ويکيپېډيا pswiki https://ps.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D9%88%D9%85%DA%93%DB%8C_%D9%85%D8%AE MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter رسنۍ ځانگړی خبرې اترې کارن د کارن خبرې اترې ويکيپېډيا د ويکيپېډيا خبرې اترې دوتنه د دوتنې خبرې اترې مېډياويکي د مېډياويکي خبرې اترې کينډۍ د کينډۍ خبرې اترې لارښود د لارښود خبرې اترې وېشنيزه د وېشنيزې خبرې اترې تانبه د تانبې خبرې اترې مهال‌ليک د مهال‌ليک خبرې اترې چلنوال د چلنوال خبرې اترې پېښه د پېښې خبرې اترې 0 4672 369589 369460 2026-09-29T12:07:24Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369589 wikitext text/x-wiki {{مالومات | name = کابل | native_name = | native_name_lang = | settlement_type = ولايت | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Kabul in Afghanistan.svg | map_alt = | map_caption = د افغانستان په نقشه کې کابل ولايت رنگ کړی شوی دی | subdivision_type = هېواد | subdivision_name = {{افغانستان}} | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = پلازمېنه | seat = [[کابل]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = والي | leader_name = احمدالله عليزۍ | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 4462 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="CSO" /> | population_total = 3950300 | population_as_of = 2012 | population_density_km2 = auto | population_demonym = کابليان | population_note = | blank_name_sec1 = [[د افغانستان ژبې|مهمې ژبې]] | blank_info_sec1 = [[پښتو]]<br/>[[دري]] | timezone1 = UTC+4:30 | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = AF-KAB | website = | footnotes = }} کابل چې د هېواد په ختيځ کې پروت دی، د افغانستان له څلوردېرشو ولايتونو نه يو دی. د ولايت مرکز د کابل ښار دی چې د افغانستان پلازمېنه او ستر ښار هم دی. په ۲۰۲ز کال کې د کابل د وګړو شمېر له پنځه ميليونه نه زيات ښودل شوی، له دې ډلې پنځه اتيا سلنه يې په ښاري سيمو کې ژوند کوي. د دې ولايت اوسنی والي ملا شيرين اخوند دی.<ref name="nsia">{{cite web|url=https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2020/06/%D8%A8%D8%B1%D8%A2%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%DB%B1%DB%B3%DB%B9%DB%B9-%D9%86%D8%B3%D8%AE%DB%80-%D8%A7%D9%88%D9%84.pdf|title=Estimated Population of Afghanistan 2020-21|publisher=Islamic Republic of Afghanistan, National Statistics and Information Authority|access-date=6 June 2021|archive-date=3 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200703171906/https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2020/06/%D8%A8%D8%B1%D8%A2%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%DB%B1%DB%B3%DB%B9%DB%B9-%D9%86%D8%B3%D8%AE%DB%80-%D8%A7%D9%88%D9%84.pdf|url-status=dead}}</ref> شمال ته د پروان ولايت، شمال ختيځ ته له کاپيسا ولايت، ختيځ ته له لغمان ولايت، سويل ختيځ ته له ننګرهار ولايت، سويل ته له لوګر ولايت، او لويديځ ته له میدان وردګ ولايت سره پوله لري. == جغرافيه == کابل د سمندر له سطحې نه د ۱۸۰۰ متره (۶۰۰۰ فوټه) په لوړوالي سره د شمالي عرض البلد په ۳۴-۳۱ او ختيځ طول البلد ۶۹-۱۲ درجو کې پروت دی چې په دې ډول د نړۍ یو له لوړو پلازمېنو نه دی. له ستراتيژيک اړخه کابل په لوړو غرونو کې ايساره يوه دره کې د شمال او سويل او ختيځ او لويديځ په سوداګريزه لاره پروت دی. يو ميليون کاله مخکې د کابل له سيمې د سويل او ختيځ تر منځ د کابل او پغمان غرونه چاپېر وو، چاريکار يې په شمال کې او نينګياغار يې په لويديځ کې و. په دې سيمه کې يو کنګل سيند و. د دې ښار په ختيځه برخه د پول څرخي په سيمه کې ځينې ژورې څاه ګانې د هغه وخت شواهد دي. د کابل ختيځ لور ته د پغمان غر، سويل لويديځ ته يې کوه قروغ غر او شمال ختيځ ته يې د کوه شيردروازه غرونه پراته دي. کابل يوازې يو سيند لري چې د کابل سيند په نوم پېژندل کېږي. د کابل سيند د پغمان له غره نه د سويل تنګي پر لور نږدې اويا کيلو متره (۴۳ ميله) د کابل لويديځ لور نه سرچينه اخلي. د لویديځ لور ته بهېږي، له کابل او جلال اباد ښار او بيا له ډکې نه تېرېږي او د پاکستان خاورې ته ننوځي او په پايله کې د اټک په سيمه کې د سیند سيند ته ورګډېږي. د کابل سيمې اقليم وچ او نيمه وچې پراخې سيمې دي. د ډېر کم اورښت له امله، په ځانګړي ډول د مۍ له مياشتې نه د نومبر تر مياشتې پورې، کابل ډېر وچ او ګردجن وي. د تودوخې زيات بدلون له شپې نه تر ورځې، له يوه موسم نه تر بل موسم او له يوې سيمې نه تر بلې سيمې پورې بدلون مومي. د افغانستان تر ټولو ټاکلی اقليم شين او بې وريځو اسمان دی چې د کال په اوږدو کې له درې سوه نه زياتو ورځو کې په کې لمر ځليږي. ان د ژمې په موسم کې، د واورې د اورښت په منځ کې اسمان صاف وي، واوره په کې په کلني ډول له ۱۵ نه تر ۳۰ سانتي متره (۵.۹-۱۱.۸ انچه) وي. په ژمی کې د کابل د تودوخې ورځنۍ درجه منفي یو سانتيګراد (دېرش فارنهايت) او په دوبي کې څلرو وېشت درجې سانتيګراد (پنځه اويا فارنهايت) وي. د کال تر ټولو سړه مياشت جنوري او تر ټولو توده مياشت يې جولای ده. تر ټولو لوړه تودوخه د جولای په مياشت کې +42.7 °C ثبت شوې او تر ټولو کمه يې، په جنورۍ کې −26.3 °C ثبت شوې ده. ==ژبې او توکمونه== کابل يو پښتون مېشتی ولايت دی، خو د هيواد نا امنیو له امله د هيواد د بيلابيلو ولايتونو څخه ډير توکمونه کابل ته را کډه شوي، چې زیاتره يې په ښار کې مېشت شوي. اوس مهال کابل کې بيلابيل توکمونه اوسېږي، چې هر يو يې بيلابيل کلتور او دودونه لري، [[پښتو]] او [[دري ژبه|دري]] د کابل اداري او تعليمي ژبې دي، خو د ټولو ولسوالیو له شمېره زیاتره يې يوازې پښتون مېشتې دي، د ۲۰۲۴ زيږيدز کال د وګړشميرنې پر بنسټ د کابل ولايت اوسيدونکو توکمونه پرلاندې ډول دي: ‏د کابل ولايت توکميزې/قومي ډلې؛ {{انځوربرخه|انځور=20240720 121831.png|Description=د کابل ولايت توکميزې ډلې، (بور رنګ پښتانه).}} د کابل ښار پښتانه: 59% تاجیکان(ورسره قزلباش): 22% هزارګان: 13% ګډوډ لږکیان: 6% د کابل ټولې ولسوالۍ پښتانه: 70% تاجيکان: 16% هزارګان: 7% پشه يان: 3% نور لږکیان: 4% د کابل ولايت 90% وکړي د اسلام دين سني مذهب پالونکي او پاتې يې شعیه ګان او نور لږکي مذهبونه جوړوي. == تاريخ == د کابل تاريخ، له ۳۵۰۰ کاله پخوا نه پيلېږي. دا سيمه يو مهال د زردشتي دين مرکز و، له هغې وروسته د بودايي او هندويزم دين مرکز ګرځېدلی و.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1651814.stm SOUTH ASIA | Kabul: City of lost glories]. BBC News (2001-11-12). Retrieved on 2010-10-19.</ref> د بریتانوي موزيم د سندونو پر بنسټ، د کابل اصلي اوسېدونکي پښتانه او تاجيک دي. په اوومه پېړۍ کې عرب مسلمانانو پر دې ښار بريدو کړ او اسلام يې خپور کړ، خو کرار کرار دا سيمه د کابل د هندوشاهي له خوا بېرته ونيول شوه. په نهمه پېړۍ کې صفاريانو او سامانيانو يو ځل بيا په کابل بريد وکړ، په يوولسمه پېړۍ کې محمود غزنوي په ښار بريد وکړ او دا هغه مهال و چې هندو شاهي پاچا «جی پالا« ځان وژنه وکړه. کله چې غوريانو غزنويانو ته ماتې وکړه، دا ښار د غوريانو د واکمنۍ برخه وګرځېده او وروسته د چنګيزخان په مشرۍ مغولو پرې يرغل وکړ. د تيموري سلسلې د واکمنۍ بنسټګر تيمور په څوارلسمه پېړۍ کې په دې سيمه يرغل وکړ او په يو ستر سوداګريز مرکز يې بدل کړ. په ۱۵۰۴ز کال کې دا ښار د شمال له لوري بابر ونيو او هغه خپله پلازمېنه وګرځاوه، کوم چې د هغه د مغول سترواکۍ يو له مرکزي ښارونو نه و. په ۱۵۲۵ز کال کې بابر په خپلو يادښتونو کې کابلستان په دې ډول ياد کړې دی: <blockquote>د کابل په هېواد کې ډېرې او ډول ډول قبيلې مېشتې دي. په درو او هوارو ځمکو کې يې ترکان، ايماق او عرب ميشت دي. په ښار او په ډېرو کليوالو سيمو کې يې اوسېدونکي تاجیکان (چې بابر ورته سرتان وايي) دي. ډېری نور کلي او ولسوالۍ يې د پشه یانو، پراچه وو، تاجیکانو، برکيانو او افغانانو له خوا نيول شوې دي. لويديځ لور ته په غونډیو کې يې هزاره ګان او نودري ژوند کوي. په نودري قبايلو کې ځينې هغه هم شته چې په په مغولي ژبه خبرې کوي. په شمال ختيځ غونډیوکې يې کافرستان پروت دی، لکه کټور او ګبريک. په کابل کې په يوولسو يا دولسو بېلا بېلو ژبو خبرې کېږي چې دا دي: عربي، فارسي، ترکي، مغولي، هندي، افغاني، پشه يي، پراچي، ګبري، برکي او لمغاني.... (بابرنامه، له زېږد وروسته ۱۵۲۵ز.)</blockquote>په ۱۷۴۷ز کال کې د دراني سترواکۍ تر واک لاندې راتګ نه مخکې کابل د ډېرې مودې لپاره خپلواک و. د ۱۸۳۹ز کال په لومړۍ افغان-انګليس جګړه کې، بریتانوي پوځ په دې سيمه بريد وکړ، خو په ۱۸۴۲ز کال کې بېرته په شا شول، سره له دې چې د کابل پر لاره د يو ناڅاپي کمين له امله له دوی نه زرګونه کسه ووژل شول. د غچ اخېستنې په يوه اقدام کې، يو بل بریتانوي ځواک بریتانوي هند ته له په شا کېدو مخکې، تر يو بريده کابل وسوځاوه. کله چې په کابل کې د دوی مېشت کارکوونکي ټول ووژل شول، بریتانويانو د ۱۸۷۹ز کال د دويمې افغان-انګليس جګړې پرمهال يو ځل بيا کابل ونيو، خو نږدې يو کال وروسته، کله چې دوی نوی امير وټاکه، له کابله ووتل.   په ۱۹۱۹ز کال کې، پاچا امان الله خان د درېيمې افغان-انګليس جګړې پر مهال واک تر لاسه کړ، دا هغه مهال و، کله چې د ۱۹۱۹ز کال د مې په مياشت کې د بریتانيې شاهي هوايي ځواک د بریتانيې ۳۱ او ۱۱۴ شمېره ډلو پر پلازمېنه او ختيځ ښار جلال اباد هوايي بريدونه وکړل. امان الله خان بریتانويانو ته ماتې ورکړه او د راولپنډۍ د تړون له لاسليک وروسته يې  د هېواد پر نويتابه پيل وکړ. د ۱۹۲۰ز لسيزې په وروستيو کې د واک بدلون رامنځ ته شو، تر دې چې ظاهرشاه تر ټولو ځوان پاچا شو.<ref>{{cite web|url=http://www.national-army-museum.ac.uk/exhibitions/afghanistan/page4.shtml|title=The Road to Kabul: British armies in Afghanistan, 1839–1919|publisher=[[National Army Museum]]|access-date=2011-02-11|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101126035657/http://www.national-army-museum.ac.uk/exhibitions/afghanistan/page4.shtml|archive-date=2010-11-26}}</ref><ref name="BL">{{cite web|url=http://www.bl.uk/reshelp/findhelpregion/asia/afghanistan/afghanistancollection/1919to1928/sources1919to1928.html|title=Afghanistan 1919–1928: Sources in the India Office Records|quote=''1919 (May), outbreak of Third Anglo-Afghan War. British bomb Kabul and Jalalabad;''|publisher=[[British Library]]|access-date=2011-02-11|تاريخ الأرشيف=2017-01-16|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20170116111138/http://www.bl.uk/reshelp/findhelpregion/asia/afghanistan/afghanistancollection/1919to1928/sources1919to1928.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=2017-01-16|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20170116111138/http://www.bl.uk/reshelp/findhelpregion/asia/afghanistan/afghanistancollection/1919to1928/sources1919to1928.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20170116111138/http://www.bl.uk/reshelp/findhelpregion/asia/afghanistan/afghanistancollection/1919to1928/sources1919to1928.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20170116111138/http://www.bl.uk/reshelp/findhelpregion/asia/afghanistan/afghanistancollection/1919to1928/sources1919to1928.html}}</ref> په ۱۹۶۰ ز او ۱۹۷۰ز کلونو کې، کابل د مرکزي اسيا د پاريس په توګه پېژندل کېده، ځکه چې دا ښار د اروپايي ښارونو په ډول د بدليدو په حال کې و. په داسې حال کې چې يو وخت کابل د اسيا مرغلره او يوه پرمختللې او موډرنه پلازمېنه وه. په هغو ورځو کې يې نوې سينماګانې، کافي ګانې، رسمي فرانسوي ډوله باغونه، ښوونځي، کتابتونونه، پوهنتونونه او په زړه پورې بوتيکونه درلودل. د کابل اوسېدونکي چې د «کابليانو» په نوم پېژندل کېدل، په لوړه کچه لوستي(باسواده)، موډرن، پرمختلونکي او نړيوال وو. ښځې او نارينه لومړيو ښوونځيو، ليسو او پوهنتونونو ته تلل. په ۱۹۷۰ز کلونو کې د لنډو لمنو لباسونه، په افغاسنتان کې عام لیدل کېدل. د لوړې زده کړې، له کلتوري اړخه ویښ او په عین وخت کې مذهبي خلک وو، په ۱۹۶۰ او ۱۹۷۰ز کلونو کې د ويښتو نه پټول او د هر ډول کاليو اغوستل کومه ستونزه نه وه. دې پرمختلونکې او سوله ييزې ټولنې، ترهغه وخته دوام وکړ، کله چې په ۱۹۷۰ز کلونو کې بهرنۍ لاسوهنې رامنځ ته شوې او افغانستان يې په هغه هېواد بدل کړ، چې اوس دی. د ۱۹۷۰ز کال په دسمبر مياشت کې، د شوروي اتحاد وسله وال ځواکونه، د کابل په هوايي ډګر کې را ښکته شول، تر څو د خلق دموکراتيک ګوند په مشرۍ، د افغانستان د دولت د پياوړي کولو برخه کې مرسته وکړي.<ref name="US-blames-Pakistan">{{cite news|url=https://news.yahoo.com/pakistan-isi-urged-attacks-u-targets-officials-002201562.html|title=U.S. blames Pakistan agency in Kabul attack|publisher=Reuters|date=September 22, 2011|access-date=2011-09-22|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110925075845/http://news.yahoo.com/pakistan-isi-urged-attacks-u-targets-officials-002201562.html|archive-date=September 25, 2011}}</ref> د شوروي افغان جګړې پر مهال کابل د شاوخوا ګاونډیو سیمو لپاره د امن یو ستر ټاټوبۍ وو، او کله چي یاده جګړه سخته سول د یو شمېر ګاونډیو ولایتونو او ولسوالیو لوی شمېر اوسېدونکي د کابل ښار ته کډوال سول. په 1992 کال کي د ډاکټر نجیب الله تر پرځېدو وروسته کابل د جمعیت اسلامي، حزب اسلامي او نورو ډلو ټپلو ترمنځ د جګړې او کش مکش یوه ستره سیمه وه، چي له کبله یې لوی شمېر ودانۍ له خاورو سره خاوري او خلک بهرنیو هیوادونو ته مهاجر سول. د جګړې دغه اور چي مشرتوب یې د ګلبدین حکمتیار، احمدشاه مسعود، برهان الدین رباني، عبدالرب رسول سیاف، عبدالعلي مزاري او نورو په غاړه وو، د لسګونو زره انسانانو ککرۍ والوزولې. له 1994 کال راوروسته کله چي د طالبانو حرکت منځ ته راغي، کابل ددوی او شمالي ټلوالي ترمنځ د جګړې په اور کي بیا لولپه او واک یې د طالبانو لاس ته ولوېدی. د 2001 کال په پای کي شمالي ټلواله د امریکا په مرسته بیرته کابل ته دننه سول او په راتلونکي حکومت کي یې مهمي چوکۍ خپلي کړې. د حامد کرزي او اشرف غني د حکومتونو په شل کلنه دوره کي کابل سره ددې چي د یوشمېر خونړیو چاودنو شاهد هم وو، خو بیا یې هم د پام وړ پرمختګ وکړ او د جمعیت اسلامي، حزب اسلامي، طالبانو او نورو د جګړو زیانونه یې بیرته جبران کړه. په 2021 کال کي د اګسټ پر پنځلسمه نېټه باندي کابل د جمهوري دولت د پرځېدو په پایله کي یوځل بیا د طالبانو لاس ته ولوېدی او ولسمشر اشرف غني بېله دې چي په جګړه لاس پوري کړي ښار یې د مجاهدینو او طالبانو خلاف دا ځل روغ رمټ پرېښود. {| class="wikitable sortable" width="90%" style="font-size:90%;" align="center" |+ align="center" style="background:#BFD7FF" | '''د کابل ولايت ولسوالۍ''' |- bgcolor="#efefef" ! style="width:125px" align="left" |ولسوالۍ ! style="width:125px" align="left" |مرکز ! style="width:100px" align="right" |آبادي/وگړو شمېر ! style="width:100px" align="right" |خلک |- | [[استالف ولسوالۍ|استالف]] | [[استالف]] | 29,800 | پښتانه ډېرکي دي تر دې وروسته تاجکان او هزاره گان لږکيانو کې شمېرل کېږي |- | [[بگرامي ولسوالۍ|بگرامي]] | [[بگرامي]] | | 20% [[دیگان]], 80% [[پښتانه]] |- | [[پغمان ولسوالۍ|پغمان]] | [[پغمان]] | 150,000 | 15% نور, 85% پښتانه |- | [[چهار آسياب ولسوالۍ|چهار آسياب]] | [[قلعه نعيم]] | 32,500 | پښتانه ډېرکيان دي بيا په لږکيانو کې تاجکان او هزاره گان شمېرل کېږي |- | [[خاکجبار ولسوالۍ|خاکجبار]] | [[خاکجبار]] | 75,000 | 35% نور, 65% پښتانه |- | [[ده سبز ولسوالۍ|ده سبز]] | [[تره خېل]] | 47,900 | 25% نور, 75% پښتانه |- | [[سروبي ولسوالۍ|سروبي]] | [[سروبي]] | 150,000 | 90% پښتانه, او پاتې نور پشه يان دي |- | [[شکردره ولسوالۍ|شکردره]] | [[شکردره]] | 72,900 | 10% نور, 90% پښتانه |- | [[فرزا ولسوالۍ|فرزا]] | [[ده نو فرزا]] | 19,100 | پښتانه او دېگان گډ سره اوسېږي |- | [[قره باغ ولسوالۍ|قره باغ]] | [[قره باغ ولسوالۍ|قره باغ]] | 67,700 | 30% نور، 70% پښتانه |- | [[کابل]] (پلازمېنه) | [[کابل]] (پلازمېنه) | 2,536,300 | 60% پښتانه, 20% تاجکان,15% هزاره گان, 5% نور<ref>[http://magma.nationalgeographic.com/ngm/0311/feature2/map.html National Geography website]</ref> |- | [[کلکان ولسوالۍ|کلکان]] | [[کلکان]] | 26,900 | 35% نور, 65% پښتانه |- | [[گلدره ولسوالۍ|گلدره]] | [[گلدره]] | 20,300 | 55% پښتانه, 20% نور |- | [[موسهي ولسوالۍ|موسايي]] | [[موسايي]] | 30,000 | 75% پښتانه, 25% نور |- | [[مير بچه کوټ ولسوالۍ|مير بچه کوټ]] | [[مير بچه کوټ]] | 46,300 | 70% نور, 30% پښتانه |} == مطبوعات == د افغانستان سيمه ايز ټلويزونونه په دې توگه دي: * [[اينه ټېلېوېژن]] * [[اريانا ټېلېوېژن]] * [[خراسان ټېلېوېژن]] (ډېر ژر به د امريکا خڅه په کابل کې خپور شي) * [[لمر ټېلېوېژن]] * [[نور ټېلېوېژن]] * [[تمدن ټېلېوېژن]] * [[شمشاد (لروينون)|شمشاد ټلويزون]] * [[طلوع ټېلېوېژن]] * [[د افغانستان مليټېلېوېژن]] === د کابل پوهنتونونه === * [[د کابل پوليتخنيک پوهنتون]] * [[د کابل پوهنتون]] * [[د کابل پوليتخنيک پوهنتون]] * [[د افغانستان امريکايي پوهنتون]] * د کابل د طب انسټېټېوټ * د کابل نړېواله ښوونځی<ref>د کابل نړېواله ښوونځی...[http://www.qsi.org/AFG_HOME/ link] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509073710/http://www.qsi.org/afg_home/ |date=2008-05-09 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080509073710/http://www.qsi.org/afg_home/ |archivedate=2008-05-09 |title=آرشیف کاپي |url=http://www.qsi.org/afg_home/ |access-date=2023-10-04 |url-status=dead}}</ref> * [[د افغانستان د ملي پوځ اکادمي]] == انځوریز البوم == <center> <gallery> Image:A view from Kabul InterContinental.jpg|View from Kabul InterContinental Image:Downtown area of Kabul.jpg|Section of downtown area of Kabul File:Mountains of Kabul.jpg File:The Last Stand, by William Barnes Wollen (1898).jpg Image:Bagh-e-Bala1.jpg|Bagh-e Bala Park File:Serena Hotel in Kabul.jpg File:Kabul Baghe Babur.jpg File:Afghan Geological Survey complex in Kabul.jpg File:Kabul during the First Anglo-Afghan War 1839-42.jpg File:Street in Kabul.jpg file:Kabul_City_during_evening.jpg File:Kabul_street.jpg| File:Kabul_Graveyard_Hill_pool.jpg| File:Kabul_diving_platform.jpg| </gallery> </center> == دا هم وگورۍ == * [[کابلستان]] * [[د کابل د گلف کلب]] * [[د افغانستان د ښارونو لړليک]] * [[City of Light Development]] * [[د کابل راډيو]] * [[کابل ايکسپرس]] === په کابل کې بهرني پلاوي === * [http://afghanistan.usembassy.gov د امريکا سفارت] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704184448/http://afghanistan.usembassy.gov/ |date=2008-07-04 }} * [http://www.britishembassy.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket/Xcelerate/ShowPage&c=Page&cid=1079976688531 د برټانيې سفارت] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515024017/http://www.britishembassy.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket/Xcelerate/ShowPage&c=Page&cid=1079976688531 |date=2008-05-15 }} * [http://www.kabul.diplo.de/en/02/Botschafter__und__Abteilungen/Behoerdenleiter__und__Abteilungen__Unterbereich.html د جرمني سفارت] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060530101559/http://www.kabul.diplo.de/en/02/Botschafter__und__Abteilungen/Behoerdenleiter__und__Abteilungen__Unterbereich.html |date=2006-05-30 }} == سرچينې == {{reflist}} ==نور ولولئ== * [[کابل]] {{coor title dm|34|30|N|69|25|E|region:AF_type:adm1st}} {{کابل ولايت}} {{د کابل ولسوالۍ}} {{د افغانستان ولايتونه}} [[وېشنيزه:د افغانستان ولایتونه]] ff8bh9tis4egvgy79t5wwqk54tezezi 0 16956 369591 369464 2026-09-29T12:24:02Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369591 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Larynx cancer 01.jpg|بټنوک|کيڼ|کومييز سرطان]] '''کومييز سرطان''' چې د کومي سرطان هم بلل کېږي د سکواموس ژونکو سرطان دی چې د سکواموس ژونکو نه منشا اخلي او نورو ژونکو ته غځېږي. د کومي اېپيتېليم اکثره ژونکې، سکواموس ژونکې دي. [[سرطان]] د کومي په هره برخه کې وده کولی شي، خو د درملنې او رغېدو کچه د تومور په موقعيت پورې اړه لري. د تومور د موقعيت له مخې کومييز سرطان د اناتوميک موقعيت پر بنسټ په درې برخو وېشل شوی: گلوټس (سم غږيز تارونه، مخکيني او شاتني کومېشرونه)؛ سوپراگلوټس يا پورتنی گلوټس (ايپيگلوټس، ارېټېنويډونه او ارېپيگلوټېک قاتونه، او ناسم غږيز تارونه)؛ او ښکتنی گلوټس. کومييز سرطان اکثراً په گلوټس کې پېښېږي. د پورتني گلوټس سرطانونه لږ عام دي او تر ټولو لږ پېښېدونکی سرطان د ښکتني گلوټس سرطان دی. کومييز سرطان په مستقيم ډول څېرمه اناتوميکو برخو ته د غاړې د لمفاوي غدودو د مېټاسټاسېز او يا هم لرې اناتوميکو برخو ته د وينې له لارې ورغځېدی شي. په لرو اناتوميکو مېټاسټاسونو کې تر ټولو عام غړي سږي دي چې سرطان ورته غځېږي. ==د پېښېدو عاملين == [[انځور:Tumor Laryngis-01.jpg|بټنوک|کيڼ|د کومييز سرطان اېنډوسکوپي انځور]] لوگی څښل (د سېگرېټ، چلم، غېرمستقيم سگرېټ څښنه، د هوا د ککړتيا په سبب او نور) د کومييز سرطان د پېښېدو تر ټولو عمده عامل دی. د کومييز سرطان سره د مړينې پېښه د سگرېټ ناڅښونکي کسانو په پرتله په هغو کسانو کې چې سگرېټ څښي ډېر دی.<ref>Ridge JA, Glisson BS, Lango MN, et al. [http://www.cancernetwork.com/cancer-management-11/chapter04/article/10165/1402663 "Head and Neck Tumors"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090720201346/http://www.cancernetwork.com/cancer-management-11/chapter04/article/10165/1402663 |date=2009-07-20 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004224102/http://www.cancernetwork.com/cancer-management-11/ |date=2013-10-04 }}in Pazdur R, Wagman LD, Camphausen KA, Hoskins WJ (Eds) [http://www.cancernetwork.com/cancer-management-11/ Cancer Management: A Multidisciplinary Approach] {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131005014652/http://www.cancernetwork.com/cancer-management-11/chapter03/article/10165/1402628 |archivedate=2013-10-05 |title=آرشیف کاپي |url=http://www.cancernetwork.com/cancer-management-11/chapter03/article/10165/1402628 |access-date=2023-09-28 |url-status=dead}}. 11 ed. 2008.</ref> د الکولو ډېر څښل او په ځانگړي توگه د هغو الکولي څښاکونو چې د الکولو کچه يې ډېره وي، لکه سپريټ هم د کومي سرطان يو اهم عامل دی. کله چې دا دواړه عاملين، لوگی څښل او الکول څښل يوځای کېږي نو دا دواړه د ځواکمنو عاملينو په توگه ډېر ژر کومييز سرطان پېښولی شي. ځينې نور عاملين چې د کومييز سرطان سره اړونده گڼل کېږي هغه نسوار اچول، د ټولنيز او اقتصادي چاپېريال حالت، نارينه جنسيت او له ۵۵ کالونو پورته عمر دی. هغه خلک چې د سر او غاړې سرطان تاريخچه لري په هغو کې د سر او غاړې او يا هم د سږو د دوهم ځلي سرطان د پېښېدو وېره ډېره ده (نژدې ۲۵٪). دا پدې خاطر چې په داسې ناروغانو کې د سا او هاضمې نلکې او د سږو ايپيتېليوم د يوې اوږدې مودې راهيسې د الکولو او تمباکوو د سرطانزېږنو اغېزو سره مخامخ وي. په داسې يو حالت کې د نومېدلو غړو په سطح کې سيمه ايز بدلونونه رامېنځ ته کېږي، د داسې برخو ايپيتېليوم ووب په غيرنورمال توگه وده کوي او د نورمال لورې بدلون يې په ډېره لږه کچه پېښېدی شي. خو د الکولو او تمباکو د نه څښلو سره دا خطر کمېدلی شي او کېدای شي اغېزمن شوی ووب بېرته نورمال حالت ځان ته غوره کړي. ==نښې نښانې== د کومييز سرطان نښې نښانې د دغې ناروغۍ په موقعيت او کچې پورې اړه لري. د دغې ناروغۍ په نښو نښانو کې:<ref>[http://www.mountsinai.org/Other/Diseases/Laryngeal%20cancer Laryngeal cancer] at [[Mount Sinai Hospital, New York|Mount Sinai Hospital]]</ref> *[[Hoarseness]] يا غږ بدلون *په کومي کې د موړې (يا يو څه چې پکې بند وي) احساس *[[ستونی خوږی]] يا داسې احساس چې گنې ستونی بند دی *دوامداره [[ټوخی]] *د سا وېستلو سره اضافي غږونه *د خولې بوی *[[غوږ خوږی]] ==پېښېدنه== په امريکا کې په هرو 100,000 وگړو کې پينځه کسه پرې اخته کېږي (12,500 پېښې په يوه کال کې).<ref name=AMN>{{cite web | author = Samuel W. Beenken, MD | title =Laryngeal Cancer (Cancer of the larynx)| work =Laryngeal Cancer (Cancer of the larynx) | url=http://www.health.am/cr/laryngeal-cancer/ | publisher=Armenian Health Network, Health.am | accessdate=2007-03-22}}</ref> د امريکا د سرطان د ټولنې له اټکل سره سم په ۲۰۰۶ کال کې 9,510 نارينه او ښځې (7,700 نارينه او 1,810 ښځې) د کومي په سرطان سره پېژندل شوي او 3,740 نارينه او ښځې د همدغه سرطان له کبله مړه شوي. د نېشنل هېلت انسټېټيوت (NIH) د لږپېښېدونکو ناروغيو څانگې لخوا کومييز سرطان په "لږ پېښېدونکو ناروغيو" کې شمېرلی . دا په دې مانا ده چې په امريکا کې له ۲۰۰۰۰۰ وگړو نه لږ خلک په کومييز سرطان اخته کېږي.<ref name=NIH>{{cite web | title =Annual Report on the Rare Diseases and Conditions Research| url=http://rarediseases.info.nih.gov/ | publisher=National Institutes of Health | accessdate=2007-03-22}}</ref> پهه برتانيه کې هر کال ۲۲۰۰ ناروغان د کومييز سرطان په ناروغۍ اخته پېژندل کېږي.<ref name=UK>{{cite web | title=Causes of laryngeal cancer | url=http://www.cancerbackup.org.uk/Cancertype/Larynx/Causesdiagnosis/Causes | publisher=Cancerbackup-cancerbackup.org.uk | accessdate=2007-03-22 | archive-date=2007-04-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070416041038/http://www.cancerbackup.org.uk/Cancertype/Larynx/Causesdiagnosis/Causes | url-status=dead }}</ref> په کانادا کې دا ناروغي ډېره لږه پېښېږي. په ۲۰۰۹ کال کې د برېټېش کولمبيا په ولايت کې ۱۲۸ ناروغان پدې ناروغۍ اخته پېژندل شوي چې لويه برخه يې نارينه وه.<ref>{{cite web| title=New Cancer Diagnoses for 2009| url=http://www.bccancer.bc.ca/NR/rdonlyres/27D69A84-8911-4B97-9073-96F5CEC13961/52377/cso_Incident_Cancer_Report_2009.pdf| publisher=BC Cancer Agency| accessdate=2012-01-06}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==پېژندنه== دا ناروغي د ناروغ د ناروغيو د تاريخچې، فيزيکي معاينې او ځينو ځانگړو څېړنو لکه د ټټر اکسرې، سي ټي، ام آر آی او د ووبونو د اخيستلو وروسته پېژندل کېږي. د کومي معاينه بايد د کارپوه ډاکټر لخوا ترسره شي نو په دې خاطر ناروغ بايد اړونده څانگوال ته وروپېژندل شي. په فيزيکي معاينه کې د ټول ناروغ صحي حالت معاينه کېږي او يا هم د مېټاسټاسېز په وخت کې اړونده علايمو ته پاملرنه کېږي. د غاړې او گروې پورتنۍ برخه د سرويکال اډېنوپاتي يا د غاړې د غدودو او نورو کتلو د موندلو په خاطر لمس کېږي، همداراز د کومي غږونه هم په پام کې نيول کېږي. خوله او ستونی د مستقيمې کتنې لاندې نيول کېږي. کومی د لارينگوسکوپ په مرسته هم معاينه کېږي. په ځينو کلينيکونو کې د نوري-فايبر پر بنسټ د جوړ اېنډوسکوپ په مرسته د پزې له لارې ټول ستونی، کومی د تلويزوني معايناتو په توگه څارل کېږي. د پزې له لارې اېنډوسکوپي يوه چټکه او آسانه پروسه ده چې د سيمه ايزې انستيزيا وروسته ترسره کېږي. که چېرته د اېنډوسکوپي د کتنې پر مهال په يوې برخې د سرطان شک وشي نو د هماغې برخې نه بايوپسي يا د ستنې په مرسته د ژونکو سامپلونه اخيستل کېږي. دا چاره د سرطان د تثبيت له پاره ډېره اغېزمنه ده او د سرطان د شتون په وخت کې هسټولوجيکي ثبوت او د سرطان د کچې د مالومولو په خاطر ترسره کېږي. که چېرته تخريب وړوکی او په سيمه ايزه توگه جوت وي، نو په دې وخت کې جراح کولی شي چې غونډ ټپ له نورمال ووب نه پرې کړي او يا هم د لومړنۍ بايوپسي په وخت کې د ټول تومور د ليرې کولو هڅه وکړي. په داسې يو حال کې دا د رنځپوهانو دنده ده چې نه يوازې د ناروغۍ پېژندنه تثبيت کړي بلکه دا هم ووايي چې آيا غونډ تومور له بدنه اېستل شوی که نه. د اېنډوسکوپي په وخت کې اکثراً د کومي، کرنکې او د خوړو د نلۍ بشپړه کتنه ترسره کېږي او د اړتيا په وخت کې ترې بايوپسي اخيستل کېږي. د يوه وړوکي گلوټيک تومور د شتون په وخت کې نورو انځورونو ته هم اړتیا شته. په اکثرو پېښو کې د سر او غاړې د سکېن کولو وروسته د تومور د پړاوونو او د تومور کچه همداراز د لمفاوي غدودو د لويوالي کچه څرگندېږي. وروستي تدابير بيا د سرطان د موقعيت، پړاو (د تومور کچه، غدودي غځېدنې، ليرې غځېدنې) او هسټولوجيکي بڼې له مخې په نظر کې نيول کېږي. د ناروغ د صحت يو بشپړ حالت او د ناروغ هيلې هم په پام کې نيولو سره نور تدابير وضع کېږي. د ناروغۍ د وړاندوينې لپاره د څوجينونو ډلبندۍ د کومييز سرطان د بياپېښېدنې د لوړ خطر او ټيټ خطر په پېژندلو کې گټور دی او دا چاره د راتلونکي درملنې په پروسو کې اغېزمن کېدای شي.<ref name="PMID 21481529">{{cite journal | author = Mirisola V, Mora R, Esposito AI, Guastini L, Tabacchiera F, Paleari L, Amaro A, Angelini G, Dellepiane M, Pfeffer U, Salami A | title = A prognostic multigene classifier for squamous cell carcinomas of the larynx | journal = Cancer Letters | volume = 307 | issue = 1 | pages = 37–46 | year = 2011 | month = August | pmid = 21481529| doi = 10.1016/j.canlet.2011.03.013.}}</ref> == درملنه == ځانگړې درملنه د سرطان موقعيت، ډول، او د تومور د پړاوونو پورې اړه لري. خو په عام ډول د دې ډول سرطان درملنه د جراحۍ، وړانگدرملنې يا کيمودرملنې (په يوازې توگه او يا هم په دواړو) په مرسته ترسره کېږي. دا يو ځانگړې څانگه ده چې د غوږونو، د پزې او ستونې د کارپوهانو او د ستونې، غوږونو او پزې د جراحانو او سرطانپوهانو په مرسته او هماهنگۍ ترسره کېږي. ==سرچينې== {{reflist}} ==باندنۍ تړنې== * [http://www.cancerhelp.org.uk/help/default.asp?page=5606 Staging cancer of the larynx] * [https://web.archive.org/web/20090720201346/http://www.cancernetwork.com/cancer-management-11/chapter04/article/10165/1402663 Cancer Management Handbook: Head and Neck Cancers] *[http://www.youtube.com/watch?v=L3bobLFTU1E A Video of a Physician Who is a Laryngectomee Discusses his Personal Experiences] * Clinically reviewed [http://www.cancerhelp.org.uk/type/larynx-cancer/ laryngeal cancer information] for patients, from [[Cancer Research UK]] * UK [http://info.cancerresearchuk.org/cancerstats/types/larynx/ laryngeal cancer statistics] from [[Cancer Research UK]] * [http://dribrook.blogspot.com/ Information about head and neck cancer and laryngectomy] * [http://www.cancer.net/patient/Cancer+Types/Laryngeal+and+Hypopharyngeal+Cancer Cancer.Net: Laryngeal Cancer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120705161256/http://www.cancer.net/patient/Cancer+Types/Laryngeal+and+Hypopharyngeal+Cancer |date=2012-07-05 }} ==دا هم ولولۍ== [http://books.google.com/books?id=ReFdRwAACAAJ&dq=itzhak+brook+my+voice&hl=en&ei=X_FRTZw2z6nwBuv51JoK&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&sqi=2&ved=0CCc Brook I. (2010) My Voice: A Physician’s Personal Experience with Throat Cancer. Creatspace Publishing. ISBN 1-4392-6386-8] [[وېشنيزه:ناروغۍ]] fb6i6k4kk0ori2br2lyq8optjeef5jt 0 63753 369592 369465 2026-09-29T12:24:22Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369592 wikitext text/x-wiki '''کوچنۍ سیاره''' هغه نجومي جسم دی چې د لمر (یا په ټولیز ډول د هر سیاروي نظام لرونکي ستوري) په شاوخوا کې په مستقیم مدار کې ګرځي چې نه د سیارې او نه هم د کوم لکۍ لرونکي ستوري په توګه طبقه بندي کېږي. تر ۲۰۰۶ کال مخکې د ستور پوهنې نړیوالې اتحادیې (IAU) په رسمي ډول د کوچنۍ سیارې اصطلاح کاروله، خو د همدغه کال په غونډه کې یې کوچنۍ سیارې او لکۍ لرونکي ستوري بېرته په سیاره‌ګۍ او د لمریز نظام په کوچنيو اجرامو کې ډلبندي کړل.<ref name="res">[http://www.iau.org/news/pressreleases/detail/iau0603/ Press release, IAU 2006 General Assembly: Result of the IAU Resolution votes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200517081228/https://www.iau.org/news/pressreleases/detail/iau0603/ |date=2020-05-17 }}, International Astronomical Union, August 24, 2006. Accessed May 5, 2008.</ref> په کوچنیو سیارو کې اسټرویډونه یا کوچني ستوري ډوله جسمونه (ځمکې ته نږدې اجسام، د مریخ کراسرز، د اصلي کمربند سټرویډونه او د مشتري ټروجنونه) او لرې وړې سیارې (سینټورونه او له نیپتون هاخوا اجسام) شاملېږي چې ډېری یې په کویپر کمربند او وېشلي ډېسک کې دي. د ۲۰۲۲ کال تر مې میاشتې پورې ۱۱۳۱۲۰۱ اجسام پېژندل شوي دي چې په ۶۱۱۶۷۸ شمېره لرونکو او ۵۱۹۵۲۳ بې شمېرې کوچنیو سیارو وېشل شوي دي او یوازې پنځه یې په رسمي ډول د سیاره‌ګیو په توګه پېژندل شوي دي. لومړنۍ کوچنۍ سیاره سیرېس نومېده او په ۱۸۰۱ کال کې کشف شوه. د کوچنۍ سیارې اصطلاح له ۱۹مې پېړۍ راهیسې دغو اجسامو ته کارول کېږي. ستورو ته د ورته سیارو اصطلاح هم د لویو سیاروي اجسامو لپاره کارول شوې ده، په ځانګړي ډول هغو اجسامو ته چې د ستور پوهنې نړیواله اتحادیه یې له ۲۰۰۶ کال راهیسې د سیاره‌ګۍ په نامه یادوي. په تاریخي لحاظ د ستوري ډوله جسم، کوچنۍ سیارې او سیاره‌ګۍ اصطلاحات لږ او ډېر مترادف دي. دا اصطلاحات د مشتري له مداره بهر د کوچنیو سیارو په کشفېدو سره خورا پېچلي شول، په ځانګړې توګه له نیپټون هاخوا اجسام چې عموماً د کوچنیو سیارو په ډله کې نه شمېرل کېږي. هغه کوچنۍ سیارې چې ګاز خپروي، ښایي د لکۍ لرونکو ستورو په توګه ډلبندي شي.<ref>[http://aa.usno.navy.mil/faq/docs/minorplanets.php When did the asteroids become minor planets?] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090825024347/http://aa.usno.navy.mil/faq/docs/minorplanets.php|date=2009-08-25}}, James L. Hilton, Astronomical Information Center, United States Naval Observatory. Accessed May 5, 2008.</ref><ref name="a">Planet, asteroid, minor planet: A case study in astronomical nomenclature, David W. Hughes, Brian G. Marsden, ''Journal of Astronomical History and Heritage'' '''10''', #1 (2007), pp. 21–30. {{Bibcode|2007JAHH...10...21H}}</ref><ref>Mike Brown, 2012. ''[[How I Killed Pluto and Why It Had It Coming]]''</ref><ref name="encarta">"[http://encarta.msn.com/encyclopedia_761551567/asteroid.html Asteroid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091028072513/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761551567/Asteroid.html |date=2009-10-28 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091028072513/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761551567/Asteroid.html |archivedate=2009-10-28 |title=آرشیف کاپي |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761551567/Asteroid.html |access-date=2022-08-20 |url-status=dead}}", ''MSN Encarta'', Microsoft. Accessed May 5, 2008. [https://web.archive.org/web/20091028072513/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761551567/Asteroid.html Archived] 2009-11-01.</ref> اجسام هغه مهال سیاره‌ګۍ بلل کېږي چې هایدروسټاټیک تعادل ته د رسېدو لپاره کافي جاذبه ونه لري او بیضوي شکل رامنځته کړي. نورې ټولې وړې سیارې او لکۍ لرونکي ستوري د لمریز نظام د کوچنیو اجسامو په نامه یادېږي. د ستور پوهنې نړیواله اتحادیه وايي چې د کوچنۍ سیارې اصطلاح لا هم کارول کېدای شي، خو د لمریز نظام د کوچني جسم اصطلاح به غوره وي. له دې سره سره، د شمېرو ورکولو او نومولو لپاره د کوچنیو سیارو او لکۍ لرونکو ستورو تر منځ دودیز توپیر لا هم موجود دی.<ref>[http://www.iau.org/public/themes/pluto/ Questions and Answers on Planets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200417193151/https://www.iau.org/public/themes/pluto/ |date=2020-04-17 }}, additional information, news release IAU0603, IAU 2006 General Assembly: Result of the IAU Resolution votes, [[International Astronomical Union]], August 24, 2006. Accessed May 8, 2008.</ref> == ټولیز شمېر == په لمریز نظام کې په سلګونو زره کوچنۍ سیارې کشف شوې دي او هره میاشت په زرګونو نورې کشفېږي. د کوچنيو سیارو د کتنې مرکز څه باندې ۲۱۳ میلیونه کتنې او ۷۹۴۸۳۲ کوچنۍ سیارې ثبت کړې دي. له دې ډلې څخه ۵۴۱۱۲۸ یې داسې مدارونه لري چې په کافي اندازه پېژندل شوي دي او دایمي رسمي شمېرې ورته ټاکل شوې دي. له دې جملې څخه ۲۱۹۲۲ یې رسمي نومونه لري. د ۲۰۲۱ کال د نومبر میاشتې تر ۸مې نېټې پورې تر ټولو ټیټه شمېره بې‌نومه کوچنۍ سیاره «(۴۵۹۶) ۱۹۸۱ کیو.بي» ده او تر ټولو لوړه شمېره نومول شوې کوچنۍ سیاره بیا ۵۹۴۹۱۳ ꞌAylóꞌchaxnim ده.<ref>{{cite web |author=JPL |title=How Many Solar System Bodies |url=http://ssd.jpl.nasa.gov/?body_count |access-date=May 27, 2019 |work=JPL Solar System Dynamics |publisher=NASA}}</ref><ref>{{cite web |title=Discovery Circumstances: Numbered Minor Planets (543001)-(544000) |url=https://minorplanetcenter.net/iau/lists/NumberedMPs580001.html |access-date=2021-10-27 |publisher=Minor Planet Center}}</ref><ref>{{cite web |title=Discovery Circumstances: Numbered Minor Planets (1)-(5000) |url=http://www.minorplanetcenter.net/iau/lists/NumberedMPs000001.html |access-date=2021-10-27 |publisher=Minor Planet Center}}</ref> == د نومونې قواعد == په لمریز نظام کې ټول نجومي اجسام یوه ځانګړي نوم ته اړتیا لري. کوچنیو سیارو ته په درې پړاویزه پروسه کې نومونه ټاکل کېږي. لومړی یو لنډمهاله نوم دی چې د کشف په وخت کې ورکول کېږي - ځکه ښايي جسم په لومړیو کې کاذب مثبت وي یا وروسته ورک شي – نو د لنډمهالې ټاکل شوې کوچنۍ سیارې په نامه یادېږي. وروسته له دې چې کتنه د خپل راتلونکي موقعیت د وړاندوینې لپاره کافي دقیقه وي، یوه کوچنۍ سیاره په رسمي ډول ټاکل کېږي او شمېره ورکول کېږي. دا بیا وروسته شمېره لرونکې کوچنۍ سیاره ده. بالاخره په درېیم پړاو کې ښايي سیارې ته د کشفوونکو له‌خوا نوم وټاکل شي. تر دې مهاله د ټولو کوچنیو سیارو له ډلې یوه کمه برخې سیارې نومول شوې دي. لوی اکثریت یا هم شمېرل کېږي یا لا هم یوازې لنډمهاله نومونه لري. === شمېرې ورکول === کوچنیو سیارو ته د مدار له تایید وروسته یوه رسمي شمېره ورکول کېږي. دا چې د کشف سرعت ډېر شوی، دا مهال دغه عددونه شپږ رقمي شوي دي. دغه شمېر له پنځو عددونو څخه شپږو عددونو ته د ۲۰۰۵ کال د اکتوبر میاشتې په ۱۹مه نېټه د «سرکلر» کوچنۍ سیارې په کشفېدو سره ورسېد چې له ۹۹۹۴۷ څخه تر ۱۱۸۱۶۱ پورې لوړ شو. === نومونه === لومړنۍ سیارې د یوناني او رومي اسطورو د شخصیتونو په نامه نومول شوې دي، خو لکه څرنګه چې د مشهورو خلکو نومونه کم شول، ادبي کرکټرونه، د کشفوونکو د مېرمنو، ماشومانو، همکارانو او ان د تلویزیوني کرکټرونو نومونه هم وکارول شول. == سرچينې == hw6alj1ryw8ucd7hixnwhg12kginb1n 0 72286 369594 369466 2026-09-29T12:41:25Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369594 wikitext text/x-wiki {{هراړخيز مالوماتبکس}}'''ګړ''' یا '''مورفیم''' په یوه ژبه کي تر ټولو کوچنی معنی لرونکی جز بلل کیږي، او <ref>{{Cite book|last=Haspelmath|first1=Martin|url=https://www.worldcat.org/oclc/671004133|title=Understanding Morphology|date=2010|publisher=Hodder Education|others=Andrea D. Sims|isbn=978-0-340-95001-2|edition=2nd|place=London|page=14|language=en|oclc=671004133}}</ref> [[ژبپوهنه|د ژبپوهني]] هغه ساحه چي د ګړ علم ته ځانګړې سوې ده [[گړپوهنه|مورفولوژي]] بلل کیږي. په انګلیسي ژبه کي ګړ یا مورفیمونه ډېر وختونه اړین نه وي. مورفیمونه چي یوازي ولاړ وي ریښې ګڼل کیږي (لکه د''بلی'' مورفیم)؛ پاته مورفیمونه د تاړي (affixe) په نوم یادیږي چي یوازي د بل مورفیم سره په ترکیب کې موندل کیږي. د بیلګي په توګه، په (''پیشوګانو) لفظ کي'' مفهوم په ګوته کوي مګر تل د یو ځانګړي ډول کثرت څرګندولو لپاره بل مفهوم ته پابند وي. <ref>{{Cite web |last=Kemmer |first=Suzanne |title=Words in English: Structure |url=http://www.ruf.rice.edu/~kemmer/Words04/structure/index.html |access-date=10 April 2014}}</ref> دا توپیر نړیوال نه دی او د مثال په توګه،په [[لاتیني ژبه|لاتین]] ژبه کي نه پلي کیږي، په کوم کې چي ډیري ریښې نسي کولی یوازي ودریږي. == طبقه بندي == === خپلواک او تړلي مورفیمونه === هرمورفیم د آزاد یا پابند په توګه طبقه بندي کیدای سي: <ref>[http://ling.ohio-state.edu/~kdk/201/autumn01/slides/morphology-4up.pdf Morphology Classification Of Morphemes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140320115048/http://www.ling.ohio-state.edu//~kdk/201/autumn01/slides/morphology-4up.pdf |date=2014-03-20 }}. {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160307035737/http://www.ling.ohio-state.edu//~kdk/201/autumn01/slides/morphology-4up.pdf |archivedate=2016-03-07 |title=آرشیف کاپي |url=http://www.ling.ohio-state.edu//~kdk/201/autumn01/slides/morphology-4up.pdf |access-date=2023-11-15 |url-status=bot: unknown}}. Referenced 19 March 2014.</ref> * وړیا مورفیمونه کولی سي ترڅوپه خپلواکه توګه د کلمو په توګه کار وکړي (د بیلګې په توګه ''ښار'' ، ''سپی'' ) او کیدای سي په لیکسمونو کي هم ښکاره سي (د بیلګي په توګه ''ښارګوټی''، د''حیوانانو کوډله''). * تړل سوي مورفیمونه یوازي د کلمو دبرخو په توګه څرګندیږي اوتل دریښې یاهم ځیني وخت د نورو تړل سويو مورفیمونو سره راڅرګندیږي. دوی هغه وخت ښکاره کیږي کله چې دکلمې دجوړولو لپاره د نورو مورفیمونو سره یوځای سي. په انګلیسي کې ډیری تړل سوي مورفیمونه affixes دي، په ځانګړې توګه مخکیني مورفیمونه او مخففونه. همداډول تړل سوي مورفیمونه دکرینبیري مورفیمونو په نوم هم یادیږي. === دتړلو مورفیمونو طبقه بندي === تړل سوي مورفیمونه دمشتق یا انفلیکشن مورفیمونو په توګه طبقه بندي کیدای سي. د دوی ترمنځ اصلي توپیر دکلمو په تړاو کي ددوی فعالیت دی. ==== مشتق تړل سوي مورفیمونه ==== * مشتق مورفیمونه هغه دي چي دریښې سره یوځای سي او داغیزمني کلمې معنی یا دوینا برخه بدلوي. دبیلګي په توګه ''دخوښۍ'' په کلمه کي، د''خوشحاله(لفظ) د"ۍ"'' تړل سوی مورفیم اضافه کول د صفت ( ''خوشحال'' ) څخه نوم ( ''خوشحالي'' ) ته بدلوي. په ''ناپاکه'' کلمه کي دمشتق مورفیم (نا)په توګه ''غیر'' فعالیت کوي ځکه چي دا د ریښې دمورفیم (کلمې) معنی بدلوي. په عام ډول هغه مورفیمونه چي دریښې مورفیم (کلمه) سره نښلوي پابند یاتړل سوي مورفیمونه بلل کیږي. ==== اغېزلرونکي تړلي مورفیمونه ==== * انفلیکشن (اغېزناکه) مورفیمونه دکلمې معنی یا طبقې (د وینا برخه ) اغیزه کولو پرته د کلمې، اړخ ، مزاج ، شخص، د فعل شمیره، جنس، یاهم داسم، صفت، یا [[نومځری (زمیر)|ضمیر]] قضیه بدلوي. په کلمو کې د انفلیکشن مورفیمونو پلي کولو مثالونه داسي دي لکه د''سپي(لفظ)'' جوړولو لپاره د(ان) اضافه چي جمع یې سپیان راځي. انفلیکشن مورفیم دکلمې بڼه هم بدلوي. په انګلیسي ژبه کي ددغه انفلاسیونونو شمېر اته دی. <ref>{{Cite web |title=ENG 411B Concepts |url=https://faculty.unlv.edu/nagelhout/ENG411Bs12C/mod1concept2.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130218050235/http://faculty.unlv.edu/nagelhout/ENG411Bs12C/mod1concept2.html |archive-date=2013-02-18}}</ref> <ref>{{Cite book|last=Matthew|first1=Baerman|title=The Morpheme|date=2015|publisher=Oxford University Press|place=Oxford University Press|isbn=9780199591428|page=8|url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199591428.001.0001/oxfordhb-9780199591428-e-1?print=pdf|access-date=30 September 2019}}</ref> 57buhz3parvltnn5a9500522l0jwu76 0 72905 369590 363872 2026-09-29T12:11:54Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369590 wikitext text/x-wiki کاسیان (/ˈkæsaɪts/) لرغوني نږدې ختیځ ته اړوند وګړي و چې د بابل د لرغونې سترواکۍ له پاشل کېدو وروسته یې له میلاد وړاندې شاوخوا ۱۵۳۱ کال څخه تر ۱۱۵۵ کال پورې په بابل واکمني وکړه. دوی له میلاد وړاندې ۱۵۳۱ زکال کې د هیتیانو له خوا د بابل له لوټ کولو وروسته د بابل واګې خپلې کړې او داسې یوه لړۍ یې رامنځته کړه چې د ټولیز باور له مخې په پیل کې په همدغه ښار کې استوګنه وه او له یوې وقفې وروسته یې خپل حکومت د دور- کوریګالزو نوي ښار ته ولېږدوه. د بابل د سقوط پر مهال کاسیان له یوې نیمې پېړۍ راهیسې د دغې سیمې برخه و چې ځینې وختونه یې د بابل په ګټه او ځینې وختونه به یې هم د هغو سره په مخالفت عمل کاوه. ورته مهال د بابلي پاچاهانو هر یو؛ سامسو- ایلونا (واکمني: له میلاد وړاندې ۱۶۸۶ کال  - ۱۶۴۸ کال) ابي اشوه او امي ډیتانا د واکمنۍ پر مهال د پوځي استخدام په برخه کې د کاسي او بابلي تعاملاتو شواهد شتون لري.<ref>Brinkman, J. A.. "1. Babylonia under the Kassites: Some Aspects for Consideration". Volume 1 Karduniaš. Babylonia under the Kassites 1, edited by Alexa Bartelmus and Katja Sternitzke, Berlin, Boston: De Gruyter, 2017, pp. 1-44</ref><ref>van Koppen, Frans. “THE OLD TO MIDDLE BABYLONIAN TRANSITION: HISTORY AND CHRONOLOGY OF THE MESOPOTAMIAN DARK AGE.” Ägypten Und Levante / Egypt and the Levant, vol. 20, 2010, pp. 453–63</ref><ref>Koppen, Frans van. "2. The Early Kassite Period". Volume 1 Karduniaš. Babylonia under the Kassites 1, edited by Alexa Bartelmus and Katja Sternitzke, Berlin, Boston: De Gruyter, 2017, pp. 45-92</ref> د کاسي ژبې ریښه او ډلبندي هم د سومري او هوري ژبو په څېر ناڅرګنده ده، د وروستیو دوه یادو شوو ژبو په څېر هغې ته هم اړوند داسې ګمانونه شتون لري چې ګویا له سانسکریت سره اړوند وه. د کاسیانو مذهب معلوم نه دی خو د یو شمېر اصلي خدایانو نومونه یې موندل شوي ځکه چې د پاچایانو خدایان یې د شوقومونا او شومالیا په نومونو یادېدل. هماغه ډول چې په دغه سیمه کې دود و، د نورو سیمو له مذاهبو سره یې هم یو لړ اړیکې لرلې. <ref>Pinches, T. G. “The Question of the Kassite Language.” Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, 1907, pp. 685–685</ref><ref>Malko, Helen. "The Kassites of Babylonia: A Re-examination of an Ethnic Identity". Babylonia under the Sealand and Kassite Dynasties, edited by Susanne Paulus and Tim Clayden, Berlin, Boston: De Gruyter, 2020, pp. 177-189</ref><ref>Krebernik, M., and Seidl, U. (2012). "Šuqamuna und Šu/imalija." [in:] ''[http://publikationen.badw.de/en/rla/index Reallexikon der Assyriologie und vorderasiatischen Archäologie]'' vol 13, [https://publikationen.badw.de/en/rla/index#11245 p. 323-325]</ref><ref>Tenney, J. S. (2016). ''The elevation of Marduk revisited: Festivals and sacrifices at Nippur during the High Kassite period''. Journal of Cuneiform Studies, 68(1), 153-180. Pg 154 note 4.</ref> == تاریخچه == کاسي لړۍ ته اړوند شواهد په کلکه سره نیپور ته له اړوندو بېلابېلو لیکل شوو لوحو سره اړیکه لري، چېرې چې په زرګونو لیکل شوي قطعات او لوحې له خاورو څخه راویستل شوې دي. په دغو کې اداري او قانوني متون، لیکونه، مهر شوې کتیبې، خصوصي چارو ته اړوندې کتیبې او همدارنګه یو ادبي متن (چې په معمول ډول د یوې تاریخي حماسې په توګه ګڼل کېږي) شامل دي. په خواشینۍ سره چې د دغو لوحو ګڼ شمېر یې تر اوسه نه دي خپرې شوې، چې په سلګونو یې په استانبول کې د عثمانیانو واکمنۍ ته په اړوند موزیم کې ساتل کېږي. <ref>[https://melc.berkeley.edu/Web_Veldhuis/articles/Kassite_exercises.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220122165708/https://melc.berkeley.edu/Web_Veldhuis/articles/Kassite_exercises.pdf |date=2022-01-22 }} Veldhuis, Niek. "Kassite Exercises: Literary and Lexical Extracts." Journal of Cuneiform Studies, vol. 52, 2000, pp. 67–94</ref><ref>Biggs, Robert D. “A Letter from Kassite Nippur.” Journal of Cuneiform Studies, vol. 19, no. 4, 1965, pp. 95–102</ref> په دور کوریګازلو یا د کاسایانو په پلازمېنه کې شاوخوا ۱۰۰ لوحې موندل شوې دي. ورته مهال د لومړي کوریګازلو واکمنۍ ته اړوند یو شمېر ودانیز توکي هم موندل شوي. سربېره پر دې د بحرین د قلا په ډیلمون کې هم د دریم اګوم مهال ته اړوندې ګڼ شمېر لوحې موندل شوې دي. په ټولیز ډول د کاسیانو دورې ته اړوند ګڼ شمېر شواهد موندل شوي چې له دغو څخه یوازې ۱۰ سلنه یې تر اوسه خپاره شوي دي. سربېره پر دې یو شمېر داسې ساختماني کتیبې هم شتون لري چې یوازې له یوې پرته نورې ټولې یې په سومري ژبه لیکل شوې دي، هغه ژبه چې د اکدیانو پر خلاف کاسیانو په معمول ډول کاروله. د دې په خوا کې یو شمېر مهرونه (ټاپې) هم موندل شوي دي. په دغو کې کودروس ډبرینه ټاپه چې د کاسي تاریخ بله منبع جوړوي، په سومري ژبه پرې لیکنه شوې او د ځمکې او اموالو معاملاتو ته اړوند ده. دغې چارې د کاسیانو د لړۍ له پای ته رسېدو وروسته د څو پېړیو لپاره دوام درلود. ډیری له دغو څخه چې تر ډېره د ځمکې په سطح موندل شوې دي؛ د دغې لړۍ اړوند د پلټنو په لومړیو کې پیدا او د نړۍ بېلابېلو موزیمونو ته یې لار پیدا کړې ده. <ref>O. R. Gurney, Texts from Dur-Kurigalzu, Iraq, vol. 11, no. 1, pp.&nbsp;131–149, 1949</ref><ref>O. R. Gurney, Further Texts from Dur-Kurigalzu, Sumer, vol. 9, pp.&nbsp;21–34, 1953</ref><ref>T. Clayden. “Kish in the Kassite Period (c. 1650-1150 B.C.).” Iraq, vol. 54, 1992, pp. 141–55</ref><ref>Højlund, Flemming. Qala'at al-Bahrain/2 The central monumental buildings. Aarhus Univ. Press, 1997</ref><ref>[https://oi.uchicago.edu/sites/oi.uchicago.edu/files/uploads/shared/docs/mskh1.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220407152152/https://oi.uchicago.edu/sites/oi.uchicago.edu/files/uploads/shared/docs/mskh1.pdf |date=2022-04-07 }} Brinkman, J.A. 1976. Materials and Studies for Kassite History. Vol. 1, pt. A, Catalogue of Cuneiform Sources Pertaining to Specific Monarchs of the Kassite Dynasty. Chicago: Chicago University Press.</ref><ref>[https://www.zora.uzh.ch/id/eprint/150405/1/Matthews_1992_The_Kassite_Glyptic_of_Nippur.pdf]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Donalds M Matthews, The Kassite Glyptic of Nippur, Freiburg, Switzerland / Göttingen,Germany: Universitätsverlag / Vandenhoeck Ruprecht, 1992</ref><ref>Kjaerum, F. “SEALS OF ‘DILMUN-TYPE’ FROM FAILAKA, KUWAIT.” Proceedings of the Seminar for Arabian Studies, vol. 10, 1980, pp. 45–53</ref><ref>Paulus, Susanne. "10. The Babylonian Kudurru Inscriptions and their Legal and Sociohistorical Implications". Volume 1 Karduniaš. Babylonia under the Kassites 1, edited by Alexa Bartelmus and Katja Sternitzke, Berlin, Boston: De Gruyter, 2017, pp. 229-244</ref><ref>Brinkman, J. A. “Babylonian Royal Land Grants, Memorials of Financial Interest, and Invocation of the Divine.” Journal of the Economic and Social History of the Orient, vol. 49, no. 1, 2006, pp. 1–47</ref><ref>Lambert, W. G. “The Warwick Kudurru.” Syria, vol. 58, no. 1/2, 1981, pp. 173–85</ref> د نیپور لرغونی ښار د کاسیانو اصلي پام وړ ځای و. په لومړیو کې د دغه ښار بېلابېلې مذهبي او اداري ودانۍ ورغول شوې چې د رغول شوو ودانیو لومړۍ یې لومړي کوریګالزو ته ورسېده. پام وړ ودانیزې چارې د کادشمان- انلیل، کودور- انلیل او شاګارتي- شوریاش د واکمنیو پر مهال ترسره شوې چې د اداد- شوما- اوشور او ملي شیپک پر مهال د دغو چارو کچه کمه وه. د کاسیانو د دورې پر مهال په نورو مهمو مراکزو کې لارسا، سیپار او شوش شامل وو. کاسیان په اور کې هم په پریمانه کچه فعال وو. په ایسین کې چې د سامسو- ایلونا له مهال راوروسته ویجاړ شوی و، د ګولا د معبد په ګډون مذهبي برخې ته اړوندې د بیارغونې لویې پروژې پلې شوې دي. په ایسین کې کار د لومړي کوریګالزو پر مهال پیل شو چې بیا د لومړي کادشمان- انلیل او له یوې وقفې وروسته د آداد- شوما- اوشور او دویم ملي شیپک له خوا یې دوام وموند. له میلاد وړاندې ۱۱۵۵ کال کې د کاسي لړۍ له راپرځېدو وروسته ایالتي مدیریتي سیستم دوام وموند او د راتلونکې لړۍ یعنې د دویمې ایسین لړۍ د واکمنۍ پر مهال هم دغه هېواد یو موټی پاتې شو. <ref>Schneider, Bernhard. "Studies Concerning the Kassite Period Ekur of Nippur: Construction History and Finds". Babylonia under the Sealand and Kassite Dynasties, edited by Susanne Paulus and Tim Clayden, Berlin, Boston: De Gruyter, 2020, pp. 146-164</ref><ref>Brinkman, John Anthony. "Ur:" The Kassite Period and the Period of the Assyrian Kings"." (1969): 310-348</ref><ref>Kaniuth, Kai. "18. Isin in the Kassite Period". Volume 2 Karduniaš. Babylonia under the Kassites 2, edited by Alexa Bartelmus and Katja Sternitzke, Berlin, Boston: De Gruyter, 2017, pp. 492-507</ref><ref>Brinkman, J. A. “Provincial Administration in Babylonia under the Second Dynasty of Isin.” Journal of the Economic and Social History of the Orient, vol. 6, no. 3, 1963, pp. 233–42</ref> === ریښه === په داسې حال کې چې د کاسیانو ریښه ناڅرګنده ده، خو اړوند یې یو شمېر نظریاتو هم پراختیا موندلې. یو شمېر مشکوک کاسي نومونه د دریم اور د دورې (له میلاد وړاندې شاوخوا ۲۱۱۲ کال څخه له میلاد وړاندې ۲۰۰۴ کال پورې) په یو شمېر هغو اقتصادي اسنادو کې شتون لري چې د بابل سوېل ته اړوند و، خو د دغو ریښه هم ناڅرګنده ده. <ref>J. A. Brinkman, “Kassiten (Kassû),” RLA, vol. 5 (1976–80</ref> د لومړي ځل لپاره له میلاد وړاندې ۱۸مې پېړۍ پر مهال په بابل په ځانګړې توګه د هغو په نږدې سیپار سیمه کې د کاسیانو د شتون خبر ورکړل شوی. د بابل د پاچا (واکمني: له میلاد وړاندې ۱۷۴۹ زکال – ۱۷۱۲ زکال) سامسو- ایلونا د واکمنۍ ۹ کال د حمورابي زوی په داسې توګه یاد کړی، («هغه کال چې پاچا سامسو- ایلونا د کاسیانو ټول پوځي ځواک/ سرتېرو ته ماته ورکړه).<ref>[https://cdli.ucla.edu/tools/yearnames/HTML/T12K7.htm Year Names at CDLI]</ref> === د برونزو د دورې منځنی مهال === په راتلونکو کلونو کې د بابل د سترواکۍ په کمزوري کېدو سره، کاسیان د راتلونکې واکمنۍ په لیدلوري کې ورګډ شول، آن تر دې چې په یو شمېر مواردو کې یې د بابل لپاره ځواکونه هم برابرول. هیتیانو د دوی د خدای، مردوک بت له ځانه سره وړی و، خو کاسي واکمنانو یو ځل بیا هغه خپل مالکیت وګرځاوه، مردوک یې بابل ته راووړ او هغه ته یې له کاسي خدای شوقومونا سره برابر درناوی درلود. د بابل نوم د کاسي واکمنانو د واکمنۍ پر مهال کاراندونیاش ته واوښت او یوځل بیا په بین النهرین کې د سیاسي او پوځي ځواک د مرکز په توګه راڅرګند شو. <ref>[https://eprints.gla.ac.uk/179897/1/179897.pdf] Claudia Glatz, et al., Babylonian Encounters in the Upper Diyala River Valley: Contextualizing the Results of Regional Survey and the 2016–2017 Excavations at Khani Masi, American Journal of Archaeology, Vol. 123, No. 3 (July 2019), pp. 439-471</ref> === د برونزو د دورې وروستی مهال === له میلاد وړاندې ۱۴۶۰ کال کې د سیلاند د لومړنۍ لړۍ پاشل کېدو د قدرت تشه رامنځته کړه او دغه تشه هم کاسیانو ډکه کړه. له میلاد وړاندې څوارلسمې پېړۍ په لومړیو کې د هیتیانو له خوا د میتانیانو په له منځه وړو سره آشور واک ته ورسېد چې د کاسیانو، هیتیانو او آشوریانو ترمنځ یې د درې اړخیز ځواک جوړښت اعلان کړ او په دغو کې ایلام له ختیځ او مصر هم له سویل څخه نفوذ درلود. د آمارنا یو شمېر لیکونه د اړوندو حاکمانو ترمنځ مکتاباتو ته اړوند دي (له دې ډلې ۱۴ یې د فرعون او کاسي حاکم ترمنځ دي). د دغو ډلو ترمنځ یو نړیوال سیستم رامنځته شوی و چې د پراخه سوداګرۍ، هوکړو او همدارنګه د حاکمو طبقاتو ترمنځ (په ځانګړې توګه د کاسیانو او ایلامیانو ترمنځ) د ودونو پر مټ و. په معمولي هوکړو کې یې بیا د هیتي او مصر د سولې هوکړه (له میلاد وړاندې شاوخوا ۱۲۵۹ کال) او همدارنګه د کاراینداش د کاسي حاکم او د بل نشیشو په نامه د آشور د آشوري حاکم ترمنځ تړون (له میلاد وړاندې ۱۴۱۰ کال) شامل دی. <ref>Miller, Jared L.. "3. Political Interactions between Kassite Babylonia and Assyria, Egypt and Ḫatti during the Amarna Age". Volume 1 Karduniaš. Babylonia under the Kassites 1, edited by Alexa Bartelmus and Katja Sternitzke, Berlin, Boston: De Gruyter, 2017, pp. 93-111</ref><ref>Schulman, Alan R. “Diplomatic Marriage in the Egyptian New Kingdom.” Journal of Near Eastern Studies, vol. 38, no. 3, 1979, pp. 177–93</ref><ref>Roaf, Michael. "6. Kassite and Elamite Kings". Volume 1 Karduniaš. Babylonia under the Kassites 1, edited by Alexa Bartelmus and Katja Sternitzke, Berlin, Boston: De Gruyter, 2017, pp. 166-195</ref> کاسیانو له میلاد وړاندې څوارلسمې پېړۍ په نیمايي کې د لومړي کوریګالزو د واکمنۍ پر مهال چې د قدرت په اوج کې وو، ایلام یې ونیو او د شوش پلازمېنه یې لوټ کړه. ورته مهال دغه واکمن په اور او د بین النهرین په نورو سویلي ښارونو کې پام وړ ودانیزې هڅې پیل کړې. له دغو هڅو څخه تر ټولو پام وړ یې د دور- کوریګالزو په نامه د نوي ښار جوړونه وه. په دغه نوي ښار کې یو شمېر ماڼۍ او همدارنګه د انلیل، نینلیل او نینورتا په ګډون د بابلي خدایانو لپاره ګڼ شمېر معبدونه جوړ شول. همدارنګه کاسیانو د خپل ځواک لمن تر فارس خلیج پورې پراخه کړه چې په دغو کې د بهرین قلا هم شامله وه. دغه مهال اشوریان او کاسیان چې له یو بل سره په خوا کې و، د راتلونکې یوې پیړۍ لپاره د یو بل پر وړاندې په سیاسي او پوځي کړکېچ کې ښکېل شول. آشوریان د یو څه مودې لپاره د توکولتي- لومړي نینورتا د واکمنۍ پر مهال لاس بري شول، تر دې چې د کیدین- دریم هوتران تر مشرۍ لاندې ایلامیانو مداخله وکړه. دغه دوره په بابل کې د یوې داسې ودانیزې وقفې پر مټ ځانګړې کېږي چې په بشپړه توګه د لومړنۍ بابلۍ لړۍ له سقوط وروسته وقفې ته ورته وه. <ref>Frans van Koppen (2006). "Inscription of Kurigalzu I". In Mark William Chavalas (ed.). The ancient Near East: historical sources in translation. Blackwell Publishing Ltd</ref><ref>Clayden, Tim. "Ur in the Kassite Period". Babylonia under the Sealand and Kassite Dynasties, edited by Susanne Paulus and Tim Clayden, Berlin, Boston: De Gruyter, 2020, pp. 88-124</ref><ref>Clayden, Tim. "16. Dūr-Kurigalzu: New Perspectives". Volume 2 Karduniaš. Babylonia under the Kassites 2, edited by Alexa Bartelmus and Katja Sternitzke, Berlin, Boston: De Gruyter, 2017, pp. 437-478</ref><ref>Malko, Helen. "17. Dūr-Kurigalzu: Insights from Unpublished Iraqi Excavation Reports". Volume 2 Karduniaš. Babylonia under the Kassites 2, edited by Alexa Bartelmus and Katja Sternitzke, Berlin, Boston: De Gruyter, 2017, pp. 479-491</ref><ref>Potts, D. T. “Elamites and Kassites in the Persian Gulf.” Journal of Near Eastern Studies, vol. 65, no. 2, 2006, pp. 111–19</ref><ref>Pedersén, Olof. 2005. "Archive und Bibliotheken in Babylon. Die Tontafeln der Grabung Robert Koldeweys 1899–1917." Saarbrücken: Saarländische Druckerei und Verlag</ref><ref>Sternitzke, Katja. "Babylon in the Second Millennium BCE: New Insights on the Transitions from Old Babylonian to Kassite and Isin II Periods". Babylonia under the Sealand and Kassite Dynasties, edited by Susanne Paulus and Tim Clayden, Berlin, Boston: De Gruyter, 2020, pp. 125-145</ref> == سرچينې == ijbwqp0auapjwemkxr7tzz45fmduzpb 0 86456 369593 361116 2026-09-29T12:29:50Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 369593 wikitext text/x-wiki '''کوږ'''<ref>{{cite web |author = <!-- not stated --> |date = ۲۰۲۵ز جنورۍ ۱۳مه |title = ننګرهار کې د «کوږ» په نوم یو نایابه وحشي حیوان خوشې شو |url = https://kabultelegraph.com/archives/16080 |website = کابل ټيليگراف |archiveurl = https://web.archive.org/web/20260313203514/https://kabultelegraph.com/archives/16080 |archivedate = 2026-03-13 |access-date = 2026-02-16 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |author = <!-- not stated --> |date = ۱۴۰۲لمريز مرغومی ۲۴مه |title = په ننګرهار کې نېول شوی کوږ چاپیریال ته خوشې شو |url =https://amu.tv/ps/150540/ |website = امو تلوېزيون }}</ref><ref>{{cite web |last = قاسم شاه |first = سعديه |date = ۲۰۲۰ز می ۳۰مه |title = څنګه یوه ماده کوږ د یقیني مرګ نه لږ شیبې وړاندې وژغورل شوه؟ |url = https://www.voadeewanews.com/a/hyena_striped_saved_pakistan/5442288.html |website = وي‌او‌ای پښتو }}</ref> (په {{Lang-en|Hyena}}) چې د [[خيبر پښتونخوا]] په سوېلي برخو کې يې خلک '''اشوېرنګ''' او '''کژبل''' هم بولي،<ref>{{cite web |last = قاسم شاه |first = سعديه |date = ۲۰۲۰ز می ۳۰مه |title = څنګه یوه ماده کوږ د یقیني مرګ نه لږ شیبې وړاندې وژغورل شوه؟ |url = https://www.voadeewanews.com/a/hyena_striped_saved_pakistan/5442288.html |website = وي‌او‌ای پښتو }}</ref> د [[غوښه خوړونکي|غوښه خوړونکو ځناورو]] له ډلې يو نايابه<ref>{{cite web |author = <!-- not stated --> |date = ۲۰۲۵ز جنورۍ ۱۳مه |title = ننګرهار کې د «کوږ» په نوم یو نایابه وحشي حیوان خوشې شو |url = https://kabultelegraph.com/archives/16080 |website = کابل ټيليگراف |archiveurl = https://web.archive.org/web/20260313203514/https://kabultelegraph.com/archives/16080 |archivedate = 2026-03-13 |access-date = 2026-02-16 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |author = <!-- not stated --> |date = ۱۴۰۲لمريز مرغومی ۲۴مه |title = په ننګرهار کې نېول شوی کوږ چاپیریال ته خوشې شو |url =https://amu.tv/ps/150540/ |website = امو تلوېزيون }}</ref>غرنی [[ژوي|ځناور]] دی چې [[سپی|سپي]] ته ورته شکل لري؛ خو د اوږو برخه کې کوږ وي، خړ رنگ لري او په بدن يې تورې کرښې وي، خورا زورورې ژامې لري چې د [[وری|پسونو]] د ټولې رمې د له منځه وړلو وړتيا لري. کوږ ډله‌ييز ځناور دی او په ډله‌ييز ډول له نورو سره يوځای ژوند کوي، معمولاً دا ښکاري ځناور د شپې له خوا ښکار کوي، چې [[شپون شپول شپېلۍ|شپانه]] له دې نه د ځان ساتنې او مخنيوي په موخه سپيان ساتي.<ref>{{cite web |last = قاسم شاه |first = سعديه |date = ۲۰۲۰ز می ۳۰مه |title = څنګه یوه ماده کوږ د یقیني مرګ نه لږ شیبې وړاندې وژغورل شوه؟ |url = https://www.voadeewanews.com/a/hyena_striped_saved_pakistan/5442288.html |website = وي‌او‌ای پښتو }}</ref> دا ځناور د [[افغانستان]] <ref>{{cite web |author = <!-- not stated --> |date = ۱۴۰۲لمريز مرغومی ۲۴مه |title = په ننګرهار کې نېول شوی کوږ چاپیریال ته خوشې شو |url =https://amu.tv/ps/150540/ |website = امو تلوېزيون }}</ref><ref>{{cite web |author = <!-- not stated --> |date = ۲۰۲۵ز جنورۍ ۱۳مه |title = ننګرهار کې د «کوږ» په نوم یو نایابه وحشي حیوان خوشې شو |url = https://kabultelegraph.com/archives/16080 |website = کابل ټيليگراف |archiveurl = https://web.archive.org/web/20260313203514/https://kabultelegraph.com/archives/16080 |archivedate = 2026-03-13 |access-date = 2026-02-16 |url-status = dead }}</ref>او [[خيبر پښتونخوا]] په غرنيو سيمو کې موندل کېږي<ref>{{cite web |last = قاسم شاه |first = سعديه |date = ۲۰۲۰ز می ۳۰مه |title = څنګه یوه ماده کوږ د یقیني مرګ نه لږ شیبې وړاندې وژغورل شوه؟ |url = https://www.voadeewanews.com/a/hyena_striped_saved_pakistan/5442288.html |website = وي‌او‌ای پښتو }}</ref> او وخت ناوخت د شپنو رمې داړي، چې وسمهال يې نسل مخ په کمېدو او ورکېدو دی.<ref>{{cite web |author = <!-- not stated --> |date = ۲۰۲۵ز جنورۍ ۱۳مه |title = ننګرهار کې د «کوږ» په نوم یو نایابه وحشي حیوان خوشې شو |url = https://kabultelegraph.com/archives/16080 |website = کابل ټيليگراف |archiveurl = https://web.archive.org/web/20260313203514/https://kabultelegraph.com/archives/16080 |archivedate = 2026-03-13 |access-date = 2026-02-16 |url-status = dead }}</ref> {{مالومات}} == سرچينې == {{لړسرچينې}} 239mznjiotbwjo4nfexvmrpctceazoy 3 87744 369595 2026-09-30T11:24:09Z ښه راغلاست پیغام ورکوونکی 11444 د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي 369595 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|name=مومن مبارز}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Af420|<font color="black">'''Af420''']]''' </span> ^{<font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font>} ۳۰ سېپتمبر ۲۰۲۶، گړۍ ۱۱:۲۴ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) jkg6nse1aaypxir0vz48ldqf0jjwxh9 0 87745 369596 2026-09-30T11:35:35Z مومن مبارز 40841 د "مومن مبارز د غزني ولایت د اندړو ولسوالي د حبیب‌ ګډلو په کلي کې زېږېدلی دی. نوموړي خپلې لومړنۍ او منځنۍ او لیسه دورې زده‌کړې د سلطان شهاب ‌الدین عالي لېسه کې بشپړې کړې او د یادې لېسې څخه د اول ‌نمره زده ‌کوونکي په توګه فارغ شوی دی.<ref>{{Cite web|url=https://shaournews.com/?p=376..." تورو مخ جوړ شو 369596 wikitext text/x-wiki مومن مبارز د غزني ولایت د اندړو ولسوالي د حبیب‌ ګډلو په کلي کې زېږېدلی دی. نوموړي خپلې لومړنۍ او منځنۍ او لیسه دورې زده‌کړې د سلطان شهاب ‌الدین عالي لېسه کې بشپړې کړې او د یادې لېسې څخه د اول ‌نمره زده ‌کوونکي په توګه فارغ شوی دی.<ref>{{Cite web|url=https://shaournews.com/?p=3761|title=}}</ref> مومن مبارز د لوړو زده‌کړو دوره د کندهار پوهنتون د حقوقو او سیاسي علومو په پوهنځي کې بشپړه کړې او د لیسانس په کچه یې په لومړۍ درجه فراغت ترلاسه کړی دی. نوموړی د کندهار پوهنتون په کچه د لوړو نمرو لرونکي ممتاز محصل په توګه هم ستایل شوی دی. مبارز د حقوقي مهارتونو د پیاوړتیا په برخه کې د « اسیا بنسټ» نړیوال باوري سند ترلاسه کړی او د حقوقي سیالیو په برخه کې یې د امریکا د واشنګټن پوهنتون تصدیق هم ترلاسه کړی دی. مومن مبارز له خپلې مورنۍ ژبې سربېره په دري او انګلیسي ژبو هم برلاسی لري. مومن مبارز د پوهنتون د استاد په توګه د تدریس تجربه لري او د رسنیو په برخه کې یې د بېلابېلو خپرونو د چلوونکي په توګه هم فعالیت کړی دی. نوموړي په رسنیزو، ټولنیزو، فرهنګي او ادبي برخو کې بېلابېل فعالیتونه ترسره کړي دي. هغه د «شعور» په نوم د یوې خپلواکې ادبي، ټولنیزې، اقتصادي او فرهنګي مجلې امتیاز ترلاسه کړی او د یادې مجلې ګڼې یې خپرې کړې دي. وروسته یې د «شعور خبري اژانس» بنسټ هم ایښی دی، چې د نوموړي د معلوماتو له مخې، د دې خبري اژانس د لیدونکو شمېر نږدې ۴۰ میلیونو ته رسېږي. مومن مبارز اوسمهال د شخصي کاروبار او سوداګرۍ په برخه کې فعال دی. نوموړی د پیسو او پولي خدمتونو له شرکت، روغتیايي خدمتونو له مرکز، د ویزو او ټکټونو له خدماتو، او د تېلو او ګازو له پمپ سره په سوداګریزو فعالیتونو کې بوخت دی. د یادونې وړ ده چې مومن مبارز د خیریه او ټولنیزو خدمتونو په برخه کې هم فعالیتونه ترسره کړي او د ټولنې د بېلابېلو قشرونو د ملاتړ په موخه یې په خیریه چارو کې ونډه اخیستې ده. مومن مبارز د زده‌ کړو، حقوقو، رسنیو، فرهنګ، ادبیاتو، سوداګرۍ او ټولنیزو فعالیتونو په برخو کې د تجربې لرونکی شخصیت دی. <nowiki>###</nowiki> د اړیکې معلومات <nowiki>**</nowiki>برېښنالیک:** [mominmubarez@gmail.com](<nowiki>mailto:mominmubarez@gmail.com</nowiki>) mq9dio427l8fl4pwhm1wrj5435q0wev 369597 369596 2026-09-30T11:53:49Z مومن مبارز 40841 /* */ 369597 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Momin_Mubarez.jpg|ښي|مومن مبارز]] مومن مبارز د غزني ولایت د اندړو ولسوالي د حبیب‌ ګډلو په کلي کې زېږېدلی دی. نوموړي خپلې لومړنۍ او منځنۍ او لیسه دورې زده‌کړې د سلطان شهاب ‌الدین عالي لېسه کې بشپړې کړې او د یادې لېسې څخه د اول ‌نمره زده ‌کوونکي په توګه فارغ شوی دی.<ref>{{Cite web|url=https://shaournews.com/?p=3761|title=}}</ref> مومن مبارز د لوړو زده‌کړو دوره د کندهار پوهنتون د حقوقو او سیاسي علومو په پوهنځي کې بشپړه کړې او د لیسانس په کچه یې په لومړۍ درجه فراغت ترلاسه کړی دی. نوموړی د کندهار پوهنتون په کچه د لوړو نمرو لرونکي ممتاز محصل په توګه هم ستایل شوی دی. مبارز د حقوقي مهارتونو د پیاوړتیا په برخه کې د « اسیا بنسټ» نړیوال باوري سند ترلاسه کړی او د حقوقي سیالیو په برخه کې یې د امریکا د واشنګټن پوهنتون تصدیق هم ترلاسه کړی دی. مومن مبارز له خپلې مورنۍ ژبې سربېره په دري او انګلیسي ژبو هم برلاسی لري. مومن مبارز د پوهنتون د استاد په توګه د تدریس تجربه لري او د رسنیو په برخه کې یې د بېلابېلو خپرونو د چلوونکي په توګه هم فعالیت کړی دی. نوموړي په رسنیزو، ټولنیزو، فرهنګي او ادبي برخو کې بېلابېل فعالیتونه ترسره کړي دي. هغه د «شعور» په نوم د یوې خپلواکې ادبي، ټولنیزې، اقتصادي او فرهنګي مجلې امتیاز ترلاسه کړی او د یادې مجلې ګڼې یې خپرې کړې دي. وروسته یې د «شعور خبري اژانس» بنسټ هم ایښی دی، چې د نوموړي د معلوماتو له مخې، د دې خبري اژانس د لیدونکو شمېر نږدې ۴۰ میلیونو ته رسېږي. مومن مبارز اوسمهال د شخصي کاروبار او سوداګرۍ په برخه کې فعال دی. نوموړی د پیسو او پولي خدمتونو له شرکت، روغتیايي خدمتونو له مرکز، د ویزو او ټکټونو له خدماتو، او د تېلو او ګازو له پمپ سره په سوداګریزو فعالیتونو کې بوخت دی. د یادونې وړ ده چې مومن مبارز د خیریه او ټولنیزو خدمتونو په برخه کې هم فعالیتونه ترسره کړي او د ټولنې د بېلابېلو قشرونو د ملاتړ په موخه یې په خیریه چارو کې ونډه اخیستې ده. مومن مبارز د زده‌ کړو، حقوقو، رسنیو، فرهنګ، ادبیاتو، سوداګرۍ او ټولنیزو فعالیتونو په برخو کې د تجربې لرونکی شخصیت دی. <nowiki>###</nowiki> د اړیکې معلومات <nowiki>**</nowiki>برېښنالیک:** [mominmubarez@gmail.com](<nowiki>mailto:mominmubarez@gmail.com</nowiki>) iem5k3dun17r25uqhhydocap13l65tv