوی د آسیا، افریقا، لویدیز اروپا، شمالي امریکا او اوشینیا په مختلفو برخو ویشل شوي دي. ډیری بریالي تامیل فلمونه د نورو فلمي صنعتونو لخوا بیا جوړ شوي. دا د ''منوراما د کال کتاب 2000'' (یو مشهور المانیک) لخوا اټکل شوی چې په 20 پیړۍ کې له 5,000 څخه ډیر تامیل فلمونه تولید شوي. تامل فلمونه په نورو ژبو هم ډوب شوي، په دې توګه خورا پراخه لیدونکو ته رسیږي. په چینای فلمونو کې په ډیالوګ او سندرو کې د [[انګلیسي]] شتون مخ په ډیریدو دی. دا غیر معمولي ندي چې داسې فلمونه وګورئ چې د انګلیسي کلمو او جملو سره ډک شوي ډیالوګ یا حتی ټول جملې وړاندې کوي. ځینې فلمونه هم په یو وخت کې په دوه یا دریو ژبو جوړ شوي (یا د فرعي سرلیکونو یا څو غږونو په کارولو سره). [[تاميل سينما|د چینای فلم موسیقارانو]] په ټوله نړۍ کې د فلم موسیقۍ خپل خورا ځانګړی، همغږي سټایل مشهور کړی دی. ډیری وختونه، تامل فلمونه د مدراس تامل انځوروي ، چې په [[چينای|چینای]] کې د تامل یوه دودیزه بڼه ده. === د تامل فلمونو د توزیع سیمې === {| class="wikitable" !سیمه ! اعظمي کاروبار (٪)  ! څانګه |- | NSC | 100 | 6 شمالي ولسوالۍ - کډالور ، کانچیپورم ، تریووالور ، ترووانامالای ، ویلور او ویلوپورم |- | کویمبتور | 50 | 4 لویدیځ ولسوالۍ - کویمبتور ، ایروډ ، نیلګیرس او تریپورپور |- | چنای | ۳۷ | ۱ شمالي ولسوالي – چینای |- | ښاغلی | ۳۵ | 6 سویلي ولسوالۍ - ډینډیګول ، مدورای ، راماناتپورم ، سیواګنګا ، تیني او ویرودونګر |- | TT | ۳۲ | 8 مرکزي ولسوالۍ - اریالور ، کارور ، ناګاپټینم ، پرامبلور ، پدوکوتای ، تنجاور ، تروچیراپلي او تروروور |- | سلیم | ۲۸ | 4 لویدیځې ولسوالۍ - درمپوري ، کرشناګیري ، نمککل او سلیم |- | TK | 13 | 3 سویلي ولسوالۍ - توتوکودي ، تیرونیل ویلي او کنیاکوماري |- style="background:#e5d1cb;" | کرناټکا | ۸۳ | |- style="background:#e5d1cb;" | اندرا پردیش | ۷۹ | |- style="background:#e5d1cb;" | تلنګانه | ۶۳ | |- style="background:#e5d1cb;" | کیرالا | ۶۳ | |- style="background:#e5d1cb;" | د هند پاتې برخه | ۱۵ | |- | امریکا او کاناډا | ۱۱۹ | |- | GCC | ۱۰۶ | |- | ملایزیا | ۸۲ | |- | پاتې نړۍ | ۸۹ | |} === د هند پاتې برخه === ''کیچاکا وادام'' (1918) لومړنی خاموش فلم و چې په سویلي هند کې جوړ شوی و. ''کالیداس'' (1931) لومړنی تامل ټیک فلم و چې په 1931 کې جوړ شوی و. <ref>{{Cite book|title=Indian popular cinema: a narrative of cultural change|last=Gokulsing|first1=K.|last2=Wimal Dissanayake|year=2004|publisher=Trentham Books|isbn=1-85856-329-1|page=24|url=https://books.google.com/books?id=_plssuFIar8C&q=Ayodhyecha+Raja+1932&pg=PA24}}</ref> ''کلاوا'' لومړی بشپړ اوږدوالی ټیکی و چې په بشپړ ډول په تامل کې جوړ شوی و. ''ناندنار'' (1935) د امریکایی فلم ډایرکټر ایلیس آر ډونګن لومړنی فلم و. ''بالیوګیني'' په ۱۹۳۷ کال کې د جنوبي هند د ماشومانو لومړنی فلم ګڼل کېده. دا د ''منوراما د کال کتاب 2000'' (یو مشهور المانیک) لخوا اټکل شوی چې په 20 پیړۍ کې له 5,000 څخه ډیر تامیل فلمونه تولید شوي. تامل فلمونه په نورو ژبو هم ډوب شوي، په دې توګه خورا پراخه لیدونکو ته رسیږي. په چینای فلمونو کې په ډیالوګ او سندرو کې د انګلیسي شتون مخ په ډیریدو دی. په 1991 کې، ''ماروپاکم'' د KS سیتو مادهوان لخوا لارښود شوی، لومړنی تامل فلم شو چې د غوره فیچر فلم لپاره د ملي فلم جایزه وګټله ، دا کار په 2007 کې د ''کانچیوارم'' لخوا تکرار شو. <ref name="Baskaran2013">{{Cite book|last=Baskaran|first1=Sundararaj Theodore|title=The Eye Of The Serpent: An Introduction To Tamil Cinema|url=https://books.google.com/books?id=3jBcAgAAQBAJ&pg=PT164|year=2013|publisher=Westland|isbn=978-93-83260-74-4|pages=164–}}</ref> تامل فلمونه د هند په ګاونډیو ایالتونو لکه [[کيرالا|کیرالا]] ، [[کرناټک|کرناټکا]] ، [[آندرا پرديش|آندرا پردیش]] ، [[مهاراشټرا|مهاراشترا]] ، [[گوجرات|ګجرات]] او [[نوی ډیلي|نوي ډیلي]] کې د پام وړ ملاتړ څخه برخمن دي. په کیرالا او کرناټکا کې فلمونه په مستقیم ډول په تامل کې خپریږي مګر په تیلنګانا او آندرا پردیش کې دوی عموما په تیلګو کې ډوب کیږي چیرې چې دوی ښه بازار لري. <ref>{{Cite news|URL=http://www.hindu.com/fr/2006/12/29/stories/2006122901630100.htm|Title=A few hits and many flops|Date=29 December 2006|title=آرشیف کاپي|access-date=16 June 2022|archive-date=3 January 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070103213349/http://www.hindu.com/fr/2006/12/29/stories/2006122901630100.htm|url-status=dead}}</ref> === نړیوال === تامیل فلمونه په سویل ختیځ آسیا کې د خلکو په منځ کې دوامداره شهرت لري. له ''چندرلیکه'' راهیسې، ''موتو'' دویم تامیل فلم و چې په جاپاني ژبه کې ډوب شو (لکه موتو '': اودورو مهاراجا'' ) او د 1.6 ډالرو ریکارډ یې ګټلی.&nbsp;ملیونونه په ۱۹۹۸ کال کې <ref>{{Cite news|URL=http://www.hinduonnet.com/2002/01/06/stories/2002010601320900.htm|Title=Rajnikanth casts spell on Japanese viewers|title=آرشیف کاپي|access-date=2022-06-16|archive-date=2007-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20070520060231/http://www.hinduonnet.com/2002/01/06/stories/2002010601320900.htm|url-status=dead}}</ref> په 2010 کې، ''انتیران'' د 4 ډالرو ریکارډ ترلاسه کړ&nbsp;ملیونونه په شمالي امریکا کې. د تامیل ژبې ډیری فلمونه د نړۍ په ګوټ ګوټ کې په بیلابیلو فلمي فیستیوالونو کې د ځانګړي پریزنټشنونو په توګه غوره شوي یا غوره شوي دي، لکه د مانی رتنم کناتیل ''متمیتل'' ، د ''وسنتابلان وییل'' او د امیر سلطان ''پاروتیویران'' . ''کانچیوارم'' (2009) د ټورنټو نړیوال فلم فستیوال کې د پریمیر کولو لپاره غوره شو. تامل فلمونه د هند لخوا د غوره بهرنۍ ژبې اکاډمۍ جایزه لپاره اته ځله وړاندې شوي فلمونو برخه وه، یوازې له هندي وروسته. د ماني ''رتنم نایکان'' (1987) د ټایم مجلې د "آل وخت" 100 غوره فلمونو لیست کې شامل شو. <ref>[https://web.archive.org/web/20050525030815/http://www.time.com/time/2005/100movies/0,23220,nayakan,00.html Nayakan], [[Time magazine's "All-TIME" 100 best movies|All-Time 100 Best Films]], ''[[Time (magazine)|Time]]'', 2005</ref> == اقتصاد == په 1985 کې د تامل فلم صنعت کې د فلم اوسط کلنۍ تولید لوړ شو. د تامل فلم بازار د [[تامل ناډو]] ایالت د ناخالص کورني محصول (GDP) نږدې 0.1٪ برخه جوړوي. د ساتیرۍ مالیاتو هدف لپاره، بیرته ستنیدونکي باید په اونۍ کې (معمولا هره سه شنبه) د نندارچیانو لخوا ثبت شي. د تامل ناډو حکومت د تامیل فلمونو لپاره د تفریحی مالیې معافیت لپاره شرایط چمتو کړي چې یوازې د تامیل ژبې څخه په کلمو کې سرلیکونه لري. <ref name="tax exemption" /> دا د حکومت د 72 فرمان سره سم دی چې د 22 جولای 2006 تصویب شوی. لومړی فلم چې د نوي امر وروسته خپور شو ''اناککم ایناکم'' و. اصلي سرلیک ''یو څه یو څه یوناکم اینناکم'' ، نیم انګلیسي او نیم تامیل سرلیک و. د 2011 په جولای کې، د تفریحی مالیې په اړه سخت نورمونه تصویب شول چې پکې ویل شوي هغه فلمونه چې یوازې د فلم تصدیق کولو مرکزي بورډ لخوا "U" سند ورکړل شوی و د مالیې معافیت وړ و او هغه کسان چې "A" سند لري په دې کټګورۍ کې نه شي کیدی. . د تامل فلم د ارزښت زنځیر کې درې لوی رولونه شتون لري لکه تولید کونکی ، توزیع کونکی او ''نندارچی'' . توزیع کونکی په ټاکل شوې سیمه کې د فلم نندارې لپاره له تولید کونکي څخه د تیاتر ویش حقونه اخلي. توزیع کونکی پرمختللي دندې ترسره کوي لکه: # د فلم برخه تمویل (د لږ تر لږه تضمین په صورت کې / د فلم د حقونو دمخه پیرود) # د فلم سیمه ایز بازار موندنه # د نندارتون د تالارونو انتخاب # د فزیکي چاپ توزیع لوژستیک اداره کول د توزیع قراردادونو له لارې د ویش حق لیږد لپاره درې مشهورې لارې شتون لري: # لږترلږه تضمین + امتیاز - دلته، تولید کونکی د یوې ټاکل شوې سیمې لپاره د توزیع حقونه د لږترلږه یوې اندازې لپاره پلوري پرته لدې چې د فلم د باکس دفتر فعالیت ته پام وکړي. هر ډول اضافه د تولید کونکي او توزیع کونکي ترمینځ شریک کیږي ، د مالیې له کمولو وروسته د دمخه ټاکل شوي تناسب (معمولا 1: 2) کې ، د کرایې ښودلو ، کمیسیون ، د چاپ لګښتونه او د تبلیغ لګښت. په مؤثره توګه، توزیع کونکی د بازار په سترګو کې ''تمویل کونکی'' کیږي. دا د لوړ بودیجې تولید کونکو لپاره ترټولو عام چینل دی. # کمیسیون - دلته ، توزیع کونکی تولید کونکي ته د کمېشن کمولو وروسته د باکس دفتر ټول ټولګه ورکوي. نو، د فلم د باکس آفس فعالیت ټول خطر د تولیدونکي سره پاتې دی. دا د ټیټ بودیجې تولید کونکو لپاره ترټولو عام چینل دی. د ۲۱مې پېړۍ په لومړۍ لسیزه کې شاوخوا ۹۰ سلنه فلمونه د کمېشن پر اساس خپرېدل. <ref>{{Cite news|URL=https://www.thehindu.com/features/cinema/how-film-distribution-has-changed-with-times-in-Tollywood/article8289535.ece|Title=Out with the old|title=آرشیف کاپي|access-date=2022-06-16|archive-date=2021-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20211205185122/https://www.thehindu.com/features/cinema/how-film-distribution-has-changed-with-times-in-kollywood/article8289535.ece|url-status=dead}}</ref> # مستقیم خرڅلاو - دلته، تولید کونکی د یوې ټاکل شوې سیمې لپاره د توزیع او تیاتر نندارتون ټول حقونه په ځانګړې توګه په ویشونکي پلوري. په مؤثره توګه، توزیع ''کونکی'' د بازار په سترګو کې تولید کونکی کیږي. نو، د فلم د باکس آفس فعالیت ټول خطر د ویشونکي سره پاتې دی. د نندارتون د قراردادونو له لارې د نندارتون د حقونو د لیږد لپاره څلور مشهورې لارې شتون لري: # د تیاتر کرایه - دلته، ننداره کوونکی د مالیې او نندارې کرایې له کمولو وروسته توزیع کونکي ته د بکس دفتر ټول ټولګه ورکوي. نو، د فلم د باکس آفس فعالیت ټول خطر د ویشونکي سره پاتې دی. دا د ټیټ بودیجې فلمونو لپاره خورا عام چینل دی ، د کاسټ کولو رتبه نوي راغلو ، د نا ثابت شوي ټریک ریکارډ سره. په چینای کې، د AC او DTS سره یو معتدل تیاتر کولی شي د اونۍ کرایه شاوخوا ₹ 1 لک ترلاسه کړي. # ټاکل شوی کرایه - دلته، ننداره کوونکی د فلم د باکس دفتر فعالیت ته په پام سره، توزیع کونکي ته اعظمي یوی پیسې ورکوي. کرایه په هر نندارتون کې د لګښت وړ نه ده. د مالیې له کمولو وروسته هر ډول اضافي د نندارچي لخوا ساتل کیږي. په مؤثره توګه، نندارتون د بازار په سترګو کې ''توزیع'' کونکی کیږي. نو، د فلم د باکس آفس فعالیت ټول خطر د نندارچیانو سره پاتې دی. # لږ تر لږه تضمین + امتیاز - دلته، ننداره کوونکی د فلم د باکس دفتر فعالیت ته په پام سره، لږ تر لږه یوه اندازه پیسې ورکوي. کرایه په هر نندارتون کې د لګښت وړ نه ده. د مالیې او شو کرایې له کمولو وروسته هر ډول اضافي په عموم ډول د توزیع کونکي او نندارچي تر مینځ دمخه ټاکل شوي تناسب (1:2) کې شریک کیږي. # د عوایدو برخه - دلته، توزیع کونکی د مخکې ټاکل شوي تناسب (معمولا 1: 1) کې د نندارچیانو سره شریکوي، د مالیې له کمولو وروسته د فلم ټول بکس دفتر ټولګه. کرایه په هر نندارتون کې د لګښت وړ نه ده. نو، د فلم د باکس دفتر فعالیت ټول خطر د نندارچیان او توزیع کونکي ترمنځ شریک شوی. دا ترټولو عام چینل دی چې د ملټي پلیکس سکرینونو لخوا غوره کیږي. == قانون جوړونه == په چینای کې د فلم سټوډیوګانې د قانون سره تړلې دي، لکه د 1948 د سینماګرافي فلم قواعد، د 1952 د سینماګرافي قانون، او د 1957 د کاپي حق قانون په [[تامل ناډو]] کې د سینما د ټکټونو بیې د حکومت له خوا تنظیمیږي. د واحد سکرین تیاترونه ممکن اعظمي حد ₹ 50 چارج کړي ، پداسې حال کې چې له دریو څخه ډیر تیاترونه ممکن د هر ټکټ اعظمي حد 120 ₹ چارج کړي. <ref>{{Cite news|Title=Cinema ticket rate revision reflects a balancing act|URL=http://www.hindu.com/2007/01/02/stories/2007010215570200.htm|Work=[[The Hindu]]|Date=2 January 2007|title=آرشیف کاپي|access-date=16 June 2022|archive-date=5 January 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070105092346/http://www.hindu.com/2007/01/02/stories/2007010215570200.htm|url-status=dead}}</ref> == جایزې == * د فلم فیر ایوارډونه سویل * IIFA Utsavam * د میرچي میوزیک ایوارډونه سویل * د ټورنټو تامل فلم فستیوال * د سیما ایوارډونه * د ناروې تامل فلم فستیوال جایزې * د تامل ناډو ایالت فلم جایزې * وجي ایوارډونه * د تامل نړیوال فلم جایزې * کلیمانی * د اډیسن جایزې * د انندا ویکټان سینما جایزې * د جنوبي ساحې جایزې * د نړۍ سینما * د هند سینما * په سویلي هند کې لومړني رنګ فلمونه * د هندي فلمونو لیست چې تر ټولو ډیر عاید لري * د تامیل لوبغاړو لیست * د تامل فلمي لوبغاړو لیست * د تامل فلمي لوبغاړو لیست * د تامل میوزیک ډایرکټرانو لیست * تامل سینما او دراویډی سیاست == یادښتونه ==   ==سرچينې == {{لړسرچينې}} [[وېشنيزه:Pages with unreviewed translations]] 219j9szai2rtqnqzcujw8ejy35401le 0 62286 369502 369379 2026-09-28T22:41:33Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369502 wikitext text/x-wiki {{هراړخيز مالوماتبکس |نوم= |انځور= |انځوراړوند= }} اني بيسانټ چې کورنی نوم يې ووډ “Wood” دی، د ۱۸۴۷ ز کال د اکتوبر پر لومړۍ نېټه وزېږېدله او د ۱۹۳۳ ز کال د سپټمبر پر ۲۰ نېټه د نږدې ۸۶ کالونو په عمر مړه شوه. نوموړې يوه برتانوي سوسيالېسته، عارفه، د ښځو د حقونو فعاله، ليکواله، ويناګره يا ويانده، د سياسي ګوند غړې، د زده کړو پوه او د انسان دوستۍ پلوې وه. هغه چې د انساني خپلواکۍ د اتلې په توګه ګڼل کېده، د ايرلېنډي او هندي دواړو ځاني خپلواکيو کلکه ملاتړې وه. بيسانټ په خپل امتياز له درې سوو څخه په زياتو کتابونو او رسالو په درلودلو سره د زياتو تاليفاتو ليکواله هم وه. د زده کړو د يوې کارشناسې په توګه يې له ونډو څخه يوه هم د بنارس هندو پوهنتون “Banaras Hindu University” د بنسټګرې په توګه اوسېدل وو. نوموړې د ۱۵ کالونو لپاره په انګليستان کې د کفر يا الحاد او پوهنيز مادي اصالت يوه عمومي وړاندې کوونکې او ملاتړې وه. د بيسانټ موخه بېوزل لپاره د دندې، د ژوند غوره حالتونو او مناسبو زده کړو برابرول وه. <ref>{{Cite web|title=Besant, Annie {{!}} Theosophy World|url=https://www.theosophy.world/encyclopedia/besant-annie|access-date=11 October 2021|website=www.theosophy.world}}</ref> بيسانټ د هغه وخت د ملي مادي يا نامذهبي ټولنې “National Secular Society (NSS)”  يوه نامتو ويانده او همدرانګه يوه ليکواله او د چارلس براډلاف “Charles Bradlaugh” نږدې ملګرې شوه. دوی دواړه په ۱۸۷۷ ز کال کې د زيږون د اداره کولو د مبارز چارلس نولټون “Charles Knowlton” له لورې د يو کتاب د خپرولو له امله تر قانونې دعوې لاندې ونيول شول. د تور لګونې په پايله کې دواړه نامتو شول او براډلاف وروسته په ۱۸۸۰ ز کال کې د نارتامپټون “Northampton” لپاره د پارلمان د غړي په توګه وټاکل شو. له هغې څخه وروسته بيسانټ د خونړۍ يکشنبې “Bloody Sunday” لاريون او د ۱۸۸۸ ز کال د لندن د سيال نجونو د اعتصاب يا کاري پريکون په ګډون د اتحاديې په چارو کې ښکېل شوه. نوموړې د فيبيان ټولنې “Fabian Society” او د مارکس پلوې سوسيال ديموکراتيک اتحاديې “Marxist Social Democratic Federation (SDF)” دواړو لپاره مخکښه ويانده وه. بيسانټ د ټاور هملېټس “Tower Hamlets” لپاره د لندن ښوونځي پلاوي “London School Board” ته غوره شوه او که څه هم ان هغه وخت يوازې په شمېر ښځې د رايې کارونې وړ وې، مګر بيسانټ ډېرې رايې تر لاسه کړې. نوموړې په ۱۸۹۰ زکال کې له هيلينا بلاواټسکي “Helena Blavatsky” سره وکتل او د راتلونکو څو کالونو په موده کې يې په خدای پېژندنه يا عرفان کې لېوالتيا وده وکړه، په داسې حال کې چې په نامذهبي مسئلو کې يې ذوق کمزوری شو. بيسانټ د خدای پېژندنې يا عرفانې ټولنې “Theosophical Society” يوه غړې او د مضمون اړوند يوه نامتو ښوونکې شوه. د خپلې يادې برخې اړوند چارو په موخه يې هند ته سفر وکړ. په ۱۸۹۸ ز کال کې يې د مرکزي هندو ښوونځي “Central Hindu School” او په ۱۹۲۲ زکال يې د هند په بمبئی (نني بمبئي) کې د حيدراباد (سند) ملي پوهنتوني بورډ “Hyderabad (Sind) National Collegiate Board” په رامنځته کولو کې مرسته وکړه. نوموړې په ۱۹۰۲ ز کال کې يې له هېواده د باندې د “Le Droit Humain” په نوم د ګډ فراماسيوني (د پټې ډلې د کړنو ډول) د نړيوالې کړنلارې لومړنی کورګی جوړ کړ. د راتلونکو څو کالونو په موده کې يې د برتانوي سترواکۍ په زياتو برخو کې دې ته ورته کورګي يا د پټې ډلې د يو ځای کېدلو ځايونه جوړ کړل. نوموړې په ۱۹۰۷ ز کال کې د خدای پېژندنې ټولنې مشره شوه، چې نړيوالې مرکزي ادارې يې هغه وخت په اديار “Adyar”، مدراس “Madras” او “Chennai” کې وې. بيسانټ د هند ملي کانګرس “Indian National Congress” سره د يو ځای کېدلو له مخې د هند په سياست کې هم ښکېل شوه. کله چې په ۱۹۱۴ ز کال کې لومړۍ نړيواله جګړه پيل شوه، نوموړې په هند کې د ديموکراسۍ او په برتانوي سترواکۍ کې د نفوذ لرونکي دريځ لپاره د هلو ځلو په موخه د کورني حکومت اتحاديه “Home Rule League” پيل کړ. دا چاره د ۱۹۱۷ ز کال په وروستيو کې د هند ملي کانګرس د مشرې په توګه د نوموړې د ټاکنې لامل شوه. هغې د ۱۹۲۰ ز لسيزې په وروستيو کې تر خپل لاس لاندې رالوی شوي زوی جيديو کرېشنامورتي “Jiddu Krishnamurti” سره متحده ايالتونو ته سفر وکړ، چې بيسانټ يې په اړه ادعا وکړه، چې نوموړی نوی مسيحي او د بودا پلوی و. کرېشنامورتي په ۱۹۲۹ ز کال کې يادې ادعاوې رد کړي. بيسانټ له جګړې څخه وروسته په ۱۹۳۳ زکال کې د خپلې مړينې تر وخته پورې د هندي خپلواکۍ او خدای پېژندنې موخو لپاره مبارزې ته دوام وکړ. == د ژوند لومړي وختونه == اني ووډ “Annie Wood” د ۱۸۴۷ ز کال د اکتوبر پر ۱ نېټه په لندن کې د پورتني منځني پوړ کورنۍ کې وزېږېدله. نوموړي د ويليم برټون پيرسسي ووډ “William Burton Persse Wood” (۱۸۱۶ – ۱۸۵۲) او ايميلي روچ موريس “Emily Roche Morris” (۱۸۷۴ کې مړه شوه) لور وه. د ووډ کورنۍ په اصل کې له “Devon” سيمې څخه ده او مشر کاکا يې )ښاغلی ماتيو ووډ “Sir Matthew Wood( د وېګ ډلې سياستپوه او هغه لومړنی بارونيټ [د برتانيا تر ټولو ښکته ميراثي وړ نوم] و، چې د “Page Wood” ښکته ميراثي وړ نوم لرونکی نسل هم د نوموړي زېږنده دی. د بيسانټ پلار انګرېز و، چې په دوبلين کې اوسېده او طبي سند يې تر لاسه کړ. د دوبلين د تثليث پوهنځي کې د ګډون ... مور يې د يو څه زياتې معتدل يا نرم مزاجه کورنۍ ايرلېنډۍ کاتوليک مذهبې وه. بيسانټ د خپل ايرلېنډي پښت د پاللو هڅه وکړه او په خپل ټول پېغلتوب کې يې د ايرلېنډي ځاني واک يا خودمختارۍ د انګېزې يا موخې ملاتړ وکړ. بيسانټ پينځه کلنه وه، چې پلار يې مړ شو او کورنۍ يې په نږدې بېوزلۍ يا تش لاسۍ کې پرېښودله. د نوموړې مور په هارو ښوونځي “Harrow School” کې د هلکانو لپاره د اوسېدلو او خوراک ځای (ليليې) د پرمخ وړلو په واسطه د کورنۍ ملاتړ وکړ. که څه هم مور يې د اني د ملاتړ توان نه درلود او خپله ملګرې ايلين مارياټ “Ellen Marryat” يې پر هغې د پام کولو لپاره وهڅوله. مارياټ دا خبره ډاډمنه کړه، چې ښې زده کړې يې درلودې. اني ته د ټولنې پر وړاندې د دندې او په برابر ډول د هغه څه په اړه پياوړی حس ورکړل شو، چې يوې خپلواکې ښځې تر لاسه کولی شول. نوموړې د يوې ځوانې ښځې په توګه په اروپا کې د پراخه سفر توان هم درلود. اني بيسانټ يوه انجيل پلوې وه، مګر وروسته ورڅخه وګرځېده. <ref name="0-www.oxforddnb.com.librarycatalog.vts.edu">Anne Taylor, 'Besant, Annie (1847–1933)', ''Oxford Dictionary of National Biography'', Oxford University Press, 2004; online edn, Jan 2008 [http://0-www.oxforddnb.com.librarycatalog.vts.edu/view/article/30735, accessed 30 March 2015.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200408063504/https://librarycatalog.vts.edu/wamvalidate?url=http%3A%2F%2F0-www.oxforddnb.com.librarycatalog.vts.edu%3A80%2Fview%2Farticle%2F30735%2C |date=8 April 2020 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200408063504/https://librarycatalog.vts.edu/wamvalidate?url=http%3A%2F%2F0-www.oxforddnb.com.librarycatalog.vts.edu%3A80%2Fview%2Farticle%2F30735%2C |archivedate=8 April 2020 |title=آرشیف کاپي |url=https://librarycatalog.vts.edu/wamvalidate?url=http%3A%2F%2F0-www.oxforddnb.com.librarycatalog.vts.edu%3A80%2Fview%2Farticle%2F30735%2C |access-date=25 October 2023 |url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{cite book|url=https://www.google.com/books/edition/The_Victorian_Church_Part_Two/CHVMAwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=annie+besant+anglican&pg=PA127&printsec=frontcover|isbn=9781608992621|title=The Victorian Church, Part Two: 1860-1901|date=April 2010|publisher=Wipf and Stock Publishers}}</ref><ref>{{cite book|url=https://www.google.com/books/edition/The_Anthem_Companion_to_Auguste_Comte/eE5GDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=annie+besant+anglican+comte&pg=PA190&printsec=frontcover|isbn=9780857281944|title=The Anthem Companion to Auguste Comte|date=15 May 2017|publisher=Anthem Press}}</ref> بيسانټ په ۱۸۶۷ ز کال کې د شل کلنۍ په عمر له ۲۶ کلن پادري يا ملا فرنک بيسانټ “Frank Besant” (۱۸۴۰-۱۹۱۷) سره واده وکړ، چې د والټر بيسانټ کشر ورور و. نوموړی د پروتستانت کليسا انجيل پلوی [د پروتستانت هغه ډله، چې ځيني دودونه د حواريونو د زده کړې بنسټيز مرکز ګڼي] و، چې د هغې د ډېرو اندېښنو شريکونکی څرګند شو. نوموړې د واده په شپه په مانچستر کې د هغو ملګرو د کتنې له لارې نوره هم سياسي شوې وه، چې نوموړې يې د ايرلېنډي جمهوري غوښتونکي فيني ورورولۍ “Irish Fenian Brotherhood” د مانچستر شهيدانو “Manchester Martyrs” ډلې او انګليسي راډيکل ګوند غړو او همدرانګه د ښاري بېوزلو له حالتونو سره په اړيکه کې کړه. <ref name="0-www.oxforddnb.com.librarycatalog.vts.edu" /><ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.gutenberg.org/files/12085/12085-h/12085-h.htm|title="The Project Gutenberg eBook of Annie Besant, An Autobiography.|website=www.gutenberg.org}}</ref> فرنک لږه موده وروسته د “Lincolnshire” په “Sibsey” کې د پاپ مرستیال شو. اني له خپل خاوند سره سيبسي ته لاړه. که څه هم واده يې يوه بدبختي وه، مګر د يو څو کالونو په موده کې يې د ارتر “Arthur” او مابيل “Mabel” په نومونو دوه ماشومانو وزېږېدل. لکه څرنګه چې اني بيسانټ په خپل ژوندليک کې وليکل: «موږ يوه بې انډوله جوړه وو». لومړۍ شخړه د پيسو او د اني د خپلواکۍ پر سر راپورته شوه. اني لنډې کيسې، د کوچنيانو کتابونه او مقالې وليکلې. دا چې واده شوې ښځې د شتمنۍ درلودلو قانوني حق نه درلود، نو فرنک د نوموړې ټولې ګټل شوې پيسې تر لاسه کولی شوې. سياست د دواړو جوړه نوره هم سره بېله کړه. بيسانټ د هغو چارچوکاټ جوړونکو ملاتړ پيل کړ، چې د يووالي راوستلو او غوره حالتونو د ګټلو لپاره يې هلې ځلې کولې. فرنک د توري ډلې غړی او د ځمکوالو او بزګرانو پر خوا و. د دوی تر منځ کړکېچ هغه وخت خورا زيات شو، چې اني په “Communion” [يو ډلګی عيسويان چې د يوې عقيدې او يوه انتظام څښتنان وو] کې ګډون رد کړ. نوموړې په ۱۸۷۳ زکال خپل خاوند پرېښود او بېرته لندن ته ستنه شوه. دوی په قانوني ډول بېل شول او اني خپل لور هم له ځان سره وېوړه. <ref>''Annie Besant: an Autobiography'' (Unwin, 1908), 81.</ref> بيسانټ د خپلې عقيدې يا ايمان پوښتل پيل کړل. نوموړې د نصيحت لپاره د کليسا مخکښو غړو ته مخه وکړه او د “Edward Bouverie Pusey” ليدلو ته لاړه، چې د انګلېنډ په کليسا کې د اکسفورډ خوځښت له مشرانو څخه و. کله چې بياسنټ له هغه څخه د خپلو پوښتنو د ځوابولو په موخه د کتابونو د سپارښتنې غوښتنه وکړه، نوموړي ورته وويل چې «تا وار له مخه ډېری هغه کتابونه لوستي دي». نوموړې د واده د بيا رغولو په موخه د وروستۍ بې پايلې هڅې د کولو په موخه بېرته فرنک ته ستنه شوه. <ref name="auto" /> == بېرکبېک == د ۱۸۸۰ ز لسيزې په وروستيو کې بيسانټ په بېربيک ادبي او پوهنيزې موسسې کې زده کړې وکړې، چې مذهبي او سياسي فعاليتونه يې په کې د وېرې لامل شول. يو ځل د موسسې اداره کوونکو ونه غوښتل، چې د نوموړې د ازموينې پايلې خپرې کړي. <ref>{{Cite web|title=Notable Birkbeckians|url=http://www.bbk.ac.uk/about-us/notable-birkbeckians|access-date=19 May 2017|publisher=Birkbeck, University of London}}</ref><ref name="BBK">{{Cite web|title=The History of Birkbeck|url=http://www.bbk.ac.uk/bbk/history/|archive-url=https://web.archive.org/web/20061006035925/http://www.bbk.ac.uk/bbk/history/|archive-date=6 October 2006|access-date=26 November 2006|publisher=Birkbeck, University of London}}</ref> == بيسانټ د هغو علتونو == بيسانټ د هغو علتونو يا موخو لپاره مبارزه وکړه، چې د نوموړې په فکر سمې وې او پيل يې په فکري خپلواکۍ، د ښځو له حقونو، ماديت، د زېږون اداره کولو، فابييان سوسياليزم او د کارګرو په حقونو سره وکړ. نوموړې د چارلس براډلاف تر څنګ د نامذهبي ملي ټولنې “National Secular Society” او د سويلي سيمې د اخلاقي ټولنې “South Place Ethical Society” مخکښه غړې وه. <ref>MacKillop, I. D. (1986) ''[https://books.google.com/books?id=mqgsFS_MN9UC&pgis=1 The British Ethical Societies]'', Cambridge University Press (Accessed 13 May 2014).</ref> == سرچينې == 7o7kwg0zb2xpg5knel2dtegj7xgmdtf 0 62299 369558 369434 2026-09-29T07:28:26Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369558 wikitext text/x-wiki دا مقاله د ایران او نورو هیوادونو په ځانګړې توګه د متحده ایالاتو او اسراییلو ترمنځ د روانو نړیوال ترینګلتیاوو په اړه ده. په ۱۹۷۹ز کال کې  د ایران له انقلاب نه را پدېخوا، ایران له لوېدیځو هېوادونو په تېره بیا له امریکا سره یو څه ستونزمنې اړیکې درلودې. ایران  د امریکا د متحده ایالاتو تر پرله پسې هغو یو اړخیزو بندیزونو (US unilateral sanctions) لاندې دی کوم چې د بِل کلنټن د ولسمشرۍ پرمهال ولګول شول. ایران د ۱۹۷۹ز کال له انقلاب څخه پخوا هم خپل یو ملکي اتومي پروګرام درلود. په هر ترتیب، څرنګه چې له انقلابه راپه دې خوا، د ایران رژیم او عامه پالیسیو په شدت سره بدلون موندلی دی، او یاد بدلون یو شمېر داسې اندېښنې رابرسېره کړې دي چې کېدای شي ایران له دغه پروګرام څخه د اتومي وسلو په پرمختګ کې کار واخلي. نوموړې اندېښنې هغه وخت راپورته شوې چې د ۲۰۰۲ز کال د اګسټ په میاشت کې د ایران د خلق مجاهدینو سازمان (MKO) یو مهم غړي علیرضا جعفر زاده د دوو پټو اتومي ساحو شته والی په ډاګه کړ: چې لومړی یې په نتنز کې د یورانیمو د بډایولو تاسیسات (چې یوه برخه یې تر ځمکې لاندې ده) او دویم یې په اراک ښار کې د درندو اوبو (2H₂O) تاسیسات وو. په ضمن کې، په ایران باندې د متحده ایالاتو له خوا تور پورې شوی دی چې په منځني ختیځ کې د اسلامي تند لارو غورځنګونو ملاتړ کوي، او په عراق کې ملېشو ته وسلې عرضه کوي. همداراز ایران د اسراییلو پر وړاندې سخته ژبه کارولې او د اسراییلو د دولت د شتون مشروعیت او له فلسطینیانو سره د هغوی چلند یې تر پوښتنې لاندې راوستی دی.<ref>{{Cite news|url=https://uk.reuters.com/article/uk-iran-holocaust-ahmadinejad/iran-accuses-israel-of-genocide-of-palestinians-idUKL0559724520071005|title=Iran accuses Israel of|last=Derakhshi|first=Reza|work=U.K.|access-date=2018-07-01|language=en-GB|archive-date=2018-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20180701111640/https://uk.reuters.com/article/uk-iran-holocaust-ahmadinejad/iran-accuses-israel-of-genocide-of-palestinians-idUKL0559724520071005|url-status=dead}}</ref> د یادو فکتورونو له کبله، د ځینو هېوادونو او ایران ترمنځ کړکېچ  د خرابۍ داسې یوې کچې ته رسېدلی دی چې ځینې سیاستمدارانو لکه د اېټالیا لومړي وزیر رومانو پرودي (Romano Prodi) یا ژورنالېستانو ورته د یو "نړیوال کړکېچ" (international crisis) نوم ورکړی دی، ان تر دې چې د امریکا متحده ایالتونو او اسراییلو د ایران د اتومي پروګرام د بندولو په پار د پوځي ځواک له نه کارولو څخه ډډه کړې ده، که څه هم په پرله پسې ډول یې ټینګار کړی دی چې د ځواک کارول به د وروستۍ حل لارې په توګه یو غوراوی وي. <ref>[http://www.adnki.com/index_2Level_English.php?cat=Politics&loid=8.0.387145839&par=0 Iran nuclear]{{dead link|date=September 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> == اتومي لانجه == === د ایران له اتومي برنامې سره تړاو لرونکي ډېپلوماتیک فعالیتونه === د ایران اتومي پروګرام یو لانجمن پروګرام دی ځکه، سره له دې چې د ملکي اتومي پروګرام پراختیا، د بډایولو د فعالیتونو په ګډون، په ښکاره ډول د اتومي وسلو د نه تکثیرولو د تړون (Nuclear Non-Proliferation Treaty-NPT) تر شرایطو لاندې اجازه لري، خو داسې ادعاوې شتون لري چې ایران د NPT څخه په سرغړونې سره د اتومي وسلو یو غیر قانوني پروګرام پر مخ وړي (  ایران او د ډله ییز ویجاړي وسلې وګورئ ). د امریکا د متحده ایالاتو او اروپایي ټولنې تر مشرۍ لاندې نړیوالې ټولنې د ایران د بډاینې د فعالیتونو د درولو غوښتنه کړې ده. حال ده چې د ناپېیلي غورځنګ ۱۱۸ غړو هېوادونو بیا "د سوله ییزې اتومي تکنالوژۍ په تر لاسه کولو کې" د ایران له حق څخه ننګه کړې ده.<ref>[[Fars News Agency]], Jan 18, 2007. Link: {{cite web|url=http://english.farsnews.com/newstext.php?nn=8510280149|title=Archived copy|access-date=2007-06-12|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070610150635/http://english.farsnews.com/newstext.php?nn=8510280149|archive-date=2007-06-10}}</ref> دغه دېپلوماتيکې هلې ځلې هغه وخت خپل اوج ته ورسېدې چې د ملګرو ملتونو د امنیت شورا  په ۱۷۳۷م نمبر پرېکړه لیک (وروسته له پام وړ دېپلوماتیکو هلو ځلو) د چین او روسیې دواړو په تاییدۍ سره (چې د وېټو حق یې درلود) تصویب شو. دا پرېکړه لیک هغه ځانګړي، خو سپک اقتصادي بندیزونه اعمالوي چې یوازې د ایران له اتومي برنامې سره تړلي دي. پرېکړه ليک زیاتوي چې په هغه صورت کې چې ايران له دغه پرېکړه ليک نه سرغړونه کوي، ''"د امنيت شورا به د ملګرو ملتونو د منشور د اووم څپرکي د ۴۱مې مادې له مخې نور اړین اقدامات تر سره کوي تر څو ايران دې ته وهڅوي چې دغه پرېکړه لیک ته او د اتومي انرژۍ نړیوالې استازولۍ (IAEA) شرایطو ته غاړه کېږدي، پرېکړه لیک په دې ټینګار کوي چې په دې اړه به د نویو پرېکړو کولو ته اړتیا وي  چې آیا اضافي اقدامات اعمال کړای شي او که نه."'' د پرېکړه لیک پر بنسټ، ایران باید په ۶۰ ورځو کې د ننه، یعنې د ۲۰۰۷ز کال  د فبرورۍ له ۲۰مې نېټې مخکې د پرېکړه لیک شرایطو ته غاړه کېږدي. ایران د دغه پرېکړه لیک له منلو څخه په کلکه ډډه کړې ده. د ایران پارلمان د ۲۰۰۶ز کال د ډسمبر په ۲۷مه نېټه یوه داسې لایحه تصویب کړه چې له مخې یې حکومت مجبور شو چې د ملګرو ملتونو د پرېکړه لیک په غبرګون کې د اتومي انرژۍ له نړیوالې استازولۍ (IAEA) سره خپله همکاري بیا وارزوي او په اتومي انرژۍ باندې د تسلط موندې لپاره خپل خوځښت لا ګړندی کړي. یادې لایحې ولسمشر محمود احمدي نژاد مختار کړ تر څو په خلاص لاس د ایران په اتومي تاسیساتو باندې د اتومي انرژۍ د نړیوالې استازولۍ (IAEA) څارنې د پای ته رسولو په ګډون د یادې استازولۍ پر وړاندې لا سخت دریځ غوره کړي. د فرانسې د بهرنیو چارو وزیر فیلیپ دوست-بلازي (Douste-Blazy)  وايي چې، ”د ۲۰۰۷ز کال د مارچ په دویمه نېټه د ملګرو ملتونو د امنیت شورا د پنځو دایمي غړو په ګډون چې د وېټو حق لري، شپږ محوري غړې، په دې سره سلا شول چې د ایران د اتومي ستونزې په اړه د ملګرو ملتونو په امنیت شورا کې یو نوی پرېکړه لیک تصویب کړي، تر څو په ایران باندې لا سخت بندیزونه ولګوي“.<ref>{{cite web|url=http://news.xinhuanet.com/english/2007-03/03/content_5795349.htm|title=Key countries agree on new UN resolution on Iran|work=xinhuanet.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070305192605/http://news.xinhuanet.com/english/2007-03/03/content_5795349.htm|archive-date=2007-03-05}}</ref> د ۲۰۰۷ز کال په مارچ کې، روسیې خبرداری ورکړ چې د ایران لپاره د اتومي بټۍ جوړول به لږ تر لږه دوه میاشتې ځنډوي ځکه چې ایران د له جنورۍ میاشتې راپه دېخوا د هغې د میاشتنيو پیسو په ورکړه کې ناکام شوی دی. روسیې زیاته کړه چې نوموړی ځنډ کولی شي پروژې ته "نه جبرانېدونکی" زیان ورواړوي. د یاد ځنډ له امله، روسیې هم په نا مشروط ډول ایران ته د سون د توکو په توګه د غني شوو هغو یورانیمو لېږد ودراوه د کومو لپاره یې چې ژمنه کړې وه چې د همدې کال په مارچ کې به یې ایران ته ورکوي. ایران په تادیاتو کې د وروسته پاتې کېدو په ردولو سره وقهرېد، ځکه چې قانع شوې روسیې اوس غوښتل تر څو په دې هېواد باندې فشار راوړي چې د ملګرو ملتونو امنیت شورا ته چې د یورانیمو د غني کولو له درولو څخه د ډډې کولو په پار یې پرې بندیزونه لګولي، غاړه کېږدي. د روسیې د چلند دغې نمونې د اتومي دستګاوو لپاره د بشپړې انرژۍ د تر لاسه کولو او له انحصار نه د خلاصېدو لپاره د ایران هوډ لا پیاوړی کړی دی ځکه دوی وایي چې روسیه هېڅکله نه په تېر کې د اعتماد وړ یوه شریکه وه او نه به هم په راتلونکې کې وي.<ref>{{cite web|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory?id=2959900&CMP=OTC-RSSFeeds0312|title=ABC News: Delayed Nuke Plant Bolsters Resolve|work=ABC News}}</ref> د ایران له لوري په لوېدیځ باندې د د دوه مخي توب او او دوه ګونو معیارونو تور لګونه د ۲۰۰۷ز کال د فبرورۍ په ۲۰مه، مخکې له دې چې د ملګرو ملتونو د امنیت د شورا هغه ضرب الاجل پای ته ورسېږي چې له ایران نه پکې غوښتل شوي وو چې د یورانیومو بډاینه وځنډوي، د ایران د ملي امنیت شورا مشر علي لارېجاني ګوښنه وکړه چې، "دوه ګونی معیارونه به د نړیوالو ادارو اعتبار په وخیم ډول زیانمن کړي". "زه فکر کوم چې ځینې هیوادونه د ایران په اتومي مسئلې کې خپلې ناوړه ګټې لټوي. تاسې پوهېږئ چې ځینو هیوادونو تر اوسه هم د اتومي وسلو د نه پراخولو تړون (NPT) نه دی لاسلیک کړی، اما بې درېغه اتومي فعالیتونه ترسره کوي، "نوموړي وویل، دا د خواشنیۍ ځای دی چې د ملګرو ملتونو امنیت شورا د ایران په وړاندې یو پرېکړه لیک تصویب کړی دی، په داسې حال کې چې د داسې هېوادونو په وړاندې هېڅ اقدام نه دی تر سره شوی.<ref>{{cite web|url=http://iran-daily.com/1385/2788/html/|title=دسترسی غیر مجاز|website=iran-daily.com|access-date=23 February 2019}}</ref> د ۲۰۰۷ز کال د مارچ په ۱۸مه، ایران په داسې حال کې چې د لوېدیځو طاقتونو له لوري د خپلې اتومې برنامې په تړاو تر فشار لاندې و، د برتانیې د هغه پلانونو غندنه یې وکړه چې د بې وسلې کولو د نړیوالو هڅو پر وړاندې د یو "جدي شاتګ" په توګه د دې هېود اتومي زېرمو د نوي کولو غوښتنه پکې شوې وه.  د برتانیې ولسي جرګې د لومړي وزیر ټوني بلېر د هغه پلانونو ملاتړ وکړ چې له مخې یې باید د ایران د ترایډنټ توغندیو (Trident missile) د اتومي وسلو سېستم له سره نیول شوی وای. تر NPT  تړون لاندې د برتانیا، متحده ایالاتو، روسيې او فرانسې له خوا د بې وسلې کولو اړوندو اېښودل شوو شرایطو ته په اشارې، "برتانیا حق نه لري په داسې حال کې چې دوی د خپلو مکلفیتونو سره تطابق نه لري، نور تر پوښتنو لاندې راولي " او " له ‌بده مرغه، برتانیا، چې پرله پسې د اتومي وسلو د نه پراختیا لپاره چغې وهي، نه یوازې دا چې نوموړې وسلې یې نه دي پرېښې بلکې د اتومي وسلو د لا پراختیا په لور یې جدي ګامونه اخیستي دي." دا وینا د اتومي انرژۍ نړیوالې استازولۍ ته د ایران استازي په یوه کنفرانس کې چې د ټرایډنټ په پرېکړه یې غور کاوه، واوروله.<ref>{{Cite web |url=https://news.yahoo.com/s/nm/20070316/wl_nm/iran_nuclear_britain_dc_1 |title=آرشیف کاپي |access-date=2022-06-22 |تاريخ الأرشيف=2007-03-19 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20070319190508/http://news.yahoo.com/s/nm/20070316/wl_nm/iran_nuclear_britain_dc_1 |url-status=dead |خونديځ نېټه=2007-03-19 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20070319190508/http://news.yahoo.com/s/nm/20070316/wl_nm/iran_nuclear_britain_dc_1 |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20070319190508/http://news.yahoo.com/s/nm/20070316/wl_nm/iran_nuclear_britain_dc_1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070319190508/http://news.yahoo.com/s/nm/20070316/wl_nm/iran_nuclear_britain_dc_1 }}</ref> د ۲۰۰۷ کال د سپټمبر په ۲۴مه نېټه د ایران ولسمشر په کولمبیا پوهنتون کې  د خپلی وینا له اورولو وروسته د پوښتنو او ځوابونو په یوه ناسته کی یادونه وکړه چې: زما په اند هغه سیاستوال چی د اتوم بمونو تر شا دي او یا یې ازموینې کوي، او جوړوي یې، له سیاسی اړخه ډېر څټ ته او وروسته پاتې دي.<ref>[http://www.rferl.org/featuresarticle/2007/09/5313B078-4467-4D74-B94F-59135A1FC549.html Ahmadinejad's Performance Gets Mixed Reaction From Iranians] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071010001649/http://www.rferl.org/featuresarticle/2007/09/5313b078-4467-4d74-b94f-59135a1fc549.html |date=2007-10-10 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071010001649/http://www.rferl.org/featuresarticle/2007/09/5313b078-4467-4d74-b94f-59135a1fc549.html |archivedate=2007-10-10 |title=آرشیف کاپي |url=http://www.rferl.org/featuresarticle/2007/09/5313b078-4467-4d74-b94f-59135a1fc549.html |access-date=2026-06-13 |url-status=dead}} [[Radio Free Europe]] September 25, 2007</ref> === په ایران کې د ننه د اتومي پالیسۍ پر وړاندې مخالفت === د ۲۰۰۷ز کال د فبرورۍ په ۲۰مه نېټه یوه کوچیني راډیکال اصلاح غوښتونکي ګوند، چې دا یران د اسلامي انقلاب د مجاهدینو سازمان (MKO) دی، شکایت وکړ چې د اتومي انرژۍ د تولید په پار د ایران هلو ځلو د هېواد ملي امنیت، ملي ګټې او د ایراني وګړو برخلیک له خطر سره مخ کړی دی.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/6381477.stm|title=BBC NEWS – Middle East – Iran 'swiftly seeks nuclear goal'|work=bbc.co.uk|date=21 February 2007}}</ref> د همدې کال د فبرورۍ په ۲۶مه نېټه، محافظه کارې ورځپانې رسالت احمدي نژاد ته د پړې ګوته ونیوه او ویې ویل " نه کمزورتیا او نه هم د غیر اړینې تعرضي ژبې کارول په بهرنۍ پالیسۍ کې د منلو وړ دي."<ref>{{cite web|url=https://www.chron.com/disp/story.mpl/ap/world/4582609.html|title=Some in Iran denounce Ahmadinejad stance|access-date=23 February 2019}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == سرچينې == f2322ez73815vjep8wjhog3xgb5y9zu 0 62653 369577 369316 2026-09-29T10:26:10Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369577 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=پرابو ديوا|image=Promotional rickshaw race for %27Rowdy Rathore%27 (10).jpg|caption=ديوا د 2012 کال ''[[روډي راټور]]'' د پرانستې پرمهال|birth_date={{Birth date and age|1973|4|3|df=y}}<ref name="Birth">{{cite web|url=http://www.indiatvnews.com/entertainment/bollywood-on-prabhu-deva-44th-birthday-here-are-some-wonderful-songs-from-his-kitty-375286|title=On Prabhu Deva's 44th birthday, a recap of his catchy dance numbers|access-date=11 December 2017|date=3 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171211160915/http://www.indiatvnews.com/entertainment/bollywood-on-prabhu-deva-44th-birthday-here-are-some-wonderful-songs-from-his-kitty-375286|archive-date=11 December 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Aao0vBHjOJE|title=Prabhu Deva About His Age - Funny Comments - Abhinetri Interview - Tamanna|last=Rose Telugu Movies|date=26 September 2016|access-date=5 December 2016|via=YouTube|archive-date=11 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011181454/https://www.youtube.com/watch?v=Aao0vBHjOJE|url-status=live}}</ref>|birth_place=[[ميسور]], [[ميسور ايالت]],<!--تر1 Nov 1973کرناټک نه و--> [[انډيا]] (اوس-ورځ [[کرناټک]], [[انډيا]])|occupation={{hlist|اکټر|ډايرکټر|نڅا چوريګرافر|پروډيوسر}}|spouse={{واده|رام لات|1995|2011|end=div}}<br />{{واده|هيماني سينګ|April 2020}}|children=3|father=[[موګور سوندر]]|awards=[[پدماشري]]}} [[Category:Articles with hCards]] '''پرابو دیوا''' (د اپریل په 30/ 1973 زېږیدلی) یو هندي نڅا کوریوګرافر، د فلم ډایرکټر، پروډیوسر او لوبغاړی دی چې په عمده توګه یې په [[تاميل سينما پښتو|تاميل]] ، [[هندي]] او [[تېلوګو]] ژبو فلمونو کې کار کړی دی. <ref>{{Cite news|URL=http://www.thehindu.com/features/metroplus/lights-romance-action/article4840706.ece|Work=The Hindu|Title=Lights, romance, action|Date=23 June 2013}}</ref> د 32 کلونو په اوږدو کې، هغه د نڅا ډولونو پراخه لړۍ ترسره او ډیزاین کړې او د غوره کوریوګرافۍ لپاره یې دوه ملي فلم جایزې ترلاسه کړې. په 2019 کې، هغه ته د ښه نڅاګر په توګه پدما شري جایزه ورکړل شوه. <ref>[http://www.mid-day.com/photos/b-town-specials/b-town-actors-then-and-now/prabhu-deva/ Photos: prabhu-deva.jpg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130403021603/http://www.mid-day.com/photos/b-town-specials/b-town-actors-then-and-now/prabhu-deva/|date=3 April 2013}}.</ref> د 1990 او 2000 لسیزو په لومړیو کې د یو لړ اداکارانو رولونو سره پیل، پرابو دیوا په څو سوداګریزو بریالیو فلمونو کې کار وکړ د هغې له ډلې ''کدلان'' (1994)، ''لیو برډز'' (1996)، ''منسارا کاناوو'' (1997) او ''VIP'' (1997). د ''کااتلا'' کاتالا (1998)، ''وناتای پولا'' (2000)، ''پینین'' ماناتای توتو (2000)، ''الی تاندها وانم'' (2001) او ''اینګل انا'' (2004) کې د نورو انتقادي کړنو وروسته. دیوا بیا د خپلو پخوانیو فلمونو بریا بیا راژوندي کولو کې پاتې راغی او د هغه د بکس دفتر ارزښت په کمېدو شو او وروسته یې په تاميل کې د ملاتړي رولونو کې څرګند شو. هغه بیا په بریالیتوب سره په 2005 کې د تیلوګو فلم ''نووووستانانت نینوډانتانا'' سره لارښود ته لاره هواره کړه، او د پروژې بریالیتوب دیوا ته د ډایرکټر په توګه نور وړاندیزوونکي وهڅول. هغه بیا په تاميل، [[تیلوګو]] او [[باليووډ|هندي]] ژبو کې خورا ګټور فلمونه جوړ کړل لکه ''پوکیري'' (2007)، ''شنکر دادا زنده آباد'' (2007)، ''وانټډ'' (2009)، ''راوډي راتور'' (2012)، ''آر.'' ''.'' ''راجکمار'' (2013) او ''سنګ بلینګ'' (2015). <ref>[http://behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-10/objections-raised-against-prabhu-deva-prabhu-deva-ramaiya-vastavaiya-23-04-13.html Objections raised against Prabhu Deva, prabhu deva, Ramaiya Vastavaiya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130527062443/http://behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-10/objections-raised-against-prabhu-deva-prabhu-deva-ramaiya-vastavaiya-23-04-13.html|date=27 May 2013}}.</ref> == لومړنی ژوند او کورنۍ == پرابو دیوا د اوسني [[کرناټک|کرناټکا]] ایالت په [[مايسور|میسور]] کې د 1973 کال د اپریل په 3 مه په موګور سندر او مهادیوما سندر څخه زېږیدلی و. د سویلي هند فلمونو لپاره کوریوګرافر الهام يې له خپل پلار موګور سندر څخه اخیستی، هغه نڅا پیل کړه، د هندي کلاسیک نڅا ډولونه لکه [[بهارتناټیم|بهارت ناټیم]] او لوېديځې نڅا سټايلونه يې له دھرماراج او اډوپي لکشمینارینان څخه زده کړل <ref>{{Cite news|URL=http://www.hindu.com/2006/06/29/stories/2006062917560200.htm|Title=Prabhu Deva: From his father's shadow to the limelight|Date=29 June 2006|Work=[[The Hindu]]|title=آرشیف کاپي|access-date=12 July 2022|archive-date=29 March 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070329003111/http://www.hindu.com/2006/06/29/stories/2006062917560200.htm|url-status=dead}}</ref> . [[Raju Sundaram|راجو سندرام]] او ناګیندرا پرساد د هغه وروڼه دي. دیوا په لومړي ځل د یو هلک په توګه راڅرګند شو چې د تاميل فلم ''مونا راګم'' (1986) څخه په سندره "پانویژم ایروو" کې شپېلۍ غږوي. <ref>{{Cite web |title=ஐ.பி.எல் 20-20! பங்கேற்கிறார் பிரபு தேவா! |url=http://cinema.nakkheeran.in/Talkies.aspx?T=1395 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120809011125/http://cinema.nakkheeran.in/Talkies.aspx?T=1395 |archive-date=9 August 2012 |access-date=1 March 2016 |website=Nakkheeran |language=ta}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Deva |first=Prabhu |author-link=Prabhu Deva |date=24 March 2016 |title=இதுதான் நான் 18: மணி சார் கையால் வாங்கிய 'மணி' |url=http://tamil.thehindu.com/opinion/blogs/%E0%AE%87%E0%AE%A4%E0%AF%81%E0%AE%A4%E0%AE%BE%E0%AE%A9%E0%AF%8D-%E0%AE%A8%E0%AE%BE%E0%AE%A9%E0%AF%8D-18-%E0%AE%AE%E0%AE%A3%E0%AE%BF-%E0%AE%9A%E0%AE%BE%E0%AE%B0%E0%AF%8D-%E0%AE%95%E0%AF%88%E0%AE%AF%E0%AE%BE%E0%AE%B2%E0%AF%8D-%E0%AE%B5%E0%AE%BE%E0%AE%99%E0%AF%8D%E0%AE%95%E0%AE%BF%E0%AE%AF-%E0%AE%AE%E0%AE%A3%E0%AE%BF/article8392579.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20160903140514/http://tamil.thehindu.com/opinion/blogs/%E0%AE%87%E0%AE%A4%E0%AF%81%E0%AE%A4%E0%AE%BE%E0%AE%A9%E0%AF%8D-%E0%AE%A8%E0%AE%BE%E0%AE%A9%E0%AF%8D-18-%E0%AE%AE%E0%AE%A3%E0%AE%BF-%E0%AE%9A%E0%AE%BE%E0%AE%B0%E0%AF%8D-%E0%AE%95%E0%AF%88%E0%AE%AF%E0%AE%BE%E0%AE%B2%E0%AF%8D-%E0%AE%B5%E0%AE%BE%E0%AE%99%E0%AF%8D%E0%AE%95%E0%AE%BF%E0%AE%AF-%E0%AE%AE%E0%AE%A3%E0%AE%BF/article8392579.ece |archive-date=3 September 2016 |access-date=3 September 2016 |website=[[The Hindu (Tamil)|The Hindu]] |language=ta}}</ref> هغه وروسته په 1988 کې د [[تاميل سينما پښتو|تاميل فلم]] ''اگني ناچاتیرام'' کې د یوې سندرې لپاره د شالید نڅاګر په توګه راڅرګند شو. د کوریوګرافر په توګه د دیوا لومړی کار د کمال حسن ستوری ''ویتری ویزا'' (1989) و. هغه له هغه وخت راهیسې د سلو فلمونو لپاره کوریوګراف کړی دی. د کوریوګرافۍ څخه، هغه اداکارۍ ته لاړ. په 1999 کې، دیوا، شوبهانا او AR رحمن د تامیل سینما د نڅا ډلې سره د " MJ &amp;amp; Friends " مایکل جکسن په یاد کنسرت کې د [[المان|آلمان]] په میونيخ کې ترسره کړل. تر 2010 پورې، هغه په [[سنګاپور|سینګاپور]] کې د پرابو دیوا نڅا اکاډمۍ د رییس او رییس په توګه دنده ترسره کوي. <ref>{{Cite web |date=13 November 2011 |title=Prabhudeva's Dance Academy |url=http://www.prabhudeva.com.sg |archive-url=https://archive.today/20120909174840/http://www.prabhudeva.com.sg/ |archive-date=9 September 2012 |website=Prabhudeva.com.sg.}}</ref> هغه پلان درلود چې په ۲۰۱۳ کال کې د ''It is boring'' په نامه خپل لومړی ویډیويي البوم خپور کړي <ref>[http://tamil.oneindia.in/movies/music/2012/02/prabhu-deva-reveals-his-album-title-aid0136.html பிரபு தேவாவின் இசை ஆல்பம் தலைப்பு 'போருடா'!- prabhu deva reveals his album title&nbsp;– Oneindia Tamil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120213182316/http://tamil.oneindia.in/movies/music/2012/02/prabhu-deva-reveals-his-album-title-aid0136.html|date=13 February 2012}}.</ref> == د اداکارۍ مسلک == === 1993-2004 === د تامیل فلمونو په سندرو کې د یو لړ کمیو څرګندېدو وروسته ، پرابو دیوا د هغه لومړی مخکښ رول د ډایرکټر پاویتران لخوا په رومانتيک ډرامه فلم ''اندو'' (1994) کې ورکړل شو. د اداکارې روجا او سرات کمار سره یوځای راڅرګندیدل، د دیوا نڅا وړتیا په بشپړ ډول د سندرو په ترتیب کې کارول شوې وه، د ګانا او ډیسکو میوزیک وروسته په منظمه توګه د هغه په فلمونو کې ښودل کیږي. هغه د شنکر سوفومور فلم، رومانتيک ډرامه ''کدلان'' (1994) سره د اداکار په توګه خپل پرمختګ وکړ، چیرې چې هغه د یو ځوان زده کونکي انځور کړی چې لومړی د خپل عاشق پلار او بیا د نړیوال ترهګر په وړاندې ودریږي. <ref name="pd2">{{cite magazine|url=https://archive.org/details/dli.bengal.10689.20999/page/n425|title=Just Like Jackson|magazine=Sunday|page=426|date=28 January 1995}}</ref> دا فلم د خپل تخنیکي وړتیا لپاره خورا ستایل شوی و او څلور ملي فلم جایزې یې ګټلې وې، په داسې حال کې چې د AR رحمان سندرې او د دیوا کوریوګرافي، په ځانګړې توګه د "مکابلا" او "ارواسی ارواسی" سندرې په ټول هند کې خورا مشهور شوې. <ref>{{Cite web |title=Prabhudeva – Kaadhalan – A.R.Rahman and the top heroes |url=http://www.behindwoods.com/tamil-movies/slideshow/first-date-with-the-magician/prabhudeva---kaadhalan.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611130840/http://behindwoods.com/tamil-movies/slideshow/first-date-with-the-magician/prabhudeva---kaadhalan.html |archive-date=11 June 2016 |access-date=5 December 2016}}</ref> د خپلو اړوندو نویو ستورو سره سره، دا فلم په 1994 کې د تامیل ترټولو لوړ عاید لرونکی فلم شو او سوداګریز بریالیتوب دیوا یو بانکي لوبغاړی جوړ کړ. <ref>{{Cite web |date=20 February 2016 |title=Tamil films from the last 25 years |url=http://www.behindwoods.com/tamil-movies-cinema-fans-column/tamil-films-from-the-last-25-years.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170421015432/http://www.behindwoods.com/tamil-movies-cinema-fans-column/tamil-films-from-the-last-25-years.html |archive-date=21 April 2017 |access-date=5 December 2016}}</ref> فلم هم د خپلو تیلوګو او هندي نسخو له لارې بریالیتوب ولید، چې د هند په نورو سیمه يیزو صنعتونو کې یې د دیوا لپاره بازار پیدا کړ. په داسې حال کې چې د هغه بله پروژه ''راسایا'' (1995) کمزورې بیاکتنې او راټولونه ترلاسه کړه، هغه د لوی بودیجې فلمونو راجلبولو ته دوام ورکړ او په 1996 کې د رحمان لخوا د موسیقۍ سره په دوو نورو فلمونو کې کار وکړ، ''لیو برډز'' او ''ښاغلی رومیو'' . په [[لندن]] کې په پراخه کچه شوټ شو، ''لیو برډز'' په بهر کې په پراخه تیاتر کې خپور شو او د هغه د انځور لپاره د دیوا مثبت بیاکتنې ترلاسه کړې. <ref>{{Cite web |last=K. Vijayan |date=6 February 1996 |title=Love Birds NST Review |url=https://archive.org/details/LoveBirdsNSTReview |access-date=5 December 2016 |via=Internet Archive}}</ref> په عین وخت کې، د ''ښاغلي رومیو'' لپاره، دیوا د خپل معاش لپاره نسبتا لوړ 60 لکه روپۍ اخیستې او د شلپا شیټي او مادو سره په دوه ګوني رول کې راڅرګند شو. د دواړو فلمونو میوزیک او نڅا برخې د منتقدینو لخوا ستایل شوي، که څه هم دواړه د بکس په دفتر کې منځني پرفارمنس ته دوام ورکړ. <ref>{{Cite web |title=Google Groups |url=https://groups.google.com/forum/#!topic/soc.culture.tamil/ji-Dgf1DoZ8 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927164018/https://groups.google.com/forum/#!topic/soc.culture.tamil/ji-Dgf1DoZ8 |archive-date=27 September 2018 |access-date=5 December 2016}}</ref> <ref>{{Cite web |date=22 March 2012 |title=Not a good year – The Hindu |url=http://www.cscsarchive.org:8081/MediaArchive/art.nsf/(docid)/91597BB83C97B34B65256940004D0DDC |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322151824/http://www.cscsarchive.org:8081/MediaArchive/art.nsf/(docid)/91597BB83C97B34B65256940004D0DDC |archive-date=22 March 2012 |access-date=5 December 2016}}</ref> دیوا د راجیو مینن په رومانتيک ډرامه ''مینسارا کاناوو'' (1997) کې د هغه د رول لپاره انتقادي ستاینه وکړه ، چیرې چې هغه د سړک په غاړه د ویښتو سټایلیسټ انځور کړ چې په ناڅاپه توګه د یوې ځوانې میرمنې پام ځانته رااړوي ، کوم چې هغه هڅه کوي د بل سړي سره تنظیم کولو کې مرسته وکړي. د اروند سوامي او [[کاجول]] سره د دیوا په څیر، فلم څلور ملي فلم ایوارډونه ، درې د تامل ناډو ایالت فلم ایوارډونه او د فلم فیر جایزه تر ډیره د رحمان لخوا د فلم د غږیز ټریک لپاره وګټل. په ورته وخت کې، دیوا د "وینیلایو" سندره کې د خپل کار لپاره د غوره کوریوګرافۍ لپاره د ملي فلم جایزه هم وګټله. <ref>{{Cite web |date=20 June 2004 |title=Kamal, Tabu bag top film awards – The Hindu |url=http://www.cscsarchive.org:8081/MediaArchive/art.nsf/(docid)/E50B6C737362800565256940004C8A41 |access-date=10 May 2012 }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> د Indolink.com څخه یو انتقاد کونکي لیکلي: "د دې فلم وروسته د پرابو دیوا مینه وال کیدل اسانه دي که تاسو لاهم یو نه یاست"، پداسې حال کې چې Rediff.com د هغه فعالیت "ښکلی" وباله. <ref>{{Cite web |title=MInsaara Kanavu |url=http://www.indolink.com/tamil/cinema/Reviews/articles/minsaara.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303221254/http://www.indolink.com/tamil/cinema/Reviews/articles/minsaara.htm |archive-date=3 March 2016 |access-date=11 December 2017 |website=www.indolink.com}}</ref> <ref>{{Cite web |title=rediff.com, Movies: Review of Kandukondain Kandukondain |url=http://m.rediff.com/movies/2000/may/10kandu.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220081954/http://m.rediff.com/movies/2000/may/10kandu.htm |archive-date=20 December 2016 |access-date=5 December 2016}}</ref> ''منسارا کاناو'' په باکس آفس کې ښه فعالیت وکړ او په هندي کې یې د ''سپنای'' تر سرلیک لاندې پراخه خپرونه هم درلوده. د هغه وروسته خپور شو، رومانتيک کاميډي ''VIP'' (1997)، چې د عباس ، سمران او رامبا د ګډو کاسټونو سره هم په تجارتي توګه ښه و. <ref>{{Cite web |title=Rediff On The NeT, Movies: Gossip from the southern film industry |url=http://www.rediff.com/movies/1998/dec/01ss.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303220924/http://www.rediff.com/movies/1998/dec/01ss.htm |archive-date=3 March 2016 |access-date=5 December 2016}}</ref> <ref>{{Cite web |title=A-Z (V) |url=http://www.indolink.com/tamil/cinema/Specials/97/Oct/a-z/atoz-5.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130424003725/http://www.indolink.com/tamil/cinema/Specials/97/Oct/a-z/atoz-5.htm |archive-date=24 April 2013 |access-date=11 December 2017 |website=www.indolink.com}}</ref> Indolink.com دا فلم د "شاید د 1997 ښه احساس لرونکی فلم" په توګه تشریح کړ، او زیاته یې کړه چې "دا فلم مهم دی ځکه چې دا د پرابو دیوا لپاره د عمر راتلونکی دی" او دا چې "هغه یقینا د هغه د ''کدلان'' له ورځو راهیسې بالغ شوی دی او یو یې ښیې. ډیر زیات تحمل او د کامیډي لپاره لږ خوند". <ref>{{Cite web |title=V.I.P. |url=http://www.indolink.com/tamil/cinema/Reviews/articles/vip.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090727122723/http://indolink.com/tamil/cinema/Reviews/articles/vip.htm |archive-date=27 July 2009 |access-date=11 December 2017 |website=www.indolink.com}}</ref> د دې دورې په جریان کې، دیوا د [[جوهي چاولا]] په مقابل کې د ''مازای ورا پوګوتی'' په نوم دوه ژبو هندي او تاميل تولید هم لاسلیک کړ. د تولید پیل کولو سره سره، فلم وروسته لغوه شو. <ref>{{Cite web |title=Archived copy |url=http://members.xoom.com/lovefort/juhi.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/19991006143607/http://members.xoom.com/lovefort/juhi.html |archive-date=6 October 1999 |access-date=11 January 2022 |website=members.xoom.com}}</ref> <ref>{{Cite web |date=20 April 1999 |title=Minnoviyam Star Tracks |url=http://www.minnoviyam.com/star/track15.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/19990420132541/http://www.minnoviyam.com/star/track15.html |archive-date=20 April 1999 |access-date=1 July 2021 |website=Minnoviyam}}</ref> دیوا په کامیډي فلم ''کاتالا کتالا'' (1998) کې د خپلو رولونو سره د انتقادي ستاینې او سوداګریزې بریا ګټلو ته دوام ورکړ، د کمل حسن همکار او ډرامه فلم نیناویروکم ''واری'' (1999). په وروستي فلم کې د هغه د فعالیت په اړه، د Indolink.com څخه یو بیاکتونکي ویلي چې "پرابو دیوا یو په زړه پورې سکریپټ او کرکټر ترلاسه کوي چې هغه په ارامتیا کې دی". <ref>{{Cite web |title=Ninaivirukkum Varai: Movie Review |url=http://www.indolink.com/tamil/cinema/Reviews/articles/Ninaivirukkum_Varai_1566.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120407045149/http://www.indolink.com/tamil/cinema/Reviews/articles/Ninaivirukkum_Varai_1566.html |archive-date=7 April 2012 |access-date=11 December 2017 |website=www.indolink.com}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Archived copy |url=http://www.bbthots.com/reviews/1999/nvarai.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303211652/http://www.bbthots.com/reviews/1999/nvarai.html |archive-date=3 March 2016 |access-date=4 October 2016}}</ref> هغه وروسته بیا د ګینیس ورلډ ریکارډ جوړونکي فلم ''سویاموارم'' (1999) او د ویکرمان بریالۍ کورنۍ ډرامه فلم ''واناتایپولا'' (2000) کې نندارې ته وړاندې شو ، چیرې چې انتقاد کونکو د هغه "تاریخي وړتیا" ستاینه وکړه. <ref>{{Cite news|URL=http://www.thehindu.com/thehindu/2000/01/21/stories/09210223.htm|Title=Film Review:''Vaanathai Pola''|Date=21 January 2000|title=آرشیف کاپي|access-date=12 July 2022|archive-date=21 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221104623/http://www.thehindu.com/thehindu/2000/01/21/stories/09210223.htm|url-status=dead}}</ref> په 2002 کې، دیوا په درې ژبو رومانتيک کامیډي فلم کې راڅرګند شو چې د K. سباش لخوا لارښود شوی، ''یو دوه درې، دی ګټونکي'' ، د جیوتیکا او د ریښتیني ژوند وروڼو، راجو سندرام او ناګیندرا پرساد سره. <ref>{{Cite web |title=A shot in the arm |url=http://www.hindu.com/thehindu/fr/2002/05/17/stories/2002051701380300.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140607064837/http://www.hindu.com/thehindu/fr/2002/05/17/stories/2002051701380300.htm |archive-date=7 June 2014 |access-date=1 December 2016 |website=[[The Hindu]]}}</ref> د 2000 لسیزې په لومړیو کې، دیوا په فعاله توګه په نورو کوچنیو بودیجې کامیډي فلمونو کار پیل کړ ځکه چې د بکس په دفتر کې د هغه اپیل کمیدل پیل شول. سره له دې چې په ''ایزهایین سریپیل'' (2000) کې د بس کنډکټر په توګه د هغه د فعالیت لپاره د انتقادي ستاینې ګټلو او په سندر سي کې د ''علم کولای پوګوتای'' (2001) ، ''منادای تریودیتای'' (2001) او ''چارلي چاپلین'' (2002) کې د هغه د کار سره سوداګریز بریا ترلاسه کړې ، د هغه ډیری د دې دورې په جریان کې نورو تامیل فلمونو په مالي توګه ښه کار نه دی کړی. <ref>{{Cite web |title=Prabhu Deva |url=http://ganeshyamalabittu.tripod.com/heroes/id36.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120504082553/http://ganeshyamalabittu.tripod.com/heroes/id36.html |archive-date=4 May 2012 |access-date=5 December 2016}}</ref> په دې موده کې، هغه په تامل، کناډا او تیلوګو کې د خپلو وروڼو تر څنګ په درې ژبو فلم ''یو دوه درې'' (2002) کې هم کار کړی او همدارنګه د صدیق بریالۍ فلم ''اینګل انا'' (2004) کې د وجیاکانت سره کار کړی. وروسته، دیوا په مختلفو صنعتونو کې د اداکار رولونو ته لومړیتوب ورکړ، په ځانګړې توګه په کناډا فلم ''H 2 O'' (2002) کې، د اپیندرا او هندي فلم ''اگني ورشا'' (2002) سره، د [[اميتاببچن|امیتاب بچن]] سره په بې ساري رولونو کې. هغه د تیلو فلم صنعت کې هم په پراخه کچه کار کړی ، په څو ستوري فلمونو کې یا د دوهم مخکښ اداکار په توګه څرګند شوی ، په پروژو کې لکه ''سنتوشام'' (2002) ، ''کلیانا رامودو'' (2003) او ''اندرو ډونګل ډوریکیټ'' (2004). <ref>{{Cite web |title=Telugu cinema Review – Tapana – Siddardh, Maahi, Prabhudeva, Seema, Archana – Tejas Dhanraj |url=http://www.idlebrain.com/movie/archive/mr-tapana.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918084321/http://www.idlebrain.com/movie/archive/mr-tapana.html |archive-date=18 September 2016 |access-date=5 December 2016}}</ref> === 2005-2015 === [[دوتنه:Padma_Shri_Prabhu_Deva.jpg|ښي|بټنوک| ولسمشر، [[رام نات کووېند|رام نات کوویند]] د 2019 کال د مارچ په 11 د نوي ډیلي په راشټرپتي بهون کې د پانګونې په مراسمو کې پرابو دیوا ته د پدما شري جایزه وړاندې کوي]] د هغه د لارښود کارونو بریالیتوب وروسته، دیوا په فعاله توګه په لږو رولونو کې څرګندېدل پیل کړل. هغه د ډانس فلم ''سټایل'' (2006) کې مخکښ رولونه لوبولي. دیوا د سنتوش سیوان په ملیالم تاریخي ډرامه فلم ''ارومي'' (2011) کې هم د ملاتړي رول لوبولی دی، چې د پرتویراج ، آریا او جینیلیا ډیسوزا په ګډون په یو ګډ کاسټ کې ښودل شوی. فلم د انتقادي ستاینې لپاره پرانستل شو، په داسې حال کې چې دیوا [[هندو (ورځپاڼه)|د هندو]] له یوه انتقاد سره د هغه د فعالیت لپاره خورا ستاینه شوې وه: دیوا "د خپل غوره مزاحیه ریپارټی سره ښه والی لري". <ref>{{Cite web |title=URUMI REVIEW – URUMI MOVIE REVIEW |url=http://www.behindwoods.com/tamil-movie-reviews/reviews-2/may-12-04/urumi-review.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170214053637/http://www.behindwoods.com/tamil-movie-reviews/reviews-2/may-12-04/urumi-review.html |archive-date=14 February 2017 |access-date=5 December 2016}}</ref> <ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/cinema/urumi-engaging-epic/article3473656.ece|title=Urumi: Engaging epic|first=S. SIDDHARTH|last=SAMSON|access-date=5 December 2016|newspaper=The Hindu|date=30 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029213918/http://www.thehindu.com/features/cinema/urumi-engaging-epic/article3473656.ece|archive-date=29 October 2013|url-status=live}}</ref> هغه کله ناکله څرګندیدو ته دوام ورکړ او د نڅا فلمونو ''سټایل'' (2006) ، ''ABCD'' (2013) او د هغې ''سیکوئل ABCD 2'' (2015) کې مخکښ رولونه انځور کړل. ټولو فلمونو په سوداګریزه توګه ښه فعالیت وکړ، د انتقاد لیک سره: "د ډیری لخوا د نڅا افسانه په توګه پیژندل کیږي، پرابو، تمه کیږي، په نڅا کې بې ساري وي، مګر ښه خبر دا دی چې هغه په ''ABCD'' کې د خپل فعالیت لپاره د ډراماتيک صحنې هم په ښه توګه اداره کوي". <ref>{{Cite web |last=Hungama |first=Bollywood |title=ABCD – Any Body Can Dance Review – Bollywood Hungama |url=http://www.bollywoodhungama.com/movie/abcd-any-body-can-dance/critic-review/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161006175222/http://www.bollywoodhungama.com/movie/abcd-any-body-can-dance/critic-review/ |archive-date=6 October 2016 |access-date=5 December 2016}}</ref> === 2016 – اوس === دیوا د 11 کالو وقفې وروسته د 2016 فلم ''دیوی'' سره د یو لوبغاړی په توګه بیرته تامل سینما ته راستون شو، د ډایرکټر AL وجی سره لاسونه یوځای کړل. <ref>{{cite news|last1=Subramanian|first1=Anupama|title=Devi(L) movie review: Good performances make it an entertaining fare|url=http://www.deccanchronicle.com/entertainment/movie-reviews/081016/devil-movie-review-good-performances-make-it-an-entertaining-fare.html|access-date=14 August 2019|work=Deccan Chronicle|date=8 October 2016|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20161015112834/http://www.deccanchronicle.com/entertainment/movie-reviews/081016/devil-movie-review-good-performances-make-it-an-entertaining-fare.html|archive-date=15 October 2016|url-status=live}}</ref> فلم هم په ورته وخت کې په هندي او تیلګو کې شوټ شوی و، چې نوم یې ''ابینیتری'' او ''توتک توتک توتیا'' دی. <ref>{{cite news|last1=Banerjee|first1=Arnab|title=Tutak Tutak Tutiya movie review: Neither comedy nor horror!|url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/movie-reviews/081016/tutak-tutak-tutiya-movie-review-neither-comedy-nor-horror.html|access-date=14 August 2019|work=Deccan Chronicle|date=8 October 2016|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20190813195823/https://www.deccanchronicle.com/entertainment/movie-reviews/081016/tutak-tutak-tutiya-movie-review-neither-comedy-nor-horror.html|archive-date=13 August 2019|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite news|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-tamannaah-to-act-with-prabhu-deva-in-a-trilingual-film-2196414|title=Tamannaah to act with Prabhu Deva in a trilingual film|newspaper=[[Daily News and Analysis]]|date=31 March 2016|access-date=14 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194933/http://www.dnaindia.com/entertainment/report-tamannaah-to-act-with-prabhu-deva-in-a-trilingual-film-2196414|archive-date=31 March 2016|url-status=live}}</ref> په 2017 کې، دیوا د تانګر بچن په فلم ''کالوادیه پوزوتوګل'' کې کار وکړ. په 2017 کې، هغه د پونګال په فستیوال کې د کامیډي لخوا چلول شوی غلا فلم ''ګلابګاوالی'' (2018) خپور کړ. <ref>{{Cite web |date=12 January 2018 |title=Gulaebaghavali (aka) Gulebakavali review |url=https://www.behindwoods.com/tamil-movies/gulaebaghavali/gulaebaghavali-review.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190621151043/http://www.behindwoods.com/tamil-movies/gulaebaghavali/gulaebaghavali-review.html |archive-date=21 June 2019 |access-date=12 December 2019 |website=Behindwoods}}</ref> ورپسې خاموش فلم، ''مرکري'' (2018) او د موسیقۍ نڅا ''لکشمي'' (2018). <ref>{{Cite web |last=Gleiberman |first=Owen |date=12 April 2018 |title=Film Review: 'Mercury' |url=https://variety.com/2018/film/reviews/mercury-review-1202751492/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618002700/https://variety.com/2018/film/reviews/mercury-review-1202751492/ |archive-date=18 June 2018 |access-date=12 December 2019}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Lakshmi Movie Review {2.5/5}: Critic Review of Lakshmi by Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movie-reviews/lakshmi/movie-review/65529180.cms |access-date=12 December 2019 |via=timesofindia.indiatimes.com}}</ref> په 2019 کې، ''چارلي چاپلین 2'' خپور شو، کوم چې د 2002 فلم ''چارلي چاپلین سیکویل'' دی. <ref>{{cite news|title=Review : Charlie Chaplin-2: Takes audiences for granted, and is a (2019)|url=https://www.sify.com/movies/charlie-chaplin-2-takes-audiences-for-granted-and-is-a-pain-to-sit-through--review-tamil-tbzqcmeedbhef.html|access-date=17 December 2019|work=www.sify.com|date=25 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191217153006/https://www.sify.com/movies/charlie-chaplin-2-takes-audiences-for-granted-and-is-a-pain-to-sit-through--review-tamil-tbzqcmeedbhef.html|archive-date=17 December 2019|url-status=live}}</ref> هغه په فلم کې د سندرغاړي په توګه هم پیل وکړ. <ref>{{cite news|title=Prabhu Deva debuts as a lyricist with 'Charlie Chaplin 2'|url=http://www.sify.com/movies/prabhu-deva-debuts-as-a-lyricist-with-charlie-chaplin-2-news-tamil-slxkHJfagfdcc.html|access-date=17 December 2019|work=Sify|date=23 November 2018|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20191011093553/https://www.sify.com/movies/prabhu-deva-debuts-as-a-lyricist-with-charlie-chaplin-2-news-tamil-slxkHJfagfdcc.html|archive-date=11 October 2019|url-status=live}}</ref> له هغه وروسته دیوا په ''دیوی 2'' کې راڅرګند شو، کوم چې د ''دیوی سیکویل دی'' . <ref>{{cite news|title=Devi 2 goes on floors- Cinema express|url=http://www.cinemaexpress.com/stories/news/2018/sep/18/devi-2-goes-on-floors-7936.html|archive-url=https://archive.today/20180921034228/http://www.cinemaexpress.com/stories/news/2018/sep/18/devi-2-goes-on-floors-7936.html|url-status=dead|archive-date=21 September 2018|access-date=17 December 2019|work=Cinema Express|date=21 September 2018}}</ref> دا فلم په ورته وخت کې په تیلګو کې د ''ابینیتری 2'' په توګه او ''خاموشي'' د چکري تولیتي لخوا لارښود شوی و، چې دواړه یې تمناه وو. <ref>{{cite news|title=Prabhudheva and Tamannaah Bhatia-starrer Khamoshi to now release on June 14|url=https://www.mid-day.com/articles/prabhudheva-and-tamannaah-bhatia-starrer-khamoshi-to-now-release-on-june-14/21001173|access-date=2 January 2020|work=mid-day|date=24 May 2019|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20190524074726/https://www.mid-day.com/articles/prabhudheva-and-tamannaah-bhatia-starrer-khamoshi-to-now-release-on-june-14/21001173|archive-date=24 May 2019|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite news|title='Abhinetri 2' first look teaser: This time two souls are all set to entertain the audience big time – Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/abhinetri-2-first-look-teaser-this-time-two-souls-are-all-set-to-entertain-the-audience-big-time/articleshow/68906494.cms|access-date=17 December 2019|work=The Times of India|date=16 April 2019|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20190518114346/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/abhinetri-2-first-look-teaser-this-time-two-souls-are-all-set-to-entertain-the-audience-big-time/articleshow/68906494.cms|archive-date=18 May 2019|url-status=live}}</ref> په 2021 کې، دیوا په ''راده'' کې د [[سلمان خان]] لارښوونه وکړه، چې د 2017 د سویلي کوریا فلم، ''The Outlaws'' ریمیک دی. <ref>{{Cite news|Title=Radhe Movie Review: This Salman Khan-starrer is dangerously bad than the pandemic|URL=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/movie-reviews/160521/radhe-movie-review-this-salman-khan-starrer-is-dangerously-bad-than-t.html}}</ref> <ref>{{Cite news|Title=Salman Khan’s Eid 2020 release 'Radhe' is a remake of this Korean movie|URL=https://www.freepressjournal.in/entertainment/salman-khans-eid-2020-release-radhe-is-a-remake-of-this-korean-movie}}</ref> == شخصي ژوند == پرابو دیوا له راملات سره واده وکړ، چې وروسته یې خپل نوم په لتا بدل کړ. دوی درې ماشومان درلودل، خو مشر زوی یې په <ref>{{Cite web |date=4 December 2008 |title=Prabhudeva's little son passes away! |url=http://www.sify.com/movies/prabhudeva-s-little-son-passes-away-news-tamil-kkfsApdecih.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524161720/http://www.sify.com/movies/prabhudeva-s-little-son-passes-away-news-tamil-kkfsApdecih.html |archive-date=24 May 2011 |access-date=21 June 2022 |website=Sify.com}}</ref> 10 کلنۍ کې په ۲۰۰۸ کال کې د سرطان له امله مړ شو <ref>{{Cite web |date=23 September 2009 |title=Ramlath demands immediate arrest of Nayantara! |url=http://entertainment.oneindia.in/tamil/exclusive/2009/ramlath-arrest-nayantara-230909.html |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120707235222/http://entertainment.oneindia.in/tamil/exclusive/2009/ramlath-arrest-nayantara-230909.html |archive-date=7 July 2012 |access-date=27 September 2013 |website=Oneindia}}</ref> په 2010 کې، راملات د په ابتدايه محکمه کې د دیوا په وړاندې عريضه وکړه چې ديوا له اداکارې [[Nayanthara|نیانتارا]] سره د د اړيکو لرلو تور پورې کړ او سربیره پردې، راملات ګواښ وکړ چې که پرابو دیوا له نیانتارا سره واده وکړي نو د نه خوړلو اعتصاب به وکړي. د ښځو څو سازمانونو د تاميل کلتور ته د بدنامولو لپاره د نایناتارا په وړاندې لاریونونه ترسره کړل، د هغې یو مجسمه یې وسوځوله. راملات او دیوا په ۲۰۱۱ کال کې طلاق شول. په 2012 کې، نینتارا تایید کړه چې هغې د پرابو دیوا سره خپلې اړیکې ختمې کړې. <ref>{{Cite news|URL=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-01-28/news-interviews/30673544_1_prabhu-deva-prabhu-and-nayan-source|Title=Nayanthara, Prabhu Dheva call it quits|Date=28 January 2012|Work=[[The Times of India]]|title=آرشیف کاپي|access-date=2022-07-12|archive-date=2012-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20120409203807/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-01-28/news-interviews/30673544_1_prabhu-deva-prabhu-and-nayan-source|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite news|URL=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-29/india/28237143_1_actor-prabhu-deva-latha-restitution-of-conjugal-rights|Title=Prabhu Deva enters into divorce deal with wife|Date=29 December 2010|Work=[[The Times of India]]|title=آرشیف کاپي|access-date=2022-07-12|archive-date=2012-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120606143713/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-29/india/28237143_1_actor-prabhu-deva-latha-restitution-of-conjugal-rights|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite news|URL=http://www.sify.com/movies/prabhu-deva-granted-divorce-news-tamil-lhcucBcjchd.html|Title=Prabhu Deva granted divorce|Date=2 July 2011|title=آرشیف کاپي|access-date=12 July 2022|archive-date=26 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226111914/http://www.sify.com/movies/prabhu-deva-granted-divorce-news-tamil-lhcucBcjchd.html|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite news|URL=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-01-28/news-interviews/30673544_1_prabhu-deva-prabhu-and-nayan-source|Title=Nayanthara, Prabhu Deva call it quits|Date=28 January 2012|Work=[[The Times of India]]|title=آرشیف کاپي|access-date=2022-07-12|archive-date=2012-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20120409203807/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-01-28/news-interviews/30673544_1_prabhu-deva-prabhu-and-nayan-source|url-status=dead}}</ref> دیوا ممبۍ ته تللې او د [[Boney Kapoor|بوني کپور]] په زاړه ځای کې چې ګرین ایکرز نومیږي اوسیږي. <ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-09/news-interviews/32589117_1_shruti-haasan-prabhu-dheva-rowdy-rathore|title=Shruti Haasan bags Prabhu Dheva's next film|date=9 July 2012|access-date=30 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130709102254/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-09/news-interviews/32589117_1_shruti-haasan-prabhu-dheva-rowdy-rathore|archive-date=9 July 2013|work=[[The Times of India]]|url-status=dead}}</ref> د پرابو دیوا مور مهادیوما د دورې د کلي څخه ده، شاوخوا {{Convert|17|km}} د [[مايسور|میسور]] څخه هغه په دوره کې ملکیت لري، او هلته یې یو فارم جوړ کړی دی. <ref>{{Cite web |date=3 January 2014 |title=Prabhu Deva Celebrates New Year In Mysore |url=http://www.filmibeat.com/kannada/news/2014/prabhu-deva-celebrates-new-year-in-mysore-128714.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150119072814/http://www.filmibeat.com/kannada/news/2014/prabhu-deva-celebrates-new-year-in-mysore-128714.html |archive-date=19 January 2015 |access-date=18 January 2015 |website=FilmiBeat}}</ref> د می په 2020 کې، په هند کې د COVID-19 لاک ډاون په جریان کې ، دیوا هيماني سره واده وکړ، هيماني د [[ممبای|ممبۍ]] مېشته فزیوتراپیست ده. <ref>{{Cite news|Title=Prabhu Deva Is Married To A Mumbai-Based Doctor, Confirms His Brother|URL=https://www.ndtv.com/entertainment/prabhu-deva-is-married-to-a-mumbai-based-doctor-confirms-his-brother-2328597|Work=NDTV.com|Date=22 November 2020}}</ref> <ref>{{Cite news|Title=Prabhudheva Married to a Mumbai Doctor, Brother Confirms|URL=https://www.thequint.com/entertainment/celebrities/prabhudeva-married-mumbais-dr-himani-in-may-his-brother-confirms|Work=TheQuint|Date=21 November 2020}}</ref> == نور څرګندونه == [[دوتنه:Promotional_rickshaw_race_for_'Rowdy_Rathore'_(1).jpg|بټنوک| دیوا د سوناکشي سنها او [[اکشې کمار|اکشي کمار]] سره د ''راوډي راتور'' فلم د ترویج پرمهال]] دیوا په سولو توکو کې لنډې څرګندونې وکړې لکه "اپریل میائل" په ''ایدهام'' (1991) کې، "للاکو دولډاپي ما" په ''سوریان'' (1992) کې، "چینا ''راساوی'' " په ''والټر ویټریول'' (1993) کې، "چکو بوکو رایل" په جینټلمین (1993) کې. )، وروسته له دې چې په ''اګني ناچاتیرام'' (1988) کې د "راجاتي راجا" په څیر سندرو کې د ځوان هنرمند په توګه راڅرګند شو. هغه د ''پوکار فلم لپاره د "کی سیرا سیرا" سندره کې د مادوري ډیکشیټ'' [[مادهوري ډکشټ|سره]] ترسره کړه. هغه د لارنس راګاویندرا سره په 2006 تیلګو فلم ''سټایل'' کې کار وکړ. هغه د اپاچي هندي سره د خپل فلم ''لیو برډز'' لپاره "کومه ستونزه نشته" سندره کې ترسره کړه. [[دوتنه:IPL_5_pohoto(8).jpg|بټنوک| د IPL د 5 فصل د پرانیستلو په مراسمو کې د پرابو دیوا فعالیت]] هغه د ''ابرا کا دبارا'' په فلم کې د "اوم ش" سندرې لپاره کار وکړ. هغه د [[نانا پاټیکر|نانا]] پاټیکر او کرشمه [[کرېشما کپور|کپور]] ستوري فلم شکتي '': دی پاور'' (2002) کې د یوې سندرې لپاره کار کړی. هغه د اپیندرا سره په کناډا فلم ''H <nowiki><sub id="mwAZg">2</sub></nowiki> O'' کې کار وکړ. هغه په ''پوکیري'' (کوم چې پخپله یې لارښود کړی و) کې د ویجی سره د "آډونګدا" سندره کې ځانګړې بڼه جوړه کړه. هغه بیا د ویجی سره په خپل لارښود ''ویلیو'' کې د "هی راما" سندرې لپاره د میلمه په توګه کار وکړ. هغه د بالیووډ اداکارانو [[سلمان خان]] او ''ګویندا سره په 2009 کې د هغه په لارښود "وانټډ'' [[ګوویندا|"]] کې د یوې سندرې لپاره کار وکړ. هغه د 2012 کال د اپریل په 3 مه په چینای کې د [[اميتاببچن|امیتاب بچن]] ، [[سلمان خان]] ، [[کرينه کپور|کرینا کپور]] ، [[پريانکا چوپړا|پرینکا چوپړا]] او امریکایی هنرمند کیټی پیری سره د 2012 کال د هند پریمیر لیګ د پرانیستلو په مراسمو کې ګډون وکړ. دا پیښه د پرابو دیوا لپاره ځانګړې وه ځکه چې هغه په ورته ورځ خپله 39 کلیزه شریکه کړه. <ref>{{Cite web |date=18 March 2012 |title=Prabhu Dheva, Salman, Priyanka dance begins with IPL! |url=http://tamil.oneindia.in/movies/heroes/2012/03/prabhu-deva-perform-ipl-opening-ceremony-aid0136.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120320164241/http://tamil.oneindia.in/movies/heroes/2012/03/prabhu-deva-perform-ipl-opening-ceremony-aid0136.html |archive-date=20 March 2012 |access-date=19 March 2012}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2 April 2012 |title=IPL 2012: Katy Perry can't wait to see India |url=http://sports.ndtv.com/cricket/news/item/187890-ipl-2012-schedule-katy-perry-cant-wait-to-see-india |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120405042839/http://sports.ndtv.com/cricket/news/item/187890-ipl-2012-schedule-katy-perry-cant-wait-to-see-india |archive-date=5 April 2012 |access-date=2 April 2012}}</ref> == فیلموګرافي == {{بشپړه ليکنه|Prabhu Deva filmography}} == وياړونه == {| class="wikitable sortable" !کال ! جایزه ! کټګوري ! Ref |- | 2015 | د کلیماني جایزه | د تاميل فلم صنعت ونډه | <ref>{{Cite news|Title=Kalaimamani awards after 8 years: 201 artistes get awards|URL=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/010319/kalaimamani-awards-after-8-years-201-artistes-get-awards.html}}</ref> |- | ۲۰۱۹ | پدما شري | د هنر نڅا په ډګر کې پدم شري | <ref>{{Cite news|Title=Dancer, choreographer and director Prabhu Deva honoured with Padma Shri|URL=https://www.thenewsminute.com/article/actor-and-indian-michael-jackson-prabhu-deva-honoured-padma-shri-95675}}</ref> |- |} == جایزې == {| class="wikitable sortable" !کال ! جایزه ! فلم ! ژبه ! کټګوري ! پایله ! Ref |- | ۱۹۹۴ | د نندي جایزې | ''رخشانه'' | تولیګو | rowspan="6" | غوره کوریوګرافي| {{won}} | <ref>{{Cite web |title=నంది అవార్డు విజేతల పరంపర (1964–2008) |trans-title=A series of Nandi Award Winners (1964–2008) |url=http://ipr.ap.nic.in/New_Links/Film.pdf |access-date=21 August 2020 |publisher=[[Andhra Pradesh (magazine)|Information & Public Relations of Andhra Pradesh]]}}</ref> |- | ۱۹۹۷ | rowspan="2" | د ملي فلم جایزې | ''منسارا کاناوو'' | تامیل| {{won}} | <ref>{{Cite news|Title=Minsara Kanavu Awards & Nominations, National Awards, Filmfare Awards South, Vijay TV Award, Cine Best|URL=https://www.filmibeat.com/tamil/movies/minsara-kanavu/awards.html}}</ref> |- | rowspan="3" | ۲۰۰۴ | rowspan="2" | ''لکشیا'' | rowspan="2" | هندي| {{Won}} | <ref>{{Cite news|Title=Main Aisa Kyun Hoon (Lakshya) – Birthday boy Hrithik Roshan's top 5 dance numbers|URL=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/photo-features/birthday-boy-hrithik-roshans-top-5-dance-numbers/main-aisa-kyun-hoon-lakshya/photostory/56438405.cms}}</ref> |- | د فلم فیئر جایزې| {{Won}} | <ref>{{Cite news|Title=Lakshya Awards: List of Awards won by Hindi movie Lakshya|URL=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-details/lakshya/movieawards/61294871.cms}}</ref> |- | د نندي جایزې | ''ورشم'' | rowspan="2" | تولیګو| {{won}} | <ref>{{Cite web |title=Telugu Cinema Etc – Nandi award winners list 2004 |url=http://www.idlebrain.com/news/2000march20/nandiawards2004.html |access-date=27 October 2021 |website=www.idlebrain.com}}</ref> |- | ۲۰۰۵ | د فلم فیر ایوارډونه سویل | ''نووووستانتانتا نینوددانتانا''| {{Won}} | <ref>{{Cite news|Title=Prabhudeva Awards: List of awards and nominations received by Prabhudeva|URL=https://timesofindia.indiatimes.com/topic/Prabhudeva/awards}}</ref> |- | ۲۰۰۷ | وجي ایوارډونه | ''پوکیري'' | rowspan="2" | تامیل | د خوښې مدیر| {{Won}} | <ref>{{Cite news|Title=Vijay TV awards to Rajini|URL=https://www.filmibeat.com/tamil/news/2008/vijay-tv-film-awards-rajini-080508.html|Date=8 May 2008}}</ref> |- | 2018 | د Zee Cine Awards تامل | ''ماری ۲'' | غوره کوریوګرافي| {{won}} | <ref>{{Cite news|Title=Zee Cine Awards Tamil 2020: The complete winners list|URL=https://indianexpress.com/article/entertainment/tamil/zee-cine-awards-tamil-2020-winners-list-dhanush-kamal-haasan-samantha-akkineni-nayanthara-6200402/|Date=5 January 2020}}</ref> |- |} == سرچينې == {{لړسرچينې}} == بهرنۍ تړنې == * {{IMDb name|0222150}} * Prabhu Deva at Bollywood Hungama * Prabhu Deva on Facebook {{Prabhu Deva}} [[وېشنيزه:1973 زېږېدنې]] [[وېشنيزه:د يوويشتمې پېړۍ هندي فلمي ستوري]] [[وېشنيزه:هندي ستوري]] [[وېشنيزه:هندي سينما]] [[وېشنيزه:انډيا]] [[وېشنيزه:هندوستان]] [[وېشنيزه:ډانسر]] [[وېشنيزه:نڅاګر]] [[وېشنيزه:هندي نڅاګر]] [[وېشنيزه:ميسوري فلمي ستوری]] [[وېشنيزه:تاميل سينما]] [[وېشنيزه:کرناټکي نڅاګر]] [[وېشنيزه:Pages with unreviewed translations]] ai3coruntazpxylfv557dko9d9zcfi6 0 62739 369538 369409 2026-09-29T03:58:13Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369538 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Hong Kong Harbour Night 2019-06-11.jpg|بټنوک|345x345px]] هانګ کانګ زيات پرمختللی او د ازاد بازار اقتصاد لري. د هانګ کانګ اقتصاد د کمې ماليې، د نږدې ازاد سمندري بندر سوداګري او پیاوړي نړيوال مالي مارکيټ ځانګړتيا لري. دودپيسه يې د هانګ کانګ ډالر ده، دا دودپيسه په قانوني ډول د درې سترو نړيوالو سوداګريزو بانکونو له خوا صادريږي او د متحده ايالاتو تر ډالر پورې تړلې ده. په هانګ کانګ کې د سود کچې پرېکړه له دې امله د انفرادي بانکونو له خوا کېږي، څو ډاډ حاصل شي چې د بازار پر مټ مخکې وړل کېږي. هانګ کانګ کې د بانکدارۍ رسمي پېژندل شوی مرکزي نظام نه شته، که څه هم د هانګ کانګ مالي اداره د مالي تنظيمونکې ادارې په توګه فعاليت کوي.<ref>{{cite book|last=Mizuoka|first=Fujio|date=2018|title=Contrived Laissez-Faireism: The Politico-Economic Structure of British Colonialism in Hong Kong|url=https://books.google.com/books?id=kVNSDwAAQBAJ&q=hong+kong+free+market+economy|publisher=[[Springer Publishing]]|page=26|isbn=978-3319697932|access-date=1 June 2020|archive-date=1 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801070842/https://books.google.com/books?id=kVNSDwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=hong+kong+free+market+economy#v=onepage|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=The Profitability of the Banking Sector in Hong Kong |url=http://www.hkma.gov.hk/media/eng/publication-and-research/quarterly-bulletin/qb200309/fa1.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614212620/http://www.hkma.gov.hk/media/eng/publication-and-research/quarterly-bulletin/qb200309/fa1.pdf |archive-date=14 June 2018 |access-date=27 July 2018 |website=Hkma.gov.hk}}</ref><ref>[http://www.legislation.gov.hk/blis_pdf.nsf/CurAllEngDoc/8850FA52388F223C482575EE0036B8BB/$FILE/CAP_65_e_b5.pdf Legal Tender Notes Issue Ordinance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150503002823/http://www.legislation.gov.hk/blis_pdf.nsf/CurAllEngDoc/8850FA52388F223C482575EE0036B8BB/$FILE/CAP_65_e_b5.pdf|date=3 May 2015}}. Legislation.gov.hk (30 June 1997)</ref><ref>{{cite web |title=Monetary Stability |url=http://www.hkma.gov.hk/eng/exhibition/2.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605003028/http://www.hkma.gov.hk/eng/exhibition/2.pdf |archive-date=5 June 2013 |access-date=27 July 2018 |website=Hkma.gov.hk}}</ref><ref>{{cite journal|url=http://www.bis.org/publ/rpfx07.pdf|title=Triennial Central Bank Survey of Foreign Exchange and Derivatives Market Activity in April 2007|date=September 2007|journal=Triennial Central Bank Survey 2007|page=7|publisher=[[Bank for International Settlements]]|access-date=5 September 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20171206030127/https://www.bis.org/publ/rpfx07.pdf|archive-date=6 December 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://dealbook.nytimes.com/2012/07/19/asian-financial-regulators-examine-local-lending-rates/|newspaper=[[The New York Times]]|first1=Neil|last1=Gough|first2=Choe|last2=Sang-Hun|title=Asian Financial Regulators Examine Local Lending Rates|date=19 July 2012|access-date=5 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170920045241/https://dealbook.nytimes.com/2012/07/19/asian-financial-regulators-examine-local-lending-rates/|archive-date=20 September 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=The Hong Kong Association of Banks |url=http://www.hkab.org.hk/DisplayArticleAction.do?sid=20&ss=2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180917073951/http://www.hkab.org.hk/DisplayArticleAction.do?sid=20&ss=2 |archive-date=17 September 2018 |access-date=5 November 2012 |website=Hkab.org.hk}}</ref><ref>{{cite journal|url=http://chinaperspectives.revues.org/260|title=Hong Kong's Banking Industry Facing Keen Competition|author=Chiu, Peter|journal=China Perspectives|year=2003|volume=2003|issue=2|doi=10.4000/chinaperspectives.260|access-date=16 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514054327/http://chinaperspectives.revues.org/260|archive-date=14 May 2013|url-status=live|doi-access=free}}</ref> د هانګ کانګ اقتصاد د مثبت غېر مداخلت تر اصولو لاندې اداره کېږي او په نړيوالې سوداګرۍ او مالي تمويل پورې ډېر تړلی دی. له همدې امله، هانګ کانګ د يو شرکت د پيل کولو لپاره ډېر غوره ځای بلل کېږي. په حقيقت کې، يوه وروستۍ څېړنه ښيي چې هانګ کانګ په ۲۰۱۴ز کال کې د ۹۹۸ ثبت شويو شرکتونو څخه په ۲۰۱۸ز کال کې ۲۸۰۰ څخه زياتو ثبت شويو شرکتونو ته ورسېد، په دې کې برېښنايي سوداګري (۲۲٪)، مالي ټیکنالوژۍ (۱۲٪)، سافټوير (۱۲٪) او اشتهاراتو (۱۱٪) شرکتونه يې اکثريت برخه جوړوي. د اقتصادي ازادۍ نړيوال شاخص هانګ د لومړۍ درجې سيمې په توګه په خپل نوملړ کې شامل کړی چې په ۲۰۱۹ز کال کې يې ۸.۹۱ نمرې اخستي دي.<ref>{{Cite web |last=WHub |date=2018 |title=Hong Kong Start Up Ecosystem Whitepaper |url=https://www.whub.io/toolbox |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180917215437/https://www.whub.io/toolbox |archive-date=17 September 2018}}</ref><ref>{{cite web |date=22 December 2016 |title=Economic Freedom |url=https://www.fraserinstitute.org/economic-freedom/map?geozone=world&page=map&year=2019 |url-status=dead |website=Fraser Institute |access-date=14 July 2022 |archive-date=17 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220717035759/https://www.fraserinstitute.org/economic-freedom/map?geozone=world&year=2019&page=map }}</ref> د هانګ کانګ په اقتصادي پیاوړتياوو کې د پياوړې بانکدارۍ يو نظام، په عملي ډول غېر دولتي پورونه، يو پياوړی حقوقي نظام، په زيات شمېر کې د بهرنيو شتمنيو زېرمې چې اوسمهال دا شتمنۍ ۴۸۱.۶ ميليارده امريکايي ډالرو ته رسېږي او اوسمهال په دوران کې د شته پيسو څخه شپږ ځلې زیاتې دي يا د ۲۰۲۲ز کال د مارچ مياشتې تر پايه پورې د هانګ کانګ ډالر M3 نږدې شپږ څلوېښت سلنه ته رسېږي، د فساد ضد سخت اقدامات او د چين د مرکزي حکومت تر واک لاندې سيمو سره نژدې اړيکې، شامل دي. د هانګ کانګ د ونډو بازار د نړیوالو شرکتونو او د چين د شرکتونو لپاره د خوښې وړ ځای دی، دا ځکه چې د هانګ صنعت زيات عصري شوی او نړيوال شوی دی. په نورو غوره والو (ښېګڼو) کې يې په اسيا کې د ښار د پانګې بازار، د دې هېواد سیمه، مقررات او د مالي وسايلو شتون شامل دي، کوم چې له لندن او نيويارک ښار سره د پرتلې وړ دي.<ref>{{cite web |title=Hong Kong's latest foreign currency reserve assets figures released |url=https://www.info.gov.hk/gia/general/202204/07/P2022040700407.htm}}</ref><ref>{{cite web |title=Hong Kong |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2747.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190604184813/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2747.htm |archive-date=4 June 2019 |access-date=23 May 2019 |work=U.S. Department of State}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/4772c47c-9310-11e2-b3be-00144feabdc0.html|title=London retains financial services crown|newspaper=Financial Times|access-date=27 September 2013|archive-date=10 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191210225551/http://www.ft.com/intl/cms/s/0/4772c47c-9310-11e2-b3be-00144feabdc0.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |date=March 2013 |title=The Global Financial Centres Index 13 |url=http://www.zyen.com/images/GFCI_25March2013.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171118172346/http://www.zyen.com/images/GFCI_25March2013.pdf |archive-date=18 November 2017 |access-date=27 July 2018 |website=Zyen.com}}</ref> د هانګ کانګ کورنی ناخالص توليد د ۱۹۶۱ او ۱۹۹۷ز کلونو تر منځ ۱۸۰ ځلې وده کړې ده. همدا راز په همدې موده کې د سړي سر «جي ډي پي» يې ۸۷ ځلې وده کړې. د دې هېواد اقتصاد له اسرائيلو يا ايرلينډ څخه يو څه لوی دی او په ۲۰۱۱ز کال کې د هانګ کانګ د سړي سر د رانيولو ځواک برابرۍ جي ډي پي پر بنسټ په ټوله نړۍ کې شپږم شمېره لوړه وه. د وروستيو اقداماتو له امله، د هانګ کانګ د سړي سر «جي ډي پي» د متحده ايالاتو او هالنډ څخه لوړه وه او له برونای څخه يو څه کمه وه. په ۲۰۰۹ز کال کې، د هانګ کانګ حقيقي اقتصادي وده تر ۲.۸٪ پورې راوغورځېده، لامل يې ستره سوړبازاري وه.<ref>{{cite book|author=Rikkie Yeung|title=Moving Millions: The Commercial Success and Political Controversies of Hong Kong's Railways|url=https://archive.org/details/movingmillionsco0000yeun|publisher=[[Hong Kong University]] Press|year=2008|isbn=978-962-209-963-0}}</ref><ref>{{cite web |title=Nominal GDP list of countries. Data for the year 2010 |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/02/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512%2C941%2C914%2C446%2C612%2C666%2C614%2C668%2C311%2C672%2C213%2C946%2C911%2C137%2C193%2C962%2C122%2C674%2C912%2C676%2C313%2C548%2C419%2C556%2C513%2C678%2C316%2C181%2C913%2C682%2C124%2C684%2C339%2C273%2C638%2C921%2C514%2C948%2C218%2C943%2C963%2C686%2C616%2C688%2C223%2C518%2C516%2C728%2C918%2C558%2C748%2C138%2C618%2C196%2C522%2C278%2C622%2C692%2C156%2C694%2C624%2C142%2C626%2C449%2C628%2C564%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C453%2C960%2C968%2C423%2C922%2C935%2C714%2C128%2C862%2C611%2C716%2C321%2C456%2C243%2C722%2C248%2C942%2C469%2C718%2C253%2C724%2C642%2C576%2C643%2C936%2C939%2C961%2C644%2C813%2C819%2C199%2C172%2C184%2C132%2C524%2C646%2C361%2C648%2C362%2C915%2C364%2C134%2C732%2C652%2C366%2C174%2C734%2C328%2C144%2C258%2C146%2C656%2C463%2C654%2C528%2C336%2C923%2C263%2C738%2C268%2C578%2C532%2C537%2C944%2C742%2C176%2C866%2C534%2C369%2C536%2C744%2C429%2C186%2C433%2C925%2C178%2C746%2C436%2C926%2C136%2C466%2C343%2C112%2C158%2C111%2C439%2C298%2C916%2C927%2C664%2C846%2C826%2C299%2C542%2C582%2C967%2C474%2C443%2C754%2C917%2C698%2C544&s=NGDPD&grp=0&a=&pr.x=48&pr.y=9 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140705002611/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/02/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512%2C941%2C914%2C446%2C612%2C666%2C614%2C668%2C311%2C672%2C213%2C946%2C911%2C137%2C193%2C962%2C122%2C674%2C912%2C676%2C313%2C548%2C419%2C556%2C513%2C678%2C316%2C181%2C913%2C682%2C124%2C684%2C339%2C273%2C638%2C921%2C514%2C948%2C218%2C943%2C963%2C686%2C616%2C688%2C223%2C518%2C516%2C728%2C918%2C558%2C748%2C138%2C618%2C196%2C522%2C278%2C622%2C692%2C156%2C694%2C624%2C142%2C626%2C449%2C628%2C564%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C453%2C960%2C968%2C423%2C922%2C935%2C714%2C128%2C862%2C611%2C716%2C321%2C456%2C243%2C722%2C248%2C942%2C469%2C718%2C253%2C724%2C642%2C576%2C643%2C936%2C939%2C961%2C644%2C813%2C819%2C199%2C172%2C184%2C132%2C524%2C646%2C361%2C648%2C362%2C915%2C364%2C134%2C732%2C652%2C366%2C174%2C734%2C328%2C144%2C258%2C146%2C656%2C463%2C654%2C528%2C336%2C923%2C263%2C738%2C268%2C578%2C532%2C537%2C944%2C742%2C176%2C866%2C534%2C369%2C536%2C744%2C429%2C186%2C433%2C925%2C178%2C746%2C436%2C926%2C136%2C466%2C343%2C112%2C158%2C111%2C439%2C298%2C916%2C927%2C664%2C846%2C826%2C299%2C542%2C582%2C967%2C474%2C443%2C754%2C917%2C698%2C544&s=NGDPD&grp=0&a=&pr.x=48&pr.y=9 |archive-date=5 July 2014 |access-date=22 December 2011 |work=World Economic Outlook Database, September 2011 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref><ref name="wbpdf">{{cite web |date=27 September 2010 |title=Gross domestic product (2009) |url=http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GDP.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090912122439/http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GDP.pdf |archive-date=12 September 2009 |access-date=5 October 2010 |work=The World Bank: World Development Indicators database |publisher=World Bank}}</ref><ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2195.html Field listing – GDP (official exchange rate)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181227071047/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2195.html |date=2018-12-27 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081004071135/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook//fields/2195.html |archivedate=4 October 2008 |title=آرشیف کاپي |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook//fields/2195.html |access-date=14 July 2022 |url-status=dead}}, ''The World Factbook''</ref><ref>{{cite web |title=GDP growth (annual %) |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?contextual=default&end=2017&locations=HK-CN&start=1990 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191210225545/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?contextual=default&end=2017&locations=HK-CN&start=1990 |archive-date=10 December 2019 |access-date=11 June 2019 |website=World Bank}}</ref> د شلمې پېړۍ په وروستيو کې، هانګ کانګ په نړۍ کې اوم ستر سمندري بندر و او د سوداګريزو توکو د لېږد ځای له نظره له نيويارک ښار او روټرډيم څخه وروسته دويم مرکز و. هانګ کانګ د نړيوال سوداګريز سازمان بشپړ غړی دی. د «کوای چينګ» د کانتينرونو مرکز په اسيا کې تر ټولو ستر و، په داسې حال کې چې د هانګ کانګ د بېړۍ په مټ د لېږدولو مالکان د مجموعي بار وړلو له نظره له يونان وروسته په نړۍ کې دويم ځای درلود. د هانګ کانګ د ونډو بازار په نړۍ کې شپږم ستر بازار دی، په داسې حال کې چې په بازار کې يې ۳.۷۳۲ تريليونه امريکايي ډالره پانګونه شوې ده.<ref>[http://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/hong_kong_china_e.htm Hong Kong, China – Member information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120921215927/http://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/hong_kong_china_e.htm|date=21 September 2012}}. WTO. Retrieved 1 November 2012.</ref><ref>{{cite web |title=World's Largest Stock Exchanges December 2017. |url=https://www.relbanks.com/stock-exchanges/largest-stock-exchanges |access-date=20 April 2020 |archive-date=12 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210712050026/https://www.relbanks.com/stock-exchanges/largest-stock-exchanges |url-status=dead }}</ref> هانګ کانګ ته همدا راز له نږدې سیمو څخه يات کارګر هم ورځي. د ماهرو کارګرو ځواک د نوي برتانوي/لوېديځ سوداګرۍ لارو چارو او ټيکنالوژيو سره په يو ځای کېدو سره د بهرنۍ سوداګرۍ، پانګونې او استخدام لپاره د فرصتونو ياتېدل ډاډمن کړي. په هانګ کانګ کې نرخونه او مزدورۍ په پرتليز ډول په اسانۍ سره د بدلېدو وړ دي چې د هانګ کانګ د اقتصاد په ثبات او فعاليت پورې اړه لري.<ref>{{cite web |author=Hong Kong Monetary Authority |date=30 December 2009 |title=A Structural Investigation into the Price and Wage Dynamics in Hong Kong |url=http://www.hkma.gov.hk/media/eng/publication-and-research/research/working-papers/HKMAWP09_20_full.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619144617/http://www.hkma.gov.hk/media/eng/publication-and-research/research/working-papers/HKMAWP09_20_full.pdf |archive-date=19 June 2013 |access-date=5 November 2012}}</ref> هانګ کانګ د ځمکې د پلور او مالياتو او تر څنګ يې د نړيوالو سوداګريو له راجلبولو څخه عايد تر لاسه کوي، تر څو د خپلو دولتي مالي تمويل لپاره پانګه چمتو کړي، ځکه چې د مالياتو خپله تګلاره يې کمه ده. د «Healy Consultants» په وينا، هانګ کانګ د نېغ په نېغه بهرنۍ پانګونې (FDI) د راجلبولو له امله، په ختيځه اسيا کې د سوداګرۍ لپاره تر ټولو په زړه پورې چاپېریال لري. په ۲۰۱۳ز کال کې، هانګ کانګ په ټوله نړۍ کې د بهرنۍ نېغ په نېغه پانګونې تر ټولو ستر تر لاسه کونکی و.<ref name="Healy Consultants">{{cite web |title=Hong Kong Company Formation |url=http://www.healyconsultants.com/company-incorporation/hong-kong-offshore-company.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130825095710/http://www.healyconsultants.com/company-incorporation/hong-kong-offshore-company.htm |archive-date=25 August 2013 |access-date=27 August 2013}}</ref><ref name="World Investment Report 2013">{{cite web |title=UNCTAD World Investment Report |url=http://unctad.org/en/pages/PublicationWebflyer.aspx?publicationid=588 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130817221222/http://unctad.org/en/pages/PublicationWebflyer.aspx?publicationid=588 |archive-date=17 August 2013 |access-date=27 August 2013 |publisher=UNCTAD}}</ref> د «Tax Justice Network» د ۲۰۱۱ز کال د مالي محرميت شاخص کې هانګ کانګ ته څلورم درجه ځای ورکړل شوی و. د «Network Readiness Index » (NRI) په نوم د نړيوالې اقتصادي ټولنې له خوا د هانګ کانګ حکومت ته د څلورم لوړ اسيايي حکومت درجه ورکړل شوه، دې ټولنې په ۲۰۱۶ز کال کې د حکومت د معلوماتو او مخابراتي ټيکنالوژۍ اندازه کوي او په ټوله نړۍ کې ديارلسم ځای ورکړل شوی و.<ref>{{cite web |title=Archived copy |url=http://www.financialsecrecyindex.com/2011results.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130828000235/http://www.financialsecrecyindex.com/2011results.html |archive-date=28 August 2013 |access-date=2013-08-12 |df=dmy}}</ref><ref>After Singapore, S. Korea and Taiwan</ref><ref>{{cite web |title=Global Information Technology Report 2016 |url=http://reports.weforum.org/global-information-technology-report-2016/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180917101751/http://reports.weforum.org/global-information-technology-report-2016/ |archive-date=17 September 2018 |access-date=16 September 2018 |publisher=World Economic Forum}}</ref> == اقتصادي وړاندوينې == په ۱۹۹۷ز کال کې د هانګ کانګ له سپارلو راهيسې، د هانګ کانګ اقتصادي راتلونکی د نړيوال توب د ننګونو او د چين د مرکزي سيمو له ښارونو سره د نېغ په نېغه سيالۍ سره زيات مخ شوی دی. په ځانګړي ډول، شانګهای د جغرافيايي ګټې تر لاسه کولو ادعا کړې. د شانګهای ملکي حکومت هيله درلوده چې دا ښار تر ۲۰۱۰ز کال پورې د چين مرکزي اقتصادي مرکز وګرځوي.<ref>Richardson, Harry W. Bae, Chang-Hee C. (2005) ''Globalization and Urban Development: Advances in Spatial Science'' {{ISBN|3-540-22362-2}}</ref> == منفي غېر مداخله == د «ميلټن فريډمين» په څېر اقتصاد پوهانو او «کاټو انسټيټيوټ» ډېر ځله د هانګ کانګ اقتصاد د ازاد اقتصاد د پانګونې د اقتصادي تګلارې د يوې بېلګې په توګه ښودلی دی چې د دې ښار بريا همدې تګلارې ته منسوبوي. خو ځینو نورو بيا استدلال وړاندې کړی چې دا اقتصادي ستراتژيي په مناسب ډول د ازاد اقتصاد له نظره نه ده ځانګړې شوې. دوی وايي چې اوس هم داسې ډېرې لارې شته چې تر مخې يې حکومت په اقتصاد کې ښکېل دی چې ځينې يې ان د نورو هغو هېوادونو د ښکېلتيا له درجې هم اوړي، څومره چې پکې پانګوال هېوادونه ښکېل دی. د بېلګې په ډول حکومت د عامه کارونو په پروژو، روغتيا، زده کړې او ټولنيزې ښېګڼې په لګښتونو کې ښکېل دی. سربېره پر دې، سره له دې چې د نړيوالو معيارونو سره سم په شخصي او شرکتي عايد د ماليې کچه ښکته ده، د نورو هېوادونو په خلاف د هانګ کانګ حکومت د خپلو عايداتو د پام وړ برخه د اجارو او ځمکو له مالياتو څخه تر لاسه کوي. په هانګ کانګ کې ټولې ځمکې د حکومت ملکيت دی او شخصي ابادونکو او کارونکو ته د ټاکلې مودې لپاره د فيسونو په بدل کې په اجاره ورکول شوي دي، کوم فيسونه چې د دولت خزانې ته تاديه کېږي. د اجاره شويو ځمکو د خرڅلاو په محدودولو سره، د هانک کانګ حکومت د ځمکو نرخونه په هغه اندازه ساتي، کوم چې مصنوعي لوړ نرخونه بلل کېږي او دا چاره حکومت سره مرسته کوي چې دولتي لګښتونه پوره کړي، سره له دې چې په عايد او ګټه ماليات يې ښکته وي.<ref>''Journal of Contemporary China'' (2000), 9(24) 291–308 {{cite web |title=Archived copy |url=http://psweb.sbs.ohio-state.edu/faculty/mcooper/ps536readings/cheung_interventionism.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080910033041/http://psweb.sbs.ohio-state.edu/faculty/mcooper/ps536readings/cheung_interventionism.pdf |archive-date=10 September 2008 |access-date=2006-12-12 |df=dmy-all}}</ref><ref>Geocities. {{cite web |title=Doesn't Hong Kong show the potentials of 'free market' capitalism? |url=http://geocities.com/CapitolHill/1931/secC12.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091020055110/http://geocities.com/CapitolHill/1931/secC12.html |archive-date=20 October 2009 |access-date=2010-10-09 |df=dmy-all}}</ref> == اقتصادي ازادي == هانکانګ په ۲۰۲۰ز کال کې د «The Heritage Foundation» د اقتصادي ازداۍ په شاخص کې له سينګاپور وروسته په نړيواله کچه د دويم درجه ازاد اقتصاد لرونکې هېواد ډلبندي شوی و. دا شاخص سواګري، تجارت، پانګونه، مالي تمويل، د شتمنۍ حقوق او په مزدورۍ بنديزونه اندازه کوي او په ۱۸۳ اقتصادونو کې د فساد، حکومتي اندازې او پيسو د مديريت اغېزې تر پام لاندې نيسي. هانګ کانګ یواځینی اقتصاد دی چې د ۱۰۰ نومرو په اندازه کې يې ۹۰ يا له دې څخه زياتې نمرې، په ترتيب سره په ۲۰۱۴ او ۲۰۱۸ز کلونو کې تر لاسه کړې دي. په ۲۰۲۱ز کال کې، د « Heritage Foundation »  په نوم يو څېړنيز انستيتيوت د هانګ په حکومتي نظام او ديموکراتیکو پروسو کې د چين د حکومت د مخ پر زياتېدو مداخلې ته په کتنې سره، هانګ کانګ له چين څخه جلا او د يوې جلا هستې په توګه د نړۍ د ازادو اقتصادونو له خپل فهرست څخه لرې کړ. په دې ډول هانګ کانګ او «مکاو» هغه حيثيت له لاسه ورکړ چې له څو لسيزو څخه یې په دې شاخص کې درلود. د « Heritage Foundation» مشر روښانه کړه چې هانګ کانګ ته د لا زياتو اقتصادي ازاديو ضمانت ورکړل شوې دی، خو دا اقتصادي تګلارې په پايله کې بيا هم د بجينګ له خوا مديريت کېږي.<ref name="Index of Economic Freedom">{{cite web |title=''Index of Economic Freedom'' |url=http://www.heritage.org/index/Explore.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620211336/http://heritage.org/index/Explore.aspx |archive-date=20 June 2010 |access-date=21 June 2010 |publisher=Heritage Foundation}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.businessweek.com/articles/2014-01-21/the-worlds-freest-economy-is-also-the-least-affordable-housing-market|title=The World's Freest Economy Is Also Its Least-Affordable Housing Market|newspaper=Bloomberg.com|date=21 January 2014|publisher=Bloomburg BusinessWeek|access-date=28 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140125014151/http://www.businessweek.com/articles/2014-01-21/the-worlds-freest-economy-is-also-the-least-affordable-housing-market|archive-date=25 January 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=2014 Index of Economic Freedom – Hong Kong |url=http://www.heritage.org/index/country/hongkong |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181001190717/https://www.heritage.org/index/country/hongkong |archive-date=1 October 2018 |access-date=16 September 2018 |publisher=The Heritage Foundation}}</ref> == سرچينې == 0oqlc1szzz23a6ghb30286c9sgogio9 0 62814 369555 369429 2026-09-29T07:13:16Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369555 wikitext text/x-wiki '''فنا کېدنه''' له د ژواک چاپېریال له ټولنو څخه د حیواناتو د نفوس یا نوعو په نړیواله، سیمه ییزه یا حیاتي کچه انقراض  یا نشت کېدل دي. د انسانانو د نفوس ودې د کرنیزو حاصلاتو د راټولولو اړوندو پرمختګونو سره په ګډه له چاپېریال څخه د پیاوړې او اغېزمنې ګټې اخیستنې زمینه برابره کړې ده. یاد شرایط د دې لامل شوي دي چې لوی فقاریه (د ملا تیر لرونکي) حیوانات د خپل ژواک چاپېریال له ټولنو څخه ووځي او په اصطلاح داسې څه رامنځته کړي چې "تش ځنګل" بلل کېږي. فنا له انقراض سره توپیر لري؛ فنا د نوعو ورکېدل او همداراز د پرېمانۍ زوال دواړه شاملوي. د فنا اغېزې د لومړي ځل لپاره  په ۱۹۸۸ز کال کې د برازیل په کامپیناس پوهنتون کې د نویو استوایي ځنګلونو تر عنوان لاندې د نباتاتو-حیواناتو تر منځ د تعامل په یو سمپوزیم کې بیان شوې. له هغه څخه راوروسته دغه  اصطلاح په تحفظي بیولوژۍ کې د یوې نړیوالې ښکارندې په توګه په پراخه بڼه کارول کېږي.<ref name="def ant">{{cite journal|vauthors=Dirzo R, Young HS, Galetti M, Ceballos G, Isaac NJ, Collen B|title=Defaunation in the Anthropocene|journal=[[Science (journal)|Science]]|date=2014|doi=10.1126/science.1251817|pmid=25061202|volume=345|issue=6195|pages=401–406|url=http://www.uv.mx/personal/tcarmona/files/2010/08/Science-2014-Dirzo-401-6-2.pdf|bibcode=2014Sci...345..401D|s2cid=206555761}}</ref><ref name="Harrison2016">{{cite journal|vauthors=Harrison R, Sreekar R, Brodie JF, Brook S, Luskin M|display-authors=2|title=Impacts of hunting on tropical forests in Southeast Asia|journal=Conservation Biology|volume=30|issue=5|pages=972–981|date=September 2016|doi=10.1111/cobi.12785|pmid=27341537|s2cid=3793259}}</ref><ref name=":1">{{Cite book|title=Essentials of Conservation Biology|url=https://archive.org/details/essentialsofcons0000prim_j0r1|last=Primack|first=Richard|publisher=Sinauer Associates, Inc. Publishers|year=2014|isbn=9781605352893|location=Sunderland, MA USA|pages=[https://archive.org/details/essentialsofcons0000prim_j0r1/page/217 217]–245}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Vignieri|first=Sacha|date=2014|title=Vanishing fauna|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=345|issue=6195|pages=392–395|doi=10.1126/science.345.6195.392|pmid=25061199|bibcode=2014Sci...345..392V|doi-access=free}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |date=25 July 2014 |title=Tracking and combatting our current mass extinction |url=https://arstechnica.com/science/2014/07/tracking-and-combatting-our-current-mass-extinction/ |access-date=2015-11-30 |website=Ars Technica}}</ref><ref name="eco and evo">Dirzo, R. and Galetti, M. "[https://www.academia.edu/download/31402133/Galetti_Dirzo.pdf Ecological and Evolutionary Consequences of Living in a Defaunated World.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200109205643/https://www.academia.edu/download/31402133/Galetti_Dirzo.pdf |date=2020-01-09 }}" ''Biological Conservation'' 163 (2013): 1-6.</ref> داسې اټکل شوې ده چې د وحشي ځناورو له ٪۵۰ څخه زیات نفوس په وروستیو ۴۰ کلونو کې له منځه تللی دی. په ۲۰۱۶ز کال کې، دا اټکل شوی و چې په ۲۰۲۰ز کال کې به د وحش د نړۍ ٪۶۸ نفوس له منځه ځي. په سویلي امریکا کې، باورونه داسې دي چې دا له منځه تلنه به هلته ۷۰ سلنه وي. د ۲۰۲۱ز کال یوې مطالعې دا موندلې ده چې د ځمکې د سیارې له کنګلونو څخه د خلاصې برخې یواځې د ٪۳ په شاوخوا کې په چاپېریالي او د ځناورو د استوګنې په لحاظ داسې سالمه پاتې شوې ده چې د ځايي ژوو د نوعو روغ جمیعتونه پکې مېشت دي او د انسانانو پلونه هلته نه دي ورغلي.<ref>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/report-wildlife-numbers-drop-by-half-since-1970-1412085197|title=Wildlife Numbers Drop by Half Since 1970, Report Says|newspaper=Wall Street Journal|date=30 September 2014|last1=Naik|first1=Gautam}}</ref><ref>Ceballos, G.; Ehrlich, A. H.; Ehrlich, P. R. (2015). ''The Annihilation of Nature: Human Extinction of Birds and Mammals''. Baltimore, Maryland: Johns Hopkins University Press. pp. 135 {{ISBN|1421417189}} – via Open Edition.</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2016/oct/27/world-on-track-to-lose-two-thirds-of-wild-animals-by-2020-major-report-warns|title=World on track to lose two-thirds of wild animals by 2020, major report warns|last=Carrington|first=Damian|date=2016-10-26|work=The Guardian|access-date=2017-04-12|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref><ref>{{cite news|last=Carrington|first=Damian|date=April 15, 2021|title=Just 3% of world's ecosystems remain intact, study suggests|url=https://www.theguardian.com/environment/2021/apr/15/just-3-of-worlds-ecosystems-remain-intact-study-suggests|work=The Guardian|location=|access-date=April 18, 2021}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Plumptre|first1=Andrew J.|last2=Baisero|first2=Daniele|display-authors=etal.|date=2021|title=Where Might We Find Ecologically Intact Communities?|url=|journal=Frontiers in Forests and Global Change|volume=4|issue=|pages=|doi=10.3389/ffgc.2021.626635|doi-access=free}}</ref> د ۲۰۱۷ز کال په نومبر کې، په ټوله نړۍ کې ۱۵۰۰۰ ساینس پوهانو د انسانیت پر وړاندې یو دویم خبرداري (warning to humanity) صادر کړ، په کوم کې چې دوی د نورو موضوعاتو تر څنګ د داسې پالیسیو د جوړولو او پلي کولو غوښتنه وکړه چې "فنا کېدل، دغیر قانوني ښکار کړکېچ، او ناوړه ګټه اخیستنه ورسره په څنګ کې د تر تهدید لاندې نوعو تجارت " د ودرول شي.<ref>{{cite journal|vauthors=Ripple WJ, Wolf C, Newsome TM, Galetti M, Alamgir M, Crist E, Mahmoud MI, Laurance WF|title=World Scientists' Warning to Humanity: A Second Notice|journal=[[BioScience]]|date=13 November 2017|volume=35|issue=12|pages=1026–1028|doi=10.1093/biosci/bix125|doi-access=free}}</ref> == عوامل == په لوړه پیمانه د ژوو ښکار،  له هغوی څخه ګټه اخیستنه، د نړۍ په ګوټ ګوټ کې د ملا د تیر لرونکو ژوو تر خطر لاندې نوعې ګواښي. د ښکار اړوند ملا تیر لرونکي ژوي د استوايي ځنګلونو او دښتي سیمو له ارزښتناکو محصولاتو څخه شمېرل کېږي. د برازیل په امازون ځنګله کې هر کال ۲۳ میلیونه د ملا تیر لرونکي ژوي وژل کېږي؛ د لویو تنو لرونکي پرایمیټان، ټاپیران، د سپینو شونډو لرونکي سرکوز ډوله ګرازان، لوی ارماډيلوس، او کیشپان هغه حیوانات دي چې له ګټې اخیستنې سره ډېر زیات حساس دي. له حد نه زیات ښکار یې  ښایي د یادو نوعو سیمه ییز نفوس له نیم څخه زیات را کم کړي، او همدارنګه د نفوس کثافت هم راټيټ کړي. د یادو ژویو هغه جمیعتونه چې له کلیو سره نږدې اوسېږي د کمېدو له خطر سره په د پام وړ توګه مخامخ دي. د سیمه ییزو ښکار کېدونکو نوعو پریماني، د اړوندو سیمه ییزو مېشتېدنو لکه د کلیو په ډېروالي سره  زوال مومي.<ref>{{Cite journal|title=Effects of Subsistence Hunting on Vertebrate Community Structure in Amazonian Forests|url=https://archive.org/details/sim_conservation-biology_2000-02_14_1/page/240|journal=Conservation Biology|date=2000-02-01|issn=1523-1739|pages=240–253|volume=14|issue=1|doi=10.1046/j.1523-1739.2000.98485.x|first=Carlos A.|last=Peres|s2cid=85726080}}</ref><ref>{{cite journal|last1=van Uhm|first1=D.P.|title=A green criminological perspective on environmental crime: the anthropocentric, ecocentric and biocentric impact of defaunation|journal=Revue Internationale de Droit Pénal|date=2017|volume=87|issue=1|url=https://www.researchgate.net/publication/313502962}}</ref><ref name=":12">{{Cite book|title=Essentials of Conservation Biology|url=https://archive.org/details/essentialsofcons0000prim_j0r1|last=Primack|first=Richard|publisher=Sinauer Associates, Inc. Publishers|year=2014|isbn=9781605352893|location=Sunderland, MA USA|pages=[https://archive.org/details/essentialsofcons0000prim_j0r1/page/217 217]–245}}</ref><ref name=":0">Peres, Carlos A., and Hilton S. Nascimento. "[https://www.researchgate.net/profile/Carlos_Peres/publication/226584770_Impact_of_game_hunting_by_the_Kayapo_of_south-eastern_Amazonia_Implications_for_wildlife_conservation_in_tropical_forest_indigenous_reserves/links/0912f50c262d0e43f9000000.pdf Impact of Game Hunting by the Kayapo´ of South-eastern Amazonia: Implications for Wildlife Conservation in Tropical Forest Indigenous Reserves.]" ''Biodiversity and Conservation'' 15.8 (2006): 2627-653.</ref><ref>Altrichter, M., and Boaglio, G., "[https://www.researchgate.net/profile/Mariana_Altrichter/publication/222127957_Distribution_and_relative_abundance_of_peccaries_in_the_Argentine_Chaco_Associations_with_human_factors/links/54d16af80cf25ba0f0413879.pdf Distribution and Relative Abundance of Peccaries in the Argentine Chaco: Associations with Human Factors.]" ''Biological Conservation'' 116.2 (2004): 217-25.</ref> ښکار او غیر قانوني ښکار ښایي په ځینو نوعو کې د سیمه ییزو جمیعتونو د راټیټېدو یا هم د انقراض لامل شي. زیاتره اغېزمنې شوې نوعې د بېلابېلو سرچینو له خوا تر فشار لاندې دي، حال دا چې علمي ټولنه لا هم د دغو تعاملاتو له پیچلتوب او د هغوی د غبرګون د دریڅو په اړه مطمئنه نه ده. په پانامه کې یوې ځانګړې مطالعې د غیر قانوني ښکار د زیاتوالي او له ۱۱ څخه د نهو مطالعه شویو نوعو د پرېمانۍ تر منځ یوه غیر مستقیمه اړیکه موندلې ده. سربېره پر دې، د ترجېحي ښکار نوعو په لویه پیمانه کمښتونه تجربه کړي دي او د پرېمانۍ په دوران کې یې د نوعو په جګه کچه توپیرونه درلودل.<ref>Redford, K. H. (1992). ''The empty forest.'' ''BioScience'' 42(6): 412–422.</ref><ref>Sreekar, R., Huang, G., Zhao, J., Pasion, B.O. et al. "The use of species–area relationships to partition the effects of hunting and deforestation on bird extirpations in a fragmented landscape" ''Diversity and Distributions'', Vol. 21. No. 4 (2015). pp. 441-450. [https://doi.org/10.1111/ddi.12292].</ref><ref name="poachers alter">Wright, S. J., Zeballos, H., Domínguez, I., Gallardo, M. M., Moreno, M. C. and Ibáñez, R. "[http://stri.si.edu/sites/publications/PDFs/2000_Cons_Biol.pdf Poachers Alter Mammal Abundance, Seed Dispersal, and Seed Predation in a Neotropical Forest.]" ''Conservation Biology'' 14.1 (2000): 227-239.</ref> === د ژوو د استوګنځایونو تخریب او په ټوټو وېشل کېدل === د انسانانو د نفوس د ودې په پایله کې د ځمکې په کارولو کې بدلونونه راځي، کوم چې د طبیعي استوګنځایونو د ټوټه ټوټه کېدو، بدلېدو او تخریبېدو سبب کېدی شي. لوی تي لرونکي ژوي زیاتره وخت د کوچینیو ژویو په پرتله ډېر د زیانمنېدو وړ دي ځکه چې دوی د اوسېدو لپاره لویو سیمو ته اړتیا لري، او له همدې کبله د ځنګلونو د له منځه تللو له  اغېزو څخه له ځورېدو سره ډېر مخ دي. د لویو تنو لرونکې نوعې لکه فیلان، کرکدن، لوی پرایميټان، ټاپیران، او سرکوز ډوله ګرازان  لومړني ژوي دي چې په ټوټه شوو ورښتي ځنګلونو کې ورک شوي دي.<ref name=":13">{{Cite book|title=Essentials of Conservation Biology|url=https://archive.org/details/essentialsofcons0000prim_j0r1|last=Primack|first=Richard|publisher=Sinauer Associates, Inc. Publishers|year=2014|isbn=9781605352893|location=Sunderland, MA USA|pages=[https://archive.org/details/essentialsofcons0000prim_j0r1/page/217 217]–245}}</ref><ref>Kinnaird, M. F., Sanderson, E. W., O'Brien, T. G., Wibisono, H. T. and Woolmer, G., "[https://www.researchgate.net/profile/Eric_Sanderson2/publication/227602224_Deforestation_Trends_in_a_Tropical_Landscape_and_Implications_for_Endangered_Large_Mammals/links/0912f5108705b72742000000.pdf Deforestation Trends in a Tropical Landscape and Implications for Endangered Large Mammals.]" ''Conservation Biology'' (2003) 17: 245–257.</ref> له امازوني اکوادور څخه یوې ځانګړې مطالعې د نفتو د دوو سړکونو د مدیریت کړنلارې او په ګاونډ کې یې د وحش د نړۍ ټولنې تر تحلیل لاندې ونیوې. د ازاد لاسرسي سرک داسې ځنګلونه درلودل چې صاف شوي او ټوټه ټوټه شوي وو او بل هغه یې د لاسرسي کنترول پلی کاوه. د لومړني سرک په اوږدو کې ډېرې لږې نوعې موجودو وې چې د کثافت له نظره په اټکلي ډول د دویمې سیمې پرتله یې نږدې ٪۸۰ ټیټوالی درلود. دغه موندنه د دې وړاندیز کوي چې مزاحمتونو د ځمکو د ټوټو تر منځ د اړوندو سیمه ییزو ژویو لېوالتیا او وړتیا اغېزمنه کړې ده.<ref name="oil roads">Suárez, E., Morales, M., Cueva, R., Utreras Bucheli, V., Zapata-Ríos, G., Toral, E., Torres, J., Prado, W. and Vargas Olalla, J., "[https://www.researchgate.net/profile/Galo_Zapata-Rios/publication/229528550_Oil_Industry_Wild_Meat_Trade_and_Roads_Indirect_Effects_of_Oil_Extraction_Activities_in_a_Protected_Area_in_North-Eastern_Ecuador/links/02e7e528ccfdcbb399000000/Oil-Industry-Wild-Meat-Trade-and-Roads-Indirect-Effects-of-Oil-Extraction-Activities-in-a-Protected-Area-in-North-Eastern-Ecuador.pdf Oil Industry, Wild Meat Trade and Roads: Indirect Effects of Oil Extraction Activities in a Protected Area in North-Eastern Ecuador.]" ''Animal Conservation'' 12 (2009): 364–373.</ref> د ځمکو ټوټه ټوټه کېدل د جمیعتونو کچه راټیټوي په داسې حال کې چې د پاتې استوګنځایونو د کوچینوالي په صورت کې د انقراض خطر زیاتوي. چېرې چې ناټوټه شوې ځمکه ډېره وي، د ډېرو بېلابېلو نوعو لپاره زیات شمېر استوګنځي موجود وي. د ځمکې یوه لویه ټوټه هم په دې معنا ده چې نوموړې د ژوند کولو له لویو سیمو سره زیات شمېر نوعو ته ځای ورکولی شي. په هر ترتیب، کله چې د ځمکې د ټوټې اندازه راټیټېږي، د جلا جلا استوګنیزو ټوټو شمېر ورسره ډېرېږي، کومې چې کیدای شي د سیمه ییزو اوسېدونکو ژوو څخه تشې شي. که دا حالت دوام مومي نو په اړونده سیمه کې ښایي نوعې له انقراض سره مخ شي.<ref name=":2">Rybicki, J., "[http://izt.ciens.ucv.ve/ecologia/Archivos/ECO_POB%202013/ECOPO2_2013/Ecological%20effects%20of%20environ.%20change/Rybicki%20y%20Hanski%202013.pdf Species–area Relationships and Extinctions Caused by Habitat Loss and Fragmentation.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191110201636/http://izt.ciens.ucv.ve/ecologia/Archivos/ECO_POB%25202013/ECOPO2_2013/Ecological%2520effects%2520of%2520environ.%2520change/Rybicki%2520y%2520Hanski%25202013.pdf |date=2019-11-10 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191110201636/http://izt.ciens.ucv.ve/ecologia/Archivos/ECO_POB%25202013/ECOPO2_2013/Ecological%2520effects%2520of%2520environ.%2520change/Rybicki%2520y%2520Hanski%25202013.pdf |archivedate=2019-11-10 |title=آرشیف کاپي |url=http://izt.ciens.ucv.ve/ecologia/Archivos/ECO_POB%25202013/ECOPO2_2013/Ecological%2520effects%2520of%2520environ.%2520change/Rybicki%2520y%2520Hanski%25202013.pdf |access-date=2023-09-27 |url-status=bot: unknown}}" ''Ecology Letters'' 16 (2013): 27-38.</ref> په امازون کې د ځنګلونو د له منځه وړلو په اړه یوې څېړنې د استوګنځایونو د ټوټه ټوټه کېدو دوو نمونو ته کتنه کړې ده: لومړی د کب هډوکي د کوچینیو ځانګړتیاوو سره او دویمه  یې یوه بې نومه د لویو ځانګړتیاوو نمونه وه. د لویو ځانګړتیاوو لرونکې نمونې د کب له هډوکي څخه کمې ټوټې درلودي. د نوموړې څېړنې پایلو د دې وړانديز کړی دی چې د کب د هډوکي په نمونه کې  د ټوټه کېدو لوړې کچې، د نوعو له لاسه ورکولو ته لاره هواره کړې ده او د لویو ملاتیر لرونکو تنوع یې کمه کړې ده. انساني اغېزې لکه د ځنګلونو ټوټه کول، ښایې د چاپېریالي پروسو د له لاسه ورکولو له کبله په لویو ساحو کې د استوګنيزې تنوع د ساتلو او د اېکوسېستم فعالیت د وړتیا له لاسه ورکولو لامل شي. دا په خپل وار سره کیدی شي په چاپېریالونو کې د بدلونونو لامل شي او تکاملي پروسې منحرفې کړي.<ref>Jorge, M. L. S. P., Galetti, M., Ribeiro, M. C., Ferraz, K.M.P.M.B. "[https://www.researchgate.net/profile/Malu_Jorge/publication/256669321_Mammal_defaunation_as_surrogate_of_trophic_cascades_in_hotspot/links/00b7d52aafdb4d98da000000.pdf Mammal Defaunation as Surrogate of Trophic Cascades in A Biodiversity Hotspot.]" ''Biological Conservation'' 163 (2013): 49–57.</ref><ref>Saunders, D. A., Hobbs, R. J. and Margules, C. R., "[https://www.researchgate.net/profile/Denis_Saunders/publication/227638151_Saunders_D_Hobbs_R_Margules_C_Biological_Consequences_of_Ecosystem_Fragmentation_A_Review_Conservation_Biology/links/53d20be10cf2a7fbb2e9620f/Saunders-D-Hobbs-R-Margules-C-Biological-Consequences-of-Ecosystem-Fragmentation-A-Review-Conservation-Biology.pdf Biological Consequences of Ecosystem Fragmentation: A Review.]" ''Conservation Biology'' 5 (1991): 18–32.</ref><ref name="eco and evo2">Dirzo, R. and Galetti, M. "[https://www.academia.edu/download/31402133/Galetti_Dirzo.pdf Ecological and Evolutionary Consequences of Living in a Defaunated World.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200109205643/https://www.academia.edu/download/31402133/Galetti_Dirzo.pdf |date=2020-01-09 }}" ''Biological Conservation'' 163 (2013): 1-6.</ref> په شمالي امریکا کې، د وحشي مرغانو نفوس له ۱۹۷۰ز کال راهیسې ٪۲۹ یا شاوخوا ۳ میلیارده راټیټ شوی دی، چې تر ډېره د انساني عواملو له کبله لکه د انسانانو له خوا د کارونې له امله د استوګنځایونو له لاسه ورکول، د نفوس د را ښکته کېدو یواځینی عامل دي او په څنګ کې یې نور عوامل په پراخه کچه  نیونیکوتینوید (neonicotinoid) حشره وژونکي کارول او د اهلي پیشو ګانو زیاتېدل دي چې بهر ګرځېدو ته پرېښودل شوې دي.<ref>{{cite news|last=Deaton|first=Jeremy|date=September 19, 2019|title=U.S., Canada have lost 3 billion birds since 1970. Scientists say 'nature is unraveling.'|url=https://www.nbcnews.com/mach/science/u-s-canada-have-lost-3-billion-birds-scientists-say-ncna1055961|work=[[NBC News]]|access-date=September 20, 2019}}</ref> === یرغل کوونکې نوعې === انساني اغېزې لکه، استعمار او کرنه، د دې لامل شوي دي چې نوعې د اوسېدو له خپلو اصلي سیمو څخه بهر خپرې شي. د ځمکو ټوټه ټوټه کېدل هم د استوګنځایونو د کمېدو او سرچینو د شتون څخه ور هاخوا په ځایي نوعو باندې پراخې اغېزې لري؛ یادې اغېزې سیمې د پردیو یرغلونو پر وړاندې زیان منونکې کوي او همدارنګه د استوګنځایونو د بدلېدو سبب کېږي چې په دې ډول اصلي ځايي نوعې نورې ژوندۍ نشي پاتې کېدای.  <ref name=":14">{{Cite book|title=Essentials of Conservation Biology|url=https://archive.org/details/essentialsofcons0000prim_j0r1|last=Primack|first=Richard|publisher=Sinauer Associates, Inc. Publishers|year=2014|isbn=9781605352893|location=Sunderland, MA USA|pages=[https://archive.org/details/essentialsofcons0000prim_j0r1/page/217 217]–245}}</ref><ref name=":15">{{Cite book|title=Essentials of Conservation Biology|url=https://archive.org/details/essentialsofcons0000prim_j0r1|last=Primack|first=Richard|publisher=Sinauer Associates, Inc. Publishers|year=2014|isbn=9781605352893|location=Sunderland, MA USA|pages=[https://archive.org/details/essentialsofcons0000prim_j0r1/page/217 217]–245}}</ref><ref name="oil roads2">Suárez, E., Morales, M., Cueva, R., Utreras Bucheli, V., Zapata-Ríos, G., Toral, E., Torres, J., Prado, W. and Vargas Olalla, J., "[https://www.researchgate.net/profile/Galo_Zapata-Rios/publication/229528550_Oil_Industry_Wild_Meat_Trade_and_Roads_Indirect_Effects_of_Oil_Extraction_Activities_in_a_Protected_Area_in_North-Eastern_Ecuador/links/02e7e528ccfdcbb399000000/Oil-Industry-Wild-Meat-Trade-and-Roads-Indirect-Effects-of-Oil-Extraction-Activities-in-a-Protected-Area-in-North-Eastern-Ecuador.pdf Oil Industry, Wild Meat Trade and Roads: Indirect Effects of Oil Extraction Activities in a Protected Area in North-Eastern Ecuador.]" ''Animal Conservation'' 12 (2009): 364–373.</ref><ref>{{cite journal|last1=Jeschke|first1=Jonathan M.|last2=Bacher|first2=Sven|last3=Blackburn|first3=Tim M.|last4=Dick|first4=Jaimie T. A.|last5=Essl|first5=Franz|last6=Evans|first6=Thomas|last7=Gaertner|first7=Mirijam|last8=Hulme|first8=Philip E.|last9=Kühn|first9=Ingolf|last10=Mrugała|first10=Agata|last11=Pergl|first11=Jan|last12=Pyšek|first12=Petr|last13=Rabitsch|first13=Wolfgang|last14=Ricciardi|first14=Anthony|last15=Richardson|first15=David M.|last16=Sendek|first16=Agnieszka|last17=Vilà|first17=Montserrat|last18=Winter|first18=Marten|last19=Kumschick|first19=Sabrina|title=Defining the Impact of Non‐Native Species|journal=Conservation Biology|date=October 2014|volume=28|issue=5|pages=1188–1194|doi=10.1111/cobi.12299|pmid=24779412|pmc=4282110}}</ref> د حیواناتو په هغو نشت شویو نوعو کې چې د انقراض لامل یې معلوم دی، له ٪۵۰ څخه زیاتې یې د یرغل کوونکو نوعو له خوا اغېزمنې شوې دي. د حیواناتو د منقرضو شویو نوعو د ٪۲۰ لپاره د انقراض یواځینی لامل یرغل کوونکې نوعې دي. یرغل کوونکې نوعې د تي لرونکو لپاره د انقراض دویم تر ټولو مهم لامل ګڼل کېږي.<ref>{{cite journal|last1=Clavero|first1=M|last2=Garciaberthou|first2=E|title=Invasive species are a leading cause of animal extinctions|journal=Trends in Ecology & Evolution|date=March 2005|volume=20|issue=3|pages=110|doi=10.1016/j.tree.2005.01.003|pmid=16701353|hdl=10256/12285|url=http://dugi-doc.udg.edu:8080/bitstream/handle/10256/12285/InvasiveSpeciesLeading.pdf?sequence=1}}</ref> == نړیوالې نمونې == استوایي سیمې د فنا کېدو له اړخه تر ټولو په ژوره بڼه اغېزمنېدونکې سیمې دي. دغه سیمې چې د برازیل امازون،  د مرکزي افریقا د کانګو حوزه او اندونیزیا شاملوي، له حد نه د زیاتې ګټې اخیستنې او د استوګنځایونو د له منځه تللو تر ټولو جګ میزانونه تجربه کوي. په هر حال، مشخص لاملونه یې بېلابېل دي، او هغه سیمې چې تر خطر لاندې یوه ډله پکې وي (لکه مرغان) حتمي نه ده چې د تي لرونکو، حشراتو یا ذوحیاتینو په شان نورې تر خطر لاندې ډلې هم ولري.<ref name="def ant2">{{cite journal|vauthors=Dirzo R, Young HS, Galetti M, Ceballos G, Isaac NJ, Collen B|title=Defaunation in the Anthropocene|journal=[[Science (journal)|Science]]|date=2014|doi=10.1126/science.1251817|pmid=25061202|volume=345|issue=6195|pages=401–406|url=http://www.uv.mx/personal/tcarmona/files/2010/08/Science-2014-Dirzo-401-6-2.pdf|bibcode=2014Sci...345..401D|s2cid=206555761}}</ref><ref name=":16">{{Cite book|title=Essentials of Conservation Biology|url=https://archive.org/details/essentialsofcons0000prim_j0r1|last=Primack|first=Richard|publisher=Sinauer Associates, Inc. Publishers|year=2014|isbn=9781605352893|location=Sunderland, MA USA|pages=[https://archive.org/details/essentialsofcons0000prim_j0r1/page/217 217]–245}}</ref><ref name="eco and evo3">Dirzo, R. and Galetti, M. "[https://www.academia.edu/download/31402133/Galetti_Dirzo.pdf Ecological and Evolutionary Consequences of Living in a Defaunated World.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200109205643/https://www.academia.edu/download/31402133/Galetti_Dirzo.pdf |date=2020-01-09 }}" ''Biological Conservation'' 163 (2013): 1-6.</ref><ref>{{cite news|title=Press release: Global map shows new patterns of extinction risk|url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_2-11-2006-10-49-47|work=Imperial College London and the Natural Environment Research Council|date=2 November 2006|access-date=2022-07-17|archive-date=2017-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20170803085835/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_2-11-2006-10-49-47|url-status=dead}}</ref><ref name=":52">{{Cite web |date=25 July 2014 |title=Tracking and combatting our current mass extinction |url=https://arstechnica.com/science/2014/07/tracking-and-combatting-our-current-mass-extinction/ |access-date=2015-11-30 |website=Ars Technica}}</ref> د برازیل په امازون کې د ځنګلونو له منځه وړنه د ژوو استوګنځایونو او بې حده کارونې لامل کېږي. د امازون په ورښتي ځنګل کې د دودیزو ښکاري تخنیکونو پر ځای د عصري وسلو لکه ساچمه یي ټوپکو په ځایناستېدو سره د ښکار فشار زیات شوی دی. د کانونو د استخراج او د لرګیو د سوداګرۍ په موخه سړکونه د ځنګلونو طبیعي منظرې په ټوټو وېشي او ښکارځنو ته زمینه برابري تر څو هغو ځنګلي ساحو ته ننوځي کومو ته یې چې له مخکې لاسرسی نه درلود (د انسانانو له خوا لمس شوې نه وې). په افریقا کې د وحشي ژویو د غوښې سوداګري د سیمه ییزو ځناورو څخه د ناوړه ګټې اخیستنې لامل شوې ده. اندونېزیا د نړۍ په کچه د ژویو تر ټولو ډېرې تر خطر لاندې نوعې لري. د وحشي ژویو نړیواله سوداګري، همدارنګه د هغې په څنګ کې په پراخه بڼه د لرګیو کاروبار، د کانونو استخراج او زراعتي پروسې د زیات شمېر نوعو د زوال او انقراض لامل کېږي.<ref name=":17">{{Cite book|title=Essentials of Conservation Biology|url=https://archive.org/details/essentialsofcons0000prim_j0r1|last=Primack|first=Richard|publisher=Sinauer Associates, Inc. Publishers|year=2014|isbn=9781605352893|location=Sunderland, MA USA|pages=[https://archive.org/details/essentialsofcons0000prim_j0r1/page/217 217]–245}}</ref><ref name=":3">{{Cite journal|title=Defaunation of tropical forests reduces habitat quality for seed-dispersing bats in Western Amazonia: an unexpected connection via mineral licks|journal=Animal Conservation|date=2014-02-01|issn=1469-1795|pages=44–51|volume=17|issue=1|doi=10.1111/acv.12055|first1=S. J.|last1=Ghanem|first2=C. C.|last2=Voigt|s2cid=85597982}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |last=Josip |first=Ivanovic |date=30 August 2011 |title=Endangered Species in Indonesia - Australian Science |url=http://www.australianscience.com.au/environmental-science/endangered-species-in-indonesia/ |access-date=2015-11-30 |website=Australian Science |language=en-US}}</ref> == سرچينې == k8snaxsq5022on9ujkpglgl5twmm8fm 0 62905 369564 369443 2026-09-29T08:47:59Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369564 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} '''مورې نیوټن راثبارډ''' (د ۱۹۲۶ کال د مارچ له ۲ – د ۱۹۹۵ جنوري تر ۷) د اتریشي ښوونځۍ یو امریکایی اقتصاد پوه، اقتصادي تاریخ پوه او سیاسي نظرخاوند ؤ. راثبارډ د انارکو – پانګوالۍ بنسټګر او مخکښ نظریه پوه او په شلمه پېړۍ کې د امریکا د آزادۍ غورځنګ مهمه څېره ؤ. هغه د سیاسي تیورۍ، تاریخ، اقتصاد او نورو موضوعاتو په هکله څه باندې شل کتابونه لیکلي.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1995/01/11/obituaries/murray-n-rothbard-economist-and-free-market-exponent-68.html|title=Murray N. Rothbard, Economist and Free-Market Exponent, 68|newspaper=The New York Times|date=January 11, 1995|last1=Stout|first1=David}}</ref><ref>{{cite book|title=Biographical Dictionary of American Economists|publisher=Thoemmes|last=Lewis|first=David Charles|chapter=Rothbard, Murray Newton (1926–1995)|editor=Ross Emmett|year=2006|isbn=978-1-84371112-4}}</ref><ref>[[David Boaz]], April 25, 2007, [http://www.cato.org/publications/commentary/libertarianism-struggle-ahead Libertarianism – The Struggle Ahead] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131104044156/http://www.cato.org/publications/commentary/libertarianism-struggle-ahead|date=November 4, 2013}}, [[Encyclopædia Britannica]] blog; reprinted at the [[Cato Institute]]: "a professional economist and also a movement builder".</ref><ref>F. Eugene Heathe, 2007. ''Encyclopedia of Business Ethics and Society'', SAGE, [https://books.google.com/books?id=5m9yq0Eu-vsC&pg=PT159 89] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191016074010/https://books.google.com/books?id=5m9yq0Eu-vsC&pg=PT159|date=October 16, 2019}}: "an economist of the Austrian school".</ref><ref>[[Ronald Hamowy]], ed., 2008, ''[https://books.google.com/books?isbn=1412965802 The Encyclopedia of Libertarianism]'', [[Cato Institute]], SAGE, {{ISBN|1-41296580-2}}, p. 62: "a leading economist of the Austrian school"; pp. 11, 365, 458: "Austrian economist".</ref><ref>{{cite journal|last1=Bessner|first1=Daniel|title=Murray Rothbard, political strategy, and the making of modern libertarianism|journal=Intellectual History Review|date=December 8, 2014|volume=24|issue=4|pages=441–456|doi=10.1080/17496977.2014.970371|s2cid=143391240}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Matthews|first1=Peter Hans|last2=Ortmann|first2=Andreas|title=An Austrian (Mis)Reads Adam Smith: A critique of Rothbard as intellectual historian|url=https://archive.org/details/review-of-political-economy_2002-07_14_3/page/379|journal=Review of Political Economy|date=July 2002|volume=14|issue=3|pages=379–392|doi=10.1080/09538250220147895|citeseerx=10.1.1.535.510|s2cid=39872371}}</ref><ref name="Enemy">{{cite book|last=Raimondo|first=Justin|author-link=Justin Raimondo|title=An Enemy of the State: The Life of Murray N. Rothbard|url=https://archive.org/details/enemyofstatelife0000raim|publisher=Prometheus Books|location=Amherst, [[New York (state)|NY]]|year=2000|isbn=978-1-61592-239-0|oclc=43541222}}</ref><ref name="Hamowy">{{cite book|last=Doherty|first=Brian|author-link=Brian Doherty (journalist)|chapter=Rothbard, Murray (1926–1995)|editor-first=Ronald|editor-last=Hamowy|editor-link=Ronald Hamowy|title=The Encyclopedia of Libertarianism|url=https://archive.org/details/encyclopediaofli0000unse_d0r9|publisher=[[Sage Publications]]|location=Thousand Oaks, Calif.|year=2008|isbn=978-1412965804|oclc=233969448|pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofli0000unse_d0r9/page/10 10], 441–43}}</ref> راثبارډ څرګنده کړه چې د "ګډ دولت د انحصاري نظام" له خوا ټول برابر شوي خدمتونه، د خصوصي سکتور له لوري په ډېر اغېزمن ډول وړاندې کېدای شي او لیکلي یې دي چې دولت " د سیستماتیکې غلا ښکاره سازمان " دی. هغه د کسري زیرمو بانکداري د درغلۍ یوه بڼه وبله او د مرکزي بانکدارۍ مخالفت یې وکړ. هغه د نورو هېوادونو په چارو کې د هر ډول نظامي، سیاسي او اقتصادي مداخلې کلک مخالفت وکړ. د هغه د شاګرد، هانس-هرمن هوپ په وینا، " له راثبارډ پرته به هېڅ انارکو - پانګواله غورځنګ نه وي."<ref>Rothbard, Murray. [http://archive.lewrockwell.com/rothbard/rothbard40.html The Great Society: A Libertarian Critique] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618045339/http://archive.lewrockwell.com/rothbard/rothbard40.html|date=June 18, 2015}}, Lew Rockwell.</ref><ref>{{cite book|first=Murray|last=Rothbard|chapter=The Myth of Neutral Taxation|title=The Logic of Action Two: Applications and Criticism from the Austrian School|publisher=Edward Elgar|location=Cheltenham, UK|year=1997|isbn=978-1858985701|page=67}} First published in ''The Cato Journal'', Fall 1981.</ref><ref name="Hans-Hermann Hoppe">{{cite book|chapter-url=https://mises.org/rothbard/ethics/hoppeintro.asp|chapter=Introduction|title=The Ethics of Liberty|first=Hans-Hermann|last=Hoppe|publisher=[[Ludwig von Mises Institute]]|author-link=Hans-Hermann Hoppe|year=1998|access-date=September 13, 2014|archive-date=September 14, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140914001855/https://mises.org/rothbard/ethics/hoppeintro.asp|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|chapter=The Nature of the State|chapter-url=https://mises.org/rothbard/ethics/twentytwo.asp|title=The Ethics of Liberty|first=Murray|last=Rothbard|year=2002|orig-year=1982|publisher=[[New York University Press]]|location=New York|isbn=978-0814775066|pages=167–68|access-date=September 13, 2014|archive-date=September 14, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140914001703/https://mises.org/rothbard/ethics/twentytwo.asp|url-status=live}}</ref><ref name="Mystery">{{cite book|last=Rothbard|first=Murray|year=2008|orig-year=1983|title=The Mystery of Banking|url=https://mises.org/document/614/Mystery-of-Banking-The|publisher=[[Ludwig von Mises Institute]]|location=Auburn, Ala.|edition=2nd|pages=111–13|isbn=978-1933550282|access-date=September 13, 2014|archive-date=September 14, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140914003927/https://mises.org/document/614/Mystery-of-Banking-The|url-status=live}}</ref><ref name="Casey">{{cite book|first1=Gerard|last1=Casey|author-link=Gerard Casey (philosopher)|editor1-first=John|editor1-last=Meadowcroft|year=2010|title=Murray Rothbard|series=Major Conservative and Libertarian Thinkers|volume=15|publisher=Continuum|location=London|pages=4–5, 129|isbn=978-1441142092}}</ref><ref>Klausner, Manuel S. (Feb. 1973). [https://web.archive.org/web/20210913075343/https://reason.com/1973/02/01/the-new-isolationism/ "The New Isolationism."] An Interview with Murray Rothbard and [[Leonard Liggio]]. ''[[Reason (magazine)|Reason]]''. [https://reason.com/issue/february-1973/ Full issue.]</ref><ref name="H-H Hoppe">{{cite web |last=Hoppe |first=Hans-Hermann |author-link=Hans-Hermann Hoppe |date=December 31, 2001 |title=Anarcho-Capitalism: An Annotated Bibliography |url=http://archive.lewrockwell.com/hoppe/hoppe5.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140111070712/http://archive.lewrockwell.com/hoppe/hoppe5.html |archive-date=January 11, 2014 |access-date=June 2, 2013}}</ref> آزادي غوښتونکی اقتصاد پوه جیفري هربینر، چې راثبارډ خپل ملګری او "فکري لارښود" بولي، لیکلي چې راثبارډ د اصلي بهیر علمي چاپېریال څخه "یوازې محرومیت" درک کړ. راثبارډ د اصلي بهیر اقتصادي میتودپېژندنې رد کړې او پرځای یې د خپل زیات مهم فکري مخکښ، لودویګ وون میزس چلندپېژندنه (praxeology) ومنله. راثبارډ د خپلو اقتصادي او سیاسي نظریاتو د ودې لپاره د لیو راکویل او برټون بلومرټ سره په ۱۹۸۲ کال کې یوځای شو، ترڅو په آلاباما کې د میزس انسټیټیوټ رامنځته کړي.<ref>Herbener, J. (1995). L. Rockwell (ed.), [http://library.freecapitalists.org/books/Murray%20N%20Rothbard/memoriam.pdf ''Murray Rothbard, In Memoriam''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141220074229/http://library.freecapitalists.org/books/Murray%20N%20Rothbard/memoriam.pdf|date=December 20, 2014}}. Auburn, Ala.: [[Ludwig von Mises Institute]]. p. 87</ref> == ژوند او کار   == === تعلیم  === د راثبارډ مور او پلار ډېوېډ او رې راثبارډ وو، چې په ترتیب سره له پولنډ او روسیې څخه متحده ایالاتو ته یهودي کډوال وو. ډېوېډ یو کیمیا پوه ؤ. مورې د نیویارک ښار په یوه خصوصي ښوونځۍ، برچ واټېن لینوکس ښوونځۍ (Birch Wathen Lenox School) کې تحصیل وکړ. هغه وروسته وویل چې هغه د " دولتي ښوونځۍ بدنامه او برابرپاله نظام" په پرتله چې هغه په ​​برونکس کې په کې برخه اخیستې وه، برچ واټېن ته ډېر ترجیح ورکوي.<ref>{{cite web |last=Hoppe |first=Hans-Hermann |year=1999 |title=Murray N. Rothbard: Economics, Science, and Liberty |url=https://mises.org/etexts/hhhonmnr.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141102050422/https://mises.org/etexts/hhhonmnr.asp |archive-date=November 2, 2014 |access-date=September 13, 2014 |publisher=The Ludwig von Mises Institute}} Reprinted from ''15 Great Austrian Economists'', edited by Randall G. Holcombe.</ref><ref name="Raimondo2000-34">{{cite book|last=Raimondo|first=Justin|title=An Enemy of the State: The Life of Murray N. Rothbard|url=https://books.google.com/books?id=YBsyVMg5HToC&pg=PA34|year=2000|publisher=Prometheus Books, Publishers|isbn=978-1-61592-239-0|page=34|access-date=June 28, 2017|archive-date=October 16, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191016074108/https://books.google.com/books?id=YBsyVMg5HToC&pg=PA34|url-status=live}}</ref><ref name="OldRight">{{cite web |last=Rothbard |first=Murray |title=Life in the Old Right |url=https://www.lewrockwell.com/1970/01/murray-n-rothbard/life-in-the-old-right/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170906090636/https://archive.lewrockwell.com/rothbard/rothbard45.html |archive-date=September 6, 2017 |access-date=March 16, 2015 |publisher=Lew Rockwell}}</ref> راثبارډ لیکلي چې د "کمونیست یا د حزب ملاتړو"  ملګرو او ګاونډیانو په منځ کې "ښی اړخه" (د "زاړه ښي" یا "Old Right" پیرو) په توګه لوی شوی دی. هغه په ځوانۍ کې د نیویارک ځوان جمهوريت غوښتونکي ټولنې (The New York Young Republican Club) غړی ؤ. راثبارډ خپل مهاجر پلار د یوه فردپاله کس په توګه توصیف کړ، چې د امریکا  د اقلیت حکومت، آزاد اقتصاد، شخصي ملکیت او "د خپلو وړتیاوو له مخې د لوړېدو هوډ ..." ارزښتونه یې منل. ټول سوسیالیزم ماته زیات جابر او کرکجن ښکاري."<ref name="auto">{{Cite web |title=History |url=https://nyyrc.com/history/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191012210513/https://nyyrc.com/history/ |archive-date=October 12, 2019 |access-date=October 15, 2019 |work=NYYRC}}</ref> راثبارډ په کولمبیا پوهنتون کې زده کړې وکړې او په ۱۹۴۵ کال کې یې په ریاضیاتو کې د لیسانس سند او په ۱۹۵۶ کال کې یې په اقتصاد کې د ډوکتورا سند ترلاسه کړل. د هغه د ډوکتورا سند په ترلاسه کولو کې ځنډ تر یوه حده د خپل مشاور، جوزف ډرفمن سره د شخړې له امله او تر یوه حده د آرتور بورنز له خوا د هغه د مقالې د رد له امله ؤ. بورنز د راثبارډ کورنۍ پخوانی ملګری او په ماناهاټان کې د دوی په آپارتمان کې یې ګاونډی ؤ. همدا چې  د بورنز کورنۍ د کولمبیا له پوهنځۍ څخه په رخصتۍ لاړه، ترڅو د ولسمشر آیزنهاور د اقتصادي سلاکارانو شورا مشري وکړي، د راثبارډ مقاله ومنل شوه او د ډوکتورا خپل سند یې ترلاسه کړ. راثبارډ وروسته وویل چې د هغه ټول زده کونکي افراطي کین پاله وو او هغه مهال په ​​کولمبیا کې یو له یوازې دوو جمهوريت غوښتونکو څخه ؤ.<ref name="Enemy2">{{cite book|last=Raimondo|first=Justin|author-link=Justin Raimondo|title=An Enemy of the State: The Life of Murray N. Rothbard|url=https://archive.org/details/enemyofstatelife0000raim|publisher=Prometheus Books|location=Amherst, [[New York (state)|NY]]|year=2000|isbn=978-1-61592-239-0|oclc=43541222}}</ref> راثبارډ د ۱۹۴۰ کال لسیزې په اوږدو کې د فرانک چودوروف سره آشنا شو او د البرټ جې ناک، ګرېټ ګارېټ، ایزابل پانټرسون، اچ. ال. مینکن او د اتریشي اقتصاد پوه، لودویګ وون میزس آزادي پاله آثار يې زیات ولوستل. د ۱۹۵۰ کال لسیزې په لومړیو کې، کله چې میزس د نیویارک پوهنتون د سوداګرۍ سټرن مکتب (New York University Stern School of Business) د وال سټریټ څانګه کې تدریس کاوه، راثبارډ د هغه غیر رسمي سیمینار کې ګډون وکړ. راثبارډ د میزس د انساني عمل (''Human Action'') کتاب تر ډېرې زیات اغېزې لاندې راغی. هغه د ویلیام ولکر بسپنې پام ځانته راواړوه، هغه ډله چې د ۱۹۵۰ کال لسیزه او ۱۹۶۰ کال لسیزې په لومړیو کې د ښي اړخه آیډیالوژیو د ودې لپاره یې مالي ملاتړ برابر کړ. د ولکر بسپنې راثبارډ ته پیسې ورکړې چې یو کتاب ولیکي، ترڅو انساني عمل په داسې بڼه تشریح کړي چې د میزس نظرونو سره د کالج فارغان آشنا کړی شي، نمونه یي څپرکی چې هغه د پیسو او کریډیټ په اړه لیکلی ؤ، د میزس تائید وړ وګرځېد. د ولکر بسپنې هغه ته لس کاله د "لوړ رتبه شنونکي" په توګه د وکالت معاش ورکړ. لکه څنګه چې راثبارډ خپل کار ته دوام ورکړ، نو پروژه یې پراخه کړه. پایله یې د هغه د انسان، اقتصاد او دولت کتاب ؤ، چې په ۱۹۶۲ کال کې خپور شو. د خپرېدو وروسته، میزس د راثبارډ کار زیات وستایه.<ref>David Gordon, 2010, ed., [https://mises.org/document/5777/Strictly-Confidential-The-Private-Volker-Fund-Memos-of-Murray-N-RothbardStrictly Confidential: The Private Volker Fund Memos of Murray N. Rothbard] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140914002006/https://mises.org/document/5777/Strictly-Confidential-The-Private-Volker-Fund-Memos-of-Murray-N-Rothbard |date=2014-09-14 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140914002006/https://mises.org/document/5777/Strictly-Confidential-The-Private-Volker-Fund-Memos-of-Murray-N-Rothbard |archivedate=September 14, 2014 |title=آرشیف کاپي |url=https://mises.org/document/5777/Strictly-Confidential-The-Private-Volker-Fund-Memos-of-Murray-N-Rothbard |access-date=July 19, 2022 |url-status=bot: unknown}} Quote from Rothbard: "The Volker Fund concept was to find and grant research funds to hosts of libertarian and right-wing scholars and to draw these scholars together via seminars, conferences, etc."</ref><ref name="Essential">{{cite book|last=Gordon|first=David|author-link=David Gordon (philosopher)|title=The Essential Rothbard|publisher=[[Ludwig von Mises Institute]]|location=Auburn, Alabama|year=2007|isbn=978-1-933550-10-7|oclc=123960448|url=https://cdn.mises.org/The%20Essential%20Rothbard_4.pdf|access-date=July 7, 2021|archive-date=May 22, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210522113238/https://cdn.mises.org/The%20Essential%20Rothbard_4.pdf|url-status=live}}</ref> === واده، دنده او عمل پالنه   === راثبارډ په ۱۹۵۳ کال کې د جوآن بیټریس شوماخر (د ۱۹۲۸ کال د سپټمبر ۱۷ – د ۱۹۹۹ کال د اوکټوبر ۲۹) سره په نیویارک ښار کې واده وکړ، چې هغه یې جوی بله. جوآن یوه تاریخ پوهه، د راثبارډ شخصي اډېټره او نږدې سلاکاره همدارنګه د راثبارډ سالون کوربه وه. دوی د مینه ناک واده څخه خوند اخیست او راثبارډ اکثراً هغې ته د خپل ژوند او لاسته راوړنو "اړین جوړښت" بله. د جوی په وینا، د ولکر بسپنې ملاتړ راثبارډ ته امکان ورکړ چې د خپل واده په لومړیو ۱۵ کلونو کې د آزاد نظرخاوند او کارپوه په توګه له کور څخه کار وکړي. د ولکر بسپنه په ۱۹۶۲ کال کې ړنګه شوه او له امله یې راثبارډ د نیویارک په بېلابېلو علمي مؤسیسو کې د کار موندلو په لټه کې شو. هغه ته په ۱۹۶۶ کال کې په ۴۰ کلنۍ کې په بروکلین پولی تخنیک انسټیټیوټ کې د انجینرۍ زده کونکو ته د اقتصاد د تدریس لپاره نیمه ورځنۍ وظیفه وړاندیز شوه. دې انسټيټیوټ د اقتصاد څانګه یا د اقتصاد رشته نه درلوده او راثبارډ یې د ټولنیز ساینس څانګه د "مارکس پاله" په توګه مسخره کړه، خو جاسټین ریمونډو لیکي چې راثبارډ په بروکلین پولی تخنیک کې تدریس خوښېده، ځکه چې په اونۍ کې یوازې دوې ورځې کار هغه پرېښود چې د آزادي پاله سیاست په پرمختګ کې مرسته وکړي.<ref name="Essential2">{{cite book|last=Gordon|first=David|author-link=David Gordon (philosopher)|title=The Essential Rothbard|publisher=[[Ludwig von Mises Institute]]|location=Auburn, Alabama|year=2007|isbn=978-1-933550-10-7|oclc=123960448|url=https://cdn.mises.org/The%20Essential%20Rothbard_4.pdf|access-date=July 7, 2021|archive-date=May 22, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210522113238/https://cdn.mises.org/The%20Essential%20Rothbard_4.pdf|url-status=live}}</ref><ref>Scott Sublett, "Libertarians' Storied Guru," ''Washington Times'', July 30, 1987</ref><ref>{{Cite web |date=October 30, 1999 |title=JoAnn Beatrice Schumacher Rothbard (1928-1999) |url=https://mises.org/library/joann-beatrice-schumacher-rothbard-1928-1999 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804030902/https://mises.org/library/joann-beatrice-schumacher-rothbard-1928-1999 |archive-date=August 4, 2020 |access-date=July 20, 2020}}</ref> راثبارډ تر ۱۹۸۶ کال پورې دې دندې ته دوام ورکړ. بیا په ۶۰ کلنۍ کې یې په نیواډا، لاس ویګاس پوهنتون ( University of Nevada, Las Vegas) یا (UNLV) کې د لي سوداګریز مکتب (Lee Business School) په موخه د بروکلین پولی تخنیک انسټیټیوټ پرېښود، هلته یې د اقتصاد اس. جې. هال ممتاز پروفیسور (S.J. Hall Distinguished Professor of Economics) لقب درلود، هغه څوکۍ چې د یوه آزادي پاله سوداګر له پلوه ورکړل شوې وه. د راثبارډ د ملګري، همکار او د میزسي اقتصاد پوه، هانس هرمن هوپ په وینا، راثبارډ په علمي چاپېریال کې د " فرعي شتون" مشري وکړه، خو هغه وکړی شو د خپلو لیکنو له لارې زیات شمېر  "زده کوونکی او شاګردان" جلب کړي، په دې توګه د " آزادي پاله معاصر غورځنګ جوړونکی او یو له اصلي عاملینو څخه " شو. هغه له  ۱۹۸۶ کال څخه تر مړینې پورې په نیواډا، لاس ویګاس پوهنتون کې خپله دنده وساته. راثبارډ په ۱۹۷۶ کال کې د آزادي پاله مطالعاتو مرکز (Center for Libertarian Studies) او په ۱۹۷۷ کال کې د آزادي پاله مطالعاتو جورنال (''Journal of Libertarian Studies'') رامنځته کړل. په ۱۹۸۲ کال کې د آلاباما په ​​​​آبورن کې د لودویګ وون میزس انسټیټیوټ (Ludwig von Mises Institute) رامنځته کړ او تر ۱۹۹۵ کال پورې د علمي چارو مرستیال ؤ. راثبارډ د انیټيټیوټ د اتریشي اقتصاد بیاکتنه (''Review of Austrian Economics'')، د هیټروډوکسي اقتصاد جورنال رامنځته کړ چې وروسته یې نوم په ۱۹۸۷ کال کې د اتریشي اقتصاد د درې میاشتني جورنال (''Quarterly Journal of Austrian Economics'') ته نوم بدل شو.<ref name="nytimes">[[David Stout]], [https://www.nytimes.com/1995/01/11/obituaries/murray-n-rothbard-economist-and-free-market-exponent-68.html Obituary: Murray N. Rothbard, Economist And Free-Market Exponent, 68] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190905034710/https://www.nytimes.com/1995/01/11/obituaries/murray-n-rothbard-economist-and-free-market-exponent-68.html|date=September 5, 2019}}, ''[[The New York Times]]'', January 11, 1995.</ref><ref name="Klein">Peter G. Klein, ed., F. A. Hayek, ''The Fortunes of Liberalism: Essays on Austrian Economics and the Ideal of Freedom'', [[University of Chicago Press]], 2012, [https://books.google.com/books?id=hrS-xhUGKHIC&pg=PA54 p. 54] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191016074022/https://books.google.com/books?id=hrS-xhUGKHIC&pg=PA54|date=October 16, 2019}}, {{ISBN|0-22632116-9}}</ref><ref>Hoppe, Hans-Hermann (1999). [https://mises.org/etexts/HHHonMNR.pdf "Murray N. Rothbard: Economics, Science, and Liberty."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140224060422/http://mises.org/etexts/hhhonmnr.pdf|date=February 24, 2014}} Mises.org</ref><ref>{{cite book|editor1-first=Bruce|editor1-last=Frohnen|editor2-first=Jeremy|editor2-last=Beer|editor3-first=Jeffrey O.|editor3-last=Nelson|chapter=Rothbard, Murray (1926–95)|title=American Conservatism: An Encyclopedia|publisher=ISI Books|location=Wilmington, [[Delaware|DE]]|year=2006|isbn=978-1-932236-43-9|page=750|quote=Only after several decades of teaching at the Polytechnic Institute of New York did Rothbard obtain an endowed chair, and like that of Mises at NYU, his own at the University of Nevada at Las Vegas was established by an admiring benefactor.}}</ref><ref>Rockwell, Llewellyn H (May 31, 2007). [https://mises.org/daily/2584/ "Three National Treasures."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140914010718/https://mises.org/daily/2584/|date=September 14, 2014}} Mises.org</ref><ref>Lee, Frederic S., and Cronin, Bruce C. (2010). [http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1536-7150.2010.00751.x/pdf "Research Quality Rankings of Heterodox Economic Journals in a Contested Discipline."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180311153929/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1536-7150.2010.00751.x/pdf|date=March 11, 2018}} ''American Journal of Economics and Sociology''. 69(5): 1428</ref><ref name="Gordon">{{cite web |last=Gordon |first=David |author-link=David Gordon (philosopher) |title=Biography of Murray N. Rothbard (1926–1995) |url=https://mises.org/about/3249 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120202054227/http://mises.org/about/3249 |archive-date=February 2, 2012 |access-date=August 13, 2013 |publisher=[[Ludwig von Mises Institute]]}}</ref> د راثبارډ له مړینې وروسته، جوی د هغه د خوښۍ او روښانه روحیې په اړه څنګدونې وکړې، ویې ویل، "هغه د ۴۰ کلونو لپاره پرته له دې چې له غرمې مخکې ویښ شي، نفقه برابروله. دا کار هغه ته مهم ؤ." راثبارډ د "شپه وېښ" کس په نوم پېژندل کیده. هغې یادونه وکړه چې راثبارډ به څنګه هره ورځ د خپل همکار، لیو راکوېل سره په تلیفوني خبرو پیل کوه: " کله به چژ دوی یو بل سره کتل، لوړې خندا به کور یا آپارتمان ولړزاوه. مورې فکر کاوه چې دا کار د ورځ پیلولو لپاره ترټولو غوره لاره ده." راثبارډ خدای ته بې دینه او تجاهل پاله ؤ، ځان یې " ګډ تجاهل پاله او اصلاح پاله یهودي" باله. سره له دې چې تجاهل پاله او ملحد پېژندل شوی، هغه د "دین سره د کیڼ-آزادي پاله په دښمنۍ" باندې نیوکه کوله. د راثبارډ په وروستیو کلونو کې زیاتره ملګرو یې تمه درلوده چې هغه به کاتولیکیزم ته واړوي، خو هغه هېڅکله داسې ونه کړل. د نیویارک ټایمز د مړینې په خبرتبا کې راثبارډ داسې "یو اقتصاد پوه او ټولنیز فیلسوف بلل شوی، چې د دولتي مداخلې په وړاندې یې د فردي آزادۍ څخه په کلکه دفاع وکړه".<ref>Sciabarra, Chris (2000). ''Total Freedom: Toward a Dialectical Libertarianism'', Penn State Press, 2000. p. 358, {{ISBN|0-27102049-0}}</ref><ref>Vance, Laurence M (March 15, 2011). "Is Libertarianism Compatible with Religion?" Lew Rockwell.</ref><ref>{{cite book|last=Rothbard|first=JoAnn|title=Murray Rothbard, In Memoriam|publisher=von Mises Institute|location=Auburn, AL|page=vii–ix|url=http://library.freecapitalists.org/books/Murray%20N%20Rothbard/memoriam.pdf|access-date=December 16, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141220074229/http://library.freecapitalists.org/books/Murray%20N%20Rothbard/memoriam.pdf|archive-date=December 20, 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="Raimondo2000-67">{{cite book|last=Raimondo|first=Justin|title=An Enemy of the State: The Life of Murray N. Rothbard|url=https://books.google.com/books?id=YBsyVMg5HToC&pg=PA67|year=2000|publisher=Prometheus Books|isbn=978-1-61592-239-0|page=67|access-date=June 28, 2017|archive-date=October 16, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191016074204/https://books.google.com/books?id=YBsyVMg5HToC&pg=PA67|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|title=An Enemy of the State: the Life of Murray N. Rothbard|url=https://archive.org/details/enemyofstatelife0000raim|year=2000|publisher=Prometheus Books|isbn=978-1-57392809-0|page=[https://archive.org/details/enemyofstatelife0000raim/page/326 326]|first=Justin|last=Raimondo|quote=In the same letter, he reiterates his atheism: "On the religion question, we paleolibertarians are not theocrats," he writes. "Obviously, I could not be myself, both as a libertarian and as an atheist." However, he continued, "the left-libertarian hostility to religion, based as it is on ignorance and the bitterness of "aging adolescent rebels against bourgeois America", is "monstrous."}}</ref><ref>{{cite book|first1=Gerard|last1=Casey|author-link=Gerard Casey (philosopher)|editor1-first=John|editor1-last=Meadowcroft|year=2010|title=Murray Rothbard|series=Major Conservative and Libertarian Thinkers|volume=15|publisher=Continuum|location=London|isbn=978-1-4411-4209-2|page=15}}</ref> === د میزس انسټيټیوټ جوړونه   === د مورې راثبارډ، هانس-هرمن هوپ، لودویګ وون میزس او نورو اتریشي اقتصاد پوهانو د اقتصادي کارونو په پایله کې او د کاټو انسټیټیوټ او راثبارډ تر منځ چې د کاټو انسټیټیوټ یو له بنسټګرو څخه ؤ، د وېش وروسته،  د میزس انسټیټیوټ په ۱۹۸۲ کال کې د لیو راکویېل، برټون بلومیرټ او مورې راثبارډ له خوا رامنځته شو.<ref>{{cite web |date=19 September 2018 |title=The Story of the Mises Institute |url=https://mises.org/wire/story-mises-institute |publisher=Ludwig von Mises Institute}}</ref><ref>{{cite web |date=27 April 2012 |title=Think Tanks and Liberty |url=https://mises.org/library/think-tanks-and-liberty |publisher=Ludwig von Mises Institute}}</ref> === د آین رنډ سره شخړه   === راثبارډ د میزس د سیمینار یو شمېر نورو ګډونوالو تر څنګ په ۱۹۵۴ کال کې د ناول لیکونکې اواعتراض پالنې بنسټګرې، آین رنډ په حلقه کې برخه واخیسته. دی ډېر ژر له هغې څخه جلا شو، د نورو شیانو په منځ کې یې لیکلي چې د هغې نظرونه هغومره یې چې اعلان کړل، اصلي نه وو، خو د ارسطو، توماس آکویناس او هربرټ سپینسر نظرونو ته ورته وو. د رنډ د اتلس شوریډ (''Atlas Shrugged'') ناول له خپرېدو وروسته، راثبارډ په ۱۹۵۸ کال کې هغې ته یو "ملاټر لیک" ولیکه او کتاب یې " بې پایه خزانه" او "نه یوازې تر اوس پورې ترټولو غوره لیکل شوی ناول، [بلکې] یو له زیات غوره لیکل شوو افسانوي یا غیر افسانوي کتابونو څخه " وباله . همدارنګه هغه لیکلي: " تاسو ما ته د طبیعي حقونو او طبیعي قانون فلسفې ټوله ساحه معرفي کړه" او هغه یې وهڅاوه چې "د طبیعي حقونو شانداره دود" زده کړي. راثبارډ د څو میاشتو لپاره د رنډ له حلقې سره یو ځای شو، خو ډېر ژر یې د خپل انارشیزم تفسیر څخه د خپلې دفاع په ګډون، د بېلابېلو توپیرونو له امله د رنډ سره اړیکې پرې کړې.<ref>[https://mises.org/journals/jls/21_4/21_4_3.pdf "Mises and Rothbard Letters to Ayn Rand"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140711225127/http://mises.org/journals/jls/21_4/21_4_3.pdf|date=July 11, 2014}}, ''[[Journal of Libertarian Studies]]'', Volume 21, No. 4 (Winter 2007): 11–16.</ref><ref name="Burns">{{cite book|last=Burns|first=Jennifer|title=Goddess of the Market: Ayn Rand and the American Right|year=2009|publisher=Oxford Univ. Press|isbn=978-0-19-532487-7|title-link=Goddess of the Market}}</ref> راثبارډ وروسته بیا په خپله ناخپره شوې ''Mozart Was a Red''  نمایشنامه او "د آین رنډ فرقې ټولنپوهنې" خپله مقاله کې د رنډ په حلقه ملنډې ووهلې. هغه د رنډ حلقه د "توکمپاله شخصیت فرقه" توصیف کړه. د هغه په ډرامه کې د رنډ (د کرکټر کارسن سانډ له لوري) او د هغې د ملګرو تمثیل کیږي او دا ډرامه د کیث هکلي، د سانډ ناول ''The Brow of Zeus'' (چې په اتلس شرویډ کې یوه لوبه ده) د یوه مینه وال څخه د لیدنې په جریان کې جوړه شوه.<ref>[[Chris Matthew Sciabarra]], ''[https://books.google.com/books?vid=ISBN0271020490&id=Ly9S2quKl1EC&pg=PA165 Total Freedom: Toward a Dialectical Libertarianism]'' {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160519172357/https://books.google.com/books?vid=ISBN0271020490&id=Ly9S2quKl1EC&pg=PA165|date=May 19, 2016}}, Penn State Press, 2000. p. 165, {{ISBN|0-27102049-0}}</ref><ref name="Mozart">[http://archive.lewrockwell.com/rothbard/mozart.html ''Mozart Was a Red: A Morality Play in One Act''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150914051843/http://archive.lewrockwell.com/rothbard/mozart.html|date=September 14, 2015}}, Lew Rockwell, by Murray N. Rothbard, early 1960s, with an introduction by [[Justin Raimondo]]</ref><ref>Rothbard, Murray (1972). [http://archive.lewrockwell.com/rothbard/rothbard23.html "The Sociology of the Ayn Rand Cult."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161202100419/http://archive.lewrockwell.com/rothbard/rothbard23.html|date=December 2, 2016}}, Lew Rockwell.</ref> === مړینه   === راثبارډ د ۱۹۹۵ کال د جنورۍ په ۷ د زړه د حملې له امله د ۶۸ کلونو په عمر مړ شو. هغه د ورجینیا ایالت په اوک ووډ هدیره کې د خپلې مېرمنې د ځمکې ټوټه کې خاورو ته وسپارل شو.  == سرچينې == andex7n2kvlpc1sn5at383yj2vq1pdu 0 62941 369515 369387 2026-09-29T00:53:15Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369515 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:G20.svg|بټنوک|274x274px]] '''جي ۲۰''' يا د شلو ډله، د دولتونو تر منځ يوه تولنه ده چې له نولسو هېوادونو او اورپايي اتحاديې څخه جوړه ده. دا د نړيوال اقتصاد اړوند سترو ستونزو حل لپاره کار کوي، لکه نړيوال مالي ثبات، د اقلیم د بدلون کمول او دوامدار پرمختګ.<ref name="IPS">{{cite web |date=9 September 2015 |title=G20 Finance Ministers Committed to Sustainable Development |url=https://www.ipsnews.net/2015/09/g20-finance-ministers-committed-to-sustainable-development/ |access-date=4 December 2015 |publisher=IPS News |archive-date=30 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730185219/https://www.ipsnews.net/2015/09/g20-finance-ministers-committed-to-sustainable-development/ |url-status=dead}}</ref> جی ۲۰ (G20) د نړۍ له تر ټولو سترو اقتصادونو څخه جوړ دی چې صنعتي او پرمختللي هېوادونه پکې شامل دي او د نړۍ د ناخالص توليد (GWP) ۹۰٪ برخه، د نړيوالې سوداګرۍ ۷۵-۸-٪، د نړۍ د نفوس دوه په درې برخه او د نړۍ د ټولې ځمکې نږدې نيمه برخه جوړوي.<ref>{{Cite web |title=What is the G20 &#124; G20 Foundation |url=https://www.g20foundation.org/g20/what-is-the-g20 |access-date=19 May 2020 |تاريخ الأرشيف=14 May 2020 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200514225722/https://www.g20foundation.org/g20/what-is-the-g20 |url-status=dead |خونديځ نېټه=14 May 2020 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20200514225722/https://www.g20foundation.org/g20/what-is-the-g20 |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20200514225722/https://www.g20foundation.org/g20/what-is-the-g20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200514225722/https://www.g20foundation.org/g20/what-is-the-g20 }}</ref><ref name="g20members">{{cite web |title=G20 Members |url=http://www.g20.org/about_g20/g20_members |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203221840/http://www.g20.org/about_g20/g20_members |archive-date=3 February 2014 |access-date=15 January 2014 |publisher=G20.org |df=dmy-all}}</ref> ګڼو اقتصادي بحرانونو ته په ځواب کې په ۱۹۹۹ز کال کې د جي ۲۰ بنسټ کېښودل شو. له ۲۰۰۸ز کال راهيسې دا ټولنه لږ تر لږه په کال کې يو ځل غونډه کوي، په دې سرمشريزو کې د هر غړي هيواد د دولت يا حکومت مشر، د ماليې وزير، د بهرنيو چارو وزير او نور لوړ پوړي مسئولين ګډون کوي، اروپايي کميسیون او اروپايي مرکزي بانک د اروپايي ټولنې استازولي کوي. نور هېوادونه، نړيوال سازمانونه او نادولتي سازمانونه هم سرمشريزه ته رابلل کېږي، ځينې يې په دايمي بنسټ بلل کېږي.<ref>{{Cite web |title=Think Tanks |url=https://www.g20-insights.org/think_tanks/ |website=G20 Insights |access-date=2022-07-20 |archive-date=2020-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201212045828/https://www.g20-insights.org/think_tanks/ |url-status=dead }}</ref><ref>"[https://web.archive.org/web/20140203221850/http://www.g20.org/about_g20/past_summits Past Summits]"</ref> د ۲۰۰۹ز کال په سرمشريزه کې جي ۲۰ خپل ځان د نړيوالې اقتصادي او مالي همغږۍ لپاره لومړی ځای اعلان کړ. له دې وروسته لسيزه کې د دې ډلې حيثيت لوړ شو او شنونکي يې د پام وړ نړيوال اغېز څخه کار اخيستونکې ډله بولي، له دې امله تر نيوکو لاندې ده چې غړي يې محدود دي، د عملي کولو ځواکونه يې کم دي او شته نورې نړيوالې ادارې کمزورې کوي. د دې ګروپ سرمشريزې ډېر ځله له لاريونونو سره مل وي، په ځانګړي ډول د نړيوالتوب ضد ډلو له خوا.<ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2009/US/09/24/us.g.twenty.summit/index.html|title=Officials: G-20 to supplant G-8 as international economic council|publisher=CNN|date=25 September 2009|access-date=25 September 2009}}</ref><ref name="AH">{{cite web |title=Global Politics |url=https://books.google.com/books?isbn=1137349271/ |access-date=4 December 2015 |publisher=Andrew Heywood}}</ref><ref name="setback">{{cite news|url=http://www.spiegel.de/international/europe/0,1518,702104,00.html|title=Norway Takes Aim at G-20:'One of the Greatest Setbacks Since World War II'|work=[[Der Spiegel]]|date=22 June 2010|access-date=27 June 2010}}</ref><ref name="FPNoArgentina">{{cite news|url=https://foreignpolicy.com/2012/04/19/who-would-replace-argentina-on-the-g20/|title=Who would replace Argentina on the G20?|work=[[Foreign Policy]]|first=David|last=Bosco|date=19 April 001|access-date=24 April 2012}}</ref><ref name="G20Protests2010">{{cite news|last=French|first=Cameron|author2=Pav Jordan|url=https://ca.reuters.com/article/topNews/idCATRE65E4RB20100617?pageNumber=1&virtualBrandChannel=0|title=Toronto G20 protest hints at more to come|work=Reuters|date=17 June 2010|access-date=11 June 2020|location=Toronto|archive-date=27 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027001725/https://ca.reuters.com/article/topNews/idCATRE65E4RB20100617?pageNumber=1&virtualBrandChannel=0|url-status=dead}}</ref><ref name="G20Protests2017">{{cite news|last=Abedi|first=Maham|url=https://globalnews.ca/news/3576435/g20-summit-why-people-protest/|title=G20 protests: Why the international summit attracts so much anger|date=7 July 2017|access-date=11 June 2020|location=Hamburg}}</ref> == تاريخ                                                                              == === بنسټ اېښودنه === جي ۲۰ له دويمې نړيوالې جګړې وروسته لړۍ تر ټولو وروستی نوښت دی، موخه يې د اقتصادي تګلارې نړیواله همغږي ده، په دې ګروپ کې د «Bretton Woods twins»، پيسو نړيوال صندوق او نړيوال بانک په څېر ادارې شاملې دي، نړيوال سوداګريز سازمان هم اوس د دې برخه ده.<ref>See, e.g., {{harvnb|Woods|2006}}; {{harvnb|Gilpin|2001}}; {{harvnb|Markwell|2006}}.</ref> د جي ۲۰ وړاندوينه په ۱۹۹۹ز کال د جون په مياشت کې په «کولون» کې د جي ۷ د سرمشريزې پر مهال شوې وه او د ۱۹۹۹ز کال د سپتمبر په شپږ وېشتمه نېټه د جي ۷ د ماليې وزيرانو په ناسته کې منځ ته راوړل شوې ډله ده، لومړۍ ناسته يې د ۱۹۹۹ز کال د ديسمبر په پنځلسمه او شپاړسمه نېټه په برلين کې وشوه. د کاناډا د ماليې وزير «پال مارټين» يې لومړی مشر ټاکل شوی و او د المان د ماليې وزير «هانس ايچل» يې لومړۍ ناستې کوربه و.<ref>{{cite web |year=2010 |title=What is the G20? |url=http://www.g20.utoronto.ca/g20whatisit.html |access-date=12 November 2014 |publisher=University of Toronto}}</ref> د بروکنګز انستيتيتوت د «کولن ای. بريډ فورډ» او «جوهانس ايف لن» د ۲۰۰۴ز کال په يو راپور کې ټينګار شوی چې په بنسټيز ډول د جي-۷ ګروپ بنسټ د هغه مهال د مشر «ايچل» په نوښت جوړ شوی دی. خو «براډ فورډ» وروسته د کاناډا د هغه مهال د ماليې وزير (او د کاناډا راتلونکی لومړی وزير) «پال مارټين» «د ماليې وزير په کچه د جي-۲۰ په جوړېدو کې يو مهم شخص بللی دی، همدا راز لومړی هغه څوک چې وړانديز يې کړی و چې د جي-۲۰ دې د هېوادونو د مشرانو په کچه ناستو پر لور حرکت وکړي. کناډايي اکاډيميکې او ژورنالستي سرچينو هم جي-۲۰ د داسې يوې پروژې په توګه تعريف کړی دی چې مارټين او د هغه امريکايي سيال د هغه مهال د خزانې وزير «ليري سمرز» پيل کړې وه. خو ټول مني چې المان او متحده ايالاتو په حقيقت کې د دوی د لرليد په بدلولو کې مهمه ونډه درلودلې ده.<ref>{{cite web |author1=Colin I. Bradford |author2=[[Johannes F. Linn]] |year=2004 |title=Global Economics |url=https://www.brookings.edu/research/global-economic-governance-at-a-crossroads-replacing-the-g-7-with-the-g-20/ |access-date=12 November 2014 |publisher=Brookings Institution}}</ref><ref name="Bradford2010">{{cite web |last1=Bradford |first1=Colin I. |date=23 June 2010 |title=Web Chat: Previewing the G-20 Summit |url=https://www.brookings.edu/blog/up-front/2010/06/23/web-chat-previewing-the-g-20-summit/ |access-date=7 July 2017 |publisher=[[Brookings Institution]]}}</ref><ref name="Kirton">{{cite web |last1=Kirton |first1=John |date=17 December 2013 |title=Explaining G20 Summit Success |url=http://www.g20.utoronto.ca/biblio/kirton-aiia-2013.html |access-date=7 July 2017 |website=G20 Information Centre |publisher=[[Munk School of Global Affairs]], [[University of Toronto]]}}</ref><ref name="Kilpatrick">[http://www.macleans.ca/2010/07/01/who-gets-to-rule-the-world/ "Who gets to rule the world"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131221071945/http://www2.macleans.ca/2010/07/01/who-gets-to-rule-the-world/ |date=2013-12-21 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131221071945/http://www2.macleans.ca/2010/07/01/who-gets-to-rule-the-world/ |archivedate=2013-12-21 |title=آرشیف کاپي |url=http://www2.macleans.ca/2010/07/01/who-gets-to-rule-the-world/ |access-date=2026-03-15 |url-status=dead}}. Sean Kilpatrick. [[Maclean's Magazine]] (Canada). 1 July 2010</ref><ref name="IbbitsonPerkins">{{cite news|last1=Ibbitson|first1=John|last2=Perkins|first2=Tara|title=How Canada made the G20 happen|url=https://www.theglobeandmail.com/news/world/how-canada-made-the-g20-happen/article4322767/?page=all|access-date=7 July 2017|work=[[The Globe and Mail]]|date=18 June 2010}}</ref><ref name="EightNotEnough">Thomas Axworthy. [https://www.thestar.com/opinion/article/222986--eight-is-not-enough-at-summit "Eight is not enough at summit."] ''Toronto Star''. 8 June 2007. Retrieved 16 April 2011.</ref> مارټين او سمرز د پورونو د سترو بحرانونو د لړيو په غبرګون کې د جي۲۰ (G20) تصور وړاندې کړ، کوم بحرانونه چې د ۱۹۹۰ز لسيزې په وروستيو کې په مخ په وده بازارونو کې خپاره شوي وو، پيل يې د مکسيکو له پيسو بحران سره شوی و، او وروسته یې د ۱۹۹۷ز کال اسيايي مالي بحرانونه، د ۱۹۹۸ز کال روسي مالي بحران او په پايله کې په متحده ايالاتو اغېز وکړ، تر ټولو څرګند يې د ۱۹۹۸ز کال د مني په موسم کې د پیاوړي «hedge fund Long-Term Capital Management» سقوط و. دې حالت دوی ته انځور کړه چې په چټکۍ سره د نړيوال توب پر لور روانه نړۍ، جي۷، جي۸ او د بيټن ووډز نظام به ونه شي کولای چې له مالي اړخه باثباته شي، په همدې بنسټ دوی د يو نوي، پراخه حدودو لرونکي، د نړۍ د سترو اقتصادونو د ګروپ تصور وړاندې کړ، کوم به چې د دې مالي مرستو په مهيا کولو کې خپل غږ او مسئوليت ولري.<ref name="Kirton" /><ref name="Kilpatrick" /><ref name="IbbitsonPerkins" /> د جي۲۰ د غړيتوب پرېکړه د «ايچل» د مرستيال «Caio Koch-Weser» او د سمرز د مرستيال «Timothy Geithner» له خوا شوې وه. د سياسي اقتصادپوه «رابرټ ويډ» په وينا:<blockquote>« Geithner او Koch-Weser د غړيو فهرست وکوت، او ويې ويل چې کاناډا داخل، پرتګال بهر، سويلي افريقا داخل، نایجيريا او مصر بهر او همداسې مخکې ولاړل؛ دوی خپل فهرست د جي۷ د ماليې نورو وزيرانو ته واستاوه او د لومړۍ ناستې بلنليک واستول شو».{{sfn|Wade|2009|p=553}}</blockquote> === لومړي موضوعات === د جي۲۰ لومړی تمرکز د نړيوال اقتصاد په مديريت و. د سرمشريزو شعارونه کال په کال بدلون مومي. د ۲۰۰۶ز کال د جي۲۰ د وزيرانو په کچه د ناستې شعار «د نېکمرغۍ جوړول او ساتل» و. په هغو موضوعاتو کې چې تر بحث لاندې نيول شوي وو د «دوامدارې ودې» تر لاسه کولو لپاره کورني اصلاحات، نړيوالې انرژۍ او د سرچينو د توکو بازارونه، د نړيوال بانک او پيسو نړيوال صندوق سمون او د نړۍ د مخ پر وده نفوس له امله د نفوسي بدلونه شامل وو. په ۲۰۰۷ز کال کې، سويلي افريقا د دارالانشاء کوربه توب وکړ چې د سويلي افريقا د ماليې وزير «ټريور اي مينول» د جي۲۰ رياست پر غاړه درلود. په ۲۰۰۸ز کال کې، د برازيل د ماليې وزير « Guido Mantega» د جي۲۰ رياست په غاړه درلود، نوموړي په مالي بازارونو کې د سيالۍ، تصفيه شوې انرژۍ، اقتصادي ودې او د ودې او پرمختګ د مالي عناصرو په اړوند د بحث او مباحثې وړانديز وکړ. د ۲۰۰۸ز کال د اکتوبر په يوولسمه نېټه د جي-۷ د ماليې وزيرانو له ناستې وروسته، د متحده ايالاتو ولسمشر جورج ډبليو بوش وویل چې د جي۲۰ بله ناسته به د ۲۰۰۸ز کال د مخ پر زياتېدو اقتصادي بحران لپاره د حل لارو د پیدا کولو لپاره مهمه وي. == سرمشريزې == د جي۲۰ د ماليې وزيرانو او مرکزي بانک د رئيسانو ناسته، څوک چې د مشرانو سرمشريزه جوړوي او د هغوی پرېکړې عملي کوي، د ۲۰۰۷-۲۰۰۸ز کلونو مالي بحرانونو او همدا راز د هغو زياتېدونکو اعترافاتو په غبرګون کې جوړې شوې وې چې ګوندې مخ پر وده هېوادونه په مناسب ډول په بنسټيزو نړيوالو اقتصادي بحثونو او مديريتونو کې نه وو شامل کړای شوي. سربېره پر دې، د جي۲۰ د دولتونو او حکومتونو د مشرانو سرمشريزې تر سره شوې. په ۲۰۰۸ز کال کې په واشنګټن کې د پيل له ناستې وروسته، د جي-۲۰ مشرانو دوه ځلې په يو کال کې سره وکتل: په ۲۰۰۹ز کال کې په لندن او پيټسبرګ او په ۲۰۱۰ز کال کې په ټورنټو او سويل کې.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8072894.stm "US to host next G20 world meeting"]. BBC News. 28 May 2009. Retrieved 9 December 2012.</ref> له ۲۰۱۱ز کال راهيسې، له کله چې فرانسې د جي۲۰ کوربه توب کړی، سرمشريزې په کال کې يواځې يو ځل تر سره کېږي. د ۲۰۱۶ز کال ناسته د چين په «هانګزو» کې تر سره شوې وه، د ۲۰۱۷ز کال سرمشريزه د المان په هامبرګ، د ۲۰۱۸ز کال سرمشريزه د ارجنټاين په «بيونس ايرس»، د ۲۰۱۹ز کال سرمشريزه د جاپان په اوساکا، د ۲۰۲۰ز کال سرمشريزه د سعودي عربستان په رياض کې ټاکل شوې وه، خو د کرونا له امله په مجازي ډول تر سره شوه، د ۲۰۲۱ز کال سرمشريزه د ايټاليې په روم ښار کې تر سره شوه او د ۲۰۲۲ز کال سرمشريزه به د اندونيزيا په بالي کې تر سره شي.<ref>[http://www.g20.org/Documents/pittsburgh_summit_leaders_statement_250909.pdf "Leaders' statement, the Pittsburgh Summit," p. 19 §50 (PDF)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100612200227/http://www.g20.org/Documents/pittsburgh_summit_leaders_statement_250909.pdf|date=12 June 2010}}. G20.org. 25 September 2009.</ref><ref>{{cite web |title=G20 |url=http://www.bond.org.uk/pages/g20.html |access-date=16 June 2013 |publisher=Bond.org.uk |تاريخ الأرشيف=24 June 2013 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20130624160605/http://www.bond.org.uk/pages/g20.html |url-status=dead |خونديځ نېټه=24 June 2013 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20130624160605/http://www.bond.org.uk/pages/g20.html |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20130624160605/http://www.bond.org.uk/pages/g20.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130624160605/http://www.bond.org.uk/pages/g20.html }}</ref> له ۲۰۱۰ز کال راهيسې د وزيرانو په کچه د جي۲۰ يو لړ ناستې تر سره شوي دي. په ۲۰۱۱ او ۲۰۱۲ز کلونو کې د کرنې د وزيرانو ناستې تر سره شوې وې؛ په ۲۰۱۲ او ۲۰۱۳ز کلونو کې د بهرنيو چارو د وزيرانو ناستې تر سره شوې وې، په ۲۰۱۲ او ۲۰۱۴ز کلونو کې د سوداګرۍ  د وزيرانو ناستې او له ۲۰۱۰ز کال راهيسې په کلني ډول د کار د وزيرانو ناستې تر سره کېږي.<ref>{{cite web |title=G20 Ministerial Meetings |url=http://www.g20.utoronto.ca/other.html |access-date=13 September 2014 |publisher=G20 Research Group}}</ref> == سرچينې == mdfd65ft76uuh0zxqx6gipm5o86p7vu 0 63312 369503 367540 2026-09-28T22:50:37Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369503 wikitext text/x-wiki انټي بیوټیک د میکروب ضد مادو یوه بڼه ده چې د باکټریا په وړاندې فعال دي. دا د باکټریایي انتاناتو سره د مبارزې لپاره ترټولو مهم باکټریاضد عامل دی او انټي بیوټیکي درمل د دې ډول انتاناتو د درملنې او مخنيوي لپاره په پراخه کچه کارول کېږي. دا مواد کېدای شي په بشپړ توګه باکټریا له منځه یوسي او یا یې د ودې مخنیوی وکړي. ځینې انټي بیوټیکونه د پروټوزوا ضد فعالیت درلودونکي هم دي. انټي بیوټیکونه د عام ذکام یا انفلونزا په شان ویروسونو په وړاندې اغیزناک ندي؛ هغه درمل چې د ویروسونو مخه نیسي د انټي بیوټیکو پرځای د انټي وایرل (ویروس ضد) درملو په نوم یادېږي.<ref name="NHSB">{{cite web |date=5 June 2014 |title=Antibiotics |url=https://www.nhs.uk/conditions/Antibiotics-penicillins/Pages/Introduction.aspx |access-date=17 January 2015 |publisher=NHS |تاريخ الأرشيف=18 January 2015 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20150118023314/http://www.nhs.uk/conditions/antibiotics-penicillins/pages/introduction.aspx |url-status=dead |archive-date=18 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150118023314/http://www.nhs.uk/conditions/antibiotics-penicillins/pages/introduction.aspx }}</ref><ref>{{cite web |title=Factsheet for experts |url=http://ecdc.europa.eu/en/eaad/antibiotics/Pages/factsExperts.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141221183712/http://ecdc.europa.eu/en/eaad/antibiotics/Pages/factsExperts.aspx |archive-date=21 December 2014 |access-date=21 December 2014 |publisher=European Centre for Disease Prevention and Control}}</ref><ref>For example, [[metronidazole]]: {{cite web |title=Metronidazole |url=https://www.drugs.com/monograph/metronidazole.html |access-date=31 July 2015 |publisher=The American Society of Health-System Pharmacists}}</ref><ref name="Antibioticandantiprotozal">{{cite book|title=Chemical Analysis of Antibiotic Residues in Food.|date=2012|publisher=John Wiley & Sons, Inc.|isbn=978-1-4496-1459-1|pages=[https://archive.org/details/antibioticssimpl0002gall/page/1 1–60]|url=https://archive.org/details/antibioticssimpl0002gall/page/1}}</ref><ref>{{Cite web |date=2017-05-06 |title=Why antibiotics can't be used to treat your cold or flu |url=https://www.health.qld.gov.au/news-events/news/antibiotics-viruses-cold-flu |access-date=2020-05-13 |website=www.health.qld.gov.au |language=en-AU}}</ref> کله کله د انټي بیوټیک اصطلاح – د دې کلمې په اصلي معنا «د ژوند مخالف» په توګه، چې د ἀντι anti «مخالف» او βίος bios «ژوند» یوناني ریښو څخه اخیستل شوې – په پراخه کچه د هر هغې مادې لپاره کارول کېږي چې د میکروبونو په وړاندې ترې کار اخیستل کېږي، خو په معموله طبي کارونه کې، انټي بیوټیکونه (لکه پنسیلین) هغه مواد دي چې په طبیعي ډول تولیدېږي (د یوه مایکروارګانیزم لخوا د بل مقابلې لپاره)، په داسې حال کې چې غیر انټي بیوټیکي انټي باکټریال مواد (لکه سلفونامایډان او انټي سپټیک مواد) په بشپړ ډول مصنوعي دي. په هرحال، دواړه ډلې د مایکروارګانیزمونو د وژلو یا د ودې مخنیوي یوشان موخه لري او دواړه په انټي میکروبي کیموتراپي کې د «انټي باکټریال» په نوم شامل شوي دي. «د باکټریا ضد» موادو کې انټي سپټیک درمل، د باکټریا ضد صابونونه او کیمیاوي جراثیمو ضد مواد شامل دي، په داسې حال کې چې انټي بیوټیکونه د باکټریا ضد موادو یوه مهمه برخه ده چې په ځانګړې توګه په طبابت کې او کله کله د څارویو خوړو لپاره کارول کېږي.<ref>{{cite web |title=General Background: Antibiotic Agents |url=http://www.tufts.edu/med/apua/about_issue/agents.shtml#1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141214195917/http://www.tufts.edu/med/apua/about_issue/agents.shtml#1 |archive-date=14 December 2014 |access-date=21 December 2014 |work=Alliance for the Prudent Use of Antibiotics}}</ref> انټي بیوټیکونه له ډېر پخوا راهیسې کارول شوي دي. ډېری تمدنونو د پوپنک وهلې ډوډۍ له موضعي کارونې څخه ګټه اخیسته، ځکه چې په لرغوني مصر، نوبیا، چین، صربستان، یونان او روم څخه راغلو حواله جاتو کې د هغو ګټورو اغیزو ته اشاره شوې وه. اولنی کس چې د انتاناتو درملنې لپاره یې د پوپنک کارونه په مستقیم ډول ثبت کړه، جان پارکینسون (زوکړه ۱۵۶۷ – مړینه ۱۶۵۰) وو. انټي بیوټیکونو په شلمه پېړۍ کې طبابت کې انقلاب رامنځته کړ. الکسانډر فلمېنګ (زوکړه ۱۸۸۱ – مړینه ۱۹۵۵) په ۱۹۲۸م کال کې اوسني پنسیلین کشف کړل چې د جګړې په وخت کې د هغو پراخه کارونه ډېره ګټوره ثابته شوه. په هرحال، د انټي بیوټیکو اغیزمن توب او هغو ته اسانه لاسرسی د دې لامل شوه چې له هغو څخه له حد نه ډېره ګټه واخیستل شي او ځینې باکټریا ګانې یې مقابل کې مقاومت پیدا کړي. د روغتیا نړیوال سازمان د میکروبونو ضد مقاومت د پراخ «جدي ګواښ چې نور د راتلونکي لپاره ندی، په اوس وخت کې د نړۍ په هره سیمه کې رامنځته شوی دی او دا وړتیا لري چې په هرچا، په هر عمر باندې په هر هېواد کې اغیزه وکړي» په توګه طبقه بندي کړی. د انټي بیوټیکو په وړاندې مقاومت له امله رامنځته شوې مرګ ژوبله په ۲۰۱۹م کال کې ۱.۲۷ میلیون کسانو ته ورسېده.<ref>{{Cite journal|last=Gould|first=Kate|date=2016-03-01|title=Antibiotics: from prehistory to the present day|url=https://doi.org/10.1093/jac/dkv484|journal=Journal of Antimicrobial Chemotherapy|volume=71|issue=3|pages=572–575|doi=10.1093/jac/dkv484|pmid=26851273|issn=0305-7453}}</ref><ref>{{cite web |date=16 November 2015 |title=Public Confused About Antibiotic Resistance, WHO Says |url=http://www.medscape.com/viewarticle/854564 |access-date=21 November 2015 |website=Medscape Multispeciality |vauthors=Brooks M}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Gould K|title=Antibiotics: from prehistory to the present day|journal=The Journal of Antimicrobial Chemotherapy|volume=71|issue=3|pages=572–5|date=March 2016|pmid=26851273|doi=10.1093/jac/dkv484|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book|title=Antibiotics: Targets, Mechanisms and Resistance|url=https://books.google.com/books?id=3SZrAAAAQBAJ|publisher=John Wiley & Sons|date=4 December 2013|isbn=978-3-527-33305-9|vauthors=Gualerzi CO, Brandi L, Fabbretti A, Pon CL|pages=1}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Laxminarayan R, Duse A, Wattal C, Zaidi AK, Wertheim HF, Sumpradit N, Vlieghe E, Hara GL, Gould IM, Goossens H, Greko C, So AD, Bigdeli M, Tomson G, Woodhouse W, Ombaka E, Peralta AQ, Qamar FN, Mir F, Kariuki S, Bhutta ZA, Coates A, Bergstrom R, Wright GD, Brown ED, Cars O|display-authors=6|title=Antibiotic resistance-the need for global solutions|journal=The Lancet. Infectious Diseases|volume=13|issue=12|pages=1057–98|date=December 2013|pmid=24252483|doi=10.1016/S1473-3099(13)70318-9|url=http://dspace.ucuenca.edu.ec/handle/123456789/22122|hdl-access=free|hdl=10161/8996|access-date=2022-08-03|archive-date=2020-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200610091542/http://dspace.ucuenca.edu.ec/handle/123456789/22122|url-status=dead}}</ref><ref name="WHO2014">{{cite book|url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/112642/1/9789241564748_eng.pdf?ua=1|title=Antimicrobial resistance: global report on surveillance|publisher=The World Health Organization|date=April 2014|access-date=13 June 2016|isbn=978-92-4-156474-8}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Murray|first1=Christopher JL|last2=Ikuta|first2=Kevin Shunji|last3=Sharara|first3=Fablina|last4=Swetschinski|first4=Lucien|last5=Aguilar|first5=Gisela Robles|last6=Gray|first6=Authia|last7=Han|first7=Chieh|last8=Bisignano|first8=Catherine|last9=Rao|first9=Puja|last10=Wool|first10=Eve|last11=Johnson|first11=Sarah C.|date=2022-02-12|title=Global burden of bacterial antimicrobial resistance in 2019: a systematic analysis|journal=The Lancet|language=English|volume=399|issue=10325|pages=629–655|doi=10.1016/S0140-6736(21)02724-0|issn=0140-6736|pmid=35065702|pmc=8841637}}</ref> == ریښه پېژنونه == د «انټي بیوزس» اصطلاح د «ژوند خلاف» په معنا د فرانسوي باکټریولوژسټ جین پال ویلمین لخوا د هغې پدیدې لپاره چې د دې باکټریا ضد درملو لخوا راڅرګنده شوه، د توصیفي نوم په توګه معرفي شوه. انټي بیوزس د لومړي ځل لپاره په ۱۸۷۷م کال کې په باکټریاګانو کې توصیف شوه، کله چې لویي پاسټور او رابرټ کوخ دا ولیدل چې په هوا کې شته یو باسیل کولی شي د آنټراکس باسیل د ودې مخنیوی وکړي. دا درمل وروسته په ۱۹۴۷م کال کې د امریکایي مایکروبیولوژسټ، سلمان واکسمن لخوا د انټي بیوټیک په توګه ونومول شوې.<ref name="Saxena">{{cite book|title=Applied Microbiology|vauthors=Saxena S|publisher=Springer India|year=2015|isbn=978-81-322-2258-3|pages=83–120|chapter=Chapter 8: Microbes in Production of Fine Chemicals (Antibiotics, Drugs, Vitamins, and Amino Acids)|doi=10.1007/978-81-322-2259-0|s2cid=36527513}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Foster W, Raoult A|date=December 1974|title=Early descriptions of antibiosis|journal=The Journal of the Royal College of General Practitioners|volume=24|issue=149|pages=889–94|pmc=2157443|pmid=4618289}}</ref><ref name="Saxena2">{{cite book|title=Applied Microbiology|vauthors=Saxena S|publisher=Springer India|year=2015|isbn=978-81-322-2258-3|pages=83–120|chapter=Chapter 8: Microbes in Production of Fine Chemicals (Antibiotics, Drugs, Vitamins, and Amino Acids)|doi=10.1007/978-81-322-2259-0|s2cid=36527513}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Landsberg H|year=1949|title=Prelude to the discovery of penicillin|journal=Isis|volume=40|issue=3|pages=225–7|doi=10.1086/349043|s2cid=143223535}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Waksman SA|date=1947|title=What is an antibiotic or an antibiotic substance?|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20264541|journal=Mycologia|volume=39|issue=5|pages=565–9|doi=10.1080/00275514.1947.12017635|pmid=20264541}}</ref> د انټي بیوټیک ویی د لومړي ځل لپاره په ۱۹۴۲م کال کې د سلمان واکسمن او ملګرو لخوا یې د مجلو په مقالو کې د هر هغې مادې توصیف لپاره وکارول شو چې د یوه مایکروارګانیزم لخوا تولید شي او د نورو مایکروارګانیزمونو له ودې سره مخالف وي. دې تعریف کې هغه مواد چې باکټریا له منځه وړي خو د مایکروارګانیزمونو له لورې نه تولیدېږي (لکه د معدې اسیډ او هایډروجن پراوکسایډ) نه شاملېږي. همدارنګه د باکټریا ضد مصنوعي مرکبات لکه سلفونامایډونه په کې ندي شامل. په اوسنۍ کارونه کې، د «انټي بیوټیک» اصطلاح هر هغه درمل ته ویل کېږي چې باکټریا له منځه وړي یا یې د ودې مخنیوی کوي، دا په پام کې نه نیول کېږي چې آیا دا درمل د مایکروارګانیزم لخوا تولید شوي‌ دي که نه.<ref name="Saxena3">{{cite book|title=Applied Microbiology|vauthors=Saxena S|publisher=Springer India|year=2015|isbn=978-81-322-2258-3|pages=83–120|chapter=Chapter 8: Microbes in Production of Fine Chemicals (Antibiotics, Drugs, Vitamins, and Amino Acids)|doi=10.1007/978-81-322-2259-0|s2cid=36527513}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/antimicrobialdru0000scho|title=The Antimicrobial Drugs|vauthors=Scholar EM, Pratt WB|publisher=Oxford University Press, US|year=2000|isbn=978-0-19-512529-0|pages=[https://archive.org/details/antimicrobialdru0000scho/page/3 3]|url-access=registration}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Davies J, Davies D|date=September 2010|title=Origins and evolution of antibiotic resistance|journal=Microbiology and Molecular Biology Reviews|volume=74|issue=3|pages=417–33|doi=10.1128/MMBR.00016-10|pmc=2937522|pmid=20805405}}</ref> د «انټي بیوټيک» اصطلاح له ''anti'' + βιωτικός (''biōtikos'')، «د ژوند لپاره مناسب، ژوندی» څخه اخیستل شوی، کوم چې په خپله له βίωσις (''biōsis'')، «د ژوند لاره»، او له βίος (''bios'')، «ژوند» څخه اخیستل شوی. د «باکټریا ضد» اصطلاح له یوناني ἀντί (ضد)، «مخالف» + βακτήριον (''baktērion'') د βακτηρία (''baktēria'') مخفف، «کارکوونکي، میله» څخه اخیستل شوې، ځکه چې لومړنۍ کشف شوې باکټریا د میلې په بڼه وه.<ref>{{cite book|title=A Greek-English Lexicon|veditors=Liddell HG, Scott R|chapter=βιωτικός|chapter-url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dbiwtiko%2Fs|via=[[Perseus Project]]}}</ref><ref>{{cite book|title=A Greek-English Lexicon|veditors=Liddell HG, Scott R|chapter=βίωσις|chapter-url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dbi%2Fwsis|via=[[Perseus Project]]}}</ref><ref>{{cite book|title=A Greek-English Lexicon|veditors=Liddell HG, Scott R|chapter=βίος|chapter-url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dbi%2Fos1|via=[[Perseus Project]]}}</ref><ref>{{cite book|title=A Greek-English Lexicon|veditors=Liddell HG, Scott R|chapter=ἀντί|chapter-url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Da%29nti%2F|via=[[Perseus Project]]}}</ref><ref>{{cite book|title=A Greek-English Lexicon|veditors=Liddell HG, Scott R|chapter=βακτηρία|chapter-url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dbakthri%2Fa|via=[[Perseus Project]]}}</ref> == کارول == === طبي کارول === انټي بیوټیکونه د باکټریایي انتاناتو او کله کله د پروټوزوایي انتاناتو د درملنې یا مخنیوي لپاره کارول کېږي. (مټرونیډازول د ګڼو پرازیټي ناروغیو په وړاندې اغیزمن درمل دي). کله چې شکمن شو چې د یوه انتان له امله یوه ناروغۍ رامنځته شوې خو مسئول پاتوجن ونه پېژندل شي، تجربوي درملنه پیل کېږي. په دې کې د وړاندې شویو اعراض او علایمو په اساس د پراخه طیف لرونکي انټي بیوټیک تجویز شامل دي او هغه وخت پلي کېږي چې لابراټواري معاینو پایلې کیدای شي څو ورځې وخت ونیسي.<ref name="Antibiotic">{{cite book|title=Antibiotics Simplified.|date=2011|publisher=Jones & Bartlett Publishers|isbn=978-1-4496-1459-1|pages=15–17|url=https://books.google.com/books?id=vIRgA57q414C&q=Antibiotics}}</ref><ref name="General principles">{{cite journal|vauthors=Leekha S, Terrell CL, Edson RS|title=General principles of antimicrobial therapy|journal=Mayo Clinic Proceedings|volume=86|issue=2|pages=156–67|date=February 2011|pmid=21282489|pmc=3031442|doi=10.4065/mcp.2010.0639}}</ref> کله چې مسئول پاتوجن مایکروارګانیزم له پخوا څخه پېژندل شوی وي یا تشخیص شوی وي، کولی شو یوه قطعي درملنه پیل کړو. په دې کې د نري طیف لرونکي انټي بیوټیک کارول شامل دي. د ورکړل شوي انټي بیوټیک ټاکنه د هغه د بیې په اساس ترسره کېږي. د مایکروارګانیزم پېژندل ډېر مهم دي ځکه دا کولی شي د انټي بیوټيک درملنې بیه او زهرجن توب را کم کړي او همدارنګه د انټي میکروبي موادو په وړاندې مقاومت راټیټ کړي. د جراحۍ څخه مخنیوي لپاره، د حاد اپنډیسیټ لپاره چې اختلاطي شوی نه وي کولی شو انټي بیوټيک ورکړو.<ref>{{cite journal|vauthors=Rollins KE, Varadhan KK, Neal KR, Lobo DN|title=Antibiotics Versus Appendicectomy for the Treatment of Uncomplicated Acute Appendicitis: An Updated Meta-Analysis of Randomised Controlled Trials|journal=World Journal of Surgery|volume=40|issue=10|pages=2305–18|date=October 2016|pmid=27199000|doi=10.1007/s00268-016-3561-7|s2cid=4802473}}</ref><ref name="General principles2">{{cite journal|vauthors=Leekha S, Terrell CL, Edson RS|title=General principles of antimicrobial therapy|journal=Mayo Clinic Proceedings|volume=86|issue=2|pages=156–67|date=February 2011|pmid=21282489|pmc=3031442|doi=10.4065/mcp.2010.0639}}</ref> انټي بیوټیکونه د مخنیوي په توګه هم ورکول کېږي او دا کار یوازې هغو کسانو کې ترسره کېږي چې له ګواښ سره مخامخ دي لکه هغه کسان چې ضعیفه معافیتي سیسټم لري (په ځانګړې توګه د HIV پېښو کې د نومونیا یا سږو پړسوب مخنیوي لپاره)، هغه کسان چې د معافیت سیستم ټیټوونکي درمل کاروي، سرطاني ناروغان او هغه کسان چې جراحي کوي. په جراحي پروسیجرونو کې د دې درملو کارول د څېرې زخمونو انتاني کېدو مخنیوي لپاره دي. هغوی د غاښونو انټي بیوټیکي مخنیوي کې رغنده رول لوبوي چېرې چې د هغوی کارونه کېدای شي له باکټریمیا او انتاني انډوکارډیټ څخه مخنیوی وکړي. انټي بیوټیکونه همدارنګه په نوټروپنیا کې، چې په ځانګړې توګه سرطان پورې تړلې وي، د انتاناتو د مخنیوي لپاره وکارول شي.<ref>{{cite journal|vauthors=Flowers CR, Seidenfeld J, Bow EJ, Karten C, Gleason C, Hawley DK, Kuderer NM, Langston AA, Marr KA, Rolston KV, Ramsey SD|display-authors=6|title=Antimicrobial prophylaxis and outpatient management of fever and neutropenia in adults treated for malignancy: American Society of Clinical Oncology clinical practice guideline|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-oncology_2013-02-20_31_6/page/794|journal=Journal of Clinical Oncology|volume=31|issue=6|pages=794–810|date=February 2013|pmid=23319691|doi=10.1200/JCO.2012.45.8661}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Bow EJ|title=Infection in neutropenic patients with cancer|journal=Critical Care Clinics|volume=29|issue=3|pages=411–41|date=July 2013|pmid=23830647|doi=10.1016/j.ccc.2013.03.002}}</ref><ref name="Antibiotic2">{{cite book|title=Antibiotics Simplified.|date=2011|publisher=Jones & Bartlett Publishers|isbn=978-1-4496-1459-1|pages=15–17|url=https://books.google.com/books?id=vIRgA57q414C&q=Antibiotics}}</ref> د زړه کورونري رګونو ثانوي ناروغۍ څخه د مخنیوي لپاره د اوسني علمي فعاله شواهدو له لورې د انټي بیوټیک کارونې څخه ملاتړ نه کېږي او په اصل کې کېدای شي د زړه او رګونو مړینه، له هر بل لامله مړینه او د سکتې واقعاتو کې زیاتوالی راولي.<ref name=":4">{{cite journal|vauthors=Sethi NJ, Safi S, Korang SK, Hróbjartsson A, Skoog M, Gluud C, Jakobsen JC|title=Antibiotics for secondary prevention of coronary heart disease|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=2|issue=5|pages=CD003610|date=February 2021|pmid=33704780|pmc=8094925|doi=10.1002/14651858.CD003610.pub4|collaboration=Cochrane Heart Group}}</ref> === د تجویز طریقه === د انټي بیوټیکونو تجویز لپاره بېلابېلې لارې شتون لري. انټي بیوټیکونه په معمول ډول د خولې له لارې کارول کېږي. په شدیدو پېښو کې، په ځانګړې توګه ژورو سیسټمیکو انتاناتو کې، کولی شو انټی بیوټیکونه په رګونو کې یا په تزریقي ډول هم تجویز کړو. چېرته چې انتاني شوې سیمه په اسانۍ سره د لاسرسۍ وړ وي، کېدای شي انټي بیوټیک د سترګو څاڅکو په توګه د سترګو په تورو کې یا د سترګو په التهاب کې او یا هم د غوګونو التهاب لپاره او د لامبو وهونکو د غوږونو التهاب لپاره موضعي وکارول شي. موضعي کارونه هم د درملنې یوه بله ټاکنه ده چې د پوستکي ځینې ناروغیو لکه آکنه او سلولیټ لپاره کارول کېږي. د موضعي کارونې ګټو کې لوړ غلظت ته لاسرسی او د التهاب په سیمه کې د انټي بیوټیکو ثابت پاتې کېدل شامل دي؛ د سیسټمیک جذب کېدو او زهرجن کېدو کمېدل، او د اړتیا وړ انټي بیوټيک ټولیز حجم کمېدل، په پایله کې له انټي بیوټیک څخه د غلطې کارونې ګواښ هم راکموي. د هغو موضعي انټي بیوټيکونو په هکله چې د جراحي ځانګړو ټپونو په سر لګول کېږي، رپوټ شوی چې د جراحۍ ځای انتاني کېدو ګواښ راکموي. په هرحال، لا هم د موضعي انټي بیوټیکو کارونې په هکله د اندیښنو وړ ځینې ځانګړي لاملونه شتون لري. کېدای شي د انټي بیوټیکونو یوه برخه په سیسټمیک ډول جذب شي؛ د مصرفي انټي بیوټيک دقیق دوز اندازه کول ګران کار دی او همدارنګه د تماس په صورت کې د موضعي حساسیت یا ډرماټیټ د رامنځته کېدو امکان هم شتون لري. سپارښتنه کېږي هرڅومره ژر چې کېږي انټي بیوټیک باید تجویز شي په ځانګړې توګه هغو انتاناتو کې چې ژوند ته ګواښ جوړوي. ډېری عاجل ډیپارټمنټونه انټي بیوټيکونه د همدې موخې لپاره ځان سره ساتي.<ref>{{cite journal|vauthors=Pangilinan R, Tice A, Tillotson G|title=Topical antibiotic treatment for uncomplicated skin and skin structure infections: review of the literature|journal=Expert Review of Anti-Infective Therapy|volume=7|issue=8|pages=957–65|date=October 2009|pmid=19803705|doi=10.1586/eri.09.74|s2cid=207217730}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Heal CF, Banks JL, Lepper PD, Kontopantelis E, van Driel ML|title=Topical antibiotics for preventing surgical site infection in wounds healing by primary intention|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=2016|issue=11|pages=CD011426|date=November 2016|pmid=27819748|pmc=6465080|doi=10.1002/14651858.CD011426.pub2}}</ref><ref name="Treating chronic wounds">{{cite journal|vauthors=Lipsky BA, Hoey C|title=Topical antimicrobial therapy for treating chronic wounds|journal=Clinical Infectious Diseases|volume=49|issue=10|pages=1541–9|date=November 2009|pmid=19842981|doi=10.1086/644732|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Hung KK, Lam RP, Lo RS, Tenney JW, Yang ML, Tai MC, Graham CA|title=Cross-sectional study on emergency department management of sepsis|journal=Hong Kong Medical Journal = Xianggang Yi Xue Za Zhi|volume=24|issue=6|pages=571–578|date=December 2018|pmid=30429360|doi=10.12809/hkmj177149|doi-access=free}}</ref><ref name="General principles3">{{cite journal|vauthors=Leekha S, Terrell CL, Edson RS|title=General principles of antimicrobial therapy|journal=Mayo Clinic Proceedings|volume=86|issue=2|pages=156–67|date=February 2011|pmid=21282489|pmc=3031442|doi=10.4065/mcp.2010.0639}}</ref> === نړیوال مصرف === د هېوادونو په منځ کې د انټي بیوټیکونو مصرف ډېر توپیر لري. د انټي بیوټیک مصرف باندې د نظارت په هکله د WHO رپوټ چې په ۲۰۱۸م کال کې خپور شو، په ۲۰۱۵م کال کې له ۶۵ هېوادونو څخه راټول شوي معلومات یې وارزول. دا اندازه په ورځنۍ توګه د هرو ۱۰۰۰ کسانو په سر د ورځني ډوز په توګه محاسبه شوې وه. مغلستان له ۶۴.۴ سلنې نرخ سره ترټولو ډېر مصرف درلود. بورونډي له ۴.۴ سلنه مصرف سره ترټولو ټیټ مصرف درلود. اموکسی سیلین او اموکسی سیلین/کلاوولانیک اسیډ درملو ترټولو ډېر مصرف درلود.<ref>{{cite news|title=UK antibiotic consumption twice that of the Netherlands, WHO report finds|url=https://www.pharmaceutical-journal.com/20205732.article|access-date=22 December 2018|publisher=Pharmaceutical Journal|date=14 November 2018|archive-date=22 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181222221210/https://www.pharmaceutical-journal.com/20205732.article|url-status=dead}}</ref> == جانبي عوارض == د کلینيکي کارونې تایید لپاره انټي بیوټیکونه لومړی د هرډول منفي اغیزو له اړخه کتل کېږي او په معمول ډول خوندي او د زغم وړ ګڼل کېږي. په هرحال، ځینې انټي بیوټیکونه په پراخه توګه نامطلوبه جانبي عوارضو درلودونکي دي چې له خفیفو نیولې تر ډېر شدیده پورې رسېږي او د کارول شوي انټي بیوټيک ډول، د موخې میکروبونو او ناروغ کس پورې تړاو لري. جانبي عوارض کېدای شي د انټي بیوټیک درملیزو یا زهري ځانګړنو منعکس کوونکي وي یا کېدای شي ډېر حساسیت یا الرژیک غبرګونونه په کې شامل وي. جانبي عوارضو کې له عادي تبې او کانګو نیولې تر عمده الرژیکي غبرګونونو لکه فوټوډرماتایټس او انافایلکسس پورې شامل وي.<ref>{{cite journal|vauthors=Slama TG, Amin A, Brunton SA, File TM, Milkovich G, Rodvold KA, Sahm DF, Varon J, Weiland D|display-authors=6|title=A clinician's guide to the appropriate and accurate use of antibiotics: the Council for Appropriate and Rational Antibiotic Therapy (CARAT) criteria|journal=The American Journal of Medicine|volume=118|issue=7A|pages=1S–6S|date=July 2005|pmid=15993671|doi=10.1016/j.amjmed.2005.05.007|collaboration=Council for Appropriate Rational Antibiotic Therapy (CARAT)}}</ref><ref>{{cite web |date=6 May 2014 |title=Antibiotics – Side effects |url=http://www.nhs.uk/Conditions/Antibiotics-penicillins/Pages/Side-effects.aspx |access-date=6 February 2016 |website=NHS Choices |publisher=National Health Service (NHS), UK |تاريخ الأرشيف=7 February 2016 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160207044627/http://www.nhs.uk/Conditions/Antibiotics-penicillins/Pages/Side-effects.aspx |url-status=dead |archive-date=7 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160207044627/http://www.nhs.uk/Conditions/Antibiotics-penicillins/Pages/Side-effects.aspx }}</ref> د خولې له لارې خوړل کېدونکو انټي بیوټیکو جانبي عوارضو کې اسهال شامل دی چې د کولمو په فلورا کې ډولونو ترکیب د اختلال په پایله کې رامنځته کېږي چې د بېلګې په توګه د کلوسټریډیوم ډیفیسل په توګه ناروغي زېږوونکو باکټریاګانو د ډېرې ودې لامل کېږي. د انټي بیوټیک کارونې مودې په اوږدو کې د پروبیوټیک درملو کارول کولی شي انټي بیوټیک پورې اړوند اسهال څخه په مخنیوي کې مرسته وکړي. د باکټریا ضد مواد همدارنګه کولی شي د مهبل په فلورا هم اغیزه پرېږدي او کېدای شي د والوو-واجینا په ساحه کې د کاندیدا له نسل څخه د فنګسي انتاناتو له حد‌ څخه ډېرې ودې لامل شي. اضافي جانبي عوارض کېدای شي له نورو درملو سره د تعامل په صورت کې رامنځته شي، د بېلګې په توګه که د کوینولون کورنۍ انټي بیوټیک له سیسټمیک کورټیکوسټروییډ درملو سره یوځای تجویز شي ټنډون ته د زیان رسېدو ګومان ډېرېږي.<ref>{{cite web |title=Antibiotic-Associated Diarrhea – All you should know |url=http://www.bestnaturalremedies.net/antibiotic-associated-diarrhea |access-date=28 December 2014}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Lewis T, Cook J|title=Fluoroquinolones and tendinopathy: a guide for athletes and sports clinicians and a systematic review of the literature|journal=Journal of Athletic Training|volume=49|issue=3|pages=422–7|date=1 January 2014|pmid=24762232|pmc=4080593|doi=10.4085/1062-6050-49.2.09}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Rodgers B, Kirley K, Mounsey A|title=PURLs: prescribing an antibiotic? Pair it with probiotics|journal=The Journal of Family Practice|volume=62|issue=3|pages=148–50|date=March 2013|pmid=23520586|pmc=3601687}}</ref> ځینې انټي بیوټیکونه کېدای شي مایټوکانډریا ته، چې د انسان په شمول په یوکاریوټي حجرو کې له باکټریا څخه اخیستل شوی جز دی، زیان ورسوي. مایټوکانډریا ته زیان په حجراتو کې د آکسیډاټیف فشار رامنځته کېدو لامل کېږي او دا کار د فلوروکوینولون درملو د جانبي عوارضو یوه میکانیزم په توګه سپارښت شوی دی. هغوی همدارنګه په کلوروپلاسټ باندې هم اغیزه پرېږدي.<ref>{{cite journal|vauthors=Marchant J|title=When antibiotics turn toxic|journal=Nature|volume=555|issue=7697|pages=431–433|date=March 2018|pmid=29565407|doi=10.1038/d41586-018-03267-5|doi-access=free|bibcode=2018Natur.555..431M}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Wang X, Ryu D, Houtkooper RH, Auwerx J|title=Antibiotic use and abuse: a threat to mitochondria and chloroplasts with impact on research, health, and environment|journal=BioEssays|volume=37|issue=10|pages=1045–53|date=October 2015|pmid=26347282|pmc=4698130|doi=10.1002/bies.201500071}}</ref> == سرچينې == ljcdcmdiu29ij3isrhlh7cxqdu0fzia 0 63444 369575 366906 2026-09-29T10:00:15Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369575 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}}ویلیام باټیسون (زیږون: د ۱۸۶۱ زکال د اګست ۸ مه – مړینه: د ۱۹۲۶ زکال د فبروري ۸ مه) انګلیسي بیالوژېست و چې د لومړي ځل لپاره یې د ژنټیک کلمه د وراثت د څېړنې او تشرېح په موخه وکاروله. نوموړي همدارنګه د ګرېګور منډیل د نظریاتو ترویج کوونکی و چې د دوی کشفیات بیاځلي په ۱۹۰۰ زکال کې د هوګو د فریس او کارل کورنز له خوا تعقیب شول. په ۱۸۹۴ زکال کې، د تنوع د مطالعې لپاره د موادو په نامه (''Materials for the Study of Variation'') د هغه خپور شوي کتاب د ژنټیک د نوي موندل شوي چلن فرمول بندي په ځان کې رانغاړله. == لومړنی ژوند او زده کړې == باټیسون په ۱۸۶۱ زکال کې د یورکشایر ساحل په ویتبي سیمه کې وزېږېد؛ هغه د کمبرېج د سنټ جان کالج د ښوونکي ویلیام هنري باټیسون زوی و. نوموړي د کمبرېج د سنټ جان کالج په راګبي ښوونخي کې زده کړې وکړې او په ۱۸۸۳ زکال کې یې له هغه ځایه د طبیعي علومو په برخه کې لیسانس سند ترلاسه کړ. <ref>{{acad|id=BT879|name=Bateson, William}}</ref> د یو امبریولوژیست (نطفه پېژندونکي) په توګه هغه متحده ایالاتو ته سفر وکړ څو د بلانوګلاسوس (Balanoglossus) په نامه چینجی ډوله همی کوردت په اړه څېړنه وکړي چې له امله یې د فقاریه ژوندیو موجوداتو سره لېوالتیا پیدا کړه. نوموړي له ۱۸۸۳ زکال څخه تر ۱۸۸۴ زکال پورې د ویرجینیا په همپټون سیمه کې د ویلیام کیث بروکس په حیواني لابراتوار کې کار وکړ. له مورفولوژي څخه د ودې مطالعې او څېړنې ته په مخه کولو سره هغه انګلستان ته راوګرځېد او د سنټ جان کالج غړی شو. نوموړي د ودې او وراثت اړوند څېړنو په موخه لویدېځې مرکزي آسیا ته سفر وکړ. <ref>Johns Hopkins University Circular Nov.(1883) vol III. no 27.pg 4.</ref> == مسلک == باټیسون له ۱۹۰۰ زکال څخه تر ۱۹۱۰ زکال پورې په کمبرېج کې د ژنټیک د یو غیر رسمي مکتب «نظري مکتب» مشري وکړه. د هغه په ډله کې تر ډېره پورې د کمبرېج د نیونهام کالج ښځینه غړې، مېرمن یې بئاتریس او خور یې فلورانس دورهام شامله وه. هغوی د نوموړي د څېړنیز پروګرام سره هغه مهال مرسته وکړه چې منډلېزم لا د یوې قانوني تحصیلي څانګې په توګه نه و پېژندل شوی. دغو مېرمنو لکه موریل ویلدیل (وروسته اونسلو) له ۱۹۰۲ زکال څخه تر ۱۹۱۰ زکال پورې په مختلفو حیواني او نباتي ډولونو باندې یو شمېر رغنیزې ازموینې ترسره کړې. هیلډا بلانچ کیلبي چې په ۱۹۰۱ زکال کې یې د نیونهام په کالج کې په منډلیان برخه کې زده کړې پای ته ورسولې له باټیسون سره یې په نخودو کې د منډلي نتایجو په ترلاسه کولو کې مرسته وکړه. نوموړې همدارنګه د سویو (خرګوش) او فیل مرغانو د لویونې په برخه کې خپلواکې ازموینې ترسره کړې. <ref name="domestication">{{cite journal|last=Richmond|first=Marsha L.|title=The 'Domestication' of Heredity: The Familial Organization of Geneticists at Cambridge University, 1895–1910|journal=Journal of the History of Biology|year=2006|volume=39|issue=3|jstor=4332033|publisher=Springer|pages=565–605|doi=10.1007/s10739-004-5431-7|s2cid=84924910}}</ref><ref>{{cite web |title=Bateson Family Papers |url=http://www.amphilsoc.org/mole/view?docId=ead/Mss.Ms.Coll.2-ead.xml |access-date=4 October 2013 |publisher=American Philosophical Society}}</ref><ref>{{cite journal|author=Richmond, M. L.|title=Women in the early history of genetics. William Bateson and the Newnham College Mendelians, 1900–1910|url=https://archive.org/details/sim_isis_2001-03_92_1/page/69|journal=Isis|volume=92|issue=1|pages=69|date=March 2001|pmid=11441497|doi=10.1086/385040|s2cid=29790111}}</ref> باټیسون په ۱۹۱۰ زکال کې د جان اینس کرنیز انستیتیوت مشر شو او له خپلې کورنۍ سره په ساري کې مرټون پارک ته کډه شو. دغه مهال چې نوموړی د جان اینس انستیتیوت مشر و د وراثت اړوند د کروموزوم له نظریې سره یې لیوالتیا پیدا کړه او د ډبلیو. سي. ایف. نیوټن او په ۱۹۲۳ زکال کې یې د سریل ډین ډارلینګټون په ګمارلو سره د سایټولوژي مطالعه ترویج کړه. <ref>{{cite journal|title=Obituary. Mr. W. C. F. Newton|journal=Nature|volume=121|issue=3036|pages=27–28|author=A. D. H.|doi=10.1038/121027b0|date=January 1928|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite web |title=A Brief History of the John Innes Centre |url=http://www.jic.ac.uk/centenary/history-timeline.htm |access-date=21 October 2015 |work=jic.ac.uk |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180722095622/https://www.jic.ac.uk/centenary/history-timeline.htm |archivedate=22 July 2018 |url-status=dead}}</ref> نوموړي په ۱۹۱۹ زکال کې د ژنټیک ټولنه (The Genetics Society) چې ژنټیک ته اړونده لومړنۍ تخصصي ټولنه وه؛ تاسیس کړه. <ref>{{cite web |title=Genetics Society Website > About > About the Society |url=http://www.genetics.org.uk/About/AbouttheSociety.aspx |access-date=21 October 2015 |publisher=genetics.org.uk}}</ref> هغه د خپل ژوند په وروستیو کې د جرمني اروین باور ملګری او ورته باوري کس و. هغوی یو بل ته د نژادي اصلاح اړوند لیکنې کولې. نوموړی د ۱۹۲۶ زکال په فبروري میاشت کې د خپلې ناڅاپي مړینې تر مهال د جان اینس انستیتیوت مشر و. == شخصي ژوند == باټیسون له بئاتریس ډورهام سره واده وکړ. له نوموړې سره هغه په ۱۸۸۹ زکال کې کوژده شو خو د کوژدې په مراسمو کې له دې امله چې ټولو فکر کاوه هغه ډېر زیات شراب څښي خواښې یې د خپلې لور له کوژدې سره مخالفت وکړ. بالاخره دوی اووه کاله وروسته د ۱۸۹۶ زکال په جون میاشت کې وروسته له هغه واده وکړ چې آرتور دورهام (خصر یې) مړ شوی و او مېرمن یې (خواښې یې) هم یا مړه وه (د هینګ په خبره) او یا هم یې منلې وه چې د دوی له واده سره له مخالفت لاس واخلي (د کوک په خبره). د هغوی زوی ګرېګوري باټیسون انټروپولوژیست او د سایبرنیټیک متخصص و.<ref>{{cite web |title=Background note |url=http://www.amphilsoc.org/mole/view?docId=ead/Mss.Ms.Coll.2-ead.xml |work=Bateson Family Papers |publisher=American Philosophical Society |accessdate=30 July 2013}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=NEO2bQ-k-nMC&pg=PA209|title=The Monk in the Garden: The Lost and Found Genius of Gregor Mendel, the Father of Genetics|first=Robin Marantz|last=Henig|year=2000|publisher=Houghton Mifflin Harcourt|pages=209–212|isbn=9780618127412}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=FDUi1xg26gsC&pg=PA44|title=Treasure Your Exceptions: The Science and Life of William Bateson|first1=Alan G.|last1=Cock|first2=Donald R.|last2=Forsdyke|year=2008|publisher=Springer|pages=180–181|isbn=9780387756882}}</ref> باټیسون د یو «سخت دریځي» ملحد په توګه پېژندل کېده. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-6PhO7Og2fYC&pg=PA13|title=Understanding Gregory Bateson: Mind, Beauty, and the Sacred Earth|isbn=9780791478271|last1=Charlton|first1=Noel G.|date=25 March 2010}}</ref><ref>"William Bateson was a very militant atheist and a very bitter man, I fancy. Knowing that I was interested in biology, they invited me when I was still a school girl to go down and see the experimental garden. I remarked to him what I thought then, and still think, that doing research must be the most wonderful thing in the world and he snapped at me that it wasn't wonderful at all, it was tedious, disheartening, annoying and anyhow you didn't need an experimental garden to do research." [http://www.aip.org/history/ohilist/4620.html Interview with Dr. Cecilia Gaposchkin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150503214448/http://www.aip.org/history/ohilist/4620.html |date=2015-05-03 }} by Owen Gingerich, 5 March 1968.</ref> == ویاړونه == د ۱۸۹۴ زکال په جون میاشت کې نوموړي د سلطنتي ټولنې غړیتوب ترلاسه او په ۱۹۰۴ زکال کې یې د دغو ټولنې د داروین مډال او همدارنګه په ۱۹۲۰ زکال کې سلطنتي مډال وګاټه. نوموړي همدارنګه په ۱۹۲۰ زکال کې د سلطنتي مډال په ترلاسه کونکې غونډه کې وینا وکړه. نوموړی له ۱۹۱۳ زکال څخه تر ۱۹۱۴ زکال پورې د بریتانیا د علومو اکاډمی مشر و. <ref>{{cite web |title=Library and Archive Catalogue |url=http://www2.royalsociety.org/DServe/dserve.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Persons&dsqPos=0&dsqSearch=%28Surname%3D%27bateson%27%29 |access-date=11 December 2010 |publisher=Royal Society}}{{dead link|date=December 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>{{cite web |title=Report of the British Association for the Advancement of Science |url=https://archive.org/stream/reportofbritisha15adva#page/n75/mode/2up |access-date=21 October 2015}}</ref> == د بیالوژیکي تنوع اړوند آثار (تر ۱۹۰۰ زکال پورې) == باټیسون په خپلو هغو اثارو کې چې تر ۱۹۰۰ زکال پورې خپاره شول په منظمه توګه یې په کې د ژوندیو موجوداتو او هغه نور اړوند چې د هغوی د بیالوژیکي تکامل لامل ګرځېد څېړنې ترسره کړې وې؛ نوموړی دغه مهال په کلکه توګه د چارلس داورین د جامعو بېلګو له ټولیزې کړنلارې او همدارنګه د فرانسس ګالټون د کمي («بایومټریکي») میتودونو تر اغېز لاندې و. نوموړي په خپله لومړنۍ مهمه موندنه کې څرګنده کړه چې یو شمېر بیولوژیکي ځانګړنې (لکه په غوږ کې د فورسپس اوږدوالی) په پرله پسې او یا هم نورمال ډول نه، بلکې په غیر پرله پسې (یا «دوه شکلي») توګه وېشل کېږي. هغه و موندله چې په یوه ډله کې دوه ګوني اشکال د وراثت په میکانېزم کې د اوسنیو انګېرنو پر وړاندې خنډ دی او ویل یې چې «کېدای شي دغه پوښتنه مطرح شي چې آیا دغه دوه ډوله چې اوس وړاندې شوي په دوه جلا ژوندیو موجوادتو باندې د ویش پیلامه به وي؟».<ref>Scientific papers of William Bateson. RC Punnett (Ed) : Cambridge University Press 1928 Vol 1</ref><ref>Some cases of variation in secondary sexual characters statistically examined, Proc Zool Soc 1892</ref> هغه د تنوع لپاره د مطالعې د موادو په نامه په خپل بل کتاب کې چې په ۱۸۹۴ زکال کې یې ولیکه؛ د بیولوژیکي بدلونونو اړوند یې په کې پام وړ څېړنې ترسره کړې وې. هغه غوښتل وښيي چې په یو شمېر شخصیتونو کې په پرله پسې او په یو شمېر نورو کې په غیر پرله پسې توګه بیولوژیکي بدلونونه شتون لري؛ چې د دغو دو ډولونو لپاره یې د «میریسټیک» او «سبسټنیټیو یا قایم به ذات» کلمې ابداع کړې. د داروین په څېر هغه احساس کاوه چې کمیتي شخصیتونه نه شي کېدلای په اسانۍ سره د تکامل د انتخابي قوې پر بنسټ «کمال» ته ورسېږي، ځکه چې دوی د «القاح په بهیر کې د رامنځته کېدونکو اغېزو» د درک ستونزه موندلې وه، خو څرګنده یې کړه چې دغه چاره په هغو شخصیتونو کې چې په غیر پرله پسې ډول بدلون کوي رامنځته کېدلای شي. <ref>Materials for the study of variation, treated with especial regard to discontinuity in the origin of species William Bateson 1861–1926. London : Macmillan 1894 xv, 598 p</ref> په دغه اثر کې باټیسون هومئوتیک بدلونونو ته اشاره کړې وه او څرګنده کړې یې وه چې د تمې پر خلاف په د دوی په وجود کې یو بل څه د هغه ځای نیسي. په حیواني تنوع کې چې باټیسون پرې څېړنه کړې وه هغه غومبسې چې د پښو پر ځای یې انتونونه لرل، هغه خرچنګونه چې د اضافي تخمو لولې یې لرلې او هغه انسانان شاملېدل چې څو ګوتې، اضافي پښتۍ او اضافي تي یې لرل. د ۱۹۹۵ زکال د طبابت او فزیولوژي د نوبل جایزه نوموړي په دغو ژنونو باندې د کار له امله ترلاسه کړه. دغه مهال وښول شوه چې دغه موندنې د ټولو حیواناتو د ودې لپاره مهمې دي. دغو ژنونو په ډېری حیواناتو او یا هم شاید په ټولو کې حیاتي رول درلود. <ref>{{cite web |last1=Genetic Science Learning Center |title=Homeotic Genes and Body Patterns |url=https://learn.genetics.utah.edu/content/basics/hoxgenes/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190315035400/https://learn.genetics.utah.edu/content/basics/hoxgenes/ |archive-date=15 March 2019 |access-date=28 May 2019 |website=Learn Genetics |publisher=University of Utah |language=en}}</ref> باټیسون په خپل دغه اثر کې د بیولوژیکي وراثت د میکانېزم اړوند د ګرېګور منډېل د ناڅاپي موندنو اړوند ولیکل: «یوازنۍ هغه لار چې له مخې یې هیله من کېدلای شو چې رښتیا ته لاسرسی پیدا کړو، د نژادي اصلاح اړوند د سیستماټتیکو ازموینو کارول دي؛ د څېړنو هغه ټولګه چې د نورو هر ډول بیولوژیکي څېړنو په پرتله ډېرو څېړنو، صبر او منابعو ته اړتیا لري. ژر یا وروسته به دغه ډول څېړنې ترسره شي او بیا به موږ په هغو باندې وپوهېږو». منډېل نږدې ۲۸۰۰۰ بوټي کرلي و او هغه څېړنه یې ترسره کړې وه چې دقیقا باټیسون هم غوښتل ترسره یې کړي. <ref name="Magner">{{cite book|last1=Magner|first1=Lois N.|title=History of the Life Sciences|year=2002|publisher=Marcel Dekker, Inc.|location=New York|isbn=978-0-2039-1100-6|page=380|edition=3, revised|url=https://books.google.com/books?id=YKJ6gVYbrGwC&pg=PA380}}</ref><ref>{{cite book|last1=Gros|first1=Franc̜ois|title=The Gene Civilization|year=1992|publisher=McGraw Hill|location=New York|isbn=978-0-07-024963-9|page=[https://archive.org/details/genecivilization00gros/page/28 28]|edition=English Language|url=https://archive.org/details/genecivilization00gros|url-access=registration}}</ref><ref name="Rediscovery">{{cite journal|last1=Moore|first1=Randy|title=The "Rediscovery" of Mendel's Work|journal=Bioscene|year=2001|volume=27|issue=2|pages=13–24|url=http://courses.pbsci.ucsc.edu/mcdb/bio105/Spring15/Lecture2/Rediscovery%20of%20Mendel.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160216153032/http://courses.pbsci.ucsc.edu/mcdb/bio105/Spring15/Lecture2/Rediscovery%20of%20Mendel.pdf|archive-date=16 February 2016|df=dmy-all|access-date=8 August 2022|archivedate=16 February 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160216153032/http://courses.pbsci.ucsc.edu/mcdb/bio105/Spring15/Lecture2/Rediscovery%20of%20Mendel.pdf}}</ref> == سرچينې == qgp2nivdgcc66kixv0nz1p5fga50ahi 0 63558 369499 357408 2026-09-28T22:33:01Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369499 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=امله پاول|image=Amala Paul at 60th South Filmfare Awards 2013 (cropped).jpg|caption=|birth_date={{Birth date and age|1991|10|26|df=yes}}|birth_place=[[آلوا]]، [[کیرلا]]، بھارت|height=|years_active=2009 –تر دې دمه|other_names=انګها|occupation=[[اداکاره]]، نمونه کاره، ماډل|religion=|website=}} '''املا''' '''پاول(Amla Paul)''' د [[باليووډ|هندي فلمونو اداکاره]] ده، <ref>{{Cite web |last=انگریزی ویکیپیڈیا کے مشارکین |date= |title=Amala Paul |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Amala_Paul&redirect=no&oldid=598952359}}</ref> چې په عمده توګه په [[ملیالم]]، [[تامیلي ژبه|تاميل]] او [[تېلوګو]] فلمونو کې کار کوي، د ملیالم فلم نیلاتمارا او د [[تاميل سينما پښتو|تاميل فلم]] په ویراسیکرن، املا کې د ملاتړي رول لوبولو وروسته. پال د فلم د ناکامۍ سره سره د سندو ساماویلي په فلم کې د متنازع رول لوبولو لپاره ستاینه ترلاسه کړه، وروسته په مینا کې د املا لخوا د مرکزي رول په ترسره کولو کې د هغه ستاینه وشوه. او املا د دې فلم لپاره خپل لومړی وجي جایزه هم ترلاسه کړه. <ref name="star">{{Cite web |last=پلّائی سری دھر |date=7 December 2010 |title=Amala, Oviya's cut throat competition |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-07/news-interviews/28230957_1_oviya-films-amala-paul |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131221020525/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-07/news-interviews/28230957_1_oviya-films-amala-paul |archive-date=2013-12-21 |access-date=7 January 2011 |website=[[ٹائمز آف انڈیا]]}}</ref> == کارپيل == === لومړنۍ کارکرده ګي === املا پاول د خپلو لوړو زده کړو له بشپړولو یو کال وروسته په سینټ تیریسا کې د انګلیسی ژبې د BA لپاره نوم لیکنه وکړه، املا ته په فلم نیلاتمارا (2009) کې د ملاتړي رول لپاره راغوښتل شوې وه، سره له دې چې د فلم له بریا سره سره املا ته نور د مالیالم وړاندیز ونه شو. فلمونه <ref name="intglitz">{{Cite web |date=14 September 2010 |title=Anaka – The Daughter-in-law Of ‘Sindhu Samaveli’ |url=http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/gallery/Events/23529.html |access-date=7 January 2011 |website=Indiaglitz.com |archive-date=25 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101125004906/http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/gallery/events/23529.html |url-status=dead }}</ref> له همدې امله املا تامیل فلمونو ته مخه کړه او د ټیټ بودیجې کامیډي فلم ویکاډکاوی لاسلیک کړ، چې وځنډول شو او تر هغه وخته املا څلور نور فلمونه خپاره کړل. املا په یو بل ټیټ بودیجه فلم ویراسیکران (2010) کې مخکښ رول لوبولی و، کوم چې د هغې لومړی تامل فلم و، مګر په فلم کې د هغې رول ته پام نه و شوی. <ref name="bwoodverr">{{Cite web |date=15 March 2010 |title=Veerasekaran Review |url=http://www.behindwoods.com/tamil-movie-reviews/reviews-2/veerasekaran-veerasamar-amala.html |access-date=7 January 2011 |publisher=Behindwoods}}</ref> <ref name="bwoodverr" /> <ref>{{Cite web |date=6 December 2010 |title=What was Amala’s first film? |url=http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/article/62110.html |access-date=7 January 2011 |website=Indiaglitz.com |archive-date=8 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101208231248/http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/article/62110.html |url-status=dead }}</ref> ځکه چې د فلم د خپریدو په وخت کې د املا رول خورا لنډ و، وروسته املا ادعا وکړه چې هغې د فلم لپاره څو شاټونه ترسره کړي چې په فلم کې شامل نه وو. <ref name="intglitz" /> املا بیا د ډایرکټر سمیع په متنازع فلم سندو سماوي (2010) کې کار وکړ، په کوم کې چې هغې د سندري رول لوبولی و، چې د خپل خسر، ډایرکټر سمیع سره یې نامشروع اړیکې درلودې، مګر مخکې یې په خپل متنازع فلم کې یو. اداکارې پرې تور لګولی و، خو املا له ډایرکټر سره د کار کولو اعتراض نه درلود. <ref name="intglitz" /> په تصادفي توګه، املا پرته له دې چې کيسه واوري، د سندو سماويلي فلم سره موافقه وکړه. وروسته معلومه شوه چې په دې فلم کې یوه جنجالي صحنه ده، نو املا حیرانه شوه، خو دا فلم یې لا دمخه لاسلیک کړی و، نو د دې صحنې له کولو یې راضي شوه. <ref name="intglitz" /> . د فلم له خپریدو وروسته، فلم د ګډو نظرونو سره مخ شو، یو شمېر منتقدینو د فلم په پلاټ اعتراض وکړ او فلم ته یې د درجې ورکولو څخه ډډه وکړه <ref name="rediffss">{{Cite web |last=Srinivasan, Pavithra |date=6 September 2010 |title=Sindhu Samaveli goes for the jugular |url=http://movies.rediff.com/report/2010/sep/06/south-sindhu-samaveli-review.htm |access-date=7 January 2011 |publisher=Rediff}}</ref> <ref name="bwoodss">{{Cite web |date=6 September 2010 |title=Sindhu Samaveli Review |url=http://www.behindwoods.com/tamil-movie-reviews/reviews-2/sindhu-samaveli-movie-review.html |access-date=7 January 2011 |publisher=Behindwoods}}</ref> . په هرصورت، په فلم کې د املا فعالیت د ستاینې وړ و. په هرصورت، په ځواب کې، هغه د نامعلومو زنګ وهونکو لخوا د مرګ ګواښونه او په چینای کې د سینما په یوه تالار کې د میرمنو لخوا جنجالي شعارونه ترلاسه کړل. پر دې هم اعتراض وشو <ref name="attack">{{Cite web |date=8 September 2010 |title=Actress Anakha gets death-threats for ‘Sindhu Samaveli’ |url=http://chennaionline.com/movies/star-track/Actress-Anakha-gets-death-threats-for-Sindhu-Samaveli/20103008073051.col |access-date=7 January 2011 |website=ChennaiOnline.com}}</ref> . له هغې وروسته، املا په راتلونکي لوی فلم مینا کې د مرکزي رول لپاره راجستر شو. === 2010 کلونو بهير کې === د املا پاول راتلونکی فلم د ډایرکټر پرابو سلیمان رومانتيک ډرامه مینا (2010) و، چې املا یې د فلم په صنعت کې یوه پیژندل شوې اداکاره جوړه کړه. په فلم کې د املا رول د مینا په نوم د یوې کلیوالې نجلۍ و، چې د منتقدینو لخوا ښه راغلاست وو. حتی کمل هاسن او راجنی کانت د دې ستاینه وکړه. دا فلم په باکس آفس کې خورا لوی هټ شو. <ref name="kh">{{Cite web |date=11 October 2010 |title=Mynaa comes in for praise, again! |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-11/news-interviews/28231020_1_mynaa-film-tamil |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103200826/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-11/news-interviews/28231020_1_mynaa-film-tamil |archive-date=2012-11-03 |access-date=7 January 2011 |website=[[ٹائمز آف انڈیا]]}}</ref> املا پاول د فلم لپاره د څو جایزو لپاره نومول شوی و، پشمول د فلم فیر، د کوم لپاره چې هغې د غوره نوې اداکارې جايزې ته ونومول شوه ، د غوره نوي مخ لپاره د اډیسن جایزه او د غوره اداکارې لپاره د امرتا تلویزیون فیفکا جایزه وګټله. د مینا له بریا وروسته، املا د "2011 نوي غوره ستوري" په توګه وپیژندل شو، ورپسې املا پاول يو شمېر لويې پروژې لاسليک کړې <ref name="star"/> ، د املا پاول لومړی ريليز په 2011 کې، د ملیالم ډرامه فلم ایتو نومودا کاته، په کوم کې چې املا لوبیدلی. یو ملاتړی رول، دا فلم د بریالي تامیل فلم ناګودیګال ریمیک و، په هغه کال کې د املا راتلونکی فلم د تامیل ژبې ویکاډاکوی و، چې د پنځو ملګرو کیسه وه، دواړه د ټیټ بودیجې فلمونو له امله د محدود سکرين خوشې کېدو له امله، په کوم کې. املا پیاوړې لوبه وکړه. <ref name="vikadarv">{{Cite web |last=Rangarajan, Malathi |date=23 April 2011 |title=Funny, to an extent |url=http://www.thehindu.com/arts/cinema/article1761320.ece |access-date=23 April 2011 |website=The Hindu |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121025071639/http://www.thehindu.com/arts/cinema/article1761320.ece |archivedate=25 October 2012 |url-status=dead}}</ref> املا پاول درې لوی بودیجې فلمونه لاسلیک کړي، چې لومړی یې د ډایرکټر ویجی "دیوا ترومګال" و، چې د املا د همکارانو ویکرم او [[انوشکا شرما]] سره و. <ref name="pl">{{Cite web |last=Anand, Shilpa Nair |date=10 December 2010 |title=Mynaaa flying high |url=http://www.thehindu.com/arts/cinema/article943836.ece |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101216013149/http://www.thehindu.com/arts/cinema/article943836.ece |archive-date=2010-12-16 |access-date=7 January 2011 |website=The Hindu}}</ref> املا په فلم کې د ښوونځي خبریال شوتا راجندران رول لوبولی و، چې د منتقدینو له خوا ښه راغلاست وو. <ref name="dtibn">{{Cite web |last=IANS |date=15 July 2011 |title=Tamil Review: 'Deivathirumagal' wins for emotions |url=http://ibnlive.in.com/news/tamil-review-deivathirumagal-wins-for-emotions/168166-8-68.htmle |access-date=17 July 2011 |publisher=[[سی این این نیوز 18]]}}{{Dead link|date=April 2021}}</ref> <ref name="dthindu">{{Cite web |last=Rangarajan, Malathi |date=15 July 2011 |title=Deiva Thirumagal: a sensitive poem on celluloid |url=http://www.thehindu.com/arts/cinema/article2233163.ece |access-date=17 July 2011 |website=The Hindu |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110720135157/http://www.thehindu.com/arts/cinema/article2233163.ece |archivedate=20 July 2011 |url-status=dead}}</ref> املا د دې فلم لپاره د فلم فېیر غوره معاون اداکارې لپاره نومول شوې وه. په 2011 کې، د املا وروستی فلم د ډایرکټر رامګوپال ورما تیلوګو فلم بیجاوادا (هیرو دا ایکشن مین) و چې په هغه کې املا د مشهور تیلوګو اداکار ناګ ارجن په مقابل کې د ګیتانجلي په نوم د کالج زده کونکي رول لوبولی و چې زوی یې ناګا چیتنیا و. خو فلم په باکس آفس کې ناکام شو. <ref name="bwhindu">{{Cite web |last=Bhandaram, Vishnupriya |date=3 December 2011 |title=Bezawada – Revenge, played to the last trick |url=http://www.thehindu.com/arts/cinema/article2684428.ece |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120106093656/http://www.thehindu.com/arts/cinema/article2684428.ece |archive-date=2012-01-06 |access-date=17 January 2012 |website=The Hindu}}</ref> د املا پاول لومړنۍ خپرونه په 2012 کې د ډایرکټر لینګوسوامي څو ستوري تامیل فلم "ویتای" و، چې املا پاول د آریا، آر مادهون او سمیرا ریډي سره یوځای کار کاوه. <ref name="pl"/> فلم د انتقادي ستاینه وکړه، د نیویارک ټایمز سره دا غوره تفریحی بللی. ., <ref>{{Cite web |title=Vettai Review – Taking on bad guys in South India |url=http://movies.nytimes.com/2012/01/16/movies/vettai-by-the-tamil-director-n-lingusamy-review.html?scp=1&sq=vettai&st=cse |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224230114/https://www.nytimes.com/2012/01/16/movies/vettai-by-the-tamil-director-n-lingusamy-review.html?scp=1&sq=vettai&st=cse%2520 |archive-date=2018-12-24 |access-date=15 January 2012 |website=nytimes.com}}</ref> په فلم کې د املا کارکردګۍ هم د ستاینې وړ وه، <ref>{{Cite web |title=Movie Review:Vettai |url=http://www.sify.com/movies/vettai-review-tamil-14988674.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224230053/http://www.sify.com/movies/vettai-review-tamil-14988674.html%20 |archive-date=2018-12-24 |access-date=16 January 2012 |website=Sify.com}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Review: Vettai is no classic, but it is good fun – Rediff.com Movies |url=http://www.rediff.com/movies/review/vettai-is-no-classic-but-it-is-good-fun/20120114.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224230103/http://www.rediff.com/movies/review/vettai-is-no-classic-but-it-is-good-fun/20120114.htm%20 |archive-date=2018-12-24 |access-date=16 January 2012 |website=Rediff.com}}</ref> فلم [[تېلوګو|ویتای]] په 2013 کې په [[تېلوګو]] کې د "تډکا" (تکا) په نوم خپور شو چې د ناګا چیتنیا، تمنا بهټیا ، سنیل او اندریا جیرمیا ستوري وو. اصلي کرکټرونه په همدې کال کې، املا پاول د ویلینټاین په ورځ درې فلمونه په یو وخت کې خپاره کړل، لومړی دوه یې د ډایرکټر بالاجي موهن دوه ژبني تامل او تیلوګو فلمونه کدالي سودھاپوود یپدي او لیو فیلر وو، چې په سوداګریزه توګه بریالي ثابت شول. په دې فلم کې املا د اداکار سدھارت په مقابل کې د پاروتي په نوم د کالج زده کوونکې رول لوبولی دی. منتقدینو د دواړو لوبغاړو ستاینه وکړه. <ref>{{Cite web |last=Karthik Subramanian |date=18 February 2012 |title=Arts / Cinema : Kadhalil Sodhapuvadhu Yeppadi: Simple is beautiful |url=http://www.thehindu.com/arts/cinema/article2906969.ece |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224230117/https://www.thehindu.com/arts/cinema/article2906969.ece%20/ |archive-date=2018-12-24 |access-date=5 March 2012 |website=The Hindu}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Kaadhalil Sodhappuvadhu Yeppadi |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/movie-reviews/tamil/Kaadhalil-Sodhappuvadhu-Yeppadi/movie-review/11949071.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224230110/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/movie-reviews/tamil/Kaadhalil-Sodhappuvadhu-Yeppadi/movie-review/11949071.cms%20 |archive-date=2018-12-24 |access-date=5 March 2012 |website=[[ٹائمز آف انڈیا]]}}</ref> <ref>{{Cite web |date=20 February 2012 |title=Review: Love Failure is refreshing – Rediff.com Movies |url=http://www.rediff.com/movies/report/south-review-love-failure-is-refreshing/20120220.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224230112/http://www.rediff.com/movies/report/south-review-love-failure-is-refreshing/20120220.htm%20 |archive-date=2018-12-24 |access-date=5 August 2012 |website=Rediff.com}}</ref> دریم رومانتيک فلم چې په همدې ورځ خپور شو په کرپانیګال کې موپوزودهم (ژباړه: تمهین سچون هر پل) وه، د ادهارو په مقابل کې. املا په دې فلم کې د بنګلور د یوې عصري نجلۍ رول لوبولی دی. فلم د منتقدینو لخوا مخلوط بیاکتنې ترلاسه کړې. <ref>{{Cite web |last=Malathi Rangarajan |date=18 February 2012 |title=Arts / Cinema : Muppozhudhum Un Karpanaigal: Living a dream |url=http://www.thehindu.com/arts/cinema/article2906976.ece |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224230051/https://www.thehindu.com/arts/cinema/article2906976.ece%20/ |archive-date=2018-12-24 |access-date=5 August 2012 |website=The Hindu}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Movie Review:Muppozhudhum Un Karpanaigal |url=http://www.sify.com/movies/muppozhudhum-un-karpanaigal-review-tamil-14992143.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224230102/http://www.sify.com/movies/muppozhudhum-un-karpanaigal-review-tamil-14992143.html%20 |archive-date=2018-12-24 |access-date=5 August 2012 |website=Sify.com}}</ref> املا بیا د ډایرکټر ډاکټر برجو په اکاش تینانت نیرم (ژباړه: د اسمان رنګ) کې کار وکړ ، د هغې لومړی هنر کور فلم چې د شانګهای په 15 نړیوال فلم فستیوال کې د ګولډن ګوبلټ جایزه ګټلې وه. له هغې وروسته، املا د مشهور تجربه کار اداکار موهن لال سره په راب بيبي رن فلم کې راڅرګند شو، په کوم کې چې املا د یوه خبري چینل د لوړ پوړي مدیر رول لوبولی و. دا فلم سوداګریزه بریا ثابته کړه. <ref>{{Cite web |title=Run Baby Run leads the race at Kerala Box Office |url=http://entertainment.oneindia.in/malayalam/news/2012/run-baby-run-kerala-box-office-mr-marumakan-099637.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224230101/https://www.filmibeat.com/malayalam/news/2012/run-baby-run-kerala-box-office-mr-marumakan-099637.html |archive-date=2018-12-24 |access-date=21 June 2015 |website=www.filmibeat.com}}</ref> او په فلم کې د املا کارکردګۍ، او همدارنګه د موهن لال سره د هغې جوړه ډیره ستاینه وشوه. <ref>{{Cite web |title=Amala Paul sizzles in Run Baby Run |url=http://indiatoday.intoday.in/story/amala-paul-sizzles-in-run-baby-run/1/215309.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224230119/https://www.indiatoday.in/movies/gossip/story/amala-paul-sizzles-in-run-baby-run-114754-2012-08-30 |archive-date=2018-12-24 |access-date=21 June 2015 |website=intoday.in}}</ref> په 2013 کې، املا په تیلګو سینما کې خپله لومړنۍ سوداګریزه بریا ترلاسه کړه. په 2013 کې، د هغې د ډایریکټرۍ لومړۍ دنده د VV وینایک نایک (هندي ډوب: ډبل اټیک) وه، [[رام چرن|د رام چرن په مقابل]] کې، چې د کال تر ټولو ډیر عاید لرونکی فلم شو. <ref>{{Cite web |title=Telugu Box Office: 3 super-hit films in first quarter of 2013 |url=http://entertainment.oneindia.in/telugu/news/2013/telugu-box-office-3-super-hit-films-first-quarter-2013-107554.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224230108/https://www.filmibeat.com/telugu/news/2013/telugu-box-office-3-super-hit-films-first-quarter-2013-107554.html |archive-date=2018-12-24 |access-date=15 April 2013 |publisher=Oneindia Entertainment}}</ref> د املا راتلونکی فلم د ډایرکټر پوری جگناتھ رومانتيک کامیډي ادداراممالیاتو (هندي ډوب: خطرناکه 2) کې د اداکار اللو ارجن سره یوځای راغی. د املا فعالیت د فلم په خپریدو سره په انتقادي ډول ستایلی شو. <ref>{{Cite web |title=Iddarammayilatho: Smorgasbord of style |url=http://www.thehindu.com/features/cinema/cinema-reviews/iddarammayilatho-smorgasbord-of-style/article4769068.ece |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224230106/https://www.thehindu.com/features/cinema/cinema-reviews/iddarammayilatho-smorgasbord-of-style/article4769068.ece |archive-date=2018-12-24 |access-date=31 May 2013 |website=The Hindu}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Iddarammayilatho Telugu movie review highlights |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-05-31/news-interviews/39654524_1_kecha-khamphakdee-puri-jagannath-movie-review |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130608125836/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-05-31/news-interviews/39654524_1_kecha-khamphakdee-puri-jagannath-movie-review |archive-date=2013-06-08 |access-date=31 May 2013 |website=The ٹائمز آف انڈیا}}</ref> املا بیا د ډایرکټر AL وجې په عمل فلم تالیوا (هندي ډب: تالیوا، دی لیډر) کې د اداکار وجې په مقابل کې راڅرګند شو. په دې فلم کې هغه د یوه پولیس افسر رول لوبولی دی. <ref>{{Cite web |title=Amala to pair opposite Vijay |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-10-31/news-interviews/34818036_1_amala-paul-vijay-film |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130221124622/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-10-31/news-interviews/34818036_1_amala-paul-vijay-film |archive-date=2013-02-21 |access-date=31 October 2012<!--, 12.00AM IST--> |website=The ٹائمز آف انڈیا}}</ref> د 2013 په وروستیو کې، د املا ملیالم فلم اورو هندي پرانیه کاته (ژباړه: د هند د مینې کیسه) خپور شو. <ref>{{Cite web |last=Cochintalkies |title=Sreedevi is my favourite, says Amala Paul |url=http://www.cochintalkies.com/malayalam-movie-news/sreedevi-is-my-favourite-says-amala-paul.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224230057/http://www.filmilive.com/malayalam-movie-news/sreedevi-is-my-favourite-says-amala-paul.html |archive-date=2018-12-24 |access-date=21 June 2015 |website=Cochin Talkies}}</ref> دا فلم د کیرالا په باکس آفس کې یو بلاک بسټر هټ شو او املا پاول د فلم لپاره ډیری جایزې وګټلې ، پشمول د سیما جایزه (د سویلي هند نړیوال فلم جایزه) او د غوره ملیالم اداکارې لپاره د آسیانیټ فلم جایزه په داسې حال کې چې مشهوره یې هم وګټله. د وینتا فلم جایزه د اداکارې ویاړ. == نور وګوره == * [[د هندي فلمونو لوبگراني|د هندي فلمي لوبغاړو لیست]] * هندي سینما == سرچينې == {{لړسرچينې|2}} [[وېشنيزه:1991 زېږېدنې]] [[وېشنيزه:کوشنۍ ليکنې]] [[وېشنيزه:هندي ستوري]] [[وېشنيزه:هندي ساينسپوهان]] [[وېشنيزه:هندي رسنۍ]] [[وېشنيزه:هندي راجاگان]] [[وېشنيزه:هندي دین]] [[وېشنيزه:هندي جلا وطنه حکومت]] [[وېشنيزه:هندي تصوف]] [[وېشنيزه:هندي تاريخپوهان]] [[وېشنيزه:هندي انجنيران]] d9ueqzh62q4xij0exjc8clbnpkby72b 0 63559 369498 284356 2026-09-28T22:32:58Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369498 wikitext text/x-wiki {{صندوق معلومات شخص|نوم=امله اکينيني|انځور=Amala at Life is beautiful promo by post noon.jpg|د انځور څرګندونه=املا اکينيني د يو ښوونيز پيغام پرمهال په 2010 کال کې|د زېږېدو نېټه=سپټمبر 12 مه 1968|زېږون ځای=مغربي بنګال، بهارت|د اوسیدو ځای=[[حیدراباد، دکن]]، [[اندھرا پردېش]]، بھارت|ژوند ملګری=اکينيني ناګ ارجونا|اولاد=اکهل اکينيني|دنده=فلمي ستورې، ماډل، ټولنيزه فعاله}} '''املا اکینیني''' (زیږیدلی:) د [[باليووډ|هند فلمي اداکاره]] ، د بهارتناټیم نڅاګره او د څارویو د فلاح ټولنې فعاله ده. <ref>{{Cite web |last=انگریزی ویکیپیڈیا کے مشارکین |date= |title=Amala (actress) |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Amala_(actress)&redirect=no&oldid=595980562}}</ref> <ref name="Sangeetha Devi Dundoo">{{Cite web |last=Sangeetha Devi Dundoo |title=Amala Akkineni : Behind the glamour of cinema |url=http://www.thehindu.com/features/metroplus/amala-akkineni-behind-the-glamour-of-cinema/article7374487.ece |website=The Hindu}}</ref> <ref>{{Cite web |last=S.B.VIJAYA MARY |title=Amala for a fit mind, body |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/amala-for-a-fit-mind-body/article1036447.ece |website=The Hindu}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> هغه په [[تامیلي ژبه|تاميل]] ، [[تېلوګو|تیلوګو]] ، ملیالم ، [[هندي]] او کاناډايي ژبو فلمونو کې راڅرګنده شوې ده. هغه د سویل دوه فلم فیر ایوارډونه هم ګټلي دي. <ref name="archive.org">{{Cite web |date=8 February 2017 |title=39th Annual Filmfare Malayalam Best Film Actress : santosh : Free Dow… |url=https://archive.org/details/39thAnnualFilmfareMalayalamBestFilmActress |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20170208064602/https://archive.org/details/39thAnnualFilmfareMalayalamBestFilmActress |archive-date=8 February 2017 |access-date=21 March 2019 |website=Archive.is}}</ref> <ref name="Sangeetha Devi Dundoo" /> املا اکینني [[هند|د]] حیدراباد د [[:en:Blue Cross of Hyderabad|بلیو کراس]] شریک بنسټ ایښودونکی دی، د هند په حیدراباد [[حيدراباد، هند|کې]] یوه غیر دولتي موسسه (NGO) ده. <ref>{{Cite web |date=26 January 2011 |title=Blue Cross of Hyderabad – The Team |url=http://www.bluecrosshyd.in/team.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080804000535/http://www.bluecrosshyd.in/team.php |archive-date=4 August 2008 |access-date=26 January 2011 |website=Blue Cross of Hyderabad}}</ref> هغې د خپل میړه سره په ګډه موسسه جوړه کړه. دا نادولتي موسسه په هند کې د څارویو د هوساینې او د څارویو د حقونو ساتنې لپاره کار کوي. <ref>{{Cite web |last=S.B. Vijaya Mary |title='I treasure my quiet time': Amala Akkineni |url=http://www.thehindu.com/features/metroplus/society/i-treasure-my-quiet-time-amala-akkineni/article3558589.ece |website=The Hindu}}</ref> <ref>{{Cite web |last=T.Lalith Singh |title=Respect saniation [sic] workers, Amala Akkineni tells people |url=http://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/respect-saniation-workers-amala-akkineni-tells-people/article7130108.ece |website=The Hindu}}</ref> == لومړنی ژوند == املا د ۱۹۶۸ کال د سپټمبر په ۱۲ مه د هند په [[کلکته|کلکته ښار]] کې په یوه بنګالي کورنۍ کې زېږېدلې ده. پلار یې د هند په سمندري ځواک کې افسر و او مور یې ایرلنډۍ وه. <ref>{{Cite web |last=Subhash K Jha |date=17 June 2015 |title=Amala Akkineni on Her Return To Acting |url=http://skjbollywoodnews.com/2015/06/amala-akkineni-on-her-return-to-acting/4131937.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150619050512/http://skjbollywoodnews.com/2015/06/amala-akkineni-on-her-return-to-acting/4131937.html |archive-date=19 June 2015 |access-date=16 August 2015 |website=SKJ Bollywood News}}</ref> <ref>{{Cite web |last=SUBHA J RAO |title=The measure of a woman |url=http://www.thehindu.com/features/metroplus/the-measure-of-a-woman/article4174412.ece |website=The Hindu}}</ref> == شخصي ژوند == هغې د ۱۹۹۲ کال د۱۱ مه [[تېلوګو|د تېلوګو]] اداکار اککینني ناګ ارجونا [[تېلوګو|سره]] واده وکړ او له دې واده څخه یو زوی، اداکار اکیل اکینیني لري، کورنۍ یې اوس په [[حيدراباد، هند|حیدراباد]] کې اوسیږي. <ref name="indiatimes.com">{{Cite web |title=A day in the life of Amala Akkineni |url=http://timesofindia.indiatimes.com/hyderabad-times/A-day-in-the-life-of-Amala-Akkineni/articleshow/1612443872.cms |website=The Times of India}}</ref> هغه د اداکار ناګا چیتنیا ميره ده. <ref>{{Cite web |last=Himalayan Academy |title=A Kinder Vision |url=http://www.hinduismtoday.com/modules/smartsection/item.php?itemid=3204 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731075123/https://www.hinduismtoday.com/modules/smartsection/item.php?itemid=3204 |archive-date=2020-07-31 |access-date=2021-03-24 |website=hinduismtoday.com}}</ref> == اړوند تړنې == * [[د هندي فلمونو لوبگراني|د هندي فلمي لوبغاړو لیست]] * هندي سینما == سرچينې == {{لړسرچينې}} [[وېشنيزه:1970 زېږېدنې]] [[وېشنيزه:1968 زېږېدنې]] [[وېشنيزه:هندوراس]] [[وېشنيزه:هندي راجاگان]] [[وېشنيزه:هندي ستوري]] [[وېشنيزه:هندي ساينسپوهان]] [[وېشنيزه:هندي رسنۍ]] csi1d8apmfq7py7wbhxfoqeht38z35q 0 63572 369540 369412 2026-09-29T04:29:19Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369540 wikitext text/x-wiki د څارويو رنګ د يو څاروي عمومي بڼه ده، چې د هغې له سطحو څخه د رڼا د انعکاس يا خپرېدنې له امله رامنځته کېږي. ځيني څاروي روښانه رنګ لري، په داسې حال کې چې د ځينو نورو د رنګ کتل سخت دي. په ځينو ډولونو لکه پيفول کې نارينه جنس پياوړې بڼې او څرګند رنګونه لري او رنګين کمان ته ورته دي، په داسې حال کې چې ښځينه جنسونه يې خورا لږ څرګند دي. دا چې څارويو ولې رنګونه جوړ کړي دي، په اړه يې بېلابېل لاملونه شته. کموپلاژ “Camouflage” [د سيال د غولولو وسيله] يو څاروي ته دا وړتيا ورکوي، چې له ليد څخه پټ پاتې شي. څاروي د نورو نوعو څارويو ته د پاکونکو په توګه خدمتونو غوندې اعلان کولو، د خپلو نوعو يا ډولونو د نورو غړو پر وړاندې د خپل جنسي دريځ د څرګندولو په موخه او په پېښې کولو کې د نورو ډولونو د خبرورکولو له رنګ څخه د ګټې اخېستلو لپاره له رنګونو څخه کار اخلي. څاروي په مستقيم او نامستقيمو لارو چارو سره رنګ توليدوي. سيده يا مستقيم توليد د ليدلو وړ رنګه حجرو د شتون له لارې پېښېږي، چې د رنګ مادې يا پګمنټ په نوم پېژندل کېږي او د خالونو په شان د رنګه موادو ذرې دي. نامستقيم توليد د حجرو د غوره والي له مخې پېښېږي، چې د کروماتوفورونو په نوم يادېږي او لکه د وېښتانو د حجرو په شان رنګ لرونکې حجرې لري. په کروموتوفورونو کې د رنګ د ذرو وېش د هورموني او عصبي ادارې له مخې بدلون کولی شي. د کبانو په اړه په ډاګه شوې ده، چې کروماتوفورونه ښايي د ليدلو وړ رڼا، ماورای بنفش وړانګې، د تودوخې درجې، کيمياوي موادو او داسې نورو غوندې چاپيريالي پارونکي يا محرک پر وړاندې په سيده ډول غبرګون ښکاره کړي. د رنګ بدلون د څارويو له بېلابېلو ډولونو سره په د ليدلو په لږه يا زياته وړتيا کې مرسته کوي او د بېړني حالت ښودنو او کموپلاژ يا د دښمن غولونې د وسيلې په توګه مهم دی. د زياتره پتنګالو او مرغانو په ګډون ځيني څاروي د پوستکو واو بڼو له مخې کوچني جوړښتونه لري، چې دوی ته روښان رنګين کماني رنګونه ورکوي. د سکوېډ [لس پښه ييز سمندري ژوی] او د سمندر د ژورې برخې د ځينو ژويو په ګډون نور څاروي رڼا توليدولی شي، چې ځيني وختونه بېلابېل رنګونه لری. څاروي زياتره وخت د اړينو رنګونو او اغېزو د توليدولو په موخه دا ډول دوه يا زيات ميکانيزمونه يو ځای کاروي. <ref name="Meyer-Rochow 2001">{{cite book|last=Meyer-Rochow|first=VB|title=''Fish chromatophores as sensors of environmental stimuli'' - Book=''Sensory Biology of Jawed Fishes''; editors Kapoor BG & Hara TJ; Science Publishers Enfield (NH), USA|date=2001|pages=317–334}}</ref> == تاريخچه == د څارويو د رنګ ښکاره کول د پېړيو لپاره په بيولوژي کې د لېوالتيا او پلټنې موضوع ده. په لرغونې دوره کې ارستو ثبت کړه، چې پنجه پړاو [اته پښې لرونکی سمندري ژوی] له شاځمکې سره د سمون او د ګواښ پر مهال د خپل رنګ د بدلولو وړتيا درلوده. <ref name="Aristotle">Aristotle (c. 350 BC). ''Historia Animalium''. IX, 622a: 2–10. Cited in Borrelli, Luciana; Gherardi, Francesca; Fiorito, Graziano (2006). ''A catalogue of body patterning in Cephalopoda''. Firenze University Press. {{ISBN|978-88-8453-377-7}}. [http://www.fupress.com/scheda.asp?IDV=487 Abstract] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180206145302/http://classics.mit.edu/Aristotle/history_anim.9.ix.html |date=2018-02-06 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180421163807/http://classics.mit.edu/Aristotle/history_anim.9.ix.html |archivedate=2018-04-21 |title=آرشیف کاپي |url=http://classics.mit.edu/Aristotle/history_anim.9.ix.html |access-date=2023-09-27 |url-status=bot: unknown}}</ref> رابرت هوک ‘Robert Hook’ د مايکروګرافيا “Micrographia” (۱۶۶۵ز) په نوم خپل کتاب کې د طاوس د بڼو حيرانونکي رنګونه (جوړښتی، نه رنګه) بيان کړل. <ref name="Hooke">[[Robert Hooke|Hooke, Robert]] (1665) ''[[Micrographia]]''. Ch. 36 ('Observ. XXXVI. ''Of Peacoks, Ducks, and Other Feathers of Changeable Colours''.'). J. Martyn and J. Allestry, London. [http://ebooks.adelaide.edu.au/h/hooke/robert/micrographia/index.html Full text] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160807065342/https://ebooks.adelaide.edu.au/h/hooke/robert/micrographia/index.html|date=7 August 2016}}.</ref><blockquote>د ستايلو وړ دې مرغۍ د بڼو برخې د مايکروسکوپ له لارې د ټولو بڼکو يا وزرونو له پرانېستلو څخه پرته هم ښکاري؛ لکه څرنګه چې څرګنده ده، چې په لکۍ کې د هرې بڼکې ډډ يا لويه بڼکه د اړخيزو څانګو ګڼې برخې لېږدوي، ... نو د همدې له امله د دې تارونو هر يو يې په مايکروسکوب کې د پراخه اوږد جسم په توګه ښکاره کېږي، چې د روښانه منعکس کېدونکو برخو له يوې ډلې څخه جوړ شوی دی. ... د دوی پورتني اړخونه ماته داسې ښکاري چې د نريو هوارو جسمونو له يوې ډلې څخه جوړ شوي وي، چې مخ پر وړاندې نور هم نری کېږي او يو له بل سره خورا نږدې غځېږي او د همدې له امله لکه د د ملغلرې د مور “mother of Pearl” د سيپۍ يا صدفونو غوندې يوازې يوه فعاله رڼا نه، مګر تر څنګ يې په يو تر ټولو نادر ډول لږ رنګ هم منعکس کوي؛ او دوی د بېلابېلو ځايونو د معنا له مخې رڼا ته په پام سره اوس يو رنګ او بيا بل رنګ او دواړه په خورا تېزۍ سره منعکس کوي. اوس دا چې دا رنګونه په يوازې ډول په زړه پورې دي او د رڼا له ماتېدنو څخه په سمدستي ډول راپورته کېږي، نو د همدې له مخې مې وموندل چې اوبه دا رنګه برخې لندوي او د دوی رنګونه له منځه وړي، چې دا بهير د انعکاس او ماتېدنې له بدلون څخه پرمخ تلونکی ښکاري. ــ رابرت هوک</blockquote>د چارلس داروين د ۱۸۵۹ زکال د طبيعي ټاکنې د نظريې له مخې د رنګ په شان بڼې بېلابېلو څارويو ته د يوې توليدي ګټې د برابرولو په واسطه رامنځته شوي دي. د بېلګې په ډول: د نوعو هغه وګړي چې د ورته نوعو خلاف يو څه غوره کموپلاژ لري، ښايي په منځني ډول لږ څه زيات نسل پرېږدي. ډاروين د “Origin of Species” تر سرليک لاندې خپل کتاب کې ليکي: <ref name="Darwin">[[Charles Darwin|Darwin, Charles]] (1859). ''[[On the Origin of Species]]'', Ch. 4. John Murray, London. Reprinted 1985, Penguin Classics, Harmondsworth.</ref><blockquote>کله چې موږ پاڼه خوړونکي حشرات شنه او د نباتاتو د پوستکي مشبوع کونکي خال خال خړ، “alpine ptarmigan” په ژمي کې سپين، د هيتر په نوم نبات سور وزمه مرغه او د سکارو غوندې ځمکې تور وزمه مرغه وينو، نو بايد باور وکړو چې دا تت رنګونه له ګواښ څخه د دوی په ساتنه کې د يادو نباتاتو او حشرو د خدمت رنګونو له ډلې څخه دي. ګروس مرغه که چېرې د خپل ژوند په يو څه دوره کې له منځه لاړ نه شي، نو بې شمېره به زيات شي؛ د دوی په اړه روښانه ده، چې له ښکاري مرغانو څخه زيات ځورېږي او بازان د سترګو د نظر په واسطه له دومره لرې څخه خپل ښکار پر لور ځي، چې د لويې وچې په ځينو برخو کې خلکو ته خبر ورکول شوی دی، چې سپينې کوترې ځکه ونه ساتي، چې د له منځه تللو پر وړاندې خورا حساسې دي. په دې دليل زه د شک لپاره هيڅ دليل نه وينم، چې طبيعي ټاکنه به شايي د ګروس هر ډول ته د مناسب رنګ په ورکولو او د ياد رنګ په ساتلو کې هغه مهال خورا ګټوره وي، چې يو ځل په رښتيني او ثابت ډول تر لاسه شوی وي. ــ چارلس ډاروين<ref name="Darwin" /></blockquote>د هنري وړالټر بېټس “Henry Walter Bates” د ۱۸۶۳ ز کال “The Naturalist on the River of Amazons” نومي کتاب د امازون کاسو [د سيند کاسه] کې د خزندو او په ځانګړي ډول پتنګانو په اړه خپله پراخه څېړنې تشرېح کوي. نوموړي وموندل چې په څرګند ډول ورته پتنګانو زياتره وخت د بې زیانه نوعو په درلودلو سره په بېلابېلو کورنيو پورې تړاو درلود، چې د ښکاري يا داړونکي څاروي له لورې تر بريد لاندې د راتللو موکې د کمولو په موخه د زهرجنو يا تريخ خوند لرونکو نوعو پېښې کوي، چې د پېښې کولو دا بهير اوسمهال د نوموړي په وياړ د بېټس “Batesian” پېښې يا تقليد نومول کېږي. <ref name="bates">[[Henry Walter Bates|Bates, Henry Walter]] (1863). ''[[The Naturalist on the River Amazons]]''. John Murray, London.</ref> د ايډوارد بګنال پولټن “Edward Bagnall Poulton” د ۱۸۹۰ ز کال پياوړی دارويني کتاب (د څارويو رنګونه، د هغوی معنا او کارونه، په ځانګړي ډول هغه چې د خزندو برخه کې پام کې نيول کېږي) د څاريو د رنګ درې اړخونو په اړه بحث وکړ، چې نن ورځ په پراخه کچه منل شوي دي، مګر هغه وخت مخالفتي يا په ټوليز ډول نوي وو. دې کتاب د ډاروين د جنسيتي ټاکنې نظريه په کلکه ومنله او استدلال يې وکړ، چې د نارينه او ښځينه مرغانو تر منځ څرګند توپيرونه چې د ارګوس سارايي چرګ غوندې د ښځينه جنسونو له مخې ټاکل شوي وو، په ګوته کوي چې روښانه نارينه بڼکه په هغو نوعو کې موندل شوې وه، چې «د ورځې له خوا ګرځي يا مينه څرګندوي». ياد کتاب په فريکوينسي پورې د تړلې ټاکنې مفهوم د هغه وخت په پام کې نيولو سره وړاندې کړ، چې د خوراک وړ پېښې کونکي څاروي په کې د هغو بې خوند موډلونو په پرتله لږ روښانه وي، چې دوی يې د رنګونو او نمونو پېښې کوي. پولټن په خپل کتاب کې د خبرتيا رنګ څرګندولو لپاره د اپوسيماټيزم اصطلاح هم رامنځته کړه، چې نوموړي د تي لرونکو څارويو، مچيو او غومبسو، ګونګټانو او پتنګانو په ګډون د ژويو په پراخه کچه توپيري ډلو کې څرګنده کړې ده. <ref name="Mallet">{{cite web |last=Mallet |first=James |author-link=James Mallet |title=E.B. Poulton (1890) |url=http://www.ucl.ac.uk/taxome/jim/Mim/poulton90.html |access-date=23 November 2012 |publisher=University College London}}</ref><ref>{{cite journal|title=Frequency dependent selection: homage to E. B. Poulton|last1=Allen|first1=J. A.|last2=Clarke|first2=B. C.|journal=Biological Journal of the Linnean Society|date=September 1984|volume=23|issue=1|pages=15–18|doi=10.1111/j.1095-8312.1984.tb00802.x}}</ref><ref name="poulton">[[Edward Bagnall Poulton|Poulton, Edward Bagnall]] (1890). ''[[The Colours of Animals|The Colours of Animals, their meaning and use, especially considered in the case of insects]]''. Kegan Paul, Trench, Trübner. London. pp. 331–334</ref> د فرانک ايورس بيډارډ د ۱۸۹۲ ز کال کتاب (د څارويو رنګ Animal Coloration) د طبيعي ټاکنې شتون ومنه، مګر په خورا نيوکه ييز ډول يې د کمولاژ، پېښې کولو او جنسي ټاکني برخو کې د هغې کارول وڅېړه. ياد کتاب په بشپړ ډول د پولټن تر نيوکې لاندې راغلی دی. <ref>[[Frank Evers Beddard|Beddard, Frank Evers]] (1892). ''[[Animal Coloration (book)|Animal Coloration, An Account of the Principal Facts and Theories Relating to the Colours and Markings of Animals]]''. Swan Sonnenschein, London.</ref><ref>{{cite web |last=Yost |first=Robinson M. |title=Poulton: Colours |url=http://faculty.kirkwood.edu/ryost/poulton.htm |access-date=5 February 2013 |publisher=Kirkwood Community College}}</ref><ref>{{cite journal|title=Book Review: Animal Coloration: an Account of the Principal Facts and Theories relating to the Colours and Markings of Animals|last=Poulton|first=Edward Bagnall|author-link=Edward Bagnall Poulton|journal=Nature|date=6 October 1892|volume=46|pages=533–537|doi=10.1038/046533a0|issue=1197|bibcode=1892Natur..46..533P|s2cid=3983153|url=https://zenodo.org/record/1429347}}</ref> == سرچينې == 5kb2dp84xbcgmj3utnv0742jngntp59 0 63845 369571 359999 2026-09-29T09:38:18Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369571 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}}هنري جورج (زوکړه: ۱۸۳۹ د سپټمبر ۲، مړينه: ۱۸۹۷ د اکتوبر ۲۹) یو امريکايي سياسي اقتصادپوه او ژورنالېست و. د نوموړي ليکنه د ۱۹ پېړۍ امريکا کې خورا نامتو وه او د مخ پر وده دورې د سمون بېلابېل خوځښتونه يې رامنځته کړل. د جورج اصالت يا “Georgism” په نوم اقتصادي فلسفه يې ولمسوله او دا هغه باور دی، چې خلک بايد د هغه ارزښت څښتنان شي چې دوی يې په خپله توليدوي، مګر د طبيعي سرچينو په ګډون د ځمکې اقتصادي ارزښت بايد په برابر ډول د ټولنې په ټولو غړو پورې اړه ولري. جورج په نامتو ډول استدلال وکړ چې د ځمکې پر ارزښتونو باندې يوه ځانګړې ماليه به ډېره ګټوره او عادلانه ټولنه رامنځته کړي. د نوموړي تر ټولو نامتو کتاب «وده او بې وسي: Progress and Poverty» (۱۸۷۹ز) په نړيواله کچه په ميليونونو نسخې وپلورل شو. ياده څېړنه د اقتصادي او تکنالوژيکي ودې تر منځ د نابرابرۍ او بې وسۍ د زياتوالي اختلاف، په خپل دوراني بهير سره د سوداګريز دوران صنعتي اقتصادونه او د کرايې تر لاسه کولو کارونه لکه د ځمکې د ارزښت ماليه او د دې او نورو ټولنيزو ستونزو د درملنې لپاره د انحصار ضد نور سمونونو پلټنه کوي. د جوزج نورو کارونو [ليکنو] د ازادې سوداګرۍ، پټې رايې او د ټاکلو طبيعي انحصاراتو د عمومي مالکيت ساتندويي (دفاع) کوله. <ref>{{Cite web |title=American History: Excerpt from Henry George Progress and Poverty 1879 |url=http://www.let.rug.nl/usa/documents/1876-1900/excerpt-from-henry-george-progress-and-poverty-1879.php |url-status=dead |access-date=July 2, 2021 |website=University of Groningen |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210310205105/http://www.let.rug.nl/usa/documents/1876-1900/excerpt-from-henry-george-progress-and-poverty-1879.php |archivedate=March 10, 2021}}</ref> نوموړی د زياتو کالونو لپاره يو ژورنالېست و او د خپلې ليکنې او ويناوو نامتووالي ورته په ۱۸۸۶ ز کال کې د نيويارک ښار د ښاروال په توګه د ټاکنو پر مخ وړل ورپه برخه کړل. په ۱۸۸۶ ز کال کې د متحده کارګر ګوند “United Labor Party” د نوماند او په ۱۸۹۷ز کال کې د جيفرسن ديموکراسي ګوند “Jefferson Democracy Party” د نوماند په توګه يې په ترتيب سره ۳۱ سلنه او ۴ سلنه رايې تر لاسه کړې او په لومړۍ سيالۍ کې د نيويارک ايالتي جرګې د لږه کيو له پخواني مشر تيودور روزويلټ څخه مخکې شو. د دويمې ټاکنې مبارزې پر مهال له خپلې مړينې څخه وروسته يې نظريات د ادارو او سياسي مشرانو له لورې په ټولو متحده ايالتونو او نورو انګليسي هېوادونو کې پر مخ وېوړل شول. د ۲۰ پېړۍ د نيمايي کارګر اقتصاد پوه او ژورنالېست جورج سول “George Soule” وليکل چې جورج تر دې دمه خورا نامتو امريکايي اقتصادي ليکوال او د هغه کتاب ليکونکی و، چې ښايي اقتصاد کې د بل هر ليکل شوي کتاب په پرتله يې په نړيواله کچه پراخه دوران يا خپرېدنه درلوده. <ref>{{cite EB1911|wstitle=George, Henry|volume=11|page=747}}</ref><ref>Soule, George. ''Ideas of the Great Economists'' (1955) p. 81.</ref> == شخصي ژوند == جورج په فلادلفيا کې په يوې ټيټې منځنۍ کورنۍ کې وزېږېد، چې د ريچارد اس ايچ جورج او کاترين پراټ جورج (کورنی نوم واللېنس) د لسو ماشومانو له ډلې دويم ماشوم و. پلار يې د مذهبي متنونو خپرونکې او د پروتستانت کليسا يو نېک پيرو و او جورج يې فلادلفيا کې ‘Episcopal Academy’ ته واستوه، چې د پروتستانت کليسا پورې يې تړاو درلود. جورج په خپله مذهبي پالنه کې ستړی شو او له فراغت پرته يې اکاډمي پرېښوده. د دې پر ځای يې خپل پلار وهڅوه، چې يو روزونکی ورته وګوماري او دا روزنه يې په فرانکلين انسټيټيوټ کې د د لوست او لکچرونو کې د ګډون  بشپړونکې وګڼله. د هغه رمسي زده کړې په ۱۴ کلنۍ کې پای ته ورسېدې او د ۱۵ کلنۍ په عمر د يو ځوان په توګه د ۱۸۵۵ ز کال په اپرېل کې هندو “Hindoo” [؟] باندې سمندر ته لاړه، چې د مېلبورن او کلکتې لپاره ټاکلی بريد دی. نوموړي په ۱۸۵۸ ز کال کې خپل سفر پای ته ورساوه او په لنډ ډول يې د سرو زرو هيلې ته پام وکړ، مګر پر ځای يې په همدې کال سانفرانسسکو کې د چاپي تورو د برابرونکي په توګه کار پيل کړ. <ref>''Dictionary of American Biography,'' 1st. ed., s.v. "George, Henry," edited by Allen Johnson and Dumas Malone, Vol. VII (New York: Charles Scribner's Sons, 1931), pp. 211–212.</ref><ref>David Montgomery, ''American National Biography Online,'' s.v. "George, Henry," February 2000, http://www.anb.org/articles/15/15-00261.html Accessed September 3, 2011</ref><ref name="ReferenceA">"American National Biography Online."</ref> جورج په کليفورنيا کې پر اني کروسينا فوکس باندې مئين شو، چې د استراليا د سيډني اصلي اوسېدونکې وه. دوی د ۱۸۶۰ ز کال د اکتوبر په ۱۲ د نوموړې زوکړې په ورځ سره وکتل. فوکس يتيمه وه او له خپل کاکا سره يې ژوند کاوه. د نوموړې کاکا چې يو بډايه او د پياوړي ذهن لرونکی شخص و، د خپلې ورېرې د بې وسه غوښتونکي مخالف و، مګر جورج او فوکس دواړو يې خبره ونه منله، وتښتېدل او د ۱۸۶۱ زکال د ډسمبر په ۳ نېټه يې په داسې حال کې واده وکړ، چې هنري په پور جامې راخيستې وې او اني يوازې د کتابونو يوه کڅوړه درلوده. دا يو خوښ واده و او څلور ماشومان يې زېږېدلي وو. د ۱۸۶۲ ز کال د نومبر په ۳ اني هنري جورج جونير ‘Henry George Jr.’ (۱۸۶۲ – ۱۹۱۶ز) وزېږاوه، چې له نيويارک ښار څخه د متحده ايالتونو راتلونکی استازی شو. له دې څخه وړاندې ان د راتلونکي مجسمه جوړونکي ريچارد اف جورج ‘Richard F. George’ (۱۸۶۵-۱۹۱۲ز) په زېږېدنې سره هم کورنۍ لوږې يا کاختۍ ته نږدې وه. د جورج دوه نور ماشومان لورګانې وې. مشره يې جيني جورج (۱۸۶۷- ۱۸۹۷ز) وه، چې وروسته جيني جورج اټکېنسن شوه. بله لور يې انا انجيلا جورج ‘Anna Angela George’ (۱۸۷۸ – ۱۹۴۷ز) نومېده، چې د راتلونکي نڅاګر انګيس ډي ميل او راتلونکې اداکارې پيګي جورج (چې د مارګريت جورج ډي ميل په نوم زېږېدلې وه) مور وه. <ref>[https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1912/09/30/100550867.pdf Obituaries, New York Times, September 30, 1912],</ref><ref>[https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1910/05/31/104936447.pdf "Single Taxers Dine Johnson; Medallion Made by Son of Henry George Presented to Cleveland's Former Mayor"], ''The New York Times'' – May 31, 1910</ref><ref>{{Cite web |title=Obituary – ''The New York Times'', May 4, 1897 |url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1897/05/04/100424035.pdf}}</ref><ref>{{Cite web |last=De Mille |first=Agnes |title=Finding aid to the Agnes De Mille papers SSC.MS.00046 |url=http://asteria.fivecolleges.edu/findaids/sophiasmith/mnsss11_bioghist.html |website=asteria.fivecolleges.edu}}</ref> د خپل دويم ماشوم له زوکړې څخه وروسته جورج کار او پيسې نه درلودې او د خوړو لپاره يې بايد سوال کړی وی. کله چې نوموړی په کوڅه کې لومړني نا اشنا ښه کالي اغوستونکي شخص ته ورنږدې شو، پرېکړه يې وکړه چې د مرستې نه کولو په حالت کې به ترېنه غلا کوي. له نېکه مرغه چې ياد شخص پرې زړه سوی وکړ او پينځه ډالر يې ورکړل. <ref>{{Cite book|title=Enemy of injustice : the life of Andrew MacLaren, Member of Parliament|last=Hill|first=Malcolm|date=1999|publisher=Othila Press|isbn=1901647196|location=London|oclc=42137055}}</ref> جورج د پروتستانت مذهب پلوي په توګه لوی شوی و، مګر د خدای پالنې پر انساني فلسفه باندې يې باور درلود. مېرمن يې اني يوه ايرلينډۍ کاتوليک مذهبې وه، مګر زوی يې هنري جورج جونير وليکل، چې دوی ورونه او خويندې په اصل کې د هنري جورج له خدای پالنې او انسان دوستۍ څخه اغېزمن شوې وو. <ref>{{cite journal|title=How Henry George, Jr., Got into the Catholic 'Who's Who'|journal=The Fortnightly Review|date=1911|volume=18|page=704|url=https://books.google.com/books?id=rrUOAAAAIAAJ&pg=PA704|access-date=March 9, 2018}}</ref><ref>{{cite book|last1=Montgomery|first1=David|title=George, Henry (1839–1897), economist and reformer.|date=February 2000}}</ref> برتانوي کولمبيا کې د سرو زرو د راويستلو پر وړاندې له پرېکړې وروسته جورج د نوې رامنځته شوې سانفرانسسکو ټايمز “San Francisco Times” لپاره د يو چاپونکي په توګه له دندې څخه ګوښه کړای شو. نوموړي په سمدستي ډول خپرولو يا نشر ته د سرمقالو د سپارلو وړتيا درلوده، چې له ډلې يې د «د اورګاډي ليکې به موږ ته څه راوړي:What the Railroads Will Bring Us» تر سرليک لاندې نامتو مقاله يادولی شو، چې د لسيزو لپاره يې د کليفورنيا ښوونځيو کې د لوستنې اړتيا پرېښوده. جورج د ټايمز لوړو پوړيو ته ورسېد او په پای کې د ۱۸۶۷ ز کال په اوړي کې يې ادارې مدير شو. نوموړي د بېلابېلو ورځپاڼو لپاره کار وکړ، چې له ډلې يې د بېلګې په ډول له ۱۸۷۱ څخه تر ۱۸۷۵ ز کال پورې د څلور کالونو لپاره د سانفرانسسکو ډيلي ايوننګ پوسټ ‘San Francisco daily Evening Post’ په نوم د خپلې ورځپاڼې د مديراو د يو څه مودې لپاره د ريپورټر “Reporter” ورځپاڼې د پر مخ وړونکي په توګه دندې يادولی شو، چې وروستۍ ورځپاڼه د انحصار ضد يوه ديموکراتيک خپرونه يا نشريه وه. نوموړي د خپلې ورځپاڼې د دوراني حالت د ساتلو لپاره د هڅې څلور سخت کالونه تېر کړل او په پای کې اړ شو چې کوڅو کې سوال وکړي. د جورج کورنۍ هڅه وکړه، مګر د ورځپاڼې صنعت کې د جورج مخ پر وده نامتوووالي او ښکېلتيا دوی له بې وسۍ څخه پورته کړل. <ref>{{cite journal|last1=Formaini|first1=Robert L.|title=Henry George Antiprotectionist Giant of American Economics|journal=Economic Insights of the Federal Reserve Bank of Dallas|volume=10|issue=2|url=http://www.dallasfed.org/assets/documents/research/ei/ei0502.pdf|access-date=October 28, 2014|archive-date=September 23, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923212501/http://www.dallasfed.org/assets/documents/research/ei/ei0502.pdf|url-status=dead|archivedate=September 23, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923212501/http://www.dallasfed.org/assets/documents/research/ei/ei0502.pdf}}</ref><ref>{{Cite journal|url=http://name.umdl.umich.edu/ahj1472.1-01.004|title=What the Railroad Will Bring Us|volume=1|issue=4|date=October 1868|pages=297–306|first=Henry|last=George|journal=Overland Monthly and Out West Magazine|access-date=2022-08-24|archive-date=2020-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200125150646/http://name.umdl.umich.edu/ahj1472.1-01.004|url-status=dead}}</ref><ref>Henry, George, Jr. ''[[iarchive:lifehenrygeorge01georgoog|The Life of Henry George]]''. New York: Doubleday & McClure, 1900, chap. 11.</ref><ref>{{cite web |title=George, Henry |url=http://www.encyclopedia.com/topic/Henry_George.aspx |access-date=October 28, 2014 |website=Encyclopedia.com |publisher=International Encyclopedia of the Social Sciences}}</ref><ref>Charles A. Barker, "Henry George and the California Background of ''Progress and Poverty''," ''California Historical Society Quarterly'' 24, no. 2 (Jun. 1945), 103–104.</ref><ref>''Dictionary of American Biography,'' s.v. "George, Henry," pp. 211–212.</ref><ref name="anb.org">Montgomery, ''American National Biography Online,'' s.v. "George, Henry," http://www.anb.org/articles/15/15-00261.html Accessed September 3, 2011.</ref> === سياسي او اقتصادي فلسفه === جورج د ليکلن جمهوري غوښتونکي ‘Lincoln Republican’ په توګه پيل وکړ، مګر وروسته ديموکرات شو. نوموړی د اورګاډي د ليکې او د کان کيندنې د ګټو، فاسدو سياستوالو، د ځمکې محتکرينو او د کار د تړون يا هوکړه کوونکو سخت مخالف و. نوموړي په لومړي ځل د اورګاډي پټلۍ به موږ ته څه راوړي “What the Railroad Will Bring Us” تر سرليک لاندې د ۱۸۶۸ زکال مقاله کې خپل نظرونه څرګند کړل. جورج استدلال وکړ، چې د اورګاډي د پټلۍ په جوړښت کې لوړوالی به يوازې هغو يو څو نېمکرغو ته ګټو وروسوي، چې په دې پټليو او نورو اړوند تشبثاتو کې ګټې لري، په داسې حال کې چې د نفوس ستره برخه له بې وزلۍ سره مخامخ کوي. د نوموړي دا دريځ د دې لامل شو، چې د “Central Pacific Railroad” شرکت اجرائيه غړي يې دښمنان شي او همدا خلک وو، چې د کليفورنيا ايالتي جرګه ته د ټاکنې لپاره يې د نوموړي د بلنې په ماتولو کې مرسته وکړه. <ref name="anb.org3">Montgomery, ''American National Biography Online,'' s.v. "George, Henry," http://www.anb.org/articles/15/15-00261.html Accessed September 3, 2011.</ref><ref name="grundskyld.dk2">Henry George, "What the Railroad Will Bring Us," ''Overland Monthly'' 1, no. 4 (Oct. 1868), http://www.grundskyld.dk/1-railway.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426080607/http://www.grundskyld.dk/1-railway.html|date=April 26, 2012}} Accessed September 3, 2011.</ref><ref>''Dictionary of American Biography,'' s.v. "George, Henry," 213.</ref> جورج يوه ورځ په ۱۸۷۱ ز کال کې پر اس باندې سورلۍ کولو لپاره لاړه او د دمې کولو په موخه ودرېد، په داسې حال کې چې د سانفرانسسکو خليج منظره يې هم کوله. نوموړي وروسته د هغه الهام په اړه وليکل، چې هلته يې درلود: <blockquote>له يو تېرېدونکي ګاډيوان څخه مې د يو څه غوره غوښتلو په اړه د ويلو وپوښتل، چې هلته ځمکې څه ارزښت درلود. نوموړي ځينو غواګانو ته اشاره وکړه، چې دومره لرې څرېدلې چې له ورايه د موږګانو په څېر ښکارېدلې او ويې ويل: «زه په کره ډول نه پوهېږم، مګر هلته يو سړی دی چې يو جريب ځمکه به ښايي په زر ډالر وپلوري». دا خبره پر ما باندې لکه د برېښنا د يو پړک په څېر راغله، چې د بې وزلۍ د پرمختګ دليل د شتمنۍ په پرمختګ کې پورې تړلی و. د نفوس په زياتېدلو سره د ځمکې ارزښت هم لوړېږي او هغه خلک چې کار کوي، بايد د امتياز لپاره ډېرېه اداينه وکړي. <ref>[[Albert Jay Nock|Nock, Albert Jay]]. [http://www.cooperative-individualism.org/nock_henry_george_01.html Henry George: Unorthodox American, Part IV]{{dead link|date=November 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref></blockquote> == سرچينې == 28w1h66gje4klzispntel2r923ggfyx 0 63852 369520 369394 2026-09-29T01:59:26Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369520 wikitext text/x-wiki [[اېټاليا|اېټالیا]] د لوېدیځ یا غربي تمدن د زیږېدو له ځانونو څخه یو  هغه او یو کلتوري زبرځواک ګڼل کېږي. اېټالوي کلتور د اېټالویانو یوې رومي توکميزې ډلې کلتور دی چې په حیرانوونکې توګه متنوع دی او ټوله اېټالیایي ټاپووزمه او د ساردینیا او سیسلي ټاپوګان په بر کې نیسي. اېټالیا د یو شمېر نړیوالو ښکارندو لکه د رومي جمهوریت، رومي سترواکۍ، رومن کاتولیکې کلیسا، سمندریزو جمهوریتونو، رومانسکي هنر، ښوونیزې فلسفې، رسانس، د کشفیاتو د دورې، نزاکت پالنې، علمي انقلاب، باروک هنر، نوي کلاسیکېزم (نوې کلاسيکې فلسفې)، د اېټالیا د اتحاد (رېسورجمېنټو)، فاشېزم او اروپایي ادغام د پیل د ټکي په توګه پاتې شوې ده.<ref>Marvin Perry, Myrna Chase, James Jacob, Margaret Jacob, Theodore H. Von Laue (1 January 2012). Western Civilization: Since 1400. Cengage Learning. p. XXIX. {{ISBN|978-1-111-83169-1}}.</ref><ref>Italy has been described as a "cultural superpower" by [http://www.arabnews.com/italy-cultural-superpower Arab news], [https://www.washingtonpost.com/entertainment/coming-to-the-us-the-year-of-italian-culture-2013/2012/10/15/29f404a8-1703-11e2-9855-71f2b202721b_story.html the Washington Post], [http://m.theaustralian.com.au/arts/italys-cultural-superpower-status-at-stake/story-e6frg8n6-1111113103044 The Australian], [http://italoamericano.com/story/2012-11-8/InterviewGeneralConsulSF#.VJgPzYA1 the Italian consul general in San Francisco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151127074301/http://italoamericano.com/story/2012-11-8/InterviewGeneralConsulSF#.VJgPzYA1 |date=27 November 2015 }}, [https://www.washingtonpost.com/entertainment/coming-to-the-us-the-year-of-italian-culture-2013/2012/10/15/29f404a8-1703-11e2-9855-71f2b202721b_story.html the former Foreign Affairs Minister Giulio Terzi] and [http://www.laquilablog.it/obama-litalia-superpotenza-culturale/48727-0409/ the U.S. President Barack Obama] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141226231012/http://www.arabnews.com/italy-cultural-superpower |date=2014-12-26 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141226231012/http://www.arabnews.com/italy-cultural-superpower |archivedate=26 December 2014 |title=آرشیف کاپي |url=http://www.arabnews.com/italy-cultural-superpower |access-date=24 August 2022 |url-status=bot: unknown}}.</ref><ref>Cohen, I. Bernard (1965). "Reviewed work: The Scientific Renaissance, 1450-1630, Marie Boas". Isis. 56 (2): 240–42. doi:10.1086/349987. JSTOR 227945</ref><ref>Peter Davies; Derek Lynch (2002). The Routledge Companion to Fascism and the Far Right. Routledge. pp. 1–5.</ref> اېټالیا د زیات شمېر مشهورو او اغېزناکو مدنیتونو لپاره کور و، چې د اتروسکانانو، سامنیانو او رومیانو په څېر اېټالیک خلک پکې شامل وو، په داسې حال کې چې د بهرنیو مدنیتونو لکه د فنیقیانو او یونانیانو کوربه توب یې هم کړی دی. اتروسکن او سامني کلتورونه په اېټالیا کې د رومي جمهوریت له ظهور څخه د مخه (کوم چې نوموړي کلتورونه فتح او په خپل ځان کې مدغم کړل) وغوړېدل. فنیقیانو او یونانیانو په اېټالیا کې د عیسی علیه السلام له زېږون نه څو پېړۍ پخوا د مېشت ځایون جوړول پیل کړل؛ او د یونانیانو مېشت ځایونه په ځانګړي ډول په غوړېدلو کلاسیکو مدنیتونو باندې بدل شول، چې ښه بېلګه یې د مګنا ګراسیا ښارونه دي. اېټالیا د ډېرو پېړیو لپاره مهاجرتونه او یرغلونه تجربه کړل او تر ۱۸۶۱ز کال پورې کله چې یو ملي دولت شو په زیات شمېر مستقلو دولتونو باندې وېشل شوی و. د دغه نسبتاً ناوخته متحد کېدو او د هغو سیمو د تاریخي اهمیت له امله چې اېټالوي ټاپووزمه تشکیلوي، زیات شمېر دودونه او رواجونه چې اوس په جلا ډول اېټالوي پېژندل کېږي د هغو سیمو په واسطه چې منشا یې ورڅخه اخیستې ده مشخص کېدی شي. د دغو سیمو له سیاسي او ټولنیزې انزوا سره سره، د [[اروپا]] په کلتوري او تاریخي میراث کې د اېټالیا ونډه په لوړه کچه پاتې شوې ده.<ref>[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/504489/Risorgimento Risorgimento.] ''Encyclopædia Britannica Online, 2011.'' Web. 25 September 2011.</ref> د اېټالوي کلتور مهم عناصر د هغه هنر، سینما، سبک، او پراخه کچه مشهور خواړه دي. اېټالیا د اوپېرا (چې د تیاتر یوه بڼه ده) د زیږون ځای و، او د نسلونو لپاره د اړوند کمپوزر د ملیت سره له تړاو پرته د اوپېرا ژبه اېټالوي وه. اېټالیا د کلاسیکې موسیقۍ په وده ، د باروک موسیقۍ په زېږېدو، د موسیقۍ د کمپوز په بېلابېلو بڼو لکه سیمفوني، سوناترا او کانسرتو او همدارنګه له زیات شمېر کمپوزرانو سره لکه کلادیومونتېوردي، انتونیو ویوالدي، جیاکینو روسیني، جائتانو دونیزېتي، وینکینزو بېلیني، جوسیپي وېردي، او جاکومو پوچیني سره په  لویه پیمانه حضور درلود. اېټالیا د خپلو خوځندو ولسي نڅاګانو لپاره مشهوره ده. په نړیواله کچه تر ټولو ډېره پېژندل شوې نڅا تارانټېلا ده، نوموړې نڅا د اپولیا له تارانټوولایت څخه منشا اخیسې ده، همداراز زیات شمېر بڼو یې د اېټالیا په لر او بر کې له ترانټېلا، پیزاکا او تموریاتا څخه رېښه لري. د باله مشهورې نڅا ژانر هم مخکې له دې چې فرانسې ته ور معرفي شي له اېټالیا څخه منشا اخیستې ده. د اېټالیې د ډرامو د سلیقو په منځ کې د اوږدې مودې لپاره کمېډي ډېر مینه وال لري؛ یو بدیهه یی سبک چې ''کُمېدیا دلارتې'' نومېږي په اېټالیا کې د ۱۶مې زېږدیزې پېړۍ په نیمایي کې پیل شو او تر نن ورځې پورې اجرا کېږي. اېټالوۍ سینما ته په ټوله نړۍ کې د درناوي په سترګه کتل کېږي. د هنري فلمونو صنعت له اېټالیا څخه منشا اخیستې ده. سپګټي وېسترنز (د لوېدیځو فلمونو یو فرعي ژانر) د سرجیو لیون په لارښوونه د ''یو موټي ډالرو'' د فلم له نندارې ته وړاندې کېدو سره ظهور وکړ، نوموړی هغه ژانر دی چې تر ډېره د اېټالویانو له لوري له تولید شوو او هدایتکاري شوو فلمونو څخه تشکیل شوی دی. د لوېدیځ کلتور دواړه ننني او باندني اړخونه په اېټالوي ټاپووزمه کې زیږېدلي دي، که هغه د عیسوي دین، مدني ټولنو (لکه سنا)، فلسفې، قانون، هنر، ساینس له لیدلوري، یا د ټولنیزو دودونو او کلتور له لیدلوري دي.<ref>Kimbell, David R. B. [https://books.google.com/books?id=C37Gq2GagZIC&pg=PA1&dq=#v=onepage&q&f=false ''Italian Opera.''] Cambridge University Press, 1994. p. 1. Web. 22 July 2012.</ref><ref>{{in lang|it}} [http://www.treccani.it/enciclopedia/commedia-dell-arte/ Commedia dell'arte.] ''Treccani, il portale del sapere.'' Web. 24 July 2012.</ref><ref>[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/507759/Roman-law Roman law.] ''Encyclopædia Britannica Online, 2011.'' Web. 25 September 2011.</ref> دا هېواد د نړۍ په کچه د مشهورو څو ښارونو په درلودلو ویاړي. روم ښار د رومي سترواکۍ لرغونې پلازمېنه، د پاپ او کاتولیکې کلیسا مقر و. د بیا متحدې شوې اېټالیا پلازمېنه او له نړیوال شهرت سره هنري، کلتوري او سینمايي مرکز و. فلورانس ښار د رسانس دورې چې د منځنیو پېړیو په پای کې د هنرونو د لویو پرمختګونو دوره وه، زړه و. نور مهم ښارونه یې تورین شاملوي چې یو وخت د اېټالیې پلازمېنه او اوسمهال د موټرونو د انجنیرۍ له تر ټولو لویو مرکزونو څخه ګڼل کېږي. [[میلان]] ښار د اېتالیې صنعتي او مالي پلازمینه او د نړۍ د فېشن له پلازمېنو څخه یوه ګڼل کېږي. وېنيز چې له منځنیو پېړیو څخه د معاصرې دورې تر لومړیو پورې د لوی مالي او سمندري ځواک د هغه وخت پلازمېنه وه، د خپلو کانالونو د پېچلي سېستم د درلودلو له امله په ځانګړې توګه د وېنیزي لمنانځنو او او د یو کال تر منځ (Biennale) لمانځنو پر مهال له ټولې نړۍ څخه ځان ته سیلانیان راکاږي. ناپلز ښار چې په اروپا کې تر ټولو لوی ښاري مرکز، او د نړۍ په کچه تر ټولو پخواني په پرله پسې ډول فعال اوپېرا هاوس (تیاترو دي سان کارلو) لري. بولوګنا ښار د دې هېواد د ترانسپورت د تقاطع عمده نقطه او همدارنګه د نړۍ په کچه د تر ټولو پخواني پوهنتون او د نړۍ په  کچه د تر ټولو مشهور پخلي/خوړو لپاره کور دی.  <ref>Zirpolo, Lilian H. [https://books.google.com/books?id=QPqWxHwdMNAC&pg=PA154&dq=#v=onepage&q&f=false ''The A to Z of Renaissance Art.''] Scarecrow Press, 2009. pp. 154-156. Web. 16 July 2012.</ref><ref>[http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/ Top Universities] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090117202932/http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/|date=17 January 2009}} ''World University Rankings'' Retrieved 6 January 2010</ref> اېټالیا تر اوسه پورې د یونسکو د نړۍ د میراث د تر ټولو زیات شمېر ساحو (۵۸ ساحو) لپاره کور دی، او د یو اټکل له مخې دغه هېواد د نړۍ د ستر هنر د خزانو د نیمایي لپاره کور دی. په ټولیزه توګه، د اېټالیې ولس په هره کچه کې په اټکلیز ډول ۱۰۰۰۰۰یادګاري څلي (کلیساوې، جامع کلیسا ګانې، د لرغون پوهنې ساحې، کورونه او مجسمې) لري. د خپل تاریخ په اوږدو کې، نوموړي اولس د یادښت وړ یو زیات شمېر داسې خلک زیږولي دي چا چې د نړۍ په کچه لوی لوی رولونه لوبولي دي. <ref>[https://whc.unesco.org/en/list] UNESCO World Heritage Centre. Web. 25 September 2011.</ref><ref>{{in lang|it}} [http://www.sitiunesco.it/beni-italiani.html Beni Italiani Unesco.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120716051913/http://www.sitiunesco.it/beni-italiani.html|date=16 July 2012}} ''Associazione Città e Siti Unesco.'' Web. 17 July 2012.</ref><ref>Abbot, Charles. [https://books.google.com/books?id=VGuWGa48iQMC&pg=PA101#v=onepage&q&f=false ''Italy.''] Morellini Editore, 2006. p. 101. Web. 24 September 2011.</ref><ref>DK (Author). [https://books.google.com/books?id=qvYobEC-wtEC&pg=PA23&dq=#v=onepage&q&f=false ''DK Eyewitness Travel Guide: Italy.''] Dorling Kindersley Ltd, 2012. pp. 23-24. Web. 1 December 2013.</ref> == هنرونه == اېټالوي هنر د پېړیو په اوږدو کې په یو شمېر لویو خوځښتونو باندې اغېزه کړې ده او د نقاشانو، مهندسانو(معمارانو) او مجسمه جوړوونکو په شمول یې څو لوی هنرمندان تولید کړي دي. نن ورځ اېټالیا د هنر د څو ګالریو، موزیمونو، نندارتونونو په درلودلو سره د نړیوال هنر په میدان کې یو مهم ځای خپل کړی دی؛ په دې هېواد کې لوی هنري مرکزونه له روم، فلورانس، وېنیز، میلان، تورین، ګېنوا، ناپلز، پالېرمو، لېسي او نورو ښاونو څخه عبارت دي. اېټالیې د نړۍ د میراث ۵۸ ساحو ته ځای ورکړی دی، چې یاد شمېر په نړۍ کې له هر بل هېواد څخه ډېر دی. اېټالیا د رسانس دورې (۱۳۰۰-۱۶۰۰ز کلونو) په اوږدو کې چې د ګیوټو د رسانس له لومړنۍ بڼې څخه پیل او د لیوندرو دا وینکي، میچالنګلو او رافاییل د عالي رسانس په دوره کې  خپل ځانګړي عروج ته ورسېده، د هنري پراختیا اصلي مرکز و، او د نوموړو هنرمندانو د اثارو د رسانس وروستني فاز ته چې منرېزم یا نزاکت پالنه نومېده، الهام ورکړی دی. اېټالیې خپله هنري غلبه په ۱۷مې زېږدیزې پیړۍ کې له باروک هنر سره حفظ کړه (۱۶۰۰-۱۷۵۰ز کلونه). کلتوري سیلانیت او نوی کلاسیکېزم (۱۷۵۰-۱۸۵۰ز کلونه) د  یو ناپایداره اقتصاد لپاره لویه تکیه ګاه وګرځېدل. باروک او نوې کلاسیکه فلسفه دواړه د لومړي ځل لپاره په روم کې رامنځته شول او په اېټالیا کې د زیږېدلیو سبکونو څخه وروستني هغه وو چې په ټول لوېدیځ هنر کې خواره شول.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&q=neoclassicism+originated+in.Rome&pg=PA1189|title=Oxford Dictionary of English|isbn=9780199571123|last1=Stevenson|first1=Angus|date=19 August 2010}}</ref><ref>[http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/artdok/volltexte/2010/978 The road from Rome to Paris. The birth of a modern Neoclassicism]</ref> په هر ترتیب، اېټالیا د ۱۹مې زېږدیزې پېړۍ له نیمایي څخه را په دې خوا د ماکیایولي، راتلونکې پالنې (Futurism)، مېتافزیک، نوېسنټو اېټالیَنو (Novecento Italiano)، فضا پالنې، آرتې پوېرا (Arte Povera)، او ترانساواتګرېد (Transavantgarde) کلتوري خوځښتونو په څېر خوځښتونو سره د نړیوال هنر په میدان کې خپل شتون حفظ کړ. === معماري === د اېټالیا په ګوټ ګوټ کې د پخوانۍ زمانې معماري پاتې شوني یا بقایا د دې هېواد د کلتور د ماضي په ستروالي باندې دلالت کوي. په اېټالیا کې د معمارۍ تاریخ  د اتروسکن او یونانیانو له لرغونو سبکونو سره پیل، تر کلاسیک روم پورې یې وده وکړه، ورپسې د رسانس په دوره کې د کلاسیک روم تر ظهور پورې او په باروک دورې باندې له بدلېدو سره تکامل ته ورسېد. د اېټالوي رسانس د دورې په بهیر کې د زده کوونکو لپاره د خپلو زده کړو د یوې اساسي برخې په توګه د لرغونو بقایاوو او ودانیو د مطالعې لپاره روم ته سفر کول معمولي وو<ref>Sear, Frank. [https://books.google.com/books?id=Rkdt_p6uvw0C&pg=PA10&dq#v=onepage&q&f=false ''Roman architecture.''] Cornell University Press, 1983. p. 10. Web. 23 September 2011.</ref> == سرچينې == 776abxkkfyjdhyz77rbpoz8wvfagxw3 0 63972 369576 369455 2026-09-29T10:23:36Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369576 wikitext text/x-wiki انساني فعالیتونه د ډېرې کب نیونې، د سمندري استوګنځایونو د له منځه تلو، سمندر ته د مهاجمو نوعو د راوړلو، سمندري ککړتیا، د سمندر د تېزابي کېدو او د سمندر د ګرمېدو له لارې پر سمندري ژوند او سمندري استوګنځایونو اغېز کوي. دغه موارد پر سمندري ایکوسیستمونو او غذايي شبکو اغېز کوي او ښايي داسې پایلې ولري چې د سمندري ژوند پر بېلابېلوالي او دوام یې اغېزې لا تر اوسه مشخصې نه دي. <ref>[https://www.geomar.de/en/research/human-impacts-on-marine-ecosystems/ Human impacts on marine ecosystems] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191022064526/https://www.geomar.de/en/research/human-impacts-on-marine-ecosystems/ |date=2019-10-22 }} GEOMAR Helmholtz Centre for Ocean Research. Retrieved 22 October 2019.</ref> د اقلیمي بدلون د حکومت‌منځي پلاوي د ۲۰۱۹ کال د راپور له مخې له ۱۹۵۰ کال راهیسې "د بېلابېلو ډلو اړوندې ګڼې سمندري نوعې په جغرافیايي محدوده او موسمي فعالیتونو کې له بدلون سره مخ شوې دي چې لاملونه یې د سمندرونو ګرمېدل، د سمندري کنګل بدلون او په خپلو استوګنځایونو کې د اکسیجن د بایللو په څېر بایو جیوکیمیاوي بدلونونه دي.<ref>{{Cite report|title=Special Report on the Ocean and Cryosphere in a Changing Climate (SROCC)|work=IPCC|access-date=25 March 2020|date=25 September 2019|url=https://www.ipcc.ch/report/srocc|pages=2}}</ref> د اټکل له مخې د سمندر د مساحت یوازې ۱۳ سلنه برخه د شاړې ځمکې په ډول پاتې ده چې تر ډېره د ساحل پر ځای په خلاصو سمندري سیمو کې ده.<ref>Jones, K.R., Klein, C.J., Halpern, B.S., Venter, O., Grantham, H., Kuempel, C.D., Shumway, N., Friedlander, A.M., Possingham, H.P. and Watson, J.E. (2018) "The location and protection status of Earth’s diminishing marine wilderness". ''Current Biology'', '''28'''(15): 2506–2512. {{doi|10.1016/j.cub.2018.06.010}}</ref> == ډېره کب‌نیونه == د ملګرو ملتونو د خوړو او کرنې سازمان د ۲۰۱۸ کال د راپور له مخې د نړۍ د کبانو د زېرمو له درېیو څخه په یوه برخه کې له اندازې ډېره کب نیونه کېږي. پر دې سربېره د صنعت څارونکي په دې باور دي چې د کب نیولو په ډېرو ځایونو کې ناقانونه، ناثبت شوې او غیر منظمه کب نیونه کېږي چې په ځينو مهمو ځایونو کې یې څه باندې ۳۰ سلنې ته رسېږي.<ref>{{Cite news|url=http://www.fao.org/state-of-fisheries-aquaculture/en/|title=SOFIA 2018 - State of Fisheries and Aquaculture in the world 2018|last=fao.org|work=www.fao.org|access-date=2018-11-09}}</ref><ref>World Wildlife Fund. "[http://www.panda.org/about_wwf/what_we_do/marine/problems/problems_fishing/illegal_fishing/index.cfm Fishing problems: Illegal fishing]" {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080411060604/http://www.panda.org/about_wwf/what_we_do/marine/problems/problems_fishing/illegal_fishing/index.cfm|date=2008-04-11}}</ref><ref>Pauly, Daniel and Watson, Reg (2009) [http://www.seaaroundus.org/researcher//dpauly/PDF/2009/Books%26Chapters/SpatialDynamicsOfFisheries.pdf "Spatial Dynamics of Marine Fisheries"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120611044204/http://www.seaaroundus.org/researcher/dpauly/PDF/2009/Books%26Chapters/SpatialDynamicsOfFisheries.pdf |date=2012-06-11 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120611044204/http://www.seaaroundus.org/researcher/dpauly/PDF/2009/Books%26Chapters/SpatialDynamicsOfFisheries.pdf |archivedate=2012-06-11 |title=آرشیف کاپي |url=http://www.seaaroundus.org/researcher/dpauly/PDF/2009/Books%26Chapters/SpatialDynamicsOfFisheries.pdf |access-date=2022-08-30 |url-status=dead}} ''In:'' Simon A. Levin (ed.) ''The Princeton Guide to Ecology''. Pages 501–509.</ref> == سمندري ککړتیا == سمندري ککړتیا هغه وخت رامنځته کېږي چې کله د انسانانو له‌خوا کارېدونکي یا خپرېدونکي مواد لکه صنعتي، کرنیز او استوګنیز کثافات، ذرات، غږونه، اضافي کاربن ډای اکسایډ یا بریدګر ژوندي موجودات سمندر ته د ننه شي او هلته زیانمنوونکې اغېزې رامنځته کړي. ډېری دغه کثافات (۸۰ سلنه) له ځمکنیو فعالیتونو څخه سرچینه اخلي، که څه هم سمندري لېږد رالېږد هم لویه ونډه په کې لري. دا چې ډېری توکي له ځمکې څخه د سیندونو، فاضلابو یا اتوموسفیر له لارې سمندرونو ته راځي، دا په دې معنا دي چې د سمندر څنډې د ککړتیا په مقابل کې ډېرې زیان‌منونکې دي. د هوا ککړتیا هم سمندر ته د اوسپنې، کاربونیک اسید، نایتروجن، سیلیکان، سلفر، افت وژونکو یا دوړو ګردونو د ذراتو په ننوتلو کې ونډه اخیستونکی عامل دی. ککړتیا ډېری کله له غیر نقطه‌يي سرچینو لکه د کرنیزو اوبو د جریانونو، باد او دوړو له پاتې شونو څخه رامنځته کېږي. دا غیر نقطه‌يي سرچینې په لویه کچه د اوبو د هغو جریانونو له امله دي چې د سیندونو له لارې سمندر ته داخلېږي، خو د باد له امله را پیدا شوي پاتې شوني او دوړې هم په کې رول لرلی شي، ځکه دا ککړوونکي د اوبو په لارو او سمندرونو کې رسوب کوي. د ککړتیا په مسیرونو کې مستقیمه تخلیه، د ځمکې پر سر د اوبو جریانونه، د بېړیو له امله را پیدا شوې ککړتیا، اتوموسفیري ککړتیا او په احتمالي ډول د سمندر په ژورو کې کان ایستنې شاملې دي. د سمندري ککړتیا ډولونه بېلابېلې ډلبندۍ لري چې سمندري پاتې شوني، د مایکروپلاستیکونو په ګډون پلاستیکي ککړتیا، د سمندرونو تېزابي کېدل، د مغذي موادو ککړتیا، تر اوبو لاندې زهري مواد او غږونه په کې شاملېږي. پلاستیکي ککړتیا د پلاستیک له امله را پیدا شوې یو ډول سمندري ککړتیا ده چې اندازې یې له لویو اصلي موادو لکه بوتلونو او کڅوړو څخه نیولې تر هغو مایکروپلاستیکونو پورې بېلابېلې دي چې د پلاستیکي موادو له ټوټه ټوټه کېدو څخه رامنځته کېږي. سمندري پاتې شوني معمولاً د انسانانو له‌خوا هغه لرې کړل شوي کثافات دي چې د سمندرونو پر سرونو ګرځي یا معلق دي. پلاستیکي ککړتیا سمندري ژوند زیانمنوي. بله اندېښنه له متمرکزو کروندو څخه سیندونو او بالاخره سمندرونو ته د مغذي موادو (نایتروجن او فاسفورس) او ناتصفیه یا نیمه تصفیه شویو فاضلابو جریان دی. نایتروجن او فاسفورس (چې په کیمیاوي سرو کې هم شته) د فایتوپلانکټون او لویو اوبړیو وده تحریکوي چې د مضرو اوبړیو د غوزو (د زیاتېدو یا ګڼېدو) لامل کېږي چې ښايي انسان او سمندري موجوداتو ته زیان ورسوي. د اوبړیو ډېره وده ښايي د حساسو مرجاني ډبرو وده ټکنۍ کړي، د ژوند بېلابېلوالی له منځه یوسي او د مرجانونو روغتیا زیانمنه کړي. دویمه لویه اندېښنه دا ده چې د اوبړیو د غوزو ویجاړېدل ښايي په ساحلي اوبو کې د اکسیجن د مصرفولو لامل شي او دا داسې وضعیت دی چې ښايي د اقلیم په بدلون سره لا ډېر خراب شي، ځکه چې د هوا تودوخه د اوبو په عمودي ستون کې د اختلاط د کمېدو لامل کېږي. === د مغذي موادو ککړتیا === د مغذي موادو ککړتیا د سطحي اوبو د مغذي کېدو اصلي لامل دی چې هلته اضافي مغذي مواد، معمولاً نایټرېټ یا فاسفېټ، د اوبړیو وده تحریکوي. دا اوبړۍ بیا مړې کېږي، ډوبېږي او بیا په اوبو کې د باکتریا په مرسته تجزیه کېږي. د تجزیې دا پروسه اکسیجن مصرفوي او د نورو سمندري ژوندیو موجوداتو لپاره د اکسیجن اندازه کموي او په پایله کې یې مړه زونونه رامنځته کېږي. مړې برخې یا مړه زونونه هایپوکسیکې دي، یعنې اوبه یې د منحل شوي اکسیجن خورا ټیټه کچه لري. دا سمندري ژوندي موجودات له منځه وړي یا یې د هغه ځای پرېښودو ته اړ باسي او ژوندي موجودات له منځه وړي، له همدې امله د مړو زونونو په نامه یادېږي. هایپوکسیک سیمې یا مړې برخې په طبیعي ډول رامنځته کېدای شي، خو د انساني فعالیت له امله د مغذي موادو د ککړتیا له امله دا طبیعي پروسه په یوه چاپېریالي ستونزه بدله شوې ده.<ref>{{Cite web |last=US Department of Commerce |first=National Oceanic and Atmospheric Administration |title=What is a dead zone? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/deadzone.html |access-date=2021-04-30 |website=oceanservice.noaa.gov |language=EN-US}}</ref> د مغذي موادو ککړتیا پنځه اصلي سرچینې لري. د مغذي موادو د جریان تر ټولو معموله سرچینه ښاري فاضلاب دي. دا فاضلاب د باران د اوبو، لیکیو، یا اوبو ته د انسان د فاضلابو د مستقیمې تخلیې له لارې د اوبو جریانونو ته رسېدای شي. نورې سترې سرچینې یې کرنیز فعالیتونه دي. په کرنه کې کارېدونکې کیمیاوي سرې چې ځمک‌لاندې اوبو ته نفوذ کوي یا د باران په اوبو کې وینځل کېږي، د اوبو جریانونو ته ننوځي او دغو چاپېریالونو ته اضافي نایتروجن او فاسفورس واردوي. د څارویو فضولات هم د اوبو لارو ته ننوتلی شي او اضافي مغذي مواد ور وړلی شي. د صنعتي څارویو په کرنیزو فعالیتونو کې د څارویو د سرې له امله د مغذي موادو ککړتیا هم ډېره شدیده ده چې هلته په یوه متمرکزه سیمه کې په سلګونو یا زرګونه څاروي پالل کېږي. د باران د اوبو زیم د مغذي موادو د ککړتیا بله سرچینه ده. له استوګنیزو کورونو او نه جذبېدونکو سطحو څخه مغذي مواد او سرې ښايي د باران په اوبو کې راټولې شي چې بیا نږدې سیندونو ته او په پای کې سمندر ته ځي. د مغذي موادو د جریان پنځمه اصلي سرچینه په اوبو کې د ژوندیو موجوداتو روزنه ده چې په دې کې د اوبو ژوندي موجودات په کنترول شویو شرایطو کې روزل کېږي. د دغو عملیاتو په پایله کې رامنځته شوي فضولات، اضافي خواړه او نور عضوي ضایعات شاوخوا اوبو ته اضافي مغذي مواد واردوي.<ref>{{Cite web |title=Nutrient Pollution |url=http://www.oceanhealthindex.org/methodology/components/nutrient-pollution |access-date=2021-04-30 |website=Ocean Health Index |language=en}}</ref> === زهرجن کیمیاوي مواد === زهرجن کیمیاوي توکي ښايي پر کوچنيو ذراتو ونښلي او بیا وروسته یې پلانکټون او نور ځمک‌لاندې ژوندي موجودات جذب کړي چې ډېری یې د عضوي موادو تجزیه کوونکي او خوړونکي دي او یا هم له اوبو څخه د خوراکي موادو د فېلتر په مرسته تغذیه کېدونکي موجودات دي. په دې توګه، زهرجن مواد د سمندري غذايي موادو په ځنځیرونو کې را ټولېږي او زیاتېږي. ډېری ذرات په کیمیاوي ډول په داسې طریقې سره یوځای کېږي چې اکسیجن کموي او له امله یې په خوړونو کې د اکسیجن کمښت رامنځته کېږي. افت وژونکي او زهرجن فلزات په ورته ډول په سمندري غذايي شبکو کې شاملېږي او د سمندري ژوندیو موجوداتو بیولوژیکي روغتیا ته زیان رسوي. د حیواناتو ډېری خواړه د کبانو پوډر یا د کب هایدروولیزیټ مواد لري. په دې توګه، سمندري زهري موجودات بېرته د ځمکې پر سر روزل کېدونکو حیواناتو ته لېږدول کېږي او بیا وروسته انسانانو ته لېږدول کېږي. د فایټوپلانکټون غلظت په تېرو پېړیو کې په ساحلي اوبو کې ډېر شوی او په دې وروستیو کې په پرانیستي سمندر کې کم شوی دی. له وچې څخه اوبو ته د مغذي موادو د جریان زیاتوالی ښايي د ساحلي فایټوپلانکټون زیاتوالی تشرېح کړي، په داسې حال کې چې په خلاص سمندر کې د سطحې تودوخې ښايي د اوبو په طبقه کې د سطحې جوړښت پیاوړی کړي او د ژورو مغذي موادو هغه جریان کم کړي چې د خلاص سمندر فایټوپلانکټون ته ګټه لري.<ref>Boyce, D.G. and [[Boris Worm|Worm, B.]] (2015) "Patterns and ecological implications of historical marine phytoplankton change". ''Marine Ecology Progress Series'', '''534''':251–272. {{doi|10.3354/meps11411}}</ref> === پلاستیکي ککړتیا === هر کال څه باندې ۳۰۰ میلیون ټنه پلاستیک تولیدېږي چې نیمایي یې په یو ځل کارېدونکو محصولاتو لکه پیالو، کڅوړو او بسته بنديو کې کارول کېږي. هر کال لږ تر لږه ۱۴ میلیونه ټنه پلاستیک سمندر ته لوېږي. اټکل کېږي چې په سمندرونو کې شاوخوا ۱۵۰ میلیون مټریک ټنه پلاستيکونه موجود دي. د پلاستیک ککړتیا د ټولو سمندري کثافاتو ۸۰ سلنه جوړوي چې له سطحي اوبو څخه نیولې د سمندر تر ژورو اوبو پورې ټولې برخې رانغاړي. دا چې پلاستیکونه سپک دي، ډېره ککړتیا یې د سمندر په سطحه او شاوخوا کې تر سترګو کېږي، خو پلاستیکي کثافات او ذرات اوس په ډېرو سمندري او ځمکنیو استوګنځایونو کې هم موندل کېږي چې د سمندرونو ژورې برخې، لوی جهيلونه، مرجاني ډبرې، ساحلونه او سیندونه یې د بېلګې په توګه یادولی شو. د سمندر د پلاستيکي ککړتیا ډېرې لویې ستونزې د کثافاتو هغه ټوټې دي چې په ګرداو لرونکو سیمو کې راټولېږي. ګرداو یا دایروي شکل یو ګرد سمندري جریان دی چې د ځمکې د بادونو له امله د رامنځته شوي ځواک په مرسته جوړېږي. پنځه لوی سمندري ګرادونه موجود دي چې د شمالي او جنوبي ارام سمندر فرعي استوایی ګرداو، د شمالي او جنوبي اتلانتیک فرعي استوایي ګرداو او [[د هند سمندر]] فرعي استوایی ګرداو دي. په دغه هر یوه ګرداو کې ډېر زیات کثافات موجود دي.<ref>{{Cite web |date=2018-05-25 |title=Marine plastic pollution |url=https://www.iucn.org/resources/issues-briefs/marine-plastic-pollution |access-date=2022-01-31 |website=IUCN |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=US EPA |first=OW |date=2020-11-06 |title=Plastic Pollution |url=https://www.epa.gov/trash-free-waters/plastic-pollution |access-date=2021-04-30 |website=US EPA |language=en |archive-date=2020-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201222092733/https://www.epa.gov/trash-free-waters/plastic-pollution |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=Discover the plastic islands that pollute our oceans |url=https://www.iberdrola.com/environment/5-garbage-patches-in-the-ocean |access-date=2021-04-30 |website=Iberdrola |language=en}}</ref> سمندري موجودات ښايي دا لوی پلاستیکي کثافات وخوري، د هغوی معدې ډکوي او فکر کوي چې ماړه دي خو په حقیقت کې هېڅ تغذیوي ارزښت نه لري. دا ښايي سمندري مرغان، نهنګان، [[کبان]] او کیشپان د لوږې له امله له پلاستیکونو په ډکې معدې سره مړه کړي. له دې امله ښايي د سمندري موجوداتو ساه بنده شي یا په پلاستيکي کثافاتو کې ونښلي.<ref>{{Cite web |date=2018-05-25 |title=Marine plastics |url=https://www.iucn.org/resources/issues-briefs/marine-plastics |access-date=2021-04-30 |website=IUCN |language=en}}</ref> د سمندرونو د پلاستیکي ککړتیا تر ټولو لوی ګواښ مایکرو پلاستیکونه (کوچني پلاستیکونه) دي. دا د پلاستيکي پاتې شونو کوچنۍ ټوټې دي چې ځینې یې د ډېرو کوچنیو ټوټو په څېر تولید شوې دي. نور مایکروپلاستیکونه د لویو پلاستيکي پاتې شونو له خرابېدو څخه رامنځته کېږي. کله چې د پلاستيکي پاتې شونو لویې ټوټې سمندر یا د اوبو نورو جریانونو ته ننوځي، د لمر وړانګې، تودوخه، رطوبت، څپې او بادونه دا پلاستیکونه ماتوي او له پنځو ملي مترو څخه په کوچنیو ټوټو یې وېشي. پلاستیکونه د هغو کوچنیو ارګانېزمونو له‌خوا تجزیه کېږي چې پلاستيکي پاتې شوني خوري، په کوچنیو ټوټو یې ماتوي او بیا یې د غایطه موادو په څېر خارجوي یا یې د خولې له لارې بهر کوي. د لابراتوار په ازموینو کې موندل شوې چې د ارکیسټیا ګماریلس ډوله امفیپوډ په چټکۍ سره د پلاستيکي کڅوړو ټوټې خوړلی شي او یو ځل مصرفي کڅوړه په ۱.۷۵ میلیون مایکروسکوپي ټوټو ټوټه کولی شي. که څه هم پلاستیکونه نور له منځه تلونکي دي، خو لا هم دا د انسان له‌خوا جوړ شوي مواد دي چې نه تجزیه کېږي. داسې اټکل کېږي چې په پیلاجیک سمندري چاپېریال کې نږدې ۹۰ سلنه پلاستيکونه مایکروپلاستیکونه دي. دا مایکروپلاستیکونه تر ډېره د سمندري ارګانېزمونو له‌خوا د خوراکي زنځیر پر اساس مصرفېږي چې د خوړو په سلسله کې د پلاستیک د غلظت لامل کېږي. پلاستیک له زهرجنو کیمیاوي موادو سره تولیدېږي چې بیا د سمندري خوړو سلسلې ته ننوځي او په دې سلسله کې هغه کبان هم موجود دي انسانان یې خوري.<ref>{{Cite web |date=2018-05-16 |title=We Depend on Plastic. Now We're Drowning in It. |url=https://www.nationalgeographic.com/magazine/article/plastic-planet-waste-pollution-trash-crisis |access-date=2021-04-30 |website=Magazine |language=en |archive-date=2021-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227082642/http://www.nationalgeographic.com/magazine/article/plastic-planet-waste-pollution-trash-crisis |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=Marine Microplastics |url=https://www.whoi.edu/know-your-ocean/ocean-topics/pollution/marine-microplastics/ |access-date=2021-04-30 |website=Woods Hole Oceanographic Institution |language=en-US}}</ref><ref name=":12">{{Cite web |last=US EPA |first=OW |date=2020-11-06 |title=Plastic Pollution |url=https://www.epa.gov/trash-free-waters/plastic-pollution |access-date=2021-04-30 |website=US EPA |language=en |archive-date=2020-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201222092733/https://www.epa.gov/trash-free-waters/plastic-pollution |url-status=dead}}</ref> === غږیزه ککړتیا === په سمندر کې د غږ یو طبیعي چاپېریال موجود دی چې ژوندي موجودات یې له لسګونو زرو کلونو راهیسې په شاوخوا کې وده کوي. د انسان فعالیت دا غږیز چاپېریال ګډوډ کړی دی، تر ډېرې کچې هغه غږونه له منځه تللي دي چې ارګانېزمونو د یوځای کېدو، د ښکار د مخنیوي او سفر لپاره کارول. لویو او کوچنیو بېړیو او ماشینونو، صنعتي کب نیونې، ساحلي ودانیزو کارونو، د نفتو برمه کاریو، د زلزلو سروې ګانو، جګړې، د سمندر له تله کان ایستنو او د سمندر د غږونو د معلومولو الاتو ټولو د سمندر چاپېریال ته غږیزه ککړتیا وارده کړې ده. یوازې بار وړلو په تېرو ۵۰ کلونو کې د لویو بارونو د وړلو د لارو په اوږدو کې د ټیټې فریکونسۍ شور د شاوخوا ۳۲ ځله زیاتوالي لامل شوی دی چې سمندري څاروي یې له حیاتي نسل او تغذیې څخه لرې کړي دي. غږ هغه حسي اشاره ده چې د سمندر له لارې تر ټولو لرې ځي او انساني غږیزه ککړتیا د غږ کارولو لپاره د ارګانېزم وړتیا ګډوډوي. دا په ژوندیو موجوداتو کې سټرېس رامنځته کوي چې ښايي پر عمومي روغتیا یې اغېز وکړي، د دوی چلند، فیزیولوژي او تکثیر ګډوډ کړي او ان د مړینې لامل یې شي. د زلزلې د سروې لپاره د غږیزو چاودنو غږونه کولی شي د سمندري حیواناتو غوږونو ته زیان ورسوي او د جدي زیان لامل شي. غږیزه ککړتیا په ځانګړې توګه هغو سمندري تي لرونکو حیواناتو ته زیان رسوي چې په ایکولوکېشن متکي دي او نهنګ او ډالفین یې د بېلګې په توګه یادولی شو. دا حیوانات د اړیکې ټینګېدو، یوځای کېدو، تغذیې او ملګرو موندلو لپاره ایکولوکېشن کاروي، خو ډېر غږ د دوی د ایکولوکېشن کارولو په وړتیا کې مداخله کوي او له همدې امله دا حیاتي دندې ترسره کوي.<ref>{{Cite web |last=Society |first=National Geographic |date=2019-07-16 |title=Noise Pollution |url=http://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/noise-pollution/ |access-date=2021-04-30 |website=National Geographic Society |language=en |archive-date=2022-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408233221/https://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/noise-pollution/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=The Ocean is Too Loud for Marine Life |url=https://www.discovery.com/nature/the-ocean-is-too-loud-for-marine-life |access-date=2021-04-30 |website=Discovery |language=en}}</ref><ref>{{Cite magazine|title=Underwater Noise Pollution Is Disrupting Ocean Life—But We Can Fix It|url=https://time.com/5936110/underwater-noise-pollution-report/|access-date=2021-04-30|magazine=Time|archive-date=2023-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230213053912/https://time.com/5936110/underwater-noise-pollution-report/|url-status=dead}}</ref> == سرچينې == 1r2douu0z97frhbsnpslk4kxac9v067 0 64063 369554 369265 2026-09-29T07:06:07Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369554 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}}فرانک ویسنټ زاپا (زوکړه د ۱۹۴۰ز کال د دسمبر ۲۱مه ـــ مړینه د ۱۹۹۳ز کال د دسمبر څلورمه نېټه) یو امریکایی سازنده، کمپوزر او د موسیقۍ د ډلو لارښود و. د هغه د کار ځانګړنې له نورو څخه له نه پیروۍ، خپلواکې في البدیهې، د اواز له تجربو، د موسیقۍ له هنري مهارت او د امریکایي کلتور له هجوې څخه عبارت دي. زاپا له ۳۰ کلونو څخه د زیاتې مودې یو مسلک په ترڅ کې، د راک، پاپ، جاز، مختلط جاز، ارکسترایي او د کانکرېټ موسیقۍ اثار (''musique concrète'') کمپوز کړل، او له شپېتو څخه زیات البومونه یې تولید کړل چې د اختراعاتو د مور په نامه خپلې مجموعې سره او د یو جلا هنرمند په توګه سره یې واوایستل. زاپا همدارنګه ننداریز فلمونه، وېدیویي موسیقۍ هدایتکاري کړې او له البومونو پوښونه یې ډیزاین کړل. هغه د خپل دور له تر ټولو ابتکاري او د سبک له پلوه د متنوعو سندرغاړو څخه یو شمېرل کېږي.<ref name="semley2012">{{cite web |last1=Semley |first1=John |date=August 9, 2012 |title=Where to dive into Frank Zappa's weird, unwieldy discography |url=https://music.avclub.com/where-to-dive-into-frank-zappa-s-weird-unwieldy-discog-1798232804 |access-date=March 14, 2019 |website=[[The A.V. Club]] |تاريخ الأرشيف=December 22, 2017 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20171222052233/https://music.avclub.com/where-to-dive-into-frank-zappa-s-weird-unwieldy-discog-1798232804 |url-status=dead |خونديځ نېټه=December 22, 2017 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20171222052233/https://music.avclub.com/where-to-dive-into-frank-zappa-s-weird-unwieldy-discog-1798232804 |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20171222052233/https://music.avclub.com/where-to-dive-into-frank-zappa-s-weird-unwieldy-discog-1798232804 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171222052233/https://music.avclub.com/where-to-dive-into-frank-zappa-s-weird-unwieldy-discog-1798232804 }}</ref><ref name="WRAM">{{cite web |last=Ruhlmann |first=William |title=Frank Zappa – Biography & History |url=http://www.allmusic.com/artist/frank-zappa-mn0000138699/biography |access-date=August 8, 2017 |website=[[AllMusic]]}}</ref><ref>{{cite web |last1=Whitaker |first1=Sterling |date=December 4, 2015 |title=The Day Frank Zappa Died |url=http://ultimateclassicrock.com/frank-zappa-death/ |website=[[Ultimate Classic Rock]]}}</ref><ref name="museobit">{{cite news|last1=Maume|first1=Chris|title=Gail Zappa: Frank Zappa's wife, muse and manager who ferociously protected his musical legacy|url=https://www.independent.co.uk/news/obituaries/gail-zappa-frank-zappas-wife-muse-and-manager-who-ferociously-protected-his-musical-legacy-a6691251.html|work=[[The Independent]]|date=October 12, 2015|access-date=March 14, 2019|archive-date=September 10, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910040742/https://www.independent.co.uk/news/obituaries/gail-zappa-frank-zappas-wife-muse-and-manager-who-ferociously-protected-his-musical-legacy-a6691251.html|url-status=dead}}</ref> زاپا د یو له خپل ځان څخه د زده کړه کوونکي او اجرا کوونکي په توګه، د موسیقۍ بېلابېلې توانایۍ درلودې چې هغه یې د دې جوګه کړی و تر څو داسې موسیقي ایجاد کړي چې کله کله یې طبقه بندي کول سخت وو. په داسې حال کې چې نوموړي د خپل عمر له ۱۳ څخه تر ۱۹ کلنۍ پورې د ۲۰مې زېږدیزې پېړۍ د کلاسیکې عصریت پالنې (modernism) یوه سلیقه، د افریقایي-امریکایي اهنګ د جاز موسیقۍ بلوز ډول (rhythm and blues)، او ډوو-وپ موسیقي (doo-wop) کسب کړه. هغه د لېسې په دوره کې د کلاسیکې موسیقۍ لیکل پیل کړل، په داسې حال کې چې په عین وخت کې یې د اهنګونو او د جاز موسیقۍ له بلوز ډول سره ډول وهنه کوله، چې وروسته بیا برقي ګیتار ته واوښت.  د هغه د ۱۹۶۶ز کال لومړنی ظاهرېدونکی البوم چې د اختراعاتو مورګانې، ترهېدنه!، د دودیز راک او رول په قالب کې ترکیبي سندرې چې د ابتکارونو مجموعې او له آډیو څخه رامنځته شوی د اواز هنري مخلوط پکې شامل وو. نوموړي خپل ګلچین او تجربوي مېتود ته ادامه ورکړه، په داسې توګه چې بنسټیز قالب یې راک، جاز یا کلاسیک و.<ref name="teentastes">{{cite book|last1=Buckley|first1=Peter|title=The Rough Guide to Rock: [The Definitive Guide to More Than 1200 Artists and Bands]|year=2003|publisher=Rough Guides|location=London|isbn=978-1-84353-105-0|page=[https://archive.org/details/roughguidetorock0003unse/page/1211 1211]|edition=3rd|quote=As a teenager, Zappa was simultaneously enthralled by black R&B (Johnny 'Guitar' Watson, Guitar Slim), doo-wop (The Channels, The Velvets), the modernism of Igor Stravinsky and Anton Webem, and the dissonant sound experiments of Edgard Varese.|url=https://archive.org/details/roughguidetorock0003unse/page/1211}}</ref> د زاپا هنري محصولات د یو فرضي استمرار چې هغه ورته د "پروژې/موخې" نوم ورکړی و، د موسیقۍ د زیات شمېر عباراتو، مفکورو، او طبعو سره چې د هغه په البوم کې تر سرترګو کېږي، راټول شوي دي. د هغه اشعارو د مروجو ټولنیزو او سیاسي پروسو، جوړښتونو، او حرکتونو پر وړاندې د هغه ماتوونکې نظریې منعکسې کړې، چې ځینې وختونه دا د ټوکو په انداز کې وې، او نوموړی د کمېډی راک موسیقۍ د معنوي پلار په نامه  پېژندل کېږي. هغه د معمول ښوونیز سېستم  او تنظیم شوي دین پر وړاندې له شور و ځوږ څخه ډک نقد کوونکی او د بیان د ازادۍ، پخپله زده کړې، سیاسي ونډې اخیستنې او د سانسور د له منځه وړلو یو کلک او تند مزاجه مدافع و. د هغه د دورې د راک د زیات شمېر نورو سندرغاړو خلاف، هغه د تفرېحي مخدره توکو د کارولو تایید نه کاوه، بلکې د جرمونو له منځه وړلو او مقرراتو څخه یې ملاتړ کاوه<ref name="semley20123">{{cite web |last1=Semley |first1=John |date=August 9, 2012 |title=Where to dive into Frank Zappa's weird, unwieldy discography |url=https://music.avclub.com/where-to-dive-into-frank-zappa-s-weird-unwieldy-discog-1798232804 |access-date=March 14, 2019 |website=[[The A.V. Club]] |تاريخ الأرشيف=December 22, 2017 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20171222052233/https://music.avclub.com/where-to-dive-into-frank-zappa-s-weird-unwieldy-discog-1798232804 |url-status=dead |خونديځ نېټه=December 22, 2017 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20171222052233/https://music.avclub.com/where-to-dive-into-frank-zappa-s-weird-unwieldy-discog-1798232804 |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20171222052233/https://music.avclub.com/where-to-dive-into-frank-zappa-s-weird-unwieldy-discog-1798232804 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171222052233/https://music.avclub.com/where-to-dive-into-frank-zappa-s-weird-unwieldy-discog-1798232804 }}</ref><ref name="Comedy rock">{{cite web |title=Comedy rock |url=http://www.allmusic.com/subgenre/comedy-rock-ma0000012139/artists |access-date=November 14, 2020 |website=[[AllMusic]]}}</ref> زاپا له یو متنازع نقد کوونکي موقف سره په لویه پیمانه زېږند، او کارنده هنرمند و؛ د هغه د موسیقۍ مینه والو د هغه د موسیقۍ د کمپوزي پېچلتیا ستاینه کوله، حال دا چې منتقدینو یې یاده موسیقي له احساسي ژوروالي څخه تشه ګڼله. هغه له متحده ایالاتو څخه بهر په ځانګړې توګه په اروپا کې په لوړه کچه سوداګریزه بریا تر لاسه کړې وه. سره له دې چې زاپا د یو مستقل هنرمند په توګه کار کاوه، اما تر ډېره د توزېع په هغو تړونونو متکي و چې د موسیقۍ د لویو خپروندویو شرکتونو سره یې امضا کړي وو. هغه په زیات شمېر سندرغاړو او کمپوزرانو باندې اغېزې اچولې دي. د نوموړي د زیات شمېر ویاړونو له جملې څخه په ۱۹۹۵ز کال کې د مشاهیرو په تالار کې هغه ته غړیتوب ورکول او د ۱۹۹۷ز کال د ټول عمر د لاسته راوړنو ګرامي جایزه (Grammy Lifetime Achievement Award) یادولی شو. == له ۱۹۴۰مې زېږدیزې لسیزې څخه تر ۱۹۶۰مې زېږدیزې لسیزې:  د ژوند لومړني وختونه او حرفه یي ژوند == زاپا د ۱۹۴۰ز کال د دسمبر په ۲۱مه نېټه د ماری لنډ په بالتېمور کې زیږېدلی دی. د هغه مور، روز ماري (چې د زېږون پر وخت یې تخلص کالیمور و) له اېټالوي ( د نیاپولیتي او سیسلي) او فرانسوي نسل څخه  رېښه درلوده؛  د هغه پلار چې نوم یې د فرانسیس ویسنټ زاپا په بڼه انګلیسي شوی و، د سیسلي د ټاپو له پارتینیکو (ښارګوټي) څخه یو مهاجر و چې له یوناني او عربي نسل څخه و. فرانک، چې د څلورو ماشومانو په منځ کې تر ټولو مشر و، په یوه داسې اېټالوۍ-امریکایۍ کورنۍ کې رالوی شو، چېرته چې د هغه د نیکه او نیا له خوا ډیری په اېټالوي ژبه خبرې کېدې. کورنۍ یې له دې امله چې پلار یې یو کېمیا پوه او ریاضي پوه و، او د فاع په فابریکه کې یې کار کاوه، وخت ناوخته بې ځایه کېده. په ۱۹۴۰مه زېږدیزه لسیزه کې، په فلوریډا کې له یو څه وخت تېرولو وروسته، د نوموړې کورنۍ بېرته ماریلنډ ته راستنه شوه، او پلار یې هلته د ابرډین پروېنګ ګراونډ د اېډووډ د کېمیاوي جګړې وسله تون په تاسیساتو کې چې د متحده ایالاتو د اردو له خوا ورڅخه ګټه اخیستل کېده، کال پیل کړ. وسله تون ته چې د شړشمو ګاز پکې ساتل کېده، د هغوی د کور د نږدې والي له کبله د ګاز ماسکونه د د احتمالي پېښې د رامنځته کېدو په خاطر د هغه په کور کې ساتل کېدل. د ژوند کولو دغه ترتیب په زاپا باندې یو ژور اغېز کېښود، او د هغه د کار په اوږدو کې مېکروبونو ته، د مېکروبونو سره جګړې، ناروغینو او دفاعي فابریکې ته په تکراري ډول اشارې شوې دي.<ref name="Rolling Stone Book">''The New Rolling Stone Encyclopedia of Rock & Roll'', 1993.</ref><ref name="miles">{{cite book|title=Frank Zappa|url=https://archive.org/details/frankzappa0000mile|first=Barry|last=Miles|publisher=Atlantic Books|location=London|date=2004|isbn=978-1-84354-092-2}}</ref> د زاپا پلار به کله کله له سیمابو څخه ډک شوي لابراتواري تجهیزات د خپل کار له ځای څخه کور ته راوړل او زاپا ته به یې د لوبو لپاره ورکول. زاپا وایي چې د یو ماشوم په توګه به یې د تل لپاره له نوموړو تجهیزاتو سره لوبې کولې، ځینې وختونه به یې مایع سیماب په ځمکه اېښودل او د یو چکش په کارولو سره به یې هغه په دایروي بڼه شیندل، چې په پایله کې یې د خپل خوب د خونې ټول غولی په سیمابو پوښلی و. په ماشومتوب کې په پوځي اډو کې له زهري عنصري سیماب سره سروکار درلودل، له بلوغ څخه وروسته د پروستات د سرطان خطر زیاتوي. په زاپا کې په ۱۹۹۰ز کال کې د ۴۹ کلنۍ په عمر د پروستات د وروستۍ برخې سرطان تشخیص شو او په ۱۹۹۳ز کال کې ورڅخه ومړ.<ref>{{cite book|title=Real Frank Zappa Book|date=1989|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-0-671-70572-5|url=https://books.google.com/books?id=FB0O_HCpBy0C&pg=PA19|access-date=May 1, 2022}}</ref><ref>{{cite web |author=Treven Pyles |date=August 12, 2020 |title=Prostate cancer due to toxic exposure on military bases |url=https://www.elglaw.com/blog/prostate-cancer-toxic-exposure-military-bases/ |access-date=May 1, 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220702074603/https://www.elglaw.com/blog/prostate-cancer-toxic-exposure-military-bases/ |archivedate=July 2, 2022 |url-status=dead}}</ref><ref name="A.C. Grimes">{{cite web |author=A.C. Grimes |date=September 5, 2018 |title=FRANK ZAPPA'S TRAGIC REAL-LIFE STORY |url=https://www.grunge.com/132678/frank-zappas-tragic-real-life-story/ |access-date=May 1, 2022 |website=Grunge.com}}</ref> زاپا چې کله ماشوم و، زیاتره وخت به ناروغ و، چې له سابندۍ، د غوږونو د درد، او د سینوز له ستونزو سره لاس او ګرېوان و. یو ډاکتر یې د پزې په سوریو کې د رادیوم د مردکیو په ځای پر ځای کولو سره د سینوزیت ناروغۍ درملنه وکړه. په هغه وخت کې حتې د درملنې اړوندې تشعشع د لږ مقدارونو په اړه ډېر لږ معلومات موجود وو. که څه هم چې له هغه وخته څخه ادعا کېږي چې د رادیوم په واسطه د پزې درملنه له په سرطان د اخته کېدو لامل ګرځېدی شي، خو هېڅ یوې مطالعې په کافي اندازه شواهد نه دي وړاندې کړي چې دا ادعا تایید کړي.<ref>{{cite web |date=January 2003 |title=Nasopharyngeal Radium Irradiation (NRI) and Cancer |url=http://www.cancer.gov/cancertopics/causes-prevention/risk/radiation/nasopharyngeal-radium-fact-sheet |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150411012948/http://www.cancer.gov/cancertopics/causes-prevention/risk/radiation/nasopharyngeal-radium-fact-sheet |archive-date=April 11, 2015 |work=National Cancer Institute}}</ref><ref name="miles2">{{cite book|title=Frank Zappa|url=https://archive.org/details/frankzappa0000mile|first=Barry|last=Miles|publisher=Atlantic Books|location=London|date=2004|isbn=978-1-84354-092-2}}</ref> د پزې انځورېدل او هغې ته اشارې د نوموړي په موسیقۍ او غزلو کې او همدارنګه د نوموړي د اوږدې مودې ملګري کال شنګل له خوا د جوړو شوو البومونو په مجموعو کې له ورایه ښکاري. زاپا باور درلود چې د هغه د ماشومتوب ناروغۍ ښایي د شړشمو د ګاز د اغېزو له امله وي چې د کېمیاوي جکړې له تاسیساتو څخه خپرېده، او کله چې هغه په بالتېمور کې اوسېده، روغتیایي وضعیت یې د خرابۍ خوا ته ولاړ. په ۱۹۵۲ز کال کې، د هغه کورنۍ د روغتیایي دلایلو لپاره د کالیفورنیا مونټېري ته بې ځایه شوه، چېرته چې د هغه پلار، د سمندریزو ځواکونو په فوق لېسانس پوهنتون کې مېټالورژي تدریس کوله. هغوی مخکې له دې چې په پای کې په ورڅېرمه سان دیاګو کې میېشت شي، ډېر ژر کلایرمونټ او بیا ال کاجون (El Cajon) ته کډه شول.<ref name="miles3">{{cite book|title=Frank Zappa|url=https://archive.org/details/frankzappa0000mile|first=Barry|last=Miles|publisher=Atlantic Books|location=London|date=2004|isbn=978-1-84354-092-2}}</ref><ref>{{cite web |last=Mendoza |first=Bart |date=November 11, 2005 |title=Counter Culture Coincidence |url=http://sandiegotroubadour.com/wp-content/pdf/2005_11_Nov.pdf |access-date=September 11, 2010 |work=San Diego Troubadour |page=4}}</ref><ref name="slaven03">{{cite book|title=Electric Don Quixote: The Definitive Story of Frank Zappa|edition=2nd|first1=Neil|last1=Slaven|publisher=Music Sales Group|date=2003|isbn=978-0-7119-9436-2|url=https://books.google.com/books?id=a4EyfFjQ3DgC}}</ref> === د موسیقۍ لومړني علایق === زاپا له خپلې لومړنۍ ډلې سره د سان دیاګو په مېشن بې لېسه کې د ډولچي په توګه یو ځای شو. تقریباً په عین وخت کې یې والدینو یو فونوګراف ورته واخیست، کوم چې هغه د دې جوګه کړ تر څو په موسیقۍ کې خپلو علایقو ته وده ورکړي، او د خپلو ریکارډونو مجموعې یې پیل کړې. ''د راک په اړه'' د ''لنډ لارښود (۲۰۰۳ز کال)'' له مخې، "زاپا له ۱۳ تر ۱۹ کلنۍ پورې، په پرله پسې ډول د تور R&B (جاني ګیتار واټسون، ګیتارسلیم، ډوو ووپ (چینلونو، وېلوېټونو)، د ایګور ستراوینسکي او انتون ویبېرن، او د اېدګار وارېز د نا موزونو آوازونو مجذوب شو. "<ref name="miles4">{{cite book|title=Frank Zappa|url=https://archive.org/details/frankzappa0000mile|first=Barry|last=Miles|publisher=Atlantic Books|location=London|date=2004|isbn=978-1-84354-092-2}}</ref> R&B انتخابونه د زاپا لپاره لومړنۍ پېرنې وې، چې ورسره یې یو لوی کولېکسیون جوړ کړ، کوم یې چې د خپل پاتې ژوند لپاره وساته، هغه له اوازونو سره د هغوی د ځانګړتیاوو له امله علاقه درلوده، په ځانګړې بڼه یې د ډولونو او نورو هغو وسیلو سره چې وهل کېږي، مینه لرله. هغه چې کله دوولس کلن و، یو تاري ډول یې تر لاسه کړ او د ډنګولو (وهلو) اړوند ارکسترایي سازونو د اساساتو زده کړه یې پیل کړه.<ref name="teentastes2">{{cite book|last1=Buckley|first1=Peter|title=The Rough Guide to Rock: [The Definitive Guide to More Than 1200 Artists and Bands]|year=2003|publisher=Rough Guides|location=London|isbn=978-1-84353-105-0|page=[https://archive.org/details/roughguidetorock0003unse/page/1211 1211]|edition=3rd|quote=As a teenager, Zappa was simultaneously enthralled by black R&B (Johnny 'Guitar' Watson, Guitar Slim), doo-wop (The Channels, The Velvets), the modernism of Igor Stravinsky and Anton Webem, and the dissonant sound experiments of Edgard Varese.|url=https://archive.org/details/roughguidetorock0003unse/page/1211}}</ref> == سرچينې == gcasvis7c7f2lg6v2tyny7scklulrd4 0 64301 369518 369392 2026-09-29T01:50:46Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369518 wikitext text/x-wiki '''د اوبو شخړه''' اوبو ته د لاسرسي د حق پر سر د هېوادونو، ملتونو یا ډلو تر منځ شخړې ته ویل کېږي. ملګري ملتونه څرګندوي چې د اوبو د اړوندو اختلافاتو لامل د اوبو د مصرفوونکو د عمومي یا خصوصي ګټو ټکر دی. د تاریخ په اوږدو کې د اوبو پر سر ګڼې شخړې پېښې شوې دي، خو له دې سره سره ډېرې کمې دودیزې جګړې د اوبو پر سر شوې دي. اوبه له تاریخي پلوه د کړکېچ سرچینه او د هغو شخړو عامل دی چې په نورو دلایلو پیل شوې دي. د اوبو اړوندې شخړې د ګڼو دلایلو له امله پېښېږي چې ارضي اختلافات، د سرچینو لپاره مبارزه او ستراتیژيکې ګټې یې د بېلګې په توګه یادولی شو.<ref name="Allianz">{{cite web |last=Tulloch |first=James |date=August 26, 2009 |title=Water Conflicts: Fight or Flight? |url=http://knowledge.allianz.com/en/globalissues/climate_change/natural_disasters/water_conflicts.html |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20080829171957/http://knowledge.allianz.com/en/globalissues/climate_change/natural_disasters/water_conflicts.html |archive-date=2008-08-29 |access-date=14 January 2010 |publisher=Allianz}}</ref><ref name="WWilson">{{cite journal|last=Kameri-Mbote|first=Patricia|date=January 2007|title=Water, Conflict, and Cooperation: Lessons from the nile river Basin|url=http://www.wilsoncenter.org/topics/pubs/NavigatingPeaceIssue4.pdf|url-status=dead|journal=Navigating Peace|publisher=Woodrow Wilson International Center for Scholars|issue=4|archive-url=https://web.archive.org/web/20100706033750/http://www.wilsoncenter.org/topics/pubs/NavigatingPeaceIssue4.pdf|archive-date=2010-07-06|access-date=2022-09-16|archivedate=2010-07-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100706033750/http://www.wilsoncenter.org/topics/pubs/NavigatingPeaceIssue4.pdf}}</ref><ref>[http://www.unesco.org/water/wwap/pccp/ United Nations Potential Conflict to Cooperation Potential, accessed November 21, 2008]</ref><ref>[[Peter Gleick]], 1993. [http://www2.pacinst.org/reports/international_security_gleick_1993.pdf "Water and conflict."] ''[[International Security]]'' Vol. 18, No. 1, pp. 79-112 (Summer 1993).</ref><ref>[[Heidelberg Institute for International Conflict Research]] (Department of Political Science, [[University of Heidelberg]]); Conflict Barometer 2007:Crises – Wars – Coups d'État – Nagotiations – Mediations – Peace Settlements, 16th annual conflict analysis, 2007</ref> د اوبو شخړې په یوه هېواد کې دننه یا د بېلابېلو هېوادونو تر منځ پېښېدای شي. هېواد منځي یا د هېوادونو تر منځ شخړې د دوو یا ډېرو داسې ګاونډیو هېوادونو تر منځ پېښېږي چې د سیند، سمندر یا ځمک‌لاندې اوبو د حوضې په څېر د اوبو ګډه سرحدي سرچینه ولري. د بېلګې په توګه منځني ختیځ د نړۍ د خوږو اوبو یوازې ۱ سلنه برخه د نړۍ د ټول نفوس له ۵ سلنه برخې سره شریکه کړې ده. د هېوادونو دننه شخړې په یوه هېواد کې د یوه یا ډېرو لورو تر منځ پېښېږي. یوه بېلګه یې ښايي د کروندګرو او صنعت تر منځ ټکر (د کرنې په مقابل کې د اوبو صنعتي استفاده) وي.<ref name="BBC">{{cite news|last=Sutherland|first=Ben|date=March 18, 2003|title=Water shortages 'foster terrorism'|publisher=BBC News|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2859937.stm|access-date=14 January 2010}}</ref> دغه شخړې هم د خوږو اوبو او هم د تروشو اوبو پر سر دي چې هم د هېوادونو تر منځ او هم په هېوادونو کې دننه پېښېږي. خو ډېری شخړې د خوږو اوبو پر سر دي. دا چې د خوږو اوبو سرچینې اړینې او په عین حال کې کم‌پیدا دي، له همدې امله د اوبو د اړوندو اختلافاتو مرکزي نکته خوږې اوبه دي چې لامل یې د څښاک، خړوبولو او انرژۍ د تولید اوبو ته اړتیا ده. همدا راز خوږې اوبه یوه حیاتي طبیعي سرچینه ده او له همدې امله دغه ډول اوبو ته لاسرسی د یوه هېواد یا سیمې د ژوند او اقتصاد پر حالت اغېز کوي. د اوبو د ناورین د نورو عواملو تر څنګ منځني ختیځ ته په ورته سیمو کې د اوبو رسونې د ارزان بیه انتخابونو کمښت د اوبو پر ټولو مصرفوونکو لکه شرکتونو، دولتونو او افرادو شدید فشار واردولای شي او د شخړو او بالاخره د تېري یا تجاوز لامل کېدای شي.<ref>{{cite web |title=Patp > > > |url=http://www.peopleandplanet.net/doc.php?id=671&section=14 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20010731141012/http://www.peopleandplanet.net/doc.php?id=671&section=14 |archive-date=2001-07-31 |access-date=2010-04-01}} Freshwater: lifeblood of the planet, accessed November 21, 2008</ref><ref>[http://www.unu.edu/unupress/unupbooks/80858e/80858e09.htm Murakami, Masahiro. 1995.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110117045902/http://unu.edu/unupress/unupbooks/80858e/80858E09.htm |date=2011-01-17 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110117045902/http://unu.edu/unupress/unupbooks/80858e/80858E09.htm |archivedate=2011-01-17 |title=آرشیف کاپي |url=http://unu.edu/unupress/unupbooks/80858e/80858E09.htm |access-date=2023-09-27 |url-status=bot: unknown}} ''Managing Water for Peace in the Middle East: Alternative Strategies, ''New York: United Nations University Press. Accessed online November 16, 2008.</ref><ref>[http://www.unesco.org/water/wwap/pccp/] United Nations Potential Conflict to Cooperation Potential, accessed November 21, 2008</ref> د اوبو پر سر ګڼې داسې شخړې موجودې دي چې تر ډېره په ملي کچه ناحل پاتې کېږي او کله چې اوبه کمېږي، یا د اقلیمي بدلونونو له امله ځايي هایدرولوژي بدلېږي او یا هم د نړۍ نفوس زیاتېږي، دغه موارد لا ډېر خطرناک کېږي. دا چې د اوبو اړوند اختلافات زیات دي، له دې امله دغو اختلافاتو ته رسیده‌ګي هم ستونزمنه ده، خو د دغو اختلافاتو د خطرونو د کمولو لپاره ګڼې ستراتيژۍ هم موجودې دي. ځايي او نړیوال قوانین او هوکړه‌لیکونه د نړیوالو سیندونو او ځمک‌لاندې اوبو له شریکولو سره مرسته کولی شي. پرمختللې ټکنالوژي او مؤسسې کولای شي چې په کم اوبو سیمو کې هم اوبو ته لاسرسی ښه کړي او هم د اوبو له شریکولو سره مرسته وکړي.<ref>[http://www.arlingtoninstitute.org/wbp/global-water-crisis/457] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161124031150/http://www.arlingtoninstitute.org/wbp/global-water-crisis/457 |date=2016-11-24 }} Brooks, Nina. "Impending Water Crisis in China," Arlington Institute. Accessed November 28, 2008.</ref><ref name="Pacific Institute">{{cite web |last1=Gleick |first1=Peter |date=17 March 2022 |title=Water Conflicts Continue to Worsen Worldwide |url=https://pacinst.org/water-conflicts-continue-to-worsen-worldwide/ |access-date=March 17, 2022 |website=Pacific Institute |publisher=Pacific Institute}}</ref> == لاملونه == د اوبو کمښت په ځايي او سیمه‌ييزه کچه د شخړو لامل شوی دی. اوبه د انسان د ژوند لپاره یو حیاتي عنصر دی او انساني فعالیتونه د اوبو له شتون او کیفیت سره نږدې اړیکه لري. اوبه یوه محدوده سرچینه ده. د اوبو پر سر ځکه شخړې رامنځته کېږي چې د اوبو د سرچینو او د څښاک د اوبو لپاره تقاضا ښايي تر عرضې لوړه شي، یا یې ښايي دلیل دا وي چې اوبو ته د لاسرسي او تخصیص کنترول لانجمن دی او یا یې هم ښايي دلیل دا وي چې د اوبو د مدریت بنسټونه کمزوري دي یا نه‌شته. د اوبو د ناورین عوامل ښايي د اوبو د ګډو سرچینو د ترلاسه کولو لپاره پر زیانمنو لورو فشار راوړي او دا فشار د دیپلوماتیک کړکېچ یا څرګندې شخړې لامل شي.<ref>{{cite journal|last1=Wolf|first1=Aaron T|year=2001|title=Water and Human Security|journal=[[Journal of Contemporary Water Research and Education]]|volume=118|page=29}}</ref><ref>ICWE (1992). International Conference on Water and the Environment--Development Issues for the 21st Century, 26–31 January 1992, Dublin, Ireland : [http://www.ircwash.org/resources/international-conference-water-and-environment-development-issues-21st-century-26-31-0 the Dublin statement and report of the conference] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190509102114/https://www.ircwash.org/resources/international-conference-water-and-environment-development-issues-21st-century-26-31-0 |date=2019-05-09 }}, Geneva, Switzerland, ICWE Secretariat, [[World Meteorological Organization]]</ref> دا مهال د اوبو پر سر کړکېچونه او شخړې تر ډېره په ملي کچو رامنځته کېږي. د افریقا په سوېلي صحرا کې د کروندګرو او مالدارانو تر منځ تاوتریخوالی په ډېرېدو دی. په یمن، سوریه او عراق کې د هغو جګړو په جریان کې چې له اوبو پرته په نورو دلایلو پیلېږي، د اوبو پر غیر پوځي سیستمونو بریدونه ډېر شوي دي. د اوبو کمښت هغه شخړې او سیاسي کړکېچونه لا شدیدولای شي چې مستقیماً د اوبو پر سر نه رامنځته کېږي. د وخت په اوږدو کې د خوږو اوبو د کیفیت یا کمیت تدریجي کمښت ښايي د خلکو روغتیا زیانمنه کړي، د اقتصادي پراختیا مخه ونیسي او لویې شخړې شدیدې کړي او په دې توګه د یوې سیمې بې‌ثباتي لا زیاته کړي.<ref>{{cite journal|last1=Gleick|first1=Peter|date=2019|title=Water as a weapon and casualty of armed conflict: A review of recent water-related violence in Iraq, Syria, and Yemen|url=https://wires.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/wat2.1351|journal=WIREs Water|volume=6|issue=4|pages=1–15|doi=10.1002/wat2.1351|s2cid=195514316}}</ref><ref name="Postel">{{cite journal|last1=Postel|first1=S. L.|last2=Wolf|first2=A. T.|year=2001|title=Dehydrating Conflict|url=https://foreignpolicy.com/2009/11/18/dehydrating-conflict/|journal=Foreign Policy|volume=126|issue=126|pages=60–67|doi=10.2307/3183260|jstor=3183260}}</ref> اقلیمي بدلونونه او د نړۍ د نفوس ډېروالی هم په ګډه د اوبو پر محدودو سرچینو نوي فشارونه واردوي او د اوبو پر سر د شخړو خطر ډېروي.<ref name=":0">{{Cite web |date=October 12, 2019 |title=The Coming Wars for Water |url=https://reportsyndication.news.blog/2019/10/12/the-coming-wars-for-water/ |website=Report Syndication}}</ref> == وړاندوېینې == په تېرو ۲۵ کلونو کې سیاستوالو، پوهانو او ژورنالستانو بیا بیا اندېښنه څرګنده کړې ده چې د اوبو پر سر اختلافات به د راتلونکو جګړو سرچینه وي. په دې اړه ځینې مشهور نقل قولونه شته: د مصر د بهرنیو چارو پخواني وزیر او د ملګرو ملتونو پخواني عمومي منشي «بطرس بطرس غالي» ویلي چې "په منځني ختیځ کې به راتلونکې جګړه د سیاست نه وي، بلکې د اوبو پر سر به وي"؛ په ملګرو ملتونو کې د ده ځای‌ناستي «کوفي عنان» په ۲۰۰۱ کال کې وویل چې "د خوږو اوبو لپاره شدید رقابت به په راتلونکي کې د شخړو او جګړو پر سرچینه بدل شي"، او د نړیوال بانک پخواني مرستیال «اسماعیل سراج الدین» ویلي چې که په حکومتولۍ کې بدلونونه رانه‌شي، د راتلونکې پېړۍ جګړې به د اوبو پر سر وي. پر دې سربېره، د اوبو په اړه د سټکهلم په تېر کنفرانس کې «لېسټر براون» وویل، "دا مهال معمولاً ویل کېږي چې په منځني ختیځ کې راتلونکې جګړې د تېلو پر ځای د اوبو پر سر دي".<ref>{{cite web |title=EPI Releases - How Water Scarcity Will Shape the New Century - EPI |url=http://www.earth-policy.org/press_room/C68/stockholm_transcript |access-date=9 January 2018 |website=www.earth-policy.org}}</ref> د اوبو پر سر د جګړو فرضیو د سیند، اردن او نیل په څېر د یو شمېر سیندونو په اړه په مخکې ترسره شویو څېړنو کې ریښې لرلې. دغو ځانګړو سیندونو ته د اوبو د اړوندو اختلافاتو له امله پام واوښت. ځینې ځانګړې پېښې شته چې د شواهدو په توګه ذکر شوې دي. په دې کې د اردن سیند د سرچینو د اړولو لپاره د اسرائیلو له‌خوا د سوریې د هڅو بمبارول او د مصر هغه پوځي ګواښونه یادولی شو چې هر هېواد ته یې د نیل په پورتنیو اوبو کې د بندونو جوړولو په اړه کړي دي. د اوبو پر سر د شخړو د ډېروالي یو بل عامل په کم‌اوبو سیمو کې د اوبو لپاره شدید رقابت دی او دا هغه ځایونه دي چې د انساني استفادې، غذايي تولید، ایکوسیستمونو او نورو مصارفو لپاره د اوبو د تأمین اړتیاوې اوبو ته له لاسرسي سره برابرې دي. د سېلابونو او وچکالۍ په څېر شدیدې هایدرولوژيکي پېښې هم د اوبو پر سر د شخړو خطرونه ډېرولی شي. د نفوس له ډېرېدو او اقتصادي پراختیا سره د اوبو تقاضا هم ډېرېدای شي او ښايي په ځينو سیمو یا هېوادونو کې په ځانګړي ډول د وچکالۍ پر مهال یا د اوبو په مشترکو نړیوالو حوضو کې د محدودو اوبو د تخصیص او کنترول پر سر اختلافات شدید شي.<ref name="Pacific Institute3">{{cite web |last1=Gleick |first1=Peter |date=17 March 2022 |title=Water Conflicts Continue to Worsen Worldwide |url=https://pacinst.org/water-conflicts-continue-to-worsen-worldwide/ |access-date=March 17, 2022 |website=Pacific Institute |publisher=Pacific Institute}}</ref> د اوبو هغه سرچینې چې د نړیوالو سرحدونو په محدوده کې راځي، د جګړې په پرتله تر ډېره د همکارۍ سرچینې دي. هغه پوهان چې د اوبو د مدیریت په نړیوال انستېتیوت کې کار کوي، هغه شواهد یې څېړلي دي چې د اوبو پر سر د جګړې د اټکلونو تر شا دي. د دوی موندنې څرګندوي چې که څه هم د اوبو په یو شمر نړیوالو حوضو کې د اوبو اړوند تضاد موجود دی، خو په پاتې شاوخوا ۳۰۰ نړیوالو مشترکو حوضو کې شواهد تر ډېره مثبت دي. سلګونه داسې معاهدې موجودې دي چې د هغو هېوادونو تر منځ د اوبو عادلانه استفاده تنظیموي چې د اوبو ګډې سرچینې لري. د دغو معاهدو یا هوکړه‌لیکونو په پایله کې رامنځته شوي بنسټونه ښايي د تضاد پر ځای د همکارۍ د تضمین لپاره مهم عوامل وي.<ref>[https://web.archive.org/web/20110812233521/http://www.iwmi.cgiar.org:80/Publications/Success_Stories/PDF/2010/Issue%208%20-%20Promoting_cooperation_through_effective_management_of_shared_water_resources.pdf ''Promoting cooperation through management of transboundary water resources''], Success Stories, Issue 8, 2010, [[IWMI]]</ref> == سرچينې == 64qxhe1zcvrjwgw5gkf8ihdk4wrch0m 0 64343 369557 369433 2026-09-29T07:26:16Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369557 wikitext text/x-wiki '''له جینیټيکي پلوه اصلاح شوي حیوانات''' هغه حیوانات دي چې د درملو د تولید، د محصولاتو د زیاتوالي، د ناروغیو په مقابل کې د مقاومت د ډېرولو او داسې نورو مواردو په ګډون د بېلابېلو موخو لپاره له جینټيکي پلوه اصلاح شوي دي. له جینیټيکي پلوه د اصلاح شوو حیواناتو غوڅ اکثریت یې لا د څېړنې په پړاو کې دي او بازارونو ته د را ایستلو لپاره د چمتو شویو شمېر یې تراوسه ډېر کم دی.<ref name=":142">{{cite journal|vauthors=Forabosco F, Löhmus M, Rydhmer L, Sundström LF|title=Genetically modified farm animals and fish in agriculture: A review.|journal=Livestock Science|date=May 2013|volume=153|issue=1–3|pages=1–9|doi=10.1016/j.livsci.2013.01.002}}</ref> == تولید == سد تي لرونکو حیواناتو د جینیټيکي انجنیرۍ پروسه ټکنۍ، ستومانوونکې او ګرانه ده. جینیټيکي انجنیران باید له جینیټيکي پلوه د نورو اصلاح شویو موجوداتو یا ارګانېزمونو په څېر د دغو حیواناتو په برخه کې هم لومړی هغه جین له نورو جلا کړي چې غواړي کوربه ارګانېزم ته یې دننه کړي. دا ښايي له یوې داسې حجرې څخه واخیستل شي چې جین په کې وي یا هم ښايي په مصنوعي ډول سنتېز شي. که ټاکل شوی جین یا د ورکوونکي ارګانېزم جینوم په ښه ډول مطالعه شوی وي، ښايي مخکې له مخکې په یوه جینیټيکي لایبررۍ کې د لاسرسي وړ وي. [جینیټيکي لایبرري د ډي.اېن.اې د ټوټه شویو قطعاتو هغې ټولګې ته ویل کېږي چې د ډي.اېن.اې د تسلسل‌ټاکنې او نورو موخو لپاره چمتو کېږي]. وروسته بیا دغه جین له نورو جینیټيکي عناصرو سره ترکیبېږي یا یوځای کېږي.<ref name="Murray2010">Murray, Joo (20). [http://www.brainwaving.com/2010/07/28/genetically-modified-animals Genetically modified animals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191013112127/http://www.brainwaving.com/2010/07/28/genetically-modified-animals/ |date=2019-10-13 }}. Canada: Brainwaving</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=g1v6WMHVkTgC&q=Genetic+Engineering:+Principles+and+Methods|title=An Introduction to Genetic Engineering|last=Nicholl|first=Desmond S. T.|date=2008-05-29|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781139471787|pages=34|name-list-style=vanc}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Liang J, Luo Y, Zhao H|year=2011|title=Synthetic biology: putting synthesis into biology|journal=Wiley Interdisciplinary Reviews: Systems Biology and Medicine|volume=3|issue=1|pages=7–20|doi=10.1002/wsbm.104|pmc=3057768|pmid=21064036}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Berg P, Mertz JE|date=January 2010|title=Personal reflections on the origins and emergence of recombinant DNA technology|journal=Genetics|volume=184|issue=1|pages=9–17|doi=10.1534/genetics.109.112144|pmc=2815933|pmid=20061565}}</ref> په کوربه جینوم کې د جلا شوي جین د اېښودلو لپاره یو شمېر تخنیکونه موجود دي. حیواناتو ته ډي.اېن.اې په ټولیز ډول د مایکروانجېکشن له لارې دننه کېږي، په داسې ډول چې د حجرې د هستوي پوښ له لارې په مستقیم ډول هستې ته او یا هم د ویروسي لېږدوونکو له لارې تزریق کېدای شي. لومړني ټرانس‌جینیک حیوانات جنین ته د ویروسي ډي.اېن.اې د تزریق او بیا په ښځینه حیواناتو کې د جنین د کرلو له لارې تولید شول.<ref>{{cite journal|vauthors=Chen I, Dubnau D|date=March 2004|title=DNA uptake during bacterial transformation|journal=Nature Reviews. Microbiology|volume=2|issue=3|pages=241–9|doi=10.1038/nrmicro844|pmid=15083159|s2cid=205499369}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Jaenisch R, Mintz B|date=April 1974|title=Simian virus 40 DNA sequences in DNA of healthy adult mice derived from preimplantation blastocysts injected with viral DNA|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=71|issue=4|pages=1250–4|bibcode=1974PNAS...71.1250J|doi=10.1073/pnas.71.4.1250|pmc=388203|pmid=4364530|doi-access=free}}</ref><ref name="NRC_GMO_Foods">{{cite book|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK215771/|title=Methods and Mechanisms for Genetic Manipulation of Plants, Animals, and Microorganisms|author=National Research Council (US) Committee on Identifying and Assessing Unintended Effects of Genetically Engineered Foods on Human Health|date=2004-01-01|publisher=National Academies Press (US)|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aGkXFmqOcyIC&q=Genetic+Engineering+analysis+of+DNA+PCR+Southern+sequencing|title=Genetic Engineering: Principles and Methods|last=Setlow|first=Jane K.|date=2002-10-31|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=9780306472800|pages=109|name-list-style=vanc}}</ref> == تاریخچه == انسانانو تر میلاد مخکې له شاوخوا ۱۲۰۰۰ کال راهیسې د انتخابي روزنې یا (د طبیعي انتخاب پر خلاف) د مصنوعي انتخاب له لارې حیوانات اهلي کړي دي. د نژاد د انتخابي اصلاح پروسه چې په هغې کې د پام وړ ځانګړنو لرونکي (او د پام وړ جینونو لرونکي) ارګانېزمونه د بل نسل د روزنې یا اصلاح لپاره کارول کېږي او هغه ارګانېزمونه چې دغه صفت یا ځانګړنه نه‌لري هغوی نه روزل کېږي، د جینیټيکي اصلاح د مدرن یا اوسني مفهوم لرغوني څرکونه دي. د جینیټيک په برخه کې بېلابېلو پرمختګونو له انسان سره مرسته وکړه چې په مستقیم ډول د موجوداتو ډي.اېن.اې او بالاخره جینونه بدل کړي. په ۱۹۷۲ کال کې «پل برګ» د ډي.اېن.اې لومړنی بیاترکیب شوی مالیکول هغه مهال جوړ کړ چې د بیزو د یوه ویروس ډي.اېن.اې یې د لامبډا له ویروس سره یوځای یا ترکیب کړه. <ref name="Root">{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=WGDYHvOHwmwC|p=1}}|title=Domestication|author=Clive Root|publisher=Greenwood Publishing Groups|year=2007}}</ref><ref>{{cite journal|author8=David A. Jackson Robert H. Symons and Paul Berg|vauthors=Jackson DA, Symons RH, Berg P|date=October 1972|title=Biochemical method for inserting new genetic information into DNA of Simian Virus 40: circular SV40 DNA molecules containing lambda phage genes and the galactose operon of Escherichia coli|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=69|issue=10|pages=2904–9|bibcode=1972PNAS...69.2904J|doi=10.1073/pnas.69.10.2904|pmc=389671|pmid=4342968|doi-access=free}}</ref><ref name="Sateesh2008">{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=xP9dzbSBTZQC|p=456}}|title=Bioethics And Biosafety|author=M. K. Sateesh|date=25 August 2008|publisher=I. K. International Pvt Ltd|isbn=978-81-906757-0-3|pages=456–|access-date=27 March 2013}}</ref> په ۱۹۷۴ کال کې «روډولف یانیش» د یوه موږک جنین ته د بېرونۍ ډي.اېن.اې په ور دننه کولو سره یو ټرانس‌جینیک موږک جوړ کړ او دا په نړۍ کې لومړنی ټرانس‌جینیک حیوان شو. له دې سره سره، تر اتو کلونو وروسته داسې ټرانس‌جینیک موږکان تولید شول چې دغه جین یې خپلو اولادونو ته لېږدولی شوای. په ۱۹۸۴ کال کې له جینیټيکي پلوه اصلاح شوي داسې موږکان جوړ شول چې بیاتولید شوي انکوجینونه یې لېږدول او دغو انکوجینونو موږکانو ته په سرطان د اخته کېدو وړتیا ورکوله. هغه موږکان چې ناک‌اوټ شوي جینونه یې لرل، په ۱۹۸۹ کال کې جوړ شول. لومړني ټرانس‌جینیک اهلي حیوانات په ۱۹۸۵ کال کې تولید شول او لومړنی هغه حیوان موږک و چې ټرانس‌جینیک پروتینونه یې په خپلو شیدو کې سنتېز کړل. دغه حیوانات په ۱۹۸۷ کال کې د انساني نسج د پلاسمینوجین د فعالوونکي د تولید لپاره په جینیټيکي لحاظ اصلاح شول.<ref>Jaenisch, R. and Mintz, B. (1974 ) Simian virus 40 DNA sequences in DNA of healthy adult mice derived from preimplantation blastocysts injected with viral DNA. Proc. Natl. Acad. 71(4): 1250–54 [http://www.pnas.org/content/71/4/1250]</ref><ref>{{cite news|url=https://www.science.org/content/article/any-idiot-can-do-it-genome-editor-crispr-could-put-mutant-mice-everyones-reach|title='Any idiot can do it.' Genome editor CRISPR could put mutant mice in everyone's reach|date=2016-11-02|newspaper=Science {{!}} AAAS|access-date=2016-12-02}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Gordon JW, Ruddle FH|date=December 1981|title=Integration and stable germ line transmission of genes injected into mouse pronuclei|url=https://archive.org/details/sim_science_1981-12-11_214_4526/page/1244|journal=Science|volume=214|issue=4526|pages=1244–6|bibcode=1981Sci...214.1244G|doi=10.1126/science.6272397|pmid=6272397}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Costantini F, Lacy E|date=November 1981|title=Introduction of a rabbit beta-globin gene into the mouse germ line|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1981-11-05_294_5836/page/92|journal=Nature|volume=294|issue=5836|pages=92–4|bibcode=1981Natur.294...92C|doi=10.1038/294092a0|pmid=6945481|s2cid=4371351}}</ref><ref name="Hanahan">{{cite journal|vauthors=Hanahan D, Wagner EF, Palmiter RD|date=September 2007|title=The origins of oncomice: a history of the first transgenic mice genetically engineered to develop cancer|journal=Genes & Development|volume=21|issue=18|pages=2258–70|doi=10.1101/gad.1583307|pmid=17875663|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Brophy B, Smolenski G, Wheeler T, Wells D, L'Huillier P, Laible G|date=February 2003|title=Cloned transgenic cattle produce milk with higher levels of beta-casein and kappa-casein|url=https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_2003-02_21_2/page/157|journal=Nature Biotechnology|volume=21|issue=2|pages=157–62|doi=10.1038/nbt783|pmid=12548290|s2cid=45925486}}</ref><ref name="Clark">{{cite journal|vauthors=Clark AJ|date=July 1998|title=The mammary gland as a bioreactor: expression, processing, and production of recombinant proteins|journal=Journal of Mammary Gland Biology and Neoplasia|volume=3|issue=3|pages=337–50|doi=10.1023/a:1018723712996|pmid=10819519}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Gordon K, Lee E, Vitale JA, Smith AE, Westphal H, Hennighausen L|year=1987|title=Production of human tissue plasminogen activator in transgenic mouse milk. 1987|journal=Biotechnology|volume=24|issue=11|pages=425–8|doi=10.1038/nbt1187-1183|pmid=1422049|s2cid=3261903|url=https://zenodo.org/record/1233349}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Vàzquez-Salat N, Salter B, Smets G, Houdebine LM|date=2012-11-01|title=The current state of GMO governance: are we ready for GM animals?|journal=Biotechnology Advances|series=Special issue on ACB 2011|volume=30|issue=6|pages=1336–43|doi=10.1016/j.biotechadv.2012.02.006|pmid=22361646}}</ref><ref>{{Cite web |title=CNN.com - Glowing fish to be first genetically changed pet - Nov. 21, 2003 |url=http://edition.cnn.com/2003/US/11/21/offbeat.glofish.reut/ |access-date=2018-12-25 |website=edition.cnn.com |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225130006/http://edition.cnn.com/2003/US/11/21/offbeat.glofish.reut/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal|url=https://www.fda.gov/AnimalVeterinary/DevelopmentApprovalProcess/GeneticEngineering/GeneticallyEngineeredAnimals/ucm280853.htm|title=Aquabounty Cleared to Sell Salmon in USA for Commercial Purposes|journal=FDA|date=2019-06-19}}</ref><ref>{{cite web |last=Bodnar |first=Anastasia |date=October 2010 |title=Risk Assessment and Mitigation of AquAdvantage Salmon |url=https://www.aquabounty.com/wp-content/uploads/2014/02/Risk_Assessment_Mitigation_of_AAS-Oct2010.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308125138/https://aquabounty.com/wp-content/uploads/2014/02/Risk_Assessment_Mitigation_of_AAS-Oct2010.pdf |archive-date=2021-03-08 |access-date=2018-12-25 |publisher=ISB News Report}}</ref> == تي لرونکي حیوانات == له جینټيکي پلوه اصلاح شوي تي لرونکي حیوانات د څېړنې، صنعتي یا درملیزو محصولاتو د تولید، کرنیزې استفادې یا خپل روغتیايي ښه‌والي په موخه جوړ شوي دي. د دې تر څنګ د جینیټيکي اصلاح شویو کورنیو حیواناتو لپاره مارکېټ یا بازار هم موجود دی. <ref name="rudenko">Rudinko, Larisa (20). Guidance for industry. USA: Center for veterinary medicine [https://www.fda.gov/downloads/AnimalVeterinary/GuidanceComplianceEnforcement/GuidanceforIndustry/ucm113903.pdf/ Link.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190108233953/https://www.fda.gov/downloads/animalveterinary/guidancecomplianceenforcement/guidanceforindustry/ucm113903.pdf |date=2019-01-08 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190108233953/https://www.fda.gov/downloads/animalveterinary/guidancecomplianceenforcement/guidanceforindustry/ucm113903.pdf |archivedate=2019-01-08 |title=آرشیف کاپي |url=https://www.fda.gov/downloads/animalveterinary/guidancecomplianceenforcement/guidanceforindustry/ucm113903.pdf |access-date=2026-09-23 |url-status=bot: unknown}}</ref> === طب === تي لرونکي حیوانات د انساني ناروغیو لپاره تر ټولو ښه ماډل دی او د ډېرو جدي ناروغیو د درملو او درملنو د کشف او پراختیا لپاره جینیټيکي اصلاح شوي ماډلونه حیاتي کوي. د هغو جینونو حذفول چې په انسان کې د جنیټيکي ګډوډیو لامل دي، څېړونکو ته دا امکان برابروي چې د دغې ناروغۍ میکانېزم مطالعه کړي او احتمالي درملنې وازمايي. له جینيټيکي پلوه اصلاح شوي موږکان تر ټولو معمول تي لرونکي حیوانات دي چې په بایومېډيکل یا بیولوژيکي-طبي څېړنو کې کارول شوي دي، ځکه چې ارزانه دي او اصلاح یې اسانه ده. خوګان هم د دې موخې لپاره ښه دي؛ ځکه چې د بدن اندازه، اناتومیکې ځانګړنې، فیزیولوژي، پاتوفیزیولوژيکي غبرګون او غذايي رژیم یې مشابه دی. غیر انساني تي لرونکي حیوانات انسانانو ته تر ټولو ډېر ورته ماډل ارګانېزمونه دي، خو د څېړنیزو حیواناتو په توګه یې استفاده په عمومي ډول کمه منل شوې ده. په ۲۰۰۹ کال کې پوهانو وویل چې په بریالیتوب سره یې یو جین د تي لرونکو یوې نوعې (مارموسټ) ته انتقال کړی دی او د لومړي ځل لپاره یې د ټرانس‌جینیکو تي لرونکو یوه پایداره کرښه تولید کړې ده. د دغه مارموسټ لپاره یې لومړنۍ څېړنیزه موخه پارکینسون ناروغي وه، خو د دې تر څنګ د عصبي حجرو د ویجاړۍ له امله د عضلاني حرکاتو او هانټینګټون ناروغۍ د څېړنې په لټه کې هم وو.<ref name=":132">{{cite journal|vauthors=Perleberg C, Kind A, Schnieke A|title=Genetically engineered pigs as models for human disease|journal=Disease Models & Mechanisms|volume=11|issue=1|pages=dmm030783|date=January 2018|pmid=29419487|pmc=5818075|doi=10.1242/dmm.030783}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Sato K, Sasaki E|title=Genetic engineering in nonhuman primates for human disease modeling|journal=Journal of Human Genetics|volume=63|issue=2|pages=125–131|date=February 2018|pmid=29203824|doi=10.1038/s10038-017-0351-5|pmc=8075926|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Sasaki E, Suemizu H, Shimada A, Hanazawa K, Oiwa R, Kamioka M, Tomioka I, Sotomaru Y, Hirakawa R, Eto T, Shiozawa S, Maeda T, Ito M, Ito R, Kito C, Yagihashi C, Kawai K, Miyoshi H, Tanioka Y, Tamaoki N, Habu S, Okano H, Nomura T|title=Generation of transgenic non-human primates with germline transmission|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-05-28_459_7246/page/523|journal=Nature|volume=459|issue=7246|pages=523–7|date=May 2009|pmid=19478777|doi=10.1038/nature08090|bibcode=2009Natur.459..523S|s2cid=4404433}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Schatten G, Mitalipov S|title=Developmental biology: Transgenic primate offspring|journal=Nature|volume=459|issue=7246|pages=515–6|date=May 2009|pmid=19478771|pmc=2777739|doi=10.1038/459515a|bibcode=2009Natur.459..515S}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Cyranoski D|title=Marmoset model takes centre stage|journal=Nature|volume=459|issue=7246|pages=492|date=May 2009|pmid=19478751|doi=10.1038/459492a|doi-access=free}}</ref> === اهلي حیوانات === کورني یا اهلي حیوانات د مهمو اقتصادي ځانګړنو د ښه کولو په موخه اصلاح کېږي چې د ودې کچه، د غوښې کیفیت، د شیدو ترکیب، د ناروغیو په مقابل کې مقاومت او پایښت یې د بېلګې په توګه یادولی شو. حیوانات له جینیټيکي پلوه په داسې ډول اصلاح شوي دي چې چټکه وده وکړي، روغ وي او د ناروغیو په مقابل کې مقاومت ولري. اصلاحاتو د مېږې د وړیو تولید او د غواوو د تیو یا غولانځو روغتیا ښه کړې ده.<ref name=":14">{{cite journal|vauthors=Forabosco F, Löhmus M, Rydhmer L, Sundström LF|title=Genetically modified farm animals and fish in agriculture: A review.|journal=Livestock Science|date=May 2013|volume=153|issue=1–3|pages=1–9|doi=10.1016/j.livsci.2013.01.002}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Lai L, Kang JX, Li R, Wang J, Witt WT, Yong HY, Hao Y, Wax DM, Murphy CN, Rieke A, Samuel M, Linville ML, Korte SW, Evans RW, Starzl TE, Prather RS, Dai Y|display-authors=6|title=Generation of cloned transgenic pigs rich in omega-3 fatty acids|journal=Nature Biotechnology|volume=24|issue=4|pages=435–6|date=April 2006|pmid=16565727|pmc=2976610|doi=10.1038/nbt1198}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2018/jun/24/genetically-engineered-animals-the-five-controversial-science|title=Genetically modified animals|last=Tucker|first=Ian|name-list-style=vanc|date=2018-06-24|work=The Guardian|access-date=2018-12-21|issn=0261-3077}}</ref> وزې د دې لپاره له جینیټيکي پلوه اصلاح شوې دي چې په شیدو کې د غڼې تار ته ورته قوي ورېښمي پروتینونه تولید کړي. د وزې د جین تسلسل د دې لپاره اصلاح شوی دی چې د انسان «لیزوزیم» انزایم کود کړي. څېړونکو غوښتل چې د وزو له‌خوا تولید شوې شیدې بدلې کړي تر څو داسې لیزوزیم ولري چې په انسان کې له اسهال زیږوونکو باکتریاوو سره مبارزه وکړي.<ref>{{cite web |last=Zyga |first=Lisa |name-list-style=vanc |date=2010 |title=Scientist bred goats that produce spider silk |url=http://phys.org/news194539934.html/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150430100830/http://phys.org/news194539934.html/ |archive-date=30 April 2015 |work=Phys.org}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://undark.org/article/gmo-goats-lysozyme-uc-davis-diarrhea/|title=These GMO Goats Could Save Lives. Fear and Confusion Prevent It.|work=Undark|access-date=2018-10-02|language=en-US}}</ref> په ۱۹۹۰ کال کې د نړۍ لومړنی ټرانس‌جینیک غویی جوړ شو چې هرمن نومېده. هرمن د مایکرو انجېکشن له لارې د هغو جنیني حجرو د تزریق په مرسته له جنیټیکي پلوه اصلاح شوی و چې د لاکټوفرین کود کوونکی انساني جین یې درلود. د هالنډ پارلمان په ۱۹۹۲ کال کې قانون تعدیل کړ تر څو هرمن ته د مثل د تولید اجازه ورکړي. په ۱۹۹۴ کال کې یې اته خوسکیان وزیږېدل او ټولو خوسکیانو لاکټوفرین جین په میراث یووړ. په نورو زیږونو کې هرمن په ټولیز ډول ۸۳ خوسکیان وزیږول. د هالنډ قانون داسې و چې هرمن باید د ازمېښت په پای کې ذبحه شي. کله چې خلکو او پوهانو د هرمن دفاع ته را ودانګل، د هالنډ د هغه مهال د کرنې وزیر «جوزیاس ون ارټسن» هرمن ته په دې شرط د ژوندي پاتې کېدو مهلت ورکړ چې باید ډېر اولادونه ونه زیږوي. دغه اصلاح شوي غوايي د «هولي» او «بېل» په نامه له نورو بیاتولید شویو غوایانو سره په ناټورالیس کې خپل پاتې ژوند وکړ. هرمن د ۲۰۰۴ کال د اپرېل میاشتې په ۲یمه نېټه د یوترېخت پوهنتون د حیواني ډاکترانو یا وېترنرانو له‌خوا ووژل شو، ځکه چې د هډوکو یا مفصلونو د اماس په ناروغۍ اخته و. هرمن د مړینې پر مهال په هالنډ کې تر ټولو پخوانی غویی و. د هرمن پوستکی ساتل شوی دی او په ناټورالیس کې د دایمي نندارې لپاره اېښی دی. ویل کېږي چې دغه غوایی له طبیعت سره د انسان د چلند په ډول کې د یوې نوې دورې پیل ښيي او د علمي پرمختګ سمبول دی.<ref name="Guelph2">Guelph (2010). [http://www.uoguelph.ca/enviropig/index.shtml Enviropig] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160130104858/http://www.uoguelph.ca/enviropig/index.shtml|date=2016-01-30}}. Canada:</ref><ref>Schimdt, Sarah. "[http://www.canada.com/technology/science/Genetically+engineered+pigs+killed+after+funding+ends/6819844/story.html Genetically engineered pigs killed after funding ends]", ''Postmedia News'', 22 June 2012. Accessed 31 July 2012.</ref><ref name="pmid11479566">{{cite journal|vauthors=Golovan SP, Meidinger RG, Ajakaiye A, Cottrill M, Wiederkehr MZ, Barney DJ, Plante C, Pollard JW, Fan MZ, Hayes MA, Laursen J, Hjorth JP, Hacker RR, Phillips JP, Forsberg CW|title=Pigs expressing salivary phytase produce low-phosphorus manure|url=https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_2001-08_19_8/page/741|journal=Nature Biotechnology|volume=19|issue=8|pages=741–5|date=August 2001|pmid=11479566|doi=10.1038/90788|s2cid=52853680|display-authors=etal}}</ref><ref name="Canada2">{{Cite web |author=Canada |title=Enviropig{{snd}} Environmental Benefits &#124; University of Guelph |url=http://www.uoguelph.ca/enviropig/environmental_benefits.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20171030215932/https://www.uoguelph.ca/enviropig/environmental_benefits.shtml |archive-date=2017-10-30 |publisher=Uoguelph.ca}}</ref><ref>Leung, Wendy. [https://www.theglobeandmail.com/news/national/university-of-guelph-left-foraging-for-enviropig-funding/article4097328/ University of Guelph left foraging for Enviropig funding], ''The Globe and Mail'', Apr. 2, 2012. Accessed July 31, 2012.</ref><ref>Schimdt, Sarah. [http://www.canada.com/technology/science/Genetically+engineered+pigs+killed+after+funding+ends/6819844/story.html Genetically engineered pigs killed after funding ends], Postmedia News, June 22, 2012. Accessed July 31, 2012.</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Lai L, Kang JX, Li R, Wang J, Witt WT, Yong HY, Hao Y, Wax DM, Murphy CN, Rieke A, Samuel M, Linville ML, Korte SW, Evans RW, Starzl TE, Prather RS, Dai Y|title=Generation of cloned transgenic pigs rich in omega-3 fatty acids|journal=Nature Biotechnology|volume=24|issue=4|pages=435–6|date=April 2006|pmid=16565727|pmc=2976610|doi=10.1038/nbt1198|url=http://pmbcii.psy.cmu.edu/evans/2006_Lia.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20090816010157/http://pmbcii.psy.cmu.edu/evans/2006_Lia.pdf|url-status=dead|archive-date=2009-08-16|access-date=2022-09-18|archivedate=2013-09-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130921145732/http://pmbcii.psy.cmu.edu/evans/2006_Lia.pdf}}</ref> === انسانان === جینیټیکه درملنه له جینیټيکي اصلاح شویو ویروسونو څخه د هغو جینونو د انتقال لپاره استفاده کوي چې په انسان کې د ناروغۍ درملنه یا علاج کولی شي. که څه هم جینیټیکه درملنه لا هم څه ناڅه نوې ده، خو بریالیتوبونه یې هم لرلي دي. دغه ډول درملنه د ګڼو جینیټيکي اختلالاتو د درملنې لپاره کارول شوې ده چې «لېبر» مورزادي ړندوالی یې د بېلګې په توګه یادولی شو. د دې تر څنګ د پارکینسون، سرطان، شکر، د زړه ناروغۍ او عضلاني ډيسټروفي په څېر د ګڼو نورو سخت‌علاجه ناروغیو لپاره له دې لارې درملنې د پراخېدو یا رامنځته کېدو په حال کې دي. دغه ډول درملنې یوازې پر سوماټیک حجرو اغېز کوي، په دې معنا چې هېڅ ډول ارثي بدلون نه پېښوي. جرملاین جینیټیکي درملنه د هر بدلون د ارثي کېدو لامل کېږي او له همدې امله یې په علمي ټولنه کې اندېښنې راپورته کړې دي.<ref>{{cite journal|vauthors=Selkirk SM|title=Gene therapy in clinical medicine|journal=Postgraduate Medical Journal|volume=80|issue=948|pages=560–70|date=October 2004|pmid=15466989|pmc=1743106|doi=10.1136/pgmj.2003.017764}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Cavazzana-Calvo M, Fischer A|title=Gene therapy for severe combined immunodeficiency: are we there yet?|journal=The Journal of Clinical Investigation|volume=117|issue=6|pages=1456–65|date=June 2007|pmid=17549248|pmc=1878528|doi=10.1172/JCI30953}}</ref><ref>Richards, Sabrina (6 November 2012) "[http://www.the-scientist.com/?articles.view/articleNo/33166/title/Gene-Therapy-Arrives-in-Europe/ Gene therapy arrives in Europe]" ''The Scientist'', Retrieved 15 April 2013</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Rosenecker J, Huth S, Rudolph C|title=Gene therapy for cystic fibrosis lung disease: current status and future perspectives|journal=Current Opinion in Molecular Therapeutics|volume=8|issue=5|pages=439–45|date=October 2006|pmid=17078386}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Persons DA, Nienhuis AW|title=Gene therapy for the hemoglobin disorders|journal=Current Hematology Reports|volume=2|issue=4|pages=348–55|date=July 2003|pmid=12901333}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=LeWitt PA, Rezai AR, Leehey MA, Ojemann SG, Flaherty AW, Eskandar EN, Kostyk SK, Thomas K, Sarkar A, Siddiqui MS, Tatter SB, Schwalb JM, Poston KL, Henderson JM, Kurlan RM, Richard IH, Van Meter L, Sapan CV, During MJ, Kaplitt MG, Feigin A|title=AAV2-GAD gene therapy for advanced Parkinson's disease: a double-blind, sham-surgery controlled, randomised trial|journal=The Lancet. Neurology|volume=10|issue=4|pages=309–19|date=April 2011|pmid=21419704|doi=10.1016/S1474-4422(11)70039-4|s2cid=37154043}}</ref><ref>Gallaher, James "[https://www.bbc.co.uk/news/health-12758230 Gene therapy 'treats' Parkinson's disease]" BBC News Health, 17 March 2011. Retrieved 24 April 2011</ref><ref>Urbina, Zachary (12 February 2013) "[http://www.united-academics.org/magazine/health-medicine/killing-liver-cancer-with-a-genetically-engineered-virus/ Genetically Engineered Virus Fights Liver Cancer] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130216041212/http://www.united-academics.org/magazine/health-medicine/killing-liver-cancer-with-a-genetically-engineered-virus/|date=16 February 2013}}" United Academics, Retrieved 15 February 2013</ref><ref>{{cite news|title=Treatment for Leukemia Is Showing Early Promise|url=https://www.nytimes.com/2011/08/11/health/research/11cancer.html|work=[[The New York Times]]|agency=[[Associated Press]]|page=A15|date=11 August 2011|access-date=21 January 2013}}</ref><ref>Coghlan, Andy (26 March 2013) "[https://www.newscientist.com/article/mg21729104.100-gene-therapy-cures-leukaemia-in-eight-days.html Gene therapy cures leukaemia in eight days]" ''The New Scientist'', Retrieved 15 April 2013</ref><ref>Staff (13 February 2013) "[https://www.newscientist.com/article/mg21729044.800-gene-therapy-cures-diabetic-dogs.html Gene therapy cures diabetic dogs]" ''New Scientist'', Retrieved 15 February 2013</ref><ref>(30 April 2013) "[http://www.bhf.org.uk/default.aspx?page=16039 New gene therapy trial gives hope to people with heart failure]" British Heart Foundation, Retrieved 5 May 2013</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Foster K, Foster H, Dickson JG|title=Gene therapy progress and prospects: Duchenne muscular dystrophy|journal=Gene Therapy|volume=13|issue=24|pages=1677–85|date=December 2006|pmid=17066097|doi=10.1038/sj.gt.3302877|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite web |date=5 August 2001 |title=1990 The Declaration of Inuyama |url=http://www.cioms.ch/frame_1990_texts_of_guidelines.htm |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20010805085535/http://www.cioms.ch/frame_1990_texts_of_guidelines.htm |archive-date=5 August 2001 |df=dmy}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Smith KR, Chan S, Harris J|date=Oct 2012|title=Human germline genetic modification: scientific and bioethical perspectives|journal=Arch Med Res.|volume=43|issue=7|pages=491–513|doi=10.1016/j.arcmed.2012.09.003|pmid=23072719}}</ref><ref name="NYT-20150423">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2015/04/24/health/chinese-scientists-edit-genes-of-human-embryos-raising-concerns.html|title=Chinese Scientists Edit Genes of Human Embryos, Raising Concerns|last=Kolata|first=Gina|date=23 April 2015|work=[[The New York Times]]|access-date=24 April 2015}}</ref><ref name="PC-20150418">{{cite journal|vauthors=Liang P, Xu Y, Zhang X, Ding C, Huang R, Zhang Z, Lv J, Xie X, Chen Y, Li Y, Sun Y, Bai Y, Songyang Z, Ma W, Zhou C, Huang J|title=CRISPR/Cas9-mediated gene editing in human tripronuclear zygotes|journal=Protein & Cell|volume=6|issue=5|pages=363–372|date=May 2015|pmid=25894090|pmc=4417674|doi=10.1007/s13238-015-0153-5}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.statnews.com/2018/11/28/chinese-scientist-defends-creating-gene-edited-babies/|title=Amid uproar, Chinese scientist defends creating gene-edited babies – STAT|last1=Begley|first1=Sharon|date=28 November 2018|work=STAT}}</ref> == سرچينې == fvpf5jwyrkb2igtswz62msai6t1yioc 0 64421 369573 337876 2026-09-29T09:53:06Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369573 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|image=Madhu Shalini, Sonia Agarwal and Varalakshmi Sarathkumar at CCL3 (cropped) 2.jpg|name=ورلکشمي سراتاکومار|birth_date={{birth date and age|df=yes|1985|03|05}}|birth_name=ورلکشمي سراتاکومار|birth_place=[[چېنای]]، [[تاميل ناډو]]، بھارت<ref>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/cities/bangalore/Varalaxmi-is-Excited-about-Maanikya/2014/04/29/article2195639.ece1|title=Varalaxmi is Excited about Maanikya|publisher=newindianexpress.com|date=29 April 2014<!-- 08:41 AM-->|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226123029/http://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/2014/apr/29/Varalaxmi-is-Excited-about-Maanikya-606074.html|archivedate=2018-12-26|access-date=2018-10-28|url-status=live}}</ref>|residence=[[چېنای]]، [[تاميل ناډو]]، بھارت|othername=ورو<ref>{{Cite news |url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/kollywood/030418/varalaxmis-fan-moment-with-kamal-haasan.html |title=Varalaxmi’s fan moment with Kamal Haasan |last=Subramanian |first=Anupama |date=3 April 2018 |work=[[دکن کرانیکل]] |access-date=21 May 2018 |language=en |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226123022/https://www.deccanchronicle.com/entertainment/kollywood/030418/varalaxmis-fan-moment-with-kamal-haasan.html%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live }}</ref>|occupation=[[اداکارہ]]|yearsactive=2012ز تراوسه|parents=[[آر سراتاکومار]] (پلار) <br /> چھایا (مور) <br /> [[رادھیکا سراتاکومار]] (ميره)|relatives=}} '''ورلکشمي سراتاکومار''' (د مارچ په 5، 1985 زېږېدلې) د [[هند|هندي]] [[لوبغاړی|فلمونو اداکاره]] ده چې په [[تاميل سينما پښتو|تاميل]] ، [[مليالم سينما|ملیالم]] او کناډا ژبو فلمونو کې راڅرګندیږي. هغه خپل هنري سفر د [[تامیلي ژبه|تاميل]] فلم پودا پودي (2012) سره پیل کړ. <ref>{{Cite news|Title=Simbu follows Ajith|URL=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-11-09/news-interviews/35015493_1_simbu-podaa-podi-thala-ajith|Date=9 November 2012|title=آرشیف کاپي|access-date=2022-09-22|archive-date=2013-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20130127014619/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-11-09/news-interviews/35015493_1_simbu-podaa-podi-thala-ajith|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite news|Title=Worth the wait|URL=http://www.thehindu.com/arts/cinema/worth-the-wait/article4016428.ece|Date=20 October 2012|title=آرشیف کاپي|access-date=22 September 2022|archive-date=26 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226123036/https://www.thehindu.com/features/cinema/worth-the-wait/article4016428.ece|url-status=dead}}</ref> == لومړنی ژوند == ورلکشمي د ۱۹۸۵ کال د مارچ په ۵ مه د اداکارانو آر سارتاکومار او چایا په کور کې زیږیدلې وه. رادیکا سارات کمار ستا سومه مور ده. <ref>{{Cite web |last=Devi |first=Kanchana |date=7 November 2012 |title=Tamil movie releases for Diwali 2012 – Podaa Podi |url=http://truthdive.com/2012/11/07/tamil-movie-releases-for-diwali-2012-thuppakki-podaa-podi.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226123026/http://truthdive.com/ |archive-date=2018-12-26 |access-date=7 November 2012 |publisher=TruthDrive.com}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Varalakshmi: I always wanted to become an actress |url=http://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-varalakshmi-i-always-wanted-to-become-an-actress-south/20140506.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226123031/https://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-varalakshmi-i-always-wanted-to-become-an-actress-south/20140506.htm |archive-date=2018-12-26 |access-date=2018-10-28 |publisher=}}</ref> ورلکشمي د هند د هنرونو او ساینس کالج ، [[چينای|چینای]] څخه د مایکروبیولوژي په برخه کې فارغ شوی، او همدارنګه د اډینبورګ پوهنتون څخه د سوداګرۍ مدیریت سند لري. هغې د اداکارې کیدو دمخه د [[ممبای|ممبۍ]] په انوپم کیر ښوونځي کې د اداکارۍ زده کړې کړې. <ref>{{Cite web |title=Varalakshmi: I always wanted to become an actress |url=http://www.rediff.com/movies/report/slide-show-1-varalakshmi-i-always-wanted-to-become-an-actress-south/20140506.htm#4 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226123033/https://www.rediff.com/movies/report/slide-show-1-varalakshmi-i-always-wanted-to-become-an-actress-south/20140506.htm#4 |archive-date=2018-12-26 |access-date=2018-10-28 |publisher=}}</ref> == فیلموګرافي == {| class="wikitable" !کال ! فلم ! رول ! ژبه ! حواشي |- | ۲۰۱۲ |پودا پوډي | نشه | تامیل | |- | 2014 | ''مانیکیا'' | سنده | rowspan="2" | کنډا | |- | 2015 | ''رانا'' | پخپله | ''د ترسره کولو لپاره ځانګړي ظاهري عقل؟'' (چې څه کول پکار دي؟ ) په سندره کې |- | rowspan="2" | 2016 |تري تهيټي | سروولي | تامیل | |- |کسبا | کاملا | ملایلم | |- | rowspan="5" | 2017 | ''وکرم ویده'' | چندرا | rowspan="2" | تامیل | |- | ''نابونین'' | وندنا | دوه ژبي فلم،<br /><br /><br /><br /> ''واسمایا'' ، په کناډا کې |- |کاټو | متولکشمي | ملایلم | |- | ''ستیا'' | انویا بهارتواج | تامیل | |- |ماسټر پيس | ACP بهواني درګا | ملایلم | |- | rowspan="5" | 2018 |مسټر چندرا مولی | بهاروي | rowspan="5" | تامیل | |- |اچرکي | سویتا | |- | ''سندکوزی ۲'' | پیچلي | |- |سرکار | نرم ویلی | |- |مارې2 | وجیه | تیاری په کار دی |- | rowspan="9" | ۲۰۱۹ |ويلويت ناګرم | rowspan="9" |تامیل | فلم کول |- |کا نی راسی | فلم کول |- | ''امای'' | لغوه کړئ |- | ''مدګاجا راجا'' | مایا | لغوه کړئ |- |نيا2 | فلم کول |} == ویاړونه او نومونه == {| class="wikitable" !کال ! عزت ! فلم ! پایله |- | rowspan="2" | ۲۰۱۲ | وجي اعزاز د غوره نوي راغلو اداکارانو لپاره | rowspan="2" | پودا پودي |بريالی |- | د غوره نوي اداکار لپاره د اډیسن جایزه |بريالی |- | rowspan="2" | 2016 | چتا د سویلي هند نړیوال فلم جایزه د نقادانو غوره اداکارې لپاره |تهري تهپټي |بريالی |- | چتا د سویلي هند نړیوال فلم جایزه د غوره نوي راغلې اداکارې لپاره | کسبي |نومول شوې |- | rowspan="4" | 2017 | د غوره کرکټر لپاره د اډیسن جایزه | rowspan="4" | وکرم ویده |نومول شوې |- | د فلم فیئر جایزه د غوره ملاتړی اداکارې لپاره |نومول شوې |- | د غوره ملاتړې اداکارې لپاره د ټیکنالوژۍ جایزه |نومول شوې |- | وجي اعزاز د غوره معاون اداکارې لپاره |نومول شوې |- |} == سرچينې == {{لړسرچينې}} [[وېشنيزه:1985 زېږېدنې]] [[وېشنيزه:هندي فلمونه]] [[وېشنيزه:تاميل فلمونه]] [[وېشنيزه:مليالم فلمونه]] [[وېشنيزه:مليالم سينما]] hznlchr13twe5va9bmrxh3cwfdg5h2k 0 64467 369495 300876 2026-09-28T21:54:37Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369495 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}}ارتور اشر مېلر (زېږېدنه د ۱۹۱۵ کال د اکتوبر ۱۷مه – مړينه د ۲۰۰۵ کال د فبرورۍ ۱۰مه) په شلمه پېړۍ کې د امريکا په تياتر کې یو امريکايی ډرامه ليکونی، مقاله ليکونکی او فلم لیکونکی و. چې د ډرامو له ډلې يې زما ټول زامن (۱۹۴۷)، د يو پلورنکي مړينه (۱۹۴۹)، ازمون (۱۹۵۳) او د پل منظره (۱۹۵۵) یادولی شو. هغه څو فلم‌لیکونه وليکل او تر ډېره يې د مېسفېټ په نوم فلم له ليکلو سره چې په ۱۹۶۱ کال کې خپور شو د خلکو پام ځانته واړوه. د يو پلورونکي مړينه په نوم ډرامه په شلمه پېړۍ کې د لنډو غوره امريکايي ډرامو په نوم‌لړ راڅرګنده شوې ده.   مېلر په ځانګړي ډول د ۱۹۴۰مې، ۱۹۵۰مې او د ۱۹۶۰مې لسیزې د لومړۍ برخې په بهیر کې تر ډېره د خلکو په سترګو کې ځای درلود. د دې وخت په بهیر کې يې د ډرامې په برخه کې د پوليټایزر جایزه ترلاسه کړه. د امريکا د ولسي جرګې د غیر امريکايي فعالیتونو د کميټې تر تصديق مخکې يې له مرلين مونرو سره واده وکړ. مېلر په ۱۹۸۰ کال کې د سېنټ لويس پوهنتون د کتابتون له همکارانو څخه د سېنټ لوئیس ادبي جایزه ترلاسه کړه. هغه په ۲۰۰۱ کال کې د پرېمیوم امپریال جایزه ترلاسه کړه، په ۲۰۰۲ کال کې يې د شهزاده استوریاس جایزه او په ۲۰۰۳ کې يې د ژورزلېم جایزه ترلاسه کړه او همدارنګه يې په ۱۹۹۹ کال کې د ډروټي او لېلیان ګېش جایزه خپله کړه.  <ref>{{Cite web |title=Website of St. Louis Literary Award |url=http://www.slu.edu/libraries/associates/award.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160823003924/http://www.slu.edu/libraries/associates/award.html |archive-date=August 23, 2016 |access-date=July 25, 2016}}</ref><ref>{{cite web |author=Saint Louis University Library Associates |title=Recipients of the Saint Louis Literary Award |url=http://lib.slu.edu/about/associates/literary-award |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160731082313/http://lib.slu.edu/about/associates/literary-award |archive-date=July 31, 2016 |access-date=July 25, 2016 |df=mdy-all}}</ref><ref>Associated Press, "Citing Arts' Power, Arthur Miller Accepts International Prize." ''Los Angeles Times'', 4 September 2002</ref> == ژوندلیک == === د ژوند لومړي کلونه === مېلر د ۱۹۱۵ کال د اکتوبر په ۱۷مه په هارلم کې د نیویارک ښار په منهاټن سیمه کې زېږېدلی، د اګوستا (بارونېټ) او اېزېډور له درې بچیانو څخه دويم و. مېلر یو یهودۍ و چې د پولنډي-يهودۍ کورنۍ سره يې تړاو درلود. پلار يې د ګالیسیا په راډومایزل ويليکي (هغه مهال د اتریش- هنګري یوه برخه اوسنی پولنډ) کې نړۍ ته راغی او مور يې د نیویارک اوسېدونکې وه چې مور او پلار يې هم په همدې ښار کې زېږېدلي وو. اېزېډور د ښځينه جامو د تولید یو کاروبار درلود چې ۴۰۰ کارکوونکي يې لرل. هغه په ټولنه کې يو شتمن او د درناوي وړ کس شو. د هغه د کوچنۍ خور جوان کوپ‌لنډ په ګډون د مېلر کورنۍ د مېنهاټن په لویدیځ کې په ۱۱۰ سړک کې ژوند کاوه، د کوېینز په فار راکوې کې يې یو اوړنی کور درلود او یو ځاني موټروان یې ګومارلی و.  د وال سټرېټ د سقوط پر مهال په ۱۹۲۹ کال کې يې کورنۍ نږدې هر څه له لاسه ورکړل او بروکلین ګریوزند ته کډه شول. (یوه سرچينه وايي چې هغوی ميډووډ ته کډه شوي) مېلر په نوې ځوانۍ کې هر سهار تر ښوونځي مخکې د ډوډوۍ رسونې خدمتونه وړاندې کول تر څو له‌دې طریقه له خپلې کورنۍ سره مرسته وکړي. مېلر وروسته د «هغه هلک چې بروکلین کې يې وده وکړه» په نوم د خپل ژوند د لومړۍ کلونو یو راپور خپور کړ. په ۱۹۳۲ کال کې له ابراهام لېنکلن ښوونځي څخه تر فراغت وروسته يې په مشیګان پوهنتون کې د کالج د لګښتونو د پوره کولو لپاره په څو کمزرو دندو کې کار وکړ. هغه تر فراغت وروسته (نږدې په ۱۹۳۶ کال کې) په نيویارک او همپشایر پوهنتونو کې د پوهنځۍ د پوستونو تر منلو مخکې د یو مرستندوی ارواپوه او نسخه لیکونکي په توګه کار پيل ګړ. مېلر د ۱۹۳۵ کال د مې مياشتې په لومړۍ نېټه د امريکايي ليکوالانو له ليګ (۱۹۳۵-۱۹۴۳) سره یوځای شو، چې نړيوال خپروونکی الکساندر ټراکټېنبرګ، فرانکلېن فولسوم، لوېس انټرمایر، ای.اېف.سټون، مایرا پېج، مېلن برنډ، ليلیان هېلمن او داشېل همېټ يې غړي وو.  <ref>{{cite web |last=Ratcliffe |first=Michael |date=February 12, 2005 |title=Arthur Miller |url=https://www.theguardian.com/news/2005/feb/12/guardianobituaries.artsobituaries |access-date=May 8, 2018 |work=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{cite web |last=Miller |first=Gerri |date=March 14, 2018 |title=Daughter Documents the Inner Arthur Miller |url=http://jewishjournal.com/culture/arts/231886/daughter-documents-inner-arthur-miller/ |access-date=May 8, 2018 |work=Jewish Journal}}</ref><ref>{{cite web |last=Kampel |first=Stewart |date=September 19, 2013 |title=Q&A with Rebecca Miller |url=http://www.hadassahmagazine.org/2013/09/19/qa-rebecca-miller/ |access-date=May 8, 2018 |work=Hadassah Magazine}}</ref><ref>{{cite web |last=Campbell |first=James |date=July 26, 2003 |title=Arthurian legends |url=https://www.theguardian.com/stage/2003/jul/26/theatre.artsfeatures |access-date=May 8, 2018 |work=The Guardian}}</ref><ref>[http://joi.org/blog/?p=14 Arthur Miller's Intermarriages] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222112459/http://joi.org/blog/?p=14|date=December 22, 2015}} Golin, Paul. Published February 16, 2005. Accessed December 12, 2015.</ref><ref>[http://forward.com/the-assimilator/168486/marilyn-monroes-jewish-wedding-cover-up/ "Marilyn Monroe's Jewish Wedding 'Cover Up'"] Ghert-Zand, Renee. Published December 28, 2012. Accessed December 12, 2015.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20160220194906/https://www.highbeam.com/doc/1P1-98672556.html "A World in Which Everything Hurts; Arthur Miller's Struggle With Jewish Identity May Be Responsible for His Best Work"] Eden, Ami. Published July 30, 2004. Accessed December 12, 2015.</ref><ref>Arthur Miller, ''Timebends: A Life'', A&C Black, 2012. p. 539.</ref><ref>BBC TV Interview; Miller and Yentob; 'Finishing the Picture,' 2004</ref><ref>Miller, Arthur (June 22, 1998) [http://www.newyorker.com/archive/1998/06/22/1998_06_22_144_TNY_LIBRY_000015831?currentPage=all American Summer: Before Air-Conditioning]. ''[[The New Yorker]]''. Retrieved on October 30, 2013.</ref><ref name="nytimes.com">{{cite news|last=Garner|first=Dwight|url=https://www.nytimes.com/2009/06/03/books/03garn.html|title=Miller: Life before and after Marilyn|work=The New York Times|date=June 2, 2009|access-date=December 18, 2011}}</ref><ref name="Times_obit">The Times Arthur Miller Obituary, (London: The Times, 2005)</ref><ref>Applebome, Peter. [https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9903E7DA1E39F93AA15752C0A96F958260 "Present at the Birth of a Salesman"], ''[[The New York Times]]'', January 29, 1999. Accessed February 8, 2019. "Mr. Miller was born in Harlem in 1915 and then moved with his family to the Midwood section of Brooklyn."</ref><ref>Hechinger, Fred M. [https://www.nytimes.com/1980/01/01/archives/about-education-personal-touch-helps-about-education-personal-touch.html "Personal Touch Helps"], ''[[The New York Times]]'', January 1, 1980. Accessed September 20, 2009. "Lincoln, an ordinary, unselective New York City high school, is proud of a galaxy of prominent alumni, who include the playwright Arthur Miller, Representative Elizabeth Holtzman, the authors Joseph Heller and Ken Auletta, the producer Mel Brooks, the singer Neil Diamond and the songwriter Neil Sedaka."</ref><ref name="Looper">{{Cite book|first1=Myra|last1=Page|author-link1=Myra Page|first2=Christina Looper|last2=Baker|title=In a Generous Spirit: A First-Person Biography of Myra Page|publisher=University of Illinois Press|url=https://books.google.com/books?id=0DamHoxHiCkC|pages=145|date=1996|access-date=4 August 2018|isbn=9780252065439}}</ref> مېلر په لومړيو کې په مشيګان پوهنتون کې د ورځپاڼې لیکنې په برخه کې زده‌کړې وکړې او د زد‌ه‌کړيالانو ورځپاڼې، ډېلي مشیګان ورځپاڼې او همدارنګه يې د ګارګوېل طنزیه مجلې ته طنزیه ليکنې وکړې. د دې وخت په بهیر کې هغه د نو‌وېلېن په نوم خپله لومړۍ ډرامه ولیکله. مېلر خپله څانګه په انګلیسي بدله کړه چې ورپسې يې د نو‌وېلېن ډرامې لپاره د اوري‌هوپډ جایزه ترلاسه کړه. دې جایزې هغه ته د هغه لومړنۍ پېژندګلوي وروښوده او د دې لامل شوه چې هغه په دې وپوهېږي چې کولی شي د یو مسلکي ډرامه ليکونکي په توګه کار وکړي. مېلر د ډرامه ليکنې په یو سمینار کې چې د بانفوذه پروفیسور کېنټ روو له‌خوا په‌کې تدريس کېده ګډون وکړ او هغه په‌خپلو لومړنیو هڅو کې نوموړي ته د ډرامه ليکنې په برخه کې زده‌کړې ورکړې؛ روو پردې ټېنګار کاوه چې یوه ډرامه باید څه ډول جوړه شي چې موخنه اغېزمنتيا پر ځای پرېږدي، یا هغه څه چې مېلر د ډرامې د جوړښت ډيناميک بولي. روو هغه د کره او پر ځای نیوکو په وړاندې کولو سره پوره وهڅاوه او د ټول عمر لپاره يې په ملګري بدل شو. مېلر د خپل پاتې عمر په بهیر کې له خپل پوهنتون سره غښتلې اړيکې لرلې او په ۱۹۸۵ کال کې يې د پوهنتون د ارتور مېلر جایزه او په ۱۹۹۹ کال کې يې د ډراماتیکو لیکنو لپاره د ارتورمېلر جایزه رامنځته کړه او په ۲۰۰۰ کال کې يې خپل نوم د ارتور مېلر تياتر ته ځانګړی کړ. مېلر په ۱۹۳۷ کال کې د هونړس اټ ډون (د سپېده‌چاود وياړ) وليکه چې د هغه لپاره يې هم د اوري‌هاپووډ جایزه خپله کړه. هغه په ۱۹۳۸ کال کې تر فراغت وروسته د فېدرال د تياتر له پروژې سره چې په تياتر کې د دندو د رامنځته کولو لپاره د نيوډېل یو اژانس و یوځای شو. هغه د شلمې پېړۍ په فاکس کې د فلم لیکونکي په توګه د سودارتور له وړاندیز سره سره د تیاتر پروژه وټاکله. په دې توګه کانګرېس د کمونیستانو د احتمالي نفوذ په اړه اندېښمن و او دا پروژه يې په ۱۹۳۹ کال کې وتړله. مېلر په هر حال د راډیويي ډارمو ليکنې ته دوام ورکړ چې ځينې يې له CBS څخه خپرېدې په ورته وخت کې يې د بروکلين د سمندري بېړیو د جوړونې په کارخونه کې کار پيل کړ.     <ref name="chronology">{{cite web |title=A Brief Chronology of Arthur Miller's Life and Works |url=http://www.ibiblio.org/miller/life.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20061002193327/http://www.ibiblio.org/miller/life.html |archive-date=October 2, 2006 |access-date=September 24, 2006 |publisher=The Arthur Miller Society}}</ref><ref>For Rowe's recollections of Miller's work as a student playwright, see Kenneth Thorpe Rowe, "Shadows Cast Before," in Robert A. Martin, ed. (1982) ''Arthur Miller: New Perspectives'', Prentice-Hall, {{ISBN|0130488011}}. Rowe's influential book ''Write That Play'' (Funk and Wagnalls, 1939), which appeared just a year after Miller's graduation, describes Rowe's approach to play construction.</ref><ref>Arthur Miller, ''Timebends: A Life.'' New York: Grove Press, 1987, pp. 226–227</ref><ref>{{cite web |title=Arthur Miller Files (UM days) |url=http://www.umich.edu/~amfiles/biography/umdays.html |access-date=September 24, 2006 |publisher=University of Michigan}}</ref><ref>{{cite web |title=Arthur Miller and University of Michigan |url=http://www.umich.edu/news/index.html?Releases/2004/Nov04/r111604c |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060913165346/http://www.umich.edu/news/index.html?Releases%2F2004%2FNov04%2Fr111604c |archive-date=September 13, 2006 |access-date=September 24, 2006 |publisher=University of Michigan}}</ref> === لومړۍ دنده   === مېلر په ۱۹۴۰ کال کې له ماري ګرېس سلاټېري سره واده وکړ. دې جوړې د جېن (د ۱۹۴۴ کال د سېپټامبر په اوومه زېږېدلی) او رابرټ (زېږېدنه د ۱۹۴۷ کال د مې مياشتې ۳۱مه – مړينه د ۲۰۲۲ کال د مارچ ۶مه) په نوم دوه بچیان لرل. مېلر د دويمې نړيوالې جګړې په بهیر کې د ښوونځي په دوره کې د فوټبال لوبې په بهیر کې په‌خپله چپه ګونډه کې د ټپ له امله د عسکرۍ له خدمت څخه معاف کړای شو. په ۱۹۴۴ کال کې د «هغه سړی چې ټولې نېکمرغۍ يې لرلې» په نوم د مېلر لومړنۍ ډرامه خپره شوه او د تیاتر د ټولنې ملي جایزه يې ترلاسه کړه. دا ډرامه تر څلورو نندارو وروسته له شومو نیوکو سره وتړل شوه. <ref name="Observer_obit">{{cite news|first=Michael|last=Ratcliffe|title=Obituary: Arthur Miller|url=https://www.theguardian.com/news/2005/feb/12/guardianobituaries.artsobituaries|location=[[London]]|work=[[The Guardian]]|date=February 11, 2005|access-date=July 23, 2012|archive-date=July 23, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120723171424/http://www.guardian.co.uk/news/2005/feb/12/guardianobituaries.artsobituaries|url-status=live|page=25|df=mdy}}</ref><ref>{{cite web |last1=Fried |first1=Billy |date=April 9, 2022 |title=Remembering Bob Miller |url=https://www.lagunabeachindy.com/opinion-remembering-bob-miller/ |access-date=13 August 2022 |website=Laguna Beach Independent |publisher=Firebrand Media LLC |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240718083116/https://www.lagunabeachindy.com/opinion-remembering-bob-miller/ |archivedate=18 July 2024 |url-status=dead}}</ref><ref>Royal National Theater: Platform Papers, 7. Arthur Miller (Battley Brothers Printers, 1995).</ref><ref name="shenton">{{cite web |last=Shenton |first=Mark |date=March 14, 2008 |title=The man who HAS all the luck... |url=http://blogs.thestage.co.uk/shenton/2008/03/the-man-who-has-all-the-luck/#more |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090519194515/http://blogs.thestage.co.uk/shenton/2008/03/the-man-who-has-all-the-luck/ |archive-date=May 19, 2009 |access-date=May 6, 2009 |work=[[The Stage]] |publisher=The Stage Newspaper Limited}}</ref> په ۱۹۴۷ کال د مېلر د «زما ټول زامن» په نوم ډرامه چې ليکل يې په ۱۹۴۱ کال پيل شوي وو په براډوې (تیاتري نندارې، ژباړن) کې بریالۍ وه، (چې نوموړي ته يې د هغه د غوره ليکوال لومړنۍ ټوني جایزه ورپه برخه کړه) او د یو ډرامه ليکونکي په توګه يې د هغه شهرت تثبیت کړ. مېلر کلونه وروسته په ۱۹۹۴ کال کې له ران رېفکېن سره په مرکه کې وويل چې «زما ټول زامن» ډرامې ډېری معاصر منتقدان دا د «شدیدې خوش‌بینۍ په دوران کې دا يوه ډېره خفه‌کوونکې ډرامه یادوي» خو له نيویارک ټایمز څخه د بروک اټکېنسون مثبتو نيوکو دا ډرامه له ناکامۍ څخه وژغورله.   <ref>{{Cite book|year=2005|title=Arthur Miller: A Critical Study|author=Bigsby, C. W. E.|author-link=Christopher Bigsby|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-60553-3|page=[https://archive.org/details/arthurmillercrit0000bigs/page/301 301]|url=https://archive.org/details/arthurmillercrit0000bigs|url-access=registration}}</ref><ref>Rifkin, Ron, [http://bombsite.com/issues/49/articles/1821 "Arthur Miller"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120526130323/http://bombsite.com/issues/49/articles/1821 |date=2012-05-26 }}, ''[[BOMB Magazine]]'' Fall, 1994. Retrieved on July 18, 2012.</ref> مېلر په ۱۹۴۸ کال کې د کانټيکاټ په راکسبري کې یوه  کوچنۍ سټېډیو جوړه کړه. هلته يې له یوې ورځې څخه په لږه موده کې د يو پلورنکې د مړينې په نوم ډرامې لومړۍ برخه وليکله. هغه د شپږو اونیو په بهیر کې د ډرامې پاتې برخه وليکله چې د نړۍ په تياتر کې یوه له کلاسیکو اثارو څخه ده. د يو پلورنکې مړينه په نوم ډرامه د ۱۹۴۹ کال د فبرورۍ په ۱۰مه د موروسکو په تياتر کې د اېلیا کازان په کارګردانۍ او د ويلي لومان په کرېکټر کې د ليي جې. کاب، د لېدندا په رول کې د مېلډرد ډانوک، د بیف په رول کې د ارتور کېنېډې او د ميچل په کریکټر کې د کامرون په لوبغاړۍ نندارې ته وړاندې شوه. دا ډرامه له سوداګریز اړخه بریالۍ وه او منتقدانو وستایله چې د غوره لیکوال لپاره د ټوني جایزې، د نیویارک د ډرامه ليکونکو د منتقدانو د کړۍ جایزې او د پولټزر جایزې ګټونکې شوه.دا لومړنۍ ډرامه وه چې درې واړه جایزې يې خپلې کړې. دا ډرامه ۷۴۲ ځله نندارې ته وړاندې شوه. <ref name="Times_obit2">The Times Arthur Miller Obituary, (London: The Times, 2005)</ref><ref name="BBC-Obit">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/233032.stm|title=Obituary: Arthur Miller|work=BBC News|publisher=BBC|date=February 11, 2005|access-date=September 21, 2010}}</ref> مېلر په ۱۹۴۹ کال کې د مېلر د «زما ټول زامن» په نوم تولید پر بنسټ له ایوجين اونيل سره ځينې خپرونې تبادله کړې. اونيل مېلر ته د مبارکۍ پيغام ولېږه؛ هغه يې په ځواب کې څو پاراګرافه ليک وليکه، چې په ترڅ ې يې د تېلګرام لپاره مننه کړې وه او دا چې زر يې ځواب نه و ورکړی بښنه يې غوښتې وه او ايوجين ته يې د پلورنکي مړينه په نوم ډرامې په پرانیست غونډه کې بلنه ورکړه. اونيل ځواب ورکړ، بښنه يې ومنله، خو بلنه يې رد کړه او ويې ويل چې پراکېنسون ناروغۍ هغه ته سفر کول ستونزمن کړي دي. هغه ليک بوستون ته د هغه له بلنې سره پای ته ورساوه چې دا سفر کله هم پېښ نه شو. <ref>Dan Isaac, Founding Father: O'Neill's Correspondence with Arthur Miller and Tennessee Williams, The Eugene O'Neill Review, Vol. 17, No. 1/2 (Spring/Fall 1993), pp. 124–33</ref> == سرچينې  == lvxj78o2xa4q8les720jimw3ihsn1jf 0 64961 369559 369435 2026-09-29T07:38:11Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369559 wikitext text/x-wiki {{هراړخيز مالوماتبکس |نوم= |انځور=Leki_language.svg |انځوراړوند= }} '''لکي''' ژبه [[ایراني ژبې|د ایران]] د شمال لوېدیځې څانگې او [[کوردي ژبه|کوردي ژبو]] څخه یوه ده <ref>{{یادکرد وب|نشانی=https://www.ethnologue.com/language/lki|عنوان=لکی زیرشاخه کردی در اتنولوگ}}</ref> <ref>{{یادکرد وب|نشانی=https://glottolog.org/resource/languoid/id/laki1246|عنوان=زبان کردی-لکی در گلاتولوگ}}</ref> <ref name=":0">Windfuhr, G. (۲۰۰۹). The Iranian Languages, Routledge, p. ۵۸۷</ref> <ref name="ReferenceA">V. Minorsky, “Lak”, Encyclopaedia of Islam.</ref> <ref name=":1">[http://www.iranicaonline.org/articles/lak-tribe Both of these linguists declared that Laki was related to Kurdish and different from Lori. Since then, all linguists and other scholars consider Laki to be included in the Northwest group of Iranian language and include Lori among the Southwest group of Iranian languages. It has been only recently that some linguists, on the basis of a new scientific approach, have begun to have doubt about 0this kind of classifications in general.]</ref> <ref name="sepehrmag.ir2">{{یادکرد وب|url=http://sepehrmag.ir/print.php?id=1770|title=زبان‌ها و گویش‌های ایران. منبع: کتاب تاریخ زبان فارسی نویسنده: دکتر پرویز ناتل خانلری|accessdate=۲۷ مه ۲۰۰۹|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090519194250/http://sepehrmag.ir/print.php?id=1770|archivedate=۱۹ مه ۲۰۰۹|dead-url=yes}}</ref> <ref name="ReferenceC">آیت محمدی. سیری در تاریخ سیاسی کرد. انتشارات پرسمان. ۱۳۸۲</ref> <ref name="ToolAutoGenRef1">[http://www.ethnologue.com/show_lang_family.asp?code=lki]</ref> <ref name=":2">[http://www.britannica.com/eb/article-9046467/Kurdish-language Kurdish language - Britannica Online Encyclopedia]</ref> <ref name=":3">[http://www.ethnologue.com/show_lang_family.asp?code=lki Ethnologue report for laki]</ref> ] <ref name=":3"/> <ref name=":4">Rüdiger Schmitt (Hg.): Compendium Linguarum Iranicarum. Wiesbaden (Reichert) 1989,</ref> <ref name=":5">Rüdiger Schmitt: Die iranischen Sprachen in Gegenwart und Geschichte. Wiesbaden (Reichert) 2000,.</ref> <ref name="ReferenceB">دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد دهم، تهران ۱۳۸۰، س. ۵۴۸–۵۴۹</ref> <ref name=":6">آیت محمدی. سیری در تاریخ سیاسی کرد.انتشارات پرسمان. ۱۳۸۲</ref> <ref name="لغت‌نامهٔ دهخدا، لکی"/> <ref name=":7">[https://rjhll.basu.ac.ir/article_699_0.html رده‌شناسی زبانهای ایرانی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180703163405/https://rjhll.basu.ac.ir/article_699_0.html |date=2018-07-03 }}، دکتر محمد دبیر مقدم.</ref> <ref name=":8">https://www.ethnologue.com/subgroups/kurdish-1</ref> <ref name="ingentaconnect.com">Lakī and Kurdish Author: Shahsavari, Faramarz Source: Iran and the Caucasus, Volume 14, Number 1, 2010, pp. 79-82(4) </ref> <ref name="Ethnologue">[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=lki Ethnologue report for Laki]</ref> <ref name=":9">Rüdiger Schmitt (Hg.): Compendium Linguarum Iranicarum. Wiesbaden (Reichert) 1989.</ref> <ref name=":10">Rüdiger Schmitt: Die iranischen Sprachen in Gegenwart und Geschichte. Wiesbaden (Reichert) 2000.</ref> دا د [[ايران|ایران]] په لویدیځ کې عام دی. شاوخوا یو نیم ملیون څخه تر دوه ملیونو پورې خلک په دې ژبه د [[مورنۍ ژبه|خپلې مورنۍ]] ژبې په توګه خبرې کوي ( ۲۰۱۴ ). <ref>[[ethnologue:lki|Laki]]</ref> [[لرستان ولايت|د لرستان ولایت]] د حکومتي چارواکو په غوښتنه، لکی ژبه د ۲۰۱۶ کال په اګست میاشت کې د یوې خپلواکې ایراني ژبې په توګه ثبت شوه. <ref>[https://www.asriran.com/fa/news/552261/زبان-لکی-ثبت-ملی-شد زبان لکی ثبت ملی شد] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221013055650/https://www.asriran.com/fa/news/552261/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D9%84%DA%A9%DB%8C-%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%B4%D8%AF |date=2022-10-13 }}، جامعه تحلیلی خبری الف.</ref> <ref>[https://www.asriran.com/fa/news/552261/زبان-لکی-ثبت-ملی-شد زبان لکی ثبت ملی شد] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221013055650/https://www.asriran.com/fa/news/552261/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D9%84%DA%A9%DB%8C-%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%B4%D8%AF |date=2022-10-13 }}، عصر ایران.</ref> <ref>[http://www.iribnews.ir/fa/news/1747171/ثبت-زبان-لکی-در-فهرست-ملی-میراث-ناملموس-کشور ثبت زبان لکی در فهرست ملی میراث ناملموس کشور]، خبرگزاری صدا و سیمای لرستان.</ref> په اوسنۍ لیکي ژبه کې د اوسنۍ ژبې ځینې کلمې، اصطلاحات او کلمې په لږو بدلونونو سره عام او معمول دي. د لکی ادب له شعرونو، [[متل|متلونو]] ، تمثیلونو ، افسانو څخه ډک دی او ډیری کلمې او جملې یې نثري وزن لري، له دې توپیر سره چې د لکي شعر تل ۱۰ نحوي لري، خو کله کله ۸ او ۱۲ توري لري. <ref>{{Cite web |title=آرشیف کاپي |url=http://www.asriran.com/fa/news/552261/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D9%84%DA%A9%DB%8C-%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%B4%D8%AF |access-date=2022-10-13 |archive-date=2021-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422080126/https://www.asriran.com/fa/news/552261/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D9%84%DA%A9%DB%8C-%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%B4%D8%AF |url-status=dead }}</ref> لکۍ ژبه او ادب له جدي زیان او هېرېدو سره مخ دی. په لکی ژبه کې یو واحد [[ليکدود]] نشته. د لکی ژبې کارپوه، شاعر او څېړونکی عبدالعلی میرزانیا وایی: د لکی کلمې د هېرېدو له خطر سره مخ دی، چې دې لرغونې ژبې ته د زیان رسولو لپاره جدی خبرداری دی. د لکي ژبې د اکثرو ماشومانو ژبه فارسي ده. == نسب == دهخودا د لیکي په اړه وايي: «د لکي کوردان په [[لرستان]] کې اوسیږي او ښه جوړ او پیاوړي دي. د دوی رنګ غنم دی او ویښتان یې تور یا تور نسواري دي. هغه د لکی ژبی په اړه هم لیکی: "د کرد ژبی یوه ژبه ده چی د هرسین او د هغه د ولایتونو خلک وایی." <ref name="لغت‌نامهٔ دهخدا، لکی"/> ستر اسلامي پوهنغونډ هم لاکي د کردانو د ژبې یوه ژبه ګڼلې ده. <ref name="ReferenceB">دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد دهم، تهران ۱۳۸۰، س. ۵۴۸–۵۴۹</ref> ځینو ژبپوهانو لیکي د جنوبي کردانو په څانګه کې طبقه بندي کړې ده. <ref name="ReferenceA">V. Minorsky, “Lak”, Encyclopaedia of Islam.</ref> <ref name=":0">Windfuhr, G. (۲۰۰۹). The Iranian Languages, Routledge, p. ۵۸۷</ref> <ref name=":10">Rüdiger Schmitt: Die iranischen Sprachen in Gegenwart und Geschichte. Wiesbaden (Reichert) 2000.</ref> <ref name=":9">Rüdiger Schmitt (Hg.): Compendium Linguarum Iranicarum. Wiesbaden (Reichert) 1989.</ref> <ref name=":1"/> <ref name="Ethnologue"/> <ref name=":8"/> <ref name="ingentaconnect.com">Lakī and Kurdish Author: Shahsavari, Faramarz Source: Iran and the Caucasus, Volume 14, Number 1, 2010, pp. 79-82(4) </ref> <ref name=":7"/> جویس بلیو په دې باور دی چې د کردانو سویلي ډله د ډیرو متضادو ژبو څخه جوړه ده، چې د هغې په منځ کې موږ کولی شو د کرمانشاهي ژبو ، سنجابي ژبو، کلهاري ژبو، لیکي ژبو، الیمي ژبو او داسې نورو یادونه وکړو. <ref>بلو، جویس، ۱۳۸۷، ''کردی''، در ''راهنمای زبان‌های ایرای: جلد دوم، زبان‌های ایرانی نو''، ویراستار: رودریگر اشمیت، مترجمان: آرمان بختیاری، عسکر بهرامی، حسن رضایی باغ‌بیدی، نگین صالحی‌نیا، ترجمهٔ فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، چاپ دوم، پاییز ۱۳۸۷؛ ص ۵۴۴.</ref> خو په دې وروستيو کې ځينو ژبپوهانو په دې مسله کې يوه نوې تګلاره پيل کړې ده چې د دې ډول طبقې په اړه مبهم دي. <ref>[http://www.iranicaonline.org/articles/lak-tribe LAK TRIBE],.</ref> فرامرز شاهسوري لیکي ژبه په شمال لویدیځ کې د ایراني ژبو یوه خپلواکه څانګه ګڼي چې له کرد او لوری څخه جلا ده. <ref>[http://ostani.hamshahrilinks.org/Ostan/Iran/Kermanshah/Contents/لکی؛-گویش-یا-زبانی-مستقل؟ لکی؛ گویش یا زبانی مستقل؟] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250411083012/http://ostani.hamshahrilinks.org/Ostan/Iran/Kermanshah/Contents/%25D9%2584%25DA%25A9%25DB%258C%25D8%259B-%25DA%25AF%25D9%2588%25DB%258C%25D8%25B4-%25DB%258C%25D8%25A7-%25D8%25B2%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2586%25DB%258C-%25D9%2585%25D8%25B3%25D8%25AA%25D9%2582%25D9%2584%25D8%259F |date=2025-04-11 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250411083012/http://ostani.hamshahrilinks.org/Ostan/Iran/Kermanshah/Contents/%25D9%2584%25DA%25A9%25DB%258C%25D8%259B-%25DA%25AF%25D9%2588%25DB%258C%25D8%25B4-%25DB%258C%25D8%25A7-%25D8%25B2%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2586%25DB%258C-%25D9%2585%25D8%25B3%25D8%25AA%25D9%2582%25D9%2584%25D8%259F |archivedate=2025-04-11 |title=آرشیف کاپي |url=http://ostani.hamshahrilinks.org/Ostan/Iran/Kermanshah/Contents/%25D9%2584%25DA%25A9%25DB%258C%25D8%259B-%25DA%25AF%25D9%2588%25DB%258C%25D8%25B4-%25DB%258C%25D8%25A7-%25D8%25B2%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2586%25DB%258C-%25D9%2585%25D8%25B3%25D8%25AA%25D9%2582%25D9%2584%25D8%259F |access-date=2025-09-06 |url-status=bot: unknown}}، همشهری استان‌ها.</ref> محمد دبیر مغادام په خپل کتاب کې د ایراني ژبو د طبقه بندي په اړه لیکي یوه خپلواکه ژبه او له کرد او لوری څخه جلا بللې ده. <ref>[https://rjhll.basu.ac.ir/article_699_0.html رده‌شناسی زبان‌های ایرانی، دکتر محمد دبیرمقدم] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180703163405/https://rjhll.basu.ac.ir/article_699_0.html |date=2018-07-03 }}، دانشگاه بوعلی سینا.</ref> د سویلي کوردانو ژبو کې د کرمانشاه کوردان په ولايتونو کې ډېرې انفرادي او بېلابېلې ژبې شاملې دي <ref>Rüdiger Schmitt: Die iranischen Sprachen in Gegenwart und Geschichte. Wiesbaden (Reichert) 2000, P.77,.</ref> لکه ( کرمانشاهي ، کلهاري ، لیکي <ref name=":6">آیت محمدی. سیری در تاریخ سیاسی کرد.انتشارات پرسمان. ۱۳۸۲</ref> ، سنجابي ، <ref name="I. Kamandar Fattah 2000, p. 55-62">I. Kamandar Fattah, Les Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectologique. Louvain, Peeters, 2000, p. 55-62</ref> <ref name="G. Windfuhr 2009, P. 587">G. Windfuhr, The iranian Languages, Routledge, 2009, P. 587</ref> فیلي <ref name="ReferenceB">دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد دهم، تهران ۱۳۸۰، س. ۵۴۸–۵۴۹</ref> <ref name="G. Windfuhr 2009, P. 587" /> ) ایلام او لورستان د ایران په لویدیځ او د عراق په ختیځ کې پراته دي. <ref name="I. Kamandar Fattah 2000, p. 55-62" /> ځینو ژبنیو منابعو د لوېدیځ ایراني ژبو له څانګې څخه د [[کوردي ژبه|کردي]] ژبو په څانګه کې لکی ځای نیولی دی. <ref name="لغت‌نامهٔ دهخدا، لکی">[http://www.loghatnaameh.com/dehkhodaworddetail-597d009378d44211bc7e72ffcd7a0da7-fa.html لغت‌نامهٔ دهخدا، لکی]{{Dead link|date=سپتامبر ۲۰۱۹}}</ref> <ref name="ReferenceB">دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد دهم، تهران ۱۳۸۰، س. ۵۴۸–۵۴۹</ref> <ref name="ToolAutoGenRef1"/> <ref name=":5">Rüdiger Schmitt: Die iranischen Sprachen in Gegenwart und Geschichte. Wiesbaden (Reichert) 2000,.</ref> <ref name=":4">Rüdiger Schmitt (Hg.): Compendium Linguarum Iranicarum. Wiesbaden (Reichert) 1989,</ref> <ref name=":3"/> <ref name=":2"/> <ref name="ReferenceC">آیت محمدی. سیری در تاریخ سیاسی کرد. انتشارات پرسمان. ۱۳۸۲</ref> <ref>فرهنگ کردی کرمانشاهی، علی اشرف درویشیان، (کردی به فارسی)، نشر سهند، تهران، ۱۳۷۵</ref> <ref>فرهنگ کردی کرمانشاهی، علی اشرف درویشیان، (کردی به فارسی)، نشر سهند، تهران، ۱۳۷۵</ref> <ref>جامعه‌شناسی مردم کرد، مارتین وان برویین سن، نشرپانیذ، تهران1378</ref> <ref>The Encyclopaedia of Islam By Sir H. A. R. Gibb, Volume V, page 823</ref> ویلیم فریلي لیکي [[لوري ژبه|د لوري ژبې]] یوه څانګه ګڼي. <ref>William J. Frawley, William Frawley, ''International Encyclopedia of Linguistics&'' 4-Volume Set, Volume 1, Oxford University Press, 2003, ISBN 978-0-19-513977-8, [https://books.google.com/books?id=sl_dDVctycgC&printsec=frontcover&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjB1-SHi5PTAhWCHJoKHR41AFAQ6AEIGzAA#v=onepage&q=laki,%20alaki&f=false page. 310.]</ref> == صفتونه == ځینې په دې باور دي چې د لاکي اصلي ګرامري جوړښت او فعلونه "د نورو کردي ژبو په څیر" په شمال لویدیځ ایراني ژبو پورې اړه لري. دا اړیکه په لیکی کې د اوسپنې جوړښت ( ارګیټیو ) د پاتې کیدو په لیدلو سره هم تایید شوې. د لیکي په ژبه لکه هورامي <ref name="persiandee.com3">{{یادکرد وب|نویسنده=|کد زبان=|تاریخ=|وبگاه=|نشانی=http://persiandee.com/blog/?p=240|عنوان=http://persiandee.com/blog/?p=240}}</ref> او اردلاني ژبو <ref name="persiandee.com2">{{یادکرد وب|نویسنده=|کد زبان=|تاریخ=|وبگاه=|نشانی=http://persiandee.com/blog/?p=240|عنوان=http://persiandee.com/blog/?p=240}}</ref> او کرمانجي کې د ارجیت ځانګړتیا لیدل کیږي، نو د لیکي ژبه کرد ته ورته ده او له لوری څخه توپیر لري. <ref>{{یادکرد وب|url=http://www.kurdishacademy.org/?q=node%2F45|title=Kurdish Academy of Language: Laki|accessdate=31 ژوئیه 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170825225813/http://www.kurdishacademy.org/?q=node%2F45|archivedate=25 اوت 2017|dead-url=yes}}</ref> <ref>The Kurds: a concise handbook By Mehrdad R. Izady, pages: 174-175</ref> د لیر څېړونکی حمیدزاد پناه د لیکی ژبې په اړه وایی چې دا ژبه له لوری سره توپیر لری؛ لاکي د پارتیان پهلوي پورې اړه لري، او لوری د اخیمینید پارسي سره تړاو لري، او هغه لیکي د پهلوي شعر سره ورته ګڼلی دی <ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تفضلی، احمد. فهلویات. . نامه فرهنگستان. ترجمهٔ شکوهی|نام خانوادگی=|نام=|ناشر=|سال=|شابک=|مکان=|صفحات=}}</ref> . <ref>{{یادکرد وب|url=http://loor.ir/interview/5962-مرحوم-ایزدپناه-در-آخرین-مصاحبه-رسمی-اش-زبان-اول-خانواده-ما-در-پاریس،-لری-است.html|title=نسخه آرشیو شده|accessdate=۸ نوامبر ۲۰۱۹|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181001125037/http://loor.ir/interview/5962-مرحوم-ایزدپناه-در-آخرین-مصاحبه-رسمی-اش-زبان-اول-خانواده-ما-در-پاریس،-لری-است.html|archivedate=۱ اکتبر ۲۰۱۸|dead-url=yes}}</ref> لیکي د ایراني ژبو په شمال لویدیز څانګه کې دی، او لوری د [[ایراني ژبې|ایراني ژبو]] په جنوبي څانګه کې دی. ویلای شو چې لیکی د لوری ژبې په کټګورۍ کې نه دی شامل شوی او د خرم ابادی لوری سره ۸۰ سلنه تړاو په خرم آباد ښار کې د ایران د لکی قبیلې د اکثرو په شتون کې لیدلی شی. <ref name="ingentaconnect.com">Lakī and Kurdish Author: Shahsavari, Faramarz Source: Iran and the Caucasus, Volume 14, Number 1, 2010, pp. 79-82(4) </ref> <ref name="hasanvand2">{{یادکرد وب|نویسنده=|نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/hasanvand-or-hasanavand|عنوان=ḤASANVAND|ناشر=[[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]]|تاریخ=۱۵ دسامبر ۲۰۰۵|تاریخ بازدید=۷ مارس ۲۰۱۵}}</ref> <ref name="mk2">{{یادکرد|نویسنده=مسعود کیهان|کتاب=جغرافیای مفصل ایران|ناشر=|صفحه=|تاریخ=۱۳۱۱}}</ref> د فرامرز شاهسوري په وینا دا حقیقت چې د لیکي ژبې 70٪ د پارسي ژبې سره ورته دي، 69٪ د شمالي لوري سره او 78٪ د خرم آباد لوری سره، د فرامرز شاهسوري په وینا، د دې څرګند دلیل دی چې د لیکي ژبه د لوري او کردانو څخه بشپړه جلا ده او ورته ورته والی لري. د جغرافيايي نږديوالي له امله: "تقریبا، د 80-90٪ لغتي ورته والی سره ډولونه ممکن د یوې ژبې سره تړاو ولري یا نه وي. هغه ژبې چې له 90٪ څخه ډیر لغتي ورته والی لري معمولا د ورته ژبې ډیالوګونه دي. » <ref name="ingentaconnect.com">Lakī and Kurdish Author: Shahsavari, Faramarz Source: Iran and the Caucasus, Volume 14, Number 1, 2010, pp. 79-82(4) </ref> <ref>مسعود کیهان، جغرافیای مفصل ایران، ۱۳۱۱</ref> === توکمپوهنه او انونبي څېړنه === د لیکي ژبې په اړه د توکم پوه او انونبي څیړنه ښیي چې د لیکي ژبې ۷۰ سلنه لغتونه له فارسي ژبې سره شریک دي. ۷۸٪ د لوری خرم ابادی سره او ۶۹٪ د لوری شمالی سره. <ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=lki Ethnologue report for language code: lki]</ref> په لورستان کې، د لیکي ویونکو په منځ کې د لوری پر ځای د ژبې بدیل شتون لري، او د لوری ویونکي د معیاري فارسي ډیر کار کوي. <ref>Anonby, Erik John, [http://anonby.balafon.net/wp-content/uploads/2007/03/laki-article-typset.pdf Kurdish or Luri?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305062728/http://anonby.balafon.net/wp-content/uploads/2007/03/laki-article-typset.pdf |date=2016-03-05 }} Laki’s disputed identity in the Luristan province. بازدید: آوریل ۲۰۰۹. (پی‌دی‌اف)</ref> == هغه ځای چېرې چې د دې ژبې وینا وال اوسیږي == د لکی د پراخېدو ساحه دا ده: <ref>{{یادکرد کتاب|نویسنده=امیدعلی نجف‌زاده، ووسی عنبری (مقدمه)|کد زبان=Fa|تاریخ=بهمن ۱۳۹۵|ناشر=انتشارات واژگان|عنوان=مردم‌شناسی قوم لک}}</ref> <ref name="ToolAutoGenRef2">آیت محمدی. سیری در تاریخ سیاسی کرد. ا نتشارات پرسمان. ۱۳۸۲</ref> * د [[لرستان ولايت|لرستان ولایت:]] # [[سلسله ولسوالي|سلسله ولسوالۍ]] (په مرکز الشتر کې) # دیلفان ولسوالۍ (په مرکز نوراباد کې) # [[کوهدشت ولسوالي|کوهدشت ولسوالۍ]] # [[خرم‌آباد ولسوالي|خرم آباد]] ولسوالۍ # [[بروجرد ولسوالي|بروجرد ولسوالۍ]] # [[رومشکان ولسوالي|د رومشکان ولسوالۍ]] * د [[کرمانشاه ولايت|کرمانشاه ولایت:]] # [[هرسين ولسوالي|د هیرسین ولسوالۍ]] # د [[صحنه ولسوالي|سهن ولسوالۍ]] برخه # [[کنگاور ولسوالي|د کنګوار ولسوالۍ]] # د [[کرمانشاه ولسوالي|کرمانشاه ولسوالۍ]] یوه برخه * د [[ايلام ولايت|ايلام ولايت:]] # د [[چرداول ولسوالي|چرداویل ولسوالۍ]] یوه برخه # [[د هیللان ولسوالۍ]] # د [[دره‌شهر ولسوالي|دره]] [[چرداول ولسوالي|ولسوالۍ]] یوه برخه * د [[همدان ولايت|همدان ولایت:]] # [[نهاوند ولسوالي|نهاوند]] [[چرداول ولسوالي|ولسوالۍ]] # د سوېل لوېدیځ همدان ولایت برخې * د لک قبیلې نورې برخې د [[کوردستان (عراق)|عراق په کردستان]] ، کرکوک او خانقین کې ژوند کوي. په [[کوردستان (عراق)|عراقي کردستان کې]] د لکو ويونکو شمېر د ایران په پرتله ډېر دی. <ref name="ToolAutoGenRef2">آیت محمدی. سیری در تاریخ سیاسی کرد. ا نتشارات پرسمان. ۱۳۸۲</ref> * د لیکونو ډیری ډلې د تاریخ په اوږدو کې له خپلو سیمو څخه بې ځایه شوي او جلاوطن شوي دي ، پشمول هغه ډله چې د ایران په شمال کې ژوند کوي او د جلاوطن کردانو په نوم پیژندل کیږي ، او بله ډله چې د عثمانیانو لخوا د انقرې شاوخوا ته کډه شوې وه. هیمانا یا همنا) د "شیخ بیزني" لیکس په نوم پیژندل کیږي یا د هایمین کردانو په نوم پیژندل کیږي چې لاهم لږ یا لږ خپل کلتور او هویت ساتي. * عموما، د [[همدان ولايت|همدان ولایت]] په سویل کې ځایونه د لیر په نوم پیژندل کیږي. په تېرو تاریخونو کې د حمدالله مصطفي لخوا لیکل شوي ټاکل شوي ''تاریخ'' په شمول شپاړس ولایتونه د کردستان په نوم یاد شوي دي. په ۷۴۰ هـ ق کې حمدالله مصطفي لومړنی کس و چې د کردستان نوم یې د شپاړسو ولایتونو په نوم یاد کړ: « کردستان شپاړس ولایتونه دي او پولې یې له عربو ولایتونو خوزستان، عراق، عجم ، اذربایجان او [[دیاربکر|دیار]] باقر سره تړلې دي. الياني، اليشتر، بهار، خفتان، دربند، تاج خاتون، دربند رنګي، دزبيل، دينور، سلطان اباد، چمچمل، شهر زور، کرمانشاه (قرمسين)، هرسين، واستام. » <ref>[[رشیدیاسمی]] (کُرد و پیوستگی نژادی و تاریخی او. ص ۱۷۲–۱۸۱)</ref> د شپاړسمې پیړۍ په تاریخي اسنادو کې د لک قبیلې د کردانو د قبیلو یوه برخه ګڼل کیږي، لکه د شرف خان بدلیسي شرفنامې چې په فارسي ژبه لیکل شوې وه. * د لاک نورې برخې د عراق په کرکوک او خانقین کې ژوند کوي. په عراق کې، د لکو ژبو شمیر د ایران په پرتله ډیر اټکل شوی. <ref name="ReferenceC">آیت محمدی. سیری در تاریخ سیاسی کرد. انتشارات پرسمان. ۱۳۸۲</ref> د لرستان [[لرستان ولايت|ولایت]] قبیلې درې عمده برخې لري، [[بختياري وګړي|لور بختیاري]] ، لور بالا ګرویهای یا خرم آبادي او لکي. خو ډاکټر پروېز ناتال خانليري د [[لوري ژبه|لوري]] او باختري ژبې په کرد پورې اړوند ګڼي. <ref name="sepehrmag.ir4">{{یادکرد وب|url=http://sepehrmag.ir/print.php?id=1770|title=زبان‌ها و گویش‌های ایران. منبع: کتاب تاریخ زبان فارسی نویسنده: دکتر پرویز ناتل خانلری|accessdate=۲۷ مه ۲۰۰۹|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090519194250/http://sepehrmag.ir/print.php?id=1770|archivedate=۱۹ مه ۲۰۰۹|dead-url=yes}}</ref> د باختري غرونو او [[فارس ولايت|د فارس ولايت]] د لويديځ په يوه برخه کې د باختري، ممساني او بويار احمدي قبيلې په کردانو پورې اړوندې ژبې خبرې کوي، خو د هغې له کومې څانګې سره يو شان نه دي او په منځ کې يې ځانګړتياوې او توپيرونه هم شته. دوی چې لاهم دقیق دي او د دوی فاصلې ندي مشخص شوي. خو دا عامه خبره ده چې ټولې باختري او لوريي ژبې د يوې ډلې په توګه وګڼل شي. <ref name="sepehrmag.ir3">{{یادکرد وب|url=http://sepehrmag.ir/print.php?id=1770|title=زبان‌ها و گویش‌های ایران. منبع: کتاب تاریخ زبان فارسی نویسنده: دکتر پرویز ناتل خانلری|accessdate=۲۷ مه ۲۰۰۹|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090519194250/http://sepehrmag.ir/print.php?id=1770|archivedate=۱۹ مه ۲۰۰۹|dead-url=yes}}</ref> == ننګونې == د دې ژبې یوه ستونزه دا ده چې په علمي مرکزونو کې نه تدریس کیږي. له دې امله چې د لکی ژبه معیاري لکي ليکدود نه لري، نو د لکی په سیمو کې د دې ژبې تدریس تر اوسه نه دی شوی. <ref>{{یادکرد وب|نویسنده=امین آزادبخت|کد زبان=fa|تاریخ=|وبگاه=پایگاه خبری گلونی|نشانی=http://golvani.ir/1397/04/رشته-فرهنگ-عامه-و-زبان-و-ادبیات-بومی-لرس/|عنوان=رشته فرهنگ عامه و زبان و ادبیات بومی لرستان}}</ref> د لکی ژبې له ثبت څخه یو کال وروسته، د ۲۰۱۷ کال د اګست په ۱۳مه په لرستان ولایت کې د ګڼو ژبپوهانو په یوه غونډه کې پرېکړه وشوه، چې په نږدې راتلونکې کې '''د لکی ژبې لپاره یو واحد رسم الخط''' معرفی شی. <ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1397/05/13/1793299/لرستان-رسم-الخط-واحدی-برای-زبان-لکی-معرفی-می-شود رسم‌الخط واحدی برای زبان لکی معرفی می‌شود]، خبرگزاری تسنیم.</ref> == د لکی ژبې ملي ثبت == د یوې زړې ژبې په توګه لیکی د ایران د اسلامی جمهوریت د کلتوری میراثونو، لاسی صنایعو او ګرځندوی سازمان له خوا د ۱۳۹۶ کال د اګست د میاشتې په لسمه نیټه د [[لرستان ولايت|لرستان]] په غوښتنه د غیر محسوس میراثونو په ډګر کې د ملی کار په توګه ثبت شو. <ref>[http://amordadnews.com/content/3036/0/ کهن‌زبان «لکی» ثبت ملی شد] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180810042617/http://amordadnews.com/content/3036/0/ |date=2018-08-10 }}، امرداد - تارنمای خبری زرتشتیان ایران.</ref> د لکی ژبې د خپلواکې ژبې په توګه ثبتول او له کرد ژبې جلا کېدل په ایران او عراق کې د ځینو کردانو له منفی او سخت غبرګون سره مخ شول او د مهاباد پوهنتون محصلینو د کلتوری میراثونو له سازمان څخه وغوښتل چې دغه پرېکړه لغوه کړی. د ایران د کردانو اپوزیسیون ګوندونو دا د کردانو تر منځ الحاق او وېش ګڼلی دی. <ref>[https://kurdistanmedia.com/fa/news/جداسازی-لهجه-لکی-و-ایجاد-تفرقه-در-کوردستان-سیاست-همیشگی-رژیم-است جداسازی لهجه لکی و ایجاد تفرقه در کوردستان سیاست همیشگی رژیم است]، کوردستان میدیا.</ref> == غږونه == {| border="1" cellspacing="0" !لاکي ! a ! e ! ê ! i ! î ! او ! ö ! u ! u ! û ! |- |پښتو | آه (لکه څنګه چې په آرامۍ کې) | الف (لکه اوښکې) | پراخه شوې برخه (په فارسي کې هیڅ مساوي نشته) | الف، لنډ کمښت (لکه نن ورځ) | او (لکه ایلام) | اوه، پراخ شوی ضمیمه (په پښتو کې هیڅ مساوي نشته) | (په فارسی کې هیڅ شی برابر نه دی) | (په فارسی کې هیڅ شی برابر نه دی) | او (لکه مرغۍ) | هغه (د ملګري په څیر) | |- | بېلګه | اګیر (اور) | ایسپ (آس) | Sê (تور) | اسیر (اوښکې) | فیل (فیل) | نان (ډوډۍ) | سور (سور) | سور (واده) | کرد | dûs (ملګری) | |} * O (لکه څنګه چې په بت کې) له لوری څخه لیکي ته ننوتلی، او ځینې لیکي دا غږ نه لري (لوري معمولا "a" ته "ۆ" بدلوي). == امر == === شخصي ضمیرونه === {| class="wikitable" !واحد ! پښتو واحد ! ټول ! فارسي جمع |- |مِ | زه |ئیمه | موږ |- |تۆ | ته |هُمَ | تاسو |- |ئو |هغه |ئه‌ون، یه‌ون | دوی،هغوی |- |} * انعکاسي ضمیر "ځان" په لیکي کې "وژ" دی. '''بېلګه''' : Avtan Howard. (تاسو اوبه وڅښلې) == اړوندې پوښتنې == * چاردولي ژبه * [[کوردي ژبه]] * د جنوبي کورد ژبي == سرچینې == {{لړسرچينې|۲}} [[وېشنيزه:د ايران ژبې]] g5aodox7rq10nqou4qse9hclh59sidq 0 65011 369513 369385 2026-09-29T00:16:45Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369513 wikitext text/x-wiki {{مالومات}}توماس مور (زوکړه: د ۱۴۷۸ زکال د فبروري ۷ مه – مړینه: د ۱۵۳۵ زکال د جولای ۶ مه) چې په کاتولیک کلیسا کې د سنټ توماس مور په توګه ورته درناوی کېږي، انګلیسي وکیل، قاضي، ټولنیز فیلسوف، لیکوال، دولتي چارواکی او د رنسانس د دورې پیاوړی انسان پال و. نوموړی د ۱۵۲۹ زکال له اکتوبر میاشتې څخه د ۱۵۳۲ زکال تر مۍ میاشتې پورې د انګلستان لومړي وزیر و. هغه د اتوپیا په نامه کتاب لیکلي چې په ۱۵۱۶ زکال کې خپور شوی چې په هغو کې یې د آرماني جزیروي دولت سیاسي نظام تشرېح کړی. <ref>{{Cite web |title=St. Thomas More |url=http://savior.org/saints/more.htm |access-date=2020-06-29 |website=savior.org |خونديځ نېټه=2019-12-25 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20191225213323/http://www.savior.org/saints/more.htm |url-status=dead |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20191225213323/http://www.savior.org/saints/more.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20191225213323/http://www.savior.org/saints/more.htm }}</ref><ref>[http://www.thomasmorestudies.org/rep_canonization.html Homily at the Canonization of St. Thomas More] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304125607/http://www.thomasmorestudies.org/rep_canonization.html |date=2016-03-04 }} at The Center for Thomas More Studies at the University of Dallas, 2010, citing text "Recorded in The Tablet, June 1, 1935, pp. 694–695"</ref><ref name=":0">{{cite journal|last1=Glenn|first1=Garrard|title=St. Thomas More As Judge and lawyer|journal=Fordham Law Review|date=1 January 1941|volume=10|issue=2|pages=187|url=https://ir.lawnet.fordham.edu/flr/vol10/iss2/2/}}</ref><ref>Linder, Douglas O. [http://law2.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/more/morechrono.html The Trial of Sir Thomas More: A Chronology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191226034704/http://law2.umkc.edu/faculty/PROJECTS/FTRIALS/more/morechrono.html |date=2019-12-26 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191226034704/http://law2.umkc.edu/faculty/PROJECTS/FTRIALS/more/morechrono.html |archivedate=2019-12-26 |title=آرشیف کاپي |url=http://law2.umkc.edu/faculty/PROJECTS/FTRIALS/more/morechrono.html |access-date=2026-04-30 |url-status=dead}} at University Of Missouri-Kansas City (UMKC) School Of Law</ref><ref>[https://www.vatican.va/jubilee_2000/jubilevents/jub_jubilparlgov_20001026_thomas-more_en.html#BIOGRAPHY Jubilee of parliament and government members, proclamation of Saint Thomas More as patron of statesmen] vatican.va</ref> هغه تر ډېره پورې د پروتستاني اصلاحاتو پر وړاندې مخالفت وکړ او د مارتین لوتر، هالدریش زوینګلی، جان کالوین او ویلیام تیندل د الهیاتو پر وړاندې یې په لیکلي ډول خپل مخالفت څرګند کړ. هغه له کاتولیک کلیسا څخه د اتم هنري له جلاتوب سره شدید مخالفت وکړ او د انګلستان د عالي کلیسا د مشر په توګه یې د هنري د رسمیت پېژندلو او همدارنګه یې د آرګون له کاترین سره د هغه د واده له منلو ډډه وکړه. د برترۍ د لوړې کولو څخه د ډډه کولو له امله په خیانت تورن شو او اعدام شو. داسې راپور ورکړل شوی چې هغه د خپل اعدام پر مهال ویلي: «زه د پاچا ښه او د خدای لومړی بنده مړ کېږم». یوولسم پاپ پیوس په ۱۹۳۵ زکال کې مور شهید وباله. په ۲۰۰۰ زکال کې دویم پاپ جان پال نوموړی د دولتي چارواکو او سیاستوالو لوی شفاعت کوونکی (patron saint وباله. <ref name="JP2PatronSaint">[[Apostolic letter]] issued ''[[motu proprio]]'' proclaiming Saint Thomas More Patron of Statesmen and Politicians, 31 October 2000 [https://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/motu_proprio/documents/hf_jp-ii_motu-proprio_20001031_thomas-more_en.html Vatican.va]</ref><ref name="CofEholyDays">{{cite web |year=2011 |title=Holy Days |url=http://www.churchofengland.org/prayer-worship/worship/texts/the-calendar/holydays.aspx |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/2012.06.29-005446/http://www.churchofengland.org/prayer-worship/worship/texts/the-calendar/holydays.aspx |archive-date=29 June 2012 |access-date=20 April 2011 |work=Worship – The Calendar |publisher=[[Church of England]]}}</ref><ref name="Margaret-L-King01a">{{cite book|last=King|first=Margaret L.|url=https://books.google.com/books?id=a63xAgAAQBAJ&pg=PA157|title=Renaissance Humanism: An Anthology of Sources|date=2014|publisher=[[Hackett Publishing]]|isbn=978-1-62466-146-4|page=157}}</ref> == لومړنی ژوند == توماس مور د ۱۴۷۸ زکال د فبروري په ۷ مه د لندن ښار په میلک سټریټ کې وزېږېد. نوموړی د بریالي وکیل او وروسته قاضي جان مور او د هغې د مېرمن اګنس (کورنی نوم یې ګرونګر و) د شپږو ماشومانو دویم و. مور په سنټ انتوني ښوونځي کې زده کړې وکړې چې دغه ښوونځي وروسته د لندن تر ټولو غوره ښوونځی وګڼل شو. له ۱۴۹۰ زکال څخه تر ۱۴۹۲ زکال پورې مور د کانټربري د لوی کشیش او د انګلستان د لارډ چانسلر یا لومړي وزیر جان مورټون چپن وړونکی و. <ref>Jokinen, A. (13 June 2009). [http://www.luminarium.org/renlit/morebio.htm "The Life of Sir Thomas More."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230601020553/https://www.luminarium.org/renlit/morebio.htm |date=2023-06-01 }} Luminarium. Retrieved 19 September 2011.</ref><ref>{{cite web |year=2014 |title=Sir Thomas More |url=http://www.biography.com/people/thomas-more-9414278 |access-date=30 January 2014 |work=The Biography Channel website}}</ref><ref>{{cite web |date=24 September 2016 |title=Thomas More: Always a Londoner |url=http://tudortimes.co.uk/people/thomas-more-always-a-londoner |access-date=1 May 2019 |website=tudortimes.co.uk}}</ref><ref name="Rebhorn">{{cite book|editor-last=Rebhorn|editor-first=Wayne A|title=Utopia|place=New York|publisher=Barnes & Noble|series=Classics|year=2005|chapter=Introduction}}.</ref> مورټون په ډېرې لېوالتیا سره د «نوو زده کړو» (وروسته د «انسان پالنې» او «لندني انسان پالنې» د سکالرشېپونو په توګه وپېژندل شول) ملاتړ وکړ او ځوانانو ته یې پام ډېر و. مورټون په دې باندې په باور چې مور لوړ پوتانشیل لري هغه یې په اکسفورډ پوهنتون (سنټ مري هال او کانټربري کالج، چې دواړه اوس له منځه تللي) کې زده کړو ته نوماند کړ. <ref name="Ackroyd">{{cite book|last=Ackroyd|first=Peter|title=The Life of Thomas More|url=https://archive.org/details/lifeofthomasmore0000ackr|place=New York|publisher=Anchor Books|year=1999}}.</ref> مور په ۱۴۹۲ زکال کې په اکسفورډ کې خپلې زده کړې پیل کړې او کلاسلیک تحصیلات یې ترلاسه کړل. هغه د توماس لیناکر او ویلیام ګروسین تر نظر لاندې په زده کړو کولو لاتین او یوناني زده کړه. مور په اکسفورډ کې له دوه کاله زده کړې وروسته – د خپل پلار په ټینګار – اکسفورډ خوشی کړ څو د لندن د حقوقي مراکزو په یوه مرکز کې حقوقي زده کړې وکړي. مور په ۱۴۹۶ زکال کې د لینکولن حقوقي مرکز شاګرد شو؛ نوموړی تر هغه مهاله هلته پاتې شو کله چې یې په ۱۵۰۲ زکال کې د وکیلانو ډلې ته لار ومونده.<ref>{{cite journal|last=Harpsfield|first=Nicholas|title=The Life and Death of Sr Thomas More|place=London|publisher=Early English Text Society|year=1931|pages=12–3}}.</ref> == معنوي ژوند == له روتردام څخه د هغه د ملګري او الهیات پوه دسیدریوس اراسموس په خبره مور څو ځله په کلکه سره دا فکر وکړ څو خپل حقوقي مسلک ته شا کړي او راهب شي. له ۱۵۰۳ زکال څخه تر ۱۵۰۴ زکال پورې هغه د لندن له دیوالونو بهر د کارتوسي صومعۍ په څنګ کې ژوند وکړ او د راهبانو په روحاني چارو کې به یې برخه اخیسته. په داسې حال کې چې هغوی د ده تقوا په کلکه سره ستایله، خو بالاخره یې پرېکړه وکړه چې غیرروحاني پاتې شي، په ۱۵۰۴ زکال کې پارلماني ټاکنو ته ودرېږي او راتلونکی کال واده هم وکړي. <ref>{{cite book|last=Erasmus|first=Desiderius|author-link=Desiderius Erasmus|contribution=Letter to Ulrich von Hutten|editor-last=Adams|editor-first=Robert M.|title=Utopia|year=1991|url=https://archive.org/details/utopiarevisedtra00more|url-access=registration|location=New York|publisher=WW Norton & Co|page=[https://archive.org/details/utopiarevisedtra00more/page/125 125]|isbn=9780393961454}}</ref><ref>{{cite web |title=Erasmus to Ulrich von Hutten |url=http://www.thomasmorestudies.org/docs/Erasmus%20to%20Ulrich%20von%20Hutten.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160316234515/http://www.thomasmorestudies.org/docs/Erasmus%20to%20Ulrich%20von%20Hutten.pdf |archive-date=16 March 2016 |access-date=8 March 2014 |work=The Center for Thomas More Studies. Biographical Accounts: Erasmus' Letters about More |publisher=Thomasmorestudies.org}}</ref><ref>{{cite web |title=Franciscan Calendar |url=http://taucrossregion.org/calendarfranciscansaints.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130505201117/http://www.taucrossregion.org/calendarfranciscansaints.htm |archive-date=5 May 2013 |work=Tau Cross Region of the Secular Franciscan Order}}</ref> == کورنی ژوند == مور په ۱۵۰۵ زکال کې له جین کلت سره واده وکړ. همدغه کال هغه د هغه کور یوه برخه ځانته ګرو کړه چې د اولډ بارج په نوم پېژندل کېده او د د لندن سنټ سټیفن والبروک کلیسا ته څېرمه په باکلرزبري کې یې موقعیت درلود. اته کاله وروسته هغه ټول دغه کور خپل کړ او تر هغه مهاله چې چلسي ته یې کډه وکړه په ټولیزه توګه یې نږدې ۲۰ کاله دلته ژوند وکړ. اراسموس څرګنده کړې چې مور غوښتل خپلې ځوانې مېرمنې ته د هغو زده کړو په پرتله چې وړاندې یې په کور کې کړې وې غوره تحصیلات ورکړي؛ له همدې امله یې هغه د موسیقي او ادبیاتو په برخه کې وروزله. جین په ۱۵۱۱ زکال کې مړه شوه. <ref>{{cite book|last1=Wood|first1=Alexander|title=Ecclesiastical Antiquities of London and Its Suburbs|url=https://archive.org/details/ecclesiasticalan00wooduoft|date=1874|publisher=[[Burns & Oates]]|location=London|pages=[https://archive.org/details/ecclesiasticalan00wooduoft/page/n120 105]–6|oclc=18479600}}</ref><ref>{{cite book|last1=Reynolds|first1=Ernest E.|title=The field is won; the life and death of Saint Thomas More|date=1968|publisher=Bruce Pub. Co|location=Milwaukee|isbn=978-0-223-97628-3|page=54}}</ref> مور په ۳۰ ورځو کې «د خپلو ملګرو د لارښوونې او عرف پر خلاف» په شرایطو له برابرې یوې ښځې سره د خپلو ګڼ شمېر ملګرو په حضور کې واده وکړ. هغه د الیس میډلټون په نامه کونډه ښځه د خپلو کورنیو چارو او له ماشومانو څخه د ساتنې په موخه وټاکله. د هغوی د واده چټکتیا دومره غیرعادي وه چې وه یې شو کولای د واده د ممنوعیت له قوانینو ځان خلاص کړي؛ هغه چاره چې نوموړي د خپل غوره شهرت لرلو امله ورته په آسانۍ لاسرسی وموند. <ref name="Wegemer">{{cite book|title=Thomas More: A Portrait of Courage|url=https://archive.org/details/thomasmoreportra0000wege_f1k0|first=Gerard B.|last=Wegemer|year=1995|publisher=Scepter Publishing}}</ref><ref name="Wagner">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=R_c_md3gMpwC|title=Encyclopedia of Tudor England|first1=John A.|last1=Wagner|first2=Susan|last2=Walters Schmid|publisher=ABC-CLIO|year=2011|isbn=978-1-59884-299-9|pages=769–770}}</ref><ref>{{cite book|editor-last=Maddison|editor-first=The Rev. Canon|title=Lincolnshire Pedigrees|publisher=Harleian Society|place=London|year=1903|page=5}}</ref> مور له خپلې دویم واده ماشومان نه لرل، خو د الیس د پخواني مېړه څخه پیدا شوې لور یې د خپلې لور په توګه را لویه کړه. له دې سربېره الیس د دوه نورو ځوانو نجونو سرپرستي هم وکړه: آن کرساکر چې بالاخره یې د هغه له زوی جان مور سره واده وکړ او مارګاریت ګېګز (وروسته کلمنټ) چې د دوی د کورنۍ یوازنۍ هغه غړې وه چې د هغه د اعدام شاهده وه (نوموړې د مور د اعدام په ۳۵ مه کالیزه کې مړه شوه او د هغې لور د مور له وراره ویلیام راستل سره واده وکړ). مور چې یو مهربانه پلار و هر هغه مهال به چې د دولتي او قانوني چارو په موخه له کوره لرې و خپلو ماشومانو ته به یې لیک لیکه او هغوی به یې هم هڅول څو ده ته لیک ولیکي. <ref name="Ackroyd2">{{cite book|last=Ackroyd|first=Peter|title=The Life of Thomas More|url=https://archive.org/details/lifeofthomasmore0000ackr|place=New York|publisher=Anchor Books|year=1999}}.</ref><ref name="Rogers">{{cite book|editor-last=Rogers|editor-first=Elizabeth Frances|first=Thomas|last=More|title=Selected Letters|url=https://archive.org/details/utopia00lumbgoog|place=New Haven and London|publisher=Yale University Press|year=1961}}.</ref> مور تر ډېره په دې ټینګار درلود چې لوڼې یې هم د زوی په څېر کلاسیکې زده کړې وکړي، هغه لیدلوری چې هغه مهال په بشپړه توګه غیرعادي و. د هغه مشرې لور مارګاریت د خپلې پوهې په ځانګړې توګه په یوناني او لاتین باندې د تسلط موندلو له امله د هغه ډېر تشویق ترلاسه کاوه. مور د ۱۵۲۲ زکال په سپټمبر میاشت کې وروسته له هغې خپلې لور ته پر هغې د علمي لاسته راوړنو له امله د ویاړ کولو وویل چې هغه د خپلې لور لیکلی خط کشیش ته وښود؛ لور یې د هغه له خولې ویلي: <ref name="Ackroyd3">{{cite book|last=Ackroyd|first=Peter|title=The Life of Thomas More|url=https://archive.org/details/lifeofthomasmore0000ackr|place=New York|publisher=Anchor Books|year=1999}}.</ref><blockquote>هغه مهال چې کشیش لاسلیک ته وکتل چې د یوې ښځینه خط دی، ډېر حیران شو او په ډېری لیوالتیا یې دا لیک ولوست ... هغه وویل چې هېڅکله مې باور نه راځي چې دا دې ستاسو کار وي، مګر دا چې هغه مې باوري کړ او هغه پر ویلو پیل وکړ. هغه په تر ټولو غوره عباراتو وستایۍ ... د دغې خالصې لاتین، د هغو د سموالي، پوهې او له زده کړو سره د مینې له امله. هغه ژر جیب ته لاس کړ او یوه پرتګالي [پرتګالي د طلا سکه] یې را وویستله ... څو تاته یې ستا د ستاینې په موخه ولېږي او څرګنده کړي چې دعا یې له تا سره ده. </blockquote> == لومړنۍ سیاسي چارې == په ۱۵۰۴ زکال کې مور د ګریټ یارموث د استازي په توګه پارلمان ته لار ومونده او په ۱۵۱۰ زکال کې یې له لندن څخه استازولۍ ته مخه کړه. <ref>{{cite web |title=History of Parliament |url=http://www.historyofparliamentonline.org/volume/1509-1558/member/more-thomas-i-147778-1535 |access-date=13 October 2011 |publisher=History of Parliament Trust |archive-date=30 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230630033826/http://www.historyofparliamentonline.org/volume/1509-1558/member/more-thomas-i-147778-1535 |url-status=dead }}</ref> له ۱۵۱۰ زکال وروسته مور د لندن ښار له دوه اداره کوونکو ادارو څخه د یوې د مشر په توګه خدمت کاوه، هغه ځایګی چې پام وړ مسئولیت ور ترغاړې و او همدلته یې د یوه رښتیني او اغېزمن دولتي مامور په توګه  شهرت وموند. مور په ۱۵۱۴ زکال کې دولتي شورا ته لار ومونده او همدغه کال د پاچا د مشاورینو د ډلې مشر وټاکل شو. مور د یورک د لوی کاردینال کشیش توماس وولسي سره یوځای په کاله او بروخه کې د روم د سپېڅلي سترواک پنځم چارلز سره له یوه دیپلماتیک ماموریت وروسته عالي دولتي استازی شو او په ۱۵۲۱ زکال کې د خزانه دارۍ د مرستیال په توګه وټاکل شو. <ref>Magnusson (ed.) ''Chambers Biographical Dictionary'' (1990) p. 1039</ref><ref name="rebhorn">Rebhorn, W. A. (ed.) p. xviii</ref> مور د پاچا اتم هنري د منشي او شخصي سلاکار په توګه پام وړ نفوذ وموند؛ هغه د بهرنیو دیپلماتانو هرکلی کاوه، د رسمي اسنادو مسودې یې جوړولې او د لومړي وزیر وولسي او پاچا ترمنځ یې اړیکې مخته وړلې. <ref name="rebhorn2">Rebhorn, W. A. (ed.) p. xviii</ref> == سرچينې == czyzx67zsfc8zs770nbdoih39t497yn 0 65418 369549 335847 2026-09-29T05:42:56Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369549 wikitext text/x-wiki د زنګ ضد يا ضد زنګ مانا د [[وسپنه|اوسپنيزو]] او [[پولاد|پولاديزو]] شیانو '''د''' زنګ وهلو مخنیوی یا ساتنه یا د زنګ په وړاندې دایمي [[wiktionary:protection|محافظت کوي]] . عموماً محافظت د سطحې بشپړولو پروسې له لارې ترلاسه کیږي. د میخانیکي پوښاک یا چاپیریال شرایطو پورې اړه لري، کیمیاوي تجزيې ممکن په بشپړ ډول ودریږي پرته له دې چې پروسه په دوره يي توګه تکرار شي. دا اصطلاح (تخريب يا ویجاړ) په ځانګړې توګه د موټرو صنعت کې کارول کیږي. == د موټر زنګ ضد == === فابریکه === په فابریکه کې، د موټر بدن د ځانګړي کیمیاوي فورمول سره ساتل کیږي. په تېرو وختونو کې، د فاسفیت تبادلې کوټینګونه معمولا د اوسپنې زنګ مخنیوي لپاره کارول کیده. ځینې شرکتونه د پریمر پینټ پلي کولو دمخه د خپل موټر بدن برخه یا ټول بدن ګالوانیز کوي. که یو موټر د بدن په چوکاټ کې وي، چوکاټ (چیسس) باید د سټینلیس وي. د شلمې پیړۍ په لومړیو او نیمایي کې د موټرو دودیز تولید کې، رنګ د بدن د خولۍ او اتموسفیر ترمنځ د زنګ ضد خنډ وروستۍ برخه وه، پرته له دې چې لاندې برخه کې. په لاندې برخه کې، د پنروک ربړ یا [[پولي وینايل کلورايډ|PVC]] پوښاک ډیری وختونه سپری شوی. دا محصولات به په نهایت کې مات شي او کولی شي د سیلانټ لاندې د غیر مشخص شوي زنګ وهلو لامل شي. د 1960s او 1970s څخه زاړه ربړ مهرونه په زړو موټرو کې خراب کیدی شي او په ځانګړي توګه د دې خطر سره مخ دي. لومړی الکترودپوزیشن پریمر په 1950s کې رامینځته شوی و ، مګر دا د پراخه کارونې لپاره غیر عملي وموندل شو. د اتوماتیک بریښنایی کاتوډیک پریمر ترمیم شوي سیسټمونه په 1970s کې معرفي شوي ، کوم چې د موټرو تولید په لومړیو اوو لسیزو کې د لوی شمیر موټرو لخوا تجربه شوي د زکام ستونزه د پام وړ کمه کړه. '''د ای کوټ''' په توګه، "د الکتروکوټ اتوماتیک پرائمرونه په بشپړ ډول د راټول شوي موټر بدن په یو لوی ټانک کې په اوبو کې د بریښنایی کوټینګ په ډوبولو سره پلي کیږي، او کوټ د کیتوډیک الکترودپوزیشن لخوا پلي کیږي. دا د پریمر لخوا د ټولو فلزي سطحو نږدې 100٪ پوښښ تضمینوي. د کوټینګ کیمیا د epoxy پر بنسټ د اوبو انامیل، یو امینو الکالی مرکب ، او یو بلاک شوی isocyanate دی، چې ټول د درملنې په وخت کې سره یوځای کیږي ترڅو د epoxy-urethane resin سیسټم جوړ کړي. د ای کوټ رال ټیکنالوژي ، د الیکٹروډیپوزیشن لخوا چمتو شوي عالي پوښښ سره یوځای ، د زنګ په وړاندې د [[پولاد|پولادو]] ساتنې لپاره یو له خورا مؤثره کوټینګ چمتو کوي. د 1990 لسیزې وروسته د عصري موټر تولید لپاره، نږدې ټول موټرونه د e-کوټ ټیکنالوژي کاروي د دوی د محافظت کوټینګ سیسټم اساس. <ref name="aca2020">{{Cite web |year=2020 |title=A Brief History of Automotive Coatings Technology |url=https://www.paint.org/coatingstech-magazine/articles/brief-history-automotive-coatings-technology/ |access-date=8 July 2020 |publisher=American Coatings Association |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200712090825/https://www.paint.org/coatingstech-magazine/articles/brief-history-automotive-coatings-technology/ |archivedate=12 July 2020 |url-status=dead}}</ref> === د پرزو بازار === د بازار موندنې کټونه په دواړو خارجي سطحو او داخلي احاطو کې د زنګ ضد مرکبونو د پلي کولو لپاره شتون لري ، د بیلګې په توګه د راکټ لیجز / پینلونه (وګورئ مونوکوک ) ، د موجوده سوریو یا ځانګړي سوراخونو له لارې. دا مرکبات معمولا د موم پر بنسټ دي او د ایروسول کین، برش، د ټیټ فشار پمپ سپری، یا د کمپرسور تغذیه شوي سپری ټوپک لخوا کارول کیدی شي. د ډبرو سلیبونو / تختو لپاره بدیل دا دی چې د ویالو سوراخونه بند کړئ او په ساده ډول یې له موم ډک کړئ او بیا یې ډیری برخه وچ کړئ (اضافي خوندي او بیا کارول کیدی شي) او دننه یو بشپړ استر پاتې کیږي. د زنګ ضد موم لکه د فاسفوریک اسید پر بنسټ زنګ وژونکی / نیوټرالیزر هم په زنګ وهلو سیمو کې رنګ کیدی شي. د زنګ ضد موم لکه Waxoyl یا ورته محصول د پلي کولو دمخه باید نرم یا موټ زنګ لرې شي. <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5D;</sup> ساختماني زنګ (په ساختماني برخو اغیزه کوي چې باید د پام وړ قوتونو سره مقاومت وکړي) باید د غږ فلزي او نوي فلزي ویلډ کولو لپاره پرې شي، یا زیانمن شوې برخه باید په بشپړه توګه بدله شي. موم ممکن په مؤثره توګه د ځای ویلډونو یا موټ زنګ ته ننوځي. یو پتلی (لږ ویسکوس) د معدني تیلو پراساس د زنګ وهلو محصول چې د زنګ ضد موم لخوا تعقیب کیدی شي ډیر اغیزمن وي. <sup class="noprint Inline-Template" style="margin-left:0.1em; white-space:nowrap;">&#x5D;</sup> د سړې هوا په پرتله په تودوخه کې کارول اسانه دي ځکه چې حتی کله چې مخکې تودوخه شوي وي، محصولات چپکونکي وي او جریان نه کوي او سړه فلز ته ښه نه ننوځي. [ سرچینې ته اړتیا لري ] د بازار وروسته "د زیرمې" هم کارول کیدی شي. دوی په ځانګړي توګه په ساحو کې ګټور دي لکه د ویل آرچ. دوه ډوله دي - وچ او غیر وچ. د "Schutz" او "Anti-Stone Chip" په نومونو سره د سختۍ او وچولو محصولات هم د اصلي فابریکې سیلونو لاندې د ورته احتمالي ستونزو سره پیژندل شوي. دا [ ] [ سپین، خړ او سور کې شتون لري او ډیر رنګ کیدی شي. دا د عصري پلاستيکي ژور بمپرونو په ځای د رنګ شوي فلزي باډي ورک سره په موټرو کې د بمپرونو لاندې برخې لپاره غوره کارول کیږي. د [[اسفالت|بټیومین]] پر بنسټ محصولات وچ او سخت نه وي، نو دوی نشي کولی ټوټه ټوټه شي، لکه د هامریټ لخوا جوړ شوی "د انډر باډي سیل سره اضافه ویکسویل" په مغشوش ډول نومول شوی، کوم چې د شټز ډوله کارتریج کې د کارولو لپاره د "شوټز" لیبل په توګه چمتو کیدی شي. د شټز کمپرسور. د مرسډیز جسدونه د <ref>{{Cite web |title=Underbody Seal |url=http://www.hammerite.co.uk/products/underbody_seal.jsp |publisher= |access-date=2022-10-25 |تاريخ الأرشيف=2016-06-16 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160616151811/http://www.hammerite.co.uk/products/underbody_seal.jsp |url-status=dead |خونديځ نېټه=2016-06-16 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20160616151811/http://www.hammerite.co.uk/products/underbody_seal.jsp |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20160616151811/http://www.hammerite.co.uk/products/underbody_seal.jsp |archive-url=https://web.archive.org/web/20160616151811/http://www.hammerite.co.uk/products/underbody_seal.jsp }}</ref> بینز لخوا چمتو شوي ورته محصول کاروي. په مختلفو نرخونو کې د ورته محصولاتو ډیری جوړونکي شتون لري، دا محصولات په منظمه توګه د ډلې لخوا ازمول کیږي او د کلاسیک موټر مجلې پریس کې بیاکتنه کیږي. غیر وچولو ډولونه د زنګ ضد کیمیاوي توکي لري چې د زنګ ضد مومونو ته ورته دي. د پټرولیم پر بنسټ د زنګ مخنیوی کونکي ډیری ګټې وړاندیز کوي ، پشمول په فلزاتو کې د مینځلو وړتیا او ورک شوي ساحې پوښي. [ ] [ د غیر پټرولیم محلول زنګ مخنیوی کوونکي د فلزي سطحه پاتې کیږي، دا د زنګ ګړندي اوبو او اکسیجن څخه ساتي. د پټرولیم پر بنسټ د زنګ محافظت نورې ګټې شاملې دي چې د ځان شفاهي ملکیتونه په طبیعي ډول تیلو ته پیښیږي، کوم چې د زیرمو سره مرسته کوي چې د سړک د شګو او نورو کثافاتو څخه د خړوبولو په وړاندې مقاومت وکړي. د تیلو پراساس کوټینګ کارولو منفي اړخ دا دی چې دا په سطحونو کې یو فلم پریږدي چې دا محصولات د بیروني کارونې لپاره ډیر ناپاک کوي او په هغه سیمو کې چې د ټوټې کیدو امکان وي غیر خوندي کوي. دوی هم نشي رنګ کیدی. [ سرچینې ته اړتیا لري ] دلته بریښنایی "زنګ ضد" ټیکنالوژي شتون لري چې ادعا کوي د موټر په بدن کې د الکترونونو په فشارولو سره د زنګ وهلو مخه نیسي ترڅو د زنګ لامل کیدو لپاره د اکسیجن او اوسپنې ترکیب محدود کړي. دا هم ادعا شوې چې په رنګ کې د الکترونونو ضایع د "پینټ اکسیډیشن" لامل دی او بریښنایی سیسټم هم باید د رنګ ساتنه وکړي. <ref>{{Cite web |last=Tom Green |date=17 August 2016 |title=FAQ - Is the electronic system environmentally friendly? |url=http://rustproof.com.au/faq/ |access-date=17 August 2016 |publisher=Downey Street Rushproofing}}</ref> په هرصورت، د دې وسیلو کارولو مالتړ لپاره هیڅ باوري ساینسي ازموینې شتون نلري، او د ککړتیا کنټرول متخصصین موندلي چې دوی کار نه کوي. <ref>{{Cite web |url=http://www.nace.org/StarterApps/Wiki/Dynamic.aspx?id=367&__taxonomyid=225 |title=NACE International Article Electronic Rust Prevention |access-date=2022-10-25 |تاريخ الأرشيف=2014-07-14 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20140714165153/http://www.nace.org/StarterApps/Wiki/Dynamic.aspx?id=367&__taxonomyid=225 |url-status=dead |خونديځ نېټه=2014-07-14 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20140714165153/http://www.nace.org/StarterApps/Wiki/Dynamic.aspx?id=367&__taxonomyid=225 |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20140714165153/http://www.nace.org/StarterApps/Wiki/Dynamic.aspx?id=367&__taxonomyid=225 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714165153/http://www.nace.org/StarterApps/Wiki/Dynamic.aspx?id=367&__taxonomyid=225 }}</ref> <ref>Baboian, R., "State of the Art in Automobile Cathodic Protection," SAE Technical Paper 912270, 1991, doi:10.4271/912270</ref> === د ککړتیا کچه === د موټرو د زنګ وهلو سرعت په لاندې فکتورونو پورې اړه لري: * سیمه ایز هوا او په سړکونو کې د یخ کولو کیمیاوي موادو ( [[مالگه|مالګه]] ) کارول * د اتموسفیر ککړتیا، لکه د [[تېزابي باران|تیزاب باران]] یا د مالګې سپری، چې کولی شي د رنګ زیان لامل شي * د کارول شوي فلز کیفیت، ضخامت او جوړښت، چې ډیری وختونه د معتدل فولادو مصر دی * د ځینو متفاوت فلزاتو ناسم کارول چې کولی شي د الیکټرولیټیک زنګ له لارې د فولادو بدن زنګ وهل ګړندي کړي. * د "بیل جال" ډیزاین (کونجونه چې د سړک کثافات او اوبه راټولوي) * د زنګ ضد یوه ځانګړې پروسه کارول کیږي * د موټر لاندې برخه کې پلاستيکي محافظ / د مهر لاندې * د مالګې اوبو سره مخ کیدل ، کوم چې محافظتي رنګ لرې کوي او همدارنګه د نورمال باران اوبو په پرتله خورا ګړندي زنګ وهي. == سټینلیس الیاژ == [[د زنګ ضد فولاد|سټینلیس سټیل]] ، چې د "انوکس سټیل" په نوم هم پیژندل کیږي ، د عادي فولادو په څیر په اسانۍ سره داغ ، زنګ یا زنګ نه کوي. Pierre Berthier، یو فرانسوی و، لومړی کس و چې په 1821 کې یې د مصر سره د کرومیم مخلوط کولو د زنګ ضد ځانګړتیاوو ته پام وکړ، کوم چې د فلزي کار کولو او فلزولوژیکي پروسې او په پای کې د کارونې وړ سټینلیس فولاد رامینځته کولو المل شو. د DeLorean DMC-12 موټرو د فولادو شاته هډوکي چیسس سره د فایبر ګلاس باډي جوړونه ښودلې ، د بهرني برش شوي سټینلیس سټیل باډي پینلونو سره. ځینې موټرونه د المونیم څخه جوړ شوي، چې کیدای شي د فولاد په پرتله د اوبو په وړاندې مقاومت ولري، مګر د مالګې یا ځینې نورو کیمیاوي موادو په وړاندې مقاومت نلري او ممکن د وخت په تیریدو سره زیانمن شي. == سرچینې == {{لړسرچينې|۲}} [[وېشنيزه:فلزات]] [[وېشنيزه:ضد زنګ]] [[وېشنيزه:زنګ ضد]] [[وېشنيزه:تخريب]] [[وېشنيزه:اوسپنه]] [[وېشنيزه:فولاد]] [[وېشنيزه:Pages with unreviewed translations]] cy6s5n2pymle1tld1q97wbwoti5ybf0 0 65500 369567 369447 2026-09-29T09:30:40Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369567 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}}هاوارد رابرد هیوز کشر (د ۱۹۰۵ کال د ډسمبر له ۲۴ – د ۱۹۷۶ کال د اپریل تر ۵) یو امریکایی لوی شتمن سوداګر، ریکارډ جوړونکی پیلوټ، انجینر، فلم جوړونکی، او انسان دوست و، چې د خپل ژوند په اوږدو کې یې د یو دېر با نفوذه او بډایه کس په توګه شهرت درلود. نوموړي لومړی د فلم جوړونکي په توګه، او بیا د هوايي چلند صنعت کې د برلاسې څېرې په توګه نامتو شو. وروسته په ژوند کې، نوموړی د خپل عجیب چلند او د ژوندانه د ځانګړې بڼې له امله شهرت ترلاسه کړ – چې دا عجیب چلند یوڅه د هغه د خرابېدونکې جبري وسواس د ختلال (OCD)، د الوتکې د مرګونې پېښې څخه اوږد درد، او زیاتېدونکې کوڼوالي له امله رامنځ ته شو. <ref>{{cite web |date=July 20, 2011 |title=Howard R. Hughes |url=https://www.unlv.edu/engineering/hughes |access-date=July 18, 2018 |work=UNLV Howard R. Hughes College of Engineering}}</ref> د فلم د شتمن په توګه، هیوز د ۱۹۲۰ لسیزې په وروستیو کې په هالیوډ کې هغه وخت شهرت ترلاسه کړ، چې هغه د لوی مصرف او زیاتره جنجالي فلمونه لکه شورماشو (۱۹۲۸)، د دوزخ پریښتې (۱۹۳۰)او داغ مخ (۱۹۳۲)، تولید کړل. وروسته په ۱۹۴۸ کال کې نوموړي د کېت-البي-اورفیو انځورونو (RKO Pictures) د فلم سټوډیو واخیسته، چې په هغه وخت کې د هالیوډ د زرینې دورې د پنځو لویو سټوډیوګانو څخه وه، خو د دې تولیدي شرکت د هغه تر کنټرول لاندې له ستونزو سره مخ شوه او په پایله کې کې یې په ۱۹۵۷ کال فعالیت بند کړ. <ref>{{cite web |title=The Racket (1928) |url=http://www.tcm.com/this-month/article/85281%7C0/The-Racket.html |access-date=August 14, 2017 |website=Turner Classic Movies |archive-date=October 1, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191001221522/http://www.tcm.com/this-month/article/85281%7C0/The-Racket.html |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=Hell's Angels |url=http://www.tcm.com/this-month/article/78352%7C0/Hell-s-Angels.html |access-date=August 14, 2017 |website=Turner Classic Movies |archive-date=January 12, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112090823/http://www.tcm.com/this-month/article/78352%7C0/Hell-s-Angels.html |url-status=dead}}</ref> الوتنې او فضایي سفر سره د خپلې لېوالتیا له امله، نوموړي په ۱۹۳۲ کال کې د هیوز د الوتکو شرکت تاسیس کړ، چې لوی شمېر انجینران، ډیزاینران، او دفاعي قراردادیان یې وګومارل. هغه د ۱۹۳۰ لیسیزې پاتې برخه او د ۱۹۴۰ لسیزې زیاته برخه د نړۍ د هوایې سرعت په زیاتره ریکارډونه تېر کړل. هغه د هیوز اچ-۱ مسابقه کوونکي (Hughes H-1 Racer) (۱۹۳۵ کال) او اچ-۴ هرکلیز (د پاک کارغه، ۱۹۴۷) جوړ کړل، چې دوهمه یې د هغه وخت راهیسې تر ۲۰۱۹ کال پورې په تاریخ کې د لویو وزرونو پر درلودلو ترټولو لویه الوتونکې کښتۍ وه. هغه د Trans World Airlines و پېرود او پراخ یې کړ او وروسته یې Air West واخیست او هغه ته یې د  Hughes Airwest نوم ورکړ. هیوز په دوه ځله (په ۱۹۳۶ او ۱۹۳۸ کلونو کې) د هارمون جایزه، همدارنګه د کولیر جایزه (۱۹۳۸ کال) او د کانګریس د سرو زرو مډال (۱۹۳۹ کال) یې د ۱۹۳۰ کلونو په اوږدو کې د هوایی چلند په برخه کې د هغه د لاسته راوړنو لپاره ترلاسې کړې. په ۱۹۷۳ کال کې د ملي هوایي چلند د شهرت په سالون کې شامل شو او د پرواز مجلې په ۲۰۱۳ کال کې نوموړی د هوایی چلند د ۵۱ اتلانو په نوملړ کې راوست شو چې ۲۵ ځای یې ترلاسه کړی و.  <ref name="Rumerman">Rumerman, Judy. [http://www.centennialofflight.net/essay/Aerospace/Hughes/Aero44.htm "Hughes Aircraft."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170607012944/http://www.centennialofflight.net/essay/Aerospace/Hughes/Aero44.htm |date=2017-06-07 }} ''centennialofflight.net'', 2003. Retrieved: August 5, 2008.</ref><ref name="Noah">{{cite book|last1=Dietrich|first1=Noah|last2=Thomas|first2=Bob|title=Howard, The Amazing Mr. Hughes|url=https://archive.org/details/howardamazingmrh00diet|date=1972|publisher=Fawcett Publications, Inc.|location=Greenwich|pages=[https://archive.org/details/howardamazingmrh00diet/page/34 34], 69}}</ref><ref>[http://www.flyingmag.com/photo-gallery/photos/51-heroes-aviation?pnid=41829 "51 Heroes of Aviation."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170702120522/http://www.flyingmag.com/photo-gallery/photos/51-heroes-aviation?pnid=41829 |date=2017-07-02 }} ''Flying'' Magazine. Retrieved: December 27, 2014.</ref> هغه د ژوند د وروستیو کلونو کې خپله مالي سترواکي پراخه کړه او په لاس ویګاس کې زیاتره لوی کاروبارونه، لکه املاک، هوټلونه، قمارخانې، او د رسنۍ، لاس ته راوړل. نوموړی چې په هغه وخت کې د نیوادا ایالت له خورا ځواکمنو څېرو څخه ګڼل کېده، د یو نړیوال ښار حیثیت ته ویګاس په بدلون کې په پراخه کچه کرېدیت ترلاسه کوي. د کلونو ذهني او فزیکي زوال وروسته، هیوز په ۱۹۷۶ کال کې د پښتورګو د درېدو له امله مړ شو. د هغه میراث د هاورډ هیوز د طبي انسټیټیوټ او هاوارد هیوز کارپوریشن پر مټو ساتل کېږي. <ref>{{cite web |title=Howard Hughes, Our Company, History |url=http://www.howardhughes.com/our-company |access-date=November 6, 2017 |work=Howard Hughes Company Website |archive-date=October 29, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171029003444/http://www.howardhughes.com/our-company |url-status=dead }}</ref> == لومړی ژوند == کشر هاوارد رابرد هیوز د ایلین سټون ګانو (۱۸۸۳ – ۱۹۲۲) او مشر هاورډ آر هیوز (۱۸۶۹ – ۱۹۲۴) زوی و، چې د میسوري یو بریالی اختراع کونکی او سوداګر و. هغه انګلیسي، ویلزي او یو څه فرانسوي هوګینوټ نسب درلود او د جان ګانو (۱۷۲۷ – ۱۸۰۴) له اولادې څه دی، چې یو کشیش و او ویل کېږي چې جورج واشنګټن ته یې د تعمید غسل ورکړی. پلار يې په ۱۹۰۹ کال کې د دوه مخروطي څرخنده برمې اختراح ثبت کړه، چې په مخکینیو له لاس رسي بهر سیمو کې یې د نفتو د استخراج لپاره برمه کول ممکن کړل. مشر هیوز د اختراع د سوداګریز کولو لپاره هوښیاره او ګټور پریکړه وکړه چې د برمې د پلور پر ځای یې هغه په اجاره ورکوله، چې نورې زیاتې برمې یې اختراع کړې او په ۱۹۰۹ کال کې یې د هیوز د وسایلو شرکت تاسیس کړ. د هیوز تره، رپرت هیوز مشهور ناول لیکونکی، ننداره لیکونکی او د فلم ډایرکټر و. <ref>Barlett and Steele 2004, p. 15.</ref><ref>Barlett, Donald L. and Steele, James B. ''Howard Hughes: His Life and Madness'' Norton, 2011, page 29.</ref><ref>{{cite web |title=American National Biography Online: Hughes, Howard |url=http://www.anb.org/articles/10/10-01809.html |access-date=August 15, 2017 |website=www.anb.org}}</ref> د ۱۹۴۱ کال د هوګز د زیږون اقرار نامه چې د هغه د تره انیټ ګانو لومیس او اسټیل بوټن شارپ له خوا لاسلیک شوی، ښیي چې هغه د ۱۹۰۵ کال د ډسمبر په ۲۴ نېټه د تکزاس په هاریس ولسوالۍ کې زیږېدلی. خو د هغه د تعمید سند د ۱۹۰۶ کال د اکتوبر په ۷ نېټه د آیوا په کیوک کې د سېنت جانز ایپیسکوپل کلیسا کې ثتب شوی، د هغه د زیږون نیټه د ۱۹۰۵ کال د سپټمبر ۲۴ ښیي چې د زیږون جای ته یې اشاره نه ده کړې.   هیوز په ځوانۍ کې د ساینس او ​​ټیکنالوژۍ سره لېوالتیا وښودله. په ځانګړې توګه، هغه په انجینرۍ کې غوره استعداد درلود او په ۱۱ کلنۍ کې یې د هوسټن لومړی "بې سیم" راډیو ټرانسمیټر جوړ کړ. هغه په ​​هوسټن کې د لومړي جواز لرونکي آماتور-راډیو مالک شو، چې د W5CY رادیویي نښان (اصل کې 5CY) یې درلود. په ۱۲کلنۍ کې، هیوز انځو په سیمه ییزه ورځپاڼه کې خپور شو چې په هوسټن کې د لومړي هلک و چې یو "موتور لرونکی" بایسکل یې درلود. هغه دا د خپل پلار د بخار انجن له پرزو څخه جوړ کړی و. هغه یو متفاوت زده کونکی و، چې د ریاضیاتو، الوتنې او میخانیک سره یې مینه درلوده. نوموړي د الوتنې لومړی درس په ۱۴ کلنۍ کې واخیست او په ۱۹۲۱ کال کې یې په ماساچوسټس کې د فیسنډن په ښوونځي کې شامل شو. <ref name="encarta">[http://encarta.msn.com/encyclopedia_761553204/Howard_Hughes.html "Howard Hughes."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090210062837/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761553204/Howard_Hughes.html |date=2009-02-10 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060103075357/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761553204/howard_hughes.html |archivedate=January 3, 2006 |title=آرشیف کاپي |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761553204/howard_hughes.html |access-date=October 26, 2022 |url-status=dead}} ''MSN Encarta online,'' October 21, 2009. Retrieved: January 5, 2008.</ref><ref>{{cite web |title=The Original Famous Hams and ex-Hams List |url=http://users.tellurian.com/gjurrens/famous_hams.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140519025753/http://users.tellurian.com/gjurrens/famous_hams.html |archive-date=May 19, 2014}}</ref><ref name="cof.net">[http://www.century-of-flight.net/Aviation%20history/pathfinders/Howard%20Hughes.htm "Howard Hughes."] ''U.S. Centennial of Flight Commission,'' 2003. Retrieved: January 5, 2008.</ref> هیوز د تاچر په ښوونځي کې د لنډې مودې وروسته، په کالټیک کې د ریاضی او د هوایي چلند د انجینرۍ په کورسونو کې ګډون وکړ. د هوستون په ۳۹۲۱ یواکم بلوید کې د سرو خښتو هغه کور چې نوموړي په تڼکیتوب کې په ژوند کاوه، اوس هم پرځای دی، او اوس د سینټ توماس پوهنتون په چاپېریال کې د هیوز کور په نوم یادېږي. <ref>{{cite news|title=The Mail Goes Through But Flavor Is Gone|date=March 8, 1972|last=Beeney|first=Bill|work=The Democrat Chronicle|location=Rochester, New York|page=31|quote=Our facility residence is in the 4000 block on Yoakum Blvd. The building next to it at 3900 is the Modern Language Department, It is the former Howard Hughes home. We paid $82,000 cash for it about 10 years ago.|publisher=[[Ancestry.com#Newspapers.com|Newspapers.com]]}}</ref><ref>{{cite web |title=1952 Purchase of Hughes House |url=http://alumni.stthom.edu/s/1733/alumni/index.aspx?sid=1733&gid=2&pgid=252&cid=1526&ecid=1526&ciid=1697&crid=0 |access-date=April 21, 2018 |publisher=alumni.stthom.edu }}{{Dead link|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> مور یې، ایلین د ۱۹۲۲ کال په مارچ کې د ایکتوپیک (غیر نارمل) باردارۍ د ستونزو له امله مړه شوه. مشر هاورډ هیوز په ۱۹۲۴ کال کې د زړه د حملې له امله مړ شو. ظاهراً د دوی مړینې هیوز وهڅو چې د ۱۹۲۹ کال کې د ۱۹ کلنۍ په خپل وصیت کې د طبي څیړنو د لابراتوار ودانول شامل کړي. د مشر هیوز وصیت د ایلین له مړینې ورسته نه و اپدېټ شوی، او هیوز د کورنۍ ۷۵٪ شتمني په میراث کې ترلاسه کړه. د د ۱۹مې کلیزې په ورځ، هیوز خپلواک کوچنی اعلان شو، چې هغه ته یې توان ورکړ چې د خپل ژوند بشپړ کنټرول ترلاسه کړي.  <ref>[http://history1900s.about.com/od/peoplewhomadeanimpact/p/howardhughes.htm "Howard Hughes."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060823115531/http://history1900s.about.com/od/peoplewhomadeanimpact/p/howardhughes.htm |date=2006-08-23 }} ''about.com''. Retrieved: January 5, 2008.</ref><ref>[http://www.golfonline.com/golfonline/features/features/article/0,17742,1013633-2,00.html "Golf's Bizarre Billionaire."] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071014014020/http://www.golfonline.com/golfonline/features/features/article/0,17742,1013633-2,00.html|date=October 14, 2007}} ''golfonline.com''. Retrieved: September 4, 2007.</ref> په ځوانۍ کې ه، هیوز یو تکړه او لېواله ګولف لوبغاړی شو. هغه اکثراً د لمړۍ کچې د شارتونو نمرې اخیستي او په ۲۰ کلنۍ کې یې د مقابل لوري پر وړاندې د دوه-پر-دری امتیازنو سره لوبه کوله، او د یو وخت لپاره یې د مسلکي ګلف لپاره هوډ درلود. هغه په مکرر ډول د غوره لوبغاړو ، لکه جین سرازین، سره ګلف لوبو. هیوز ډېر لږ رقابتي لوبه کوله او په تدریجي ډول یې د نورو لېوالتیا وو لپاره له سپورت نه لاس واخیست. هیوز هره ماسپښین د لاس انجلس په کورسونو کې، لکه په لیکسایډ ګلف کلب، ولشیر کنټري کلب، یا بیل ایر کنټري کلب کې، د ګلف لوبه کوله. د هغه ملګري جورج وان ایلم یا اوزي کارلټن وو. کله چې هیوز د ۱۹۲۰ کلونو په وروستیو کې ځان ټپي کړ، د هغه ګلف لوبې لږ شوې، او د F-11 له غورځیدو وروسته یې د لوبې توان له لاسه ورکړ. <ref>Barkow 1986, p. 13.</ref><ref name="Noah2">{{cite book|last1=Dietrich|first1=Noah|last2=Thomas|first2=Bob|title=Howard, The Amazing Mr. Hughes|url=https://archive.org/details/howardamazingmrh00diet|date=1972|publisher=Fawcett Publications, Inc.|location=Greenwich|pages=[https://archive.org/details/howardamazingmrh00diet/page/34 34], 69}}</ref> هیوز د خپل پلار له مړینې لږ وروسته یې د رایس پوهنتون پرېښود. نوموړي د ۱۹۲۵ کال د جون په ۱ نېټه د ایلا بوټس رایس سره واده وکړ. نوموړې د د هوستون د ډیویډ رایس او مارتا لاسن بوټس لور، او د ویلیم مارش رایس، چې د رایس پوهنتون یې به نوم دی، د خور لمسۍ وه. دوی لاس انجلس ته لاړ، چې هلته نوموړي هیله درلوده چې د فلم جوړونکي په توګه د ځان لپاره شهرت ترلاسه کړي.   دوی د امبسېډور هوټل ته لاړل، او هیوز د واکو (Waco) د الوتنې زده کړه پیل کړه، چې په ورته وخت کې یې د سوېل هوګان (''Swell Hogan'') په نوم خپل لومړی متحرک انځورونه تولید کړل. <ref name="Noah3">{{cite book|last1=Dietrich|first1=Noah|last2=Thomas|first2=Bob|title=Howard, The Amazing Mr. Hughes|url=https://archive.org/details/howardamazingmrh00diet|date=1972|publisher=Fawcett Publications, Inc.|location=Greenwich|pages=[https://archive.org/details/howardamazingmrh00diet/page/34 34], 69}}</ref> == سرچينې == 3ja8kk21db8cebj7xk2wdwxxuf7zaip 0 65557 369536 369408 2026-09-29T03:43:50Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 7 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369536 wikitext text/x-wiki د میلګرام تجربه یا تجربې له واکمنو کسانو څخه د اطاعت اړوند د ټولنیزې ارواه پوهنې په برخه کې د تجاربو هغه ټولګې ته ویل کېږي چې د ییل پوهنتون د ارواه پوه سټنلي میلګرام له خوا ترسره شوې. نوموړي په دغه څېړنه کې په ګډون کوونکو نارینه و باندې چې عمر یې له ۲۰ څخه تر ۵۰ کلونو پورې و او بېلابېل ډوله شخصیت او دندې یې لرلې د هغوی له شخصي وجدان سره په ټکر داسې چارې ترسره کړې چې د یو مرجع ځایګي څخه یې ورته امر کېده او دوی یې باید اطاعت کړی وای. ګډون کوونکي په پایله کې دې باور ته ورسېدل چې دغه چارې له یوې بلې نا اړوندې تجربې سره مرسته کوي چې په هغه کې باید «زده کوونکي/اخیستونکي» ته برېښنايي شاک ورکړل شي. دغه دروغي برېښنايي شاکونه په تدریجي بڼه داسې سطحې ته ورسېدل چې که چېرې واقعي وای وژونکي به وو. <ref name="blass">{{cite journal|last=Blass|first=Thomas|title=The Milgram paradigm after 35 years: Some things we now know about obedience to authority|journal=Journal of Applied Social Psychology|volume=29|issue=5|pages=955–978|year=1999|doi=10.1111/j.1559-1816.1999.tb00134.x}} [http://neuron4.psych.ubc.ca/~schaller/Psyc591Readings/Blass1999.pdf as PDF] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120331122626/http://neuron4.psych.ubc.ca/~schaller/Psyc591Readings/Blass1999.pdf|date=March 31, 2012}}</ref> دغه ازمایښت په غیرمنتظره توګه وښووله چې په لوی نسبت کسان ورته له شوو لارښوونو څخه پیروي کوي له دې سره چې که د هغوی په زړه هم برابر نه وي. میلګرام د لومړي ځل لپاره د خپلې دغې څېړنې اړوند مقاله په ۱۹۶۳ زکال کې د غیرطبیعي او ټولنیزې اراوه پوهنې په ژورنال کې خپره کړه؛ نوموړي په ۱۹۷۴ زکال کې خپلې دغه موندنې له لا زیاتو توضیحاتو سره په خپل کتاب، له اقتدار څخه اطاعت: یو تجربوي لیدلوری (Obedience to Authority: An Experimental View)، کې خپرې کړې. <ref>{{cite book|last=Milgram|first=Stanley|title=Obedience to Authority; An Experimental View|publisher=Harpercollins|year=1974|isbn=978-0-06-131983-9|url=https://archive.org/details/obedien_mil_1974_00_3145|url-access=registration}}</ref><ref name="ObedStudy">{{cite journal|last=Milgram|first=Stanley|year=1963|title=Behavioral Study of Obedience|journal=Journal of Abnormal and Social Psychology|volume=67|issue=4|pages=371–8|pmid=14049516|url=http://content.apa.org/journals/abn/67/4/371|doi=10.1037/h0040525|citeseerx=10.1.1.599.92}} [http://library.nhsggc.org.uk/mediaAssets/Mental%20Health%20Partnership/Peper%202%2027th%20Nov%20Milgram_Study%20KT.pdf as PDF.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150404094832/http://academic.evergreen.edu/curricular/social_dilemmas/fall/Readings/Week_06/milgram.pdf |date=2015-04-04 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150404094832/http://academic.evergreen.edu/curricular/social_dilemmas/fall/Readings/Week_06/milgram.pdf |archivedate=April 4, 2015 |title=آرشیف کاپي |url=http://academic.evergreen.edu/curricular/social_dilemmas/fall/Readings/Week_06/milgram.pdf |access-date=October 28, 2022 |url-status=bot: unknown}}</ref> دغه تجربې د ۱۹۶۱ زکال په اګست میاشت کې (د دغو تجربو لپاره د مالي امکاناتو د وړاندیز له منل کېدو وروسته) د ییل پوهنتون د لینسلي- چېټېنډین هال په تکوۍ کې، په اورشلیم کې نازي جرمني ته د اړوند جنګي مجرم اډولف آیشمن له محاکمې درې میاشتې وروسته پیل شوې. میلګرام په خپله اروايي څېړنه کې د عام وژنې اروايي برخه وڅېړله او دغه عامې پوښتنې ته: «آیا کېدای شي آیشمن او د هغه میلیونونو همکارانو په هلوکاسټ کې یوازې له اوامرو اطاعت کړی وي؟ ایا کولای شو دوی ټول په جرم کې شریک وبولو؟» ځواب پیدا کړ. دغه تجارب د نړۍ په ګوټ ګوټ کې څو ځله تکرار شوې چې ټولو نږدې یوشان پایلې لرلې دي. <ref>[[Thomas Blass]], ''The Man Who Shocked the World: The Life and Legacy of Stanley Milgram'' (Basic Books, 2009) p. 75</ref><ref>{{cite web |last1=Zimbardo |first1=Philip |title=When Good People Do Evil |url=http://archives.yalealumnimagazine.com/issues/2007_01/milgram.html |access-date=April 24, 2015 |website=Yale Alumni Magazine |publisher=Yale Alumni Publications, Inc. |archive-date=May 2, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150502132839/http://archives.yalealumnimagazine.com/issues/2007_01/milgram.html |url-status=dead }}</ref><ref>Stanley Milgram, ''Obedience to Authority: An Experimental View'' (New York: Harper & Row, 1974) p. 123</ref><ref name="Blass1991">{{Cite journal|first=Thomas|last=Blass|year=1991|title=Understanding behavior in the Milgram obedience experiment: The role of personality, situations, and their interactions|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=60|issue=3|pages=398–413|doi=10.1037/0022-3514.60.3.398|url=http://www.stanleymilgram.com/pdf/understanding%20behavoir.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307085220/http://stanleymilgram.com/pdf/understanding%20behavoir.pdf|archive-date=March 7, 2016}}</ref> == طریقه (پروسیجر) == د ازمایښت په هره جلسه کې دریو کسانو ونډه لرله: * «ازمایښت کوونکی» چې د جلسې مسئولیت ور تر غاړې و. * د هرې جلسې لپاره یو داوطلب «ښوونکی». ښوونکي دې باور ته رسېدلي و چې هغوی یوازې مرسته کوي، په داسې حال کې چې اصلي ازمایښت پر دوی ترسره کېده. * «زده کوونکی»، اکټور او یا هم د ازمایښت کوونکي همکار چې داسې به یې ځان څرګندوه ګویا دوی داوطلبان دي. ازمایښت کېدونکی (subject) او اکټور په جلسه کې یوځای راڅرګند کېدل. ازمایښت کوونکي هغوی ته ویل چې دوی «د حفظ کولو او زده کولو په علمي څېړنه» کې ونډه اخلي، څو ومومي تنبیه کول د مطالبو د یادولو په برخه کې په ازمېښت کېدوني څومره اغېز لري. همدارنګه نوموړي هر مهال دا څرګندوله چې په دغه تجربه کې د هغوی د ونډې په بدل کې امتیاز د تجربې پراختیا ته له پام پرته خوندي دی. ازمایښت کیدونکي او اکټور د خپل رول ټاکلو په موخه کاغذ راوویستل. ازمایښت کېدونکي په داسې حال کې چې ناخبره و، په دواړو کاغذونو کې «ښوونکی» لیکل شوی و. اکټور به بیا تل دا ادعا کوله چې تېروتنه شوې او پر هغو «زده کوونکی» لیکل شوی، دغې چارې دا چاره تضمین کوله چې ازمایښت کېدونکی د تل لپاره «ښوونکی» دی. له دې وروسته ښوونکی او زده کوونکی دواړه څنګ ته خونې ته یووړل شول، چېرې چې زده کوونکی په یوه برېښنايي څوکۍ باندې وټړل شو. ازمایښت کوونکي چې د لابراتوار جامې یې په تن کې وې او ښکارېده چې له نورو ډیر واک ورسره دی، ګډون کوونکو ته یې وویل چې دغه چاره د زده کوونکي له تېښتې څخه د ډاډ ترلاسه کولو په موخه ده. د دغې تجربې په راتلونکي پړاو کې مقابل لوري تل د مهربانۍ غوښتنه کوله او څرګندوله یې چې د زړه ناروغي لري. د رښتینې ازموینې څخه وړاندې ښوونکي ته کمزوری برېښنايي شاک ورکړل شو څو له نږدې تجربه کړي چې هغه شاک چې زده کوونکی ورسره د ازمایښت پر مهال مخ دی څه حس لري. <ref name="ObedStudy2">{{cite journal|last=Milgram|first=Stanley|year=1963|title=Behavioral Study of Obedience|journal=Journal of Abnormal and Social Psychology|volume=67|issue=4|pages=371–8|pmid=14049516|url=http://content.apa.org/journals/abn/67/4/371|doi=10.1037/h0040525|citeseerx=10.1.1.599.92}} [http://library.nhsggc.org.uk/mediaAssets/Mental%20Health%20Partnership/Peper%202%2027th%20Nov%20Milgram_Study%20KT.pdf as PDF.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150404094832/http://academic.evergreen.edu/curricular/social_dilemmas/fall/Readings/Week_06/milgram.pdf |date=2015-04-04 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150404094832/http://academic.evergreen.edu/curricular/social_dilemmas/fall/Readings/Week_06/milgram.pdf |archivedate=April 4, 2015 |title=آرشیف کاپي |url=http://academic.evergreen.edu/curricular/social_dilemmas/fall/Readings/Week_06/milgram.pdf |access-date=October 28, 2022 |url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{cite web |last1=Romm |first1=Cari |date=28 January 2015 |title=Rethinking One of Psychology's Most Infamous Experiments |url=https://www.theatlantic.com/health/archive/2015/01/rethinking-one-of-psychologys-most-infamous-experiments/384913/ |access-date=14 October 2019 |website=theatlantic.com |publisher=The Atlantic |quote=In the 1960s, Stanley Milgram's electric-shock studies showed that people will obey even the most abhorrent of orders. But recently, researchers have begun to question his conclusions—and offer some of their own.}}</ref> له دې وروسته ښوونکی او زده کوونکی له یوبل جلا کړای شول خو دومره مجال ورته برابر و له یو بل سره خبرې وکړي خو یو بل وه نه ویني. وروسته ښوونکي ته د جوړه یي کلماتو یو لېست ورکړل شو څو هغه خپل زده کوونکي ته ور زده کړي. ښوونکي د کلماتو د دغه نوملړ په لوستلو هغه خپل زده کوونکي ته پیل کړ. وروسته ښوونکي هره جوړه کلمات لوستل او څلور ممکن ځوابونه یې هم ورسره ویل. زده کوونکي به تکمه کېکاږله څو خپل ځواب وښيي. که چېرې به ځواب ناسم و، ښوونکي به زده کوونکی ته یو برېښنايي شاک ورکاوه چې د هر ناسم ځواب په ویلو به د شاک د ولتاژ کچه ۱۵ ولټه لوړېده (د ځواب د سموالي په صورت کې به ښوونکي بله جوړه کلمات لوستل). د شاک د ولتاژ کچه له ۱۵ څخه تر ۴۵۰ پورې وه. په شاک تولید کوونکي کې کلامي علایمو شتون درلود چې له خفیف شاک څخه تر خطري یا شدید شاک پورې یې توپیر درلود. <ref name="ObedStudy3">{{cite journal|last=Milgram|first=Stanley|year=1963|title=Behavioral Study of Obedience|journal=Journal of Abnormal and Social Psychology|volume=67|issue=4|pages=371–8|pmid=14049516|url=http://content.apa.org/journals/abn/67/4/371|doi=10.1037/h0040525|citeseerx=10.1.1.599.92}} [http://library.nhsggc.org.uk/mediaAssets/Mental%20Health%20Partnership/Peper%202%2027th%20Nov%20Milgram_Study%20KT.pdf as PDF.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150404094832/http://academic.evergreen.edu/curricular/social_dilemmas/fall/Readings/Week_06/milgram.pdf |date=2015-04-04 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150404094832/http://academic.evergreen.edu/curricular/social_dilemmas/fall/Readings/Week_06/milgram.pdf |archivedate=April 4, 2015 |title=آرشیف کاپي |url=http://academic.evergreen.edu/curricular/social_dilemmas/fall/Readings/Week_06/milgram.pdf |access-date=October 28, 2022 |url-status=bot: unknown}}</ref> ازمایښت کېدونکي په دې باور وو چې د هر ناسم ځواب په مقابل کې زده کوونکی یو واقعي شاک تجربه کوي په داسې حال کې چې په واقعیت کې هېڅ شاک شتون نه درلود. له ښوونکي څخه د زده کوونکي په جلا کېدو زده کوونکي د برېښنايي شاک له تولید کوونکي ماشین سره یو ټیپ ریکارډر نصب کړ چې له وړاندې ثبت شوي غږونه یې د هر شاک د کچې په اندازه خپرول. د درواغین شاک د ولټاژ په لوړېدو زده کوونکي په اعتراض لاس پورې کاوه لکه په مکرر ډول په سوک باندې د دیوال وهل چې دغې چارې هغه له ښوونکي لرې کاوه. په هر ډول شرایطو کې زده کوونکي له وړاندې زده کړې کلمه کاروله. هغه مهال به چې ولټاژ خپلې وروستۍ کچې ته ورسېد زده کوونکی به چپ پاتې شو. <ref name="ObedStudy4">{{cite journal|last=Milgram|first=Stanley|year=1963|title=Behavioral Study of Obedience|journal=Journal of Abnormal and Social Psychology|volume=67|issue=4|pages=371–8|pmid=14049516|url=http://content.apa.org/journals/abn/67/4/371|doi=10.1037/h0040525|citeseerx=10.1.1.599.92}} [http://library.nhsggc.org.uk/mediaAssets/Mental%20Health%20Partnership/Peper%202%2027th%20Nov%20Milgram_Study%20KT.pdf as PDF.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150404094832/http://academic.evergreen.edu/curricular/social_dilemmas/fall/Readings/Week_06/milgram.pdf |date=2015-04-04 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150404094832/http://academic.evergreen.edu/curricular/social_dilemmas/fall/Readings/Week_06/milgram.pdf |archivedate=April 4, 2015 |title=آرشیف کاپي |url=http://academic.evergreen.edu/curricular/social_dilemmas/fall/Readings/Week_06/milgram.pdf |access-date=October 28, 2022 |url-status=bot: unknown}}</ref> که چېرې به ښوونکي هر مهال د پوښتنې درولو ته مخه کړه، ازمایښت کوونکي به هغه ته په کلامي ډول ځانګړی امر کاوه چې دغه اوامر په لاندې ډول وو: <ref name="ObedStudy4" /> # هیله کوم دوام ورکړئ یا هیله ده مخکې ولاړ شئ. # ازمایښت دوام ورکولو ته اړتیا لري. # اړینه ده چې دوام ورکړئ. # بله لار نه لرۍ؛ باید ادامه ورکړئ. له دویمې لارښوونې یوازې هغه واخت کار اخیستل کېده چې لومړۍ به نابریالۍ شوه. که چېرې ازمایښت کېدونکی لا هم مایل و چې له څلورو واړو لارښوونو وروسته ازموینه ودرول شي؛ ازموینه به درول کېده. که چېرې به داسې نه وه، ازمېښت به وروسته له هغه درول کېده چې ازمویښت کېدوني به درې ځله له ۴۵۰ ولټي شاک کار واخیست. <ref name="ObedStudy5">{{cite journal|last=Milgram|first=Stanley|year=1963|title=Behavioral Study of Obedience|journal=Journal of Abnormal and Social Psychology|volume=67|issue=4|pages=371–8|pmid=14049516|url=http://content.apa.org/journals/abn/67/4/371|doi=10.1037/h0040525|citeseerx=10.1.1.599.92}} [http://library.nhsggc.org.uk/mediaAssets/Mental%20Health%20Partnership/Peper%202%2027th%20Nov%20Milgram_Study%20KT.pdf as PDF.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150404094832/http://academic.evergreen.edu/curricular/social_dilemmas/fall/Readings/Week_06/milgram.pdf |date=2015-04-04 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150404094832/http://academic.evergreen.edu/curricular/social_dilemmas/fall/Readings/Week_06/milgram.pdf |archivedate=April 4, 2015 |title=آرشیف کاپي |url=http://academic.evergreen.edu/curricular/social_dilemmas/fall/Readings/Week_06/milgram.pdf |access-date=October 28, 2022 |url-status=bot: unknown}}</ref> ازمایښت کوونکي همدارنګه که ښوونکي کوم ځانګړی نظر وړاندې کاوه، له هغو به یې ګټنه کوله. که چېرې به ښوونکي وپوښتل چې کېدای شي زده کوونکی دایمي فزیکي زیان ومومي، ازمایښت کوونکي به ځواب ورکړ: «له دې سره چې کېدای شي شاک درد راوړونکی وي خو دایمي نسجي زیان شتون نه لري، نو هیله ده دوام ورکړی». که چېرې به ښوونکي وویل چې زده کوونکی په څرګنده توګه غواړي دغه چاره ودرول شي ازمایښت کوونکي به ځواب ورکړ: «دا چې هغه غواړي او یا نه باید تر هغه دوام ورکړی څو یې کلمات بشپړ نه وي زده کړي، نو هیله ده دوام ورکړۍ». <ref name="ObedStudy6">{{cite journal|last=Milgram|first=Stanley|year=1963|title=Behavioral Study of Obedience|journal=Journal of Abnormal and Social Psychology|volume=67|issue=4|pages=371–8|pmid=14049516|url=http://content.apa.org/journals/abn/67/4/371|doi=10.1037/h0040525|citeseerx=10.1.1.599.92}} [http://library.nhsggc.org.uk/mediaAssets/Mental%20Health%20Partnership/Peper%202%2027th%20Nov%20Milgram_Study%20KT.pdf as PDF.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150404094832/http://academic.evergreen.edu/curricular/social_dilemmas/fall/Readings/Week_06/milgram.pdf |date=2015-04-04 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150404094832/http://academic.evergreen.edu/curricular/social_dilemmas/fall/Readings/Week_06/milgram.pdf |archivedate=April 4, 2015 |title=آرشیف کاپي |url=http://academic.evergreen.edu/curricular/social_dilemmas/fall/Readings/Week_06/milgram.pdf |access-date=October 28, 2022 |url-status=bot: unknown}}</ref> == پایلې == د میلګرام د لومړنیو ازموینو په پایله کې ۶۵ سلنه (له څلوېښتنو تنو څخه ۲۶ تنو یې) د شاک له تر ټولو شدیدې کچې یا ۴۵۰ ولټي شاک څخه کار واخیست او ټولو ګډون کوونکو له حداقل ۳۰۰ ولټي شاک څخه ګټنه وکړه. ازمیښت کېدونکي د دغه کار له ترسره کولو ناخوښه وو او په مختلفو کچو باندې یې غبرګون او تشویش له ځانه وښود. په دغو علایمو کې خولې کول، لړزېدل، د ژبې بند کېدل، د شونډو خوړل، چغې وهل او په پوست کې د نوکانو خښول و چې آن یو شمېر یې شدیده عصبي خندا یا غبرګون له ځانه ښکار کړه. له څلوېښتو تنو څخه ۱۴ یې د عصبي خندا مشخصې ځانګړنې له ځانه وښوولې. هر ګډون کوونکي لږ تر لږه یوځل ازمایښت ودراوه او دغه ازمایښت یې ترپوښتنې لاندې راوست. خو د دوی څخه ډېرو یې د ازمایښت کوونکي له ډاډ وروسته خپل کار ته دوام ورکړ. یو شمېر نور یې بیا وویل چې دوی به هغه پیسې بېرته ورکړي چې ورته په ازموینه کې د ګډون په موخه ورکړل شوې دي. <ref>{{cite journal|last=Milgram|first=Stanley|title=Some Conditions of Obedience and Disobedience to Authority|url=https://archive.org/details/sim_human-relations_1965-02_18_1/page/57|journal=Human Relations|volume=18|issue=1|pages=57–76|year=1965|doi=10.1177/001872676501800105|s2cid=37505499}}</ref><ref name="ObedStudy7">{{cite journal|last=Milgram|first=Stanley|year=1963|title=Behavioral Study of Obedience|journal=Journal of Abnormal and Social Psychology|volume=67|issue=4|pages=371–8|pmid=14049516|url=http://content.apa.org/journals/abn/67/4/371|doi=10.1037/h0040525|citeseerx=10.1.1.599.92}} [http://library.nhsggc.org.uk/mediaAssets/Mental%20Health%20Partnership/Peper%202%2027th%20Nov%20Milgram_Study%20KT.pdf as PDF.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150404094832/http://academic.evergreen.edu/curricular/social_dilemmas/fall/Readings/Week_06/milgram.pdf |date=2015-04-04 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150404094832/http://academic.evergreen.edu/curricular/social_dilemmas/fall/Readings/Week_06/milgram.pdf |archivedate=April 4, 2015 |title=آرشیف کاپي |url=http://academic.evergreen.edu/curricular/social_dilemmas/fall/Readings/Week_06/milgram.pdf |access-date=October 28, 2022 |url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=zFl4AgAAQBAJ&pg=PP1|title=Experiments With People: Revelations From Social Psychology|last1=Abelson|first1=Robert P.|last2=Frey|first2=Kurt P.|last3=Gregg|first3=Aiden P.|date=2014-04-04|publisher=Psychology Press|isbn=9781135680145|language=en|chapter=Chapter 4. Demonstration of Obedience to Authority}}</ref> == سرچينې == bh2hdrlxen5wzgagpvmiq4hkoli8f97 0 66385 369574 303503 2026-09-29T09:53:30Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369574 wikitext text/x-wiki {| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" |- | style="text-align:right;" | <div style="padding-bottom:0.5em;"> {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float; margin:.7em" align="left" |- [[دوتنه:Eteocypriot_writing.jpg|بټنوک| د اماتیس ، [[قبرس]] څخه یو ریښتیني قبرسي تخته]] ورکه شوې '''ژبه(Extinct language)''' هغه [[ژبه]] ده چې نور یې هیڅ ویونکی نشته، <ref>Lenore A. Grenoble, Lindsay J. Whaley, ''Saving Languages: An Introduction to Language Revitalization'', Cambridge University Press (2006) p.18</ref> یا هغه ژبه ده چې په اوسني وخت کې په خبرو اترو او دفاترو کې نه کارول کيږي. == په دې وروستیو کې ورکې شوې ژبې == {| bgcolor="white" border="1" cellspacing="0" !نېټه !ژبه !کورنۍ !سيمه !مالومات |- |4 فبرورۍ 2014 |'''کلالام ژبه Klallam'''<br /><br /> ''Na’klallam, S’klallam'' |Salishan ساليشان |Washington, [[د امریکا متحده آیالاتونه|د امريکا متحده ايالات]]: northeast Olympic Peninsula, Port Angeles. |د هزیل سمپسن د مړینې سره<ref>{{Cite web |title=آرکائیو کاپی |url=http://www.washingtonpost.com/local/obituaries/last-native-klallam-speaker-dies-in-port-angeles/2014/02/06/d8108c14-8f70-11e3-878e-d76656564a01_story.html |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20140208121303/www.washingtonpost.com/local/obituaries/last-native-klallam-speaker-dies-in-port-angeles/2014/02/06/d8108c14-8f70-11e3-878e-d76656564a01_story.html |archive-date=2014-02-08 |access-date=2015-05-26}}</ref> |- |5 جون 2013 |'''ليونيايي ژبهLivonian'''<br /><br />''Liv, Livõ kel'' |Uralicيوراليک |[[لتويا|لټويا]]: Kurzeme, west of Kolkasrags, 12 coastal villages; Riga area dispersed. |د ګریزیلډا کریسټینا د مړینې سره<ref>[http://www.thetimes.co.uk/tto/news/world/europe/article3782596.ece?CMP=OTH-gnws-standard-2013_06_05 Death of a language: last ever speaker of Livonian passes away aged 103 | The Times]</ref> |- |2 اکتوبر 2012 |Cromarty dialect of '''Scots'''کرومارتي ډيالېکټ اف سکوټس<br /><br />''Black Isle dialect'' |Germanic جرمنيک |Northern [[سکاټ لينډ]], [[بریتانیا|برېتانيا]] |د بوبي هوګ د مړینې سره <ref>[http://www.dailymail.co.uk/news/article-2212466/Final-word-Scottish-Cromarty-dialect-silenced-forever-native-speaker-dies-aged-92.html Final word: Scottish Cromarty dialect silenced forever as last native speaker dies aged 92 | Daily Mail Online]</ref> |- |24 اکتوبر 2010 |'''Pazeh'''پازېه<br /><br />''Kulon-pazeh'' |Formosan languages فورموسي ژبې |[[تایوان|چین]]: West coast area, east of Tayal, Cholan area, Houli, Fengyuan, Tantzu, Taichung, Tungshih. |د پان جين يو له مړينې سره<ref name="write2kill.in2">[http://www.write2kill.in/critiques/people/376.html An Indian language recently went extinct. ]</ref> |- |20 اگست 2010 |'''Cochin Indo-Portuguese Creole'''<br />کوچين اندو - پروتوګيوسي کريولي<br /> ''Vypin Indo-Portuguese'' |[[پرتګالي ژبه|Portuguese]]-based Creoleپرتګالي |southern [[هند|بھارت]]: a few [[مسيحي|مسیحي]] families on Vypeen Island (Vypin Island) in the city of [[کوچين|کوچي]] (Kochi) in [[کيرالا|کیرالا]]. |د ویلیم روزاریو د مړینې سره<ref name="write2kill.in">[http://www.write2kill.in/critiques/people/376.html An Indian language recently went extinct. ]</ref> |- |January 26, 2010 |بو<br /><br />''Bo'' |Andamaneseانډامانيسي |انډمان ټاپوګان, [[هند|بھارت]]: east central coast of North Andaman island, North Reef island. |د بوا سینیر د مړینې سره.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8498534.stm BBC News - Last speaker of ancient language of Bo dies in India]</ref> |- |2009 |'''Nyawaygi'''ناياوايګي |Pama–Nyunganپامانايونګن |[[اسټرالیا|آسټریلیا]]: Northeast [[کوینزلنډ|کوئنزلینډ]], Herberton south to Herbert river headwaters, to Cashmere, at Ravenshoe, Millaa Millaa and Woodleigh, east to Tully Falls. |د ویلی سیټن د مړینې سره<ref>[http://books.google.co.in/books?id=L4zytHZWB4QC&pg=PA160 I Am a Linguist: With a Foreword by Peter Matthews - R.M.W. Dixon - Google Books]</ref> |- |نومبر 2009 |'''Aka-Kora'''اکا کورا<br /><br />''Kora'' |Andamaneseانډامانيسي |انډمان ټاپوګان, [[هند|بھارت]]: northeast and north central coasts of North Andaman Island, Smith Island. |د بورو د مړینې سره<ref>[http://www.thehindu.com/news/national/article100977.ece Andamanese tribes, languages die] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140602195837/http://www.thehindu.com/news/national/article100977.ece |date=2014-06-02 }}, The Hindu</ref> |- |by 2009 <ref>{{Cite web |title=Archive {{!}} Ethnologue<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://archive.ethnologue.com/16/show_language.asp?code=pth |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150106045329/http://archive.ethnologue.com/16/show_language.asp?code=pth |archive-date=2015-01-06 |access-date=2015-05-26}}</ref> |'''Pataxó Hã-Ha-Hãe'''پټاکسو ها ها هايي |ډلبندي شوې نه ده |[[برازیل]]: Minas Gerais and Bahia states, Pôsto Paraguassu in Itabuna municipality. |پرتګالي ته لیږدول شوی. |- |21 جنوري 2008 |'''Eyak'''اياک<br /><br />I·ya·q |Na-Dene نا دېني |[[الاسکا]], [[د امریکا متحده آیالاتونه|متحده ايالات]]: Copper river mouth. |د ماري سمیټ جونز له مړینې سره [سرچينه په کار ده] |- |c.2008 (?) |'''Bidyara'''بيديارا<br /><br />''Bidjara, Bithara, Bitjara'' |Pama–Nyunganپامانايونګن |[[کوینزلنډ|کوئنزلینډ]], [[اسټرالیا|آسټریلیا]]: between Tambo and Augathella, Warrego and Langlo rivers. |20 ويناوال په 1981 کې وموندل شوه؛ په کلي توګه د 2008کال کې ورک شوې |- |c.2006 (?) |'''A-Pucikwar'''ا پوکيکاوار |Andamaneseانډامانيسي |<a href="./جزائر_انڈمان" rel="mw:WikiLink" data-linkid="131" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:false,&amp;quot;sourceTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;جزائر انڈمان&amp;quot;,&amp;quot;thumbnail&amp;quot;:{&amp;quot;source&amp;quot;:&amp;quot;https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1f/Andaman_Islands.PNG/80px-Andaman_Islands.PNG&amp;quot;,&amp;quot;width&amp;quot;:80,&amp;quot;height&amp;quot;:55},&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q186233&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;ur&amp;quot;},&amp;quot;targetFrom&amp;quot;:&amp;quot;source&amp;quot;}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}" class="cx-link" id="mwxA" title="جزائر انڈمان">انډمان ټاپوګان</a>, [[هند|بھارت]]: Straight Island. |په 2006 کې 10 یا لږ ويناوال وموندل شول؛ د راپور له مخې د تنګي په ټاپو کې د 53 تنو د ټول نفوس څخه 8-10 تنو لخوا په دې ژبه خبرې کولی شوې. |- |2005 |'''Osage'''اوساګي<br /><br />[[دوتنه:Wazhazhe_ie.png|link=فائل:Wazhazhe_ie.png|150x150px]] |Siouan سايووان |[[اوکلاهوما]], [[د امریکا متحده آیالاتونه|متحده ايالات]] |د Lucille Roubedeaux د مړینې سره |- |2003 |'''Akkala Sami''' اکالا سامي''Ahkkil, Babino, Babinsk'' |Uralicيوراليک |Kola Peninsula, [[روسیه|روسيه]]: Murmanskaya Oblast’, southwest Kola peninsula. |د مارجې سرجینا د مړینې سره |- |می 2002 |'''Gaagudju'''ګاګودجو<br /><br />''Abdedal, Abiddul, Gaagudju, Kakadu, Kakakta, Kakdju, Kakdjuan'' |Arnhem Land languagesد ارنیم لینډ ژبې |[[د اسټرالیا شمالي سیمه|د اسټراليا شمالي سيمه]] : Oenpelli. |د لوی بل نیدجي د مړینې سره |- |2000 |'''Sowa'''سوا |Malayo-Polynesianمالایو- پولینیشیایي |Pentecost Island, وانواتو |د موریس تابي د مړینې سره |- |c.2000 |'''Laua'''<br /><br />''Labu''لايوا لابو |Trans-New Guineaټرانس نیو ګینا |[[نوې پاپوا ګینه|نوې پاپواګينه]]: Central Province, north and west of Laua. |په 1987مېلادي کال يې يو ويناوال موندل شوی و. |- |c.2000 |'''Mesmes'''مېسميس |[[سامي ژبې|Semitic]]سميتيک |[[ایتوپیا]]: YeDebub Biheroch Biherese na Hizboch State, Gurage, Hadiyya, and Kambaata zones. |وروستی ویناوال سره د ژبې د سروې ټیم لخوا مرکه شوې وه، چې عمر یې ~ 80 کاله وو. هغه د 30 کلونو راهيسې خپله ژبه نه وه ویلې. |} == نور وګوره == * [[:en:en:Ghil'ad Zuckermann|غلام]] زکرمن ''[[:en:en:Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew|د ژبې اړیکه او د اسرایلي عبراني ژبي بډایه کول]]'' . پالګراو میکملان. 2003. ISBN 978-1403917232 [http://www.palgrave.com/br/book/9781403917232] . == سرچينې == {{لړسرچينې|2}} [[وېشنيزه:پخوانی ژبې]] [[وېشنيزه:ژبه]] [[وېشنيزه:ژبې]] [[وېشنيزه:ژبپوهان]] [[وېشنيزه:ژبنيزې کينډۍ]] [[وېشنيزه:ژبني حقونه]] [[وېشنيزه:ژبساپوهنه]] [[وېشنيزه:ژباړه]] [[وېشنيزه:ژبپوهنه]] [[وېشنيزه:ژبنيز ليکدودونه]] bmel889ng6m6xcpa0v3iqhk3aaqhnp7 0 68088 369500 369377 2026-09-28T22:40:56Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369500 wikitext text/x-wiki {{مينه څنګپټه}} د انسانیت مفهوم انسانیت د ټولنې لپاره د محبت، خیرخواهۍ، او همکارۍ وړاندي کولو یو مهم ارزښت دی چې په ټولنیزو اړیکو کې د احترام او مهربانۍ اهمیت څرګندوي. انسانیت دا معنا لري چې له نورو سره مرسته او ملاتړ وکړو، په ځانګړي ډول هغه کسان چې مرستې ته اړتیا لري. د انسانیت روحیه د ټولنیز عدالت، برابرۍ، او د انساني کرامت په رڼا کې هر فرد ته د عزت ورکول دي. د دې ارزښت تعقیب نه یوازې د خلکو تر منځ قوي اړیکې رامنځته کوي، بلکې یوه مثبت او سوله‌ییزه ټولنه هم جوړوي. '''انساني اړیکې''' د دوو یا ډېرو [[د انسانانو ډلبندي یا ټکسانومي|خلکو]] ترمنځ د نږدې، خپلمنځي اړیکو د پراختیا پروسه ده. دا معمولا د کورنۍ د غړو یا ملګرو تر مینځ پېښیږي ، <ref>''Webster's New World College Dictionary'' 1971.</ref> مګر د ډلو ترمینځ وده کولی شي ، لکه د ورزشي لوبډلې او کله چې [[د انسانانو ډلبندي یا ټکسانومي|خلک]] یوځای وخت تېروي. اړیکه یو متقابل، متقابل عمل دی، او د ساده خوښې څخه توپیر لري. دا د ټولنیزو اړیکو د پیاوړتیا پروسه ده. اړیکه عموما د ضمیمې پروسې ته اشاره کوي چې د رومانتيک یا پلوټونیک شریکانو، نږدې ملګرو، یا والدینو او ماشومانو ترمنځ وده کوي. دا اړیکه د [[احساس|احساساتو]] لکه [[مینه (لېوالتيا)|مینه]] او باور لخوا مشخص کیږي. هر هغه دوه کسان چې یوځای وخت تیروي ممکن یو بانډ جوړ کړي. نارینه اړیکې د ګډو فعالیتونو له لارې د نارینه وو ترمنځ د اړیکو رامینځته کولو ته اشاره کوي. د ښځینه اړیکو اصطلاح د ښځو تر منځ د نږدې شخصي اړیکو رامینځته کولو ته اشاره کوي. د کراس جنس ملګرتیا د نارینه او ښځینه ترمنځ شخصي اړیکو ته اشاره کوي. <ref>[http://www.thefreedictionary.com The Free Dictionary]</ref> == لومړني نظرونه == په څلورمه پېړۍ کې، یوناني فیلسوف [[اپلاتون|اپلاتون]] استدلال وکړ چې مینه د انساني ټولنې د اړیکو لارښوونه کوي. په خپل ''سمپوزیم'' کې، اریکسیماکس، د ډیالوګ یو داستان لیکونکی، وایي چې مینه د انسان ښکلا ته د ساده جذب څخه ډیره ده. هغه وايي چې دا د حيواناتو او نباتاتو په سلطنتونو او همدارنګه په ټوله [[کاينات|نړۍ]] کې واقع کيږي. مینه هر هغه څه ته لارښوونه کوي چې پیښیږي، د خدایانو او همدارنګه د انسانانو په مینځ کې (186a-b). <ref>{{Cite web |last=Naugle |first=David |title=The Platonic Concept of Love: The Symposium |url=https://www3.dbu.edu/naugle/pdf/platonic_love.pdf |access-date=14 November 2021}}</ref> اریکسیماکس دلیل لري چې کله مختلف مخالف عناصر لکه لوند او وچ "د مینې د مناسب ډولونو لخوا متحرک کیږي، دوی د یو بل سره همغږي کیږي. . . مګر کله چې د مینې ډول چې خام او بې رحمه وي موسمونه کنټرولوي، هغه مرګ او تباهي راوړي "(188a). ځکه چې دا مینه ده چې د وجود په اوږدو کې د دې مخالفو ډلو ترمنځ د اړیکو لارښوونه کوي، په هر حالت کې دا د مینې لوړه بڼه ده چې همغږي راوړي او د نیکونو په لور ودریږي، په داسې حال کې چې بې رحمه مینه بې ثباتي رامنځته کوي. اپلاتون دې نتیجې ته ورسید چې د مینې لوړه بڼه تر ټولو لویه ده. کله چې مینه "لارښوونه کیږي، په نرمۍ او عدالت کې، د خیر په لور، که په آسمان کې وي یا په ځمکه کې: خوښۍ او نیکمرغه، د انساني ټولنې بانډونه، د پورته خدایانو سره موافق دي - دا ټول د هغه د ډالۍ څخه دي" (188d). په ۱۶۶۰ لسیزه کې هالنډي فیلسوف [[باروچ سپینوزا|سپینوزا]] په خپل ''ایتکس آف هیومن بانډیج یا د احساساتو د پیاوړتیا په کتاب کې'' لیکلي چې ''د بندګۍ'' اصطلاح د احساساتو په منځته راوړلو او چک کولو کې د انسان له کمزورتیا سره تړاو لري. دا د اسپینوزا په وینا، "کله چې یو سړی د خپلو احساساتو ښکار کیږي، هغه خپل مالک نه دی، مګر د قسمت په رحم کې پروت دی." په 1809 کې، [[گوېټه|جوهان ولفګګ وون ګویټ]] ، په خپل کلاسیک ناول ''انتخابي تړاو'' کې، د "د واده اړیکې" په اړه لیکلي، او د مشابهت له مخې ښیي چې د ودونو قوي اتحادونه په ځانګړتیا کې ورته دي چې د [[پاره|چټکو زرو]] ذرات د پروسې له لارې یوځای یووالی ومومي. کیمیاوي تړاو انسانان په جذباتي اړیکو کې، د ګویت په وینا، په کیمیاوي معادلو کې د غبرګوني موادو سره ورته دي. == جوړه جوړه == ''د جوړه بانډ'' اصطلاح په 1940 کې د مرغیو جوړه جوړه ته په اشارې کې رامینځته شوې؛ د مونوګاموس یا نسبتا مونوګاموس اړیکو ته اشاره کول. پداسې حال کې چې د مونوګامي ځینې ډولونه ممکن د مرغیو شاوخوا 90٪ ډولونه مشخص کړي ، په تی لرونکو حیواناتو کې اوږدمهاله جوړه (په خپله د لنډې مودې څخه وروسته) په ندرت سره ، نږدې 3٪ کې ( د څارویو مونوګامي وګورئ). په پریمیټ ډولونو کې د مونوګامي پیښې په ورته ډول د پولی جنس (یو نارینه د دوه یا ډیرو میرمنو سره) په مقابل کې خورا ټیټ دي. <ref name="SBNK">Holland, Maximilian. (2012) [[Social Bonding and Nurture Kinship|''Social Bonding and Nurture Kinship: Compatibility between Cultural and Biological Approaches'']]. North Charleston: Createspace Press.</ref> په هرصورت، پرته له دې چې د میلمستون نمونو ته په پام سره، ابتدايي ژوند په عمومي ډول د اوږدمهاله ټولنیزو اړیکو (که جنسي، پاملرنې، ایتلافي یا بل ډول) لخوا مشخص کیږي چې په دوامداره ټولنیزو ډلو کې د ژوند کولو په شرایطو کې رامینځته کیږي، <ref name="SBNK" /> او داسې هر ډول دوامداره اړیکه ( که ځانګړي وي یا نه) د ځینې درجې اړیکې لخوا مشخص کیږي. په ورته ډول، پداسې حال کې چې په انسانانو کې د مونوګامي 'طبیعي' بحث کیږي، <ref name="Barash2001">Barash, D.P. & Lipton, J.E. (2001). The Myth of Monogamy. New York, NY: W.H. Freeman and Company.</ref> دوامدار مونوګاموس یا څو واده اړیکې به عموما د عاطفي یا احساساتي اړیکو سره وي (بل برخه وګورئ). === لیمرنټ بانډ === د ''لیمیرنس تیورۍ'' له مخې چې په 1979 کې د ارواپوه ډوروتي ټینوف لخوا وړاندې شوی، یو ټاکلی فیصده جوړه ممکن د ''لیمیرینټ عکس العمل'' څخه تیریږي، په کوم کې چې یو یا دواړه جوړه ممکن د دوامداره مداخلې فکر کولو، ډار سره یوځای د جذب حالت تجربه کړي. رد کول، او امید. له همدې امله، د ټولو انساني رومانتيک اړیکو سره، د ''بانډونو'' له دریو ډولونو څخه یو کیدای شي، د یوې ټاکلې مودې په اوږدو کې د لیمرنس د تجربې یا غیر تجربې په تړاو تعریف شوي: # '''عاطفي اړیکه:''' هغه اړیکې تعریف کړئ په کوم کې چې هیڅ ملګری لیرې نه وي. # '''Limerent – Nonlimerent بانډ:''' هغه اړیکې تعریف کړئ چې په هغه کې یو ملګری لیمرنټ وي. # '''Limerent – Limerent bond:''' هغه اړیکې تعریف کړئ چې دواړه شریکان یې لیمرنټ وي. د دې بانډونو اساسي قانون ممکن د اړیکو په جریان کې توپیر ولري، په داسې طریقو کې چې کیدای شي د لیمرنس شدت زیات یا کم کړي. د ټینوف لخوا د دې توضیحاتو یوه ځانګړتیا دا ده چې د هغې د څیړنې او له 500 څخه زیاتو خلکو سره د مرکو پراساس ، ټولې انساني اړیکې په دریو ډولونو ویشل کیدی شي د لیمرنس یا غیر لیمیرنس مقدار لخوا تعریف شوي چې هر ملګری په اړیکه کې مرسته کوي. == د والدینو اړیکه == === ضمیمه === [[دوتنه:Walter_Singleton_Aiden_Singleton.jpg|ښي|بټنوک| د مور او پلار اړیکې اکثرا د ماشومانو سره د دوی د هویت په جوړولو کې مرسته کوي]] په 1958 کې، برتانوي پرمختیایي ارواپوه جان بولبي " ''د ماشوم طبیعت د هغه مور ته'' " مقاله خپره کړه، په کوم کې چې د " ضبط تیوري " لومړني مفکورې رامینځته شوي. پدې کې د ''عاطفي اړیکو'' د مفکورې پراختیا شامله ده، ځینې وختونه د ''احساساتي اړیکو'' په نوم یادیږي، کوم چې د انسانانو لپاره د نړیوال تمایل پر بنسټ والړ دی، د بیلګې په توګه د بل چا سره نږدېوالی او د خوندیتوب احساس کول کله چې هغه شخص شتون ولري. د ضمیمې تیوري ځینې سرچینې د څارویو په مشاهده او تجربو کې لري، مګر د هغو ماشومانو د کتنو پر بنسټ والړ دی چې د لویانو پاملرنې ځانګړي تجربې یې له لاسه ورکړې وې. په انسانانو کې د ضمیمې په اړه ډیری لومړنۍ څیړنې د جان بولبي او د هغه د ملګرو لخوا ترسره شوې. باولبي وړاندیز وکړ چې ماشومان د زیږون څخه د احساساتي اړیکو جوړولو لپاره داخلي اړتیا لري، د بیلګې په توګه، ځکه چې دا د ژوندي پاتې کیدو امکانات زیاتوي ترڅو ډاډ ترلاسه کړي چې دوی ورته اړتیا لري. <ref>{{Cite book|last=Bowlby, John|title=Attachment and Loss|publisher=Basic Books|year=1969}}</ref> <ref name="Bowlby">{{Cite book|last=Bowlby, John|title=The Making and Breaking of Affectional Bonds|url=https://archive.org/details/makingbreakingof0000bowl|publisher=Routledge|year=1990|isbn=0-415-04326-3}}</ref> <ref name="Wilson">{{Cite book|last=Wilson, Glenn|last2=McLaughlin, Chris|title=The Science of Love|url=https://archive.org/details/scienceoflove0000wils|publisher=Fusion Press|year=2001|isbn=1-901250-54-7}}</ref> بولبي په ضمیمه کې متقابلیت بیان نه کړ. هغه وویل چې د مور لخوا ضمیمه د رنځپوهنې انعطاف و او یوازې د ماشوم چلند یې بیان کړ. ډیری پراختیایی متخصصینو د بولبی اخلاقي مشاهدې تشریح کړې. په هرصورت، نه د باولبي د نږدې کیدو په لټه کې (د چلولو دمخه د انساني ماشومانو لپاره امکان نلري) او نه هم د پاملرنې کونکي - د ماشوم متقابل عمل د احساساتي شتون سره او د احساساتي انډول سره همغږي کول په بالغ ژوند کې د ضمیمې دوامداره هڅونه شامله ده. دوامداره انګیزه د خوښۍ حیرانونکي بدلون کنټرول کولو هیله ده چې د انسانانو لخوا د تاثیراتو باور لاره ده.  ژبې، ریاضیاتو او منطق د تجسس او فکري ودې لپاره حساب کوي، چې دا ټول د خوندیتوب احساساتي اساس لري. === د میندو اړیکې === [[دوتنه:She_sit_nursing_her_baby.gif|بټنوک| د مور د شیدو تغذیه - یوه پروسه چې ''د مور او ماشوم اړیکې'' اسانه کوي.]] د ټولو انساني اړیکو څخه، د ''مور او ماشوم اړیکه'' (د مور او ماشوم اړیکه) یو له خورا قوي اړیکو څخه دی. د میندو اړیکې د امیندوارۍ په جریان کې وده کوي؛ د امیندوارۍ وروسته، د شیدو ورکولو په وخت کې د اکسیټوسین تولید د پاراسیمپاتیک فعالیت زیاتوي، په دې توګه [[اضطراب|د اضطراب]] کمول او په نظریاتي توګه د اړیکو پیاوړتیا. په عموم ډول پوهیدل کیږي چې د میندو د اکسیټوسین جریان کولی شي ځینې تی لرونکي ژوي د دوی د ځوان نسل په ځواب کې د پاملرنې چلند څرګند کړي. د شیدو تغذیه راپور شوي چې د زیږون څخه وروسته د زیږون څخه وروسته د میندو اړیکې تقویه کوي، د لمس، غبرګون، او دوه اړخیز لید له لارې. <ref>Cesk, Cas Lek. (2000). "[http://www.findarticles.com/p/articles/mi_qa3749/is_200310/ai_n9302754 Development of the Maternal Bond during Pregnancy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218000739/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3749/is_200310/ai_n9302754/print |date=2007-12-18 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071218000739/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3749/is_200310/ai_n9302754/print |archivedate=2007-12-18 |title=آرشیف کاپي |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3749/is_200310/ai_n9302754/print |access-date=2026-08-08 |url-status=dead}}." 19 Jan; 139(1): 5–8.</ref> د مور د شیدو د اغیزې لپاره پراخې ادعاوې په 1930 لسیزه کې د مارګریټ ریبل لخوا، د "ماشومانو د حقونو" اتلې لخوا شوې وې، <ref>Ribble, M. (1939). The significance of infantile sucking for the psychic development of the individual. ''Journal of Nervous and Mental Disease'', 90, 455–463.</ref> مګر د نورو لخوا ننګول شوي. <ref>Pinneau, S.R. (1950). A critique on the articles by Margaret Ribble. ''Child Development'', 21(4), 203–228.</ref> ادعا شوې اغیزه نړیواله نه ده، او د بوتل تغذیه کونکي میندې عموما د خپلو ماشومانو سره مناسبه اندیښنه لري. دا ستونزمنه ده چې د یو شمیر متضاد متغیرونو له امله د علت اندازه معلومه کړئ، لکه د مختلفو دلیلونو له امله چې کورنۍ د تغذیې مختلف طریقې غوره کوي. ډیری په دې باور دي چې ژر تر ژره اړیکه د ماشوم اړتیاوو ته غبرګون او حساسیت زیاتوي، د مور او ماشوم د اړیکو کیفیت پیاوړی کوي - په هرصورت، ډیری استثناوې د خورا بریالي مور او ماشوم اړیکې موندل کیدی شي، که څه هم د شیدو په وخت کې د شیدو تغذیه نه وه شوې، لکه د وخت نه مخکې ماشومانو سره چې ممکن د شیدو ورکولو لپاره اړین ځواک نلري چې په بریالیتوب سره د مور شیدې ورکړل شي. د Bowlby د مشاهدو په تعقیب (پورته) څیړنې یو څه اندیښنه رامینځته کړې چې ایا پالونکي والدین د ماشوم د ودې لپاره ځینې مهمې دوره له لاسه ورکړې ده. په هرصورت، ''د ماشومانو د ذهني او ټولنیز ژوند'' په اړه څیړنې وړاندیز وکړ چې د "مور او ماشوم سیسټم" د بیولوژیکي اړونده اشخاصو تر منځ د اړیکو پر ځای، د ټولو انساني ماشومانو د زیږون چلند نمونو او د انسان لویانو په مساوي ډول پرمختللی غبرګونونو ترمنځ یو پرمختللی مناسب دی. د ماشومانو چلند. په دې توګه طبیعت "د ځانګړو لویانو په اړه چې د والدین رول په غاړه اخلي یو څه ابتدايي انعطاف یقیني کوي." <ref>{{Cite book|last=Kaye|first1=K|title=The Mental and Social Life of Babies|year=1982|publisher=Univ. Chicago Press|isbn=0226428486|pages=[https://archive.org/details/mentalsociallife0000kaye_a5t8/page/261 261]|url=https://archive.org/details/mentalsociallife0000kaye_a5t8/page/261}}</ref> === د مور او پلار اړیکې === [[دوتنه:FemkeD2.jpg|ښي|بټنوک| پلار د خپلې لور سره لوبې کوي - یو فعالیت چې د ''پلار او ماشوم اړیکې'' پیاوړې کوي.]] د میندو د اړیکو په مقابل کې، ''د مور او پلار اړیکې'' د ځواک او ثبات دواړو له نظره د ماشوم د ودې په موده کې توپیر لري. په حقیقت کې، ډیری ماشومان اوس په بې پلاره کورنیو کې لوی کیږي او په هیڅ ډول د پلار اړیکې نه تجربه کوي. په عموم کې، د مورنۍ اړیکې وروسته د ماشوم په ژوند کې د ژبې له پراختیا وروسته ډیر غالب وي. پلرونه ممکن د لوبو په تعاملاتو کې د تغذیې متقابل عمل په مقابل کې ډیر اغیزناک وي. د پلار او ماشوم اړیکې هم د موضوعاتو په اړه لکه سیاسي نظرونو یا پیسو ته وده ورکوي، پداسې حال کې چې د مور او ماشوم اړیکې د موضوعاتو لکه مذهبي نظریاتو یا د ژوند په اړه عمومي لید سره وده کوي. <ref>Rossi, A. & Rossi, P. (1990). ''Of Human Bonding: Parent Child Relations Across the Life Course.'' Chicago: Aldine. {{ISBN|0-202-30361-6}}</ref> په 2003 کې، په الینوس کې د شمال لویدیز پوهنتون یوه څیړونکي وموندله چې پروګیسټرون ، یو هورمون چې معمولا د امیندوارۍ او د میندو د اړیکو سره تړاو لري، ممکن هغه طریقه هم کنټرول کړي چې نارینه د خپلو ماشومانو په وړاندې غبرګون کوي. په ځانګړې توګه، دوی وموندل چې د پروګیسسټون نشتوالی په نارینه موږکانو کې تیریدونکي چلند کم کړی او دوی یې هڅولي چې د خپلو اولادونو په وړاندې د پلار په توګه عمل وکړي. <ref>{{Cite news|URL=http://news.bbc.co.uk/2/low/health/2793551.stm|Title=Secret of paternal bond|date=25 February 2003}}</ref> == د انسان او څارویو اړیکه == [[دوتنه:Nepal-child-cat.jpg|بټنوک| یو ماشوم د پیشو سره اړیکه لري. د انسان سره د څارویو اړیکه د فشار فزیولوژیکي ځانګړتیاوو کمولو لپاره پیژندل کیږي.]] د ''انسان او څارویو اړیکه'' د خلکو او کورني یا وحشي حیواناتو ترمنځ واقع کیدی شي؛ دا د څاروي په توګه پیشو یا د کړکۍ بهر مرغۍ وي. د "Human-Animal Bond" کلمه چې د HAB په نوم هم پیژندل کیږي د 1970s په وروستیو او د 1980s په لومړیو کې د اصطلاحاتو په توګه راڅرګند شو. <ref>{{Cite journal|date=Sep 2003|title=Historical perspectives on the human-animal bond}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles></ref> د انسان او څارویو د اړیکو د طبیعت او وړتیا په اړه څیړنه د 18 پیړۍ په وروستیو کې پیل شوه کله چې د انګلستان په یارک کې، د ملګرو ټولنه د رواني ناروغانو لپاره د انساني درملنې چمتو کولو لپاره د اعتکاف تاسیس کړه. په املاکو کې د ډیری فارم څارویو لپاره د ناروغانو پاملرنې سره، د ټولنې چارواکو نظریه وکړه چې د څارویو سره د اړیکو او تولیدي کار ترکیب به د ناروغانو بیا رغونه اسانه کړي. په ۱۸۷۰ لسیزه کې په پاریس کې یوه فرانسوي جراح د عصبي ناروغیو ناروغان په آسونو سپاره کړل. ناروغان وموندل شول چې د دوی د موټرو کنټرول او توازن یې ښه کړی او د خپګان د اخته کیدو احتمال لږ و. <ref name="Latter">Latter, L. (1995). Article: [http://www.animalwelfaresociety.net/pethumanbonding.htm "Human Pet Bonding"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061103190320/http://www.animalwelfaresociety.net/pethumanbonding.htm |date=3 November 2006 }}. Source: Animal Welfare Society – Southeastern Michigan.</ref> د 1820-1870 کلونو په اوږدو کې د امریکا د ویکټوریا منځنۍ طبقې د ماشومانو په ټولنیز کولو کې د مرستې لپاره د انسان او حیوان اړیکې کارولې. دا په بشپړه توګه د جنسیت پروسه وه، ځکه چې مور او پالر او ټولنه په دې باور وه چې یوازې هلکان د تاو تریخوالي په لور یو طبیعي تمایل لري او اړتیا لري چې د ملګرو حیواناتو له لارې د مهربانۍ او خواخوږۍ په لور ټولنیز شي. <ref name="Greir">Greir, Katharine C. (1997). "Childhood Socialization and Companion Animals: United States, 1820–1870". Society and Animals Vol. 9 No.2.</ref> د وخت په تیریدو سره د ماشومانو د ټولنیز کولو لپاره د څارویو ساتل ډیر جنډر بې طرفه شول، مګر حتی په 1980 او 90 کلونو کې داسې باور شتون درلود چې هلکان په ځانګړې توګه د څارویو له ساتلو څخه ګټه پورته کوي ځکه چې دا یوازینۍ لار وه چې دوی کولی شي د جنسیت محدودیتونو سره سم پالنه وکړي. . <ref name="Melson">Melson, Gail F., and Alan Fogel (1989). "Children’s Ideas about Animal Young and their Care: A Reassessment of Gender Differences in the Development of Nurturance". Anthrozoos: A Multidisciplinary Journal of The Interactions of People & Animals vol.2 no.4, pp. 265–273.</ref> د انسان - څارویو بانډ یوه بیلګه [[لومړنۍ نړېواله جگړه|د لومړۍ نړیوالې جګړې]] پرمهال د اسونو سره په لویدیز محاذ کې لیدل کیدی شي. د دې څارویو کارول په پراخه کچه وه ځکه چې په <ref name=":0">{{Cite book|title=The Historical Animal|last=Nance|first1=Susan|publisher=Syracuse University Press|year=2015|isbn=9780815634065|place=Syracuse New York|pages=275–277}}</ref> نړیواله جګړه کې د کاناډا د سپیڅلي ځواک په چوکاټ کې له 24,000 څخه ډیر اسونه او خچر کارول شوي وو. افسران، او ناروغان د وترنریانو لپاره. کله چې د انسان او حیواناتو اړیکه څیړل کیږي نو د انټروپومورفیزم او د انساني ځانګړتیاو اټکلونو خطر شتون لري. په 19 پیړۍ کې، د آلمان په بیلفیلډ کې، د مرۍ ناروغانو ته نسخه ورکړل شوې وه چې هره ورځ د پیشو او سپیو په ساتنه کې مصرف کړي. د حیواناتو سره چې د اخته کیدو پیښې کمې کړي. لکه څنګه چې د 1920 لسیزې په پیل کې خلکو د انسان او څارویو اړیکې نه یوازې د درملنې لپاره کارول پیل کړې، بلکې خدمت له لارې خپلواکي هم ورکول کیږي. په 1929 کې د Seeing Eye Inc. ښوونځی په متحده ایالاتو کې د ړندو لپاره د لارښود سپي روزلو لپاره رامینځته شو، د سپیانو څخه الهام اخیستل شوی چې په اروپا کې د لومړۍ نړیوالې جګړې تجربه کونکو ته لارښوونه کوي. <ref>"Our Mission and History". The Seeing Eye: Transforming Challenges into Opportunities. (2015) The Seeing Eye, Inc. {{Cite web |title=The oldest existing guide dog school in the world &#124; the Seeing Eye, Inc |url=http://www.seeingeye.org/aboutUs/?M_ID%3D88 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110817120257/http://www.seeingeye.org/aboutUs/?M_ID=88 |archive-date=17 August 2011 |access-date=4 June 2011}}</ref> سربیره پردې، نظر دا دی چې د انسان-حیوان اړیکه کولی شي انسانانو ته روغتیایی ګټې چمتو کړي ځکه چې څارویان "د ملګرتیا، آرامۍ او امنیت لپاره د بنسټیزو بشري اړتیاوو غوښتنه کوي. . " <ref name=":0"/> په 1980 کې، د پنسلوانیا په پوهنتون کې د ساینس پوهانو یوې ډلې وموندله چې د انسان سره د حیوان تماس د فشار فزیولوژیکي ځانګړتیاوې کموي؛ په ځانګړې توګه، د وینې فشار، د زړه ضربان، د تنفس کچه، اندیښنه، او فشار ټول د انسان - پالتو اړیکو سره په برعکس تړاو موندل شوي. <ref name="Latter"/> په ځینو حاالتو کې، د ګټو سره سره، د انسان او حیوان اړیکه د زیان رسوونکو موخو لپاره کارول کیدی شي. په 1990s کې د کورني تاوتریخوالي لپاره د وسیلې په توګه د ملګرو څارویو کارولو په اړه ټولنیز او ساینسي پوهاوي کې زیاتوالی راغلی. <ref name="Wood">David S. Wood, Claudia V. Weber, Frank R. Ascione. (1997) "The Abuse of Animals and Domestic Violence: A National Survey of Shelters for Women who are Battered". Society & Animals Vol.5, pp.205–218.</ref> د 1997 یوه څیړنه وموندله چې د سرپناه 80٪ راپور ورکړی چې میرمنې د دوی سره پاتې کیږي د ناوړه ګټه اخیستونکي سره د ناوړه چلند په توګه د ملګرو څارویو تهدید یا زیان رسولو تجربه کړې. <ref name="Wood" /> په 2003 کې د متحده ایالاتو د دفاع وزارت لخوا د انسان او حیواناتو د اړیکو پر بنسټ یوه څیړنه معلومه کړه چې د ژوند ښه والی او بډایه کول کله چې حیوانات د انسانانو سره نږدې ښکیل وو. <ref name=":0"/> مطالعې د وینې کچه معاینه کړې او په انسانانو او حیواناتو کې د اکسيټوسین زیاتوالی لیدلی چې پکې برخه اخیستې وه؛ اکسیټوسین په انسانانو او حیواناتو کې د فشار، د زړه ضربان، او د ویرې کچې کمولو وړتیا لري. <ref name=":0" /> په تاریخي توګه، څاروي د فعال کارونې لپاره پالل شوي وو. د بیلګې په توګه، سپي د څارویو او تعقیب لپاره، او پیشوګانې د موږکانو او موږکانو د وژلو لپاره. نن ورځ، په لویدیځو ټولنو کې، د دوی فعالیت په اصل کې تړلی دی. د بیلګې په توګه، اوسنۍ څیړنې ښیي چې 60-80٪ سپي د شپې په خوب کې د خپلو مالکینو سره خوب کوي، یا په بستر کې یا په بستر کې. <ref name="ref10">Article: [http://www.censhare.umn.edu/spotlight02.html "The Changing Status of Human–Animal Bonds"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130629211039/http://censhare.umn.edu/spotlight02.html |date=29 June 2013 }}. Source: University of Minnesota.</ref> سربیره پردې ، په تیرو وختونو کې ډیری پیشوګانې بهر ساتل کیدې (د بارن پیشوګانې) پداسې حال کې چې نن ورځ ډیری پیشوګانې د کور دننه ساتل کیږي او د کورنۍ برخه ګڼل کیږي. اوس مهال، په متحده ایالاتو کې، د بیلګې په توګه، 1.2 ملیارد څاروي د څارویو په توګه ساتل کیږي، په عمده توګه د اړیکو موخو لپاره. <ref name="ref10" /> برسېره پردې، تر 1995 پورې د 30 څخه زیات څیړنې موسسې شتون درلود چې د انسان او حیواناتو د اړیکو احتمالي ګټو ته ګوري. <ref name="Latter"/> == نیوروبیولوژي == په مختلفو ډولونو کې داسې شواهد شتون لري چې [[هورمون|هورمونونه]] اکسیټوسین او واسوپریسین د اړیکو په پروسه کې دخیل دي، او په نورو ډولونو کې د ټولنیز او زیږون چلند کې ښکیل دي. دواړه کیمیاوي توکي د لابراتوار څارویو په تجربو کې د جوړې اړیکې او د میندو چلند اسانه کوي. په انسانانو کې، داسې شواهد شتون لري چې اکسیټوسین او واسوپریسین د زیږون او شیدې ورکولو په جریان کې خوشې کیږي، او دا چې دا پیښې د میندو سره تړاو لري. د یوې ماډل په وینا، ټولنیز انزوا د فشار لامل کیږي، کوم چې د هایپوتالامیک-پیټیوټری-اډرینال محور کې فعالیت او د کورټیسول خوشې کولو سره تړاو لري. مثبت ټولنیز تعامل د اکسیټوسین د زیاتوالي سره تړاو لري. دا د اړیکو لامل کیږي، کوم چې د اکسیټوسین او واسوپریسین لوړې کچې سره هم تړاو لري، او د فشار او فشار پورې اړوند هورمونونه کموي. <ref>Carter, C.S. (1998). Neuroendocrine perspectives on social attachment and love. ''Psychoneuroendocrinology'', ''23'', 779–818.</ref> اکسیټوسین د انسانانو په لابراتوار مطالعاتو کې د باور لوړې کچې سره تړاو لري. دا د باور او ضمیمې په اسانتیا کې د دې رول لپاره د "کډل کیمیاوي" په نوم یادیږي. <ref name="Ackerman">{{Cite book|last=Ackerman, Diane|title=A Natural History of Love|publisher=Vintage Books|year=1994|isbn=0-679-76183-7}}</ref> د لیمبیک سیسټم د انعام مرکزونو کې، [[د عصبي سیالې لېږدوونکی|نیوروټرانسمیټر]] ډوپامین ممکن د اکسیټوسین سره اړیکه ونیسي او د اړیکو احتمال نور هم زیات کړي. د څیړونکو یوې ډلې استدلال کړی چې اکسیټوسین یوازې په تړاو کې ثانوي رول لوبوي، او دا چې د انډروجنز اپیټس مرکزي رول لوبوي. د دې ماډل په وینا، تړاو د دماغ سیسټمونو فعالیت دی چې د انعام او حافظې جوړښت لاندې دی. <ref>Depue, R.A., & Morrone-Strupinsky, J.V. (2005). A neurobehavioral model of affiliative bonding: Implications for conceptualizing a human trait of affiliation. ''Behavioral and Brain Sciences'', ''28'', 313–395.</ref> ځکه چې د دې څیړنې لویه برخه په حیواناتو ترسره شوې - او ډیری یې په موږکانو باندې - دا موندنې باید په احتیاط سره ونیول شي کله چې په انسانانو باندې پلي کیږي. یو له هغو څو مطالعاتو څخه چې د انسان په اړیکه کې د هورمونونو اغیزې ته ګوري د کنټرول ګروپ د ګډون کونکو سره پرتله کوي چې پدې وروستیو کې په مینه کې شوي دي. د ډیری اندازه شوي هورمونونو لپاره هیڅ توپیر شتون نلري، پشمول [[لوتینایزنګ هورمون|د LH]] ، estradiol ، progesterone ، DHEAS ، او androstenedione . ټسټورسټون او FSH په هغو نارینه وو کې ټیټ وو چې په دې وروستیو کې یې مینه درلوده، او د دواړو جنسونو لپاره د وینې کورټیسول کې هم توپیر شتون درلود، په هغه ګروپ کې چې په مینه کې وي د لوړې کچې سره. دا توپیرونه د 12-28 میاشتو وروسته ورک شوي او ممکن د نوي اړیکو لنډمهاله فشار او جوش منعکس کړي. <ref>Marazziti, D., & Canale, D. (2004). Hormonal changes when falling in love. ''Psychoneuroendocrinology'', ''29'', 931–936.</ref> === پرولیکټین === [[پرولاکټين|پرولیکټین]] یو پیپټایډ هورمون دی چې په ابتدايي توګه د مخکینۍ پیټیوټري غدې کې تولید کیږي. <ref>Freeman, M. E., Kanyicska, B., Lerant, A., & Nagy, G. (2000). Prolactin: Structure, function, and regulation of secretion.Physiological Reviews, 80(4), 1523–1631.</ref> پرولیکټین په انسانانو او نورو غیر انساني تی لرونکو حیواناتو کې تکثیر او شیدو ورکولو اغیزه کوي. داسې انګیرل کیږي چې د میندو او د دوی د ماشومانو تر مینځ د ټولنیزو اړیکو رامینځته کولو منځګړیتوب کوي، د هورمون اکسیټوسین په څیر. <ref>Neumann, I. D. (2009). The advantage of social living: Brain neuropeptides mediate the beneficial consequences of sex and motherhood. Frontiers in Neuroendocrinology, 30(4), 483–496.</ref> د ټولنیزو بانډونو په جوړولو کې د پرولیکټین رول سربیره، فکر کیږي چې دا په رومانتيک تړاو کې ښکیل دی، په ځانګړې توګه په لومړیو مرحلو کې. پرولیکټین ممکن د هوساینې منځګړیتوب او د یو چا په روغتیا باندې د نږدې اړیکو مثبت اغیزو لپاره هم عمل وکړي. د دې کولو لپاره، دا د یو فرد نیوروینډروکرین سیسټم بدلوي ترڅو د امیندوارۍ اوږدې مودې ته اړتیا پرته د قوي ټولنیز بند جوړولو احتمال زیات کړي؛ دا کولی شي د مور او ماشوم تر مینځ اړیکې د خپلولو په حالت کې رامینځته کړي. <ref>Schneiderman, I., Kanat-Maymon, Y., Zagoory-Sharon, O., & Feldman, R. (2014). Mutual influences between partners' hormones may also shape conflict dialogue and relationship duration at the initiation of romantic love. Social Neuroscience, 9(4), 337–351.</ref> پرولیکټین هم کولی شي د میندو او پلرونو په چلند اغیزه وکړي. ښځینه موږکانو ته د پرولیکټین اداره کول د میندو چلند پیلوي، او د مرغیو او کبانو په پلرونو کې، دا کولی شي د میندو چلند زیات کړي، پداسې حال کې چې د پرولیکټین مخالف د میندو چلند کموي. <ref>Gordon, I., Zagoory-Sharon, O., Leckman, J. F., & Feldman, R. (2010). Prolactin, Oxytocin, and the development of paternal behavior across the first six months of fatherhood. Hormones and Behavior, 58, 513–518</ref> په انساني مطالعاتو کې، هغه پلرونه چې د پرولیکټین لوړ غلظت لري د خپلو ماشومانو په وړاندې ډیر هوښیار او تغذیه کیږي. په یوه بله څیړنه کې چیرې چې پلرونه او ماشومان د ماشوم له زیږون وروسته د شپږو میاشتو په موده کې لیدل شوي، څیړونکو وموندله چې هغه پلرونه چې د پرولیکټین لوړه کچه لري د دوی د ماشوم سره د لوبې کولو امکان ډیر وي. برسېره پردې، د ماشوم د زیږون وروسته، پرولیکټین د پلار او نوي زیږیدلي ترمنځ اړیکې ته وده ورکوي. د پرولیکټین کچه هم په انسانانو کې د ټولنیز فشار لرونکي حالتونو کې وده کولی شي. دا د ټیریر ټولنیز فشار ټیسټ (TSST) اداره کولو او بیا د وینې سیرم پرولیکټین غلظت اندازه کولو سره لیدل شوی. TSST په پراخه کچه منل شوي فشار ازموینه ده په کوم کې چې د څیړنې موضوع د فرضي دندې مرکې او بیا د دریو کسانو کمیټې مخې ته د ذهني ریاضي دنده ترسره کوي. دا ازموینه د ټولنیز رواني فشار انډول کولو لپاره ثابت شوی. <ref>C. Kirschbaum, K.M. Pirke, D.H. Hellhammer (1993). The 'Trier Social Stress Test'—a tool for investigating psychobiological stress responses in a laboratory setting. Neuropsychobiology, 28, 76–81</ref> د دې ازموینې اداره کولو وروسته ، په سیرم کې د پام وړ لوړ پرولیکټین کچه لیدل کیدی شي. په مختلفو اشخاصو کې د پرولیکټین په مقدار کې لوی توپیر شتون لري، مګر اغیز د نارینه او ښځو ترمنځ د پام وړ توپیر نلري <ref>Anna-Karin Lennartsson, Ingibjörg H. Jonsdottir (2011). Prolactin in response to acute psychosocial stress in healthy men and women. Psychoneuroendocrinology, 36, 10, 1530–1539.</ref> == کمزورې اړیکې == [[دوتنه:Weak-strong-ties.svg|بټنوک]] په 1962 کې، پداسې حال کې چې په هارورډ کې د نوي تاریخ لوی لوی، مارک ګرانووټر د کلاسیک کیمیا لیکچر لاندې مفکورې سره مینه درلوده چې په کې "کمزوري" هایدروجن بانډونه د اوبو لوی مالیکولونه یوځای ساتي، کوم چې پخپله د "پیاوړې" covalent بانډونو سره یوځای ساتل کیږي. دا ماډل د هغه د 1973 مشهور کاغذ ''The Strength of Weak Ties'' تر شا محرک و، چې اوس په ټولنپوهنه کې کلاسیک مقاله ګڼل کیږي. داسې انګیرل کیږي چې کمزورې ټولنیزې اړیکې په ټولنه کې د ټولنیزو شبکو د ډیریدو او جوړښت او همدارنګه د دې شبکو له لارې د معلوماتو لیږد لپاره مسؤل دي. په ځانګړې توګه، ډیر نوي معلومات د قوي اړیکو په پرتله د ضعیف له لارې افرادو ته ځي. ځکه چې زموږ نږدې ملګري په ورته حلقو کې حرکت کوي چې موږ یې کوو، هغه معلومات چې دوی ترلاسه کوي د پام وړ د هغه څه سره چې موږ دمخه پوهیږو. پیژندونکي، برعکس، خلک پوهیږي چې موږ یې نه لرو، او پدې توګه نور نوي معلومات ترلاسه کوي. <ref>Granovetter, M.D. (2004). "[http://www.leader-values.com/Content/detail.asp?ContentDetailID=990 The Impact of Social Structures on Economic Development] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191202184207/https://www.leader-values.com/Content/detail.asp?ContentDetailID=990 |date=2 December 2019 }}." ''Journal of Economic Perspectives'' (Vol 19 Number 1, pp. 33–50).</ref> ځینې ډیموګرافیک ګروپونه شتون لري، لکه الیکسیتیمکس ، چې ممکن د نورو سره د احساساتي اړیکو تړل یا شریکول خورا ستونزمن وي. <ref>Bagby, R. Michael, James DA Parker, and Graeme J. Taylor. "The twenty-item Toronto Alexithymia Scale—I. Item selection and cross-validation of the factor structure." Journal of Psychosomatic Research 38.1 (1994): 23–32.</ref> == پرېکون او تاوان == په 1953 کې، ټولنپوه ډیان وان د یو نه جوړیدونکي تیوري وړاندیز وکړ. دا وايي چې د اړیکو د ماتولو د متحرکاتو په جریان کې، یو "تړون ټکی" شتون لري، یوازې په لید کې یادونه شوې، وروسته د لیږد دوره چې په هغه کې یو ملګری په ناپوهۍ سره پوهیږي چې اړیکه پای ته رسیږي، مګر د اوږدې مودې لپاره یې ساتل کیږي. ، کله ناکله د څو کلونو لپاره. <ref name="Vaughan">{{Cite book|last=Vaughan|first1=Diane|title=Uncoupling – Turning Points in Intimate Relationships|publisher=Oxford University Press|year=1986|isbn=0-679-73002-8|url=https://archive.org/details/uncouplingturnin00vaug}}</ref> کله چې یو څوک چې ورسره تړل شوی وي ورک شوی وي، د غم غبرګون ممکن واقع شي. غم د زیان منلو او بدل شوي وضعیت سره سمون کولو پروسه ده. غم ممکن د بانډ د لومړني پرمختګ څخه ډیر وخت ونیسي. د غم بهیر د کلتور سره توپیر لري. == سرچينې == {{لړسرچينې}} * ملر، WB او راجرز، JL (2001). ''د انسان د تړلو سیسټمونو انټوجیني: ارتقايي اصل، عصبي اډې، او رواني څرګندونې.'' نیویارک: پسرلی. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-7923-7478-9|0-7923-7478-9]] === مقالې === * Ben-Amos، IK (1997). "انساني اړیکې: والدین او د دوی اولادونه په لومړني عصري انګلستان کې." ''په اقتصادي او ټولنیز تاریخ کې د بحث مقالې'' - اکسفورډ پوهنتون. * براون، SL او براون، RM (2006). د انتخابي پانګې اچونې تیوري: د نږدې اړیکو د فعال اهمیت بیاکتنه. ''رواني پوښتنې'' ، 17، 1-29. - یو نظرياتي وړاندیز چې "انساني ټولنیزې اړیکې د پراخو، احساساتو تنظیم کولو میکانیزمونو په توګه رامینځته شوي ترڅو د افرادو ترمنځ د باور وړ، لوړ لګښت الټرایزم ته وده ورکړي چې د بقا او بیا تولید لپاره یو بل باندې تکیه کوي" (له خلاصې څخه) * امیرمن، RS او ماکي، WC (2003). د انسان د تړاو په اړه لید (د جوړه جوړه): د حوا د کاین انلاګ ''د ارتقاء ارواپوهنې'' ځانګړی میراث، 1، 138-154. [[ISSN (identifier)|ISSN]]&nbsp;[https://www.worldcat.org/search?fq=x0:jrnl&q=n2:1474-7049 ۱۴۷۴-۷۰۴۹] * Thorne، L. (2006). "د انساني اړیکو" - د کونډو اوسیدونکي د ګاونډیانو سره د اړیکې لپاره ښې لارې لټوي، ''ایکسپریس'' (واشینګټن پوسټ. کام)، پیر، (7 اګست. ) {{کورنۍ}} [[fr:Théorie de l'attachement]] [[وېشنيزه:خپل مېنځی روابط]] [[وېشنيزه:مينه]] [[وېشنيزه:اړيکه]] [[وېشنيزه:Pages with unreviewed translations]] ga8dbrbewawhol2zhfqldm1yq2cicpy 0 68883 369552 369427 2026-09-29T06:40:32Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369552 wikitext text/x-wiki عبدالرحمن (چې په ۱۹۶۵ کال کې یې نړۍ ته سترګې پرانیستې) یو افغان وګړی دی چې د ۲۰۰۶ کال په فبروري میاشت کې ونیول شو او د اسلام د پرېښودو او عیسویت ته د اوښتو له امله د مرګ په  سزا وګواښول شو. د بهرنیو حکومتونو تر سخت فشار لاندې، د ۲۰۰۶ کال د مارچ په ۲۶ نېټه، محکمې د "تحقیقاتي تشو" له امله د هغه قضیه بېرته څارنوالانو مسترد کړه.<ref>{{cite news|first=Sultan M.|last=Munadi|title=Afghan Case Against Christian Convert Falters|url=https://www.nytimes.com/2006/03/26/international/asia/26cnd-afghan.html?ex=1301029200&en=c9ed4e6797ef87a8&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss|work=[[The New York Times]]|date=March 26, 2006}}</ref> نوموړی د مارچ په ۲۷ نېته له زندانه خوشی شو او کورنۍ ته یې وسپارل شو.<ref>{{cite news|title=Monday, March 27|url=http://www.cnn.com/2006/US/03/27/monday/index.html?eref=sitesearch|publisher=[[CNN]]|date=March 28, 2006}}</ref> د مارچ په ۲۹، عبدالرحمن وروسته له هغه ايټاليا ته ورسېد چې د ايټاليا حکومت نوموړي د سياسي پناه وړانديز وکړ.   <ref>{{cite news|first=Alessio|last=Vinci|title=Afghan convert arrives in Italy for asylum|url=http://www.cnn.com/2006/WORLD/asiapcf/03/29/christian.convert/index.html|publisher=[[CNN]]|date=March 29, 2006}}</ref> په لوېديځه نړۍ کې، دا قضيه د توند غبرګون لامل شوه او په نړيواله کچه له پراخو غندنو سره مخ شوه، په ځانګړې توګه د انګلستان او متحده ايالاتو د حکومتونو له خوا چې دواړو په ۲۰۰۱ کال کې د طالبانو د پخواني رژيم د نسکورولو مبارزه رهبري کړه هغه وخت هم له افغانستان سره د مرستو اصلي تمویل کوونکي وو.   <ref>{{cite news|title=Afghanistan: Government to have greater control over aid pledged in London|url=http://www.irinnews.org/report.asp?ReportID=51510&SelectRegion=Asia&SelectCountry=AFGHANISTAN|publisher=[[The New Humanitarian|IRIN]]|date=March 28, 2007}}</ref> == لومړی ژوند == عبدالرحمن په ۱۹۶۵ کال کې نړۍ ته سترګې پرانیستې. <ref>{{Cite web |date=20 March 2006 |title=Christian convert faces death penalty in Afghanistan |url=https://www.theguardian.com/world/2006/mar/20/afghanistan.islam}}</ref> کله چې هغه په ۱۹۹۰ کال کې یوې کاتولیکې غیر دولتي مرستندویه ډلې ته د کارکونکي په توګه کار کاوه او افغان کډوالو ته یې د پاکستان په پیښور کې طبي مرستې چمتو کولې، د عیسویت په اړه یې زده کړې وکړې او وروسته یې د رومي کاتولیک په کلیسا کې د تعمید غسل ترلاسه کړ.<ref name="bostonglobe2">{{cite news|first=Daniel|last=Cooney|url=https://www.boston.com/news/world/asia/articles/2006/03/23/afghan_clerics_demand_covert_be_killed/|title=Afghan clerics demand convert be killed|agency=Associated Press|date=March 23, 2006|access-date=2006-03-23}} {{Dead link|date=September 2010|bot=H3llBot}}</ref> نوموړي له ارتداد وروسته، انجیلي نوم جویل په ځان کېښود.<ref name="quot">[http://qn.quotidiano.net/art/2006/03/30/5409734 Quotidiano Net<!-- Bot generated title -->]{{dead link|date=October 2016|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> نوموړی په ۱۹۹۳ کال آلمان ته لاړ او وروسته یې په بلجیم کې د پناه غوښتنه وکړه. په ۲۰۰۲ کال کې د طالبانو د حکومت له ړنګېدو وروسته افغانستان ته را وشړل شو.<ref name="NYTimes24">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2006/03/24/international/asia/24convert.html?_r=1&ei=5094&en=d5dc0eff60a3f454&hp=&ex=1143176400&adxnnl=1&oref=slogin&partner=homepage&adxnnlx=1196505954-nNbFro3JNXCU6uQytLAnCA&pagewanted=all|title=Kabul Judge Rejects Calls to End Trial of Christian Convert|work=The New York Times|access-date=2006-03-24|date=March 24, 2006}}</ref><ref>{{cite web |title=Afghan Convert to Christianity Finds Asylum in Italy |url=http://headlines.agapepress.org/archive/3/292006b.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060408170627/http://headlines.agapepress.org/archive/3/292006b.asp |archive-date=2006-04-08 |access-date=2006-03-29 |work=AgapePress}}</ref><ref>{{cite web |title=Abdul Rahman, Isaias, EDA & the Eritrean Evangelicals |url=http://www.nharnet.com/Archives/Archive_2006/March2006/Habtom_Yohannes_March2506.htm |access-date=2006-03-24 |work=Habtom Yohannes |archive-date=2022-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221001151744/http://www.nharnet.com/Archives/Archive_2006/March2006/Habtom_Yohannes_March2506.htm |url-status=dead }}</ref> د کاتولیک مذهب د منلو له امله د عبدالرحمن د خپلې مېرمنې له خوا تفریق (طلاق) شو.<ref name="NYTimes242">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2006/03/24/international/asia/24convert.html?_r=1&ei=5094&en=d5dc0eff60a3f454&hp=&ex=1143176400&adxnnl=1&oref=slogin&partner=homepage&adxnnlx=1196505954-nNbFro3JNXCU6uQytLAnCA&pagewanted=all|title=Kabul Judge Rejects Calls to End Trial of Christian Convert|work=The New York Times|access-date=2006-03-24|date=March 24, 2006}}</ref> دې  د خپلو دوه لوڼو د سرپرستۍ په اړه په ورپسې شخړه کې، چې د عبدالرحمن په نشتون کې د نوموړي د مور او پلار له خوا لویې شوې وې، د لوڼو څخه د هغه د سرپرستۍ د انکار لپاره د مور کورنۍ د نوموړي د دین مسله راپورته کړه.<ref name="Injustice">{{cite web |title=Islamic Injustice: The Abdul Rahman Case |url=http://blogcritics.org/archives/2006/03/23/111521.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070626024022/http://blogcritics.org/archives/2006/03/23/111521.php |archive-date=2007-06-26 |access-date=2006-03-24 |work=blogcritics.org}}</ref><ref name="RM">Rachel Morarjee (March 29, 2006). [https://web.archive.org/web/20070110025430/http://www.time.com/time/world/printout/0%2C8816%2C1178054%2C00.html "Abdul Rahman's Family Values"]. ''[[Time (magazine)|Time]]''.</ref><ref name="Injustice2">{{cite web |title=Islamic Injustice: The Abdul Rahman Case |url=http://blogcritics.org/archives/2006/03/23/111521.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070626024022/http://blogcritics.org/archives/2006/03/23/111521.php |archive-date=2007-06-26 |access-date=2006-03-24 |work=blogcritics.org}}</ref> کله چې هغه بېرته افغانستان ته راوګرځېد، مور او پلار یې عاق کړ او ویې ویل: " موږ هغه په خپل کور کې نه غواړو ځکه چې هغه له اسلام نه بل دین ته اوښتی" او "عبدالرحمن غواړي چې زما د ماشومانو او کورنۍ اخلاق بدل کړي. نوموړی په سم لوري روان نه دی، ما هغه له کوره ایستلی دی." په همدې وخت کې یې لوڼو وویل چې هغه له موږ سره ناوړه چلند کوي او موږ ته ګواښونه او سپکاوی کوي، هغه هېڅ  کومه دنده نه لري او ماته یې کومه ټوټه کالی یا کومه ټوټه د ډوډۍ نه ده راکړې. هغه یوازې په نوم پلار دی" او "هغه وویل چې زما پلار دی، خو کله چې هغه بېرته افغانستان ته راغلی، د پلار په څېر یې چلند نه دی کړی. هغه موږ ګواښوي او موږ ټول له هغه وېرېږو او د اسلام په دين ايمان نه لري."   <ref name="RM2">Rachel Morarjee (March 29, 2006). [https://web.archive.org/web/20070110025430/http://www.time.com/time/world/printout/0%2C8816%2C1178054%2C00.html "Abdul Rahman's Family Values"]. ''[[Time (magazine)|Time]]''.</ref> == نیول کېدل او محاکمه   == د نوموړي د کورنۍ غړو د ۲۰۰۶ کال په فبروری کې پولیسو ته  د هغه خبر ورکړ. نوموړی وروسته له هغې ونیول شو چې پولیسو وموندله چې هغه انجیل لري. هغه له نیول کېدو وروسته په کابل کې داسې وکیل ونه موند چې د نوموړي استازیتوب وکړي. چارواکو له نوموړي څخه د اسوشیټیډ پریس خبري اژانس د لیدو هڅې منع کړې.     <ref name="nytimes">Abdul Waheed Wafa {{cite news|url=https://www.nytimes.com/2006/03/23/international/asia/23cnd-convert.html?hp&ex=1143176400&en=f7d14b6f112a2c60&ei=5094&partner=homepage|title=Afghan Judge in Convert Case Vows to Resist Foreign Pressure|work=[[The New York Times]]|date=March 23, 2006|access-date=2006-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140309024152/http://www.nytimes.com/2006/03/23/international/asia/23cnd-convert.html?hp&ex=1143176400&en=f7d14b6f112a2c60&ei=5094&partner=homepage|archive-date=March 9, 2014|url-status=live}}</ref><ref name="yahoo220306">Cooney, Daniel [https://swap.stanford.edu/20090417210542/http://news.yahoo.com/s/ap/20060322/ap_on_re_as/afghan_christian_convert Afghan Convert May Be Unfit for Trial] Associated Press, March 22, 2006, accessed March 22, 2006</ref><ref name="bostonglobe">{{cite news|first=Daniel|last=Cooney|url=https://www.boston.com/news/world/asia/articles/2006/03/23/afghan_clerics_demand_covert_be_killed/|title=Afghan clerics demand convert be killed|agency=Associated Press|date=March 23, 2006|access-date=2006-03-23}} {{Dead link|date=September 2010|bot=H3llBot}}</ref> د افغانستان د اساسي قانون ۱۳۰ ماده څارنوالانو ته دا صلاحت ورکوي چې نوموړی د "حنفي فقهې بر بنسټ" په ارتداد تورن کړي. د مادې متن په لاندې ډول صراحت ورکوي:<blockquote>تر غور لاندې قضیو کې، محاکم باید د دې اساسي قانون او نور قوانینو احکام پلي کړي. كه په اساسي قانون او نورو قوانينو كې د يوې قضيې په اړه صراحت شتون و نه لري، محاکم بايد د حنفي فقهې له نظره، او د دې اساسي قانون له خوا په ټاكل شويو حدودو كې په داسې ډول حكم وكړي، چې عدالت په غوره توګه تامين شي.<ref>[http://www.jemb.org/eng/legislation.html Wolesi Jirga & Provincial Council Elections Afghanistan 2005] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222041928/http://www.jemb.org/eng/legislation.html|date=February 22, 2014}}</ref></blockquote>څارنوالانو هغه ته د مرګ سزا غوښته او نوموړي ته يې د "ميکروب" خطاب کاوه. څارنوال عبدالواسع د هغه د توبې غوښتنه کوله او هغه ته یې د خاین خطاب کاوه او ویې ویل: "د هغه سر باید پرې شي او له اسلامي ټولنې څخه پاک شي او باید ووژل شي." د افغانستان د لوی څارنوال له خولې وویل شول چې عبدالرحمن باید په دار وځړول شي.    <ref name="nytimes2">Abdul Waheed Wafa {{cite news|url=https://www.nytimes.com/2006/03/23/international/asia/23cnd-convert.html?hp&ex=1143176400&en=f7d14b6f112a2c60&ei=5094&partner=homepage|title=Afghan Judge in Convert Case Vows to Resist Foreign Pressure|work=[[The New York Times]]|date=March 23, 2006|access-date=2006-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140309024152/http://www.nytimes.com/2006/03/23/international/asia/23cnd-convert.html?hp&ex=1143176400&en=f7d14b6f112a2c60&ei=5094&partner=homepage|archive-date=March 9, 2014|url-status=live}}</ref><ref name="Malkin">[http://www.townhall.com/opinion/columns/michellemalkin/2006/03/22/190774.html Who will save Abdul Rahman?] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060420043411/http://www.townhall.com/opinion/columns/michellemalkin/2006/03/22/190774.html|date=April 20, 2006}}, by Michelle Malkin, ''townhall.com'', March 22, 2006, retrieved March 28, 2006</ref> د عبدالرحمن قضايي بهیر، چې د مارچ په ۱۶ پیل شو او په نړیوالو مطبوعاتو کې د مارچ په ۱۹ نېټه په پراخه کچه مشهور شو، د کابل د ابتدايه محکمې د عامه امنیت په دیوان کې د دریو قاضیانو تر نظر لاندې و. د قضيې مشر قاضي انصارالله مولوي زاده وويل چې له عبدالرحمن څخه به وغوښتل شي چې د خپل ارتداد په اړه له سره غور وکړي: "موږ به هغه بېرته را وبلو ځکه چې اسلام د زغم دین دى، موږ به له نوموړي وپوښتو چې آيا هغه خپل نظر بدل کړى دى که نه؟" که یې نظر بدل کړی و موږ به هغه وبښو."  <ref>{{cite web |date=2006-03-20 |title=Report |url=http://newsvote.bbc.co.uk/mpapps/pagetools/print/news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4823874.stm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160115061705/http://newsvote.bbc.co.uk/mpapps/pagetools/print/news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4823874.stm |archive-date=2016-01-15 |access-date=2006-03-22 |work=BBC}}</ref> انصارالله مولوي زاده دا هم وويل: پېغمبر اکرم (ص) څو ځله ويلي دي، چې که څوک له اسلام څخه واوښت او بېرته را ونه ګرځېد، نو باید ووژل شي، اسلام د سولې، زغم، مهربانۍ او صداقت دين دى. له همدې امله موږ نوموړي ته ويلي چې که په خپل کار پښېمانه شي، نو موږ به هغه وبښو."   <ref name="BBC-mood">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4841334.stm|first=Sanjoy|last=Majumder|publisher=BBC|title=Mood hardens against Afghan convert|date=24 March 2006|access-date=2006-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20060416092137/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4841334.stm|archive-date=16 April 2006|url-status=live}}</ref> قاضي نور شرطونه هم کېښودل: "که [هغه] توبه ونه کړي، تاسو به ټول شاهدان وئ چې هغه به د کوم ډول سزا سره مخ شي."  <ref name="rferl">{{cite web |title=Afghanistan: Pressure Mounts Over Afghan Conversion Case |url=http://www.rferl.org/featuresarticle/2006/03/c2c596c8-d8fa-46cf-ba2b-30f63e3630e4.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060325184926/http://www.rferl.org/featuresarticle/2006/03/C2C596C8-D8FA-46CF-BA2B-30F63E3630E4.html |archive-date=25 March 2006 |access-date=2006-03-24 |work=Radio Free Europe — Radio Liberty}}</ref> که څه هم نوموړی د مرګ له احتمالي سزا سره مخ و، عبدالرحمن په خپلو عقایدو ټینګ ولاړ و، "که دوی غواړي ما ته د مرګ سزا راکړي نو زه یې منم ... زه یو مسیحی یم، پدې معنی چې زه په تثلیث باور لرم ...  په عیسی مسیح ایمان لرم."  <ref name="voa318">[http://www.voanews.com/english/2006-03-18-voa7.cfm/%7Cwork= "Afghan Man Faces Execution After Converting to Christianity"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060407031013/http://www.voanews.com/english/2006-03-18-voa7.cfm/ |date=2006-04-07 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060407031013/http://www.voanews.com/english/2006-03-18-voa7.cfm/ |archivedate=2006-04-07 |title=آرشیف کاپي |url=http://www.voanews.com/english/2006-03-18-voa7.cfm/ |access-date=2023-05-03 |url-status=bot: unknown}}, by Benjamin Sand, ''VOA News'', March 18, 2006, retrieved March 28, 2006</ref> == سرچينې == irjuke8ehmv97ibjk36hk6pl5l0p8od 0 68950 369580 369458 2026-09-29T10:41:24Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369580 wikitext text/x-wiki په اندونیزیا کې بشري حقونه د ۱۹۴۵ زکال د اساسي قانون (UUD 1945) او هغو ته د اړوندو نورو قوانینو له مخې تعریف شوي دي. د اصلاحاتو له دورې وروسته په ځانګړې توګه په اساسي قانون کې د اصلاحاتو له امله ګڼ شمېر حقونه خوندي شوي. د حقوقو او بشري حقونو وزارت د دغه هېواد په کابینه کې د بشري حقونو له مسایلو سره سروکار لري او د بشري حقونو ملي کمیسون (Komnas HAM) یې چې په ۱۹۹۳ زکال کې د ولسمشر سوهارتو د نوي نظام په نامه اداره کې تاسیس شو، په دغه هېواد کې د ملي بشري حقونو بنسټ دی.<ref>[https://www.freedomhouse.org/country/indonesia/freedom-world/2022%7C Freedom House, Retrieved 2023-04-25]</ref> د اندونیزیا د دولت اقدامات د بشري حقونو د مدافعینو له خوا اندېښنه پارونکي بلل شوي. په داسې حال کې چې دغه هېواد د بشري حقونو داسې کمیسیون لري چې تر یوه بریده له دولت څخه خپلواک دی او د ملګرو ملتونو د سازمان اعتبار هم له ځانه سره لري، خو دغه کمیسیون د بشري حقونو د ورکړې په برخه کې اغېز نه لري ځکه چې د دولت د تبعیضي چلنونو پر وړاندې چندان واک نه دی ورکړل شوی. د بخښنې د نړیوال سازمان، د بشري حقونو د څار ډلې او د متحده ایالاتو د بهرنیو چارو وزارت راپورونه په اندونزیا کې د بشري حقونو د وضعیت اړوند خپلو راپورونو کې د لویدیځې نوې ګینې سیمې (Western New Guinea) وضعیت، له مذهبي، جنسیتي او جنسي لږکیو سره چلن، جنسي او د مثل د تولید حقونو، د ښځو، ماشومانو، همجنس ګرایانو او معلولو وګړو حقونو، د بیان او ټولنو جوړولو آزادیو ته نغوته کوي. جوکو ویدودو د اندونیزیا دویم ولسمشر دی چې په تېر کې یې په خپل هېواد کې له بشري حقونو څخه سرغړونې تائید کړې دي. نوموړي په ښکاره توګه د ۱۹۶۰ زکال په خونړیو پېښو اعتراف کړی. نوموړي همدارنګه له ۱۹۶۵ زکال څخه تر ۱۹۶۹ زکال پورې د کمونیستانو ضد عام وژنې په ګډون هغو ۱۲ مواردو ته اشاره کړې چې په پاپوآ سیمه کې د بشري حقونو څخه د سرغړونو څرګندويي کوي. هغه ډاډ ورکړی چې بیا به په دې ډول له بشري حقونو څخه جدي سرغړونې تکرار نه شي. == تبعیض == === مذهبي === په اندونیزیا کې مذهبي آزادۍ یوازې د دغه هېواد شپږ لویو مذاهبو ته چې بودېزم، کاتولیک، کنفوسیوس، هندوئیزم، اسلام او پروتستانت دي شتون لري. د دغه شپږو مذهبي ډلو څخه د هرې یوې تر پوښتنې لاندې راوستل کېدای شي «اصلي دین ته د سپکاوي» په توګه د پنځو کلونو بند او په انټرنټ کې د داسې عمل ترسره کولو په صورت کې د شپږ کاله بندي کېدو لامل ګرځي. د اندونیزیا جزايي قانون مقدساتو ته سپکاوی منع کوي. په ۲۰۰۵ زکال کې د اندونیزیا د علماوو شورا په یوې فتوا سره احمدیه مذهبي ډله وغندله او هغه یې بدعت کوونکې وګنله. د ۲۰۰۸ زکال په جون میاشت کې د دغه هېواد د مذهبي چارو وزارت او د کورنیو چارو وزارت د احمدیه ډلې پر وړاندې ګډه وزارتي اعلامیه ورکړه. په دغه اعلامیه کې راغلي و چې د خصوصي عباداتو په توګه د احمدیې ډلې فعالیتونه محدود شي او د احمديې ډلې د مسلمانانو له تبلیغاتو څخه مخه ونیول شي. د لویدیځ سوماترا، سویلي سوماترا او نوسا تنګارا ایالتونو والیانو د دغې ډلې ټول فعالیتونه منع اعلان کړل. له همدې امله نږدې اتلس عیسوي کلیساګانې تر برید لاندې راغلی یا اړ شوې چې خپلې دروازې وتړي، پولیس وه نه توانېدل مذهبي ډلې یا نورې لږکۍ ډلې له دغه ډول بریدونو څخه په سمه توګه خوندي وساتي.<ref>{{cite web |last=Hodal |first=Kate |date=3 May 2012 |title=Indonesia's atheists face battle for religious freedom |url=https://www.theguardian.com/world/2012/may/03/indonesia-atheists-religious-freedom-aan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402013634/https://www.theguardian.com/world/2012/may/03/indonesia-atheists-religious-freedom-aan |archive-date=2 April 2019 |access-date=3 February 2018 |website=the Guardian}}</ref><ref name="US2009">{{Cite web |date=May 2009 |title=Annual Report of the United States Commission on International Religious Freedom May 2009 |url=http://www.uscirf.gov/images/AR2009/indonesia.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090508193759/http://www.uscirf.gov/images/AR2009/indonesia.pdf |archive-date=8 May 2009 |access-date=2009-06-24 |work=Indonesia |publisher=[[United States Commission on International Religious Freedom]] |df=dmy-all}}</ref><ref name="zfikri">{{Cite web |last=Al ‘Afghani |first=Mohamad Mova |date=3 December 2007 |title=Ruling against blasphemy unconstitutional |url=http://zfikri.wordpress.com/2007/12/04/ruling-against-blasphemy-unconstitutional/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090719085113/http://zfikri.wordpress.com/2007/12/04/ruling-against-blasphemy-unconstitutional/ |archive-date=19 July 2009 |access-date=2009-06-20 |publisher=[[The Jakarta Post]]}}</ref><ref name="US20092">{{Cite web |date=May 2009 |title=Annual Report of the United States Commission on International Religious Freedom May 2009 |url=http://www.uscirf.gov/images/AR2009/indonesia.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090508193759/http://www.uscirf.gov/images/AR2009/indonesia.pdf |archive-date=8 May 2009 |access-date=2009-06-24 |work=Indonesia |publisher=[[United States Commission on International Religious Freedom]] |df=dmy-all}}</ref> د ۲۰۱۸ زکال په نومبر میاشت کې دولت د ځیرکو ټلیفونونو لپاره د سمارټ پاکېم "Smart Pakem" په نامه یو اپلېکشن وړاندې کړ چې کاروونکو ته یې اجازه ورکوله، له داسې کس سره په مخ کېدو چې له رسمي مذاهبو څخه پرته په بله عقیده وي یا هم د دغو رسمي شپږ مذاهبو اړوند نامتعراف تفسیر ولري د هغوی اړوند راپور د جاکارتا د لوی څارنوال دفتر ته ولېږي. <ref name="Annual">{{cite web |title=Indonesia |url=https://www.amnesty.org/en/region/indonesia/report-2012#section-2-6 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120528124400/http://www.amnesty.org/en/region/indonesia/report-2012 |archive-date=28 May 2012 |access-date=25 July 2012 |work=Annual report 2012 |publisher=Amnesty International |df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite web |title=Reporting blasphemy... using an app |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p06t4j8j |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403125130/https://www.bbc.co.uk/programmes/p06t4j8j |archive-date=3 April 2019 |access-date=15 December 2018}}</ref><ref>{{Cite web |title=Indonesia's new 'heresy app' draws fire |url=https://www.thestar.com.my/tech/tech-news/2018/11/27/indonesias-new-heresy-app-draws-fire/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190707022553/https://www.thestar.com.my/tech/tech-news/2018/11/27/indonesias-new-heresy-app-draws-fire/ |archive-date=7 July 2019 |access-date=15 December 2018}}</ref><ref>[https://www.freedomhouse.org/country/indonesia/freedom-world/2022%7C Freedom House, Retrieved 2023-04-25]</ref> === همجنسګرایان === په اندونیزیا کې همجنسګرایان په منظم ډول له یو لړ ستونزو سره مخ دي. په داسې حال کې چې د همجنسګرایانو مسایل نسبتا ناڅرګند و، خو په ۲۰۱۰مه لسیزه کې (په ځانګړې توګه له ۲۰۱۶ زکال را وروسته) د همجنسګرایانو پر ضد څرګندونې را پیل شوې او په دې سره دغه کسان له ګواښونو، تبعیض او آن تاوتریخوالو سره مخ شول.<ref>{{Cite web |last=STEPHEN WRIGHT |date=February 13, 2019 |title=Gay Muslim comic gone from Instagram after Indonesia warning |url=https://abcnews.go.com/Technology/wireStory/instagram-removes-gay-muslim-comics-indonesia-warning-61040747 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220402155029/https://abcnews.go.com/Technology/wireStory/instagram-removes-gay-muslim-comics-indonesia-warning-61040747 |archive-date=2 April 2022 |access-date=8 April 2022 |website=[[ABC News]] |language=en}}</ref><ref>{{cite web |date=2011-03-02 |title=It's OK to be gay in Indonesia so long as you keep it quiet |url=https://www.dw.com/en/its-ok-to-be-gay-in-indonesia-so-long-as-you-keep-it-quiet/a-6456222 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180101200401/https://www.dw.com/en/its-ok-to-be-gay-in-indonesia-so-long-as-you-keep-it-quiet/a-6456222 |archive-date=2018-01-01 |access-date=2020-11-19 |publisher=Deutsche Welle}}</ref> د ۲۰۱۸ زکال په جنوري میاشت کې د آچه پولیسو چې د آچه د خپلواکه حکومت ملاتړ یې له ځانه سره درلود د همجنسګرایانو پر یو سالون برید وکړ. د سالون په انګړ کې دننه ټول همجنسګرایان د پولیسو له خوا وډبول شول، د ښځینه همجنسګرایانو ویښتان یې کل کړل، د هغوی جامې یې پرې وویستي او هغوی یې په داسې حال کې په واټونو کې وګرځول چې په زوره یې پر هغوی دا غږ پورته کاوه چې «نران شۍ». دغه پېښه په ټوله نړۍ کې د بشري حقونو د سازمانونو له دې ډلې د آسیا د لیبرال برخو د پریمانه غصې لامل وګرځېده. د ۲۰۱۸ زکال په فبروري میاشت کې دولت اعلان وکړ چې هوډ لري داسې قانون تصویب کړي چې د نارینه و ترمنځ جنسي اړیکه جرم وګڼي. دغه قانون د اندونیزیا د لسو ګوندونو څخه د اتو ملاتړ له ځان سره درلود او په پام کې وه چې د عاشقانو د ورځې (ولنټاین) څخه وړاندې تصویب شي، خو د پراخه اعتراضاتو وروسته د ولسمشر جوکو په غوښتنه یې تصویب وځنډول شو. له ۲۰۲۱ زکال را وروسته همجنسګرايي نور د قانون له مخې کومه پوښتنه نه لري، خو له دې سره د همجنسګرایانو واده په رسمیت نه پېژني. په ۲۰۲۰ زکال کې د هوساینې او عدالت په نامه اسلام پاله ګوند (په اندونیزیايي ژبه: Partai Keadilan Sejahtera) د «کورنیو څخه د دفاع» تر عنوان لاندې د یوې جنجالي لایحې وړاندیز وکړ چې همجنسګرايي او BDSM (د جنسي ګټنې یو ډول دی چې د تړلو په ګډون له یو شمېر نورو لارو څخه په کې کار اخیستل کېږي) یې څنډې ته کول. دغه لایحه د دغه هېواد په ملي شورا کې د پنځو ډلو د منفي رایو له ترلاسه کولو وروسته رد شوه. <ref>{{cite web |date=31 January 2018 |title=Indonesia is set to ban gay sex |url=http://www.pinknews.co.uk/2018/01/31/indonesia-is-set-to-ban-gay-sex/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190824073925/https://www.pinknews.co.uk/2018/01/31/indonesia-is-set-to-ban-gay-sex/ |archive-date=24 August 2019 |access-date=3 February 2018 |website=PinkNews.co.uk}}</ref><ref>{{Cite web |last=Asmara |first=Chandra Gian |title=Ini Pernyataan Lengkap Jokowi Soal Penundaan RKUHP |url=https://www.cnbcindonesia.com/news/20190920152738-4-101032/ini-pernyataan-lengkap-jokowi-soal-penundaan-rkuhp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211113170946/https://www.cnbcindonesia.com/news/20190920152738-4-101032/ini-pernyataan-lengkap-jokowi-soal-penundaan-rkuhp |archive-date=13 November 2021 |access-date=2021-11-26 |website=CNBC Indonesia |language=id-ID}}</ref><ref>{{Cite web |date=2019-09-24 |title=Thousands protest against new criminal code in Indonesia |url=http://www.theguardian.com/world/2019/sep/24/thousands-protest-against-new-criminal-code-across-indonesia |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211213224834/https://www.theguardian.com/world/2019/sep/24/thousands-protest-against-new-criminal-code-across-indonesia |archive-date=13 December 2021 |access-date=2021-11-26 |website=the Guardian |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-02-19 |title=RUU Ketahanan Keluarga, LGBT Melanggar Pancasila |url=https://indonesiainside.id/news/politik/2020/02/19/ruu-ketahanan-keluarga-lgbt-melanggar-pancasila |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200226132029/https://indonesiainside.id/news/politik/2020/02/19/ruu-ketahanan-keluarga-lgbt-melanggar-pancasila |archive-date=26 February 2020 |access-date=2020-02-26 |website=Indonesia Inside |language=ID}}</ref><ref>{{Cite web |title=BDSM dalam RUU Ketahanan Keluarga Diduga Berdasar Ilmu Semu |url=https://www.cnnindonesia.com/nasional/20200220074209-32-476348/bdsm-dalam-ruu-ketahanan-keluarga-diduga-berdasar-ilmu-semu |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200226132028/https://www.cnnindonesia.com/nasional/20200220074209-32-476348/bdsm-dalam-ruu-ketahanan-keluarga-diduga-berdasar-ilmu-semu |archive-date=26 February 2020 |access-date=2020-02-26 |website=nasional |language=ID}}</ref><ref>{{Cite web |date=24 November 2020 |title=Ditolak 5 Fraksi, Baleg Sepakat Tak Lanjutkan RUU Ketahanan Keluarga |url=https://nasional.kompas.com/read/2020/11/24/13003411/ditolak-5-fraksi-baleg-sepakat-tak-lanjutkan-ruu-ketahanan-keluarga |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211002181808/https://nasional.kompas.com/read/2020/11/24/13003411/ditolak-5-fraksi-baleg-sepakat-tak-lanjutkan-ruu-ketahanan-keluarga |archive-date=2 October 2021 |access-date=2 October 2021}}</ref><ref>{{Cite web |title=RUU Ketahanan Keluarga Kandas, Ditolak 5 Fraksi DPR RI - PRFM News |url=https://prfmnews.pikiran-rakyat.com/jawa-barat/pr-131014541/ruu-ketahanan-keluarga-kandas-ditolak-5-fraksi-dpr-ri |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211002181808/https://prfmnews.pikiran-rakyat.com/jawa-barat/pr-131014541/ruu-ketahanan-keluarga-kandas-ditolak-5-fraksi-dpr-ri |archive-date=2 October 2021 |access-date=2 October 2021}}</ref> == د اعدام جزا == په اندونیزیا کې د اعدام د جزا دوام او همدارنګه فاسده قضایه قوه او پوځ لامل ګرځېدلي چې د بشري حقونو له ګڼو ډلو سره د دغه هېواد اړیکې ترینګلې شي.<ref>[http://web.amnesty.org/report2006/idn-summary-eng Amnesty International] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012215932/http://web.amnesty.org/report2006/idn-summary-eng |date=12 October 2007 }}; [http://hrw.org/doc/?t=asia&c=indone Human Rights Watch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101031003641/http://www.hrw.org/doc?t=asia&c=indone |date=31 October 2010 }}; [http://www.unpo.org/news_detail.php?arg=56&par=3442 unpo.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012215932/http://web.amnesty.org/report2006/idn-summary-eng |date=2007-10-12 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071012215932/http://web.amnesty.org/report2006/idn-summary-eng |archivedate=12 October 2007 |title=آرشیف کاپي |url=http://web.amnesty.org/report2006/idn-summary-eng |access-date=5 May 2023 |url-status=bot: unknown}} .</ref> == د کارګرو حقونه == د ۲۰۲۰ زکال په اکتوبر میاشت کې د اندونیزیا د خلکو د استازو شورا (ملي شورا) د کار نوی قانون تصویب کړ چې له مخې یې «د کار حقونه محدود او د چاپېریال ساتنې چارې یې له ستونزې سره مخ کولې؛ د دغه قانون له مخې ځمکو ته لاسرسي لرونکي بومي وګړي له ګواښونو سره مخ شول او په دې سره د هېواد د باراني ځنګلونو کچه هم راکمه شوه». د بشري حقونو د څار ډلې په وینا نوي قانون د ۲۰۰۳ زکال په قانون کې د کارګرو لپاره وړاندې شوي حقونه، د چاپېریال ساتنې موجود قوانین او له بومي ډلو سره یې د قانوني ملاتړ اړوند موارد راکم کړل.  <ref name="indonesia HRW">{{cite web |date=15 October 2020 |title=Indonesia: New Law Hurts Workers, Indigenous Groups |url=https://www.hrw.org/news/2020/10/15/indonesia-new-law-hurts-workers-indigenous-groups |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021000349/https://www.hrw.org/news/2020/10/15/indonesia-new-law-hurts-workers-indigenous-groups |archive-date=21 October 2020 |access-date=22 October 2020 |website=Human Rights Watch |language=en}}</ref> == د بیان آزادي == د جوکو ویدودو د حکومت په لومړۍ دوره کې د بیان د آزادۍ په برخه کې د محدودیتونو د زیاتېدو اندېښنو شتون درلود چې شواهد یې د ګڼ شمېر هغو کسانو نیول او بندي کول و چې ګویا دوی په ټولنیزو رسنیو کې ولسمشر ته «سپکاوي» کاوه. د ۲۰۲۰ زکال د جون په ۱۰مه د بشري حقونو څار ډلې له اندونیزیايي چارواکو څخه وغوښتل د هغو اوو پاپوايي فعالینو او زده کوونکو پر وړاندې تورونه له پامه وغورځوي چې د تېر کال په اګست میاشت کې د نژاد پالنې پر ضد لاریونو کې یې ګډون درلود. د ۲۰۱۹ زکال د ډسمبر په ۲مه څلورو زده کړیالاتو له ۵۰ نورو زده کړیالانو سره یوځای په سوله ییز ډول په پاپوآ کې د بشري حقونو څخه د سرغړونو له امله لاریونونه وکړل او د اندونیزیا له دولت څخه یې وغوښتل چې د پاپوآ سیاسي بندیان خوشي کړي. د څلورو دغو زده کړیالانو پر وړاندې وروسته له هغه چې له پوهنتون وویستل شول، مدني قضايي دوسیه جوړه شوه. د ۲۰۲۰ زکال د جولای په ۱۳مه پولیسو یو له دغو څلورو زده کړیالانو څخه په «خیانت» او «عامه هڅونې» تورن کړ. د بشري حقونو څار ډلې د اندونیزیا له خیرون پوهنتون څخه وغوښتل څو خپل دغه منفک شوي څلور زده کړیالان بېرته ومني او له علمي آزادیو او د بیان له آزادۍ ملاتړ وکړي.<ref>{{cite web |date=10 June 2020 |title=Indonesia: Drop Case Against Papuan Protest Organizers |url=https://www.hrw.org/news/2020/06/10/indonesia-drop-case-against-papuan-protest-organizers |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200617161058/https://www.hrw.org/news/2020/06/10/indonesia-drop-case-against-papuan-protest-organizers |archive-date=17 June 2020 |access-date=10 June 2020 |website=Human Rights Watch}}</ref><ref>{{cite web |date=6 August 2020 |title=Indonesia: Reinstate Students Expelled Over Papua Protest |url=https://www.hrw.org/news/2020/08/06/indonesia-reinstate-students-expelled-over-papua-protest |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200823020733/https://www.hrw.org/news/2020/08/06/indonesia-reinstate-students-expelled-over-papua-protest |archive-date=23 August 2020 |access-date=6 August 2020 |website=Human Rights Watch}}</ref> د [[مالیزیا هیواد|مالیزیا]] [[د مخابراتو وزارت (افغانستان)|د مخابراتو وزارت]] ډیری مهال د سانسور کولو له امله تر نیوکو لاندې نیول کېږي ځکه چې یو شمېر ویب پاڼې دوی «له چلوټۍ څخه د خپلو وګړو د ساتنې» تر عنوان لاندې تړلې دي. په ۲۰۲۰ زکال کې د مخابراتو وزارت وزیر یا ډایرکټر جنرال سموئل آبریجاني پانګراپان او جاني جي پلات داسې قانون وړاندې کړ چې له مخې یې خارجي شرکتونو ته دا لازمي شوه څو د برېښنايي سیستمونو د وړاندې کوونکو په نوملړ کې خپل ځانونه ثبت کړي او په دې سره دولت ته د دې اجازه ورکړي د وګړو شخصي اطلاعاتو ته لاسرسی ومومي؛ ورته مهال شرکت هم د دغه نوملړ له مخې په تړلو سره وګواښي. دغه قانون بیاځلي و ارزول شو او په ۲۰۲۱ زکال کې تصویب شو. د ۲۰۲۲ زکال په جولای میاشت کې په یو لړ مهمو ویب پاڼو لکه پې پال (PayPal)، ایپیک لوبو (Epic Games)، سټیم (Steam)، اورېجن او یاهو؛ همدارنګه په یو شمېر لوبو لکه کونټر سټرایک: ګلوبل اوفېنسیو (Counter-Strike: Global Offensive) او ډوټا ۲ (Dota 2) بندیز ولګېد ځکه چې د مخابراتو د وزارت د نوي قانون له مخې یې ځانونه نه وو ثبت کړي.<ref>{{cite news|title=Permenkominfo No.5/2020 Menjadi Ancaman Baru Kebebasan Pers|url=https://news.harianjogja.com/read/2022/07/22/500/1106887/permenkominfo-no52020-menjadi-ancaman-baru-kebebasan-pers|accessdate=22 July 2022|work=Harian Jogja|date=22 July 2022|language=id}}</ref><ref>{{cite news|title=Penyebab Kominfo Blokir Steam dan Situs Game Online Lain, Sampai Kapan Pemblokiran serta Apa Solusinya|url=https://beritadiy.pikiran-rakyat.com/citizen/pr-705141383/penyebab-kominfo-blokir-steam-dan-situs-game-online-lain-sampai-kapan-pemblokiran-serta-apa-solusinya|accessdate=30 July 2022|work=beritadiy|date=30 July 2022|language=id}}</ref><ref>{{cite news|title=PayPal Kena Blokir Kominfo Juga, padahal Sudah Terdaftar PSE|url=https://tekno.kompas.com/read/2022/07/30/10500057/paypal-kena-blokir-kominfo-juga-padahal-sudah-terdaftar-pse|accessdate=30 July 2022|work=Kompas|date=30 July 2022|language=id}}</ref><ref>{{cite news|title=Kominfo Pastikan 8 Platform Digital Telah Diblokir: Steam, Epic Games hingga Paypal|url=https://www.liputan6.com/tekno/read/5028040/kominfo-pastikan-8-platform-digital-telah-diblokir-steam-epic-games-hingga-paypal|accessdate=30 July 2022|work=Kompas|date=30 July 2022|language=id}}</ref> == سرچينې == p7ljhvzx9qcnhqz1o7ry2q8s1op8bdc 0 69116 369579 369457 2026-09-29T10:33:32Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369579 wikitext text/x-wiki په ازبکستان کې د بشري حقونو وضعیت د بشري حقونو د څار ډلې له خوا «په تر ټولو ناوړه حالت» کې بلل شوی. دغه هېواد د متحده ایالاتو او بریتانیا له خوا په ملي او سیمه ییزه کچه د خپل سرو نیونو او د مذهبي چارو اړوند د ځورونو او شکنجه کولو له امله تر شدیدو نیوکو لاندې دی. د بخښنې نړیوال سازمان څرګنده کړې چې په دغه هېواد کې د بیان آزادي او د سوله ییزو غونډو او ټولنو جوړول له محدودیت سره مخ دي او همدارنګه په کې د همجنس بازانو اړیکې ناقانونه دي.<ref name="hrw2014">{{Cite web |date=2014-01-02 |title=World Report 2014: Rights Trends in World Report 2014: Uzbekistan |url=https://www.hrw.org/world-report/2014/country-chapters/uzbekistan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190721135410/https://www.hrw.org/world-report/2014/country-chapters/uzbekistan |archive-date=2019-07-21 |access-date=2019-06-19 |website=Human Rights Watch |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Uzbekistan Archives |url=https://www.amnesty.org/en/location/europe-and-central-asia/uzbekistan/report-uzbekistan/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221119023404/https://www.amnesty.org/en/location/europe-and-central-asia/uzbekistan/report-uzbekistan/ |archive-date=2022-11-19 |access-date=2022-11-19 |website=Amnesty International |language=en}}</ref> == لنډه کتنه == د بشري حقونو څار ډله څرګندوي چې «د ملګرو ملتونو د بشري حقونو له لارو چارو سره د ازبکستان د همکارۍ سوابق په واقعي بڼه د نړۍ په کچه د تر ټولو ناوړه حالت څرګندوی دي. د تېرو دوولسو کلونو په ترڅ یې کې یې دغو سوابقو ته د ملګرو ملتونو د بشري حقونو د ټولو ۱۱ کارپوهانو د لاسرسي غوښتنې رد کړې دي او نږدې ټولې هغه لارښوونې یې رد کړې چې نړیوالو بنسټونو په دغه هېواد کې د بشري حقونو د وضعیت د ښه کېدو په موخه وړاندې کړې دي». د بشري حقونو لپاره د هلسنکي نړیوال فدراسیون هم په دغه هېواد کې «د نږدې ټولو بشري حقونو څخه د سرغړونو» اړوند خپلې ژورې اندېښنې څرګندې کړې دي.<ref>[[International Helsinki Federation for Human Rights|IHF]], [http://www.ihf-hr.org/documents/doc_summary.php?sec_id=3&d_id=3860 Human Rights in OSCE Region: Europe, Central Asia and North America - Uzbekistan, Report 2004 (events of 2003)], 2004-06-23 {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071222063812/http://www.ihf-hr.org/documents/doc_summary.php?sec_id=3&d_id=3860|date=December 22, 2007}}</ref> ورته مهال مذهبي آزادي په دغه هېواد کې له پام وړ ستونزو سره مخ ده. د متحده ایالاتو د بهرنیو چارو وزارت په دغه هېواد کې د مذهبي چارو اړوند د ځورونو او شکنجو له امله خپلې ځانګړې اندېښنې بیان کړې دي او ازبکستان یې د «محدودو مدني حقونو لرونکی مستبد هېواد» بللی. له دې سره د بشري حقونو څار ډله څرګندوي چې د متحده ایالاتو دولت «په ازبکستان کې د بشري حقونو څخه د سرغړونو اړوند د هر ډول پالیسیو یا هم جدي غبرګونونو د څرګندولو په برخه کې مقاومت کوي ځکه چې تاشکند د شمالي ویش په شبکه کې خپل کلیدي متحد ګڼي او هڅه کوي د افغانستان له جګړې څخه د هغو له لارې خپل تجهیزات وباسي». <ref name="CPC2">United States Department of State: [https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/2008/108351.htm International Religious Freedom Report 2008:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171002182011/https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/2008/108351.htm|date=2017-10-02}} Executive Summary.</ref><ref>US Department of State, [https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2004/41717.htm 2004 Country report on Human Rights Practices in Uzbekistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191014192503/https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2004/41717.htm|date=2019-10-14}}, released by the Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor, February 28, 2005</ref> د راپورونو پر بنسټ په دغه هېواد کې د بشري حقونو څخه د سرغړونې تر ټولو زیات موارد د شکنجې کولو، خپل سرو نیونو او د مذهب، بیان، مطبوعاتو، همدارنګه د ټولنو او غونډو د جوړولو په برخه کې بېلابېل محدودیتونه دي. دغه راپور زیاتوي چې دغه سرغړونې تر ډېره پورې د مذهبي سازمانونو د غړو، خپلواکو خبریالانو، د بشري حقونو د فعالینو او همدارنګه د ممنوع مخالفو ګوندونو د سیاستوالو پر وړاندې کېږي. په ۲۰۰۵ زکال کې د ازبکستان نوم د آزادۍ د کور د بنسټ د «له بدو څخه بد: د نړۍ تر ټولو ځپونکې ټولنې» تر عنوان لاندې نوملړ کې خپور شو.<ref>[[OMCT]] and [[Legal Aid Society]], [http://www.omct.org/pdf/omct_europe/2005/omct-las_uzb_report_04_05.pdf DENIAL OF JUSTICE IN UZBEKISTAN - an assessment of the human rights situation and national system of protection of fundamental rights] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100902193457/http://www.omct.org/pdf/OMCT_Europe/2005/omct-las_uzb_report_04_05.pdf |date=2010-09-02 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100902193457/http://www.omct.org/pdf/OMCT_Europe/2005/omct-las_uzb_report_04_05.pdf |archivedate=2010-09-02 |title=آرشیف کاپي |url=http://www.omct.org/pdf/OMCT_Europe/2005/omct-las_uzb_report_04_05.pdf |access-date=2023-05-13 |url-status=dead}}, April 2005.</ref> په دې اړوند د ازبکستان د دولت رسمي دریځ «د ازبکستان د جمهوري دولت له خوا د بشري حقونو ټینګښت او تشویق» تر عنوان لاندې یاددښت کې بیان شوی چې په لاندې ډول دی. دولت هر هغه چاره چې په توان کې لري د ازبکستان د وګړو د بشري حقونو د خوندیتوب په موخه یې ترسره کوي. ازبکستان په دوامداره توګه په خپلو قوانینو او بنسټونو کې سمون راولي څو غوره انساني ټولنه رامنځته کړي. د وګړو د اساسي حقونو او آزادیو د تنظیم اړوند څه باندې ۳۰۰ قوانین د پارلمان له خوا تصویب شوي. د بېلګې په توګه په ۱۹۹۶ زکال کې د څارنوالۍ اداره تاسیس شوه. د ۲۰۰۵ زکال د اګست په دویمه نېټه ولسمشر اسلام کریموف داسې فرمان لاسلیک کړ چې له مخې یې په ازبکستان کې د ۲۰۰۸ زکال د جنوري له لومړۍ نېټې وروسته د اعدام جزا لغو شوه. <ref>Embassy of Uzbekistan to the US, [http://www.uzbekistan.org/press/archive/283/ Press-Release: THE MEASURES, TAKEN BY THE GOVERNMENT OF THE REPUBLIC OF UZBEKISTAN IN THE FIELD OF PROVIDING AND ENCOURAGING HUMAN RIGHTS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928094429/http://www.uzbekistan.org/press/archive/283/ |date=2007-09-28 }}, October 24, 2005</ref><ref>UZBEKISTAN DAILY DIGEST, [http://www.eurasianet.org/resource/uzbekistan/hypermail/200304/0029.shtml UZBEKISTAN'S OMBUDSMAN REPORTS ON 2002 RESULTS] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080904102609/http://www.eurasianet.org/resource/uzbekistan/hypermail/200304/0029.shtml|date=2008-09-04}}, December 25, 2007</ref> له ۲۰۰۲ کال څخه تر ۲۰۰۴ زکال پورې په دغه هېواد کې د بریتانیا سفیر کرېګ مورای د بشري حقونو څخه د سرغړونې د مورادو اړوند څېړنه ترسره کړه، خو هغه مهال چې د بریتانیا د بهرنیو چارو او ټولګټو هېوادونو وزارت د هغه راپورونه له پامه وغورځول هغه خپلې موندنې عامه ډګر ته راوویستې او دغه حالت ته یې د نړیوالو پام را جلب کړ. نوموړی له خپلې دندې ګوښه کړای شو، خو بیا یې هم په دغه هېواد کې د بشري حقونو اړوند څرګندونې کولې. هغه ادعا وکړه چې متحده ایالاتو ازبکستان ته د بندیانو څخه د ځانګړو څېړنو اجازه ورکړې او بیا تر شکنجې لاندې ترلاسه شوو معلوماتو څخه په پټ ډول ګټنه کوي. مورای په ۲۰۰۴ زکال کې له دندې ګوښه کړای شو، د هغه له ګوښه کېدو لږ وروسته فایننشیل ټایمز په خپل یوه راپور کې د نوموړي له قوله ادعا وکړه چې د بریتانیا استخباراتي اداره (MI6) د ازبکستاني چارواکو له خوا له وړاندې کېدونو هغو اطلاعاتو ګټنه کوي چې هغوی یې د شکنجې په زور له نیول شوو کسانو اخلي. د بریتانیا د بهرنیو چارو وزارت بیا په دې اړوند هر ډول مستقیمې اړېکې رد کړې او څرګنده یې کړه چې مورای د عملیاتي لاملونو له امله له دندې ګوښه کړای شوی. مورای په سمرقند کې د وژنې (Murder in Samarkand؛ ۲۰۰۶ زکال) تر عنوان لاندې خپل اثر کې څرګنده کړې چې د شکنجه کولو ضد د هغه یاددښتونو د متحده ایالاتو او بریتانیا لپاره دوه ستونزې رامنځته کړې. لومړی د سي آی اې د هغه فوق العاده لېږد پر وړاندې ستونزه چې سي آی اې په پټه بڼه یو شمېر کسان دلته راوړل او بیا به یې شکنجه کول.  دویم دا چې له MI6 سره یې د شکنجو پر مټ د ترلاسه شوو اطلاعاتو د شریکولو شواهد شریک کړل هغه چې د بریتانیا او متحده ایالاتو ترمنځ د استخباراتي معلوماتو د شریکولو د هغو هوکړو پر بنسټ چې د دویمې نړیوالې جګړې پر مهال یې کړې وې؛ شریک کړای شوي و. نوموړي د بریتانیا له خوا د هغو ترلاسه کړو اطلاعاتو د منلو اړوند اعتراض کاوه چې د شکنجې پر زور ترلاسه کېدل، د پټ استرداد په پروګرام کې یې دخالت کاوه او همدارنګه یې له سي آی اې سره د MI6 اړیکې ګواښلې. <ref name="MI6">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/3732488.stm|title='Torture Intelligence' Criticised|date=2004-10-11|publisher=BBC News|access-date=2008-07-18|archive-date=2006-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20061014114757/http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/3732488.stm|url-status=live}}</ref><ref>''Dirty Diplomacy'' (UK edition: ''Murder in Samarkand'', 2006), 2007, p. 332</ref> په ازبکستان کې د ۲۰۰۵ زکال پر مهال مدني اعتراضات چې له امله یې څو سوه تنه ووژل شول د ګڼ شمېر کسانو له خوا په ازبکستان کې د بشري حقونو څخه د سرغړونو د تاریخ مهم مورد ګڼل کېږي. متحده ایالاتو، اروپايي اتحادیې، ملګرو ملتونو، د اروپا د امنیت او همکاریو د سازمان (OSCE) مشر او همدارنګه د OSCE د د یموکراتیکو بنسټونو او بشري حقونو ادارې د دغې پېښې اړوند اندېښنه څرګنده کړه او د خپلواکو څېړنو د ترسره کېدو غوښته یې وکړه. د ازبکستان دولت د انساناني ژوند په ناقانونه پای ته رسونو او همدارنګه د بیان د آزادۍ، د ټولنو او غونډو جوړولو د آزادیو په محدودیت تورن دی. دولت په کلکه سره هڅه کړې دغه تورونه رد کړي او ادعا یې کړه چې دا یوازې د ترهګرۍ ضد عملیات دي او له اړتیا وړ قوې څخه په کې ګټنه کوي. سربېره پر دې د دغه هېواد یو شمېر چارواکي څرګندوي چې «د ازبکستان پر وړاندې استخباراتي جګړه اعلان شوې» او په اندیجان کې د بشري حقونو څخه د سرغړونې تورونه د دغه هېواد د دښمنانو له خوا د هېواد په کورنیو چارو کې د لاسوهنې په موخه د غوره پلمې په توګه رامنځته شوي.<ref>{{cite web |title=Archived copy |url=http://usinfo.state.gov/eur/Archive/2005/Sep/26-966275.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070421032553/http://usinfo.state.gov/eur/Archive/2005/Sep/26-966275.html |archive-date=2007-04-21 |access-date=2008-01-22}}</ref><ref>[http://www.press-service.uz/en/gsection.scm?groupId=5203&contentId=8868 Press-service of the President of the Republic of Uzbekistan:<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308115436/http://www.press-service.uz/en/gsection.scm?groupId=5203&contentId=8868|date=2008-03-08}}</ref><ref>{{Cite web |title=Uzbekistan: Report Cites Evidence Of Government 'Massacre' In Andijon - RADIO FREE EUROPE / RADIO LIBERTY<!-- Bot generated title --> |url=http://www.rferl.org/featuresarticle/2005/06/53b15c1e-995c-4339-819c-8090fbc94736.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080704155205/http://www.rferl.org/featuresarticle/2005/06/53b15c1e-995c-4339-819c-8090fbc94736.html |archive-date=2008-07-04 |access-date=2008-01-22}}</ref><ref>[http://web.amnesty.org/library/Index/ENGEUR620152005?open&of=ENG-UZB Uzbekistan: Independent international investigation needed into Andizhan events | Amnesty International<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012171720/http://web.amnesty.org/library/Index/ENGEUR620152005?open&of=ENG-UZB|date=2007-10-12}}</ref><ref>[http://www.kreml.org/interview/100931204 Kreml.Org | Áîäéöáîóëéå Óïâùôéñ Óôáìé Ðï×Ïäïí Äìñ Âåóðòåãåäåîôîïçï Äá×Ìåîéñ Îá Õúâåëéóôáî<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140805161349/http://www.kreml.org/interview/100931204|date=August 5, 2014}}</ref> د ازبکستان اساسي قانون څرګندوي چې «د ازبکستان په جمهوریت کې دیموکراسي باید په مشترکو انساني اصولو ولاړه وي او د دغو له مخې تر ټولو لوړ ارزښتونه انساني ژوند، د ژوندانه حق، آزادي، شرافت، حیثیت او نور مسلم حقونه دي». ازبکستان د اعدام جزا لغو کړې. د دغې جزا د لغو کولو بهیر د ۲۰۰۵ زکال په اګست میاشت کې د ولسمشر کریموف په حکم سره پیل شو او د ۲۰۰۸ زکال له لومړۍ نېټې وروسته یې اجرایي بڼه ومونده. د اعدام د جزا ځای اوږد مهاله بند او عمر قید ونیو. په ۲۰۱۵ زکال کې د بشري حقونو کمیسیون راپور ورکړ چې:<blockquote>په ازبکستان کې د حقونو اړوند وحشیانه مخینې په ۲۰۱۴ زکال کې کوم احساس کېدونی ښه توب نه درلود. د دغه هېواد مستبد ولسمشر اسلام کریموف چې واکمني یې ۲۵م کال ته دننه شوه لا هم د یوې پراخې استخباراتي شبکې څخه د خپلو واقعي او پام وړ مخالفینو په څارنه او د هغوی په ځپلو کې کار اخلي. چارواکي د بیان آزادي په یو ډول نه یو ډول ځپي او هېڅ سازمان یافته اپوزیسیون، خپلواکې رسنۍ، آزادې کارګري اتحادیې، د مدني ټولنې خپلواکو بنسټونو او مذهبي آزادیو ته اجازه نه ورکوي. هغه کسان چې د خپلو حقونو لپاره مبارزه کوي، یا یې هم  چارې په یو ډول د دولتي ګټو خلاف وګڼل شي له خپل سرو نیونو، عادلانه محاکمې ته له نه لاسرسي او شکنجې سره مخ کېږي. ورته مهال په دغه هېواد کې پر لویانو او ماشومانو باندې جبري کار کول هم دوام لري. <ref name="hrw15">{{cite book|chapter-url=https://www.hrw.org/world-report/2015/country-chapters/uzbekistan|title=World Report 2015: Uzbekistan - Events of 2014|chapter=World Report 2015: Uzbekistan|date=8 January 2015|publisher=[[Human Rights Watch]]|access-date=2016-03-21|archive-date=2016-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160323213748/https://www.hrw.org/world-report/2015/country-chapters/uzbekistan|url-status=live}}</ref></blockquote> === مذهبي آزادي === د بایبل په ګډون هغه مذهبي اثار چې د دولت له خوا نه تائید کېږي تر ډېره پورې مصادره او له منځه وړل کېږي. <ref name="SURVEY">[http://www.forum18.org/Archive.php?article_id=546 Uzbekistan: Religious freedom survey, April 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180903101614/http://www.forum18.org/archive.php?article_id=546|date=2018-09-03}} Forum 18</ref> په ناروې کې د ۱۸ په نامه د بشري حقونو بنسټ (Forum 18) د ازبکستاني پولیسو هغه عملیات مستند کړي چې د ناثبت مذهبي مراسمو ونډه اخیستونکي په کې د پولیسو له خوا وهل ډبول کېږي، جریمه کېږي، ګواښل کېږي او وېرول کېږي. د ۲۰۰۵ زکال په اګست میاشت کې د دغه بنسټ یو خبریال د تاشکند په هوايي ډګر کې د دغه هېواد د امنیتي مسئولینو له خوا ونیول شو او بېرته یې له هېواده ویوست. <ref name="SURVEY2">[http://www.forum18.org/Archive.php?article_id=546 Uzbekistan: Religious freedom survey, April 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180903101614/http://www.forum18.org/archive.php?article_id=546|date=2018-09-03}} Forum 18</ref><ref name="OPIJW">{{cite web |title=Uzbekistan: Current news releases |url=http://www.jw-media.org/uzb/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925013321/http://www.jw-media.org/uzb/index.htm |archive-date=2011-09-25}}</ref> === شکنجه === په متحده ایالاتو کې میشتې د بشري حقونو څار ډلې د ۲۰۰۷ زکال په نومبر میاشت کې وویل چې د ازبکستاني بندخونو چارواکي په معمول بڼه بندیان شکنجه کوي او له هغوی څخه د اطلاعاتو او اعترافاتو د ترلاسه کولو په موخه له برېښنايي شاک، د ساه له بندلو او جنسي سپکاوي څخه کار اخلي. د عدلي طب هغه راپور چې د بریتانیا د سفارت په غوښتنه وړاندې شوی و، څرګندوله یې چې دوه بندیان د ۲۰۰۲ زکال په اګست میاشت کې په جوش اوبو باندې د سوزولو له امله وژل شوي و. د بشري حقونو د څار ډلې د راپور پر بنسټ مسلمان بندیان د لمونځ کولو له امله شکنجه کېږي. <ref name="hrw20142">{{Cite web |date=2014-01-02 |title=World Report 2014: Rights Trends in World Report 2014: Uzbekistan |url=https://www.hrw.org/world-report/2014/country-chapters/uzbekistan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190721135410/https://www.hrw.org/world-report/2014/country-chapters/uzbekistan |archive-date=2019-07-21 |access-date=2019-06-19 |website=Human Rights Watch |language=en}}</ref><ref name="guardian1">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/international/story/0,3604,963497,00.html|title=US looks away as new ally tortures Islamists|work=[[The Guardian]]|date=2003-05-26|location=London|access-date=2016-12-14|archive-date=2020-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200304110924/https://www.theguardian.com/world/2003/may/26/nickpatonwalsh|url-status=live}}</ref><ref name="cbsnews1">{{cite news|url=http://www.cbsnews.com/stories/2007/12/24/ap/world/main3644754.shtml?source=search_story|title=Uzbek Leader Wins New Term|publisher=[[CBS News]]|date=2007-12-24}}{{dead link|date=August 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> === د ښځو حقونه === ==== په جبري ډول شنډول ==== داسې راپورونه ورکړل شوي چې ازبکستان له ۱۹۹۰ مې لسیزې وروسته د نفوسو د کنټرول په موخه په جبري بڼه د ښځو د شنډولو، هیسترکتومي او د IUD د ځای پر ځای کولو پالیسۍ مخته وړي.<ref name="iwpr-2005-11-182">[http://iwpr.net/report-news/birth-control-decree-uzbekistan Birth Control by Decree in Uzbekistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120621130350/http://iwpr.net/report-news/birth-control-decree-uzbekistan|date=2012-06-21}} [[Institute for War and Peace Reporting|IWPR Institute for War & Peace Reporting]], published 2005-11-18, accessed 2012-04-12</ref><ref name="bbc-news-2012-04-122">[https://www.bbc.co.uk/news/magazine-17612550 BBC News: Uzbekistan's policy of secretly sterilising women] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120412103901/https://www.bbc.co.uk/news/magazine-17612550|date=2012-04-12}} [[BBC]], published 2012-04-12, accessed 2012-04-12</ref><ref name="bbc-cc-2012-04-122">[http://www.bbc.co.uk/programmes/b01fjx63 Crossing Continents: Forced Sterilisation in Uzbekistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120418054859/http://www.bbc.co.uk/programmes/b01fjx63|date=2012-04-18}} [[BBC]], published 2012-04-12, accessed 2012-04-12</ref><ref name="moscow-2010-03-102">[http://www.themoscowtimes.com/news/article/uzbeks-face-forced-sterilization/401279.html Uzbeks Face Forced Sterilization] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131019203218/http://www.themoscowtimes.com/news/article/uzbeks-face-forced-sterilization/401279.html|date=2013-10-19}} [[The Moscow Times]] published 2010-03-10, accessed 2012-04-12</ref><ref>[http://www2.ohchr.org/english/bodies/cat/docs/ngos/omctuzbekistan39.pdf Shadow Report: UN Committee Against Torture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141109020604/http://www2.ohchr.org/english/bodies/cat/docs/ngos/omctuzbekistan39.pdf|date=2014-11-09}} [[United Nations]], authors Rapid Response Group and OMCT, published November 2007, accessed 2012-04-12</ref> ==== کورني تاوتریخوالي ==== د ښځو پر وړاندې کورني تاوتریخوالي په ازبکستان کې جدي ستونزه ده. د یونیسف له خوا یوې ترسره شوې نظر پوښتنې ښودلې چې ۶۹.۹ سلنه ښځې د یو لړ شرایطو پر بنسټ د مېړونو له خوا د ښځو وهل ډبول توجیه کوي (له دې کچې ۶۱.۲٪ له دې امله چې ښځې د خپلو مېړونو له اجازې پرته له کوره ووزي او ۴۷.۹٪ هم له دې امله چې ښځې له خپلو مېړونو سره جنجال وکړي). <ref>{{Cite web |title=Uzbekistan Health Examination Survey 2002 |url=https://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR143/FR143.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210714170430/https://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR143/FR143.pdf |archive-date=2021-07-14 |access-date=2021-07-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Archived copy |url=http://www.theadvocatesforhumanrights.org/uploads/uzbekreport.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021231253/http://www.theadvocatesforhumanrights.org/uploads/uzbekreport.pdf |archive-date=October 21, 2013 |access-date=October 21, 2013}}</ref> === انټرنټ === د انټرنټي آزادۍ تر عنوان لاندې د آزادۍ د کور د ۲۰۱۲ او ۲۰۱۳ زکلونو د راپورونو له مخې ازبکستان د «انټرنټي آزادیو» په برخه کې «غیر آزاد» هېواد بلل شوې. ازبکستان د خپلواکو ټولګټو هېوادونو په ډله کې د انټرنټ د فیلتر کولو پراخ او ټول شموله سیسټم لري چې له ۲۰۰۶ زکال راهیسې د انټرنټ د دښمنانو تر عنوان لاندې د بې پولې خبریالانو د بنسټ په نوملړ کې ځای لري. په ۲۰۰۸ او ۲۰۱۰ زکلونو کې د اوپن نټ اینیشیټیو (OpenNet Initiative) په نامه بنسټ شواهد ښيي چې په دغه هېواد کې په پراخه کچه په سیاسي ډګر کې د انټرنېټ فیلتر کول شتون لري خو په ټولنیزو، ناندرئیزو/امنیتي او نورو مسایلو کې بیا فلتر کېدل انتخابي دي. <ref>[http://www.freedomhouse.org/report/freedom-net/2012/uzbekistan "Uzbekistan"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171023011411/https://freedomhouse.org/report/freedom-net/2012/uzbekistan|date=2017-10-23}}, ''Freedom on the Net 2012'', Freedom House, 2012. Retrieved 21 October 2013.</ref><ref>[http://www.freedomhouse.org/report/freedom-net/2013/uzbekistan "Uzbekistan"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171023011716/https://freedomhouse.org/report/freedom-net/2013/uzbekistan|date=2017-10-23}}, ''Freedom on the Net 2013'', Freedom House, 2013. Retrieved 21 October 2013.</ref><ref name="ONICountryProfiles">[http://opennet.net/research/profiles "ONI Country Profiles"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200526113823/https://opennet.net/research/profiles|date=2020-05-26}}, Research section at the OpenNet Initiative web site, a collaborative partnership of the Citizen Lab at the Munk School of Global Affairs, University of Toronto; the Berkman Center for Internet & Society at Harvard University; and the SecDev Group, Ottawa</ref><ref name="RWBEnemies">[http://march12.rsf.org/i/Internet_Enemies.pdf ''Internet Enemies''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110315002153/http://march12.rsf.org/i/Internet_Enemies.pdf|date=2011-03-15}}, Reporters Without Borders, Paris, March 2011</ref> ازبکستان د ممنوعو اسلامي خوځښتونو، خپلواکو رسنیو، غیر دولتي سازمانونو او همدارنګه د بشري حقونو څخه د سرغړونې د مطالبو نشر کوونکو ویب پاڼو ته د لاسرسي مخه نیسي هغه چې په دولت باندې په کې نیوکې کېږي. آن د پلازمېنې په یو شمېر انټرنټ خونو کې داسې خبرداري نصب شوي چې څرګندوي د پورنوګرافیکي ویب پاڼو او یا هم د ممنوعه سیاسي مطالبو لرونکو ویب سایټونو په پرانیستو کتونکي جریمه کېږي. د VoIP اصلي پروتوکولونه لکه SIP او IAX د انفرادي کاروونکو پر مخ تړل شوي دي؛ له دې سره د ۲۰۱۰ زکال له جولای وروسته د دغو پروتوکولونو بندښت نور شتون نه درلود. په ۲۰۱۰ زکال کې د فیسبوک ټولنیزه شبکه د څو ورځو لپاره وتړل شوه. <ref>{{cite web |title=The Internet "black holes" - Uzbekistan |url=http://www.rsf.org/int_blackholes_en.php3?id_mot=105&annee=2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070524002041/http://www.rsf.org/int_blackholes_en.php3?id_mot=105&annee=2005 |archive-date=24 May 2007 |access-date=31 August 2006 |publisher=Reporters Without Borders}}</ref><ref>{{cite web |date=22 October 2010 |title=Узбекистан: Доступ к сети Facebook разблокирован |trans-title=Uzbekistan: Facebook unblocked |url=http://www.ferghana.ru/news.php?id=15797&mode=snews |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101025113359/http://www.ferghana.ru/news.php?id=15797&mode=snews |archive-date=25 October 2010 |access-date=21 October 2010 |publisher=Фергана.Ру (Ferghana.Ru On) |language=ru}} [https://translate.google.com/translate?hl=&sl=auto&tl=en&u=http%3A%2F%2Fwww.fergananews.com%2Fnews.php%3Fid%3D15797%26mode%3Dsnews&sandbox=1 English translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220707013511/https://www-fergananews-com.translate.goog/news.php?id=15797&mode=snews&_x_tr_sl=auto&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=en-US|date=2022-07-07}}.</ref> په ازبکستان کې انټرنټي محدودیتونه په ۲۰۱۱ زکال کې د عربي پسرلي له رامنځته کېدو سره زیات شول. یو شمېر ویب پاڼې وتړل شوې او د مصر، تونس او بحرین اړوند په آنلاین بحثونو کې ګډون کوونکي ونیول شول؛ همدارنګه یې د دغو لاریونو او خوځښتونو خبرونه بلاک کړل. د بي بي سي ویب پاڼه د ۲۰۱۱ زکال په وروستیوکې وتړل شوه؛ له دې سربېره د ۲۰۱۲ زکال له جنوري میاشتې وروسته ټولو هغو ځانګړو ویب پاڼو ته نور لاسرسی نه کېده چې عربي پسرلي ته اړوندو مواردو په کې شتون درلود. <ref>[http://en.rsf.org/uzbekistan-uzbekistan-12-03-2012,42079.html "Uzbekistan country report"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313195634/http://en.rsf.org/uzbekistan-uzbekistan-12-03-2012,42079.html|date=2016-03-13}}, Reporters Without Borders, 12 March 2012. Retrieved 21 October 2013.</ref><ref name="ONIRO-CIS">[http://opennet.net/research/regions/cis "ONI Regional Overview: Commonwealth of Independent States"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815151627/https://opennet.net/research/regions/cis|date=2019-08-15}}, OpenNet Initiative, March 2010</ref><ref>{{cite web |date=1 August 2014 |title=Uzbekistan Blocks Mobile Internet, SMS During Exams |url=http://www.rferl.org/content/uzbekistan-sms-internet-university-exam-police-cheating/25477815.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140805051856/http://www.rferl.org/content/uzbekistan-sms-internet-university-exam-police-cheating/25477815.html |archive-date=5 August 2014 |access-date=5 August 2014 |publisher=Radio Free Europe / Radio Liberty |agency=AFP}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2014/08/before-a-high-stakes-standardized-test-uzbekistan-shut-the-whole-countrys-internet-down/375556/|title=Before a High-Stakes Standardized Test, Uzbekistan Shut the Whole Country's Internet Down|author=Robinson Meyer|work=The Atlantic|date=5 August 2014|access-date=5 August 2014|archive-date=6 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140806034124/http://www.theatlantic.com/technology/archive/2014/08/before-a-high-stakes-standardized-test-uzbekistan-shut-the-whole-countrys-internet-down/375556/|url-status=live}}</ref> == سرچينې == e5b3ntl76ukrh6p6br73m5yf2mcrhy9 0 69214 369543 369415 2026-09-29T04:50:49Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369543 wikitext text/x-wiki د ۲۰۱۰ زکال د فبروري میاشتې په ۲۶مه نېټه په کابل ښار کې د یو ځانمرګي برید په ګډون وسله وال برید وشو. په پیل کې یو موټر بم ته د آریا میلمستون پر وړاندې چې هندي ډاکټران په کې استوګن و او د حامد میلمستون په نوم هم شهرت لري چاودنه ورکړل شوه. ورپسې دوه وسله وال بریدګر پارک ریزډنس هوټل ته ننوتل چې نور بهرنیان هلته استوګن و. یو تن له دغو بریدګرو څخه وتوانېد ځان ته چاودنه ورکړي او بل په ډزو ووژل شو. پېښې ته څېرمه صافي لنډمارک هوټل د چاودنې له امله شدید زیان ولید. په دغه برید کې لږ تر لږه ۱۸ کسان ووژل شول او ۳۶ نور ټپیان شول. <ref name="philstar">{{cite news|url=http://www.philstar.com/Article.aspx?articleId=553432|title=Suicide bombers strike in heart of Kabul; 17 dead|agency=Associated Press|publisher=The Philippine Star|date=27 February 2010}}</ref><ref name="telegraph">{{cite news|title=Suicide bombers target Kabul hotels killing seventeen|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/7325937/Suicide-bombers-target-Kabul-hotels-killing-seventeen.html|publisher=Daily Telegraph|author=Ben Farmer|date=26 Feb 2010}}</ref><ref name="Express">[http://www.indianexpress.com/news/-I-looked-at-the-gate--it-was-gone-/585006 Indian Express: ‘I looked at the gate, it was gone’], [[The Indian Express]], 2010-02-27</ref><ref>[http://www.newsweek.com/id/234211/output/print Shellshocked]</ref> د لومړنیو استخباراتي معلوماتو پر بنسټ دغه برید په افغانستان کې د هند د حضور پر ضد و او په پاکستان کې د مېشتو ملیشه ډلو له خوا ترسره شو. <ref>[https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/7361623/Kabul-blames-Pakistani-militants-for-attack-on-Indians.html Kabul blames Pakistani militants for attack on Indians ]</ref> == مخینه == د ۲۰۱۰ زکال په لومړیو کې د متحده ایالاتو او بریتانیا ځواکونو د هلمند په مارجې ولسوالۍ کې د طالبانو پر ضد پراخ عملیات پیل کړل چې له امله یې طالبانو په ډېرو ځایونو کې ماته هم وخوړه. <ref name="USA">[https://www.usatoday.com/news/world/2010-02-26-afghanistan-violence_N.htm Taliban attacks in Kabul; insurgents not crippled], [[USA Today]], 2010-02-26</ref> د ۲۰۱۰ زکال د فبروري په میاشت کې هند او پاکستان په ۲۰۰۸ زکال کې د بمبۍ له بریدونو وروسته د لومړي ځل لپاره د سولې خبرې اترې پیل کړې. طالبانو په کلکه سره په افغانستان کې د هند له حضور سره مخالفت درلود، په ځانګړې توګه له دې امله چې هند په تېر کې د شمالي ټلوالې له وسله والو سره ډېرې مرستې کړې وې. د هند ستر مخالف پاکستان هم په افغانستان کې د دغه هېواد د نفوذ له زیاتوالي سره مخالف و او د پاکستان استخباراتي ادارې (آی اس آی) له طالبانو سره خپلې ژورې اړیکې ساتلې. هند تر دغه مهاله څه باندې ۲ میلیارده ډالر د افغانستان په بیارغونه کې لګولي و او له ولسمشر حامد کرزي سره چې په هند کې یې زده کړې کړې وې، ښې اړیکې یې لرلې. د هند مرستې تر ډېره پورې د واټونو او د برېښنا د بندونو د جوړولو او همدارنګه د طبي خدمتونو د وړاندې کولو په برخه کې وې. د امریکا استخباراتي ادارې هم باور درلود چې په کابل کې د هند پر سفارت مخکنی برید د پاکستان د استخباراتي ادارې په ملاتړ شوی و. <ref name="USA2">[https://www.usatoday.com/news/world/2010-02-26-afghanistan-violence_N.htm Taliban attacks in Kabul; insurgents not crippled], [[USA Today]], 2010-02-26</ref><ref name="WSJ">[https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704479404575088402993539756?mod=WSJ_hpp_MIDDLENexttoWhatsNewsThird Taliban Kill at Least 17 in Kabul], [[The Wall Street Journal]], 2010-02-26</ref><ref>[http://www1.voanews.com/english/news/asia/Witnesses-Explosion-Rocks-Afghan-Capital--85441282.html Early Morning Explosions Kill 17 in Afghan Capital] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926232926/http://www.voanews.com/english/news/asia/Witnesses-Explosion-Rocks-Afghan-Capital--85441282.html |date=2011-09-26 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110926232926/http://www.voanews.com/english/news/asia/Witnesses-Explosion-Rocks-Afghan-Capital--85441282.html |archivedate=2011-09-26 |title=آرشیف کاپي |url=http://www.voanews.com/english/news/asia/Witnesses-Explosion-Rocks-Afghan-Capital--85441282.html |access-date=2026-06-16 |url-status=bot: unknown}}, [[Voice of America]], 2010-02-26</ref><ref name="NYT">[https://www.nytimes.com/2010/02/27/world/asia/27kabul.html Guesthouses Used by Foreigners in Kabul Hit in Deadly Attacks], ''[[The New York Times]]'', 2010-02-27</ref> == برید == په دغه برید کې حامد میلمستون او پارک ریزډنس هوټل په نښه شول چې د کابل ښار په مرکزي برخې یا نوي ښار (شهرنو) کې یې موقعیت درلود. په لومړي برید کې ځانمرګي بریدګر له چاودېدونکو توکو ډک موټر ته د حامد میلمستون په دروازه کې چاودنه ورکړه چېرې چې هندي وګړو تګ راتګ درلود. دغې چاودنې د ۱۲ فوټو په پلنوالي او د ۸ فوټو په ژوروالي کنده جوړه کړه. د موټر بم له چاودنې ډېر ژر وروسته وسله وال کسان د اروپایانو د خوښې وړ پارک ریزډنس هوټل ته ننوتل او د ۹۰ دقیقو لپاره یې جګړه وکړه. <ref name="Express2">[http://www.indianexpress.com/news/-I-looked-at-the-gate--it-was-gone-/585006 Indian Express: ‘I looked at the gate, it was gone’], [[The Indian Express]], 2010-02-27</ref><ref name="NYT2">[https://www.nytimes.com/2010/02/27/world/asia/27kabul.html Guesthouses Used by Foreigners in Kabul Hit in Deadly Attacks], ''[[The New York Times]]'', 2010-02-27</ref> == تلفات == له وژل شویو ۱۸ کسانو څخه ۹ تنه یې هندي وګړي و. د افغانستان د ملي پولیسو درې افسران، د سورین بلانشه په نامه یو فرانسوی فلم جوړونکی او د پیټرو آنتونیو کولازو په نامه یو ایټالوی دیپلمات هم د دغو اتلسو وژل شوو په ډله کې و. <ref name="NYT3">[https://www.nytimes.com/2010/02/27/world/asia/27kabul.html Guesthouses Used by Foreigners in Kabul Hit in Deadly Attacks], ''[[The New York Times]]'', 2010-02-27</ref> === هندي وژل شوي وګړي === * جګړن (ډاکټر) ال. جیوتین سنګ، پوځي ډاکټر * جګړن ډیپاک یاداو، د پوځ روزونکی * نتیش چیبر، په کندهار کې د هند د قونسلګری کارکوونکی * روشن لال، د هند او تبت د سرحدي ځواکونو سرتېری * بهولا رام، انجینر * استاد نواب خان، تبله غږونکی<ref>{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120916120445/http://www.thehindu.com/news/national/article123594.ece |archivedate=2012-09-16 |title=Bodies of Kabul blast victims flown home |url=http://www.thehindu.com/news/national/article123594.ece |access-date=2023-05-20 |url-status=dead}}</ref> د ټایمز انډیا ورځپاڼې راپور خپور کړ چې په وژل شوو کې هندي پوځیان او په افغانستان کې میشت د هند او تبت سرحدي پولیس شامل دي. په وژل شوو کې هغه هندي ډاکټران هم شامل و چې بې وزله افغان ماشومان یې د اندیراګاندي د ماشومانو په روغتون کې تداوي کول. جګړن جیوتین سنګ د هند د پوځ له ډاکټرانو څخه و چې له برید څخه یې د مخنیوي په موخه خپل ژوند له لاسه ورکړ. سنګ وسله نه لرله خو په فزیکي ډول یې مخه ونیوله بریدګر آریا میلمستون ته دننه نه شي او د ډېرو نورو ژوند یې وژغوره. <ref>[https://web.archive.org/web/20110811044807/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-02-28/india/28134536_1_taliban-attack-safi-landmark-hotel-arya-guesthouse Blast part of effort to drive India out?]</ref><ref name="TOI">[https://web.archive.org/web/20110811044705/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-02-26/india/28128271_1_kabul-attack-indian-embassy-special-aircraft Kabul attack: 2 armymen among 9 Indians dead, special plane being to bring bodies], [[The Times of India]], 2010-02-26</ref> == مسئولیت == طالبانو د څو ساعتونو په ترڅ کې د دغه برید مسئولیت پر غاړه واخیست. د طالبانو ویاند زبیح الله مجاهد وویل چې د دغه برید موخه په ځانګړې توګه هندیان نه و بلکې د اروپایانو او امریکایانو پر ضد وه. له دې سره راتلونکې اونۍ د افغانستان استخباراتي چارواکو وویل چې د پاکستان د لښکر طیبه ډلې په دغو بریدونو کې لاس درلود. دغو چارواکو د یوې تلویزوني مرکې په ترڅ کې وویل چې دوی داسې شواهد موندلي چې «ډېر ژر» به دا ثابته کړي چې «دغه برید لښکر طیبه ترسره کړی، هغه چې د پاکستان له پوځ سره اړیکه لري». د متحده ایالاتو استخباراتي چارواکو او پاکستاني تحلیل ګرانو وویل چې د لښکر طیبې ډلې جنګیالي د حقاني شبکې له همکارانو سره یوځای په شمالي وزیرستان کې پوځي تمرینات ترسره کوي. هندي چارواکو ګمان درلود چې لښکر طیبه او طالبان له یو بل سره همکاري لري. <ref name="FT">[http://www.ft.com/cms/s/0/d2031ff6-227f-11df-a93d-00144feab49a.html Indian outrage at ‘heinous’ attack in Kabul ]</ref><ref name="Miami">[http://www.miamiherald.com/2010/02/26/1502540/taliban-says-kabul-bombs-meant.html Taliban says Kabul bombs meant to drive Americans out]</ref><ref name="washpostlashkar">Afghan intelligence spokesman Sayed Ansari said on 2 March 2010 that Lashkar was involved because the suicide bombers were heard speaking Urdu and searching for Indian victims. {{cite news|title=Afghan intelligence ties Pakistani group Lashkar-i-Taiba to recent Kabul attack|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/03/02/AR2010030202427.html|author=Karin Brulliard|work=Washington Post|date=2 March 2010}}</ref><ref name="tbo">Afghan intelligence spokesman Saeed Ansari said the gunmen appeared to have detailed knowledge, including names, of Indian guests at the hotels. In an interview aired on Tolo TV, RTA and Shamshad broadcast stations in Kabul, he also claimed the Taliban "had no knowledge" of the Kabul attacks up to five hours after they began. {{cite news|url=http://hosted.ap.org/dynamic/stories/A/AS_AFGHANISTAN|title=Official: Pakistani group behind Kabul attacks|author=Rahim Faiez and Kay Johnson, Associated Press|publisher=Tampa Bay Online|date=2 March 2010|access-date=20 May 2023|archive-date=27 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211027124944/http://hosted.ap.org/dynamic/stories/A/AS_AFGHANISTAN|url-status=dead}}</ref> د نیویارک ټایمز په یوه راپور کې ولیکل شول چې پاکستان او د هغو استخباراتي بنسټونه کېدای شي د دغه برید مسئول وي. د متحده ایالاتو یو استخباراتي راپور څرګندوي چې پاکستان «د حقاني شبکې، طالبانو، د ګل بهادر ډلې او د قوماندان نظیر د ډلې په څېر له خپلو نیابتي ملیشه ډلو څخه په دوامداره توګه ملاتړ کوي». تحلیګر جرمي پېج له دې اندېښنه څرګنده کړه چې دغه برید به د پاکستان او هند ترمنځ د سولې روانې خبرې ګډې وډې کړي. <ref name="NYT4">[https://www.nytimes.com/2010/02/27/world/asia/27kabul.html Guesthouses Used by Foreigners in Kabul Hit in Deadly Attacks], ''[[The New York Times]]'', 2010-02-27</ref><ref name="Times">{{Cite web |title=Fears that India will blame Pakistan for deaths in Kabul attack |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/middle_east/article7043340.ece |access-date=2023-05-20 |archive-date=2011-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604235421/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/middle_east/article7043340.ece |url-status=dead }}</ref> == غبرګونونه == * هند – د هند د بهرنیو چارو وزیر مالایي کرېشنا دغه برید له ناچارۍ برید وګاڼه چې موخه یې «د هند او افغانستان د ملګرتیا کمزوري کول» دي. <ref name="NYT5">[https://www.nytimes.com/2010/02/27/world/asia/27kabul.html Guesthouses Used by Foreigners in Kabul Hit in Deadly Attacks], ''[[The New York Times]]'', 2010-02-27</ref> * افغانستان – افغان ولسمشر حامد کرزي دغه برید «د هندي وګړو پر وړاندې ترهګریز برید» وباله. هغه زیاته کړه چې «په هندي وګړو دغه برید به د افغانستان او هند په اړیکو کوم اغېز ونلري».<ref name="BBC">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8538005.stm Afghanistan capital Kabul hit by suicide attack], [[BBC]], 2010-02-26</ref><ref>[http://www.deccanherald.com/content/55195/nine-indians-killed-talibans-kabul.html Nine Indians killed in Taliban’s Kabul attack], [[Deccan Herald]], 2010-02-26</ref> * بریتانیا – د بریتانیا د لومړي وزیر ګورډن براون ویاند وویل چې بریتانیا دغه برید «په تر ټولو شدیدو الفاظو» غندي. <ref name="HT">[https://web.archive.org/web/20110605015738/http://www.hindustantimes.com/europe/British-PM-condemns-Kabul-bombings/513242/H1-Article1-513247.aspx British PM condemns Kabul bombings], [[Hindustan Times]], 2010-02-26</ref> * ملګري ملتونه – ملګرو ملتونو د یوې اعلامیې په خپرولو سره په کابل کې په ملکي وګړو دغه برید «د انسانانو د ژوند پر وړاندې د بې تفاوتۍ څرګندونکی» وباله.<ref>[https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=33904&Cr=Afghan&Cr1= UN condemns deadly attack in Afghan capital], [[United Nations]]</ref> * کاناډا – د کاناډا د بهرنیو چارو وزیر لارنس کانن څرګنده کړه «کاناډا د کابل په نوي ښار کې ننی برید چې د راپورونو له مخې د دوه افغان پولیسو په ګډون په کې اوولس تنه ووژل شول او څو نور ټپیان شول په کلکه سره غندي».<ref>{{Cite web |title=Canada Condemns Deadly Attack in Kabul |url=http://voiceoftoronto.com/wp/2010/02/canada-condemns-deadly-attack-in-kabulthe-honourable-lawrence-cannon-minister-of-foreign-affairs-issued-the-following-statement-on-the-deadly-attack-in-kabul-today-%E2%80%9Ccanada-condemns-in-the/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717230332/http://voiceoftoronto.com/wp/2010/02/canada-condemns-deadly-attack-in-kabulthe-honourable-lawrence-cannon-minister-of-foreign-affairs-issued-the-following-statement-on-the-deadly-attack-in-kabul-today-%E2%80%9Ccanada-condemns-in-the/ |archive-date=17 July 2011 |access-date=26 February 2010}}</ref> * ترکیه – د ترکیې د بهرنیو چارو وزارت دغه برید وغانده. د دغه وزارت څخه په خپره شوې اعلامیه کې راغلي و «ترکیه ژمنه ده چې د افغانستان له دولت سره په همغږۍ چارې ترسره او د ترهګرۍ او سخت دریځۍ سره د مبارزې په برخه کې به له افغانستان څخه خپل ملاتړ ته دوام ورکړي». <ref>[http://www.turkishweekly.net/news/98478/turkish-foreign-ministry-condemns-suicide-attacks-in-kabul.html Turkish Foreign Ministry Condemns Suicide Attacks in Kabul]{{Dead link|date=August 2019|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}, [[Journal of Turkish Weekly]], 2010-02-27</ref> * ایټالیا – لومړي وزیر سیلویو برلوسکوني د اعلامیې په خپرولو سره څرګنده کړه «په خواشینۍ سره خبر شوم چې زموږ یو دیپلماتیک سلاکار پیټرو آنتونیو کولازو د کابل د نن ورځې په برید کې وژل شوی. نوموړی د خپل هېواد یو وفاداره خدمتګار و، هغه د خپلې دندې پر مهال په داسې هېواد کې ومړ چې د وحشتناکو ترهګریزو فعالیتونو څخه کړېږي».<ref>[http://www.etaiwannews.com/etn/news_content.php?id=1190379&lang=eng_news&cate_img=1037.jpg&cate_rss=General Berlusconi lauds Italian diplomat killed in Kabul] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303174941/http://www.etaiwannews.com/etn/news_content.php?id=1190379&lang=eng_news&cate_img=1037.jpg&cate_rss=General |date=2016-03-03 }}, [[Taiwan News]], 2010-02-26</ref> * فرانسه – د فرانسې د بهرنیو چارو وزیر برنارد کوشنر وویل: «زه د خپل هېوادوال سورین بلانشه یاد ته درناوی وړاندې کوم. نوموړی په افغانستان کې د فرانسې د کلتوري چارو یو له مخکښانو څخه و. موږ به په قاطعیت سره هغه چارو ته دوام ورکړو چې نوموړي په سخاوتمندۍ سره پیل کړې وې».<ref>[https://abcnews.go.com/Entertainment/wireStory?id=9956355 French Filmmaker Severin Blanchet Killed in Kabul], [[ABC News]], 2010-02-26</ref> * د امریکا متحده ایالات – د هند لپاره د متحده ایالاتو سفیر تیموتي جي. رومر د یوې اعلامیې په خپرولو سره وویل «زه د تېرې ورځې د کابل په ویرجن برید کې د وژل شوو او ټپي شوو هندي وګړو کورنیو، خپلوانو او دوستانو ته تسلیت وړاندې کوم».<ref>[http://www.zeenews.com/news607589.html US, France condemn Kabul attack], [[Zee Entertainment Enterprises]], 2010-02-27</ref> == سرچينې == h00r0en3ehwhzqg9sqgcsk5t4w3pn1x 0 69400 369528 363603 2026-09-29T02:43:47Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369528 wikitext text/x-wiki د سند د اوبو تړون (IWT) د هندوستان او پاکستان تر منځ د اوبو د وېش تړون دی، چې نړيوال بانک د سند په سيند او د دې سيند په مرستيالو ويالو (معاون يا مرستيال سيندونه) کې د شته اوبو د استعمال لپاره ترتيب او مذاکره کړی و. دا تړون د 1960ز کال د سپتمبر په نولسمه په کراچۍ کې د هغه مهال د هندوستان د لومړي وزير جواهر لال نهرو او د پاکستان د ولسمشر ايوب خان له خوا لاسليک شوی و.<ref name="Britannica">{{cite web |author=Patricia Bauer |title=Indus Waters Treaty:India-Pakistan [1960] |url=https://www.britannica.com/event/Indus-Waters-Treaty |access-date=27 July 2020 |website=Encyclopedia Britannica website}}</ref><ref name="Newsweek">{{cite web |author=Daniel Haines |date=8 March 2017 |title=The Rivers Run Wild (Indus Waters Treaty-1960) - Nearly 60 Years Since Their Landmark Treaty, The Pakistan-India Water Dispute Remains Contentious |url=https://www.newsweekpakistan.com/the-rivers-run-wild/ |access-date=28 October 2019 |website=Newsweek (magazine) |تاريخ الأرشيف=29 October 2019 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20191029010013/https://www.newsweekpakistan.com/the-rivers-run-wild/ |url-status=dead |خونديځ نېټه=29 October 2019 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20191029010013/https://www.newsweekpakistan.com/the-rivers-run-wild/ |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20191029010013/https://www.newsweekpakistan.com/the-rivers-run-wild/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029010013/https://www.newsweekpakistan.com/the-rivers-run-wild/ }}</ref><ref name="IWT">{{cite web |date=1960 |title=Full text of 'Indus Water Treaty' with Annexures, World Bank |url=https://treaties.un.org/doc/Publication/UNTs/Volume%20419/volume-419-I-6032-English.pdf |access-date=30 October 2014}}</ref><ref name="guardian">{{cite news|title=War over water|work=The Guardian|date=3 June 2002|url=https://www.theguardian.com/world/2002/jun/03/kashmir.india1|access-date=30 June 2018}}</ref><ref>{{cite news|title=How the Indus Treaty was signed|newspaper=The Hindu|date=28 September 2016|url=http://www.thehindu.com/opinion/op-ed/How-the-Indus-Treaty-was-signed/article15002424.ece|access-date=30 October 2017|archive-date=20 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020110530/https://www.thehindu.com/opinion/op-ed/How-the-Indus-Treaty-was-signed/article15002424.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="Britannica2">{{cite web |author=Patricia Bauer |title=Indus Waters Treaty:India-Pakistan [1960] |url=https://www.britannica.com/event/Indus-Waters-Treaty |access-date=27 July 2020 |website=Encyclopedia Britannica website}}</ref> د ۲۰۲۵ کال د اپریل پر ۲۳ نېټه هند دغه تړون د هغه تروریستي برید له امله چي د پهلګم په سیمه کي د پاکستاني اورپکو له لوري ترسره سو، لغوه کړ. {{مالومات}} دا تړون د درې ختيځو سيندونو – بياس، راوي او ستلج د اوبو اوسط کلني جريان يو څلوېښت مليارده m3 (33 ميليونه ايکړه "جريب" فوټه)- واک هندوستان ته ورکوي، په داسې حال کې چې د درې لوېديځو سيندونو-سند، چناب او جهلم د اوبو اوسط کلني جريان 99 ميليارده m3- اختيار پاکستان ته ورکوي. هندوستان د سند د سيستم په مټ تر لاسه کېدونکو ټولو ابو تقريباً 20٪ په اختيار کې لري، په داسې حال کې چې پاکستان 80٪ اوبه په واک کې لري. دا تړن هندوستان ته اجازه ورکوي چې د لوېديځ سيند اوبه د محدود اوبه خور استعمال لپاره وکاروي، همدا راز د برېښنا تر لاسه کولو، بېړۍ چلولو، شتمنيو د لېږدولو، کب نيونې، او نورو په څېر فعاليتونو لپاره د غېر محدود استهلاکي استعمال اجازه ورکوي. دا تړون په لوېديځو سيندونو د پروژو په ودانۍ کې د هندوستان لپاره تفصيلي مقررات جوړوي. د دې تړون سريزه د ښه نيت (پيرزوينې)، ملګرتيا او همکارۍ پر بنسټ د سند د سيند د اوبو تر ټولو زيات استعمال کې د هر هېواد حقوق او مسئوليتونه په ګوته کوي. دې تړون د پاکستان دا اندېښنې نه دي کمې کړي چې هندوستان کولای شي په پاکستان کې په ممکنه ډول سيلابونه يا وچکالي منځ ته راوړي، په ځانګړي ډول د جګړې پر مهال.<ref name="jk">{{cite news|last=Khaki|first=Saadat Bilal|title=Indo-Pak and Hydro-politics|newspaper=Greater Kashmir|date=26 July 2018|url=https://www.greaterkashmir.com/news/op-ed/indo-pak-and-hydro-politics/291555.html}}</ref><ref name="pak1">{{cite web |title=Pakistan: Getting More from Water (see Table 3.1) |url=http://documents.worldbank.org/curated/en/251191548275645649/pdf/133964-WP-PUBLIC-ADD-SERIES-22-1-2019-18-56-25-W.pdf |access-date=29 March 2019 |publisher=World Bank}}</ref><ref>{{cite web |author1=Andrew Keller |author2=Jack Keller |author3=David Seckler |title=Integrated Water Resource Systems: Theory and Policy Implications |url=http://www.iwmi.cgiar.org/Publications/IWMI_Research_Reports/PDF/pub003/REPORT03.PDF |access-date=31 January 2020 |archive-date=3 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303233639/http://www.iwmi.cgiar.org/Publications/IWMI_Research_Reports/PDF/pub003/REPORT03.PDF |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Preamble of Indus water treaty |url=http://siteresources.worldbank.org/INTSOUTHASIA/Resources/223497-1105737253588/IWT_01_TableofContents.pdf |access-date=30 October 2017}}</ref><ref>{{cite web |title=Indus Water Treaty: Review is not an Option |url=http://www.southasiaanalysis.org/node/2236 |access-date=30 July 2018}}</ref> په 1948ز کال کې، د دې سيند سيستم د اوبو حقوق، د هندوستان او پاکستان تر منځ د اوبو پر د سر يوې شخړې مرکزيت و. په 1960ز کال کې د دې تړون د تاييد څخه راوروسته، په ګڼو پوځي ټکرونو کې د ښکېلتيا سره سره، هندوستان او پاکستان د اوبو پر سر هېڅ ډول جګړه کې نه دي ښکېل شوي. ډېر مخالفتونه او شخړې د هغو حقوقي کړنلارو له لارې حل کړای شوي چې د دې تړون په چوکاټ کې چمتو شوي دي.<ref>{{citation|last=Chaturvedi|first=A. K.|title=Indus Water Treaty: Options for India|journal=Scholar Warrior|publisher=Centre for Land Warfare Studies|date=Spring 2017|url=http://www.claws.in/images/journals_doc/867954295_04_chap.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180709153909/https://www.claws.in/images/journals_doc/867954295_04_chap.pdf|archive-date=9 July 2018}}</ref> د سند د اوبو تړون په اوسنۍ نړۍ کې د اوبو د وېش له تر ټولو برياليو هڅو يوه شمېرل کېږي، سره له دې چې شنونکي د يو شمېر تخنيکي ځانګړتياوو د نويو کولو او د موسمي بدلونونو سره د مقابلې لپاره د تړون د حدودو د زياتولو اړتيا هم مني.<ref>{{citation|title="Scrapping water treaty is no solution", says Pakistan's Indus waters commissioner|url=https://www.thethirdpole.net/en/2014/10/03/scrapping-water-treaty-is-no-solution-says-pakistans-indus-waters-commissioner/?gclid=EAIaIQobChMI-93Z8Mey6AIVFraWCh0Vig69EAMYASAAEgKAOPD_BwE|access-date=23 March 2020|date=2014|archive-date=20 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210420130317/https://www.thethirdpole.net/en/2014/10/03/scrapping-water-treaty-is-no-solution-says-pakistans-indus-waters-commissioner/?gclid=EAIaIQobChMI-93Z8Mey6AIVFraWCh0Vig69EAMYASAAEgKAOPD_BwE|url-status=dead}}</ref><ref name="indus">{{citation|first1=Gitanjali|last1=Bakshi|first2=Sahiba|last2=Trivedi|title=Indus Equation|publisher=Strategic Foresight Group|url=http://www.strategicforesight.com/publication_pdf/10345110617.pdf|date=2011|access-date=28 October 2014}}</ref> == د تړون مادې == د سند د سيندونو سيستم له درې لوېديځو سيندونو – هر يو سند، جهلم او چناب – او درې ختيځو سيندونو – هر يو ستلج، بياس او راوي- څخه جوړ دی. د سند د اوبو د تړون د لومړۍ مادې سره سم، د سند د سيندونو د سيستم هر سيند/مرستياله وياله او د هغې اوبه ييزه حوزه چې د نورو پنځو سيندونو برخه نه وي، د سند د سيند برخه دي، چې نهرونه، ډلټا کانالونه، نښتي جهيلونه او نور شامل دي. د دې تړون تر مخې، ختيځ سيندونه په پاکستان کې د اوبو د کارولو له اجازې وروسته، د هندوستان له خوا په ځانګړي ډول د اوبو د استعمال لپاره مختص کېږي، خو مخکې تر دې چې دا اوبه بالاخره پاکستان ته وبهېږي. په ورته توګه، په هندوستان کې د اوبو د کارولو له اجازې وروسته، پاکستان د لوېديځو سيندونو د اوبو د ځانګړي استعمال حق لري. د IWT IV (14) ماده وايي چې د بل هېواد تر کارولو لاندې اوبو څخه چمتو شويو اوبو استعمال، د وخت د تېرېدو له امله د اوبو د استعمال حقوق نه شي تر لاسه کولای. تر ډېره بريده، د تړون په پايله کې د سيندونو د اوبو د وېش پر ځای د سيندونو وېش شوی دی.<ref name="iwt1">{{cite web |title=Indus water treaty |url=http://siteresources.worldbank.org/INTSOUTHASIA/Resources/223497-1105737253588/IndusWatersTreaty1960.pdf |access-date=28 July 2019 |publisher=World Bank}}</ref><ref name="conflicts, p.98">{{Cite web |title=Water Sharing Conflicts Between Countries, and Approaches to Resolving Them |url=http://www.gee-21.org/publications/pdf%20files/Conflictsbetweencountriesvol.3Jan.2004.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070821023229/http://www.gee-21.org/publications/pdf%20files/Conflictsbetweencountriesvol.3Jan.2004.pdf |archive-date=August 21, 2007 |access-date=2010-04-14 |publisher=Global Environment and Energy in the 21st century |location=Honolulu |page=98}}</ref> د لسو کلونو انتقالي دورې اجازه ورکړل شوې وه، په کومه کې چې هندوستان د خپلو ختيځو سيندونو څخه پاکستان ته د اوبو ورکولو پابند و، تر هغه وخته تر څو پاکستان د لوېديځو سيندونو د اوبود کارولو لپاره د نهرونو نظام جوړولو وړتيا پيدا  کړي. د IWT د 5.1 مادې تر مخې، هندوستان موافقه کړې وه چې 62060000/ انګلستاني پاونډ سټرنګه = (يوازې دوه شپېته ميليونه او شپېته زره پاونډ سټرلنګه يا 125 ميټرک ټنه سره زر، که د سرو زرو معيار تعقيب شي) به د ټاکلې مرستې په توګه، د پنجاب ايالت د لوېديځو سيندونو څخه د اوبه خور لپاره د نوې ودانۍ د کارونو او کانال سيستم د جوړولو لپاره ورکوي. هندوستان د 1965ز کال د پاکستان او هندوستان تر منځ د جګړې سره سره، بيا هم ټول مبلغ په لسو برابرو کلنيو قسطونو کې تاديه کړی و. دواړو هېوادونو په تړون کې د معلوماتو د تبادلې او د سند سيستم د سيندونو د اوبو د تر ټولو غوره استعمال کې يو له بل سره په مرسته موافقه کړې. د دې موخې تر لاسه کولو لپاره، دې تړون د سند دایمي کميسيون جوړ کړی، چې هر هېواد ورته کميشنر ټاکي. دا کميسيون، په راتلونکي کې د تړون د پلې کولو يا تشريح پر مهال منځ ته راتلونکو هر ډول اختلافاتو او شخړو په اړوند د پرېکړې کولو لپاره پر ټاکل شويو کړنلارو عمل کوي. دا کميسيون له درې جګړو څخه خوندي پاتې دی، او د څېړنې، معلوماتو د تبادلې او کتنو په مټ د مشورو او شخړو د حل لپاره يوه دوامداره کړنلاره وړاندې کوي. په کال کې لږ تر لږه يو ځل اړتيا ده چې دا کميسیون ناسته وکړي، تر څو د اټکلي شخړو تر څنګ د سند سيستم د سيندونو د پرمختګ لپاره د مرستې پر بنسټ اقداماتو په اړوند بحث وکړي. د تړون د VIII (8) مادې تر مخې، دواړه کميشنران بايد په شريکه د خپلو کارونو په اړوند خپلو هېوادونو ته په کلني بنسټ راپور ورکړي. خو دا کلني راپورونه کله هم د پاکستان له خوا نه خپرېږي، کوم هېواد چې د هندوستان له خوا د تړون څخه د بيا بيا سرغړونو ادعا لري.<ref>{{cite web |title=The struggle for power over Indus |url=http://www.thedialogue.co/struggle-power-indus/ |access-date=29 April 2018 |تاريخ الأرشيف=16 June 2018 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180616154036/http://www.thedialogue.co/struggle-power-indus/ |url-status=dead |خونديځ نېټه=16 June 2018 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20180616154036/http://www.thedialogue.co/struggle-power-indus/ |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20180616154036/http://www.thedialogue.co/struggle-power-indus/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180616154036/http://www.thedialogue.co/struggle-power-indus/ }}</ref><ref>{{cite web |last1=Shreyan |first1=Sengupta |title=Transboundary water disputes |url=http://e-collection.library.ethz.ch/eserv/eth:7481/eth-7481-01.pdf |access-date=24 September 2013 |publisher=ETH Zurich |archive-date=25 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160925022442/http://e-collection.library.ethz.ch/eserv/eth:7481/eth-7481-01.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="Garg">{{Cite book|last=Garg|first=Santosh Kumar|title=International and interstate river water disputes|pages=54–55|publisher=Laxmi Publications|year=1999|isbn=81-7008-068-1|url=https://books.google.com/books?id=nrcqGF3agsEC&q=Ravi%20River&pg=PA98}}</ref><ref name="iwt12">{{cite web |title=Indus water treaty |url=http://siteresources.worldbank.org/INTSOUTHASIA/Resources/223497-1105737253588/IndusWatersTreaty1960.pdf |access-date=28 July 2019 |publisher=World Bank}}</ref><ref>{{cite web |title=Energizing the Indus Waters Treaty |url=https://www.thenews.com.pk/print/1063198-energizing-the-indus-waters-treaty |access-date=22 April 2023}}</ref><ref>{{cite web |date=17 February 2020 |title=India, Pakistan water deal must be an 'instrument of peace' |url=https://www.arabnews.com/node/1628821/world |access-date=17 February 2020}}</ref> هر لوری بايد بل لوري ته د انجنيرۍ د هغو ودانيزو پلانونو څخه خبر کړي، کوم چې دويم لوری اغېزمن کولای شي او بايد د دا ډول کارونو په اړه معلومات ورکړي. په نيمه لويه وچه کې د تاوتریخوالي څخه له اندېښنو پرته، کلنۍ څېړنې اود معلوماتو تبادله دوام لري. سلال د اوبو بند (ډيم) د دواړو هېوادونو تر منځ د دوه اړخيزې موافقې څخه وروسته جوړ شو. د هندوستان او پاکستان تر منځ د اوږدو خبرو اترو څخه وروسته بيا هم د تلبل پروژه د څو لسيزو راهيسې د تايید لپاره ځنډېدلې ده. د شخړې يا مخالفتونو په صورتونو کې، په ترتيب سره د منځګړیتوب دايمي محکمه (PCA) يا يو بې پری تخنيکي ماهر د منځګړيتوب لپاره راغوښتل کېږي. د بګليهار برېښنا مرکز د تصفيې لپاره د تخنیکي ماهر پرېکړه تعقيب شوې وه، او د کشن ګنګا د اوبو برېښنايي مرکز د تصفيې لپاره د PCA پرېکړه عملي شوې وه. پاکستان د 850 MW (Ratle Hydroelectric Plant) په اړوند له تړون څخه د سرغړونې ادعا لري او د منځګړيتوب د محکمې (PCA) د جوړېدو غوښتنه کوي، په داسې حال کې چې هندوستان د بې پری ماهر د ټاکنې غوښتونکی دی. هندوستان تر اوسه د پاکستان له خوا د IWT د II مادې څخه د کومې سرغړونې خبره نه ده راپورته کړې، سره له دې چې پاکستان راوي او ستلج د ډنډونو په سيمه کې د ځمکې اوبه په بېلا بېلو لارو، له هغې مخکې کاروي چې دا سيند پاکستان ته داخل شي. پاکستان همدا راز په خپله سيمه کې د سيند د سيلاب د کمولو او د IV(3a) مادې څخه په سرغړونې سره، سمندري جريان کنترول په داسې ډول جوړ کړی، چې په خپله سيمه کې د سيند سيلابي کېدل کموي، او د هندوستان د کچي سيمې په (Great Rann) کې سيلاب زياتوي. د پاکستان له خوا د شخړو راپورته کېدل او د هندوستان د پروژو پر وړاندې PCA ته مراجعه کول،  کولای شي IWT له منځه يوسي، هغه مهال کله چې د دې تړون مادې د PCA د پرېکړو پر مټ په تفصيل سره تشریح شي. <ref>{{cite web |title=Agreement for the Salal project between India and Pakistan dated 14 April 1978 |url=http://www.commonlii.org/in/other/treaties/INTSer/1978/18.pdf |access-date=13 June 2018 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |date=27 June 2010 |title=Wullar Barrage: An Unresolved 'Question' |url=https://kashmirlife.net/wullar-barrage-an-unresolved-question-601/ |access-date=29 August 2018}}</ref><ref>{{cite web |title=Baglihar Hydroelectric Plant: Expert Determination |url=http://siteresources.worldbank.org/SOUTHASIAEXT/Resources/223546-1171996340255/BagliharSummary.pdf |access-date=15 April 2018}}</ref><ref>{{cite web |date=2008 |title=The Baglihar difference and its resolution process - a triumph for the Indus Waters Treaty? |url=https://www.internationalwaterlaw.org/bibliography/articles/Salman/Baglihar.pdf |access-date=22 September 2017}}</ref><ref>{{cite web |date=February 2013 |title=Verdict of Permanent Court of Arbitration on Kishanganga Hydroelectric Plant |url=https://pca-cpa.org/en/cases/20/ |access-date=22 September 2022}}</ref><ref>{{cite news|title=Controversial Kishenganga and Ratle hydropower projects: WB to hand over projects' papers to arbiters, neutral experts on 21st|url=https://www.thenews.com.pk/print/1010774-controversial-kishenganga-and-ratle-hydropower-projects-wb-to-hand-over-projects-papers-to-arbiters-neutral-experts-on-21st|access-date=17 November 2022}}</ref><ref>{{cite news|title=World Bank Makes Appointments Under the Indus Waters Treaty|url=https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2022/10/17/world-bank-makes-appointments-under-indus-waters-treaty|website=World Bank|date=2022|access-date=23 October 2022}}</ref><ref>{{cite web |date=2013 |title=Indus Basin Floods |url=https://www.adb.org/sites/default/files/publication/30431/indus-basin-floods.pdf |access-date=20 May 2019 |publisher=Asian Development Bank}}</ref><ref>{{cite news|title=Pakistan to take Kishanganga Dam dispute to International Court of Arbitration|newspaper=Arab News|url=http://www.arabnews.com/node/1316126/world|access-date=22 July 2018}}</ref> == سرچينې == 9krthn2sg4kg5abuwxq2bfm561gh8ny 0 69406 369585 364861 2026-09-29T11:11:13Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369585 wikitext text/x-wiki په ۲۰۱۱ کال کې په پاکستان کې د ناټو برید (چې د سلاله پېښې، سلاله برید یا د ۱۱\۲۶  بریدونو په نوم هم یادېږي) یوه سرحدي نښته وه. دا پېښه هغه مهال رامنځته شوه چې د متحده ایالاتو په مشرۍ د ناټو ځواکونه د ۲۰۱۱ کال د نومبر په ۲۶ د افغانستان – پاکستان پولې ته څېرمه، په دوو پاکستاني پوځي پوستو کې د پاکستان امنیتي ځواکونه سره ښکیل شول. وروسته دواړو خواوو ادعا کوله چې مقابل لوري لومړی ډزې کړې دي. د ناټو دوه اپاچي چورلکې، یو AC-130 توپ ويشتونکې الوتکه او دوه F-15E ایګل جنګي الوتکې لږ تر لږه  له ۲۰۰ مترو (۶۶۰ فټ) څخه تر ۲.۵ کیلومترو (۱.۶مایل) پورې، په ځايي وخت د شپې په ۲ بجو د پاکستان سرحدي سیمې سلاله ته (چې د نیمه خپلواکه قبایلي سیمو په مهمند ایجنسۍ د بایزۍ فرعي برخه کې موقعیت لري) ننوتلې. دوی د پولې د افغانستان له غاړې ننوتې او د پاکستان د سرحدي ګزمې په دوو پوستو یې ډزې پیل کړې او یا یې ځوابي ډزې وکړې چې له امله یې ۲۸ پاکستاني پوځیان ووژل شول او ۱۲ نور یې ټپیان شول. دغه برید د پاکستان او امریکا ترمنځ د اړیکو د خرابېدو لامل شو. د پاکستان ولس په ټول هېواد کې د لاریونونو په ترسره کولو سره غبرګون وښود او حکومت یې داسې اقدامات وکړل چې له افغانستان څخه د امریکا د وتلو په ستراتیژۍ یې منفي اغیزه وکړه. په دې اقداماتو کې د شمسي هوايي ډګر تخلیې او په پاکستان کې د ناټو د اکمالاتي لارې بندولو ګډون درلود.  <ref>{{cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/story/pakistan-yousuf-raza-gilani-nato-26-11-attacks/1/164167.html|title=Pakistan PM Gilani refers to NATO strike as '26/11 attacks'|work=India Today|date=14 December 2011|access-date=20 November 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-6-91995-Pakistan-may-restore-Nato-supplies-on-new-terms|title=Pakistan may restore Nato supplies on new terms|work=The News|date=10 February 2012|access-date=20 November 2014|first=Amir|last=Mir|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129115409/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-6-91995-Pakistan-may-restore-Nato-supplies-on-new-terms|archive-date=29 November 2014}}</ref><ref name="Newsweek-01">{{cite web |last=Islam |first=Nazarul |date=27 November 2011 |title=NATO 'Regrets' Pakistan Strike |url=http://newsweekpakistan.com/scope/612 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120426005053/http://newsweekpakistan.com/scope/612 |archive-date=26 April 2012 |access-date=27 November 2011 |work=[[Newsweek Pakistan]]}}</ref><ref name="TheHindu-01">{{cite news|title=Anger as NATO copters kill 24 Pakistani soldiers|url=http://www.thehindu.com/news/international/article2662246.ece|work=The Hindu|location=India|last=Joshua|first=Anita|date=26 November 2011|access-date=28 November 2011|archive-date=28 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111128090429/http://www.thehindu.com/news/international/article2662246.ece|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |date=27 November 2011 |title=NATO came under fire from Pakistan before attack: sources |url=https://news.yahoo.com/nato-came-under-fire-pakistan-attack-sources-134017538.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111223144508/http://news.yahoo.com/nato-came-under-fire-pakistan-attack-sources-134017538.html |archive-date=23 December 2011 |access-date=28 November 2011 |publisher=[[Yahoo! News]] |agency=[[Reuters]]}}</ref><ref name="200 meters">{{cite web |last=Yusufzai |first=Mushtaq |date=28 November 2011 |title=Namaz-e-Janaza of Salala soldiers offered in Peshawar |url=http://www.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=10598&Cat=13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225161907/https://www.thenews.com.pk/archive/print/264983-250-citizens-robbed-last-week |archive-date=25 December 2018 |access-date=28 November 2011 |publisher=The International News, Karachi}}</ref><ref name="BBCNews-01">{{cite news|title=Pakistan buries 24 troops killed in NATO airstrike|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-15908760|work=BBC News|date=26 November 2011|access-date=27 November 2011}}</ref><ref name="Newsweek-012">{{cite web |last=Islam |first=Nazarul |date=27 November 2011 |title=NATO 'Regrets' Pakistan Strike |url=http://newsweekpakistan.com/scope/612 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120426005053/http://newsweekpakistan.com/scope/612 |archive-date=26 April 2012 |access-date=27 November 2011 |work=[[Newsweek Pakistan]]}}</ref><ref name="BBCNews-012">{{cite news|title=Pakistan buries 24 troops killed in NATO airstrike|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-15908760|work=BBC News|date=26 November 2011|access-date=27 November 2011}}</ref><ref name="Guardian-01">{{cite news|title=Pakistan halts Nato supplies after attack leaves soldiers dead|url=https://www.theguardian.com/world/2011/nov/26/pakistan-halts-nato-supplies-attack|work=The Guardian|location=UK|last=Coleman|first=Jasmine|date=26 November 2011|access-date=27 November 2011}}</ref><ref name="timeofattack">{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-11-26/pakistan/30443897_1_taliban-militants-pakistani-soldiers-pakistani-troops|title=28 Pakistani troops killed in NATO attack, outrage in Islamabad|date=26 November 2011|access-date=3 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302204921/https://timesofindia.indiatimes.com/us?referral=PM|archive-date=2 March 2020|work=[[The Times of India]]|url-status=dead}}</ref> د متحده ایالاتو د بهرنیو چارو وزیرې، هیلري کلنټن د ۲۰۱۲ کال د جولای په ۳ مه نېټه په رسمي توګه د پاکستان پوځ ته د اوښتو زیانونو له امله بښنه وغوښته. ورپسې پاکستان د ناټو اکمالاتي لاره بېرته پرانیستې.  <ref name="CNN20120704">{{cite news|title=Pakistan reopens NATO supply routes to Afghanistan|url=http://edition.cnn.com/2012/07/03/world/asia/us-pakistan-border-routes/index.html?hpt=hp_t1|work=CNN Wirestaff|publisher=CNN|access-date=4 July 2012|date=4 July 2012}}</ref> == مخينه او مهال ویش == === برید ===   د امریکا په مشرۍ د ناټو ځواکونو د ۲۰۱۱ کال د نومبر په ۲۶ د پاکستان او افغانستان پولې ته څېرمه د پاکستان ځواکونو د ګزمې پر دوو سرحدي پوستو ډزې وکړې. برید تقریبا په افغانستان کې او د ګرینويچ په وخت په ۲۱:۰۰ بجو وشو). د پوځي عملیاتو د عمومي رئیس DGMO))، تورن جنرال اشفاق ندیم په وینا، دا د ناټو یوهمغږی برید و او په کې دوه AH-64D اپاچي لانګبو هلیکوپتر، یو AC-130H سپیکټر توپ ویشتونکې اولوتکه او دوه F-15E ایګل جنګي جېټ الوتکې وکارول شوې. یوه MC-12W لیبرټي ټربو پروپیلر ډوله الوتکه د استخباراتي، څارنې او د پېژندنې په رول کې کارول شوې وه. دا پوستې د پاکستان د نيمه خپلواکه قبایلي سیمو (فاټا) کې د مومند ایجنسۍ د بایزۍ فرعي برخې په سلاله سیمه کې، له افغانستان د پولې څخه پاکستان په لور له ۲۰۰ مترو (۶۶۰ فټ) څخه تر ۲.۵ کیلومتره (۱.۶ مایل) پورې موقعیت لري، او د سلاله غره په څوکو کې یو کیلومتر فاصله لري.  <ref name="timeofattack2">{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-11-26/pakistan/30443897_1_taliban-militants-pakistani-soldiers-pakistani-troops|title=28 Pakistani troops killed in NATO attack, outrage in Islamabad|date=26 November 2011|access-date=3 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302204921/https://timesofindia.indiatimes.com/us?referral=PM|archive-date=2 March 2020|work=[[The Times of India]]|url-status=dead}}</ref><ref name="ClarkReport">{{cite web |title=US Central Command Investigation into Salala Checkpoint Engagement |url=https://www.scribd.com/full/80616338?access_key=key-26rt0xtpw7icq41c5zat |access-date=6 February 2012}}</ref><ref name="200 meters2">{{cite web |last=Yusufzai |first=Mushtaq |date=28 November 2011 |title=Namaz-e-Janaza of Salala soldiers offered in Peshawar |url=http://www.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=10598&Cat=13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225161907/https://www.thenews.com.pk/archive/print/264983-250-citizens-robbed-last-week |archive-date=25 December 2018 |access-date=28 November 2011 |publisher=The International News, Karachi}}</ref> تر ٢٤ پورې پاکستاني پوځيان په دغو بريدونو کې ووژل شول، چې په کې دوه افسران، جګړن مجاهد ميراني او تورن عثمان علي هم شامل وو. ديارلس نور سرتېري ټپيان شول. دواړو لورو ادعا کوله چې لومړی پر دوی بریدونه شوی. فرضي پوله، او همدارنګه د افغانستان د سرحدي سیمو په شاوخوا کې د طالب جنګیالیو د تګ راتګ سابقه، د پېښې د ممکنه لاملونو په توګه یاد شوي دي. <ref name="Guardian-012">{{cite news|title=Pakistan halts Nato supplies after attack leaves soldiers dead|url=https://www.theguardian.com/world/2011/nov/26/pakistan-halts-nato-supplies-attack|work=The Guardian|location=UK|last=Coleman|first=Jasmine|date=26 November 2011|access-date=27 November 2011}}</ref><ref>{{cite web |title=Pakistan protest NATO attack on check post |url=http://www.thenews.com.pk/NewsDetail.aspx?ID=27328&title=Pakistan-protest-Nato-attack-on-check-post |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111127011820/http://www.thenews.com.pk/NewsDetail.aspx?ID=27328&title=Pakistan-protest-NATO-attack-on-check-post |archive-date=27 November 2011 |access-date=29 November 2011 |work=[[The News International]]}}</ref><ref>{{cite web |title=Radio Pakistan&nbsp;– At least twenty-five security officials including two officers were martyred when the NATO helicopters... |url=http://radio.gov.pk/newsdetail-12599 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120426002531/http://radio.gov.pk/newsdetail-12599 |archive-date=26 April 2012 |access-date=29 November 2011 |publisher=[[Pakistan Broadcasting Corporation|Radio Pakistan]]}}</ref><ref>{{cite web |author=Web18 |date=26 November 2011 |title=Pakistan cuts NATO supply lines after 'unprovoked' attack |url=http://www.firstpost.com/world/pakistan-cuts-nato-supply-lines-after-unprovoked-attack-141140.html |access-date=29 November 2011 |publisher=Firstpost}}</ref><ref name="Guardian-013">{{cite news|title=Pakistan halts Nato supplies after attack leaves soldiers dead|url=https://www.theguardian.com/world/2011/nov/26/pakistan-halts-nato-supplies-attack|work=The Guardian|location=UK|last=Coleman|first=Jasmine|date=26 November 2011|access-date=27 November 2011}}</ref> ==== د امریکا-افغان ادعاوې ==== د افغان او امریکایي چارواکو په وینا، پېښه وروسته له هغه پیل شوه چې د امریکا-افغان اېتلافي ځواکونو، چې د افغانستان په ختیځ کنړ ولایت کې یې د افغان طالبانو پر ضد عملیات کول، د پاکستان په سرحدي برخو کې تر ډزو لاندې راغلل . په کابل کې یوه افغان چارواکي وویل، "د افغان پوځیانو پر وړاندې، چې د ملاتړ غوښتنه یې کړې وه، له هغه موقعیت څخه ډزې روانې وې.."<ref name="BBCNews-013">{{cite news|title=Pakistan buries 24 troops killed in NATO airstrike|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-15908760|work=BBC News|date=26 November 2011|access-date=27 November 2011}}</ref><ref name="WSJReport">{{cite news|last=Nissenbaum|first=Dion; Tom Wright; Adam Entous|title=Airstrike Ravages U.S.-Pakistan Ties|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052970204630904577061270317324992|work=Wall Street Journal|access-date=28 November 2011|date=28 November 2011}}</ref><ref>[https://news.yahoo.com/nato-came-under-fire-pakistan-attack-sources-134017538.html NATO came under fire from Pakistan before attack: sources] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111223144508/http://news.yahoo.com/nato-came-under-fire-pakistan-attack-sources-134017538.html|date=23 December 2011}}, Reuters, 27 November 2011</ref><ref name="newser">[http://www.newser.com/article/d9raebf00/pakistan-to-boycott-key-meeting-in-germany-in-protest-over-nato-raid-that-killed-its-troops.html Pakistan to boycott key meeting in Germany in protest over NATO raid that killed its troops] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111129141612/http://www.newser.com/article/d9raebf00/pakistan-to-boycott-key-meeting-in-germany-in-protest-over-nato-raid-that-killed-its-troops.html|date=29 November 2011}}, Newser</ref><ref name="WSJReport2">{{cite news|last=Nissenbaum|first=Dion; Tom Wright; Adam Entous|title=Airstrike Ravages U.S.-Pakistan Ties|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052970204630904577061270317324992|work=Wall Street Journal|access-date=28 November 2011|date=28 November 2011}}</ref> افغان چارواکي زیاته کړه چې پر دوی مستقیماً د پاکستان له یوې پوځي پوستې څخه ډزې وشوې. یوه غربي چارواکي تا نظر تایید کړ او ویې ویل: "دوی د پاکستان د اردو له اډې څخه تر ډزو لاندې راغلل." او، "دا یو دفاعي غبرګون و." د افغان او متحده ایالاتو د څرګندونو له مخې ورپسې د مقابلو  ډزو په وړاندې هلیکوپترو د ملاتړ غوښتنه وشوه.   <ref name="TWR">{{cite web |last=Shrivastava |first=Sanskar |date=30 November 2011 |title=US, NATO Attack on Pakistan Affected South Asia's Geopolitics Over a Week |url=http://www.theworldreporter.com/2011/11/us-nato-attack-on-pakistan-affected.html |access-date=30 November 2011 |work=The World Reporter |تاريخ الأرشيف=20 December 2019 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20191220235522/https://www.theworldreporter.com/2011/11/us-nato-attack-on-pakistan-affected.html |url-status=dead |خونديځ نېټه=20 December 2019 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20191220235522/https://www.theworldreporter.com/2011/11/us-nato-attack-on-pakistan-affected.html |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20191220235522/https://www.theworldreporter.com/2011/11/us-nato-attack-on-pakistan-affected.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20191220235522/https://www.theworldreporter.com/2011/11/us-nato-attack-on-pakistan-affected.html }}</ref><ref name="WSJReport3">{{cite news|last=Nissenbaum|first=Dion; Tom Wright; Adam Entous|title=Airstrike Ravages U.S.-Pakistan Ties|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052970204630904577061270317324992|work=Wall Street Journal|access-date=28 November 2011|date=28 November 2011}}</ref><ref name="WSJReport4">{{cite news|last=Nissenbaum|first=Dion; Tom Wright; Adam Entous|title=Airstrike Ravages U.S.-Pakistan Ties|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052970204630904577061270317324992|work=Wall Street Journal|access-date=28 November 2011|date=28 November 2011}}</ref><ref>[https://news.yahoo.com/afghan-soldiers-called-deadly-nato-airstrike-143342422.html Afghan soldiers called in deadly NATO airstrike], AP, RAHIM FAIEZ and RIAZ KHAN, 27 November 2011</ref><ref name="tough-line">{{cite web |last=Flaherty |first=Anne |title=2 key senators call for tough line with Pakistan |url=http://www.washingtontimes.com/news/2011/nov/27/2-key-senators-call-tough-line-pakistan/ |access-date=29 November 2011 |work=The Washington Times}}</ref> د پاکستان یوه دفاعي چارواکي په مکرر ډول ومنله چې د پاکستان په سرحدي پوسته کې ناستو عسکرو د نفوذ د چټک مخنیوي په موخه هغه خواته یو څو رسام، د هاوان څو مرمۍ او یو یا دوه د ماشیندار ډزې کړې.<ref name="Karen DeYoung">{{cite news|title=Afghans say commando unit was attacked before airstrike was called on Pakistan|url=https://www.washingtonpost.com/world/afghans-say-unit-was-attacked-before-airstrike/2011/11/28/gIQAX6ZY5N_story.html?hpid=z1|access-date=22 December 2011|newspaper=The Washington Post|first1=Karen|last1=DeYoung|first2=Joshua|last2=Partlow|date=29 November 2011}}</ref> په کابل کې یوه بل امریکایي چارواکي د ۲۰۱۰ کال د سپټمبر میاشتې یوې پېښې ته اشاره وکړه چې د پاکستان پر یوې پوستې د ناټو یوې چورلکې ډزې وکړې چې دوه سرتېري یې ووژل. "دا داسې یو حالت و چې یاغیانو د پاکستان د سرحدي پوستې له خوا سمدستي ډزې وکړې او هغه یې د ډزو د موقعیت په توګه وکاروله. کله چې موږ ځوابي ډزې وکړې، موږ د پاکستان امنیتي ځواکونو په نښه کړل." په کابل کې پوځي چارواکو ادعا وکړه چې په پاکستان کې اورپکو د پاکستان له سرحدي اډو څخه هم د بریدونو لپاره کار اخیستی دی، چې دوی وايي کېدای شي د ایتلافي ځواکونو انګېرنه وي چې د ډزو سر سم یې د هوایي برید غوښتنه وکړه.<ref name="WSJReport5">{{cite news|last=Nissenbaum|first=Dion; Tom Wright; Adam Entous|title=Airstrike Ravages U.S.-Pakistan Ties|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052970204630904577061270317324992|work=Wall Street Journal|access-date=28 November 2011|date=28 November 2011}}</ref> یوه امریکايي چارواکي وویل، د ناټو ځواکونو لوېدیځې پولې ته څېرمه د پاکستان د پوځ د ۱۱مې قول اردو قومندانۍ ته خبر ورکړی و، چې په همدې ورځ به د طالب اورپکو پر ضد عملیات وکړي. پاکستاني جنرال عباس په یوه خبري کنفرانس کې ومنله چې ایتلافي ځواکونو "زموږ پوځ ته  دمخه خبر ورکړی و، چې دوی به هلته عملیات وکړي.<ref name="Karen DeYoung2">{{cite news|title=Afghans say commando unit was attacked before airstrike was called on Pakistan|url=https://www.washingtonpost.com/world/afghans-say-unit-was-attacked-before-airstrike/2011/11/28/gIQAX6ZY5N_story.html?hpid=z1|access-date=22 December 2011|newspaper=The Washington Post|first1=Karen|last1=DeYoung|first2=Joshua|last2=Partlow|date=29 November 2011}}</ref> د امریکا د پوځ په وینا، د پلان شوي برید په اړه معلومات د پولې هغه مرکز ته لېږدول شوي وو چې د دواړو خواوو افسران ځای پرځای وو او د معلوماتو په تبادلې سره په دې هڅه کې وو چې پر یو بل د ډزو مخه ونیسي، چې وروسته پاکستاني افسرانو برید ته اجازه ورکړه او څرګنده یې کړه چې په سیمه کې هېڅ پاکستاني ځواکونو شتون نه درلود.<ref>Barnes, Julian E. and Adam Entous, "[https://www.wsj.com/articles/SB10001424052970203833104577072771910500442?mod=googlenews_wsj Pakistan Was Consulted Before Fatal Hit, U.S. Says]", ''[[The Wall Street Journal]]'', 2 December 2011.</ref><ref>[[Bill Roggio|Roggio, Bill]], "[http://www.longwarjournal.org/threat-matrix/archives/2011/12/pakistan_cleared_isaf_airstrik.php Pakistan cleared ISAF airstrikes that killed its own troops], ''[[Long War Journal]]'', 2 December 2011.</ref> ==== د پاکستان ادعاوې ==== دې پېښې په پاکستان کې غوسه او ناندرۍ را پورته کړې، چې دا برید یې "بې پروا او خپلسره ډزې"، "غیر مسؤلانه عمل" او د دې هېواد له حاکمیت څخه "سخته سرغړونه" یاد کړ. د پاکستان د پوځي تاسیساتو مشرانو د پوځ په پوستو باندې د ناټو بریدونه قصدي، له مخکې څخه پلان شوي او له مخکې څخه طرحه شوي وګڼل. پاکستان د ناټو په "عادي عذرونو" باندې په نیوکو، هغه ادعاوې رد کړې چې دوی له نیښتې مخکې ډزې کړې وې، او ویې ویل چې کله ناټو د شپې برید پیل کړ، هغو سرتېرو چې د پوستې ساتنه کوله ویده او استراحت وو. <ref>{{cite news|title=Pakistan blasts "unprovoked" NATO attacks|url=http://www.cbsnews.com/8301-503543_162-57331477-503543/pakistan-blasts-unprovoked-nato-attacks/|work=[[CBS News]]}}</ref><ref name="kyodo">{{cite web |date=23 November 2011 |title=Pakistan condemns NATO attack as 'stark violation' of sovereignty |url=http://english.kyodonews.jp/news/2011/11/128393.html |access-date=29 November 2011 |publisher=English.kyodonews.jp}}</ref><ref name="preplanned">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/world/pakistan/Pakistan-army-believes-NATO-attack-planned-says-reports/articleshow/11043774.cms|title=Pakistan army believes NATO attack planned says reports|work=Times of India|date=9 December 2011|access-date=16 February 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120110111008/http://timesofindia.indiatimes.com/world/pakistan/Pakistan-army-believes-NATO-attack-planned-says-reports/articleshow/11043774.cms|archive-date=10 January 2012}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/national/28-Dec-2011/pakistan-rejects-us-army-findings-on-nato-attacks|title=Pakistan rejects US army findings on Nato attacks|work=The Nation|date=28 December 2011|access-date=16 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120126233259/http://www.nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/national/28-Dec-2011/pakistan-rejects-us-army-findings-on-nato-attacks|archive-date=26 January 2012|url-status=dead}}</ref><ref name="BBCNews-014">{{cite news|title=Pakistan buries 24 troops killed in NATO airstrike|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-15908760|work=BBC News|date=26 November 2011|access-date=27 November 2011}}</ref><ref name="autogenerated1">{{cite news|title=Pakistan denies firing provoked Nato border attack|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-15915247|newspaper=BBC|date=28 November 2011}}</ref><ref>{{cite news|author=5 Minutes 10 Minutes <!-- // .tier-2 -->|url=http://www.theaustralian.com.au/news/world/pakistan-hits-lame-excuses-for-nato-attack/story-e6frg6so-1226208563639|title=Pakistan hits 'lame excuses' for NATO attack|work=The Australian|access-date=29 November 2011|date=29 November 2011}}</ref> تورن جنرال اثر عباس د آی ایس آی د عامه اړیکو عمومي رئیس، ناټو وننګوله چې "که دوی ادعا کوي چې ډزې د پاکستان له خوا پیل شوي، ثبوت دې وړاندې کړي. زموږ له خوا هېڅ ډزې نه دي شوي." هغه وویل چې ناټو او افغانستان "په دې وخت کې، هڅه کوي چې په عذرونو له وضعیت څخه ځان خلاص کړي، د دوی تلفات چېرته دي؟"  په عین حال کې، دا ادعا د پاکستان له خوا په کلکه رد شوه چې د پاکستاني چارواکو له خوا د هوایي برید اجازه ورکړل شوې وه. حتی ادعا یې وکړه چې برید له هغه نور هم دوه ساعته دوام وکړ، چې پاکستاني چارواکو اېتلافي ځواکونو ته د درېدو خبرداری ورکړ. <ref>{{cite news|url=http://www.dawn.com/2011/11/29/nato-attack-govt-response-leaves-room-for-fence-mending.html|title=Nato attack: Govt response leaves room for fence-mending|work=Dawn News|date=28 November 2011|access-date=30 November 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=https://news.yahoo.com/pakistan-says-nato-ignored-pleas-during-attack-074025755.html|title=Pakistan says NATO ignored its pleas during attack|work=Yahoo! News|date=28 November 2011|access-date=16 February 2012}}</ref><ref name="BBCNews-015">{{cite news|title=Pakistan buries 24 troops killed in NATO airstrike|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-15908760|work=BBC News|date=26 November 2011|access-date=27 November 2011}}</ref><ref name="autogenerated12">{{cite news|title=Pakistan denies firing provoked Nato border attack|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-15915247|newspaper=BBC|date=28 November 2011}}</ref><ref name="Categorical denial & permission to respond when attacked">{{cite news|title=Pakistan allows army to counter-attack Nato|url=http://www.emirates247.com/news/world/pakistan-allows-army-to-counter-attack-nato-2011-12-02-1.431083|newspaper=Reuters|date=2 December 2011}}{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="arabnews">{{cite news|last=CHRIS BRUMMITT|title=Pakistan says NATO ignored its pleas during attack|url=http://arabnews.com/world/article539771.ece|newspaper=Arab News|date=28 November 2011}}</ref><ref name="washingtonpost1">{{cite news|title=Afghans say commando unit was attacked before airstrike was called on Pakistan|url=https://www.washingtonpost.com/world/afghans-say-unit-was-attacked-before-airstrike/2011/11/28/gIQAX6ZY5N_story.html?hpid=z1|access-date=22 December 2011|newspaper=The Washington Post|first1=Karen|last1=DeYoung|first2=Joshua|last2=Partlow|quote="''.....That account of the mission is disputed by Pakistani authorities, who say the U.S. launched an unprovoked attack on two of their border posts, a prolonged assault that continued for nearly two hours including after Pakistani officials alerted the coalition forces to stop''"|date=29 November 2011}}</ref> د پاکستان د پوځ په لومړنیو رپوټونو کې وویل شول چې په دوو پوستو کې څه کم ۴۰ پوځیانو شتون درلود، چې زیاتره یې د برید پر مهال ویده یا استراحت وو. لومړی چورلکو د غره پر سر د «ولکانو» په نوم پر سرحدي پوسته برید وکړ. لومړني برید له پوستې سره ټولې اړیکې غوڅې کړې، چې د چټک ځوابي برید لپاره یې د پاکستان د هوايي ځواک څخه د هوايي ملاتړ غوښتنه ناشونې کړه. پر ځای یې پاکستاني پوځيان د "بولډر" په نوم په نږدې پوسته کې ځای پر ځای شول، او د ناټو له چورلکو سره د الوتکو ضد توپونو په ډزو ښکېل شول.چې ورپسې هلیکوپترونو چټک شاتګ وکړ. <ref name="Guardian-014">{{cite news|title=Pakistan halts Nato supplies after attack leaves soldiers dead|url=https://www.theguardian.com/world/2011/nov/26/pakistan-halts-nato-supplies-attack|work=The Guardian|location=UK|last=Coleman|first=Jasmine|date=26 November 2011|access-date=27 November 2011}}</ref><ref name="bbc">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-15901363|title=Pakistan outrage after 'Nato attack kills soldiers'|work=BBC News|last1=Childs|first1=Nick|date=12 May 2011|access-date=29 November 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=http://tribune.com.pk/story/297979/nato-jets-attack-checkpost-on-pak-afghan-border/|title=24 soldiers killed in NATO attack on Pakistan checkpost|publisher=[[The Express Tribune]]|date=26 November 2011}}</ref><ref>{{cite web |last1=Khan |first1=Zia |date=3 December 2011 |title=Not interested: Islamabad rejects NATO joint probe |url=http://tribune.com.pk/story/301511/not-interested-islamabad-rejects-nato-joint-probe/ |access-date=3 December 2011 |publisher=[[The Express Tribune]]}}</ref> پاکستاني چارواکو هڅه وکړه چې د ناټو  لورو ته د وضعیت په اړه  خبر ورکړي، خو د پاکستان دا غوښتنه برید کوونکي ځواک ته و نه رسېده. په بولډر سرحدي پوسته د برید لپاره چورلکې دوهم ځل راغلې. لږه شېبه وروسته د ناټو له قومندانانو سره اړیکه ټینګه شوه او برید ودرول شو. ټوله مرګ ژوبله په ولکانو سرحدي پوسته د لومړني برید له امله را منځ ته شوه. وروسته تورن جنرال عباس څرګنده کړه چې دا له عقل څخه لرې ده چې ولې ناټو ځواکونه د دوهم برید لپاره راستانه شول. <ref>{{cite web |date=3 December 2011 |title=Salala post attack beyond comprehension: ISPR |url=http://nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/Politics/03-Dec-2011/Salala-post-attack-beyond-comprehension-ISPR |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111203223028/http://nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/Politics/03-Dec-2011/Salala-post-attack-beyond-comprehension-ISPR |archive-date=3 December 2011 |access-date=3 December 2011 |publisher=[[The Nation (Pakistani newspaper)|The Nation]]}}</ref>  د سیمه ییزو چارواکو له قوله، د ناټو د برید پر مهال، د افغانستان په سرحدي سیمه کې د اورپکو هېڅ فعالیت نه و. د آی اېس آی د عامه اړیکو وياند، عباس وويل، چې د دواړو سرحدي پوستو کوردینات آيساف ته ورکړل شو و. هغه زیاته کړه چې بريد څه کم دوه ساعته دوام وکړ او ادعا یې وکړه چې د پوستو پرسونل GHQ ته خبرداری ورکړ، چې ورپسې سمدستي په افغانستان کې د آیساف سیمه ییزې اډې ته خبر ورکړل شو ترڅو شاوخوا دشپې ۱۲:۳۰ بجې برید ودروي، خو دوی داسې ونه کړل. په ځای یې، GHQ په پوستو کې پرسونل ته د غبرګون اجازه ورکړه. ناټو د شپې په ۱:۱۵ بجو خبر ورکړ چې دوی پوه شول چې د پاکستان په اردو یې برید کړی او خپلو ځواکونو ته یې امر کړی چې برید ودروي. بیا هم د ناټو د توپونو هوايي بمبار د پاکستان د ژغورنې هغه ځواک په نښه کولو ته دوام ورکړ چې د دوو پوستو مرستې ته یې وردانګلې وو. پاکستان دغه پېښه "بې پروا او خپلسرې ډزې"، یو "غیر مسؤلانه عمل"، او د دوی له حاکمیت څخه "سخته سرغړونه" وبلله. <ref name="yahoo">[https://news.yahoo.com/nato-attack-allegedly-kills-24-pakistani-troops-180926187.html NATO attack allegedly kills 24 Pakistani troops], Yahoo! News</ref><ref name="arabnews2">{{cite news|last=CHRIS BRUMMITT|title=Pakistan says NATO ignored its pleas during attack|url=http://arabnews.com/world/article539771.ece|newspaper=Arab News|date=28 November 2011}}</ref><ref name="Timing and NATO Attack on rescue team">{{cite news|last=KIMBERLY DOZIER|title=US suspects NATO forces lured into deadly raid|url=https://news.yahoo.com/us-suspects-nato-forces-lured-deadly-raid-071123118.html|agency=Associated Press|access-date=29 November 2011}}</ref><ref name="BBCNews-016">{{cite news|title=Pakistan buries 24 troops killed in NATO airstrike|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-15908760|work=BBC News|date=26 November 2011|access-date=27 November 2011}}</ref><ref name="Timing and NATO Attack on rescue team2">{{cite news|last=KIMBERLY DOZIER|title=US suspects NATO forces lured into deadly raid|url=https://news.yahoo.com/us-suspects-nato-forces-lured-deadly-raid-071123118.html|agency=Associated Press|access-date=29 November 2011}}</ref><ref>{{cite news|title=Afghans Say Pakistan Fired First in NATO Attack|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052970204630904577061270317324992|work=The Wall Street Journal|last1=Tom|first1=Wright|last2=Nissenbaum|first2=Dion|date=27 November 2011|access-date=27 November 2011}}</ref><ref name="Guardian-015">{{cite news|title=Pakistan halts Nato supplies after attack leaves soldiers dead|url=https://www.theguardian.com/world/2011/nov/26/pakistan-halts-nato-supplies-attack|work=The Guardian|location=UK|last=Coleman|first=Jasmine|date=26 November 2011|access-date=27 November 2011}}</ref><ref name="kyodo2">{{cite web |date=23 November 2011 |title=Pakistan condemns NATO attack as 'stark violation' of sovereignty |url=http://english.kyodonews.jp/news/2011/11/128393.html |access-date=29 November 2011 |publisher=English.kyodonews.jp}}</ref><ref>{{cite web |title=Pakistan Deaths: US Offers Condolences |url=http://news.sky.com/home/world-news/article/16118154 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111128231518/http://news.sky.com/home/world-news/article/16118154 |archive-date=28 November 2011 |access-date=29 November 2011 |publisher=News.sky.com}}</ref><ref name="TWR2">{{cite web |last=Shrivastava |first=Sanskar |date=30 November 2011 |title=US, NATO Attack on Pakistan Affected South Asia's Geopolitics Over a Week |url=http://www.theworldreporter.com/2011/11/us-nato-attack-on-pakistan-affected.html |access-date=30 November 2011 |work=The World Reporter |تاريخ الأرشيف=20 December 2019 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20191220235522/https://www.theworldreporter.com/2011/11/us-nato-attack-on-pakistan-affected.html |url-status=dead |خونديځ نېټه=20 December 2019 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20191220235522/https://www.theworldreporter.com/2011/11/us-nato-attack-on-pakistan-affected.html |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20191220235522/https://www.theworldreporter.com/2011/11/us-nato-attack-on-pakistan-affected.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20191220235522/https://www.theworldreporter.com/2011/11/us-nato-attack-on-pakistan-affected.html }}</ref><ref>Matthew Rosenberg and Eric Schmitt, [https://www.nytimes.com/2011/12/03/world/asia/pakistan-refuses-to-help-as-us-sorts-out-fatal-airstrikes.html Pakistan Refuses to Help as U.S. Sorts Out a Fatal Attack] ''[[The New York Times]]'' 2 December 2011</ref> په افغانستان کې د جګړې له پیل راهیسې، دا برید د پاکستان په خاوره کې د ناټو تر ټولو مرګونی برید و. د پوځي عملیاتو د عمومي رئیس تورن جنرال اشفق، او لوی درستیز، ډګرجنرال وحید ارشد په یو رسنیز کنفرانس کې ادعا وکړه چې دا "تصادفي" پېښه نه وه. هغه د یو لړ پېښو په اړه وویل چې د برید په وخت کې ناټو ته خبر ورکړل شوی و خو د دوی چورلکې په محاربه کې پاتې شوې. د پاکستان پوځ دا هم وویل چې د ناټو ځواکونه په پوسته د دوهم ځل برید لپاره را ورګرځېدل. کله چې له هغه وپوښتل شول چې آیا پاکستان د امریکا د هوايي ځواک د افسر، برید جنرال سټیفن په مشرۍ د څېړنیز ټیم څخه راضي دی، هغه قاطع ځواب ورکړ او ویې ویل چې په تېرو کې د پاکستان د حاکمیت څخه د سرغړونې ټولې پېښې د منلو وړ پایلې ته نه دي رسېدلي. پاکستان ته بلنه ورکړل شوه چې د پېښې په اړه په ګډه پلټنه وکړي، خو پاکستان له ګډون څخه انکار وکړ.  تورن جنرال اشفق د ډسمبر په ۹ ادعا وکړه چې ناټو هغه شپه د مخابروي اړیکو څارنه کوله او دوی پوهېدل چې د ولکانو پوسته یې ویشتلې ده. د پاکستان پوځ دا برید «بې پروا او خپل سری» یاد کړ. د پاکستان حکومت په امريکا سختې نیوکې وکړې او سمدلاسه یې په افغانستان کې مېشتو ناټو ځواکونو ته اکمالات ودرول. د توجه وړ دا وه چې د شنبې ورځې دا بريد، په افغانستان کې د امريکا په مشرۍ د ايتلافي ځواکونو قوماندان جنرال جان الن او د پاکستان د پوځ مشر جنرال اشفق پروېز کياني تر منځ له لیدنې یوه ورځ وروسته وشو. په دې لیدنه کې دواړو قوماندانانو د پولو په اوږدو کې په همغږۍ او د نورو اقداماتو په اړه خبرې وکړې چې "موخه یې د پولې دواړو غاړو ته د کنټرول ډېرول و".   <ref name="NATO was monitoring transmitions and knew who they attacked2">{{cite news|title=Pakistan to deploy air defence weapons on Afghan border|url=http://www.firstpost.com/fwire/pakistan-to-deploy-air-defence-weapons-on-afghan-border-151844.html|work=First Post|date=9 December 2011}}</ref><ref name="NATO monitored transmission and knew who they attacked 22">{{cite news|title=Pak to deploy air defence weapons on Afghan border|publisher=rediff News|author=Rezaul H Laskar|url=http://www.rediff.com/news/report/pak-to-deploy-air-defence-weapons-on-afghan-border1/20111209.htm|date=9 December 2011}}</ref> == سرچينې == e36xh19yajbdw3q3148gmudl9gerg9j 0 69493 369517 369390 2026-09-29T01:26:03Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369517 wikitext text/x-wiki په افغانستان کې د ۲۰۰۹ کال د اګسټ په ۲۰ نېټه د ولسمشرۍ ټاکنې ترسره شوې. د ټاکنو په پایله کې برحاله ولسمشر حامد کرزي د ۴۹.۶۷ سلنه رایو په ګټلو بریالی شو، په داسې حال کې چې د نوموړي اصلي سیال عبدالله عبدالله د ۳۰.۵۹ سلنه رایو په ګټلو دویم ځای ترلاسه کړ. <ref name="mixed">{{Cite web |last=Siddique |first=Abubakar |date=2009-08-21 |title=Mixed Turnout, Violence Seen On Afghan Election Day, As Vote Count Begins |url=http://www.rferl.org/content/Mixed_Turnout_Violence_Seen_On_Afghan_Election_Day_As_Vote_Count_Begins/1804215.html |access-date=2010-04-07 |publisher=Rferl.org}}</ref> د امنیت نشتوالی، د رایې ورکوونکو لږ ګډون، د ټاکنو د بهیر په اړه د خلکو ټیټ پوهاوی، په پراخه کچه د صندوقونو ډکول، تهدید او نورې ټاکنیزې درغلۍ، د دې ټاکنو له ستونزو څخه وو. دویم پړاو ته د ټاکنو تګ، چې د امریکا او متحدینو تر سخت فشار لاندې اعلان شو، د ۲۰۰۹ کال د نومبر په ۷ نېټه تنظيم شوي و، خو له هغه وروسته لغوه شو چې عبدالله له ګډون انکار وکړ او حامد کرزی د بلې پنځه کلنې مودې لپاره د افغانستان ولسمشر اعلان شو. <ref name="invalid">{{Cite web |last=McDonald |first=Charlotte |date=2009-09-10 |title=Afghan commission orders first ballots invalidated |url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5i3xqZSi2U_mgENDm3TK0-yqI7I_g |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100413122433/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5i3xqZSi2U_mgENDm3TK0-yqI7I_g |archive-date=April 13, 2010 |access-date=2010-04-07}}</ref><ref name="scrapped">[https://www.nytimes.com/2009/11/03/world/asia/03afghan.html?_r=1&hp Karzai Gets New Term as Afghan Runoff is Scrapped], ''The New York Times''</ref><ref name="messy">{{Cite news|last=Dixon|first=Robyn|url=http://www.latimes.com/news/nationworld/nation/la-fg-obama-karzai3-2009nov03,0,963693.story|title=Obama calls Afghan election 'messy' but upholds its final outcome|work=Los Angeles Times|access-date=2010-04-07|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20091105050208/http://www.latimes.com/news/nationworld/nation/la-fg-obama-karzai3-2009nov03%2C0%2C963693.story|archive-date=November 5, 2009|df=mdy-all}}</ref> د ۲۰۰۴ کال د اساسي قانون پر بنسټ، دا دوهمې ټاکنې وې او د ولایتي شوراګانو د ۳۴ څوکیو لپاره د ټاکنو سره په یوه ورځ ترسره شوې. طالبانو د ټاکنو دې تحریم اعلان وکړ او دې ته یې د "صلیبیانو برنامه" او " امریکایی پروسه" نوم ورکړ. <ref name="ordinary">{{Cite web |last=Hairan |first=Abdulhadi |date=2009-08-11 |title=Afghanistan: 'Ordinary people want change' |url=http://www.guardianweekly.co.uk/?page=editorial&id=1199&catID=1 |access-date=2009-08-18 |publisher=[[The Guardian Weekly]]}}</ref><ref name="killed26">{{Cite web |title=Low turnout seen in Afghan election; 26 killed |url=http://www.philstar.com/Article.aspx?articleid=498012 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130131194943/http://www.philstar.com/Article.aspx?articleid=498012 |archive-date=2013-01-31 |access-date=2010-04-07 |publisher=Philstar.com}}</ref><ref name="farce">{{Cite news|last=Margolis|first=Eric|url=http://www.torontosun.com/comment/columnists/eric_margolis/2009/08/16/10476066-sun.html|title=Afghan elections will be a farce|newspaper=Toronto Sun|date=2009-08-16|access-date=2010-04-07}}</ref> == د ټاکنو نېټه == د ۲۰۰۴ کال د اساسي قانون له مخې، ټاکنې باید د ولسمشر کرزي د دورې له پای څخه ۶۰ ورځې وړاندې د ۲۰۰۹ کال د جولای په میاشت کې ترسره شوې وی. په سر کې د ټاکنو خپلواک کمیسیون سپارښتنه کړې وه چې دا ټاکنې به د ۲۰۱۰ کال د پارلماني ټاکنو سره په یوه ورځ ترسره شي ترڅو په لګښتونو کې سپما وکړي. خو د هېواد سیاستوال ونه توانېدل چې په جزیاتو هوکړې ته ورسېږي.  د ۲۰۰۹ کال په پسرلي کې غرنیو سیمو ته د لاسرسي په اړه اندېښنې او په هغه وخت کې په کافي اندازه د افرادو او موادو د ځای پر ځای کولو وړتیا، د ټاکنو خپلواک کمیسیون اړ کړ ترڅو ټاکنې  د ۲۰۰۹ کال تر اګست پورې وځنډوي. <ref>[https://archive.today/20120904050930/http://www.afghanconflictmonitor.org/2008/04/afghanistan-to.html Afghanistan To Hold Separate Presidential, Parliamentary Elections], ''[[The Canadian Press]]'', 2008-04-09</ref> اپوزیسیون، کرزی تورن کړ چې د خپلې دورې له ختمېدو هاخواد  خپل واک د غځولو هڅه کوي. ولسمشر حامد کرزي د ۲۰۰۹ کال د فبروري په میاشت کې د ټاکنو له خپلواکې کمېټې وغوښتل چې د هېواد د اساسي قانون سره سم ټاکنې ترسره کړي، په دې توګه یې د ټاکنو خپلواک کمیسیون اړ کړ چې د اګسټ د میاشتې نېټه تکرار کړي، او هغه نیوکه کوونکي خاموش کړي چې د مې او اګسټ تر منځ یې د واک له تشې وېره درلوده. ځینو بالقوه افغان مخالفینو شکایت وکړ چې د کرزي دا ګام له سیالانو څخه د ډګر د پاکولو هڅه وه، ځکه زیاتره یې د ۲۰۰۹ کال ټاکنو هلوځلو ته چمتو نه وو. کله چې د ټاکنو خپلواک کمیسیون او نړیوالې ټولنې د کرزي فرمان رد کړ، ورپسې کرزي د ۲۰۰۹ کال د اګسټ ۲۰ نېټه ومنله. د ۲۰۰۹ کال په مارچ کې د افغانستان سترې محکمې اعلان وکړ چې د کرزي د کار موده به د نوي ولسمشر تر ټاکلو تمدید شي. مخالفینو دا پرېکړه غیرقانوني او د نه منلو وړ وګڼله او ویې ویل چې دې کار کرزی ته موقع برابره کړه چې د خپلې ټاکنیزې بریا لپاره له واک څخه ګټه واخلي.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7916607.stm|work=BBC News|title=Afghan president urges April poll|date=2009-02-28|access-date=2010-03-30}}</ref><ref>{{Cite web |date=2009-03-09 |title=Afghanistan's Election Dilemma |url=http://www.voanews.com/uspolicy/2009-03-09-voa7.cfm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090331141358/http://www.voanews.com/uspolicy/2009-03-09-voa7.cfm |archive-date=March 31, 2009 |access-date=2009-03-12 |publisher=[[Voice of America]] |df=mdy-all}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gebauer |first=Matthias |author2=Shoib Najafizada |date=2009-03-02 |title=Karzai won't leave: Afghan President Hamid Karzai discovered the importance of adhering to his country's constitution at an awfully convenient political moment |url=http://www.salon.com/news/feature/2009/03/02/karzai_leave/ |website=[[Salon.com|Salon]]/[[Der Spiegel]]}}</ref><ref>{{cite web |title=Afghan presidential poll delayed for poor security |url=https://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5hvWEqwq3CrRvaQCmt21MfoYhjZJQD960QBF80 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090205115208/https://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5hvWEqwq3CrRvaQCmt21MfoYhjZJQD960QBF80 |archive-date=February 5, 2009 |access-date=January 29, 2009}}</ref><ref>{{Cite news|title=Afghanistan vote date announced|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7857451.stm|work=BBC News|date=2009-01-29|access-date=2009-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20090129214149/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7857451.stm|archive-date=January 29, 2009|url-status=live}}</ref><ref>[https://www.nytimes.com/2009/01/30/world/asia/30afghan.html "Afghan Presidential Election Delayed"], ''The New York Times''</ref><ref>{{Cite news|first=Matthew|last=Rosenberg|url=https://www.wsj.com/articles/SB123590141734903121?mod=googlenews_wsj|title=U.S., Afghans Criticize Call for Early Elections|work=Wall Street Journal|date=2009-03-02|access-date=2009-08-18}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7929980.stm|title=Karzai agrees to delay elections|publisher=BBC|date=2009-03-07|access-date=2009-08-18}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://news.yahoo.com/s/ap/20090329/ap_on_re_as/as_afghanistan;_ylt=AnO_603G8IR_xKeyRUJ5OyFw24cA |access-date=January 14, 2017}}{{dead link|date=June 2022|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref><ref>{{Cite web |last=Najibullah |first=Farangis |date=2009-03-30 |title=Karzai's Opponents Slam Supreme Court Ruling As 'Unconstitutional' |url=http://www.rferl.org/content/Karzais_Opponents_Slam_Supreme_Court_Ruling_As_Unconstitutional_/1564465.html |access-date=2010-04-07 |publisher=Radio Free Europe / Radio Liberty}}</ref> د ۲۰۰۹ کال د اګسټ ۲۰، د ټاکنو نېټه، په افغانستان د بریتانیا د دریم یرغل د رسمي پای څخه وروسته، چې نوي کاله وړاندې په ۱۹۹۹ کال کې و، یوه ورځ وروسته وه. <ref name="afraud">[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/Afghanistan/article6802683.ece Afghanistan votes amid fear of Taleban attacks and alleged fraud] {{Webarchive|url=http://wayback.vefsafn.is/wayback/20100418021010/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/afghanistan/article6802683.ece |date=2010-04-18 }} {{Cite web |archiveurl=http://wayback.vefsafn.is/wayback/20100418021010/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/afghanistan/article6802683.ece |archivedate=2010-04-18 |title=آرشیف کاپي |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/afghanistan/article6802683.ece |access-date=2023-06-11 |url-status=dead}} [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20100418021010/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/afghanistan/article6802683.ece Archived copy] at the Icelandic Web Archive (April 18, 2010).</ref> == نوماندان == کله چې د ۲۰۰۹ کال د می د میاشتې په ۱۷ نېټه افغانستان د ټاکنو خپلواک کمیسیون د ثبت شوو نوماندانو لومړنۍ رسمي لېست اعلان کړ، د جمهوري ریاست ټاکنو ته څلور څلوېښت نوماندانو نوم لیکنه کړې وه. دری نوماندانو د ټاکنو له ترسراوي وړاندې له سیالۍ په شال شول او له دوو مخښکو نوماندانو یې خپل ملاتړ اعلان کړ. د ولسمشرۍ هر نوماند له دوو مرستیالانو سره د سیالۍ ډګر ته ووت. <ref name="ordinary2">{{Cite web |last=Hairan |first=Abdulhadi |date=2009-08-11 |title=Afghanistan: 'Ordinary people want change' |url=http://www.guardianweekly.co.uk/?page=editorial&id=1199&catID=1 |access-date=2009-08-18 |publisher=[[The Guardian Weekly]]}}</ref><ref>[http://www.ifes.org/publication/a05e4a3ba20a60b82a650a1fa9e18ecf/Election_Kit_Afghanistan.pdf Afghanistan2009 Presidential and Provincial Council Elections Kit] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110616213130/http://www.ifes.org/publication/a05e4a3ba20a60b82a650a1fa9e18ecf/Election_Kit_Afghanistan.pdf|date=June 16, 2011}}, [[International Foundation for Electoral Systems]].</ref><ref>{{Cite web |title=IEC announces preliminary candidate list for elections - People's Daily Online |url=http://english.people.com.cn/90001/90777/90851/6659282.html}}</ref> کرزي د ۲۰۰۹ کال د مې میاشتې په ۴ نېټه خپله نوماندي ثبت کړه. نوموړي په واک کې خپل هزاره دویم مرستیال کریم خلیلي وساته، خو دخپل مرستیال احمد ضیا مسعود پر ځای یې محمد قسیم فهیم نوماند کړ، چې یو پخوانی تاجک جنګسالار و او د بشري حقونو ډلو له لوري د افغان کورنۍ جګړې پر اوږدو کې د ملکي وګړو په ډله ییزو وژنو تورن و. <ref>[http://washingtontimes.com/news/2009/may/08/karzai-jockeys-to-stay-in-power/ Afghan Karzai likely to win reelection], ''[[Washington Times]]'', 2009-05-08</ref> ټلوالې د ۲۰۰۹ کال د اپرېل په ۱۶ نېټه اعلان وکړ چې د بهرنیو چارو پخوانی وزیر ډاکټر عبدالله عبدالله به د ولسمشرۍ لپاره د خپل نوماند په توګه وړاندې کړي. عبدالله له ۱۹۹۸ کال وروسته د شمالي ټلوالې د بهرنیو چارو وزیر و او د ټلوالې تر منځ برلاسې څېره وه. نوموړي په لنډمهاله حکومت کې، چې د امریکا له یرغل وروسته جوړ شو، د بهرنیو چارو وزیر وټاکل شو <ref>{{cite news|url=http://news.smh.com.au/breaking-news-world/afghan-opposition-picks-candidate-20090416-a8j5.html|title=Afghan opposition picks candidate|publisher=News.smh.com.au|date=2009-04-16|access-date=2010-04-07}}</ref><ref name="FACTBOX">A [https://www.reuters.com/article/latestCrisis/idUSSP345133 FACTBOX - Possible Afghan presidential candidates]</ref><ref name="newopt">{{Cite web |date=2010-04-07 |title=Afghan election only shows a new option is needed |url=http://thechronicleherald.ca/Opinion/1140249.html |access-date=2010-04-07 |website=The Chronicle Herald |تاريخ الأرشيف=2022-04-08 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220408030710/http://thechronicleherald.ca/Opinion/1140249.html |url-status=dead |خونديځ نېټه=2022-04-08 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220408030710/http://thechronicleherald.ca/Opinion/1140249.html |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220408030710/http://thechronicleherald.ca/Opinion/1140249.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408030710/http://thechronicleherald.ca/Opinion/1140249.html }}</ref><ref name="wizard">{{Cite web |date=2009-09-01 |title=Wizards and wives drive Afghan election |url=http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/KI01Df02.html |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20090903122850/http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/KI01Df02.html |archive-date=2009-09-03 |access-date=2010-04-07 |website=Asia Times}}</ref> ډاکټر رمضان بشردوست لومړی کس و چې د نوماندۍ خپل هوډ یې په ډاګه کړ او له خپلو مرستیالانو، د کابل د کرنې انسټیټیوټ استاد ښاغلي محمد موسی بارکزي او د بشري حقونو د خپلواک کمیسیون غړې آغلې عفیفه معروف، سره یې  د ۲۰۰۹ کال د مې په اوومه یې د ولسمشریزو ټاکنو لپاره نوم لیکنه وکړه او کوتره، چې د سولې او آزادۍ سمبول ده، د خپلو هلو ځلو د نښان په توګه وټاکه. بشردوست په څرګنده په حکومت نیوکې وکړې او وزیران یې په فساد تورن کړل. کله چې نوموړي د پلان وزیر و، په افغانستان کې یې د بهرنیو موسسو په کار نیوکه کوله چې ګواکي د افغانانو لپاره د مرستو پیسې خوري او وروسته یې د حکومت او بهرنیو فشارونو له امله استعفا ورکړه.<ref name="FACTBOX2">A [https://www.reuters.com/article/latestCrisis/idUSSP345133 FACTBOX - Possible Afghan presidential candidates]</ref><ref>{{Cite web |date=2009-05-07 |title=Dr. Ramazan Bashardost officially enters presidential campaign |url=http://www.kabulpress.org/my/spip.php?article3456 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100401183226/http://kabulpress.org/my/spip.php?article3456 |archive-date=April 1, 2010 |access-date=2010-04-07 |publisher=Kabulpress.org}}</ref><ref name="MrClean">{{Cite web |title=Afghan Mr Clean takes on Karzai ... and everyone else |url=http://www.rfi.fr/actuen/articles/116/article_4803.asp |access-date=2010-04-07 |publisher=Rfi.fr |تاريخ الأرشيف=2017-03-26 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20170326230315/http://www1.rfi.fr/actuen/articles/116/article_4803.asp |url-status=dead |خونديځ نېټه=2017-03-26 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20170326230315/http://www1.rfi.fr/actuen/articles/116/article_4803.asp |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20170326230315/http://www1.rfi.fr/actuen/articles/116/article_4803.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20170326230315/http://www1.rfi.fr/actuen/articles/116/article_4803.asp }}</ref> داکټر اشرف غني چې په واشنګټن ډي سي کې په بروکینګز انسټیټیوټ کې د بهرنۍ پالیسي لوړپوړی همکار، د مالیې پخوانی وزیر، د ملګرو ملتونو ځانګړی سلاکار او د نړیوال بانک شنونکی پاتې شوی و، د ۲۰۰۹ کال د مې په اوومه یې د ولسمشرۍ د نوماند په توګه نوم لیکنه وکړه. په داسې حال کې چې  هغه مهال ګڼ شمېر افغانانو له متحده ایالاتو سره د اړیکو نه ښودلو ته لومړيتوب ورکو، خو نوموړي له نورو په توپیر، د کلینټن د کمپاین لوی ستراتیژیست جیمز کارویل د خپل کمپاین د سلاکار په توګه وګومار. له واشنګټن سره د هغه نږدې اړیکو نوموړی د بورش سره د په نږدې اړیکو تورن کړ. همدارنګه اشرف غني د متحده ایالاتو د خوښې نوماند ګڼل کېده چې غوښتل یې نوموړی د "اجرائیه رییس" مقام ته ورسوي، امریکا غوښتل د ټاکنو له ګټلو پرته دا چوکۍ د حکومت په تشکیل کې ځای پر ځای کړي. <ref name="farce2">{{Cite news|last=Margolis|first=Eric|url=http://www.torontosun.com/comment/columnists/eric_margolis/2009/08/16/10476066-sun.html|title=Afghan elections will be a farce|newspaper=Toronto Sun|date=2009-08-16|access-date=2010-04-07}}</ref><ref name="FACTBOX3">A [https://www.reuters.com/article/latestCrisis/idUSSP345133 FACTBOX - Possible Afghan presidential candidates]</ref><ref name="wizard2">{{Cite web |date=2009-09-01 |title=Wizards and wives drive Afghan election |url=http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/KI01Df02.html |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20090903122850/http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/KI01Df02.html |archive-date=2009-09-03 |access-date=2010-04-07 |website=Asia Times}}</ref><ref name="poolsclose">[https://www.nytimes.com/2009/08/21/world/asia/21afghan.html?bl=&ei=5087&en=dd1c0cc23ceed45e&ex=1250913600&pagewanted=all Turnout Seen as Uneven in Afghanistan as Polls Close], ''The New York Times''</ref><ref name="obama">{{Cite news|author=Ewen MacAskill|url=https://www.theguardian.com/world/2009/aug/19/obama-chief-executive-afghanistan|title=Obama administration to continue push for chief executive in Afghanistan|work=Guardian|location=UK|date=2009-08-19|access-date=2010-04-07}}</ref><ref name="JC">{{Cite web |title=James Carville Joins The Afghan Campaign Trail |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=107006724 |access-date=2010-04-07 |website=NPR.org |publisher=Npr.org}}</ref><ref name="squand">{{Cite news|url=http://www.nydailynews.com/opinions/2009/08/20/2009-08-20_why_im_rooting_against_h.html|title=Afghanistan's president has squandered the people's trust|work=Daily News|date=2009-08-20|access-date=2010-04-07|location=New York|first=Michael|last=Weiss}}</ref><ref>{{cite book|last1=Rashid|first1=Ahmed|title=Pakistan in the Brink|url=https://archive.org/details/pakistanonbrinkf0000rash_y2g8|date=2012|publisher=Allen Lane|isbn=9781846145858|page=[https://archive.org/details/pakistanonbrinkf0000rash_y2g8/page/80 80]}}</ref> د افغانستان د ولسي جرګې لومړی مرستیال، میرویس یاسیني د ۲۰۰۹ کال په مارچ میاشت کې په سیالۍ کې ورګډ شو. له دې مخکې نوموړی د  ۲۰۰۲ کال د رابلل شوې بېړنۍ لویې جرګې غړی، د لویې جرګې د مرستیال او د نشه یي توکو پر وړاندې د مبارزې د رییس او د مخدره توکو سره د مبارزې د وزارت مرستیال پاتې شوی و.<ref>{{Cite web |title=Contender Biographies – Mir Wais Yasini's Biography |url=http://www.pajhwokelections.af/contender_biography.php?id=6 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110706070811/http://www.pajhwokelections.af/contender_biography.php?id=6 |archive-date=July 6, 2011 |access-date=2010-04-07 |publisher=Pajhwokelections.af |df=mdy-all}}</ref> شهلا عطا، چې د پارلمان یوه لیبرال ښځینه استازې او د جګړې یوه کونډه وه، هم ډګر ته راووته او ژمنه یې وکړه چې د ولسمشر محمد داود خان د ۱۹۷۳-۱۹۷۸ کلونو سیاستونو ته به عصري بڼه ور وبښي. <ref name="Star">[https://www.thestar.com/article/616932 "Stuck between Karzai, hard place"], ''[[Toronto Star]]'', 2009-04-11</ref> د افغانستان د عدالت او پراختیا ګوند مشر ذبیح الله غازي نورستاني، پخوانی لوی څارنوال عبدالجبار ثابت؛ د دفاع پخوانی وزیر شاه نواز تڼی؛ ازبک مشر اکبر بای؛ اقتصادي کارپوه او په واک کې جګپوړی وزیر هدایت ارسلا؛ اقتصاد پوه محمد هاشم توفیقي؛ د ۲۰۰۲ د افغانستان کال د لویې جرګې پخوانی غړی سرور احمدزی، چې په ۲۰۰۹ کال کې یې د افغانستان لپاره د متحده ایالاتو د نوې ستراتیژۍ لپاره یې د متحده ایالاتو چارواکو ته د هېواد راپور لیکلی و، او نور؛ د ولسمشرۍ د نورو نوماندانو له ډلې وو.<ref>{{Cite web |title=Zabihullah Ghazi Nuristani's Biography |url=http://www.pajhwokelections.af/contender_biography.php?id=17 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110706070800/http://www.pajhwokelections.af/contender_biography.php?id=17 |archive-date=July 6, 2011 |access-date=2010-04-07 |publisher=Pajhwokelections.af |df=mdy-all}}</ref><ref>{{Cite web |date=2009-05-05 |title=Ex-Afghan Attorney General sings up for presidential elections |url=http://english.people.com.cn/90001/90777/90851/6651526.html |access-date=2010-04-07 |website=People's Daily}}</ref><ref>{{Cite web |title=Contender Biographies – Sarwar Ahmedzai's Biography |url=http://www.pajhwokelections.af/contender_biography.php?id=3 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110706070805/http://www.pajhwokelections.af/contender_biography.php?id=3 |archive-date=July 6, 2011 |access-date=2010-04-07 |publisher=Pajhwokelections.af |df=mdy}}</ref> د ولسمشرۍ د نوماندانو تر څنګ، د ولایتي شوراګانو د ۴۲۰ څوکیو لپاره ۳۱۹۷ تنه نور نوماندان هم وو. ولایتي شورا داسې یوه شورا وه چې د افغانستان په ۳۴ ولایتونو کې یې له ولایتي ادارو سره مشورې او کار کاوه، او د ولسمشر له خوا د ټاکل شوي والي تر واک لاندې یې کار کاوه.   <ref name="mixed2">{{Cite web |last=Siddique |first=Abubakar |date=2009-08-21 |title=Mixed Turnout, Violence Seen On Afghan Election Day, As Vote Count Begins |url=http://www.rferl.org/content/Mixed_Turnout_Violence_Seen_On_Afghan_Election_Day_As_Vote_Count_Begins/1804215.html |access-date=2010-04-07 |publisher=Rferl.org}}</ref><ref>{{Cite web |author=NET LINKS |title=UNDP/ELECT - Provincial Council Elections |url=http://www.afghanelections.org/index.php?page=en_Provincial+Council |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090821135435/http://www.afghanelections.org/index.php?page=en_Provincial%2BCouncil |archive-date=August 21, 2009 |access-date=2010-04-07 |publisher=Afghanelections.org}}</ref> == سرچينې == 5g6hmq8qjnfvf0gut4m6y2zd1cmjer3 0 70015 369572 369452 2026-09-29T09:46:03Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369572 wikitext text/x-wiki هنریک سانیلیویسي (رومانیايي تلفظ: [ˈhenrik saniˈelevit͡ʃʲ]، لومړی نوم یې هم هینري، هینري یا انریک، کورنۍ نوم يې سانیلیویسي؛ د ۱۸۷۵ کال د سېپټمبر په ۱۲مه زېږېدلی او د ۱۹۵۱ کال د فبروري په ۱۹مه مړ شوی) یو رومانیايی خبریال او ادبي کره‌کتونکی و، چې د انسانپوهنې، توکم‌کښنې، ټولنپوهنې، ژوپوهنې په برخه کې لیکنو لپاره هم په یاد پاتې شوی. هغه چې په لومړیو کې د کنستانتین فلسفې دوبروژانو-ګریا د سیاسي کړۍ توندلاری سوسیالیست و، په ځان کې يې نورې اغېزې ځای پرځای کړې او په ۱۹۰۵ کال کې يې د کورنتول نو (نوي میلان) په نوم خپله ادبي کره کتنه رامنځته کړه. سانیلیویسي او د هغه ملګری ګارابیت ابرایلیانو د «پوپورانیزم» له بنسټ اېښودونکو څخه وو، چې د کروندګرو او چپ‌پالانو له غورځنګ سره یې تړاو درلود. په هر حال سانیلیویسي ډېر زر ځان له مارکسیزم او کروندګرۍ څخه بېل کړ او دودپال رومانیايي ادبیات یې نقد کړل او د کاریګرانو لپاره یې د نیوکلاسیزم (لویدیځ کلتوري غورځنګ) وړاندوینه وکړه. د ساماناتورول د سیال ښوونځي له مجلې سره د هغه تودې مرکې هغه له نورو پوپورانیستانو څخه بېل کړ چې په پای کې يې د «ارتجاع» په توګه محکوم کړ. د لومړۍ نړیوالې جګړې په بهیر کې د هغه مبهم شخصیت ډېرو اختلافاتو احاطه کړی و.      سانیلیویسي له ۱۹۲۰ کال راهیسې په چپ اړخ کې یوه منزوي څېره و، چې د کورنتول نو تازه نسخه یې سموله او یوازې د ادوارل له پېژندل شوې مجلې سره یې تړاو درلود. هغه له ادبي نظریې څخه ځان لرې کړ او د انسانپوهنې اړوند د خپلو اټکلونو په دوام يې لامارکیزم او علمي توکم‌پالنه ورغوله تر څو خپل ټولنیز-نژادي سیستم جوړ کړي. په‌خپله یو یهودي رومانیايی و، سنیلیویسي هڅه وکړه چې د نازي ایډیالوژستانو سیمه‌ییزو فاشیستانو انګیرنې کمزورې کړي.  کله چې په ۱۹۴۰مه لسیزه کې واکمنو فاشیستانو د هغه اثار تورن کړل او وروسته د کمونیستي رژیم له‌خوا پاک شول، لیکوال په تتوالي کې ورک شو.   == ژوندلیک == === لومړي کلونه === سانیلیوینسي د مولداوي په تاریخي سیمه کې د بوتوشاني ښار اوسېدونکی و. پلار یې په رسمي ډول د ليون سانیلیویچي په نوم پېژندل کېږي، یو سوداګر او مور يې ربکا د کور مېرمن وه. دواړه د یهودیانو د ټولنې د مخکښو مشرانو له څانګې څخه وو- د لیون پلار د سویلي رومانیا د کرایووا د یهودانو ربي (یهودی ملا) و – حال دا چې ربکا خپله د بوتوشاني د ربي لور وه – چې نیکونه یې د روسیې په سترواکۍ کې له ټول‌وژنې څخه د تېښتې په موخه د دانوب په سلطنتي سیمه کې مېشت شوي وو. د لیون نږدې ټول بچیان داسې لوی شول چې نامتو هنرمندان او روښانفکران شي: سیمون ژاک او ماکسیمیلیان ریاضي‌پوهان وو، سلیمان انځورګر؛ یوسف یو اقتصادپوه او امیل یو ژوپوه و. <ref name="gc642">Călinescu, p.642</ref><ref>Călinescu, p.642-643. See also Georgescu-Roegen, p.5, 13</ref> هغه کورنۍ چې ادبي تاریخ‌لیکونکی جورج کالینسکو یې د رومانیا په فرهنګ «په بشپړ ډول جذب شوې» کورنۍ په توګه تشرېح کوي، په حقیقت کې له خلاصون څخه نه وه برخه‌منه: د هغه دور د ډېری نورویهودیانو په څېر سانیلیوینسي ته د زېږون پر مهال تابعیت نه و ورکړل شوی. له دې سره چې سانیلیویسي په‌خپله ځان ملحد باله، وروسته يې په رضاکار ډول په ډله‌ییزه توګه د یهودیانو د تمعید سپارښتنه وکړه. هغه د یو نړیوال ښار په ګاوندیتوب کې د رومانیایانو او امریکایانو تر څنګ لوی شو؛ د ای‌سي‌ای نامعلومې وروستاړې چې د هنریک د نیکونو له‌خوا غوره شوې وه، ځینې په دې باور ګمراه کړي چې دا کورنۍ په اصل کې صربیان وو. <ref name="ajhsmeme">{{in lang|ro}} Adrian Jicu, [http://www.revistaluceafarul.ro/index.html?id=586&editie=31 "H. Sanielevici, par lui même"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160414074420/http://revistaluceafarul.ro/index.html?id=586&editie=31 |date=2016-04-14 }}, in ''[[Luceafărul (magazine)|Luceafărul]]'', Nr. 30/2008</ref><ref name="hsnewcrplural">Henric Sanielevici, [http://www.plural-magazine.com/article_new-critical-studies-1920.html "New Critical Studies, 1920. The programmatic article of ''The New Trend'', 1906 (excerpts)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120320231243/http://www.plural-magazine.com/article_new-critical-studies-1920.html|date=2012-03-20}}, in ''[http://www.plural-magazine.com/ Plural Magazine] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321152817/http://www.plural-magazine.com/|date=2012-03-21}}'', Nr. 29/2007</ref><ref>Durnea (2005), p.25; (2006), p.57-58</ref><ref name="gc6423">Călinescu, p.642</ref><ref name="ah1202">Hodoş, p.1202</ref><ref name="cmlabelle">{{in lang|ro}} Cristina Manuk, [http://193.26.10.83/pdf/Ararat%2001%202009.pdf "Cu Henric Sanielevici în 'La Belle Époque': printre armeni, pe uliţa copilăriei..."]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, in ''[http://193.26.10.83/ Ararat. Publicaţia Uniunii Armenilor din România] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110704025825/http://193.26.10.83/ |date=2011-07-04 }}'', Nr. 1/2009, p.7</ref><ref name="gc6422">Călinescu, p.642</ref> هنریک د خپل ماشومتوب ډېره برخه په بوتوشاني او د مولداوي په کلیوالو سیمو لکه کوسټستی، دولاسکا او پوډریګا کې تېره کړه. هغه په لیکلې بڼه دا په یاد راوړي چې کلیوالې سیمې د فزیکي او فرهنګي توپیرونو د سرچینې په توګه د انسان د تغذیې اړوند د هغه لیدلوری جوړ کړ: «په هر ځای کې د هر کور لپاره یو د منتخبو میوو باغ موجود و. [...] پرته له دې چې څوک لږ تر لږه د مڼو یا ناکو د شرابو د جوړولو لپاره ځان په زحمت کړي، پریمانه میوې به پر ځمکه پرتې وې. د کلیوالې سیمې بامبوټۍ به د مڼو په اندازه د سپینو او شنو شفتالو له لویو امبارونو څخه ډکې وې [...]. تر ۱۵ کلنی پورې خپل انځور یواځې ټوله ورځ د میوې د خوړلو په حال کې په یاد راوړم.» همدارنګه دې چاپېریال د کورنیو الوتونکو (هغه مالداوي چرګانې په ځانګړې توګه جګې او نرۍ او په ولاړو اوبو کې الوتلو ته مایلې یادې کړې)، وحشي الوتونکو او ان غڼو په اړه د هغه طبیعت‌پاله کتنو ته الهام ورکړ.<ref name="gc6424">Călinescu, p.642</ref><ref name="gc641-642">Călinescu, p.641-642</ref> <ref name="gc641">Călinescu, p.641</ref> په داسې حال کې چې لا په بوتوشاني کې زده‌کوونکی و، دغه تنکي ځوان په سوسیالیستي مطبوعاتو کې خپل کار پیل کړ، د لنډ‌مهاله پرولتارول په نوم یې خپله ورځپاڼه تاسیس کړه او د هغې جوړښتي سمون یې پرغاړه واخیست. هغه په خپل ټاټوبي کې له ښوونځي څخه فارغ شو او د ادبیاتو او فلسفې په برخه کې يې له بخاریست پوهنتون څخه خپله لیسانس درجه ترلاسه کړه.   <ref name="hsunifi">{{in lang|it}} [http://www.unifi.it/letrum/CMpro-v-p-1003.html "Henric Sanielevici"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311041147/http://www.unifi.it/letrum/CMpro-v-p-1003.html |date=2012-03-11 }}, biographical note in [http://www.unifi.it/letrum/ ''Cronologia della letteratura rumena moderna (1780-1914)'' database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211018010504/https://www.clrm.unifi.it/ |date=2021-10-18 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211018010504/https://www.clrm.unifi.it/ |archivedate=2021-10-18 |title=آرشیف کاپي |url=https://www.clrm.unifi.it/ |access-date=2024-06-04 |url-status=bot: unknown}}, at the [[University of Florence]]'s Department of Neo-Latin Languages and Literatures; retrieved May 19, 2011</ref><ref name="gc6425">Călinescu, p.642</ref> هغه د تخنیکي پوهنتون له زده‌کړیال سیمون سره یوځای د کنستانتین دوبروژانو -ګریا په مشرۍ د بخارست د سوتیر تالار په مارکسیستي ټولنه کې برخه واخیسته او د رومانیايي کاریګرانو له سوسیال دیموکراتیک ګوند (PSDMR) سره یوځای شو. هینریک په ځانګړې توګه له PSDMR سره تر يوځای کېدو وروسته په سوتیر ښار کې د کاریګرانو لپاره عامه اوونیز لکچرونه وړاندې کول او هلته د حسن په نوم پېژندل کېده. هغه مهال دواړه وروڼه د ادیورال په نوم د یوې سوسیالیستي ورځپاڼې ګدونوال وو چې د ګېړیس شاګرد کانسټنټین مېل سموله او د ۱۸۹۶ کال په شاوخوا کې يې د لنډمهاله ادبي ضمیمو لپاره هم لیکنې کړې. د هنریک مقالې په نورو سوسیالیستو او منځنیو چپ اړخو ورځپاڼو لکه: لومیانووا، مونکا، اوانتول او د پيتشت ښار په پووېستېیا ووربې ادبي مجله کې هم خپرې شوې. <ref>[[Constantin Kiriţescu]], "''O viaţă, o lume, o epocă'': Ani de ucenicie în mişcarea socialistă", in ''[[Magazin Istoric]]'', September 1977, p.16</ref><ref>I. Felea, "Din vremea cînd socialismul făcea primii paşi la 'Sotir' ", in ''[[Magazin Istoric]]'', March 1968, p.5, 7</ref><ref>{{in lang|ro}} Florentina Tone, [http://www.adevarul.ro/articole/scriitorii-de-la-adev-rul.html "Scriitorii de la ''Adevĕrul''"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427072852/http://www.adevarul.ro/articole/scriitorii-de-la-adev-rul.html|date=2009-04-27}}, in ''[[Adevărul]]'', December 30, 2008</ref><ref name="hsunifi2">{{in lang|it}} [http://www.unifi.it/letrum/CMpro-v-p-1003.html "Henric Sanielevici"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311041147/http://www.unifi.it/letrum/CMpro-v-p-1003.html |date=2012-03-11 }}, biographical note in [http://www.unifi.it/letrum/ ''Cronologia della letteratura rumena moderna (1780-1914)'' database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211018010504/https://www.clrm.unifi.it/ |date=2021-10-18 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211018010504/https://www.clrm.unifi.it/ |archivedate=2021-10-18 |title=آرشیف کاپي |url=https://www.clrm.unifi.it/ |access-date=2024-06-04 |url-status=bot: unknown}}, at the [[University of Florence]]'s Department of Neo-Latin Languages and Literatures; retrieved May 19, 2011</ref> د یو کره‌کتونکي په توګه د سانیلیویسي د لومړني کار تمرکز د جونیمیا محافطه‌کارې ادبي ټولنې پروړاندې د ډوبروګیانو – ګیریا د مارکسي ادبي تیوري پر دفاع و. فرهنګي تاریخ‌پوه زیډ. اورنیا د شلمې پېړۍ په وروستیو کې دا تشرېح کړه چې د ګیریا د غلي پاتې کېدو پر مهال سانیلیویسي، ګارابیت، ابرایلیانو، ټریان ډیمیترسکو، انتون باکالباسا، ایمیل فاګورا او نورو ځوان سوسیالیستانو څنګه مبارزه پیل کړه او د [[هینریک سانیلیویسي# ftn1|[1]]]جونیمیست پر مخالف حرکت يې «ځوابي یرغل» وکړ. مخکښ جنیمیستي تیوریست او فرهنګي کره‌کتونکي تیتو مایورسکو رسمي ځوابونه وړاندې کړل او د سانیولیوینسي له‌خوا مطرح شویو ځانګړو خبرو ته یې ځواب ورکړ. له دې سره ځوان سوسیالیست پوځي مبارز هم د جونیمیا په مجله کانووربېری لېتړړي کې مقالې خپرې کړې. پر دې سربېره هغه د نووا ریویسټا رومانا منخباتي مجلې له اصلي همکارانو څخه و چې د پخواني جونیمیسټ فلیسوف کانسټنټین رادولیسکو - موټرو له خوا پرمخ وړل کېده او د یوې مودې لپاره یې کتنپلاوی هم و. دا هغه ځای و چې نوموړې په‌کې د دکتکیزم (ښوونې او روزنې) پر دفاع یوه لړۍ مقالات پیل کړل او له هغه سره یې خپل شهرت د یو فرهنګي ژورنالیست په توګه ثبت کړ. نووا ریویسټا رومانا هم هغه ځای و چې سانیلیویسي څو کاله وروسته د خپل همکار خبریال کانسټنټین بیلیدي سره ولیدل او ملګری یې شو.  <ref>Ornea (1998), p.357-358</ref><ref name="el26">Lovinescu, p.26</ref><ref>{{in lang|ro}} [[Z. Ornea]], [http://www.romlit.ro/dezvluirile_lui_constantin_beldie "Dezvăluirile lui Constantin Beldie"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140310212633/http://www.romlit.ro/dezvluirile_lui_constantin_beldie|date=2014-03-10}}, in ''[[România Literară]]'', Nr. 46/2000</ref><ref>Durnea (2006), p.58, 59, 63</ref><ref>Ornea (1998), p.51, 126, 127</ref><ref name="hsunifi3">{{in lang|it}} [http://www.unifi.it/letrum/CMpro-v-p-1003.html "Henric Sanielevici"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311041147/http://www.unifi.it/letrum/CMpro-v-p-1003.html |date=2012-03-11 }}, biographical note in [http://www.unifi.it/letrum/ ''Cronologia della letteratura rumena moderna (1780-1914)'' database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211018010504/https://www.clrm.unifi.it/ |date=2021-10-18 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211018010504/https://www.clrm.unifi.it/ |archivedate=2021-10-18 |title=آرشیف کاپي |url=https://www.clrm.unifi.it/ |access-date=2024-06-04 |url-status=bot: unknown}}, at the [[University of Florence]]'s Department of Neo-Latin Languages and Literatures; retrieved May 19, 2011</ref> سانیلیوینسي په ۱۹۰۱ کال کې په برلین پوهنتون کې د انسانپوهنې په څانګه کې د تخصص لپاره د المان په سترواکۍ کې و. په ۱۹۰۴ کال کې د فرانسې په پاریس ښار کې و او د ''Société Anthropologique'' (ټولنیزې انسانپوهنې) په برخه کې يې وینا وکړه. د هغه د رسمي رسالې موضوع د فیزیکي انسانپوهنې د معاصرو انګېرنو په اړه وه چې په لومړۍ درجه کې يې د سویډني ډاکتر انتون نیستروم نظریې وننګولې. سانیلیویسي د نیستروم د دې باور په اړه چې «[[هینریک سانیلیویسي# ftn2|[2]]]ډولیکو سیفالیک» خلک غیر نارمل دي خبرې وکړې. رومانیایانو له داسې استدلال سره چې نیستروم د انسانپوهنې د ټولو معلوماتو پر وړاندې دریږي، وړاندیز وکړ چې د یو کس د کوپړۍ بڼه له ژوولو سره تعیینېږي. Société/ټولنې په ټوله کې د هغه تفسیر عجیب نه خوښوونکی ومونده. یو نفوذلرونکي توکمیز تیوریست، جوزف ډینیکر هم په ځانګړې توګه د سانیلیویسي «عجیب او غلط استدلال» ته په اشارې دا نظر رد کړ او ويې ویل چې په طبعي توګه براخیوسیفالیک کوپړۍ یواځې د «منګولویید/ زېړ پوستو» وې. <ref name="aj(10)173">Jicu (2010), p.173</ref><ref>Sanielevici (1903), p.594</ref><ref>{{in lang|fr}} [[Joseph Deniker]], [http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/psy_0003-5033_1904_num_11_1_3688 "Revue d'antropologie"], in ''[[L'Année Psychologique]]'', Vol. XI, 1904, p.520 (republished by [https://web.archive.org/web/20150419160228/http://www.persee.fr/web/support/soon_available ''Persée'' Scientific Journals])</ref> == سرچينې == qyo95rtap9i2gro4y32ekldrfo34s3q 0 70616 369542 369414 2026-09-29T04:48:08Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369542 wikitext text/x-wiki د ګلبدین حکمتیار د اسلامي حزب په نامه ګوند په افغانستان کې یو له سیاسي ګوندونو څخه دی چې په ۱۹۷۶ زکال کې د ګلبدین حکمتیار په مشرۍ تاسیس شو. په ۱۹۷۹ زکال کې مولوي خالص له حکمتیار څخه جلا شو او ځانته یې خپله ډله جوړه کړه چې د مولوي خالص د اسلامي حزب په نوم پېژندل کېږي؛ د دغه ګوند پاتې برخه چې تر اوسه پورې یې حکمتیار مشري کوي د ګلبدین د اسلامي حزب په نامه پېژندل کېږي. دغه ګوند د اخوان المسلمین له مفکورې څخه په تقلید د افغانستان له مختلفو قومونو څخه غړي لري او د متحد اسلامي دولت د جوړېدو موخه لري. دغه چاره لامل ګرځي چې دغه ډله د طالبانو له قبیلې محوره ډلې (ډېری غړي یې کندهاري پښتانه دي) څخه توپیر لرونکې وګڼل شي. <ref name="Schism2">[http://www.jamestown.org/programs/gta/single/?tx_ttnews%5Btt_news%5D=26615&tx_ttnews%5BbackPid%5D=179&no_cache=1 Trojan Horse or Genuine Schism? The Hezb-e-islami Split], David C. Isby, June 2, 2004</ref><ref name="Jamestown">{{Cite news|url=http://www.jamestown.org/news_details.php?news_id=325|date=June 29, 2008|title=Gulbuddin Hekmatyar's Return to the Afghan Insurgency|author=Muhammad Tahir|publisher=[[Jamestown Foundation]]|access-date=2008-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20080602104444/http://www.jamestown.org/news_details.php?news_id=325|archive-date=2008-06-02}}</ref><ref>[[Seth Jones (political scientist)|Seth Jones]], "The Rise of Afghanistan's Insurgency: State Failure and Jihad", ''International Security'', vol 32, no. 4 (2008) pages 28–29</ref> د افغان – شوروي د جګړې پر مهال (۱۹۷۹- ۱۹۸۹ زکال) د ګلبدین اسلامي حزب د پاکستان د استخباراتي ادارې (ISI) په مرسته د شوروي ضد هېوادونو څخه پریمانه مالي مرستې ترلاسه کولې. د ۱۹۹۰مې لسیزې په نیمايي کې دغه ګوند د طالبانو په واک ته رسېدو سره «د افغانستان د سیاست له صحنې څخه ځان ګوښه کړ». په افغانستان کې د ۲۰۰۱ زکال راوروسته جګړې په پیلېدو سره «دغه ګوند بیاځلي د تیري کوونکې ملیشه ډلې په توګه را څرګند شو او په افغانستان کې یې د ائتلافي ځواکونو او د ولسمشر حامد کرزي د دولت پر ضد د پریمانه خونړیو بریدونو مسئولیت پرغاړه واخیست». د دغې ډلې جنګي ځواک «ځینې مهالونه په زرګونو تنه اټکل شوی». دغې ډلې په ۲۰۱۶ زکال کې د ولسمشر اشرف غني په مشرۍ افغان حکومت سره د سولې تړون لاسلیک کړ. <ref name="Jamestown2">{{Cite news|url=http://www.jamestown.org/news_details.php?news_id=325|date=June 29, 2008|title=Gulbuddin Hekmatyar's Return to the Afghan Insurgency|author=Muhammad Tahir|publisher=[[Jamestown Foundation]]|access-date=2008-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20080602104444/http://www.jamestown.org/news_details.php?news_id=325|archive-date=2008-06-02}}</ref><ref name="crowley">[http://www.tnr.com/print/article/politics/our-man-kabul Our Man in Kabul?], Michael Crowley, ''The New Republic'', March 9, 2010</ref> د افغانستان د اسلامي جمهوریت له پاشل کېدو وروسته حکمتیار د افغانستان له پخواني ولسمشر حامد کرزي او د ملي مصالحې د شورا له مشر او پخواني اجرایوي مشر ډاکټر عبدالله سره د ۲۰۲۱ زکال د اګست په ۱۷مه په دوحه کې ولیدل او د یو دولت په جوړولو یې خبرې وکړې. (په داسې حال کې چې دا ناڅرګنده ده چې کرزی یا عبدالله دې په مستقیم ډول په دغه ډول حکومت کې ونډه ولري). وروسته له هغه چې ولسمشر محمد اشرف غني ازبکستان او بیا له هغه ځایه عربي متحده اماراتو ته ولاړ، هغه له دغه ډول خبرو څخه ملاتړ وکړ او څرګنده یې کړه چې که چېرې شرایط برابر شي جلا وطني به پرېږدي او هېواد ته به وګرځي.<ref>{{Cite web |date=2021-08-16 |title=Afghanistan's Hekmatyar says heading for Doha with Karzai, Abdullah Abdullah to meet Taliban - Al Jazeera |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/afghanistans-hekmatyar-says-heading-doha-with-karzai-abdullah-abdullah-meet-2021-08-16/ |access-date=2021-08-18 |website=Reuters |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=AFP |date=2021-08-18 |title=Taliban met ex-Afghan leader Karzai, Abdullah Abdullah |url=https://www.brecorder.com/news/40114270 |access-date=2021-08-18 |website=Brecorder |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Macias |first=Natasha Turak,Amanda |date=2021-08-18 |title=Ousted Afghan President Ashraf Ghani resurfaces in UAE after fleeing Kabul, Emirati government says |url=https://www.cnbc.com/2021/08/18/afghan-president-ashraf-ghani-is-in-uae-after-fleeing-afghanistan.html |access-date=2021-08-19 |website=CNBC |language=en}}</ref><ref>{{Cite news|title=Ghani says he backs talks as Taliban meet with Karzai, Abdullah|url=https://www.newagebd.net/article/146741/ghani-says-he-backs-talks-as-taliban-meet-with-karzai-abdullah|access-date=2021-08-18|work=New Age|language=en|archive-date=2021-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210818215958/https://www.newagebd.net/article/146741/ghani-says-he-backs-talks-as-taliban-meet-with-karzai-abdullah|url-status=dead}}</ref> == تاریخچه == === مخینه: د اسلامي حزب وېشل کېدل === د اسلامي حزب په نامه سیاسي ګوند د لومړي ځل لپاره د ۱۹۷۶ زکال په جون میاشت کې د ګلبدین حکمتیار په مشرۍ تاسیس شو.<ref>{{cite book|last1=Sands|first1=Chris|last2=Fazelminallah|first2=Qazizai|date=2019|title=Night Letters: Gulbuddin Hekmatyar and the Afghan Islamists Who Changed the World|url=https://books.google.com/books?id=strBDwAAQBAJ&pg=PA94|location=London|publisher=Hurst & Company|isbn=978-0-199-32798-0|pages=94}}</ref> په ۱۹۷۹ زکال کې، مولوي یونس خالص له حکمتیار څخه جلا شو او د اسلامي حزب جلا ډله یې د خپل نفوذ په ساحه یا ننګرهار ولایت کې تاسیس کړه چې د خالص په اسلامي حزب یې شهرت وموند. د دغه ګوند پاتې برخه چې اوس هم د حکمتیار له خوا اداره کېږي له دغه مهال را وروسته د «ګلبدین اسلامي حزب» بلل کېږي. === د شورویانو او افغان دولت پر وړاندې جګړه === د افغان – شوروي د جګړې پر مهال (۱۹۷۹- ۱۹۸۹ زکال) د ګلبدین اسلامي حزب د پاکستان د استخباراتي ادارې (ISI) په مرسته د شوروي ضد هېوادونو څخه پریمانه مالي مرستې ترلاسه کولې. سربېره پر دې یې د بریتانیا له استخباراتي ادارې (MI6) سره اړیکې لرلې هغوی ورته پوځي روزنې او تجهیزات وړاندې کول او همدارنګه یې تبلیغاتي ملاتړ ترې کاوه؛ د دې ټولو په خوا کې د دغه ګوند مشر، حکمتیار په ۱۹۸۶ زکال کې له مارګاریت تارچر سره په ډاونېنګ سټریټ کې ملاقات وکړ. <ref>{{cite web |date=4 September 2021 |title=DECLASSIFIED UK: How MI6 backed 'right-wing religious fanatics' in Afghanistan |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2021-09-04-how-mi6-backed-right-wing-religious-fanatics-in-afghanistan/}}</ref> له ۱۹۸۱ زکال څخه تر ۱۹۸۵ زکال پورې د ګلبدین اسلامي حزب په پېښور کې د سني مجاهدینو د اووه ګوني هغه ائتلاف برخه جوړوله چې د شوروي پر وړاندې یې جګړه کوله. له ۱۹۷۹ زکال څخه تر ۱۹۸۱ زکال پورې دغه ډله د پېښور په ډلو کې تر ټولو پیاوړې مقاومت کوونکې بلل کېده. د حکمتیار د خپل شخصیت له امله د دغې ډلې نفوذ را کم شو او په ۱۹۸۳ زکال کې یې د نورو افغان مجاهدینو ترمنځ خپل ځانګړی ځایګی له لاسه ورکړ. <ref>{{cite book|last=Amstutz|first=J. Bruce|publisher=Diane Publishing|isbn=978-0-7881-1111-2|url=https://archive.org/details/bub_gb_RUSNyMH1aFQC|title=Afghanistan: The First Five Years of Soviet Occupation|year=1994|oclc=948347893}}</ref> حکمتیار او د هغه ډلې د پاکستان پولې ته څېرمه د شوروي د ملاتړ لرونکي افغان دولت پر وړاندې جګړه کوله. دوی په کنړ، لغمان، جلال آباد او پکتیا کې پیاوړي سنګرونه لرل. دغه ګوند په پیاوړې کچه د حکمتیار تر مرکزي قوماندې لاندې و او تر ۱۹۹۴ زکال پورې یې له پاکستان سره نږدې اړیکې لرلې. === کورنۍ جګړه (۱۹۹۲ – ۲۰۰۱ زکال) === د ۱۹۹۲ زکال په اپرېل میاشت کې د حکمتیار اسلامي حزب د افغانستان د کورنۍ جګړې په پیل کې اصلي ونډه لرله. د هغه ډلې په ۱۹۹۴ زکال کې پلازمېنه کابل ښار بمبارد کړ؛ د راپورونو له مخې په دغه بمبارد کې «له ۲۵۰۰۰ څخه زیات ملکي وګړي ووژل شول». د پاکستان استخباراتي اداره (ISI) وروسته له هغه چې له دغه ویجاړونکي جنګ سالار څخه نوره ستړې شوې وه په ۱۹۹۴ زکال کې یې نوموړي ته شا کړه او له طالبانو یې ملاتړ وکړ. <ref name="Jamestown3">{{Cite news|url=http://www.jamestown.org/news_details.php?news_id=325|date=June 29, 2008|title=Gulbuddin Hekmatyar's Return to the Afghan Insurgency|author=Muhammad Tahir|publisher=[[Jamestown Foundation]]|access-date=2008-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20080602104444/http://www.jamestown.org/news_details.php?news_id=325|archive-date=2008-06-02}}</ref> د ۱۹۹۶ زکال په سپټمبر میاشت کې وروسته له هغه چې طالبانو د دغه ګوند ګڼ شمېر غړي له کابل څخه تېښتې ته اړ کړل، یو شمېر سیمه ییز قوماندانان یې «د ایډیالوژیکې همدردۍ او قبیلوۍ اړیکو» له امله له طالبانو سره یوځای شول. په پاکستان کې د اسلامي حزب روزنیز مرکزونه طالبانو ته وسپارل شول او هغوی بیا د پاکستان د سپاه صحابه ډلې په څېر د جمیعت علمای اسلام اړوندو ډلو ته ورکړل. <ref>Rashid, ''Taliban'', (2000), p.92</ref><ref name="Islamism, Olivier Roy 2007 p.133">''The Columbia World Dictionary of Islamism'', Olivier Roy, Antoine Sfeir, editors, (2007), p.133</ref> === له ۲۰۰۱ زکال وروسته === د اسلامېزم اړونده د کلمبیا نړیواله ډیکشنري (The Columbia World Dictionary of Islamism) څرګندوي چې اسلامي حزب په ۱۹۹۰ زکال کې وروسته له هغه د عربستان ملاتړ له لاسه ورکړ چې د صدام حسین چارې یې تائید کړې، خو وروسته له هغه چې په ۱۹۹۴ زکال کې یې د پاکستان ملاتړ له لاسه ورکړ، «ډیر غړي یې له القاعدې او طالبانو سره مل شول». د جیمز ټاون بنسټ څرګندوي چې دغه ګوند په کابل کې د طالبانو له واکمنۍ وروسته د څه باندې یوې لسیزې لپاره سیاست ته شا کړه. حکمتیار په ۲۰۰۱ زکال کې په افغانستان باندې د متحده ایالاتو د برید مخالفت وکړ او له هغه وروسته یې خپله ډله د طالبانو او القاعدې له پاتې غړو سره مل او د افغان دولت پر وړاندې یې جګړې ته مخه کړه. <ref name="Islamism, Olivier Roy 2007 p.1332">''The Columbia World Dictionary of Islamism'', Olivier Roy, Antoine Sfeir, editors, (2007), p.133</ref><ref name="Jamestown4">{{Cite news|url=http://www.jamestown.org/news_details.php?news_id=325|date=June 29, 2008|title=Gulbuddin Hekmatyar's Return to the Afghan Insurgency|author=Muhammad Tahir|publisher=[[Jamestown Foundation]]|access-date=2008-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20080602104444/http://www.jamestown.org/news_details.php?news_id=325|archive-date=2008-06-02}}</ref><ref name="Schism">[http://www.jamestown.org/programs/gta/single/?tx_ttnews%5Btt_news%5D=26615&tx_ttnews%5BbackPid%5D=179&no_cache=1 Trojan Horse or Genuine Schism? The Hezb-e-islami Split], David C. Isby, June 2, 2004</ref> د ګلبدین اسلامي حزب له ۲۰۰۱ زکال څخه تر ۲۰۰۶ زکال پورې د متحده ایالاتو د بهرنیو چارو وزارت د بهرنیو ترهګریزو ډلو په نوملړ کې شامل نه و. خو په ۲۰۰۷ زکال کې د «شکمنو ډلو» په اضافي نوملړ کې ځای پرځای شو. <ref name="2001-2009.state.gov">[https://2001-2009.state.gov/s/ct/rls/rpt/fto/2001/5258.htm "2001 Report on Foreign Terrorist Organizations"], [https://2001-2009.state.gov/s/ct/rls/fs/2002/12535.htm "Fact Sheet: Foreign Terrorist Organizations List" October 23, 2002], [https://2001-2009.state.gov/s/ct/rls/fs/2003/17065.htm "Fact Sheet: Foreign Terrorist Organizations List" January 30, 2003], [https://2001-2009.state.gov/s/ct/rls/fs/2004/40945.htm "Fact Sheet: Foreign Terrorist Organization Designations Table" December 30, 2004], [https://2001-2009.state.gov/s/ct/rls/fs/37191.htm "Fact Sheet:Foreign Terrorist Organizations (FTOs)" October 11, 2005], [https://2001-2009.state.gov/s/ct/rls/crt/2005/65275.htm "Country Reports on Terrorism: Chapter 8 -- Foreign Terrorist Organizations" April 28, 2006]</ref><ref>[http://www.america.gov/st/washfile-english/2007/April/20070425112939idybeekcm0.9128382.html "U.S. Designates Foreign Terrorist Organizations: List includes 42 groups, 43 others deemed “of concern”" April 30, 2007]</ref> د آزادې اروپا د راډیو (آزادي راډیو) د راپور پر بنسټ «حکمتیار په ۲۰۰۶ زکال کې له الجزیرې ټلویزیون څخه په خپره شوې یوه ویډیو کې په را څرګندېدو اعلان وکړ چې غواړي ځواکونه یې د القاعدې سره څنګ په څنګ جګړه وکړي». د لو مونډ ورځپاڼې د راپور پر بنسټ، په ۲۰۰۷ زکال کې د هغه ځواکونه مزارشریف ښار ته څېرمه او همدارنګه په جلال اباد ښار کې فعال و. د ګلبدین اسلامي حزب د ۲۰۰۸ زکال پر مهال په هغه پوځي جشن باندې د برید مسئولیت پر غاړه واخیست چې نږدې و ولسمشر کرزی په کې ووژل شي، د ۲۰۰۸ زکال په اګست میاشت کې کابل ته څېرمه هغه ته د اړوندو وسله والو په یوه کمین کې اته فرانسوي سرتېري ووژل شول، همدارنګه یې د ۲۰۰۹ زکال د اکتوبر په ۳مه په نورستان ولایت کې د امریکايي ځواکونو په یوې لرې پرتې اډې برید وکړ چې له امله یې اته امریکايي سرتېري ووژل شول او ۲۴تنه نور ټپیان شول. <ref>[http://www.rferl.org/featuresarticle/2007/07/6B452D3C-A2E0-459E-9CE9-939411D50A04.html Afghanistan: Skeptics Urge Caution Over Purported Hekmatyar Cease-Fire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070814233656/http://www.rferl.org/featuresarticle/2007/07/6b452d3c-a2e0-459e-9ce9-939411d50a04.html |date=2007-08-14 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070814233656/http://www.rferl.org/featuresarticle/2007/07/6b452d3c-a2e0-459e-9ce9-939411d50a04.html |archivedate=2007-08-14 |title=آرشیف کاپي |url=http://www.rferl.org/featuresarticle/2007/07/6b452d3c-a2e0-459e-9ce9-939411d50a04.html |access-date=2023-08-20 |url-status=dead}} July 19, 2007</ref><ref>{{cite web |title=Les zones d'influence talibanes en Afghanistan |url=http://www.lemonde.fr/web/infog/0,47-0@2-3216,54-905049@51-907647,0.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070517072931/http://www.lemonde.fr/web/infog/0,47-0@2-3216,54-905049@51-907647,0.html |archive-date=17 May 2007 |access-date=6 February 2015 |website=[[Le Monde]]}}</ref><ref name="crowley2">[http://www.tnr.com/print/article/politics/our-man-kabul Our Man in Kabul?], Michael Crowley, ''The New Republic'', March 9, 2010</ref> همدارنګه د اسلامي حزب د لوړ پوړو چارواکو او طالبانو ترمنځ د شخړو او د افغان دولت لوري ته د هغوی د تېښتې راپورونه ورکړل شول. د دغه ګوند د رهبري لسګونو لوړ پوړو غړو د ۲۰۰۴ زکال په مۍ میاشت کې له ولسمشر حامد کرزي سره ولیدل او «په څرګنده بڼه یې له القاعدې او طالبانو سره د اسلامي حزب له اتحاد سره مخالفت اعلان کړ». ویل کېږي چې د ۲۰۰۴ زکال له ټاکنو وړاندې د ګلبدین د اسلامي حزب ۱۵۰ تنه غړي د حامد کرزي تر مشرۍ لاندې دولت سره یوځای شول. په ۲۰۰۴ زکال کې د جیمز ټاون بنسټ د افغانستان د ولسي جرګې د مرستیال رحمان اوغلو د خبرو پر بنسټ راپور خپور کړ چې د ارغندیوال په مشرۍ د اسلامي حزب غړي «د کابینې د وزارتونو له څوکیو رانیولې تر ټیټو پوړیو پورې شاوخوا ۳۰ تر ۴۰ سلنه دولتي څوکۍ په واک کې لري». په ۲۰۱۰ زکال کې خبریال مایکل کرولي ولیکل چې د ګلبدین د اسلامي حزب سیاسي مټ (د ارغندیوال اسلامي حزب) د افغانستان د پارلمان له ۲۴۶ څوکیو څخه ۱۹ څوکۍ په واک کې لري په داسې حال کې چې «ادعا کوي حکمتیار ته نه اړوندېږي، خو ډیر کم شمېر یې بیا پر دې باور لري».<ref name="Schism3">[http://www.jamestown.org/programs/gta/single/?tx_ttnews%5Btt_news%5D=26615&tx_ttnews%5BbackPid%5D=179&no_cache=1 Trojan Horse or Genuine Schism? The Hezb-e-islami Split], David C. Isby, June 2, 2004</ref><ref name="Iwpr040914">{{Cite web |date=September 14, 2004 |title=Commanders Line Up Behind Karzai |url=http://iwpr.net/?p=arr&s=f&o=153243&apc_state=heniarr2004 |access-date=January 15, 2007 |publisher=[[Institute for War & Peace Reporting]]}}</ref><ref name="crowley3">[http://www.tnr.com/print/article/politics/our-man-kabul Our Man in Kabul?], Michael Crowley, ''The New Republic'', March 9, 2010</ref><ref name="Jamestown5">{{Cite news|url=http://www.jamestown.org/news_details.php?news_id=325|date=June 29, 2008|title=Gulbuddin Hekmatyar's Return to the Afghan Insurgency|author=Muhammad Tahir|publisher=[[Jamestown Foundation]]|access-date=2008-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20080602104444/http://www.jamestown.org/news_details.php?news_id=325|archive-date=2008-06-02}}</ref> په ۲۰۰۸ زکال کې ایساف ځواکونو اټکل وکړ چې د اسلامي حزب پوځي برخه شاوخوا ۱۰۰۰ تنه جنګیالي لري چې په دغو کې نیم مهاله جنګیالي هم شاملېږي.<ref name="washingtonpost1">{{cite news|author=Tyson, Ann Scott|date=June 15, 2008|title=A Sober Assessment of Afghanistan|newspaper=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/story/2008/06/15/ST2008061500237.html|access-date=March 13, 2012|quote=There are an estimated 5,000 to 20,000 Taliban fighters in Afghanistan, plus an estimated 1,000 each for the insurgent groups led by Siraj Haqqani and Gulbuddin Hekmatyar, according to ISAF intelligence.}}</ref> په ۲۰۰۹ زکال کې د اسلامي حزب جګړه نه کوونکې ډلې د عبدالهادي ارغندیوال په مشرۍ د اسلامي حزب ګوند ثبت کړ. <ref>{{Cite web |title=Political parties/groups and leaders in Afghanistan |url=http://www.afghan-web.com/politics/parties.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090212114714/http://afghan-web.com/politics/parties.html |archive-date=2009-02-12 |access-date=2007-09-10}}</ref> د ۲۰۱۰ زکال د مارچ په لومړیو کې راپورونه ورکړل شول چې د طالبانو او د ګلبدین د اسلامي حزب وسله وال په ګډه سره په بغلان ولایت کې جګړه کوي. <ref>[http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2010%5C03%5C08%5Cstory_8-3-2010_pg1_3 "Hizb-e-Islami militants fight Taliban, defect to Afghan govt"], ''Daily Times'', 8 March 2010.</ref> === په ۲۰۱۶ زکال کې د سولې هوکړه === د ۲۰۱۶ زکال د سپټمبر په ۲۲مه د افغانستان دولت له اسلامی حزب سره د سولې د هوکړې مسوده لاسلیک کړه. د دغې هوکړې د مسودې پر بنسټ اسلامي حزب هوکړه وکړه چې له جګړې به لاس اخلي، له افراطي ډلو سره به اړیکې پرې کوي او د افغانستان اساسي قانون ته به درناوی کوي؛ افغان دولت هم ژمنه وکړه چې ګوند به یې په رسمیت وپېژني او پر هغو باندې به د ملګرو ملتونو او متحده ایالاتو د بندیزونو په لغو کولو کې ګام واخلي. همدارنګه یې ګلبدین ته په دولت کې د یوې افتخاري څوکۍ ژمنه هم ورکړه. دغې هوکړې د سپټمبر په ۲۹مه وروسته له هغه رسمیت وموند چې افغان ولسمشر محمد اشرف غني او ګلبدین حکمتیار د یوې ویډیويي اړیکې په ترڅ کې هغه لاسلیک کړه. افغان دولت د ۲۰۱۶ زکال په ډسمبر میاشت کې په رسمي ډول له ملګرو ملتونو وغوښتل د دغې ډلې په مشرانو باندې بندیزونه لغو کړي، همدا و چې ملګرو ملتونو دغه بندیزونه د ۲۰۱۷ زکال د فبروي په ۳مه نېټه لغو کړل. <ref>{{cite web |date=23 September 2016 |title=Afghanistan Signs Draft Peace Deal With Faction Led by Gulbuddin Hekmatyar |url=https://www.nytimes.com/2016/09/23/world/asia/afghanistan-peace-deal-hezb-i-islami.html |work=The New York Times}}</ref><ref>{{cite web |date=22 September 2016 |title=Afghanistan takes a step toward peace with notorious ex-warlord |url=https://www.latimes.com/world/la-fg-afghanistan-agreement-20160922-snap-story.html |work=Los Angeles Times}}</ref> == سرچينې == pqr2ep3sw2lf38ruojm41bhi0h3ljcr 0 70936 369534 367008 2026-09-29T03:30:40Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369534 wikitext text/x-wiki په متحده ایالاتو کې د ښځو د رایو د ورکړې حق غوښتنه په بشپړه او یا هم په جزیي بڼه د نوولسمې پېړۍ په وروستۍ لسیزو او د شلمې پېړۍ په لومړیو کې د ښارونو، سیمو او ایالتونو په کچه پیل شوه. له دې امله چې ښځو په یو شمېر برخو کې د رایو ورکولو حق ترلاسه کړ، دوی د ښوونیزو حوزو د مدیره پلاوي، د ښاري چارو د مخته وړونکو، د ایالتي قانون جوړونکو، قاضیانو او همدارنګه د ژانت رانکین قضیې ته ورته د کانګرس د څوکیو په څېر د دولتي ځایګیو د ترلاسه کولو په موخه ځانونه نوماند کړل. د ښځو د رایو ورکولو د حق لپاره مبارزه په ټولو ایالتونو کې د اساسي قانون د اصلاح په موخه د مبارزې سره هم مهاله ترسره شوه چې له امله یې په ټولو ایالتونو کې ښځو دغه حق ته لاسرسی وموند. دغه مبارزه په ۱۹۲۰ زکال کې د متحده ایالاتو د اساسي قانون د ۱۹مې اصلاحیې په تصویب کېدو بریالۍ شوه. == ایالتونه او سیمې == === لویدیځ === په ټولیزه بڼه د متحده ایالاتو لویدیځ ایالتونه او سیمې د ختیځو ایالتونو په پرتله د ښځو د رایو ورکولو د حق لپاره مساعد وو. له دې امله چې لویدیځې سیمې په سرحدي برخو کې د ښځو له کمښت سره مخ وې، وړاندیز دا وشو څو هغوی د ختیځو ایالتونو د ښځو لپاره ځانونه په غوره حالت کې وښيي «معامله لا پسې خوږه کړي» او دغو سیمو ته د ښځو کډوالي وهڅوي؛ همدارنګه دوی ته وښيي چې په دغو سیمو کې ورته د رایو ورکولو حق ورکول کېږي ځکه چې دلته له وړاندې څخه ښځو د رایو ورکولو حق درلود. سوزان بي آنتوني وویل چې لویدیځ نارینه له خپلو ختیځو وروڼو څخه ځوانمرده دي. په ۱۸۷۱ زکال کې آنتوني او الیزابت کډي سټانټون ګڼ شمېر لویدیځو ایالتونو ته سفر وکړ چې په دغو کې یې ځانګړی پام وایومېنګ او یوتا ته وکړ ځکه هلته ښځو له وړاندې څخه د رایو ورکولو حق درلود. په ختیځ کې د رایو د حق غوښتنې په موخه د دوی ویناوې تر ډېره پورې د افکارو جوړونکو: سیاستوالو، وزیرانو او مقاله لیکونکو له خوا له ملنډو سره مخ کېدې او یا یې هم غندلې. انتوني په ۱۸۷۷، ۱۸۹۵ او ۱۸۹۶ زکال کې بیاځلي لویدیځ ته سفرونه وکړل. د ۷۶ کلونو په عمر هغه مهال چې انتوني لویدیځ ته وروستي سفر وکړ د هغې نظریاتو پام وړ شهرت او ځایګی موندلی وو. <ref>{{Cite journal|last=Beeton|first=Beverly|date=April 1982|title=Susan B. Anthony's Woman Suffrage Crusade in the American Wes|url=https://archive.org/details/journal-of-the-west_1982-04_21_2/page/5|journal=Journal of the West|volume=21|issue=2|pages=5–15}}</ref>{{sfn|Myres|1982|p=232}} فعالینو د رایو د حق په واحدې موضوع تمرکز درلود او په مستقیم ډول د نظر ورکوونکو لوري ته ورغلل څو هغوی متقاعد کړي څو د رایو د ورکړې له حق څخه ملاتړ وکړي. په ۱۹۲۰ زکال کې هغه مهال چې په ټول هېواد کې ښځو د رایو د ورکړې حق ترلاسه کړ، د وایومېنګ ښځو له دوی څخه نږدې نیمه پېړۍ وړاندې په ټاکنو کې ګډون کاوه. ==== اریزونا ==== په اریزونا کې د ښځو د حقونو لومړنۍ مدافعینې د ښځو د مسیحي اعتدال د اتحادیې (WCTU) غړې وې. دواړو جوزفین برولي هیوز او فرانسېس ویلارډ دغې اتحادیې ته د غړو د جذب په موخه د ۱۸۸۰مې لسیزې په نیمايي کې اریزونا ته سفر وکړ. WCTU د مقننه قوې له خوا د ښځو حقونو ته د اړوندو څو لایحو د تصویب په برخه کې بریالۍ وه. په ۱۸۹۱ زکال کې د اریزونا د اساسي قانون د کنوانسیون د جوړېدو پر مهال د دغه ایالت په نوي اساسي قانون کې ښځو ته په نږدې بشپړه توګه د رایو ورکولو حق ورکړل شو، خو دغه پرېکړه د دریو رایو په کمښت تصویب نه شوه. له کنوانسیون وروسته هیوز او مېرمن اي ډي ګارلیک د اریزونا د ښځو لپاره د رایو د حق غوښتنې ټولنه جوړه کړه. د ښوونیزو حوزو د پلاوو په ټاکنو کې ښځو ته د رایو ورکولو د حق لایحه په ۱۸۹۷ زکال کې تصویب شوه. د ښځو د عمومي رایو د ورکولو لایحې سیمه ییزې مقننې قوې ته په ۱۸۹۹ او ۱۹۰۱ زکال کې ولېږل شوې، خو تصویب نه شوې. له همدې امله له ۱۹۰۵ زکال وروسته د څو کلونو لپاره په اریزونا کې د ښځو لپاره د رایو د حق غوښتنې خوځښت خپل فعالیت بند کړ. <ref name=":023">{{Cite web |last=Cleere |first=Jan |date=14 March 2015 |title=Western Women: Meet crusader Elizabeth Josephine Brawley Hughes |url=https://tucson.com/news/local/western-women-meet-crusader-elizabeth-josephine-brawley-hughes/article_fd20995b-3594-5e5e-9bf9-ef00c2c75aaf.html |access-date=2020-12-13 |website=Arizona Daily Star |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180318023738/http://tucson.com/news/local/western-women-meet-crusader-elizabeth-josephine-brawley-hughes/article_fd20995b-3594-5e5e-9bf9-ef00c2c75aaf.html |archivedate=2018-03-18 |url-status=dead}}</ref>{{sfn|Anthony|1902|p=470}}<ref name=":06">{{Cite journal|last=Hu|first=Joanna|title=Biographical Sketch of Lida P. Robinson|url=https://documents.alexanderstreet.com/d/1009638294|journal=Biographical Database of NAWSA Suffragists, 1890-1920|via=Alexander Street}}</ref>{{sfn|Harper|1922|p=11}}{{sfn|Harper|1922|p=10}}{{sfn|Osselaer|2009|p=15}}{{sfn|Anthony|1902|p=470}}{{sfn|Osselaer|2009|p=10}}{{sfn|Osselaer|2009|p=8}} په دغه ایالت کې ښځو د لومړي ځل لپاره د رایو ورکولو په موخه په ۱۹۱۳ زکال کې نومونه ثبت کړل او د ۱۹۱۴ زکال په ابتدایه ایالتي ټاکنو کې یې ونډه واخیسته. اریزونا د اساسي قانون ۱۹مه اصلاحیه د ۱۹۲۰ زکال د فبروري په ۱۲مه نېټه تصویب کړه. له دې سره هم د اریزونا بومي امریکایان د خپل تابعیت د وضعیت له امله له رایو ورکولو محروم شول. په ۱۹۲۴ زکال کې د بومي وګړو د تابعیت قانون ټول بومي امریکایان د متحده ایالاتو تابعیت لرونکي وګړي اعلان کړل. خو بیا هم د دې اړوند چې ایا بومي امریکایان په اریزونا کې کولای شي رایه ورکړي او که نه، د نظر اختلاف شتون درلود. په ۱۹۲۸ زکال کې د اریزونا سترې محکمې حکم ورکړ چې سورپوستو ته په ځانګړو شوو سیمو کې استوګن بومي امریکایان نه شي کولای رایه ورکړي. دغه حکم په ۱۹۴۸ زکال کې لغو شو. ورته مهال د سواد دوامداره ازموینو بومي امریکایان د رایو له ورکړې څخه راګرځول. په ۱۹۶۵ زکال کې د رایو ورکولو د حق قانون مرسته وکړه چې بومي امریکایان د رایو په ورکړې کې له لا زیاتو حقونو برخمن شي. {{sfn|Harper|1922|p=15}}<ref>{{Cite web |title=Arizona and the 19th Amendment |url=https://www.nps.gov/articles/arizona-and-the-19th-amendment.htm |access-date=2020-12-15 |website=U.S. National Park Service}}</ref>{{sfn|Ferguson-Bohnee|2016|p=1108}}{{sfn|Ferguson-Bohnee|2016|p=1111}}{{sfn|Ferguson-Bohnee|2016|p=1112}}{{sfn|Ferguson-Bohnee|2016|pp=1105, 1107}}{{sfn|Ferguson-Bohnee|2016|pp=1103-1104}}{{sfn|Osselaer|2009|pp=52, 54}} ==== کالیفورنیا ==== د کالیفورنیا رایو ورکوونکو په ۱۹۱۱ زکال کې ښځو ته د رایو د ورکړې حق وروسته له هغې ورکړ چې دوی د کالیفورینا په اساسي قانون کې د تعدیل ۴م وړاندیز ومانه. په کالیفورنیا کې ښځو ته د رایو د ورکړې د حق په مبارزه کې په سلګونو ښځینه او نارینه وو ونډه لرله. کلارا الیزابت چن لي لومړنۍ چینايي الاصله امریکايي مېرمن وه چې رایه یې ورکړه. نوموړې د ۱۹۱۱ زکال د نومبر په ۸مه په کالیفورنیا کې د رایې ورکولو په موخه نوم ثبت کړی و. <ref name=":20">{{Cite web |last=Alexandra |first=Rae |date=26 August 2020 |title=The First Chinese-American Woman to Vote in the US Fought For Immigrants |url=https://www.kqed.org/arts/13884082/the-first-chinese-american-woman-to-vote-in-the-us-fought-for-immigrants |access-date=2021-01-18 |website=KQED}}</ref> ==== کلراډو ==== سیمه ییز والي، جان ایوانز په ۱۸۶۸ زکال کې د دغې سیمې په مقننه شورا کې ښځو ته د رایو د ورکړې حق ترویج کړ. بیا ځلي د ښځو د رایو د ورکړې حق د ۱۸۷۰ زکال پر مهال په مقننه شورا کې د والي اډوارډ ام مک کوک له خوا وړاندې شو. په ۱۸۷۶ زکال کې د ښځو لپاره د رایو ورکولو حق غوښتونکې ډله (Territorial Woman Suffrage Society) رامنځته شوه او د ایالتي اساسي قانون کنوانسیون یې په نښه کړ. له دې سره هم ښځو د نوي اساسي قانون له مخې د مساوي رایې حق ترلاسه نه کړ او یوازې ورته د ښوونیزو حوزو د پلاوي په ټاکنو کې د رایې ورکولو حق ورکړل شو. د دغې چارې په موخه د ټول پوښتنې ترسره کول تصویب شول او د ۱۸۷۷ زکال د اکتوبر په ۲مه ټول پوښتنه ترسره شوه. د رایو غوښتونکو له هڅو سره بیا هم د دغې ټول پوښتنې پایله منفي وه. <ref name=":113">{{Cite web |date=7 November 2019 |title=The Road to the Vote |url=https://www.historycolorado.org/story/womens-history/2019/11/07/road-vote |access-date=2021-02-15 |website=History Colorado}}</ref><ref>{{Cite web |date=May 6, 2016 |others=Adapted from Carl Abbott, Stephen J. Leonard, and Thomas J. Noel in ''Colorado: A History of the Centennial State'' (2013) University Press of Colorado |title=Women's Suffrage Movement |url=https://coloradoencyclopedia.org/article/womens-suffrage-movement |website=Colorado Encyclopedia}}</ref><ref name=":1132">{{Cite web |date=7 November 2019 |title=The Road to the Vote |url=https://www.historycolorado.org/story/womens-history/2019/11/07/road-vote |access-date=2021-02-15 |website=History Colorado}}</ref><ref name=":015">{{Cite web |last=Duncan |first=Elizabeth |date=April 9, 2020 |title=Caroline Nichols Churchill |url=https://coloradoencyclopedia.org/article/caroline-nichols-churchill |access-date=11 February 2021 |website=Colorado Encyclopedia}}</ref><ref name=":311">{{Cite journal|last1=Frost|first1=Jennifer|last2=Chomic|first2=Leslie|last3=Goldstein|first3=Marcia|last4=Hunt|first4=Rebecca|last5=Voehringer|first5=Heidi|date=2002|title=Document 9: Caroline Nichols Churchill, "Women at School Elections," The Colorado Antelope, (March 1881)|url=https://documents.alexanderstreet.com/d/1000674489|journal=Women and Social Movements|volume=2|page=28|via=Alexander Street}}</ref>{{sfn|Beaton|2012|p=55}}{{sfn|Brown|1898|p=8}}{{sfn|Brown|1898|p=5}} د کلراډو عمومي اسمبلۍ په ۱۸۹۳ زکال کې د بلې ټول پوښتنې د ترسره کولو پرېکړه تصویب کړه. په دغه ایالت کې د ښځو د رایو ملاتړو ډلو یوازې په ۲۵ ډالرو باندې خپله تبلیغاتي مبارزه پیل کړه. د امریکايي ښځو د رایو د حق ملي ټولنې کلراډو ته مالي مرستې او د کمپاین تنظیم کوونکي ولېږل. خبریالې میني رینولډز د دغه ایالت شاوخوا ۷۵ سلنه اخبارونه دې ته متقاعد کړل څو د رایو غوښتنکو د هڅو ملاتړ وکړي. هغه مهال چې د ۱۸۹۳ زکال د نومبر د اوومې نېټې ټول پوښتنې ښځو ته د رایو د ورکړې حق تصویب کړ، کلراډو دویم ایالت شو چې ښځو ته یې د رایو ورکولو حق ورکړ او همدارنګه لومړنی ایالت شو چې نارینه و د ښځو د رایو د حق په موخه رایه ورکړه. وروسته له هغه چې ښځو د برابرې رایې حق ترلاسه کړ، په ټاکنو کې یې برخه واخیسته او په دغه ایالت کې یې له اصلاحي چارو ملاتړ وکړ. د کارولین سپنسر په څېر د کلراډو فعالینو په نورو ایالتونو کې د ورته حق د ترلاسه کولو په موخه خپلو هڅو ته دوام ورکړ او له کانګرېسنل اتحادیې (Congressional Union) سره مل شول. کلراډو د ۱۹۱۹ زکال د ډسمبر په ۱۵مه د متحده ایالاتو د اساسي قانون ۱۹م تعدیل هم تصویب کړ. له دې سره هم هغو بومي امریکايي مېرمنو چې د سورپوستو لپاره په ځانګړو شوو سیمو کې یې ژوند کاوه تر ۱۹۷۰ زکال پورې ونشو کولای رایه ورکړي. {{sfn|Moore|2020|p=10}}<ref name=":222">{{Cite web |last=Rounsville |first=Sarah |title=The Non-Partisan Equal Suffrage Association of Colorado |url=https://www.intermountainhistories.org/items/show/253?tour=25&index=2 |access-date=2021-02-10 |website=Intermountain Histories}}</ref>{{sfn|Annals of the American Academy of Political and Social Science|1901|p=165}}{{sfn|Harper|1922|p=60}}<ref name=":47">{{Cite web |title=Caroline Spencer, MD |url=https://www.cogreatwomen.org/project/caroline-spencer-md/ |access-date=2021-02-17 |website=Colorado Women's Hall of Fame}}</ref><ref name=":73">{{Cite web |date=16 August 2020 |title=What does Equal Suffrage mean? |url=https://www.historycolorado.org/story/2020/08/16/what-does-equal-suffrage-mean |access-date=2021-02-20 |website=History Colorado}}</ref>{{sfn|Beaton|2012|p=104}}{{sfn|Anthony|1902|p=515}}{{sfn|Anthony|1902|p=514}}{{sfn|Brown|1898|p=18}} ==== ایداهو ==== ایداهو د اساسي قانون اصلاحیه په ۱۸۹۶ زکال کې په ایالتي کچه د ټاکنو پر مټ تصویب کړه او ښځو ته یې د رایو د ورکړې حق ورکړ. ایداهو لومړنی ایالت و چې د دغې اصلاحیې پلي کېدو ته یې اجازه ورکړه. ==== مونتانا ==== مونتانايي نارینه وو په ۱۹۱۴ زکال کې د ښځو پر وړاندې د تبعیض د له منځه وړو په موخه رایه ورکړه او په ۱۹۱۶ زکال کې یې د متحده ایالاتو کانګرس ته د دغه ایالت په استازولۍ ژانت راکین ور معرفي کړه چې د متحده ایالاتو د کانګرس لومړنۍ ښځینه غړې شوه. ==== نیو مکسیکو ==== نیومکسیکو وروسته له هغه چې دغه سیمه په ایالت واوښته او اساسي قانون یې ولیکل شو ښځو ته یې اجازه ورکړه چې د ښوونیزو حوزو د مدیره پلاوي په ټاکنو کې رایه ورکړي. له دې وروسته په نیو مکسیکو کې د ښځو د رایو ورکولو حق غوښتونکو په فدرال کچه هغوی ته د رایو د حق د ترلاسه کولو لپاره په اساسي قانون کې د تعدیل په موخه مبارزې ته دوام ورکړ. <ref>{{Cite web |title=State-by-State Race to Ratification of the 19th Amendment - Women's History |url=https://www.nps.gov/subjects/womenshistory/womens-suffrage-timeline.htm |access-date=2020-09-03 |website=U.S. National Park Service}}</ref><ref name=":02">{{Cite web |last=Strykowski |first=Jason |date=22 May 2020 |title='Sphere of Usefulness': New Mexico and women's suffrage |url=https://www.santafenewmexican.com/pasatiempo/sphere-of-usefulness-new-mexico-and-womens-suffrage/article_d3a8babc-6f97-11ea-ab2a-23fc6a5b19dc.html |access-date=2020-09-01 |website=Santa Fe New Mexican}}</ref> ==== واشنګټن ==== په ۱۸۵۴ زکال کې واشنګټن یو له هغو لومړنیو سیمو څخه و چې ښځو ته یې د رایو ورکولو د حق د ورکړې په برخه کې هڅې وکړې. د قانون جوړونکو دغه اقدام یوازې د یوې رایې له امله ماته وخوړه. په ۱۸۷۱ زکال کې د واشنګټن د ښځو د رایو حق غوښتونکې ټولنه جوړه شوه چې مشري یې سوزان بي آنتوني او آبیګیل سکاټ ډانیوې کوله. په دغه برخه کې بریالۍ لومړنۍ لایحه په ۱۸۸۳ زکال کې تصویب شوه (په ۱۸۸۷ زکال کې لغو شوه)، بله یې هم ۱۸۸۸ زکال ته اړوند وه (چې دا همدغه کال لغو شوه). د ښځو د رایې د حق خوځښت هیله لرله چې دوی به وکولای شي دغه حق د ټول پوښتنې پر مټ تضمین کړي، لومړنۍ ټول پوښتنه په ۱۸۸۹ زکال (هغه کال چې واشنګټن ایالت شو) او دویمي په ۱۸۹۸ زکال کې ترسره شوه، خو د دواړو پایلې منفي وې. بالاخره په ۱۹۱۰ زکال کې د متحده ایالاتو د اساسي قانون تعدیل ښځو ته د رایو بشپر حق ورکړ. <ref>{{Cite web |url=http://www.sos.wa.gov/elections/timeline/suffrage.htm |title=The History of Voting and Elections in Washington State<!-- Bot generated title --> |access-date=2023-09-10 |تاريخ الأرشيف=2023-03-15 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20230315052202/https://www.sos.wa.gov/elections/timeline/suffrage.htm |url-status=dead |خونديځ نېټه=2023-03-15 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20230315052202/https://www.sos.wa.gov/elections/timeline/suffrage.htm |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20230315052202/https://www.sos.wa.gov/elections/timeline/suffrage.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20230315052202/https://www.sos.wa.gov/elections/timeline/suffrage.htm }}</ref><ref>{{cite web |title=WOW Museum: Western Women's Suffrage - Washington |url=http://theautry.org/explore/exhibits/suffrage/suffrage_wa.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130044101/http://theautry.org/explore/exhibits/suffrage/suffrage_wa.html |archive-date=2010-01-30 |website=theautry.org}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.washingtonwomenshistory.org/themes/suffrage/default.aspx |title=Washington State History Society > Women's History Consortium<!-- Bot generated title --> |access-date=2023-09-10 |تاريخ الأرشيف=2013-04-03 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20130403102345/http://www.washingtonwomenshistory.org/themes/suffrage/default.aspx |url-status=dead |خونديځ نېټه=2013-04-03 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20130403102345/http://www.washingtonwomenshistory.org/themes/suffrage/default.aspx |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20130403102345/http://www.washingtonwomenshistory.org/themes/suffrage/default.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20130403102345/http://www.washingtonwomenshistory.org/themes/suffrage/default.aspx }}</ref> == سرچينې == 8ww50131soj6qtu3te20imrtwwrx8sk 0 71142 369501 369378 2026-09-28T22:41:19Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369501 wikitext text/x-wiki {{حقوق}} '''انفرادي حقونه''' (په انګلیسي کې: individual rights) د یو فرد حقونه دي پرته لدې چې د هغه ټولنیز تړاو په پام کې ونیول شي یا پرته له دې چې هغه په ټولنیز ګروپ پورې تړاو نلري، او دا د ډله ایزو حقونو څخه توپیر لري، کوم چې د ټولنې د یوې ځانګړې ډلې حقونو پورې اړه لري. . د ګروپ حقونه په بشپړه توګه بشري حقونه نه ګڼل کیږي، ځکه چې دوی په اصل کې د یوې ځانګړې ډلې له ځانګړتیاوو سره تړاو لري او په عمومي توګه د ټولو خلکو حقونو ته پام نه کوي. د یوې ډلې له حقونو څخه د فرد د حقونو ترلاسه کول دا لاره شکمنه کوي. <ref name="Jones">Group Rights, [[Peter Jones]] 2005</ref> == پېژندنه == په لویدیځه نړۍ کې انفرادي حقونه د سیاسي حقونو سره یوځای کیږي، په شمول د رایې ورکولو حق او په سوداګرۍ کې د ښکیلتیا حق. دا د دې حقیقت څخه رامینځته کیږي چې په لویدیځه نړۍ کې انفرادي حقونه د افرادو تر مینځ د مساواتو له اصولو څخه راځي مخکې لدې چې دولت د انفرادي حقونو تثبیت او تضمین کړي. د دې مثال په مګنا کارټا کې موندل کیږي چې د انګلیس پاچا ومنله چې د هغه شاهي اراده به د قانون له مخې ټاکل کیږي او د تابعیت حقونه به خوندي وي. له بلې خوا، زموږ په عصري عصر کې، په [[چین د خلکو جمهوریت|چين]] کې د فردي حقونو په اړه ډېرې خبرې کېږي، په تېره بيا د حقوقو او د قانون د حاکميت په اړه، چې د ټولنې د چارو په ساتلو سره د فردي ازادۍ په ساتلو تمرکز کوي. مطلب دا چې خلک به له قانون څخه سرغړونې ته زړه ښه نه کړي که دوی باور ولري چې قانوني سیسټم به هغه څوک مجازات کړي چې سرغړونه کوي او هغه څوک چې له قانون څخه سرغړونه نه کوي "مجازا" نه کوي. که چیرې حقوقي سیسټم اختیاري وي او د حاکمې ډلې (کمونیست ګوند) لخوا رامینځته شوی وي، نو دا اړتیا نلري چې هر فرد په ځانګړو شرایطو کې د هغې پیروي وکړي. == ثابت ملکیتونه == === د نژاد پرستۍ پای === د ګروپ حقونه د قناعت وړ نه دي که چیرې دوی د استعمار، نژاد پرست سیسټم یا سپینې واکمنۍ سره تړاو ولري، ځکه چې دا سیسټمونه د یوې ځانګړې ډلې حقونه ورکوي. د مثال په توګه، په [[سویلي افریقا]] کې، د نژاد پرستۍ له منځه وړلو دمخه، دا د اوسیدونکو او لیدونکو ترمنځ د دوی د نسلونو له مخې توپیر درلود: سپین، تور، رنګ، او هندي. حقوق د دې ډلې د یوې ډلې د تړاو پر بنسټ وویشل شول، چې د لومړۍ درجې او دویمې درجې اتباعو توپیر درلود. په 1868 کې [[د امریکا کورنۍ جګړه|د امریکا د کورنۍ جګړې]] وروسته په [[اساسي قانون]] کې د څوارلسو اضافو مسودو سره [[د امریکا متحده آیالاتونه|د متحده ایالاتو په متحده ایالاتو]] کې د ټولو افرادو حقونه مساوي نه وو. د څوارلسو اضافه کولو موخه د "غلامانو" د حقونو ساتنه او د مساوات تضمین کول وو. === د پرېکړو ملاتړ === په اوسني عصر کې، ډله ایز حقونه د انفرادي حقونو د ملاتړ لپاره د یوې وسیلې په توګه اخیستل کیږي. په هغو ټولنو کې چې فردي حقونه د ټولنې د ټولو غړو لپاره د قانون په واسطه تضمین شوي وي، دا حقونه کیدای شي د مالي یا ټولنیزې کچې لخوا حمایه شي، کوم چې د ټولنې د ځانګړو ډلو لپاره د ځانګړي مالتړ له لارې مساوات ته اړتیا لري ترڅو دوی مساوي کړي. په عمومي توګه ټولنه. <ref name="Jones">Group Rights, [[Peter Jones]] 2005</ref> د دې مثالونه په امریکا کې د اصلي امریکایانو حقونه، د لږکیو حقونه، د ښځو حقونه، د ماشومانو حقونه، او د معلولینو حقونه دي. په دې شرایطو کې، قانون هڅه کوي چې د دولت څخه د اقتصادي ملاتړ له لارې مساوات ترلاسه کړي یا د بیلګې په توګه، په پوهنتونونو کې د تور محصلینو د ټاکلې سلنې تضمین کوي. د دې وسیلو له جملې څخه په [[سویلي افریقا]] کې د اپارتایډ له پای ته رسیدو وروسته د تورونو لپاره د اقتصادي ملاتړ پروګرام هم دی ، چیرې چې حکومت په ځانګړي توګه د هغو ډلو ملاتړ کوي چې په تیرو وختونو کې محروم شوي ، په شمول د تورونو ، رنګونو او هنديانو په شکل کې اقتصادي ملاتړ. د کارموندنې، روزنیزو پروګرامونو او د سوداګریزو او تعلیمي موسسو د جوړولو لپاره د هڅونې په برخه کې د مساواتو اداره. د سویلي افریقا د حقونو قانون، چې د سویلي افریقا د اساسي قانون یوه برخه ده، د مساواتو قوي تضمین لري، په ځانګړې توګه د 9 مادې الندې. په [[هند]] کې، دا د لږکیو د حقونو د تامین لپاره په پریکړو ډیر تکیه کوي او هغه نابرابرۍ له سره غور کوي چې د تاریخ په اوږدو کې د دې طبقاتي سیسټم کې په میراث پاتې دي. په [[بریتانیا|انګلستان]] کې، حکومت داسې پروګرامونه جوړوي چې هغو ډلو ته تاوان ورکړي چې په تیرو وختونو کې وروسته پاتې وو <ref>[http://www.askoxford.com/concise_oed/positivediscrimination?view=uk Compact Oxford English Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080608213725/http://www.askoxford.com/concise_oed/positivediscrimination?view=uk|date=08 يونيو 2008}}</ref> د هغو ډلو په لګښت چې په تاریخي ډول پوهنتونونو ته د ننوتلو یا د دندو ترلاسه کولو له لارې ګټه پورته کړې. <ref>Encarta {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080608063438/http://encarta.msn.com/encnet/features/dictionary/DictionaryResults.aspx?refid=1861702027 |archivedate=2008-06-08 |title=آرشیف کاپي |url=http://encarta.msn.com/encnet/features/dictionary/DictionaryResults.aspx?refid=1861702027 |access-date=2023-09-23 |url-status=dead}}, Wordsmyth . 2009-10-31.</ref> == په اساسي قانون کې == په [[د امریکا متحده آیالاتونه|متحده ایالاتو]] کې، اساسي قانون د حقونو د بل له لارې فردي ازادي تعریفوي. په [[کاناډا]] کې، د حقونو او آزادیو منشور ورته دنده ترسره کوي. د آلمان په اساسي قانون کې د فرد حقونه شامل دي او د هغه د وقار د ساتلو حق تاییدوي. په عین حال کې، د آلمان مدني قانون حتی د فرد حق تضمینوي چې محکمو ته مراجعه وکړي ترڅو خپل حق له مخالف څخه ترلاسه کړي، پرته له دې چې د هغه د مالي توان په پام کې نیولو سره، که هغه نشي کولی د مدافع وکیل لګښتونه ورکړي، محکمه. د هغه د دفاع لپاره په خپل لګښت د هغه لپاره وکیل ټاکي. == په فلسفه کې == د کلاسیکو لیبرالانو او د ځینو ښي اړخو لیبرالانو د سیاسي نظریاتو له مخې، د حکومت رول د فرد د طبیعي حقونو تعریف، ساتنه او پلي کولو پورې محدود دی پداسې حال کې چې هڅه کوي د سرغړونو لپاره یوازې د درملنې ډاډ ترلاسه کړي. لیبرال حکومتونه چې د انفرادي حقونو درناوی کوي معمولا سیسټمیک کنټرولونه وړاندې کوي چې د انفرادي حقونو ساتنه کوي، لکه څنګه چې په جنایي عدالت کې د مناسب پروسې سیسټم کې. د دې فلسفې پلویان، لکه د اردن پیټرسن، انفرادي حقونه د اجتماعي حقونو سره د ډیلیکټیک اپوزیسیون په توګه موقعیت لري، د دوی ځانګړيتوب په ګوته کوي، او هغه سیاسي فلسفې او تیورۍ چې د اجتماعي حقونو ارزښت لري دا د فرد او د هغه د حقونو په قیمت کوي. پیټرسن د ګروپ لپاره د فرد دا قرباني د کیڼ اړخو ایډیالوژیو، په ځانګړې توګه د کمونیزم سره د مخالفت کولو دلیل په توګه په ګوته کوي، ادعا کوي چې "ټولنیز حقونه ویجاړونکي دي." د پیټرسن منتقدین په ګوته کوي چې د هغه استدلال د غلط دوه اړخیز غلطۍ پراساس دی چې دا په ګوته کوي چې انفرادي او اجتماعي حقونه ځانګړي ، جلا او متضاد دي ، او د دې پرځای وړاندیز کوي چې دواړه په طبیعي ډول سره تړلي دي او یو بل ته اړتیا لري ترڅو د دوی بشپړتیا تضمین کړي. د ځانګړو اجتماعي حقونو پرته، د بیلګې په توګه، د نړیوال قانون اساسي اصول، چې د ملګرو ملتونو د منشور د 1 څپرکي په 1 ماده کې بیان شوي، د "خپلواکۍ حق" تضمینوي. <ref>{{Cite web |title=Charter of the United Nations, Chapter 1: Purposes & Principles |url=http://www.un.org/en/sections/un-charter/chapter-i/index.html |access-date=2018-06-02}}</ref> د دې اجتماعي حق پرته، خلک به د انفرادي حقونو د پلي کولو لپاره هیڅ وسیله یا ځواک ونه لري چې د ځان ارادې لخوا ورکړل شوي. که خلک د خپل ټولیز برخلیک ټاکلو توان ونلري، نو یقینا نشي کولی د خپلو انفرادي حقونو، راتلونکي او آزادیو پلي کولو یا تضمین کړي. <ref name=":0">{{Cite book|url=https://plato.stanford.edu/archives/sum2016/entries/rights-group/|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|date=2016|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|edition=Summer 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190318042017/https://plato.stanford.edu/archives/sum2016/entries/rights-group/|archivedate=18 مارس 2019}}</ref> د پیټرسن او نورو معاصرینو لخوا وړاندیز شوي د انفرادي ګروپ دوه اړخیزې برعکس، نیوکه کوونکي په ګوته کوي چې دواړه په لازمي ډول سره تړلي او یو بل سره تړلي دي، او دا نظر ردوي چې دوی په دوه اړخیزه ځانګړي اړیکو کې شتون لري. == سرچينې == {{لړسرچينې}}{{حقوق}} [[تصنيف:بوابة حقوق الإنسان/مقالات متعلقة]] [[تصنيف:جميع المقالات التي تستخدم شريط بوابات]] [[وېشنيزه:ټولنيزې پوهنې]] [[وېشنيزه:حقوق]] [[وېشنيزه:Pages with unreviewed translations]] 3foxl6yc0dygm0sr1risnm1yp3u8n6c 0 71531 369506 355321 2026-09-28T23:05:19Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369506 wikitext text/x-wiki اډوارډ جېنر (زوکړه: د ۱۷۴۹ زکال د مۍ ۱۷مه – مړینه: د ۱۸۲۳ زکال د جنوري ۲۶مه) انګلیسي طبیب او عالم و چې د واکسینونو د مفهوم د رامنځته کوونکو مخکښانو څخه ګڼل کېږي او همدارنګه یې د چیچک ناروغۍ د واکسین په جوړولو سره د نړۍ لومړني واکسین جوړ کړل. د واکسین او واکسیناسیون اصطلاح ګانې هم د واریول واکسین (د غویانو تڼاکې) له نوم څخه ریښه اخلي چې جېنر د غویانو د تڼاکو یا دانو لپاره وکاروه. نوموړي له دغې اصطلاح څخه د واریول واکسین اړوند چې د غویانو په تڼاکو شهرت لري په خپله څېړنه کې کار واخیست او د چیچک ناروغۍ په برخه کې یې د غویانو د تڼاکو خوندي کوونکی اغېز شرح کړ. <ref>{{cite web |date=28 January 2015 |title=Jenner, Edward (1749–1823) |url=https://www.rcpe.ac.uk/heritage/art/jenner-edward-1749-1823 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210512145804/https://www.rcpe.ac.uk/heritage/art/jenner-edward-1749-1823 |archive-date=12 May 2021 |access-date=2018-06-26 |website=rcpe.ac.uk |publisher=[[Royal College of Physicians of Edinburgh]]}}</ref><ref>{{cite journal|first=Stefan|last=Riedel|pmc=1200696|title=Edward Jenner and the history of smallpox and vaccination|journal=Proceedings (Baylor University. Medical Center)|volume=18|issue=1|pages=21–25|date=January 2005|publisher=Baylor University Medical Center|pmid=16200144|doi=10.1080/08998280.2005.11928028}}</ref><ref name="Baxbydnb">{{cite ODNB|last=Baxby|first=Derrick|author-link=Derrick Baxby|title=Jenner, Edward (1749–1823)|url=http://www.oxforddnb.com/view/article/14749|year=2009|origyear=2004|doi=10.1093/ref:odnb/14749|access-date=2 December 2022|freearticle=y}}</ref><ref>{{cite journal|last=Baxby|first=Derrick|title=Edward Jenner's Inquiry; a bicentenary analysis|journal=Vaccine|year=1999|volume=17|issue=4|pages=301–307|pmid=9987167|doi=10.1016/s0264-410x(98)00207-2}}</ref> جېنر په لویدیځ کې د «ایمیونولوژي پلار» بلل کېږي او ویل کېږي چې د هغه چارو «له بل هر چا زیات د انسانانو ژوند ژغورلی دی». د جېنر د ژوندانه پر مهال د چیچک ناروغۍ له امله د نړۍ شاوخوا ۱۰ سلنه وګړي مړه شول؛ د مړینې کچه په هغو ښارونو کې زیاته وه چې عفونت په کې په اسانۍ سره پراختیا موندلای شوه. په ۱۸۲۱ زکال کې نوموړی د پاچا څلورم جورج ډاکټر وټاکل شو او هغه همدارنګه د برکلي ښاروال او د سولې قاضي وټاکه. نوموړی د طبیعي علومو د پراختیايي سلطنتي ټولنې غړی و. د ژوي پوهنې په برخه کې نوموړی یو له هغو معاصره څېړونکو څخه و چې په کوترو کې یې د الوتونکو مرغیو پارازیټېزم (brood parasitism) تشرېح کړ (دغه ډول چلن ته ارسطو هم د حیواناتو د تاریخ په نامه خپل اثر کې نغوته کړې). په ۲۰۰۲ زکال کې جېنر د بي بي سي له خوا د ۱۰۰ مخکښو بریتانویانو په نوملړ کې شامل کړای شو. <ref name="Telegraph">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/only-in-britain/edward-jenner-discovers-the-smallpox-vaccine/|archive-url=https://web.archive.org/web/20220126061824/https://www.telegraph.co.uk/only-in-britain/edward-jenner-discovers-the-smallpox-vaccine/|archive-date=2022-01-26|df=dmy-all|url-access=subscription|url-status=dead|title=How did Edward Jenner test his smallpox vaccine?|newspaper=The Telegraph|date=13 May 2016|publisher=[[Telegraph Media Group]]|access-date=2 December 2017}}</ref><ref name="Telegraph2">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/only-in-britain/edward-jenner-discovers-the-smallpox-vaccine/|archive-url=https://web.archive.org/web/20220126061824/https://www.telegraph.co.uk/only-in-britain/edward-jenner-discovers-the-smallpox-vaccine/|archive-date=2022-01-26|df=dmy-all|url-access=subscription|url-status=dead|title=How did Edward Jenner test his smallpox vaccine?|newspaper=The Telegraph|date=13 May 2016|publisher=[[Telegraph Media Group]]|access-date=2 December 2017}}</ref> == لومړنی ژوند == اډوارډ جېنر د ۱۷۴۹ زکال د مۍ په اوولسمه د انګلستان د ګلاسټرشر په برکلي کې وزېږېد؛ نوموړی د خپلې کورنۍ له نهو ماشومانو څخه اتم و. د هغه پلار کشیش سټیفان جېنر د برکلي نایب و، همدا و چې ده وکولای شول په غوره بڼه زده کړې وکړي. <ref name="About Edward Jenner">{{cite web |title=About Edward Jenner |url=https://www.jenner.ac.uk/about/edward-jenner |access-date=12 April 2020 |work=The Jenner Institute}}</ref> === زده کړه او روزنه === هغه مهال چې جېنر نوی ځوان و، په اوتون – انډر – آج کې د کاترین لیډي برکلي ښوونځي او ورپسې په سایرن سسټر کې بل ښوونځي ته ولاړ. دغه مهال نوموړی د چیچک ناروغی پر وړاندې مایه کوب (هغه لرغونې عملیه چې د چیچک ناروغۍ پر وړاندې د وقایې د رامنځته کولو په موخه په کې د یوې کمزورې دانې اوبه د جوړ انسان وجود ته تزریق کېږي) شوی و او د هغه د روغتیا پر عمومي وضعیت یې تل پاتې اغېز درلود. له ۱۴ کلنۍ راوروسته نوموړي د اوو کلونو لپاره د سویلي ګلاسټرشر د چیپینګ سادبري له جراج داڼیل لوډلو سره شاګردي وکړه؛ چېرې چې نوموړي د جراح ډاکټر کېدو په موخه پریمانه تجربه ترلاسه کړه.  <ref name="About Edward Jenner2">{{cite web |title=About Edward Jenner |url=https://www.jenner.ac.uk/about/edward-jenner |access-date=12 April 2020 |work=The Jenner Institute}}</ref> په ۱۷۷۰ زکال کې د ۲۱ کلونو په عمر جېنر د جراحۍ او اناتومۍ په برخه کې د لندن د سنټ جورج په روغتون کې د جراج جان هنټر او نورو ډاکټرانو سره شاګرد شو. ویلیام اوسلر لیکي چې هنټر، جېنر ته د ویلیام هاروې هغه مشوره ورکړه چې په طبي مجالسو کې یې پام وړ شهرت درلود (او د روڼ آندۍ د عصر ځانګړنه وه)، «فکر مه کوه؛ وه یې ازمویه». هنټر د طبیعي تاریخ اړوند له جېنر سره مکاتبه لرله او هغه یې د سلطنتي ټولنې غړیتوب ته وړاندیز کړ. په ۱۷۷۳ زکال کې هغه مهال چې په برکلي کې خپل اصلي ټاټوبي ته راوګرځېد او په دې سره په یو پیاوړي فامیلي ډاکټر او جراح واوښت، په خپل ځانګړي ځای کې یې د طبي چارو ترسره کولو ته مخه وکړه. نوموړي په ۱۷۹۲ زکال کې د طبابت او عمومي جراحۍ په برخه کې د شل کلنې تجربې په لرلو سره د سنت اندروز له پوهنتون څخه د طبابت په برخه کې د دوکتورا سند ترلاسه کړ. <ref>{{cite web |title=Young Edward Jenner, Born in Berkeley |url=http://www.jennermuseum.com/Jenner/youngedward.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120914084340/http://www.jennermuseum.com/Jenner/youngedward.html |archive-date=14 September 2012 |access-date=4 September 2012 |work=Edward Jenner Museum}}</ref><ref name="Baxbydnb2">{{cite ODNB|last=Baxby|first=Derrick|author-link=Derrick Baxby|title=Jenner, Edward (1749–1823)|url=http://www.oxforddnb.com/view/article/14749|year=2009|origyear=2004|doi=10.1093/ref:odnb/14749|access-date=2 December 2022|freearticle=y}}</ref> == ژوي پوهنه == جېنر په ۱۷۸۸ زکال کې وروسته له هغه د سلطنتي ټولنې غړی وټاکل شو، چې د هغو کوترو (قمري) د ژوندانه اړوند یې کره څېړنه ترسره کړه چې وړاندې په سمه توګه نه وې پېژندل شوې؛ دغه څېړنه د مشاهداتو، تجربې او توضېحاتو پر مټ وه. جېنر توضېح کړه چې څه ډول نوې پیدا کېدونکې کوترې خپلې کوربه هګۍ ماتوي او همدارنګه مرسته کوي چې نورې کوترې هم له هګیو راوباسي (دا د موجود هغه فکر پر خلاف وه چې ویل کېدل دغه چاره بالغې کوترې ترسره کوي). جېنر د دغه چلن په لیدو سره د هغوی اناتومیکي جوړښت ته په نغوتې څرګنده کړه چې نوې پیدا شوې کوتره په خپله شا کې یو ژورغالی لري چې د ۱۲ ورځو وروسته له منځه ځي په دې سره هغوی کولای شي څو هګۍ ماتې او د هګیو دننه کوترې راووزي. بالغه کوتره د دغې چارې د ترسره کولو په موخه د دومره زیات مهال لپاره په ځاله کې نه پاتې کېږي. د جېنر دغه موندنې په ۱۷۸۸ زکال کې د سلطنتي ټولنې د فلسفي راپورونو په مجله کې خپرې شوې. <ref>[http://www.jennermuseum.com/ej/cuckoo.shtml Jenner Museum: Cuckoo] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090923015150/http://www.jennermuseum.com/ej/cuckoo.shtml|date=23 September 2009}}</ref><ref>"Observations on the Natural History of the Cuckoo". By Mr. Edward Jenner. In a Letter to John Hunter, Esq. F.R.S. Jenner, E Philosophical Transactions of the Royal Society of London (1776–1886). 1788. 78:219–237 [[iarchive:philtrans06624558|(Archived Text)]]</ref><ref>{{cite book|title=The Biographical Dictionary of Scottish Women|date=2006}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.3366/anh.2011.0030|volume=38|title=Cuckoo chicks evicting their nest mates: coincidental observations by Edward Jenner in England and Antoine Joseph Lottinger in France|year=2011|journal=Archives of Natural History|pages=220–228|author=Sealy Spencer G|issue=2}}</ref> له ژوي پوهنې سره د جېنر لېوالتیا د تلقېح په برخه کې د هغه د لومړنۍ ازموینې سره پام وړ اړیکه لرله. نوموړی نه یوازې د دې له امله چې د طبي زده کړو له امله یې د انسان له اناتومي څخه پام وړ درک درلود، بلکې د حیواناتو د ژوند پوهنې په برخه کې یې د انسان – حیوان ترمنځ د ناروغیو د لېږد پولې هم په سمه توګه درک کړې وې. هغه مهال هېڅ داسې کړنلارې شتون نه درلود چې دا درک کړای شي چې دغه اړیکه د واکسینونو د کشف او تاریخچې په برخه کې څومره اهمیت لري. اوس مهال دغه اړیکه پېژندل شوې؛ د نن ورځې ډېری واکسینونه د غوا، سویې او هګیو اړوند حیواني برخې لري چې دغه چاره کولای شو د جېنر چارو او همدارنګه د غواګانو د تڼاکو/چیچک واکسین ته اړونده وبولو. <ref>{{Cite journal|last1=Stern|first1=Alexandra Minna|last2=Markel|first2=Howard|year=2005|title=The History of Vaccines and Immunization: Familiar Patterns, New Challenges|journal=Health Affairs|volume=24|issue=3|pages=611–621|doi=10.1377/hlthaff.24.3.611|pmid=15886151|doi-access=free}}</ref> == وروسته ژوند == جېنر له دې وروسته په ۱۸۰۲ زکال کې د امریکا د علومو او هنرونو د اکاډمۍ افتخاري غړی، په ۱۸۰۴ زکال کې د امریکا د فلسفي ټولنې غړی او په ۱۸۰۶ زکال کې د سویډن د علومو د سلطنتي ټولنې غړی وټاکل شو. په ۱۸۰۳ زکال کې هغه مهال چې په لندن کې و، نوموړی د جېنرین ټولنې مشر شو چې هڅه یې کوله د چیچک د ناروغۍ د له منځه وړو په برخه کې واکسین کول ترویج کړي. دغه بنسټ په ۱۸۰۹ زکال کې خپلې هڅې ودرولې. په ۱۸۰۵ زکال کې د طبي او کایریژیک ټولنې (اوس مهال د طبابت سلطنتي ټولنه) په تاسیس کېدو سره جېنر د دغې ټولنې غړی شو او دلته یې ګڼ شمېر علمي مقالې ولیکلې. په ۱۸۰۸ زکال کې نوموړي د دولت په مرسته د واکسینونو ملي بنسټ جوړ کړ، خو جېنر د دې په احساس کولو سره چې په دغه اداره کې ګمارل شوي کسان ورته درناوی نه کوي، د یاد بنسټ له ریاست څخه یې استعفا ورکړه. <ref>{{Cite web |title=APS Member History |url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Edward+Jenner&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced |access-date=2021-04-01 |website=search.amphilsoc.org |archive-date=2020-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200918172916/https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Edward+Jenner&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced |url-status=dead }}</ref><ref name="AAAS">{{cite web |title=Book of Members, 1780–2010: Chapter J |url=http://www.amacad.org/publications/BookofMembers/ChapterJ.pdf |access-date=28 July 2014 |publisher=American Academy of Arts and Sciences}}</ref> په ۱۸۱۱ زکال کې جېنر لندن ته په راګرځېدو، د واکسینونو له بهیر وروسته په پام وړ کچه د چیچک ناروغۍ د مواردو مشاهده وکړه. خو وه یې وموندله چې شدت یې د واکسینونو له مهال څخه په پام وړ توګه لږ دی. په ۱۸۲۱ زکال کې پاچا څلورم جورج نوموړی د خپل ځانګړي ډاکټر په توګه وګماره او سربېره پر دې یې د برکلي ښاروال او د سولې قاضي هم وټاکه. هغه د طبیعي تاریخ په برخه کې څېړنو ته دوام ورکړ او په ۱۸۲۳ زکال کې یې چې د ژوندانه وروستی کال یې و «د الوتونکو مارغانو د کډوالۍ اړوند یې خپل مشاهدات» سلطنتي ټولنې ته وړاندې کړل. هغه یو فراماسون و. <ref name="Baxbydnb3">{{cite ODNB|last=Baxby|first=Derrick|author-link=Derrick Baxby|title=Jenner, Edward (1749–1823)|url=http://www.oxforddnb.com/view/article/14749|year=2009|origyear=2004|doi=10.1093/ref:odnb/14749|access-date=2 December 2022|freearticle=y}}</ref><ref name="DNB1892">{{Cite DNB|wstitle=Jenner, Edward (1749-1823)|volume=29}}</ref><ref>{{Cite web |title=Edward Jenner |url=https://freemasonry.bcy.ca/biography/jenner_e/jenner_e.html |access-date=2023-03-14 |website=freemasonry.bcy.ca}}</ref><ref>{{Cite web |date=2009-02-20 |title=Famous Freemasons in History {{!}} Freemason Information |url=https://freemasoninformation.com/masonic-education/famous/famous-freemasons-in-history/ |access-date=2023-03-14 |language=en-US |archive-date=2024-09-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240904230252/https://freemasoninformation.com/masonic-education/famous/famous-freemasons-in-history/ |url-status=dead }}</ref> == مړینه == جېنر د ۱۸۲۳ زکال د جنوري په ۲۵مه د آپوپلکسي (سکتې) په حالت کې وموندل شو، چې ښی اړخ یې فلج و. د هغه روغتیايي حالت ښه نه و او راتلونکې ورځ د ۱۸۲۳ زکال د جنوري په ۲۶مه د یوې بلې څرګندې سکتې له امله د ۷۳ کلنو په عمر ومړ. نوموړی په خپله کورنۍ هدیره کې چې د برکلي د سنټ ماري په کلیسا کې یې موقعیت درلود، خښ کړای شو. <ref name="Baron1838_vol2">{{Cite book|title=The Life of Edward Jenner M.D. LL.D. F.R.S.|last=Baron|first=John|publisher=Henry Colburn|year=1838|location=London|language=en|url=https://hdl.handle.net/2027/nc01.ark:/13960/t2t523s95?urlappend=%3Bseq=332|volume=2|page=310|hdl=2027/nc01.ark:/13960/t2t523s95|via=[[HathiTrust]]}}</ref><ref>{{cite web |title=Edward Jenner – St Mary's Church, Berkeley, Gloucestershire |url=http://www.stmarys-berkeley.co.uk/history/60-edward-jenner |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110920055356/http://www.stmarys-berkeley.co.uk/history/60-edward-jenner |archive-date=20 September 2011 |access-date=15 December 2010}}</ref> == مذهبي لیدلوري == جېنر نه هم سخت دریځی او نه هم سست عیسوي و چې په خپلو لیکنو کې یې ځان په بشپړه توګه یو روحاني کس باله. نوموړي له خپلې مړینې وړاندې خپل یو ملګري ته لیکلي و چې: «زه دې ته حیران نه یم چې ولې خلک له ما مننه نه کوي، خو دې ته حیران یم چې زما همنوع مخلوقات د خدای د هغو ښېګڼو شکر نه باسي چې زه یې دوی ته د هغو د رسولو وسیله ګرځولی یم». <ref>Horne, Charles F. 1894. ''[https://www.ggarchives.com/SpCol/Biography/EdwardJenner.html Dr. Edward Jenner (1749–1823) by John Timbs, F.S.A.]''. GG Archives</ref> == میراث == په ۱۹۸۰ زکال کې د روغتیا نړیوال سازمان چیچک ناروغي یوه له منځه وړل شوې ناروغي وبلله. دا هم د عامې روغتیا په برخه کې د هغو همغږو هڅو پایله وه چې واکسیناسیونو یې مهمه برخه جوړوله. په داسې حال کې چې دغه ناروغي له منځه تللې اعلان شوه، خو لا یې هم د متحده ایالاتو په اتلانتا کې د ناروغیو د کنټرول او مخنیوي په مراکزو او همدارنګه د روسیې د نووسیبرسک ایالت د کلستوو سیمې د ویروس پوهنې او بایو ټکنالوژي په دولتي څېړنیز مرکز کې یو شمېر نمونو شتون درلود. <ref>{{cite web |author=World Health Organization |title=Smallpox |url=https://www.who.int/health-topics/smallpox#tab=tab_1}}</ref><ref>[https://www.theguardian.com/science/2014/jul/08/smallpox-vials-found-cardboard-box-maryland-laboratory "Forgotten smallpox vials found in cardboard box at Maryland laboratory"]. The Guardian. Retrieved 19 October 2016</ref> د جېنر واکسین د ایمیونولوژي په برخه کې د معاصرو اختراعاتو او کشفیاتو بنسټ جوړ کړ. په ۲۰۰۲ زکال کې بي بي سي په بریتانیا کې د سراسري رایو پر مټ د نوموړي نوم د ۱۰۰ مخکښو بریتانویانو په نوملړ کې شامل کړ. سربېره پر دې په ۱۹۹۹ زکال کې د سلطنتي پست له خوا د هغه انځور لرونکی پستي نښان چاپ شو چې د چارلز داروین، مایکل فارادي او الن ټورینګ په خوا کې یې نوموړی د یو نړۍ بدلونکي په توګه څرګند کاوه. <ref>{{Cite news|date=2002-08-21|title=100 great British heroes|language=en-GB|work=BBC News|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2208671.stm|access-date=2021-10-13}}</ref><ref>{{Cite web |title=Planetary Names: Crater, craters: Jenner on Moon |url=https://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/2819 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180531095906/https://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/2819 |archive-date=31 May 2018 |access-date=2021-10-13 |website=Gazetteer of Planetary Nomenclature (IAU)}}</ref><ref>{{cite news|title=Issue: World Changers (21.09.1999)|url=https://www.bfdc.co.uk/1999/world_changers/page1.html|access-date=30 September 2022|work=BFDC|archive-date=30 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220930151718/https://www.bfdc.co.uk/1999/world_changers/page1.html|url-status=dead}}</ref> == سرچينې == ayo57t2r18uzj55xg9oqn8cpvsqsjqc 0 73170 369586 369335 2026-09-29T11:11:20Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369586 wikitext text/x-wiki په وېنزویلا کې د ۲۰۱۴ زکال پر مهال د ښاري تاوتریخوالي او انفلاسیون د زیاتوالي او همدارنګه د ژوندانه لپاره د اساسي توکو د مزمن کمښت له امله یو لړ لاریونونه، سیاسي اعتراضات او مدني سرغړونې پیل شوې چې د بیو د شدید کنټرول په څېر اقتصادي سیاستونو ته اړوند بلل کېږي. لاریونونو د فبروري په میاشت کې وروسته له هغې زور واخیست چې د سن کریسټوبال پوهنتون دننه په یوې زده کړیالې باندې د جنسي تېري هڅه وشوه. له دغې پېښې وروسته د زده کړیالانو نیونو او وژنو دغه لاریونونه نورو نږدې ښارونو ته پراخه او مخالف رهبران یې هم په کې ورګډ کړل. د دغه کال لومړنۍ میاشتې د لویو لاریونونو او همدارنګه د لاریون کوونکو او دولتي ځواکونو ترمنځ له تاوتریخوالو څخه په ډکو نښتو مشخصې کېږي چې له امله یې شاوخوا ۴۰۰۰ تنه بندیان او ۴۳ نور هم ووژل شول؛ په دغو کې د دولت مخالفین او پلویان شامل وو. <ref>{{cite news|title=Venezuela's Maduro says 2013 annual inflation was 56.2 pct|url=https://www.reuters.com/article/venezuela-inflation-annual-idUSL2N0K90V020131230|access-date=19 January 2014|newspaper=Reuters|date=30 December 2013|archive-date=16 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140116190842/http://www.reuters.com/article/2013/12/30/venezuela-inflation-annual-idUSL2N0K90V020131230|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Venezuela Inflation Hits 16-Year High as Shortages Rise|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-11-07/venezuela-inflation-hits-16-year-high-as-shortages-rise.html|access-date=16 February 2014|newspaper=Bloomberg|date=7 November 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2092rank.html|title=Inflation rate (consumer prices)|work=[[CIA World Factbook]]|access-date=26 February 2014|archive-date=12 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190312040640/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2092rank.html|url-status=dead}}</ref><ref name="economist.com">{{cite news|url=http://www.economist.com/node/21526365|access-date=23 February 2014|title=Venezuela's economy: Medieval policies|work=[[The Economist]]}}</ref><ref name="AttemptedRape">{{cite news|url=http://www.csmonitor.com/World/Latest-News-Wires/2014/0222/Did-attempted-rape-ignite-Venezuela-s-national-protests|title=Did attempted rape ignite Venezuela's national protests?|author=Sequera, Vivia|publisher=The Christian Science Monitor|agency=Associated Press|date=22 February 2014|access-date=24 February 2014}}</ref><ref>"A total of 42 people, both supporters and opponents of the government, have died in the protest-related violence which followed." [https://www.bbc.com/news/world-latin-america-27715622 "Venezuela: Leopoldo Lopez must stand trial, judge rules"] by [[BBC]] News.</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-26477526|title=San Cristobal: The birthplace of Venezuela's protests|work=BBC News|access-date=7 March 2016}}</ref> == مخینه == هغه مهال چې په ۱۹۹۸ زکال کې هوګو چاوېز د وېنزویلا د ولسمشر په توګه وټاکل شو، دی او د هغه سیاسي جاه طلبي بحث پارونکې وه. د چاوېز د ولسمشرۍ پر مهال په ۲۰۰۰مه لسیزه کې د نفتو عواید دومره زیات شول چې له ۱۹۸۰مې لسیزې راوروسته وېنزویلا په دومره کچه عواید نه و ترلاسه کړي. د چاوېز دولت چې «نیمایی استبدادي او بشپړ عوام پالونکی» و، په عامه چارو کې یې پریمانه پانګونه وکړه چې تر ټولو زیاته ګټه یې وېنزویلایي وګړو ته رسېده. د هغه دولت ونشو کولای د نفتو له صادراتو څخه کومه شتمني ځانته زېرمه کړي په داسې حال کې چې دغه مهال د نفتو بیه لوړه وه؛ همدا و چې د نوموړي له مړینې وروسته د وېنزویلا اقتصاد ډېر ژر ونړېد. همدارنګه د چاوېز د واکمنۍ پر مهال په دغه هېواد کې فساد، جرم او جنایت په پام وړ کچه زیات شوی و او له امله یې وېنزویلایي وګړي ناهیلي شوي وو. <ref name="FTWD">{{cite book|last1=Heritage|first1=Andrew|title=[[Financial Times]] World Desk Reference|date=December 2002|publisher=[[Dorling Kindersley]]|isbn=9780789488053|pages=618–621}}</ref><ref name="FPdontblame">{{cite news|last1=Corrales|first1=Javier|title=Don't Blame It On the Oil|url=https://foreignpolicy.com/2015/05/07/dont-blame-it-on-the-oil-venezuela-caracas-maduro/|access-date=10 May 2015|agency=[[Foreign Policy]]|date=7 May 2015}}</ref><ref name="NPRdec2014">{{cite news|last1=Siegel|first1=Robert|title=For Venezuela, Drop In Global Oil Prices Could Be Catastrophic|url=https://www.npr.org/2014/12/25/373128433/for-venezuela-drop-in-global-oil-prices-could-be-catastrophic|access-date=4 January 2015|agency=NPR|date=25 December 2014}}</ref><ref name="FPrescue">{{cite news|title=Democracy to the rescue?|url=https://www.economist.com/news/americas/21646272-despite-epidemic-scandal-region-making-progress-against-plague-democracy|access-date=14 July 2015|agency=[[Foreign Policy]]|date=14 March 2015}}</ref><ref>{{cite web|last=Rueda|first=Manuel|title=How Did Venezuela Become So Violent?|url=http://fusion.net/leadership/story/venezuela-violent-iraq-365361|publisher=Fusion|access-date=10 January 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140110235719/http://fusion.net/leadership/story/venezuela-violent-iraq-365361|archive-date=10 January 2014}}</ref> د ۲۰۱۳ زکال په ولسمشریزو ټاکنو کې نیکولاس مادورو د ۵۰.۶٪ رایو په ترلاسه کولو سره خپل سیال نوماند هنریکه کاپریلس راډونسکي ته ماته ورکړه چې ۴۹.۱٪ رایې یې ګټلې وې؛ دا د دغه هېواد د تېرو ولسمشریزو ټاکنو سره په پرتله داسې ټاکنې وې چې ګټونکي لوري په ډېر لږ اختلاف ټاکنې وګټلې. د ۲۰۱۳ زکال د ډسمبر په ۸مه نېټه د ښاروالیو په ټاکنو کې د اپوزیسیون ماته چې د مادورو د ولمسشرۍ اړوند د یوې «ټول پوښتنې» په توګه په پام کې نیول شوې وه د ستراتیژیو اړوند یې داخلي بحثونه وپارول. معتدلو مخالفو رهبرانو، هنریکه کاپریلس او هنري فالکون د «یووالي» او له دولت سره د خبرو په ګټه استدلال وکړ او د ولسمشر په مشرۍ یې په هغو غونډو کې ګډون وکړ چې د ښاروالانو او والیانو ترمنځ د همکارۍ اړوند د بحث په موخه جوړې شوې وې. د لئوپولډو لوپز او مارینا کورینا ماچادو په څېرو نورو مخالفو رهبرانو بیا له خبرو اترو سره مخالفت درلود او په دولت کې یې د بېړني بدلون په موخه د یوې نوې ستراتیژۍ د جوړولو غوښتنه کوله. <ref name="CBC">{{cite news|url=http://www.cbc.ca/news/world/story/2013/04/15/venezuela-election-maduro-chavez-heir.html|title=Chavez heir Maduro takes narrow win in Venezuela|publisher=CBC News|agency=Associated Press|date=15 April 2013|access-date=15 April 2013}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/americas/2013/12/maduro-survives-venezuela-electoral-test-20131299371326255.html|title=Maduro survives Venezuela electoral test|date=9 December 2013|work=Al Jazeera|access-date=23 June 2015}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.bbc.com/mundo/noticias/2014/02/140217_venezuela_oposicion_division_dp|title=Las divisiones dentro de la oposición en Venezuela|date=17 February 2014|work=BBC Mundo|access-date=23 June 2014}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.noticias24.com/venezuela/noticia/214190/presidente-maduro-se-reunira-hoy-con-gobernadores-y-alcaldes-de-oposicion-en-miraflores/|title=Maduro se reunió con gobernadores y alcaldes opositores: "Hagamos un proyecto en común"|date=12 December 2013|work=Noticias 24|access-date=23 June 2015|archive-date=17 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181117050048/http://www.noticias24.com/venezuela/noticia/214190/presidente-maduro-se-reunira-hoy-con-gobernadores-y-alcaldes-de-oposicion-en-miraflores/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.eluniversal.com/nacional-y-politica/131218/maduro-inicia-reunion-con-gobernadores-y-alcaldes-en-miraflores|title=Maduro inicia reunión con gobernadores y alcaldes en Miraflores|date=18 December 2013|work=El Universal|access-date=23 June 2015}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.noticias24.com/venezuela/noticia/216440/henrique-capriles-se-encuentra-en-miraflores-para-reunirse-con-el-presidente-nicolas-maduro/|title=En fotos y video: Henrique Capriles acudió a Miraflores a la reunión con Maduro|date=8 January 2014|work=Noticias24.com|access-date=23 June 2015|archive-date=13 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181213124701/https://www.noticias24.com/venezuela/noticia/216440/henrique-capriles-se-encuentra-en-miraflores-para-reunirse-con-el-presidente-nicolas-maduro/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.noticias24.com/venezuela/noticia/216122/las-razones-de-mcm-para-no-asistir-a-la-reunion-con-maduro-el-gobierno-no-cree-en-el-dialogo/|title=Las tres razones de María Corina Machado para no asistir a la reunión con Maduro|date=6 January 2014|work=Noticias24.com|access-date=23 June 2015|archive-date=13 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181213123147/https://www.noticias24.com/venezuela/noticia/216122/las-razones-de-mcm-para-no-asistir-a-la-reunion-con-maduro-el-gobierno-no-cree-en-el-dialogo/|url-status=dead}}</ref> == مهالوېش == د وېنزویلا د ټولنیزو منازعاتو د څارونکي سازمان په خبره، په ۲۰۱۴ زکال کې ۹۲۸۶ لاریونونه وشول چې په وروستیو لسیزو کې یې د ترسره شوو اعتراضاتو څخه شمېر زیات و. ډیری دغه لاریونونه، یعنې ۶۳۶۹ لاریونونه د ۲۰۱۴ زکال په لومړیو شپږو میاشتو کې وشول چې په ورځ کې یې اوسط شمېر ۳۵ ته رسېد. د دغه سازمان د شمېرو له مخې په جنوري میاشت کې ۴۴۵ لاریونونه شوي. ۲۲۴۸ په فبروري؛ ۱۴۲۳ په مارچ؛ ۱۱۳۱ په اپرېل؛ ۶۳۳ په مۍ او ۴۸۹ نور هم د جون په میاشت کې ترسره شول. د دغو لاریونونو ۵۲٪ یې د ولسمشر مادورو او د وېنزویلا د دولت پر ضد و او ۴۲٪ نورو یې د کاري قوې، اوبو او برېښنا، نا امنیو، زده کړو او نورو کمیو په څېر له نورو ستونزو څخه سرچینه اخیسته. ډېری لاریونونه د فبروري میاشتې په لومړۍ نېټه پیل شول او د همدغې میاشتې په نیمايي کې د زده کړیالانو او مخالفو رهبرانو په غوښتنو اوج ته ورسېدل. له دې وروسته دغو لاریونونو د ۲۰۱۴ زکال تر نیمايي پورې کمښت وموند او د همدغه کال په وروستیو کې یې تر ۲۰۱۵ زکال پورې د نفتو د بیې د کمښت او د اساسي توکو د نه پیدا کېدو له امله زیاتوالی وموند. <ref name="SVCOprotest2">{{cite news|title=En 2014 se registraron 9.286 protestas, cifra inédita en Venezuela|url=http://www.lapatilla.com/site/2015/01/19/en-2014-se-registraron-9-286-protestas-cifra-inedita-en-venezuela/|access-date=25 January 2015|agency=La Patilla|date=19 January 2015|archive-date=18 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180518032822/http://www.lapatilla.com/site/2015/01/19/en-2014-se-registraron-9-286-protestas-cifra-inedita-en-venezuela/|url-status=dead}}</ref><ref name="SVCOprotestINFO">{{cite news|title=Protestas aumentan 278% en primer semestre 2014|url=http://www.lapatilla.com/site/2014/07/17/protestas-aumentan-278-en-primer-semestre-2014/|access-date=17 July 2014|agency=La Patilla|date=17 July 2014|archive-date=12 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141120/http://www.lapatilla.com/site/2014/07/17/protestas-aumentan-278-en-primer-semestre-2014/|url-status=dead}}</ref> === ټولیز لاریونونه === د فبروري په لومړۍ نېټه لوپز له زده کړیالانو وغوښتل د لوږې، بې امنۍ او د توکو د کمښت له امله په سوله ئیز ډول لاریونونه وکړي. راتلونکې ورځ د دولت مخالفو رهبرانو د فبروري په ۱۲ مه نېټه د ځوانانو د ملي ورځې د رسمیت پېژندو په موخه د عمومي لاریون غوښتنه وکړه. <ref name="elmundo.es">{{cite news|language=es|title=Leopoldo López llama a la calle y se mide con Henrique Capriles|trans-title=Leopoldo López calls the street & sizes himself against Henrique Capriles|place=[[Spain|ES]]|url=http://www.elmundo.es/internacional/2014/02/01/52ed17d7268e3ece4f8b4576.html|access-date=23 February 2014|newspaper=El Mundo|date=1 February 2014}}</ref><ref name="eluniversal.com">{{cite news|title=Sector de la oposición convoca a marcha para el 12 de febrero|url=http://www.eluniversal.com/nacional-y-politica/140202/sector-de-la-oposicion-convoca-a-marcha-para-el-12-de-febrero|access-date=10 March 2014|newspaper=El Universal|date=2 February 2014}}</ref> د فبروري په ۱۲مه نېټه د اپوزیسیون د مشرانو په مشرۍ د دولت د مخالفینو او زده کوونکو پام وړ لاریونونه د وېنزویلا په ۳۸ ښارونو کې پیل شول چې د ځوانانو د نړیوالې ورځې له ۲۰۰مې کلیزې او همدارنګه د لا ویکټوریا جګړې له کلیزې سره هم مهاله وو. له لاریونونو وروسته یو شمېر کوچنۍ ډلو لاریون کوونکو دولتي ځواکونه په ډبرو وویشتل. دغه لاریونونه وروسته له هغه په تاوتریخوالي واوښتل چې دولتي ځواکونو د لاریون کوونکو پر وړاندې له کچې زیات زور څخه کار واخیست او په غیر وسله والو لاریون کوونکو یې ډزې وکړې. باسیل ډاکوسټا لومړنی اعتراض کوونکی و چې په سر باندې د مرمۍ لګېدو له امله یې خپل ژوند له لاسه ورکړ. د همدغې ورځې په وروستیو کې یو بل اعتراض کوونکی رابرټ رډمن او همدارنګه دولت پلوی یو فعال په کاراکاس کې ووژل شول. ولسمشر مادورو د دغې ورځې د وژنو مسئولیت د «فاشېستي» ډلو، په ځانګړې توګه د اپوزیسیون د مشر لئوپولډو لوپز پر غاړه واچوه. هغه دغه څرګندونې د اراګوا ایالت په لا ویکټوریا کې د ځوانانو د ورځې په مراسمو کې وکړې. <ref>{{cite web|language=es|title=Estos son los puntos de concentración de la marcha 12F de los estudiantes|trans-title=These are the concentration points of 12 Feb Student march|year=2014|publisher=Su Noticiero|url=http://sunoticiero.com/index.php/nacionales-not/40172-estos-son-los-puntos-de-concentracion-de-la-marcha-12f-de-los-estudiantes|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303182115/http://sunoticiero.com/index.php/nacionales-not/40172-estos-son-los-puntos-de-concentracion-de-la-marcha-12f-de-los-estudiantes|archive-date=March 3, 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=Así marchó la oposición en Venezuela|format=photograms|trans-title=Thus marched the opposition in Venezuela|language=es|year=2014|publisher=La Patilla|url=http://www.lapatilla.com/site/2014/02/12/asi-marcho-la-oposicion-en-venezuela-fotos/}}</ref><ref>{{cite news|title=At least two killed by gunfire at Venezuela protests|url=https://www.reuters.com/article/us-venezuela-protests-idUSBREA1B1K220140212|access-date=13 March 2014|newspaper=Reuters|date=12 February 2014|archive-date=23 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140323222111/http://www.reuters.com/article/2014/02/12/us-venezuela-protests-idUSBREA1B1K220140212|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last=Brown|first=Eric|title=11 Photos From Venezuela's Anti-Government Protests|url=http://www.ibtimes.com/11-photos-venezuelas-anti-government-protests-1555055|access-date=13 March 2014|newspaper=International Business Times|date=12 February 2014}}</ref><ref name="HumanRightsWatch12F">{{cite web|title=Venezuela: Violence Against Protesters, Journalists|url=https://www.hrw.org/news/2014/02/21/venezuela-violence-against-protesters-journalists|publisher=Human Rights Watch|access-date=13 March 2014}}</ref><ref>{{cite news|title=Death toll rises in Venezuela as protesters, soldiers clash|url=https://www.theglobeandmail.com/news/world/venezuela-rivals-march-a-month-after-first-deaths/article17465229/|archive-url=https://archive.today/20140313044929/http://www.theglobeandmail.com/news/world/venezuela-rivals-march-a-month-after-first-deaths/article17465229/|url-status=dead|archive-date=13 March 2014|access-date=13 March 2014|newspaper=The Globe And Mail}}</ref><ref>{{cite news|title=Two dead after fierce anti-government protests in Venezuela|url=http://www.nydailynews.com/news/world/dead-fierce-anti-government-protests-venezuela-article-1.1612313|access-date=13 March 2014|newspaper=NY Daily News|date=12 February 2014}}</ref> راتلونکې ورځ د فبروري په ۱۳مه نېټه د کولکټیو ملیشه وسله والو د مشر خوان «خوانچو» له مړینې وروسته د دغه ملیشه وسله والو یو شمېر غړي د وېنزویلا د تلویزیون ودانۍ ته ولاړل او د تلویزیون له لارې یې له خلکو څخه د ارامښت او همدارنګه د مخالفینو د مشر لئوپولډو لوپز د نیولو غوښتنه وکړه. قاضي ټووار ګالین هم د کولکټیو د رهبر او همدارنګه د دوه زده کړیالانو د مړینې له امله د لئوپولډو د نیونې اړوند د عامه چارو د وزارت غوښتنه تائید کړه. <ref name="reuters colectivo">{{cite news|last=Wallis|first=Daniel|title=Venezuela violence puts focus on militant 'colectivo' groups|url=https://www.reuters.com/article/venezuela-protests-colectivos-idUSL2N0LI14W20140213|access-date=22 February 2014|newspaper=Reuters|date=13 February 2014|archive-date=26 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140226160034/http://www.reuters.com/article/2014/02/13/venezuela-protests-colectivos-idUSL2N0LI14W20140213|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last=Cawthorne|first=Andrew|title=Venezuela seeks protest leader's arrest after unrest kills three|url=https://www.reuters.com/article/us-venezuela-protests-idUSBREA1B1K220140213|access-date=21 March 2014|newspaper=Reuters|date=13 February 2014|archive-date=21 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140321134628/http://www.reuters.com/article/2014/02/13/us-venezuela-protests-idUSBREA1B1K220140213|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.eluniversal.com/nacional-y-politica/140213/ordenan-al-sebin-capturar-a-leopoldo-lopez|title=Ordenan Al Sebin Capturar A Leopoldo Lopez – Nacional Y Politica|language=es|publisher=El Universal}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.2001.com.ve/con-la-gente/esta-es-la-orden-de-captura-emitida-contra-leopoldo-lopez.html|title=Esta es la orden de captura emitida contra Leopoldo López &#124; Con la gente|publisher=2001.com.ve|date=16 February 2014}}</ref> لئوپولډو لوپز د فبروري په ۱۸مه نېټه په پلازا بریون کې وینا وکړه او څرګنده یې کړه چې «باید په کوڅو کې د لاریونونو پر مټ د اساسي قانون له مخې یوه سوله ئیز لار» وموندل شي. هغه څرګنده کړه چې «نور د دوی د څرګندونو د بیانولو په موخه ازادې رسنۍ شتون نه لري او که چېرې رسنۍ چپ پاتې کېږي، بیا نو اړ دي کوڅو ته ووزي». ده زیاته کړه «که چېرې زما بندي کېدل وېنزویلایي وګړو ته لار برابروي چې وپوهېږي او یا هم هغو ته ګټه رسوي چې د بدلون غوښتونکي دي، بیا نو زما بندي کېدل یې ارزښت لري». نوموړي د غرمې په ۱۲:۲۴ بجو ځان د وېنزویلا تر ملي ګارد پورې ورساوه او څرګنده یې کړه چې ځان «فاسد عدالت» ته سپاري. د لوپز له تسلیمۍ وروسته مخالفو معترضینو د فرانسېسکو فاجاردو لویه لار وتړله. <ref>{{cite web|author=el nacional web|url=http://www.el-nacional.com/politica/Leopoldo-Lopez-Plaza-Brion-Chacaito_0_358164269.html|title=Si mi encarcelamiento es el despertar de un pueblo, valdrá la pena|publisher=El-nacional.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140326110256/http://www.el-nacional.com/politica/Leopoldo-Lopez-Plaza-Brion-Chacaito_0_358164269.html|archive-date=26 March 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://fam.eluniversal.com/caracas/140218/manifestantes-trancan-autopista-francisco-fajardo|title=Manifestantes Trancan Autopista Francisco Fajardo – Caracas – El Universal|language=es|publisher=Fam.eluniversal.com|date=18 February 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140309205146/http://fam.eluniversal.com/caracas/140218/manifestantes-trancan-autopista-francisco-fajardo|archive-date=March 9, 2014}}</ref><ref>{{cite web|author=El Nacional Web|url=http://www.el-nacional.com/caracas/Manifestantes-trancaron-autopista-Francisco-Fajardo_0_358164287.html|title=Manifestantes trancaron la autopista Francisco Fajardo|publisher=El-nacional.com|access-date=20 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20140517024145/http://www.el-nacional.com/caracas/Manifestantes-trancaron-autopista-Francisco-Fajardo_0_358164287.html|archive-date=17 May 2014|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.lapatilla.com/site/2014/02/27/reportan-tranca-en-la-autopista-francisco-fajardo-por-manifestacion-fotos/|title=Reportan tranca en la autopista Francisco Fajardo por manifestación (Fotos)|publisher=Lapatilla.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://dossier33.com/2014/02/manifestantes-se-aglomeran-en-la-autopista-francisco-fajardo/|title=Manifestantes se aglomeran en la autopista Francisco Fajardo {{!}} Dossier33|access-date=June 10, 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140309202002/http://dossier33.com/2014/02/manifestantes-se-aglomeran-en-la-autopista-francisco-fajardo/|archive-date=March 9, 2014}}</ref> د فبروري په ۲۳مه نېټه شاوخوا ۳۰ پوځي واحدونه د متقاعد برید جنرال انجل ویواس استوګنځي ته ورسېدل څو هغه ونیسي. د سی بي سي د راپور له مخې ویواس «په ۲۰۰۷ زکال کې وروسته له هغه شهرت وموند چې د دفاع وزارت د انجینرۍ د برخې د مشر په توګه یې د دې پرځای چې خپلو مامورینو ته لارښوونې وکړي له کیوبایي شعار «سوسیالیستي هېواد او یا مرګ» څخه یې په الهام هغو ته لوړه ورکوله او له همدې امله یې استعفا ورکړه. ویواس راپور ورکړ چې «کیوبایانو او لنډغرو» یې په کور برید وکړ او څو شیبې وروسته له یوې پرتلې او یو ټوپک سره د خپل کور د بام پر سر را ښکاره شو او څرګنده یې کړه «مادورو راشه او ما پیدا کړه!». د ملي ګارد ځواکونو د ویواس د کور مخې ته سنګر ونیو، خو ګاونډیانو او ملاتړو یې د ځواکونو پر وړاندې د نقلیه وسایطو په واسطه د دیوال په جوړولو له هغه دفاع وکړه. هغه مهال چې دغو وګړو د سیمې له پرېښودو ډډه وکړه، دولتي ځواکونه د ویواس له نیولو پرته پر شا شول. ویواس وروسته څرګنده کړه چې ولې یې فکر کاوه وېنزویلایي وګړي باید د بهرنیانو پر وړاندې له خپل هېواد څخه دفاع وکړي؛ هغه وویل: «کیوبايان د وېنزویلا په ټول دولتي جوړښت کې شامل دي»، همدارنګه یې وویل چې ده معترضینو ته ویلي و چې له ځانه څخه د دفاع په موخه د ملي ګارد د بریدونو پر وړاندې سنګرونه جوړ کړي. <ref>{{cite news|title=Muerte de Génesis Carmona: chavista había incitado la violencia|url=http://elcomercio.pe/mundo/latinoamerica/genesis-carmona-gobernador-chavista-incito-violencia-noticia-1710775|access-date=25 February 2014|newspaper=El Comercio|date=19 February 2014}}</ref><ref>{{cite news|title=Una miss venezolana muere tras recibir un disparo en una protesta|url=http://www.elmundo.es/america/2014/02/19/5304d846ca4741ff108b457a.html|access-date=25 February 2014|newspaper=El Mundo|date=19 February 2014}}</ref><ref>{{cite news|title=Falleció Miss Turismo 2013 herida de bala ayer en Valencia|trans-title=Miss Tourism 2013 shot yesterday in Valencia died|language=es|url=http://www.el-nacional.com/sucesos/Solicitan-donantes-Miss-Turismo-Valencia_0_358764191.html|archive-url=https://archive.today/20140219175059/http://www.el-nacional.com/sucesos/Solicitan-donantes-Miss-Turismo-Valencia_0_358764191.html|url-status=dead|archive-date=19 February 2014|access-date=19 February 2014|newspaper=El Nacional|date=19 February 2014}}</ref><ref>{{cite news|title=Murió la reina de belleza atacada por las milicias chavistas|trans-title=The beauty queen attacked by Chavist militia died|language=es|url=http://www.infobae.com/2014/02/19/1544839-murio-la-reina-belleza-atacada-las-milicias-chavistas|access-date=25 February 2014|newspaper=Infobae|date=19 February 2014}}</ref><ref>{{cite news|language=es|title=Últimos momentos de Génesis Carmona|trans-title=Génesis Carmona's last moments|url=http://www.telemundo47.com/noticias/Venezuela-hieren-grave-a-Miss-turismo-246153011.html|access-date=25 February 2014|newspaper=Telemundo 47|date=21 February 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140226115902/http://www.telemundo47.com/noticias/Venezuela-hieren-grave-a-Miss-turismo-246153011.html|archive-date=February 26, 2014}}</ref><ref>{{cite news|last=Ferreiro|first=Ignacio|title=Génesis Carmona, Miss Carabobo, asesinada por las milicias chavistas|trans-title=Génesis Carmona, Miss Carabobo, Assassinated by the Chavist militia|language=es|url=http://www.hechosdehoy.com/genesis-carmona-miss-carabobo-asesinada-por-las-milicias-chavistas--33662.htm|access-date=25 February 2014|newspaper=Hechos de Hoy|date=19 February 2014}}</ref><ref>{{cite news|last=Rozo|first=Diego|title=Unos moteros chavistas asesinaron a la miss venezolana Génesis Carmona|trans-title=Some Chavist motorcyclists assassinated the Venezuelan miss Génesis Carmona|language=es|url=http://www.abc.es/internacional/20140221/abci-testigo-muerte-genesis-201402202150.html|access-date=25 February 2014|newspaper=ABC (Spanish News)|date=21 February 2014}}</ref><ref>{{cite news|language=es|title=Venezuela: Chavistas mataron a reina de belleza Génesis Carmona|format=video|trans-title=Venezuela: Chavists killed the beauty queen Génesis Carmona|url=http://ojo.pe/ojo/nota.php?/venezuela-chavistas-mataron-a-reina-de-belleza-genesis-carmona-%5Bvideo%5D/&txtSecci_id=25&txtNota_id=819190|access-date=25 February 2014|newspaper=Ojo|date=20 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304154847/http://ojo.pe/ojo/nota.php?%2Fvenezuela-chavistas-mataron-a-reina-de-belleza-genesis-carmona-%5Bvideo%5D%2F&txtSecci_id=25&txtNota_id=819190|archive-date=4 March 2014|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news|title=Habla testigo de asesinato de Génesis: Unos motorizados chavistas dispararon|trans-title=The witness of the assassination of Génesis speaks: some Chavists motorcyclists shot|url=http://www.lapatilla.com/site/2014/02/21/habla-testigo-de-asesinato-de-genesis-unos-motorizados-chavistas-dispararon/|access-date=25 February 2014|newspaper=La Patilla|date=21 February 2014}}</ref><ref>{{cite news|title=Capriles confronta a Ameliach y a la fiscal general de la República|url=http://www.lapatilla.com/site/2014/02/19/capriles-confronta-a-ameliach-y-a-la-fiscal-general-de-la-republica/|access-date=20 February 2014|newspaper=La Patilla|date=19 February 2014}}</ref><ref>{{Citation|title=Protesters back in streets in Venezuela|url=http://www.wtsp.com/news/national/article/358010/81/Protesters-back-in-streets-in-Venezuela|archive-url=https://archive.today/20140225183251/http://www.wtsp.com/news/national/article/358010/81/Protesters-back-in-streets-in-Venezuela|url-status=dead|archive-date=2014-02-25|publisher=WTSP}}</ref><ref>{{cite news|title=Neighbors rally behind retired Venezuelan general in armed standoff with security forces|url=http://www.foxnews.com/world/2014/02/23/neighbors-rally-behind-retired-venezuelan-general-in-armed-standoff-with/|access-date=24 February 2014|newspaper=Fox News|date=23 February 2014}}</ref><ref>{{cite news|title=Ex-Venezuelan general in armed standoff at home|url=https://news.yahoo.com/ex-venezuelan-general-armed-standoff-home-004442943.html|access-date=24 February 2014|newspaper=Yahoo News|date=23 February 2014}}</ref><ref>{{cite news|language=es|title=Orden de captura a general Ángel Vivas causa nuevo conflicto en Venezuela|trans-title=Capture order against general Ángel Vivas causes new conflict in Venezuela|url=http://www.eluniverso.com/noticias/2014/02/23/nota/2229886/orden-captura-general-angel-vivas-causa-nuevo-conflicto-venezuela|access-date=24 February 2014|newspaper=El Universo|date=23 February 2014}}</ref><ref>{{cite news|language=es|title=General Ángel Vivas denunció que "cubanos y esbirros" atacan su casa|trans-title=General Ángel Vivas denounced that 'Cubans & minions' attack his house|url=http://www.eluniversal.com/nacional-y-politica/140223/general-angel-vivas-denuncio-que-cubanos-y-esbirros-atacan-su-casa|access-date=24 February 2014|newspaper=El Universal|date=23 February 2014}}</ref><ref>{{cite news|title=Ángel Vivas en CNN: "Vinieron a sacarme de una manera ilegal entonces hice uso de legitima defensa"|url=http://noticiaaldia.com/2014/02/angel-vivas-en-cnn-vinieron-a-sacarme-de-una-manera-ilegal-entonces-hice-uso-de-legitima-defensa/|access-date=26 February 2014|newspaper=Notica Al Dia|date=25 February 2014|archive-date=1 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140301234851/http://noticiaaldia.com/2014/02/angel-vivas-en-cnn-vinieron-a-sacarme-de-una-manera-ilegal-entonces-hice-uso-de-legitima-defensa/|url-status=dead}}</ref> == سرچينې == mhtpwae50wnh9uctudovhok7t4lznoy 0 73234 369529 337765 2026-09-29T02:45:41Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369529 wikitext text/x-wiki د سوریې په کورنۍ جګړه کې د ترکیې مداخله په دیپلماتیکي بڼه پیل او وروسته یې پوځي ډول ته بدلون وموند. په پیل کې ترکیې د ۲۰۱۱ زکال د پسرلي پر مهال په سوریه کې د کورنیو کړکېچونو پیلېدل وغندل؛ خو وروسته یې مداخله په تدریجي بڼه د ۲۰۱۱ زکال تر جولای میاشتې پورې د سوریې له آزاد پوځ سره تر پوځي مرستو پورې ورسېده؛ ورپسې یې په ۲۰۱۲ زکال کې پوله ئیزې نښتې وکړې او د ۲۰۱۶ – ۲۰۱۷، ۲۰۱۸، ۲۰۱۹، ۲۰۲۰ او ۲۰۲۲ زکال پر مهال یې بیا مستقیمه پوځي مداخله وکړه. دغه پوځي عملیات لامل وګرځېدل چې ترکیه د ۲۰۱۶ زکال له اګست میاشتې راوروسته د سوریې شمالي برخه اشغال کړي. <ref name="condemn">[https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/syria/8569383/Turkey-condemns-violence-as-Assads-helicopters-open-fire.html Turkey condemns violence as Assad's helicopters open fire] The Telegraph, 10 June 2011.</ref><ref name="manna">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2012/jun/22/syria-opposition-led-astray-by-violence|title=Syria's opposition has been led astray by violence|work=[[The Guardian]]|date=22 June 2012|access-date=24 October 2012|location=London|first=Haytham|last=Manna}}</ref><ref name="NYT Topic: Syria1">{{cite news|url=http://topics.nytimes.com/top/news/international/countriesandterritories/syria/index.html|title=Syria News|work=[[The New York Times]]|access-date=2 August 2012|last=Mackey|first=Robert}}</ref><ref name="wsjplan">{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/turkey-launches-fresh-incursion-into-syria-1472911575|title=Turkey Launches Fresh Incursion into Syria|work=The Wall Street Journal|date=3 September 2016|access-date=3 September 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.sky.com/story/turkey-strikes-islamic-state-and-kurds-in-syria-10548380|title=Turkey Strikes Islamic State And Kurds in Syria|publisher=Sky News|date=23 August 2016}}</ref><ref name="bbc-tanks">{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-37171995|title=Turkey sends tanks into northern Syria|publisher=BBC|date=24 August 2016}}</ref><ref name="Nurettin">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-turkey/turkey-shells-syrias-afrin-region-minister-says-operation-has-begun-idUSKBN1F80XX|title=Turkey shells Syria's Afrin region, minister says operation has begun|work=Reuters|date=19 January 2018|access-date=19 January 2018}}</ref><ref name="Guardian-2019">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2019/oct/09/turkey-launches-military-operation-in-northern-syria-erdogan|title=Turkey launches military operation in northern Syria|work=The Guardian|first=Bethan|last=McKernan|date=9 October 2019}}</ref><ref name="Spiegel-Occupation">{{Cite news|url=http://www.spiegel.de/politik/ausland/syrien-willkommen-in-der-tuerkischen-besatzungszone-a-1172804.html|title=Syrien: Willkommen in der türkischen Besatzungszone|trans-title=Syria: Welcome to the Turkish occupation zone|last=Sydow|first=Christoph|author-link=Christoph Sydow|work=[[Spiegel Online]]|date=14 October 2017|access-date=2 January 2018}}</ref><ref name="VOA-occupation">{{cite web|url=http://www.voanews.com/a/skirmishes-mar-fight-against-islamic-state-in-northern-syia/3747121.html|title=Skirmishes Mar Fight Against IS in Northern Syria|work=[[Voice of America]]|author=Sirwan Kajjo|date=2 March 2017|quote=Turkish occupation "is an existential threat to the Assad government's ability to reclaim the entirety of its territory, which is a key argument that regime loyalists make in their support of Bashar al-Assad's government," Heras said.}}</ref><ref name="Independent-occupation">{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/isis-aleppo-syria-defeated-fighters-leave-crucifixion-stands-scorched-earth-robert-fisk-a7656736.html|title=In northern Syria, defeated Isis fighters leave behind only scorched earth, trenches – and a crucifixion stand|work=[[The Independent]]|author=Robert Fisk|date=29 March 2017|quote=You can’t mistake the front line between the Syrian army and Turkey’s occupation force east of Aleppo.}}</ref> له ۲۰۰۰ زکال څخه تر ۲۰۱۰ زکال پورې له سوریې سره د یوې لسیزې نسبتا دوستانه اړیکو له لرلو وروسته، ترکیې په ۲۰۱۱ زکال کې د سوریې ولسمشر بشارالاسد له تاوتریخوالي څخه په کار اخیستو د لاریون کوونکو د ځپلو له امله وغانده او د همدغه کال په وروستیو کې د هغو هېوادونو په کتار کې ودرېده چې د اسد د استعفا غوښتنه یې کوله. د جګړې له پیلېدو وروسته ترکیې په خپله خاوره کې د سوریې له پوځ څخه راتښتېدلي سرتېري د استخباراتو د ملي ادارې تر څارنې لاندې وروزل چې له دغو څخه بیا د ۲۰۱۱ زکال په جولای میاشت کې د سوریې ازاد پوځ رامنځته شو. د ۲۰۱۲ زکال په مۍ میاشت کې د ترکیې د استخباراتو ملي ادارې د آزاد پوځ په سمبالښت او لا روزنې لاس پورې کړ او همدارنګه یې هغو ته عملیاتي اډې ورکړې. د سوریې او ترکیې ترمنځ اړیکې د ۲۰۱۲ زکال په جون میاشت میاشت کې د سوریايي ځواکونو له خوا د ترکیې د یوې جنګي الوتکې د راغورځولو او د ۲۰۱۲ زکال په اکتوبر میاشت کې د دواړو هېوادونو ترمنځ د پوله ئیزې نښتې وروسته په پام وړ توګه ترینګلې شوې. د ۲۰۱۶ زکال د اګست په ۲۴مه نېټه د ترکیې وسله والو ځواکونو د فرات د ډال په نامه د عملیاتو په اعلانولو سره په سوریه کې مستقیمه پوځي مداخله وکړه او تر ډېره یې هلته د داعش جنګیالي په نښه کول. <ref name="condemn2">[https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/syria/8569383/Turkey-condemns-violence-as-Assads-helicopters-open-fire.html Turkey condemns violence as Assad's helicopters open fire] The Telegraph, 10 June 2011.</ref><ref>[https://www.reuters.com/article/us-syria-idUSL5E7MD0GZ20111122 Turkey tells Syria's Assad: Step down!] Reuters, 22 November 2011.</ref><ref name="manna2">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2012/jun/22/syria-opposition-led-astray-by-violence|title=Syria's opposition has been led astray by violence|work=[[The Guardian]]|date=22 June 2012|access-date=24 October 2012|location=London|first=Haytham|last=Manna}}</ref><ref name="NYT Topic: Syria12">{{cite news|url=http://topics.nytimes.com/top/news/international/countriesandterritories/syria/index.html|title=Syria News|work=[[The New York Times]]|access-date=2 August 2012|last=Mackey|first=Robert}}</ref> ترکیې په کلکه سره د سوریې د دولت له مخالفینو څخه ملاتړ کړی دی. د سوریې د اپوزیسیون فعالین د ۲۰۱۱ زکال په مۍ میاشت کې په استانبول کې راغونډ شول څو د سوریې د رژیم د بدلون اړوند خبرې وکړي؛ سربېره پر دې یې د سوریې د آزاد پوځ د مشر، ډګروال ریاض الاسعد کوربه توب هم وکړ. ترکیې په مخ پر زیاتوالي ډول د اسد د دولت له سیاستونو سره مخالفت او همدارنګه یې د مخالفو ډلو ترمنځ د جوړجاړي ملاتړ کړی دی. د ترکیې ولسمشر رجب طیب اردغان اعلان وکړ چې هوډ لري «له هر هغه دولت سره ښې اړیکې جوړې کړي چې د اسد د دولت ځای ونیسي». په ۲۰۱۷ زکال کې دغه هېواد د سوریې د موقت دولت لپاره د سوریې د ملي پوځ په نامه د پوځي تشکیلاتو په جوړولو کې مرسته وکړه او هغه یې له مالي اړخه تمویل کاوه. <ref>{{cite news|url=http://www.france24.com/en/20110531-syria-middle-east-opposition-groups-turkey-assad-revolution-arab-spring|title=Syrian dissidents convene in Turkey to discuss regime change|agency=Agence France-Presse|date=1 June 2011|access-date=20 October 2011|publisher=[[France 24]]}}</ref><ref>{{cite news|last=Karam|first=Zeina|title=Syrian dissident colonel takes refuge in Turkey|work=The Guardian|location=Beirut|agency=[[Associated Press]]|date=5 October 2011|access-date=20 October 2011|url=https://www.theguardian.com/world/feedarticle/9880236}}</ref><ref name="Dif relationship against Assad">{{cite web|last=Epatko|first=Larisa|title=Syria and Turkey: A Complex Relationship|url=https://www.pbs.org/newshour/world/syria-and-turkey|work=PBS NewsHour|access-date=15 November 2012|date=15 November 2012}}</ref> په ۲۰۱۹ زکال کې د مټروپول پوهنتون له خوا ترسره شوې څېړنه ښيي چې ۶۸٪ ترکان په سوریه کې د خپل دولت له اوسنیو سیاستونو سره مخالف دي. دغې نظر پوښتنې وښووله چې ۴۷.۵٪ ترکي وګړي د سوریې آزاد پوځ ته د «دښمن» په سترګه ګوري. له هرو څلورو ترکانو څخه دریو یې بیا څرګنده کړې وه چې باید سوریايي کډوال بېرته خپل هېواد ته ولېږل شي «آن که چېرې جګړه هم دوام ولري». د یاد پوهنتون له خوا یوې بلې ترسره شوې څېړنې وښووله چې ۷۹٪ ترکان د سوریې په شمال کې د ترکیې له بریدونو ملاتړ کوي په داسې حال کې چې د زیتون د څانګې په نامه له عملیاتو څخه یې د ترکي وګړو د ملاتړ کچه ۷۱٪ ښوولې ده.<ref name=":0">{{cite web|url=https://medyascope.tv/2019/09/11/metropoll-arastirdi-her-dort-kisiden-ucu-iktidarin-suriyeli-politikasini-onaylamiyor-uc-kisiden-biri-savas-surse-bile-geri-gonderilsinler-diyor/|title=Metropoll araştırdı: Her dört kişiden üçü iktidarın Suriyeli politikasını onaylamıyor, üç kişiden biri "Savaş sürse bile geri gönderilsinler" diyor|date=11 September 2019|website=Medyascope|language=tr|access-date=24 September 2019}}</ref><ref>{{cite news|url=https://ahvalnews.com/syrian-refugees/three-quarters-turks-disapprove-governments-syrian-refugee-policy-poll|title=Three-quarters of Turks disapprove of government's Syrian refugee policy – poll|website=Ahval|date=12 September 2019|language=en|access-date=24 September 2019|archive-date=24 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924074105/https://ahvalnews.com/syrian-refugees/three-quarters-turks-disapprove-governments-syrian-refugee-policy-poll|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.duvarenglish.com/politics/2019/11/18/public-support-for-turkeys-syria-offensive-at-79-percent-poll/|title=Public support for Turkey's Syria offensive at 79 percent: Poll|website=www.duvarenglish.com|date=18 November 2019}}</ref> == مخینه == وړاندې له دې چې ترکیه په ۲۰۱۱ زکال کې د سوریې د کورنۍ جګړې له پیلېدو وروسته د سوریې د دولت اقدامات وغندي، دواړو هېوادونو د ۲۱مې پېړۍ له پیل راهیسې نسبتا ښې اړیکې لرلې. آن تر دې چې کېدلای شي هغه د یوه نږدې اتحاد په توګه هم وبلل شي. <ref>{{Cite web|title=Turkey condemns violence as Assad's helicopters open fire|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/syria/8569383/Turkey-condemns-violence-as-Assads-helicopters-open-fire.html|access-date=2023-05-03|website=www.telegraph.co.uk|date=10 June 2011}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Mahfudh|first=`Aqeel|date=2012|title=Syria and Turkey: a turning point or a historical bet?|publisher=Arab Center for Research & Policy Studies|url=https://www.jstor.org/stable/resrep12703}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Mahfudh|first=`Aqeel|date=2012|title=Syria and Turkey: a turning point or a historical bet?|url=https://www.jstor.org/stable/resrep12703|journal=Arab Center for Research and Policy Studies|pages=2|via=JSTOR}}</ref> وروسته له هغه چې په ۲۰۰۲ زکال کې د عدالت او پراختیا ګوند د ترکیې د واکمن ګوند په توګه ټاکنې وګټلې، دغه ګوند په منځني ختیځ کې د خپلو اړیکو اړوند نوي مسیر ته مخه کړه چې له امله یې د سوریې او ترکیې ترمنځ اړیکې ښې شوې. د دواړو هېوادونو ترمنځ د اړیکو د عادي کېدو بهیر وروسته له هغه پیل شو چې د ترکیې لومړي وزیر رجب طیب اردغان د ۲۰۰۴ زکال په وروستیو کې د آزادې سوداګرۍ د هوکړې د لاسلیک کولو په موخه دمشق ته سفر وکړ. له لویدیځ پلوه سیاست څخه په لرې کېدو او یوې جیوپولټیکي ستراتیژۍ ته په مخه کولو سره ترکیې غوښتل چې ځان په یو سیمه ئیز قدرت بدل کړي همدا و چې په دغه لیدلوري کې یې بدلون راووړ چې ګویا ټول ګاونډیان یې دښمنان دي. <ref name=":5">{{Cite journal|last=D’Alema|first=Francesco|date=October 2017|title=The Evolution of Turkey's Syria Policy|url=https://www.jstor.org/stable/resrep17524|journal=IAI Working Papers 17|pages=1–2|via=JSTOR}}</ref> === له پولو بهر د ۲۰۲۲ زکال هوايي بریدونه === د ۲۰۲۲ زکال د نومبر په ۲۶مه نېټه د سوریې د دیموکراتیکو پوځونو مشر مظلوم عبدي اعلان وکړ چې د سوریې په شمال باندې یې د ترکیې د بریدونو له امله د داعش ډلې پر وړاندې عملیات درولي دي. نوموړي همدارنګه ترکیه په دغه سیمه کې زیربناوو ته د ویجاړونکو زیانونو په اړولو تورنه کړه. ورته مهال د دغه هېواد دوه توغندیو د سوریې په شمالي ښار الشدادي کې د متحده ایالاتو په مشرۍ د ائتلافي ځواکونو یوه اډه هم په نښه کړه. <ref>{{cite web|url=https://apnews.com/article/islamic-state-group-middle-east-syria-europe-istanbul-9272b1dc1e6c1b4f1300ccf02d927bce|title=Syrian Kurds say they have stopped operations against IS|accessdate=26 November 2022|website=The Associated Press|date=26 November 2022}}</ref> د سوریې د بشري حقونو د څار ډلې د راپور له مخې، ترکي ځواکونو په ۲۰۲۲ زکال ۱۳۸ کردي او د سوریې د دیموکراتیک پوځ سرتېري، ۲۶ سوریايي سرتېري او د ۱۶ ماشومانو په ګډون ۷۴ ملکي وګړي وژلي دي. ورته مهال ۱۶ ترکي سرتېري په سوریه کې وژل شوي دي. <ref name="auto4">{{cite web|url=https://www.syriahr.com/en/282630/|title=Turkey's presence in Syria in 2022 &#124; Aerial and ground attacks by Turkish forces leave 74 civilians and 164 combatants dead • the Syrian Observatory for Human Rights|date=28 December 2022}}</ref> == کډوال == د مصنوعي سپوږمکیو انځورونه ښيي چې د درعا، حمص او حما ښارونو له کلابندۍ وروسته په ترکیه کې د سوریايي کډوالو لپاره لومړنی کمپ د ۲۰۱۱ زکال په جولای میاشت کې جوړ شو. د ۲۰۱۳ زکال تر جون میاشتې پورې ترکیې ۴۰۰ زرو کډوالو ته ځای ورکړ چې نیمايي دغه کډوال د ترکیې د دولت تر مستقیم څار لاندې کمپونو کې ځای پر ځای شول. په ۲۰۱۴ زکال کې دغه شمېره له یو میلیون څخه وواښته ځکه چې یوازې په سپټمبر میاشت کې له ۲۰۰ تر ۳۰۰ زره سوریايي کردان د کوباني له کلابندۍ وروسته ترکیې ته راغلل. <ref>{{cite web|url=http://www.astrium-geo.com/en/4807-syrian-refugee-camps-in-turkish-territory-interactive-web-report|title=Syrian refugee camps in Turkish territory tracked by satellite|access-date=13 November 2014|archive-date=6 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006120725/http://www.astrium-geo.com/en/4807-syrian-refugee-camps-in-turkish-territory-interactive-web-report|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Escape to Uncertainty|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2013/06/130607-refugee-crisis-war-migration-turkey-syria-afghanistan-iran-chechnya-gay/|archive-url=https://web.archive.org/web/20130610001901/http://news.nationalgeographic.com/news/2013/06/130607-refugee-crisis-war-migration-turkey-syria-afghanistan-iran-chechnya-gay/|url-status=dead|archive-date=10 June 2013|work=National Geographic|date=7 June 2013}}</ref> ترکیې د سوریې د کورنۍ جګړې له پیلېدو راهیسې څه باندې ۳.۵ میلیونه سوریايي کډوالو ته ځای ورکړی دی. دغه هېواد ډیری سوریايي کډوال په هغو خیمه یي ښارونو کې ځای پر ځای کړي چې د ترکیې د بېړنیو حالاتو اداره یې مدیریت کوي. <ref name="syrianrefugees.eu">{{cite web|url=http://syrianrefugees.eu/?page_id=80|title=Turkey – Syrian Refugees|access-date=4 March 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150312005943/http://syrianrefugees.eu/?page_id=80|archive-date=12 March 2015}}</ref> اردغان څرګنده کړې چې ترکیه د سوریې په هغو شمالي سیمو کې د سوریايي بې ځایه شوو ځای پر ځای کولو ته چمتو ده چې د ۲۰۱۹ زکال په اکتوبر میاشت کې یې په هغو برید کړی و او تر اشغال لاندې یې دي. همدارنګه یې ویلي چې د اړتیا په حالت کې به د هغو لګښتونه هم ورکړي. د ۲۰۱۹ زکال د ډسمبر په ۹مه نېټه له سیمې څخه مختلفو راپورونو څرګندوله چې ترکیې د لومړي ځل لپاره د سوریې په شمال کې د خپلو عملیاتو سیمې ته سوریايي کډوال را لېږدولي دي. اردغان څرګنده کړې چې هېواد یې د سوریې په شمالي، تل ابیض او راس العین ښارونو کې د بې ځایه شوو یو میلیون سوریايي وګړو د ځای پر ځای کولو هڅه کوي. ترکیه دغه چاره په نفوسو کې د بدلون له وېرې ترسره کوي.<ref>{{cite web|title=Syria Regional Refugee Response: Turkey|url=https://data2.unhcr.org/en/situations/syria/location/113|publisher=UNHCR|access-date=8 September 2018}}</ref><ref>{{cite web|title=Escape to Uncertainty|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2013/06/130607-refugee-crisis-war-migration-turkey-syria-afghanistan-iran-chechnya-gay/|archive-url=https://web.archive.org/web/20130610001901/http://news.nationalgeographic.com/news/2013/06/130607-refugee-crisis-war-migration-turkey-syria-afghanistan-iran-chechnya-gay/|url-status=dead|archive-date=10 June 2013|work=National Geographic|date=7 June 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-syria-security-turkey/erdogan-says-turkey-aims-to-settle-1-million-refugees-in-syria-offensive-area-idUSKBN1YD27R|title=Erdogan says Turkey aims to settle 1 million refugees in Syria offensive area|website=Reuters|date=9 December 2019}}</ref><ref>[https://foreignpolicy.com/2019/12/09/turkey-resettling-refugees-northeastern-syria/ Turkey Begins Resettling Refugees in Northeastern Syria: Continued reports of atrocities by Turkish-backed forces raise concerns about ethnic cleansing]. BY LARA SELIGMAN | 9 December 2019.</ref><ref>[https://www.shafaaq.com/en/world/erdogan-announces-start-working-to-house-one-million-people-in-northern-syria/ Erdogan announces start working to house one million people in northern Syria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200724181315/https://www.shafaaq.com/en/world/erdogan-announces-start-working-to-house-one-million-people-in-northern-syria/|date=24 July 2020}}, 9 December 2019.</ref><ref>{{cite magazine|url=https://www.newyorker.com/news/q-and-a/americas-ally-in-syria-warns-of-ethnic-cleansing-by-turkey|title=America's Ally in Syria Warns of Ethnic Cleansing by Turkey|first=Robin|last=Wright|magazine=The New Yorker}}</ref> == نیوکې او اندېښنې == === د نفتو قاچاق === د روسیې لومړي وزیر دمیتري مدودوف د ۲۰۱۵ زکال په وروستیو کې وویل «د ترکیې اقدامات په عملي بڼه د داعش څخه ساتنه ده. دا هغو اطلاعاتو ته په پام چې موږ د ترکیې د یو شمېر چارواکو اړوند د داعش تر کنټرول لاندې د نفتو په تصفیه خانو کې د تصفیه شوو نفتو د عرضې اړوند ترلاسه کړي، حیرانونکې چاره نه ده». دغه مهال د روسیه ټوډې په نامه ټلویزیون راپور خپور کړ چې روسیه له ډېرې مودې راهیسې د ترهګرو تر کنټرول لاندې سوریايي سیمو څخه ترکیې ته د نفتو له صادراتو خبره ده او له دغو څخه ترلاسه کېدونې پیسې د ترهګریزو ډلو جېبونو ته درومي. د روسیې ولسمشر ولادمیر پوتین وویل «داعش پریمانه پیسې لري، سلګونه میلیون یا هم میلیاردونه ډالر د تېلو له پلور څخه ترلاسه کوي. سربېره پر دې د یو هېواد بشپړ پوځ له هغوی ساتنه کوي. بیا نو پوهېدلای شو چې هغوی ولې دومره زړور او په ډاډمنه توګه اقدامات ترسره کوي. ولې دوی خلک په داسې وحشیانه ډول وژني. ولې دوی د اروپا د زړه په ګډون په ټوله نړۍ کې ترهګریزې چارې ترسره کولای شي». <ref name="The New York Times">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2014/09/14/world/middleeast/struggling-to-starve-isis-of-oil-revenue-us-seeks-assistance-from-turkey.html?_r=0|title=Struggling to Starve ISIS of Oil Revenue, U.S. Seeks Assistance From Turkey|website=The New York Times|date=13 September 2014|access-date=13 September 2014|last1=Sanger|first1=David E.|last2=Davis|first2=Julie Hirschfeld}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.washingtontimes.com/news/2015/nov/30/l-todd-wood-iraq-turkey-buying-isis-oil/|title=Turkey buying ISIS oil|website=The Washington Times|access-date=30 November 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://mobile.abc.net.au/news/2015-12-01/is-turkey-is-buying-oil-smuggled-by-islamic-state/6991526|title=Is Turkey buying oil smuggled by Islamic State?|date=December 2015|publisher=ABC news Australia|access-date=7 December 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://kurdishdailynews.org/2015/03/19/turkish-trucks-carrying-isis-oil-captured-in-iraq/|title=Turkish trucks carrying ISIS oil captured in Iraq|work=Kurdish Daily News|access-date=19 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171019105818/http://kurdishdailynews.org/2015/03/19/turkish-trucks-carrying-isis-oil-captured-in-iraq/|archivedate=19 October 2017|url-status=dead}}</ref> د لویدیځ استخباراتي چارواکو بیا وویل چې دوی کولای شي په ټول عراق او د ترکیې په سویلي پوله ئیزو برخو کې داعش ډلې ته د نفتو اړوندې محمولې تعقیب کړي. د اوباما دولت دغه مهال هڅه کوله چې د داعش په میلیونونو ډالر عواید قطع کړي، خو هغوی ونشو کولای دغې چارې ته ترکیه متقاعده کړي. سربېره پر دې د عراق د پارلمان پخواني غړي موفق الربیعي څرګنده کړې چې ترکیې د داعش د نفتو تور بازار ته سترګې نیولې دي. هغه وویل په دې کې «هېڅ شک نشته» چې د ترکیې دولت دې د نفتو د قاچاق له عملیاتو څخه بې خبره وي. <ref>{{cite news|url=http://uk.reuters.com/article/uk-mideast-crisis-idUKKBN0TQ2A520151207|title=Iraq PM says Turkey main conduit for Islamic State oil-smuggling|date=7 December 2015|work=Reuters|access-date=25 December 2023|archive-date=22 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160122050332/http://uk.reuters.com/article/uk-mideast-crisis-idUKKBN0TQ2A520151207|url-status=dead}}</ref><ref name="cnbc">{{cite web|url=https://www.cnbc.com/2016/01/21/no-evidence-turkey-wants-to-fight-isis-iraq-pm.html|title=No evidence Turkey wants to fight ISIS: Iraq PM|date=21 January 2016|publisher=CNBC}}</ref> == سرچينې == 6oihmp2q447dn5fvd6bm7dnnp9lhyc3 0 73366 369524 369399 2026-09-29T02:21:09Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369524 wikitext text/x-wiki د جرمني او شوروې اړيکې د لومړۍ نړیوالې جګړې پایلو ته ورګرځي. د بریستلیتوسک تړون چې د جرمني له خوا دیکته شوی و د روسیې او جرمني تر منځ یې دښمني پای ته ورسوله. د ا تړون د کال ۱۹۸۱ د مارچ په ۳ لاسلیک شو او یو څو میاشتې وروسته ماسکو کې د جرمني سفیر ویلهلم وون میرباچ د روسي چپ اړخو سوسیالیستو انقلابیونو له خوا په دې موخه ووژل شو چې د جرمني او روسیې تر منځ نوې جګړه را وپاروي. له جرمني څخه د روسیې ټول سفارت د آدولف جوف په مشرۍ د کال ۱۹۱۸ د نومبر په ۶ راووېستل شو له دې امله راویستل شو چې د جرمنې له انقلاب څخه یې ملاتړ کاوه. کارل رادېک (یوروسی انقلابي او لیکوال چې د کارل مارکس د مفکورې طرفدار و)   هم په غیر قانوني ډول کمونیستي پرځوونکو عملیاتو څخه په ویمر جرمني کې ملاتړ کاوه.   )<ref>Full text in English: [http://wwi.lib.byu.edu/index.php/The_Peace_Treaty_of_Brest-Litovsk The Peace Treaty of Brest-Litovsk; March 3, 1918]</ref> له پیل څخه، دواړو دولتونو هڅه کوله چې نظم له منځه یوسي چې د لومړۍ نړیوالې جګړې فاتحینو را منځ ته کړی و. جرمني چې تر درنو غرامتونو  لاندې کار کاوه او او د وارسا د تړون  د مادو له جمعې مسؤلیت تر تاثیر لاندې و په دایمې پرېشانۍ کې یو ماته خوړلی ملت و. د ې حالت او د روسیې کورنۍ جګړه جرمني اوروسیه دواړه نړیوالې تجرید سره مخامخ کړل او د هغوی دواړو نژدې والی د کورنۍ جګړې په مهال یوه طبیعي همپالنه وه. په عین وخت کې د هغوی د اړیکو دینامیکونود باور د نشتون  او د دپلوماتیکې انزوا څخه د بل شریک هیواد له وتلو او د  فرانسې دریم جمهوریت ( دا په فرانسه کې د حکومت یو سیستم و چې په فرانسه منظور شوی و او له کال ۱۸۷۰ څخه یې تر ۱۹۴۰ پورې دوام وکړ) ( چې هغه وخت کې په اروپا کې ستر نظامي ځواک و ) او د دویم پولندې جمهوریت او دهغه د متحدینو سره  یو ځای کېدو له وېرې خپل شکل رغاوه.  د هېوادونو اقتصادي اړیکې په کال ۱۹۳۳ کې په تدریجې ډول هغه وخت پیکه شوې چې ادولف هتلر قدرت ته ورسېد او نازي جرمني یې جوړه کړه، که څه هم اړیکې په کال ۱۹۳۰ کې بیرته پیل شوې چې د کال ۱۹۳۹ د مولوتوف ریبنتراپ د تړون اوڅو نورو تجارتي هوکړه لیکونو لامل شوې.   <ref name="gasiorowski">Gasiorowski, Zygmunt J. (1958). [https://www.jstor.org/stable/1872756 The Russian Overture to Germany of December 1924]. ''[[The Journal of Modern History]]'' 30 (2), 99–117.</ref><ref name="j150262">Large, J. A. (1978). [https://www.jstor.org/stable/150262 The Origins of Soviet Collective Security Policy, 1930–32]. ''[[Soviet Studies]]'' 30 (2), 212–236.</ref> د دویمې نړیوالې جګړې دلاملونو په اړوند څو پوښتنې بحث پاروونکې دي او له ایدیولیژیکې اړخه د آلمان په اړوند د ستالین په وخت کې د شوروي سیاستونه د جرمني نازي له خوا د قدرت ترلاسه کولو او د کال ۱۹۴۱ د جون په ۲۲ په  شوروي د جرمني د حملې ترمنځ وخت پورې اړوند دي. په دې اړوند متناقض نظرونه موجود و: یو داچې شوروی په اروپا کې د یوبل ستر جنګ په لټه کې و تر څو کاپيتالیستي دولتونه کمزوري شي، بل دا چې شوروي باید یو خالصه دفاعي پالیسي په لاره اچولې وای او بل داچې د شوروي مشرانو محسوسوله چې داسې وړتیا نه لري چې ستراتیژیک عملیات تر سره کړي  او یا د ستالین د خبرو په تعبیر چې د کال ۱۹۳۹ د مارچ په ۱۰ یې د ګوند په اته لسمه کنګره کې کړې وه چې د( شطرنج له تختي څخه  د برتانیا او  فرانسې په څیر د نورو هیوادونو راوېستل و )  عمل تر سره شي.  <ref name="Haslam, Jonathan 1997">Haslam, Jonathan (1997). "Soviet-German Relations and the Origins of the Second World War: The Jury Is Still Out". ''[[The Journal of Modern History]]'' 69: 785–797.</ref><ref>[[Geoffrey Roberts]], ''The Soviet Union and the Origins of the Second World War: Russo-German Relations and the Road to War 1933–1941'' (New York, 1995), p. 73.</ref><ref>Raack, R. C. ''Stalin's Drive to the West, 1938–1945: The Origins of the Cold War''. Stanford, California, 1995, p. 12.</ref><ref>Haslam, Jonathan. ''The Soviet Union and the Struggle for Collective Security in Europe, 1933–39''. New York, 1985, pp. 140–41.</ref><ref>Lukacs, John, ''June 1941: Hitler and Stalin'', Yale University Press, 2006.</ref> == شوروی اتحاد او وایمر جرمني ( وایمر جرمنی د جرمني پخوانی نوم و) == === انقلاب او د لومړۍ نړیوالې جګړې پای === د لومړۍ نړیوالې جګړې پایله د وایمر د جمهوري او شوروي  فدارتیف سوسیالیستي جمهوریت لپاره ناورین راوړونکې وه. د جګړې په مهال بلشویکانو د بقا لپاره مبارزه کوله او ویلادیمیر لینن بله چاره نه درلوده مګر داچې فنلند، ايستونیا، لیتویا، لیتوانیا او پولند په رسمیت وپېژنې. سر بېره پر دې، د جرمنې له پرمختګ سره د مخامخ کېدو له امله، لینن او لیون تروتسکي ( یو روسی انقلابي، ژورنالیست او سره پوځ بنسټ ايښودونک)  د ې اړ کړل شول چې د برېست لیتووسک تړون لاسلیک کړي چې له مخې یې د غربې روسیې ډېرې تړانګې جرمني سترواکۍ ته تسلیم کړل شوې. د کال ۱۹۱۸ د نومبر په ۱۱، جرمنیانو له متفینو سره د جنګ د متارکې یو تړون لاسلیک کړ چې لومړۍ نړیواله جګړه یې پای ورسوله. د جرمني له پرځېدو وروسته، برتانیا، فرانسې او جاپان د روسیې په کورنۍ جګړه کې مداخله پیل کړه. <ref>{{Cite web|url=https://wwi.lib.byu.edu/index.php/The_Peace_Treaty_of_Brest-Litovsk|title=The Peace Treaty of Brest-Litovsk - World War I Document Archive|website=wwi.lib.byu.edu}}</ref><ref name="Montefiore1">[[Germany–Soviet Union relations, 1918–1941#Montefiore2005|Montefiore 2005]], p. 32</ref> په پیل کې د شوروي مشرۍ په جرمني کې  د نړیوال انقلاب د یړې برخې په توګه د یوه بریالي سوسیالیستي انقلاب په هېله وخو دا انقلاب د ښي اړخو فریکورپانو له خوا وځپل شو. بلاخره، بلشویکان له پولند سره د شوروي په هغه جګړه کې دخیل شول چې له کال ۱۹۱۹ تر ۱۹۲۰ پورې یې دوام وموند. دا چې پولند د جرمني یو پخوانۍ غلیم و او داچې د شوروي دولت هم له نړیوالې انزوا سره مخامخ و نو له جرمني سره یې د نژدې اړیکو لرولو په لټه کې شو او له همدې امله یې د جرمني په مقابل کې له دښمني ډک برخورد څخه لاس په سر شو. دا کرښه به تل د جرمني له لورې د بهرنیو اړیکو لپاره د خلکو کمیسار ګورګي چيچرین او د روسي سفیر نیکولای کریستینسکي له خوا په دوامداره توګه تر ملاتړ لاندې وه. په مذاکراتو کې نور د استاذولۍ ابزار کارل رادېک، لیونید کراسین، کریستین راکوسکي، ویکتور کوپ او آدولف جوف و.  <ref>{{Cite web|last=Grau|first=Bernhard|date=4 March 2020|title=Stages of the Revolution III: The "Bavarian" Soviet Republic (7 April - 1 May 1919)|url=https://www.historisches-lexikon-bayerns.de/Lexikon/EN:Revolution,_1918/1919#Stages_of_the_Revolution_III:_The_%22Bavarian%22_Soviet_Republic_(7_April_-_1_May_1919)|access-date=27 December 2023|website=Historisches Lexikon Bayerns}}</ref><ref>{{Cite web|title=100 Jahre Neubeginn in Bremen. Wie die Revolution sich selbst fraß|trans-title=100 Years Since a New Beginning in Bremen. How the Revolution Devoured Itself|url=https://taz.de/100-Jahre-Neubeginn-in-Bremen/!5544944/|access-date=27 December 2023|website=taz|language=de}}</ref><ref>{{Cite news|last=Krampitz|first=Karsten|date=2019|title=1919: Fidele Geiselnahme|language=de|trans-title=1919: Merry Hostage-Taking|work=der Freitag|url=https://www.freitag.de/autoren/karsten-krampitz/1919-fidele-geiselnahme|access-date=27 December 2023}}</ref><ref>{{Cite web|title=The Spartacist Revolt|url=https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/zh9p34j/revision/5|access-date=27 December 2023|website=BBC Bitesize}}</ref><ref>Kochan, Lionel (1950). [https://www.jstor.org/stable/148530 The Russian Road to Rapallo]. ''Soviet Studies'' 2 (2), 109–122.</ref> په  کال ۱۹۲۰ کې،  د ویمر جرمني په رهبرۍ کې دېرۍ هغو کسانو چې له هغو شرایطو چې د وارسا د تړون په لومړۍ نړیواله جګړه تر ماتې وروسته  په جرمني وضع کړي و دشرم احساس کاوه ( په ځانګړې توګه جنرال هانس سیکت د جرمني د وسله والو ځواکونو مشر) او علاقه مندي یې درلوده چې له شوروي سره همکاري ولري تر څو وکولای شي د دویم پولندي جمهیورت  ګواښ مقابله وکړي چې د دریم فرانسوي جمهوریت له خوا یې ملاتړ کېده اوهم د شوروی او برتانیا د ائتلاف مخه ونیسي.  د جرمني مشخص هدف دا و چې د جرمني قواوې پیرته  وسله والې کړي چې دا وارسا په تړون کې منع و او بل هدف یې د پولند په وړاندې دیوه ائتلاف جوړول و. دا دقیقا معلومه نه ده چې د وان سیکت او شوروي تر منځ لومړنۍ اړیکه څه وخت تر سره شوه خو کېدای شي چې د ۱۹۱۹ او ۱۹۲۱ په منځ کې وي یا ممکن د وارسا د تړون له لاسلیک کېدو د مخه وي. <ref>Smith, Arthur L. (1956). [https://www.jstor.org/stable/148995 The German General Staff and Russia, 1919–1926]. ''Soviet Studies'' 8 (2), 125–133.</ref><ref>Hallgarten, George W. F. (1949) [https://www.jstor.org/stable/1871084 General Hans von Seeckt and Russia, 1920–1922]. ''[[The Journal of Modern History]]'' 21 (1), 28–34.</ref> د کال ۱۹۲۰ د اپرېل په ۱۶، ویکتور کوپ برلین لپاره د شوروي فدراتیف سوسیالیستي جمهوریت ځانګړې استاذې د جرمني په بهرنیو چارو وزارت کې دا غوښتنه وکړه چې آیا د جرمني او د سره پوځ د یوځای کېدو امکان شته د پولند په وړاندې ګډه جګړه وکړي. دا په حقیقت کې  د دواړو هیوادونو تر منځ د نظامي همکارۍ په پیل کې یوه بله بېښه وه چې د کال ۱۹۴۱ د جون په ۲۲ په شوروې د جرمني د یرغل څخه د مخه پای ته ورسېده. د کال ۱۹۲۱ تر لومړیو، د جرمني په وسله والو ځواکونو کې یوه ځانګړې ډله جوړه شوه چې د شوروي اړوند مسایلو ته رسېدنه وکړي. <ref>John Erickson, ed., ''The Soviet High Command: A Military-Political History'', 1918–1941, 3rd ed. (London, England: Frank Cass Publishers, 2001), [https://books.google.com/books?id=rgkSxFpKmIsC&pg=PA148 p. 148.]</ref><ref name="Gatzke, Hans W. 1958">[[Hans W. Gatzke|Gatzke, Hans W.]] (1958). [https://www.jstor.org/stable/1848881 Russo-German Military Collaboration during the Weimar Republic]. ''The American Historical Review'' 63 (3), 565–597. [http://www3.nccu.edu.tw/~lorenzo/Gatzke%201.pdf online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191209233545/https://www.jstor.org/stable/1848881 |date=2019-12-09 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191209233545/https://www.jstor.org/stable/1848881 |archivedate=2019-12-09 |title=آرشیف کاپي |url=https://www.jstor.org/stable/1848881 |access-date=2024-01-02 |url-status=bot: unknown}}</ref> د وایمرجرمني پوځ شمېره د وارسا دتړون له لوري ۱۰۰۰۰۰ کسانو ته محدوده شوې وه او جرمنیان د الوتکو، ټانکونو، تحت البحري، درنو توپونو، زهري ګازونو، ټانک ضد اسلحو، الوتکې ضد توپکو له لرلو څخه منع  شوي و. د ملتونو د جامعې له لورې یوې ډلې مفتشینو له ډېرو جرمني فابریکو  او کار خونو څخه کتنه وکړه تر څو دا ډاډ تر لاسه شي چې داډول وسلې نه تولیدیږي.    == د کال ۱۹۲۲ د راپالو تړون او پټه نظامي همکاري == د راپالو تړون د ویلمر جرمني او شوروي تر منځ  د کال ۱۹۲۲ د اپرېل په ۱۶د جرمني د بهرنیو چارووزیر والتر راتیناو او د هغه د روسي سیال ګورګي چیچرین تر منځ د جینوا د اقتصادي کنفرانس په مهال لاسلیک شو چې ټولې دوه اړخیزې ادعاوي یې باطله کړې او د پلوماتیک روابط یې اعاده کړل، نژدې تجارتي روابط یې را منځ ته کړل او په دې سره جرمني د شوروي یو عمده تجارتي او دپلوماتیک شریک شو.  <ref>Full text in English: [http://www.yale.edu/lawweb/avalon/intdip/formulti/rapallo_001.htm German-Russian Agreement; April 16, 1922 (Treaty of Rapallo)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070515180532/http://www.yale.edu/lawweb/avalon/intdip/formulti/rapallo_001.htm|date=May 15, 2007}}.</ref><ref>Gordon H. Mueller, "Rapallo Reexamined: A New Look at Germany's Secret Military Collaboration with Russia in 1922" ''[[Military Affairs]]'' (1976) 40#3, 109–117. [https://search.proquest.com/openview/78172c81db174c757fcf8d81eafe99fa/1?pq-origsite=gscholar&cbl=1819215 excerpt]</ref><ref>Kretschmer, Ernst (1930). Germano-Russian trade relations and the Five-Year Plan. ''Annals of Public and Cooperative Economics'' 6 (1), 111–133.</ref><ref>Fraenkel, Ernst (1940). German-Russian Relations Since 1918: From Brest-Litovsk to Moscow. ''[[The Review of Politics]]'' 2 (1), 34–62</ref> == سرچينې == cuphieisczksyk95pshyt41hfdcijir 0 78114 369560 369437 2026-09-29T07:51:32Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369560 wikitext text/x-wiki مارټين لوتر (10 نومبر 1483 – 18 فبروري 1546) يو المانی پادري، دينپوه، لیکوال، د مذهبي سرودونو (حمد) لیکونکی، پروفيسر او اګستي راهب و. لوتر د پروټسټنټ د اصلاح مهمه څېره وه، او د هغه مذهبي عقايد د لوتريزم اساسات دي. نوموړی په لوېديځ او مسیحي تاریخ کې تر ټولو اغېزناک شخص بلل کېږی. <ref>[http://dictionary.reference.com/browse/martin%20luther "Luther"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141227044730/http://dictionary.reference.com/browse/martin%20luther|date=27 December 2014}}. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.</ref><ref>Luther himself, however, believed that he had been born in 1484. {{cite book |last1=Hendrix |first1=Scott H. |url=https://books.google.com/books?id=NHKhCgAAQBAJ&pg=PA17 |title=Martin Luther: Visionary Reformer |date=2015 |publisher=[[Yale University Press]] |isbn=978-0-300-16669-9 |page=17 |access-date=12 November 2017}}</ref><ref>Luther consistently referred to himself as a former monk. For example: "Thus formerly, when I was a monk, I used to hope that I would be able to pacify my conscience with the fastings, the [[praying]], and the vigils with which I used to afflict my body in a way to excite pity. But the more I sweat, the less quiet and peace I felt; for the true light had been removed from my eyes." Martin Luther, Lectures on Genesis: Chapters 45–50, ed. Jaroslav Jan Pelikan, Hilton C. Oswald, and Helmut T. Lehmann, vol. 8 ''Luther's Works''. (Saint Louis: Concordia Publishing House, 1999), 5:326.</ref><ref>{{Cite web|last=Hillerbrand|first=Hans J.|date=14 February 2024|title=Martin Luther|url=https://www.britannica.com/biography/Martin-Luther|access-date=29 March 2024|publisher=Encyclopædia Britannica}}</ref> لوتر په 1507ز کال کې د پادري په دنده وګومارل شو. نوموړي د رومي کاتولیکې کليسا ګڼې لارښونې او کړنې رد کړې؛ په ځانګړي ډول، د ګناهونو د بښنې لپاره له نظريې سره يې اختلاف څرګند کړ. لوتر په ښې طريقې سره د دې اختلافاتو د حل هڅه وکړه، لومړی يې په پنځه نوي (95) مقالو کې د ګناهونو د بښنې او اغېزناکتيا په اړه د يو علمي بحث وړاندېز وکړ، کومې مقالې چې نوموړي په 1517ز کال کې لیکلې وې. په 1520ز کال کې، پاپ «لیو» لسم له لوتر غوښتنه وکړه چې له خپلو ټولو لیکنو تېر شي، خو کله چې لوتر دا غوښتنه رد کړه، نوموړی يې د 1521ز کال د جنورۍ په مياشت کې له کليسا څخه اخراج کړ. د همدې کال په وروستيو کې، سپېڅلي رومي سترواک پنځم چارلس د «ورمز» په مجلس کې له قانون څخه د سرغړونکی په توګه وغانده. کله چې په 1546ز کل کې لوتر مړ شو، د پاپ لسم ليو اخراج (له کليسا څخه منع کول يا تکفير کول) لا هم نافذ و. د لوتر ښوونه دا وه چې نجات او د هغې په پايله کې ابدي ژوند د ښو کړنو په مټ نه شي تر لاسه کېدای، بلکې يوازې پر عيسي مسيح د مؤمن د ايمان په مټ د خدای په فضل سره د يوې وړيا ډالۍ په توګه تر لاسه کېدای شي، څوک چې د ګناه يوازينی ژغورونکی دی. د لوتر دينپوهنې د پاپ واک او دنده د دې تعليم په ورکولو سره ونګوله، چې بايبل د اله له خوا د نازل کړای شوي علم يوازينۍ لاره ده، او د يو سپېڅلي پادري په توګه د ټولو تعميد شويو مسيحيانو په منلو سره يې د پادري واکۍ (مسيحي ملاکراسي يا هغه مذهبي باور چې کشيش د خدای او بنده تر منځ منځګړی بولي) مخالفت وکړ. هغه خلک لوتريان بلل کېږي چې د لوتر پراخه تعليمات مني، که څه هم لوتر خپله د دې نوم مخالفت کړی و، د هغه باور و هغه خلک چې پر مسیح د ايمان ادعا لري هغوی ته مسيحيان يا ايونجلیکيان ويل کېږي.<ref>Ewald M. Plass, ''What Luther Says'', 3 vols., (St. Louis: CPH, 1959), 88, no. 269; M. Reu, ''Luther and the Scriptures'', (Columbus, Ohio: Wartburg Press, 1944), 23.</ref><ref>Luther, Martin. ''Concerning the Ministry'' (1523), tr. Conrad Bergendoff, in Bergendoff, Conrad (ed.) ''Luther's Works''. Philadelphia: Fortress Press, 1958, 40:18 ff.</ref> کله چې لوتر بايبيل له لاتيني څخه الماني ژبې ته وژباړه نو، ډېرو عامو خلکو ورته لاسرسی پيدا کړ، کوم چې په کليسا او الماني کلتور دواړو سخت اغېز درلود. دې د الماني ژبې د معياري بڼې وده پياوړې کړه، د ژباړې هنر ته يې ګڼ اصول ورزيات کړل، او د انګليسي ژباړې، په لیکنو يې اغېز وکړ، چې د «ټينډيل» بايبل په نوم ده،. د هغه سرودونو په پروټسټانټ کليسګانو کې پر سرود ويلو هم اغېز وکړ. له پخوانۍ راهبې «کاترينا وان بورا» سره د هغه واده، د مذهبي واده د دود لپاره يوه بېلګه وړاندې کړه، او پروټسټانټ مذهبي اشخاصو ته يې د واده کولو اجازه ورکړه.<ref>Fahlbusch, Erwin and Bromiley, Geoffrey William. ''The Encyclopedia of Christianity''. Grand Rapids, MI: Leiden, Netherlands: Wm. B. Eerdmans; Brill, 1999–2003, 1:244.</ref><ref name="Tyndale">''Tyndale's New Testament'', trans. from the Greek by William Tyndale in 1534 in a modern-spelling edition and with an introduction by David Daniell. New Haven, CT: [[Yale University]] Press, 1989, ix–x.</ref><ref name="Bainton269">[[Roland Bainton|Bainton, Roland]]. ''Here I Stand: a Life of Martin Luther''. New York: Penguin, 1995, 269.</ref><ref name="Bainton223">Bainton, Roland. ''Here I Stand: a Life of Martin Luther''. New York: Penguin, 1995, p. 223.</ref> په وروستيو دوه اثارو کې، لوتر د يهوديت مخالف اندونه څرګند کړل، د يهوديانو د ايستلو او عبادتځايونو د سوځولو غوښتنه يې وکړه. په دې اثارو کې يې رومي کاتوليکان، اناباپټسټان او غېر تثليثي مسيحيان هم هدف وګرځول. د هغه د ښوونو پر اساس، د دې حقيقت سره سره چې لوتر د يهوديانو د وژلو پلوي نه کوله، يو شمېر تاريخپوهان وايي چې د هغه ويناوو په المان کې د سام دوښمنۍ ته وده ورکړه، له پېړيو وروسته، يې د نازي ګوند په راڅرګندېدو کې مرسته وکړه.<ref name="Wallman1">"The assertion that Luther's expressions of anti-Jewish sentiment have been of major and persistent influence in the centuries after the Reformation, and that there exists a continuity between Protestant [[anti-Judaism]] and modern racially oriented antisemitism, is at present wide-spread in the literature; since the Second World War it has understandably become the prevailing opinion." Johannes Wallmann, "The Reception of Luther's Writings on the Jews from the Reformation to the End of the 19th Century", ''Lutheran Quarterly'', n.s. 1 (Spring 1987) 1:72–97.</ref><ref>For similar views, see: * Berger, Ronald. ''Fathoming the Holocaust: A Social Problems Approach'' (New York: Aldine De Gruyter, 2002), 28. * [[Paul Lawrence Rose|Rose, Paul Lawrence]]. "Revolutionary Antisemitism in Germany from Kant to Wagner," (Princeton University Press, 1990), quoted in Berger, 28; * [[William Shirer|Shirer, William]]. ''The Rise and Fall of the Third Reich'', (New York: Simon & Schuster, 1960). * [[Paul Johnson (writer)|Johnson, Paul]]. ''A History of the Jews'' (New York: HarperCollins Publishers, 1987), 242. * [[Leon Poliakov|Poliakov, Leon]]. ''History of Anti-Semitism: From the Time of Christ to the Court Jews''. (N.P.: University of Pennsylvania Press, 2003), 216. * [[Michael Berenbaum|Berenbaum, Michael]]. ''The World Must Know''. (Baltimore: Johns Hopkins University Press and the [[United States Holocaust Memorial Museum]], 1993, 2000), 8–9.</ref><ref name="Grunberger1971">[[Richard Grunberger|Grunberger, Richard]]. ''The 12-Year Reich: A Social History of Nazi Germany 1933–1945'' (NP:Holt, Rinehart and Winston, 1971), 465.</ref><ref>Martin Brecht, ''Martin Luther'' (Minneapolis: Fortress Press, 1985–1993), 3:336.</ref><ref>Luther's letter to Rabbi Josel as cited by Gordon Rupp, ''Martin Luther and the Jews'' (London: The Council of Christians and Jews, 1972), 14. According to {{cite web|title=Luther and the Jews|url=http://www.ntrmin.org/Luther%20and%20the%20Jews%20(Web).htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20051104181522/http://www.ntrmin.org/Luther%20and%20the%20Jews%20%28Web%29.htm|archive-date=4 November 2005|access-date=21 March 2017}}, this paragraph is not available in the English edition of Luther's works.</ref><ref>{{Cite web|last=Sydow|first=Michael|date=1 December 1999|title=Journal of Theology: Martin Luther, Reformation Theologian and Educator|url=http://clclutheran.org/library/jtheo_arch/jtdec1999.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928132039/http://clclutheran.org/library/jtheo_arch/jtdec1999.pdf|archive-date=28 September 2007|access-date=17 May 2022}}</ref><ref>Schaff, Philip: ''History of the Christian Church, Vol. VIII: Modern Christianity: The Swiss Reformation'', William B. Eerdmans Pub. Co., Grand Rapids, Michigan, US, 1910, page 706.</ref><ref>Hendrix, Scott H. [http://www.luthersem.edu/word&world/Archives/3-4_Luther/3-4_Hendrix.pdf "The Controversial Luther"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110302005613/http://www2.luthersem.edu/word%26world/Archives/3-4_Luther/3-4_Hendrix.pdf |date=2011-03-02 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110302005613/http://www2.luthersem.edu/word%26world/Archives/3-4_Luther/3-4_Hendrix.pdf |archivedate=2 March 2011 |title=آرشیف کاپي |url=http://www2.luthersem.edu/word%26world/Archives/3-4_Luther/3-4_Hendrix.pdf |access-date=24 July 2024 |url-status=dead}}, ''Word & World'' 3/4 (1983), Luther Seminary, St. Paul, MN. Also see Hillerbrand, Hans. [http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol0521816483_CCOL0521816483A018 "The legacy of Martin Luther"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716031045/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol0521816483_CCOL0521816483A018 |date=16 July 2011 }}, in Hillerbrand, Hans & McKim, Donald K. (eds.) ''The Cambridge Companion to Luther''. Cambridge University Press, 2003. In 1523, Luther wrote that Jesus Christ was born a Jew which discouraged mistreatment of the Jews and advocated their conversion by proving that the [[Old Testament]] could be shown to speak of Jesus Christ. However, as the Reformation grew, Luther began to lose hope in large-scale Jewish conversion to Christianity, and in the years his health deteriorated he grew more acerbic toward the Jews, writing against them with the kind of venom he had already unleashed on the Anabaptists, [[Zwingli]], and the [[Reformation Papacy|pope]].</ref> == د ژوند لومړي کلونه او زده کړه == === زېږېدل او د ژوند لومړی پړاو === مارټين لوتر د 1483ز کال د نومبر په لسمه نېټه د «هانس لوډر» (چې وروسته لوتر شو) او د هغه د مېرمنې «مارګریټ» (د لینډمين په نوم پېژندل کېده) کره د «مينسفلډ» ولسوالۍ په «ايسلبن» کې زېږېدلی و چې دا د سپېڅلې رومي سترواکۍ برخه وه. د زېږېدو په سبا سهار د «تورز» د «مارټين» د جشن په ورځ د تعميد غسل ورکړل شو.<ref name="Marty1">[[Martin E. Marty|Marty, Martin]]. ''Martin Luther''. Viking Penguin, 2004, p. 1.</ref> په 1484ز کال کې، د هغه کورنۍ «مينسفلډ» ته ولاړه، چېرته چې د هغه پلار د مسو په کانونو او د مسو د ویلې کولو کارخانو کې اجاره دار و. هلته يې په سيمه ييزه شورا کې د څلورو ښاري استازو څخه د يو په توګه خدمات وړاندې کړل؛ په 1492ز کال کې، نوموړی د ښاري شورا د غړي په توګه وټاکل شو. مذهبي عالم «مارټن مارټي» د لوتر مور "د سوداګريزې طبقې او منځنۍ کچې د سرچينو لرونکې" يوې خواريکښې ښځې په توګه ښودلې ده، خو د لوتر دوښمنان هغه يوه فاحشه او د حمام مزدوره بلله.<ref name="Brecht3">[[Martin Brecht|Brecht, Martin]]. ''Martin Luther''. tr. James L. Schaaf, Philadelphia: Fortress Press, 1985–93, 1:3–5.</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Martin-Luther|title=Martin Luther &#124; Biography, Reformation, Works, & Facts|date=17 May 2023}}</ref><ref name="Marty12">[[Martin E. Marty|Marty, Martin]]. ''Martin Luther''. Viking Penguin, 2004, p. 1.</ref> هغه ګڼ وروڼه او خوېندې درلودل، او د «جيکب» په نوم له يو سره ډېر نږدې بلل کېږي.<ref name="Marty3">[[Martin E. Marty|Marty, Martin]]. ''Martin Luther''. Viking Penguin, 2004, p. 3.</ref> === زده کړه === د مارټين پلار «هانس لوتر»، د خپلې کورنۍ او ځان لپاره لوړې هيلې درلودلې. هغه پرېکړه کړې وه چې خپل مشر زوی لوتر د يو قانون پوه وکيل په توګه وويني. نوموړي مارټين په «مينسفلډ» کې لاتيني ښوونځيو ته واستواوه، او بيا يې په 1497ز کال کې «ماګډبرګ» ته واستاوه، چېرته چې هغه د «Brethren of the Common Life» «د شریک ژوند وروڼه» په نوم ښوونځي کې زده کړې وکړې، دا ښوونځی د عامو خلکو (غېر روحاني) له خوا اداره کېدو، او په 1498ز کال کې يې په «ايزناخ» کې زده کړې وکړې. دې درې ښوونځيو د درې ګونو مضامينو پر نصاب تمرکز درلود: ګرامر، ويناوالي او منطق. لوتر وروسته دلته خپلې زده کړې د برزخ او جهنم سره پرتله کړې.<ref name="Marty2">[[Martin E. Marty|Marty, Martin]]. ''Martin Luther''. Viking Penguin, 2004, pp. 2–3.</ref><ref name="RuppEB">[[Gordon Rupp|Rupp, Ernst Gordon]]. "Martin Luther," ''Encyclopædia Britannica'', accessed 2006.</ref> په 1501ز کال کې، کله چې هغه اولس کلن و، مارټين د «ايرفرټ» په پوهنتون کې داخل شو، دا پوهنتون هغه وروسته د شرابخانې او فاحشه خانې په توګه بيان کړ. هغه بايد «په يادو د زده کړې او د ستومانونکو معنوي تمريناتو د ورځې لپاره" د سهار په څلور بجې راوېښ شوی وای. نوموړي په 1505ز کال کې د ماسترۍ سند تر لاسه کړ.<ref name="Marty4">[[Martin E. Marty|Marty, Martin]]. ''Martin Luther''. Viking Penguin, 2004, p. 4.</ref><ref name="Marty5">[[Martin E. Marty|Marty, Martin]]. ''Martin Luther''. Viking Penguin, 2004, p. 5.</ref> د خپل پلار د هيلو سره سم، لوتر د قانون په زده کړه کې داخله واخيسته، خو په دې باور چې قانون يو بې باوره مسلک دی، تقريباً سملاسي يې د قانون زده کړه پرېښوده. د دې پر ځای لوتر د ژوند په اړه د باورونو لټون پيل کړ، او د ارستو، وليام اف اوکم، او «ګيبرايل بيل» کې د لېوالتيا په څرګندونو سره د دينپوهنې او فلسفې پر لور واوښت. دوه خصوصي ښوونکو هر يو Bartholomaeus Arnoldi von Usingen او Jodocus Trutfetter په هغه ډېر ژور اغېز پرېښود، چا چې ده ته په تر ټولو سترو انديالانو (مفکرینو) هم د شک کول، او د تجربې له لارې د هر څه ازمويل وښودل.<ref name="Marty52">[[Martin E. Marty|Marty, Martin]]. ''Martin Luther''. Viking Penguin, 2004, p. 5.</ref><ref name="Marty53">[[Martin E. Marty|Marty, Martin]]. ''Martin Luther''. Viking Penguin, 2004, p. 5.</ref> فلسفې لوتر قانع نه کړای شو، ځکه چې فلسفې د عقل د استعمال په اړه باور وړاندې کړی و، خو د خدای سره د مينې په اړه هيڅ نه و، کوم څه چې د لوتر په باور زيات مهم و. لوتر احساس کړه چې عقل انسانان د خدای په لور نه شي بوتللای، او له همدې امله يې وروسته د ارستو د استدلال په ټينګار کولو سره له ارستو سره د مينې او نفرت اړيکه پیدا کړه. د لوتر په باور عقل د خلکو او ادارو څخه د سوال کولو لپاره استعمالېدای شي، نه د خدای څخه. هغه باور درلود، چې انسانان د خدای په اړه يوازې د الهامي وحی په مټ زده کړه کولای شي، او له همدې امله نوموړي صحيفې ډېرې مهمې بللې.<ref name="Marty6">[[Martin E. Marty|Marty, Martin]]. ''Martin Luther''. Viking Penguin, 2004, p. 6.</ref> د 1505ز کال د جولای په دويمه نېټه، کله چې لوتر د کور له سفر څخه وروسته د اس پر شا پوهنتون ته د ستنېدو په حال کې و، د تالندې (رعد او برق) پر مهال د هغه سره نږدې تندر (برېښنا) وغورځېد. وروسته هغه خپل پلار ته وويل چې له مرګ او د خدايي قضاوت څخه په وېره کې دی، او هغه په ژړا شو، "مرسته وکړه سينټ انا، زه به يو راهب شم!". نوموړي د مرستې لپاره خپلې ژړا ته د يو سوګند په توګه کتل، چې هيڅکله يې نه شي ماتولای. هغه له پوهنتون ووت، خپل کتابونه يې وپلورل، او د 1505ز کال د جولای په اولسمه نېټه په «ايرفرت» کې د سينټ اګسټين خانقا ته داخل شو. يو ملګري يې د دوه ملګرو د مړينې له امله د لوتر خفګان د ې پرېکړې لامل وباله. لوتر خپله هم په دې اقدام خفه وبرېښېد. د مخه ښې په ماښامنۍ کې ګډون کونکو نوموړی د بليک کلسټر تر دروازې پورې بدرګه کړ. هغه وويل، "په دې ورځ تاسو زه وليدم، او له دې وروسته، بيا هڅکله نه". پلار غوصه و، او دا يې د لوتر د زده کړې ضياع بلل. <ref name="Brecht48">Brecht, Martin. ''Martin Luther''. tr. James L. Schaaf, Philadelphia: Fortress Press, 1985–93, 1:48.</ref><ref>{{Cite book |last1=Brecht |first1=Martin |url=https://books.google.com/books?id=hH6nI6Q6qBIC&q=Martin%20Luther%3A%20His%20road%20to%20Reformation%2C%201483-1521%20%20By%20Martin%20Brecht%20Help%20me%20saint%20Anne%20I%20will%20become%20a%20monk&pg=PA48 |title=Google Books Archive of Martin Luther: His road to Reformation, 1483–1521 (By Martin Brecht) |publisher=Fortress Press |year=1985 |isbn=978-1-4514-1414-1 |access-date=14 May 2015}}</ref><ref>Schwiebert, E.G. ''Luther and His Times''. St. Louis: Concordia Publishing House, 1950, 136.</ref><ref name="Marty7">[[Martin E. Marty|Marty, Martin]]. ''Martin Luther''. Viking Penguin, 2004, p. 7.</ref><ref name="Marty62">[[Martin E. Marty|Marty, Martin]]. ''Martin Luther''. Viking Penguin, 2004, p. 6.</ref> == سرچينې == 0tha5wnyawueib1gw0ghti9zeixntf6 0 78582 369523 369398 2026-09-29T02:20:29Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369523 wikitext text/x-wiki د کارابین د جامایکا ټاپو کې په لومړي سر له میلاد څخه ۶۰۰ یا ۶۵۰ کاله وروسته د ریډواري خلک اوسېدل، چې زیاترو ریډواري لوښې له ځانه سره درلودل. له میلاد څخه ۸۰۰ کاله وروسته، دغې سیمې ته د اراواک قبیلو دویمه جوپه خلک ورغلل، چې په هغو کې ټاینو خلک هم و دا البته په ۱۴۹۴ میلادي کال کې د کولمبس له ورتګ وړاندې و. د جامایکا لومړنیو اوسېدونکو دې هېواد ته د «Xaymaca» نوم ورکړی و چې معنی یې وه «د لرګیو او اوبو هېواد». هسپانویانو اراواک خلک په غلامۍ ونیول او د هغو ناروغیو په مټ چې هسپانویانو له ځان سره راوړي و، هغوی یې لا پسې له منځه یوړل. لومړني مورخین پر دې اند دي چې تر ۱۶۰۲ کال پورې، د ټاینو اراواک ژبې قبایل ټول منقرض شول. خو بیا هم ځینې ټاینو خلک ځنګلیي غرونو ته وتښتیدل، چېرې چې هغوی له تښتیدلو افریقايي غلامانو سره ګډ شول او د هسپانویانو له لومړني حکومت او بیا انګریزانو څخه بچ پاتې شول.<ref name="britannica.com">[https://www.britannica.com/place/Jamaica/History "Jamaica"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190420082314/https://www.britannica.com/place/Jamaica/History|date=2019-04-20}}, ''Encyclopædia Britannica''.</ref><ref>{{Cite journal|last=Rampersad|first=Sabrina R.|title=Targeting the Jamaican Ostionoid: The Blue Marlin Archaeological Project|url=https://archive.org/details/sim_caribbean-quarterly_2009-06_55_2/page/23|journal=[[Caribbean Quarterly]]|year=2009|volume=55|issue=2|pages=23–41|doi=10.1080/00086495.2009.11829757|s2cid=160946039}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Lee|first=James W.|title=Jamaican Redware|url=https://ufdc.ufl.edu/AA00061961/00250|journal=The International Association for Caribbean Archaeology (IACA)|volume=Proceedings of the Eighth International Congress for the Study of the Pre-Columbian Cultures of the Lesser Antilles|via=ufdc.ufl.edu|access-date=2020-10-17|archive-date=2020-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020062241/https://ufdc.ufl.edu/AA00061961/00250|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=The History of Jamaica|url=https://jis.gov.jm/information/jamaican-history/|access-date=2020-09-21|website=Jamaica Information Service|language=en-GB|archive-date=2013-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105105613/https://jis.gov.jm/information/jamaican-history/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Arawak People|url=https://www.britannica.com/topic/Arawak|access-date=2020-10-17|website=Encyclopedia Britannica|archive-date=2020-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20201105214700/https://www.britannica.com/topic/Arawak|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|pmid=25392952|doi=10.1002/ajhb.22656|volume=27|title=Origins of marronage: Mitochondrial lineages of Jamaica's Accompong Town Maroons|year=2015|journal=Am. J. Hum. Biol.|pages=432–37|last1=Madrilejo|first1=N.|last2=Lombard|first2=H.|last3=Torres|first3=JB|issue=3|s2cid=30255510}}</ref><ref name=":0">Michael Sivapragasam, [http://explore.bl.uk/primo_library/libweb/action/display.do?tabs=moreTab&ct=display&fn=search&doc=BLL01019153409&indx=1&recIds=BLL01019153409&recIdxs=0&elementId=0&renderMode=poppedOut&displayMode=full&frbrVersion=&frbg=&&dscnt=0&scp.scps=scope%3A%28BLCONTENT%29&vl(2084770704UI0)=any&tb=t&vid=BLVU1&mode=Basic&srt=rank&tab=local_tab&dum=true&vl(freeText0)=michael%20sivapragasam&dstmp=1546605833202 ''After the Treaties: A Social, Economic and Demographic History of Maroon Society in Jamaica, 1739–1842''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210520042522/https://l.sharethis.com/sc?event=pview&version=buttons.js&lang=en&sessionID=1621484722616.41079&hostname=explore.bl.uk&location=%2Fprimo_library%2Flibweb%2Faction%2Fdisplay.do&product=widget&fcmp=false&fcmpv2=false&publisher=ad1af46f-5d2b-4f49-aa8c-10f1ffaecf51&bsamesite=true&consent_cookie_duration=188&consent_duration=189&gdpr_domain=.consensu.org&gdpr_method=cookie&url=http%3A%2F%2Fexplore.bl.uk%2Fprimo_library%2Flibweb%2Faction%2Fdisplay.do%3Ftabs%3DmoreTab%26ct%3Ddisplay%26fn%3Dsearch%26doc%3DBLL01019153409%26indx%3D1%26recIds%3DBLL01019153409%26recIdxs%3D0%26elementId%3D0%26renderMode%3DpoppedOut%26displayMode%3Dfull%26frbrVersion%3D%26frbg%3D%26dscnt%3D0%26scp.scps%3Dscope%253A%28BLCONTENT%29%26vl%282084770704UI0%29%3Dany%26%C2%A0tb%3Dt%26vid%3DBLVU1%26mode%3DBasic%26srt%3Drank%26tab%3Dlocal_tab%26dum%3Dtrue%26vl%28freeText0%29%3Dmichael%2Bsivapragasam%26dstmp%3D1546605833202&title=After%20the%20treaties%20%3A%20a%20social%2C%20economic%20and%20demographic%20history%20of%20Maroon%20society%20in%20Jamaica%2C%201739-1842.%20-%20British%20Library&sop=false&samesite=None |date=2021-05-20 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210520042522/https://l.sharethis.com/sc?event=pview&version=buttons.js&lang=en&sessionID=1621484722616.41079&hostname=explore.bl.uk&location=%2Fprimo_library%2Flibweb%2Faction%2Fdisplay.do&product=widget&fcmp=false&fcmpv2=false&publisher=ad1af46f-5d2b-4f49-aa8c-10f1ffaecf51&bsamesite=true&consent_cookie_duration=188&consent_duration=189&gdpr_domain=.consensu.org&gdpr_method=cookie&url=http%3A%2F%2Fexplore.bl.uk%2Fprimo_library%2Flibweb%2Faction%2Fdisplay.do%3Ftabs%3DmoreTab%26ct%3Ddisplay%26fn%3Dsearch%26doc%3DBLL01019153409%26indx%3D1%26recIds%3DBLL01019153409%26recIdxs%3D0%26elementId%3D0%26renderMode%3DpoppedOut%26displayMode%3Dfull%26frbrVersion%3D%26frbg%3D%26dscnt%3D0%26scp.scps%3Dscope%253A(BLCONTENT)%26vl(2084770704UI0)%3Dany%26tb%3Dt%26vid%3DBLVU1%26mode%3DBasic%26srt%3Drank%26tab%3Dlocal_tab%26dum%3Dtrue%26vl(freeText0)%3Dmichael%2Bsivapragasam%26dstmp%3D1546605833202&title=After%20the%20treaties%20%3A%20a%20social%2C%20economic%20and%20demographic%20history%20of%20Maroon%20society%20in%20Jamaica%2C%201739-1842.%20-%20British%20Library&sop=false&samesite=None |archivedate=2021-05-20 |title=آرشیف کاپي |url=https://l.sharethis.com/sc?event=pview&version=buttons.js&lang=en&sessionID=1621484722616.41079&hostname=explore.bl.uk&location=%2Fprimo_library%2Flibweb%2Faction%2Fdisplay.do&product=widget&fcmp=false&fcmpv2=false&publisher=ad1af46f-5d2b-4f49-aa8c-10f1ffaecf51&bsamesite=true&consent_cookie_duration=188&consent_duration=189&gdpr_domain=.consensu.org&gdpr_method=cookie&url=http%3A%2F%2Fexplore.bl.uk%2Fprimo_library%2Flibweb%2Faction%2Fdisplay.do%3Ftabs%3DmoreTab%26ct%3Ddisplay%26fn%3Dsearch%26doc%3DBLL01019153409%26indx%3D1%26recIds%3DBLL01019153409%26recIdxs%3D0%26elementId%3D0%26renderMode%3DpoppedOut%26displayMode%3Dfull%26frbrVersion%3D%26frbg%3D%26dscnt%3D0%26scp.scps%3Dscope%253A(BLCONTENT)%26vl(2084770704UI0)%3Dany%26tb%3Dt%26vid%3DBLVU1%26mode%3DBasic%26srt%3Drank%26tab%3Dlocal_tab%26dum%3Dtrue%26vl(freeText0)%3Dmichael%2Bsivapragasam%26dstmp%3D1546605833202&title=After%20the%20treaties%20%3A%20a%20social%2C%20economic%20and%20demographic%20history%20of%20Maroon%20society%20in%20Jamaica%2C%201739-1842.%20-%20British%20Library&sop=false&samesite=None |access-date=2024-08-14 |url-status=bot: unknown}}, PhD Dissertation, African-Caribbean Institute of Jamaica library (Southampton: Southampton University, 2018), pp. 23–24.</ref><ref name=":1">E. Kofi Agorsah, "Archaeology of Maroon Settlements in Jamaica", ''Maroon Heritage: Archaeological, Ethnographic and Historical Perspectives'', ed. E. Kofi Agorsah (Kingston: University of the West Indies Canoe Press, 1994), pp. 180–81.</ref> هسپانویانو همداشان په سلګونو د لویدیځې افریقا خلک ونیول او د غلامۍ ټاپو ته یې ولیږدول. که څه هم زیاتره افریقایان د انګریزانو له خوا جامایکا ته راوستل شول. په ۱۶۵۵ کال کې انګلستان پر جامایکا برید وکړ او هلته یې حاکم هسپانویان مات کړل. ځینې غلام شوو افریقایانو له دې سیاسي اړودوړ نه ګټه پورته کړه او د دې ټاپو داخلي غرونو ته وتښتیدل چې خپلواکي سیمې یې رامنځته کړي چې وروسته د مارونز په نوم پېژندل کېدل. په داسې حال کې چې د ساحل پر غاړه، انګریزانو د پورټ رویال په نوم یو ښارګوټي جوړ کړ چېرې چې به هغوی د دې ښار په مټ عملیات تر سره کول او سمندري غلا هم دود وموند، ځکه چې زیاتره اروپايي بلواګرانو به د خپل محکومیت دوران په سمندر کې تېراوه. کپټان هینري مورګن، هغه ویلزي کروندګر او د شخصي کاروبار څښتن و چې له پورټ رویال څخه به یې پر کلیو او بانډو او کښتیو باندې بریدونه کول، چې په دې سره هغه په کارابین سیمه کې د سمندري غلاوو له اړخه ډېر بډای او شهرت یې موندلی و.<ref>{{Cite web|title=History of the Maroons. The maroons consisted of individuals who chose to pursue freedom without interference from any nation.|url=https://cyber.harvard.edu/eon/marroon/history.html|access-date=2020-09-21|website=cyber.harvard.edu|archive-date=2021-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210206165224/https://cyber.harvard.edu/eon/marroon/history.html|url-status=live}}</ref> د ۱۸مې پېړۍ په وروستیو کې، د سمندري غلاوو پر ځای نیشکر د بریتانیوي جامایکا د عاید اصلي سرچینه وګرځېده. د شکر صنعت زیات شمېر کارګرانو ته اړتیا درلوده او په دې سره بریتانویانو په سلګونو زره افریقايي تورپوستي غلامان دغه ټاپو ته راوستل. په ۱۸۵۰ کال کې، په جامایکا کې د د جامایکايي ملاټو وګړو په پرتله د تورپوستو شمېر دومره شو چې نسبت یې ۱ پر ۲۰ ته رسېده. د اتلسمې پېړۍ په اوږدو کې غلام جامایکانو له څه باندې لسو ستر قیامونه وکړل له هغې ډلې په ۱۷۶۰ کال کې د ټاکي قیام هم شامل و. همداشان د بریتانویانو او جامایکا د مارون د غره د خلکو تر منځ به نښتې کېدلې، چې په ۱۷۳۰مه لسیزه کې د مارون لومړۍ جګړه او له ۱۷۹۵ تر ۱۷۹۶ کال پورې د مارون دویمه جګړه هم وشوه. د باپټیسټ د جګړې پایلو د غلامانو شرایط روښانه کړل چې د غلامۍ د لغو کولو له خوځښت سره یې د غلامۍ د لغو کولو د قانون له تصویب سره په ۱۸۳۳ کال کې مرسته وکړه او له مخې یې په ۱۸۳۴ کال کې په جامایکا کې د غلامۍ قانون پای ته ورسېد.و د ۱۹مې پېړۍ په نیمايي کې، یعنې په ۱۸۶۵ کال کې د مورانټ خلیج بغاوت زیات مشهور شو. د نولسمې پېړۍ دویمه نیمايي بیا د اقتصادي ځوړنتیا، د کرهڼیزو محصولاتو د ټیټې بیې، وچکالي او ناروغۍ دوره وه. کله چې شکر خپل اهمیت له لاسه ورکړ، زیاتره پخوانۍ مزارع له اقتصادي ماتې سره مخ شول او ځمکې جامایکايي بزګرانو باندې وپلورل شوي او د نیشکر مزارع بیا د زیاتره بریتانوي تولیدکوونکي له خوا سره را ټولې شوي. په جامایکا کې لومړني سیاسي ګوندونه د ۱۹۲۰مې لسیزې په وروستیو کې رامنځته شول، په داسې حال کې چې د کارګرانو ټولنې او اتحادیې بیا په ۱۹۳۰مې لسیزې کې جوړې شوي. اساسي قانون په ۱۹۴۴ کال کې جوړ شو او په ۱۹۶۲ کال کې د نارینه وو د رای ورکولو مبارزه او محدود خودمختاره حکومت بالاخره د جامایکا په خپلواکۍ باندې پای ته ورسېد او الیکسانډر بوسټامنټي د دې هېواد د لومړي وزیر په توګه وټاکل شو. دا هېواد له جګړې وروسته د ودې د یوې پراخې دورې او په کرهڼه باندې د کمې اتکا شاهد و خو په ۱۹۶۰مه او ۱۹۷۰مه لسیزو کې یې زیاتره اتکا پر بوکسټ او کانونو باندې وه. د ۱۹۷۰یمې لسیزې راهیسې تر نن ورځې پورې د دوو حاکمو ګوندونو JLP او PNP تر منځ سیاسي واک بدلیږي. په داسې حال کې چې په جامایکا کې د ترور (وژنو) کچه په ۲۰۱۰ کال کې د تیوولي په برید سره نږدې نیمایي را ټیټه شوې ده، خو بیا هم په دې هېواد کې د ترور کچه د نړۍ په کچه په لومړي مقام کې راځي. دا هېواد په ۲۰۱۳ کال کې اقتصادي ستونزو تر خپل اغېز لاندې راوست، خو د پیسو نړیوال صندوق له جامایکا سره د یو میلیارد ډالرو مرسته وکړه تر څو خپل لوی پورونه پرې کړي او په دې سره جامایکا په نړۍ کې یو له تر ټولو زیات پوروړو هېوادونو څخه دی چې هر کال خپله نیمايي بودیجه د پورونو بېرته ورکړې باندې لګوي. == له کولمبس وړاندې جامایکا == په زیات احتمال سره د جامایکا لومړني اوسېدونکې د کډوالو په دوو څپو کې له ټاپوګانو څخه ختیځ خوا ته راغلي دي. له میلاد څخه ۶۰۰ کاله وروسته، د «ریډواري خلک» په نوم یو کلتور دلته راغی. د دې خلکو په اړه ډېر کم معلومات شته، خو بیا هم هغوی له خپلو ځانونو څخه سره خټین لوښې پر ځای پرېیښي دي. په مانچیسټر پرېش کې د تمساح جهیل او په سنټ ان پرېش کې کوچنی سیند د هغو لرغونو سیمو له ډلې دي چې د اوسټوینډ خلک به د دغو سیمو په ساحل کې اوسېدل او په پراخه کچه سره یې د کېسپان او کبان ښکارول.<ref name="britannica.com2">[https://www.britannica.com/place/Jamaica/History "Jamaica"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190420082314/https://www.britannica.com/place/Jamaica/History|date=2019-04-20}}, ''Encyclopædia Britannica''.</ref><ref>, Atkinson, Lesley-Gail. "The Earliest Inhabitants: The Dynamics of the Jamaican Taíno."</ref> له میلاد څخه ۸۰۰ کاله وروسته، د ټاینو اراواک قبایل دلته راغلل او په ټول ټاپو کې خواره شول. دا خلک چې په کلیو کې به یې ژوند کاوه نو د قبایلو د مشرانو چې د کاکیک په نوم به یادیدل، اداره کېدل او د کبانو په نیولو او د جوارو او کاساوا په کرلو به یې ژوند کاوه. د هغوی د تمدن په اوج کې، د وګړو شمېر یې ۶۰۰۰۰ تنه اټکل شوی دی.<ref name="britannica.com3">[https://www.britannica.com/place/Jamaica/History "Jamaica"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190420082314/https://www.britannica.com/place/Jamaica/History|date=2019-04-20}}, ''Encyclopædia Britannica''.</ref> اراواک خلکو دې ټاپو ته د سویلي امریکا د یوکا د لویولو سیستم راوړ. د خاورې د لا پیاوړي کولو په خاطر به اراواک خلکو سیمه ییز بوټي او ونې سوځولي او د هغو اېرې به یې په خاورو کې خښوولي او بیا به یې د یوکا د بوټو قلمونه په کې کرل. زیاتره اراواکانو به په ګړدو سترو ودانیو (بوهیو) کې ژوند کاوه، چې په لرګو، بانګسونو او د خورما په پاڼو سره به یې پټول. اراواکانو به په اراواکایي ژبه خبرې کولي خو لیکلي ژبه یې نه درلوده. د هغوی له خوا ځینې کارول شوي کلیمې لکه barbacoa ("کباب")، hamaca ("بانوج")، کانوا ("کانو")، tabaco ("تنباکو")، یوکا، batata ("سیب زمینی شیرین") او juracán ("توپان") په هسپانوي او انګریزې ژبو کې درج شوي دي.<ref name="rogozinski">Rogozinski, Jan. "A Brief History of the Caribbean."</ref><ref name="jis.gov.jm">{{Cite web|url=https://jis.gov.jm/information/jamaican-history/|title=The History of Jamaica – Jamaica Information Service|access-date=2019-03-06|archive-date=2013-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105105613/https://jis.gov.jm/information/jamaican-history/|url-status=live}}</ref> == د هسپانویانو دوره (۱۴۹۴-۱۶۵۵) == باور پر دې دی چې کریسټوفر کولمبس لومړنی اروپايي و چې جامایکا ته ورسېد. نوموړی د ۱۴۹۴ کال د مۍ په ۵مه د خپل دویم سفر په لړ کې امریکاګانو ته ورسېد. کولمبس جامایکا ته د امریکاګانو په خپل څلورم سفر کې ورسېد. نوموړي د نږدې یوه کال لپاره د کارابین شاوخوا بېړۍ چلوله چې یوه توپان د هغه بېړۍ د ۱۵۰۳ کال د جون په ۲۵مه د جامایکا د سنټ ان بې کې ووهله. کولمبس او د هغه نور ملګري په دې ټاپو کې د یوه کال لپاره پاتې شول تر هغه چې بیا د ۱۵۰۴ کال په جون کې ترې را ووتل.<ref>{{Cite web|url=http://www.christopher-columbus.eu/voyage-2.htm|title="Christopher Columbus – 2nd Voyage".|access-date=2015-05-02|archive-date=2019-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421223420/http://www.christopher-columbus.eu/voyage-2.htm|url-status=live}}</ref> هسپانوي ولیعهد دا ټاپو د کولمبس کورنۍ ته ورکړه، خو د لسیزو لپاره دغه ټاپو کې کوم کار تر سره نه شو او زیاتره د خوراکي توکو او د څارویو د پوستکو د ټولولو لپاره کاریده. په ۱۵۰۹ کال کې خوان ډو اسکویول د دغه ټاپو په شمالي ساحل کې د اروپایانو لومړنۍ او دایمي هستوګنه د سویلا لا نووا (نوی سویل) په نوم جوړه کړه. یوه لسیزه وروسته، بارټولومي ډي لاس کاساس هسپانوي چارواکو ته په ۱۵۰۳ کال کې د هیګوی د خلکو د عام وژنې په اړه د اسکویول د چلند په اړه لیک ولیکه. په ۱۵۳۴ کال کې، د دې هېواد پلازمېنه ویلا ډي لا ویګا (وروستی نوم یې سانټیاګو ډي لا ویګا) ته ولېږدول شوه، چې اوس ورته هسپانوي ښارګوټی وایي. دغه ښار هم د هسپانویانو او هم د انګریزانو د یرغل پر مهال د پلازمینې حیثیت درلوده، چې بیا وروسته په ۱۸۷۲ کال کې پلازمېنه کینګسټون ته ولېږدول شوه.<ref name="jis.gov.jm2">{{Cite web|url=https://jis.gov.jm/information/jamaican-history/|title=The History of Jamaica – Jamaica Information Service|access-date=2019-03-06|archive-date=2013-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105105613/https://jis.gov.jm/information/jamaican-history/|url-status=live}}</ref><ref name=":02">Michael Sivapragasam, [http://explore.bl.uk/primo_library/libweb/action/display.do?tabs=moreTab&ct=display&fn=search&doc=BLL01019153409&indx=1&recIds=BLL01019153409&recIdxs=0&elementId=0&renderMode=poppedOut&displayMode=full&frbrVersion=&frbg=&&dscnt=0&scp.scps=scope%3A%28BLCONTENT%29&vl(2084770704UI0)=any&tb=t&vid=BLVU1&mode=Basic&srt=rank&tab=local_tab&dum=true&vl(freeText0)=michael%20sivapragasam&dstmp=1546605833202 ''After the Treaties: A Social, Economic and Demographic History of Maroon Society in Jamaica, 1739–1842''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210520042522/https://l.sharethis.com/sc?event=pview&version=buttons.js&lang=en&sessionID=1621484722616.41079&hostname=explore.bl.uk&location=%2Fprimo_library%2Flibweb%2Faction%2Fdisplay.do&product=widget&fcmp=false&fcmpv2=false&publisher=ad1af46f-5d2b-4f49-aa8c-10f1ffaecf51&bsamesite=true&consent_cookie_duration=188&consent_duration=189&gdpr_domain=.consensu.org&gdpr_method=cookie&url=http%3A%2F%2Fexplore.bl.uk%2Fprimo_library%2Flibweb%2Faction%2Fdisplay.do%3Ftabs%3DmoreTab%26ct%3Ddisplay%26fn%3Dsearch%26doc%3DBLL01019153409%26indx%3D1%26recIds%3DBLL01019153409%26recIdxs%3D0%26elementId%3D0%26renderMode%3DpoppedOut%26displayMode%3Dfull%26frbrVersion%3D%26frbg%3D%26dscnt%3D0%26scp.scps%3Dscope%253A%28BLCONTENT%29%26vl%282084770704UI0%29%3Dany%26%C2%A0tb%3Dt%26vid%3DBLVU1%26mode%3DBasic%26srt%3Drank%26tab%3Dlocal_tab%26dum%3Dtrue%26vl%28freeText0%29%3Dmichael%2Bsivapragasam%26dstmp%3D1546605833202&title=After%20the%20treaties%20%3A%20a%20social%2C%20economic%20and%20demographic%20history%20of%20Maroon%20society%20in%20Jamaica%2C%201739-1842.%20-%20British%20Library&sop=false&samesite=None |date=2021-05-20 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210520042522/https://l.sharethis.com/sc?event=pview&version=buttons.js&lang=en&sessionID=1621484722616.41079&hostname=explore.bl.uk&location=%2Fprimo_library%2Flibweb%2Faction%2Fdisplay.do&product=widget&fcmp=false&fcmpv2=false&publisher=ad1af46f-5d2b-4f49-aa8c-10f1ffaecf51&bsamesite=true&consent_cookie_duration=188&consent_duration=189&gdpr_domain=.consensu.org&gdpr_method=cookie&url=http%3A%2F%2Fexplore.bl.uk%2Fprimo_library%2Flibweb%2Faction%2Fdisplay.do%3Ftabs%3DmoreTab%26ct%3Ddisplay%26fn%3Dsearch%26doc%3DBLL01019153409%26indx%3D1%26recIds%3DBLL01019153409%26recIdxs%3D0%26elementId%3D0%26renderMode%3DpoppedOut%26displayMode%3Dfull%26frbrVersion%3D%26frbg%3D%26dscnt%3D0%26scp.scps%3Dscope%253A(BLCONTENT)%26vl(2084770704UI0)%3Dany%26tb%3Dt%26vid%3DBLVU1%26mode%3DBasic%26srt%3Drank%26tab%3Dlocal_tab%26dum%3Dtrue%26vl(freeText0)%3Dmichael%2Bsivapragasam%26dstmp%3D1546605833202&title=After%20the%20treaties%20%3A%20a%20social%2C%20economic%20and%20demographic%20history%20of%20Maroon%20society%20in%20Jamaica%2C%201739-1842.%20-%20British%20Library&sop=false&samesite=None |archivedate=2021-05-20 |title=آرشیف کاپي |url=https://l.sharethis.com/sc?event=pview&version=buttons.js&lang=en&sessionID=1621484722616.41079&hostname=explore.bl.uk&location=%2Fprimo_library%2Flibweb%2Faction%2Fdisplay.do&product=widget&fcmp=false&fcmpv2=false&publisher=ad1af46f-5d2b-4f49-aa8c-10f1ffaecf51&bsamesite=true&consent_cookie_duration=188&consent_duration=189&gdpr_domain=.consensu.org&gdpr_method=cookie&url=http%3A%2F%2Fexplore.bl.uk%2Fprimo_library%2Flibweb%2Faction%2Fdisplay.do%3Ftabs%3DmoreTab%26ct%3Ddisplay%26fn%3Dsearch%26doc%3DBLL01019153409%26indx%3D1%26recIds%3DBLL01019153409%26recIdxs%3D0%26elementId%3D0%26renderMode%3DpoppedOut%26displayMode%3Dfull%26frbrVersion%3D%26frbg%3D%26dscnt%3D0%26scp.scps%3Dscope%253A(BLCONTENT)%26vl(2084770704UI0)%3Dany%26tb%3Dt%26vid%3DBLVU1%26mode%3DBasic%26srt%3Drank%26tab%3Dlocal_tab%26dum%3Dtrue%26vl(freeText0)%3Dmichael%2Bsivapragasam%26dstmp%3D1546605833202&title=After%20the%20treaties%20%3A%20a%20social%2C%20economic%20and%20demographic%20history%20of%20Maroon%20society%20in%20Jamaica%2C%201739-1842.%20-%20British%20Library&sop=false&samesite=None |access-date=2024-08-14 |url-status=bot: unknown}}, PhD Dissertation, African-Caribbean Institute of Jamaica library (Southampton: Southampton University, 2018), pp. 23–24.</ref><ref name=":12">E. Kofi Agorsah, "Archaeology of Maroon Settlements in Jamaica", ''Maroon Heritage: Archaeological, Ethnographic and Historical Perspectives'', ed. E. Kofi Agorsah (Kingston: University of the West Indies Canoe Press, 1994), pp. 180–81.</ref><ref name="discja">{{cite web|title=JAMAICAN HISTORY I|url=http://www.discoverjamaica.com/gleaner/discover/geography/history1.htm|publisher=Discover Jamaica|access-date=23 August 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130805083846/http://www.discoverjamaica.com/gleaner/discover/geography/history1.htm|archive-date=5 August 2013}}</ref><ref>C.V. Black, ''History of Jamaica'' (London: Collins, 1975), pp. 34-5.</ref><ref name="jam2">{{cite web|title=Brief History of Jamaica|url=http://jamaicans.com/info/brief.htm|publisher=Jamaicans.com|access-date=23 August 2013|archive-date=7 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807091226/https://www.jamaicans.com/info/brief.htm|url-status=dead}}</ref> == سرچينې == bjnwdvusmrqy6mk8sva0zjo5j2m9mg3 0 78585 369521 369395 2026-09-29T02:00:23Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369521 wikitext text/x-wiki د بهرنیو چارو وزارت د برازیل د بهرنیو چارو د مدیریت مسوولیت پر غاړه لري. برازیل په لاتینه امریکا کې یو مهم سیاسي او اقتصادي ځواک او په نړیواله کچه یو مهم لوبغاړی دی. د برازیل بهرنۍ پالیسي د یوه سیمه ییز ځواک او په بالوقه توګه د یوه نړیوال ځواک په توګه خپل رول منعکسوي او په پام کې لري تر څو د هېواد د ملي ګټو، ملي امنیت، ایډیالوژيکي موخو او اقتصادي هوساینې په ساتنه کې مرسته وکړي.<ref>[http://www.fco.gov.uk/en/about-the-fco/country-profiles/south-america/brazil?profile=intRelations&pg=4 Country Profile: Brazil] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110524124435/http://www.fco.gov.uk/en/about-the-fco/country-profiles/south-america/brazil?profile=intRelations&pg=4|date=2011-05-24}} UK Foreign and Commonwealth Office. Retrieved on 2009-01-05.</ref> د دویمې نړیوالې جګړې او ۱۹۹۰ کال تر منځ، دواړو دیموکراتیکو او نظامي حکومتونو هڅه وکړه چې د دولتي مشرتابه صنعتي پالیسۍ او خپلواکه بهرنۍ پالیسۍ په تعقیب په نړۍ کې د برازیل نفوذ پراخ کړي. د برازیل بهرنۍ پالیسي په دې وروستیو کې د سویلي امریکا د نورو هیوادونو سره د اړیکو پیاوړتیا، د ملګرو ملتونو او د امریکا د متحده ایالاتو د سازمان له لارې په څو اړخیزه ډیپلوماسۍ کې ښکیلتیا او په لاتینې امریکا کې د متحده ایالاتو سیاسي او اقتصادي نفوذ سره د مقابلې ځواک په توګه عمل کول دي. == عمومي کتنه == ولسمشر پر بهرنۍ پالیسي باندې بشپړ واک لري، په داسې حال کې چې کانګریس دنده لري تر څو ټول ډیپلوماتیک نوماندان او نړیوال تړونونه او همداشان د برازیل د بهرنۍ پالیسۍ اړوند ټول قوانین تر نظر تېر او ورباندې غور وکړي.<ref>[http://www.v-brazil.com/government/laws/titleIV.html Article 84 of the Federal Constitution of Brazil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190919114914/http://www.v-brazil.com/government/laws/titleIV.html|date=2019-09-19}} V-Brazil. Retrieved on 2011-09-20.</ref> د بهرنیو چارو وزارت، چې د ایتامراتي په نوم هم یادیږي، هغه حکومتي وزارت دی چې ولسمشر ته د مشورې ورکولو او له نورو هېوادونو او نړیوالو نهادونو سره د برازیل د بهرنۍ اړیکو د لرلو مسوولیت پر غاړه لري. د ایتامراتي په ساحه کې سیاسي، سوداګریز، اقتصادي، مالي، کلتوري او کونسولي اړیکې شاملیږي، هغه برخې چې په کې هغه د ډیپلوماسۍ کلاسیکې دندې پر مخ وړي: استازیتوب، خبرول او مدیریت کول. د بهرنۍ پالیسي لومړیتوبونه د ولسمشر له خوا جوړیږي. == بهرنۍ پالیسي == د برازیل بهرنۍ پالیسي په لاتینه امریکا کې د سیمه ییز ځواک په توګه د هیواد د ځانګړي موقف، د مخ پر ودې هیوادونو په منځ کې د مشر او د نړۍ یو مخ پر ودې ځواک یو محصول دی. د برازیل بهرنۍ پالیسي په عمومي ډول د څو اړخیزو اصولو، د سوله ییزو شخړو د حل او د نورو هیوادونو په چارو کې د نه مداخلې پر بنسټ ولاړه ده. برازیل د امریکا د متحده ایالاتو او ملګرو ملتونو سازمان له لارې په څو اړخیزه ډیپلوماسۍ کې ښکیل دی، او په افریقا او آسیا کې د پرمختللو هیوادونو سره یې اړیکې زیاتې کړي دي. برازیل اوس مهال په هایټي، MINUSTAH کې د ملګرو ملتونو د ثبات راوستونکي ګڼ ملتیز ځواک مشري کوي. د یو اړخیزه امتیازاتو تعقیبولو پر ځای، د برازیل بهرنۍ پالیسۍ، لومړی د جنوبي مخروط مشترکه بازار (میرکوسول) او اوس د سویلي امریکا د ملتونو اتحادیې له لارې پر سیمه ییز ادغام ټینګار کولو ته لیوالتیا لري. برازیل د نورو پرتګالي ژبو هیوادونو سره د ګډې همکارۍ له لارې په څو برخو کې همکارۍ ته ژمن دی، چې له هغې ډلې پوځي همکارۍ، مالي مرسته او کلتوري تبادله په کې شامله ده. دا د CPLP په چوکاټ کې ترسره کیږي، د بیلګې په توګه په ۲۰۰۳ کال کې افریقا ته د لولا ډي سلوا سفر د دریو پرتګالي ژبو افریقایي هیوادونو (انګولا، ساو توم او پرنسپې او موزمبیق) څخه دولتي لیدنې شاملې وې. په پای کې، برازیل هم په ختیځ تیمور کې د سولې د پراختیا او بیا رغولو په برخه کې په کلکه ژمن دی، چیرته چې دا هېواد هلته خورا پیاوړی نفوذ لري.<ref>[http://www.wilsoncenter.org/news/docs/RL33456.pdf U.S. Congressional Report on Brazil] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090710013700/http://www.wilsoncenter.org/news/docs/RL33456.pdf|date=2009-07-10}} [[United States Congress]]. Retrieved on 2009-06-23.</ref><ref>Georges D. Landau, "The Decision-making Process in Foreign Policy: The Case of Brazil," Center for Strategic and International Studies: Washington DC: March 2003</ref><ref>{{cite web|url=http://www.brasilemb.org/index.php?option=com_content&task=view&id=144&Itemid=133|title=Brasilemb.org|website=www.brasilemb.org}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cplp.org/Default.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081006041702/http://www.cplp.org/Default.aspx|archive-date=2008-10-06|title=CPLP - Comunidades dos Países de Língua Portuguesa}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3234519.stm|work=BBC News|title=Brazil's president visits Angola|date=2003-11-03|access-date=2010-04-02}}</ref><ref>{{cite journal|last=Pepe|first=Leandro Leone|title=O envolvimento do Brasil na questão timorense|journal=Revue Lusotopie XIII|year=2005|url=http://docserver.ingentaconnect.com/deliver/connect/brill/12570273/v13n2/s2.pdf?expires=1347340272&id=70397587&titleid=75000163&accname=Guest+User&checksum=92066919CF39D1CE272B3FC32CDDA017|access-date=11 September 2012}}</ref><ref>{{cite web|title=Brazil sends observers to East Timor elections|url=http://www.brazil.org.uk/press/pressreleases_files/20070622.html|publisher=Embassy of Brazil in London|access-date=11 September 2012|date=June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20120305055634/http://www.brazil.org.uk/press/pressreleases_files/20070622.html|archive-date=5 March 2012|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> د برازیل سیاسي، سوداګریز، او نظامي پانګونې د هیواد د سوداګرۍ پالیسي بشپړوي. په برازیل کې، د بهرنیو چارو وزارت د سوداګرۍ پالیسي باندې حاکمیت ته دوام ورکوي، چې دا کار د دې لامل کیږي تر څو د دې هیواد سوداګریزې ګټې (کله ناکله) له لویې بهرنۍ پالیسي له موخې سره ضمیمه شي، یعنې په لاتینې امریکا او نړۍ کې د برازیل نفوذ لوړول. د بېلګې په توګه، په داسې حال کې چې له پرمختللو هیوادونو (لکه متحده ایالات او اروپایی اتحادیې) سره د معنی لرونکو سوداګریز تړونونو تړل ښايي د برازیل د اوږدمهاله اقتصادي ګټو لپاره ګټور وي، خو د برازیل حکومت د دې پرځای په مرکوسول کې د مشرتابه رول ته لومړیتوب ورکړی او د افریقا، اسیا او منځني ختیځ له هېوادونو سره یې سوداګریزې اړیکې پراخې کړي دي.<ref>{{Cite journal|last1=Rodrigues|first1=Pietro|last2=Urdinez|first2=Francisco|last3=de Oliveira|first3=Amâncio|date=2019-07-01|title=Measuring International Engagement: Systemic and Domestic Factors in Brazilian Foreign Policy from 1998 to 2014|url=https://doi.org/10.1093/fpa/orz010|journal=Foreign Policy Analysis|volume=15|issue=3|pages=370–391|doi=10.1093/fpa/orz010|issn=1743-8586}}</ref><ref>''CRS Report RL33258, Brazilian Trade Policy and the United States'', by J. F. Hornbeck</ref> د برازیل د نرم ځواک ډیپلوماسۍ کې بنسټیزې ستراتیژیانې شاملې دي لکه د ډیپلوماتیکو ایتلافونو رامنځته کول ترڅو د لویو قدرتونو ځواک محدود کړي. په دې وروستیو کلونو کې یې، د BASIC، IBSA او BRICS په څیر په نړیوالو ګروپونو کې د ګډون له لارې د نورو ستراتیژیکو لوبغاړو لکه هند، روسیې، چین او سویلي افریقا سره د سیاسي ډیالوګ جوړولو ته لوړ لومړیتوب ورکړی دی. د بریکس هیوادونه د نړۍ په ډیپلوماسۍ کې د مخ په زیاتیدونکي بدلون ترټولو پیاوړي چلونکي دي او دوی د نړیوال ځواک له بدلونونو څخه ډیره ګټه پورته کوي.<ref name="RBPI">[http://www.scielo.br/scielo.php?pid=S0034-73292010000100008&script=sci_arttext Brazil in the BRIC initiative: soft balancing in the shifting world order?] Revista Brasileira de Política Internacional. Retrieved on 2011-09-30.</ref> === د کارګرانو د ګوند اداره: ۲۰۰۳-۲۰۱۶ === د لولا ډي سلوا تر ادارې (۲۰۰۳-۲۰۱۰) لاندې د برازیل بهرنۍ پالیسي په لاندې لارښوونو متمرکزه وه: د زیات انډول په لټه کې مرسته کول او د یو اړخیزوالې را کمول؛ د دوه اړخیزو او څو اړخیزو اړیکو پیاوړي کول ترڅو په نړیواله کچه په سیاسي او اقتصادي خبرو اترو کې د هیواد وزن زیات کړي؛ د اړیکو ژورول ترڅو د ډیرو اقتصادي، مالي، تخنیکي او کلتوري تبادلو څخه ګټه پورته کړي؛ د هغو تړونونو څخه ډډه کول چې کولی شي په اوږد مهال کې پراختیا له خطر سره مخامخ کړي.<ref name="UNESP">[http://www.allacademic.com//meta/p_mla_apa_research_citation/1/8/0/4/5/pages180452/p180452-1.php Lula da Silva’s Foreign Policy: The Autonomy through Diversification Strategy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090830113935/http://www.allacademic.com/meta/p_mla_apa_research_citation/1/8/0/4/5/pages180452/p180452-1.php |date=2009-08-30 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090830113935/http://www.allacademic.com/meta/p_mla_apa_research_citation/1/8/0/4/5/pages180452/p180452-1.php |archivedate=2009-08-30 |title=آرشیف کاپي |url=http://www.allacademic.com/meta/p_mla_apa_research_citation/1/8/0/4/5/pages180452/p180452-1.php |access-date=2024-08-14 |url-status=bot: unknown}} Vigevani, Tullo; Cepaluni, Gabriel. Retrieved on 2009-07-11.</ref> دغو لارښوونو په دقیقه توګه پر لاندې مواردو باندې ټینګار درلود: د نویو رامنځته کېدونکو او مخ پر ودې هیوادونو لکه هند، سویلي افریقا، روسیې او چین سره د سیاسي همغږۍ لټون؛ د جنوبي امریکا د ملتونو د اتحادیې جوړول او د هغې مشتق ارګانونه، لکه د جنوبي امریکا د امنیت شورا؛ د مرکوسول پیاوړتیا؛ د دوحې په پړاو او WTO کې اټکل کول؛ د متحده ایالاتو په ګډون د پرمختللو هیوادونو سره د اړیکو ساتل؛ د افریقایي هیوادونو سره د اړیکو ټینګول او محدودول؛ د ملګرو ملتونو د امنیت شورا د سمون او د برازیل لپاره د دایمي څوکۍ لپاره کمپاین؛ او د ټولنیزو اهدافو دفاع چې د دولتونو او نفوسو ترمنځ د زیات انډول لپاره زمینه برابروي.<ref name="UNESP2">[http://www.allacademic.com//meta/p_mla_apa_research_citation/1/8/0/4/5/pages180452/p180452-1.php Lula da Silva’s Foreign Policy: The Autonomy through Diversification Strategy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090830113935/http://www.allacademic.com/meta/p_mla_apa_research_citation/1/8/0/4/5/pages180452/p180452-1.php |date=2009-08-30 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090830113935/http://www.allacademic.com/meta/p_mla_apa_research_citation/1/8/0/4/5/pages180452/p180452-1.php |archivedate=2009-08-30 |title=آرشیف کاپي |url=http://www.allacademic.com/meta/p_mla_apa_research_citation/1/8/0/4/5/pages180452/p180452-1.php |access-date=2024-08-14 |url-status=bot: unknown}} Vigevani, Tullo; Cepaluni, Gabriel. Retrieved on 2009-07-11.</ref> له ۲۰۰۳ کال څخه تر ۲۰۱۰ کال پورې، لولا ډي سلوا چین د هغه محور په توګه ومانه کوم چې هغه د ناعادلانه نړیوال نظم اصلاح ګڼلی و. لولا د يو چين د اصولو په اړه د برازيل ژمنه اعلان کړه کوم چې د چین د ولسي جمهوریت او د چین  کمونیست ګوند موضع هم ده او ویې ویل چې د چین ولسي جمهوریت د ټول چین او ټایوان یوازینی قانوني دولت او ټایوان د چین یوه برخه ده.<ref>{{Cite web|url=https://www.mfa.gov.cn/eng/wjdt_665385/2649_665393/200906/t20090610_679258.html|title=Joint Communiqué Between the People's Republic of China and The Federative Republic of Brazil on Further Strengthening China-Brazil Strategic Partnership|website=mfa.gov.cn}}</ref><ref name="auto11">{{Cite web|url=https://www.hrw.org/news/2023/04/13/lula-should-be-clear-eyed-about-beijing|title=Lula Should Be Clear-Eyed About Beijing|work=Human Rights Watch|date=13 April 2023}}</ref> د لولا د واکمنۍ پر مهال، برازیل کیوبا ته پیسې او کارپوریټ ملاتړ ورکړ. د برازیل د تیلو دولتي شرکت پیټروبراس له کیوبا څخه د تیلو د کیندلو امکان مطالعه کړ، په داسې حال کې چې د Odebrecht ودانیز شرکت د کیوبا د ماریل بندر د جزیرې اصلي سوداګریز بندر ته د بیارغونې مشري پر غاړه واخیسته. د برازیل دولتي پرمختيايي بانک Odebrecht ته ۳۰۰ میلیون ډالر ورکړي ترڅو په ماریل کې نوي سړکونه، د اورګاډي پټلۍ، واټونه او ګودامونه جوړ کړي. برازیل هم کیوبا ته د برازیل د توکو او خدماتو د تادیه کولو لپاره د کریډیټ لاینونو کې تر ۱ میلیارد ډالرو پورې وړاندیز وکړ.<ref>{{Cite web|url=https://en.mercopress.com/2003/09/27/brazil-cuba-sign-200m-in-business-deals|title=Brazil, Cuba Sign $200M in Business Deals.|website=MercoPress}}</ref><ref name="auto3">{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2010/feb/25/fidel-castro-cuba-lula-brazil|title=Fidel Castro holds 'emotional' meeting with Brazilian president|first=Haroon|last=Siddique|date=25 February 2010|work=The Guardian}}</ref><ref name="auto2">{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/idUSN15536192/|title=Brazil's Lula offers Cuba oil knowhow, credit|website=Reuters}}</ref> د ۲۰۰۷ کال په نومبر کې، لولا ډی سلوا د وینزویلا له ولسمشر هوګو چاویز څخه د دې هېواد د خلکو له خوا په دیموکراتیکه توګه ټاکل شوي  ولسمشر په توګه دفاع وکړه. هغه وویل: «له چاویز سره هېڅ خطر نشته.» د چاویز په دفاع کې هغه زیاته کړه: «غواړم یوازې د چاویز له مشرۍ نه مننه وکړم، د وینزویلا خلکو فوق العاده کارونه تر سره کړي دي. او دا چې دې هېواد په تېرو ۱۰۰ کلونو کې د دې هېواد لپاره چاویز تر ټولو غوره ولسمشر دی.»<ref name="auto9">{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-brazil-venezuela/brazils-lula-defends-chavez-as-referendum-nears-idUSN2536376520071125/|title=Brazil's Lula defends Chavez as referendum nears|website=Reuters|date=November 25, 2007}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ft.com/content/474c851c-6a32-3e98-ac08-8e17a458463a|title=x|website=The Financial Times}}</ref> == سرچينې == myuyc2rg18kw6cb3670qrgv3qduhvow 0 79850 369519 369393 2026-09-29T01:57:50Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369519 wikitext text/x-wiki د ایران د جنسی ټیپ په نوم رسوایۍ کې د زهرا امیر ابراهیمی په وړاندې د خلکو غصه او قضایی کړنې شاملې دی، یوه اداکاره چې په صابون اوپیرا نرجز کې راڅرګنده شوه، او یو همکار تولید کونکی، چې په یوه ښکاره جنسی ټیپ کې د یوځای کیدو په تور تورن دی، چې ادعا کیږی د شخصی مصرف لپاره د کیمکارډر سره فلم شوی، د ایران د قانون له مخې یو جدی جرم دی. ښځینه اداکارې دا رد کړه چې ټیپ د هغې څخه و ، پداسې حال کې چې د فلم تولید کونکی د راپورونو له مخې ادعا کړې چې دا هغه دی. [2][3]۴- د ښځینه لوبغاړی د نوموړې په ۲۰۰۶ کال کې له ایرانی فلمونو منع شوه. <ref name="regimedecides">{{Cite news|date=2010-02-12}}</ref> دې قضیې د ایران د پارلمان ولسي جرګه وهڅوله چې یو داسې قانون تصویب کړي چې د جنسي څرګندو رسنیو تولید کوي، حتی د شخصي مصرف لپاره، یو جرم چې د مرګ سزا ده . <ref name="porndeath">The Associated Press. (2007). [http://www.cnn.com/2007/WORLD/meast/06/13/iran.porn.ap/index.html "Iran Moves to Execute Porn Stars"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070713043403/http://www.cnn.com/2007/WORLD/meast/06/13/iran.porn.ap/index.html |date=2007-07-13 }}. ''CNN.com''. Retrieved June 13, 2007.</ref> == ټیپ == دغه ټیپ په ګرافیک ډول د یوې ښځې او یو سړی تر منځ شل دقیقې جنسی اړیکه ښیی چې په یوه کوچنۍ خونه کې د تنګ بستر سره. هغه سړی چې په ټیپ کې یې خپل رول منلی دی د فلم مرستیال تولید کونکی دی چې په هغه وخت کې د ایرانی صابون اوپیرا اداکارې سره بوخت و ، څوک چې هغه ادعا کوی په ټیپ کې ښځه ده. په تهران کې د اسلامی جمهوریت خبری اژانس، دولتی خبری اژانس، د شکمنو کسانو نومونه نه دی اخیستی. دغه سړی په ایرانی رسنیو کې د "ښاغلی ایکس" په نوم یاد شوی دی. [7] اداکارې انکار وکړ چې په فلم کې ښځه هغه ده ، او خپل پخوانی ملګری یې تورن کړ چې یو فحش فلم خپور کړی چې ځان یې ښودلی او ورته ورته د هغې کیریر ته زیان رسوی. . <ref name="narges">{{Cite journal|location=[[Oxford]]}}</ref> د راپور له مخې دا ټیپ په 2004 کې جوړ شوی و، که څه هم دا یوازې د 2006 په پیل کې شهرت ته ورسید. دا په ایران کې په DVD او [[انټرنېټ|انټرنیټ]] کې پراخه توزیع لیدل کیږي. <ref name="reuters">Reuters. (2006.) [http://today.reuters.com/news/articlenews.aspx?type=technologyNews&storyID=2006-11-08T155322Z_01_L08889113_RTRUKOC_0_US-IRAN-SEX.xml&WTmodLoc=TechNewsHome_C2_technologyNews-7 "The actress, the Internet, the sex film and Iran"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080407005622/http://today.reuters.com/news/articlenews.aspx?type=technologyNews |date=2008-04-07 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080407005622/http://today.reuters.com/news/articlenews.aspx?type=technologyNews |archivedate=2008-04-07 |title=آرشیف کاپي |url=http://today.reuters.com/news/articlenews.aspx?type=technologyNews |access-date=2024-10-28 |url-status=dead}}. ''Reuters''. Retrieved November 8, 2006.</ref> د اټکل له مخې 100,000 کاپي په خپریدو کې دي، چې 4 ملیون ډالر عاید لري، د ایران د فلم صنعت په تاریخ کې یو ریکارډ دی. په ټیپ کې د فلم جوړونکي معاون وویل چې هغه په تصادفي ډول د خپل لیپ ټاپ پلورلو پرمهال له خپل هارډ ډرایو څخه فوټیج حذف کول هیر کړل. <ref name="vice1206">December 2006. [http://vice.typepad.com/vice_magazine/2006/12/burqa_bukkake.html "Tehran XXX"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303194609/http://vice.typepad.com/vice_magazine/2006/12/burqa_bukkake.html |date=2016-03-03 }}. ''Vice Magazine''. Retrieved December 26, 2006.</ref> == ځواب == ټیپ او د هغې په شاوخوا کې خپریدل په ایران کې د یوې لویې رسوايۍ لامل شوي، لکه د ایران بنسټپالو دیني عالمانو دا "ملي شرم" بللی دی. ایراني سیاستوال غوربنالي دوري نجف آبادي هم په دې کې ښکیل شو او د ابراهیمي (مګر ښاغلي ایکس نه) یې وغوښتل چې په سنګسار شي. <ref name="spiegel" /> ابراهیمي د ایراني چارواکو له خوا تر پوښتنو ګرویګنو لاندې و، <ref name="narges"/> خو په کوم جرم تورن نه شو. په داسې حال کې چې ''نرګس'' د رسوایۍ پر مهال په ټپه ولاړه وه، د دوو فلمونو پروډیوسرانو چې ابراهیمي په کې کار کړی وو، ایراني چارواکو ته سپارښتنه وکړه چې د تحقیقاتو په جریان کې دې فلمونه خپاره نه کړي. <ref name="sexiniran" /> په 2010 کې، دا فلمونه لا تر اوسه خپاره شوي ندي. یو له هغو څخه، ''هیدالو ته سفر'' د فلم لپاره د ایران د کلتور د وزیر مرستیال جواد شمقداري لخوا د اسلامي قانون سره د موافقت لپاره وڅیړل شو. هغه وويل، چې فلم ښه و، خو د ابراهيمي په ګډون يې نه شو خپور کړى او وړانديز يې وکړ، چې د هغې صحنې دې له بلې اداکارې سره بېرته شي. د راپورونو له مخې د فلم ډایرکټر مجتبی رای د ابراهیمي د صحنو له بیا شوټ کولو ډډه کړې ده. <ref name="regimedecides"/> شمقداري وړاندیز وکړ چې د ابراهیمي فلمونو د خوشې کولو لپاره دې د مذهبي فتوا غوښتنه وکړي. <ref>{{Cite news|date=2010-02-01}}</ref> <ref>{{Cite news|date=2010-02-05}}</ref> د یو وخت لپاره ابراهیمي [[ځانوژنه|د ځان وژنې]] هڅه کړې وه چې د پولیسو تر پوښتنو ګرویګنو وروسته د رسنیو د منفي پاملرنو له امله وه. دا اندېښنه هغه وخت لا پسې خرابه شوه، چې د ایراني چارواکو له خوا په عام محضر کې له خبرو کولو منع شوه. د افواهاتو د مخنیوي لپاره، هغې په پای کې د [http://www.ilna.ir ILNA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091211214813/http://www.ilna.ir/ |date=2009-12-11 }} خبري اژانس ته وویل: "زه یوازې غواړم د خپل هیواد خلکو ته ووایم چې زه ژوندی یم، زه باید د ایراني میرمنو ځواک په اړه فکر وکړم او د خپل ملت د نجونو او میرمنو د عزت دفاع وکړم. " حتی میاشتې او کلونه وروسته له دې چې دا قضیه په لومړي ځل خپره شوه، قضیه په ایران کې د کلتوري تماس په توګه بدله شوه، په ورته ډول په متحده ایالاتو کې د OJ سمپسن د وژنې قضیه وه، چې د بدلون په اړه د خلکو لپاره د بریښنا د رڼا په توګه کار کوي. په شخصي ژوند کې د جنسیت او دولتي واک په اړه چلند. <ref name="sexiniran" /> پداسې حال کې چې د محافظه کاره حکومت غبرګون یو له غصې څخه و، ډیری ایرانیانو دا دسیسه په سړه سینه ولیدله، او په ټیپ کې د میرمنې ملامتۍ ته زړه نازړه وو. <ref name="narges"/> == محاکمه == د ٢٠٠٦ کال په ډسمبر کې اته تنه د رسمي پلټنو د يوې برخې په توګه ونيول شول. په ټیپ کې سړی، "ښاغلی ایکس"، چې ګومان کېده هغه څوک و چې خلکو ته یې خپور کړ، که څه هم په ناڅاپي توګه، په پیل کې له هیواده وتښتید او په [[ارمنستان]] کې یې استوګنه وکړه. وروسته له هغه چې ایراني پلټونکو د هغه د نیولو غوښتنه وکړه، هغه سړی ونیول شو او لږ وروسته بیرته وسپارل شو . <ref name="porndeath"/> هغه ته راپور ورکړل شوی و چې ادعا یې کړې وه چې هغه او په فلم کې ښځه په موقتي ډول واده شوې وه. [[شيعه|د شیعه]] [[اسلام]] د احکامو له مخې، د لنډمهاله واده په وخت کې جنسیت جواز لري. سره له دې، "ښاغلی ایکس" محاکمه شو او زنداني شو. <ref name="regimedecides"/> په دې پلټنو کې د نورو نیول شویو کسانو قانوني برخلیک، چې بالاخره یې برخلیک ټاکي او که نه، په رسنیو کې نه دي خپاره شوي. <ref name="spiegel" /> په داسې حال کې چې ابراهیمي په فلمونو او تلویزیونونو کې له راښکاره کیدو منع شوې وه، خو د هغې په وړاندې هیڅ ډول رسمي تور نه دی لګول شوی. د ایران د قضائیه قوې د یوه چارواکي له قوله ویل شوي: "دا د دې معلومولو پورې اړه لري چې آیا هغې په قضیه کې قصدي رول درلود که داسې وي، نو دا به د فساد او فحاشۍ د قضیې په توګه وڅیړل شي." ځینې حقوق پوهان په دې باور <ref name="reuters"/> د ابراهیمي انکار به کافي و چې د مجرمې پریکړې څخه مخنیوی وشي. د ایران د قانون له مخې، د فلم او ویډیو فوٹیج باید د اضافي شواهدو یا اعتراف لخوا ملاتړ شي. ابراهیمي ویلي دي چې هغه ویره لري چې د ایران په تفریحي صنعت کې به یې دنده پای ته ورسیږي. که چیرې اداکاره (یا بله ښځه) تورنه شوې وای او محکومه شوې وای، سزا به یې سخته وه. هغه ښځه چې د واده څخه بهر د جنسي اړیکو په تور محکومه شوه د څرمن تسمې سره تر 99 پورې دورو جریمه کیدی شي. <ref name="taitguardian" /> په داسې حال کې چې په ٢١مه پېړۍ کې لوېديځ په کافي اندازه له داسې خبرونو سره ډوب شوى و، دا د لوېديځو خبري سرچينو له خوا په پراخه کچه ومنل شو چې په ايران کې د لومړي ځل لپاره د مشهورو شخصيتونو د جنسي ټيپ دوسيه وه. که څه هم په ایران کې دننه خلک ادعا کوي چې تر دې مخکې هم داسې نور هم شوي دي، خو دا لومړی ځل دی چې په عامه توګه اعتراف شوی او لومړی ځل دی چې حقوقي چارواکو په دې اړه څه وکړي. <ref name="narges"/> == ورپسې قانون == د 2007 کال د جون په میاشت کې د ایران پارلمان په غوڅ اکثریت د هغه لایحې په ملاتړ رایه ورکړه چې له مخې یې د فحشا رسنیو تولید او برخه اخیستنه [[د مرګ سزا (اعدام)|د مرګ سزا ده]] . د قانون د جوړولو لپاره، لا هم د ایران د ساتونکي شورا تصویب ته اړتیا لري. په 2009 کې، خبري رسنیو د دې قانون له مخې د شکمنو کسانو د نیولو خبر ورکول پیل کړل، نو احتمال لري چې تصویب شوی وي. <ref>{{Cite news|date=2009-03-09}}</ref> د دې قانون مسوده په پراخه کچه باور لري چې د دې جنسي ټیپ دسیسې ته مستقیم ځواب دی. <ref name="porndeath"/> <ref>{{Cite news|date=2007-07-30}}</ref> <ref>{{Cite news|date=2007-06-14}}</ref> <ref>{{Cite news|date=2007-06-14}}</ref> <ref name="salon">{{Cite news|date=2007-06-13}}</ref> == سر چینی‌ == {{لړسرچينې|2}} # May 2007. Sex, Iranian Style. Playboy. # ^ پرش به بالا به:^'''''a''''' ^'''''b''''' ^'''''c''''' ^'''''d''''' ^'''''e''''' ^'''''f''''' ^'''''g''''' ^'''''h''''' Bednarz, D. (2006.) Iranian Soap Star Swept up in Video Scandal. ''Der Spiegel.'' Retrieved December 26, 2006. # ^ پرش به بالا به:^'''''a''''' ^'''''b''''' December 2006. "Tehran XXX" Archived 2007-03-18 at the Wayback Machine. ''Vice Magazine''. Retrieved December 26, 2006. # '''^''' # ^ پرش به بالا به:^'''''a''''' ^'''''b''''' ^'''''c''''' # ^ پرش به بالا به:^'''''a''''' ^'''''b''''' ^'''''c''''' The Associated Press. (2007). "Iran Moves to Execute Porn Stars" Archived 2007-06-13 at the Wayback Machine. ''CNN.com''. Retrieved June 13, 2007. # ^ پرش به بالا به:^'''''a''''' ^'''''b''''' ^'''''c''''' ^'''''d''''' ^'''''e''''' ^'''''f''''' ^'''''g''''' ^'''''h''''' Tait, R. (2006). "Iranian actor in sex video scandal says ex-fiance faked footage" ''The Guardian UK''. Retrieved November 27, 2006. # ^ پرش به بالا به:^'''''a''''' ^'''''b''''' ^'''''c''''' ^'''''d'''''  <code><nowiki>{{cite journal}}</nowiki></code>: Cite journal requires <code>|journal=</code> (help) # ^ پرش به بالا به:^'''''a''''' ^'''''b''''' Reuters. (2006.) "The actress, the Internet, the sex film and Iran" Archived 2007-01-04 at the Wayback Machine. ''Reuters''. Retrieved November 8, 2006. # ^ پرش به بالا به:^'''''a''''' ^'''''b''''' ^'''''c''''' ^'''''d''''' ^'''''e''''' ^'''''f''''' # '''^''' # '''^''' # ^ پرش به بالا به:^'''''a''''' ^'''''b''''' Tait, R. (2006). "Iranian soap star faces lashing after sex tape made public". ''The Guardian UK.'' Retrieved November 8, 2006. # '''^''' # '''^''' # '''^''' # '''^''' # '''^''' # '''^''' [[وېشنيزه:Pages with unreviewed translations]] 9qae1akhor0s6k6b11k1p2ilv0fun17 0 80933 369588 350375 2026-09-29T11:53:08Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369588 wikitext text/x-wiki دا د ترټولو ډېر لیدل شوي ملي یادګارونو نوملړ دی، چې محلونه، تاریخي اثار او تاریخي ځایونه پکې شامل دي. په دې کې کلیساګانې، جوماتونه، مندرونه او نور مذهبي زیارتونه نه دي شامل، دا نوملړ په انګلستان کې د مخکښ لیدونکو جذبونو ټولنې (ALVA) کلنۍ سروې پر اساس ترتيب شوی دی؛ د متحده ایالاتو د ملي پارک خدمت د ملي یادګارونو لېست، د اسپانیا پاتریمونیو ناسیونال ، او د اېټالیا، فرانسې او روسیې د کلتور وزارتونه د رسمي شمېرنو څخه هم د سرچينې په توګه کار اخيستل شوی دی. {{مالومات}}[[دوتنه:Forbidden_City_Beijing_Shenwumen_Gate.JPG|کيڼ|بټنوک|200x200px| منع شوی ښار ، [[بیجنګ|بیجینګ]] ، چین. په آسیا او همدارنګه په نړۍ کې ترټولو زيات لیدل کېدونکی یادگار دی.]] [[دوتنه:Basilica_di_San_Pietro_in_Vaticano_September_2015-1a.jpg|کيڼ|بټنوک|200x200px| سینټ پیټر باسیلیکا ، واتیکان ښار.]] [[دوتنه:Parc_chateau_versailles.jpg|کيڼ|بټنوک|200x200px| وېرسايلېس ماڼۍ ، وېرسايلېس فرانسه.]] [[دوتنه:Lincoln_Memorial_(May_2014)_crop.jpg|کيڼ|بټنوک|200x200px| د لينکولن یادگار ، [[واشنګټن ډي سي|واشنگټن ډي سي]] ، امریکا]] [[دوتنه:Colosseo 2020.jpg|کيڼ|بټنوک|200x200px| کولوسیوم ، [[روم]] ، اېټالیا.]] [[دوتنه:The_Parthenon_in_Athens.jpg|کيڼ|بټنوک|200x200px| [[بارثنون|پارتېنون]] ، [[اتن]] ، یونان]] [[دوتنه:Tour_Eiffel_Wikimedia_Commons_(cropped).jpg|بټنوک|333x333px| [[ایفل ټاور]] ، [[پاریس]] ، فرانسه]] [[دوتنه:Taj_Mahal_(Edited).jpeg|کيڼ|بټنوک|200x200px| [[تاج محل]] ، [[آگره|اګره]] ، هند]] [[دوتنه:Grand_Cascade_in_Peterhof_01.jpg|کيڼ|بټنوک|200x200px| پیټر هوف ماڼۍ ، [[سینټ پیټرزبورګ]] ، روسیه]] == نوملړ == {| class="wikitable sortable" ! colspan="۵" |ملي يادګارونه د ليدونکو له مخې |- ! نوم !! هېواد بيرغ، ښار !! data-sort-type="ګڼه"|ليدونکو کلنی شمېر !! راپور کال !! يادښتونه |- | [[ممنوع ښار]]||{{flagicon|چين}} [[بیجنګ|بېجينګ]] ||۱۷,۰۰۰,۰۰۰+||۲۰۱۸<ref>{{cite web| url=http://www.chinadaily.com.cn/a/۲۰۱۸۱۲/۱۸/WS۵c۱۸۸۸۳da۳۱۰۷d۴c۳a۰۰۱۷۰b.html |title=Beijing's Forbidden City ranks most visited museum in the world |language=en |publisher=[[China Daily]] |accessdate=۱۲ May ۲۰۱۹}}</ref> || |- | [[سينټ پيټرز کليسا]]-[[اپوستوليک ماڼۍ]]||{{flagicon|واتيکان}} [[واتیکان|واتيکان]] ||۱۱,۰۰۰,۰۰۰||۲۰۱۸<ref>{{cite web |title=In crescita il turismo religioso. San Pietro a Roma accoglie ogni anno ۱۱ milioni di visitatori |url=https://italoamericano.org/story/۲۰۱۹-۱۰-۴/turismoreligioso-italia#:~:text=L'Italia%۲۰%C۳%A۸%۲۰meta%۲۰classica,milioni%۲۰di%۲۰presenze%۲۰nella%۲۰Penisola. |website=italoamericano.org |accessdate=۳ July ۲۰۲۰ |language=en |date=۴ October ۲۰۱۹ }}{{Dead link|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |title=The World's Most-visited Tourist Attractions |url=https://www.travelandleisure.com/attractions/landmarks-monuments/worlds-most-visited-tourist-attractions |website=Travel + Leisure |accessdate=۳ July ۲۰۲۰ |language=EN}}</ref> || |- | [[وارسای ماڼۍ]] ||{{flagicon|FRA}} [[وارسای|وارسای]]||۸,۱۰۰,۰۰۰||۲۰۱۸<ref>"La fréquentation des musées et monuments parisiens poursuit sa hausse en ۲۰۱۸", ''Le Monde'', ۱۵ January ۲۰۱۹</ref> || |- | [[لينکولن يادګار]]||{{flagicon|US}} [[واشنګټن ډي سي|واشينګټن ډي سي]]||۷,۸۰۴,۶۸۳||۲۰۱۸<ref name = nps>{{cite web|publisher = U.S. National Park Service|website = irma.nps.gov|title = Annual Park Ranking Report for Recreation Visits in: ۲۰۱۸|url = https://irma.nps.gov/Stats/SSRSReports/National%۲۰Reports/Annual%۲۰Park%۲۰Ranking%۲۰Report%۲۰(۱۹۷۹%۲۰-%۲۰Last%۲۰Calendar%۲۰Year)}}{{Dead link|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || |- | [[روم فورم]]-[[کولوسيوم]]-[[پالاتين غونډۍ]] سيريکيوټ || {{flagicon|ITA}} [[روم]] || ۷,۶۵۰,۵۱۹ || ۲۰۱۸<ref>{{cite web|url=https://www.ilsole۲۴ore.com/art/arteconomy/۲۰۱۹-۰۲-۱۵/nel-۲۰۱۸-musei-statali-۵-milioni-visitatori-e-۳۵۴-milioni--introiti--۱۹۰۸۵۳.shtml?uuid=ABtKwvUB|title=Nel ۲۰۱۸ nei musei statali +۵ milioni di visitatori e +۳۵,۴ milioni di introiti|author=|date=۱۵ February ۲۰۱۹|website=Il Sole ۲۴ ORE|accessdate=۱۸ February ۲۰۱۹}}{{Dead link|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || |- | [[اکروپوليس]]-[[پارتېنون]]|| {{flagicon|GRE}} [[اتن]] ||۷,۲۰۰,۰۰۰|| ۲۰۱۶<ref>{{cite web|url=http://justfunfacts.com/interesting-facts-about-the-parthenon/l?uuid=ABtKwvUB|title=Interesting facts about the Parthenon|date=۱۰ January ۲۰۱۶|accessdate=۱۹ April ۲۰۱۹}}{{Dead link|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || |- | [[ايفل ټاور]] || {{flagicon|FRA}} [[پاريس]] ||۷,۰۰۰,۰۰۰|| ۲۰۱۷<ref>{{cite web|url=https://www.toureiffel.paris/en/the-monument/key-figures|title=The Eiffel Tower at a glance|date=۲۰۱۹|accessdate=۴ February ۲۰۲۰}}</ref> || |- | [[تاج محل]] || {{flagicon|India}} [[اګره]] ||۶,۵۳۲,۳۶۶||۲۰۱۹ <ref>Fakhar-e-Alam (dir.), ''[https://tourism.gov.in/sites/default/files/۲۰۲۰-۰۴/India%۲۰Tourism%۲۰Statistics%۲۰۲۰۱۹.pdf India tourism statistics ۲۰۱۹]'', Ministry of tourism.</ref> || |- | [[کولن کليسا]] || {{flagicon|GER}} [[کولن]] ||۶,۰۰۰,۰۰۰|| ۲۰۱۸<ref>{{cite web|url=https://www.koelner-dom.de/erleben/der-dom-in-zahlen|title=Der Dom in Zahlen|trans-title=The cathedral in numbers|access-date=۲۷ July ۲۰۲۰|archive-date=2024-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240205193332/https://www.koelner-dom.de/erleben/der-dom-in-zahlen|url-status=dead}}</ref> || |- | [[پېټر هوف ماڼۍ]]||{{flagicon|RUS}} [[سینټ پیټرزبورګ|سينټ پيټرزبورګ]]||۵,۲۴۵,۹۰۰||۲۰۱۶<ref name="MKSTATrussia">{{cite news |url=http://mkstat.ru/upload/statdoc/۲۰۱۸۰۱۱۶.pdf |title=Статистика культуры ۲۰۱۶ |language=ru |page=۴۰ |publisher=[[Ministry of Culture (Russia)]] |accessdate=۲۸ March ۲۰۱۸ }}{{Dead link|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || |- | [[يووالي څلی]]||{{flagicon|India}} [[کېواډيا]]||۵,۰۰۰,۰۰۰+ ||۲۰۲۳<ref>{{cite news |date=۱ January ۲۰۲۴ |title=SOU got a record ۵۰L visitors in a year. |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/record-۵۰l-visitors-at-statue-of-unity-in-vadodara/articleshow/۱۰۶۴۳۰۸۷۰.cms |accessdate=۲ October ۲۰۲۴ |newspaper=[[Times of India]] |language=en}}</ref>|| |- |[[لازينکي ماڼۍ]] |{{flagicon|POL}} [[وارسا]] |۴,۹۶۶,۸۵۸ |۲۰۱۹<ref>{{Cite web|url=https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/kultura-turystyka-sport/kultura/kultura-w-۲۰۱۹-roku,۲,۱۷.html|title=Kultura w ۲۰۱۹ roku}}{{Dead link|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | |- | [[ويتنامي سرتېرو زوړ يادګار]]|| {{flagicon|US}} [[واشنګټن ډي سي|واشينګټن ډي سي]]|| ۴,۷۱۹,۱۴۸ || ۲۰۱۸<ref name="nps" />|| |- | [[دوهمې نړيوالې جګړې ملي يادګارونه]]||{{flagicon|US}} [[واشنګټن ډي سي|واشينګټن ډي سي]]||۴,۶۵۲,۸۶۵||۲۰۱۸<ref>{{cite web |url=https://www.nps.gov/inde/learn/management/statistics.htm |title=Park Statistics |publisher=Independence National Historical Park |accessdate=۲۸ March ۲۰۱۸}}</ref>|| |- | [[خپلواکۍ ملي تاريخي پارک]]||{{flagicon|US}} [[پيلادېلپيا]]||۴,۵۷۶,۴۳۶||۲۰۱۸<ref name="nps" />|| |- | [[ساګرادا فاميليا]]|| {{flagicon|Spain}} [[بارسلونا]]||۴,۵۰۰,۰۰۰||۲۰۱۸ <ref>{{Cite web|url=https://www.metropoliabierta.com/el-pulso-de-la-ciudad/en-la-calle/la-sagrada-familia-el-monumento-mas-visitado-de-barcelona_۱۳۰۸۱_۱۰۲.html|title=La Sagrada Família, el monumento más visitado de Barcelona|date=۳۰ December ۲۰۱۸}}{{Dead link|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| |- | [[ازادۍ ملي يادګار مجسمه]]||{{flagicon|US}} [[نيويارک (ښار)]]||۴,۳۳۵,۴۳۱||۲۰۱۸<ref name="nps" />|| |- | [[تېوتيواکان]]||{{flagicon|Mexico}} [[تېوتيواکان]]||۴,۰۷۰,۰۰۰||۲۰۱۸<ref>{{cite web |url= https://www.eluniversal.com.mx/cartera/teotihuacan-y-tulum-pierden-visitantes-premium|title=List |website=www.eluniversal.com.mx|date=۳۱ March ۲۰۱۹ |access-date=۳ February ۲۰۲۰}}</ref>|| |- | [[مايسور ماڼۍ]]|| {{flagicon|India}} [[مايسور]]|| ۳,۸۶۱,۱۶۲ || ۲۰۱۹<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/mysuru-tourism-sector-records-slight-downturn/article۲۷۰۴۱۹۴۶.ece|date=۶ May ۲۰۱۹|title=Mysuru tourism sector records slight downturn|newspaper=The Hindu|last۱=Kumar|first۱=R. Krishna}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| |- | [[تزارسکوی سېلو]]||{{flagicon|RUS}} [[ سینټ پیټرزبورګ]]||۳,۶۹۴,۰۰۰||۲۰۱۶<ref name="MKSTATrussia" />|| |- | [[پومپېي]]|| {{flagicon|ITA}} [[پومپې]], [[ ناپل]]|| ۳,۶۴۶,۵۸۵ || ۲۰۱۸ <ref>{{cite web|url=https://www.ilsole۲۴ore.com/art/arteconomy/۲۰۱۹-۰۲-۱۵/nel-۲۰۱۸-musei-statali-۵-milioni-visitatori-e-۳۵۴-milioni--introiti--۱۹۰۸۵۳.shtml?uuid=ABtKwvUB|title=Nel ۲۰۱۸ nei musei statali +۵ milioni di visitatori e +۳۵,۴ milioni di introiti|author=|date=۱۵ February ۲۰۱۹|website=Il Sole ۲۴ ORE|accessdate=۱۸ February ۲۰۱۹}}{{Dead link|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| |- | [[ويلانو ماڼۍ]]||{{flagicon|POL}} [[ وارسا]]||۳,۱۱۵,۷۹۷||۲۰۱۹<ref name=":۰">{{Cite web|url=https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/kultura-turystyka-sport/kultura/kultura-w-۲۰۱۹-roku,۲,۱۷.html|title=Kultura w ۲۰۱۹ roku}}{{Dead link|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| |- | [[شونبرون ماڼۍ]]|| {{flagicon|Austria}} [[ویانا]]||۳,۰۵۰,۰۰۰||۲۰۱۷<ref>{{cite web |url=http://www.wienkultur.info/page.php?id=۹۸ |title=Wien Besucherzahlen |trans-title=Vienna Visitor Statistics |language=de |accessdate=۲۵ March ۲۰۱۸ }}{{Dead link|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| |- | [[کازان کرېملين]]|||{{flagicon|RUS}} [[کازان]]||۲,۸۹۳,۳۰۰||۲۰۱۶<ref name="MKSTATrussia" />|| |- | [[د لندن برج|لندن ټاور]]||{{flagicon|UK}} [[لندن]]||۲,۸۵۸,۳۳۶||۲۰۱۸<ref>Association of Leading Visitors Attractions (ALVA), April ۲۰۱۹</ref>|| |- | [[الحمرا ماڼۍ]]||{{Flagicon|Spain}} [[ګراناډا]]||۲,۷۶۰,۰۰۰||۲۰۱۸<ref>{{cite web|url=https://sevilla.abc.es/andalucia/granada/sevi-alhambra-granada-bate-record-visitantes-۲۰۱۹۰۲۲۵۱۴۴۲_noticia.html|title=Data|website=sevilla.abc.es|date=۲۵ February ۲۰۱۹|access-date=۳ February ۲۰۲۰}}{{Dead link|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| |- | [[چیچن ایتزا]]||{{flagicon|Mexico}} [[یوکاتان]]||۲,۷۴۰,۰۰۰||۲۰۱۸<ref>{{cite web |url= https://www.eluniversal.com.mx/cartera/teotihuacan-y-tulum-pierden-visitantes-premium|title=Visit list |website= www.eluniversal.com.mx|access-date=۳ February ۲۰۲۰}}</ref>|| |- | [[د طوپقاپي ماڼۍ]]||{{Flagicon|TUR}} [[استنبول]]||۲,۷۲۰,۱۱۹||۲۰۱۹<ref>{{cite web |title=Most visited museums in Istanbul ۲۰۱۹ |url=https://www.statista.com/statistics/۹۲۱۳۰۷/most-visited-museums-in-istanbul/ |website=Statista |access-date=۴ October ۲۰۲۱ |language=en }}{{Dead link|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || |- | [[چاپولتېپېک کلا]]||{{Flagicon|Mexico}} [[مکسیکو ښار]]||۲,۶۶۱,۶۱۵||۲۰۱۸<ref>{{cite web|url= https://www.infobae.com/america/mexico/۲۰۱۹/۰۶/۱۹/los-۱۰-museos-mas-visitados-en-mexico/|title= Info list|website= www.infobae.com|date= ۱۹ June ۲۰۱۹|access-date= ۳ February ۲۰۲۰}}{{Dead link|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| |- | [[پوهې او هنرونو ښار]]|||{{flagicon|Spain}} [[والنشیا]]||۲,۶۳۷,۵۶۷||۲۰۱۸<ref>{{cite web |url= https://www.levante-emv.com/valencia/۲۰۱۹/۰۱/۰۲/ciudad-ciencias-supera-۲-millones/۱۸۱۶۱۲۷.html |title= List |website= www.levante-emv.com |date= ۲ January ۲۰۱۹ |access-date= ۳ February ۲۰۲۰ }}{{Dead link|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| |- | [[کرملین|مسکو کرېملين]]||{{Flagicon|RUS}} [[مسکو]]||۲,۴۷۸,۶۲۲||۲۰۱۶<ref name="artnewspaper">{{cite web |url=https://www.museus.gov.br/wp-content/uploads/۲۰۱۷/۰۴/۲۰۱۷۰۴۰۶-CPAI-Ranking۲۰۱۶Pub-Comp-.pdf |title=Visitor Figures ۲۰۱۶ |publisher=The Art Newspaper Review |date=April ۲۰۱۷ |accessdate=۲۳ March ۲۰۱۸}}</ref>|| |- | [[د ستالینګراد جګړه]] ايالتي موزيم خونديځ||{{flagicon|RUS}} [[وولګوګراد]]||۲,۳۵۹,۳۰۰||۲۰۱۶<ref name="MKSTATrussia" />|| |- | [[تولوم]]||{{flagicon|Mexico}} [[کوينتانا رو]]||۲,۱۹۰,۰۰۰||۲۰۱۸<ref>{{cite web |url=https://www.eluniversal.com.mx/cartera/teotihuacan-y-tulum-pierden-visitantes-premium |title= Info list|website=www.eluniversal.com.mx|access-date=۳ February ۲۰۲۰}}</ref>|| |- | [[اشويتز بيرکيناو ايالتي موزيم]]||{{Flagicon|POL}} [[اوشوينچيم]]||۲,۰۵۳,۰۰۰||۲۰۱۶<ref name="TEA-AECOM">{{cite web |url=https://www.aecom.com/content/wp-content/uploads/۲۰۱۷/۰۶/۲۰۱۶-ThemeMuseum-Index.pdf |title=TEA-AECOM ۲۰۱۶ Theme Index and Museum Index: The Global Attractions Attendance Report |pages=۶۸–۷۳ |publisher=[[Themed Entertainment Association]] |accessdate=۲۳ March ۲۰۱۸ }}{{Dead link|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || |- | [[د اډېنبوګ کلا]]||{{flagicon|UK}} [[ایدینبرګ]] || ۲,۱۱۱,۵۷۸ || ۲۰۱۸<ref>ALVA list, ۲۰۱۸</ref> || |- | [[کوردوبا جامع کليسا جومات]]||{{Flagicon|Spain}} [[کوردوبا|قرطبه]] ||۱,۹۵۳,۱۳۳||۲۰۱۸<ref>{{cite web |url=https://www.europapress.es/andalucia/noticia-mezquita-catedral-cordoba-vuelve-batir-record-visitantes-mas-۱۹۵۰۰۰۰-۲۰۱۹۰۲۰۱۱۲۳۶۳۸.html|title= Info list|website=www.europapress.es|date= February ۲۰۱۹|access-date=۳ February ۲۰۲۰}}</ref> || |- | [[الکازار پاچايي ماڼۍ]]|||{{flagicon|Spain}} [[سوېليه|اشبېله]]||۱,۸۷۵,۷۴۴||۲۰۱۸<ref>{{cite web |url=https://www.europapress.es/andalucia/sevilla-۰۰۳۵۷/noticia-alcazar-sevilla-cierra-۲۰۱۸-record-visitantes-recibir-mas-۱۸-millones-۲۰۱۹۰۱۱۳۱۲۳۳۵۸.html|title= Info list|website=www.europapress.es|date= ۱۳ January ۲۰۱۹|access-date=۳ February ۲۰۲۰}}</ref> || |- |[[واوېل کلا]] |{{flagicon|POL}} [[کراکوپ]] |۱,۵۸۷,۹۹۹ |۲۰۱۹<ref name=":۰" /> | |- | [[پاريس خپلواکۍ څلی]]|| {{flagicon|FRA}} [[پاريس]]|| ۱,۵۸۳,۲۶۰ || ۲۰۱۷ || |- | [[مادريد پاچايي ماڼۍ]]|| {{flagicon|Spain}} [[مادرید]]|| ۱,۵۵۲,۴۸۱ || ۲۰۱۸<ref>{{cite web|url=https://www.hoyesarte.com/artes-visuales/mas-de-tres-millones-y-medio-de-visitas-a-los-monasterios-y-palacios-de-patrimonio-nacional_۲۶۰۲۶۵/|title=Info list|website=www.hoyesarte.com|date=۱۰ January ۲۰۱۹|access-date=۳ February ۲۰۲۰}}{{Dead link|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| |- | [[نېوشوانستين ماڼۍ]]|| {{flagicon|Germany}} [[شوانګاو]]|| ۱,۵۰۰,۰۰۰ || ۲۰۱۷<ref>''Deutsche Welle'', ۱۹ February ۲۰۱۸</ref>|| |- | [[ماچو پيچو]]|| {{flagicon|Peru}} [[کوسکو]]|| ۱,۴۱۱,۲۷۶ || ۲۰۱۷<ref name="peru">{{cite news |url=https://larepublica.pe/economia/۱۲۰۸۷۰۶-machupicchu-recibio-۳-mil-۸۰۰-turistas-diarios-en-۲۰۱۷ |title=Machu Picchu recibió ۳ mil ۸۰۰ turistas diarios en ۲۰۱۷ |publisher=La República |date=۹ March ۲۰۱۸ |language=Spanish |accessdate=۱۵ November ۲۰۱۸ }}{{Dead link|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| |- | [[سان فېليپ دېل مورو کلا]] ([[سانجوان ملي تاريخي ځی]]) || {{flagicon|Puerto Rico}} [[سانجوان]] || ۱,۴۰۰,۰۰۰ || ۲۰۱۶<ref>{{cite web|url=https://www.elnuevodia.com/noticias/locales/nota/fortificacionesdelviejosanjuanrecibensobre۱۴millonesdevisitas-۲۳۰۵۵۵۲/|title=Info list|website=www.elnuevodia.com|date=۲۹ March ۲۰۱۷|access-date=۳ February ۲۰۲۰}}{{Dead link|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || |} == دا هم وګورئ == * د [[ډېر لیدل شوي نندارځيونو نوملړ]] * د [[ډېر لیدل شوي هنري نندارځايونو نوملړ]] * د [[سیمې له مخې د ډېر لیدل شوي نندارځيونو نوملړ]] == یادښتونه == {{Note|ii|ii}} Statistics refer to the fiscal year ending 30 June 2017.<ref name="met">{{وېب سرچينه|date=11 July 2017}}</ref> == سرچينې == peovaiip7nao1wj88vdpo4fdqmytbre 0 81497 369522 369396 2026-09-29T02:01:28Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369522 wikitext text/x-wiki {{مالومات}}د '''برلین بندیز''' یا '''کلابندي''' (۲۴ جون ۱۹۴۸ – ۱۲ می ۱۹۴۹) د [[سړه جګړه|سړې جګړې]] د لومړنیو سترو نړیوالو بحرانونو څخه یوه پېښه وه. [[متحدينو له خوا اشغال شوی جرمني|تر دویمې نړیوالې جګړې وروسته د جرمني د اشغال]] په ترڅ کي [[شوروي اتحاد]] [[لویدیځه نړۍ|د لویدیځ تر ولکې]] لاندي [[برلين|برلین]] ته د اورګاډي پټلۍ، سړک او کانال لاسرسی په بشپړه توګه بند کړ. لویدیځو متحدینو د شورویانو د یاد عمل په ځواب کي د '''برلین هوایي کرښه''' (جرمن: ''Berliner Luftbrücke'', <small>lit.</small> "Berlin Air Bridge") د 26 جون 1948 څخه تر 30 سپتمبر 1949 پوري فعاله او د لویدیځ برلین خلکو ته یې د اکمالاتو رسولو چاري تنظیم کړې. امریکایی او برتانوی هوایي ځواکونو د برلین لویدیځ ته له 250,000 څخه ډیري الوتني ترسره کړې، او په دې توګه یې د اړتیا وړ څېزونو لکه د سونګ موادو او خوراکی توکو کمښت د 3,475 ټنو اکمالاتو په رسولو باندي پوره کړ. د 1949 کال تر پسرلي پوري یاده شمیره دوه چنده پورته سوه، او د ورځني تحویل لوړوالی یې 12,941 ټنو ته ورسېدی. په پیل کې دې پایلي ته له رسېدو سره چي د الوتکې د ګران قیمته استعمال څخه ماسېوا بله هیڅ لاره شتون نلري، شورويانو خپل پرله پسې بندیز ته دوام ورکړ، خو د ۱۹۴۹ کال د مئ په ۱۲ مه شوروي اتحاد په ختیځ برلین کي د اقتصادي ستونزو له امله کلابندي لیري کړه. دا په داسي حال کي چي د یو څه وخت لپاره لا هم امریکایانو او انګرېزانو د هوا له لارې لویدیځ برلین ته اکمالات روان ساتلي وه، ځکه دوی اندیښمن وه چي شورویان به بیا بندیز ولګوي. د برلین مرستندویه هوایي کرښه په رسمي ډول د 1949 کال د سپټمبر په 30 نیټه پنځلس میاشتې وروسته پای ته ورسیده. د متحده ایالاتو هوایي ځواک په دې موده کي 1,783,573 ټنه (یعني ټولټال 76.4٪) چې نږدې دوه پر دریمه برخه یې د ډبرو سکاره وه، برلین ته په 278,228 الوتنو کي ولېږدول. ددې ترڅنګ کاناډا ، آسټرالیا ، نیوزیلینډ او د سویلي افریقا هوایي عملیې هم د بندیز پرمهال د RAF سره پراخه مرسته وکړه. فرانسويانو هم په دې لړ کي لوی شمېر الوتني ترسره کړې، خو هغوی یوازي تر خپلو ځواکونو پوري محدودي ساتلي وې. د امریکا C-47 او C-54 ترانسپورتي الوتکو د یادي پروسې پر مهال په ګډه د {{Convert|92000000|mi}} څخه زیات پروازونه وکړل. <ref name="tine">[http://www.almc.army.mil/ALOG/issues/SepOct05/Berlinairlift.html ''Berlin Airlift: Logistics, Humanitarian Aid, and Strategic Success''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070116210844/http://www.almc.army.mil/alog/issues/SepOct05/Berlinairlift.html |date=2007-01-16 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070116210844/http://www.almc.army.mil/alog/issues/SepOct05/Berlinairlift.html |archivedate=16 January 2007 |title=آرشیف کاپي |url=http://www.almc.army.mil/alog/issues/SepOct05/Berlinairlift.html |access-date=24 January 2025 |url-status=dead}}, Major Gregory C. Tine, Army Logistician</ref> د الوتنو په دې تګ راتګ کي یوه الوتکه په هرو دېرشو ثانیو کي لویدیځ برلین ته رسیدله، چي په دې جریان کي د عملیاتو پر مهال اوولس امریکايي او اته بریتانوي الوتکي بیخي وغورځېدلې. د برلین د اکمالاتي عملیاتو په پایله کي ټولټال 101 تلفات ثبت سوي دي، چي 40 پکښي برتانويان او 31 امریکایان شامل وه. دې عملیاتو لوېدیځ برلین له متحده ایالاتو او برتانیې سره زیات نژدې کړ، او څو کاله وروسته یې په 1955 کي [[ناټو|د ناټو]] په ډلګۍ کي [[لوېديځ جرمني|د لویدیځ جرمني]] په راخپلولو کي ډېره مرسته وکړه. l1uc8ewhmg0gp3u4rbkcoapo4b9vomq 0 82147 369587 369459 2026-09-29T11:26:16Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369587 wikitext text/x-wiki [[File:UA_Flight_175_hits_WTC_south_tower_9-11.jpeg|کيڼ|بټنوک|د [[د ۱۱ سپتمبر بريدونه|سپتمبر د یوولسمي بریدونه]] چي یو له خورا بدنامو ځانمرګو بریدونو څخه وه.]] '''ځانمرګی برید''' یو قصدي برید دی چي ترسره کوونکي یې [[ځانوژنه|په قصدي ډول د برید د یوې برخې په توګه خپل ژوند قرباني کوي]]. دا بریدونه ډیری وخت د ترهګرۍ یا [[جگړه|نظامي شخړو]] سره تړاو لري او د ځان وژنې یوه بڼه هم ګڼل کیږي. په عمومي توګه هغه ځانمرګي بریدونه چي چاودیدونکي توکي پکښي کار سوي وي '''د ځانمرګو بریدونو''' په نوم یادیږي. ځانمرګي بریدونه په بېلابیلو وختونو او شرایطو کي ترسره سوي دي، لکه [[دويمه نړېواله جګړه|د دوهمې نړیوالې جګړې]] (۱۹۴۴-۱۹۴۵) په ترڅ کي د جاپاني ''کامیکازې'' پیلوټانو او همدارنګه د ۲۰۰۱ کال [[د ۱۱ سپتمبر بريدونه|د سپتمبر د ۱۱مې ځانمرګي بریدونه]]، چي له امله یې سلګونه کسان ووژل سول. ځانمرګي بریدونه په پیل کي یوازي د پوځ، پولیسو او عامه چارواکو د وژلو لپاره کېدل، خو وروسته د القاعده او داعش غوندي سازمانونو عامه شتمنۍ هم پکښي په نښه کړې. که څه هم د ۱۹۴۵ او ۱۹۸۰ کلونو ترمنځ یوازې څو ځانمرګي بریدونه سوي وه، <ref name="Pape-2003">{{Cite journal|date=27 August 2003}}</ref> خو د ۱۹۸۱ او ۲۰۱۵ کال د سپتمبر ترمنځ په ټولیزه توګه ۴،۸۱۴ ځانمرګي بریدونه په شاوخوا ۴۰ هیوادونو کي ترسره سول، چي په پایله کي یې له ۴۵،۰۰۰ څخه ډیر کسان ووژل سول. د دې بریدونو نړیواله کچه په ۱۹۸۰ لسیزه کي په اوسط ډول په کال کي له دریو څخه نه زیاتېدل، خو په ۱۹۹۰ لسیزه کي یاده کچه په میاشت کي یوه دانه ته لوړه سوه، او ورپسې له ۲۰۰۱ څخه تر ۲۰۰۳ پوري په اونۍ کي یوه دانه{{Sfn|Atran|2006}} او له ۲۰۰۳ څخه تر ۲۰۱۵ پوري په ورځ کي یوه دانه ته لوړه سوه. <ref name="CPoST" /> په ۲۰۱۹ کال کي په ۲۴ هیوادونو کي ۱۴۹ ځانمرګي بریدونه ترسره سول، چي ۲۳۶ کسانو ترسره کړي وه او په پایله کي یې ۱۸۵۰ تنه مړه او ۳۶۶۰ نور ټپیان سول. ځانمرګي بریدونه د نورو ترهګریزو بریدونو څخه د دوی د پراخي مرګ ژوبلي او ویجاړونکي حالت له امله توپیر لري. <ref name="Hoffman-6-2003">{{Cite journal|date=June 2003}}</ref> <ref name=":2">{{کتابي سرچينه|location=London}}</ref> دې بریدونو که څه هم د ۱۹۸۱ او ۲۰۰۶ کلونو ترمنځ د ټولو ترهګریزو بریدونو یوازي ۴ سلنه برخه جوړوله، خو د ترهګرۍ اړوند نژدې ۳۲ فیصده مرګ ژوبله (۱۴،۵۹۹ مرګونه) د همدغي پديدې له کبله وه. د ځانمرګو بریدونو ۹۰٪ په [[افغانستان]] ، [[عراق]] ، [[اسرائيل|اسراییل]] ، فلسطیني سیمو، [[پاکستان]] او [[سریلانکا]] کي ترسره سوي دي. <ref name="what">{{Cite web|date=September 3, 2009}}</ref> د ۲۰۱۵ کال تر نیمایي پوري د ټولو ځانمرګو بریدونو شاوخوا درې پر څلورمه برخه یوازي په دریو هیوادونو لکه افغانستان، پاکستان او عراق کي رامنځ ته سوي دي. د شنونکي رابرټ پاپ په وینا د ۲۰۰۳ کال څخه مخکي ډیری ځانمرګو بریدونه تر ډېره پوري ښکیلاکګر ځواکونه په نښه کول. == تر ۱۹۸۰ کال وروسته بریدونه == {| class="wikitable sortable floatright" style="text-align:right; width:340px;" |+له ۱۹۸۲ څخه تر ۲۰۱۵ کال پوري د سازمانونو له خوا ځانمرګي بریدونه: !ډله !بریدونه !وژل سوي خلک (قربانیان) |- |نامعلوم بریدګر |۲۵۴۷ |۲۲۸۷۷ |- !داعش |۴۲۴ |۴۹۴۹ |- ![[القاعده]] (مرکزي څانګه) |۲۰ |۳۳۹۱ |- ![[طالبان]] (افغانستان) |۶۶۵ |۲۹۲۵ |- ![[Al-Qaeda in Iraq|القاعده (د عراق څانګه)]] |۱۲۱ |۱۵۴۱ |- ![[Liberation Tigers of Tamil Eelam|د تامل پړانګان]] |۸۲ |۹۶۱ |- ![[Al-Shabaab (militant group)|الشباب]] |۶۴ |۷۲۶ |- ![[Hamas|حماس]] |۷۸ |۵۱۱ |- ![[Al-Qaeda in the Arabian Peninsula|القاعده (د عربي ټاپووزمي څانګه)]] |۲۳ |۳۵۴ |- ![[Jamaat Ansar al-Sunna|انصار السنه (عراق)]] |۲۸ |۳۱۹ |- ![[Palestinian Islamic Jihad|د فلسطین اسلامي جهاد ډله]] |۵۰ |۲۲۵ |- ![[Al-Aqsa Martyrs' Brigades|د الاقصی شهیدان (لواګاني)]] |۴۰ |۱۰۷ |- ![[Tehrik-i-Taliban Pakistan|طالبان (پاکستان)]] |۷ |۹۲ |- ![[Ansar Bait al-Maqdis|انصار بیت المقدس]] |۱۰ |۸۴ |- ![[Kurdistan Workers' Party|پي کې کې (ترکيه)]] |۱۰ |۳۲ |- ![[Hezbollah|حزب الله]] |۷ |۲۸ |} {| class="wikitable sortable floatright" style="text-align:right; width:340px;" |+د موقعیت له مخې ځانمرګي بریدونه: (له ۱۹۸۲ څخه تر ۲۰۱۵ کال پوري) !هیواد !بریدونه !وژل سوي خلک |- !عراق |۱۹۳۸ |۲۰۰۸۴ |- !پاکستان |۴۹۰ |۶۲۸۷ |- !افغانستان |۱۰۵۹ |۴۷۴۸ |- !متحده ایالات |۴ |۲۹۹۷ |- !سوریه |۱۷۲ |۲۰۵۸ |- !سري لانکا |۱۱۵ |۱۵۸۴ |- !نایجیریا |۱۰۳ |۱۳۴۷ کال |- !یمن |۸۷ |۱۱۲۸ |- !لبنان |۶۶ |۱۰۰۷ |- !سومالیا |۹۱ |۸۲۹ |- !روسیه |۸۶ |۷۸۲ |- !اسراییل |۱۱۳ |۷۲۱ |- !الجزایر |۲۴ |۲۸۱ |- !انډونیزیا |۱۰ |۲۵۲ |- !مصر |۲۱ |۲۴۶ |- !کینیا |۲ |۲۱۳ |- !ایران |۸ |۱۶۰ |- !لیبیا |۲۹ |۱۵۵ |- !هند |۱۵ |۱۲۳ |- !ترکیه |۲۹ |۱۱۵ |- !انګلستان |۵ |۷۸ |- !د فلسطین خاوره |۵۹ |۶۷ |- |نور هیوادونه |۹۹ |۶۷۴ |} [[File:The_U.S._Embassy_in_Dar_es_Salaam,_Tanzania,_in_the_aftermath_of_the_August_7,_1998,_al-Qaida_suicide_bombing.jpg|کيڼ|بټنوک|د تنزانیا په دارالسلام کې د امریکا سفارت، د ۱۹۹۸ کال د اګست د ۷مه نیټه وروسته تر هغه کله چي [[القاعده|د القاعدې]] [[په ۱۹۹۸زکال کې د متحده ایالاتو په سفارتونو بریدونه|ځانمرګی برید]] ورباندي ترسره سو.]] د ۱۹۸۱ کال په ډسمبر کي په بیروت کي د عراق پر سفارت د اسلامي دعوه ګوند موټر بم برید او د ۱۹۸۳ کال په اپریل کي [[د حزب الله اسلامی غورځنگ|د حزب الله]] له خوا د امریکا پر سفارت بمباري او بیا د ۱۹۸۳ کال په اکتوبر کي د امریکا پر سمندري او فرانسوي ځواکونو برید د ځانمرګو بریدونو نړیواله بڼه خلکو ته وروپېژندل، او ورسره سم یې د عصري ځانمرګو بریدونو دوره هم را پیل کړه. <ref>{{Cite journal|doi-access=free}}</ref> په منځني ختیځ کي دا تاکتیک وروسته عمومي بڼه غوره کړه، او تر ۱۹۹۹ کال پوري د حزب الله، امل غورځنګ ، بعث ګوند ، او د سوریې ټولنیز ملتپال ګوند په څیر ډلو شاوخوا ۵۰ ځانمرګي بریدونه ترسره کړل.د بریدونو په دې لړۍ کي د سوریې سوسیال نشنلسټ ګوند په ۱۹۸۵ کال کي لومړۍ ښځینه ځانمرګی بریدګره د خپلي موخي لپاره استعمال کړه.<ref name="FEMALE SUICIDE BOMBERS">{{Cite web|date=June 2004}}</ref> <ref name="books.google.com">{{کتابي سرچينه|date=August 2004}}</ref> <ref name="martinfrost.ws">{{Cite web|date=2004}}</ref> <ref name="Rajan">{{کتابي سرچينه|date=2011}}</ref> [[د سریلانکا کورنۍ جګړه|د سریلانکا د کورنۍ جګړې]] پر مهال د [[تاميل پړانګان|تامل پړانګانو]] (LTTE) ځانمرګي بریدونه د یوه تکتیک په توګه غوره کړل، او د بمي کمربندونو او ښځینه بم غورځوونکو څخه یې کار واخیست. یادي ډلي خپل لومړی ځانمرګی برید د ۱۹۷۸ په جولای کي ترسره کړ، او د دوی د تور پړانګ څانګي له ۱۹۸۷ څخه تر ۲۰۰۹ پوري ۸۳ ځانمرګی بریدونه وکړل، چي د د هند د پخواني لومړي وزیر [[راجيو ګاندي|راجیو ګاندي]] <ref>{{Cite news|date=27 June 2006}}</ref> <ref>{{Cite news|date=28 June 2006}}</ref> <ref>{{Cite news|date=21 May 1991}}</ref> او د سریلانکا ولسمشر، رانا سینګ پریماداسا <ref>{{Cite news|date=16 September 2002|location=Melbourne}}</ref> <ref>{{Cite news|date=27 July 1998}}</ref> <ref name="Hindu050905">{{Cite news|date=5 September 2005|location=Chennai, India}}</ref> <ref name="Reuters101106">{{Cite news|date=10 November 2006}}</ref> تر څنګ یې ۹۷۹ کسان له منځه یووړل. یوه بله غیر مذهبي ډله چي په ځانمرګو بریدونو کي زیاته ښکیله وه د کردستان کارګرانو ګوند وو، چي په ۱۹۸۴ کال کي یې د ترکیې د دولت پر وړاندي خپل بغاوت پیل کړ. د شیکاګو د امنیت او ترهګرۍ پروژې د ځانمرګو بریدونو ډیټابیس له مخي د ۱۹۹۶ څخه تر ۲۰۱۲ پوري د PKK لخوا په لسو ځانمرګو بریدونو کي ۳۲ کسان قتل او ۱۱۶ نور ټپیان سول. ددې ډلو په هاخوا [[القاعده|القاعدې]] خپل لومړی ځانمرګی برید د ۱۹۹۰ لسیزې په نیمایي کي ترسره کړ او لومړی ځل په ۱۹۸۹ کال کي په اسراییلو او فلسطیني سیمو کي راڅرګند سول. ==== یوولسم سپتمبر او تر هغه وروسته ==== د ځانمرګو بریدونو شمیر چي په 1980 لسیزه کي په منځنۍ کچه په کال کي له پنځو څخه کم وو، په 2001 کې 81 ځانمرګو بریدونو او په 2005 کي 460 ته لوړ سو. {{Sfn|Atran|2006}} تر ۲۰۰۵ کال پوري دا تاکتیک لسګونو هیوادونو ته وغځېدی. <ref name="Maggio-2009-205">{{کتابي سرچينه|date=2009}}</ref> [[File:Beit_Lid_suicide_bombing_(1995).jpg|بټنوک|په ۱۹۹۵ کال کي د فلسطین د ځانمرګي برید وروسته صحنه]] په اسراییل کي لومړی ځانمرګی برید په ۱۹۹۴ کال کي د حماس له خوا وسو، او له ۲۰۰۱ څخه تر ۲۰۰۳ پوري یاده پدیده اوج ته ورسېدل چي په دې ترڅ کي په ۲۰۰۲ کال کي له ۴۰ څخه په زیاتو بمي چاودنو کي له ۲۰۰ څخه زیاتو کسانو ته مرګ ژوبله واوښته. په اسراییل کي د حماس بریدونه تر ډېره پوري د اسراییل حکومت د زور زیاتيو او ظلمونو سره اړه لري، چي ددغه هیواد مېشت مسلمان عربان یې د خپلواکۍ په موخه ترسره کوي. <ref>[http://www.adl.org/PresRele/IslME_62/4153_62.asp "Palestinian Summer Camps Teach Terror Tactics, Espouse Hatred; Some Found to Be Funded by UNICEF"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240919150148/https://www.adl.org/presrele/IslME_62/4153_62.asp |date=2024-09-19 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240919150148/https://www.adl.org/presrele/IslME_62/4153_62.asp |archivedate=2024-09-19 |title=آرشیف کاپي |url=https://www.adl.org/presrele/IslME_62/4153_62.asp |access-date=2025-02-24 |url-status=bot: unknown}}, adl.org; retrieved 2012-08-19.</ref> <ref>[http://www.eufunding.org/Textbooks/EuropesPalestinianChildren.html Europe's Palestinian Children What Hope for Them?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130524193206/http://www.eufunding.org/Textbooks/EuropesPalestinianChildren.html |date=May 24, 2013 }}. Eufunding.org; retrieved 2012-08-19.</ref> [[د ۱۱ سپتمبر بريدونه|د ۲۰۰۱ کال د سپتمبر د یوولسمې نیټې بریدونه]] چي د القاعدې لخوا تنظیم سوي وه، " پر پرل هاربر باندي د جاپان له برید را وروسته د امریکا په خاوره کي ترټولو بد بریدونه بلل سوي دي". <ref name="Engel-2013">{{Cite web|date=Sep 11, 2015}}</ref> د القاعدې ډلي اړوند کسان په دې بریدونو کي د څلورو لویو مسافر وړونکو جیټ الوتکو په تښتولو کي ښکیل وه. په دوی کي دوې الوتکې په قصدي ډول د [[نیویورک|نیویارک ښار]] د نړیوال سوداګریز مرکز د دوه ګونو برجونو سره وجنګول سوې، او تر دوو ساعتونو په کمه موده کي یې دواړي ۱۱۰ پوړیزي اسمانڅکي ودانۍ ویجاړي کړې. دریمه الوتکه د ورجینیا په ارلینګټن کاونټي کي له [[پنټاګون]] سره ولګېده، چي د ودانۍ لویدیځ اړخ ته یې سخت زیان واړاوه. د دې بریدونو په پایله کي ۲۲۱ کسان (د ۱۵ تښتوونکو په ګډون) ووژل سول او همدارنګه د ودانیو شاوخوا ۲۷۳۱ تنه نور له منځه ولاړل. څلورمه الوتکه د پنسلوانیا په شانکسویل کي په یوه کرونده کي وغورځېده، او ټول ۴۴ کسان (د څلورو تښتوونکو په ګډون) پکښي ووژل سول. په ټولیزه توګه په دې بریدونو کي ۲،۹۹۶ کسان ووژل قتل او له ۶،۰۰۰ څخه ډیر نور ټپیان سوه. له برید نهه ورځې وروسته [[د متحده ایالتونو ولسمشر|د امریکا ولسمشر]] [[جورج واکر بوش|جورج ډبلیو بوش]] د "ترهګرۍ پر وړاندي د جګړې" غوښتنه وکړه او لږ وروسته یې [[د افغانستان جګړه (۲۰۰۱- ۲۰۲۱)|په افغانستان کي]] [[اسامه بن لادن|د اسامه بن لادن]] د موندلو او نیولو لپاره جګړه پیل کړه، خو څرنګه چي د ترهګرۍ اصلي سرچینې د ډیورنډ کرښي ختیځ لوري ته وې، نو ځکه د القاعدې مشر (اسامه بن لادن) یوه لسیزه وروسته د پاکستان په ایبټ اباد کي ووژل سو. <ref name="Amadeo" /> [[File:After_a_VBIED_Iraq_War_2007-2008.jpg|کيڼ|بټنوک|په عراق کي د موټر بم چاودني پایله]] [[پر عراق یرغل (۲۰۰۳)|په ۲۰۰۳ کال کې پر عراق د امریکا په مشرۍ له یرغل]] وروستهعراقي او بهرنیو یاغیانو د ځانمرګو بریدونو نوي څپې راپیل کړې. د یادوني وړ ده چي په دغه هیواد کي د بل هر هیواد په پرتله ډیر ځانمرګي بریدونه سوي دي. په عراق کي د متحده ایالاتو د پوځي اهدافو سربیره عراقي بریدګرو په ډیرو ملکي اهدافو لکه [[شيعه|د شیعه ګانو]] [[جومات|جوماتونو،]] د [[ملګري ملتونه|ملګرو ملتونو]] نړیوالو دفترونو او [[د سره صليب او سرې مياشتې نړيوال غورځنگ|سره صلیب]] بریدونه وکړل. د ۲۰۰۸ کال په لومړیو اتو میاشتو کي پاکستان د ځانمرګو بریدونو په برخه کي له عراق او افغانستان څخه مخکي سو، او پکښي ۲۸ بمي چاودنو ۴۷۱ کسان ووژل. په اروپا کې څلورو ځانمرګو بریدګرو د ۲۰۰۵ کال د جولای په ۷ مه د سهار د ګڼي ګوڼي په وخت کي په لندن کي په دریو ځایونو کي چاودني ترسره کړې. یادو بمي چاودنو ۵۲ ملکي وګړي مړه او ۷۰۰ نور ټپیان کړل. == سرچینې == https://web.archive.org/web/20160124204240/http://cpostdata.uchicago.edu/search_new.php?clear=1 1jt35h820x7lsqnchsqewhmi89li682 0 86026 369532 360257 2026-09-29T03:10:33Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369532 wikitext text/x-wiki == د فرانسوي ادبیاتو اغېز د پښتو ژبې په معاصرو ادبیاتو == [[فرانسوي ادبیات]] د نړۍ د فکري او کلتوري تحولاتو سرچینه ګڼل کېږي. د دغو ادبیاتو ژباړه او معرفي کول په [[پښتو ژبه]] کې نه یوازې د معلوماتو د زیاتوالي لامل شوي، بلکې د پښتو نثر او نظم ته یې نوي هنري قالبونه او فلسفي لیدلوري بښلي دي. === ۱. د نویو ادبي ډولونو ننوتل === د فرانسوي ادبیاتو له لارې پښتو ته د [[ناول]]، [[لنډه کیسه|لنډې کیسې]] او [[ډرامه|ډرامې]] عصري بڼې داخلې شوې. د بیلګې په توګه، د [[مولییر]] طنزيه ډرامو د پښتو نندارلیکونو په تخنیکي جوړښت او [[کرکټر]] جوړونه کې د پام وړ مرسته کړې ده. === ۲. فکري او فلسفي مکتبونه === پښتو لیکوالو د فرانسوي روښانفکرانو لکه [[ژان ژاک روسو]] او [[ولټیر]] له افکارو څخه د [[ټولنیز]] عدالت او ازادۍ په برخو کې الهام اخیستی. دغه راز د [[ایګزیستنشیالیزم]] فلسفه، چې [[ژان پاول سارتر]] یې مخکښ و، د پښتو په معاصر شعر کې د "انسان" په اړه نوي بحثونه راپیدا کړل. === ۳. د ریالیزم او رومانتیزم تقویه === د [[ویکټور هوګو]] آثارو په ځانګړي ډول د "بېوزلان" ناول، پښتانه [[لیکوال]] وهڅول چې په خپلو اثارو کې د ټولنې رښتیني انځورونه ([[ریالیزم]]) وباسي. همدارنګه د [[رومانتیزم]] مکتب د [[پښتو]] په نوي تغزلي نثر کې ژورې ریښې ځغلولې دي. === سرچینې === * [https://dspace.mic.af/ د افغانستان د علومو اکاډمۍ مجلې]{{Dead link|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20260118220001/http://www.taand.com/ تاند ویب پاڼه - ادبي بحثونه] [[وېشنیزه:پښتو ادبیات]] [[وېشنیزه:فرانسوي ادبیات]] [[وېشنیزه:ادبي ژباړې]] svxd4wynpnlzu2cg7x2xuogc5ai5pnw 0 87571 369566 366307 2026-09-29T09:05:09Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369566 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} '''ناصر غلامي هوجقان''' (په {{Lang-fa|ناصر غلامی هوجقان}}؛ زېږېدلی د ۱۹۷۷ کال د اپرېل په ۱، [[آبادان]]) يو ايرانی خبريال، راپور ورکوونکی، ليکوال او ورزشي مدير دی.<ref>{{Cite news|title=د ناصر غلامي هوجقان ژوندليک|url=https://www.ilna.ir/بخش-تولید-تجارت-خدمات-32/1428247-بیوگرافی-ناصر-غلامی-هوجقان|website=ilnanews|language=fa|date=2023-12-10}}</ref><ref>{{Cite web|title=ناصر غلامي هوجقان؛ له خبريالۍ څخه تر عامه اړيکو پورې|url=https://www.rokna.net/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DA%A9-12/970715-%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%BA%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%87%D9%88%D8%AC%D9%82%D8%A7%D9%86-%D9%81%D8%B9%D8%A7%D9%84-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AE%D8%A8%D8%B1%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AA%D8%A7-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C|website=Roknanews|language=fa|access-date=2024-02-01}}</ref><ref>{{Cite news|title=د ختيځ آذربايجان د شين کيوکوشين کاراته د عامه اړيکو مسؤل وټاکل شو|url=https://www.rokna.net/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%88%D8%B1%D8%B2%D8%B4%DB%8C-8/946272-%D9%85%D8%B3%D8%A6%D9%88%D9%84-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%D8%B3%D8%A8%DA%A9-%D8%B4%DB%8C%D9%86-%DA%A9%DB%8C%D9%88%DA%A9%D8%B4%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%AA%D9%87-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%B1%D9%82%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%A8-%D8%B4%D8%AF|website=Rokna|language=fa|access-date=2024-01-24|archive-date=2024-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20240204092943/https://www.rokna.net/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%88%D8%B1%D8%B2%D8%B4%DB%8C-8/946272-%D9%85%D8%B3%D8%A6%D9%88%D9%84-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%D8%B3%D8%A8%DA%A9-%D8%B4%DB%8C%D9%86-%DA%A9%DB%8C%D9%88%DA%A9%D8%B4%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%AA%D9%87-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%B1%D9%82%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%A8-%D8%B4%D8%AF|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=ناصر غلامي هوجقان څوک دی؟|url=https://www.salameno.com/news/55429803/ناصر-غلامی-هوجقان-خبرنگار-آزاد-کیست-بیوگرافی|website=salameno|language=fa|date=2022-02-22}}</ref><ref>{{Cite web|title=د تبريز خبريال د غړو د بسپنې سفير شو|url=https://mehre-saba.ir/miayneh/136962|website=mehre-saba|language=fa|date=2024-01-21}}</ref><ref>{{Cite news|title=له تبريزي خبريال ناصر غلامي هوجقان سره مرکه|url=http://www.ensafnews.com/455506/گفتگو-با-ناصر-غلامی-هوجقان-خبرنگار-تبر/|website=ensafnews|language=fa|date=2022-01-21}}</ref><ref>{{Cite news|title=د ختيځ آذربايجان د شين کيوکوشين کاراته د عامه اړيکو مدير معرفي شو|url=https://www.farsnews.ir/azarbaijan-sharghi/news/14020918000443/مدیر-روابط-عمومی-سبک-شین-کیوکشین-کاراته-استان-آذربایجان-شرقی-معرفی-شد|website=farsnews|language=fa|date=2023-11-10}}</ref><ref>{{Cite web|title=د ختيځ آذربايجان د هو کونګ فو د عامه اړيکو مسؤل وټاکل شو|url=https://avayevarzeshnews.ir/?p=26356|website=avayevarzeshnews|language=fa|date=2023-11-22}}</ref><ref>{{Cite web|title=د عامه اړيکو درې د ګومارنې حکمونه صادر شول|url=http://sedaytabriz.com/%D8%B5%D8%AF%D9%88%D8%B1-%D8%B3%D9%87-%D8%AD%DA%A9%D9%85-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%A8-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B7%D9%88%D9%84-%DB%8C%DA%A9/|website=sedaytabriz|language=fa|date=2023-12-18|access-date=2026-08-01|archive-date=2023-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20231218185722/http://sedaytabriz.com/%D8%B5%D8%AF%D9%88%D8%B1-%D8%B3%D9%87-%D8%AD%DA%A9%D9%85-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%A8-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B7%D9%88%D9%84-%DB%8C%DA%A9/|url-status=dead}}</ref> هغه د ختيځ آذربايجان ولايت د ازاد کونګ فو، هو کونګ فو، ګنګ توان، شين کيوکوشين کاراته، الپاګوت، فارسي کيک بوکسنګ، فايټر سټايل او پاور کيک بوکسنګ د ټولنو د عامه اړيکو مسؤل دی.<ref>{{Cite web|title=د رسنيو د فعال ستاينه د ايرانيانو د غړو د بسپنې د ټولنې د سفير په توګه|url=https://farsnews.ir/azarbaijan_sharghi/1720264715444795973|website=farsnews|language=fa|date=2024-07-01}}</ref><ref>{{Cite web|title=يو ژغورونکی په وروستيو شېبو کې په معجزه‌يي ډول له مرګه وژغورل شو|url=https://adinehpress.ir/%D9%86%D8%AC%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%B9%D8%AC%D8%B2%D9%87%D8%A2%D8%B3%D8%A7%DB%8C-%DB%8C%DA%A9-%D9%86%D8%AC%D8%A7%D8%AA%DA%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%B1%DA%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%AE/|website=adinehpress|language=fa|date=2024-01-21}}</ref><ref>{{Cite web|title=د ختيځ آذربايجان د شين کيوکوشين کاراته د عامه اړيکو مدير معرفي شو|url=http://qalampress.ir/مدیر-روابط-عمومی-سبک-شین-کیوکشین-کارات/|website=qalampress|language=fa|date=2023-11-21}}</ref> ==آثار== ===خبريالي=== هغه په ۲۰۱۲ کال کې خپله خبريالي د خبر روز، صدای تبريز، تيتربرتر، باش خبر، دارا خبر او نورو خبري رسنيو سره پيل کړه او وروسته مشهور شو. ===نور فعاليتونه=== هغه د ايران د ملي رېکارډونو د کمېټې د مشر رضايي له خوا د ۱۴۰۲ کال د عامه اړيکو د حکمونو د رېکارډ لرونکي په توګه معرفي شو او د رېکارډ حکم، مډال او نښان يې ترلاسه کړ.<ref>{{Cite web|title=په تبريز کې يو کس په يوه کال کې د رزمي ورزشونو د عامه اړيکو درې حکمونه ترلاسه کړل|url=http://www.daranews.ir/تصاحب-سه-حکم-روابط-عمومی-ورزش-های-رزمی-د/|website=daranews|language=fa|date=2023-12-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250702204733/http://www.daranews.ir/%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AD%D8%A8-%D8%B3%D9%87-%D8%AD%DA%A9%D9%85-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%D9%88%D8%B1%D8%B2%D8%B4-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D8%B2%D9%85%DB%8C-%D8%AF/|archivedate=2025-07-02|access-date=2026-08-01|url-status=dead}}</ref> هغه د غړو د بسپنې د سفير او همدارنګه د شمال لوېديځ او اردبيل د سولې د کور د سفير په توګه هم وټاکل شو. د سره مياشتې د ټولنو د ښارونو او ولايت چارواکو هم هغه د ختيځ آذربايجان د پېښو د راپور ورکولو د رېکارډ لرونکي په توګه وستايه. هغه په ۱۴۰۳ کال کې د ولايت د غوره عامه اړيکو مسؤل هم وپېژندل شو او د ختيځ آذربايجان د ازاد کونګ فو په برخه کې يې د عامه اړيکو د غوره والي مجسمه او لوح ترلاسه کړه.<ref>{{Cite web|title=ناصر غلامي هوجقان د ختيځ آذربايجان د شين کيوکوشين کاراته د عامه اړيکو مدير وټاکل شو|url=http://sedaytabriz.com/%D9%85%D8%AF%DB%8C%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%D8%B3%D8%A8%DA%A9-%D8%B4%DB%8C%D9%86-%DA%A9%DB%8C%D9%88%DA%A9%D8%B4%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%AA/|website=sedaytabriz|language=fa|date=2023-11-21|access-date=2026-08-01|archive-date=2023-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20231218133909/http://sedaytabriz.com/%D9%85%D8%AF%DB%8C%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%D8%B3%D8%A8%DA%A9-%D8%B4%DB%8C%D9%86-%DA%A9%DB%8C%D9%88%DA%A9%D8%B4%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%AA/|url-status=dead}}</ref> ==سرچينې== fufoz1qld3tsl90snu3x3qlwz26wpoe 3 87743 369553 2026-09-29T07:01:38Z ښه راغلاست پیغام ورکوونکی 11444 د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي 369553 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|name=Anaskhaishki}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Af420|<font color="black">'''Af420''']]''' </span> ^{<font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font>} ۲۹ سېپتمبر ۲۰۲۶، گړۍ ۰۷:۰۱ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) 5rn0h2ft0hvpkqs3rs3p8ucy8nzrsca