ويکيپېډيا pswiki https://ps.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D9%88%D9%85%DA%93%DB%8C_%D9%85%D8%AE MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter رسنۍ ځانگړی خبرې اترې کارن د کارن خبرې اترې ويکيپېډيا د ويکيپېډيا خبرې اترې دوتنه د دوتنې خبرې اترې مېډياويکي د مېډياويکي خبرې اترې کينډۍ د کينډۍ خبرې اترې لارښود د لارښود خبرې اترې وېشنيزه د وېشنيزې خبرې اترې تانبه د تانبې خبرې اترې مهال‌ليک د مهال‌ليک خبرې اترې چلنوال د چلنوال خبرې اترې پېښه د پېښې خبرې اترې 0 13754 369779 368011 2026-10-09T19:42:10Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261009sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 369779 wikitext text/x-wiki {{هراړخيز مالوماتبکس}}'''ژوند''' د فزیکي موجوداتو یوه ځانګړنه ده چې د بیولوژیکي پروسو لکه سېګنال ورکولو او په ځان بسیاکېدو له لارې يې له نورو هغه موجوداتو څخه جلا کوي چې نه یې لري. یا یې هم یادې پروسې د مرګ په وجه له فعاليت څخه لوېدلې وي، يا په دې دلیل چې دوی هېڅ‌کله دا ډول فعالیتونه نه لرل ځکه د بې‌ځانه په توګه ډلبندي شوي. د ژوند بېلابېل ډولونه شته، لکه بوټي، حیوانات، قارچونه (fungi)، پروتېستا (protists)، ارکیا (archaea)، او باکتریا(bacteria)، بیولوژي هغه علم د ی چې له ژوند څخه بحث کوي. په اوس حال کې د ژوند د تعریف لپاره هېڅ نظري توافق نه شته. یو عام تعریف دا دی چې ژوندي موجودات هغه پرانیستي سیستمونه دي چې هموستاز(homeostasis) خوندي کوي، له حجرو څخه جوړ شوي د ژوند دوران لري، کولی شي وده وکړي، له خپل چاپېریال سره توافق وکړي، میتابولیزم وکړي، محرکونو/پاروونکو ته ځواب ورکړي، تکثر وکړي او تکامل ومومي. ځینې وختونه په نورو تعریفونو کې د ژوند غیر حجروي بڼه لکه ویروسونه (viruses ) او وایرېډونه (viroids) شاملېږي. ابیوجنېزس (Abiogenesis) له غیر  ژوندیو موادو لکه ساده عضوي ترکیباتو څخه د ژوند رامنځته کېدلو پروسه ده. یوه برلاسې علمي فرضیه دا ده چې له غیر ژوندیو موجوداتو څخه ژونديو موجوداتو ته اوښتل یوازینۍ پېښه نه وه. بلکې د پېچلتیا د ډېرولو تدریجي پروسه ده. په ځمکه کې ژوند د لومړي ځل لپاره ۴.۲ ميليارد کلونه مخکې د سمندرونو له رامنځته کېدو څخه ډېر زر ۴.۴۱ ميليارد کاله مخکې او د ځمکې له رامنځته کېدو څخه لږ وروسته ۴.۵۴ میلیارد کاله مخکې څرګند شوی. د ژوند لومړنۍ پېژندل شوې بڼې د باکتري‌ګانو مایکروفوسیلونه دي. د ځمکې پر مخ ژوند په احتمالي توګه د RNA له یوې نړۍ څخه سرچینه اخیستې، که څه هم د RNA پر بنسټ ژوند ښايي لومړنی ژوند نه وي. د مېلر اېري (Miller–Urey experiment ) د ۱۹۵۲ کال کلاسیکې تجربې او ورته څېړنو څرګنده کړه چې ډېری امینو اسیدونه په ټولو موجوداتو کې د کارول شویو پروتینونو کيميايي ترکیبات دي، چې کولی شي د ځمکې د لومړنیو ترکيباتو د بیاتولید شرایطو په نظر کې نیولو سره د غیرعضوي ترکیباتو له سېنتېز/ تولید څخه ترلاسه شي. پېچلې مالیکولي عضوي ترکیبات په لمریز سیستم او د ستورو تر منځ فضا څرګند شوي دي او ښايي  یادو مالیکولونو د ځمکې پر مخ د ژوند د پراختیا لپاره لومړني مواد برابر کړي وي. .<ref name="NAT-20170301">{{cite journal|last1=Dodd|url=http://eprints.whiterose.ac.uk/112179/|df=dmy-all|archive-date=8 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908201821/http://eprints.whiterose.ac.uk/112179/|url-status=live|bibcode=2017Natur.543...60D|access-date=2 March 2017|pmid=28252057|doi=10.1038/nature21377|pages=60–64|issue=7643|volume=543|date=1 March 2017|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|title=Evidence for early life in Earth's oldest hydrothermal vent precipitates|first1=Matthew S.|first8=Crispin T.S.|last8=Little|first7=Jonathan|last7=O'Neil|first6=Franco|last6=Pirajno|first5=Martin|last5=Rittner|first4=John F.|last4=Slack|first3=Tor|last3=Grenne|first2=Dominic|last2=Papineau|doi-access=free}}</ref><ref name="NYT-20170301">{{cite news|last=Zimmer|first=Carl|author-link=Carl Zimmer|title=Scientists Say Canadian Bacteria Fossils May Be Earth's Oldest|url=https://www.nytimes.com/2017/03/01/science/earths-oldest-bacteria-fossils.html|date=1 March 2017|work=[[The New York Times]]|access-date=2 March 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170302042424/https://www.nytimes.com/2017/03/01/science/earths-oldest-bacteria-fossils.html|archive-date=2 March 2017|df=dmy-all}}</ref><ref name="BBC-20170301">{{cite web|last=Ghosh|first=Pallab|title=Earliest evidence of life on Earth 'found|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-39117523|website=[[BBC News]]|date=1 March 2017|access-date=2 March 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170302002134/http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-39117523|archive-date=2 March 2017|df=dmy-all}}</ref><ref name="4.3b oldest">{{cite news|last1=Dunham|first1=Will|title=Canadian bacteria-like fossils called oldest evidence of life|url=http://ca.reuters.com/article/topNews/idCAKBN16858B?sp=true|date=1 March 2017|work=[[Reuters]]|access-date=1 March 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170302114728/http://ca.reuters.com/article/topNews/idCAKBN16858B?sp=true|archive-date=2 March 2017|df=dmy-all}}</ref><ref name="WU-20171218">{{cite web|last=Tyrell|first=Kelly April|title=Oldest fossils ever found show life on Earth began before 3.5 billion years ago|url=https://news.wisc.edu/oldest-fossils-ever-found-show-life-on-earth-began-before-3-5-billion-years-ago/|date=18 December 2017|publisher=[[University of Wisconsin–Madison]]|access-date=18 December 2017|archive-date=31 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210331100351/https://news.wisc.edu/oldest-fossils-found-show-life-began-before-3-5-billion-years-ago/|url-status=live}}</ref><ref name="PNAS-2017">{{cite journal|last1=Schopf|journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|PNAS]]|year=2018|bibcode=2018PNAS..115...53S|pmc=5776830|pmid=29255053|doi=10.1073/pnas.1718063115|pages=53–58|issue=1|volume=115|title=SIMS analyses of the oldest known assemblage of microfossils document their taxon-correlated carbon isotope compositions|first1=J. William|first5=John W.|last5=Valley|first4=Anatolly B.|last4=Kudryavtsev|first3=Michael J.|last3=Spicuzza|first2=Kouki|last2=Kitajima|doi-access=free}}</ref><ref name="RNA">* {{cite journal|last1=Copley|issue=6|archive-date=5 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130905070129/http://tuvalu.santafe.edu/~desmith/PDF_pubs/Copley_BOG.pdf|url-status=live|quote=The proposal that life on Earth arose from an RNA world is widely accepted.|access-date=2015-06-08|pmid=17897696|doi=10.1016/j.bioorg.2007.08.001|pages=430–443|volume=35|first1=Shelley D.|journal=Bioorganic Chemistry|url=http://tuvalu.santafe.edu/~desmith/PDF_pubs/Copley_BOG.pdf|title=The origin of the RNA world: Co-evolution of genes and metabolism|date=December 2007|author-link3=Harold J. Morowitz|first3=Harold J.|last3=Morowitz|first2=Eric|last2=Smith|df=dmy-all|archivedate=2013-09-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130905070129/http://tuvalu.santafe.edu/~desmith/PDF_pubs/Copley_BOG.pdf}} * {{cite journal|last=Orgel|first=Leslie E.|author-link=Leslie Orgel|date=April 2003|title=Some consequences of the RNA world hypothesis|url=https://archive.org/details/sim_origins-of-life-and-evolution-of-biospheres_2003-04_33_2/page/211|journal=Origins of Life and Evolution of the Biosphere|volume=33|issue=2|pages=211–218|doi=10.1023/A:1024616317965|pmid=12967268|quote=It now seems very likely that our familiar DNA/RNA/protein world was preceded by an RNA world...|bibcode=2003OLEB...33..211O|s2cid=32779859}} * {{harvnb|Robertson|Joyce|2012}}: "There is now strong evidence indicating that an RNA World did indeed exist before DNA- and protein-based life." * {{cite journal|last1=Neveu|first1=Marc|last2=Kim|first2=Hyo-Joong|last3=Benner|first3=Steven A.|date=22 April 2013|title=The 'Strong' RNA World Hypothesis: Fifty Years Old|journal=Astrobiology|volume=13|issue=4|pages=391–403|bibcode=2013AsBio..13..391N|doi=10.1089/ast.2012.0868|pmid=23551238|quote=[The RNA world's existence] has broad support within the community today.}}</ref><ref name="Robertson2012">{{cite journal|last1=Robertson|first1=Michael P.|last2=Joyce|first2=Gerald F.|author-link2=Gerald Joyce|date=May 2012|title=The origins of the RNA world|journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology|volume=4|issue=5|page=a003608|doi=10.1101/cshperspect.a003608|pmc=3331698|pmid=20739415}}</ref><ref name="Cech2012">{{cite journal|last=Cech|first=Thomas R.|author-link=Thomas Cech|date=July 2012|title=The RNA Worlds in Context|journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology|volume=4|issue=7|page=a006742|doi=10.1101/cshperspect.a006742|pmc=3385955|pmid=21441585}}</ref><ref name="Ehrenfreund2010">{{cite journal|last1=Ehrenfreund|first1=Pascale|last2=Cami|first2=Jan|date=December 2010|title=Cosmic carbon chemistry: from the interstellar medium to the early Earth.|journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology|volume=2|issue=12|page=a002097|doi=10.1101/cshperspect.a002097|pmc=2982172|pmid=20554702}}</ref><ref name="Science 2015">{{cite journal|last=Perkins|first=Sid|date=8 April 2015|title=Organic molecules found circling nearby star|url=http://news.sciencemag.org/chemistry/2015/04/organic-molecules-found-circling-nearby-star?rss=1|journal=[[Science (journal)|Science]]|doi=10.1126/science.aab2455|access-date=2015-06-02}}</ref><ref>{{cite news|last=King|first=Anthony|date=14 April 2015|title=Chemicals formed on meteorites may have started life on Earth|url=http://www.rsc.org/chemistryworld/2015/04/meteorites-may-have-delivered-chemicals-started-life-earth|work=[[Chemistry World]]|type=News|location=London|publisher=[[Royal Society of Chemistry]]|access-date=2015-04-17|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150417142723/http://www.rsc.org/chemistryworld/2015/04/meteorites-may-have-delivered-chemicals-started-life-earth|archive-date=17 April 2015|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Saladino|first8=Ernesto|bibcode=2015PNAS..112E2746S|pmc=4450408|pmid=25870268|pages=E2746–E2755|doi=10.1073/pnas.1422225112|issue=21|volume=112|journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A.]]|title=Meteorite-catalyzed syntheses of nucleosides and of other prebiotic compounds from formamide under proton irradiation|date=13 April 2015|display-authors=3|last8=Di Mauro|first1=Raffaele|first7=Eugene|last7=Krasavin|first6=Alexei Y.|last6=Rozanov|first5=Gennady N.|last5=Timoshenko|first4=Mikhail|last4=Kapralov|first3=Giorgia|last3=Botta|first2=Eleonora|last2=Carota|doi-access=free}}</ref> ژوند د ځمکې پر مخ د خپل لومړني پيل راهیسې خپل چاپېریال د جیولوژيکي وخت په کچه بدل کړی دی، خو همداراز یې په ډېری حالتونو او ایکوسیستمونو کې د بقا او ژوندي پاتې کېدلو لپاره توافق کړی. ځینې مایکرو او ګانیزمونه چې د ایکستروموفیل ( extremophiles) په نوم یادیږي، هغه ژوندي موجودات چې په سختو فزیکي او جیوکيمیاوي شرایطو کې وده کوي د ځمکې پر مخ د ډېری نورو ژوندونو لپاره زیان‌رسوونکي دي. حجره د ژوند د جوړښتي او وظیفوي واحد په توګه په پام کې نيول شوې ده. حجرې په دوه ډوله دي، ایو کریوت (eukaryotic) او پروکریوت (prokaryotic )، دواړه ډولونه له سایتوپلزم څخه چې د يوې غشا په واسطه پوښل شوی جوړې شوې دي چې ډېر ژوندي مالیکولونه لکه پروتینونه او هستوي اسیدونه پکې شامل دي. حجرې د حجروي‌وېش/انقسام له لارې تکثر کوي، چې په  هغه کې یوه مورنۍ حجره په دوه يا څو لورنیو حجرو وېشل کېږي. <ref>{{cite web|title=2.2: The Basic Structural and Functional Unit of Life: The Cell|url=https://med.libretexts.org/Courses/American_Public_University/APUS%3A_An_Introduction_to_Nutrition_(Byerley)/Text/03%3A_Nutrition_and_the_Human_Body/2.2%3A_The_Basic_Structural_and_Functional_Unit_of_Life%3A_The_Cell|publisher=LibreTexts|date=2 June 2019|access-date=29 March 2020|archive-date=29 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200329060227/https://med.libretexts.org/Courses/American_Public_University/APUS:_An_Introduction_to_Nutrition_(Byerley)/Text/03:_Nutrition_and_the_Human_Body/2.2:_The_Basic_Structural_and_Functional_Unit_of_Life:_The_Cell|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last=Bose|first=Debopriya|title=Six Main Cell Functions|url=https://sciencing.com/six-main-cell-functions-6891800.html|publisher=Leaf Group Ltd./Leaf Group Media|date=14 May 2019|access-date=29 March 2020|archive-date=29 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200329060221/https://sciencing.com/six-main-cell-functions-6891800.html|url-status=live}}</ref> په تېرمهال کې د ژوند معنا د تعریف لپاره ډېرې هڅې د زړو/منسوخو مفاهمو لکه اوډیک ځواک / Odic force (د ژوند ځواک)، هېلوموفیزم (hylomorphism)، ناڅاپه نسل (spontaneous generation) او حیاتیزم/ ژوندی‌والی (vitalism) له خوا ترسره شوې، چې اوس‌مهال د بیولوژيکي کشفونو له خوا رد شوي. ارسطو لومړنی کس دی چې ژوندي موجودات یې طبقه‌بندي کړل. تر هغه روسته کارل لینه د ډولونو د نوم اېښودلو خپل دوه کلیمه‌يي سیستم معرفي کړ. په پایله کې د ژوند نوې ډلې او طبقه‌بندۍ لکه حجرې او میکرواورګانیزمونه کشف شول، چې د ژوندیو موجوداتو تر منځ د اړیکو په جوړښت کې یې د پام‌وړ بیاکتنو ته پوهان مجبور کړل. که څه هم اوس یوازې د ځمکې مخ پېژندل شوی خو لازمي نه ده چې ټول ژوند دې ورپورې محدود شي، ځکه اوس‌مهال ډېری پوهان له ځمکې څخه بره/پورته ژوند/extraterrestrial  (له ځمکې څخه پرته په نورو سیارو کې ژوند) په اړه فکر کوي. مصنوعي ژوند یو کمپيوټري ورته‌والی یا هم د ژوند له هر اړخ څخه د انسان د لاس جوړه شوې بیارغونه ده چې تر ډېره له طبعي ژوند سره د تړلو سیستمونو د ارزولو لپاره کارول کېږي. مرګ د ټولو بیولوژيکي پروسو دایمي پاي دی چې یو ژوندی موجود ورسره مخ کېږي، او په دې توګه يې ژوند پای ته رسي. انقراض/ورکېدنه هغه اصطلاح ده چې معمولا د یو ډول، یوې ډلې يا تاکسون (taxon/ د ژوندیو موجوداتو د ځانګړي ډول یوه ډله) مړینه تشرېح کوي. فوسیلونه د ژونديو موجوداتو خوندي پاتې شوني یا اثار دي.   == تعریف == د ژوند تعریف له اوږدې مودې راهیسې د ساینس پوهانو او فلیسوفانو لپاره یوه ننګونه وه. تر یو حده دا ځکه چې ژوند یوه پروسه ده نه ماده. دا چاره د ژونديو موجوداتو له ځانګړنو څخه د ناپوهۍ په وجه چې ښايي که چېرې کوم داسې څه وي چې له ځمکې څخه يې بهر وده کړې وي پېچلې ده. له ژوند څخه فلیسوفي تعریفونه هم له ژونديو موجوداتو څخه د غیر ژونديو موجوداتو د تشخیص د څرنګوالي په برخه کې له ورته ستونزو سره مخ شوي. د ژوند پر حقوقي تعریفونه هم تشرېح او بحث شوی، که څه هم په عمومي ډول د دوی تمرکز د انساني مړو پر اعلام پرېکړه او له دې پرېکړې څخه پر قانوني پایلو دی. د ژوند لپاره له ۱۲۳ څخه زیات تعریفونه وړاندې شوي. داسې بريښي چې د ناسا (NASA) د خوښې وړ یو تعریف دا دی: «یو په ځان بسیا سیستم چې د دارویني تکامل ځواک لري.» په ساده ډول «ژوند هغه ماده ده چې کولی شي ځان بیا تولید کړي او څه ډول چې بقا حکم کوي په همغه ډول تکامل ته رسيږي. <ref name="Definitions 2009">{{cite journal|title=Why Is the Definition of Life So Elusive? Epistemological Considerations|journal=Astrobiology|date=May 2009|last=Tsokolov|first=Serhiy A.|volume=9|issue=4|doi=10.1089/ast.2007.0201|bibcode=2009AsBio...9..401T|pages=401–12|pmid=19519215}}</ref><ref name="Emmeche1997">{{cite web|first1=Claus|last1=Emmeche|date=1997|title=Defining Life, Explaining Emergence|publisher=Niels Bohr Institute|url=http://www.nbi.dk/~emmeche/cePubl/97e.defLife.v3f.html|access-date=25 May 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120314095044/http://www.nbi.dk/~emmeche/cePubl/97e.defLife.v3f.html|archive-date=14 March 2012|df=dmy-all}}</ref><ref name="McKay">{{Cite journal|title=What Is Life—and How Do We Search for It in Other Worlds?|journal=PLOS Biology|date=14 September 2004|first=Chris P.|last=McKay|pmid=15367939|volume=2|issue=9|pmc=516796|page=302|doi=10.1371/journal.pbio.0020302}}</ref><ref name="DefinitionMotivation">{{Cite journal|last=Mautner|first=Michael N.|title=Directed panspermia. 3. Strategies and motivation for seeding star-forming clouds|journal=Journal of the British Interplanetary Society|date=1997|volume=50|pages=93–102|url=http://www.astro-ecology.com/PDFDirectedPanspermia3JBIS1997Paper.pdf|bibcode=1997JBIS...50...93M|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102064738/http://www.astro-ecology.com/PDFDirectedPanspermia3JBIS1997Paper.pdf|archive-date=2 November 2012|df=dmy-all}}</ref><ref name="SeedingBook">{{Cite book|last=Mautner|first=Michael N.|title=Seeding the Universe with Life: Securing Our Cosmological Future|location=Washington D.C.|date=2000|isbn=978-0-476-00330-9|url=http://www.astro-ecology.com/PDFSeedingtheUniverse2005Book.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102064713/http://www.astro-ecology.com/PDFSeedingtheUniverse2005Book.pdf|archive-date=2 November 2012|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite journal|title=What is life? It's a Tricky, Often Confusing Question|journal=Astrobiology Magazine|date=18 September 2014|last=McKay|first=Chris}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Nealson|date=December 1999|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20160103000925/https://royalsociety.org/journals/|archive-date=3 January 2016|url=https://royalsociety.org/journals/|doi=10.1098/rstb.1999.0532|pmc=1692713|pmid=10670014|pages=1923–39|first1=K.H.|issue=1392|volume=354|journal=[[Philosophical Transactions of the Royal Society of London B]]|title=Life: past, present and future|first2=P.G.|last2=Conrad|url-status=live}}</ref><ref name="Jeuken1975">{{cite journal|title=The biological and philosophical defitions of life|author=Jeuken M|journal=Acta Biotheoretica|volume=24|issue=1–2|pages=14–21|date=1975|doi=10.1007/BF01556737|pmid=811024|s2cid=44573374}}</ref><ref name="Bioethics">{{Cite journal|last=Mautner|first=Michael N.|title=Life-centered ethics, and the human future in space|journal=Bioethics|volume=23|pages=433–40|date=2009|doi=10.1111/j.1467-8519.2008.00688.x|pmid=19077128|url=http://www.astro-ecology.com/PDFLifeCenteredBioethics2009Paper.pdf|issue=8|s2cid=25203457|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102064743/http://www.astro-ecology.com/PDFLifeCenteredBioethics2009Paper.pdf|archive-date=2 November 2012|df=dmy-all}}</ref><ref name="Capron1978">{{cite journal|title=Legal definition of death|author=Capron AM|journal=Annals of the New York Academy of Sciences|date=1978|doi=10.1111/j.1749-6632.1978.tb50352.x|pmid=284746|volume=315|issue=1|pages=349–62|bibcode=1978NYASA.315..349C|s2cid=36535062}}</ref><ref name="JBSD-20110317">{{cite journal|last=Trifonov|first=Edward N.|title=Vocabulary of Definitions of Life Suggests a Definition|date=17 March 2011|journal=Journal of Biomolecuoar Structure and Dynamics|volume=29|issue=2|pages=259–266|doi=10.1080/073911011010524992|pmid=21875147|doi-access=free}}</ref><ref name="NASA-20210306">{{cite news|last=Voytek|first=Mary a.|title=About Life Detection|url=https://astrobiology.nasa.gov/research/life-detection/about/|date=6 March 2021|work=[[NASA]]|accessdate=8 March 2021|archive-date=18 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210318042627/https://astrobiology.nasa.gov/research/life-detection/about/|url-status=live}}</ref><ref name="NG-20201214">{{cite news|last=Marshall|first=Michael|title=He may have found the key to the origins of life. So why have so few heard of him? - Hungarian biologist Tibor Gánti is an obscure figure. Now, more than a decade after his death, his ideas about how life began are finally coming to fruition.|url=https://www.nationalgeographic.com/science/2020/12/he-may-have-found-the-key-to-origins-of-life-tibor-ganti-chemoton/|date=14 December 2020|work=[[National Geographic Society]]|accessdate=8 March 2021|archive-date=16 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210216051222/https://www.nationalgeographic.com/science/2020/12/he-may-have-found-the-key-to-origins-of-life-tibor-ganti-chemoton/|url-status=live}}</ref><ref name="SPC-20130801">{{cite news|last=Mullen|first=Lesle|title=Defining Life: Q&A with Scientist Gerald Joyce|url=https://www.space.com/22210-life-definition-gerald-joyce-interview.html|date=1 August 2013|work=[[Space.com]]|accessdate=8 March 2021|archive-date=19 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119140243/https://www.space.com/22210-life-definition-gerald-joyce-interview.html|url-status=live}}</ref><ref name="NYT-20210226">{{cite news|last=Zimmer|first=Carl|authorlink=Carl Zimmer|title=The Secret Life of a Coronavirus - An oily, 100-nanometer-wide bubble of genes has killed more than two million people and reshaped the world. Scientists don't quite know what to make of it.|url=https://www.nytimes.com/2021/02/26/opinion/sunday/coronavirus-alive-dead.html|date=26 February 2021|accessdate=8 March 2021|archive-date=8 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308235338/https://www.nytimes.com/2021/02/26/opinion/sunday/coronavirus-alive-dead.html|url-status=live}}</ref><ref name="ETSU-2012a">{{cite web|last=Luttermoser|first=Donald G.|title=ASTR-1020: Astronomy II Course Lecture Notes Section XII|url=http://faculty.etsu.edu/lutter/courses/astr1020/a1020chap12.pdf|date=2012|work=[[East Tennessee State University]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170707114650/http://faculty.etsu.edu/lutter/courses/astr1020/a1020chap12.pdf|accessdate=8 March 2021|archive-date=7 July 2017}}</ref><ref name="ETSU-2012b">{{cite web|last=Luttermoser|first=Donald G.|title=Physics 2028: Great Ideas in Science: The Exobiology Module|url=http://faculty.etsu.edu/lutter/courses/phys2028/p2028exobnotes.pdf|date=2012|work=[[East Tennessee State University]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160412201815/http://faculty.etsu.edu/lutter/courses/phys2028/p2028exobnotes.pdf|accessdate=8 March 2021|archive-date=12 April 2016}}</ref><ref name="ETSU-2012c">{{cite web|last=Luttermoser|first=Donald G.|title=Lecture Notes for ASTR 1020 - Astronomy II with Luttermoser at East Tennessee (ETSU)|url=http://www.koofers.com/files/notes-gyw4cx4ar4/|date=2012|work=[[East Tennessee State University]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120502172318/http://www.koofers.com/files/notes-gyw4cx4ar4/|accessdate=8 March 2021|archive-date=2 May 2012}}</ref> === بیولوژي === له هغه ځایه چې د ژوند لپاره هېڅ کوم ښکاره تعریف نه‌شته، په بیولوژي کې ډېری اوسني تعریفونه توضیحي دي. ژوند د هغه څه د ځانګړنې په توګه په پام کې نیول کېږي چې په ورکړل شوي چاپېریال کې خپل شته‌والی ساتي، وده کوي او پياوړتیا مومي. دا ځانګړتیا له ځینو یا ټولو لاندې اوصافو څخه ښکارندویي کوي. <ref name="McKay2">{{Cite journal|title=What Is Life—and How Do We Search for It in Other Worlds?|journal=PLOS Biology|date=14 September 2004|first=Chris P.|last=McKay|pmid=15367939|volume=2|issue=9|pmc=516796|page=302|doi=10.1371/journal.pbio.0020302}}</ref><ref name="Koshland">{{Cite journal|title=The Seven Pillars of Life|url=https://archive.org/details/sim_science_2002-03-22_295_5563/page/2215|journal=Science|date=22 March 2002|first=Daniel E.|last=Koshland, Jr.|volume=295|issue=5563|pages=2215–16|doi=10.1126/science.1068489|pmid=11910092|df=dmy-all|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book|title=The American Heritage Dictionary of the English Language|url=https://archive.org/details/americanheritage00edit_9|publisher=Houghton Mifflin|year=2006|isbn=978-0-618-70173-5|edition=4th|chapter=life}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/life|title=Life|publisher=Merriam-Webster Dictionary|access-date=12 November 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110042620/http://www.merriam-webster.com/dictionary/life|archive-date=10 November 2016|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=http://phoenix.lpl.arizona.edu/mars141.php|title=Habitability and Biology: What are the Properties of Life?|access-date=6 June 2013|website=Phoenix Mars Mission|publisher=The University of Arizona|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140416114923/http://phoenix.lpl.arizona.edu/mars141.php|archive-date=16 April 2014|df=dmy-all}}</ref><ref name="JBS-2012Feb">{{cite journal|last=Trifonov|doi=10.1080/073911012010525017|archive-date=27 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120127142426/http://www.jbsdonline.com/mc_images/category/4317/21-trifonov-jbsd_29_4_2012.pdf|url-status=dead|s2cid=8616562|date=2012|pmid=22208269|access-date=12 January 2012|first=Edward N.|issn=0739-1102|pages=647–50|issue=4|volume=29|journal=Journal of Biomolecular Structure & Dynamics|url=http://www.jbsdonline.com/mc_images/category/4317/21-trifonov-jbsd_29_4_2012.pdf|title=Definition of Life: Navigation through Uncertainties|df=dmy-all|archivedate=27 January 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120127142426/http://www.jbsdonline.com/mc_images/category/4317/21-trifonov-jbsd_29_4_2012.pdf}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.nbcnews.com/id/45963181/ns/technology_and_science/#.WCcX-snQf0w|title=Can scientists define 'life' ... using just three words?|last=Zimmer|first=Carl|date=11 January 2012|work=NBC News|access-date=12 November 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160414085107/http://www.nbcnews.com/id/45963181/ns/technology_and_science#.WCcX-snQf0w|archive-date=14 April 2016|df=dmy-all}}</ref> # هوموستازس (Homeostasis): د یو وضعیت د خوندي ساتلو لپاره د داخلي چاپېریال تنظیم د مثال په ډول د تودوخې د راکمولو لپاره خوله کول # سازمان (Organization) د جوړښت له پلوه له یوې یا څو حجرو څخه چې د ژوند له اصلي واحد دی جوړ شوی. # میتابولیزم (Metabolism): د انرژي بدلون په کیمیاوي موادو او د انرژي بدلول په کوچنیو حجروي اجزاو (انابولیزم) او د عضوي موادو تجزیه (کتابولیزم). ژوندي موجودات د خپل داخلي سازمان د بقا (homeostasis) او له ژوند سره تړلیو ګڼو نورو پديدو د تولید لپاره انرژي ته اړتیا لري. # وده:  له کتابولیزم څخه د انابولیزم کچه لوړ ساتل. د ودې په حال کې یو ژوندی موجود د دې په ځاي چې یوازې مواد راټول کړي د وجود د ټولو برخو په اندازه کې یې زیاتوالی راځي.  # توافق: د وخت له تېرېدو سره د چاپیریال پر وړاندې د بدلون وړتیا. دا وړتیا د تکامل د پروسو بنسټ دی او د خوړو د رژيم، وراثت او د ژوندي موجود د خارجي عواملو په واسطه ټاکل کېږي. # د محرکونو/پاروونکو پر وړاندې ځواب (Response to stimuli):  یو ځواب بېلابېلې بڼې لرلی شي، د یو حجروي موجوداتو له انقباض څخه نیولې ترخارجي کیمیاوي موادو او تر پېچليو غبرګونونو پورې چې د ژوندیو موجوداتو ټول حواس په کې شاملېږي. ځواب تر ډېره له حرکت سره تشرېح کېږي. د مثال په ډول د بوټو د پاڼو تاوېدل د لمر لوري ته (phototropism) او شيموتاکزېس/chemotaxis (د چاپېریالي اغیزو لاندې د یو حجروي موجود حرکت د کیمیاوي تحریکاتو پر وړاندې). # تکثر/باروي: په غیر جنسي ډول له یو واحد پلرني اورګانیزم څخه یا په جنسي ډول له دوو اورګانیزمونو څخه د نويو انفرادي اورګانیزمونو تولید. دا پېچلې پروسې د فزیولوژیکي دندو په نوم یاديږي، د فزیکي، کیمیاوي او همداراز د سېګنال ورکولو او کنترول د بنسټ لرونکې دي چې د ژوند دخوندیتوب لپاره اړینې دي. == سرچينې == {{لړسرچينې}} {{طبيعت}} [[وېشنيزه:ژوند]] mvllf7b70de94ewgonv6n7jvrfvly07 0 24025 369786 342420 2026-10-10T09:09:48Z PJ Geest 40917 Replace raster graph with SVG reconstruction: Supply.svg 369786 wikitext text/x-wiki {{هراړخيز مالوماتبکس}}[[File:Supply.svg|thumb|د عرضی منحنی رسم]] '''عرضه''' {{Lang-en|Supply}} په اقتصاد کې '''عرضه''' د سرچینې هغې اندازې ته ویل کېږي چې شرکتونه، تولیدوونکي، کاریګران، د مالي شتمنیو تامینوونکي یا نور اقتصادي عاملین یې بازار یا یوه فرد ته د وړاندې کولو لېوال وي یا یې وړتیا لري. عرضه کېدای شي په تولید شویو توکو، کاري وخت، خامو موادو یا هر کم‌پيدا او ارزښتناک شي کې وي. عرضه په ګرافیکي ډول د عرضې د یوه منحني په توګه طرحه کېږي چې د هر واحد بیه یې په عمودي محور کې وي او عرضه شوې اندازه د بیې د تابع په توګه په افقي محور کې وي. د خپلواکو او ناخپلواکو متغیراتو دغه معمول ځایونه معکوسول یوه ناوړه خو معیاري قاعده ده. د عرضې منحني کېدای شي د یوه منفرد پلورونکي لپاره وي یا هم کېدای شي د ټول بازار لپاره وي او د ټولو پلورونکو له‌خوا عرضه شوې اندازه راونغاړي. عرضه شوې اندازه د یوې ځانګړې زماني دورې لپاره ده (د بېلګې په توګه، د اوسپنې ټنونه چې یو شرکت یې په یوه کال کې عرضه کوي)، خو واحدونه او وخت په تیوریکي عرضو کې له پامه غورځول کېږي. د توکو په بازار کې عرضه د وخت په واحد کې د یوه محصول اندازه ده چې تولیدوونکي یې په هغه صورت کې په بېلابېلو بیو پلورلو ته لېوال دي چې نور فکتورونه یا عوامل ثابت وساتل شي. د کار په بازار کې د کاري ځواک عرضه په اونۍ، میاشت یا کال کې د وخت هغه اندازه ده چې افراد په کې کار کولو ته لېوال دي. په مالي بازارونو یا مارکېټونو کې د پیسو عرضه د هغو شتمنیو اندازه ده چې د پیسو په بازار کې د نغدېدو لوړه کچه لري چې یا یې د یوه هېواد د پیسو باصلاحیته مقام ټاکي یا د هغه تر اغېز لاندې راځي. دا ډول عرضه د پیسو د عرضې ډول ته په کتو سره توپیر لري. د بېلګې په توګه M1 معمولاً هغو نازکو پیسو، سیکو، نغذو پیسو او نورو هغو وجهي معادلونو ته ویل کېږي چې فوراً پر کرنسۍ بدلېدای شي. په M2 کې د M1 ټول ډولونه راځي، خو لنډمهالې پیسې او د بازار د بسپنو خاص ډولونه هم په کې شاملېږي. == د عرضې جدول == د عرضې جدول هغه جدول دی چې ښيي یو یا څو شرکتونه په اوسنیو شرایطو کې په ځانګړو بیو سره عرضې ته څومره لېوال دي. ځینې مهم عوامل چې پر عرضه اغېز لري هغه د توکو خپله بیه، د اړوندو توکو بیو، د تولید لګښتونه، ټکنالوژي، د تولید عوامل او د پلورونکو تمې دي.<ref name="MankiwWSJ">{{cite book|last=Mankiw|first=N. Gregory|author-link=N. Gregory Mankiw|title=Principles of Economics, Wall Street Journal Edition|publisher=Dryden Press, San Diego|year=1998|pages=71–73|isbn=0-03-098238-3}}</ref> === پر عرضه اغېز لرونکي عوامل === بې شمېره عوامل او شرایط کولی شي چې د توکو د تولید او پلور لپاره د پلورونکي پر تمایل او وړتیا اغېز وکړي. ځینې معمول عوامل یې دا دي:<blockquote>'''د توکو خپله بیه:''' د عرضې اصلي اړیکه د توکو د بیې او عرضه شوې اندازې تر منځ ده. د عرضې د قانون له مخې، که نور عوامل ثابت وساتل شي، د بیې د لوړوالي له امله د عرضې اندازه هم لوړېږي.<ref name="Melvin 2002">Melvin & Boyes, Microeconomics 5th ed. (Houghton Mifflin 2002)</ref></blockquote><blockquote>'''د اړوندو توکو بیه:''' اړوند توکي هغو توکو ته ویل کېږي چې د تولید عوامل یې را ایستل کېږي تر څو د لومړنیو توکو په تولید کې وکارول شي. د بېلګې په توګه سپم [د خوګ د غوښې یو برنډ دی] د خوګ د مټ او ورانه له غوښې څخه جوړ شوی دی. دا دواړه د خوګ له غوښې څخه مشتق دي. له دې امله خوګ له سپم سره یو اړوند توکی بلل کېږي. په دې صورت کې به اړیکه منفي یا معکوسه وي. که د خوګانو بیه لوړه شي، د سپم عرضه کمېږي (د عرضې منحني کیڼ لوري ته بدلېږي)، ځکه چې د تولید لګښت زیاتېږي. اړوند توکي هم کېدای شي داسې توکي وي چې د یوه شرکت د تولید له فکتورونو سره تولید شي. د بېلګې په توګه، فرض کړئ چې یو شرکت چرمي کمربندونه تولیدوي، خو مدیران یې دې پایلې ته رسېږي چې د ځیرکو موبایلونو لپاره چرمي پوښونه د کمربندونو تر جوړولو ډېره ګټه لري. دا شرکت ښايي د خپلو کمربندونو تولید راکم کړي او د دغو معلوماتو پر بنسټ د ګرځنده موبایل د پوښونو تولید پیل کړي. په پایله کې ویلی شو چې د یوه مشترک محصول په بیه کې بدلون پر عرضه اغېز کوي. د بېلګې په توګه د غوا غوښه او چرم مشترک محصولات دي. که یو شرکت هم د غواوو غوښه پروسس کړي او هم د چرمګرۍ کارخونه وچلوي، په دې صورت کې د غوا د غوښې بیه لوړېدل په دې معنا دي چې ډېر غویان پروسس کېږي او د چرم عرضه ورسره زیاتېږي.<ref name="Melvin 20022">Melvin & Boyes, Microeconomics 5th ed. (Houghton Mifflin 2002)</ref><ref>Ayers & Collins, Microeconomics (Pearson 2003) at 66.</ref></blockquote><blockquote>'''د تولید شرایط:''' دلته تر ټولو مهم عامل د ټکنالوژۍ وضعیت دی. که د یوه توکي په تولید کې د ټکنالوژۍ پرمختګ موجود وي، عرضه ډېرېږي. نور متغیرات هم ښايي د تولید پر شرایطو اغېز ولري. د بېلګې په توګه، د کرنیزو توکو لپاره د هوا حالت ډېر مهم دی، ځکه ښايي د تولید پر حاصل اغېز وکړي. په لګښتونو کې سپما هم کولای شي د تولید پر شرایطو اغېز وکړي.<ref>Rosen, Harvey (2005). ''Public Finance'', p. 545. McGraw-Hill/Irwin, New York. {{ISBN|0-07-287648-4}}.</ref></blockquote><blockquote>'''تمې:''' د بازار د راتلونکو شرایطو په اړه د پلورونکو اندېښنه هم پر عرضه مستقیمه اغېزه کولی شي. که یو پلورونکی په دې باور وي چې د محصول لپاره به یې په راتلونکي کې تقاضا ډېره لوړه شي، د شرکت مالک ښايي د راتلونکې بیې د لوړېدو وړاندوېینه وکړي او د خپل تولید بیه لوړه کړي. د عرضې منحني به بدل شي.<ref name="Goodwin, Nelson 2009">Goodwin, Nelson, Ackerman, & Weissskopf, Microeconomics in Context 2d ed. (Sharpe 2009) at 83.</ref><ref>Goodwin, N, Nelson, J; Ackerman, F & Weissskopf, T: Microeconomics in Context 2d ed. Page 83 Sharpe 2009</ref></blockquote><blockquote>'''د تولید د عواملو بیه:''' د تولید په عواملو کې ځمکه، کاري ځواک، انرژي او خام مواد شاملېږي. که د تولید د عواملو بیه لوړه شي، د عرضې منحني کیڼ لوري ته بدلون کوي. ځکه چې پلورونکي کمه لېوالتیا یا کمه وړتیا لري چې توکي په هره بیه وپلوري. د بېلګې په توګه که د برېښنا بیه لوړه شي، پلورونکی ښايي د تولید د لګښتونو د ډېرېدو له امله د خپل محصول عرضه کمه کړي. د تولید ثابت عوامل کولای شي د تولید د عواملو پر بیه اغېز وکړي او د تولید اندازه کولای شي پر دې کچه اغېز وکړي چې ثابت لګښتونه تر کومه حده د توکو پر نهايي بیه بدلېدای شي.<ref name="Goodwin, Nelson 20092">Goodwin, Nelson, Ackerman, & Weissskopf, Microeconomics in Context 2d ed. (Sharpe 2009) at 83.</ref><ref name="Samuelson 2001 p. 53">Samuelson & Nordhaus, Microeconomics, 17th ed. (McGraw-Hill 2001), p. 53.</ref></blockquote><blockquote>'''د عرضه کوونکو شمېر:''' د بازار د عرضې منحني د منفردې عرضې د منحني ګانو افقي مجموعه ده. صنعت ته چې څومره ډېر شرکتونه را دننه کېږي، د بازار د عرضې منحني د وتلو لوري ته ځي او بیې را ټيټېږي. '''د دولت پالیسۍ او مقررات:''' د دولت مداخله پر عرضه ډېره اغېزه کولی شي. د دولت مداخله ښايي په بېلابېلو ډولونو وی، لکه چاپېریالي او روغتیايي مقررات، د ساعتونو او حق‌الزحمې قوانین، مالیات، د برق او طبیعي ګاز نرخونه او د ناحیه‌بندۍ او ځمکې د کارولو مقررات.<ref name="Samuelson 2001 p. 532">Samuelson & Nordhaus, Microeconomics, 17th ed. (McGraw-Hill 2001), p. 53.</ref><ref>Samuelson & Nordhaus, Microeconomics, 17th ed. (McGraw-Hill 2001) at 56</ref></blockquote>دا نوملړ بشپړ نه دی. ټول هغه حقایق او شرایط چې د یوه توکي د تولید او پلور لپاره د پلورونکي په لېوالتیا او وړتیا پورې اړوندوېږي، پر عرضه اغېز لرلی شي. د بېلګې په توګه که د واورې لپاره وړاندوېینه شوې وي، پرچون پلورونکي د واورې لپاره د ښویېدونکو دړو، ژمنیو جامو یا ډوډۍ او شیدو زېرمې ډېروي.<ref>Colander, David C. Microeconomics 7th ed. Page 90. McGraw-Hill 2008.</ref> == سرچينې == <references /> ==نور== * [[تقاضا]] * [[اقتصاد]] ==سرچینی== {{Ltr}} * {{cite encyclopedia |last=Ehrbar |first=Al |authorlink= |editor=[[David R. Henderson]] |encyclopedia=[[Concise Encyclopedia of Economics]] |title=Supply |url=http://www.econlib.org/library/Enc/Supply.html |year=2008 |edition= 2nd |publisher=[[Library of Economics and Liberty]] |location=Indianapolis |isbn=978-0865976658 |oclc=237794267}} * {{cite encyclopedia |last=Henderson |first=David R. |authorlink=David R. Henderson |editor= |encyclopedia=[[Concise Encyclopedia of Economics]] |title=Demand |url=http://www.econlib.org/library/Enc/Demand.html |year=2008 |edition= 2nd |publisher=[[Library of Economics and Liberty]] |location=Indianapolis |isbn=978-0865976658 |oclc=237794267}} {{پای}} [[وېشنيزه:عرضه]] [[وېشنيزه:اقتصاد]] 3iafz8kp93ae5ezl3ijz98cyxhse2oy 3 38328 369787 215785 2026-10-10T10:45:03Z M7 7508 M7 د [[د کارن خبرې اترې:Andrei Stroe]] مخ [[د کارن خبرې اترې:SlartibartfastT]] ته ولېږداوه: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Andrei Stroe|Andrei Stroe]]" to "[[Special:CentralAuth/SlartibartfastT|SlartibartfastT]]" 215785 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|realName=|name=Andrei Stroe}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Bloch_khan|<font color="red">'''بلوڅ خان''']]''' </span> ^{<font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Bloch_khan|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font>} ۰۵:۵۴, ۱۰ فبروري ۲۰۱۸ (UTC) 1ozswqjst56xfm9pl52wlg0ds3ffh5v 0 56428 369752 368796 2026-10-09T18:24:06Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261009sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 369752 wikitext text/x-wiki د ښځو په وړاندې تاوتريخوالی ('''VAW''') چې د جنسيت پر بنسټ تاوتريخوالی او د جنس او جنسيت پر بنسټ د تاوتریخوالي ('''SGBV''') په نوم هم پېژندل کېږې، له تاوتریخوالي ډک هغه کارونه دي چې په بنسټيز ډول يا په ځانګړي ډول د ښځو يا انجونو په وړاندې تر سره شوي وي. عموماً دا ډول تاوتريخوالی د کرکې جرم بلل کېږي، د ښځو او انجونو پر ضد په ځانګړي ډول له دې امله تر سره شوي وي چې دوی ښځمنې دي او شونې ده چې دا تاوتريخوالی په ګڼو بڼو سره وي.<ref>''Citations'': * {{cite book|last=Angelari|first=Marguerite|chapter=Hate crime statutes: a promising tool for fighting violence against women|chapter-url=https://books.google.com/books?id=2YdCbgXjr-EC&pg=PA405|editor-last=Maschke|editor-first=Karen J.|title=Pornography, sex work, and hate speech|pages=405&ndash;448|publisher=Taylor and Francis|location=New York|year=1997|isbn=9780815325208}} * {{cite book|last=Gerstenfeld|first=Phyllis B.|chapter=The hate debate: constitutional and policy problems|chapter-url=https://books.google.com/books?id=DiBIZcx1nPcC&pg=PA58|editor-last=Gerstenfeld|editor-first=Phyllis B.|title=Hate crimes: causes, controls, and controversies|page=58|publisher=Sage|location=Thousand Oaks, California|year=2013|isbn=9781452256627}} * {{cite book|last=McPhail|first=Beverly|chapter=Gender-bias hate crimes: a review|chapter-url=https://books.google.com/books?id=2ZNnXj_SbOsC&pg=PA271|editor-last=Perry|editor-first=Barbara|title=Hate and bias crime: a reader|page=271|publisher=Routledge|location=New York|year=2003|isbn=9780415944076}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20140721134742/http://www.who.int/hac/techguidance/pht/SGBV/en/ Sexual and Gender-based Violence] (WHO)</ref><ref>{{cite journal|last1=Russo|first1=Nancy Felipe|last2=Pirlott|first2=Angela|title=Gender-based violence: concepts, methods, and findings|journal=[[Annals of the New York Academy of Sciences]]|issue=Violence and Exploitation Against Women and Girls|volume=1087|pages=178&ndash;205|publisher=[[Taylor and Francis]] and [[Oxfam]]|doi=10.1196/annals.1385.024|pmid=17189506|date=November 2006|bibcode=2006NYASA1087..178R|s2cid=34389352}}</ref> VAW يو اوږد تاریخ لري، د دا ډول تاوتريخوالي پېښې او سختوالی د وخت په تېرېدو او آن نن د ټولنو په توپير سره بدلون مومي. دا ډول تاوتريخوالی ډېر ځله د ښځو د د ايلولو يوه طريقه ده، که دا په عمومي توګه په ټولنه کې وي او که په شخصي اړيکو کې وي. شونې ده چې دا ډول تاوتريخوالی په تر سره کوونکي کې د کوم استحقاق، لوړوالي، له ښځو څخه د کرکې يا دې ته د ورته چلند زېږنده وي او يا هم مرتکب له تاوتريخوالي ډک طبيعيت لري، په ځانګړي ډول د ښځو په وړاندې. د ښځو په وړاندې د تاوتريخوالي د مخنيوي په اړوند د ملګرو ملتونو په اعلاميه کې راغلي، «د ښځو په وړاندې تاوتريخوالی د ښځو او نارينه وو تر منځ د ځواک د تاریخي نابرابرو اړيکو څرګندونکی دی» او «د ښځو په وړاندې تاوتريخوالی يو له سختو ټولنيزو وسايلو څخه دی، د کوم په مټ چې ښځې د نارينه په پرتله يو تابع حيثيت غوره کولو ته اړ کېږي».<ref>{{cite web|url=http://www.un-documents.net/a48r104.htm|title=A/RES/48/104 - Declaration on the Elimination of Violence against Women|publisher=United Nations General Assembly|access-date=6 August 2014}}</ref> د ملګرو ملتونو عمومي منشي کوفي عنان د ۲۰۰۶ز کال په يو راپور کې چې د ښځو لپاره د ملګرو ملتونو وجهي صندوق (UNIFEM) په ويبپاڼه کې خپور شو، اعلان کړه چې: <blockquote>د ښځو او نجونو په وړاندې تاوتریخوالی د وبا په څېر خپره ستونزه ده. په ټوله نړۍ کې په درې ښځو کې لږ تر لږه يوه مېرمن وهل شوې، جنسي اړيکې ته اړ شوې يا په خپل ژوند کې په بل ډول ځورول شوې، په داسې حال کې چې ځورونکی هم هغه پېژني.<ref name="Moradian">{{cite web|url=http://en.tolerancy.org/index.php?option=com_content&view=article&id=176:2009-09-15-08-37-55&catid=43:events-a-reports&Itemid=90|title=Domestic Violence against Single and Married Women in Iranian Society|last=Moradian|first=Azad|work=Tolerancy.org|publisher=[[The Chicago School of Professional Psychology]]|date=10 September 2010|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120425230632/http://en.tolerancy.org/index.php?option=com_content&view=article&id=176%3A2009-09-15-08-37-55&catid=43%3Aevents-a-reports&Itemid=90|archive-date=25 April 2012|access-date=1 March 2015}}</ref></blockquote> == پېژندنه == يو شمېر هغه نړيوال سندونه ډېرو هستو پلي کړي دي چې موخه يې د ښځو په وړاندې او کورني تاوتریخوالي له منځه وړل دي. په عمومي توګه دا اسناد هغه مهال پيل شول، کله چې د تاوتریخوالي د تعريف په اړه او د داسې کارونو سره د مبارزې  په هکله پوښتنه پیدا شوه. د اروپايي شورا د استانبول کنوانسیون (د ښځو په وړاندې د تاوتریخوالي او کورني تاوتریخوالي د مخنیوي او مبارزې په اړوند د اروپايي شورا کنوانسيون) د ښځو په وړاندې تاوتریخوالی په دې ډول تشریح کړی چې دا «د بشري حقوقو څخه سرغړونه او د ښځو په وړاندې توپيري چلند دی» او د ښځو په وړاندې د تاوتریخوالي تعريف يې په دې ډول کړی چې «د جنسیت پر بنسټ ټول هغه کارونه چې پايله يې، يا اټکلي پايله يې د ښځو بدني، جنسي، رواني يا اقتصادي زيان يا د ښځو کړاو وي، د دا ډول کارونو ګواښ، په زور يا خپلسري ډول له ازادۍ څخه بې برخې کول هم په دې کې شامل دي، برابره ده، که دا چارې په شخصي ژوند يا په عام ځای کې تر سره شوي».<ref name="COE 210">{{cite web|url=https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/treaty/210|title=Details of Treaty No.210: Council of Europe Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence|publisher=Council of Europe|access-date=3 April 2016}}</ref> د ملګرو متلونو د عمومي اسامبلۍ د ۱۹۷۹ز کال د ښځو په وړاندې د هر ډول توپيري چلند له  منځه وړلو کنوانسيون (CEDAW) د ښځو په وړاندې د تاوتریخوالي د مخنيوي سپارښتنې کوي او د ويانا اعلاميه او عمل پروګرام د ښځو په وړاندې د تاوتریخوالي يادونه کوي. خو د ښځو په وړاندې د تاوتريخوالي د پای ته رسولو په اړوند د ملګرو ملتونو د عمومي مجلس د ۱۹۹۳ز کال پرېکړه ليک لومړی سند و چې په څرګند ډول يې د ښځو په وړاندې تاوتريخوالی تعريف او په دې موضوع يې رڼا واچوله. د ښځو په وړاندې د تاوتريخوالي نور تعريفونه د ښځو په وړاندې د تاوتریخوالي د مخنیوي، سزا او له منځه وړلو په اړوند د ۱۹۹۴ز په بين امريکايي کانوانسيون او د ۲۰۰۳ز کال د «ماپوټو پروټوکول» کې ځای پر ځای کړای شوي دي<ref name=":1">{{cite web|title=General recommendations made by the Committee on the Elimination of Discrimination against Women|url=https://www.un.org/womenwatch/daw/cedaw/recommendations/recomm.htm#recom1|website=www.un.org|access-date=2015-05-08|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150510132556/http://www.un.org/womenwatch/daw/cedaw/recommendations/recomm.htm#recom1|archive-date=10 May 2015}}, General Recommendations 12 and 19</ref><ref>{{cite web|date=12 July 1993|url=http://www.refworld.org/cgi-bin/texis/vtx/rwmain?page=topic&tocid=459d17822&toid=459b17a82&docid=3ae6b39ec&skip=O|title=Vienna Declaration and Programme of Action|publisher=UN General Assembly|access-date=3 April 2016}}, paragraph 18</ref><ref>{{cite web|url=http://www.unwomen.org/en/what-we-do/ending-violence-against-women/global-norms-and-standards|title=What We Do: Ending Violence against Women: Global Norms and Standards|publisher=UN Women|access-date=3 April 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.oas.org/juridico/english/treaties/a-61.html|title=Inter-American Convention on the Prevention, Punishment And Eradication of Violence Against Women "Convention of Belem Do Para"|publisher=Organization of American States|access-date=3 April 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.achpr.org/files/instruments/women-protocol/achpr_instr_proto_women_eng.pdf|title=Protocol to the African Charter on Human and Peoples' Rights on the Rights of Women in Africa|publisher=African Commission on Human and Peoples' Rights|access-date=3 April 2016|تاريخ الأرشيف=2 March 2022|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220302101029/http://www.achpr.org/files/instruments/women-protocol/achpr_instr_proto_women_eng.pdf|url-status=dead|خونديځ نېټه=2 March 2022|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220302101029/http://www.achpr.org/files/instruments/women-protocol/achpr_instr_proto_women_eng.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220302101029/http://www.achpr.org/files/instruments/women-protocol/achpr_instr_proto_women_eng.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220302101029/http://www.achpr.org/files/instruments/women-protocol/achpr_instr_proto_women_eng.pdf}}</ref> سربېره پر دې، د جنسيت پر بنسټ تاوتريخوالی «ټولو کارونو يا د اعمالو ګواښ ته اشاره کوي، د کوم موخه چې ښځو ته د بدني، جنسي يا رواني زیان اړول وي، يا له دې کبله ورڅخه ښځې اغېزمنې کېږي چې دوی ښځې دي يا په نامتناسب ډول ښځې اغېزمنې کوي».کله کله د جنسيت پر بنسټ تاوتریخوالی د ښځو په وړاندې د تاوتریخوالي د اصطلاح پر ځای هم کارول کېږي او د ښځو په وړاندې د تاوتریخوالي اړوند په ځينو ليکنو کې دا مفاهيم له دې کبله  تکراريږي چې دوی باور لري د دې تاوتريخوالي اصلي مرتکبين (تر سره کوونکي) نارينه نه د. د دې تر څنګ، د ښځو په وړاندې د تاوتريخوالي د خاتمې په اړوند د ۱۹۹۳ز کال اعلاميه کې د تاوتریخوالي شوی تعريف هم د دې اند ملاتړ کوي، کله چې د «تاوتريخوالي» ټکی او د «جنسيت پر بنسټ» ټکي سره يو ځای وکارول شي؛ نو د تاوتريخوالي جرړې د ښځو او سړيو تر منځ تر نابرابرۍ پورې رسېږي.<ref>{{cite book|last=Richters|first=J.M. Annemiek|title=Women, culture and violence: a development, health and human rights issue|publisher=Women and Autonomy Centre (VENA), Leiden University|location=Leiden, The Netherlands|year=1994|url=https://books.google.com/books?id=KvbtAAAAMAAJ|oclc=905570045|isbn=9789072631374}}</ref><ref name="Krantz">{{cite journal|last1=Krantz|first1=Gunilla|last2=Garcia-Moreno|first2=Claudia|title=Violence against women|url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-preventive-and-social-medicine_2005-10_59_10/page/818|journal=[[Journal of Epidemiology and Community Health]]|volume=59|issue=10|pages=818&ndash;821|publisher=[[BMJ Group]]|doi=10.1136/jech.2004.022756|jstor=25570854|pmid=16166351|pmc=1732916|date=October 2005}}</ref><ref>{{cite journal|last=Sen|first=Purna|title=Development practice and violence against women|journal=Gender & Development|volume=6|issue=3|pages=7&ndash;16|publisher=[[Taylor and Francis]] and [[Oxfam]]|doi=10.1080/741922827|pmid=12294415|jstor=4030497|date=November 1998}}</ref> د تاوتریخوالي په وړاندې د ښځو د خونديتابه اړوند غړيو هېوادونو ته د وزيرانو د کميټې له خوا په (2002)5 شمېره ثبت شوې سپارښتنه کې، اروپايي شورا روښانه کړې، چې د ښځو په وړاندې تاوتريخوالی په لاندې ډول دی،«خو تاوتریخوالی تر دې مواردو پورې محدود نه دی»:<ref>{{cite web|date=30 April 2002|url=https://wcd.coe.int/ViewDoc.jsp?id=280915&Site=CM&BackColorInternet=C3C3C3&BackColorIntranet=EDB021&BackColorLogged=F5D383|title=Recommendations of the Committee of Ministers to member states on the protection of women against violence|publisher=Council of Europe Committee of Ministers|access-date=3 April 2016|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052933/https://wcd.coe.int/ViewDoc.jsp?id=280915&Site=CM&BackColorInternet=C3C3C3&BackColorIntranet=EDB021&BackColorLogged=F5D383|url-status=dead}}</ref><blockquote>الف. هغه تاوتريخوالی چې په کورنۍ يا داخلي واحد کې تر سره کېږي، په ګډون د  بدني يا روحي تيري، عاطفي يا رواني ځورولو، جنسي تيري يا جنسي سپکاوي، له محارمو سره جنسي اړيکې، د جوړو، دايمي يا کله کله شريکانو يا ملګرو تر منځ جنسي تيري، د غيرت په نوم تر سره شويو جرمونو، د ښځينه جنسي اعضاوو يا جنسي غړو پرې کول او نورو دوديزو کارونو تر سره کول چې ښځو ته زيان رسونکي وي، لکه په زور ودونو په ګډون. ب. هغه تاوتریخوالی چې په عامه ټولنه کې تر سره کېږي، په ګډون د جنسي تيري، جنسي ناوړه چلند، جنسي سپکاوي يا په کارځای کې د ښځو ځورول، په ادارو يا نورو ځايونو کې د جنسي ناوړه ګټې اخستنې يا اقتصادي ګټې يا جنسي سياحت په موخه د ښځو قاچاق. ج. د دولت يا د چارواکو له خوا تاوتریخوالی کول يا يې بښل. د. د وسله والو نښتو پر مهال د ښځو د حقوقو تر پښولاندې کول، په ځانګړي ډول د هغوی يرغمل نيول، په زور بې ځايه کول، په منظم ډول جنسي تيری، جنسي مريتوب، په زور بلاربول او د جنسي يا اقتصادي ګټې اخستلو په موخه د هغوی قاچاقول.</blockquote>د جنسيت پر بنسټ د ښځو په وړاندې د تاوتریخوالي دا تعريف د ځينو په اند د منلو وړ نه او ستونزې زېږونکی دی. دا تعريفونه د ټولنې په پېژندلو کې د «سړي مشرۍ» مفهوم وړاندې کوي، کوم چې د ښځو او نارينه وو تر منځ د ناانډوله اړيکو ښودنه کوي. د دا ډول تعريفونو مخالفین استدلال کوي چې دا تعريفونه د نارینه وو په وړاندې کېدونکي تاوتریخوالي ته پاملرنه نه کوي او د جنسيت ټکی، لکه چې د جنسیت پر بنسټ تاوتریخوالي جمله کې کارول کېږي، يواځې د ښځو لور ته اشاره کوي. نور معترضين استدلال کوي چې په ځانګړې طريقه د جنسیت د ټکي پلي کول د دې لامل ګرځي چې د ښځمنوالي لپاره د کمترۍ او ښکته والي او د نارينتوب لپاره د برترۍ اندونه منځ ته راوړي. داسې پراخه منل شوی تعرف نه شته چې د جنسیت پر بنسټ د تاوتريخوالي ټول اړخونه پکې رانغښتي وي، نه يواځې د مېرمنو لپاره، کوم چې د غبرګو (دويال) مخالفتونو تصور يو ځل بیا وړاندې کوي: چې هغه د نارينتوب په وړاندې ښځمنتوب دی.<ref>{{cite journal|last=Ertürk|first=Yakin|title=Towards a post-patriarchal gender order: confronting the universality and the particularity of violence against women|journal=Sociologisk Forskning|volume=46|issue=4|pages=61&ndash;70|publisher=Sveriges Sociologförbund [Swedish Sociological Association]|jstor=20853687|date=2009}}</ref><ref>{{cite journal|last=Visaria|first=Leela|title=Violence against women: a field study|journal=[[Economic and Political Weekly]]|volume=35|issue=20|pages=1742&ndash;1751|publisher=Sameeksha Trust, Mumbai, India|jstor=4409296|date=13 May 2000}}</ref><ref name="Michau, L. 2007 pp.96">{{cite journal|last=Michau|first=Lori|title=Approaching old problems in new ways: community mobilisation as a primary prevention strategy to combat violence against women|journal=Gender & Development|volume=15|issue=1|pages=95&ndash;109|publisher=[[Taylor and Francis]] and [[Oxfam]]|doi=10.1080/13552070601179144|jstor=20461184|date=March 2007|s2cid=73218820}}</ref><ref name="Prügl, E. 2013">{{cite book|last=Prügl|first=Elisabeth (Director)|title=Violence Against Women. Gender and International Affairs Class 2013. Lecture conducted from The Graduate Institute of International and Development Studies (IHEID)|location=Geneva, Switzerland|date=25 November 2013}}</ref> {| class="wikitable" | colspan="4" |'''د بشري حقوقو په سندونو کې د تعريفونو پرتلنه''' |- | '''سند''' | '''منل شوی له خوا د''' | '''نېټه''' | '''تعريف''' |- | ۱۹مه عمومي سپارښتنه | ډيوا کميټه |1992 | د توپيري چلند په تعريف کې د جنسیت پر بنسټ تاوتريخوالی شامل دی، دا هغه تاوتريخوالی دی چې د ښځو په وړاندې له دې امله تر سره کېږي، چې دوی ښځې دي، يا ورڅخه ښځې په نامتناسب ډول اغېزمنې کېږي.<ref>{{Cite web|url=https://tbinternet.ohchr.org/Treaties/CEDAW/Shared%20Documents/1_Global/INT_CEDAW_GEC_3731_E.pdf|title=General recommendation No. 19: Violence against women|author=CEDAW Committee|work=ohchr.org|publisher=[[Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights]]|date=1992|access-date=10 March 2021|تاريخ الأرشيف=20 July 2022|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220720005758/https://tbinternet.ohchr.org/Treaties/CEDAW/Shared%20Documents/1_Global/INT_CEDAW_GEC_3731_E.pdf|url-status=dead|خونديځ نېټه=20 July 2022|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220720005758/https://tbinternet.ohchr.org/Treaties/CEDAW/Shared%20Documents/1_Global/INT_CEDAW_GEC_3731_E.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220720005758/https://tbinternet.ohchr.org/Treaties/CEDAW/Shared%20Documents/1_Global/INT_CEDAW_GEC_3731_E.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220720005758/https://tbinternet.ohchr.org/Treaties/CEDAW/Shared%20Documents/1_Global/INT_CEDAW_GEC_3731_E.pdf}}</ref> |- | ډیوا | ملګري ملتونه |20 December 1993 | د «ښځو په وړاندې تاوتريخوالي» د اصطلاح معنا ده چې د جنسیت پر بنسټ هر هغه تاوتريخوالی چې پايله يې وي، يا یې د داسې پايايلې اټکل کېږي چې ښځې ته بدني، جنسي يا رواني زيان يا ځور ورسوي.<ref name="DEVAW text">{{Cite web|url=http://www.un-documents.net/a48r104.htm|title=A/RES/48/104 – Declaration on the Elimination of Violence against Women – UN Documents: Gathering a body of global agreements|work=un-documents.net|date=20 December 1993|access-date=11 March 2021}}</ref> |- | د « Belém do Pará» کنوانسيون |د امريکايي ايالتونو سازمان | ۹ جون ۱۹۹۴ | ...بايد هر هغه عمل يا چلند د ښځو په وړاندې تاوتريخوالی وبلل شي چې د جنسیت پر بنسټ تر سره شوی وي، کوم چې ښځې ته د مرګ يا بدني، جنسي يا رواني زيان يا کړاو لامل ګرځي، که دا کار په عام ځای کې شوی وي، که په شخصي دايره کې.<ref>{{Cite web|url=http://www.oas.org/en/mesecvi/docs/BelemDoPara-ENGLISH.pdf|title=Inter-American Convention on the Prevention, Punishment, and Eradication of Violence against Women (Convention of Belém do Pará)|work=oas.org|publisher=Organization of American States|date=9 June 1994|access-date=11 March 2021}}</ref> |- | ماپوټو پروټوکول | افريقايي اتحاديه | ۱۱ جولای ۲۰۰۳ | ^جنسي «د ښځو په وړاندې تاوتريخوالی» ټول هغه کارونه دي چې د ښځو په وړاندې تر سره کېږي او د دوی د بدني، جنسي، رواني او اقتصادي زيان لامل ګرځي يا د دې زيانونو شونتيا منځ ته راوړي، د دا ډول کارونو ګواښ کول، خپلسري محدوديتونه تپل يا د شخصي يا عمومي بنسټيز ژوند له آزاديو بې برخې کولو په ګډون، که دا چارې د سولې پر مهال تر سره شي او که د جګړې پر مهال.<ref>{{Cite web|url=https://en.wikisource.org/wiki/Maputo_Protocol|title=Maputo Protocol|work=Wikisource|publisher=African Union|date=11 July 2003|access-date=11 March 2021}}</ref> |- | د استانبول کنوانسیون | د اروپا شورا | ۱۱ مۍ ۲۰۱۱ |«.... د ښځو په وړاندې تاوتریخوالی له بشري حقوقو څخه سرغړونه او د ښځو پر ضد توپيري چلند بلل کېږي او بايد د جنسيت پر بنسټ ټول هغه له تاوتريخواي ډک کارونه تاوتريخوالی وبلل شي کوم چې ښځو ته بدني، جنسي، رواني يا اقتصادي زیان رسوي، يا د زیان رسېدو لامل ګرځي، د داسې کارونو د ګواښ کولو، په زور يا په خپل سري ډول له آزادۍ بې برخې کولو په ګډون، که دا کارونه په عام ځای کې تر سره کېږي او که په شخصي ژوند کې... د جنس موخه  په ټولنيز ډول جوړه شوې دنده، چلند، کارونه او خاصيتونه بلل کېدای شي چې ټاکلې ټولنه يې د ښځو او نارينه وو لپاره مناسب بولي. «د جنسيت پر بنسټ د ښځو په وړاندې تاوتريخوالی» څخه بايد هغه تاوتريخوالی مطلب وي، کوم چې له دې امله د ښځو په وړاندې تر سره کېږي چې هغه يوه ښځه ده يا په نامتناسب ډول ښځې اغېزمنې کوي... د سريزې ملاحظات: ،....دا خبره مني چې ښځې او نجونې د نارینه وو په پرتله د جنسیت پر بنسټ د تاوتریخوالي له لوړ ګواښ سره مخ دي، دا مني چې کورنی تاوتريخوالی ښځې په نامتناسب ډول اغېزمنې کوي، د دې تر څنګ دا هم چې شونې ده سړي هم د کورني تاوتريخوالي ښکار شي...».<ref>{{Cite web|url=https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/rms/090000168008482e|title=Council of Europe Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence|work=coe.int|publisher=Council of Europe|date=11 May 2021|access-date=11 March 2021}}</ref> |} == سرچینې == m7hcionljhpkyg4ekqn6o0mfxmibh19 0 57839 369775 369556 2026-10-09T19:30:05Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261009sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 369775 wikitext text/x-wiki د ساینس پوهانو، عامو خلکو او نورو ډلو تر منځ له تکامل څخه د ملاتړ کچه یوه داسې موضوع ده چې، ډېری وختونه د تخلیق او تکامل تناقض په کې منځته راځي او په تعلیمي، مذهبي، فلسفي، ساینسي او سیاسي مسئلو کې لیدل کېږي. دا موضوع په ځانګړې توګه په هغو هېوادونو کې جنجالي ده، چېرته چې د عامو خلکو له خوا د تکامل د نه مننې د پام وړ کچې موجود وي، خو تکامل په عامه ښوونځیو او پوهنتونونو کې تدریس کېږي. {{مالومات}} نږدې ټوله (نږدې ۹۷٪) علمي ټولنه، تکامل د بیولوژیکي توپیر د واکمنې علمي نظریې په توګه مني. علمي اتحادیو د ځیرک ډیزاین پلویانو له خوا د وړاندیز شوي تکامل پر وړاندې ګواښونه په کله رد کړي دي. <ref name="pew">[[Pew Research Center]]: "[http://people-press.org/2009/07/09/section-5-evolution-climate-change-and-other-issues/ Public Praises Science; Scientists Fault Public, Media]" July 9, 2009.</ref><ref>{{cite journal|url=http://nihrecord.od.nih.gov/newsletters/2006/07_28_2006/story03.htm|last=Delgado|first=Cynthia|title=Finding evolution in medicine|journal=NIH Record|volume=58|issue=15|access-date=2007-10-22|date=2006-07-28|format=hmtl|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081122022815/http://nihrecord.od.nih.gov/newsletters/2006/07_28_2006/story03.htm|archive-date=2008-11-22}}</ref><ref name="dover_pg83">[[wikisource:Kitzmiller v. Dover Area School District/4:Whether ID Is Science#Page_83_of_139|Ruling, Kitzmiller v. Dover page 83]]: "an overwhelming number of scientists, as reflected by every scientific association that has spoken on the matter, have rejected the ID proponents’ challenge to evolution."</ref> په څوهېوادونو کې مذهبي فرقې او ډلې شته دي، چې د دوی لپاره د تکامل تیوري، له هغه تخلیقیت سره په ټکر کې ده، چې د دوی د عقیدې مرکز بلل کېږي او څوک یې له همدې امله ردوي: دامریکا متحده ایالتونو، سویلي افریقا، هند، اسلامي نړۍ، سویلي کوریا، سینګاپور، فلیپین او برازیل کې په انګلستان، د آیرلینډ جمهوریت، جاپان، ایټالیا، جرمني، اسرائیل، اسټرالیا، نیوزیلینډ او کاناډا هېوادونو کې په لږو پلویانو سره.<ref>{{cite web|url=http://www.slate.com/id/1006378/|title=George W. Bush, The Last Relativist|first=Timothy|last=Noah|date=2000-10-31|access-date=2007-10-23}}</ref><ref>{{cite news|url=http://susanohanian.org/show_atrocities.html?id=2579|title=Revealed: Tony Blair's link to schools that take the Creation literally|first=Nicholas|last=Pyke|newspaper=[[The Independent]]|date=2004-06-13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928001636/http://susanohanian.org/show_atrocities.html?id=2579|archive-date=2007-09-28}}; full article at {{cite web|last=Ohanian|first=Susan|title=Outrages|access-date=2007-10-23|url=http://susanohanian.org/show_atrocities.html?id=2579|تاريخ الأرشيف=2009-02-18|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20090218192538/http://susanohanian.org/show_atrocities.html?id=2579|url-status=dead|خونديځ نېټه=2009-02-18|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20090218192538/http://susanohanian.org/show_atrocities.html?id=2579|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20090218192538/http://susanohanian.org/show_atrocities.html?id=2579|archive-url=https://web.archive.org/web/20090218192538/http://susanohanian.org/show_atrocities.html?id=2579}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www2.onnachrichten.t-online.de/dyn/c/19/01/33/1901336.html|title=Wir drehen die Uhr um 1000 Jahre zurück ("''We put the clock back a 1000 years''")|language=de|first=Peer|last=Meinert|access-date=2007-10-23|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071014224931/http://onnachrichten.t-online.de/dyn/c/19/01/33/1901336.html|archive-date=2007-10-14}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3642460.stm|title=Serbia reverses Darwin suspension|work=[[BBC News]]|date=2004-09-09|access-date=2007-10-23|format=stm}}</ref><ref>{{cite journal|url=http://www.wbj.pl/?command=article&id=35336&type=wbj|title=And finally..|journal=Warsaw Business Journal|date=2006-12-18|access-date=2007-10-23|author1=<!--Please add first missing authors to populate metadata.-->}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.answersingenesis.org/docs2005/0607dutch_debate.asp|title=Creation commotion in Dutch Parliament|first=Frans|last=Gunnink|author2=Bell, Philip|date=2005-06-07|access-date=2007-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20071013114948/http://answersingenesis.org/docs2005/0607dutch_debate.asp|archive-date=2007-10-13|url-status=dead}}; {{cite journal|url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/summary/308/5727/1394b|title=Evolution politics: Is Holland becoming the Kansas of Europe?|first=Martin|last=Enserink|journal=Science|date=2005-06-03|volume=308|issue=5727|pages=1394|doi=10.1126/science.308.5727.1394b|pmid=15933170|s2cid=153515231}}</ref><ref name="NS-WorldwideCreationism">{{cite web|url=https://www.newscientist.com/article/mg20327153.900-worldwide-creationism-shotgun-stunner-and-more.html|title=Worldwide creationism, Shotgun stunner, and more|work=New Scientist|access-date=2010-05-24}}</ref><ref name="Galileo goes to jail">{{cite book|author=Numbers, Ronald L.|title=Galileo goes to jail: and other myths about science and religion|url=https://archive.org/details/galileogoestojai0000unse|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge|date=2009|pages=[https://archive.org/details/galileogoestojai0000unse/page/221 221]–223|isbn=978-0-674-03327-6}}</ref><ref>{{cite book|last1=Numbers|first1=Ronald L.|title=Galileo goes to jail and other myths about science and religion|publisher=Harward University Press|place=Cambridge and London|date=2009|pages=217|chapter-url=https://books.google.com/books?id=_Wj-ruvGFvgC&q=galileo+goes+to+jail|access-date=2011-09-03|chapter=Myth 24: That Creationism is a Uniquely American Phenomenon|isbn=978-0-674-03327-6|quote=Antievolutionists in Australia celebrated in August 2005, when the minister of education, a Christian physician named Brendan Nelson, came out in favor of exposing students both to evollution and ID...}}</ref><ref>{{cite book|last1=Numbers|first1=Ronald L.|title=Galileo goes to jail and other myths about science and religion|publisher=Harward University Press|place=Cambridge and London|date=2009|pages=217, 279|chapter-url=https://books.google.com/books?id=_Wj-ruvGFvgC&q=galileo+goes+to+jail|access-date=2011-09-03|chapter=Myth 24: That Creationism is a Uniquely American Phenomenon|isbn=978-0-674-03327-6|quote=Three years later the [[New Zealand Listener]] surprised many of its readers by announcing that "God and Darwin are still battling it out in New Zealand schools."}}</ref><ref>{{cite book|last1=Numbers|first1=Ronald L.|title=Galileo goes to jail and other myths about science and religion|publisher=Harward University Press|place=Cambridge and London|date=2009|pages=217|chapter-url=https://books.google.com/books?id=_Wj-ruvGFvgC&q=galileo+goes+to+jail|access-date=2011-09-03|chapter=Myth 24: That Creationism is a Uniquely American Phenomenon|isbn=978-0-674-03327-6|quote=Writing in 2000, one observer claimed that "there are possibly more creationists per capita in Canada than in any other Western country apart from US."}}</ref> د متحده ایالتونو د علومو ملي اکاډمۍ له خوا د رامنځته شوي سند په ګډون ،ډېری خپرونې د منلو موضوع په اړه بحث کوي.<ref>{{cite book|author=McCollister, Betty|title=Voices for evolution|publisher=National Center for Science Education|location=Berkeley, CA|date=1989|isbn=978-0-939873-51-7}}</ref><ref>{{cite book|author=Matsumura, Molleen|title=Voices for evolution|publisher=National Center for Science Education|location=Berkeley, CA|date=1995|isbn=978-0-939873-53-1|url=http://www.don-lindsay-archive.org/creation/voices/permit.htm}}{{Dead link|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="NASteaching">{{cite book|author=Working Group on Teaching Evolution, National Academy of Sciences|title=Teaching about evolution and the nature of science|url=https://archive.org/details/teachingaboutevo0000unse|publisher=National Academy Press|location=Washington, D.C|date=1998|isbn=978-0-309-06364-7}}; available on-line: {{cite book|url=http://books.nap.edu/openbook.php?record_id=5787&page=56|title=Teaching About Evolution and the Nature of Science (ebook)|date=1998|author=United States National Academy of Sciences|publisher=National Academy Press|location=Washington DC|access-date=2007-10-23|doi=10.17226/5787|isbn=978-0-309-06364-7|author-link=United States National Academy of Sciences}}</ref> == علمي (ساینسي) == د علمي ټولنې او اکاډمۍ لویه برخه، د یوې داسې تشرېح په توګه د تکامل نظریې ملاتړ کوي چې، کولای شي د بیولوژۍ، پالیونتولوژۍ، مالیکولي بیولوژۍ، جنیټیک، انتراپولوژۍ او نوروڅانګو کې څارنې په بشپړه توګه په پام کې نیولای شي. د ۱۹۹۱ ز کال د ګالپ ټولپوښتنې وموندله چې، نږدې ۵٪ امریکایي ساینس پوهانو (د هغو کسانو په ګډون چې د بیولوژۍ څخه نوره روزنه یې ترلاسه کړې وي) ځانونه د تخلیق کوونکو په توګه پېژني. <ref>{{cite news|first=PZ|last=Myers|author-link=PZ Myers|title=Ann Coulter: No evidence for evolution?|date=2006-06-18|publisher=scienceblogs.com|url=http://scienceblogs.com/pharyngula/2006/06/ann_coulter_no_evidence_for_ev.php|work=Pharyngula|access-date=2006-11-18|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060622031856/http://scienceblogs.com/pharyngula/2006/06/ann_coulter_no_evidence_for_ev.php|archive-date=2006-06-22}}</ref><ref>The [[National Science Teachers Association]]'s [https://web.archive.org/web/20030419055650/http://www.nsta.org/159%26psid%3D10 position statement on the teaching of evolution.]</ref><ref>[http://www.interacademies.net/10878/13901.aspx IAP Statement on the Teaching of Evolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717190031/http://www.interacademies.net/10878/13901.aspx|date=2011-07-17}} Joint statement issued by the national science academies of 67 countries, including the [[United Kingdom|United Kingdom's]] [[Royal Society]] (PDF file)</ref><ref name="AAAS Denounces Anti-Evolution Laws">From the [[American Association for the Advancement of Science]], the world's largest general scientific society: [https://web.archive.org/web/20131012043816/http://www.aaas.org/news/releases/2006/pdf/0219boardstatement.pdf 2006 Statement on the Teaching of Evolution] (PDF file), [https://web.archive.org/web/20131019171834/http://www.aaas.org/news/releases/2006/0219boardstatement.shtml AAAS Denounces Anti-Evolution Laws]</ref><ref name="factfancy">[https://www.jstor.org/stable/2743476 ''Fact, Fancy, and Myth on Human Evolution'', Alan J. Almquist, John E. Cronin, Current Anthropology, Vol. 29, No. 3 (Jun., 1988), pp. 520&#x2013;522]</ref><ref name="robinson">[http://www.religioustolerance.org/ev_publi.htm ''Public beliefs about evolution and creation'', Robinson, B. A. 1995.]</ref><ref>{{Cite web |title=''Many scientists see God's hand in evolution'', Witham, Larry, Reports of the National Center for Science Education 17(6): 33, 1997 |url=http://ncse.com/rncse/17/6/many-scientists-see-gods-hand-evolution |access-date=2021-11-06 |archive-date=2016-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160505151513/http://ncse.com/rncse/17/6/many-scientists-see-gods-hand-evolution |url-status=dead }}</ref> پردې سربېره ، ساینسي ټولنه ځیرک ډیزاین، د نوي تخلیق څانګه، غیر علمي، شبه علم یا  څانګه غیرساینسي، سیوډوساینس، یا بې ځایه ساینس ګڼي. د متحده ایالتونو د علومو ملي اکاډمي ویلي دي چې: ځیرک ډیزاین" او د ژوند په اصل کې د فوق العاده لاوهنې نورې ادعاګانې" ساینس نه دی، ځکه چې دوی د تجربې له لارې نه شي آزمویل کېدلای، هېڅ وړاندوینې نه رامنځته کوي او په خپله د کومې نوې فرضیه وړاندیز نه کوي. د ۲۰۰۵ ز کال د سپتمبر په میاشت کې د نوبل جایزې ۳۸ ګټونکو، یوه وینا خپره کړه چې "ځیرک ډیزاین اساساً غیرعلمي او غیرساینسي دی؛ دا د علمي نظریې په توګه نه شي آزمویل کېدلای، ځکه چې د هغې مرکزي پایله، د مافوق الفطرت عامل په مداخله کې د عقیدې پر بنسټ دی." د ۲۰۰۵ ز کال د اکتوبر په میاشت کې، یو داسې ائیتلاف چې د استرالیا له ۷۰،۰۰۰ څخه زیاتو ساینسپوهانو او د ساینس ښوونکو استازیتوب کوي، یو بیان خپورکړچې: "ځیرک ډیزاین ساینس نه دی" او "په ټولو ښوونځیو او ډلو غږ کوي چې، د ساینس په توګه د ځیرک ډیزاین (ID) تدریس ونه کړي، ځکه چې دا د علمي نظریې په توګه د هر چا په وړتیا کې پاتې راغلي".<ref>National Science Teachers Association, a professional association of 55,000 science teachers and administrators in a 2005 press release: "We stand with the nation's leading scientific organizations and scientists, including Dr. John Marburger, the president's top science advisor, in stating that intelligent design is not science.…It is simply not fair to present pseudoscience to students in the science classroom." [http://www3.nsta.org/main/news/stories/nsta_story.php?news_story_ID=50792 National Science Teachers Association Disappointed About Intelligent Design Comments Made by President Bush] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110212053541/http://www.nsta.org/main/news/stories/nsta_story.php?news_story_ID=50792 |date=2011-02-12 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110212053541/http://www.nsta.org/main/news/stories/nsta_story.php?news_story_ID=50792 |archivedate=2011-02-12 |title=آرشیف کاپي |url=http://www.nsta.org/main/news/stories/nsta_story.php?news_story_ID=50792 |access-date=2021-11-06 |url-status=bot: unknown}} National Science Teachers Association Press Release August 3, 2005</ref><ref>[http://www.jci.org/cgi/content/full/116/5/1134#B1 Defending science education against intelligent design: a call to action] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160118231208/http://www.jci.org/cgi/content/full/116/5/1134#B1 |date=2016-01-18 }} Journal of Clinical Investigation 116:1134&#x2013;1138 American Society for Clinical Investigation, 2006.</ref><ref>"Biologists aren’t alarmed by intelligent design’s arrival in Dover and elsewhere because they have all sworn allegiance to atheistic materialism; they’re alarmed because intelligent design is junk science." H. Allen Orr. Annals of Science. New Yorker May 2005.[http://www.newyorker.com/fact/content/articles/050530fa_fact Devolution&#x2014;Why intelligent design isn't.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061013161509/http://www.newyorker.com/fact/content/articles/050530fa_fact |date=2006-10-13 }} Also, [[Robert T. Pennock]] Tower of Babel: The Evidence Against the New Creationism.</ref><ref>[http://www.worldmag.com/articles/11553 Junk science] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120107132058/http://www.worldmag.com/articles/11553 |date=2012-01-07 }} Mark Bergin. World Magazine, Vol. 21, No. 8 February 25, 2006.</ref><ref>National Academy of Sciences, 1999 [http://www.nap.edu/books/0309064066/html/25.html Science and Creationism: A View from the National Academy of Sciences, Second Edition]</ref><ref>The Elie Wiesel Foundation for Humanity Nobel Laureates Initiative. Intelligent design cannot be tested as a scientific theory <cite>"because its central conclusion is based on belief in the intervention of a supernatural agent."</cite> [http://media.ljworld.com/pdf/2005/09/15/nobel_letter.pdf Nobel Laureates Initiative] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061209120655/http://media.ljworld.com/pdf/2005/09/15/nobel_letter.pdf|date=December 9, 2006}} (PDF file)</ref><ref>Faculty of Science, University of New South Wales. 20 October 2005. [http://www.science.unsw.edu.au/news/2005/intelligent.html Intelligent Design is not Science - Scientists and teachers speak out] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060614003243/http://www.science.unsw.edu.au/news/2005/intelligent.html|date=2006-06-14}}</ref><ref>See: 1) [[List of scientific societies rejecting intelligent design]] 2) [[wikisource:Kitzmiller v. Dover Area School District/4:Whether ID Is Science#Page_83_of_139|Kitzmiller v. Dover page 83]]. 3) The Discovery Institute's [[A Scientific Dissent From Darwinism]] petition begun in 2001 has been signed by "over 600 scientists" as of August 20, 2006. A four-day [[A Scientific Support For Darwinism]] petition gained 7733 signatories from scientists opposing ID. The AAAS, the largest association of scientists in the U.S., has 120,000 members, and [http://www.aaas.org/news/releases/2002/1106id2.shtml firmly rejects ID] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20021113213410/http://www.aaas.org/news/releases/2002/1106id2.shtml |date=2002-11-13 }}. More than 70,000 Australian scientists and educators [http://www.science.unsw.edu.au/news/2005/intelligent.html condemn teaching of intelligent design in school science classes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060614003243/http://www.science.unsw.edu.au/news/2005/intelligent.html |date=2006-06-14 }}. [http://ncse.com/media/voices/science List of statements from scientific professional organizations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210211073757/https://ncse.ngo/statements-scientific-and-scholarly-organizations |date=2021-02-11 }} on the status intelligent design and other forms of creationism.</ref> په ۱۹۸۶ ز کال کې د امریکا د نوبل جایزې د ۷۲ ګټونکو، د ساینس د ۱۷ دولتي اکاډمیو او ۷ نورو ساینسي ټولنو له خوا لاسلیک شوی د محکمې د ملګري لنډ راپور، په ایډوارډز او اګیلارډ کې د امریکا له سترې محکمې څخه د لوزیانا ایالت د هغه قانون ردولو غوښتنه وکړه چې اړین ګڼ تکاملي ساینس، په عامه ښوونځیو کې تدریس کېږي او د ساینس تخلیق هم باید تدریس شي. په لنډیز کې د دې هم یادونه شوې ده چې، " د ساینس تخلیق " اصطلاح، لکه څنګه چې د قانون له خوا کارول کېږي، د مذهبي عقیدې په توګه کارول کېږي او دا چې "د دیني نظریاتو تدریس" چې د ساینس په توګه غلط نومول شوي، ساینسي زده کړې ته زیان رسوي." دا د نوبل جایزې ګټونکو تر ټولو لویه ټولګه وه، چې ترهغه وخته پورې یې یوه عریض پاڼه لاسلیک کړه. د انتراپالوجیستانو، المکیست او کرونین په وینا: دغه لنډیز "د ساینس پوهانو له خوا د تکامل په ملاتړ کې تر ټولو روښانه وینا ده."<ref name="amicus">Amicus Curiae brief in {{cite court|litigants=Edwards v. Aguillard|vol=85-1513|reporter=|opinion=|pinpoint=|court=United States Supreme Court|date=1986-08-18|url=}}, available at {{cite web|url=http://www.talkorigins.org/faqs/edwards-v-aguillard/amicus1.html|title=Edwards v. Aguillard: Amicus Curiae Brief of 72 Nobel Laureates|access-date=2007-10-19|publisher=From [[TalkOrigins Archive]]}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Norman|first1=Colin|year=1986|title=Nobelists unite against "creation science"|url=https://archive.org/details/sim_science_1986-08-29_233_4767/page/n18|journal=Science|volume=233|issue=4767|page=935|bibcode=1986Sci...233..935N|doi=10.1126/science.3738518}}</ref> د نړۍ په ګوټ ګوټ کې ډېری ساینسي او علمي سازمانونه شته دي چې، د تکامل د تیورۍ په ملاتړ یې ویناوې کړې دي. د ساینس د پرمختګ لپاره د امریکا ټولنه، د نړۍ تر ټولو ستره عمومي ساینسي ټولنه ده چې، له ۱۳۰،۰۰۰ څخه ډېر غړي لري او له ۲۶۲ څخه ډېرې اړوندې ټولنې او د علومواکاډمي په ګډون، د ۱۰ میلیونو څخه ډېر غړي لري، د تکامل په ملاتړ کې یې ډېری ویناوې او مطبوعاتي اعلامیې خپرې کړې دي. د متحده ایالاتو د علومو ملي اکاډمي، چې ملت ته علمي مشورې ورکوي، څو کتابونه خپاره کړي دي چې، د تکامل ملاتړ کوي او پر تخلیقیت او ځیرک ډیزاین نیوکه کوي. <ref>{{Cite web |title=List of numerous US scientific societies that support evolution and their statements about evolution |url=http://ncse.com/media/voices/science |access-date=2021-11-06 |archive-date=2021-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210211073757/https://ncse.ngo/statements-scientific-and-scholarly-organizations |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.icsu.org/Gestion/img/ICSU_DOC_DOWNLOAD/1017_DD_FILE_IAP_Evolution.pdf|title=List of 68 international scientific societies on the Interacademy Panel (IAP) that endorse a resolution supporting evolution and a multibillion year old earth, June 2006.|access-date=2007-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20061205234008/http://www.icsu.org/Gestion/img/ICSU_DOC_DOWNLOAD/1017_DD_FILE_IAP_Evolution.pdf|archive-date=2006-12-05|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=National Science Board letter in support of evolution 1999 |url=https://www.nsf.gov/nsb/documents/1999/nsb99149/nsb99149.txt |access-date=2021-11-06 |archive-date=2020-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201017195405/https://www.nsf.gov/nsb/documents/1999/nsb99149/nsb99149.txt |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.royalsoc.ac.uk/news.asp?year=&id=4298|title=''Royal Society statement on evolution, creationism and intelligent design'', 11 Apr 2006.|access-date=4 January 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071013040110/http://www.royalsoc.ac.uk/news.asp?year=&id=4298|archive-date=13 October 2007|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>[http://www.nap.edu/html/creationism/ ''Science and Creationism: A View from the National Academy of Sciences, Second Edition'', National Academy of Sciences, National Academy Press, Washington DC, 1999.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20071117073919/http://orsted.nap.edu/openbook.php?record_id=5787&page=R1 ''Teaching About Evolution and the Nature of Science (1998)'', National Academy of Sciences, National Academy Press, Washington DC, 1998.]</ref> د ساینس پوهانو او په متحده ایالتونو کې د عامو وګړو د نظرونو ترمنځ د پام وړ توپیر شته دی. د پیو څېړنیز مرکز له خوا، د ۲۰۰۹ ز کال ټولپوښتنې ومنله چې: "نږدې ټول ساینس پوهان (۹۷٪) وايي چې، انسانانو او نورو ژونديو موجوداتو د وخت په تېرېدلو سره وده کړې ده، ۸۷٪ سلنه وايي چې، تکامل د طبیعي بهیرونو له امله دی. لکه طبیعي ټاکنه. د ساینس پوهانو ترمنځ غالب درېځ دا دی چې، ژوندي موجودات د طبیعي پروسو له امله رامنځته شوي، یوازې د درېیمېبرخې (۳۲٪) خلکو له خوا شریک شوي دي". === د ۱۹۸۵ ز کال څخه وړاندې د ساینسپوهانو رایې، پریکړه لیکونه او ویناوې === د تکامل په ملاتړ کې یو له لومړیو پریکړه لیکونو څخه، په ۱۹۹۲ ز کال کې د ساینس د پرمختګ لپاره، د امریکایي اتحادیې له خوا یو پریکړه لیک صادر کړ او په ۱۹۲۹ ز کال کې بیا بدل کړل شو.<ref>[http://archives.aaas.org/docs/resolutions.php?doc_id=450 ''AAAS Resolution: Present Scientific Status of the Theory of Evolution''], [[American Association for the Advancement of Science]], Adopted by the AAAS Council, December 26, 1922. AAAS Executive Committee readopts this resolution on April 21, 1929.</ref><ref>[http://home.entouch.net/dmd/moreandmore.htm ''The Imminent Demise of Evolution: The Longest Running Falsehood in Creationism''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207173612/http://home.entouch.net/dmd/moreandmore.htm|date=2009-02-07}}, G. R. Morton, Copyright 2002 G.R. Morton</ref> د ساینس پوهانو له خوا د تکامل لپاره د ملاتړ څرګندولو یوه بله لومړنۍ هڅه، په ۱۹۶۶ ز کال کې د نوبل جایزې ګټونکي امریکایی بیولوجیست هېرمن جې مولر له خوا تنظیم شوې و. مولر د ۱۹۶۶ ز کال د مې په میاشت کې، د "ایا د بیولوژیکي تکامل د طبیعت اصول، د ساینس له خوا ښه رامنځته شوي؟" تر سرلیک لاندې یوه عرض پاڼه خپره کړه:<blockquote>د هغه "د ژوند ونې" سره د تکامل د اصولو هېڅ داسې بدیله فرضیه نشته دی، چې نننی کوم وړ بیولوجیست یې جدي وګني. پردې سربېره، اصول د هغې نړۍ په اړه د پوهېدلو لپاره چې موږ په کې ژوند کوو او د ځان په اړه خورا مهم دي، چې په عمومي توګه عامه وګړي او د هغو زده کوونکو په ګډون، چې په لېسو کې د بیولوژي زده کړه کوي، باید په دې اړه او هغه حقیقت په اړه معلومات ولري، چې دا په کلکه سره تأسیس شوې ده، ان په داسې حال کې چې د ځمکې ګرځېدل په ټینګه سره تأسیس شوی دی.<ref>Bales, James D., ''Forty-Two Years on the Firing Line'', Lambert, Shreveport, LA, p.71-72, no date.</ref></blockquote>دا منشور، د هارورډ پوهنتون د جورج جي سمپسن، د نوبل جایزې ګټونکی د ډیوک پوهنتوند پیټر اګری، د کارنیل کارل ساګن، د پرنیسټون جان ټایلر بونر، د نوبل جایزې ګټونکی جورج بیډل، د شیکاګو پوهنتون رئیس او د سټانفورډ پوهنتون ډونالډ ایف کینیډي او د متحده ایالتونو د خوراکي توګو او درملو ادارې پخواني رئیس په ګډون، د ۱۷۷ مخکښو امریکایې بیولوژیستانو له خوا لاسلیک شو. له دې څخه وروسته، د ۱۹۷۲ زېږدیز کال په مني کې د ساینس د پرمختګ لپاره د امریکایي اتحادیې (AAAS) له خوا د یوه داسې پرېکړه لیک له تصویب وروسته چې ویې ویل؛ په یوه برخه کې "د تخلیق تیوري ... نه د ساینس له پلوه بنسټ لري او نه د هغه قواعدو د ترسره کولو توان لري چې ساینسي نظریاتو لپاره ورته اړتیا لیدل کېږي." د امریکا د علومو اکاډمۍ هم د ۱۹۷۲ کال په مني کې ورته پرېکړه لیک تصویب کړ. د "د ساینس د اصولو په توګه د تکامل د تصدیقولو یوه بیانیه" تر نامه لاندې یوه بیانیه د نوبل جایزې ګټونکي لینس پاولنګ، اسحاق اسیموف، جورج جي سمپسن، د کالټیک بیولوژي پروفیسور نورمن ایچ هورویټز، ارنسټ مییر او نورو له خوا لاسلیک  او په ۱۹۷۷ زېږدیز کال کې خپره شوه. د امریکا د جیولوژي انسټیټیوټ اداري بورډ د ۱۹۸۱ زېږدیز کال د نومبر په میاشت کې د پرېکړه لیک په ملاتړ یوه بیانیه خپره کړه. له دې وروسته، د ساینس د پرمختګ لپاره د امریکایي اتحادیې د تکامل په ملاتړ او د ساینس په ټولګیو کې د تخلیقیت د تدریس هڅو ته د سپکاوي په اړه یو بل پریکړه لیک تصویب کړ.<ref name="ABT">American Biology Teacher, January 1973.</ref><ref>''A Statement Affirming Evolution as a Principle of Science,'' The Humanist, January/February, 1977, p. 4-6.</ref><ref>AAPG Explorer, January, 1982.</ref><ref>''"Creation-Science" Law Is Struck Down,'' Raloff, J., Science News, 121[2]:20, January 9, 1982.</ref><ref name="pmid16670753">{{cite journal|author=Attie AD|author2=Sober E|last8=Cox|first7=T|last7=Powell|display-authors=6|author6=Berceau T|author5=Cox B|author4=Amasino RM|author3=Numbers RL|name-list-style=vanc|title=Defending science education against intelligent design: a call to action|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-investigation_2006-05_116_5/page/1134|pmc=1451210|doi=10.1172/JCI28449|pmid=16670753|pages=1134–8|issue=5|volume=116|date=2006|journal=J Clin Invest|first8=MM}}</ref> == سرچينې او ياداښتونه == gwdge7uz7307zlws0cvkrtzw4zy6w9c 0 57882 369783 366988 2026-10-09T20:12:07Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261009sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 369783 wikitext text/x-wiki تجربوي تکامل د لابراتوار تجربو یا کنټرول شوي ساحوي تنظیمات کارول دي څو د تکامل خوځښتونه وڅېړي. تکامل په لابراتوار کې لیدل کېدلای شي، ځکه چې افراد/ وګړي د طبیعي ټاکنې له خوا د نوي چاپېریال شرایطو سره برابر دي.<ref name="Nature">{{cite web|title=Experimental Evolution|url=http://www.nature.com/subjects/experimental-evolution|publisher=Nature}}</ref> دوه داسې بېلابېلې طریقې شته چې په هغه کې انطباق کولای شي تجربوي تکامل کې رامنځته شي. یوه طریقه یې د انفرادي ارګانیزم ده چې یو نوی ګټور بدلون ترلاسه کوي. بله طریقه یې په داسې ولاړ جنیټیکي بدلونونو کې د فریکوینسي له متقابل بدلون څخه ده چې مخکې له مخکې څخه په ژوندیو موجوداتو کې شته دي. د بڼې بدلون او طبیعي ټاکنې بهر نور تکاملي ځواکونه هم کولای شي رول ولوبوي یا د تجربوي تکامل په څېړنو، لکه جنیټکي لېوالتیا او د جین په بهیر کې را ونغاړل شي.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Long|journal=Nature Reviews Genetics|pmc=4733663|issn=1471-0056|doi=10.1038/nrg3937|pages=567–582|issue=10|volume=16|title=Elucidating the molecular architecture of adaptation via evolve and resequence experiments|first1=A|date=2015|first4=O|last4=Tenaillon|first3=A|last3=Luptak|first2=G|last2=Liti|pmid=26347030}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal|last1=Kawecki|date=2012|pmid=22819306|doi=10.1016/j.tree.2012.06.001|pages=547–560|issue=10|volume=27|language=en|journal=Trends in Ecology & Evolution|title=Experimental evolution|first6=M.C.|first1=T.J.|last6=Whitlock|first5=I.|last5=Olivieri|first4=B.|last4=Hollis|first3=D.|last3=Ebert|first2=R.E.|last2=Lenski|url=https://serval.unil.ch/notice/serval:BIB_23A48B184D98}}</ref> د کارولو وړ ارګانیزم د تجربه کوونکي له خوا د هغه فرضیې پر بنسټ چې باید و ازمایل شي، ټاکل کېږي. د تطبیقي بدلون د پېښېدلو لپاره ډېرو نسلونو ته اړتیا لیدل کېږي او د بدلون له لارې تجربوي تکامل د باکتریاوو او غیرجنسي کلونال خمېرو په توګه د چټک تولید وختونو سره په وېروسونو یا یو سلولي موجوداتو کې ترسره کېږي. د غیرجنسي یا جنسي خمیر پولیمورفیک نفوس او د ډروسوفلا په څېر څو سلولي یوکریوټس کولای شي په ولاړ جنیټیکي بدلون کې د الیل فریکونسۍ بدلون له لارې نوي چاپېریال سره تطابق وکړي. د اوږد نسل وختونو درلودونکي ژوندي موجودات، که څه هم ګران دي، په تجربوي تکامل کې کارول کېدلای شي. په ګیدړانو او مږو د لابراتوار څېړنو (لاندې ورکړل شوې تشریح یې وګورئ) وښودله چې د پام وړ سازښتونه به  لږ تر لږه ۱۰ تر ۲۰ نسلونو کې پېښېدلای شي او په وحشي ګوپي کبانو د تجربو په پرتله ییز شمېر نسلونو کې سازښتونه لیدلي دي.<ref name="Buckling2">{{cite journal|vauthors=Buckling A, Craig Maclean R, Brockhurst MA, Colegrave N|title=The Beagle in a bottle|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-02-12_457_7231/page/824|journal=Nature|volume=457|issue=7231|pages=824–9|date=February 2009|pmid=19212400|doi=10.1038/nature07892|bibcode=2009Natur.457..824B|s2cid=205216404}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Elena SF, Lenski RE|title=Evolution experiments with microorganisms: the dynamics and genetic bases of adaptation|journal=Nat. Rev. Genet.|volume=4|issue=6|pages=457–69|date=June 2003|pmid=12776215|doi=10.1038/nrg1088|s2cid=209727}}</ref><ref>[http://www.americanscientist.org/issues/feature/1999/2/early-canid-domestication-the-farm-fox-experiment/2 Early Canid Domestication: The Fox Farm Experiment], p.2, by Lyudmila N. Trut, Ph.D., Retrieved February 19, 2011</ref><ref name="Reznicketal1997">{{cite journal|last=Reznick|first=D. N.|author2=F. H. Shaw|author3=F. H. Rodd|author4=R. G. Shaw|year=1997|title=Evaluation of the rate of evolution in natural populations of guppies (''Poecilia reticulata'')|journal=Science|volume=275|issue=5308|pages=1934–1937|doi=10.1126/science.275.5308.1934|pmid=9072971|s2cid=18480502}}</ref> په دې وروستیو کې له تجربوي پلوه وده موندلي افراد یا نفوس تر ډېره د تکامل او بیا ترتیب (E&R) په نوم د بشپړ جینوم ترتیب په کارولو سره یې شننه کېږي. تکامل او بیا ترتیب (E&R) کولای شي هغه بدلونونه وپېژني چې په کلونال افرادو کې د موافقې لامل کېږي یا هغه ایلیلونه وپېژني چې له موافقې مخکې او وروسته نفوس/افرادو د ترتیبونو په پرتله کولو سره په پولیمورفیک نفوس کې په فریکونسۍ کې یې بدلون موندلی دی. د ترتیب ډیټا د دې امکان برابروي چې د DNA په داسې ترتیب کې سایټ په ګوته کړي چې د بدلون/ایلیل فریکونسۍ بدلون د جوړښت ترلاسه کولو لپاره رامنځته کېږي. د جوړښت طبیعت او فعاله څارنیزه څېړنې کولای شي په دې اړه بصیرت وړاندې کوي چې په فینوټایپ باندې بدلون/ایلیل څه اغېزه لري.<ref>{{Cite journal|last1=Barrick|first1=Jeffrey E.|last2=Lenski|first2=Richard E.|title=Genome dynamics during experimental evolution|journal=Nature Reviews Genetics|volume=14|issue=12|pages=827–839|doi=10.1038/nrg3564|pmc=4239992|pmid=24166031|year=2013}}</ref><ref name="Jha AR, Miles CM, Lippert NR, Brown CD, White KP, Kreitman M">{{cite journal|date=June 2015|title=Whole-Genome Resequencing of Experimental Populations Reveals Polygenic Basis of Egg-Size Variation in Drosophila melanogaster|url=https://archive.org/details/molecular-biology-and-evolution_2015-10_32_10/page/2616|journal=Mol. Biol. Evol.|volume=32|issue=10|pages=2616–32|doi=10.1093/molbev/msv136|pmid=26044351|vauthors=Jha AR, Miles CM, Lippert NR, Brown CD, White KP, Kreitman M|pmc=4576704}}</ref><ref name="Turner TL, Stewart AD, et al">{{cite journal|vauthors=Turner TL, Stewart AD|title=Population-Based Resequencing of Experimentally Evolved Populations Reveals the Genetic Basis of Body Size Variation in Drosophila melanogaster|journal=PLOS Genet.|date=March 2011|pmid=21437274|doi=10.1371/journal.pgen.1001336|display-authors=etal|volume=7|issue=3|pages=e1001336|pmc=3060078}}</ref> == تاریخ == === کورني/اهلي کول او نسل اخیستل === په غیر ارادي توګه، انسانانو تر هغه وخت پورې چې ژوي او حیوانات یې کورني کړل، د تکامل تجربې ترسره کړې. د ژویو او حیواناتو انتخابي نسلونه د داسې ډولونو لامل شول چې د دوی د اصلي وحشي ډوله اجداد د دې لامل شوي چې ډولونه د دوی د اصلي وحشي ډوله اجدادو څخه په ډراماتیک ډول توپیر لري. بېلګې یې د کرم ګلپي ډولونه، جوار، یا د سپي د بېلابېلو نسلونو لوی شمېر دي. له یو واحد نسل څخه په ډېرو توپېرونو سره د ډولونو رامنځته کولو لپاره د انسان د نسل اخیستلو ځواک وار د مخه د چارلس ډاروین له خوا پېژندل شوی و. په حقیقت کې هغه د ډولونو د اصل په نوم په خپل کتاب کې په کورنیو حیواناتو کې د بدلونونو په اړه یو څپرکی پیل کړ. په دغه څپرکي ډاروین په ځانګړې توګه د کوترې په اړه بحث کړی دی.<blockquote>په ټوله کې لږ ترلږه یوه کوتره ښایي وټاکل شي که چېرې یوه مرغانپوه ته وښودل شي او هغه ته وویل شي چې وحشي مرغان دي نو په ډاډ سره زما په نظر به د هغه له خوا په بشپړ ډول په مشخصو ډولونو رده بندي کېږي. د دې سربېره، زه باور نه لرم چې کوم مرغانپوه به انګلیسي کیریر ډوله، لنډ مخ ټمبلر، رنټ، بارب، پوټر او فینټیل په یو جنس کې ځای پرځای کړي؛ په ځانګړې توګه څرنګه چې د دې نسلونو څخه په هر یو کې ډېری ریښتیني میراثي فرعي نسلونه یا ډولونه لکه څنګه چې هغه ورته وایي یا هغه ته وښودل شي. (...) زه په بشپړ ډول باور لرم چې د طبیعت پوهانو عمومي نظر سم دی، یعني دا چې ټولو له ډبرینې کوترې (کولمبیا لیویا) څخه سرچینه اخېستې ده له دې ډلې په دې اصطلاح کې ډېری داسې جغرافیایي نسلونه یا فرعي ډولونه شامل دي چې په خورا لږ شرایطو کې له یو او بل سره توپیر لري</blockquote> === لومړنۍ تجربه === ویلیم ډیلینجر ترټولو لومړنی شخص و چې د تکامل کنټرول شوې تجربه یې ترسره کړه. د ۱۹ پېړۍ په وروستیو کې هغه د اوو کلونو (۱۸۸۰-۱۸۸۶) په موده کې په دودیزه توګه جوړ شوي انکیوبیټر کې incubator کوچني یو سلولي ارګانیزمونه وکرل. ډیلینجر په کراره د انکیوبیټر تودوخه له لومړنۍ ۶۰ درجو تر ۱۵۸ درجو پورې لوړه کړه. لومړنیو کلچرونو د ۷۳ درجو تودوخه کې د وېرې څرګندې نښې وښودلې او یقیناً په ۱۵۸ درجې تودوخه کې یې د ژوندي پاتې کېدو وړتیا نه درلوده. که څه هم دغه ژوندي موجودات به نور په لومړنۍ ۶۰ درجې تودوخه کې وده ونه کړي. ډیلینجر دې پایلې ته ورسید چې هغه په ​​خپل انکیوبیټر کې د ډارویني سازښت لپاره شواهد وموندل او دا ژوندي موجودات د تودوخې په لوړه درجه درلودونکي چاپېریال کې د اوسېدو سره سازښت وښود. د ډیلینجر انکیوبیټر په تصادفي توګه په ۱۸۸۶ ز کال کې ویجاړ شو او ډیلینجر ونشو کولای چې د دغو څېړنو لړۍ ته دوام ورکړي. <ref>{{Cite journal|last=Hass|first=J. W.|date=2000-01-22|title=The Reverend Dr William Henry Dallinger, F.R.S. (1839–1909)|journal=Notes and Records|language=en|volume=54|issue=1|pages=53–65|doi=10.1098/rsnr.2000.0096|issn=0035-9149|pmid=11624308|s2cid=145758182}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://ncse.com/files/pub/evolution/Excerpt--lightofevolution.pdf|title=Darwin Under the Microscope: Witnessing Evolution in Microbes|last=Zimmer|first=Carl|work=In the Light of Evolution: Essays from the Laboratory and Field|publisher=W. H. Freeman|year=2011|isbn=978-0981519494|editor-last=Losos|editor-first=Johnathon|pages=42–43|access-date=2021-11-08|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304065149/http://ncse.com/files/pub/evolution/Excerpt--lightofevolution.pdf|url-status=dead}}</ref> د ۱۸۸۰ ز کال تر ۱۹۸۰ ز کال پورې، تجربوي تکامل په مؤقت ډول د خورا اغېزمن تیوډوسیوس ډوبژانسکي په ګډون د یو شمېر تکاملي بیولوجیستانو له خوا تجربه شوی و. په دې دوره کې د تکاملي بیولوژۍ په برخه کې د نورو تجربوي څېړنو په څېر، ډېری دغه کارونو پراخه تکرار نه درلود او یوازې د تکاملي وخت د نسبتاً لنډې مودې لپاره ترسره شول.<ref name="Dobzhansky 1957">{{cite journal|last1=Dobzhansky|first1=T|last2=Pavlovsky|first2=O|title=An experimental study of interaction between genetic drift and natural selection|url=https://archive.org/details/sim_evolution_1957-09_11_3/page/311|journal=Evolution|date=1957|volume=11|issue=3|pages=311–319|doi=10.2307/2405795|jstor=2405795}}</ref> == عصري == تجربوي تکامل په بېلابېلو شکلونو کې کارول شوی څو په کنټرول شوي سیسټم کې په اصلي تکاملي پروسو وپوهېږي. تجربوي تکامل په څو حجرو او یو حجره لرونکي یوکریوټس، پروکاریوټس او ویروسونو باندې ترسره شوی دی. ورته تجربې د انفرادي انزایم، ریبوزایم او نقل کوونکي جینونو په لارښوونې تکامل سره هم ترسره شوي دي.<ref>{{cite journal|last1=Marden|first1=JH|last2=Wolf|first2=MR|last3=Weber|first3=KE|title=Aerial performance of Drosophila melanogaster from populations selected for upwind flight ability.|journal=The Journal of Experimental Biology|date=November 1997|volume=200|issue=Pt 21|pages=2747–55|doi=10.1242/jeb.200.21.2747|pmid=9418031}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Ratcliff|date=31 January 2012|bibcode=2012PNAS..109.1595R|pmc=3277146|doi=10.1073/pnas.1115323109|pmid=22307617|pages=1595–600|issue=5|volume=109|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|first1=WC|title=Experimental evolution of multicellularity.|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2012-01-31_109_5/page/1595|first4=M|last4=Travisano|first3=M|last3=Borrello|first2=RF|last2=Denison|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Barrick|last8=Kim|bibcode=2009Natur.461.1243B|doi=10.1038/nature08480|pmid=19838166|pages=1243–7|issue=7268|volume=461|date=29 October 2009|journal=Nature|title=Genome evolution and adaptation in a long-term experiment with Escherichia coli.|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-10-29_461_7268/page/1243|first8=JF|first7=RE|first1=JE|last7=Lenski|first6=D|last6=Schneider|first5=TK|last5=Oh|first4=H|last4=Jeong|first3=SH|last3=Yoon|first2=DS|last2=Yu|s2cid=4330305}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Heineman|first1=RH|last2=Molineux|first2=IJ|last3=Bull|first3=JJ|title=Evolutionary robustness of an optimal phenotype: re-evolution of lysis in a bacteriophage deleted for its lysin gene.|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_2005-08_61_2/page/181|journal=Journal of Molecular Evolution|date=August 2005|volume=61|issue=2|pages=181–91|pmid=16096681|doi=10.1007/s00239-004-0304-4|bibcode=2005JMolE..61..181H|s2cid=31230414}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Bloom|first1=JD|last2=Arnold|first2=FH|title=In the light of directed evolution: pathways of adaptive protein evolution.|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|date=16 June 2009|volume=106 Suppl 1|pages=9995–10000|pmid=19528653|doi=10.1073/pnas.0901522106|pmc=2702793|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Moses|first1=AM|last2=Davidson|first2=AR|title=In vitro evolution goes deep.|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2011-05-17_108_20/page/8071|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|date=17 May 2011|volume=108|issue=20|pages=8071–2|pmid=21551096|doi=10.1073/pnas.1104843108|pmc=3100951|bibcode=2011PNAS..108.8071M|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Salehi-Ashtiani|first1=K|last2=Szostak|first2=JW|title=In vitro evolution suggests multiple origins for the hammerhead ribozyme.|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-11-01_414_6859/page/82|journal=Nature|date=1 November 2001|volume=414|issue=6859|pages=82–4|pmid=11689947|doi=10.1038/35102081|bibcode=2001Natur.414...82S|s2cid=4401483}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Sumper|first1=M|last2=Luce|first2=R|title=Evidence for de novo production of self-replicating and environmentally adapted RNA structures by bacteriophage Qbeta replicase.|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1975-01_72_1/page/162|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|date=January 1975|volume=72|issue=1|pages=162–6|pmid=1054493|doi=10.1073/pnas.72.1.162|pmc=432262|bibcode=1975PNAS...72..162S|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Mills|volume=58|bibcode=1967PNAS...58..217M|pmc=335620|doi=10.1073/pnas.58.1.217|pmid=5231602|pages=217–24|issue=1|date=July 1967|first1=DR|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|title=An extracellular Darwinian experiment with a self-duplicating nucleic acid molecule.|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1967-07_58_1/page/217|first3=S|last3=Spiegelman|first2=RL|last2=Peterson|doi-access=free}}</ref> === سپږه === په ۱۹۵۰ لسیزه کې، روسي بیولوجیست جیورګي شاپوشینکوف د ډیسافیس نسل په سپږو تجربې ترسره کړې دي. هغه ژویو ته د دوی په لېږدولو سره چې په نورمال ډول نږدې یا په بشپړ ډول د دوی لپاره مناسب نه دي، هغه د پارتینوجینیک نسل نفوس دې ته اړ کړ چې د ورته ډولونو منظم نفوس څخه د تولیدي جلا کېدو نقطې ته د نويو خوړو سرچینې سره تطابق وکړي.<ref>[https://web.archive.org/web/20130908054552/http://rogov.zwz.ru/Macroevolution/epi17.pdf]</ref> === د مېوو حشرې === د نوموړې ستراتېژۍ په کارولو سره د نوې څپې له لومړنيو ازمایښتونو څخه یوه د ډروسوفیلا میلانوګاسټر نفوس د لابراتوار "تکاملي وړانګې" وې چې مایکل ار روز د ۱۹۸۰ زکال د فبرورۍ په میاشت کې پیل کړې. دغه سیستم په لس نفوسو سره پیل شو، پینځه یې د عمر په لومړیو کې کلچر شول او پینځه نور په لومړني عمر کې کلچر شول. له هغه وخت راهیسې، په نوموړې لابراتواریزه وړانګه کې له ۲۰۰ څخه ډېر بېلابېل نفوس رامنځته شوي دي چې د څو کرکټرونو ټاکل یې هدف ګرځولی دی. ځینې د خورا توپیر لرونکي نفوس هم د خپل اجدادي کلتور رژیم ته د تجربوي نفوس بېرته راستنېدلو سره "شاته" یا "په شاته" غوره کړی دی. سلګونه خلکو د درېو لسیزو په غوره برخه کې له دغو خلکو سره کار کړی دی. د نوموړي کار ډېره برخه د میتوسیله حشرو په کتاب کې راټولو شویو څېړنو کې خلاصه شوې دي.<ref name="Rose1984a">{{cite journal|last=Rose|first=M. R.|year=1984|title=Artificial selection on a fitness component in ''Drosophila melanogaster''|url=https://archive.org/details/sim_evolution_1984-05_38_3/page/516|jstor=2408701|journal=Evolution|volume=38|issue=3|pages=516–526|doi=10.2307/2408701|pmid=28555975}}</ref><ref>{{Cite book|title=Methuselah Flies|url=https://archive.org/details/methuselahfliesc0000rose|last1=Rose|first1=Michael R|last2=Passananti|first2=Hardip B|last3=Matos|first3=Margarida|publisher=World Scientific|year=2004|isbn=978-981-238-741-7|location=Singapore|doi=10.1142/5457}}</ref> == سرچينې او ياداښتونه == ptyf608zkqpxnm0ybux663gqw0g3a7i 0 58132 369763 365567 2026-10-09T18:52:24Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261009sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 369763 wikitext text/x-wiki د ډاروین سایرې (د ګالپاګوس سایرو په نوم هم پیژندل کېږي) د پاسرین مرغانو د شاوخوا 18 نوعو یوه ډله ده. دوی په مښوکه کې د بڼې او دندې له مخې د دوی د پام وړ تنوع لپاره ښې پېژندل شوې دي. دوی ډېری وختونه د Geospizinae فرعي کورنۍ یا د Geospizini قبیلې په توګه طبقه بندي کېږي. دوی د tanager کورنۍ پورې اړه لري او د ریښتینو سایرو سره نږدې تړاو نه لري. د ګالپاګوس سایرو تر ټولو نږدې پېژندل شوي خپلوان د سویلي امریکا تیاریس اوبسکورس ( ''Tiaris obscurus)''دي. دوی لومړی ځل د بیګل (د سمندري پوځ د یوې بېړۍ نوم دی:beagle) د دویم سفر پر مهال د چارلس ډاروین په واسطه د ګالیپاګوس ټاپوګانو کې راټول کړلې شوې وې. د کوکس سایرو پرته، چې د کوکس له ټاپو څخه دي، نورې یې يواځې د Galápagos ټاپو ګانو کې پیدا شوې دي.<ref>{{harvnb|Grant|Grant|2008|p=3}}</ref><ref>{{cite journal|title=Darwin's iconic finches join genome club|first=Geoff|last=Marsh|date=11 February 2015|journal=Nature|volume=518|issue=7538|pages=147|doi=10.1038/518147a|pmid=25673391|bibcode=2015Natur.518..147M|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite web|last=Koffmar|first=Linda|date=12 February 2015|title=Evolution of Darwin's finches and their beaks|publisher=Uppsala University, Sweden|url=http://www.uu.se/en/media/news/article/?id=4166.|access-date=24 April 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180424213444/http://www.uu.se/en/media/news/article/?id=4166.|archive-date=24 April 2018}}</ref><ref>{{cite journal|title=Mechanical stress, fracture risk and beak evolution in Darwin's ground finches (Geospiza)|last7=Witte|pmid=20194171|doi=10.1098/rstb.2009.0280|pages=1093–1098|issue=1543|volume=365|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences|date=12 April 2010|last9=Dirckx|first9=Joris|last8=Jacobs|first8=Patric|first7=Yoni de|first1=Joris|last6=Adriaens|first6=Dominique|last5=Podos|first5=Jeffrey|last4=Aerts|first4=Peter|last3=Genbrugge|first3=Annelies|last2=Herrel|first2=Anthony|last1=Soons|pmc=2830229}}</ref><ref name="PODOS">{{Cite journal|last1=Podos|first1=Jeffrey|last2=Nowiki|first2=Stephen|year=2004|title=Beaks, Adaptation, and Vocal Evolution in Darwin's Finches|url=https://archive.org/details/sim_bioscience_2004-06_54_6/page/501|journal=BioScience|volume=54|issue=6|pages=501–510|doi=10.1641/0006-3568(2004)054[0501:baavei]2.0.co;2|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|vauthors=Sato A, Tichy H, O'hUigin C, Grant PR, Grant BR, Klein J|date=March 2001|title=On the Origin of Darwin's Finches|journal=Mol. Biol. Evol.|volume=18|issue=3|pages=299–311|pmid=11230531|doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a003806|doi-access=free}}</ref> " د ډاروین سایرې"  اصطلاح په لومړي ځل، په ۱۹۳۶ ز کال کې د پرسي لوی (Percy Lowe)  له خوا وکارول شوه او په ۱۹۴۷ ز کال کې د ډیویډ لایک (David Lack) په وسیله، د هغه په کتاب د ''داروین'' ''سایرې'' کې په کارولو سره مشهوره شوه. لاک خپله ارزونه د موزیم د نمونو د لویې ټولګې پر بنسټ ترسره کړه چې د کالیفورنیا د علومو اکاډمۍ د ۱۹۰۵-۰۶ ګالپاګوس څېړنیز سفر په واسطه راټولې شوې وې، کوم ته چې لاک د هغه د۱۹۴۷ زکتاب ډالۍ کړی و. د دې مرغانو اندازه له ۱۰ څخه تر ۲۰ سانتي مترو او وزن یې له ۸ څخه تر ۳۸ ګرامه پورې توپیر لري. تر ټولو کوچنۍ یې د واربلر سایرې (Warblar finches)  او سترې یې واښه خوړونکې (vegetarian) سایرې دي. د نوعو تر منځ تر ټولو مهم توپیرونه، د دوی د مښوکو په اندازې او بڼه کې دي، کومې چې د خوړو د بېلابېلو سرچینو سره په لوړه اندازه  سمون خوري. دا مرغان ټول خړ رنګ لري.<ref>{{cite book|last=Lack|first=David|year=1947|title=Darwin's Finches|publisher=Cambridge University Press}} Reissued in 1961 by Harper, New York. Reissued in 1983 by Cambridge University Press, {{ISBN|0-521-25243-1}}.</ref><ref>{{harvnb|Steinheimer|2004|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=A161&pageseq=1 300]}}</ref> == د ډاروین تیوري == د HMS Beagle د سمندري سفر سروې په لړ کې، ډاروین د ګالپاګوس د مرغانو له ارزښت څخه ناخبره وو. هغه د اډینبورګ په پوهنتون کې د جان اډمونسټون (John Edmonstone) څخه زده کړي وو چې، څرنګه د الوتونکو نمونې وساتي او د ښکار کولولېواله و، مګر هغه په ​​​​اورنیتولوژي(د الوتونکو پېژندلو علم) کې هېڅ مهارت نه درلود او د سمندري سفر په دې پړاو کې یې  تر ډېره پر جیولوژي (د ځمکې پېژندلو علم) تمرکز کړی وو. په ګالپاګوس کې يې د الوتونکو د ښکار چاره تر ډېره خپل خدمتګار سیم کووینګټین(Syms Covington) ته پرېښودلې وه. له دې شتون سره ، دې مرغانو به د طبیعي ټاکنې په وسیله، د ډاروین د تکامل تیورۍ په پیلېدو کې ارزښتناکه رول لوبولې و.<ref name="GrantEstes09">{{cite book|author1=Grant, K. Thalia|author2=Estes, Gregory B.|year=2009|title=Darwin in Galapagos: Footsteps to a New World|url=https://archive.org/details/darwiningalapago0000gran|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, NJ}}</ref><ref>{{harvnb|Steinheimer|2004|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=A161&pageseq=2 301–303]}}</ref> په ګالپاګوس ټاپوګانو کې او له هغې را وروسته، ډاروین " د خلقت مرکزونو" اصطلاح په اړه غور وکړ او د ډولونو د خپل منځي اوښتون په اړه یې نظریې رد کړې.  د هینسلو(Henslow)  له تدریس څخه، هغه د ډولونو جغرافیایي وېش په ځانګړې ډول په سمندري ټاپوګانو او په نږدې لویو وچو کې د ډولونو ترمنځ اړیکو کې ډېر لېواله وو. په چتام(Chatham) ټاپو کې، هغه ثبت کړې وه چې یوه ټیغکه(د مرغانو يوه نوعه ده چې په عام ډول په شمالي امریکا کې پیداکېږي: Mocking bird)  هغو ته چې په ​​​​چیلي کې یې لیدلې وې، ورته دي او په چارلس ټاپو کې یې له یوې متفاوتې موندنې وروسته، هغه په ځیر سره په نښه کړه چې، ټیغکې چېرې نیولې شوې دي. په مقابل کې یې، هغه سایرو ته لږه پاملرنه وکړه. کله چې تاهیتي (Tahiti)  ته پر لاره يې خپلې نمونې آزمویلې، ډاروین وموندله چې، په چارلس ټاپو کې ټولې ټیغکې له یوې نوعې څخه وې، هغه چې د البمارل (Albemarle) څخه وې، له بلې نوعې او هغه چې د جیمز(James) او چتام ټاپوګانو څخه وې، د یوې درېیمې نوعې اړوند کېدلې. څرنګه چې دوی شاوخوا نهه میاشتې وروسته د کور پر لور وخوځېدل، دې یې له نورو حقایقو سره یوځای د نوعو د ثبات په اړه او د هغه څه په شمول چې ده د ګالیپاګوس شمشتیو(سنګ پشت) په اړه اوریدلي و، یې هیښ کړ.<ref>{{Harvnb|Keynes|2000|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1840&viewtype=text&pageseq=22 xix].}}; {{Harvnb|Eldredge|2006}}</ref><ref name="fieldnotesGalapagos">{{Citation|url=http://darwin-online.org.uk/EditorialIntroductions/Chancellor_Keynes_Galapagos.html|title=Darwin's field notes on the Galapagos: 'A little world within itself'|first1=Gordon|last1=Chancellor|first2=Randal|last2=Keynes|author-link2=Randal Keynes|date=October 2006|publisher=[[Darwin Online]]|url-status=live|archive-url=https://www.webcitation.org/617qybOGZ?url=http://darwin-online.org.uk/EditorialIntroductions/Chancellor_Keynes_Galapagos.html|archive-date=2011-08-22}}</ref><ref>{{Harvnb|Eldredge|2006}}</ref> له سمندري سفر څخه بېرته راستنیدو سره، ډاروین د لندن ژوولوژیکي ټولنې ته په کال ۱۸۳۷ز د جنورۍ په۴ سایرې د نورو تي لرونکو او مرغانو له نمونو سره يوځای چې هغه راټولې کړې وې وړاندې کړې. د مرغانو نمونې د سایرو په شمول، د حیواناتو مشهور انګلیسي پوه جان ګولډ (John Gould)  ته د پېژندنې لپاره ورکړل شوې. ګولډ خپله پرداختي (اصلي) دنده پرېښوده او په راتلونکې غونډه کې یې د جنوري په لسمه خبر ورکړ چې د ګالیپاګوس ټاپوګانو هغه مرغان چې ډاروین فکر کاوه سایرې وې، تور مرغان دي،  gross-beaks" (يوه نوعه مرغان دي چې سترې مښوکې لري) " او سایرې په حقیقت کې "د وچې د سایرو يوه داسې لړۍ ده چې ډېرې حیرانوونکې دي، داسې چې یوه بشپړه نوې ډله چې ۱۲ نوعې لري، جوړوي." دا کیسه د ورځپاڼو سرلیک شوه.<ref>{{harvnb|Desmond|Moore|1991|pp=208–209}}</ref><ref name="s57">{{Harvnb|Sulloway|1982|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=A86&pageseq=9 57–58]}}</ref> ډاروین هغه وخت په کیمبرج پوهنتون کې و. د مارچ په لومړیو کې، هغه بیاځلي له ګولډ سره ولیدل او د لومړي ځل لپاره یې پر موندنو بشپړ راپور ترلاسه کړ، دا ټکې چې د هغه ګالپاګوس "وین ـ wren (د مرغانو یوه کورنۍ ده)" د سایرو یوه بله نږدې اړونده نوعه وه، هم په کې شامل وو. هغه ټیغکې چې ډاروین د ټاپو پر بنسټ په نښه کړې وې،  یوازې جلا خېلونه نه، بلکې جلا نوعې وې.  ګولډ د هغه څه څخه چې ډاروین یې تمه لرله، ډېر ډولونه وموندل او دې پایلې ته ورسېد، چې د وچې له ۲۶ مرغانو څخه ۲۵ یې نوي او بېلې بڼې لري چې د نړۍ په بل هېڅځای کې نه موندل کېږي، مګر له هغو مرغانو سره چې د سویلي امریکا په وچه کې موندل شوي، نږدې تړاو لري. ډاروین اوس ولیدل چې، که د سایرو نوعې په انفرادي ټاپوګانو پورې محدودې وي، لکه  ټیغکې، دا به په ټاپوګانو کې د نوعو له شمېرسره مرسته وکړي، هغه په څېړنیز سفر کې له نورو څخه معلومات وغوښتل. د کپتان رابرټ فټزرای ( Robert Fitzroy)، د هغه د مېلمه پالوونکي هیري فلر(Harry Fuller)  او د ډاروین د خدمتګار کووینګټن (Covington) له خوا هم نمونې راټولې شوې وې، کومو چې چې هغوی یې د ټاپو پربنسټ په نښه کړې وې.<ref>{{harvnb|Desmond|Moore|1991|p=248}}</ref><ref name="s2006">{{Harvnb|Sulloway|2006}}</ref> له دوی څخه ډاروین هڅه وکړه چې، هغه موقعیتونه بیا ځلې لاسته راوړي، له کوم ځایه یې چې خپلې نمونې راټولې کړې وې. پایلو، د هغه د نوعو خپل منځي اوښتون له نظریې څخه ملاتړ وکړ. === د بیګل له سمندرې سفر څخه متن === هغه مهال چې ډاروین د خپرولو لپاره د ژورنال او تبصرو په بڼه (چې وروسته د بیګل سمندري سفر نومول شوی) خپل یادښتونه بیا ولیکل، هغه د مرغانو د شمېر په اړه د ګولډ موندنې روښانه کړې، دا یادونه یې وکړه چې: "که څه هم دا ډول نوعې د ټاپوګانو لپاره ځانګړي دي، مګر بیا هم نږدې ټول د دوی عمومي جوړښت، عادتونه، د بڼکو رنګ او ان د غږ لحن یې په کلکه امریکایي دی". د بېګل سمندري سفر په لومړۍ ګڼه کې، ډاروین څرګنده کړې چې دا ډېره د پام وړ ده چې: <ref>{{harvnb|Darwin|1839|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F10.3&pageseq=480 461–462]}}</ref><blockquote>په دې یوې ډله کې د مښوکې په بڼه کې دې تر دې بریده د جوړښت کاملاً مناسبه درجه بندي موندل کېدای شي؛ د سترو ګروس-بیک (Gros-beak) په څېر د یوې په ابعادو کې ډېرېدونکې څخه بیا د واربلر(Warbler)  په شان تر يوې مختلفې، مګر کوچنی پورې.  <ref>{{harvnb|Darwin|1839|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F10.3&pageseq=481 462].}}</ref></blockquote>هغه مهال چې د کتاب لومړی ګڼه خپره شوې وه، د ډاروین د طبیعي ټاکنې د تیورۍ پراختیا د پرمختګ په حال کې وه. د ۱۸۴۵ز سمندري سفر دویمې ګڼې لپاره (چې اوس د څېړنو ژورنال نومول شوی)، ډاروین د الوتونکو د مښوکو په اړه ډېر تفصیل او دوه بشپړوونکې جملې اضافه کړې چې د هغه بدلې شوې نظريې یې منعکسې کړې دي:<blockquote>د مرغانو په یوې کوچنۍ نږدې اړوندې ډلې کې د جوړښت د دې درجه بندۍ او تنوع په لیدلو سره، یو څوک ښايې په رښتیا سره و انگیري، چې په دې ټاپو کې د الوتونکو د اصلي کمښت (کوچنۍ ډلې) څخه، یوه نوعه یي د مختلفو پایلو لپاره اخیستل شوې او بیا اصلاح شوې ده."<ref>{{harvnb|Darwin|1845|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F14&pageseq=392 379–380]}}</ref><ref>{{harvnb|Darwin|1887}}</ref></blockquote><blockquote>د وچې پاتې مرغان، د سایرو خورا منفرده ډله جوړوي، چې د دوی د مښوکو په جوړښت، لنډې لکۍ، د بدن او بڼکو بڼې کې یو له بل سره تړاو لري، ديارلس نوعې یې شته، چې ښاغلي ګولډ پر څلورو فرعي ډلو وېشلې دي. دا ټولې نوعې او بشپړه ډله یې د کاکټورنیس(''Cactornis'') د فرعي ډلې د یوې نوعې په استثنا سره، چې په دې وروستیو کې د لو ټاپو (Low Archipelago) له بو ټاپو(Bow Island) څخه راوړل شوې، د دې ټاپو لپاره ځانګړي دي.  د کاکټورنیس دوه نوعې ښایې ډېرځلې د سترو کاکټس(cactus) ونو ګلانو ته د پورته کېدلو پر مهال لیدل شوې وي، مګر د سایرو د دې ډلې نورې ټولې نوعې، په سېل(ګله) کې سره  یوځای شوې وې ، چې د ښکتنیو ناحیو په وچه او بې حاصله ځمکو کې خواړه خوري. ټول یا په یقیني ډول ستر شمېر نارینه يې تک تور دي او ښځینه يې بیا (ښايي د یو یا دوه په استثنا سره) قهوه یې دي. ترټولو کم ساری حقیقت، د جیوسپیزا(''Geospiza'' ) مختلفو نوعو د مښوکو په اندازه کې  بې عیبه درجه بندي ده، د ها فینچ(hawfinch) په څېر د یوې سترې هغې څخه تر چافینچ (chaffinch) پورې او (که چېرې ښاغلی ګولډ په اصلي ډله کې د خپلې فرعې ډلې سیرتیډیا(''Certhidea'')، په شاملولو کې سم وي) ان تر واربلر یوې په څېر پورې.  د جیوسپیزا په نوعې کې ترټولو لویه مښوکه، په ۱ شکل کې او تر ټولو کوچنی هغه يې په ۳ شکل کې ښودل شوی ده، مګر پر ځای د دې چې په ۲ شکل کې ښودل شوې د مښوکې اندازې سره یوه منځنۍ نوعه شتون ولري، داسې نوعې چې مښوکې یې غیر حساسې درجه بندي شوې دي، له شپږو څخه کمې نه دې.  د Certhidea فرعي ډلې مښوکه، په ۴ شکل کې ښودل شوې ده. د کاکټورنیس مښوکه څه نا څه د یوې شامتورې (Starling) په څېر ده او د څلورمې فرعي ډلې Camarhynchus ډېر کم  طوطي  ته ورته شکل دی. د مرغانو په یوې کوچنۍ نږدې اړوندې ډلې کې د جوړښت د دې درجه بندۍ او  تنوع په لیدلو سره، یو څوک ښايې په رښتیا سره و انگیري چې، په دې ټاپو کې د مرغانو د اصلي کمښت (کوچنۍ ډلې) څخه، یوه نوعه یي د مختلفو پایلو لپاره اخیستل شوې او بیا اصلاح شوې ده. په ورته ډول دا اټکل کېدلای شي چې، یوه مرغۍ چې په اصل کې یو ګوربت (د باز په څېر یو مرغه دی)، د امریکا په وچه کې په کاریون د تغذیه کوونکي، پولیبوری (Polybori) د ځای ځایګي د پرځولو لپاره هڅول شوی وي.<ref>{{harvnb|Darwin|1845|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F14&pageseq=393 380].}}</ref></blockquote> == سرچينې او ياداښتونه == 1qnjzqovvmnzwgi9wglz4c2v1uvocru 0 58154 369738 367868 2026-10-09T17:28:20Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261009sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 369738 wikitext text/x-wiki لومړنی عصري انسان (EMH) یا د اناتومي له نظره عصري انسان (AMH) هغه اصطلاحات دي، چې د معاصر انسان یا هوموساپینز (یوازینی موجود هومینا نوع) د تشخیص لپاره کارول کېږي، چې د اناتومي له نظره د هغه د ظاهري شکل (وېښتان، جلد، رنګ) په نظر کې نیسي، چې انسان له منقرض شوو پخوانیو نوعو څخه په عصري انسان کې لیدل کېږي. دا په ځانګړي ډول د زمانو او سيمو د توپير لپاره کټور دی، چېرته چې عصري او قديمي انسانانو په اناتومیک ډول سره، د مثال په توګه، د اروپا د ډبرو په قدیمي دوره (Paleolithic Europe ) کې سره ګډ ژوند کړی. د هومو ساپینز ترټول پخواني ترلاسه شوي آثار د ايتوپيا جنوب غربي د اومو کيبيش (Omo-Kibish I ) په لرغون پېژندنې سیمه کې، چې ۱۹۶۰۰۰ کاله تاريخي قدامت لري، د جنوبي افریقا په فلوريسبد سیمه چې تقريباً ۲۵۹۰۰۰  تاريخي قدامت لري او د ماراکش د جيبل ايرهاود سيمه، چې ۳۰۰۰۰۰ کاله تاريخي قدامت لري، موندل شوي دي. <ref>{{cite book|last1=Nitecki|first1=Matthew H|url=https://books.google.com/books?id=tzb5BwAAQBAJ|title=Origins of Anatomically Modern Humans|last2=Nitecki|first2=Doris V|publisher=Springer|year=1994|isbn=1489915079}}</ref><ref name="Hammond 199–219">{{Cite journal|last1=Hammond|first1=Ashley S.|last2=Royer|first2=Danielle F.|last3=Fleagle|first3=John G.|date=Jul 2017|title=The Omo-Kibish I pelvis|journal=Journal of Human Evolution|volume=108|pages=199–219|doi=10.1016/j.jhevol.2017.04.004|issn=1095-8606|pmid=28552208}}</ref> د هومو دنسل له منځله تللې نوع عبارت ده له دنګ انسان ( چې تقريباً له ۲  نه تر ۰.۱  ميليونو کلونو دمخه څخه و) او يو شمېر نورې نوعې (چې د ځينو لیکونکو په نظر د عصري او دنګو انسانانو د فرعي نوعې ګڼلې شوې دي). د عصری انسانانو دنيکونو د نسب جلاتوب له هومو اریکتس (یا د منځنۍ نوعې لکه هومو انتسیسور) څخه د هومو ساپنیزن د پیدایښت سبب شو، چې اټکل کېږي ۵۰۰۰۰۰ کاله د مخه، چې د عصري انسانانو ترمنځ ترټولو پخوانی جنیتکي جلاتوب هم، د بعضې موندنو پر اساس په همدې وخت کې واقع شوی، په افریقا کې را منځته شوی وي. له عصري انسانانو سره د قدیمی انسانانو ترکیب (په افریقا کې له ورستۍ پرختیا وروسته) د ۱۰۰۰۰۰ او ۳۰۰۰۰ کلنو تر منځ کېدای هم په افریقا او هم په یوروشیا کې پېښ شوی وي.  <ref name="NAT-20190910">{{cite journal|last1=Mounier|first1=Aurélien|last2=Lahr|first2=Marta|title=Deciphering African late middle Pleistocene hominin diversity and the origin of our species|journal=[[Nature Communications]]|volume=10|issue=1|page=3406|doi=10.1038/s41467-019-11213-w|pmid=31506422|pmc=6736881|year=2019|bibcode=2019NatCo..10.3406M}}</ref><ref name=":02">{{Cite journal|last1=Scerri|journal=Trends in Ecology & Evolution|first10=G. Philip|last11=d'Errico|first11=Francesco|date=2018-08-01|title=Did Our Species Evolve in Subdivided Populations across Africa, and Why Does It Matter?|url=|language=en|author-link9=Axel Timmermann|volume=33|issue=8|pages=582–594|doi=10.1016/j.tree.2018.05.005|issn=0169-5347|pmid=30007846|last10=Rightmire|first9=Axel|first1=Eleanor M. L.|last5=Stock|last2=Thomas|first2=Mark G.|last3=Manica|first3=Andrea|last4=Gunz|first4=Philipp|first5=Jay T.|last9=Timmermann|last6=Stringer|first6=Chris|last7=Grove|first7=Matt|last8=Groucutt|first8=Huw S.|pmc=6092560}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal|last1=Neubauer|volume=4|pmc=5783678|pmid=29376123|issn=2375-2548|doi=10.1126/sciadv.aao5961|pages=eaao5961|issue=1|language=en|first1=Simon|journal=Science Advances|title=The evolution of modern human brain shape|date=2018-01-01|first3=Philipp|last3=Gunz|first2=Jean-Jacques|last2=Hublin|bibcode=2018SciA....4.5961N}}</ref><ref name="Harrod2014">{{cite journal|url=https://www.academia.edu/34411084|title=Harrod (2014) Suppl File Table 1 mtDNA language myth Database rev May 17 2019.doc|journal=Mother Tongue|last1=Harrod|first1=James|access-date=2021-11-22|archive-date=2021-11-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122103555/https://www.academia.edu/34411084|url-status=dead}}</ref> == نوم او ډلبندي == دا د هومو سيپيينس ''Homo sapiens''  دوه جمله يې نوم د لينيوس Linnaeus له خوا په کال 1758 ز کې منځته راغی.<ref>{{cite book|last=Linné|first=Carl von|title=Systema naturæ. Regnum animale|year=1758|pages=18, 20|url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/80764#page/28/mode/1up|edition=10th|access-date=2019-05-06|publisher=Sumptibus Guilielmi Engelmann}}</ref> لاتينی نوم يې هومو (''homō'') (genitive ''hominis'') چې د انسان (بشر) په معنا ده، په داسی حال کې چې د وصفی وجی معنا يې ( پوه، عاقل، معقول) دی. په پيل کې داسی فکر کېده چې دا قسمونه د پخوانيو هومو نسل  څخه  نږدې  د300,000 تر 200,000   دمخه کلونو په شاوخوا  کې منځته راغلی دی. د مورفولوجی ډلبندي سره يوه ستونزه ( په اناتومی ډول عصری انسان) دا وه، چې په هغه کې د تېرو وګړو نفوس شاملول ممکن نه و. په دی دليل سره د نسب پر بنسټ (cladistic)  تعريف، د عصري انسانانو لپاره وړانديز کېږي، په کوم کې چې د عصر انسانانو طبقه بندی تعريف به د هغو عصري انسانانو په طبقه بندی دلالت وکړی، چې د نیاندرتال له طبقه بندی څخه جلاا شوی دی. د دا ډول طبقه بندی تعريف کېدای شي، د عصری انسانانو د500,000  کلونو اخوا زمانی ته وغځېږي. د عصري انسانانو د جدا يې او د نياندرتال د يوځای کېدو حد ترمنځ واټن د 503,000 نه تر 565,000، د 550,000 نه تر 765,000 ، ( د غاښونو د تکامل د اندازی پر بنسټ) احتمالاً 800,000  زره کلونو دمخه اټکل شوی.<ref name="Hajdinjak2018">{{Cite journal|last1=Hajdinjak|first13=Sahra|last15=Gušić|first25=Montgomery|first26=Nick|last12=Soressi|first12=Marie|last13=Talamo|last14=Hublin|first15=Ivan|last26=Patterson|last31=Kelso|first30=Svante|first31=Janet|first29=Matthias|last29=Meyer|last20=Posth|last16=Kućan|last28=Prüfer|first21=Johannes|first24=Birgit|last24=Nickel|first23=Sarah|last23=Nagel|first22=Petra|last22=Korlević|last21=Krause|first16=Željko|last25=Slatkin|first20=Cosimo|first19=Vladimir B.|last19=Doronichev|first18=Liubov V.|last18=Golovanova|last17=Rudan|first28=Kay|first27=David|first1=Mateja|last6=Grote|last9=Rougier|first8=Vagheesh|last8=Narasimham|first7=Pontus|last7=Skoglund|first6=Steffi|first5=Fabrizio|last10=Crevecoeur|last5=Mafessoni|first4=Martin|last4=Petr|first3=Alexander|last3=Hübner|first2=Qiaomei|last2=Fu|first9=Hélène|first10=Isabelle|last27=Reich|bibcode=2018Natur.555..652H|last30=Pääbo|first14=Jean-Jacques|pmid=29562232|pmc=6485383|issn=1476-4687|doi=10.1038/nature26151|pages=652–656|last11=Semal|issue=7698|volume=555|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|title=Reconstructing the genetic history of late Neanderthals|date=2018-03-01|display-authors=4|first11=Patrick|first17=Pavao}}</ref><ref name="Meyer2016">{{Cite journal|last1=Meyer|doi=10.1038/nature17405|date=2016-03-01|title=Nuclear DNA sequences from the Middle Pleistocene Sima de los Huesos hominins|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-03-24_531_7595/page/504|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=531|issue=7595|pages=504–507|bibcode=2016Natur.531..504M|issn=1476-4687|first11=Bence|pmid=26976447|last14=Pääbo|first13=Kay|last13=Prüfer|first12=Janet|last12=Kelso|first14=Svante|display-authors=4|last11=Viola|first1=Matthias|first5=Ayinuer|last2=Arsuaga|first2=Juan-Luis|last3=de Filippo|first3=Cesare|last4=Nagel|first4=Sarah|last5=Aximu-Petri|last6=Nickel|first10=Eudald|first6=Birgit|last7=Martínez|first7=Ignacio|last8=Gracia|first8=Ana|last9=de Castro|first9=José María Bermúdez|last10=Carbonell|s2cid=4467094}}</ref><ref name="Gómez-Robles2019">{{Cite journal|last=Gómez-Robles|first=Aida|date=2019-05-01|title=Dental evolutionary rates and its implications for the Neanderthal–modern human divergence|journal=[[Science Advances]]|volume=5|issue=5|pages=–1268|bibcode=2019SciA....5.1268G|doi=10.1126/sciadv.aaw1268|issn=2375-2548|pmc=6520022|pmid=31106274}}</ref> د انسانانو د پاتی شويو نفوسونو وېش په تاريخی لحاظ سره په دوه فرعی نوعو ( ډولونو) سره وېشل کېږي، مګر د 1980 کلونو را پديخوا ټولو پاتی شوو ډلوعلاقه مندی ښودلی ده چې، په یو واحده طبقه بندی کی پاتی شی،( H. sapiens ) بيا یې له دې وېش سره مخالفت کړی، چې ټول له فرعی طبقه بندی سره يوځای شی. ځيني سرچيني ناندرتالس (H. neanderthalensis) د عصري انسانانو ناندرتالس (H. sapiens neanderthalensis). فرعی طبقه ښه يې. په همدی ډول سره، د هومو راډيسينسيس H. rhodesiensis نوعی کشف شوې نموني، د (H. sapiens rhodesiensis), د فرعی ډولونو په حيث طبقه بندی شوی دي، که څه هم، دا اخرې دوه قسمونه تر ډېره په عام ډول سره د هومو د نسل  ځانګړي قسمونه ګڼل، نظر دې ته چې د عصري انسانانو فرعی ډول وګڼل شی.<ref name="HublinOrigin">{{cite journal|doi=10.1073/pnas.0904119106|title=The origin of Neandertals|year=2009|last1=Hublin|first1=J. J.|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=106|issue=38|pages=16022–27|pmid=19805257|jstor=40485013|bibcode=2009PNAS..10616022H|pmc=2752594|doi-access=free}}</ref><ref name="HFMcN">{{Cite journal|title=Neanderthal taxonomy reconsidered: implications of 3D primate models of intra- and interspecific differences|doi=10.1073/pnas.0308085100|bibcode=2004PNAS..101.1147H|pages=1147–52|journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A.|issue=5|volume=101|pmc=337021|date=2004|pmid=14745010|first3=K.P.|last3=McNulty|first2=S.R.|last2=Frost|first1=K.|last1=Harvati|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite encyclopedia|title=''Homo neanderthalensis'' King, 1864|encyclopedia=Wiley-Blackwell Encyclopedia of Human Evolution|year=2013|publisher=Wiley-Blackwell|location=Chichester, West Sussex|pages=328–31}}</ref> ټول انسانان د H. sapiens sapiens, يوه فرعی برخه ګڼل کېږي، د تخصيص يوه موضوع چې د بحث وړ ده، هغه دا ده چې معمولاً يوه نوعه ترهغی  فرعی نه ګڼل کېږي، ترڅو چې د هغی  ډول ډېری اجزاوی شتون نه لری.<ref name="britannica-H.-sapiens-sapiens">{{Cite web|last=Rafferty|first=John P.|title=Homo sapiens sapiens|url=https://www.britannica.com/topic/Homo-sapiens-sapiens|access-date=2020-08-11|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref> == سن او د سپيشيشن بهیر                                       == دعصري انسانانو د نسب انحراف پرته دقديمی انسانانو، د دنګو انسانانو نه مشتق شوی، اټکل کېږي چې دا څه د پاسه 500,000 کاله دمخه پېښ شوی. په لومړنيو څېړنو کې اټکل شوی، چې  تر ټولو زوړ وېش د عصري انسانانو د نفوس ترمنځ شاوخوا 160 نه تر 100,000 کاله دمخه منځ ته راغلی دی. د ( 2011 او  2012ز) څېړنو د لنډو ټوټو د ترتيب پر بنسټ، له 300 نه تر 250,000 کلونه دمخه اټکل شوی، وروسته د  2012 ز کال له بيا نقشه کشي څخه. که څه هم، د عصری انسانانو نفوس په منځ کې د ترټولو زوړ ويش( لکه د خويسان ( Khoisan) چې له نورو نفوسونو څخه جدا شوی) <ref name=":22">{{Cite journal|last1=Neubauer|volume=4|pmc=5783678|pmid=29376123|issn=2375-2548|doi=10.1126/sciadv.aao5961|pages=eaao5961|issue=1|language=en|first1=Simon|journal=Science Advances|title=The evolution of modern human brain shape|date=2018-01-01|first3=Philipp|last3=Gunz|first2=Jean-Jacques|last2=Hublin|bibcode=2018SciA....4.5961N}}</ref><ref name=":022">{{Cite journal|last1=Scerri|journal=Trends in Ecology & Evolution|first10=G. Philip|last11=d'Errico|first11=Francesco|date=2018-08-01|title=Did Our Species Evolve in Subdivided Populations across Africa, and Why Does It Matter?|url=|language=en|author-link9=Axel Timmermann|volume=33|issue=8|pages=582–594|doi=10.1016/j.tree.2018.05.005|issn=0169-5347|pmid=30007846|last10=Rightmire|first9=Axel|first1=Eleanor M. L.|last5=Stock|last2=Thomas|first2=Mark G.|last3=Manica|first3=Andrea|last4=Gunz|first4=Philipp|first5=Jay T.|last9=Timmermann|last6=Stringer|first6=Chris|last7=Grove|first7=Matt|last8=Groucutt|first8=Huw S.|pmc=6092560}}</ref><ref>{{cite biorxiv|title=Ancient genomes from southern Africa pushes modern human divergence beyond 260,000 years ago|first7=Arielle R.|date=5 June 2017|last11=Jakobsson|first11=Mattias|last10=Lombard|first10=Marlize|last9=Soodyall|first9=Himla|last8=Steyn|first8=Maryna|last7=Munters|last6=Edlund|first1=Carina M.|first6=Hanna|last5=Coutinho|first5=Alexandra|last4=Sjödin|first4=Per|last3=Günther|first3=Torsten|last2=Malmström|first2=Helena|last1=Schlebusch|biorxiv=10.1101/145409}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Schlebusch|last10=Soodyall|bibcode=2017Sci...358..652S|pmid=28971970|issn=0036-8075|doi=10.1126/science.aao6266|pages=652–655|issue=6363|volume=358|language=en|journal=Science|title=Southern African ancient genomes estimate modern human divergence to 350,000 to 260,000 years ago|date=2017-11-03|first11=Marlize|last11=Lombard|first10=Himla|first9=Maryna|first1=Carina M.|last5=Coutinho|last2=Malmström|first2=Helena|last3=Günther|first3=Torsten|last4=Sjödin|first4=Per|first5=Alexandra|last9=Steyn|last6=Edlund|first6=Hanna|last7=Munters|first7=Arielle R.|last8=Vicente|first8=Mário|doi-access=free}}</ref><ref name="NAT-20170607a">{{cite journal|last=Callaway|first=Ewan|title=Oldest Homo sapiens fossil claim rewrites our species' history|url=http://www.nature.com/news/oldest-homo-sapiens-fossil-claim-rewrites-our-species-history-1.22114|date=7 June 2017|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|doi=10.1038/nature.2017.22114|access-date=11 June 2017}}</ref> په دی وروستيو کې د 2017 زکال په څېړنه کې له نن نه تقريبا ً 260,000  نه تر 350,000 کلونو مخکی ترمنځ محاسبه شوې او ترنن پوری د عصري انسانانو ترټولو د لومړنيو پيژندل شوو فوسیلونو (fossils) دوره د جيبل اوراد (Jebel Irhoud)  په شمول، له ماراکو څخه (د 280,000   نه تر 300,000 کلونه دمخه محاسبه شوې )، د سویلې افريقا د فلورېسباد (Florisbad) کوپړې د 259,000 کلونو دمخه ښودل شوې)، او د ايتوپيا د اومو (Omo) سيمې بقاياوی ( 195,000 کاله وړاندی ښودل شوې دي).<ref name="auto1">{{cite journal|pmid=27298468|pmc=4920294|year=2016|last1=Stringer|first1=C.|title=The origin and evolution of Homo sapiens|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|volume=371|issue=1698|page=20150237|doi=10.1098/rstb.2015.0237}}</ref><ref name="Guardian">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/science/2017/jun/07/oldest-homo-sapiens-bones-ever-found-shake-foundations-of-the-human-story|title=Oldest ''Homo sapiens'' bones ever found shake foundations of the human story|last=Sample|first=Ian|work=The Guardian|date=7 June 2017|access-date=7 June 2017}}</ref><ref name="HublinBen-Ncer2017">{{cite journal|last1=Hublin|first9=Stefano|url=http://kar.kent.ac.uk/62267/1/Submission_288356_1_art_file_2637492_j96j1b.pdf|pmid=28593953|doi=10.1038/nature22336|pages=289–292|year=2017|issue=7657|volume=546|journal=Nature|title=New fossils from Jebel Irhoud, Morocco and the pan-African origin of ''Homo sapiens''|first11=Philipp|last11=Gunz|first10=Katerina|last10=Harvati|last9=Benazzi|first1=Jean-Jacques|first8=Adeline|last8=Le Cabec|first7=Inga|last7=Bergmann|first6=Matthew M.|last6=Skinner|first5=Simon|last5=Neubauer|first4=Sarah E.|last4=Freidline|first3=Shara E.|last3=Bailey|first2=Abdelouahed|last2=Ben-Ncer|bibcode=2017Natur.546..289H}}</ref><ref name="auto">{{cite journal|last1=Scerri|first1=M.L.|display-authors=etal|year=2018|title=Did Our Species Evolve in Subdivided Populations across Africa, and Why Does It Matter?|journal=Trends in Ecology & Evolution|volume=33|issue=8|pages=582–594|doi=10.1016/j.tree.2018.05.005|pmid=30007846|pmc=6092560}}</ref> د يو ام ټي DNA څېړنه، چې په 2019 ز کال کې تر سره شوې، دا وړانديز کوي چې د عصري انسانانو مبدا په بوټسوانا  کې (Botswana) ( د يو خويسان جلاوالی) (and a Khoisan split)  شاوخوا 200,000   کلونه ښه يې. په داسی حال کې چې، دا وړانديز په پراخه توګه د پوهانو له خوا د نيوکې لاندی راغلی او څېړنه دا وړانديز کوی، چې په ټوليزه توګه د وروستيو شواهدو پر بنسټ (جينيټيکی (genetic) او  لرغون پوهنه) د دی ملاتړ کوي، چې د عصري انسانانو اصلی سيمه تقريباً 100,000 وړاندی، د افريقا د لویې وچې پراخه سيمه وه.<ref name="Sample">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/science/2019/oct/28/ancestral-home-of-modern-humans-is-in-botswana-study-finds|title=Ancestral home of modern humans is in Botswana, study finds|last=Sample|first=Ian|date=28 October 2019|work=The Guardian|access-date=29 October 2019|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref><ref name="SA-20191028">{{cite news|url=https://www.sciencealert.com/new-study-finds-the-ancestral-homeland-of-all-humans-alive-today|title=New Study Pinpoints The Ancestral Homeland of All Humans Alive Today|last=Woodward|first=Aylin|date=28 October 2019|work=ScienceAlert.com|access-date=29 October 2019}}</ref><ref name="The Atlantic-600826">{{cite news|url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2019/10/controversial-study-pinpoints-humanitys-homeland/600826/|title=Has Humanity's Homeland Been Found?|last=Yong|first=Ed|date=28 October 2019|work=[[The Atlantic]]|access-date=28 October 2019|author-link=Ed Yong}}</ref><ref name="NYT-20190910">{{cite news|last=Zimmer|first=Carl|author-link=Carl Zimmer|title=Scientists Find the Skull of Humanity's Ancestor — on a Computer – By comparing fossils and CT scans, researchers say they have reconstructed the skull of the last common forebear of modern humans.|url=https://www.nytimes.com/2019/09/10/science/human-ancestor-skull-computer.html|date=10 September 2019|work=[[The New York Times]]|access-date=10 September 2019}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Rogers|first1=Alan R.|last2=Bohlender|first2=Ryan J.|last3=Huff|first3=Chad D.|title=Early history of Neanderthals and Denisovans|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=12 September 2017|volume=114|issue=37|pages=9859–9863|doi=10.1073/pnas.1706426114|pmid=28784789|pmc=5604018|doi-access=free}}</ref> په مقايسوي ډول، د عصري انسانانو د همجنسو نوعو مشتق  اخستنه د قديمی انسانانو د ډېرو زياتو ډولونو څخه شوی، (کوم چې ټول د دنګو انسانانو له لومړني تيتوالی(پراګندګی) څخه شاوخوا 1.8  ميليونه کاله دمخه څخه را پاتی شوي) او دا د 1980 کلونو په دوران کې د دوو ماډلونود سياليو په جريان کې پر دې باندي مناظره وشوه، وروستی افريقايې اصل "recent African origin" د عصري انسانانو د ظهور ځای د افريقا په لويه وچه کې د نفوسو له يوې مفردې سرچينې څخه ټاکل شوی، چې له هغه ځايه د نورو ټولو د له منځه تللو انسانانو ډولونو ته وغځېده، په داسی حال کې چې، د څو منطقوی انقلاب "multiregional evolution" د پاتې شوي ماډل  نمونه، د قديمي انسانانو د منطقوی بڼو  غوښتنه کوي او دا په تدريجی ډول د  کلينل ميکانيزم clinal variation، د جينيټيکې جریان (genetic drift) په وسیله، د جين جريان (gene flow) او د پليسټوسين ( Pleistocene) له لاری د عصري انسانانو مختلفو ډلونو ته بدل شول. <ref name="Wolpoff">{{cite journal|last1=Wolpoff|first7=R.|pmid=3136545|doi=10.1126/science.3136545|pages=772–74|issue=4867|volume=241|journal=Science|title=Modern Human Origins|url=https://archive.org/details/sim_science_1988-08-12_241_4867/page/772|year=1988|first8=G.|last8=Clark|last7=Eckhardt|first1=M. H.|first6=D. W.|last6=Frayer|first5=G.|last5=Pope|first4=J.|last4=Radovcic|first3=F. H.|last3=Smith|first2=J. N.|last2=Spuhler|bibcode=1988Sci...241..772W}}</ref> له 2000 لسيزي را په ديخوا، د لرغون پېژندنې (archaeogenetics) او د نفوسو د جينونو (population genetics)  د معلوماتو شتون، د دوه سيالو سناريوګانو د ظهور مفصل انځور چې پورته یې یادونه شوې، په ګوته کوي. وروستی له افريقا څخه  بهر( د باندی) (recent Out-of-Africa) پراختيا د عصري انسانانو د نيکونو غښتلې برخه شمېرل کېږي، په داسی حال کې چې،  هلته د سيمه یيزو قديمی انسانانو د يوځای والي مهمې پيښې شته وې.<ref name="Draft">{{cite journal|last1=Green|last24=Höber|last27=Weihmann|first26=Madlen|last26=Siegemund|first25=Barbara|last25=Höffner|first24=Barbara|first23=Anne|last28=Nusbaum|last23=Butthof|first22=Ayinuer|last22=Aximu-Petri|first21=Rigo|last21=Schultz|first20=Jeffrey M.|first27=Antje|first28=Chad|first19=Hernán A.|volume=328|display-authors=29|bibcode=2010Sci...328..710G|pmid=20448178|doi=10.1126/science.1188021|pages=710–22|issue=5979|journal=Science|last29=Lander|title=A draft sequence of the Neandertal genome|url=https://archive.org/details/sim_science_2010-05-07_328_5979/page/710|date=May 2010|name-list-style=vanc|first30=Carsten|last30=Russ|first29=Eric S.|last20=Good|last19=Burbano|first1=RE|first5=Udo|first8=Heng|last8=Li|first7=Nick|last7=Patterson|first6=Martin|last6=Kircher|last5=Stenzel|first9=Weiwei|first4=Tomislav|last4=Maricic|first3=Adrian W.|last3=Briggs|first2=J|last2=Krause|last9=Zhai|last10=Fritz|first18=Matthias|last15=Marques-Bonet|last18=Meyer|first17=Kay|last17=Prüfer|first16=Can|last16=Alkan|first15=Tomas|first14=Jeffrey D.|first10=Markus Hsi-Yang|last14=Jensen|first13=Anna-Sapfo|last13=Malaspinas|first12=Eric Y.|last12=Durand|first11=Nancy F.|last11=Hansen|pmc=5100745}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Reich|name-list-style=vanc|first12=Andreas|last13=Kayser|first13=Manfred|last14=Pääbo|first14=Svante|last15=Stoneking|first15=Mark|year=2011|first11=Naruya|title=Denisova admixture and the first modern human dispersals into southeast Asia and oceania|journal=Am J Hum Genet|volume=89|issue=4|pages=516–28|doi=10.1016/j.ajhg.2011.09.005|pmid=21944045|last12=Wollstein|last11=Saitou|first1=D|first5=Madhusudan R.|last2=Patterson|first2=Nick|last3=Kircher|first3=Martin|last4=Delfin|first4=Frederick|last5=Nandineni|last6=Pugach|first10=Maude E.|first6=Irina|last7=Ko|first7=Albert Min-Shan|last8=Ko|first8=Ying-Chin|last9=Jinam|first9=Timothy A.|last10=Phipps|pmc=3188841}}</ref> == سرچينې او ياداښتونه == idt1nttjo77bc9xsqisebbna1kf31gu 0 58185 369748 367453 2026-10-09T18:08:24Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261009sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 369748 wikitext text/x-wiki د ناسمو معلوماتو اغېز هغه وخت رامنځته کېږي، کله چې د پېښې وروسته معلوماتو له امله د پېښو یادولو په اړه د شخص یادونه په پوره کچه دقیقه نه وي. د ناسمو معلوماتو اغېز د ۱۹۷۰مې لسیزې نیمايي راهیسې څېړل شوی دی. په دې برخه کې الیزابت لافتوس یو له خورا ډېرو اغېزمنو څېړونکو څخه دی.یوه تیوري دا ده چې اصلي معلومات له ګمراه ګوونکو معلوماتو سره چې له حقیقت وروسته وړاندې شوي دي،له یو بل سره یوځای شوي دي. بله تیوري دا ده چې ګمراه کوونکي معلومات اصلي معلومات پېچلي کوي. په پایله کې، پوهان د دې وړاندیز کوي،چې ګمراه کوونکي معلومات له دې امله ډېر وروستي دي چې هغو ته بیا لاسرسی ډېر آسانه دی. <ref>{{cite book|author=Wayne Weiten|title=Psychology: Themes and Variations: Themes and Variations|url=https://books.google.com/books?id=sILajOhJpOsC&pg=PT338|year=2010|publisher=Cengage Learning|isbn=978-0-495-60197-5|page=338}}</ref><ref>{{cite web|last1=Challies|first1=Dana|title=Whatever Gave You That Idea? False Memories Following Equivalence Training: A Behavioral Account of the Misinformation Effect|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3213001/}}</ref><ref>{{cite web|last1=Davis|first1=Ben|title=What is an example of the misinformation effect?|url=https://www.mvorganizing.org/what-is-an-example-of-the-misinformation-effect/|access-date=2021-11-22|archive-date=2023-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20231003063932/https://mvorganizing.org/what-is-an-example-of-the-misinformation-effect/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last1=Yuhwa|first1=Han|title=The Misinformation Effect and the Type of Misinformation: Objects and the Temporal Structure of an Episode|url=https://www.jstor.org/stable/10.5406/amerjpsyc.130.4.0467#metadata_info_tab_contents}}</ref> د ناسمو معلوماتو اغېز د نویو یادښتونو د لاسوهنې یوه بېلګه ده او هغه وخت رامنځته کېږي، کله چې وروسته وړاندې شوي معلومات د مخکې کوډ شویو معلوماتو ساتلو وروسته وړتیا سره لاسوهنه وکړي. اشخاص هم د دوی په يادښت (حافظه) کې د ګمراه کوونکو معلوماتو د شاملولو لپاره حساس ښودل شوي دي، په ځانګړې توګه کله چې دا د یوې پوښتنې دننه وړاندې کېږي.په اړینه توګه، هغه نوي معلومات چې یو شخص یې ترلاسه کوي د اصلي پېښې د یادښت د خرابولو لپاره د وخت په تېرېدو سره کار کوي. یوه کړنلاره(میکانیزم) چې د هغې له لارې د ناسمو معلومات اغېز رامنځته کېږي، د هغې نا سموالی ده، چې په کښې د پېښې وروسته ورکړل شوي غلط معلومات د اصلي پېښې په اړه د خلکو له یاددښت سره یو ځای کېږي. د ناسمو معلوماتو اغېز د یاددښت له کمزورتیا نه هم سرچینه اخلي،په دې معنا چې له پېښې وروسته ناسم معلومات د خلکو لپاره د پېښې یاد ساتل ستونزمن کوي.ناسم معلومات د یاددښت دوه اصلي ګناوې منعکسوي: وړاندیز کول،زمونږ په یادښت کې د نورو خلکو د تمو اغېز؛ او ناسم نسبت ورکول، هغه معلومات چې یوې ناسمې سرچینې ته نسبت ورکړل شوي دي.  <ref name=":6">{{Citation|last1=Ogle|first1=Christin M.|title=Eyewitness Testimony|date=2010|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9780470479216.corpsy0338|encyclopedia=The Corsini Encyclopedia of Psychology|pages=1–3|publisher=American Cancer Society|language=en|doi=10.1002/9780470479216.corpsy0338|isbn=978-0-470-47921-6|access-date=2021-05-10|last2=Chae|first2=Yoojin|last3=Goodman|first3=Gail S.}}</ref><ref name="Textbook">{{cite book|last=Robinson-Riegler, B., & Robinson-Riegler, G.|title=Cognitive Psychology: Applying the Science of the Mind|url=https://archive.org/details/cognitivepsychol0000robi_n6k4|year=2004|publisher=Allyn & Bacon|page=[https://archive.org/details/cognitivepsychol0000robi_n6k4/page/313 313]}}</ref><ref name=":12">{{Citation|last1=Belli|first1=Robert F.|title=The pliability of autobiographical memory: Misinformation and the false memory problem|date=1996|url=https://www.cambridge.org/core/books/remembering-our-past/pliability-of-autobiographical-memory-misinformation-and-the-false-memory-problem/31BC0DD7D061FE3C03AD98F853240AFC|work=Remembering our Past: Studies in Autobiographical Memory|pages=157–179|editor-last=Rubin|editor-first=David C.|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|doi=10.1017/cbo9780511527913.006|isbn=978-0-521-46145-0|access-date=2021-05-10|last2=Loftus|first2=Elizabeth F.}}</ref> د ناسمو معلوماتو د اغېز څېړنې د یاددښت د دوام او اعتبار په اړه اندېښنې رابرسېره کړي دي. د ناسمو معلوماتو د اغېز پوهېدل د هغو د عیني شاهدانو د دقت په پام کې نیولو سره هم مهم دي، لکه څنګه چې له نورو شاهدانوسره د خبرو اترو،د پولیس د پوښتنو کولو او په محکمه که د را څرګندېدو له لارې د شاهدانو په یاددښتونو کې د ناسمو معلوماتو یو ځای کېدو ډېرې موکې شته. <ref name="Suggestibility of memory">{{cite journal|last=Saudners|first=J.|author2=MacLeod, Malcolm D.|title=New evidence on the suggestibility of memory: The role of retrieval-induced forgetting in misinformation effects|journal=Journal of Experimental Psychology|year=2002|volume=8|pages=127–142|doi=10.1037/1076-898X.8.2.127|issue=2|pmid=12075691|citeseerx=10.1.1.515.8790}}</ref><ref name=":5">{{Cite web|title=Eyewitness Testimony|first2=Laura|last6=Wells|first5=Laura|last5=Smalarz|first4=Adele|last4=Quigley-Mcbride|first3=Gary|last3=Wells|last2=Smalarz|url=https://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780199828340/obo-9780199828340-0026.xml|first1=Adele|last1=Quigley-Mcbride|doi=10.1093/obo/9780199828340-0026|language=en|year=2011|website=obo|access-date=2021-05-10|first6=Gary}}</ref> == مېتودونه == لافتوس میلر او بورنز د ناسمو معلوماتو اغېز په اړه رسمي څېړنه په ۱۹۷۸م کال کې پیل کړې. ګډونوالو ته یولړ سلایډونه وښودل شول،چې په یوه سلایډ کې یو ګاډی د درېدو په حال کې د درېدو نښان ته مخام ښيي.د سلایډونو له لیدو وروسته، ګډونوالو د هغه څه توضیحات لوستل چې وه یې لیدل. ځینو ګډونوالو ته د ناسمو معلوماتو لرونکي توضیحات ورکړل شوي ول، داسې په کښې ویل شوي ول چې ګاډی د بل ګاډي ته د لارې ورکولو له نښان سره ولاړ دی. د سلایډونو په تعقیب او د توضیحاتو په لوستلو سره، ګډونوال د هغه څه شي په وسیله وازمایل شول چې دوی ولیدل. پایلو وښوده چې هغه ګډونوالو ته چې دا ډول ناسم معلومات ورښودل شوي ول په ډېر احتمال سره یې د دې راپور ورکړ چې بل ګاډي ته د اجازې نښان یې لیدلی وه، په داسې حال کې چې هغوی ته ناسم معلومات نه وه ورکړل شوي.<ref name="Lee">{{cite journal|last=Lee|first=Kerry|title=Age, Neuropsychological, and Social Cognitive Measures as Predictors of Individual Differences in Susceptibility to the Misinformation Effect|journal=Applied Cognitive Psychology|year=2004|volume=18|pages=997–1019|doi=10.1002/acp.1075|issue=8|s2cid=58925370|url=https://semanticscholar.org/paper/2a0aa7527deaa091b39f747ac3040957a0e70611}}</ref> ورته مېتودونه به د ناسمو معلوماتو د اغېز په څېړنو کې په پرله پسې توګه وکارول شي. په معیاري مېتودونو کې ، معمولا ډول د سلایډ شو یا ویډیو په بڼه د موضوعګانو یوه پیښه ښودل شامل دي. په پایله کې، ګډون وال د اصلي  پيښې د ياددښت په اړه بیا وازمایل شول. اصلي څېړنې د اغېز څو نقلونو ته لاره هواره کړه،څو چې داسې شیان لکه ځانګړي بهیرونه چې په لومړي قدم کې د اغېز رامنځته کېدو لامل شوي دي او دا چې څنګه فردي توپیرونه د اغېز په ا ړه حساسیت اغېزمن کوي. <ref name="Power of spoken word article2">{{cite journal|last=Vornik|first=L.|author2=Sharman, Stefanie|author3=Garry, Maryanne|title=The power of the spoken word: Sociolinguistic cues influence the misinformation effect|journal=Memory|year=2003|volume=11|issue=1|doi=10.1080/741938170|pmid=12653492|pages=101–109|s2cid=25328659}}</ref> == عصبي لاملونه == له ۲۰۱۰م کال راهیسې،د انځور اخیستنې فعال مقناطیسي ریزورانس Functional magnetic resonance imaging د مغز ځینې هغه برخې په ګوته کړې چې په ځانګړې توګه د ناسمو یاددښتونو د بیا ترلاسه کولو په وخت کې فعالې وې. ګډونوالو د fMRI په وخت کې انځورونه ولوستل. وروسته،هغوی د انځورونو په اړه هغه توضیح کوونکې جملې ولوستلې چې د ځینو معلومات یې له انځورونو سره په ټکر کې ول. یوه ورځ وروسته، ګډونکوونکي د انځورونو د منځپانګې په اړه د ياددښت د تشخیص یو حیرانوونکې برخې ته راستانه شول.<ref name="Baym">{{cite journal|last=Baym, C.|title=Comparison of neural activity that leads to true memories, false memories, and forgetting: An fMRI study of the misinformation effect|url=https://archive.org/details/sim_cognitive-affective-and-behavioral-neuroscience_2010-09_10_3/page/339|journal=Cognitive, Affective, & Behavioral Neuroscience|year=2010|volume=10|issue=3|pages=339–348|doi=10.3758/cabn.10.3.339|pmid=20805535|doi-access=free}}</ref> پایلو دا وښودله، چې ځینو ګډونوالو ناسم ياددښتونه رامنځته کړي دي، دا چې د لفظي معلوماتو راپور ورکول یې له انځورونو سره په ټکر کې دي. د اصلي پړاو په بهیر کې، په کیڼ اړخ کې د fusiform gyrus او ښي temporal/occipital cortex کې د فعالیت زیاتوالی موندل شوی، چې ممکن د لید توضیحاتو ته یې پاملرنه منعکسه کړې وي، چې د بحراني مواردو په اړه وروستی دقیق یاددښت همدارنګه د وروستیو ناسمو معلوماتو په اړه د مقاومت پایله وګرځېده. د ریښتونو یاددښتونو بیا ترلاسه کول د حسي ځانګړو کورټیسونو په لویه کچه بیا فعالېدو سره تړاو درلود، د بېلګې په توګه: د لید لپاره occipital cortex. د دې مسئلې په اړه د الیکټروینسفالوګرافي Electroencephalography څیړنه هم د دې وړاندیز کوي، چې د ناسمو معلوماتو بیرته تر لاسه کول د ریښتونو یادونو په پرتله د پام کمولو او د یادولو اړوند پروسس کولو سره تړاو لري. <ref>{{Cite journal|last1=Kiat|first1=John E.|last2=Belli|first2=Robert F.|date=2017|title=An exploratory high-density EEG investigation of the misinformation effect: Attentional and recollective differences between true and false perceptual memories|journal=Neurobiology of Learning and Memory|volume=141|pages=199–208|doi=10.1016/j.nlm.2017.04.007|pmid=28442391|s2cid=4421445|issn=1074-7427|url=https://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1839&context=psychfacpub}}</ref> == حساسیت == د دې په یاد کې ساتل اړین دي،چې د ناسمو معلوماتو په اړه هر څوک حساس نه دي. د ناسمو معلوماتو یادولو په اړه انفرادي ځانګړتیاوې او وړتیاوې حساسیت یا زیاتوي او یا یې هم کموي. دا ډول ځانګړتیاوې او وړتیاوې عمر،د یاددښت کاري وړتیا،شخصیتي ځانګړتیاوې او انځوریزې وړتیاوې په بر کې نیسي. <ref name="Lee2">{{cite journal|last=Lee|first=Kerry|title=Age, Neuropsychological, and Social Cognitive Measures as Predictors of Individual Differences in Susceptibility to the Misinformation Effect|journal=Applied Cognitive Psychology|year=2004|volume=18|pages=997–1019|doi=10.1002/acp.1075|issue=8|s2cid=58925370|url=https://semanticscholar.org/paper/2a0aa7527deaa091b39f747ac3040957a0e70611}}</ref> === عمر === ډېرو څېړنو د عمر په مختلفو ډلو باندې د ناسمو معلوماتو د اغېز په اړه د نفوذ تمرکز کړی دی. ځوان – په ځانګړې توګه له ښوونځي نه مخکي عمر لرونکي ماشومان د غټ عمر لرونکو ماشومانو او مشرانو په پرتله – د ناسمو معلوماتو په اړه ډېر حساس دي. کوچني ماشومان په ځانګړي ډول د دې اغیزې لپاره حساس دي، ځکه چې دا د پردیو یادونو او معلوماتو سره تړاو لري، لکه څنګه چې ځینې شواهد د دې وړاندیز کوي، چې د ناسمو معلوماتو اغېز د نوي جوړ شوي یاددښت په پرتله پر شته ضمني یاددښت پیاوړی اغېز لري. دا اغېز دوه چنده کیږي که سرچینه یې د پوښتنې پر ځای د داستان په بڼه وي. که څه هم، ماشومان هم په ډېر احتمال سره ناسم معلومات هغه وخت مني، کله چې د خلاصو پوښتنو پر ځای د خاصو پوښتنو پر ځای وړاندې شي. <ref name="Loftus 30 years2">{{cite journal|last=Loftus|first=E.|journal=Learning & Memory|year=2005|volume=12|pages=361–366|doi=10.1101/lm.94705|pmid=16027179|title=Planting misinformation in the human mind: A 30-year investigation of the malleability of memory|issue=4|doi-access=free}}</ref><ref name=":02">{{Cite journal|last1=Bruck|first1=Maggie|last2=Ceci|first2=Stephen J.|title=The Suggestibility of Children's Memory|date=February 1999|url=http://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev.psych.50.1.419|journal=Annual Review of Psychology|language=en|volume=50|issue=1|pages=419–439|doi=10.1146/annurev.psych.50.1.419|pmid=10074684|issn=0066-4308}}</ref><ref name=":22">{{Cite journal|last1=Frenda|journal=Current Directions in Psychological Science|s2cid=54061899|doi=10.1177/0963721410396620|pages=20–23|issue=1|volume=20|language=en|url=https://doi.org/10.1177/0963721410396620|first1=Steven J.|title=Current Issues and Advances in Misinformation Research|date=2011-02-01|first3=Elizabeth F.|last3=Loftus|first2=Rebecca M.|last2=Nichols|issn=0963-7214}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Gobbo|first=Camilla|date=March 2000|title=Assessing the effects of misinformation on children's recall: how and when makes a difference|url=https://archive.org/details/sim_applied-cognitive-psychology_2000-04_14_2/page/163|journal=Applied Cognitive Psychology|volume=14|issue=2|pages=163–182|doi=10.1002/(sici)1099-0720(200003/04)14:2<163::aid-acp630>3.0.co;2-h|issn=0888-4080}}</ref> د دې سربېره، په لویانو کې د ناسمو معلوماتو د اغېز د زیانمنتیا په اړه ډول ډول لید لوري شته. ځینې شواهد د دې وړاندیز کوي، چې د ناسمو معلوماتو په اړه مشران د ځوانانو په پرتله ډېر حساس دي. د دې لید لوري پر خلاف، که څه هم، نورې څېړنې ښیي چې د ناسمو معلوماتو د اغېز په اړه مشران د ځوانانو په پرتله لږ تیروځي، دا د پوښتنې ډول او په یادولو کې اړینو مهارتونو پورې اړه لري.دا متضاد لید لوری دا په ګوته کوي، چې هغه عمر پورې تړلی ځانګړی فکټور لږ تر لږه په لویانو کې په لویه کچه د دوی د پوهېدو وړتیا پورې اړه لري، او د پوهېدو(درک) خرابوالی چې په معمول ډول له عمر سره مل وي،د عمومي لیدل شوي کمښت عام لامل وي. د دې سربېره، ځینې څېړنې د دې وړاندیز کوي، چې مشران د ځوانانو په پرتله د ناسمو معلومات پروړاندې یو ډول حساس دي.<ref name="Loftus 30 years">{{cite journal|last=Loftus|first=E.|journal=Learning & Memory|year=2005|volume=12|pages=361–366|doi=10.1101/lm.94705|pmid=16027179|title=Planting misinformation in the human mind: A 30-year investigation of the malleability of memory|issue=4|doi-access=free}}</ref><ref name="Wylie2014">{{cite book|title=Misinformation effects in older versus younger adults: A meta-analysis and review|authors=Wylie, L. E., Patihis, L., McCuller, L. L., Davis, D., Brank, E. M., Loftus, E. F., & Bornstein, B. H.|year=2014|journal=The Elderly Eyewitness in Court|url=https://books.google.com/books?id=f5_mAgAAQBAJ&q=patihis&pg=PA38|isbn=9781317803003}}</ref><ref name=":222">{{Cite journal|last1=Frenda|journal=Current Directions in Psychological Science|s2cid=54061899|doi=10.1177/0963721410396620|pages=20–23|issue=1|volume=20|language=en|url=https://doi.org/10.1177/0963721410396620|first1=Steven J.|title=Current Issues and Advances in Misinformation Research|date=2011-02-01|first3=Elizabeth F.|last3=Loftus|first2=Rebecca M.|last2=Nichols|issn=0963-7214}}</ref><ref name=":0">{{Cite journal|last1=Roediger|doi=10.1037/0278-7393.33.2.321|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210215023102/http://pdfs.semanticscholar.org/5efd/6c93f2c82cfe8f57ee6bbb42ed595d2fe6dc.pdf|url=http://pdfs.semanticscholar.org/5efd/6c93f2c82cfe8f57ee6bbb42ed595d2fe6dc.pdf|issn=1939-1285|s2cid=10651997|pmid=17352614|pages=321–334|first1=Henry L.|issue=2|volume=33|journal=Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory, and Cognition|title=Aging and the misinformation effect: A neuropsychological analysis.|date=2007|first2=Lisa|last2=Geraci|archive-date=2021-02-15|access-date=2021-11-22|archivedate=2021-02-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210215023102/http://pdfs.semanticscholar.org/5efd/6c93f2c82cfe8f57ee6bbb42ed595d2fe6dc.pdf}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Tessoulin|url=https://doi.org/10.1093/geronb/gbz057|pmid=31075169|doi=10.1093/geronb/gbz057|pages=96–103|issue=1|volume=75|journal=The Journals of Gerontology: Series B|title=Misinformation Effect in Aging: A New Light with Equivalence Testing|first1=Marine|date=2020-01-01|first4=Fabienne|last4=Colombel|first3=Anne-Laure|last3=Gilet|first2=Jean-Michel|last2=Galharret|issn=1079-5014}}</ref> === د کاري ياددښت وړتیا === هغه اشخاص د یاددښت ډېره کاري وړتیا لري، چې د اصلي پېښې ډېر همغږی انځور رامنځته کړي. ګډونوالو دوه ګونې دنده ترسره کړه: په یوه وخت کې د کلمو د نوملړ په یادولو سره د ریاضي حساب په اړه سم قضاوت کول.هغه ګډونوالو چې د دوه ګونې دندې په اړه یې ډېر دقت درلود، د ناسمو معلوماتو د اغېز په اړه لږ حساس ول چې پر بنسټ یې دوی ناسم معلومات رد کړل. <ref name="Lee3">{{cite journal|last=Lee|first=Kerry|title=Age, Neuropsychological, and Social Cognitive Measures as Predictors of Individual Differences in Susceptibility to the Misinformation Effect|journal=Applied Cognitive Psychology|year=2004|volume=18|pages=997–1019|doi=10.1002/acp.1075|issue=8|s2cid=58925370|url=https://semanticscholar.org/paper/2a0aa7527deaa091b39f747ac3040957a0e70611}}</ref><ref>{{cite journal|author=Jaschinski, U., & Wentura, D.|title=Misleading postevent information and working memory capacity: an individual differences approach to eyewitness memory|journal=Applied Cognitive Psychology|year=2004|volume=16|pages=223–231|doi=10.1002/acp.783|issue=2}}</ref> == سرچینې == i8k5lmrwsbh9x25cyuzqqy8guanr4yz 0 58626 369750 335987 2026-10-09T18:19:12Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261009sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 369750 wikitext text/x-wiki {{هراړخيز مالوماتبکس |نوم= |انځور= |انځوراړوند= }} فريدريک اوګست وان هايک (۱۸۹۹- مۍ ۸ – ۱۹۹۲ مارچ ۲۳) ډېر ځله يې يادونه يوازې د نوم په لومړيو ويو يعنې (F.A. Hayek) کيږي، هغه يو اتريشي الاصله بریټانوی اقتصاد پوه او فيلسوف و چې له کلاسيکې  اقتصادي آزادۍ نه د دفاع له امله، شهرت لري. هايک په ۱۹۷۴ز کال کې له «ګونار ميرډال» سره يو ځای د اقتصادي علومو د نوبل يادګاري جايزه تر لاسه کړه، دوی دواړو ته دغه جايزه د پيسو او اقتصادي بې ثباتۍ او د اقتصادي، ټولنيزو او اداري ښکارندو پر يو بل د متکي کېدو په اړوند د دوی د کار ستاينې له امله ورکړل شوې وه. د معلوماتي ارزښتونو د بدلون د څرنګوالي په اړه د هغه کار کوم چې له خلکو سره مرسته کوي  څو خپلې طرحې همغږې کړي او کوم چې د اقتصاد په برخه کې په پراخه کچه يوه مهمه لاسته راوړنه بلل کيږي، د هغه لپاره د نوبل جايزې د تر لاسه کولو لامل وګرځېد.<ref>[http://www.jstor.org/stable/3228393 Connin, L. (1990). Hayek, Liberalism and Social Knowledge. ''Canadian Journal of Political Science / Revue Canadienne De Science Politique,'' ''23''(2), 297-315. Retrieved June 7, 2021]</ref><ref name=":2">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1974/index.html|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 1974|author=Bank of Sweden|year=1974|author-link=Nobel Memorial Prize in Economic Sciences}}</ref><ref>{{cite journal|last=Skarbek|first=David|date=March 2009|title=F.A. Hayek's Influence on Nobel Prize Winners|url=http://www.davidskarbek.com/uploads/HayeksInfluence.pdf|url-status=dead|journal=Review of Austrian Economics|volume=22|issue=1|pages=109–12|citeseerx=10.1.1.207.1605|doi=10.1007/s11138-008-0069-x|s2cid=144970753|archive-url=https://web.archive.org/web/20110727055703/http://www.davidskarbek.com/uploads/HayeksInfluence.pdf|archive-date=27 July 2011|access-date=17 December 2021|archivedate=27 July 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110727055703/http://www.davidskarbek.com/uploads/HayeksInfluence.pdf}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/economic-sciences/laureates/1974/hayek-facts.html|title=Friedrich August von Hayek – Facts|website=nobelprize.org|access-date=30 June 2017}}</ref><ref>{{cite news|last=Rothbard|first=Murray N.|author-link=Murray Rothbard|date=28 January 2010|title=Hayek and the Nobel Prize|work=[[Mises Institute]]|url=https://mises.org/library/hayek-and-nobel-prize|access-date=30 June 2017}}</ref> هایک هغه مهال چې عمر يې له شلو کلونو کم و په لومړۍ نړيواله جګړه کې خدمت وکړ او ويل کيږي چې په دې جګړه کې د هغه تجربې او د هغه دغه هيله څو د هغو تېروتنو مخه ونيسي چې له جګړې پاتې دي، له هغه يو اقتصاد پوه جوړ کړ. د ويانا په پوهنتون کې يې اقتصاد ولوست، په ۱۹۲۱ز کال کې يې په قانون کې  او په ۱۹۲۳ز کال کې يې په سياسي علومو کې د دوکتورا سند واخیست. نوموړي د لويې بریټانیې، اتريش، متحده ايالاتو او المان کې ژوند او کار وکړ او په ۱۹۳۸ز کال کې بريټانوی تبعه شو. د هايک اکاډميک «علمي» ژوند تر ډېره بريده د لندن په اقتصادي ښوونځي کې تېر شو، وروسته یې د شيکاګو او فرايبرګ په پوهنتونونو کې هم وخت تېر کړ. که څه هم تر ډېره بريد هغه د اتريش د اقتصاد مکتب مشر بلل کيږي، هغه د شيکاګو له اقتصادي مکتب سره هم نږدې اړيکې درلودې. هايک همدا راز د شلمې پېړۍ يو بنسټيز ټولنيز مفکر او سياسي فيلسوف و او له جګړې وروسته  د «مونټ پيليرين» د ټولنې د جوړونکو له جملې يو و، هغه له جګړې وروسته د کلاسيک ليبراليزم په را ژوندي کولو کې برخه اخیستې ده. د هغه مهم کتاب «د مريتوب پر لور سړک» تر ۲۰۲۰ز کال پورې له ۲.۲۵ ميليون نه زياتې نسخې پلورل شوې دي.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://mises.org/profile/friedrich-hayek|title=Friedrich A. Hayek|date=20 June 2014|website=Mises Institute|language=en|access-date=3 September 2019}}</ref><ref>{{Cite news|date=3 August 2011|title=Keynes v Hayek: Giants of economics|language=en-GB|work=[[BBC]]|url=https://www.bbc.com/news/business-14366054|access-date=4 September 2019}}</ref><ref name=":3">{{cite web|url=https://mises.org/library/biography-f-hayek-1899-1992|title=Biography of F.A. Hayek (1899–1992)|author=Peter G. Klein|date=18 August 2014}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Schrepel|first1=Thibault|date=January 2015|title=Friedrich Hayek's Contribution to Antitrust Law and Its Modern Application|journal=ICC Global Antitrust Review|pages=199–216|ssrn=2548420}}</ref><ref>{{Cite web|last=Ormerod|first=Paul|date=2006|title=The fading of Friedman|url=https://www.prospectmagazine.co.uk/magazine/thefadingoffriedman|url-status=live|access-date=31 August 2019|website=prospectmagazine.co.uk|language=en-US}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal|url=https://www.press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/R/bo4138549.html|title=The Road to Serfdom|journal=Nature|volume=154|issue=3911|pages=473–74|bibcode=1944Natur.154..473C|last1=Catlin|first1=George|year=1944|doi=10.1038/154473a0|s2cid=4071358}}</ref> هايک په ۱۹۸۴ز کال کې په اقتصاد کې د هغه د علمي مرستو له امله افتخاري ملګری وټاکل شو. هغه لومړی کس دی چې په ۱۹۸۴ز کال کې يې د «هانس مارټين شلاير» جايزه تر لاسه کړه. هغه همدا راز له ولسمشر ايچ ډبليو بوش نه په ۱۹۹۱ز کال کې د خپلواکۍ ولسمشريز نښان هم تر لاسه کړ. په ۲۰۱۱ز کال کې د هغه ليکنه «په ټولنه کې د علم کارول» په هغو شلو غوره مقالو کې راغله چې په «امريکن ايکنامک ريويو» کې په تېرو سلو کلونو کې خپرې شوې دي. <ref name="LGCH">{{London Gazette|issue=49768|date=16 June 1984|page=4|supp=y}}</ref><ref>{{cite web|url=http://bushlibrary.tamu.edu/research/public_papers.php?id=3642&year=&month=|title=Remarks on Presenting the Presidential Medal of Freedom Awards|author=George H.W. Bush|date=18 November 1991|تاريخ الوصول=17 December 2021|تاريخ الأرشيف=7 March 2009|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20090307050531/http://bushlibrary.tamu.edu/research/public_papers.php?id=3642&year=&month=|url-status=dead|لاسرسي نېټه=17 December 2021|خونديځ نېټه=7 March 2009|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20090307050531/http://bushlibrary.tamu.edu/research/public_papers.php?id=3642&year=&month=|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20090307050531/http://bushlibrary.tamu.edu/research/public_papers.php?id=3642&year=&month=|archive-url=https://web.archive.org/web/20090307050531/http://bushlibrary.tamu.edu/research/public_papers.php?id=3642&year=&month=}}</ref><ref name="top">{{cite journal|last1=Arrow|first6=Robert M.|doi=10.1257/aer.101.1.1|pages=1–8|issue=1|volume=101|journal=American Economic Review|title=100 Years of the American Economic Review: The Top 20 Articles|url=https://archive.org/details/sim_american-economic-review_2011-02_101_1/page/1|year=2011|last6=Solow|first1=Kenneth J.|first5=James M.|last5=Poterba|first4=Daniel L.|last4=McFadden|first3=Martin S.|last3=Feldstein|first2=B. Douglas|last2=Bernheim|doi-access=free}}</ref>{{sfn|Ebenstein|2001|p=305}} == ژوند == === د ژوند لومړي کلونه === فريډريک اوګوست وين هايک په «ويانا» کې زېږېدلی و، د پلار نوم يې اوګوست وين هايک او د مور نوم يې فليسيتاس هايک و. پلار يې هم په ۱۸۷۱ز کال کې په «ويانا» کې زېږېدلی و، څوک چې د طب ډاکټر و او د ښاري روغتيا وزارت له خوا په دنده ګومارل شوی و. اګوست د «ويانا» په پوهنتون کې د نيمه وخت د کرنې ښوونکی و. فريډريک په درې وروڼو کې مشرؤ، د هغه د وروڼو نومونه دا دي: هاينريک (۱۹۰۰-۱۹۶۹) او ايريک (۱۹۰۴-۱۹۸۶) چې له هغه نه يو نيم کال او پینځه کاله کشران وو. {{sfn|Ebenstein|2001|p=7}}{{sfn|Ebenstein|2001|pp=[https://archive.org/details/friedrichhayekbi00eben/page/62 62, 248, 284]}} د پوهنتون د استاد په توګه د هغه د پلار دندې په ژوند کې د هايک پر موخو اغېز وکړ. هغه خپل دواړه نيکونه ليدلي و او دواړه عالمان وو. فرانتس فون ژوراشک په اتريش او هنګري کې يو مخکښ اقتصاد پوه او د «يوګن فون بوم باورک» نژدې ملګری و، بوم باورک د اتريش د اقتصادياتو ښوونځي يو له بنسټګرو نه و. د هايک پلرنی نېکه ګوستاو اډلر فون هايک د ويانا په «Imperial Realobergymnasium» (متوسطه ښوونځي) کې د طبيعي علومو درس ورکولو. هغه د ژوند د سيستماتيکس په اړه اثار وليکل چې ځينې يې په پرتليز ډول ښه مشهور او پېژندل شوي.<ref>Note: Von Juraschek was a statistician and was later employed by the Austrian government.</ref>{{sfn|Ebenstein|2001|p=20}}{{sfn|Ebenstein|2001|p=8}}{{sfn|Ebenstein|2001|pp=7–8}} د مور له اړخه هايک د فيلسوف «ويتګنشتاين» د ماما له زامنو نه و. د هغه مور به د ويټګنشتاين له خوېندو سره لوبې کولې او هغه يې ښه پېژندلو. د دوی د کورنۍ اړيکې له امله کله چې د «Tractatus Logico-Philosophicus» په نوم د ويټګنشتاين کتاب په ۱۹۲۱ز کال کې په الماني ژبه خپور شو، هايک لومړی هغه څوک وو چې دغه کتاب يې ولوست. که څه هم هغه ويټګنشتاين يوازې څو ځلې ليدلی و، هايک ويلي چې د ويټګنشتاين فلسفې او د څېړنې طريقې د هغه پر ژوند او افکارو ژور اغېز درلود. د ژوند په وروستيو کې به هايک د ويټګنشتاين د فلسفې يادونه کوله، د هغه وخت کله چې دوی دواړه د لومړۍ نړيوالې جګړې په اوږدو کې افسران وو. د ويټګنشتاين له مړينې وروسته، هايک نيت درلود چې د هغه ژوند ليک وليکي، په دې اړوند يې له کورنۍ نه د موادو په راټولولو کار هم کړی و او وروسته يې د ويټګنشتاين د ژوند ليکوونکو سره مرسته وکړه. هغه د ويټګينشټاين له کورنۍ سره د غېر يهودي اړخ له لارې اړيکې درلودې. له ځوانۍ نه هايک له يهودي پوهانو سره کېناستلو او ويل به یې چې ډېر ځله به خلکو اټکل کاوه چې زه هم له يهودي نسل نه يم. له دې امله هغه متجسس شو او د خپلو نيکونو په اړه يې پلټنه پيل کړه، په پايله کې هغه وموندله چې تر پینځو نسلونو پورې د هغه په نيکونو کې يهوديان نه شته. هايک لقب چې له اره چکي ژبه ده په الماني کې دا «Hájek» ډول ليکل کيږي.   <ref>{{Cite book|last=Janik|first=Allan|title=Family Relationships and Family Resemblances: Hayek and Wittgenstein}}</ref>{{sfn|Ebenstein|2001|p=305}}<ref>Hayek on Hayek: an autobiographical dialogue, By Friedrich August Hayek, Routledge, 1994, p. 53.</ref> هايک له ډېر کم عمر نه فکري او علمي لور ته لېوالتیا لرله او ښوونځي ته له تلو مخکې يې په اسانۍ سره ډېر لوستل کول. که څه هم د لېوالتيا د کمښت او له ښوونکو سره د ستونزو له امله د ښوونځي په زده کړو کې کمزوری و خو په خپل ښوونځي کې په ډېرو مضمونو کې له ټولګيوالو شاته و او يو ځل په لاتيني، يوناني او رياضياتو کې درې ځلې ناکام هم شو. هغه له تمثیل سره ډېره لېوالتیا لرله او هڅه يې وکړه چې تراژیدي لېکنې وکړي، همدا راز په بيالوژۍ کې يې لېوالتيا لرله او په منظم ډول به يې له خپل پلار سره د هغه د کرنې په کارونو کې مرسته کوله. د خپل پلار په وړانديز سره کله چې هغه تنکی ځوان و د جينټک او تکامل په اړه يې د «هوګو دو ويريس» او «اوګوست وايزمن» اثار او د «لوډويګ فيورباخ» فلسفي آثار ولوستل.  په ښوونځي کې هايک د ارستو د اخلاقو په اړوند د يو ښوونکي ويناوو جلب کړی و. په خپل نه خپاره شوي ژوند ليک کې هايک له خپلو وروڼو سره د هغه د بېلتون يادونه کړې کوم چې له ده نه يوازې څو کاله کشران وو، خو هايک فکر کولو چې هغوی په يو ډول له بل نسل نه و. هغه له مشرانو سره ملګرتيا غوره ګڼله.<ref name=":32">{{cite web|url=https://mises.org/library/biography-f-hayek-1899-1992|title=Biography of F.A. Hayek (1899–1992)|author=Peter G. Klein|date=18 August 2014}}</ref><ref>{{Cite book|publisher=Routledge|isbn=978-0226320625|last1=Kresge|first1=Stephen|last2=Wenar|first2=Leif|title=Hayek on Hayek: An Autobiographical Dialogue|date=22 July 2005}}{{rp|39}}</ref>{{sfn|Ebenstein|2001|p=9}}{{sfn|Ebenstein|2001|p=13}}{{sfn|Ebenstein|2001|p=14}}{{sfn|Ebenstein|2001|p=9}} په ۱۹۱۷ز کال کې هايک د اتريش-هنګري پوځ د يو کنډک له توپخانې سره يو ځای شو او په ايټالوي محاذ کې وجنګېد. د جګړې پر مهال يې په چپ غوږ کې د اورېدو ستونزه پيدا شوه او د زړورتيا نښان ورکړل شو. دغه مهال هايک په ۱۹۱۸ز کال کې د زکام له وبا ژوندی پاتې شو. <ref>{{cite web|url=https://mises.org/daily/3458|title=Friedrich Hayek as a Teacher|author=David Gordon|date=8 May 2009|تاريخ الوصول=17 December 2021|تاريخ الأرشيف=17 October 2014|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20141017232529/http://mises.org/daily/3458|url-status=dead|لاسرسي نېټه=17 December 2021|خونديځ نېټه=17 October 2014|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20141017232529/http://mises.org/daily/3458|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20141017232529/http://mises.org/daily/3458|archive-url=https://web.archive.org/web/20141017232529/http://mises.org/daily/3458}}</ref><ref>Adam James Tebble, F.A. Hayek (Continuum, 2010), p. 2, {{ISBN|978-0826435996}}</ref> وروسته هايک پرېکړه وکړه چې علمي دنده پر مخ يوسي او هوډ یې درلود چې د هغو تېروتنو مخه به نيسي چې د جګړې له امله رامنځ ته شوي وو. هايک د خپلې تجربې په اړه وايي: « په حقيقت کې ټاکوونکی اغېز لومړی نړيواله جګړه وه. دا چاره بايد ستاسې توجه د سياسي ګوندونو د ستونزو لور ته واړوي». هغه ژمن وو چې د ډېرې ښې نړۍ لپاره به کار وکړي.<ref>{{cite book|author=Deirdre N. McCloskey|title=How to Be Human: Though an Economist|url=https://books.google.com/books?id=RPw3dMi95WoC&pg=PA33|year=2000|publisher=U of Michigan Press|page=33|isbn=978-0472067442}}</ref> == سرچینې == e2u7a6yn6e1fl55a489j1yq6ubmxry3 0 58853 369739 368958 2026-10-09T17:36:32Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261009sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 369739 wikitext text/x-wiki '''جینومیک''' د بیولوژۍ یوه ګڼ‌علمي څانګه ده چې د جینوم پر جوړښت، کارکړنو، تکامل، نقشې‌اخیستنې او سمون تمرکز کوي. جینوم د یوه ژوندي موجود د DNA بشپړه مجموعه ده چې د هغه ژوندي موجود ټول جینونه او سلسه‌يي درې‌اړخیزه جوړښتي شکل‌بندي په کې شاملېږي. د جنټیک برعکس چې د فردي جینونو او په وراثت کې د هغوی د رول پر څېړنه تمرکز کوي، د جینومیک موخه د یوه ژوندي موجود د جینونو د ټولیز کمیت او ځانګړنو، د هغوی د متقابلو اړیکو او پر ارګانیزم د هغوی د اغېزو مشخصول دي. جینونه ښايي د پروتینونو تولید د انزایمونو او پیغام رسوونکو مالیکولونو په مرسته مخته یوسي. پروتینونه د اندامونو او نسجونو په څېر بدني جوړښتونه جوړوي، کیمیاوي غبرګونونه کنټرولوي او د سلولونو تر منځ سګنالونه انتقالوي. د جینومیک پرمختګونو په اکتشافي څېړنو او د سیستمونو په بیولوژۍ کې داسې بدلون رامنځته کوي چې د مغز په څېر پر پېچلو سیستمونو پوهېدل یې اسانه کړي دي.<ref>{{cite web|url=https://www.scribd.com/doc/140145588/Molecular-Configuration-in-Sodium-Thymonucleate-Franklin-Nature-1953|title="Molecular structure of nucleic acids. Molecular configuration in sodium thymonucleate. 1953"}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18268510/|title="Theodor and Marcella Boveri: chromosomes and cytoplasm in heredity and development"|year=2008|pmid=18268510|last1=Satzinger|first1=H.|journal=Nature Reviews. Genetics|volume=9|issue=3|pages=231–238|doi=10.1038/nrg2311|s2cid=15829893}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16920639/|title="Rise, fall and resurrection of chromosome territories: a historical perspective. Part I. The rise of chromosome territories"|year=2006|pmid=16920639|last1=Cremer|first1=T.|last2=Cremer|first2=C.|journal=European Journal of Histochemistry : Ejh|volume=50|issue=3|pages=161–176}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.who.int/genomics/geneticsVSgenomics/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20040630170807/http://www.who.int/genomics/geneticsVSgenomics/en/|url-status=dead|archive-date=June 30, 2004|publisher=World Health Organization|title=WHO definitions of genetics and genomics}}</ref> په دې برخه کې د جینوم د داخلي پدیدو څېړنه هم شاملېږي؛ لکه اپیسټاز (پر یوه جین د بل جین اغېزې)، پلیوټراپي (یو جین چې تر یوه ډېر صفتونه تر اغېز لاندې راولي)، هټروزیس (ترکیبي ځواک) او د جین په دننه کې د موقعیتونو (locus) او اللونو (allele) تر منځ نورې متقابلې اغېزې. == تاریخچه == === د لومړني تسلسل هڅې === د DNA د مارپېچ جوړښت په اړه د روزالینډ فرانکلین له تایید، په ۱۹۵۳ ز کال کې د DNA د جوړښت په اړه د جېمز واټسون او فرانسېس کریک له خپرونو او په ۱۹۵۵ ز کال کې د انسولین د اسید امینو له تسلسل نه د فرېډ سانګر له خپرونو وروسته د نیوکلیک اسیدو تسلسل ټاکنه د لومړنیو مالیکولي بیولوژیستانو پر اصلي موخه بدله شوه. په ۱۹۶۴ ز کال کې رابرټ هالي او د هغه همکارانو د نیوکلیک اسید لومړنی ټاکلی تسلسل خپور کړ، دا د الانینو د انتقالوونکې RNA ریبونوکلیوټيډي تسلسل و. د دغه کار په پراخېدو سره مارشال نیرنبرګ او فليپ لېډرد جنیټيکي کوډ درې‌ګونی ماهیت څرګند کړ او په خپلو څېړنو کې یې له ۶۴ کډونونو نه د ۵۴ کډونونو د تسلسل پر ټاکنه او معین کولو باندې بریالي شول. په ۱۹۷۲ ز کال کې والټر فیرز او د هغه همکاران د ګنټ پوهنتون د مالیکولي بیولوژۍ په لابراتوار کې لومړني کسان شول چې د MS2 باکټریوفاژ د پوښوونکي پروتین د جین تسلسل یې معلوم کړ. د فیرز ډلې د خپل MS2 پوښوونکي پروتین کار پراخ کړ او د MS2-RNA باکټریوفاژ چې(جینوم یې په ۳۵۶۹ بنسټیزو جوړو (base pairs) کې یوازې څلورو جینونو ته کوډونه ورکوي) او ۴۰سیمیان ویروس (Simian virus 40) بشپړ نوکلیوټيدي تسلسل یې په ۱۹۷۶ او ۱۹۷۸ ز کلونو کې معلوم کړ. == څېړنېزې برخې == === ‌وظیفوي جینومیک === وظیفوي جینومیک د مالیکولي بیولوژۍ یوه څانګه ده چې هڅه کوي، د جینومیکي پروژو (لکه: د جینوم د تسلسل پروژې) په مرسته د تولید شوې ډېټا لویه برخه د جین (او پروتین) د کارکړنو او متقابلو اغېزو د تشرېح لپاره وکاروي. وظیفوي جینومیک د جینومیکي معلوماتو د ساکنو اړخونو لکه: د DNA د تسلسل یا جوړښتونو په مقابل کې پر ډینامیکي اړخونو تمرکز کوي؛ لکه د جین ټرانسکرېپشن، انتقال او د پروتین-پروتین متقابلې اغېزې. په وظیفوي جینمویک کې هڅه کېږي چې د جینونو په کچه د DNA د کارکړنو، د RNA د ترانسکرېپشنونو او پروتیني محصلولاتو اړوندو پوښتنو ته ځوابونه ورکړل شي. د وظیفوي جینومیک د څېړنو تر ټولو مهمه مشخصه د دغو پوښتنو لپاره پراخه جینوميکي تګلاره ده چې په ټولیز ډول د دودیزې «جین پر جین» تګلارې پر ځای د عملیاتي وړتیا لرونکي مېتودونه په کې شاملېږي. === جوړښتي جینومیک === جوړښتي جینومیک د هرهغه پروتین درې‌اړخیز جوړښت تشرېح کوي چې د یوه مشخص جینوم له‌خوا کوډونه ورکړل شوي وي. دغه پر جینوم ولاړه تګلاره د یوه داسې مېتود امکان برابروي چې د تجربوي او ماډل جوړوونکو تګلارو د ترکیب په واسطه د جوړښت د معلومولو لوړه وړتیا لري. د جوړښتي جینومیک او دودیزې جوړښتي وړاندوینې تر منځ اصلي توپیر دا دی چې جوړښتي جینومیک پر یوه ځانګړي پروتین د تمرکز پر ځای هڅه کوي د هر هغه پروتین جوړښت مشخص کړي چې د جینوم له‌خوا کوډونه ورکړل شوي دي. د موجودو بشپړ-جینومي تسلسلونو تر څنګ، د ازمېښتي او ماډل جوړوونکو مېتودونو د ترکیب له لارې په چټکۍ سره د جوړښت وړاندوینه کولای شو، ځانګړی دلیل دا دی چې ډېر شمېر تسلسلي جینومونو او مخکې له مخکې حل شویو پروتیني جوړښتونو ته لاسرسی، څېړونکو ته د دې امکان برابروي چې د پروتین جوړښت ته د مخکې حل شویو همولوګونو د جوړښتونو له مخې ماډل ورکړي. جوړښتي جینومیک د جوړښت د ټاکنې یا تعیین لپاره ډېرې تګلارې لري، لکه: تجربوي مېتودونه چې جینومي تسلسل په کې کارول کېږي یا پر ماډل جوړونه ولاړې تګلارې. د دودیزې جوړښتي بیولوژۍ برعکس، د پروتین د جوړښت ټاکنه د پروتین د کارکړنو په اړه تر هر څه وړاندې د جوړښتي جینومیک د هڅو په پایله کې پېژندل شوې ده. === اپي جینومیک === اپي جینومیک د یوه سلول پر جنیټيکي ماده چې د اپي جینوم په توګه پېژندل کېږي، د اپي جنیټيکي بدلونونو د بشپړې ټولګې څېړنه ده. اپي جنیټيکي بدلونونه پر DNA یا د سلول پر هستونونو د راګرځېدو وړ بدلونونه دي چې د DNA د تسلسل له بدلولو پرته د جین پر څرګندېدو اغېز کوي. دوه تر ټولو مشخص اپي جنیټيکي بدلونونه د DNA مټلېشن (DNA methylation) او د هسټون تعدیل دي. اپي جنیټکي بدلونونه د جین په څرګندولو او تنظیمولو کې مهم رول لري او په ګڼو سلولي پروسو، لکه: توپیر، پراختیا او تومور لرې کولو کې ښکېل دي. په نړیواله کچه د اپي جنیټیک څېړنه په وروستیو کې د ګټورو ازمېښتونو د عملي کولو له لارې ممکنه شوې ده. === مېتا جینومیک === مېتا جینومیک د مېتاجینومونو څېړنه ده، هغه جنیتيکي توکي دي چې په مستقیم ډول له چاپېریالي بېلګو نه ترلاسه کېږي. دغه پراخه برخه چاپېریالي جینومیک، اکوجینومیک یا د ټولنې جینومیک هم نومولی شو. په داسې حال کې چې دودیزه مایکروبیولوژي او د میکروبي جینوم تسلسل پر کلونل کښتونو تکیه کوي [د کلون (clone) معنا هغه بوټي یا ژوندي موجودات دي چې په غیر الحاقي لارو رامنځته شوي وي، لکه: د سلولونو د تثکیر له لارې چې زېږېږي یا رامنځته کېږي] د لومړنیو چاپېریالي جینونو تسلسل ځانګړي جینونه (تر ډېره 16S rRNA جین) په یوه طبیعي نمونه کې د تنوع د پېژنیال یا پروفایل د تولید لپاره رامنځته کوي. دغه ډول څېړنو وښوده چې، د ژوندیو موجوداتو ډېری میکروبي تنوع د کرنیزو مېتودونو له امله له لاسه وتلې ده. د فریډېریک سانګر د تسلسل په وروستیو څېړنو کې له ټولو جینونو نه د بې‌طرفانه بېلګو د ترلاسه کولو لپاره د ټولو هغو ټولنو له غړو نه استفاده شوې ده چې، نمونه یې اخیستل شوې ده. مېتا جینومیک د هغه ځواک له امله چې د مایکروسکوپي موجوداتو د ژوند د پخوانۍ بټې تنوع په څرګندولو کې یې لري، د میکروبي نړۍ د کتلو لپاره یو ځواکمن لنز وړاندې کوي چې د ټولو ژوندیو موجوداتو په اړه د پوهېدو بدلون رامنځته کولی شي. == سرچینې == {{Reflist|colwidth=33em|refs=<!-- Converted to LDR format using [[User:PleaseStand/References segregator]] --> <ref name = "1000genomes2012">{{cite journal | vauthors = Abecasis GR, Auton A, Brooks LD, DePristo MA, Durbin RM, Handsaker RE, Kang HM, Marth GT, McVean GA | title = An integrated map of genetic variation from 1,092 human genomes | journal = Nature | volume = 491 | issue = 7422 | pages = 56–65 | date = November 2012 | pmid = 23128226 | pmc = 3498066 | doi = 10.1038/nature11632 | bibcode = 2012Natur.491...56T }}</ref> <ref name = "Anderson_1981">{{cite journal | vauthors = Anderson S, Bankier AT, Barrell BG, de Bruijn MH, Coulson AR, Drouin J, Eperon IC, Nierlich DP, Roe BA, Sanger F, Schreier PH, Smith AJ, Staden R, Young IG | display-authors = 6 | title = Sequence and organization of the human mitochondrial genome | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1981-04-09_290_5806/page/457 | journal = Nature | volume = 290 | issue = 5806 | pages = 457–65 | date = April 1981 | pmid = 7219534 | doi = 10.1038/290457a0 | bibcode = 1981Natur.290..457A | s2cid = 4355527 }}{{subscription required}}</ref> <ref name = "Anderson_1981a">{{cite journal | vauthors = Anderson S | title = Shotgun DNA sequencing using cloned DNase I-generated fragments | journal = Nucleic Acids Research | volume = 9 | issue = 13 | pages = 3015–27 | date = July 1981 | pmid = 6269069 | pmc = 327328 | doi = 10.1093/nar/9.13.3015 }}</ref> <ref name = "Ankeny_2003">{{cite journal | vauthors = Ankeny RA | title = Sequencing the genome from nematode to human: changing methods, changing science | url = https://archive.org/details/sim_endeavour_2003-06_27_2/page/n48 | journal = Endeavour | volume = 27 | issue = 2 | pages = 87–92 | date = June 2003 | pmid = 12798815 | doi = 10.1016/S0160-9327(03)00061-9 }}</ref> <ref name = "Baker_2011">{{cite journal | vauthors = Baker M | title = Synthetic genomes: The next step for the synthetic genome | journal = Nature | volume = 473 | issue = 7347 | pages = 403, 405–8 | date = May 2011 | pmid = 21593873 | doi = 10.1038/473403a | bibcode = 2011Natur.473..403B | s2cid = 205064528 | doi-access = free }}</ref> <ref name = "Baker_2012_Blog">{{cite web | first = Monya | last = Baker | name-list-style = vanc | title = Benchtop sequencers ship off | work = Nature News Blog | format = Blog | access-date = 2012-12-22 | date = 14 September 2012 | url = http://blogs.nature.com/news/2012/09/benchtop-sequencers-ship-off.html}}</ref> <ref name = "Barnes_2008">{{cite book | publisher = University of Chicago Press | isbn = 978-0-226-17295-8 | last1 = Barnes | first1 = Barry | last2 = Dupré | first2 = John | title = Genomes and what to make of them | url = https://archive.org/details/genomeswhattomak0000barn | location = Chicago | year = 2008 | name-list-style = vanc }}</ref> <ref name = "BBC_2004">{{cite news | title = Human gene number slashed | work = BBC | access-date = 2012-12-21 | date = 20 October 2004 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3760766.stm }}</ref> <ref name = "Bioinf_Methods">{{cite book | title = Bioinformatics | volume = 453 | pages = v–vi | year = 2008 | pmid = 18720577| doi = 10.1007/978-1-60327-429-6 | isbn = 978-1-60327-428-9 | series = Methods in Molecular Biology | editor1-first = Jonathan M | editor1-last = Keith | name-list-style = vanc | last1 = Keith | first1 = J. M. }}</ref> <ref name = "Brenner_2000">{{cite journal | vauthors = Brenner SE, Levitt M | title = Expectations from structural genomics | journal = Protein Science | volume = 9 | issue = 1 | pages = 197–200 | date = January 2000 | pmid = 10739263 | pmc = 2144435 | doi = 10.1110/ps.9.1.197 }}</ref> <ref name = "Brenner_2001">{{cite journal | vauthors = Brenner SE | title = A tour of structural genomics | journal = Nature Reviews. Genetics | volume = 2 | issue = 10 | pages = 801–9 | date = October 2001 | pmid = 11584296 | doi = 10.1038/35093574 | s2cid = 5656447 | url = http://compbio.berkeley.edu/people/brenner/pubs/brenner-2001-nrg-strgen.pdf }}</ref> <ref name="Brent_2008">{{cite journal | vauthors = Brent MR | title = Steady progress and recent breakthroughs in the accuracy of automated genome annotation | journal = Nature Reviews. Genetics | volume = 9 | issue = 1 | pages = 62–73 | date = January 2008 | pmid = 18087260 | doi = 10.1038/nrg2220 | s2cid = 20412451 | url = http://www.genomics.arizona.edu/553/Readings/2012/Brent_2008.pdf | access-date = 2013-01-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130529013309/http://www.genomics.arizona.edu/553/Readings/2012/Brent_2008.pdf | archive-date = 2013-05-29 | url-status = dead | archivedate = 2013-05-29 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20130529013309/http://www.genomics.arizona.edu/553/Readings/2012/Brent_2008.pdf }}</ref> <ref name = "Canchaya_2003">{{cite journal | vauthors = Canchaya C, Proux C, Fournous G, Bruttin A, Brüssow H | title = Prophage genomics | journal = Microbiology and Molecular Biology Reviews | volume = 67 | issue = 2 | pages = 238–76, table of contents | date = June 2003 | pmid = 12794192 | pmc = 156470 | doi = 10.1128/MMBR.67.2.238-276.2003 }}</ref> <ref name = "Chain_2009">{{cite journal | vauthors = Chain PS, Grafham DV, Fulton RS, Fitzgerald MG, Hostetler J, Muzny D, Ali J, Birren B, Bruce DC, Buhay C, Cole JR, Ding Y, Dugan S, Field D, Garrity GM, Gibbs R, Graves T, Han CS, Harrison SH, Highlander S, Hugenholtz P, Khouri HM, Kodira CD, Kolker E, Kyrpides NC, Lang D, Lapidus A, Malfatti SA, Markowitz V, Metha T, Nelson KE, Parkhill J, Pitluck S, Qin X, Read TD, Schmutz J, Sozhamannan S, Sterk P, Strausberg RL, Sutton G, Thomson NR, Tiedje JM, Weinstock G, Wollam A, Detter JC | title = Genomics. Genome project standards in a new era of sequencing | url = https://archive.org/details/sim_science_2009-10-09_326_5950/page/236 | journal = Science | volume = 326 | issue = 5950 | pages = 236–7 | date = October 2009 | pmid = 19815760 | pmc = 3854948 | doi = 10.1126/science.1180614 | bibcode = 2009Sci...326..236C | display-authors = 6 }}</ref> <ref name = "Chaston_2012">{{cite journal | vauthors = Chaston J, Douglas AE | title = Making the most of "omics" for symbiosis research | journal = The Biological Bulletin | volume = 223 | issue = 1 | pages = 21–9 | date = August 2012 | pmid = 22983030 | pmc = 3491573 | doi = 10.1086/BBLv223n1p21 }}</ref>> <ref name = "Church_2005">{{cite journal | vauthors = Church GM | title = Genomes for all | url = https://archive.org/details/sim_scientific-american_2006-01_294_1/page/46 | journal = Scientific American | volume = 294 | issue = 1 | pages = 46–54 | date = January 2006 | pmid = 16468433 | doi = 10.1038/scientificamerican0106-46 | bibcode = 2006SciAm.294a..46C }}</ref> <ref name = "Church_2012">{{cite book | publisher = Basic Books | isbn = 978-0-465-02175-8 | last1 = Church | first1 = George M | first2 = Edward | last2 = Regis | title = Regenesis : how synthetic biology will reinvent nature and ourselves | url = https://archive.org/details/regenesishowsynt0000chur | location = New York | year = 2012 | name-list-style = vanc }}</ref> <ref name = "Culver_2002">{{cite encyclopedia | publisher = Macmillan Reference USA | isbn = 978-0-02-865606-9 | editor-first = Richard | editor-last = Robinson | last1 = Culver | first1 = Kenneth W | first2 = Mark A | last2 = Labow | title = Genomics | encyclopedia = Genetics | series = Macmillan Science Library | date = 8 November 2002 | name-list-style = vanc | url-access = registration | url = https://archive.org/details/genetics0000unse }}</ref> <ref name = "Darden_2010">{{cite book | edition = Fall 2010 | editor-first = Edward N | editor-last = Zalta | last = Darden | first = Lindley | author2 = James Tabery | title = The Stanford Encyclopedia of Philosophy | chapter = Molecular Biology | year = 2010 | chapter-url = http://plato.stanford.edu/archives/fall2010/entries/molecular-biology/ | name-list-style = vanc }}</ref> <ref name = "DNA_colony_patents">{{cite web | last1 = Kawashima | first1 = Eric H | first2 = Laurent | last2 = Farinelli | first3 = Pascal | last3 = Mayer | title = Method of nucleic acid amplification | access-date = 2012-12-22 | date = 12 May 2005 | url = http://www.google.com/patents/US20050100900 | name-list-style = vanc }}</ref> <ref name = "Eisen_2007">{{cite journal | vauthors = Eisen JA | title = Environmental shotgun sequencing: its potential and challenges for studying the hidden world of microbes | journal = PLOS Biology | volume = 5 | issue = 3 | pages = e82 | date = March 2007 | pmid = 17355177 | pmc = 1821061 | doi = 10.1371/journal.pbio.0050082 }}</ref> <ref name = "Eisen_2012">{{cite journal | vauthors = Eisen JA | title = Badomics words and the power and peril of the ome-meme | journal = GigaScience | volume = 1 | issue = 1 | pages = 6 | date = July 2012 | pmid = 23587201 | pmc = 3617454 | doi = 10.1186/2047-217X-1-6 }}</ref> <ref name = "Ensmbl_2013">{{cite journal | vauthors = Flicek P, Ahmed I, Amode MR, Barrell D, Beal K, Brent S, Carvalho-Silva D, Clapham P, Coates G, Fairley S, Fitzgerald S, Gil L, García-Girón C, Gordon L, Hourlier T, Hunt S, Juettemann T, Kähäri AK, Keenan S, Komorowska M, Kulesha E, Longden I, Maurel T, McLaren WM, Muffato M, Nag R, Overduin B, Pignatelli M, Pritchard B, Pritchard E, Riat HS, Ritchie GR, Ruffier M, Schuster M, Sheppard D, Sobral D, Taylor K, Thormann A, Trevanion S, White S, Wilder SP, Aken BL, Birney E, Cunningham F, Dunham I, Harrow J, Herrero J, Hubbard TJ, Johnson N, Kinsella R, Parker A, Spudich G, Yates A, Zadissa A, Searle SM | title = Ensembl 2013 | journal = Nucleic Acids Research | volume = 41 | issue = Database issue | pages = D48–55 | date = January 2013 | pmid = 23203987 | pmc = 3531136 | doi = 10.1093/nar/gks1236 | display-authors = 6 }}</ref> <ref name = "Entrez_2011">{{cite web | title = Genome Project Statistics | work = Entrez Genome Project | access-date = 2011-11-18 | date = 7 October 2011 | url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/genomes/static/gpstat.html}}</ref> <ref name = "Feero_2011">{{cite journal | vauthors = Hudson KL | title = Genomics, health care, and society | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2011-09-15_365_11/page/1033 | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 365 | issue = 11 | pages = 1033–41 | date = September 2011 | pmid = 21916641 | doi = 10.1056/NEJMra1010517 }}</ref> <ref name = "Feero_2011a">{{cite journal | vauthors = O'Donnell CJ, Nabel EG | title = Genomics of cardiovascular disease | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2011-12-01_365_22/page/2098 | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 365 | issue = 22 | pages = 2098–109 | date = December 2011 | pmid = 22129254 | doi = 10.1056/NEJMra1105239 }}</ref> <ref name = "Fiers_1976">{{cite journal | vauthors = Fiers W, Contreras R, Duerinck F, Haegeman G, Iserentant D, Merregaert J, Min Jou W, Molemans F, Raeymaekers A, Van den Berghe A, Volckaert G, Ysebaert M | title = Complete nucleotide sequence of bacteriophage MS2 RNA: primary and secondary structure of the replicase gene | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1976-04-08_260_5551/page/500 | journal = Nature | volume = 260 | issue = 5551 | pages = 500–7 | date = April 1976 | pmid = 1264203 | doi = 10.1038/260500a0 | bibcode = 1976Natur.260..500F | s2cid = 4289674 | display-authors = 6 }}</ref> <ref name = "Fiers_1978">{{cite journal | vauthors = Fiers W, Contreras R, Haegemann G, Rogiers R, Van de Voorde A, Van Heuverswyn H, Van Herreweghe J, Volckaert G, Ysebaert M | title = Complete nucleotide sequence of SV40 DNA | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1978-05-11_273_5658/page/113 | journal = Nature | volume = 273 | issue = 5658 | pages = 113–20 | date = May 1978 | pmid = 205802 | doi = 10.1038/273113a0 | bibcode = 1978Natur.273..113F | s2cid = 1634424 }}</ref> <ref name = "Fleischmann_1995">{{cite journal | vauthors = Fleischmann RD, Adams MD, White O, Clayton RA, Kirkness EF, Kerlavage AR, Bult CJ, Tomb JF, Dougherty BA, Merrick JM | s2cid = 10423613 | title = Whole-genome random sequencing and assembly of Haemophilus influenzae Rd | url = https://archive.org/details/sim_science_1995-07-28_269_5223/page/496 | journal = Science | volume = 269 | issue = 5223 | pages = 496–512 | date = July 1995 | pmid = 7542800 | doi = 10.1126/science.7542800 | bibcode = 1995Sci...269..496F | display-authors = 6 }}</ref> <ref name = "Fouts_2005">{{cite journal | vauthors = Fouts DE | title = Phage_Finder: automated identification and classification of prophage regions in complete bacterial genome sequences | journal = Nucleic Acids Research | volume = 34 | issue = 20 | pages = 5839–51 | date = November 2006 | pmid = 17062630 | pmc = 1635311 | doi = 10.1093/nar/gkl732 }}</ref> <ref name = "Francis_2011">{{cite book | publisher = WW Norton | isbn = 978-0-393-07005-7 | last = Francis | first = Richard C | title = Epigenetics : the ultimate mystery of inheritance | location = New York | date = 2011 | name-list-style = vanc }}</ref> <ref name = "Geba_2009">{{cite journal | vauthors = Wu D, Hugenholtz P, Mavromatis K, Pukall R, Dalin E, Ivanova NN, Kunin V, Goodwin L, Wu M, Tindall BJ, Hooper SD, Pati A, Lykidis A, Spring S, Anderson IJ, D'haeseleer P, Zemla A, Singer M, Lapidus A, Nolan M, Copeland A, Han C, Chen F, Cheng JF, Lucas S, Kerfeld C, Lang E, Gronow S, Chain P, Bruce D, Rubin EM, Kyrpides NC, Klenk HP, Eisen JA | display-authors = 6 | title = A phylogeny-driven genomic encyclopaedia of Bacteria and Archaea | journal = Nature | volume = 462 | issue = 7276 | pages = 1056–60 | date = December 2009 | pmid = 20033048 | pmc = 3073058 | doi = 10.1038/nature08656 | bibcode = 2009Natur.462.1056W }}</ref> <ref name = "Gilbert_1977">{{cite journal | vauthors = Maxam AM, Gilbert W | title = A new method for sequencing DNA | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 74 | issue = 2 | pages = 560–4 | date = February 1977 | pmid = 265521 | pmc = 392330 | doi = 10.1073/pnas.74.2.560 | bibcode = 1977PNAS...74..560M | doi-access = free }}</ref> <ref name = "Goffeau_1996">{{cite journal | vauthors = Goffeau A, Barrell BG, Bussey H, Davis RW, Dujon B, Feldmann H, Galibert F, Hoheisel JD, Jacq C, Johnston M, Louis EJ, Mewes HW, Murakami Y, Philippsen P, Tettelin H, Oliver SG | s2cid = 211123134 | title = Life with 6000 genes | url = https://archive.org/details/sim_science_1996-10-25_274_5287/page/546 | journal = Science | volume = 274 | issue = 5287 | pages = 546, 563–7 | date = October 1996 | pmid = 8849441 | doi = 10.1126/science.274.5287.546 | bibcode = 1996Sci...274..546G }}{{subscription required}}</ref> <ref name = "Hall_2007">{{cite journal | vauthors = Hall N | title = Advanced sequencing technologies and their wider impact in microbiology | journal = The Journal of Experimental Biology | volume = 210 | issue = Pt 9 | pages = 1518–25 | date = May 2007 | pmid = 17449817 | doi = 10.1242/jeb.001370 | doi-access = free }}</ref> <ref name = "Herrero_2008">{{cite book | editor-last1 = Herrero | editor-first1 = A | editor-last2 = Flores | editor-first2 = E | title = The Cyanobacteria: Molecular Biology, Genomics and Evolution | edition = 1st | publisher = Caister Academic Press | year = 2008 | url = http://www.horizonpress.com/cyan | isbn = 978-1-904455-15-8 | name-list-style = vanc }}</ref> <ref name = "Holley_1965a">{{cite journal | vauthors = Holley RW, Everett GA, Madison JT, Zamir A | title = Nucleotide sequences in the yeast alanine transfer ribonucleic acid | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 240 | issue = 5 | pages = 2122–8 | date = May 1965 | doi = 10.1016/S0021-9258(18)97435-1 | pmid = 14299636 | url = http://www.jbc.org/content/240/5/2122.full.pdf | doi-access = free }}</ref> <ref name = "Holley_1965b">{{cite journal | vauthors = Holley RW, Apgar J, Everett GA, Madison JT, Marquisee M, Merrill SH, Penswick JR, Zamir A | title = Structure of a ribonucleic acid | url = https://archive.org/details/sim_science_1965-03-19_147_3664/page/1462 | journal = Science | volume = 147 | issue = 3664 | pages = 1462–5 | date = March 1965 | pmid = 14263761 | doi = 10.1126/science.147.3664.1462 | bibcode = 1965Sci...147.1462H | s2cid = 40989800 }}</ref> <ref name = "Hugenholz_1998">{{cite journal | vauthors = Hugenholtz P, Goebel BM, Pace NR | title = Impact of culture-independent studies on the emerging phylogenetic view of bacterial diversity | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-bacteriology_1998-09_180_18/page/4765 | journal = Journal of Bacteriology | volume = 180 | issue = 18 | pages = 4765–74 | date = September 1998 | pmid = 9733676 | pmc = 107498 | doi = 10.1128/JB.180.18.4765-4774.1998 }}</ref> <ref name = "illumina2012">{{cite conference | publisher = Illumina, Inc. | pages = 12 | last = Illumina, Inc. | title = An Introduction to Next-Generation Sequencing Technology | location = San Diego, California, USA | access-date = 2012-12-28 | date = 28 February 2012 | url = http://www.illumina.com/Documents/products/Illumina_Sequencing_Introduction.pdf}}</ref> <ref name = "Kadakkuzha_2013">{{cite journal | vauthors = Kadakkuzha BM, Puthanveettil SV | title = Genomics and proteomics in solving brain complexity | journal = Molecular BioSystems | volume = 9 | issue = 7 | pages = 1807–21 | date = July 2013 | pmid = 23615871 | doi = 10.1039/C3MB25391K | pmc = 6425491 }}</ref> <ref name="Kaiser_2003">{{cite journal | vauthors = Kaiser O, Bartels D, Bekel T, Goesmann A, Kespohl S, Pühler A, Meyer F | title = Whole genome shotgun sequencing guided by bioinformatics pipelines--an optimized approach for an established technique | journal = Journal of Biotechnology | volume = 106 | issue = 2–3 | pages = 121–33 | date = December 2003 | pmid = 14651855 | doi = 10.1016/j.jbiotec.2003.08.008 }}</ref> <ref name = "Klug_2012">{{cite book | edition = 10th | publisher = Pearson Education | isbn = 978-0-321-72412-0 | title = Concepts of genetics | url = https://archive.org/details/conceptsofgeneti0000unse | location = San Francisco | year = 2012}}</ref> <ref name = "Laird_2010">{{cite journal | vauthors = Laird PW | title = Principles and challenges of genomewide DNA methylation analysis | journal = Nature Reviews. Genetics | volume = 11 | issue = 3 | pages = 191–203 | date = March 2010 | pmid = 20125086 | doi = 10.1038/nrg2732 | s2cid = 6780101 }}</ref> <ref name = "Lu_2014">{{cite journal | vauthors = Lu YF, Goldstein DB, Angrist M, Cavalleri G | title = Personalized medicine and human genetic diversity | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine | volume = 4 | issue = 9 | pages = a008581 | date = July 2014 | pmid = 25059740 | pmc = 4143101 | doi = 10.1101/cshperspect.a008581 }}</ref> <ref name = "Marco_2010">{{cite book | editor-last = Marco | editor-first = D | year = 2010 | title = Metagenomics: Theory, Methods and Applications | publisher = Caister Academic Press | isbn = 978-1-904455-54-7 | name-list-style = vanc }}</ref> <ref name = "Marco_2011">{{cite book | editor-last = Marco | editor-first = D | year = 2011 | title = Metagenomics: Current Innovations and Future Trends | url = https://archive.org/details/metagenomicscurr0000unse | publisher = [[Caister Academic Press]] | isbn = 978-1-904455-87-5 | name-list-style = vanc }}</ref> <ref name = "Mardis_2008">{{cite journal | vauthors = Mardis ER | title = Next-generation DNA sequencing methods | journal = Annual Review of Genomics and Human Genetics | volume = 9 | pages = 387–402 | year = 2008 | pmid = 18576944 | doi = 10.1146/annurev.genom.9.081307.164359 | url = http://www.lcg.unam.mx/frontiers/files/frontiers/annurev.genom.9.081307.164359.pdf | access-date = 2013-01-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130518193940/http://www.lcg.unam.mx/frontiers/files/frontiers/annurev.genom.9.081307.164359.pdf | archive-date = 2013-05-18 | url-status = dead | archivedate = 2013-05-18 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20130518193940/http://www.lcg.unam.mx/frontiers/files/frontiers/annurev.genom.9.081307.164359.pdf }}</ref> <ref name = "Marsden_2007">{{cite journal | vauthors = Marsden RL, Lewis TA, Orengo CA | title = Towards a comprehensive structural coverage of completed genomes: a structural genomics viewpoint | journal = BMC Bioinformatics | volume = 8 | pages = 86 | date = March 2007 | pmid = 17349043 | pmc = 1829165 | doi = 10.1186/1471-2105-8-86 }}</ref> <ref name = "Mavro_2012">{{cite journal | vauthors = Mavromatis K, Land ML, Brettin TS, Quest DJ, Copeland A, Clum A, Goodwin L, Woyke T, Lapidus A, Klenk HP, Cottingham RW, Kyrpides NC | title = The fast changing landscape of sequencing technologies and their impact on microbial genome assemblies and annotation | journal = PLOS ONE | volume = 7 | issue = 12 | pages = e48837 | year = 2012 | pmid = 23251337 | pmc = 3520994 | doi = 10.1371/journal.pone.0048837 | editor1-last = Liu | bibcode = 2012PLoSO...748837M | editor1-first = Zhanjiang | display-authors = 6 | doi-access = free }}</ref> <ref name = "McCutcheon_2011">{{cite journal | vauthors = McCutcheon JP, von Dohlen CD | title = An interdependent metabolic patchwork in the nested symbiosis of mealybugs | journal = Current Biology | volume = 21 | issue = 16 | pages = 1366–72 | date = August 2011 | pmid = 21835622 | pmc = 3169327 | doi = 10.1016/j.cub.2011.06.051 }}</ref> <ref name = "McElheny_2010">{{cite book | publisher = Basic Books | isbn = 978-0-465-04333-0 | last = McElheny | first = Victor | title = Drawing the map of life : inside the Human Genome Project | location = New York NY | year = 2010 | name-list-style = vanc | url-access = registration | url = https://archive.org/details/drawingmapoflife0000mcel }}</ref> <ref name = "McGrath_2007">{{cite book | editor-last1 = McGrath | editor-first1 = S | editor-last2 = van Sinderen | editor-first2 = D | title = Bacteriophage: Genetics and Molecular Biology | edition = 1st | publisher = Caister Academic Press | year = 2007 | url = http://www.horizonpress.com/phage | isbn = 978-1-904455-14-1 | name-list-style = vanc }}</ref> <ref name = "Min_1972">{{cite journal | vauthors = Min Jou W, Haegeman G, Ysebaert M, Fiers W | title = Nucleotide sequence of the gene coding for the bacteriophage MS2 coat protein | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1972-05-12_237_5350/page/82 | journal = Nature | volume = 237 | issue = 5350 | pages = 82–8 | date = May 1972 | pmid = 4555447 | doi = 10.1038/237082a0 | bibcode = 1972Natur.237...82J | s2cid = 4153893 }}</ref> <ref name = "Neilsen_2012">{{cite journal | vauthors = Nielsen R | title = Genomics: In search of rare human variants | journal = Nature | volume = 467 | issue = 7319 | pages = 1050–1 | date = October 2010 | pmid = 20981085 | doi = 10.1038/4671050a | bibcode = 2010Natur.467.1050N | doi-access = free }}</ref> <ref name = "nhgriDog2004">{{cite web | last = [[National Human Genome Research Institute]] | title = Dog Genome Assembled: Canine Genome Now Available to Research Community Worldwide | work = Genome.gov | date = 14 July 2004 | url = http://www.genome.gov/12511476 | access-date = 2012-01-20 }}</ref> <ref name = "Nuremberg_1965">{{cite journal | vauthors = Nirenberg M, Leder P, Bernfield M, Brimacombe R, Trupin J, Rottman F, O'Neal C | title = RNA codewords and protein synthesis, VII. On the general nature of the RNA code | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 53 | issue = 5 | pages = 1161–8 | date = May 1965 | pmid = 5330357 | pmc = 301388 | doi = 10.1073/pnas.53.5.1161 | bibcode = 1965PNAS...53.1161N | doi-access = free }}</ref> <ref name = "Ohyama_1986">{{cite journal | last1 = Ohyama | first1 = K | last2 = Fukuzawa | first2 = H | last3 = Kohchi | first3 = T | last4 = Shirai | first4 = H | last5 = Sano | first5 = T | last6 = Sano | first6 = S | last7 = Umesono | first7 = K | last8 = Shiki | first8 = Y | last9 = Takeuchi | first9 = M | doi = 10.1038/322572a0 | last10 = Chang | first10 = Z | last11 = Aota | first11 = SI | last12 = Inokuchi | first12 = H | last13 = Ozeki | first13 = H | title = Chloroplast gene organization deduced from complete sequence of liverwort Marchantia polymorpha chloroplast DNA | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1986-08-07_322_6079/page/572 | journal = Nature | volume = 322 | issue = 6079 | pages = 572–574 | year = 1986 | name-list-style = vanc | display-authors = 6 |bibcode = 1986Natur.322..572O | s2cid = 4311952 }}</ref> <ref name = "Oliver_1992">{{cite journal | vauthors = Oliver SG, van der Aart QJ, Agostoni-Carbone ML, Aigle M, Alberghina L, Alexandraki D, Antoine G, Anwar R, Ballesta JP, Benit P | title = The complete DNA sequence of yeast chromosome III | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1992-05-07_357_6373/page/38 | journal = Nature | volume = 357 | issue = 6373 | pages = 38–46 | date = May 1992 | pmid = 1574125 | doi = 10.1038/357038a0 | author-link1 = Stephen Oliver (scientist) | bibcode = 1992Natur.357...38O | s2cid = 4271784 }}</ref> <ref name = "oxford">{{cite encyclopedia | edition = Third | publisher = Oxford University Press | title = Genome, n | encyclopedia = Oxford English Dictionary | access-date = 2012-12-01 | year = 2008 | url = http://www.oed.com/view/Entry/7761 }}{{subscription required}}</ref> <ref name = "Pevsner_2009">{{cite book | edition = 2nd | publisher = Wiley-Blackwell | isbn = 978-0-470-08585-1 | last = Pevsner | first = Jonathan | title = Bioinformatics and functional genomics | location = Hoboken, NJ | year = 2009 | name-list-style = vanc | url-access = registration | url = https://archive.org/details/bioinformaticsfu00pevs_0 }}</ref> <ref name = "Pop_2008">{{cite journal | vauthors = Pop M | title = Genome assembly reborn: recent computational challenges | journal = Briefings in Bioinformatics | volume = 10 | issue = 4 | pages = 354–66 | date = July 2009 | pmid = 19482960 | pmc = 2691937 | doi = 10.1093/bib/bbp026 }}</ref> <ref name = "Quail_2012">{{cite journal | vauthors = Quail MA, Smith M, Coupland P, Otto TD, Harris SR, Connor TR, Bertoni A, Swerdlow HP, Gu Y | title = A tale of three next generation sequencing platforms: comparison of Ion Torrent, Pacific Biosciences and Illumina MiSeq sequencers | journal = BMC Genomics | volume = 13 | pages = 341 | date = July 2012 | pmid = 22827831 | pmc = 3431227 | doi = 10.1186/1471-2164-13-341 }}</ref> <ref name = "Sanger_1975">{{cite journal | vauthors = Sanger F, Coulson AR | title = A rapid method for determining sequences in DNA by primed synthesis with DNA polymerase | url = https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_1975-05-25_94_3/page/441 | journal = Journal of Molecular Biology | volume = 94 | issue = 3 | pages = 441–8 | date = May 1975 | pmid = 1100841 | doi = 10.1016/0022-2836(75)90213-2 }}</ref> <ref name = "Sanger_1977">{{cite journal | vauthors = Sanger F, Air GM, Barrell BG, Brown NL, Coulson AR, Fiddes CA, Hutchison CA, Slocombe PM, Smith M | title = Nucleotide sequence of bacteriophage phi X174 DNA | url = https://archive.org/details/nature-uk_1977-02-24_265_5596/page/687 | journal = Nature | volume = 265 | issue = 5596 | pages = 687–95 | date = February 1977 | pmid = 870828 | doi = 10.1038/265687a0 | bibcode = 1977Natur.265..687S | s2cid = 4206886 }}</ref> <ref name = "Sanger_1977a">{{cite journal | vauthors = Sanger F, Nicklen S, Coulson AR | title = DNA sequencing with chain-terminating inhibitors | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 74 | issue = 12 | pages = 5463–7 | date = December 1977 | pmid = 271968 | pmc = 431765 | doi = 10.1073/pnas.74.12.5463 | bibcode = 1977PNAS...74.5463S | doi-access = free }}</ref> <ref name = "Sanger_1980">{{cite web | last = Sanger | first = Fredrick | name-list-style = vanc | year = 1980 | title = Nobel lecture: Determination of nucleotide sequences in DNA | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1980/sanger-lecture.pdf | access-date = 2010-10-18 }}</ref> <ref name = "Shinozaki_1986">{{cite journal | vauthors = Shinozaki K, Ohme M, Tanaka M, Wakasugi T, Hayashida N, Matsubayashi T, Zaita N, Chunwongse J, Obokata J, Yamaguchi-Shinozaki K, Ohto C, Torazawa K, Meng BY, Sugita M, Deno H, Kamogashira T, Yamada K, Kusuda J, Takaiwa F, Kato A, Tohdoh N, Shimada H, Sugiura M | title = The complete nucleotide sequence of the tobacco chloroplast genome: its gene organization and expression | journal = The EMBO Journal | volume = 5 | issue = 9 | pages = 2043–2049 | date = September 1986 | pmid = 16453699 | pmc = 1167080 | display-authors = 6 | doi = 10.1002/j.1460-2075.1986.tb04464.x }}</ref> <ref name = "Staden_1979">{{cite journal | vauthors = Staden R | title = A strategy of DNA sequencing employing computer programs | journal = Nucleic Acids Research | volume = 6 | issue = 7 | pages = 2601–10 | date = June 1979 | pmid = 461197 | pmc = 327874 | doi = 10.1093/nar/6.7.2601 }}</ref> <ref name = "Stein_2001">{{cite journal | vauthors = Stein L | title = Genome annotation: from sequence to biology | journal = Nature Reviews. Genetics | volume = 2 | issue = 7 | pages = 493–503 | date = July 2001 | pmid = 11433356 | doi = 10.1038/35080529 | s2cid = 12044602 }}</ref> <ref name = "Tamarin_2004">{{cite book | edition = 7 | publisher = McGraw Hill | isbn = 978-0-07-124320-9 | last = Tamarin | first = Robert H | title = Principles of genetics | url = https://archive.org/details/principlesofgene0000robe | location = London | year = 2004 | name-list-style = vanc }}</ref> <ref name = "tenBosch2008">{{cite journal | vauthors = ten Bosch JR, Grody WW | title = Keeping up with the next generation: massively parallel sequencing in clinical diagnostics | journal = The Journal of Molecular Diagnostics | volume = 10 | issue = 6 | pages = 484–92 | date = November 2008 | pmid = 18832462 | pmc = 2570630 | doi = 10.2353/jmoldx.2008.080027 }}</ref> <ref name = "Tucker_2009">{{cite journal | vauthors = Tucker T, Marra M, Friedman JM | title = Massively parallel sequencing: the next big thing in genetic medicine | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 85 | issue = 2 | pages = 142–54 | date = August 2009 | pmid = 19679224 | pmc = 2725244 | doi = 10.1016/j.ajhg.2009.06.022 }}</ref> <ref name = "Viruses_2011">{{cite web | title = Complete genomes: Viruses | work = NCBI | access-date = 2011-11-18 | date = 17 November 2011 | url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/genomes/GenomesGroup.cgi?taxid=10239 }}</ref> <ref name = "wsj_2012">{{cite news | issn = 0099-9660 | last = Hotz | first = Robert Lee | title = Here"s an Omical Tale: Scientists Discover Spreading Suffix | work = Wall Street Journal | access-date = 2013-01-04 | date = 13 August 2012 | url = https://www.wsj.com/articles/SB10000872396390444840104577551433143153716 | name-list-style = vanc }}</ref> <ref name = "Yadav_2007">{{cite journal | vauthors = Yadav SP | title = The wholeness in suffix -omics, -omes, and the word om | journal = Journal of Biomolecular Techniques | volume = 18 | issue = 5 | pages = 277 | date = December 2007 | pmid = 18166670 | pmc = 2392988 }}</ref> <ref name = "Yue_2001">{{cite journal | vauthors = Yue GH, Lo LC, Zhu ZY, Lin G, Feng F | title = The complete nucleotide sequence of the mitochondrial genome of Tetraodon nigroviridis | journal = DNA Sequence | volume = 17 | issue = 2 | pages = 115–21 | date = April 2006 | pmid = 17076253 | doi = 10.1080/10425170600700378 | s2cid = 21797344 }}</ref> <ref name = "Zimmer_2009a">{{cite news | issn = 0362-4331 | last = Zimmer | first = Carl | title = Scientists Start a Genomic Catalog of Earth's Abundant Microbes | work = The New York Times | access-date = 2012-12-21 | date = 29 December 2009 | url = https://www.nytimes.com/2009/12/29/science/29microbes.html | name-list-style = vanc }}</ref>}} hzl2msjt3fcvi0ak02gg2mn70ddjys0 0 59268 369774 353429 2026-10-09T19:26:14Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261009sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 369774 wikitext text/x-wiki د Seismology (زلزله‌پوهنه) ګړنه، له لرغونې یوناني ژبې څخه اخېستل شوې ده، چې σεισμός (یا seismós) د «زلزلې» او - λογία (یا - logía) د «مطالعې» معنی لري. زلزله‌پوهنه د ځمکې او یا نورو سیاره‌ډوله جِرمونو دننه د زلزلو او د ارتجاعي څپو د خپرېدنې علمي مطالعه ده. د دغه علم په محدوده کې د سونامي په څېر د زلزلې چاپېریالي اغېزو او د زلزلې د بېلابېلو سرچینو مطالعه هم شامله ده؛ د زلزلې د رامنځ‌‌ته کېدو سرچینې کېدای شي، د ولکانیکي، تکتونیکي، کنګلینې، سیندي، سمندري او اټموسفیري بهیرونو په څېر طبیعي پېښې او یا هم د چاودنو په شان خپل‌لاسي پېښې وي. د مطالعې یوه اړونده څانګه چې له جیولوجي څخه په ګټې‌اخېستنې سره د تېرو رامنځ‌ ته شوو زلزلو په اړه معلومات راغونډوي، د پالیوسیسمولوجي په نامه یادېږي. د ځمکې د خوځښتونو ثبتول، د وخت د تابع په توګه، د سیسموګرام په نامه یادېږي. زلزله‌پوه، هغه ساینس‌پوه ته ویل کېږي، چې د زلزله‌پوهنې اړوند څېړنې ترسره کوي.   == مخینه == زلزلو ته د علمي لېوالتیا مخینه کېدای شي، لرغونې دورې ته ورسېږي. د زلزلو د طبیعي لاملونو په اړه لومړني قیاسونه د تالِس (چې کابو ۵۸۵ کاله مخکې تر میلاده په مېلټوس ښار کې اوسېده)، اناکسیمن (چې نږدې ۵۵۰ کاله مخکې تر میلاده په ورته ښار کې اوسېده)، ارسطو (لږ تر لږه ۳۴۰ کاله مخکې تر میلاده) او د ژانګ هېنګ (۱۳۲ ز) په لیکنو کې د موندلو وړ دي. په ۱۳۲ ز کال کې، د چین د هان له کورنۍ نه ژانګ هېنګ د لومړي ځل لپاره سیسموسکوپ جوړ کړ. <ref name="needham">{{cite book|last=Needham|first=Joseph|title=Science and Civilization in China, Volume 3: Mathematics and the Sciences of the Heavens and the Earth|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|year=1959|pages=626–635|bibcode=1959scc3.book.....N}}</ref><ref name="DeweyByerly">{{cite journal|last1=Dewey|first1=James|last2=Byerly|first2=Perry|title=The early history of seismometry (to 1900)|journal=Bulletin of the Seismological Society of America|date=February 1969|volume=59|issue=1|pages=183&ndash;227|url=https://earthquake.usgs.gov/learn/topics/eqsci-history/early-seismometry.php}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Agnew|first1=Duncan Carr|title=History of seismology|journal=International Handbook of Earthquake and Engineering Seismology|series=International Geophysics|volume=81A|pages=3&ndash;11|date=2002|doi=10.1016/S0074-6142(02)80203-0|isbn=9780124406520}}</ref> په اوولسمې پېړۍ کې، اتاناسیوس کرچر استدلال وکړ چې، زلزلې د ځمکې دننه د کانالونو په یوه سیسټم کې د اور د حرکت له امله رامنځ‌ته کېږي. مارټین لیستر (۱۶۳۸ تر ۱۷۱۲ ز) او نیکولاس لمري (۱۶۴۵ تر ۱۷۱۵ ز) داسې نظریه وړاندې کړه چې، ګواکې زلزلې د ځمکې دننه د کېمیاوي چاودنو پر مټ رامنځ‌ته کېږي. <ref name="Lisbon">{{cite book|first1=Agustín|editor-first3=João|publisher=Springer|date=2008|page=14|title=The 1755 Lisbon earthquake: revisited|editor-first4=Antonio|editor-last4=Ribeiro|editor-last3=Azevedo|last1=Udías|editor-first2=Carlos Sousa|editor-last2=Oliveira|editor-first1=Luiz A.|editor-last1=Mendes-Victor|contribution=The Lisbon earthquake of 1755 in Spanish contemporary authors|first2=Alfonso López|last2=Arroyo|isbn=9781402086090}}</ref> په ۱۷۵۵ ز کال کې د لیسبون ښار زلزلې او په اروپا کې د ساینس عمومي غوړېدنې سره هم‌‌مهاله، د زلزلې پر چلند او لاملونو باندې د پوهېدو په موخه ساینسي هڅې لا ګړندۍ کړې. لومړني ځوابونه د جان بېویس (۱۷۵۷ ز) او جان میشل (۱۷۶۱ ز) څېړنو کې د موندلو وړ دي. میشل جوته کړه چې د زلزلې د رامنځ‌ ته کېدو سرچینه د ځمکې دننه ده او هغه د داسې یوه حرکت څپې دي، چې د ځمکې سطحې په څو مایلي ژوروالي کې د لویو ډبرو د بې‌ځایه کېدو یا خوځېدو په پایله کې رامنځ‌ته کېږي. <ref>{{cite book|last1=Member of the Royal Academy of Berlin|title=The History and Philosophy of Earthquakes Accompanied by John Michell's 'conjectures Concerning the Cause, and Observations upon the Ph'nomena of Earthquakes'|date=2012|publisher=Cambridge Univ Pr|isbn=9781108059909}}</ref> له ۱۸۵۷ ز راهیسې، رابرټ مالټ د اوزاري د زلزله‌ دپوهنې بنسټ کېښود او د چاودېدونکو توکو په کارولو سره یې سیسمولوجیکي ازمایښتونه ترسره کړل. هغه د «seismology» ګړنې، د رامنځ‌ته کولو پازوال هم دی. <ref>{{Cite journal|last=Society|first=The Royal|date=2005-01-22|title=Robert Mallet and the 'Great Neapolitan earthquake' of 1857|journal=Notes and Records|language=en|volume=59|issue=1|pages=45–64|doi=10.1098/rsnr.2004.0076|s2cid=71003016|issn=0035-9149}}</ref> په ۱۸۹۷ ز کې د امیل ویچرټ تیوریکي محاسبې هغه دې پایلې ته ورساوه چې، د ځمکې دننۍ برخه (منټل) له سیلیکاټونو څخه د اوسپنې د یوې هستې پر چاپېره جوړه شوې ده.<ref>{{cite journal|last1=Barckhausen|first1=Udo|last2=Rudloff|first2=Alexander|title=Earthquake on a stamp: Emil Wiechert honored|url=https://archive.org/details/eos_2012-02-14_93_7/page/67|journal=Eos, Transactions American Geophysical Union|date=14 February 2012|volume=93|issue=7|pages=67|doi=10.1029/2012eo070002|bibcode=2012EOSTr..93...67B|doi-access=free}}</ref> په ۱۹۰۶ ز کې ریچارډ ډیکسون اولدهام سیسموګرامونو کې په جلا، جلا توګه، د P-‌‌څپو، S-‌‌څپو او سطحي څپو راتګ ته ځیر شو او لومړنۍ ښکاره نښې یې وموندلې چې ځمکه یوه مرکزي هسته لري. <ref>{{cite encyclopedia|title=Oldham, Richard Dixon|encyclopedia=Complete Dictionary of Scientific Biography|volume=10|publisher=[[Charles Scribner's Sons]]|year=2008|page=203}}</ref> په ۱۹۰۹ ز کې انډریا موهوروویچیچ، د نومهالې زلزله‌پوهنې بنسټ‌اېښودونکی، د «موهوروویچیچ ناپیوستون» وموند او بیان کړ، چې په ټولیزه توګه د «موهو ناپیوستون» او یا په لنډه بڼه د «موهو»په نامه یادېږي او د ځمکې د باندني قشر او منټل تر منځ پولې ته ویل کېږي. دغه ناپیوستون د بېلابېلو تراکم‌ لرونکو ډبرو په منځ کې د سیسمولوژیکي څپو د تېرېدو پر مهال د نوموړو څپو په سرعت کې د ځانګړي بدلون له لارې تعریفېږي. <ref name="Penn state">{{cite web|url=https://www.e-education.psu.edu/earth520/node/1777|title=Andrya (Andrija) Mohorovicic|author=|publisher=[[Pennsylvania State University|Penn State]]|access-date=30 January 2021|archive-date=26 June 2013|archive-url=https://archive.ph/20130626180816/https://www.e-education.psu.edu/earth520/node/1777|url-status=live}}</ref><ref name="Encyclopedia.com">{{cite web|url=https://www.encyclopedia.com/people/history/historians-miscellaneous-biographies/andrija-mohorovicic|title=Mohorovičić, Andrija|author=|publisher=[[Encyclopedia.com]]|access-date=30 January 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://archive.ph/20210201205826/https://www.encyclopedia.com/people/history/historians-miscellaneous-biographies/andrija-mohorovicic|url-status=live}}</ref><ref name="ssn">{{cite web|url=http://www.seismosoc.org/Publications/SRL/SRL_78/srl_78-6_hs.html|title=Andrija Mohorovičić (1857–1936)—On the occasion of the 150th anniversary of his birth|author=|publisher=seismosoc.org|access-date=30 January 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://archive.ph/20210201210211/http://www.seismosoc.org/Publications/SRL/SRL_78/srl_78-6_hs.html|url-status=live}}</ref><ref name="McLeish">{{cite book|title=Geological science|author=Andrew McLeish|page=122|url=https://books.google.com/books?id=rhkgwEvrVe8C&pg=PA122|isbn=978-0-17-448221-5|date=1992|edition=2nd|publisher=[[Thomas Nelson & Sons]]}}</ref><ref>{{Citation|last1=Rudnick|isbn=978-0-08-043751-4|editor2-last=Turekian|bibcode=2003TrGeo...3....1R|page=659|volume=3|first2=S.|last2=Gao|access-date=2019-11-21|doi=10.1016/b0-08-043751-6/03016-4|first1=R. L.|publisher=Pergamon|editor-first=Heinrich D.|editor-last=Holland|journal=Treatise on Geochemistry|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B0080437516030164|date=2003-01-01|title=3.01 – Composition of the Continental Crust|editor2-first=Karl K.}}</ref> په ۱۹۱۰ ز کې، د سان‌ فرانسیسکو د ۱۹۰۶ ز کال اپریل میاشتې زلزلې له شننې وروسته، هري فیلدېنګ ريډ د «ارتجاعي بېرته راګرځېدنې تیوري» وړاندې کړه، چې د نومهالو تکتونیکي څېړنو لپاره د یوې بنسټیزې پېلامې په توګه پاتې شوه. د دې تیوري پراختیا د ارتجاعي توکو پر فعالیت او ریاضیاتو کې د پام‌وړ جلا مطالعاتو بهیر پورې تړاو درلود.<ref>{{Cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/reid.php|title=Reid's Elastic Rebound Theory|website=1906 Earthquake|publisher=United States Geological Survey|access-date=6 April 2018}}</ref> په ۱۹۲۶ زېږدیز کې هارولډ جفرېس د زلزلو څپو په هکله د خپلو څېړنو پر بنسټ، د لومړي ځل لپاره ادعا وکړه چې د ځمکې د منټل تر لاندې د ځمکې هسته اوبلنه (مایع) ده.<ref>{{Cite journal|last=Jeffreys|first=Harold|date=1926-06-01|title=On the Amplitudes of Bodily Seismic Waues.|journal=Geophysical Journal International|language=en|volume=1|pages=334–348|doi=10.1111/j.1365-246X.1926.tb05381.x|issn=1365-246X|bibcode=1926GeoJ....1..334J|doi-access=free}}</ref> په ۱۹۳۷ زېږدیز کې اِنګې لِهمن څرګنده کړه چې د ځمکې د بهرنۍ اوبلنې هستې په منځ کې دننۍ کلکه (جامده) هسته شتون لري.<ref>{{Cite journal|last=Hjortenberg|first=Eric|date=December 2009|title=Inge Lehmann's work materials and seismological epistolary archive|url=http://www.annalsofgeophysics.eu/index.php/annals/article/viewFile/4625/4693|journal=Annals of Geophysics|volume=52|issue=6|doi=10.4401/ag-4625|doi-access=free|access-date=2022-01-19|archive-date=2021-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210501022536/https://www.annalsofgeophysics.eu/index.php/annals/article/viewFile/4625/4693|url-status=dead}}</ref> د ۱۹۶۰ز لسېزې په اوږدو کې د ځمکې ساینس تر هغې کچې وده وکړه چې د خوځنده پېښو او جیوډېتیکي حرکتونو د هراړخیزو تیوریو له یوځای کېدو څخه د پلېټ تکتونیک په اړه یوه بشپړه جوته شوې تیوري رامنځ‌ته شي. == د زلزلې څپو بڼې == د زلزلې څپې ارتجاعي څپې دي چې په کلکو یا اوبلنو جسمونو کې خپرېږي. کولای شو په درې بڼو یې ووېشو: دننۍ څپې، چې د مادي چاپېریال (جسم) په منځ کې د خپرېدو په حال کې دي. سطحي څپې، چې د جسم پر سطح یا د هغوی د ګډ فصل په اوږدو کې خپرېږي. عادي موډ، چې د ولاړو څپو یوه بڼه ده. === دننۍ څپې === دننۍ څپې پر دوه ډوله دي: خجیزې (فشاري) یا لومړنۍ څپې (P-څپې) او غوڅوونکې یا ثانوي څپې (S-څپې). P-‌څپې طولي څپې دي او د حرکت لوري په اوږدو کې د راټولېدنې او پراخېدنې (انقباض او انبساط) لامل ګرځي. لکه څرنګه چې دغه څپې په کلکو توکو کې تر ټولو ګړندی حرکت لري، نو په سیسموګرام کې تر ټولو دمخه راڅرګندېږي. S-‌څپې غوڅوونکې څپې دي، چې د حرکت لوری یې د خپرېدو پر لور عمود پروت دي. S-‌څپې د P-‌څپو په پرتله په کراره خپرېږي، نو له‌ دې امله له P-‌څپو څخه وروسته پر سیسموګرام راڅرګندېږي. اوبلن مواد، د غوڅولو ټیټې وړتیا له امله، ارتجاعي څپې پیاوړې کولای نه‌شي، نو ځکه S-‌څپې یوازې په کلک مادي چاپېریال کې خپرېږي. <ref name="Gubbins1990">{{harvnb|Gubbins|1990}}</ref> === سطحي څپې === سطحي څپې، د ځمکې سطحې ته د P- او S-‌څپو د رارسېدو په پایله کې رامنځ‌ته کېږي. دغه څپې، تیتې څپې دي، په‌دې معنی چې د بېلابېلو فریکونسیو لرونکو څپې بېلابېل سرعتونه لري. رېلي څپې (چې انقباضي او غوڅوونکی حرکتونه لري) او لَف څپې (چې په بشپړه توګه غوڅوونکې دي) د سطحي څپو دوه مهمې بڼې ګڼل کېږي. لف څپې، د ځمکې سطحې ته د قطبي شوو S-‌څپو د رارسېدو په پایله کې رامنځ‌ته کېږي او یوازې هغه وخت شتون لري چې په یوه کلک مادي چاپېریال کې د ژوروالي سره په تړاو په ارتجاعي ځانګړتیاوو کې کوم بدلون رامنځ‌ته شوی وي؛ دغه حالت تل د زلزله‌پوهنې په کارونه کې شتون لري. له هغه ځایه چې سطحي څپې، د ځمکې سطحې ته د رسېدو لپاره، د غیرمستقیمو لارو په اوږدو کې حرکت کوي، نو د P-‌څپو او S-‌څپو په پرتله په کراره خپرېږي. څرنګه چې دغه څپې، د ځمکې پر مخ خپرېږي، نو د دننیو څپو په پرتله په ځنډ سره انرژي له لاسه ورکوي (<span lang="en" dir="ltr">1/distance²</span> د <span lang="en" dir="ltr">1/distance³</span> پر وړاندې)، له همدې امله سطحي څپې د دننیو څپو په پرتله ځمکه لا پیاوړې لړزوي او په پایله کې د لومړنیو سطحي څپو سېګنالونه، د زلزلو په سیسموګرامونو کې تر ټولو لوی څرګندېږي. د کم‌ژورو زلزلو او یا سطحې ته نږدې چاودونو په څېر پېښو کې، که چېرې د سطحي څپو سرچینه سطحې ته نږدې وي، نو زورورې سطحي څپې راپارېږي، خو که چېرې سرچینه ډېره ژوره وي، سطحي څپې کمزوره دي. <ref name="Gubbins1990" /> === عادي موډ === دننۍ او سطحي څپې دواړه خپرېدونکې څپې دي، سره له‌ دې، سترې او پياوړې زلزلې کېدای شي ټوله ځمکه د یوه انګازور زنګ په څېر «وکړنګوي». دغه «کړنګونه» د یو لړ داسې نورمال موډونو له یوځای کېدو رامنځ‌ته کېږي، چې جلا فریکونسۍ او بېلابېل پریوډونه (کابو یو ساعت یا لا لنډ) ولري. د یوې خورا پیاوړې زلزلې له امله د نورمال موډ رامنځ‌ته شوی حرکت کېدای شي، له پېښېدو څخه تر یوې میاشتې وروسته پورې وکتل شي. د نورمال موډونو لومړنۍ کتنې، د ۱۹۶۰ز لسیزې کې ترسره شوې، په دغو کلونو کې د لوړ دقت‌ لرونکو وسایلو راتګ د شلمې پېړۍ دوو سترو زلزلو (والډیویا کې د ۱۹۶۰ز او آلاسکا کې د ۱۹۶۴ز کال زلزله) له رامنځ‌ته کېدو سره هم‌مهاله ؤ. له هغه وخت راهیسې، د ځمکې عادي موډونو د دغې سیارې پر ژور او پېچلې جوړښت باندې د پوهېدو په لار کې ستر خنډونه رامنځ‌ته کړي دي.<ref name="Gubbins1990" /> == سرچینې == 2g7vup2okixyc4it1gxom9gupziixyf 0 59442 369769 366285 2026-10-09T19:14:11Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261009sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 369769 wikitext text/x-wiki د ځمکې په علم کې، توږل کېدنه د ځمکې د سطحې (د ځمکې مخ) يوه پروسه ده (لکه د اوبو بهېدل يا هوا) کومه چې خاوره، ډبرې لرې کوي، يا د ځمکې د پوښ له يو موقعيت نه مواد وېلي کوي او بل ځای ته يې لېږدوي. توږل کېدنه د موسم له حالت نه جلا يو بل څه دي، په کوم کې چې هېڅ راز خوځښت نه وي. د خړې د جلا کولو په توګه د سترو ډبرو يا خاورې لرې کولو ته فزيکي يا ميخانيکي توږل ويل کېږي؛ دا د کيمياوي توږلو له عمليې سره په تضاد کې چاره ده، په کوم کې چې خاوره يا د سترو ډبرو مواد له يوې سيمې نه د حل کېدو (اوبه کېدو) له لارې لرې کېږي. شونې ده چې توږل شوې خړې يا حل شوي توکي يوازې څو ملي متره لرې ولېږدول شي، يا زرګونه کيلو متره لرې ولېږدول شي. <ref name="Brittanica">{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/science/erosion-geology|title=Erosion|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=2015-12-03|access-date=2015-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20151221064037/http://www.britannica.com/science/erosion-geology|archive-date=2015-12-21|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last1=Allaby|first1=Michael|title=A dictionary of geology and earth sciences|url=https://archive.org/details/dictionaryofgeol0000unse_j3c3|date=2013|publisher=Oxford University Press|isbn=9780199653065|edition=Fourth|chapter=Erosion}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Louvat|first1=P.|last2=Gislason|first2=S. R.|last3=Allegre|first3=C. J.|title=Chemical and mechanical erosion rates in Iceland as deduced from river dissolved and solid material|journal=American Journal of Science|date=1 May 2008|volume=308|issue=5|pages=679–726|doi=10.2475/05.2008.02|bibcode=2008AmJS..308..679L|s2cid=130966449}}</ref> د توږنې په لاملونو کې د باران اورېدل، په سمندرونو کې د بنسټونو يو بل خوړل، د سمندر او څپو په مټ د ساحلونو توږل کېدنه، د کنګلونو ماتېدل، سولېدل او مينځل کېدل، سيمه ييز سيلاوونه، د بادونو سولېدل، د ځمکې د اوبو پروسې او د ځمکو د ښويدو په څېر د ولاړو طبيعي منظرو په زياته کچه د خوځښت پروسه او د خځلو بهېدل شامل دي. د دا ډول پروسو چټکتيا د سطحې د توږلو چټکتيا کنترولوي. په عمومي توګه فزيکي توږنه په ولاړو رېونده سطحو کې په تېزۍ سره جريان پيدا کوي، همدا د باران په مټ)، توپاني ځانګړتيا لرل، د باد چټکتيا، د څپو راتلل يا د اتموسفير تودوخه (په ځانګړي ډول د يخ سره تړلې پروسې) شاملې دي. د توږل کېدو د کچې او د توږل شويو توکو ترمنځ عکس العملونه هم ممکن دي، کوم چې له وړاندې نه تر سره شوي وي، د بېلګې په ډول: يو سمندر يا طبيعي کنګل. له اصلي موقعيت نه د توږل شويو توکو له لېږد وروسته دا توکي راټولیږي، چې دا د توکو رسېدل او په يو نوي موقعيت کې ځای پر ځای کېدل دي.<ref name="Hysteretic sediment fluxes in ra">{{cite journal|last1=Cheraghi|url=https://infoscience.epfl.ch/record/222767/files/Cheraghi%20ET%20AL.%202016WR019314_MANS.pdf|doi-broken-date=31 October 2021|doi=10.1002/2016WR019314|page=8613|issue=11|volume=52|journal=Water Resour. Res.|title=Hysteretic sediment fluxes in rainfall-driven soil erosion: Particle size effects|first1=M.|year=2016|first4=D.A.|last4=Barry|first3=G.C.|last3=Sander|first2=S.|last2=Jomaa|bibcode=2016WRR....52.8613C}}</ref><ref name="Hallet1981">{{cite journal|first1=Bernard|last1=Hallet|title=Glacial Abrasion and Sliding: Their Dependence on the Debris Concentration In Basal Ice|journal=Annals of Glaciology|year=1981|volume=2|issue=1|pages=23–28|issn=0260-3055|doi=10.3189/172756481794352487|bibcode=1981AnGla...2...23H|doi-access=free}}</ref><ref name="SklarDietrich2004">{{cite journal|first1=Leonard S.|pages=W06301|archive-date=2016-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20161011172333/http://eps.berkeley.edu/~bill/papers/sklaranddietrich20042003WR002496_121.pdf|access-date=2016-06-18|bibcode=2004WRR....40.6301S|doi=10.1029/2003WR002496|issn=0043-1397|issue=6|last1=Sklar|volume=40|year=2004|journal=Water Resources Research|first2=William E.|last2=Dietrich|title=A mechanistic model for river incision into bedrock by saltating bed load|url=http://eps.berkeley.edu/~bill/papers/sklaranddietrich20042003WR002496_121.pdf|url-status=live|archivedate=2016-10-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161011172333/http://eps.berkeley.edu/~bill/papers/sklaranddietrich20042003WR002496_121.pdf}}</ref><ref name="Brittanica2">{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/science/erosion-geology|title=Erosion|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=2015-12-03|access-date=2015-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20151221064037/http://www.britannica.com/science/erosion-geology|archive-date=2015-12-21|url-status=live}}</ref> په داسې حال کې چې د توږل کېدلو عمليه يو طبيعي جريان دی، په هغو انساني فعاليتونو کې له لسو نه تر څلوېښت سلنه پورې زياتوالی راغلی چې په نړيواله کچه د توږل کېدو لامل ګرځي. د اپلاش غرونو په کرنيزو سيمو کې، زياته کرنه په همدې سيمه کې د طبيعي کچې په پرتله سل ځله زياته د توږل کېدو لامل ګرځېدلې. هم په سيمه او هم له سيمې نه بهر ستونزې د ډېرې زياتې (يا په چټکۍ سره)  توږنې لامل ګرځېدلي. د سيمې په اغېزو کې يې د زياتو کرنيزو توليداتو او (په طبيعي منظرو کې) ایکولوجيکي سقوط شامل دي، د دواړو لامل دا دی چې د شتمنې خاورې لوړ پوړونه له منځه ځي، کوم چې تغذيه کوونکي دي. په ځينو حالتونو کې دا چاره په سارا د يوې سيمې د بدلېدو لامل ګرځي. له سيمې نه په بهر اغېزو کې يې په خړه د روانو اوبو د ويالو بدلېدل او د اوبو د غټو هستو غني کول دي، په ورته وخت کې سړکونو او کورونو ته د رسوب له امله رسېدلي زيانونه يې هم يو لامل دی. اوبه او د هوا په مټ توږل کېدنه، د ځمکې د ويجاړېدو دوه لومړي لاملونه دي، دوی په شریکه سره په نړيواله کچه د ځمکې د ټيټيدو د څلور اتيا سلنې لامل دي چې زيات توږل کېدل يې په نړۍ کې يوه ستره چاپيرياليزه ستونزه ګرځولې ده. <ref>{{Cite journal|last1=Reusser|first1=L.|last2=Bierman|first2=P.|last3=Rood|first3=D.|title=Quantifying human impacts on rates of erosion and sediment transport at a landscape scale|journal=Geology|volume=43|issue=2|pages=171–174|doi=10.1130/g36272.1|bibcode=2015Geo....43..171R|year=2015}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Dotterweich|first=Markus|date=2013-11-01|title=The history of human-induced soil erosion: Geomorphic legacies, early descriptions and research, and the development of soil conservation – A global synopsis|journal=Geomorphology|volume=201|pages=1–34|doi=10.1016/j.geomorph.2013.07.021|bibcode=2013Geomo.201....1D}}</ref><ref name="BlancoConservation">{{cite book|last1=Blanco-Canqui|first1=Humberto|last2=Rattan|first2=Lal|chapter=Soil and water conservation|title=Principles of soil conservation and management|pages=1–20|date=2008|publisher=Springer|location=Dordrecht|isbn=978-1-4020-8709-7}}</ref><ref name="toy-2002-p1">{{cite book|last1=Toy|first1=Terrence J.|last2=Foster|first2=George R.|last3=Renard|first3=Kenneth G.|title=Soil erosion : processes, prediction, measurement, and control|url=https://archive.org/details/soilerosionproce0000toyt|date=2002|publisher=Wiley|location=New York|isbn=978-0-471-38369-7}}</ref><ref name="Apollo 10 (4)">{{cite journal|last=Apollo, M., Andreychouk, V., Bhattarai, S.S.|title=Short-Term Impacts of Livestock Grazing on Vegetation and Track Formation in a High Mountain Environment: A Case Study from the Himalayan Miyar Valley (India)|journal=Sustainability|volume=10|issue=4|date=2018-03-24|issn=2071-1050|doi=10.3390/su10040951|pages=951|doi-access=free}}</ref> په زياته کچه کرنه، د ځنګلونو له منځه وړل، سړکونه، د انساني اقليم بدلون او د ښارونو پراخېدل د انسانانو هغه ستر فعاليتونه دي چې د توږلو په تحريکولو اغېز اچوی. په هر حال، ډېر داسې مخنيوي او د اصلاحي کارونه شته چې په اسانۍ سره زيان منونکو سيمو د توږل کېدو چاره يا محدوده يا کمه کړي.<ref>{{Cite book|author=Julien, Pierre Y.|title=Erosion and Sedimentation|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=978-0-521-53737-7|page=1|url=https://books.google.com/books?id=Gv72uiVmWEYC&pg=PA1}}</ref> == فزيکي جريانات == === د باران اورېدل او په سطحه د اوبو بهېدل === د باران اورېدل او د ځمکې پر مخ د اوبو بهېدل چې شونې ده د باران له امله رامنځ ته شي، د ځمکې د توږل کېدو څلور ستر ډولونه منځ ته راوړي: د شړپولو توږل، د پاڼې توږل، د ويالې توږل او د کندو (خندقونو) توږل. د شړپولو توږل د ځمکې د توږل کېدو لومړی او تر ټولو کم زیان رسونکی پړاو بلل کېږي، له دې وروسته د پاڼې توږل دي، بيا د ويالې توږل او په وروستي پړاو کې يې د کندو توږل دي (چې وروستی يې د ټولو سخت دی).<ref name="toy-2002-p12">{{cite book|last1=Toy|first1=Terrence J.|last2=Foster|first2=George R.|last3=Renard|first3=Kenneth G.|title=Soil erosion : processes, prediction, measurement, and control|url=https://archive.org/details/soilerosionproce0000toyt|date=2002|publisher=Wiley|location=New York|isbn=978-0-471-38369-7}}</ref><ref>{{cite book|author=Zachar, Dušan|chapter=Classification of soil erosion|title=Soil Erosion|volume=10|publisher=Elsevier|year=1982|isbn=978-0-444-99725-8|page=48|chapter-url=https://books.google.com/books?id=o8ny2dUkpM8C&pg=PA48}}</ref> د شړپولو په توږلو کې، د باران د څاڅکو راغورځېدنه، په ځمکه کې يو کوچنی سوری پیدا کوي او دا د خاورې ذرې له هغه ځايه راباسي. هغه واټن چې دا ذرې له دې ځايه لرې کېږي، کېدای شي په عمودي ډول (په ولاړه) صفر اعشاريه شپږ متره وي (دوه فوټه) او په افقي ډول (په ملاسته) يا د ځمکې سره په برابرۍ کې شونې ده چې یو اعشاريه پنځه متره وي (پنځه فوټه).<ref name="Fig. 4">See Figure 1 in {{cite journal|title=Confined Shocks inside Isolated Liquid Volumes – A New Path of Erosion?|first3=P.|doi=10.1063/1.3647583|first7=M.|last7=Farhat|first6=J.|last6=Field|first5=M.|last5=Tinguely|first4=A.|last4=De Bosset|last3=Kobel|journal=Physics of Fluids|first2=N.|last2=Dorsaz|first1=D.|last1=Obreschkow|bibcode=2011PhFl...23j1702O|arxiv=1109.3175|year=2011|pages=101702|issue=10|volume=23|s2cid=59437729}}</ref><ref name="Hysteretic sediment fluxes in ra2">{{cite journal|last1=Cheraghi|url=https://infoscience.epfl.ch/record/222767/files/Cheraghi%20ET%20AL.%202016WR019314_MANS.pdf|doi-broken-date=31 October 2021|doi=10.1002/2016WR019314|page=8613|issue=11|volume=52|journal=Water Resour. Res.|title=Hysteretic sediment fluxes in rainfall-driven soil erosion: Particle size effects|first1=M.|year=2016|first4=D.A.|last4=Barry|first3=G.C.|last3=Sander|first2=S.|last2=Jomaa|bibcode=2016WRR....52.8613C}}</ref> که خاوره خړوبه وي او که چېرې د باران د ورېدو کچه له هغې کچې زياته وي په کومه چټکتيا چې اوبه په خاوره کې جذب کېږي، بيا د ځمکې پر مخ اوبه روانېږي. که چېرې د اوبو رواني د بهېدو پوره توان لري، نو دا بيا د خاورې سستې شوې ذرې (خړه) له ځانه سره مخ په ښکته لېږدوي. د پاڼې توږل د ځمکې د بهېدو په مټ د خاورې د سستو شويو ذرو لېږدول دي. <ref name="FAO-1965-pp23-25">{{cite book|author=Food and Agriculture Organization|chapter=Types of erosion damage|title=Soil Erosion by Water: Some Measures for Its Control on Cultivated Lands|publisher=United Nations|year=1965|isbn=978-92-5-100474-6|pages=23–25|chapter-url=https://books.google.com/books?id=6KeL3ix6ZqQC&pg=PA23}}</ref> د ويالې توږل، د کوچنيو، لنډې مودې لپاره متمرکزو بهېدو لارو جوړېدو ته اشاره کوي، کوم چې د غونډيو په رېونده برخو د توږل کېدو لپاره هم د رسوب (خړې) د سرچينې او هم د خړې د لېږد د نظام په توګه کار کوي. په عمومي توګه چېرې چې په زيانمنو لوړو سيمو کې د اوبو د توږل کېدو کچه زياته وی، هلته ويالې فعالې وي. په ويالو کې په  عمومي توګه د ابو د بهېدو ژوروالی يو څو سانتي متره وي (نږدې يو اينچ) يا له دې نه هم کم او د ويالو په رېونده برخو کې کېدای شي، يو څه اندازه ژورې وي. د دې معنا دا ده چې دا ويالې د ژورو او پراخو ويالو په لارو او سمندرونو کې د بهېدونکو اوبو په پرتله په ډېر توپير سره د هايډروليک (د روانو اوبو د حرکت علم) فزيک ښودنه کوي.  <ref>{{cite journal|last1=Nearing|first6=K.M.|bibcode=1997WRR....33..865N|doi=10.1029/97wr00013|pages=865–876|issue=4|volume=33|journal=Water Resources Research|title=Hydraulics and erosion in eroding rills|url=https://archive.org/details/water-resources-research_1997-04_33_4/page/n362|year=1997|last6=Dontsova|first1=M.A.|first5=L.T.|last5=West|first4=G.A.|last4=Larionov|first3=D.A.|last3=Bulgakov|first2=L.D.|last2=Norton|doi-access=free}}</ref> د کندو توږل هغه مهال منځ ته راځي، کله چې بهاندې اوبه راټولې شي او د باران پر مهال يا له سخت باران نه سملاسي وروسته يا د وېلې شوې واورې اوبه په چټکۍ سره په تنګو ويالو کې بهېږي، دا چاره د پام وړ ژورتيا تر بريده خاوره لرې کوي. يوه کنده د سختې عرضي مقطع سيمې پر بنسټ د لږ تر لږه يو مربع فټ په اندازه له ويالې نه توپيرموندلای شي، په دې معنا  چې يوه وياله چې ممکنه نه وي، د عادي کروندګرۍ د کار په څېر پاکه کړای شي. <ref name="Boardman">{{cite book|editor-last1=Boardman|editor-first1=John|editor-last2=Poesen|editor-first2=Jean|title=Soil Erosion in Europe|date=2007|publisher=John Wiley & Sons|location=Chichester|isbn=978-0-470-85911-7}}</ref><ref>{{cite book|author=J. Poesen|author2=L. Vandekerckhove|author3=J. Nachtergaele|author4=D. Oostwoud Wijdenes|author5=G. Verstraeten|author6=B. Can Wesemael|chapter=Gully erosion in dryland environments|pages=229–262|editor=Bull, Louise J.|editor2=Kirby, M.J.|title=Dryland Rivers: Hydrology and Geomorphology of Semi-Arid Channels|publisher=John Wiley & Sons|year=2002|isbn=978-0-471-49123-1|chapter-url=https://books.google.com/books?id=qjHoYZXQee0C&pg=PA229}}</ref><ref>{{cite book|author=Borah, Deva K.|chapter=Watershed sediment yield|editor=Garcia, Marcelo H.|title=Sedimentation Engineering: Processes, Measurements, Modeling, and Practice|publisher=ASCE Publishing|year=2008|isbn=978-0-7844-0814-8|page=828|chapter-url=https://books.google.com/books?id=1AsypwBUa_wC&pg=PA828|display-authors=etal}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Vanmaercke|first9=Javier|hdl=10198/24417|bibcode=2021ESRv..21803637V|doi=10.1016/j.earscirev.2021.103637|pages=103637|volume=218|language=en|journal=Earth-Science Reviews|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0012825221001379|title=Measuring, modelling and managing gully erosion at large scales: A state of the art|date=July 2021|first11=Olga|last11=Vigiak|first10=Lorenzo|last10=Borselli|last9=Casali|first1=Matthias|first8=Dino|last8=Torri|first7=Mauro|last7=Rossi|first6=Pasquale|last6=Borrelli|first5=Saskia|last5=Foerster|first4=Antonio|last4=Hayas|first3=Tom|last3=Vanwalleghem|first2=Panos|last2=Panagos|s2cid=234800558}}</ref> د زياتو کندو توږنه کېدای ش،ي د ناجوړه ځمکو د منځ ته راوړلو لامل وګرخي. دا د توږل کېدو لپاره د زيات برابر اقليم په مټ په توږل شويو فرشي ډبرو د زياتې اسانۍ په حالاتو کې منځ ته راځي. هغه حالات يا ناجوړۍ چې د ساتندويه بوټو وده محدودوي (rhexistasy) د ناجوړه ځمکې د جوړېدو يو مهم لامل دی.  <ref>{{cite journal|last1=Moreno-de las Heras|first1=Mariano|last2=Gallart|first2=Francesc|title=The Origin of Badlands|journal=Badlands Dynamics in a Context of Global Change|date=2018|pages=27–59|doi=10.1016/B978-0-12-813054-4.00002-2|isbn=9780128130544}}</ref> === سيندونه او نهرونه === د درو يا نهرونو توږل د خطي بهېدو ځانګړتيا لرونکو په اوږدو کې د پرله پسې بهېدو له امله منځ ته راځي. دا توږنه هم مخ په ښکته وي چې دره ژوروي او هم مخ په وړاندې وي، چې دره د غونډيو لمنو ته پراخوی، څوکې او د خاورو ټوپۍ جوړوي. د نهر د توږلو په لومړي پړاو کې، د توږل کېدو فعاليت تر ډېره بريده عمودي وي، عموماً درې د انګليسي ټکي د (V) په بڼه پرې کوونکې برخې لري او د ويالو ښکته بهېدل یو څه تېز وي. کله چې يوې بنسټيزې کچې ته ورسېږي، د توږل کېدو فعاليت په اړخيزې توږنې بدليږي، کوم چې د درې فرش پراخوي او يوه کوچنۍ سيلابي سارا منځ ته راوړي. د ويالې ميلان تقريباً برابريږي او د درې په منځ کې د اوبو په بهېدو سره د خړې راټولېدل اهميت خپلوي، ځکه چې وياله د درې په فرش کې کږه وږه بهېږي. د ويالې د توږل کېدو په ټولو پړاوونو کې، تر ټولو زیات توږل کېدنه د سيلاو پر مهال منځ ته راځي، دا هغه مهال وي چې د خړو د ستر بار د وړلو لپاره زياتې او چټکې اوبه موجودې وی. په داسې يوه جريان کې، دا يوازې اوبه نه دي چې د توږلو لامل ګرځي: له مخکې نه سولېدلې پاتې زرې او پرښې هم د توږونکو په توګه کار کولای شي؛ ځکه چې دوی له يوې سطحې نه په داسې يوه جريان کې تېريږي چې د «راښکونکې قوې» په نامه پېژندل کېږي.<ref>Ritter, Michael E. (2006) [http://www4.uwsp.edu/geo/faculty/ritter/geog101/textbook/fluvial_systems/geologic_work_of_streams.html "Geologic Work of Streams"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120506040721/http://www4.uwsp.edu/geo/faculty/ritter/geog101/textbook/fluvial_systems/geologic_work_of_streams.html|date=2012-05-06}} ''The Physical Environment: an Introduction to Physical Geography'' University of Wisconsin, {{OCLC|79006225}}</ref> د څنډو توږل کېدل، د يوې ويالې يو سمندر د څنډو لرې کېدل دي. دا ډول د اوبو د جريان په فرش کې د بدلونونه جلا څه دي، چې ژر ژر ګرځېدل ورته وايي. د سمندر د څنډو توږل کېدل او بدلونونه کېدای شي، په څنډه کې د اوسپنې د يوې ډنډې په داخلولو سره اندازه کړای شي، چې په بېلا بېلو وختونو کې په څنډه کې د اوسپنې د ډنډې په مټ د بانکي سطحې موقعيت په نښه کړای شي.<ref>{{Cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=_PJHw-hSKGgC&pg=PA113|title=Stream hydrology: an introduction for ecologists|author=Nancy D. Gordon|chapter=Erosion and Scour|isbn=978-0-470-84357-4|date=2004}}</ref> = سرچینې = bkk5g0gj6hotsw9zrwowcjtfe27c8ki 0 59876 369772 367686 2026-10-09T19:23:15Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261009sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 369772 wikitext text/x-wiki چمپانزي –د انسانانو وروستی شريک اصل (CHLCA) وروستی شريک اصل دی چې د موجود «هومونيني» جنس د هومو (انسان) او پان (چپانزي او بونوبو) تر منځ شريک دی. د انواعو د پېچلي اختلاط له امله، اوسمهال د دې انواعو د عمر سم اټکل کول شوني نه دي. په داسې حال کې چې د دې انواعو تر منځ «اصلي اختلاف» له ديارلس میليونه کاله مخکې (Miocene) پر مهال منځ ته راغلی برېښي او هايبريډايزشن به يې تر څلور ميليونه کاله مخکې (Pliocene) پورې روان وو، (هايبريډايزشن دوه رګه کېدو ته ويل کيږي، چې يو حيوان د بلې کورنۍ له حيوان سره وروزل شي، يا توليد شي). د انسانانو په جنتيکي مطالعو کې، CHLCA په انساني نفوس کې د «يو نيوکليوتايډ پوليمورفزم» (SNP) د اندازې د محاسبې لپاره د يوې منځګړې نقطې په توګه کار کولای شي، چېرې چې چمپانزي د يوې بهرنۍ ډلې په توګه کارول کېږي، يعنې د  اوسنيو شته انواعو په ډول، کوم چې له جنيتکي اړخه له هومو انواعو سره تر ټولو زيات ورته والی لري. == ډلبندي == د Hominini  د جوړې شوې قبيلې وړاندېز د دې لپاره شوی و چې د انسانانو (جنس هومو) له چمپانزي (پين) او ګوریلا (جنس ګوريلا) نه جلا کړای شي، په دې موخه چې تر ټولو کم ورته والي لرونکي نسلونه له نورو دوو نه جلا کړای شي، خو وروستيو شواهدو روښانه کړه، چې له جنتيکي اړخه د پان او ګوريلا د نژديوالي په پرتله «پین» او هومو يو بل ته زيات نژدې دي، په همدې بنسټ، «پين» ته له هومو سره يو ځای د هومينيني قبيلې په توګه اشاره کېږي. ګوريلا اوس يو جلا جنس وګرځېد او د يوې نوې ډلبندي شوې ډلې «ګوريلا قبيلې» په توګه ورنه يادونه کېږي. مان او ويس (۱۹۹۶ز) وړانديز کړی و چې «هومينيني» قبيله بايد په «پين» او «هومو» کې شامله کړای شي، کوم چې په جلا جلا فرعي ډلو کې ډلبندي کړای شوي دي. دوی «هومو» او ټول د دوو پښو لرونکي «ايپ» په فرعي قبيله «هومينينا» کې او «پين» يې د «پانينا» په نوم فرعي قبيله کې ډلبندي کړي دي. (ووډ (۲۰۱۰ز) د دې ډلبندۍ په يو بل اړخ باندې بحث کړی دی). ووډ او رچمند د يو «چمپانزي کليډ» په اړوند اټکل کړی و، دې ته يې د «پانيني» قبيلې په توګه اشاره کوله، د کوم تصور چې د «هومينيډي» کورنۍ نه اخیستل شوی و، کومه چې له درې فرعي کورنيو نه جوړه شوې وه.<ref name="Mann">{{cite journal|author1=Mann, Alan|author2=Mark Weiss|year=1996|title=Hominoid Phylogeny and Taxonomy: a consideration of the molecular and Fossil Evidence in an Historical Perspective|url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_1996-02_5_1/page/169|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|volume=5|issue=1|pages=169–181|doi=10.1006/mpev.1996.0011|pmid=8673284}}</ref><ref name="Wood2010">{{cite journal|author=B. Wood|year=2010|title=Reconstructing human evolution: Achievements, challenges, and opportunities|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=107|pages=8902–8909|doi=10.1073/pnas.1001649107|bibcode=2010PNAS..107.8902W|pmid=20445105|pmc=3024019|doi-access=free}}</ref><ref name="WoodRichmond">{{cite journal|author=Wood and Richmond.|year=2000|title=Human evolution: taxonomy and paleobiology|journal=Journal of Anatomy|volume=197|pages=19–60|pmid=10999270|last2=Richmond|first2=BG|pmc=1468107|doi=10.1046/j.1469-7580.2000.19710019.x|issue=Pt 1}}</ref> رچرډ ورنګهم (۲۰۰۱ز) استدلال کوي چې د  CHLCA ډول له عام چمپانزي (Pan troglodytes)  سره ډېر ورته والی درلود – دومره زيات چې دا بايد د «پين» جنس د يو غړي په توګه ډلبندي شي او په ډلبندۍ کې د لومړي پين نوم ورکړل شي.<ref name="Wrangham">"Out of the ''Pan'', Into the Fire" in: {{cite book|pages=124–126|url=https://books.google.com/books?id=LavQGJVq5ScC&pg=PA124|title=Tree of Origin: What Primate Behavior Can Tell Us About Human Social Evolution|isbn=9780674010048|editor=Frans B. M. De Waal|date=2001}}</ref> له پين نه تر انحراف (انحراف  يعنې د يوه ژوي نه د بل منځ ته راتګ) وروسته منځ ته راغلي ټولې قبيلې «د هومينيني» ټول اړوند انساني نسلونه د «هومينينا» په نامه قبيلې غړي دي، په کومو کې چې د «هومو» نوع او «اسټرالوپيتيکس» شامل دي. دا ډله د انساني کليډ استازيتوب کوي او د دې غړيو ته «هومينينس» ويل کېږي. <ref name="Bradley2006">{{cite journal|author=Bradley, B. J.|year=2006|title=Reconstructing Phylogenies and Phenotypes: A Molecular View of Human Evolution|journal=Journal of Anatomy|volume=212|issue=4|pages=337–353|doi=10.1111/j.1469-7580.2007.00840.x|pmid=18380860|pmc=2409108}}</ref> == د پاتې شونو شواهد == تر اوسه هېڅ راز پاتې شونې په دې نامه نه دي پېژندل شوي چې دا د CHLCA  پاتې شوني دي. د اټکل له مخې نوماند يې « Graecopithecus» دی. په دې سره به CHLCA د افريقا پر ځای په اروپا کې سره ووېشل شي.<ref name="graeco">{{cite journal|doi=10.1371/journal.pone.0177127|first1=Jochen|bibcode=2017PLoSO..1277127F|first4=Madelaine|last4=Böhme|first3=David R.|last3=Begun|first2=Nikolai|last2=Spassov|last1=Fuss|pmid=28531170|year=2017|pages=e0177127|issue=5|volume=12|journal=PLOS ONE|title=Potential hominin affinities of Graecopithecus from the Late Miocene of Europe|pmc=5439669|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.sci-news.com/othersciences/anthropology/graecopithecus-freybergi-hominin-04888.html|title=Graecopithecus freybergi: Oldest Hominin Lived in Europe, not Africa|access-date=5 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191105144058/http://www.sci-news.com/othersciences/anthropology/graecopithecus-freybergi-hominin-04888.html|archive-date=5 November 2019|url-status=dead}}</ref> «Sahelanthropus tchadensis» يو له منځه تللی «هوميناين» دی، په کوم کې چې تر يو بريده د مورفولوژي (د شيانو د جوړېدو مطالعه) وړانديز شوی (خو اختلافات په کې دي) چې د تمې تر مخې د CHLCA اړوند به وي او نږدې اووه ميليونه کاله مخکې يې ژوند کړی – یعنې د چمپانزي وخت ته نژدې – چې همدا د انسان د بدليدو وخت هم دی. خو دا معلومه نه ده، چې ايا بايد د «هومينيني» د قبيلې د غړي په توګه ډلبندي کړای شي که نه، یعنې «هومينين»، د «هومو» او «پين» د اصل (نيکونو/سلفو/ابا او اجدادو) په توګه او خپله د  CHLCA د انواعو لپاره، يا په ساده ډول يو Miocene ايپ، کوم چې له ډېرو وروستيو «هومينيني» سره تر يو بريده مخالف اناتوميکي ورته والی لري. د اټکل له مخې «Ardipithecus» پنځه اعشاریه پنځه ميلیونه کاله مخکې د انسان-چپانزي له وېش وروسته راڅرګند شول، داسې مهال چې هايبرډايزيشن لا هم روان و. دا له چمپانزي سره يو لړ شريکې ځانګړتياوې لري، خو د دوی د پاتې شونو د نیمګړتيا له امله او د انسان-چمپانزي د جلا کېدو له اټکل سره سم، په پاتې شونو کې د «Ardipithecus » دقيق حالت معلوم نه دی. په ترجيحي ډول دا د چمپانزي له نسب نه اخیستل شوی دی او په دې ډول، دوی د انسانانو اصل نه دي، خو «Sarmiento» (۲۰۱۰ز) وايي چې: «Ardipithecus» په هغو ځانګړتياوو کې شريک نه دي چې تر انسانانو پورې خاص دي او د دوی د ځينو ځانګړتياوو (کوم چې په مړوندونو او basicranium کې شته)، دا وړانديز کړی دی چې دوی له انسان نه مخکې د عام انسان/افريقايي «ايپ» له زېرمو نه جلا شوي وي، کوم چې د چمپانزي او ګوريلا جلا کېدل دي.<ref>{{cite journal|doi=10.1038/nature09709|pmid=21331035|last1=Wood|first1=Bernard|last2=Harrison|first2=Terry|date=2011|title=The evolutionary context of the first hominins|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2011-02-17_470_7334/page/347|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=470|pages=347–35|bibcode=2011Natur.470..347W|issue=7334|s2cid=4428052}}</ref><ref name="Wood harrison">{{cite journal|doi=10.1038/nature09709|pmid=21331035|title=The evolutionary context of the first hominins|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2011-02-17_470_7334/page/347|journal=Nature|volume=470|issue=7334|pages=347–52|year=2011|last1=Wood|first1=Bernard|last2=Harrison|first2=Terry|bibcode=2011Natur.470..347W|s2cid=4428052}}</ref><ref name="Wolpoff">{{cite book|isbn=978-0070718333|title=Human Evolution|url=https://archive.org/details/humanevolution0000wolp|last1=Wolpoff|first1=Milford H.|year=1996}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1126/science.1184148|pmid=20508113|title=Comment on the Paleobiology and Classification of Ardipithecus ramidus|journal=Science|volume=328|issue=5982|pages=1105; author reply 1105|year=2010|last1=Sarmiento|first1=E. E.|bibcode=2010Sci...328.1105S|doi-access=free}}</ref> تر ټولو لرغوني پاتې شوني په انسان کې په څرګند ډول، خو د چمپانزي په نسب کې کم تر کمه څلور اعشاريه پنځه نه تر څلور ميلیونه کاله مخکې تر منځ موده کې له « Australopithecus anamensis» سره راڅرګند شوي دي. د «چمپانزي-سايډ» د وېش په اړوند د پاتې شونو ځينې نمونې موندل شوې؛ کومې چې د چمپانزي لومړۍ نمونې دي، تاريخ يې له ۵۴۵ نه تر ۲۸۴ کير (زر کاله، راډيميټر) پورې رسېږي، دوی د ختيځې افريقا د کينيا په ريفټ دره کې موندل شوي (McBrearty, 2005). په ټاکسوباکس کې ثبت شوي ټول له منځه تللي نسلونه د هومو لپاره اصل دي، يا د هغوی څانګې دي، خو دواړه «Orrorin» او « Sahelanthropus» د دوی د جلا کېدو د وخت په شا او خوا کې موجود وو، په همدې بنسټ د «هومو» او «پين» دواړو نسلونو له جملې يو يا دواړه د دوی نيکونه(اصل) دي. <ref name="McBrearty">{{cite journal|author1=McBrearty, Sally|author2=Nina G. Jablonski|year=2005|title=First fossil chimpanzee|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-09-01_437_7055/page/105|journal=Nature|volume=437|issue=7055|pages=105–108|doi=10.1038/nature04008|pmid=16136135|bibcode=2005Natur.437..105M|s2cid=4423286}}</ref> د CHLCA د نوماندانو لپاره د نمونو د شواهدو د کمښت له امله، Mounier (۲۰۱۶ز) د هومو او پين دواړو د تکاملي تاريخ په ټولو نمونو ډيجيټل «مورفوميټرکس» او شميريز الګوريتم عملي کولو سره د يوه«مجازي فوسل(پاتې) شوني» د جوړولو يوه پروژه وړاندې کړه، چې همدا طريقه يې د نيندرتال او هومو سپينز د وروستي شريک اصل د سر د کوپړۍ د ليدلو (اټکل کولو) لپاره استعمال کړې وه.<ref>{{cite web|url=https://www.cam.ac.uk/research/news/virtual-fossil-reveals-last-common-ancestor-of-humans-and-neanderthals|title='Virtual fossil' reveals last common ancestor of humans and Neanderthals|date=18 December 2015|access-date=30 June 2019}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Virtual ancestor reconstruction: Revealing the ancestor of modern humans and Neandertals|journal=Journal of Human Evolution|volume=91|pages=57–72|doi=10.1016/j.jhevol.2015.11.002|pmid=26852813|year=2016|last1=Mounier|first1=Aurélien|last2=Mirazón Lahr|first2=Marta|url=https://www.repository.cam.ac.uk/handle/1810/252602}}</ref> == د عمر اټکل == په ۱۹۹۸ز کال کې د TCHLCA لپاره له لس نه تر ديارلس ميلیونه کاله اټکل وړاندې کړای شوی و او « White et al» (۲۰۰۹ز) له اووه نه تر لس ميلیونه کاله مخکې وخت اندازې اټکل کړی و.<blockquote>په حقيقت کې، اوس د دې اټکل لپاره کوم دليل نه شته، چې د انسان-چمپانزي د جلا کېدو وختونه په ځآنګړي ډول ډېر وروستي دي او د نمونو شواهد اوس د پخواني چمپانزي-انسان تر منځ د جلا والي د تاريخونو سره په بشپړ ډول سمون خوري [له اوه څخه تر لس ميلیونه کاله... وايټ ايټ ال. (۲۰۰۹ز)<ref name="pmid9847414">{{cite journal|vauthors=Arnason U, Gullberg A, Janke A|title=Molecular timing of primate divergences as estimated by two nonprimate calibration points|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_1998-12_47_6/page/718|journal=Journal of Molecular Evolution|volume=47|issue=6|pages=718–27|date=December 1998|pmid=9847414|doi=10.1007/PL00006431|bibcode=1998JMolE..47..718A|s2cid=22217997}}</ref></blockquote>ځينو څېړونکود «بايو پوليمر» د جوړښت په کارولو سره د  CHLCA (TCHLCA) د عمر د اندازې معلومولو هڅه کړې ده، کوم چې د نژدې اړوندو ژويو په منځ کې يو څه مختلف دی. په دې څېړونکو کې «ايلن سي ولسن» او «ويسنټ ساريچ» د انسانو لپاره د ماليکولي ساعت (ماليکولي ساعت يوه اصطلاح ده چې په تېر کې د دوو ژونديو شيانو د جلا کېدو د وخت اندازې معلومولو لپاره کارول کېږي) د جوړولو په برخه کې مخکښان وو. د پروټينو ترتيب په کار کولو سره، دوی په پايله کې (۱۹۷۱ز) پرېکړه وکړه چې «ايپس» انسانانو ته له دې هم زيات نژدې و، کوم چې د لرغونو ژونديو موجوداتو ځينو پوهانو د نمونو د ثبت پر بنسټ درک کړې ده. وروسته «ونسنټ سارچ» دې پايلې ته ورسېد چې د TCHLCA عمر له اته ميلیونه کاله نه زيات نه و، د دې حد له اوس نه مخکې د څلور نه تر شپږ ميلیونه کلونو تر منځ و. <ref>{{cite book|last1=Dolhinow|first1=Phyllis|last2=Sarich|first2=Vincent|date=1971|title=Background for Man|url=https://books.google.com/books?id=FvDpJ2ulVSUC|publisher=Little, Brown & Co.|page=76|isbn=9780512246967}}</ref> دا بېلګه ييز عصر، د ۱۹۹۰ز لسيزې تر پايه پورې تر مالیکولي انسان پېژندنې پورې وتړل شو. له ۱۹۹۰ز لسيزې راهيسې، دا اټکل يو ځل بيا تر ډېرو لرې وختونو پورې بوتلل شو، ځکه چې په څېړنو کې د مالیکولي ساعت د کرارېدو شواهد وموندل شول، ځکه چې «ايپ» د يوې عامې بیزوډوله اصل نه له نورو بیزوګیانو سره يو ځای تکامل موندلی و او انسان د يو عام «ايپ» په څېر اصل نه له نورو غیر انساني «ايپونو» سره يو ځای تکامل کړی و.<ref>{{cite journal|last1=Venn|first3=Iain|pmid=24926018|bibcode=2014Sci...344.1272V|first6=Gil|last6=McVean|first5=Ronald|last5=Bontrop|first4=Natasja|last4=de Groot|last3=Mathieson|first1=Oliver|first2=Isaac|last2=Turner|doi=10.1126/science.344.6189.1272|pages=1272–1275|number=6189|volume=344|date=June 2014|journal=Science|title=Strong male bias drives germline mutation in chimpanzees|url=https://archive.org/details/sim_science_2014-06-13_344_6189/page/1272|pmc=4746749}}</ref> د ۲۰۱۶ز کال يوې څېړنې د جينوم په ترتيب کې په CpG سيمو باندې شويو بدلونونو کتنه کوله، کوم چې د نورو بدلونونو په پرتله تر ډېره بريده ساعت ته ورته چلند څرګندونه کوي، کومه څېړنه چې د انسان او چمپانزي تر منځ د دولس اعشاريه يو ميليونه کاله مخکې بدلون وخت اټکل ته رسېدلې وه. <ref name="MoorjaniAmorim2016">{{cite journal|last1=Moorjani|volume=113|pmc=5035889|pmid=27601674|doi=10.1073/pnas.1600374113|issn=0027-8424|pages=10607–10612|year=2016|issue=38|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|first1=Priya|title=Variation in the molecular clock of primates|first4=Molly|last4=Przeworski|first3=Peter F.|last3=Arndt|first2=Carlos Eduardo G.|last2=Amorim|doi-access=free}}</ref> == سرچینې == d8wrtxnnr1445b1inx789rghbnhemjb 0 60142 369761 367031 2026-10-09T18:47:19Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261009sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 369761 wikitext text/x-wiki ځان‌محوري د خپل او نورو ترمنځ د توپیر کولو اړوند کمزورتیا ده. په لا روښانه توګه، پرته له خپل لیدلوري څخه د بل هر چا د لیدلوري په هکله د پوهېدلو یا انګېرلو اړوند نیمګړتیا ده. ځان‌محوري د ژوندون په هر پېر کې موندل کېږي: په کوچنیوالي، ماشومتوب، ځلمیتوب او زړښت کې. که څه هم ځان‌محوره چلندونه په زړښت کې لږ تر سترګو کېږي، خو بیا هم په زړښت کې د ځان‌محورۍ د ځینو بڼو شتون ښیي چې پر ځان‌محورۍ باندې برلاسه کېدنه یو عمري پرمختګ وي چې هېڅ کله هم نه‌تمامېږي. داسي برېښي چې لویان د ماشومانو په پرتله لږ ځان‌محوره دي، نه له‌دې امله چې په یوه ځان‌محوره لرلید کې یې د ښکېلېدلو احتمال لږ دی، بلکې دا چې د یوه ځان‌محوره لومړني لرلید سره د مخامخ کېدو په صورت کې، تر ماشومانو لا ژر اصلاح کېږي.<ref name="Onishi, K. H. 2005">{{cite journal|authors=Onishi, K. H., Baillargeon, R.|year=2005|title=Do 15-month-old infants understand false beliefs?|journal=Science|volume=308|issue=5719|pages=255–258|pmid=15821091|pmc=3357322|doi=10.1126/science.1107621|bibcode=2005Sci...308..255O}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal|title=Perspective taking in children and adults: Equivalent egocentrism but differential correction|journal=Journal of Experimental Social Psychology|date=2004-11-01|pages=760–768|volume=40|issue=6|doi=10.1016/j.jesp.2004.02.002|first1=Nicholas|last1=Epley|first2=Carey K|last2=Morewedge|first3=Boaz|last3=Keysar}}</ref><ref name="Wimmer">{{cite journal|authors=Wimmer, H., Perner, J.|year=1983|title=Beliefs about beliefs: Representation and constraining function of wrong beliefs in young children's understanding of deception|journal=Cognition|volume=13|issue=1|pages=103–128|pmid=6681741|url=http://www.sscnet.ucla.edu/polisci/faculty/chwe/austen/wimmerperner.pdf|doi=10.1016/0010-0277(83)90004-5|s2cid=17014009}}</ref><ref>{{cite journal|authors=Adams, G. R., Jones, R. M.|year=1982|title=Adolescent egocentrism: Exploration into possible contributions of parent-child relations|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-youth-and-adolescence_1982-02_11_1/page/25|journal=Journal of Youth and Adolescence|volume=11|issue=1|pages=25–31|doi=10.1007/BF01537814|pmid=24310645|s2cid=24937196}}</ref><ref>{{cite journal|authors=Keysar, B., Barr, D. J., Balin, J. A., Brauner, J. S.|year=2000|title=Taking perspective in conversation: The role of mutual knowledge in comprehension|url=https://archive.org/details/sim_psychological-science_2000-01_11_1/page/32|journal=Psychological Science|volume=11|issue=1|pages=32–38|doi=10.1111/1467-9280.00211|pmid=11228840|s2cid=10659981}}</ref><ref>{{cite book|last1=Pronin|first1=Emily|last2=Olivola|first2=Christopher Y.|title=Encyclopedia of Human Development|date=2006|publisher=Sage Reference|location=Thousand Oaks, CA|pages=441–442|url=http://go.galegroup.com/ps/i.do?id=GALE%7CCX3466300229&v=2.1&it=r&p=GVRL&sw=w&asid=511ed2d691ff0fe2e05fddeb93158426|access-date=20 Oct 2014}}</ref> == تعریف == ځان‌محوري د خپل او نورو ترمنځ د توپیر کولو اړوند کمزورتیا ده. په لا څرګنده توګه، پرته له خپل لیدلوري څخه د بل هر چا د لیدلوري په هکله د پوهېدلو یا انګېرلو اړوند نیمګړتیا ده. که څه هم ځان‌محوري او ځانوالی (پر ځان مینتوب) سره ورته ښکاري، خو یوشان نه‌دي. ځان‌محوره وګړی پر دې باور دی چې د پاملرنې په محراق کې واقع شوی دی، خو هېڅکله د خپل ځان په ستاینې باندې قناعت نه‌کوي. هم ځان‌پالونکي او هم پر ځان مین وګړي داسې کسان دي چې «زه یم»والی یې تر ډېره بریده د نورو د تایید تر اغېزې لاندې راځي، خو د ځان‌محورو وګړو لپاره کېدای شي دغه څه سم یا هم ناسم وي. == د کوچنیوالي پر مهال == کله چې کوچنیان او تنکي ماشومان له ځانه ځان‌محوري ښیي، هغوی دا زده کوي چې فکرونه، ارزښتونه او چلندونه یې له نورو سره توپیر لري، چې د ذهن تیوري په توګه هم پېژندل کېږي. په لومړیو کې، کله چې ماشومان له نورو، په تېره بیا له خپلو څارونکو سره ټولنیز تعامل پیلوي، نو په تېروتنې سره فکر کوي چې د یوه موجود په څېر دي، ځکه چې هغوی د یوې اوږدې مودې لپاره سره یوځای دي او څارونکي ډېري وخت د ماشومانو اړتیاوې پوره کوي. د بېلګې په توګه: کله چې یوه مور (ماشوم ته د یو څیز زده کولو په موخه) د دوو څیزونه لپاره یوه نښه (اشاره) وکاروي، نو ماشوم په ناسمې انګېرنې سره ګومان کوي چې هغه دواړه څیزونه یوشان دي، خو په واقعیت کې دوه بېلابېل څیزونه دي. د ۱۵ میاشتنۍ په لومړیو، کله چې یو عامل د ماشوم د تمې پر خلاف عمل وکړي، نو ماشوم د ځان‌محورۍ او د ذهن تیورۍ یو ترکیبي چلند له ځانه څرګندوي.<ref>{{cite journal|authors=Premack, D., Woodruff, G.|year=1978|title=Does the chimpanzee have a theory of mind?|url=https://archive.org/details/sim_behavioral-and-brain-sciences_1978-12_1_4/page/515|journal=Behavioral and Brain Sciences|volume=1|issue=4|pages=515–526|doi=10.1017/S0140525X00076512|doi-access=free}}</ref> «پیاژې» بیانوي چې ځان‌محوري، په کوچنیوالي کې، د ځانمنۍ، پر ځان تمرکزوالی یا هم ځان‌پالنې په معنی نه‌ده، ځکه چې دا، له نړۍ څخه د یوه کوچني ماشوم پوهاوي ته (د هغه اړوند فعالیت او د ناڅیزې پوهې له‌مخې) اشاره لري. د ماشومانو په ټولنیزې وده کې، کوچنیوالی هغه پېر دی چې وګړی جسمي اړتیاوو پوره کولو ته د ارادي او غیرارادي پاملرنې له امله، خورا لږ ټولنیز فعالیت ترسره کوي.<ref>{{Cite book|title=Development in Infancy: A Contemporary Introduction|last1=Bornstein|first1=Marc|last2=Arterberry|first2=Martha|last3=Lamb|first3=Michael|publisher=Psychology Press|year=2013|isbn=9781848726581|location=New York|pages=170}}</ref><ref>{{Cite book|title=Advanced Applied Psychology, Volume II|last1=Sharma|first1=Ram Nath|last2=Sharma|first2=Rachana|publisher=Atlantic Publishers & Distributors|year=2004|isbn=978-8126903559|location=New Delhi|pages=93}}</ref> == د ماشومتوب پر مهال == د جورج باتروُرت او مارګرېټ هریس له څرګندونې سره سم، د ماشومتوب پر مهال، د ذهني او عیني څیزونو ترمنځ توپیر کول، په ټولیزه توګه، ستونزمن برېښي. د «پیاژې» څرګندونې له‌مخې، «یو ځان‌محوره ماشوم داسې انګېري چې هر هغه څه چې دی ویني، اوري او احساسوي، نور هم په دقیقه توګه همهغه څه ویني، اوري او احساسوي».<ref>{{cite book|author=Butterworth G Harris M|title=Principles of developmental psychology|url=https://archive.org/details/principlesofdeve0000butt|year=1994|publisher=Lawrence Erlbaum Associates, Inc.|location=Hillsdale, NJ}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.simplypsychology.org/preoperational.html|title=Preoperational Stage|year=2010|author=McLeod, Saul}}</ref> ژان پیاژې (۱۸۹۶ تر ۱۹۸۰ ز) د انسان د ځیرکتیا د پرمختیا په هکله یوه تیوري وپنځوله، چې په هغې کې یې د ادراکي پرمختیا پړاوونه څرګند کړل. د هغه د ادعا له‌مخې، د ماشومتوب لومړي وختونه د مخکې-عملیاتي تفکر مهال دی، چې د منطقي تفکر درلودلو په اړه د ماشوم د کمزورتیا له‌مخې ټاکل کېږي. د پیاژې په باور، د ماشومانو د منطقي تفکر پر وړاندې یو ستر خنډ، تمرکز دی — «د یوه حالت د ګڼ‌شمېر اړخونو له‌منځه، یوازې پر یوه ګوټ باندې تمرکز کولو ته لېوالتیا». د تمرکز یو ځانګړی ډول، ځان‌محوري ده — په لفظي توګه، «پر ځان ‌تمرکزوالی». پیاژې ادعا وکړه چې تنکي ماشومان ځان‌محوره دي او یوازې له خپل شخصي الواکه، د نړۍ په هکله غور او تفکر کولای شي. د بېلګې په توګه: یو درې کلن ماشوم خپل مور ته، د زوکړې کالیزې په پار، یو کوچنی موټر ډالۍ کوي؛ «ډالۍ یې په ځیر سره تړلې وه او خپل مور ته یې په داسې بیان مخ‌ته کړه چې تمه یې درلوده مور یې هرومرو خوښوي». درې کلن ماشوم د ځانمنۍ یا حرص له‌مخې، ډالۍ غوره کړې نه‌وه، خو د ساده‌ګۍ له‌مخې پوه نه‌شو چې ګنې مور یې د هغه په اندازه د کوچنیو موټرو له لوبولو څخه خوند نه‌اخلي.<ref>{{cite encyclopedia|authors=Pronin, E., & Olivola, C. Y.|year=2006|url=http://go.galegroup.com/ps/i.do?id=GALE%7CCX3466300229&v=2.1&it=r&p=GVRL&sw=w&asid=511ed2d691ff0fe2e05fddeb93158426|title=Egocentrism|editor=N. J. Salkind|encyclopedia=Encyclopedia of Human Development|volume=1|pages=441–442|location=Thousand Oaks, CA|publisher=Sage Reference|access-date=20 October 2014}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|title=Invitation to the Life Span, Second Edition|last=Berger|first=Kathleen Stassen|publisher=Worth Publishers|year=2014|location=New York}}</ref><ref>{{Cite book|title=Theories of Development: Concepts and Applications, Fifth Edition|url=https://archive.org/details/theoriesofdevelo0000crai_b4n5|last=Crain|first=William C.|publisher=Prentice Hall|year=2005|location=Upper Saddle River, NJ|pages=[https://archive.org/details/theoriesofdevelo0000crai_b4n5/page/108 108]}}</ref> پیاژې د ماشومانو د ځان‌محورۍ دوو اړخونو ته پام درلود: ژبه او اخلاق. د هغه په باور، خودمحوره ماشومان له خپل ځان سره د اړیکې ټینګولو په موخه، لومړی له ژبې څخه کار اخلي. پیاژې ولېدل چې ماشومان د لوبېدلو پر مهال سره غږېږي او دغه ځان‌محوره غږېدا څه ناڅه د ماشوم تفکرات وو. هغه باور درلود چې دغه غږېدا هېڅ کومه ځانګړې کارکړنه نه‌لري؛ یوازې د ماشوم د اوسني فعالیت د پياوړتیا او ملتیا لپاره کارول کېدله. هغه داسې یوه تیوري وړاندې کړه چې د یوه ماشوم ټولنیزې او ادراکي ودې سره سم، د ځان‌محورې غږېدا د کارولو کچه راټیټېږي. د دې ترڅنګ، ویګوتسکي داسې احساس وکړ چې ځان‌محوره غږېدا ګڼ‌شمېر معناوې لري، ځکه چې په ټولنیزې غږېدا او لوړې ذهني پرمختیا کې د ماشوم ته د ودې زمینه برابروي. د پياژې پر تیورۍ سربېره، هغه پر دې باور ؤ چې، له نورو سره د اړیکې ټینګولو پر مهال، ماشوم داسې فکر کوي چې نور وګړي د بحث د سکالو په هکله په هر څه باندې خبر دي او کله چې ورڅخه لا نور جزئیات غواړي، نو ناهیلی کېږي. <ref name="Fogiel">{{cite book|last=Fogiel|first=M|title=The psychology problem solver: a complete solution guide to any textbook|year=1980|publisher=Research & Education Association|location=New Jersey, NJ}}</ref><ref name="Junefelt">{{cite book|last=Junefelt|first=K|title=Rethinking egocentric speech: towards a new hypothesis|year=2007|publisher=[[Nova Science Publishers, Inc.]]|location=New York}}</ref> همدا راز، پیاژې پر دې باور ؤ چې ځان‌محوري د ماشوم پر اخلاقي حس باندې اغېزې پرېږدي. د ځان‌محورۍ له امله، ماشوم د یوې پېښې یوازې وروستۍ پایلې ته پاملرنه کوي، نه ټولو اړخونو ته. د بېلګې په توګه: که چېرې څوک د یوه ماشوم د لوبو سامان مات کړي، نوموړی ماشوم نور ماشومان نه‌بخښي او پوهېدلای نه‌شي هغه چا چې د لوبو سامان مات کړی، دغه کار یې لاسي نه‌دی کړی. دغه ښکارنده د نېلسون (چا چې د تنکیو ماشومانو د هڅېدنو او پایلو کارَونې، د هغو اخلاقي قضاوتو ته د بڼې ورکولو په موخه، مطالعه کړې) د ځانګړې مطالعې د موندنو او شواهدو له‌مخې تایید شي.<ref>{{cite web|url=http://www.psychlotron.org.uk/newResources/cogdev/A2_AQB_cogDev_egocentrismTests.pdf|title=Tests of egocentrism|last=Sammons|first=A|year=2010|publisher=Psychlotron.org.uk|access-date=19 February 2012}}</ref> سربېره پر دې، یو لا مشهوره ازمایښت د ویمر او پرنر (۱۹۸۳ ز) له‌خوا د «کاذب باور فعالیت» تر نامه لاندې ترسره شو او ښیي چې څرنګه ماشومان، څلور کلنۍ کې، د خپل «د ذهن تیورۍ» لاس‌ته راوړنه څرګندوي. په دغه فعالیت کې، ماشومان یو تمثیل ننداره کوي، چېرې چې یو لوبغاړی راځي او مردکۍ په یوې ټوکرۍ کې پټوي او له صحنې څخه ووځي؛ د تمثیل بل لوبغاړی راځي او مردکۍ راباسي او په یوې کڅوړه کې یې اچوي. له هغه ځایه چې لومړی لوبغاړی د مردکۍ د ځای بدلون په هکله نه‌پوهېږي، له ماشومانو څخه پوښتنه کېږي ترڅو وړاندوینه وکړي، که چېرې لومړی لوبغاړی بېرته د مردکۍ د موندلو لپاره راشي، نو هغه چېرې لټوي. د دغه فعالیت پایلې ښیي چې تر څلور کلن کشر ماشومان ځواب ورکوي چې یاد لوبغاړی کڅوړه لټوي، دا ځکه چې هغوی د مردکۍ د واقعي ځای په هکله په ښه توګه پوهېږي. دا د ماشومتوب په لومړیو کې ځان‌محوره تفکر ښیي؛ ځکه چې ماشومانو ګومان کاوه، ان که چېرې لومړی لوبغاړی بشپړ تمثیل ننداره هم نه‌کړي، د یوه ماشوم په اندازه پوهه لري ترڅو د مردکۍ د موندلو لپاره کڅوړه ولټوي. کله چې ماشومان د ذهني تیورۍ لاس‌ته راوړلو باندې پیل کوي، د نورو وګړو د باورونو او ارزښتونو په پېژندلو او شنلو کې یې وړتیا لوړه ځي او دغه پياوړتیا یې ځان‌محورۍ ته پر طبیعي لېوالتیا باندې برلاسه کېږي. == سرچینې == 0jk8nid77gtgqpksxm3w6llmb6ur574 0 60468 369773 278398 2026-10-09T19:24:58Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261009sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 369773 wikitext text/x-wiki '''کوانټوم میخانیک''' د فزیک یوه بنسټیزه تیوري ده چې د طبیعت فزیکي خواص د اتومونو او د اتوم د داخلي ذراتو په کچه تشرېح کوي. دا برخه د ټول کوانټوم فزیک لکه کوانټوم کیمیا، د کوانټومي میدان د تیورۍ، کوانټومي تکنالوژۍ او د کوانټومي معلوماتو د علم بنسټ جوړوي.<ref name="Feynman">{{cite book|last1=Feynman|first1=Richard|last2=Leighton|first2=Robert|last3=Sands|first3=Matthew|title=The Feynman Lectures on Physics|volume=3|publisher=California Institute of Technology|date=1964|url=https://www.feynmanlectures.caltech.edu/III_01.html|isbn=978-0201500646|access-date=19 December 2020}}</ref> کلاسیک فزیک چې د کوانټوم میخانیک تر رامنځته کېدو د وړاندې تیوریو مجموعه ده، په معمولي (ماکروسکوپي) کچه کې د طبیعت ډېری اړخونه تشرېح کوي، خو په کوچنیو (اتومي) کچو کې یې تشرېحات کافي نه دي. د کلاسیک فزیک ډېری تیورۍ په لویه (ماکروسکوپي) کچه کې د یوه معتبر او حقیقت ته نږدې اټکل په توګه له کوانټوم فزیک څخه اخیستلی شو.<ref>{{cite journal|last1=Jaeger|first1=Gregg|title=What in the (quantum) world is macroscopic?|journal=American Journal of Physics|date=September 2014|volume=82|issue=9|pages=896–905|doi=10.1119/1.4878358|bibcode=2014AmJPh..82..896J}}</ref> کوانټوم میخانیک ورو ورو د هغو مشاهداتو د تشرېح لپاره له تیوریو څخه را پیدا شو چې په کلاسیک فزیک سره نه‌شوای تشرېح کېدای؛ لکه د تور جسم د تشعشع د مسئلې لپاره په ۱۹۰۰ کال کې د ماکس پلانک حل‌لاره او په ۱۹۰۵ کال کې د البرټ انشټاین په مقاله کې چې د فوټوالکتریک اغېزې تشرېح کوي، د انرژۍ او فرکانس تر منځ مطابقت. د مایکروسکوپي ښکارندو په اړه د پوهېدو لپاره دغه لومړنۍ هڅې چې دا مهال د «پخوانۍ کوانټومي تیورۍ» په نامه پېژندل کېږي، د ۱۹۲۰مې لسیزې په منځنیو کلونو کې د نلیز بور، اروین شروډینګر، وارنر هایزنبرګ، مکس بورن او نورو کسانو له‌خوا د کوانټوم میخانیک د بشپړې پراختیا لامل شوې. اوسنۍ تیوري په بېلابېلو ریاضیکي فورمولونو کې فورمول‌بندي شوې ده. د دغو ریاضیکي فورمول‌بندیو له ډلې په یوه کې یو ریاضيکي موجود چې «د څپې تابع» نومېږي، د انرژۍ د اندازه کولو او د ذرې د نورو فزیکي خواصو په اړه په احتمالي چوکاټونو کې معلومات وړاندې کوي. == عمومي کتنه او بنسټیز مفاهیم == کوانټوم میخانیک د فزیکي سیستمونو د خواصو او چلند د محاسبې شونتیا برابروي. معمولاً د مایکروسکوپي سیستمونو لپاره کارول کېږي چې مالیکولونه، اتومونه او د اتوم دننه ذرات دي. ثابته ده چې دا ماده د زرګونو اتومونو د لرونکو پېچلو مالیکولونو لپاره د کارېدو وړ ده، خو د انسان لپاره یې کارېدل فلسفي ستونزې رامنځته کوي او په نړۍ کې یې د یوه کل په توګه استفاده هم پر ګومان ولاړه ده. د کوانټوم میخانیک وړاندوېینې په تجربوي ډول په ډېر لوړ دقت سره تایید شوې دي.<ref>{{cite journal|title=Quantum superposition of molecules beyond 25 kDa|journal=Nature Physics|bibcode=2019NatPh..15.1242F|doi=10.1038/s41567-019-0663-9|issue=12|date=September 2019|pages=1242–1245|volume=15|author8=Markus Arndt|author=Yaakov Y. Fein|author7=Stefan Gerlich|author6=Marcel Mayor|author5=Sebastian Pedalino|author4=Filip Kiałka|author3=Patrick Zwick|author2=Philipp Geyer|s2cid=203638258}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Bojowald|first1=Martin|title=Quantum cosmology: a review|journal=Reports on Progress in Physics|date=2015|volume=78|issue=2|page=023901|doi=10.1088/0034-4885/78/2/023901|pmid=25582917|arxiv=1501.04899|bibcode=2015RPPh...78b3901B|s2cid=18463042}}</ref> د دغې تیورۍ یوه بنسټیزه ځانګړنه دا ده چې معمولاً په پرېکند ډول دا وړاندوېینه نه‌شي کولای چې څه به پېښ شي، بلکې ځینې احتمالات وړاندې کوي. د ریاضي له نظره یو احتمال د یوه مرکب عدد د مطلق ارزښت د جذر په اخیستو سره لاسته راځي. دا قانون «د بورن قانون» بلل کېږي چې نوم یې د فزیک‌پوه «مکس بورن» له نامه څخه اخیستل شوی دی. د بېلګې په توګه د التکرون په څېر یوه کوانټومي ذره د څپې د تابع په توګه تعریفولی شو چې په فضا کې له هرې نقطې سره یو احتمال تړي. د کوانټوم میخانیک د ریاضیکي قوانینو یوه پایله د بېلابېلو اندازه کېدونکو کمیتونو تر منځ د وړاندوېینې وړتیا ده. د قاطعیت د نه‌شتون تر ټولو مشهوره بڼه وايي چې مهمه نه ده چې یوه کوانټومي ذره څه ډول چمتو شوې ده او یا پر هغې د شویو ازمېښتونو دقت څومره دی، د موقعیت او شتاب د اندازه کولو لپاره یې هېڅ دقیقه وړاندوېینه نه‌شو کولای. شونې نه ده چې دغه مفاهیم دې د واقعي ریاضیاتو تر پېژندو پرته وړاندې شوای شي. د کوانټوم میخانیک پوهه نه یوازې دا چې د مرکبو اعدادو لاسوهنې ته اړتیا لري، بلکې خطي الجبر، ډيفرانسیل معادلاتو، ګروپي تیوریو او نورو پرمختللو موضوعاتو ته هم اړتیا لري. پر دې بنسټ، دا مقاله د کوانټوم میخانیک یو ریاضيکي فورمول وړاندې کوي او استفاده یې په څو ګټورو بېلګو کې څېړي.<ref name="Lederman">{{cite book|last1=Lederman|first1=Leon M.|url=https://books.google.com/books?id=qY_yOwHg_WYC&pg=PA102|title=Quantum Physics for Poets|first2=Christopher T.|last2=Hill|publisher=Prometheus Books|year=2011|isbn=978-1616142810|location=US}}</ref><ref name="Müller-Kirsten">{{cite book|last=Müller-Kirsten|first=H. J. W.|url=https://books.google.com/books?id=p1_Z81Le58MC&pg=PA14|title=Introduction to Quantum Mechanics: Schrödinger Equation and Path Integral|publisher=World Scientific|year=2006|isbn=978-981-2566911|location=US|page=14}}</ref><ref name="Plotnitsky">{{cite book|last=Plotnitsky|first=Arkady|url=https://books.google.com/books?id=dmdUp97S4AYC&pg=PA75|title=Niels Bohr and Complementarity: An Introduction|publisher=Springer|year=2012|isbn=978-1461445173|location=US|pages=75–76}}</ref><ref>{{cite book|first=David J.|last=Griffiths|author-link=David J. Griffiths|title=Introduction to Quantum Mechanics|title-link=Introduction to Quantum Mechanics (book)|date=1995|publisher=Prentice Hall|isbn=0-13-124405-1}}</ref><ref name="Trixler2013">{{cite journal|last=Trixler|first=F.|title=Quantum tunnelling to the origin and evolution of life|journal=Current Organic Chemistry|date=2013|volume=17|number=16|pages=1758–1770|doi=10.2174/13852728113179990083|pmid=24039543|pmc=3768233}}</ref><ref>{{cite book|chapter-url=https://plato.stanford.edu/entries/qt-entangle/|first=Jeffrey|last=Bub|author-link=Jeffrey Bub|chapter=Quantum entanglement|title=Stanford Encyclopedia of Philosophy|title-link=Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|editor-first=Edward N.|editor-last=Zalta|year=2019}}</ref><ref name="Caves">{{cite book|first=Carlton M.|editor-first1=Paul|editor-first5=Carlos|editor-last4=Hecht|editor-first4=Jeff|editor-last3=Bass|editor-first3=Mike|editor-last2=Agrawal|editor-first2=Govind|editor-last1=Kelley|pages=320–323|last=Caves|isbn=978-1-943580-04-0|year=2015|bibcode=2013arXiv1302.1864C|arxiv=1302.1864|publisher=[[The Optical Society]]|title=OSA Century of Optics|chapter=Quantum Information Science: Emerging No More|author-link=Carlton M. Caves|editor-last5=Stroud}}</ref><ref name="wiseman15">{{Cite journal|last=Wiseman|first=Howard|author-link=Howard M. Wiseman|date=October 2015|title=Death by experiment for local realism|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_nature_2015-10-29_526_7575/page/649|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|language=en|volume=526|issue=7575|pages=649–650|doi=10.1038/nature15631|pmid=26503054|issn=0028-0836|doi-access=free}}</ref><ref name="wolchover17">{{Cite web|url=https://www.quantamagazine.org/20170207-bell-test-quantum-loophole/|title=Experiment Reaffirms Quantum Weirdness|last=Wolchover|first=Natalie|author-link=Natalie Wolchover|date=7 February 2017|work=[[Quanta Magazine]]|language=en-US|access-date=8 February 2020}}</ref> == استفاده == کوانټوم میخانیک د نړۍ د ډېرو ځانګړنو په تشرېح کولو کې، کوچنیو شیانو او هغو غبرګونونو ته په کتو سره چې په کلاسیکو مېتودونو د تشرېح کولو وړ نه دي، ډېر بریالیتوبونه لرلي دي. کوانټوم میخانیک یوازنۍ تیوري ده چې د هغو اتومي ذراتو چلندونه یې څرګند کړي چې د مادې ټول ډولونه (الکترونونه، پروتونونه، نوترونونه، فوټونونه او نور) جوړوي. د جامد حالت فزیک او د توکو علم پر کوانټوم میخانیک تکیه دي.<ref name="marvincohen2008">{{cite journal|last=Cohen|first=Marvin L.|title=Essay: Fifty Years of Condensed Matter Physics|journal=Physical Review Letters|year=2008|volume=101|issue=25|doi=10.1103/PhysRevLett.101.250001|url=http://prl.aps.org/edannounce/PhysRevLett.101.250001|access-date=31 March 2012|bibcode=2008PhRvL.101y0001C|pmid=19113681|page=250001}}</ref><ref>{{cite magazine|last1=Matson|first1=John|title=What Is Quantum Mechanics Good for?|url=http://www.scientificamerican.com/article/everyday-quantum-physics/|magazine=Scientific American|access-date=18 May 2016}}</ref> == تاریخچه == کوانټوم میخانیک د شلمې پېړۍ په لومړیو لسیزو کې پراخ شو او دلیل یې د هغو ښکارندو تشرېح ته اړتیا وه چې پخوا په ځینو مواردو کې لیدل شوې وې. د نور د څپه‌ييز ماهیت په اړه علمي څېړنې په ۱۷مه او ۱۸مه پېړۍ کې هغه مهال پيل شوې چې د رابرټ هوک، کریسټین هویګنز او لیونارډ اولیز په څېر ساینس‌پوهانو د تجربوي مشاهداتو پر بنسټ د نور څپه‌ييزه تیوري وړاندې کړه. په ۱۸۰۳ کال کې انګرېز عالم «توماس یانګ» د دوو درزونو مشهور ازمېښت تشرېح کړ. دغه ازمېښت د نور د څپه‌ييزې تیورۍ په عمومي منلو کې مهم رول درلود.<ref name="Born & Wolf">{{cite book|first1=Max|last1=Born|author-link1=Max Born|first2=Emil|last2=Wolf|author-link2=Emil Wolf|title=Principles of Optics|title-link=Principles of Optics|year=1999|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-64222-1|oclc=1151058062}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Scheider|first=Walter|date=April 1986|title=Bringing one of the great moments of science to the classroom|url=http://www.cavendishscience.org/phys/tyoung/tyoung.htm|journal=[[The Physics Teacher]]|language=en|volume=24|issue=4|pages=217–219|doi=10.1119/1.2341987|bibcode=1986PhTea..24..217S|issn=0031-921X}}</ref> د نولسمې پېړۍ په لومړیو کې د «جان ډالټن» او «امډیو اووګارډ» له‌خوا کیمیاوي څېړنو د مادې اتومي تیورۍ ته اهمیت ورکړ او دا هغه نظریه وه چې جېمز کلېرک مکسوېل، لوډویګ بولټزمن او نورو د ګازونو د حرکي تیورۍ د رامنځته کولو لپاره جوړه کړه. د حرکي تیورۍ بریالیتوبونو دې نظریې ته لا ډېر باور ورکړ چې ماده له اتومونو جوړه شوې، خو بیا هم دې تیورۍ داسې نیمګړتیاوې لرلې چې بشپړېدل یې یوازې د کوانټوم میخانیک په پراختیا سره شوني وو. که څه هم چې له یوناني فلسفې څخه د اتومونو په اړه لومړنی تصور دا و چې اتومونه نه وېشل کېدونکي واحدونه دي - «اتوم» کلمه له یوناني کلمې څخه اخیستل شوې او د «نه پرې کېدونکې» په معنا ده – په نولسمه پېړۍ کې د اتومي جوړښت په اړه ځینې فرضیې رامنځته شوې. په دې برخه کې یو مهم اکتشاف په ۱۸۳۸ کال کې د مایکل فاراډي هغه مشاهده وه چې د کم‌فشاره ګاز لرونکې ښيښه‌يي لولې په دننه کې یې د الکتریکي تخلیې له امله راپیدا شوې ځلا ولیده. جولیوس پلوکر، یوهان ویلهلم هیټورف او یوګن ګلډشټاین د فاراډي څېړنو ته دوام ورکړ او پراخې یې کړې چې له امله یې کتود وړانګې وپېژندل شوې، تامسون ومونده چې دا وړانګې د الکترون په نامه له اتومي ذراتو څخه جوړې شوې دي.<ref name="Feynman-kinetic-theory">{{cite book|last1=Feynman|first1=Richard|last2=Leighton|first2=Robert|last3=Sands|first3=Matthew|title=The Feynman Lectures on Physics|volume=1|publisher=California Institute of Technology|date=1964|url=https://www.feynmanlectures.caltech.edu/I_40.html|isbn=978-0201500646|access-date=30 September 2021}}</ref><ref>{{Citation|first=Andre|last=Martin|contribution=Cathode Ray Tubes for Industrial and Military Applications|editor-last=Hawkes|editor-first=Peter|title=Advances in Electronics and Electron Physics, Volume 67|publisher=Academic Press|year=1986|isbn=978-0080577333|page=183|quote="Evidence for the existence of "cathode-rays" was first found by Plücker and Hittorf ..."}}</ref><ref>{{Cite book|last=Dahl|first=Per F.|url=https://books.google.com/books?id=xUzaWGocMdMC|title=Flash of the Cathode Rays: A History of J J Thomson's Electron|year=1997|publisher=CRC Press|isbn=978-0-7503-0453-5|pages=47–57|language=en}}</ref><ref>{{cite web|title=Quantum – Definition and More from the Free Merriam-Webster Dictionary|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/quantum|access-date=18 August 2012|publisher=Merriam-webster.com}}</ref><ref>{{cite book|first1=J.|last1=Mehra|author-link1=Jagdish Mehra|first2=H.|last2=Rechenberg|title=The Historical Development of Quantum Theory, Vol. 1: The Quantum Theory of Planck, Einstein, Bohr and Sommerfeld. Its Foundation and the Rise of Its Difficulties (1900–1925)|location=New York|publisher=Springer-Verlag|year=1982|isbn=978-0387906423}}</ref> د ۱۹۲۰مې لسیزې په منځنیو کلونو کې کوانټوم میخانیک د اتومي فزیک لپاره پر سټنډرډ فورمول د بدلېدو لپاره پراخ شو. په ۱۹۲۳ کال کې فرانسوي فزیک‌پوه «لویي ډو بروګل» د مادې د څپو په اړه خپله تیوري وړاندې کړه او ویې ویل چې ذرات کولای شي څپه‌ييزې ځانګړنې وښيي او برعکس. د ډو بروګلي پر کړنلاره له تکیې سره معاصر کونټوم میخانیک په ۱۹۲۵ کال کې وزیږېد یا رامنځته شو؛ دا هغه مهال و چې جرمني فزیک‌پوهانو «وارنر هایزنبرګ»، «ماکس بورن» او «پاسکال جرډن» مېټریکس میخانیک رامنځته کړ او اسټریايي فزیک‌پوه «اروین شروډینګر» د څپو میخانیک اختراع کړ. بورن د ۱۹۲۶ کال په جولای میاشت کې د شروډینګر د څپې د تابع احتمالي تشرېح وکړه. په دې توګه د کوانټوم فزیک ټوله څانګه رامنځته شوه او د ۱۹۲۷ کال په پنځم «سولوې کنفرانس» کې په پراخه کچه ومنل شوه.<ref name="Edwards79">David Edwards,"The Mathematical Foundations of Quantum Mechanics", ''Synthese'', Volume 42, Number 1/September, 1979, pp.&nbsp;1–70.</ref><ref name="Edwards81">D. Edwards, "The Mathematical Foundations of Quantum Field Theory: Fermions, Gauge Fields, and Super-symmetry, Part I: Lattice Field Theories", ''International J. of Theor. Phys.'', Vol. 20, No. 7 (1981).</ref><ref name="pais1997">{{cite book|last=Pais|first=Abraham|author-link=Abraham Pais|title=A Tale of Two Continents: A Physicist's Life in a Turbulent World|year=1997|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey|isbn=0-691-01243-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/taleoftwocontine00pais}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Bernstein|first=Jeremy|author-link=Jeremy Bernstein|date=November 2005|title=Max Born and the quantum theory|journal=[[American Journal of Physics]]|language=en|volume=73|issue=11|pages=999–1008|doi=10.1119/1.2060717|bibcode=2005AmJPh..73..999B|issn=0002-9505}}</ref> کوانټوم میخانیک تر ۱۹۳۰ کال پورې د ډېوېډ هیلبرټ، پل ډیراک او جان وون نویمان له‌خوا لا ډېر یو موټی او رسمي شو چې د دوی ډېری تمرکز پر اندازو اخیستنو، د واقعیت په اړه زموږ د پوهې پر ماهیت او فلسفي ګومانونو و. له هغه مهاله تر اوسه یې په ډېرو څانګو لکه کوانټومي کيمیا، کوانټوم الکترونیک، کوانټوم اپټیک او د کوانټومي معلوماتو په علم کې ریښې کړې دي. د دې تر څنګ د عناصرو د اوسني تناوبي جدول د ډېرو ځانګړنو لپاره ګټور چوکاټونه برابروي او د کیمیایي رابطو په لړ کې د اتومونو چلند او په کمپيوټري نیمه هادي ګانو کې د الکترونونو جریان تشرېح کوي، پر دې بنسټ په اوسنیو تکنالوژيو کې ډېر مهم رول لري. که څه هم کوانټوم میخانیک د نړۍ د ډېرې کوچنۍ برخې د تشرېح کولو لپاره جوړ شوی و، خو د ځینو ماکروسکوپي یعنې لویو ښکارندو د تشرېح لپاره هم اړین دی.<ref name="feynman2015">{{cite web|url=http://www.feynmanlectures.caltech.edu/III_21.html#Ch21-S5|title=The Feynman Lectures on Physics '''III''' 21-4|quote=...it was long believed that the wave function of the Schrödinger equation would never have a macroscopic representation analogous to the macroscopic representation of the amplitude for photons. On the other hand, it is now realized that the phenomena of superconductivity presents us with just this situation.|last=Feynman|first=Richard|author-link=Richard Feynman|publisher=[[California Institute of Technology]]|access-date=24 November 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://physics.berkeley.edu/sites/default/files/_/lt24_berk_expts_on_macro_sup_effects.pdf|first=Richard|last=Packard|year=2006|title=Berkeley Experiments on Superfluid Macroscopic Quantum Effects|archive-url=https://web.archive.org/web/20151125112132/http://research.physics.berkeley.edu/packard/publications/Articles/LT24_Berk_expts_on_macro_sup_effects.pdf|archive-date=25 November 2015|access-date=24 November 2015}}</ref><ref>{{cite journal|last=Van Hove|first=Leon|title=Von Neumann's contributions to quantum mechanics|journal=[[Bulletin of the American Mathematical Society]]|year=1958|volume=64|issue=3|pages=Part 2:95–99|url=https://www.ams.org/journals/bull/1958-64-03/S0002-9904-1958-10206-2/S0002-9904-1958-10206-2.pdf|doi=10.1090/s0002-9904-1958-10206-2|doi-access=free}}</ref> == سرچينې == n82jdf0d3viqb2fh11m3pgycsoqrez0 0 60480 369746 367692 2026-10-09T18:00:25Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261009sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 369746 wikitext text/x-wiki {{انسان پېژندنه}} جندر د ښځېتوب او سړيتوب او تر منځ يې د توپير کولو اړوند ځانګړتياوو لړۍ ده. پر همدې بنسټ جنس کېدای شي د جنسيت پر بنسټ ټولنيز جوړښتونه (لکه: د جندر ونډې) او د جندر پېژندګلوي راشامل کړي. زياتره کلتورونه د دوو جنسونو په لرلو (هلکان يا سړي او نجونې يا ښځې) سره د جندر دويال يعنې دوه جنسونه کاروي او هغوی چې له دې ډلو څخه د باندې دي، کېدای شي د نادويال اصطلاح تر چتر لاندې ځای شي. ځينې ټولنې د نارينه او ښځينه تر څنګ نور ځانګړي جندرونه هم لري. لکه د سويلي اسيا hijras [ايجراګان]، چې زياتره درېيم جندر نومول کېږي (او څلورم جندر او داسې نور). زياتره پوهان هوکړه لري، چې جندر د ټولنيز سازمان لپاره يوه مرکزي ځانګړتيا ده. <ref name="udry">{{cite journal|date=November 1994|title=The Nature of Gender|url=https://archive.org/details/sim_demography_1994-11_31_4/page/561|journal=Demography|volume=31|issue=4|pages=561–573|doi=10.2307/2061790|jstor=2061790|pmid=7890091|first1=J. Richard|last1=Udry|s2cid=38476067|doi-access=free}}</ref><ref name="haig">{{cite journal|date=April 2004|first1=David|citeseerx=10.1.1.359.9143|archive-date=15 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120615160110/https://www.oeb.harvard.edu/faculty/haig/Publications_files/04InexorableRise.pdf|url-status=dead|author-link1=David Haig (biologist)|last1=Haig|pmid=15146141|title=The Inexorable Rise of Gender and the Decline of Sex: Social Change in Academic Titles, 1945–2001|doi=10.1023/B:ASEB.0000014323.56281.0d|pages=87–96|issue=2|volume=33|journal=Archives of Sexual Behavior|url=https://www.oeb.harvard.edu/faculty/haig/publications_files/04inexorablerise.pdf|s2cid=7005542}}</ref><ref name="www.who.int">{{Cite web|title=What do we mean by "sex" and "gender"?|publisher=[[World Health Organization]]|access-date=26 November 2015|url=https://apps.who.int/gender/whatisgender/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170130022356/https://apps.who.int/gender/whatisgender/en/|archive-date=30 January 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|last1=Sigelman|first1=Carol K.|last2=Rider|first2=Elizabeth A.|title=Life-Span Human Development|date=14 March 2017|publisher=Cengage Learning|isbn=978-1-337-51606-8|url=https://books.google.com/books?id=M2M1DgAAQBAJ&pg=PA385|access-date=4 August 2021|language=en|page=385|archive-date=4 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210804065452/https://books.google.com/books?id=M2M1DgAAQBAJ&pg=PA385|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last1=Maddux|first1=James E.|last2=Winstead|first2=Barbara A.|title=Psychopathology: Foundations for a Contemporary Understanding|date=11 July 2019|publisher=Routledge|isbn=978-0-429-64787-1|url=https://books.google.com/books?id=Q-ChDwAAQBAJ&pg=PT1028|access-date=4 August 2021|language=en|archive-date=4 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210804065451/https://books.google.com/books?id=Q-ChDwAAQBAJ&pg=PT1028|url-status=live}}</ref><ref name="Nadal-re-binary">Kevin L. Nadal, ''The SAGE Encyclopedia of Psychology and Gender'' (2017, {{ISBN|1483384276}}), page 401: "Most cultures currently construct their societies based on the understanding of gender binary—the two gender categorizations (male and female). Such societies divide their population based on biological sex assigned to individuals at birth to begin the process of gender socialization."</ref><ref>{{Cite book|last=Heinemann|first=Isabel|url=https://books.google.com/books?id=tc4zYBvks38C&q=most+scholars+agree+gender+is&pg=PA36|title=Inventing the Modern American Family: Family Values and Social Change in 20th Century United States|date=May 2012|publisher=Campus Verlag|isbn=978-3-593-39640-8|pages=36|language=en|access-date=28 July 2021|archive-date=27 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210827192459/https://books.google.com/books?id=tc4zYBvks38C&q=most+scholars+agree+gender+is&pg=PA36|url-status=live}}</ref> جنسيت پوه John Money زياتره وختونه د بيولوژيکي جنسيت او جندر ونډې تر منځ د اصطلاحي توپير لومړنی راپېژندونکی ګڼل کېږي (لکه څرنګه چې په اصلي ډول راپېژندل شوی دی؛ د دواړو جندرونو د ونډې مفاهيم او هغه څه رانغاړي چې وروسته به د جندر هويت په توګه پېژندل کېږي). نوموړي په ۱۹۵۵ ز کال کې ياد توپير څرګند کړ. که څه هم Medison Bentley وار له مخه په ۱۹۵۴ ز کال کې جندر «د جنسيت ټولنيز شوې کتنې» په توګه راپېژندلی دی او د دويم جنس تر سرليک لاندې د Simon de Beauvoir کتاب د ښځو د برابرۍ نظريه کې د جنسيت او جندر تر منځ د توپير د پيل په توګه ژباړل شوی دی. <ref>MONEY J. Hermaphroditism, gender and precocity in hyperadrenocorticism: psychologic findings. Bull Johns Hopkins Hosp. 1955 Jun;96(6):253-64. PMID 14378807.</ref><ref>{{Cite book|last=Downing|first=Lisa|url=https://worldcat.org/oclc/902609808|title=Fuckology : critical essays on John Money's diagnostic concepts|date=19 December 2014|isbn=978-0-226-18658-0|pages=21|oclc=902609808|access-date=5 September 2021|archive-date=17 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220217115728/https://www.worldcat.org/title/fuckology-critical-essays-on-john-moneys-diagnostic-concepts/oclc/902609808|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Bentley|first=Madison|date=April 1945|title=Sanity and Hazard in Childhood|url=https://dx.doi.org/10.2307/1417846|journal=The American Journal of Psychology|volume=58|issue=2|pages=212–246|doi=10.2307/1417846|jstor=1417846|issn=0002-9556|access-date=17 August 2021|archive-date=17 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220217115727/https://www.jstor.org/stable/1417846?origin=crossref|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Horley|first1=James|url=https://books.google.com/books?id=VyGpDAAAQBAJ|title=Experience, Meaning, and Identity in Sexuality: A Psychosocial Theory of Sexual Stability and Change|last2=Clarke|first2=Jan|date=2016-07-11|publisher=Springer|isbn=978-1-137-40096-3|pages=24|language=en|access-date=17 August 2021|archive-date=17 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210817114235/https://books.google.com/books?id=VyGpDAAAQBAJ|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|last=Witt|first=Charlotte E.|url=https://worldcat.org/oclc/780208834|title=Feminist metaphysics : explorations in the ontology of sex, gender and identity|date=2011|publisher=Springer|isbn=978-90-481-3782-4|pages=48|oclc=780208834|access-date=6 September 2021|archive-date=17 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220217115729/https://www.worldcat.org/title/feminist-metaphysics-explorations-in-the-ontology-of-sex-gender-and-identity/oclc/780208834|url-status=live}}</ref><ref name="Butler">[[Judith Butler|Butler, Judith]], "Sex and Gender in Simone de Beauvoir's Second Sex" in ''Yale French Studies'', No. 72 (1986), pp. 35&#x2013;49.</ref> د Money له کار څخه وړاندې هر څيز ته د جندر ويی کارول عام نه و او يوازې ګرامري ډلبنديو کې کارېده. که څه هم له ياد ويي څخه د Money موخه تر ۱۹۷۰ ز لسيزې هغه مهال پورې خپره نه شوه، چې د ښځو د برابرۍ نظريې د بيولوژيکي جنس او د جندر ټولنيز جوړښت تر منځ د توپير مفهوم راونغاړه. زياتره معاصر ټولنپوهان، سلوکي پوهان او بيولوژي پوهان، زيات حقوقي نظامونه او حکومتي جوړښتونه او د حکومتونو تر منځ استازولۍ، لکه: د روغتيا نړيوال سازمان، د جندر او جنسيت تر منځ توپير کوي. <ref>{{Cite book|last=Kimmel|first=Michael S.|title=The gendered society|date=2017|isbn=978-0-19-026031-6|edition=Sixth|location=New York|pages=3|oclc=949553050}}</ref><ref name="socialsciencedictionary">{{cite web|url=https://www.socialsciencedictionary.com/GENDER|archive-url=https://web.archive.org/web/20110202125938/https://www.socialsciencedictionary.com/GENDER|url-status=dead|archive-date=2 February 2011|title=GENDER|publisher=Social Science Dictionary|access-date=20 March 2015}}</ref><ref name="pearsonhighered">{{cite book|title=Gender Roles: A Sociological Perspective|author=Lindsey, Linda L.|isbn=978-0-13-244830-7|year=2010|publisher=Pearson|chapter=Ch. 1. The Sociology of gender|chapter-url=https://www.pearsonhighered.com/assets/hip/us/hip_us_pearsonhighered/samplechapter/0132448300.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150405145514/https://www.pearsonhighered.com/assets/hip/us/hip_us_pearsonhighered/samplechapter/0132448300.pdf|archive-date=5 April 2015}}</ref><ref>{{Cite book|last=Paludi|first=Michele Antoinette|url=https://books.google.com/books?id=rf9rAy1yCHkC&q=Both+physiologists+and+biologists+agree+that+gender+is+distinct+from+sex.&pg=PA153|title=The Psychology of Women at Work: Challenges and Solutions for Our Female Workforce|date=2008|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-275-99677-2|pages=153|language=en|access-date=30 August 2021|archive-date=20 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020191850/https://books.google.com/books?id=rf9rAy1yCHkC&q=Both+physiologists+and+biologists+agree+that+gender+is+distinct+from+sex.&pg=PA153|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|last=O'Halloran|first=Kerry|title=Sexual orientation, gender identity and international human rights law: common law perspectives|date=2020|isbn=978-0-429-44265-0|location=London|pages=22-28, 328-329|oclc=1110674742}}</ref><ref>{{Cite web|title=Gender: definitions|url=https://www.euro.who.int/en/health-topics/health-determinants/gender/gender-definitions|access-date=2021-08-22|website=www.euro.who.int|language=en|archive-date=25 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210925234052/https://www.euro.who.int/en/health-topics/health-determinants/gender/gender-definitions|url-status=live}}</ref> په نورو برخو کې د جندر اصطلاح د يوه روښانه مفهومي توپير له وړاندې کولو څخه پرته د جنسيت (Sex) پر ځای کارول کېږي. د بېلګې په ډول: د ناانساني ژوو په څېړنه کې جندر په عادي ډول د ژوو بيولوژيکي جنسيت ته وايي. د جندر په معنا کې دا بدلون ۱۹۸۰ لسيزې ته ورګرځېدلی شي. په ۱۹۹۳ ز کال کې د متحده ايالتونو د خوړو او درملو ادارې د جنسيت پر ځای د جندر کارول پيل کړل. وروسته په ۲۰۱۱ ز کال کې ياده اداره له خپل دريځ څخه په شا شوه او جنسيت يې د بيولوژيکي ډلبندۍ او جندر يې د نارينه يا ښځينه په توګه د يو شخص ځاني استازولۍ يا  د دې لپاره وکاراوه، چې ياد شخص ته د نوموړي د جندر پېژندنې پر بنسټ د ټولنيزو بنسټونو له لوري څه ډول ځواب ورکول کېږي. <ref>{{Cite web|url=https://www.fda.gov/medicaldevices/deviceregulationandguidance/guidancedocuments/ucm283453.htm|title=Evaluation of Sex-Specific Data in Medical Device Clinical Studies – Guidance for Industry and Food and Drug Administration Staff|date=22 August 2014|website=U.S. Food and Drug Administration|access-date=26 February 2019|archive-date=9 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140809152800/https://www.fda.gov/MedicalDevices/DeviceRegulationandGuidance/GuidanceDocuments/ucm283453.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fda.gov/downloads/RegulatoryInformation/Guidances/UCM126835.pdf|title=Guideline for the Study and Evaluation of Gender Differences in the Clinical Evaluation of Drugs|website=[[Food and Drug Administration]]|access-date=3 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150406164205/https://www.fda.gov/downloads/RegulatoryInformation/Guidances/UCM126835.pdf|archive-date=6 April 2015|url-status=dead}}</ref> ټولنيزې پوهې د جندر څېړنو لپاره يوه ځانګړې څانګه لري. نورې پوهې، لکه: جنسيت پېژندنه او د عصب پوهه هم په دې موضوع کې لېوالتيا لري. ټولنيزې پوهې ځينې وختونه جندر يو ټولنيز جوړښت ته نږدې کوي او د جندر څېړنې په ځانګړي ډول دا چاره کوي، په داسې حال کې چې په طبيعي پوهو کې څېړنه پلټي چې ايا په نارينه او ښځينه کې بيولوژيکي توپيرونه په انسانانو کې د جندر پرمختګ اغېزمنولی شي که نه. دواړه په دې اړه مناظرې ته معلومات ورکوي، چې بيولوژيکي توپيرونه په څومره توپير د جندر پېژندنې (هويت) او جندري سلوک اغېزمنولی شي. په ځينو انګليسي ادبياتو کې د بيولوژيکي جنسيت، فزيالوژيکي جندر او د ټولنيز جندر ونډې تر منځ trichotomy [نازکه] توپير شته. دا چارچوکاټ په ۱۹۷۸ ز کال کې د transsexualism په اړه، د ښځو د برابرۍ يوه مقاله کې د لومړي ځل لپاره راڅرګند شو. <ref>{{cite journal|year=1978|title=Transsexualism and women: A critical perspective|url=https://archive.org/details/sim_feminist-studies_1978-10_4_3/page/n36|journal=Feminist Studies|volume=4|issue=3|pages=97–106|doi=10.2307/3177542|jstor=3177542|author=Yudkin, M.}}</ref> == سرچينې == ihxy7n3xvhj9bzyy3zg78d180hhi5lv 0 60484 369744 365877 2026-10-09T17:47:11Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261009sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 369744 wikitext text/x-wiki د غلامۍ تاريخ له پخوا وختونو څخه تر نن ورځې پورې زيات کلتورونه، مليتونه او دينونه رانغاړي. همدا ډول د غلامۍ قربانيان له زياتو بېلابېلو توکمي لږه کيو او مذهبي ډلو څخه وو. د غلامانو ټولنيزو، اقتصادي او حقوقي دريځونو، د غلامۍ په بېلابېلو نظامونو کې په پراخ ډول د وختونو او ځايونو له مخې توپير درلود. <ref>{{cite book|last=Klein|first=Herbert S.|title=African Slavery in Latin America and the Caribbean|url=https://archive.org/details/africanslaveryin0000herb|year=2007|publisher=Oxford University Press|location=New York [etc.]|isbn=978-0195189421|edition=2nd|author2=III, Ben Vinson}}</ref> غلامي په پرتليز ډول له تمدن څخه مخکې، د ښکاري ډلې وګړو کې خورا لږه ځکه وه، چې غلامي د تولنيزې ډلبندۍ تر شرطونو لاندې وده کوي. غلامي په لومړيو تمدنونو، (لکه:  بين النهرين کې سومر، چې له ميلاد څخه ۳۵۰۰ کلونو پخوا ته ورګرځي) کې پلې شوه. مریيتوب د بين النهرين حمورابي قانون (۱۸۶۰ ق . م) کې راڅرګندېږي، چې د يوه رامنځته شوي بنسټ په توګه ورته ورګرځي. مریيتوب په لرغونۍ نړۍ کې خپور شوی و او د رومي سترواکۍ په ګډون په نږدې هر لرغوني تمدن کې موندل شوی و. د منځنيو پېړيو په لومړيو کې په اروپا کې لږ عام شو [مرييتوب]، که څه هم په ځينو سيمو کې يې پلې کېدل دوام وکړ. په مديترانه يي هېوادونو کې د جنګ د پېړيو پر مهال عيسويانو او مسلمانانو دواړو د يو بل غړي ونيول او غلامان يې کړل. اسلامي مرييتوب له ۷ پېړي څخه تر ۲۰ پېړۍ پورې په بنسټيز ډول د لویديخې او مرکزي اسيا، شمالي او ختيځې افريقا، هندوستان او اروپا سيمې راونغاړلې. هالنډ، فرانسې، هسپانيې، پرتګال، بریتانيا او د لويديځې افریقا يو شمېر پاچاهيو د اتلانتيک غلامۍ سوداګرۍ (Atlantic Slave trade) کې په ځانګړي ډول له ۱۶۰۰ ز څخه وروسته د يادونې وړ ونډه ولوبوله. <ref>{{cite journal|last1=Smith|last9=Hertz|pmc=2999363|pages=19–34|journal=Current Anthropology|pmid=21151711|doi=10.1086/648530|date=February 2010|issue=1|volume=51|title=Wealth Transmission and Inequality Among Hunter-Gatherers|url=https://archive.org/details/sim_current-anthropology_2010-02_51_1/page/n24|first10=Adrian|last10=Bell|first9=Tom|first8=Monique Borgerhoff|first1=Eric Alden|last8=Mulder|first7=Samuel|last7=Bowles|first6=Michael|last6=Gurven|first5=Polly|last5=Wiessner|first4=David|last4=Nolin|first3=Frank|last3=Marlowe|first2=Kim|last2=Hill|quote=Summary characteristics of hunter-gatherer societies in the Standard Cross-Cultural Sample (SCSS). [...] Social stratification [: ...] Hereditary slavery 24% [...].}}</ref><ref>{{cite book|last=Wanzola|first=Hamba|title=Rediscovering the Hidden World: The Changing Human Geography of Kongo|url=https://books.google.com/books?id=hLFGpdkpHKsC&pg=PT72|publisher=[[Xlibris Corporation]]|date=30 November 2012|page=72|isbn=978-1479751914|quote=Slavery is rare among hunter-gatherer populations as slavery depends on a system of social stratification.}}</ref><ref>{{cite book|last1=Tetlow|first1=Elisabeth Meier|chapter=Sumer|title=Women, Crime and Punishment in Ancient Law and Society: Volume 1: The Ancient Near East|url=https://books.google.com/books?id=ONkJ_Rj1SS8C|series=Women, Crime, and Punishment in Ancient Law and Society|volume=1|location=New York|publisher=A&C Black|date=2004|page=7|isbn=9780826416285|access-date=17 March 2019|quote=In Sumer, as in most ancient societies, the institution of slavery existed as an integral part of the social and economic structure. Sumer was not, however, a slavery based economy.}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.wsu.edu/~dee/MESO/CODE.HTM|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514033802/http://www.wsu.edu/~dee/MESO/CODE.HTM|archive-date=14 May 2011|title=Mesopotamia: The Code of Hammurabi|quote=e.g. Prologue, "the shepherd of the oppressed and of the slaves" Code of Laws No. 307, "If any one buy from the son or the slave of another man".}}</ref><ref>{{cite journal|title=Migrants in Chains: On the Enslavement of Muslims in Renaissance and Enlightenment Europe|author=Ariel Salzmann|journal=Religions|year=2013|quote=Between the Renaissance and the French Revolution, hundreds of thousands of Muslim men and women from the southern and eastern shores of the Mediterranean were forcibly transported to Western Europe.}}</ref> که څه هم غلامي نوره د نړۍ په هيڅ ځای کې قانوني نه ده، مګر انساني قاچاق تر اوسه د يوې نړيوالې ستونزې په توګه پاتې کېږي. د اټکل له مخې په ۲۰۱۳ ز کې له ۲۵ څخه تر ۴۰ ميليونو خلکو پورې غلامان کړای شوي وو، چې ډېری يې په اسيا کې وو. له ۱۹۸۳ ز څخه تر ۲۰۰۵ ز کال پورې د سوډان د دويمې کورنۍ جګړې پر مهال خلک په غلامۍ نيول شوي وو. په لوېديځې افريقا کې د کاکاو بوټو [يو ډول ونه ده، چې تخم يې د چايو په توګه او چاکلېټ کې کارول کېږي] د نيالولو په موخه د ۱۹۹۰ ز لسيزې په وروستيو کې د کوچنيانو د منظمې غلامۍ او قاچاق ثبوت په ډاګه شو. <ref>{{cite web|url=http://www.globalslaveryindex.org/category/press-release/|title=Inaugural Global Slavery Index Reveals more Than 29 Million people Living In Slavery|work=Global Slavery Index 2013|date=4 October 2013|access-date=17 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160407232555/http://www.globalslaveryindex.org/category/press-release/|archive-date=7 April 2016|url-status=dead}}</ref><ref name="US Department of State">{{cite web|title=Slavery, Abduction and Forced Servitude in Sudan|url=https://2001-2009.state.gov/p/af/rls/rpt/2002/10445.htm|publisher=US Department of State|access-date=20 March 2014|date=22 May 2002}}</ref><ref name="theAustralian-20867">{{cite web|author=5 Minutes 10 Minutes <!-- // .tier-2 -->|url=http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,20867,20855855-28737,00.html|title=West is master of slave trade guilt|publisher=Theaustralian.news.com.au|access-date=4 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20070613155944/http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,20867,20855855-28737,00.html|archive-date=13 June 2007|url-status=dead}}</ref> په ۲۱ مه پېړۍ کې هم غلامي ادامه لري او په کلني ډول ۱۵۰ بېليونه امريکايي ډالر ګټه جوړوي. د وسله والې جګړې لرونکو سيمو کې وګړي په ځانګړي ډول حساس دي او معاصر لېږد رالېږد په کې انساني قاچاق يو څه اسانه کړی دی. په ۲۰۱۹ ز کې د ټولې نړۍ په کچه اټکل شوي ۴۰ ميليونه خلک د مرئيتوب د ځينو بڼو تابع وو، چې له دې ډلې ۲۵ سلنه يې کوچنيان وو. ۶۱ سلنه يې په زور کار کولو چارو کې کارول کېدل، چې زياتره يې په خصوصي برخه کې وو. ۳۸ سلنه د زور ودونو له مخې ژوند کوي. د معاصرې غلامۍ نور ډولونه د سربازانو په توګه د کوچنيانو ګومارل، جنسي قاچاق او جنسيتي مرئيتوب دي. <ref name="Guardian">{{cite web|author=Kate Hodal|url=https://www.theguardian.com/news/2019/feb/25/modern-slavery-trafficking-persons-one-in-200|title=One in 200 people is a slave. Why?|date=2016-05-31|work=[[The Guardian]]}}</ref><ref name="globalslaveryindex.org">{{Cite web|url=https://www.globalslaveryindex.org/2018/findings/global-findings/|title=10 countries with the highest prevalence of modern slavery|website=Global Slavery Index|language=en-US|access-date=2020-06-03}}</ref> == اصلي == د غلامۍ ثبوتونه يا شواهد له ليکلو ثبتونو څخه مخکې نېټو ته ځکه ورګرځي، چې که په ډېری کلتورونو کې نه وه [غلامي]؛ نو په زياتو کې هرومرو وه. ډله یيزه غلامي د ژوندي پاتې کېدلو په موخه زياتو اقتصادي امکاناتو او د خورا ډېرو وګړو او د نفوس غلظت ته اړتيا لري. د همدې له امله به کېدای شي د غلامۍ دود نږدې ۱۱۰۰۰ کالونه پخوا د نوې تيږې دورې اوښتون Neolithic Revolution پر مهال د کرنې له رامنځته کېدلو څخه وروسته پراختيا کړې وي. <ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24156|title=Historical survey: Slave-owning societies|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|archive-url=https://web.archive.org/web/20070223090720/http://www.britannica.com/blackhistory/article-24156|archive-date=23 February 2007}}</ref><ref>Compare: {{cite book|last1=Ericson|first1=David F.|chapter=Dew, Fitzhugh, and Proslavery Liberalism|title=The Debate Over Slavery: Antislavery and Proslavery Liberalism in Antebellum America|url=https://books.google.com/books?id=zuzKxZ9xXLoC|location=New York|publisher=New York University Press|date=2000|page=109|isbn=9780814722121|access-date=21 October 2020|quote=[...] Fitzhugh compares wives [...], children [...], wards [...], apprentices [...], prisoners [...], soldiers [...], sailors [...], the poor under the English poor laws [...], imported Chinese laborers in the British colonies [...], as well as the remaining serfs of eastern Europe and central Asia [...] with slaves. Thus broadly understood, the status of slaves is very widespread indeed, and every society seems to be a slave society.}}</ref><ref>Compare: {{cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|title=Slavery|url=https://www.britannica.com/topic/slavery-sociology|quote=[...] for slavery to flourish, social differentiation or stratification was essential. Also essential was an economic surplus, for slaves were often consumption goods who themselves had to be maintained rather than productive assets who generated income for their owner. Surplus was also essential in slave systems where the owners expected economic gain from slave ownership. <br> Ordinarily there had to be a perceived labour shortage, for otherwise it is unlikely that most people would bother to acquire or to keep slaves. Free land, and more generally, open resources, were often a prerequisite for slavery; in most cases where there were no open resources, non-slaves could be found who would fulfill the same social functions at lower cost. Last, some centralized governmental institutions willing to enforce slave laws had to exist, or else the property aspects of slavery were likely to be chimerical.}}</ref><ref>{{cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|title=Slavery|url=https://www.britannica.com/topic/slavery-sociology}}</ref> مریيتوب په ځينو پخوانيو تمدنونو، لکه: د سومر او ههم د لرغوني مصر، لرغوني چين، Akkadian سترواکۍ، اشور يا Assyria، بابلي، فارسي، لرغوني يونان، لرغوني هند، رومي سترواکۍ، د عربو اسلامي خلافت او سلطنت، نوبيا او د امريکا [امريکاګانو] له کلمبيايي تمدنونو په ګډون نږدې په هر لرغوني تمدن کې پېښ شوی دی. <ref name="Slavery">"[http://www.britannica.com/blackhistory/article-24156 Historical survey > Slave-owning societies]". ''Encyclopædia Britannica.''</ref><ref>"Demography, Geography and the Sources of Roman Slaves," by W.V. Harris: ''The Journal of Roman Studies'', 1999.</ref> == سرچينې == 2quo8pysg00dii0ovxbh2mcdzz9uel6 0 60737 369760 367081 2026-10-09T18:43:39Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261009sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 369760 wikitext text/x-wiki هومیني ډینیسووان د لرغونو انسانانو له منځه تلې نوعې یا فرعې نوعې دي چې د پخوانۍ ډبریزې زمانې په منځنۍ یا ښکته دوره کې په آسیا کې خواره وو. ډینیسووان د څو فزیکي پاتې شونو پر مټ پېژندل کېږي او ورپسې نور هر هغه څه چې د دوی په اړه شته، له ډي ان اې شواهدو څخه ترلاسه شوي دي. دوی ته د کوم نوعې نوم د فوسیلي شواهدو د پوره کېدو له امله نه دی ورکړل شوی. د ډینیسووان لومړی پېژندنه د مایټوکاندریایي ډي ان اې (mtDNA) پر مټ په ۲۰۱۰ ز کال کې رامنځ ته شوه چې د یوې ځوانې مېرمنې د ګوتې له هډوکي څخه د الټای په غرونو کې په یو سایبریایی ډینیسووا غار کې واخیستل شوه. هستوي ډي ان اې د نیاندرتال سره نږدې اړیکه څرګندوي. نوموړی غار په مکرر ډول د نیاندرتال د اوسېدو ځای هم و، خو دا څرګنده نه ده چې آیا نیاندرتال او ډینیسوا وګړو، کله هم یو ځای په غار کې اوسېدلي کنه. نورې نمونې د ډینیسووا غار څخه وروسته وپېژندل شوې، چې د چین د تبت له هوارو د بیشیا کارست غار څخه یوه بېلګه لاس ته راغله. د ډي ان اې شواهد څرګندوي چې، دوی تور پوستکی، سترګې او ویښتان درلودل او د نیاندرتال په څېر جوړښت او د مخ ځانګړتیاوې یې درلودې، خو دوی لوی ژرنده غاښونه درلودل چې د جیولوژیکي څلورمې دورې (پلیسټوسین) له منځنيو برخو څخه تر وروستیو پورې د لرغونو انسانانو او د هومیني انسانانو د یوې فرعي طایفې د غړو (آسټرالوپیتی سین) ښکارندویي کوي. <ref>{{Cite journal|last=Krause|first7=Svante|doi=10.1038/nature08976|pages=894–897|issue=7290|volume=464|language=en|journal=Nature|url=https://www.nature.com/articles/nature08976|title=The complete mitochondrial DNA genome of an unknown hominin from southern Siberia|date=April 2010|last7=Pääbo|first=Johannes|first6=Anatoli P.|last6=Derevianko|first5=Michael V.|last5=Shunkov|first4=Bence|last4=Viola|first3=Jeffrey M.|last3=Good|first2=Qiaomei|last2=Fu|issn=1476-4687}}</ref> داسې ښکاري چې ډینوسووان وګړو له عصري انسانانو سره، په لوړه سلنه (نږدې ۵ سلنه) نسلي اړیکې را منځ ته کړې وي چې په میلانیزیانو، اصلي استرالیایانو او فلیپین تورپوستو سره را منځ ته شوې دي. دا تیتوالی څرګندوي چې په یوریشیا، فیلیپین، نیو ګیني او آسټرالیا کې د ډینیسووانو نفوس شتون درلود، خو دا نه دي تایید شوي. په عصري انسانانو کې ګډېدل ښایي نږدې ۳۰۰۰۰ کاله وړاندې په نیو ګیني کې را منځ ته شوي وي، چې که دا سم وي، ښایي دا وښيي چې دې نفوس تر۱۴۵۰۰ کلونو وړاندې دوام درلود. د التای نیاندرتال له نفوس سره د نسلي اړیکو شواهد هم شته، چې ډینیسووا غار د ډینیسووانو د وګړو جینوم نږدې ۱۷ سلنه له دوی څخه اخیستل شوي. د دوی لومړي کشف شوی ګډ نسل چې "ډیني" نومول شوی دی، د یو ډینیسووان پلار او د نیاندرتال مور څخه دی. د دې ترڅنګ، د ډینسووان جینوم ۴ سلنه د ناڅرګندو لرغونو انسانانو له نمونو دی چې یو میلیون کاله وړاندې له عصري انسانانو څخه جلا شوي دي. == ډلبندي == ډینیسووان ښایي د هومو له نوې نمونې یا د هومو ساپین (عصري انسانان) لرغوني فرعي نمونې استازیتوب وکړي، خو دوی د یوې مناسبې ډلې د را منځ ته کولو لپاره خورا لږ فوسیلونه لري. د ډینیسووان لپاره له واړندې وړاندیز شوي نمونې  نومونه H.  denisova  یا H. altaiensis  دي <ref>{{Cite journal|last1=Zubova|first1=A.|last2=Chikisheva|first2=T.|last3=Shunkov|first3=M. V.|year=2017|title=The Morphology of Permanent Molars from the Paleolithic Layers of Denisova Cave|url=https://www.researchgate.net/publication/315970345|journal=[[Archaeology, Ethnology & Anthropology of Eurasia]]|volume=45|pages=121–134|doi=10.17746/1563-0110.2017.45.1.121-134|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=sHyFCwAAQBAJ&q=%22homo+denisova%22&pg=PA324|title=Exploring Human Biology in the Laboratory|last1=Douglas|first1=M. M.|last2=Douglas|first2=J. M.|year=2016|publisher=Morton Publishing Company|isbn=9781617313905|page=324}}</ref> === کشف === د ډینیسووا غار د روسیې په سویل مرکزي سایبریا کې د التای په غرونو کې د قزاقستان، چین او منګولیا پولو ته نږدې پروت دی. دا نوم د ډینیس (ډیونیسي) له نوم څخه اخستل شوی، چې یو روسیي ګوښه اوسېدونکی و چې په ۱۸ پېړۍ کې هلته اوسېده. لومړي ځل دا غار د یو روسیي لرغون پېژندونکي، نیکولای اوودوف له خوا په ۱۹۷۰ ز کلونو کې د فوسیلونو په موخه وڅېړل شو، چې د سپي ډوله څارویو د پاتې شونو په لټه کې و. <ref>{{cite journal|title=A 33,000-Year-Old Incipient Dog from the Altai Mountains of Siberia: Evidence of the Earliest Domestication Disrupted by the Last Glacial Maximum|last3=Kuzmin|bibcode=2011PLoSO...622821O|display-authors=4|first6=J.|last6=van der Plicht|first5=G. W.|last5=Hodgins|first4=T. F.|last4=Higham|first3=Y. V.|first2=S. J.|year=2011|last2=Crockford|first1=N. D.|last1=Ovodov|pmc=3145761|pmid=21829526|pages=e22821|journal=PLOS ONE|issue=7|volume=6|doi=10.1371/journal.pone.0022821|doi-access=free}}</ref> د روسیې د علومو اکاډمۍ څخه مایکل شونکوف او په نووسیبیرسک اکاډیمګورودوک کې د روسیې د ساینس اکاډمۍ د سایبریا څانګې د لرغون پېژندنې او توکم پېژندنې د انسټیټیوټ څخه نورو روسی لرغون پوهانو ۲۰۰۸ ز کال کې د غار پلټنه وکړه او د یوې ځوانې هومینین مېرمنې د ګوتې هډوکي یې وموندل چې ۵۰۰۰۰ – ۳۰۰۰۰ کلونه لرغونتیا یې درلوده. اټکلونو تر ۷۶۲۰۰ – ۵۱۶۰۰ کلونو پورې بدلون وموند. دا نمونه په لومړیو کې د X-woman په نوم ونومول شوه، ځکه چې د هډوکي څخه اخیستل شوې مورنۍ مایټوکانډیایي ډي ان اې (mtDNA) دا په ډاګه کړه چې نوموړې په ناپېژنده لرغوني هومینین پورې تړاو درلود او له جینیکي اړخه یې د معاصرو عصري انسانانو او نیاندرتال څخه توپیر درلود. <ref name="Pääbo et al.">{{cite journal|first1=J.|last7=Pääbo|bibcode=2010Natur.464..894K|doi=10.1038/nature08976|pages=894–897|issue=7290|volume=464|pmid=20336068|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|title=The complete mitochondrial DNA genome of an unknown hominin from southern Siberia|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2010-04-08_464_7290/page/894|year=2010|display-authors=4|author-link7=Svante Pääbo|first7=S.|last1=Krause|name-list-style=amp|last6=Derevianko|first6=A. P.|last5=Shunkov|first5=M. V.|last4=Viola|first4=B.|last3=Good|first3=J. M.|last2=Fu|first2=Q.|doi-access=free}}</ref><ref name="Douka">{{cite journal|last1=Douka|pmid=30700871|archive-url=https://web.archive.org/web/20200506140551/https://ro.uow.edu.au/cgi/viewcontent.cgi?article=1559&context=smhpapers1|archive-date=6 May 2020|access-date=7 December 2019|s2cid=59525455|bibcode=2019Natur.565..640D|url=https://ro.uow.edu.au/cgi/viewcontent.cgi?article=1559&context=smhpapers1|doi=10.1038/s41586-018-0870-z|first1=K.|pages=640–644|issue=7741|volume=565|date=2019|journal=Nature|title=Age estimates for hominin fossils and the onset of the Upper Palaeolithic at Denisova Cave|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|first=D.|last=Reich|author-link=David Reich (geneticist)|title=Who We Are and How We Got Here|url=https://archive.org/details/whowearehowwegot0000reic_a6f9|publisher=Oxford University Press|year=2018|page=[https://archive.org/details/whowearehowwegot0000reic_a6f9/page/53 53]|isbn=978-0-19-882125-0}}</ref> یوناني لرغون پېژندونکې کترینا دوکا او همکارانو یې په ۲۰۱۹ ز کال کې د ډینیسووا د غار د نمونونو تاریخ د راډیو کاربن پر بنسټ  و ارزاوه او اټکل یې وکړ چې ډینیسووا ۲ (تر ټولو پخوانی نمونه) ۱۹۵۰۰۰ – ۱۲۲۷۰۰ کلونه وړاندې ژوند کاوه. تردې لرغونې دينیسوان ډي ان اې په ختیځ چیمبر کې له روسوباتو څخه واخیستل شوه چې ۲۱۷۰۰۰ ز کال لرغونتیا لري. په غار کې د کشف شوو آثارو له مخې، د هومینین هستوګنه (په ډېر احتمال د ډینیسووان له لوري) ۲۸۷+۴۱ زریزې یا ۲۰۳+۱۴ زریزې وړاندې پیل شوه. نیاندارتال هم ۱۹۳+۱۲ او ۹۷+۱۱ زریزې وړاندې شتون درلود، چې ښایي  او د دې احتمال شته چې، د ډینیسووان سره هم مهاله و.<ref name="Jacobs2019">{{Cite journal|last1=Jacobs|doi=10.1038/s41586-018-0843-2|display-authors=4|date=January 2019|title=Timing of archaic hominin occupation of Denisova Cave in southern Siberia|journal=Nature|volume=565|issue=7741|pages=594–599|pmid=30700870|last11=Roberts|issn=1476-4687|bibcode=2019Natur.565..594J|s2cid=59525956|url=https://ro.uow.edu.au/cgi/viewcontent.cgi?article=1558&context=smhpapers1|access-date=29 May 2020|archive-date=7 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200507004154/https://ro.uow.edu.au/cgi/viewcontent.cgi?article=1558&context=smhpapers1|first11=Richard G.|first10=Anatoly P.|first1=Zenobia|first5=Nataliya S.|last2=Li|first2=Bo|last3=Shunkov|first3=Michael V.|last4=Kozlikin|first4=Maxim B.|last5=Bolikhovskaya|last6=Agadjanian|last10=Derevianko|first6=Alexander K.|last7=Uliyanov|first7=Vladimir A.|last8=Vasiliev|first8=Sergei K.|last9=O’Gorman|first9=Kieran|url-status=live}}</ref><ref name="Douka" /> === نمونې === د ډینیسووا له غارڅخه د پنځو جلا ډینیسووان وګړو فوسیلونه د دوی د لرغونې ډې ان اې (aDNA) پر مټ پېژندل شوې دي چې: ډینیسووا ۲، ۳، ۴، ۸، او ۱۱ دي. د دې وګړو د mtDNA ډوله فیلوجنیټیک شننه څرګندوي، چې ډینیسووا ۲ ترټولو لرغونی دی، ورپسې ډينیسووا ۸ دی، په داسې حال کې چې ډینیسووا ۳ او ۴ نژدې هم عصره وو. د DNA د ترتیب په اوږدو کې، د ډینیسووا ۲، ډینیسووا ۴ او ډینیسووا ۸ د جینومونو د ژوندي پاتې کېدو د وړتیا ټیټ تناسب تر سترګو شو چې ژوندي پاتې شوي، خو د ډینیسووا ۳ جینوم لوړ تناسب درلود. د ډینیسووا ۳ نمونه په دوو برخو ووېشل شوه، او د یوې ټوټې لومړنی DNA ترتیب وروسته په خپلواکه توګه د دویمې برخې د mtDNA د ترتیب له خوا تایید شو.<ref name="Slon Viola Renaud Gansauge 2017">{{cite journal|doi=10.1126/sciadv.1700186|first10=J.|last7=Hublin|first7=J.-J.|last8=Shunkov|first8=M. V.|last9=Derevianko|first9=A. P.|last10=Kelso|last11=Prüfer|last6=Sawyer|first11=K.|last12=Meyer|first12=M.|last13=Pääbo|first13=S.|author-link13=Svante Pääbo|bibcode=2017SciA....3E0186S|first6=S.|first5=S.|pmid=28695206|author-link1=Viviane Slon|pmc=5501502|title=A fourth Denisovan individual|journal=Science Advances|volume=3|issue=7|pages=e1700186|year=2017|last1=Slon|last5=Benazzi|first1=V.|last2=Viola|first2=B.|last3=Renaud|first3=G.|last4=Gansauge|first4=M.-T.|display-authors=4}}</ref><ref name="Bennett">{{cite journal|first1=E. A.|year=2019|pmc=6726440|pmid=31517046|doi=10.1126/sciadv.aaw3950|page=eaaw3950|number=9|volume=5|journal=Science Advances|last1=Bennett|title=Morphology of the Denisovan phalanx closer to modern humans than to Neanderthals|display-authors=et al.|last3=Viola|first3=B.|last2=Crevecoeur|first2=I.|bibcode=2019SciA....5.3950B}}</ref><ref name="PNAS-20151111">{{cite journal|doi=10.1073/pnas.1519905112|last5=Gansauge|bibcode=2015PNAS..11215696S|display-authors=4|author-link10=Svante Pääbo|first10=S.|last10=Pääbo|first9=J.|last9=Kelso|first8=K.|last8=Prüfer|first7=A. P.|last7=Derevianko|first6=M. V.|last6=Shunkov|first5=M.-T.|first4=J.-J.|pmid=26630009|last4=Hublin|first3=B.|last3=Viola|first2=G.|last2=Renaud|first1=S.|last1=Sawyer|year=2015|pages=15696–700|issue=51|volume=112|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|title=Nuclear and mitochondrial DNA sequences from two Denisovan individuals|pmc=4697428|doi-access=free}}</ref> تر ۱۰۱۹ ز کال پورې دا نمونې د ډینیسووان یوازینۍ پېژندل شوې بېلګې پاتې شوې، تر هغه چې په ۱۹۸۰ ز کال کې د فاهوچن، دونګجو ژانګ او ژان ژاک هوبلین تر مشرۍ لاندې یوې څېړنیزې ډلې د چین په تبت هوارو کې د باشیا کارست په غار کې د بودایی راهب له خوا کشف شوې نیمه لاندینۍ زامه تشرېح کړه. نوموړی فوسیل د لانژو پوهنتون د ټولګې یوه برخه شو، چې تر ۲۰۱۰ ز کال پورې په هغه ځای کې بې څېړنې پاتې شو. دا فوسیل د لرغوني پروتینې شننې پر مټ چې کولاجن یې درلود، تشخیص شو چې ترتیب یې دا وښودل چې د ډینیسووا له غار څخه له ډینیسووان سره نږدې اړیکې لري، په داسې حال کې چې د کاربوني لایې د یورانیم د تخریب د نېتې ټاکلو تګلارې وښودل چې دا فوسیل له ۱۶۰۰۰۰ ز کلونو ډېره لرغونتیا لري. وروسته د دې نفوس هویت د چاپیریالي ډي ان اې د څېړنې پر مټ تایید شو چې د رسوباتو په لایو کې یې ډینیسووان  mtDNA وموندله، چې د ۱۰۰۰۰۰ څخه تر ۶۰۰۰۰ کلونو پورې، یا ښایې له هغه څخه وروسته یې لرغونتیا درلوده.<ref name="Gibbon2019">{{cite journal|title=First fossil jaw of Denisovans finally puts a face on elusive human relatives|last=Gibbons|first=Anne|year=2019|journal=Science|doi=10.1126/science.aax8845|s2cid=188493848}}</ref><ref name="ChenBaishiya">{{cite journal|first1=F.|pages=409–412|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213105210/https://kar.kent.ac.uk/74280/1/Xiahe_Main.pdf|archive-date=13 December 2019|access-date=7 December 2019|s2cid=141503768|bibcode=2019Natur.569..409C|url=https://kar.kent.ac.uk/74280/1/Xiahe_Main.pdf|author1-link=Fahu Chen|pmid=31043746|doi=10.1038/s41586-019-1139-x|issue=7756|last1=Chen|volume=569|journal=Nature|title=A late Middle Pleistocene Denisovan mandible from the Tibetan Plateau|year=2019|display-authors=et al.|last3=Shen|first3=C.-C.|last2=Welker|first2=F.|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|last=Shang|first=D.|display-authors=et al.|title=Denisovan DNA in Late Pleistocene sediments from Baishiya Karst Cave on the Tibetan Plateau|url=https://archive.org/details/science_2020-10-30_370_6516/page/584|journal=Science|volume=370|number=6516|pages=584–587|year=2020|doi=10.1126/science.abb6320|pmid=33122381|s2cid=225956074}}</ref> ښایي ځینې پخوانۍ موندنې د ډینسووان په کرښه پورې اړه ولري یا یې ونه لري، خو آسیا د انسان د تکامل په اړه سمه نه ده څېړل شوې. په دې ډول موندنو کې د دالي کوپړۍ، د زوجیایاو هومینین، مابا سړی، جنیوشان هومینین او د نرمدا هومینین ګډون لري. د زاهي زامه د ختیځې آسیا ځینې وروستیو فوسیلونو، لکه پینګو ۱ او همدارنګه د چینایي هومو ایرکتوس سره مورفولوژیکي ورته والی ښیي. چینایي پیلیو انتروپولوژیست (لرغوني انسان پېژندونکي) کیانګ چی په ۲۰۱۰ ز کال کې وړاندیز وکړ چې د نوموړي نوې وړاندې شوې نمونه، همومو لانګي یا  H. longi، کولای شي، د نمونې د ژرنده غاښونو او د زامې ترمنځ د ورته والی پر بنسټ د ډینیسووان استازیتوب وکړي. <ref name="Callaway2010">{{cite journal|doi=10.1038/4681012a|pmid=21179140|title=Fossil genome reveals ancestral link|journal=Nature|volume=468|issue=7327|pages=1012|year=2010|last1=Callaway|first1=Ewen|bibcode=2010Natur.468.1012C|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|first1=H.|last1=Ao|first2=C.-R.|last2=Liu|first3=A. P.|last3=Roberts|year=2017|title=An updated age for the Xujiayao hominin from the Nihewan Basin, North China: Implications for Middle Pleistocene human evolution in East Asia|journal=Journal of Human Evolution|volume=106|pages=54–65|doi=10.1016/j.jhevol.2017.01.014|pmid=28434540|bibcode=2017AGUFMPP13B1080A|doi-access=free}}</ref><ref name="Cooper">{{cite journal|doi=10.1126/science.1244869|pmid=24136958|title=Did the Denisovans Cross Wallace's Line?|url=https://archive.org/details/sim_science_2013-10-18_342_6156/page/321|journal=Science|volume=342|issue=6156|pages=321–23|year=2013|last1=Cooper|first1=A.|last2=Stringer|first2=C. B.|author-link2=Chris Stringer|bibcode=2013Sci...342..321C|s2cid=206551893}}</ref><ref name="Ji2021">{{Cite journal|last1=Ji|journal=The Innovation|issn=2666-6758|bibcode=2021Innov...200132J|pmc=8454552|pmid=34557772|doi=10.1016/j.xinn.2021.100132|language=English|page=100132|issue=3|volume=2|title=Late Middle Pleistocene Harbin cranium represents a new Homo species|first1=Qiang|date=2021-06-25|display-authors=4|first5=Xijun|last5=Ni|first4=Qiang|last4=Li|first3=Yannan|last3=Ji|first2=Wensheng|last2=Wu|doi-access=free}}</ref><ref name="Warren2019">{{cite journal|first=M.|last=Warren|title=Biggest Denisovan fossil yet spills ancient human's secrets|journal=Nature News|volume=569|pages=16–17|year=2019|issue=7754|doi=10.1038/d41586-019-01395-0|pmid=31043736|bibcode=2019Natur.569...16W|doi-access=free}}</ref> == سرچينې == j2p1ljh08r3xgc99nsuvvlsbb37l7sj 0 60768 369741 368081 2026-10-09T17:41:42Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261009sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 369741 wikitext text/x-wiki په وقایوي طب، یا وقایه کې هغه ګامونه تر پوښښ لاندې راځي چې د ناروغیو د مخنیوي لپاره اخیستل کېږي. ناروغۍ او معیوبیت د چاپېریالي لاملونو، ارثي تمایل، د ناروغۍ عواملو او د ژوند د بڼې له امله را منځ ته کېږی او هغه خوځنده بهیرونه دي چې مخکې له دې چې افراد یې په اخته کېدو پوه شي، پیل کېږي. د ناروغۍ وقایه د وړاندوینې په اقداماتو پورې اړه لري چې په لومړنیو، اولیه، ثانوي او ثالثیه وقایه باندې طبقه بندي کېږي.      <ref name="Hugh">Hugh R. Leavell and E. Gurney Clark as "the science and art of preventing disease, prolonging life, and promoting physical and mental health and efficiency. Leavell, H. R., & Clark, E. G. (1979). Preventive Medicine for the Doctor in his Community (3rd ed.). Huntington, NY: Robert E. Krieger Publishing Company.</ref><ref name="primalprevention.org|title">{{cite web|url=http://primalprevention.org|title="New parents" secure a lifelong well-being for their offspring by refusing to be victims of societal stress during its primal period.|website=Primal Prevention}}</ref><ref name="web.archive.org">{{Cite web|title=Primal Health Research Databank - Glossary|url=http://primalhealthresearch.com/glossary.php|access-date=2021-07-05|website=primalhealthresearch.com|archive-date=2018-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180815043657/http://primalhealthresearch.com/glossary.php|url-status=dead}}</ref> د هغو مړینو له امله چې د وقایي وړ دي، هر کال په مېلیونونه خلک مړه کېږي. د ۲۰۰۴ ز کال یوې څېړنې ښودلې ده چې په ۲۰۰۰ ز کال کې په متحده ایالاتو کې د ټولو مړینو نیمایي برخه د وقایې وړ چلندنو او د ناروغیو پر وړاندې د را څرګندېدو له امله وه. په اصلي لاملونو کې یې د زړه او رګونو ناروغي، تنفسي مزمنه ناروغي، ناارادي ټپونه، شکر او ځینې ساري ناروغۍ شاملې دي. همدا څېړنه اټکل کوي چې په متحده ایالاتو کې هر کال ۴۰۰۰۰۰ خلک د نامناسبه پرهېز او د ژوند د ناخوځنده بڼې له امله مري. د روغتیا نړیوال سازمان (WHO) د اټکلونو له مخې، په ټوله نړۍ کې نږدې ۵۵ مېلیونه خلک په ۲۰۱۱ ز کال کې مړه شوي، چې د دې ډلې دوه پر درېیمه برخه د غیر ساري ناروغیو، لکه: سرطان، شکر او د زړه-عروقي او سږو اوږدمهاله ناروغیو له امله مړه شوي دي. د شمېرې د ۲۰۰۰ ز کال په پرتله زیاتوالی ښيي، چې په ترڅ کې یې ۶۰ سلنه مړینې د ناروغیو له امله دي.     <ref name="Mokdad">{{cite journal|vauthors=Mokdad AH, Marks JS, Stroup DF, Gerberding JL|title=Actual causes of death in the United States, 2000|url=https://archive.org/details/sim_jama_2004-03-10_291_10/page/1238|journal=JAMA|volume=291|issue=10|pages=1238–45|date=March 2004|pmid=15010446|doi=10.1001/jama.291.10.1238}}</ref><ref name="WHO">{{cite web|title=The top 10 causes of death|work=World Health Organization|date=9 December 2020|url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/the-top-10-causes-of-death}}</ref><ref name="WHO2">{{cite web|title=The top 10 causes of death|work=World Health Organization|date=9 December 2020|url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/the-top-10-causes-of-death}}</ref> په ټوله نړۍ کې د اوږدمهاله ناروغیو خپرېدلو او د دې ناروغیو له امله د مړینو زیاتوالي ته په پام سره، وقایوي طب ځانګړی اهمیت لري. د ناروغۍ د مخنیوي لپاره زیاتې تګلارې شته دي. له هغو څخه یوه د معلوماتو د ورکولو او پوهاوي له لارې په ځوانانو کې د سګرټ څکولو څخه مخنیوی دی. سپارښتنه کېږي چې لویان او ماشومان حتی که روغ هم وي، د منظمې معاینې لپاره خپل ډاکتر ته ورشي، ترڅو د ناروغۍ معاینه ترسره کړي، د ناروغۍ د خطر لاملونه تشخیص کړي، د سالم او متوازن ژوند د لارښوونو په اړه بحث وکړي، د وروستيو واکسینو او تقویه کوونکو په اړه په جریان کې واوسي او د روغتیایي پاملرنې له چمتو کوونکي سره ښې اړیکې وساتي. د ماشومانو په طب کې، د اولیه وقایې ځینې عامې بېلګې والدین هڅوي چې د خپل کور جوش شوې اوبه سړې وساتي، ترڅو په اوبو له سوځېدو څخه مخنیوی وشي، ماشومان هڅوي چې د بایسکل ایمني خولۍ په سر کړي او وړاندیز کوي چې خلک مخکې له دې چې په سپورتي فعالیتونو کې ګډون وکړي، د هوا کیفیت شاخص (AQI ) وکاروي ترڅو په بهر کې د هوا د ککړتیا کچه وګوري. د ناروغیو ځینې عامې معاینې عبارت دي له د هایپرتنژن (د وینې لوړ فشار)، هایپرګلیسیمي (د وینې لوړ شکر، د شکر ناروغۍ لپاره د خطر عامل)، هایپرکلسټرولیمي (د وینې لوړ کلسټرول)، د غټو کولمو سرطان، خپګان، د ایدز ناروغي یا HIV او د جنسي لېږد د ناروغیو نور عام ډولونه لکه کلامیډیا، سیفیلیس او سوزاک، ماموګرافي (د تیو سرطان معاینه)، د غټو کولمو د سرطان معاینه، د پاپ معاینه (د رحم سرطان معاینه) او د هډوکو د وړېدلو معاینه. ارثي معاینه هم د هغو بدلونونو د معاینې لپاره ترسره کېدی شي چې د ارثي ګډوډویو یا په ځینو ناروغیو باندې لکه د تیو یا تخمدان په سرطان د اخته کېدو د استعداد لامل کېږي، خو هر څوک د دې اقداماتو مالی توان نه لري او د وقایوي طب د لګښت اغېزمنتوب لاهم د بحث موضوع ده.     <ref>LeChelle Saunders, BSc: ''[https://medicalnewsbulletin.com/smoking-critical-our-health-smart-dont-start/ Smoking is Critical to Our Health. Be Smart, Don’t Start] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201108125453/https://medicalnewsbulletin.com/smoking-critical-our-health-smart-dont-start/ |date=2020-11-08 }}''</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Isensee B, Hanewinkel R|title=[School-based tobacco prevention: the "Be Smart - Don't Start" program]|journal=Bundesgesundheitsblatt, Gesundheitsforschung, Gesundheitsschutz|volume=61|issue=11|pages=1446–1452|date=November 2018|pmid=30276431|doi=10.1007/s00103-018-2825-9}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.3109/09687637.2013.798264|volume=21|title=Prevention of teenage smoking through negative information giving, a cluster randomized controlled trial|year=2014|journal=Drugs: Education, Prevention and Policy|pages=35–42|vauthors=Thrul J, Bühler A, Herth FJ|s2cid=73102654}}</ref><ref>{{Cite web|title='Be Smart, Don't Start' campaign launched to deter youths from smoking - The Malta Independent|url=https://www.independent.com.mt/articles/2018-09-12/local-news/Be-Smart-Don-t-Start-campaign-launched-to-deter-youths-from-smoking-6736196247|access-date=2021-07-05|website=www.independent.com.mt}}</ref><ref name="encyclopedia">{{Cite web|title=Medical Encyclopedia: MedlinePlus|url=https://medlineplus.gov/encyclopedia.html|access-date=2021-07-05|website=medlineplus.gov|language=en}}</ref><ref name="Healthaffairs">{{cite journal|vauthors=Maciosek MV, Coffield AB, Flottemesch TJ, Edwards NM, Solberg LI|title=Greater use of preventive services in U.S. health care could save lives at little or no cost|url=https://archive.org/details/sim_health-affairs_2010-09_29_9/page/1656|journal=Health Affairs|volume=29|issue=9|pages=1656–60|date=September 2010|pmid=20820022|doi=10.1377/hlthaff.2008.0701}}</ref><ref name="Cohen">{{cite journal|vauthors=Cohen JT, Neumann PJ, Weinstein MC|title=Does preventive care save money? Health economics and the presidential candidates|journal=The New England Journal of Medicine|volume=358|issue=7|pages=661–3|date=February 2008|pmid=18272889|doi=10.1056/nejmp0708558}}</ref> == د وقایې کچې   == د وقایوي طب ستراتیژي د لومړني، اولیه، ثانوي او ثالثیه وقایوي کچو د ګامونو اخستلو ته ویل کېږي. که څه هم سارا جوزفین بیکر د شلمې پېړۍ په لومړیو کې د وقایوي درملو سپارښتنه وکړه، هیو آر. لیویل او اي. ګورني کلارک په ۱۹۴۰ ز کلونو کې د اولیه وقایې اصطلاح را منځ ته کړه. دوی په ترتیب سره د هاروارد او کولمبیا پوهنتون د عامې روغتیا په پوهنځیو کې کار کاوه او وروسته یې دا کچې ثانوي او ثالثیه وقایو ته وغځوې. ګولډستون (۱۹۸۷ز کال) یادونه کوي چې دا کچې ښايي د "وقایې، درملنې، او بیارغېدنې" په توګه ښې بیان شي، که څه هم د اولیه، ثانوي او ثالثیه وقایو اصطلاحاتو څخه اوس هم کار اخیستل کېږي. د لومړنۍ وقایې مفهوم په دې نږدې وروستیو کې په مالیکولي بیولوژي کې د تېرو پنځوسو کلونو د نوو پرمختګونو په تړاو رامنځته شوی، په ځانګړي توګه په ایپی جنیتیک کې چې د اوګانېزم د خپل جنیني او نوي زیږیدلي ژوند په جریان کې یا د ژوند د لومړنۍ دورې په نوم دوره کې د چاپېریالي شرایطو هم فزیکي او هم عاطفي پراخ مهم اهمیت ته اشاره کوي. <ref name="Goldston2">Goldston, S. E. (Ed.). (1987). ''Concepts of primary prevention: A framework for program development''. Sacramento, California Department of Mental Health</ref><ref>Baker, Sara Josephine. Fighting for Life.1939.</ref><ref>Darnell, James, ''RNA, Life's Indispensable Molecule'', Cold Spring Harbor Laboratory Press, 2011</ref> {| class="wikitable" | کچه | تعریف |- | لومړنۍ او بنسټیزه وقایه  | لومړنۍ وقایه د دې شواهدو پراساس چې ایپي جنیتیک بهیرونه د حاملګۍ په وخت کې پیل کېږي، د روغتیا د ودې د جلا کټګورۍ په توګه وړاندیز شوې (لاندې وګورئ: لومړنۍ او بنسټیزه وقایه). بنسټیزه وقایه هغه ګامونو ته اشاره کوي چې د خطر د لاملونو د پراختیا څخه د ژوند د پیل په لومړۍ مرحله کې مخنیوی وکړي.     <ref name="ReferenceA">{{cite journal|vauthors=Gillman MW|title=Primordial prevention of cardiovascular disease|journal=Circulation|volume=131|issue=7|pages=599–601|date=February 2015|pmid=25605661|pmc=4349501|doi=10.1161/circulationaha.115.014849}}</ref><ref name="Chiolero A 2015">{{cite journal|vauthors=Chiolero A, Paradis G, Paccaud F|title=The pseudo-high-risk prevention strategy|url=https://archive.org/details/international-journal-of-epidemiology_2015-10_44_5/page/1469|journal=International Journal of Epidemiology|volume=44|issue=5|pages=1469–73|date=October 2015|pmid=26071137|doi=10.1093/ije/dyv102}}</ref>  |- | اولیه وقایه | هغه مېتودونه دي چې د ناروغۍ د پېښېدو څخه یا د ناروغۍ د لاملونو د حذف له لارې یا د ناروغۍ پر وړاندې د مقاومت زیاتولو له لارې مخنیوی کوي. مثالونه یې د ناروغۍ پروړاندې معافیت، د صحي خوړو رژیم او سپورتي رژیم ساتل او د سګرټ څکولو څخه ډډه کول دي.     <ref name="IOM">Katz, D., & Ather, A. (2009). Preventive Medicine, Integrative Medicine & The Health of The Public. Commissioned for the IOM Summit on Integrative Medicine and the Health of the Public. Retrieved from {{cite web|url=http://www.iom.edu/~/media/Files/Activity%20Files/Quality/IntegrativeMed/Preventive%20Medicine%20Integrative%20Medicine%20and%20the%20Health%20of%20the%20Public.pdf|title=Archived copy|access-date=2014-03-16|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100827091640/http://www.iom.edu/~/media/Files/Activity%20Files/Quality/IntegrativeMed/Preventive%20Medicine%20Integrative%20Medicine%20and%20the%20Health%20of%20the%20Public.pdf|archive-date=2010-08-27}}</ref><ref name="Patterson">{{cite journal|vauthors=Patterson C, Chambers LW|title=Preventive health care|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_1995-06-24_345_8965/page/1611|journal=Lancet|volume=345|issue=8965|pages=1611–5|date=June 1995|pmid=7783540|doi=10.1016/s0140-6736(95)90119-1|s2cid=5463575}}</ref> |- | ثانوي وقایه |هغه مېتودونه دي چې د نښو د څرګندېدو څخه وړاندې موجوده ناروغي تشخیصوي او مخه یې نیسي.  مثالونه یې د لوړ فشار (د زړه او رګونو ډېرو ناروغیو لپاره د خطر عامل) درملنه او سرطاني معاینې دي. <ref name="IOM2">Katz, D., & Ather, A. (2009). Preventive Medicine, Integrative Medicine & The Health of The Public. Commissioned for the IOM Summit on Integrative Medicine and the Health of the Public. Retrieved from {{cite web|url=http://www.iom.edu/~/media/Files/Activity%20Files/Quality/IntegrativeMed/Preventive%20Medicine%20Integrative%20Medicine%20and%20the%20Health%20of%20the%20Public.pdf|title=Archived copy|access-date=2014-03-16|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100827091640/http://www.iom.edu/~/media/Files/Activity%20Files/Quality/IntegrativeMed/Preventive%20Medicine%20Integrative%20Medicine%20and%20the%20Health%20of%20the%20Public.pdf|archive-date=2010-08-27}}</ref><ref name="Patterson2">{{cite journal|vauthors=Patterson C, Chambers LW|title=Preventive health care|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_1995-06-24_345_8965/page/1611|journal=Lancet|volume=345|issue=8965|pages=1611–5|date=June 1995|pmid=7783540|doi=10.1016/s0140-6736(95)90119-1|s2cid=5463575}}</ref>   |- | ثالثیه وقایه | هغه مېتودونه دي چې د بیارغېدنې او درملنې له لارې د علایمي ناروغیو زیان کموي، لکه معلولیت یا مړینه. مثالونه يې جراحي کړنلارې دي چې د ناروغۍ خپرېدل یا پرمختګ دروي.   <ref name="IOM3">Katz, D., & Ather, A. (2009). Preventive Medicine, Integrative Medicine & The Health of The Public. Commissioned for the IOM Summit on Integrative Medicine and the Health of the Public. Retrieved from {{cite web|url=http://www.iom.edu/~/media/Files/Activity%20Files/Quality/IntegrativeMed/Preventive%20Medicine%20Integrative%20Medicine%20and%20the%20Health%20of%20the%20Public.pdf|title=Archived copy|access-date=2014-03-16|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100827091640/http://www.iom.edu/~/media/Files/Activity%20Files/Quality/IntegrativeMed/Preventive%20Medicine%20Integrative%20Medicine%20and%20the%20Health%20of%20the%20Public.pdf|archive-date=2010-08-27}}</ref> |- |د څلورمې کچې وقایه |هغه مېتودنه دي په روغتیايي نظام کې د غیر ضروري یا زیاتو مداخلو پایلې کموي یا مخنیوی یې کوي، لکه احتمالي حقوقي سرغړونې.    <ref>Gofrit ON, Shemer J, Leibovici D, Modan B, Shapira SC. Quaternary prevention: a new look at an old challenge. Isr Med Assoc J. 2000;2(7):498-500.</ref> |} == سرچينې == 4iibt2we3fqpfqr2s0onjxxwq6tn1me 0 61045 369745 368123 2026-10-09T17:58:25Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261009sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 369745 wikitext text/x-wiki جنیټيکي انجنیري د یوه ژوندي موجود په جنیټيکي موادو کې د لاسوهنې علم دی. لومړنۍ مصنوعي جنیټيکي اصلاح ټرانس جین وه چې د بیوټکنالوژۍ په مرسته وشوه. ټرانس جین له یوه موجود څخه بل موجود ته د جینونو لېږد ته ویل کېږي او په لومړي ځل په ۱۹۷۳ ز کال کې «هربرټ بویر» او «سټنلي کوهن» وکړه. دا په هغو تخنیکونو کې د یو لړ پرمختګونو پایله وه چې د جینوم د مستقیمې اصلاح شونتیا یې برابره کړه. په مهمو پرمختګونو کې د محدودوونکو انزایمونو او د ډي.اېن.اې د لېګازونو کشف، د پلیمرېز د ځنځیزي غبرګون او تسلسل ټاکنې په څېر ټکنالوژیو او د پلازمېډونو د طراحۍ وړتیا شاملېږي. له جنیټیکي پلوه لومړنی اصلاح شوی حیوان هغه موږک و چې په ۱۹۷۴ ز کال کې «روډولف یانیش» جوړ کړ. په ۱۹۷۶ ز کال کې دا ټکنالوژي د داسې اصلاح شویو باکټریاوو په راوتلو سره سوداګریزه شوه چې سوماټوسټاټین یې تولیدول، ورپسې په ۱۹۷۸ کال کې انسولین تولید شول. په ۱۹۸۳ ز کال کې تمباکو ته د انټي بیوټیک مقاومت لرونکی جین داخل شو او په دې سره له جنیټیکي پلوه لومړنی اصلاح شوی نبات تولید شو. ورپسې داسې پرمختګونه وشول چې پوهانو ته یې د لاسوهنې او ژوندیو موجوداتو ته یې د جینونو د ور اضافه کولو شونتیا برابره کړه. نباتات د لومړي ځل لپاره د ویروس له مقاومت لرونکي تمباکو سره سوداګریز شول چې په ۱۹۹۲ ز کال کې په [[چین د خلکو جمهوریت|چین]] کې وړاندې شول. لومړني اصلاح شوي خواړه «فلاور ساور» بانجان وو چې په ۱۹۹۴ ز کال کې بازار ته وړاندې شول. تر ۲۰۱۰ ز کال پورې ۲۹ هېوادونو د بیوټکنالوژۍ سوداګریز محصولات وکرل. په ۲۰۰۰ ز کال کې په «ساینس» مجله کې یوې خپرې شوې مقالې طلايي وریژې معرفي کړې، دا لومړني خواړه وو چې لوړ غذايي ارزښت یې درلود. == کرنه == جنیټیکي انجنیري د بیوټکنالوژۍ د ځانګړو تخنیکونو په مرسته د یوه ژوندي موجود په جینوم کې مستقیمې لاسوهنې ته ویل کېږي چې یوازې له ۱۹۷۰یمې ز لسیزې را وروسته موجوده ده. د انسان له‌خوا جنیټیکي لاسوهنه ډېره پخوا کېده او د نباتاتو او حیواناتو په اهلي کولو سره د مصنوعي انتخاب له لارې پیل شوه. سپی لومړنی اهلي شوی حیوان بلل کېږي چې احتمالاً د لېوه له ګډو اجدادو یا نیکونو څخه را پیدا شوی او د لرغون‌پوهنې شواهد یې تر میلاد مخکې شاوخوا ۱۲۰۰۰ کال ته ور ګرځي. تر تاریخ په وړاندې دوران کې د نورو اهلي شویو غوښه خوړونکو حیواناتو په ډله کې پیشو یادولی شو چې ۹۵۰۰ کاله پخوا یې له انسان سره ژوند کاوه. د لرغون‌پوهنې شواهد ښيي چې مېږه، غوا، خوګ او وزه د ۹۰۰۰ او ۸۰۰۰ مخزېږدو کلونو تر منځ په ښېرازه هلال [د منځني ختیځ د یوې تاریخي برخې نوم دی] کې اهلي شوي دي.<ref name=":0">{{Cite journal|title=Ancient Wolf Genome Reveals an Early Divergence of Domestic Dog Ancestors and Admixture into High-Latitude Breeds|last1=Skoglund|last4=Dalén|first4=Love|last3=Palkopoulou|first3=Eleftheria|last2=Ersmark|first2=Erik|first1=Pontus|journal=Current Biology|language=en|doi=10.1016/j.cub.2015.04.019|issue=11|volume=25|pages=1515–19|pmid=26004765|date=2015-06-01|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1073/pnas.69.10.2904|date=1 October 1972|bibcode=1972PNAS...69.2904J|pmc=389671|pmid=4342968|pages=2904–09|issue=10|volume=69|journal=PNAS|last1=Jackson|first8=David A. Jackson Robert H. Symons and Paul Berg|first3=P|last3=Berg|first2=RH|last2=Symons|first1=DA|title=Biochemical Method for Inserting New Genetic Information into DNA of Simian Virus 40: Circular SV40 DNA Molecules Containing Lambda Phage Genes and the Galactose Operon of Escherichia coli|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Rethinking dog domestication by integrating genetics, archeology, and biogeography|first4=Matthew T.|bibcode=2012PNAS..109.8878L|last9=Lingaas|first9=Frode|last8=Piper|first8=Philip J.|last7=Stahl|first7=Peter W.|last6=Peters|first6=Joris|last5=Ho|first5=Simon Y. W.|last4=Webster|last3=Perri|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|first3=Angela|last2=Karlsson|first2=Elinor K.|last1=Larson|first1=Greger|doi=10.1073/pnas.1203005109|issue=23|volume=109|pages=8878–83|pmid=22615366|pmc=3384140|date=2012-06-05|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Comparative analysis of the domestic cat genome reveals genetic signatures underlying feline biology and domestication|first4=Razib|bibcode=2014PNAS..11117230M|last9=Koboldt|first9=Daniel C.|last8=Hillier|first8=LaDeana W.|last7=Minx|first7=Patrick|last6=Searle|first6=Steven M. J.|last5=Aken|first5=Bronwen L.|last4=Khan|last3=Gandolfi|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|first3=Barbara|last2=Li|first2=Gang|last1=Montague|first1=Michael J.|doi=10.1073/pnas.1410083111|issue=48|volume=111|pages=17230–135|pmid=25385592|pmc=4260561|date=2014-12-02|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Domestication and early agriculture in the Mediterranean Basin: Origins, diffusion, and impact|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2008-08-19|pmc=2575338|pmid=18697943|pages=11597–604|volume=105|issue=33|doi=10.1073/pnas.0801317105|first=Melinda A.|last=Zeder|bibcode=2008PNAS..10511597Z|doi-access=free}}</ref> په سوېل‌لوېديځه اسیا کې د نویو ډبرو د زمانې په کلیو کې د یو دانه‌يي او دوه دانه‌يي غنمو د اهلي کېدو اړوند موندل شوي لومړني شواهد د شاوخوا ۱۰۵۰۰ او ۱۰۱۰۰ مخزېږدو کلونو تر منځ مهال ته رسېږي. د لوېديځې اسیا ښېرازه هلال، [[مصر]] او هند په طبیعت کې د موجودو نباتاتو د کرنې لومړني ځایونه وو. کرنه په خپلواک ډول د چین په شمال او سوېل، د افریقا په ساحل، نیوګینه او د امریکا لویې وچې په ګڼو سیمو کې رامنځته شوه. د نویو ډبرو د دورې اته محصوله (دوه دانه‌يي غنم، یو دانه‌يي غنم، اوربشې، چڼې، نسک، ترخې مۍ، نخود او کتان) ټول تر میلاد شاوخوا ۷۰۰۰ کاله مخکې را څرګند شول. بڼوالي د لومړي ځل لپاره د شاوخوا ۶۸۰۰ او ۶۳۰۰ مخزېږدو کلونو تر منځ د مسو په دوره کې په شام کې پیل شوه. د نرمو نسجونو په دلیل د لومړنیو نباتاتو لرغوني شواهد کم دي. د نباتاتو تر ټولو پخواني پاتې‌شونې د مصر په غارونو کې موندل شوي دي چې لرغونوالی یې تر میلاد مخکې دویمې زریزې ته رسېږي.<ref>[https://www.nytimes.com/2010/05/25/science/25creature.html?_r=1 the history of maize cultivation in southern Mexico dates back 9,000 years.] ''New York Times'', (2010-05-25)</ref><ref>{{cite book|title=The Origins and Spread of Domestic Plants in Southwest Asia and Europe|author1=Colledge, Sue|author2=Conolly, James|isbn=978-1598749885|page=[https://archive.org/details/originsspreadofd0000unse/page/40 40]|year=2007|url=https://archive.org/details/originsspreadofd0000unse/page/40}}</ref><ref name="Kingsbury">Kingsbury, Noel (2009). [https://books.google.com/books?id=dGSj-CFxk-QC Hybrid: The History and Science of Plant Breeding]. University of Chicago Press. {{ISBN|0226437051}}.</ref>{{sfn|Zohary|Hopf|Weiss|p=5}}{{sfn|Zohary|Hopf|Weiss|p=6}} == جنیټیک == د جنیټیکي انجنیرۍ په پراختیا کې بېلابېل جنیټیکي اکتشافات اړین وو. جنیټیکي وراثت د لومړي ځل لپاره په ۱۸۶۵ ز کال کې د «ګریګور منډل» له‌خوا او پر چڼو له شویو ازمېښتونو وروسته کشف شو. که څه هم ۳۴ کاله ډېر له پامه لوېدلی و، خو ده د ارثي جلاوالي لومړني شواهد وړاندې کړل. په ۱۸۸۹ ز کال کې «هوګو ډو وریس» تر دې فرضیې وروسته چې ذرات د خصوصیاتو د وراثت مسؤول دي، د «جین» نوم وړاندې کړ او «جنیټیک» اصطلاح بیا په ۱۹۰۵ ز کال کې «ویلیم بیټسون» رامنځته کړه. په ۱۹۲۸ز کال کې «فرډریک ګریفیت» د یوه داسې «شکل بدلوونکي اصل» شتون ثابت کړ چې په وراثت کې ښکېل دی، وروسته بیا «اوېري»، «مک لیوډ» او «مک کارټي» دغه اصل ډي.اېن.اې وباله. «اډوارډ لوري ټاټوم» او «جورج ولز بیډل» په ۱۹۴۱ ز کال کې باور څرګند کړ چې جینونه د پروتینونو لپاره کودونه کوي. د ډي.اېن.اې غبرګ منحني جوړښت په ۱۹۵۳ ز کال کې «جېمز واټسون» او «فرانسېس کریک» وپېژانده.<ref>{{cite journal|journal=Genetics|year=1992|volume=131|issue=2|pages=245–25|title=What Did Gregor Mendel Think He Discovered?|author1=Hartl, D. L.|author2=Orel, V.|doi=10.1093/genetics/131.2.245|pmc=1205000|pmid=1644269}}</ref><ref name="pangen">Vries, H. de (1889) ''Intracellular Pangenesis'' [http://www.esp.org/books/devries/pangenesis/facsimile/] ("pan-gene" definition on page 7 and 40 of this 1910 translation in English)</ref><ref>{{cite web|url=http://www.jic.ac.uk/corporate/about/bateson.htm|title=The Bateson Lecture|author=Creative Sponge|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071013020831/http://www.jic.ac.uk/corporate/about/bateson.htm|archive-date=2007-10-13}}</ref> د ډي.اېن.اې د کار د څرنګوالي پر کشف سربېره باید داسې وسایل هم جوړ شوي وای چې په ډي.اېن.اې کې یې د لاسوهنې شونتیا برابرولای. په ۱۹۷۰ ز کال کې «همېلټون سمېټ لابراتوار» داسې محدودوونکي انزایمونه کشف کړل چې له ډي.اېن.اې سره یې مرسته کوله تر څو په ځینو مشخصو ځایونو کې پرې شي. دغې چارې له ساینس‌پوهانو سره مرسته وکړه چې د یوه ژوندي موجود له جینوم څخه جینونه جلا کړي. د ډي.اېن.اې لیګازونه (DNA ligases) چې پرې شوې یا ماتې شوې ډي.اېن.اې ګانې سره نښلوي، مخکې له مخکې په ۱۹۶۷ کال کې کشف شوي وو او د دغو دوو انزایمونو په یوځای کېدو سره د ډي.اېن.اې د نوي ترکیب لپاره د ډي.اېن.اې د لړیو «پرې کول او نښلول» ممکن شول. پلازمېډونه (Plasmids) چې په ۱۹۵۲ ز کال کې کشف شول، د حجرو تر منځ د معلوماتو لېږدولو او د ډي.اېن.اې د لړیو د تکثیر لپاره پر مهمو وسایلو بدل شول. په ۱۹۷۷ ز کال کې «فرډریک سانګر» د ډي.اېن.اې د تسلسل ټاکنې لپاره یو مېتود جوړ کړ چې د څېړونکو د لاسرسي وړ جنیټيکي معلومات یې ډېر زیات کړل. پلیمرېز ځنځيري غبرګون (Polymerase chain reaction) چې په ۱۹۸۳ ز کال کې «کري مولیس» جوړ کړ، د ډي.اېن.اې کوچنیو برخو ته یې د تکثیر شونتیا برابره کړه او د جنیټيکي موادو له پېژندلو او جلا کولو سره یې مرسته وکړه.<ref>{{Cite journal|last1=Roberts|first1=R. J.|title=Classic Perspective: How restriction enzymes became the workhorses of molecular biology|doi=10.1073/pnas.0500923102|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=102|issue=17|pages=5905–08|year=2005|pmid=15840723|pmc=1087929|bibcode=2005PNAS..102.5905R|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|pmid=13003535|year=1952|last1=Lederberg|first1=J|title=Cell genetics and hereditary symbiosis|journal=Physiological Reviews|volume=32|issue=4|pages=403–30|doi=10.1152/physrev.1952.32.4.403|url=http://profiles.nlm.nih.gov/ps/access/BBABFO.pdf}}</ref><ref name="WeissRichardson1967">{{Cite journal|doi=10.1073/pnas.57.4.1021|title=Enzymatic breakage and joining of deoxyribonucleic acid, I. Repair of single-strand breaks in DNA by an enzyme system from Escherichia coli infected with T4 bacteriophage|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1967-04_57_4/page/1021|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=57|issue=4|pages=1021–28|year=1967|last1=Weiss|first1=B.|last2=Richardson|first2=C. C.|pmid=5340583|pmc=224649|bibcode=1967PNAS...57.1021W|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1016/0022-2836(70)90051-3|title=Calcium-dependent bacteriophage DNA infection|url=https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_1970-10-14_53_1/page/159|last=Mandel|first=Morton|author2=Higa, Akiko|journal=Journal of Molecular Biology|year=1970|volume=53|issue=1|pages=159–62|pmid=4922220}}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1073/pnas.69.8.2110|last2=Chang|bibcode=1972PNAS...69.2110C|pmc=426879|pmid=4559594|first3=L.|last3=Hsu|first2=A. C. Y.|first1=S. N.|title=Non chromosomal Antibiotic Resistance in Bacteria: Genetic Transformation of Escherichia coli by R-Factor DNA|last1=Cohen|year=1972|pages=2110–14|issue=8|volume=69|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|title=Transformation of various species of gram-negative bacteria belonging to 11 different genera by electroporation|last=Wirth|first=Reinhard|author2=Friesenegger, Anita|author3=Fiedlerand, Stefan|journal=Molecular and General Genetics|year=1989|doi=10.1007/BF00332248|volume=216|issue=1|pages=175–77|pmid=2659971|s2cid=25214157}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Zambryski|first6=J.|pmc=555426|pmid=16453482|year=1983|pages=2143–50|issue=12|volume=2|journal=The EMBO Journal|title=Ti plasmid vector for the introduction of DNA into plant cells without alteration of their normal regeneration capacity|last6=Schell|first1=P.|first5=M. V.|last5=Montagu|first4=J.|last4=Leemans|first3=C.|last3=Genetello|first2=H.|last2=Joos|doi=10.1002/j.1460-2075.1983.tb01715.x}}</ref><ref>{{cite web|last=Nester|first=Eugene|title=''Agrobacterium'': The Natural Genetic Engineer (100 Years Later)|url=http://www.apsnet.org/publications/apsnetfeatures/Pages/Agrobacterium.aspx|date=2008|access-date=2012-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20121019164906/http://www.apsnet.org/publications/apsnetfeatures/Pages/Agrobacterium.aspx|archive-date=2012-10-19|url-status=dead}}</ref> == له جنیټیکي پلوه لومړني اصلاح شوي ژوندي موجودات == په ۱۹۷۲ ز کال کې «پاول برګ» د نوترکیبې ډي.اېن.اې د لومړنیو مالیکونو د جوړولو لپاره محدودوونکي انزایمونه او د ډي.اېن.اې لېګازونه وکارول. ښاغلي برګ د بیزو د «اېس‌وي۴۰» (SV40) ویروس ډي.اېن.اې له «لامبډا» ویروس سره ترکیب کړه. «هربرټ بویر» او «سټنلي نورمن کوهن» د ښاغلي برګ کار یو ګام نور هم پراخ کړ او نوترکیبه ډي.اېن.اې یې باکټري حجرې ته ور ګډه کړه. کوهن پر پلازمېډونو څېړنه کوله، خو د بویر په څېړنو کې محدودوونکي انزایمونه هم شامل وو. دوی د خپل کار بشپړ ماهیت تشخیص کړ او په ۱۹۷۲ ز کال کې یې ګډ کار وکړ. دوی په ګډه یو محدودوونکی انزایم پیدا کړ چې «پي‌اېس‌سي۱۰۱» (pSC101) پلاسمېډ یې په یوه نقطه کې غوڅاوه او هغه جین یې درز ته ننویستلی او پیوندولی شوای چې له کانامایسین انټي بیوټیک سره یې مقاومت کاوه. کوهن تر دې مخکې داسې مېتود جوړ کړی و چې په هغه کې باکتریاوو کولی شوای چې پلازمېډ جذب کړي، دوی د همدغه مېتود په مرسته یوه داسې باکټریا جوړه کړای شوه چې د کانامایسین په شتون کې هم ژوندۍ پاتې کېدای شوای. دا له جنیټیکي پلوه لومړنی اصلاح شوی ژوندی موجود و.<ref>{{Cite journal|doi=10.1073/pnas.69.10.2904|last2=Symons|bibcode=1972PNAS...69.2904J|pmc=389671|pmid=4342968|first3=P.|last3=Berg|first2=R. H.|first1=D. A.|title=Biochemical Method for Inserting New Genetic Information into DNA of Simian Virus 40: Circular SV40 DNA Molecules Containing Lambda Phage Genes and the Galactose Operon of Escherichia coli|last1=Jackson|year=1972|pages=2904–09|issue=10|volume=69|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.genomenewsnetwork.org/resources/timeline/1973_Boyer.php|title=Genome and genetics timeline – 1973|publisher=Genome news network}}</ref><ref>{{cite web|title=History of Genetics: Genetic Engineering Timeline|last=Arnold|first=Paul|year=2009|url=http://www.brighthub.com/science/genetics/articles/21983.aspx}}</ref><ref>{{Cite journal|author1=Cohen, Stanley N.|author2=Chang, Annie C. Y.|pmc=433482|jstor=62105|title=Recircularization and Autonomous Replication of a Sheared R-Factor DNA Segment in ''Escherichia coli'' Transformants|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=70|issue=5|pages=1293–97|year=1973|pmid=4576014|doi=10.1073/pnas.70.5.1293|bibcode=1973PNAS...70.1293C|doi-access=free}}</ref> لومړنی نبات تمباکو و چې جنیټيکي لاسوهنه په کې وشوه او په ۱۹۸۳ ز کال کې یې راپور ورکړل شو. دا بوټی د «مایکل بېوان»، «ریچارډ فلاول» او «مري-ډېل چیلټون» له‌خوا د یوه کایمریک جین په جوړولو سره پراخ شو چې له اګروباکټریوم څخه یې پلاسمېډ ټي۱ ته د انټي بیوټیک یو مقاومت لرونکی جین نښلاوه. په اګروباکټریوم بدل شوي تمباکو په دغه پلاسمېډ ککړ شول او بالاخره کایمریک جین بوټي ته دننه شو. د نسج کرنې د تخنیکونو له لارې یو حجروي تمباکو انتخاب شو چې یو جین او له هغه څخه یو جوړ شوی نبات یې درلود.<ref>{{cite journal|author1=Jaenisch, R.|author2=Mintz, B.|title=Simian virus 40 DNA sequences in DNA of healthy adult mice derived from preimplantation blastocysts injected with viral DNA|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=71|issue=4|pages=1250–54|doi=10.1073/pnas.71.4.1250|pmc=388203|pmid=4364530|year=1974|bibcode=1974PNAS...71.1250J|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.sciencemag.org/news/2016/11/any-idiot-can-do-it-genome-editor-crispr-could-put-mutant-mice-everyones-reach|title='Any idiot can do it.' Genome editor CRISPR could put mutant mice in everyone's reach|date=2016-11-02|newspaper=Science {{!}} AAAS|access-date=2016-12-02}}</ref><ref>{{Cite journal|pages=1244–46|issue=4526|year=1981|pmid=6272397|doi=10.1126/science.6272397|volume=214|journal=Science|first1=J.|last2=Ruddle|first2=F.|title=Integration and stable germ line transmission of genes injected into mouse pronuclei|url=https://archive.org/details/sim_science_1981-12-11_214_4526/page/1244|last1=Gordon|bibcode=1981Sci...214.1244G}}</ref><ref>{{Cite journal|pages=92–94|issue=5836|year=1981|pmid=6945481|doi=10.1038/294092a0|volume=294|journal=Nature|first1=F.|last2=Lacy|first2=E.|title=Introduction of a rabbit β-globin gene into the mouse germ line|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1981-11-05_294_5836/page/92|last1=Costantini|bibcode=1981Natur.294...92C|s2cid=4371351}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Brownlee|first1=C.|title=Inaugural Article: Biography of Rudolf Jaenisch|doi=10.1073/pnas.0406416101|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=101|issue=39|pages=13982–184|year=2004|pmid=15383657|pmc=521108|bibcode=2004PNAS..10113982B|doi-access=free}}</ref> == سرچينې == 9xq4fy2vvd2flcoo64qnlt5wnvqz6c2 0 61312 369780 367885 2026-10-09T20:00:12Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261009sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 369780 wikitext text/x-wiki {{هراړخيز مالوماتبکس}}لامارکيزم چې د لامارکين ميراث يا نيو لامارکين په نوم هم پېژندل کېږي، هغه تصور دی چې وايي يو ژوندی موجود کولای شي، خپل زوزات هغه خاصيتونه ولېږدوي، کوم چې اصل (اصل يعنې هغه موجود چې دا موجود ځينې منځ ته راغلی يا توليد شوی دی، اصل موجود ته يې والدين موجود، يا مورپلار موجود ويل کېږي) د خپل ژوند په اوږدو کې د استعمال یا نه استعمال له لارې تر لاسه کړي وي. دې ته د تر لاسه کړيو خاصيتونو ميراث هم ويل کېږي، يا په وروستيو کې نرم ميراث هم بلل شوی. په دې اند د فرانسوي ژوپوه «جين-پابټيسټ لامارک» (۱۷۴۴-۱۸۲۹ز کلونه) نوم اېښودل شوی، چا چې د کلاسيک پړاو د نرم ميراث اند، د «اورتوجينيسيس» په نوم د خپل تصور د بشپړونکي په توګه د تکامل په خپل اند کې ځای کړ چې د «اورتوجينيسيس» تصور د پېچلتيا پر لور خوځښت دی.<ref name="Ghiselin1994">{{cite journal|last1=Ghiselin|first1=Michael T.|title=The Imaginary Lamarck: A Look at Bogus "History" in Schoolbooks|url=http://www.textbookleague.org/54marck.htm|journal=The Textbook Letter|issue=September–October 1994|date=1994|archive-url=https://web.archive.org/web/20001012042617/http://www.textbookleague.org/54marck.htm|archive-date=12 October 2000|url-status=dead|access-date=17 February 2006}}</ref> معلوماتي نصابي کتابونه، د طبيعي غوراوي په مټ د لامارکيزم او چارليس ډاروين د تکاملي اندونو تر منځ توپير کوي، خو «د انواعو د منشأ په اړه» په نوم د ډاروين کتاب د استعمال شوي او نه استعمال شوي میراث په اړه د لامارکي اند ملاتړ کړی او د «پانجينسس» په نوم د هغه خپل تصور هم د لامارکي نرم ميراث ښودنه کړې ده. <ref name="Gould2002p177">{{harvnb|Gould|2002|pp=177–178}}</ref> له ۱۸۶۰ز لسيزې راهيسې ډېرو څېړونکو هڅه کړې چې د لامارکي میراث اند لپاره شواهد ومومي، خو دا ټول د جنتيکي ککړتيا يا ټګۍ په څېر تګلارو په مټ تشرېح شوي دي. د «اګست وايزمين» تجربه چې په خپل وخت کې پرېکنده بلل شوی، اوس داسې بلل کېږي چې د لامارکيزم په ردولو کې ناکامه شوط ده، ځکه هغه د استعمال او نه استعمالولو ته ځواب نه دی ویلی. وروسته د «مينډلين جينيټيک» د ميراثي تر لاسه شويو خاصيتونو د تصور ځای ونيوچې په پايله کې يې «نوی ترکيب» منځ ته راغی او په دې ډول په بيالوژي کې لامارکيزم په عمومي ډول پرېښودل شو. له دې سره سره د لامارکيزم سره لا هم لېوالتيا شته. د «ايپيجنيټيکس، جينيټيکس او سوماټيک هايپرموټيشن» په برخو کې څېړنو، د مخکيني نسل له خوا د تر لاسه شويو خصوصياتو ممکنه ميراث روښانه کړی دی. دې موندنو ته د لامارکيزم د نوم ورکولو په اړه اختلاف شته. د «هولوجينوم» په میراث تر لاسه کول، کوم چې د يوه ژوندي موجود د ټولو يو ځای مېشتو ميکروبونو د جينومونو او تر څنګ يې د خپلو جينومونو څخه جوړ وي،  تر يو بريده لامارکي اغېزې لري، خو په خپله کړنلاره کې په بشپړ ډول ډارويني دی. == ابتدايي تاريخچه == === اصليتونه === د تر لاسه شويو خاصيتونو په ميراث وړلو وړانديز په لرغونو وختونو کې شوی او د ډېرو پېړيو لپاره د خپل وخت اند پاتې شوی. په ۱۹۳۵ز کال کې د ساینس تاريخ پوه «کانوی زيرکل» وليکل چې:<blockquote>لامارک نه لومړی او نه ډېر ماهر بيالوژي پوه و چې د تر لاسه شويو خاصيتونو په ميراث يې باور درلود. هغه يواځې يو باور تايید کړی و، کوم چې د هغه له وخت څخه ۲۲۰۰ کاله مخکې په عمومي ډول منل شوی و او همدا اند يې په دې اړوند تشريح کړ چې اټکلاً تکامل په څه ډول پېښ شوی وي. د تر لاسه شويو خاصيتونو میراث له دې مخکې د نورو تر څنګ «هيپوکريتس، ارستو، ګالين، لوګر بيکن، جيروم کارډن، ليوينس ليمينس، جان ري، مايکل اډانسن، جو. فريډ، بلومينباچ» او «اراسموس داروين» هم منلی و.</blockquote>«زيرکل» يادونه کړې چې هيپوکريټس «پينجينيسس» تشريح کړی دی، هغه اند چې هر څه په میراث وړل شوي، هغه د والدينو د ټول بدن څخه اخستل شوي دي، په داسې حال کې چې ارستو دا ناشوني بللي؛ خو په هر حال، ارستو په ظمني ډول د تر لاسه شويو خصوصياتو له ميراث سره موافقه کړې، د يو داغ يا ړوندوالي د میراث بېلګه يې وړاندې کړې، خو يادونه کوي چې ماشومان د تل لپاره خپل مور او پلار ته ورته نه وي. زيرکل همدا راز وايلي چې «مشر پليني» هم تقريباً همدا فکر درلود. زيرکل اشاره کوي چې د تر لاسه شويو خصوصياتو د ميراث په اړوند نکلونه په لرغونو افسانو او بايبل کې شته او د «يوازې همدومره کيسې» په نوم د «روديار کيپلينګ» تر کيسو يې دوام درلود. د اتلسمې پېړۍ په سرچينو کې هم د دې اند يادونه شوې ده، لکه « Diderots D'Alembert's Dream». د اراسموس ډاروين « Zoonomia» (شا او خوا ۱۷۹۵ز کال) وړانديز کړی چې د تودې وينې ژوي محرکاتو ته په ځواب ويلو سره« په داسې حال کې چې د نويو برخو تر لاسه کولو ځواک لري...له يوې ژوندۍ رېښکۍ څخه وده کوي»، په داسې حال کې چې د «پرمختګونو» هر پړاو يې د راتلونکو نسلونو له خوا په میراث وړل کېږي.<ref>{{harvnb|Darwin|1794–1796|loc=[http://www.gutenberg.org/files/15707/15707-h/15707-h.htm#sect_XXXIX Vol I, section XXXIX]}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Diderot|first1=Denis|last2=Ballestero|first2=Manuel|title=El sueño de D'Alembert; y Suplemento al viaje de Bougainville|date=1992|publisher=Debate|isbn=84-7444-583-3|edition=First|location=Madrid|oclc=433436276}}</ref><ref name="Zirkle 1946">{{cite journal|last=Zirkle|first=Conway|author-link=Conway Zirkle|date=January 1946|title=The Early History of the Idea of the Inheritance of Acquired Characters and of Pangenesis|journal=Transactions of the American Philosophical Society|volume=35|issue=2|pages=91–151|doi=10.2307/1005592|jstor=1005592}}</ref> === د ډاروين پانجينيسز === «د انواعو د اصليت په اړه» د چارلس ډاروين کتاب د انواعو د ودې لپاره طبيعي غوراوی د بنسټيزې لارې په توګه وړانديز کړی دی، خو د لامارکيزم بديل يې د تکميلي تګلارې په توګه رد کړی نه دی. ډاروين دې ته د پانجينيسز نوم ورکړی او «د کوني کېدو تر مخې د ژويو او بوټو تنوع» (۱۸۶۸ز کال) په نوم کتاب په وروستي څپرکي کې يې د هغه څه په اړه د ګڼو بېلګو وړاندې کولو څخه وروسته چې هغه يې د تر لاسه شويو خواصو په توګه بولي، دا اند تشريح کړی. د پانجينيسز په اړه هغه ټينګار کوي چې يوه فرضيه (ګڼنه) ده، پر دې اند ولاړه ده چې بدني حجرې په چاپېرياليزو محرکاتو ته په ځواب کې (يعنې کارول او نه کارول) «جيمولس» يا «پانجينس» وغورځوي، کومو چې په ټول بدن کې حرکت کړی، خو اړينه نه ده چې دا حرکت دې د وينې په جريان کې وي. دا پانجينيس مايکروسکوپي ذرې وې چې د اټکل له مخې د دوی د والدينو حجرې د خاصيتونو په اړوند يې معلومات درلودل، ډاروين باور درلود چې همدوی د جراثيمو په حجرو کې راټول شوي، له کومه ځايه چې دوی کولای شي، د والدينو نوي تر لاسه کړي خاصيتونه بل نسل ته ولېږدوي. <ref>{{harvnb|Desmond|Moore|1991|p=617}}: "But Darwin was {{sic|loath|hide=y}} to let go of the notion that a well-used and strengthened organ could be inherited."</ref><ref>{{cite journal|last=Darwin|first=Charles|author-link=Charles Darwin|date=April 27, 1871|title=Pangenesis|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1871-04-27_3_78/page/502|journal=Nature|volume=3|issue=78|pages=502–503|bibcode=1871Natur...3..502D|doi=10.1038/003502a0|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|author=Holterhoff, Kate|s2cid=207150548|date=2014|title=The History and Reception of Charles Darwin's Hypothesis of Pangenesis|journal=Journal of the History of Biology|volume=47|issue=4|pages=661–695|doi=10.1007/s10739-014-9377-0|pmid=24570302}}</ref> د ډاروین ناسکه تربور«فرانسس ګالټن» د ډاروين په همکارۍ په سويکو تجربې تر سره کړې، په کومه کې چې هغه د يو نسل سويکې وينه په بل نسل سويکه کې تزريق کړه او تمه يې درلوده چې د دې زوزات به د لومړي نسل د ځينو خصوصياتو څرګندونه وکړي. هغوی دا خصوصيات څرګند نه کړ او ګالټن اعلان کړه چې هغه د ډاروين د پانجينيسيز فرضيه رد کړې ده، خو داروين د «نيچر» په نوم علمي مجلې ته په یو ليک کې د هغه پر اعلان نيوکه وکړه او ويې ويل چې: هغه دا ډول هېڅ کار نه دی کړی، ځکه چې هغه په خپلو ليکنو کې کله د وينې يادونه نه ده کړې. هغه روښانه کړه چې پانجينيسيز يې په «پروټوزوا» (د يوې حجرې لرونکي) او بوټو کې پېښېدونکی ښودلی دی، کوم چې وينه نه لري او تر څنګ يې په ژويو کې. <ref name="Liu2008">{{Cite journal|last=Liu|first=Yongsheng|s2cid=39953275|date=2008|title=A new perspective on Darwin's Pangenesis|url=https://archive.org/details/sim_biological-reviews_2008-05_83_2/page/141|journal=Biological Reviews|volume=83|issue=2|pages=141–149|doi=10.1111/j.1469-185x.2008.00036.x|pmid=18429766}}</ref> === د لامارک تکاملي چوکاټ === د ۱۸۰۰ او ۱۸۳۰ز کلونو تر منځ موده کې، لامارک د تکامل په اړه د پوهاوي لپاره د يو منظم فکري چوکاټ وړانديز وکړ. د هغه په باور تکامل له څلورو قوانينو جوړ دی:<ref name="Larson2004">{{cite book|author=Larson, Edward J.|date=2004|title=A Growing sense of progress|work=Evolution: The remarkable history of a Scientific Theory|publisher=Modern Library|pages=38–41}}</ref><ref name="Gould2001">{{cite book|last=Gould|first=Stephen|title=The lying stones of Marrakech : penultimate reflections in natural history|url=https://archive.org/details/isbn_9780099285830|publisher=Vintage|year=2001|isbn=978-0-09-928583-0|pages=[https://archive.org/details/isbn_9780099285830/page/119 119]–121}}</ref> # ژوند د خپل ځواک په مټ د ټولو هغو غړيو حجم زياتوي چې د ژوند ځواک لري او د ژوند ځواک د هغو برخو ابعاد پراخوي، تر کومه بريده چې يې همدا برخې د خپل ځان لپاره راوړي. # د يوه ژوي په بدن کې د یو نوي غړي پيدا کېدل، د يوې نوې اړتيا پايله ده او کوم چې خپله ځان محسوسوي او يو نوی خوځښت چې اړتياوې يې پنځوي او د هغې ساتنه/پايدنه. # د غړيو وده او د دوی وړتياوې په پرله پسې ډول د دې غړیو د کارولو پايله ده. # ټول هغه څه چې د يوه فرد د ژوند پر مهال د دې فرد په فيزيالوژۍ کې تر لاسه شوي، موندل شوي يا بدل شوي د خلقت، بيا توليد له لارې خوندي شوي او هغو نويو افرادو ته  لېږديدلي څوک چې د هو اړوند دي، چې له داسې بدلونونو سره مخ شوي دي. === د ميراث په اړه د لامارک بحث === په ۱۸۳۰ز کال کې، د هغه د تکاملي چوکاټ څخه يو اړخ ته، لامارک د ميراث په اړه په خپل بحث کې په لنډ ډول دوه دوديزو اندونو ته اشاره کړې ده، هغه اندونه چې د هغه په وخت کې عموماً سمې بلل کېدې. لومړی اند د کارولو په وړاندې د نه کارولو اند و؛ هغه دا نظريه وړاندې کړې چې افراد هغه خواص له لاسه ورکوي چې اړتيا ورته نه لري يا يې نه کاروي او هغو خواصو ته وده ورکوي چې ګټور دي. دويم اند په دې اړه استدلال و چې تر لاسه شوي خواص د ميراث وړ دي. هغه د يوې تصوراتي بېلګې په توګه دا اند وړاندې کړ چې کله زرافې خپله غاړه اوږدوي، تر څو په ونو کې لوړو پاڼو ته ورسېږي، دوی به کرار کرار خپلې غاړې پیاوړې او اوږدې کړي. د همدې زرافو زوزات به له دوی څخه يو څه اوږدې غاړې ولري. همدا راز هغه دليل وړاندې کړی چې يو پښ د خپل کار له لارې د خپلو مټو غړي پياوړي کوي، په همدې بنسټ د هغه زامن به د هغه په څېر غړي ولري.<ref name="Lamarck1830">{{harvnb|Lamarck|1830|loc=[http://www.lamarck.cnrs.fr/ice/ice_page_detail.php?lang=fr&type=text&bdd=lamarck&table=ouvrages_lamarck&bookId=29&search=no&typeofbookDes=Livres&facsimile=off&pageOrder=260 p. 235]}}</ref> == سرچينې == kg4lc56bbd3e8ln2faaqwt96jzb2sr7 0 61510 369776 366930 2026-10-09T19:32:23Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261009sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 369776 wikitext text/x-wiki وده ييزه (پرمختيايي) بيالوژي د هغو جرياناتو مطالعه ده د کوم په مټ چې ژوي او بوټي ستريږي او وده کوي. په وده ييزه بيالوژي کې همدا راز د نوې زېږېدنې جغرافيه، جنسي بيا توليد، د شکل بدلون او په بالغو ژونديو موجوداتو کې د اصلي حجرو وده او توپير کول هم شامل دي. == لرليدونه == د ژويو د جنين په وده کې ښکېلې مهمې پروسې دا دي: د نسج جوړېدل (د سيمې د ټاکنې او د جوړو شويو حجرو د توپير له لارې)؛ د نسجونو وده او د نجسونو بڼه خپلول. * سیمه ييزه ځانګړتيا (د جنين په بيلا بيلو برخو کې د حجر د ودې پروسې) هغه پروسه ده چې د لومړي يو شان حجرو په يو غونډاري يا يوه تخته کې ځايي بڼې منځ ته راوړي. عموماً په دې کې د «سيتوپلازمي» ټاکونکي عمل ښکېل وي، کوم چې د زرخېزې هګۍ په برخو او په جنين کې د اشارو له مرکزونو څخه په وتونکو توليدي اشارو کې ځای پر ځای شوي وي. د سيمه ييزې ځانګړتيا لومړي پړاونه فعالې توپير موندلې (چې عامه نه بلکې سره جلا شوې یوه ځانګړې حجره وي) حجرې منځ ته نه راوړي، بلکې د ژوندي موجود په يوه خاصه سيمه يا برخه کې د پراختيا لپاره د ژمنو حجرو يو نفوس دی. د دوی څرګندېدل د لېږد د لاملونو د يو ځانګړي يو ځای والي د ښودلو په مټ تر سره کېږي. * د حجرې توپير په ځآنګړي ډول د فعالې حجرې د ډولونو د جوړېدو سره اړيکه لري، لکه عصب، غړی، ترشحي «ايپيتيليا» (د بدني غړيو او سطحې تر منځ طبقه) او داسې نور. جلا شوې حجرې د حجرې له فعاليت سره تړلي زيات شمېر کې پروټينونه لري. * «مورفوجينيسيس» د درې بعديزې بڼې د جوړېدو پورې اړه لري. عمدتاً په دې کې د حجرو د صفحو او انفرادي حجرو هغږي شوي خوځښتونه ښکېل وي. «مورفوجينيسيس» د لومړي جنين د درې جراثيمو طبقو ( هغه درې طبقې دا دي: ايکټوډرم، ميسوډرم او اينډوډرم) او د غړيو د ودې پر مهال د پېچلو جوړښتونو د جوړېدو لپاره  اهميت لري. * د نسج په وده کې هم د نسج د ودې ټوليز زياتوالی او هم د برخو جلا وده (الوميټري) دواړه ښکېل وي، کوم چې له «مورفوجينيسيس» سره مرسته کوي. وده عموماً د حجرې د زياتېدو له لارې منځ ته راځي، خو تر څنګ يې د حجرې د اندازې د بدلونونو يا له حجرې څخه د باندې د موادو د راټولېدو له لارې. د بوټو وده د ژويو د ودې له پروسې سره يو شان ده. خو د بوټو حجرې عموماً بې خوځښته وي، په همدې بنسټ «مورفوجينيسيس» بې له دې چې حجرې حرکت وکړي، د جلا ودې په مټ تر لاسه کېږي. تر څنګ يې تحريکوونکي سيګنلونه او په دې کې ښکېل جينونه له هغو څخه جلا دي، چې د څاروي وده اداره کوي. == وده ييزې پروسې == === د حجرې توپير منځ ته راتګ === د حجرې توپير هغه پروسه ده، چېرته چې د حجرې جلا جلا فعالې بڼې په وده کې راپورته کېږي. د بېلګې په ډول، عصبي حجره، د غړي پلې او «هيپاتوسايټس» (د ينې حجرې) د توپير موندلو حجرو ښې پېژندل شوې بڼې دي. جلا شوې حجرې عموماً د يو څو پروټينونو زيات شمېر توليدوي، کوم چې د دوی د ځانګړي عمل لپاره اړین دي او همدا دوی ته د ښکاره کېدو خصوصيات ورکوي، کوم چې دوی ته دا وړتيا ورکوي چې د کوچني مايکروسکوپ لاندې وپېژندل شي. هغه جينونه چې دې پروټينونو ته کوډ ورکوي په لوړه کچه فعال دي. په ځانګړي ډول د دوی د «کروماټين» جوړښت ډېر پرانيستی دی، د دوی د تنسيخ (يعنې له يو څخه بل جوړېدل) اينزامونو ته د لاسرسي سره مرسته کوي او د جين د څرګندونو د پيلولو لپاره ځانګړي تنسيخ لاملونه په ډي اين ای کې د تنظيمونکي ترتيب سره اړوند وي. د بېلګې په ډول، « NeuroD» د نيورونل توپير لپاره يو مهم تنسيخي عنصر دی، د عضلاتو د توپير لپاره «مايوجينين» او د «هيپاټوسيټ» د توپير لپاره « HNF4» مهم دی. د حجرې توپير عموماً د ودې وروستی پړاو دی، له دې څخه مخکې د ژمنتيا (د زیاتېدو وړتيا) لپاره يو شمېر پړاونه وي، په کومو کې چې په څرګند ډول کوم توپیر نه وي. يو واحد نسج، کوم چې د يو ډول مخکينۍ حجرې يا د حجرې له يوې څانګې څخه جوړ شوی وي، ډېر ځله د ګڼو جلا جلا حجرو له بڼو منځ ته راغلی وي. د دوی په سمبالښت کې د ګاونډيو مېشتو يوه پروسه ښکېله وي، کومه چې د «نوچ سګنلنګ پات وی» پر ځانګړتياوو ولاړه وي. د بېلګې په ډول، د جنين اعصابي تخته کې دا نظام د نيورونل مخکينيو حجرو د نفوس د پيدا کولو لپاره کار کوي، په کوم کې چې « NeuroD» په ډېره اندازه څرګندېږي.<ref>{{cite journal|vauthors=Li B, Carey M, Workman JL|title=The role of chromatin during transcription|journal=Cell|volume=128|issue=4|pages=707–19|date=February 2007|pmid=17320508|doi=10.1016/j.cell.2007.01.015|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Heintzman ND, Stuart RK, Hon G, Fu Y, Ching CW, Hawkins RD, Barrera LO, Van Calcar S, Qu C, Ching KA, Wang W, Weng Z, Green RD, Crawford GE, Ren B|display-authors=6|title=Distinct and predictive chromatin signatures of transcriptional promoters and enhancers in the human genome|journal=Nature Genetics|volume=39|issue=3|pages=311–8|date=March 2007|pmid=17277777|doi=10.1038/ng1966|s2cid=1595885}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Meinhardt H, Gierer A|year=2000|title=Pattern formation by local self-activation and lateral inhibition|url=http://www.me.ucsb.edu/~moehlis/APC514/2002_1.pdf|journal=BioEssays|volume=22|issue=8|pages=753–760|doi=10.1002/1521-1878(200008)22:8<753::aid-bies9>3.0.co;2-z|pmid=10918306|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171027025156/https://me.ucsb.edu/~moehlis/APC514/2002_1.pdf|archive-date=2017-10-27|citeseerx=10.1.1.477.439}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Sprinzak D, Lakhanpal A, Lebon L, Santat LA, Fontes ME, Anderson GA, Garcia-Ojalvo J, Elowitz MB|display-authors=6|title=Cis-interactions between Notch and Delta generate mutually exclusive signalling states|journal=Nature|volume=465|issue=7294|pages=86–90|date=May 2010|pmid=20418862|pmc=2886601|doi=10.1038/nature08959|bibcode=2010Natur.465...86S}}</ref> === بيا توليد === بیا توليد د يوې ورکې شوې برخې بيا ودې وړتيا څرګندوي. دا په بوټو کې زيات موندل کېږی، کوم چې د دوامدارې ودې ښودنه کوي او همدا راز په مستعمراتي (بل چرته په ځای نيونکو) ژويو کې، لکه «هايډرايډونه» او «اسيدي». خو وده ييزو بيالوژي پوهانو ډېره لېوالتيا د ازادو ژونديو ژويو په بيا توليد برخو کې ښودلې ده. په ځانګړي ډول څلور نمونې د زياتې څېړنې موضوع ګرځېدلي دي. دوه يې داسې دي چې د ټول بدن د بيا تولید وړتيا لري چې هغه دا دي: Hydra، کوم چې کولای شي د «پوليپ» هره برخه له يوې کوچنۍ ټوټې څخه هم بیا توليد او جوړه کړي، او «پلاناريا» چينجي، کوم چې عموماً کولای شي سرونه او لکۍ دواړه بيا جوړ کړي. دا دواړه نمونې د پرله پسې حجروي دوران لرونکې دي چې د بنسټيزو حجرو په مټ تغذيه کېږي، لږ تر لږه په «پلاناريا» کې، لږ تر لږه ځينې بنسټيزو حجرو زياته توانمندي ښودلې (يعنې د حجرو بيلا بيلا ډولونه تولیدولای شي). دوه نورو نمونو يې «ډيسټال» (له مرکز څخه په لرې ځای کې)  د ضميمو د بيا توليد ښودنه کړې. دا حشراتي ضمايم (جرړې) دي، عموماً د «ميټابولوس» چينجيو پښې، لکه چورچورکه (يو ډول خځنده) او هم په اوبو او وچه کې اوسېدونکو «urodele» (چرمښکۍ ته ورته ژوی) ژويو غړي. په وچه او اوبو کې د ژوند کوونکو ژويو د غړيو د بيا تولید په اړه د پام وړ معلومات په لاس کې شته او دا معلومه شوې چې هر ډول حجره بيا خپل ځان جوړوي، له نښلونکو نسجونو پرته، چېرته چې د عضروف، «ډرميس» او «ټانډونونو» تر منځ تر ډېره بريده بدلون منځ ته راځي. د جوړښتونو طريقې ته په کتنې سره، دا په جنين کې د فعالو اشارو (سيګنلونو) په بيا فعالېدو سره اداره کېږ. تر اوسه د دې زړې پوښتنې په اړه بحثونه روان دي چې ايا بيا توليد ابتدايي که تطبيقي خاصيت دی. که چېرې حالت لومړی وي (یعنې ابتدايي)، د مخ پر وده پوهې په مټ، موږ کېدای شي دا تمه ولرو چې په انسانانو کې هم د بيا تويد وړتيا پیدا کړو. که چېرې حالت دويم وي (يعنې تطبيقي) نو بيا د بيا توليد هره بېلګه داسې اټکل شوې چې د طبيعي غوراوي څخه په داسې حالاتو کې سرچينه اخلي چې د همدې انواعو پورې ځانګړي دي، په همدې بنسټ بيا د عمومي اصولو تمه نه شي کېدای.<ref>{{cite book|vauthors=Carlson BM|date=2007|title=Principles of Regenerative Biology.|publisher=Academic Press|location=Burlington MA}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Bosch TC|title=Why polyps regenerate and we don't: towards a cellular and molecular framework for Hydra regeneration|journal=Developmental Biology|volume=303|issue=2|pages=421–33|date=March 2007|pmid=17234176|doi=10.1016/j.ydbio.2006.12.012|doi-access=free}}</ref><ref name="Reddien P.W., Alvarado A.S. 2004 725–757">{{cite journal|vauthors=Reddien PW, Sánchez Alvarado A|s2cid=1320382|title=Fundamentals of planarian regeneration|journal=Annual Review of Cell and Developmental Biology|volume=20|pages=725–57|year=2004|pmid=15473858|doi=10.1146/annurev.cellbio.20.010403.095114}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Wagner DE, Wang IE, Reddien PW|title=Clonogenic neoblasts are pluripotent adult stem cells that underlie planarian regeneration|journal=Science|volume=332|issue=6031|pages=811–6|date=May 2011|pmid=21566185|pmc=3338249|doi=10.1126/science.1203983|bibcode=2011Sci...332..811W}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Simon A, Tanaka EM|title=Limb regeneration|journal=Wiley Interdisciplinary Reviews. Developmental Biology|volume=2|issue=2|pages=291–300|year=2013|pmid=24009038|doi=10.1002/wdev.73|s2cid=13158705}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Nakamura T, Mito T, Bando T, Ohuchi H, Noji S|title=Dissecting insect leg regeneration through RNA interference|url=https://archive.org/details/sim_cellular-and-molecular-life-sciences_2008-01_65_1/page/64|journal=Cellular and Molecular Life Sciences|volume=65|issue=1|pages=64–72|date=January 2008|pmid=18030418|doi=10.1007/s00018-007-7432-0}}</ref><ref>{{cite book|vauthors=Slack JM|date=2013|title=Essential Developmental Biology|chapter=Chapter 20|publisher=Wiley-Blackwell|location=Oxford}}</ref> == د ژويو جنيني وده == سپرم او هګۍ د القاح (بلاربېدو) په پروسه کې يو له بل سره نښلي، تر څو زرخېره هګۍ يا «زيګوټ» منځ ته راوړ. دا د وېش له يو پړاو څخه تېرېږي، تر څو د يو شان حجرو غونډاری يا تختې منځ ته راوړي چې «پلاستولا» يا «بلاستودورم» يې بولي. د حجرې دا وېش عموماً ډېر چټک او د ودې نه لرونکی وي، په همدې بنسټ د لور حجرو اندازه د مور حجرې له اندازې نيمايي وي او ټول جنين تقريباً په همدې یوه اندازه پاتې کيږي. دوی ته د درز وېشونه ويل کېږي.<ref>{{cite journal|vauthors=Jungnickel MK, Sutton KA, Florman HM|title=In the beginning: lessons from fertilization in mice and worms|url=https://archive.org/details/cell_2003-08-22_114_4/page/n32|journal=Cell|volume=114|issue=4|pages=401–4|date=August 2003|pmid=12941269|doi=10.1016/s0092-8674(03)00648-2|doi-access=free}}</ref> د موږک د بهرني پوستکي د اصلي جراثيمو حجرې له پراخه «اپي جينيک» بيا طرحه کېدو له بهير څخه تېرېږي. په دې پروسه کې د جنين په سطحه د ډي اين ای «ديميتيلاسيون»، د «کروماتين» بيا منظمېدل او د «اپي جينيتيک» اغېز پاکېدل شامل دي چې د «ټوټي پوټينسي» لامل ګرځي (ټوټي پوټينسي د يوې حجرې وېش او بیا توليد ته ويل کېږی). د ډي اين ای (DNA) «ډي ميتيليشن» د يوې داسې پروسې پر مټ تر سره کېږي، کومه چې د ډي اين ای د بنسټ د پرېکون د بیا جوړولو له لارې څخه کار اخلي.<ref name="pmid23223451">{{cite journal|vauthors=Hackett JA, Sengupta R, Zylicz JJ, Murakami K, Lee C, Down TA, Surani MA|title=Germline DNA demethylation dynamics and imprint erasure through 5-hydroxymethylcytosine|journal=Science|volume=339|issue=6118|pages=448–52|date=January 2013|pmid=23223451|pmc=3847602|doi=10.1126/science.1229277|bibcode=2013Sci...339..448H}}</ref><ref name="pmid20595612">{{cite journal|vauthors=Hajkova P, Jeffries SJ, Lee C, Miller N, Jackson SP, Surani MA|title=Genome-wide reprogramming in the mouse germ line entails the base excision repair pathway|journal=Science|volume=329|issue=5987|pages=78–82|date=July 2010|pmid=20595612|pmc=3863715|doi=10.1126/science.1187945|bibcode=2010Sci...329...78H}}</ref> مورفوجينيک خوځښتونه د حجرې ماده په درې پوړيز جوړښت بدلوي چې له ګڼ حجروي صفحو څخه جوړه وي، کومې چې «ايکټوډرم، ميسوډرم او اينډوډرم» بولي. همدا صفحې د جراثيمو د پوړونو په نوم پېژندل کېږي. دا د معمدې پروسه ده. د درز او ګيسټروليشن (د معدې وېش) پر مهال لومړی سیمه ايز وضاحت پېښې منځ ته راځي. په خپله د جراثيمو د درې بوړيزو طبقو پر جوړېدو سربېره، عموماً په دې کې له جنين ورهاخوا جوړښت جوړيږي، لکه مماليه پراسينټا چې د جنين د ملاتړ او تغذيې لپاره اړين دی، او همدا راز د مخکيني او وروستني محور (سر، تنه او لکۍ) په اوږدو کې د ژمنتياوو ترمنځ توپير  منځ ته راوړي.<ref>{{cite book|veditors=Steven DH|date=1975|title=Comparative Placentation.|url=https://archive.org/details/comparativeplace0000unse|publisher=Academic Press|location=London}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kimelman D, Martin BL|title=Anterior-posterior patterning in early development: three strategies|journal=Wiley Interdisciplinary Reviews. Developmental Biology|volume=1|issue=2|pages=253–66|year=2012|pmid=23801439|pmc=5560123|doi=10.1002/wdev.25}}</ref> == سرچينې == fcc5ccrcr37i1axwgp2w18okcjbzqjd 0 61686 369771 368060 2026-10-09T19:22:17Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261009sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 369771 wikitext text/x-wiki ساينوباکتريا چې د « Cyanophyta» په نوم هم پېژندل کېږي، منفي-ګرام باکتريا يوه ټولګه ده چې د فوټوسينتيسيز له لارې انرژي تر لاسه کوي. د ساينوباکتريا نوم د دې رنګ ته اشاره کوي (چې له لرغوني يوناني ژبې څخه اخستل شوی او د اسماني رنګ په معنا دی)، دې ته  د «اسماني رنګه-شنه اوبړۍ» نوم ورکوي، خو اوسني بوټې پېژندونکي د اوبړۍ نوم تر «ايوکرايټونو» پورې محدودوي او په ساينوباکتريا يې نه عملي کوي، ځکه چې ساينو باکتریا «ايوکرايټونو» نه، «پروکرايټونه» دي. داسې بريښي چې دوی په تازه اوبو او ځمکني چاپېريال کې پیدا کېږي. «پيرافيليټيکي» او تر ټولو زيات بنسټيزې ډلې وړانديز شوی نوم «Sericytochromatia» دی چې د دواړو هم غېر فوټوسينتيکي ډلې ميلين باکتريا او فوټوسينتيک ساينوباکتريا د دواړو اصل دی، کوم ته چې د «اکسيفوټوباکتريا» هم ويل کېږي.<ref>{{cite journal|last1=Sinha|first1=Rajeshwar P.|last2=Häder|first2=Donat-P.|title=UV-protectants in cyanobacteria|journal=[[Plant Science]]|date=2008|volume=174|issue=3|pages=278–89|url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/50182950/UV-protectants_in_cyanobacteria._Plant_S20161108-15760-1oknzrz.pdf?1478600669=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUV_protectants_in_cyanobacteria.pdf&Expires=1618527111&Signature=YzMa3I2N3P~vCeQQmtRDAdJzbUdHmmVhuPiCdqBdZktcJd~YHyQAO2Qc~viP-NgnXZF2QkxYEm~sh0Y7NlCytHQGy41G~DRgQXDNn67K2YwdG84SFckhRYVlzkvjf-wKOlLR5NdMtQto407pXx97pMnh9TuYYRgCcdvXtYlCcqlAcEH9Ndvqd-DUDJVK8U9y32t-tc12TVFMfNXV1ANhUN5mlU-gmQ5sZrTAfnx9ltdmobH21RrMuKNu2Zx2I5hToib2xtsTwlKozVqc4deR8khXxrI630XVPz~dtQ3qVERCb5PdgwlBVec3~N6SaytJob22pZ-i0RaHiwTIH-ydw__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415215453/https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/50182950/UV-protectants_in_cyanobacteria._Plant_S20161108-15760-1oknzrz.pdf?1478600669=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUV_protectants_in_cyanobacteria.pdf&Expires=1618527111&Signature=YzMa3I2N3P~vCeQQmtRDAdJzbUdHmmVhuPiCdqBdZktcJd~YHyQAO2Qc~viP-NgnXZF2QkxYEm~sh0Y7NlCytHQGy41G~DRgQXDNn67K2YwdG84SFckhRYVlzkvjf-wKOlLR5NdMtQto407pXx97pMnh9TuYYRgCcdvXtYlCcqlAcEH9Ndvqd-DUDJVK8U9y32t-tc12TVFMfNXV1ANhUN5mlU-gmQ5sZrTAfnx9lt2dmobH21RrMuKNu2Zx2I5hToib2xtsTwlKozVqc4deR8khXxrI630XVPz~dtQ3qVERCb5PdgwlBVec3~N6SaytJob22pZ-i0RaHiwTIH-ydw__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA|url-status=dead|archive-date=2021-04-15|doi=10.1016/j.plantsci.2007.12.004|access-date=2022-05-30|archivedate=2021-04-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210415215453/https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/50182950/UV-protectants_in_cyanobacteria._Plant_S20161108-15760-1oknzrz.pdf?1478600669=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUV_protectants_in_cyanobacteria.pdf&Expires=1618527111&Signature=YzMa3I2N3P~vCeQQmtRDAdJzbUdHmmVhuPiCdqBdZktcJd~YHyQAO2Qc~viP-NgnXZF2QkxYEm~sh0Y7NlCytHQGy41G~DRgQXDNn67K2YwdG84SFckhRYVlzkvjf-wKOlLR5NdMtQto407pXx97pMnh9TuYYRgCcdvXtYlCcqlAcEH9Ndvqd-DUDJVK8U9y32t-tc12TVFMfNXV1ANhUN5mlU-gmQ5sZrTAfnx9lt2dmobH21RrMuKNu2Zx2I5hToib2xtsTwlKozVqc4deR8khXxrI630XVPz~dtQ3qVERCb5PdgwlBVec3~N6SaytJob22pZ-i0RaHiwTIH-ydw__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.etymonline.com/word/cyan|title=cyan|website=[[Online Etymology Dictionary]]|access-date=2018-01-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=ku/anos|title=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, κύα^νος|website=www.perseus.tufts.edu|access-date=2018-01-21}}</ref><ref name="ucmp-cyanobacteria-lh">{{cite web|title=Life History and Ecology of Cyanobacteria|url=http://www.ucmp.berkeley.edu/bacteria/cyanolh.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120919015239/http://www.ucmp.berkeley.edu/bacteria/cyanolh.html|archive-date=19 September 2012|access-date=17 July 2012|publisher=University of California Museum of Paleontology}}</ref><ref name="ncbi-taxonomy">{{cite web|title=Taxonomy Browser – Cyanobacteria|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?mode=Info&id=1117&lvl=3|publisher=National Center for Biotechnology Information|id=NCBI:txid1117|access-date=12 April 2018}}</ref><ref name="Allaby 92">{{cite encyclopedia|year=1992|title=Algae|encyclopedia=The Concise Dictionary of Botany|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|editor-last=Allaby|editor-first=M}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=MJ1PDAAAQBAJ&pg=PA65|title=The Marine Microbiome: An Untapped Source of Biodiversity and Biotechnological Potential|first1=Lucas J.|last1=Stal|first2=Mariana Silvia|last2=Cretoiu|name-list-style=vanc|date=2016|publisher=Springer|isbn=978-3319330006}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Long Term Diversity and Distribution of Non-photosynthetic Cyanobacteria in Peri-Alpine Lakes|first1=Marie-Eve|last1=Monchamp|first2=Piet|last2=Spaak|first3=Francesco|last3=Pomati|date=27 July 2019|journal=Frontiers in Microbiology|volume=9|page=3344|doi=10.3389/fmicb.2018.03344|pmid=30692982|pmc=6340189|doi-access=free}}</ref> ساينوباکتریا فوټوسنتتيک رنګ کاروي، لکه د «کيروټينايډز، فايکوبيلينز او کلوروفيل» بېلا بېلې بڼې، کومې چې له رڼا څخه انرژي جذبوي. د «هيټروټروفيکي» پروکاريوټونو په خلاف، ساينوباکتريا داخلي پردې لري. دا نښتې کڅوړې دي، کومو ته چې «تهايلاکايډز» ويل کېږي، چېرې چې د فوټوسينتيسز عمل تر سره کېږي. «فوټوټروفيکي» يوکرايټونه، لکه: شنه بوټي په «پلاسټيډز» کې فوټوسينتيس تر سره کوي، د کوم په اړه چې فکر کېږي چې اصل يې په ساينوباکتریا کې دی، کوم چې د «اينډوسيم» بايوسس په نوم پروسې پر مټ ډېر پخوا تر لاسه شوی و. په ايوکرايټونو کې دا «اينډوسايمبوټيکي» ساينوباکتريا جوړ شول او په ځانګړو عضويو کې يې توپير وشو، لکه «کلوروپاسټ، کروموپلاسټ، ايټيوپلاسټ او ليوکوپلاسټ» چې دا ټول په مجموعي ډول د «پلاسټډز» په نوم پېژندل کېږي.<ref>{{cite book|title=The Cyanobacteria: Molecular Biology, Genomics, and Evolution|chapter=Chapter 10. Membrane Systems in Cyanobacteria|first1=Michelle|last1=Liberton|first2=Himadri B.|last2=Pakrasi|name-list-style=vanc|publisher=Horizon Scientific Press|year=2008|isbn=978-1-904455-15-8|location=Norwich, United Kingdom|pages=217–87|editor-first1=Antonia|editor-last=Herrero|editor-first2=Enrique|editor-last2=Flore}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Liberton M, Page LE, O'Dell WB, O'Neill H, Mamontov E, Urban VS, Pakrasi HB|title=Organization and flexibility of cyanobacterial thylakoid membranes examined by neutron scattering|journal=The Journal of Biological Chemistry|volume=288|issue=5|pages=3632–40|date=February 2013|pmid=23255600|pmc=3561581|doi=10.1074/jbc.M112.416933|doi-access=free}}</ref> ساينوباکتریا هغه لومړي موجودات دي چې د اکسيجن پیدا کوونکو په توګه پېژندل شوي دي. د فوټوسينتيسيز د ضمني توليد په توګه د اکسيجن د تولیدولو او خوشې کولو له امله، ګومان کېږي چې ساينوباکتريا لومړي کمزوری-اکسيجن ته بدلون ورکړی، اتموسفير يې  يو اکسيدایز کوونکي ته راښکته کړ (اکسيډايز کول دا معنا چې له اکسيجن سره په کيمياوي پروسه کې يو ځای کېدل)، چې همدا د سترې اکساډايزيشن د پېښې او د «ځمکې د زنګ وهلو» لامل وګرځېد، کوم چې په هيښوونکي ډول د ځمکې د ژوند د بڼې مرکبات بدل کړل او په پايله کې د غېر هوايي ژونديو موجوداتو نږدې د له منځه تللو لامل وګرځېد.<ref name="Whitton2012">{{cite book|editor-last=Whitton|editor-first=Brian A.|name-list-style=vanc|title=Ecology of Cyanobacteria II: Their Diversity in Space and Time|chapter-url={{google books |plainurl=y |id=4oJ_vi27s18C |page=17}}|year=2012|chapter=The fossil record of cyanobacteria|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-94-007-3855-3|pages=17–}}</ref><ref>{{Cite web|author=Basic Biology|date=18 March 2016|title=Bacteria|url=https://basicbiology.net/micro/microorganisms/bacteria}}</ref> «Synechocystis» ساينوباکترياوې او «Cyanothece» د مهمو نمونو لرونکي ژوندي موجودات دي چې په بايوټیکنالوژي کې د بايوايتانول د محصول، د خوراکونو د رنګونو، انسان او ژويو د خوراکونو د سرچينې،  غذايي برابرونکو او خامو موادو په مټ بالقوه تطبيقات لري. ساينوباکتریا يو لړ زهرجن مواد توليدوي، کوم ته چې «ساينوټوکسين» وايي چې دا بيا کولای شي، انسانانو او ژويو ته ګواښ پېښ کړي.<ref>{{Cite journal|last1=Pathak|first1=Jainendra|last2=Rajneesh|last3=Maurya|first3=Pankaj K.|last4=Singh|first4=Shailendra P.|last5=Häder|first5=Donat-P.|last6=Sinha|first6=Rajeshwar P.|date=2018|title=Cyanobacterial Farming for Environment Friendly Sustainable Agriculture Practices: Innovations and Perspectives|journal=Frontiers in Environmental Science|volume=6|doi=10.3389/fenvs.2018.00007|issn=2296-665X|doi-access=free}}</ref> == ټولکتنه == ساينوباکتريا د فوټواټوټروفيک پروکرايټونو يوه پراخه او متنوعه ډله ده. د هغې تعريف د هغې د رنګونو د بې ساري ګډون او د اکسيجني فوټوسينتيسيز د تر سره کولو په برخه کې د هغې د وړتيا له لارې کېږي. دوی عموماً په يو ځای کې راټولېدونکو مجموعو کې ژوند کوي، کوم چې کولای شي ګڼې بڼې خپلې کړي. خطي انواع يې له ځانګړي اهميت څخه برخمن دي، کوم چې د ميکروبي تختو په لوړو پوړونو مسلط وي چې په سختو چاپيريالونو کې موندل کېږي، لکه: تودې چينې، تروشې اوبه، سحراګانې او قطبي سيمې، خو په ډېرو عادي چاپېريالونو کې هم په پراخه کچه خپاره شوي دي.<ref>{{cite book|doi=10.1007/978-94-007-3855-3_1|chapter=Introduction to the Cyanobacteria|title=Ecology of Cyanobacteria II|year=2012|last1=Whitton|first1=Brian A.|last2=Potts|first2=Malcolm|pages=1–13|isbn=978-94-007-3854-6}}</ref><ref name="Donkor1991">{{cite journal|doi=10.1371/journal.pone.0022084|title=Modeling Filamentous Cyanobacteria Reveals the Advantages of Long and Fast Trichomes for Optimizing Light Exposure|year=2011|last1=Tamulonis|first1=Carlos|last2=Postma|first2=Marten|last3=Kaandorp|first3=Jaap|journal=PLOS ONE|volume=6|issue=7|pages=e22084|pmid=21789215|pmc=3138769|bibcode=2011PLoSO...622084T|doi-access=free}}</ref><ref name="Stal2000book">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=4oJ_vi27s18C&q=Stal+LJ+%282000%29+%22Cyanobacterial+Mats+and+Stromatolites%22|title=Ecology of Cyanobacteria II: Their Diversity in Space and Time|first=Brian A.|last=Whitton|date=5 July 2012|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=9789400738553|access-date=15 February 2022|via=Google Books}}</ref><ref name="Tamulonis2011">{{cite journal|doi=10.1371/journal.pone.0022084|title=Modeling Filamentous Cyanobacteria Reveals the Advantages of Long and Fast Trichomes for Optimizing Light Exposure|year=2011|last1=Tamulonis|first1=Carlos|last2=Postma|first2=Marten|last3=Kaandorp|first3=Jaap|journal=PLOS ONE|volume=6|issue=7|pages=e22084|pmid=21789215|pmc=3138769|bibcode=2011PLoSO...622084T|doi-access=free}} [[File:CC-BY_icon.svg|50x50px]] Material was copied from this source, which is available under a [[creativecommons:by/4.0/|Creative Commons Attribution 4.0 International License]].</ref> ساينوباکتریا د فوټوسينتيک باکتریا يوه ټولګه ده، کومه چې په تکاملي ډول د کم اکسيجن چاپېرياليزو حالاتو لپاره ښه ده. ځينې انواع د نايتروجين جوړونکې وي چې په نمجنو ځمکو او د اوبو په پراخه ډولونو کې ژوند کوي، یا خو په خپلواک ډول يا له بوټو يا ګلسنګ جوړونکو فونګي (لکه په ګلسنګ جينونو Peltigera کې) سره د يو ځای ژوند کولو د اړيکې په جوړولو سره. په هغوی کې له يو حجروي څخه نيولې تر ډنډر لرونکو (ډنډر يا رېښکۍ لرونکي) پورې شته او په هغې کې نوې سره يو ځای کېدونکې انواع شامل دي. شونې ده چې دا يو ځای ژوند کوونکي ډنډر/رېښکۍ، پوړونه او ان خالي کڅوړې جوړې کړي.<ref>{{Cite news|url=http://www.latimes.com/news/local/oceans/la-me-ocean30jul30,0,6670018,full.story|archive-url=https://web.archive.org/web/20060814091723/http://www.latimes.com/news/local/oceans/la-me-ocean30jul30,0,6670018,full.story|url-status=dead|archive-date=2006-08-14|work=[[Los Angeles Times]]|title=A Primeval Tide of Toxins|author=Kenneth R. Weiss|date=2006-07-30}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Dodds WK, Gudder DA, Mollenhauer D|year=1995|title=The ecology of 'Nostoc'|journal=Journal of Phycology|volume=31|pages=2–18|doi=10.1111/j.0022-3646.1995.00002.x|s2cid=85011483}}</ref> په نړيواله کچه ساينوباکتريا په پراخه پیمانه فوټوسينتيک پروکرايوټونه دي، او په نړيوالو بايوکيمياوي جرياناتو کې مهمه ونډه لري. دوی يواځیني اکسيجني فوټوسينتيک پروکرايوټس دي او په ډول ډول او سختو ځايونو کې وده کوي. هغه په ځمکه د لرغونو ژونديو موجوداتو څخه دي، د کوم د پاتې شونو تاریخ چې ۳.۵ مليارده کلونو پخوا ته رسېږي. له هغه وخته، ساينوباکتريا د ځمکې په چاپيرياليز نظام کې يو مهم لوبغاړی دی. پلانکتونکيکي ساينوباکتريا د سمندري خوراک د جالونو يوه بنسټيزه برخه ده او د نړيوال کاربن او نايټروجين په بهنګ کې مهمه ونډه لري. ځينې ساينوباکتريا اوبړۍ ته ورته زيان رسونکې غوټۍ جوړوي (غوټۍ يا خپرېدل) چې د اوبو د چاپېرياليز نظام په خدماتو کې ستونزې پېښوي او د پياوړو زهرجنو موادو (ساينوټوکسين) لکه «مايکروسسټين، سيکسيټوکسن او سلنډرو اسپرموپسن» په پیدا کولو سره د ځنګلي ژوند او انسانانو د نشه کېدو لامل ګرځي. نن سبا، د ساينوباکتریا غوټۍ د اوبو چاپېريال او عامې روغتيا لپاره يو ستر ګواښ دی او په نړيواله کچه يې تکرار او سختوالي کې زياتوالی راځي.<ref>{{cite journal|doi=10.1126/science.11539686|title=Early Archean (3.3-billion to 3.5-billion-year-old) microfossils from Warrawoona Group, Australia|url=https://archive.org/details/sim_science_1987-07-03_237_4810/page/70|year=1987|last1=Schopf|first1=J.|last2=Packer|first2=B.|journal=Science|volume=237|issue=4810|pages=70–73|pmid=11539686|bibcode=1987Sci...237...70S}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=4oJ_vi27s18C&q=%22Ecology+of+cyanobacteria+II%22|title=Ecology of Cyanobacteria II: Their Diversity in Space and Time|isbn=9789400738553|last1=Whitton|first1=Brian A.|date=5 July 2012}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.2478/v10102-009-0006-2|title=Toxins produced in cyanobacterial water blooms - toxicity and risks|year=2009|last1=Bláha|first1=Luděk|last2=Babica|first2=Pavel|last3=Maršálek|first3=Blahoslav|journal=Interdisciplinary Toxicology|volume=2|issue=2|pages=36–41|pmid=21217843|pmc=2984099}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.3389/fmicb.2014.00359|doi-access=free|title=Physiology and molecular biology of aquatic cyanobacteria|year=2014|last1=Bullerjahn|first1=George S.|last2=Post|first2=Anton F.|journal=Frontiers in Microbiology|volume=5|page=359|pmid=25076944|pmc=4099938}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1038/s41467-019-08640-0|title=Revisiting the distribution of oceanic N2 fixation and estimating diazotrophic contribution to marine production|year=2019|last1=Tang|first1=Weiyi|last2=Wang|first2=Seaver|last3=Fonseca-Batista|first3=Debany|last4=Dehairs|first4=Frank|last5=Gifford|first5=Scott|last6=Gonzalez|first6=Aridane G.|last7=Gallinari|first7=Morgane|last8=Planquette|first8=Hélène|last9=Sarthou|first9=Géraldine|last10=Cassar|first10=Nicolas|journal=Nature Communications|volume=10|issue=1|page=831|pmid=30783106|pmc=6381160}}</ref><ref name="Paerl2013">{{cite journal|doi=10.1007/s00248-012-0159-y|title=Harmful Cyanobacterial Blooms: Causes, Consequences, and Controls|url=https://archive.org/details/sim_microbial-ecology_2013-05_65_4/page/995|year=2013|last1=Paerl|first1=Hans W.|last2=Otten|first2=Timothy G.|journal=Microbial Ecology|volume=65|issue=4|pages=995–1010|pmid=23314096|s2cid=5718333}}</ref><ref name="Huisman2018">{{cite journal|doi=10.1038/s41579-018-0040-1|title=Cyanobacterial blooms|year=2018|last1=Huisman|first1=Jef|last2=Codd|first2=Geoffrey A.|last3=Paerl|first3=Hans W.|last4=Ibelings|first4=Bas W.|last5=Verspagen|first5=Jolanda M. H.|last6=Visser|first6=Petra M.|journal=Nature Reviews Microbiology|volume=16|issue=8|pages=471–483|pmid=29946124|s2cid=49427202}}</ref> ساينوباکتريا د سمندري چاپېريال په هر ځای کې موندل کېږي او د لومړي توليدونکو په توګه مهمه دنده تر سره کوي. سمندري «فايټوپلانکټن» نن سبا د ځمکې د ټول بنسټيز توليد نږدې نيمه برخه جوړوي. د ساينوباکتريا په داخل کې، يواځې یو څو کورنیو پرانيستی سمندر د ځای پر ځای کېدو په توګه نيولی دی (يعنې کروکوسفيرا او اړوندان يې، ساينوباکرټريم UCYN-A, Trichodesmium، تر څنګ يې Prochlorococcus او Synechococcus). له دې کورنيو (نسلونو) څخه، د نايتروجين جوړونکي ساينوباکتريا په ځانګړي ډول له اهمیت څخه برخمن دي، ځکه چې هغه په بنسټيزې توليدي وړتيا او په ژور سمندر کې د عضوي کاربن په صادرولو واک لري، په امونيم د نايټروجين ګاز په بدلولو سره، کوم چې وروسته د «امينو اسيد» او پروټين د جوړولو لپاره کارول کېږي. سمندري picocyanobacteria (يعنې Prochlorococcus او Synechococcus) د شمېرو تر مخې په نويو سمندرونو کې تر ټولو زیاتو «فايټوپلانکټن» ټولګو باندې تسلط لري، کوم چې په بنسټيزه توليدي وړتيا کې مهمه ونډه لري. له دې امله چې ځینې «پلانکټونيکي» ساينوباکتریا يو حجروي او په خپلواک ډول ژوندۍ حجرې دي (د بېلګې په ډول Crocosphaera, Prochlorococcus, Synechococcus)، نورو له «هاپټوفيټي» اوبړيو سره لکه «کوکوليتوفورنه»، د يو ځای ژوند کولو اړيکې پیدا کړي دي. د ډنډر لرونکو بڼو په منځ کې، «ټرايکوډيسيوم» په خپلواک ډول ژوند کوي او سره راټولېږي. په هر حال، ډنډر لرونکې هايټروسيست-جوړونکې ساينوباکتريا ( لکه ريشليا، کالوتريکس) له هيمياولس، ريزوسولنيا او چايتوسروس ډايټومونو سره موندل کېږي.<ref>{{cite journal|doi=10.1126/science.281.5374.237|title=Primary Production of the Biosphere: Integrating Terrestrial and Oceanic Components|year=1998|last1=Field|first1=C. B.|last2=Behrenfeld|first2=M. J.|last3=Randerson|first3=J. T.|last4=Falkowski|first4=P.|journal=Science|volume=281|issue=5374|pages=237–240|pmid=9657713|bibcode=1998Sci...281..237F|url=https://escholarship.org/uc/item/9gm7074q}}</ref><ref name="Zehr2011">{{cite journal|doi=10.1016/j.tim.2010.12.004|title=Nitrogen fixation by marine cyanobacteria|year=2011|last1=Zehr|first1=Jonathan P.|journal=Trends in Microbiology|volume=19|issue=4|pages=162–173|pmid=21227699}}</ref><ref name="Thompson2012">{{cite journal|doi=10.1126/science.1222700|title=Unicellular Cyanobacterium Symbiotic with a Single-Celled Eukaryotic Alga|url=https://archive.org/details/sim_science_2012-09-21_337_6101/page/1546|year=2012|last1=Thompson|first1=A. W.|last2=Foster|first2=R. A.|last3=Krupke|first3=A.|last4=Carter|first4=B. J.|last5=Musat|first5=N.|last6=Vaulot|first6=D.|last7=Kuypers|first7=M. M. M.|last8=Zehr|first8=J. P.|journal=Science|volume=337|issue=6101|pages=1546–1550|pmid=22997339|bibcode=2012Sci...337.1546T|s2cid=7071725}}</ref><ref name="Johnson2006">{{cite journal|doi=10.1126/science.1118052|title=Niche Partitioning Among Prochlorococcus Ecotypes Along Ocean-Scale Environmental Gradients|url=https://archive.org/details/sim_science_2006-03-24_311_5768/page/1737|year=2006|last1=Johnson|first1=Z. I.|last2=Zinser|first2=E. R.|last3=Coe|first3=A.|last4=McNulty|first4=N. P.|last5=Woodward|first5=E. M.|last6=Chisholm|first6=S. W.|journal=Science|volume=311|issue=5768|pages=1737–1740|pmid=16556835|bibcode=2006Sci...311.1737J|s2cid=3549275}}</ref><ref name="Scanlan2009">{{cite journal|doi=10.1128/MMBR.00035-08|title=Ecological Genomics of Marine Picocyanobacteria|url=https://archive.org/details/sim_microbiology-and-molecular-biology-reviews_2009-06_73_2/page/249|year=2009|last1=Scanlan|first1=D. J.|last2=Ostrowski|first2=M.|last3=Mazard|first3=S.|last4=Dufresne|first4=A.|last5=Garczarek|first5=L.|last6=Hess|first6=W. R.|last7=Post|first7=A. F.|last8=Hagemann|first8=M.|last9=Paulsen|first9=I.|last10=Partensky|first10=F.|journal=Microbiology and Molecular Biology Reviews|volume=73|issue=2|pages=249–299|pmid=19487728|pmc=2698417}}</ref><ref name="Present and future global distribut">{{cite journal|doi=10.1073/pnas.1307701110|title=Present and future global distributions of the marine Cyanobacteria Prochlorococcus and Synechococcus|year=2013|last1=Flombaum|first1=P.|last2=Gallegos|first2=J. L.|last3=Gordillo|first3=R. A.|last4=Rincon|first4=J.|last5=Zabala|first5=L. L.|last6=Jiao|first6=N.|last7=Karl|first7=D. M.|last8=Li|first8=W. K. W.|last9=Lomas|first9=M. W.|last10=Veneziano|first10=D.|last11=Vera|first11=C. S.|last12=Vrugt|first12=J. A.|last13=Martiny|first13=A. C.|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=110|issue=24|pages=9824–9829|pmid=23703908|pmc=3683724|bibcode=2013PNAS..110.9824F|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1038/ismej.2011.26|title=Nitrogen fixation and transfer in open ocean diatom–cyanobacterial symbioses|year=2011|last1=Foster|first1=Rachel A.|last2=Kuypers|first2=Marcel M M.|last3=Vagner|first3=Tomas|last4=Paerl|first4=Ryan W.|last5=Musat|first5=Niculina|last6=Zehr|first6=Jonathan P.|journal=The ISME Journal|volume=5|issue=9|pages=1484–1493|pmid=21451586|pmc=3160684}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1111/j.1439-0485.1990.tb00233.x|title=Laboratory Culture and Preliminary Characterization of the Nitrogen-Fixing Rhizosolenia-Richelia Symbiosis|year=1990|last1=Villareal|first1=Tracy A.|journal=Marine Ecology|volume=11|issue=2|pages=117–132|bibcode=1990MarEc..11..117V}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1046/j.1462-2920.1999.00053.x|title=Host specificity in the Richelia-diatom symbiosis revealed by hetR gene sequence analysis|year=1999|last1=Janson|last2=Wouters|last3=Bergman|last4=Carpenter|journal=Environmental Microbiology|volume=1|issue=5|pages=431–438|pmid=11207763}}</ref><ref name="Sánchez-Baracaldo2016">{{cite journal|doi=10.1038/srep17418|title=Origin of marine planktonic cyanobacteria|year=2015|last1=Sánchez-Baracaldo|first1=Patricia|journal=Scientific Reports|volume=5|page=17418|pmid=26621203|pmc=4665016|bibcode=2015NatSR...517418S}} [[File:CC-BY_icon.svg|50x50px]] Material was copied from this source, which is available under a [[creativecommons:by/4.0/|Creative Commons Attribution 4.0 International License]].</ref> په سمندري ساينوباکتریاوو کې تر ټولو کوچني پېژندل شوي فوټوسينټيک ژوندي موجودات شامل دي. تر ټولو کوچنی يې Prochlorococcus دی چې يواځې ۰.۵ څخه نيولې تر ۰.۸ مايکروميټرو پوری عرض لري. د انفرادي شمېرو تر مخې، Prochlorococcus په ځمکه د امکان تر بريده تر ټولو زیاته موندل کېدونکې نوعه ده: د سمندر د سطحې اوبو په يو ملي ليتر کې ۱۰۰،۰۰۰ يا له دې څخه زياتې حجرې موجودې وي. د يو اټکل تر مخې په ټوله نړۍ کې ګڼ «اوکټيلي» (۱۰۲۷) افراد شته. پروکلوروکوس 40°N او 40°S تر منځ په هر ځای کې موجود دي او د سمندرونو اوليګوټروفک (له غذاييت څخه خالي) سيمو کې ډېر زیات وي. باکټريوم د ځمکې په اتموسفير کې د اکسيجن نږدې ۲۰٪ برخه جوړوي.<ref>{{cite journal|vauthors=Kettler GC, Martiny AC, Huang K, Zucker J, Coleman ML, Rodrigue S, Chen F, Lapidus A, Ferriera S, Johnson J, Steglich C, Church GM, Richardson P, Chisholm SW|title=Patterns and implications of gene gain and loss in the evolution of Prochlorococcus|journal=PLOS Genetics|volume=3|issue=12|pages=e231|date=December 2007|pmid=18159947|pmc=2151091|doi=10.1371/journal.pgen.0030231}}</ref><ref>{{Cite APOD|date=27 September 2006|title=Earth from Saturn|access-date=}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Partensky F, Hess WR, Vaulot D|title=Prochlorococcus, a marine photosynthetic prokaryote of global significance|journal=Microbiology and Molecular Biology Reviews|volume=63|issue=1|pages=106–27|date=March 1999|doi=10.1128/MMBR.63.1.106-127.1999|pmid=10066832|pmc=98958}}</ref><ref name="npr">{{cite web|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=91448837|title=The Most Important Microbe You've Never Heard Of|website=npr.org}}</ref> == موروفولوژي (د شيانو د جوړېدوڅېړنه) == د مورفولوژي له اړخه ساينوباکتريا د پام وړ بدلونونه وړاندې کوي: له يو حجروي او ځای نيولو څخه نيولې تر ډنډر لرونکو بڼو پورې. ډنډر لرونکې بڼې يې د فعالو حجرو توپير څرګندونه کوي، لکه هيټروسيسټس (نايټروجن د تثبيت لپاره)، اکينيټس (د ارام پړاو حجرې) او هارموګونيا (توليدي، خوځنده ډنډر).دا له دوی سره د شته بين الحجروي اړيکو تر څنګ د ګڼ حجروي والي لومړۍ نښې بلل کېږي.<ref name="Claessen2014">{{cite journal|doi=10.1038/nrmicro3178|title=Bacterial solutions to multicellularity: A tale of biofilms, filaments and fruiting bodies|year=2014|last1=Claessen|first1=Dennis|last2=Rozen|first2=Daniel E.|last3=Kuipers|first3=Oscar P.|last4=Søgaard-Andersen|first4=Lotte|last5=Van Wezel|first5=Gilles P.|journal=Nature Reviews Microbiology|volume=12|issue=2|pages=115–124|pmid=24384602|hdl=11370/0db66a9c-72ef-4e11-a75d-9d1e5827573d|s2cid=20154495|url=https://research.rug.nl/en/publications/bacterial-solutions-to-multicellularity(0db66a9c-72ef-4e11-a75d-9d1e5827573d).html|hdl-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1111/mmi.12506|title=Branching and intercellular communication in the Section V cyanobacterium ''Mastigocladus'' laminosus, a complex multicellular prokaryote|year=2014|last1=Nürnberg|first1=Dennis J.|last2=Mariscal|first2=Vicente|last3=Parker|first3=Jamie|last4=Mastroianni|first4=Giulia|last5=Flores|first5=Enrique|last6=Mullineaux|first6=Conrad W.|journal=Molecular Microbiology|volume=91|issue=5|pages=935–949|pmid=24383541|s2cid=25479970|hdl=10261/99110|hdl-access=free}}</ref><ref name="Herrero2016">{{cite journal|doi=10.1093/femsre/fuw029|title=The multicellular nature of filamentous heterocyst-forming cyanobacteria|year=2016|last1=Herrero|first1=Antonia|last2=Stavans|first2=Joel|last3=Flores|first3=Enrique|journal=FEMS Microbiology Reviews|volume=40|issue=6|pages=831–854|pmid=28204529|hdl=10261/140753|hdl-access=free}}</ref> ډېری ساينوباکتريا د حجرو خوځنده ډنډر جوړوي چې د «هورموګونيا» په نوم پېژندل کېږي، کوم چې له اصلي بايوماس څخه لرې کېږي، څو په غوټۍ بدله شي او په يو بل ځای کې د اوسېدو ځای جوړوي. د هارموګونيم حجرې ډېر ځله د بوټو د حالت په پرتله ډېر نري وي او د خوځنده لړۍ په دواړو سرونو کې شته حجرې شونې ده چې مخروطي (نرۍ کېدونکې/تېره سرې) واوسي. له اصلي استوګنځای څخه د جلا کېدو لپاره، هارموګونيم ډېر ځله په يو ډنډر کې يوه کمزورۍ حجړه وشکوي، کوم عمل ته چې نيکريډيم وايي.<ref>{{cite journal|vauthors=Risser DD, Chew WG, Meeks JC|title=Genetic characterization of the hmp locus, a chemotaxis-like gene cluster that regulates hormogonium development and motility in Nostoc punctiforme|journal=Molecular Microbiology|volume=92|issue=2|pages=222–33|date=April 2014|pmid=24533832|doi=10.1111/mmi.12552|s2cid=37479716|doi-access=free}}</ref> ځينې ډنډر لرونکي انواع شونې ده چې په ګڼو جلا جلا حجرو او انواعو سره توپير کړای شي: * نباتاتي حجرې – عادي، فوټوسينتيک حجرې، کومې چې د ګټورې وده کوونکې حالاتو کې جوړېږي. * اکينيټونه – د اقليم په وړاندې مقابله کوونکې هګۍ، کومې چې د چاپېرياليزو شرايطو دسختېدو پر مهال جوړېږي. * د ډبلو دېوالونکو لرونکې هايټروسيسټونه – کوم چې د اکسيجن د حساسيت له امله په يو غېر هوايي چاپېريال کې د نايتروجين د جوړېدو لپاره د اړين اينزايم نايټروجينيز لرونکي وي.<ref>{{cite journal|vauthors=Meeks JC, Elhai J, Thiel T, Potts M, Larimer F, Lamerdin J, Predki P, Atlas R|s2cid=8752382|title=An overview of the genome of Nostoc punctiforme, a multicellular, symbiotic cyanobacterium|url=https://archive.org/details/photosynthesis-research_2001_70_1/page/85|journal=Photosynthesis Research|volume=70|issue=1|pages=85–106|date=2001|pmid=16228364|doi=10.1023/A:1013840025518}}</ref><ref name="Golden_1998">{{cite journal|vauthors=Golden JW, Yoon HS|title=Heterocyst formation in Anabaena|journal=Current Opinion in Microbiology|volume=1|issue=6|pages=623–9|date=December 1998|pmid=10066546|doi=10.1016/s1369-5274(98)80106-9}}</ref><ref name="Fay_1992">{{cite journal|vauthors=Fay P|title=Oxygen relations of nitrogen fixation in cyanobacteria|journal=Microbiological Reviews|volume=56|issue=2|pages=340–73|date=June 1992|pmid=1620069|pmc=372871|doi=10.1128/MMBR.56.2.340-373.1992}}</ref><ref name="Fay_19922">{{cite journal|vauthors=Fay P|title=Oxygen relations of nitrogen fixation in cyanobacteria|journal=Microbiological Reviews|volume=56|issue=2|pages=340–73|date=June 1992|pmid=1620069|pmc=372871|doi=10.1128/MMBR.56.2.340-373.1992}}</ref> == سرچينې == hpuf3i084al32jceq1ydg7bl1bxgr34 0 61751 369742 367853 2026-10-09T17:43:13Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261009sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 369742 wikitext text/x-wiki د انسانانو ډلبندي په ژولوژیکي ډلبندۍ کې د انساني بڼو ډلبندي ده (سیسټماټیک نوم یې لاتیني کلیمه: هومو سیپینز «عاقل انسان»). د هومو سیسټماټیک جنس د دې لپاره جوړ شوی، چې هم له اناتوميکي پلوه د اوسنيو انسانانو او هم د لرغونو انسانانو له منځه تللي ډولونه په کې شامل شي. اوسني انسانان د هومو ساپینس د فرعي ډولونو په توګه ټاکل شوي دي، چې د ځینو په وینا له مستقیمو نیکونو، یعنې له هومو ساپینس ایدالتو (Homo sapiens idaltu) نه توپیر لري (ځینې نورې څېړنې ښیي، چې د هغو پر ځای idaltu او اوسني انسانان د فرعي نسلونو په توګه ډلبندي کېږي).<ref>{{Cite journal|title=Human evolution: Out of Ethiopia|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-06-12_423_6941/page/693|journal=Nature|volume=423|issue=6941|pages=693–695|date=June 12, 2003|bibcode=2003Natur.423..692S|last1=Stringer|first1=Chris|doi=10.1038/423692a|pmid=12802315|s2cid=26693109}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.talkorigins.org/faqs/homs/herto.html|title=Herto skulls (Homo sapiens idaltu)|publisher=talkorigins org|access-date=June 7, 2016}}</ref><ref>{{cite journal|pmid=27298468|pmc=4920294|year=2016|last1=Stringer|first1=C.|title=The origin and evolution of Homo sapiens|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|volume=371|issue=1698|pages=20150237|doi=10.1098/rstb.2015.0237}}</ref> په ۱۸مه پېړۍ کې د سیسټماټیکو نومونو له معرفي کېدو راهیسې، د انسان د تکامل اړوند پوهه په پراخه کچه لوړه شوې او په ۲۰مه پېړۍ او د ۲۱مې پېړۍ په لومړیو کې یو شمېر منځګړي ډولونه وړاندې شول. په دې برخه کې تر ټولو ډېره منل شوې او ډلبندې شوې ډله د هومو نسل اړوند کېږي، چې له دوو تر دریوو میلیونو کلونو دمخه رامنځته شوی او لږ تر لږه په دوو ډولونو وېشل کېږي، لرغونی هومو ایریکتوس او اوسنی هومو سایپینس پرته له نړیوالې پیژندګلوۍ د بېلابېلو ډولونو لپاره شاوخوا دولس نور وړاندیزونه لري. د هومو نسل د هومیني په قبیله کې د پان (شمپانزي) تر څنګ ځای پر ځای شوی دی. داسې اټکلېږي چې دا دوه نسلونه په یوه اوږده موده کې له هایبریدیزیشن نه په اوږده موده کې توپیر لري، چې کابو ۱۰ تر ۶ میلیون کاله مخکې موده په کې شاملېږي او له احتمالي ترکیب سره لږ تر لږه ۴ میلیون کاله مخکې له یو بله جلا شوي دي. استرالیوپیتیسینا په ۱۹۳۹ز کال کې له ناڅرګند اعتبار سره یوه فرعي ډله، چې د «مخکني انسان» یا «پاراـانسان» لرغونې ډلبندي د هومو پېن Homo-Pan له وېش نه کوچنی دی. د وود او ریچموند (۲۰۰۰ز) پرمټ وړاندیز، هومینینا له استرالیوپیتیسینا سره د فرعي قبیلې په توګه معرفي کوي، چې هومو په هومینینا کې یوازینی پېژندل شوی جنس دی. له بل پلوه د سلا-کوند او ایالا (۲۰۰۳ز) په تعقیب له «انسان نه مخکې» یا «پرتو-انسان» جنس، د Australopithecus، Ardipithecus، Praeanthropus، او احتمالا Sahelanthropus جنس ټول ښایي په مناسبو شرایطو کې د هومو له جنس سره راوړل شي. آن راډیکالي لیدلوری هم د جلا جنس په توګه د پان او هومو وېش ردوي، چې د لومړیتوب د اصل پر بنسټ به د هومو پانسیسس په توګه د شامپانزیانو د بیا ډلبندۍ په معنا وي.<ref>[[Jared Diamond]] in ''[[The Third Chimpanzee]]'' (1991), and [[Morris Goodman (scientist)|Morris Goodman]] (2003) {{cite journal|last=Hecht|first=Jeff|title=Chimps are human, gene study implies|journal=[[New Scientist]]|date=19 May 2003|url=https://www.newscientist.com/article/dn3744-chimps-are-human-gene-study-implies.html|access-date=2011-12-08}}</ref> د فینوټایپونو پر بنسټ د انسانانو ډلبندي کول یوه ټولنیزه جنجالي موضوع ده. بیولوژیستانو په لومړیو کې بېلابېل توکمونه د فرعي ډولونو په توګه ډلبندي کول، خو اوسني انسان پېژندونکي د انسانیت درک کولو لپاره د توکم مفهوم د یوې ګټورې وسیلې په توګه ردوي او د دې پرځای انسانیت یو پېچلی او یو له بل سره تړلی جنیتیکي تسلسل بولي. د هومینین ډلبندي خپل تکامل ته دوام ورکوي.<ref>{{cite journal|last1=K. Wagner|first1=Jennifer|title=Anthropologists' views on race, ancestry, and genetics|journal=American Journal of Physical Anthropology|volume=162|issue=2|pages=318–327|pmc=5299519|year=2016|pmid=27874171|doi=10.1002/ajpa.23120}}</ref><ref>{{cite web|title=AAA Statement on Race|url=https://www.americananthro.org/ConnectWithAAA/Content.aspx?ItemNumber=2583|website=American Anthropological Association|access-date=2022-06-02|archive-date=2019-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190521221300/https://www.americananthro.org/ConnectWithAAA/Content.aspx?ItemNumber=2583|url-status=dead}}</ref> == تاریخ == د انسان ډلبندي له یوې خوا د انسانانو په ډلبندۍ کې د انسان راوړلو (لویو شامپانزیانو) او له بل لوري په بېلابېلو ډولونو او د اړتیا پر مهال پر کوچنیو ټولګو باندې د لرغونو او اوسنیو انسانانو وېشل په کې شامل دي. د کارل لینه پرمټ اوسنۍ ژولوژیکي ډلبندي له ۱۷۳۰ نه تر ۱۷۵۰ لسیزو په لړ کې رامنځته شوې. هغه په ۱۷۵۸ز کال کې د هومو ساپینس په توګه د انسان له یو ډول نه د هومو جنس له ډلې د یوازینۍ بڼې په توګه یادونه وکړه، چې له لویو توکمونو سره په سمون کې پر څو کوچنیو ډلو باندې ووېشل شو. لاتیني نوم یې homō (genitive hominis) دی، چې د «انسان» معنا لري. د هومندایي Hominidae سیسټماټیک نوم د جان ادوارد ګري (۱۸۲۵ز) پر مټ د لویو شامپانزیانو د کورنۍ لپاره وپېژندل شو. همدارنګه ګري Hominini د قبیلې د نوم په توګه وړاندې کړ، چې دواړه د شامپانزه «د پن جنس» او انسان «د هومو جنس» په کې شامل و. <ref>J. E. Gray, "An outline of an attempt at the disposition of Mammalia into Tribes and Families, with a list of genera apparently appertaining to each Tribe", ''[[Annals of Philosophy]]'', new series (1825), pp. 337&#x2013;344.</ref> د لرغوني منقرض شوي انسان د لومړنۍ بڼې کشف له فوسیلي ریکارډ نه د ۱۹مې پېړۍ په منځنۍ دورې پورې اړوندېږي. هومو نیاندرتالنسیس، چې په ۱۸۶۴ز کال کې ډلبندي شوی و، له هغه وخت راهیسې یو شمېر نور لرغوني ډولونه نومول شوي دي، خو د شمېر د کره والي په هکله یې نړیواله اجماع نشته. د H. neanderthalensis له کشف وروسته، چې آن که «لرغونی» هم په ښکاره د انسان په توګه د تشخیص وړ وي، د ۱۹مې پېړۍ له وروستیو نه د شلمې پېړۍ تر لومړیو پورې د یو څه مودې لپاره د هومو او پان تر منځ د «ورکې شوې حلقې» په موندلو بوخت و. په ۱۹۱۲ز کال کې د پیلتداون انسان «Piltdown Man»  مسخره یا دوکه د داسې انتقالي ډولونو جعلي پریزنټشن و. د شلمې پېړۍ له نیمایي راهیسې د هومیني د پرمختګ په هکله پوهه ډېره کره شوې او د ډلبندۍ اصطلاحات څو ځلې د هغو د منعکس کولو لپاره بدل شوي دي. د هومینني په قبیله کې د هومو او پان تر څنګ د درېیم نسل په توګه د Australopithecus معرفي کول، د ریموند دارت (۱۹۲۵ز) له امله ده. Australopithecina د یوې فرعي قبیلې په توګه او دغه راز د بروم په وینا Paranthropus (۱۹۳۸ز) لري، چې د ګریګوری او هېلمن (۱۹۳۹ز) پرمټ وړاندیز شوي دي. د استرالیوپیتیکینا فرعي قبیلې ته په دې وروستیو کې وړاندیز شوي اضافي موارد Ardipithecus (1995)  او Kenyanthropus (2001) شامل دي، په هومیني کې د Australopithecina په پرتله د Sahelanthropus (2002) ځای روښانه نه دی. Cela-Conde او Ayala (2003) د Australopithecus، Ardipithecus، Praeanthropus، په رسمیت پېژندل او Sahelanthropus او incertae sedis د جلا او ځانګړي جنس په توګه وړاندیز کوي. <ref>{{cite journal|last1=Cela-Conde|first1=C. J.|last2=Ayala|first2=F. J.|year=2003|title=Genera of the human lineage|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2003-06-24_100_13/page/7684|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=100|issue=13|pages=7684–7689|doi=10.1073/pnas.0832372100|pmid=12794185|pmc=164648|bibcode=2003PNAS..100.7684C|doi-access=free}}</ref><ref>Introduced for the [[Florisbad Skull]] (discovered in 1932, ''Homo florisbadensis'' or ''Homo helmei''). Also the genus suggested for a number of archaic human skulls found at [[Lake Eyasi]] by Weinert (1938). Leaky, ''Journal of the East Africa Natural History Society'' (1942), [https://www.biodiversitylibrary.org/page/36831937#page/287/mode/1up p. 43].</ref> په ۱۹۶۰مه لسیزه کې د تانزانیا په اولدووای دره کې د ډبرینو وسایلو له کشف وروسته، د هومو جنس کابو دوه میلیونه کاله مخکې رامنځته شو. هومو هابلیس (Leakey et al., 1964) د تعریف له مخې لومړنی ډول «انسان» دی، چې (د هومو جنس غړی) دی او بېلګه یې (OH 7) فوسیلونه دي. په دې توګه د دې ډول نورو فوسیلونو کشف له Australopithecus نه د H. habilis د ټاکلو په هکله دا ډول بحث پای ته رسولی دی. په تېره بیا د الاشې د هډوکي اړوند فوسیل LD 350-1 چې په ۲۰۱۳ز کال کې کشف شو، چې د ۲.۸ مایا تاریخ لري، د دواړو تر منځ د یو لېږد او انتقال په توګه استدلال شوی دی. همدارنګه په دې اړه هم اختلاف شته چې ایا H. habilis لومړنی هومینین انسان و، چې ډبرینې وسیلې یې وکارولې او که نه؛ لکه څنګه چې Australopithecus garhi ډول یې د شلمې پېړۍ اړوند ۲.۵ مایا له ډبرینو وسیلو سره موندل شوی دی. د KNM-ER 1470 فوسیل په ۱۹۷۲ز کال کې کشف شوی، چې د الیکسییف پرمټ په ۱۹۷۸ز کال کې کشف شو او د Pithecanthropus rudolfensis په نامه نومول شوی دی، چې اوسمهال د انسان درېیم ډول یا د هومو د درېیم ابتدايي ډول په توګه لیدل کېږي. (H. habilis او H. erectus) شاوخوا دوه میلیونه کاله مخکې لیدل شوی او د Australopithecus او Homo د بدیل په توګه ارزول شوی دی. <ref>{{cite journal|doi=10.1126/science.aaa1343|volume=347|title=Early Homo at 2.8 Ma from Ledi-Geraru, Afar, Ethiopia|year=2015|journal=Science|pages=1352–1355|last1=Villmoare|first1=B.|issue=6228|pmid=25739410|bibcode=2015Sci...347.1352V|doi-access=free}}. Some paleoanthropologists regard the ''H. habilis'' taxon as invalid, made up of fossil specimens of ''Australopithecus'' and ''Homo''. Tattersall, I. & Schwartz, J.H., ''Extinct Humans'', Westview Press, New York, 2001, p. 111.</ref><ref name="de Heinzelin">{{cite journal|last1=De Heinzelin|first1=J|last2=Clark|first2=JD|last3=White|first3=T|last4=Hart|first4=W|last5=Renne|first5=P|last6=Woldegabriel|first6=G|last7=Beyene|first7=Y|last8=Vrba|first8=E|title=Environment and behavior of 2.5-million-year-old Bouri hominids|url=https://archive.org/details/sim_science_1999-04-23_284_5414/page/625|journal=Science|volume=284|issue=5414|pages=625–9|year=1999|pmid=10213682|doi=10.1126/science.284.5414.625|bibcode=1999Sci...284..625D}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nature.com/news/fossils-point-to-a-big-family-for-human-ancestors-1.11144|title=Fossils point to a big family for human ancestors|author=Kaplan, Matt|date=8 August 2012|work=Nature|access-date=8 August 2012}}</ref> ووډ او ریچموند (۲۰۰۰ ز) وړاندیز وکړ، ترڅو د ګري هومینیني قبیله «هومینینز» د تعریف له مخې د شمپانزي – انسانانو له وروستیو ګډو نیکونو نه وروسته د ټولو ډولونو د شاملو بڼو په توګه وپېژندل شي، د Australopithecines او له انسان نه مخکې یا پارا انسان د نورو احتمالي ډولونو (لکه Ardipithecus اوSahelanthropus) د شاملولو لپاره وټاکل شي، په داسې حال کې، چې د ګري هومینیني پرمهال نه وو پېژندل شوي. په دې وړاندیز کې د هومینینا نوې فرعي قبیله باید په ځانګړې توګه د هومو په جنس کې شامله وي، داسې چې هومینیني دوه فرعي قبیلې یعنې Australopithecina او Hominina ولري، چې Hominina Homo یوازینی پېژندل شوی جنس دی. اورورین ۲۰۰۱ د Australopithecina په توګه نه، بلکې د هومینینا احتمالي لرغوني نیکه په توګه وړاندیز شوی دی.<ref name="WoodRichmond">{{cite journal|author=Wood and Richmond|year=2000|title=Human evolution: taxonomy and paleobiology|journal=Journal of Anatomy|volume=197|pages=19–60|pmid=10999270|last2=Richmond|first2=BG|pmc=1468107|doi=10.1046/j.1469-7580.2000.19710019.x|issue=Pt 1}}</ref><ref name="Reynolds_2012">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=PrJ1lmjMakoC&pg=PA116|title=African Genesis: Perspectives on Hominin Evolution|isbn=9781107019959|last1=Reynolds|first1=Sally C|last2=Gallagher|first2=Andrew|date=2012-03-29}}</ref> د هومینینا لپاره یو شمېر بدیل نومونه دا دي: Australopithecinae د ګریګوري او هیلمن پر مټ په ۱۹۳۹ز کال کې، Preanthropinae د سیلاکوند او التابا پرمټ په  ۲۰۰۲ز کال کې وړاندې شول.<ref>{{cite journal|last1=Brunet|first1=M.|display-authors=etal|year=2002|title=A new hominid from the upper Miocene of Chad, central Africa|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2002-07-11_418_6894/page/145|journal=Nature|volume=418|issue=6894|pages=145–151|doi=10.1038/nature00879|pmid=12110880|bibcode=2002Natur.418..145B|s2cid=1316969}} {{cite journal|last1=Cela-Conde|first1=C.J.|last2=Ayala|first2=F.J.|year=2003|title=Genera of the human lineage|journal=PNAS|volume=100|issue=13|pages=7684–7689|doi=10.1073/pnas.0832372100|pmid=12794185|pmc=164648|bibcode=2003PNAS..100.7684C|doi-access=free}} {{cite journal|last1=Wood|first1=B.|last2=Lonergan|first2=N.|year=2008|title=The hominin fossil record: taxa, grades and clades|url=http://www.gwu.edu/~hogwash/BW_PDFs/RP156.pdf|journal=J. Anat.|volume=212|issue=4|pages=354–376|doi=10.1111/j.1469-7580.2008.00871.x|pmid=18380861|pmc=2409102}}</ref> == سرچينې == bcmk1bvy2579k0u7xri8k1obyb6hvk9 0 61840 369768 366960 2026-10-09T19:07:26Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261009sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 369768 wikitext text/x-wiki هومینینا Homininae (/hɒmɪˈnaɪniː/)، چې د «افریقایي انسانانو» یا «افریقایي ګیدړانو» په نامه هم یادېږی، د هومینیډي د فرعي کورنۍ له ډلې نه دي، په دې برخه کې دوه قبیلې شاملې دي، چې موجود او دغه راز له منځه تللي ډولونه لري: لومړی د (هومیني قبیله) د هومو له جنس سره، چې اوسني انسانان او بېلابېل له منځه تللي یا منقرض شوي ډولونه په کې شامل دي؛ د استرالوپیتیسینا Australopithecina فرعي قبیله، لږ تر لږه دوه له منځه تللي جنسونه لري، چې شامپانزیان او بونوبوسیان په کې شامل دي او دغه راز د پانیا Panina فرعي قبیله یوازې د پېن د نسل استازیتوب کوي او دویمه د ګوریلیني (ګوریلا) قبیله ده. له بل پلوه د پان جنس کله وخت خپلې درېیمې قبیلې یعنې پانیني پورې اړوندېږي. هومینینا ټول هغه هومینیندونه لري، چې د سترو ګیدړانو له ډلې نه د اورنګوتانونو (فرعي کورنۍ Ponginae) له جلا کېدو وروسته رامنځته شوي دي. د هومینینا اړوند کلادوګرام درې اصلي څانګې لري، چې د ګوریلانو یا ګیدړانو لپاره (د ګوریلیني قبیلې له لارې) او انسانانو او شامپانزیانو لپاره د هومینیني قبیلې او دغه راز د هومینینا او پانینا فرعي قبیلو له لارې رسېږي. د پانینا دوه ژوندي ډولونه (چیمپینزی او بونوبوس) او دغه راز د ګوریلا دوه ژوندي ډولونه شته، خو یوازې یو ډول انساني بڼه یې موجود ده. د له منځه تللو هومو ډولونو نښې لکه هومو فلوریسینس د ۴۰۰۰۰ کلونو لرغونتیا په لرلو سره موندل شوې دي. په دې فرعي کورنۍ کې شامل ژوندي موجودات د هومینین یا هومینینیانو (د هومینینس یا هومینیني له اصطلاحاتو سره ګډوډ نه شي) په توګه تشرېح کېږي.<ref>{{cite journal|vauthors=Grabowski M, Jungers WL|title=Evidence of a chimpanzee-sized ancestor of humans but a gibbon-sized ancestor of apes|language=En|journal=Nature Communications|volume=8|issue=1|pages=880|date=October 2017|pmid=29026075|pmc=5638852|doi=10.1038/s41467-017-00997-4|bibcode=2017NatCo...8..880G}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Fuss J, Spassov N, Begun DR, Böhme M|title=Potential hominin affinities of Graecopithecus from the Late Miocene of Europe|journal=PLOS ONE|volume=12|issue=5|pages=e0177127|date=2017-05-22|pmid=28531170|pmc=5439669|doi=10.1371/journal.pone.0177127|bibcode=2017PLoSO..1277127F|doi-access=free}}</ref> == د اکتشافاتو او ډلبندۍ تاریخ == تر ۱۹۷۰ز کال پورې کورنۍ او د هومینیدي اصطلاح یوازې د انسان په معنا وه؛ لویې نا انساني ګیدړې په Pongidae کورنۍ پورې اړوندې شوې. وروستي اکتشافات د بیاکتنې اړوندې ډلبندۍ لامل شوې او لویې ګیدړې بیا له انسانانو سره (چې اوسمهال د هومینیني په فرعي کورنیو کې دي) د هومینیدا کورنۍ Hominidae د غړو په توګه متحدې او یوځای شوې، تر ۱۹۹۰ز کال پورې دا روښانه شوه، چې ګوریلا او شمپانزي د اورنګوټانو په پرتله له انسانانو سره ډېر نږدې تړاو لري، چې د دې لامل کېږي تر څو هغه (ګوریلا او شمپانزيان) د هومینیندي په کورنۍ کې هم شامل شي.<ref name="Goodman">{{cite book|vauthors=Goodman M|author-link=Morris Goodman (scientist)|chapter=Man’s place in the phylogeny of the primates as reflected in serum proteins|pages=204–234|veditors=Washburn SL|title=Classification and Human Evolution|chapter-url=https://books.google.com/books?id=8NHbEwLkYmQC&pg=PA204|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-0-202-36487-2|year=1964}}</ref><ref name="Goodman1">{{cite journal|journal=Annual Review of Anthropology|volume=3|pages=203–228|year=1974|doi=10.1146/annurev.an.03.100174.001223|title=Biochemical Evidence on Hominid Phylogeny|vauthors=Goodman M}}</ref><ref name="Goodman2">{{cite journal|vauthors=Goodman M, Tagle DA, Fitch DH, Bailey W, Czelusniak J, Koop BF, Benson P, Slightom JL|title=Primate evolution at the DNA level and a classification of hominoids|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_1990-03_30_3/page/260|journal=Journal of Molecular Evolution|volume=30|issue=3|pages=260–6|date=March 1990|pmid=2109087|doi=10.1007/BF02099995|bibcode=1990JMolE..30..260G|s2cid=2112935}}</ref> د هومینیني Homininae فرعي کورنۍ تر ډېره په درې برخو وېشلای شو: د ګوریلیني قبیله (ګوریلایان)، د هومینینی قبیله د پانیا له فرعي قبیلو سره (شمپانزیان) او هومینینا (انسانان او د هغوی له منځه تللي خپلوان) او له منځه تللې قبیله. دریوپیتسیني Dryopithecini د میوسن وروستی فوسیل ناکالیپیتیکوس ناکایامي، چې په ۲۰۰۷ز کال کې تشرېح شو، د دې کلاد یو بنسټیز غړی دی، لکه څنګه چې ښایي اورانوپیتکو  Nakalipithecus nakayamai یې همدومره معاصر دی، یعنې له دریو موجوده څانګو نه هېڅ یوې ته د ګمارلو وړ نه دي. د دوی شتون ښيي، چې د هومینینا قبیلې له ۸ میلیونو کلو مخکې له یو بل نه جلا شوې دي. نن ورځ شامپانزيان او ګوریلا په استوایي ځنګلونو کې له تېزابي خاورو سره ژوند کوي، چې په کمې اندازه فوسیلونه ساتي. که څه هم د هېڅ ډول فوسیلي ګوریلا راپور نه دی ورکول شوی، خو د ختیځي افریقا په درز شوې دره (کاپتورین فارمیشن، کینیا) کې د شامپانزي څلور غاښونه کشف شوي، چې شاوخوا 500000 کاله عمر لري، یعنې په هغه ځای کې چې له انساني نسب (هومینینیانو) نه زیات فوسیلونه موندل شوي دي. دا ښیي چې هغه وخت ځینې شامپانزیانو هومو ته نږدې (H. erectus یا H. rhodesiensis) ژوند کاوه، چې د ګوریلاوو په برخه کې هم دا خبره ریښتیا ده. <ref>{{cite journal|vauthors=McBrearty S, Jablonski NG|title=First fossil chimpanzee|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-09-01_437_7055/page/105|journal=Nature|volume=437|issue=7055|pages=105–8|date=September 2005|pmid=16136135|doi=10.1038/nature04008|bibcode=2005Natur.437..105M|s2cid=4423286}}</ref> == تدریجي تکامل == د هومینیني فرعي کورنۍ عمر د (Homininae – Ponginae) له وروستي ګډ نیکه نه شاوخوا له ۱۴ نه تر ۱۲.۵ میلیونه کاله پورې اټکل کېږي. داسې اټکل کېږي چې Sivapithecus)) په ګوریلیني او هومینني (د ګوریلا – انسان وروستی ګډ نیکه، یعنې GHLCA» له ۸ تر ۱۰ میلیونه کاله مخکې (د میوسن په وروستیو کې له Nakalipithecus nakayamai سره کابو ۸ تر ۱۰ کاله مخکې رامنځته شوی دی. همدارنګه سیواپتیکوس ته ورکړه، د چېګورینی جلا کول اټکلوي. د یوسین په وروستیو کې، د ناکالیپیتیکوس ناکایامي Nakalipithecus nakayamai عمر ته  په نږدې وخت کې پېښ شوی دی.<ref name="Hill&Ward1988">{{Cite journal|date=1988|first1=Andrew|last1=Hill|first2=Steven|last2=Ward|name-list-style=vanc|title=Origin of the Hominidae: The Record of African Large Hominoid Evolution Between 14 My and 4 My|journal=Yearbook of Physical Anthropology|volume=31|issue=59|pages=49–83|doi=10.1002/ajpa.1330310505|doi-access=free}}</ref><ref name="FinarelliClyde2004">{{Cite journal|vauthors=Finarelli JA, Clyde WC|title=Reassessing hominoid phylogeny: Evaluating congruence in the morphological and temporal data|journal=Paleobiology|volume=30|issue=4|pages=614–651|year=2004|doi=10.1666/0094-8373(2004)030<0614:RHPECI>2.0.CO;2|url=http://earth.unh.edu/clyde/PDF%20of%20Papers/Finarelli_Clyde_2004.pdf|access-date=2017-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20100721142855/http://earth.unh.edu/clyde/PDF%20of%20Papers/Finarelli_Clyde_2004.pdf|archive-date=2010-07-21|url-status=dead|archivedate=2010-07-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100721142855/http://earth.unh.edu/clyde/PDF%20of%20Papers/Finarelli_Clyde_2004.pdf}}</ref><ref name="Chaimanee_etal2004">{{cite journal|vauthors=Chaimanee Y, Suteethorn V, Jintasakul P, Vidthayanon C, Marandat B, Jaeger JJ|title=A new orang-utan relative from the Late Miocene of Thailand|journal=Nature|volume=427|issue=6973|pages=439–41|date=January 2004|pmid=14749830|doi=10.1038/nature02245|bibcode=2004Natur.427..439C|s2cid=4349664|url=http://www.scienceinschool.org/repository/docs/issue5_nature_chaimanee2004.pdf|access-date=2022-06-06|archivedate=2012-01-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120117153522/http://www.scienceinschool.org/repository/docs/issue5_nature_chaimanee2004.pdf}}</ref><ref>{{cite news|last=Jha|first=Alok|name-list-style=vanc|date=March 7, 2012|title=Gorilla genome analysis reveals new human links|url=https://www.theguardian.com/science/2012/mar/07/gorilla-genome-analysis-new-human-link|newspaper=The Guardian|access-date=May 8, 2015}} {{cite news|last=Jha|first=Alok|name-list-style=vanc|date=March 9, 2012|title=Scientists unlock genetic code for gorillas - and show the human link|url=http://www.smh.com.au/environment/animals/scientists-unlock-genetic-code-for-gorillas--and-show-the-human-link-20120308-1unam.html|newspaper=The Sydney Morning Herald|access-date=May 8, 2015}} {{cite news|last=Hansford|first=Dave|date=November 13, 2007|title=New Ape May Be Human-Gorilla Ancestor|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2007/11/071113-ape-fossil.html|newspaper=National Geographic News|access-date=May 8, 2015}}</ref> داسې شواهد شته، چې د ګوریلایانو او د پان - هومو پلرونه د رامنځته کېدل تر هغه وخته پورې وي، تر هغو چې د پان - هومو له وېش سره ګډ وي. <ref>{{Cite journal|last1=Popadin|first1=Konstantin|last2=Gunbin|first2=Konstantin|last3=Peshkin|first3=Leonid|last4=Annis|first4=Sofia|last5=Fleischmann|first5=Zoe|last6=Kraytsberg|first6=Genya|last7=Markuzon|first7=Natalya|last8=Ackermann|first8=Rebecca R.|last9=Khrapko|first9=Konstantin|date=2017-10-19|title=Mitochondrial pseudogenes suggest repeated inter-species hybridization in hominid evolution.|url=https://www.biorxiv.org/content/early/2017/10/19/134502|journal=bioRxiv|language=en|pages=134502|doi=10.1101/134502|doi-access=free}}</ref> === د دوه پښو لرونکو تکامل === د Ardipithecus ramidus اړوند وروستي مطالعات (۴.۴ میلیونه کاله لرغوني) او Orrorin tugenensis اړوند وروستي مطالعات (۶ میلیونه کاله لرغوني) د دوه پښو لرونکو یو څو درجې ښيي. ښایي Australopithecus او لومړنی Paranthropus دوه پښې لرونکي وي. ښايي ډېر لومړني هومینین یا انسانان لکه Ardipithecus ramidus یو ډول دوه پښې لرونکي یا بایپډالیزم جوړښت ولري. <ref>{{cite journal|vauthors=Kivell TL, Schmitt D|title=Independent evolution of knuckle-walking in African apes shows that humans did not evolve from a knuckle-walking ancestor|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2009-08-25_106_34/page/n70|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=106|issue=34|pages=14241–6|date=August 2009|pmid=19667206|pmc=2732797|doi=10.1073/pnas.0901280106|bibcode=2009PNAS..10614241K|doi-access=free}}</ref> د دوه پښو لرونکو یا بایپډالیزم تکامل د هومینین په مینځ کې ګڼ شمېر بدلونونه هڅولي، په ځانګړې توګه کله چې په انسانانو کې د دوه پښو یا باپیډالیزم په هکله خبرې رامنځته شوې؛ ځکه چې اوس دوی د دې توان درلود، چې پر خپلو پښو د تګ په وخت زیاتره نور کارونه ترسره کړي. په دې بدلونونو کې د لاسونو کارولو وړتیا هم شامله وه، ترڅو وسایل جوړ کړي یا د خپلو لاسونو په وسیله شیان ولېږدوي، دغه راز په ګړندي سرعت سره د اوږده واټن سفر کولو وړتیا او د خوړو د ښکار کولو وړتیا هم په کې شامله وه. ‎د څېړونکو په وینا انسانان د داروین د طبیعي انتخاب د اصل په پام کې نیولو سره په دې وتوانېدل چې دوه پښې کاروونکي شي. لومړنۍ هره نظریه چې د دوه پښو یا باپیډالیزم اصل او سرچینه یې معرفي کړه، هغه د ساوانا فرضیه وه (دارت ۱۹۲۵). دا فرضیه داسې وه، چې هومینینیان د ساوانا چاپېریال لکه د لوړو واښو او وچ اقلیم له امله دوه پښې لرونکي یا بایپیدالیستان شول. وروسته بیا کله چې د فوسیلونو اړوند اسنادو دا وښودل، چې انسانان په دې وخت کې هم ونو ته پورته کېدل؛ نو د دې موضوع غلط او ناسموالی ثابت شو. ترټولو وروستۍ او ډېره کره نظریه د چمتو کولو ماډل دی، چې د اوون لیوجوی په وسیله رامنځته شو. هغه داسې وړاندیز وکړ چې دوه پښې لرونکو یا بایپیدالیزم د جنسي دوه شکلۍ یا دیمورفیزم پایله وه، چې د خوړو په راټولولو کې مرسته وکړي او دغه راز د ماشومانو په ښه ساتنه او پالنه کې له مېرمنو سره مرسته وکړي؛ ځکه چې اوس کولای شي د دوی ساتلو لپاره خپل لاسونه وکاروي. په دې ماډل کې نارینه هغه چمتو کونکي وو، چې د ساتونکو او دغه راز د خوړو او سرپناه د چمتو کوونکي په توګه یې خپل مسؤلیتونه پرېښودل. له بلې خوا ښځې  پالونکې وې او د خپلو ماشومانو د تغذیې، پاکوالي او پالنې مسئولیت یې پر غاړه درلود. د دوه پښو لرلو یا بایپډالیزم د تکامل ملاتړ کولو اړوند نور معلومات، په هغه مقاله کې دي، چې د هیل - سیلاسي له خوا لیکل شوې او د انسان په تکامل کې د آسټرالیوپیتیکوس انامینسیس Australopithicus anamensis پر اغېزې تفصیلي بحث کوي او دا چې څنګه آسټرالیوپیتیکوس انامینسیس Australopithicus anamensis چې د هومینیني Homininae په فرعي کورنۍ کې ده، یو له لومړنیو هومینینو یا انسانانو نه و، چې جبراً په دوه پښو لرونکو یا بایپیدالیسټانو بدل شول. د څېړنو په برخه کې د دې فرعي کورنۍ پاتې شوني ډېر مهم دي، ځکه چې هغه ممکنه معلومات وړاندې کوي، چې څنګه دا سینې لرونکي موجودات د ونې له ژوند نه د ځمکې ژوند ته راغلي او تطبیق شوي دي. دا یو لوی تطابق و، ځکه چې په انسانانو کې د زیاتره ارتقايي بدلونونو د هڅولو لامل شو؛ لکه د وسایلو جوړولو او خوړو راټولولو په برخه کې د خپل لاس کارولو وړتیا او دغه راز په خوراکي رژیم کې د بدلون له امله د لوی دماغ اړوند مغزونو وده کول وو.<ref>{{Cite journal|last=Haile-Selassie|first=Yohannes|date=2021-12-01|title=From Trees to the Ground: The Significance of Australopithecus anamensis in Human Evolution|url=http://dx.doi.org/10.1086/716743|journal=Journal of Anthropological Research|volume=77|issue=4|pages=457–482|doi=10.1086/716743|issn=0091-7710}}</ref> === د دماغ یا مغزونو د اندازې تکامل === د مغزونو د حجم (د دماغ اندازه) په برخه کې تدریجي زیاتوالی راغلی؛ ځکه چې د اوسنيو انسانانو پلرونو د انسان د تکامل له مهالوېش سره سم د انسان تکامل په هومو هابیلیس کې له ۶۰۰ سانتي مترو نه پیل او په هومو نیندرتالینسیس کې یې تر ۱۵۰۰ سانتي مترو پورې پرمختګ وکړ. په هر حال اوسني هومو ساپینسونه د نیندرتال په پرتله لږ څه کوچني (۱۲۵۰ سانتي متره) دماغ لري، د نارینه وو په پرتله د مېرمنو دماغ یو څه کوچنی دی او د فلورس هومینیدز (Homo floresiensis) انسانان د هابیتیانو په مستعار نوم یادېږي، چې د ۳۸۰ سانتي متر مکعب (د یو شمپانزي لپاره کوچني په پام کې نیول کېږي) په ظرفیت سره جمجمه لري او دا د هومو اریکټوس اوسط درېیمه برخه ده. په دې برخه کې داسې وړاندیز کېږي، چې دوی له H. erectus نه د یو کوتولګي ټاپو یي مورد په توګه تکامل موندلی دی. <ref>{{cite journal|vauthors=Brown P, Sutikna T, Morwood MJ, Soejono RP, Saptomo EW, Due RA|title=A new small-bodied hominin from the Late Pleistocene of Flores, Indonesia|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-10-28_431_7012/page/1055|journal=Nature|volume=431|issue=7012|pages=1055–61|date=October 2004|pmid=15514638|doi=10.1038/nature02999|bibcode=2004Natur.431.1055B|s2cid=26441}}</ref><ref>{{cite book|last=Davidson|first=I.|chapter=As large as you need and as small as you can—implications of the brain size of ''Homo floresiensis''|chapter-url=https://www.academia.edu/218472|editor-first=A.C.|editor-last=Schalley|editor2-first=D.|editor2-last=Khlentzos|title=Mental States: Evolution, function, nature; 2. Language and cognitive structure|publisher=John Benjamins|year=2007|isbn=978-9027231055|pages=35–42|volume=92–93|series=Studies in language companion}}</ref> == سرچينې == oy0ty6pfei5p555xbsv6olhicaghk2u 0 61867 369767 368370 2026-10-09T19:02:20Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261009sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 369767 wikitext text/x-wiki ايډز د انسان د معافيت کمزوري کوونکي ويروس (HIV) له امله رامنځته کېږي، چې اصل کې په مرکزي او لويديځه افريقا کې د نا انساني تي لرونکو ژوو کې رامنځته شوه. په داسې حال کې چې د ياد ويروس بېلابېلو فرعي ډلو په بېلابېلو وختونو کې انسان انتاني کړ، مګر نړيواله وبا په ۱۹۲۰ ز لسيزه کې د بلجيم کانګو (د کانګو په ديموکراتيک جمهوريت کې ننۍ کېنشاسا “Kinshasa” سيمه) په ليوپولډوېلل “Leopoldville” کې د ځانګړي فشار (-HIV-1) په (M-) فرعي ډلې له راپورته کېدنې څخه سرچينه اخلي. <ref name="pppppavab">{{cite news|first=James|last=Gallagher|date=2 October 2014|title=Aids: Origin of pandemic 'was 1920s Kinshasa'|url=https://www.bbc.com/news/health-29442642|publisher=[[BBC]]}}</ref> “HIV” دوه ډولونه لري، چې يو يې “HIV-1” او بل يې “HIV-2” بلل کېږي. لومړی ډول يا HIV-1 يو د دويم ډول په پرتله يو څه زيات زهرناک يا وژونکی دی، په اسانۍ سره لېږدول کېږي او په نړيواله کچه د “HIV” پر ناروغيو د ککړتيا د لويې برخې لامل دی. د “HIV-1” د وبا خپرېدنه له يو ويروس سره نږدې اړيکه لري، چې د “Pantroglodyted troglodyte” د فرعي نوعو په “chimpanzees” (انسان ته ورته غټه افريقايي بيزو) نوعه کې موندل کېږي. ياد ويروس د کېمروون “Cameroon”، استوايي ګينه، ګابون، د کانګو جمهوريت او مرکزي افریقا جمهوریت د مرکزي افریقايي ملتونو په ځنګلونو کې ژوند کوي. د “HIV” دويم ډول (HIV-2) د لېږد لږه وړتيا لري او د “Cercocebus atys atys” په نوم د “sooty mangabey” په نوم خپل تر ټولو نږدې ويروس سره په پراخه کچه يوازې تر لويديځې افريقا پورې تړلی (محدود) دی. “Cercocebus atys atys” د پخوانۍ نړۍ هغه بيزو ده، چې په سويلي سينيګال، ګينه باساو، ګينه، سيراليون، ليبريا او لويديځ ايوري ساحل “Ivory Coast” کې ژوند اوسېږي. <ref name="Reeves">{{cite journal|vauthors=Reeves JD, Doms RW|title=Human immunodeficiency virus type 2|journal=The Journal of General Virology|volume=83|issue=Pt 6|pages=1253–65|year=2002|pmid=12029140|doi=10.1099/0022-1317-83-6-1253|doi-access=free}}</ref><ref name="Santiago2005">{{cite journal|vauthors=Santiago ML, Range F, Keele BF, Li Y, Bailes E, Bibollet-Ruche F, Fruteau C, Noë R, Peeters M, Brookfield JF, Shaw GM, Sharp PM, Hahn BH|title=Simian Immunodeficiency Virus Infection in Free-Ranging Sooty Mangabeys (Cercocebus atys atys) from the Tai Forest, Cote d'Ivoire: Implications for the Origin of Epidemic Human Immunodeficiency Virus Type 2|journal=Journal of Virology|volume=79|issue=19|pages=12515–27|year=2005|pmid=16160179|pmc=1211554|doi=10.1128/JVI.79.19.12515-12527.2005}}</ref> == له غير انسانانو څخه انسانانو ته لېږد == === HIV-1 له انسان ته ورته غټو بېزوګانو (“chimpanzees” او “gorilla”) څخه انسانانو ته === پوهان په عمومي ډول مني، چې د “HIV-1” ډلې د بيزو د معافيت کمزوري کوونکو ويروسونو سره خورا نږدې اړيکه لري، چې د لويديځي مرکزي افريقا ځنګلونو د ځنګلي بيزو په نفوس کې ټول نيونکی ويروس دی. په ځانګړي ډول د “HIV-1” هره پېژندل شوې ډله يا له هغه “SIV” سره نږدې اړيکه لري چې د “chimpanzee” غټو بيزوګانو د “Pan trolodytes troglodytes” فرغي نوعې (SIVcpz) په ناروغۍ اخته کوي او يا له هغه “SIV” سره نږدې اړيکه لري، چې د لويې ټيټې ځمکې غټې بېزوګانې “Gorilla” (Gorilla gorilla gorilla) په ناروغۍ اخته کوي، چې “SIVgor” ورته وايي. د ايچ ای وي د لومړي ډول وبا فشار (M يا اصلي ډله) او يو لږ پېداکېدونکی فشار چې يوازې په شمېر کېمروني وګړو کې موندل کېږي (N ډله) په “Pan troglodytes troglodytes” غټې بېزوګانو کې په روښانه ډول له “SIVcpz” څخه تر لاسه کېږي، چې په کېمرون کې ژوند کوي. د “HIV-1” يو بل لږ پېداکېدونکی فشار (P ډله) په څرګند ډول د کېمرون له “SIVgor” فشارونو څخه تر لاسه کېږي. په پای کې د HIV-1 د O ډلې تي لرونکي نيکه هغه فشار، چې ۱۰۰۰۰۰ وګړي په ناروغۍ اخته کوي او زياتره کچه د کېمرون اوسېدونکو او يو څه د هغې له ګاونډيو هېوادونو څخه ده، په ۲۰۰۶ کې تاييد شوې وه، چې “SIVgor” دی. د “HIV-1” وبا M ډله له “SiVcpz” سره خورا نږدې اړيکه لري، چې د سنګا سيند “Sangha River” ته نږدې د کېمرون (معاصر ختيځ ولايت “East Province”) له سويلي باراني ځنګلونو څخه راټوله شوې ده. په دې ډول دا سيمه د اټکل له مخې هغه ځای دی، چې ياد ويروس په کې په لومړي ځل له “chimpanzees” يانې انسان ته ورته غټو افریقايي بيزوګانو څخه انسانانو ته ولېږدېد. که څه هم د وينې په زېرمه شويو نمونو کې د “HIV-1” د لومړنۍ ککړتيا يا انتان د ساري ناروغيو د پوهې (epidemiological) ثبوت او مرکزي افريقا کې د ايډز د پخوانيو حالتونو يا قضيو کتنې ډېرو پوهانو لپاره د دې باور لامل شوې، چې د “HIV-1” M ډلې لومړنی انساني مرکز ښايي په کېمرون کې نه و، مګر د کانګو ديموکراتيک جمهوريت (چې وروسته “Belgian Congo” شوه) او د يو څه زياتې شونتيا له مخې د يادې سيمې په پلازمېنه ښار “Kinshasa” (چې مخکې Leopoldville سيمه وه) کې و. <ref>{{cite journal|last1=Sharp|first1=Paul M.|last2=Hahn|first2=Beatrice H.|title=The evolution of HIV-1 and the origin of AIDS|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences|publisher=The Royal Society|volume=365|issue=1552|date=2010-08-27|issn=0962-8436|doi=10.1098/rstb.2010.0031|pages=2487–2494|pmid=20643738|pmc=2935100|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Takehisa|first1=Jun|last2=Kraus|first2=Matthias H.|last3=Ayouba|first3=Ahidjo|last4=Bailes|first4=Elizabeth|last5=Van Heuverswyn|first5=Fran|last6=Decker|first6=Julie M.|last7=Li|first7=Yingying|last8=Rudicell|first8=Rebecca S.|last9=Learn|first9=Gerald H.|last10=Neel|first10=Cecile|last11=Ngole|first11=Eitel Mpoudi|last12=Shaw|first12=George M.|last13=Peeters|first13=Martine|last14=Sharp|first14=Paul M.|last15=Hahn|first15=Beatrice H.|title=Origin and Biology of Simian Immunodeficiency Virus in Wild-Living Western Gorillas|journal=Journal of Virology|publisher=American Society for Microbiology|volume=83|issue=4|date=2008-12-10|issn=0022-538X|doi=10.1128/jvi.02311-08|pages=1635–1648|pmid=19073717|pmc=2643789|doi-access=free}}</ref><ref name="Keele">{{cite journal|vauthors=Keele BF, Van Heuverswyn F, Li Y, Bailes E, Takehisa J, Santiago ML, Bibollet-Ruche F, Chen Y, Wain LV, Liegeois F, Loul S, Ngole EM, Bienvenue Y, Delaporte E, Brookfield JF, Sharp PM, Shaw GM, Peeters M, Hahn BH|author-link16=Paul M. Sharp|title=Chimpanzee Reservoirs of Pandemic and Nonpandemic HIV-1|journal=Science|volume=313|issue=5786|pages=523–26|year=2006|pmid=16728595|pmc=2442710|doi=10.1126/science.1126531|bibcode=2006Sci...313..523K}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.usatoday.com/news/health/2006-05-25-hiv-cameroon_x.htm|work=USA Today|title=HIV's ancestry traced to wild chimps in Cameroon|date=2006-05-25|access-date=2010-05-20}}</ref><ref name="VanHeuv">{{cite journal|vauthors=Van Heuverswyn F, Li Y, Neel C, Bailes E, Keele BF, Liu W, Loul S, Butel C, Liegeois F, Bienvenue Y, Ngolle EM, Sharp PM, Shaw GM, Delaporte E, Hahn BH, Peeters M|author-link12=Paul M. Sharp|title=Human immunodeficiency viruses: SIV infection in wild gorillas|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-11-09_444_7116/page/164|journal=Nature|volume=444|issue=7116|page=164|year=2006|pmid=17093443|doi=10.1038/444164a|bibcode=2006Natur.444..164V|s2cid=27475571}}</ref><ref name="Plantier">{{cite journal|vauthors=Plantier JC, Leoz M, Dickerson JE, De Oliveira F, Cordonnier F, Lemée V, Damond F, Robertson DL, Simon F|title=A new human immunodeficiency virus derived from gorillas|journal=Nature Medicine|volume=15|issue=8|pages=871–72|year=2009|pmid=19648927|doi=10.1038/nm.2016|s2cid=76837833}}</ref><ref name="Sharp2001">{{cite journal|vauthors=Sharp PM, Bailes E, Chaudhuri RR, Rodenburg CM, Santiago MO, Hahn BH|author-link1=Paul M. Sharp|title=The origins of acquired immune deficiency syndrome viruses: where and when?|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=356|issue=1410|pages=867–76|year=2001|pmid=11405934|pmc=1088480|doi=10.1098/rstb.2001.0863}}</ref><ref name="Takebe2008">{{cite book|last1=Takebe|first1=Y|editor-last=Jeang|editor-first=Kuan-Teh|title=HIV-1: Molecular Biology and Pathogenesis|last2=Uenishi|first2=R|last3=Li|first3=X|volume=56|pages=1–25|year=2008|doi=10.1016/S1054-3589(07)56001-1|pmid=18086407|chapter=Global Molecular Epidemiology of HIV: Understanding the Genesis of AIDS Pandemic|series=Advances in Pharmacology|isbn=978-0123736017}}</ref><ref name="Gao">{{cite journal|vauthors=Gao F, Bailes E, Robertson DL, Chen Y, Rodenburg CM, Michael SF, Cummins LB, Arthur LO, Peeters M, Shaw GM, Sharp PM, Hahn BH|title=Origin of HIV-1 in the chimpanzee Pan troglodytes troglodytes|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1999-02-04_397_6718/page/436|journal=Nature|volume=397|issue=6718|pages=436–41|year=1999|pmid=9989410|doi=10.1038/17130|bibcode=1999Natur.397..436G|s2cid=4432185}}</ref><ref name="Sousa2010">{{cite journal|vauthors=de Sousa JD, Müller V, Lemey P, Vandamme AM|title=High GUD Incidence in the Early 20th century Created a Particularly Permissive Time Window for the Origin and Initial Spread of Epidemic HIV Strains|journal=PLOS ONE|volume=5|issue=4|pages=e9936|year=2010|pmid=20376191|pmc=2848574|doi=10.1371/journal.pone.0009936|bibcode=2010PLoSO...5.9936S|doi-access=free}}</ref> د “HIV-1” د پايلو په کارونې سره چې د ويروسي په ارث کې د بدلون د کچو د اټکلونو تر څنګ په انساني بيولوژيکي نمونو کې په پام کې نيو شوي دي، ساينس پوهان محاسبه کوي، چې له افريقايي غټې بېزو “chimpanzee” څخه انسان ته ټوپ ښايي د ۱۹ پېړۍ په وروستيو يا د ۲۰ پېړۍ په لومړيو کې پېښ شوی وي. ياده موده په استوايي افريقا کې د چټکې ښارجوړونې او استعمار وخت و. دا چې “Zoonosis” کله پېښ شو، کره وخت يې نه دی معلوم. ځيني نېټه لرونکې ماليکولي څېړنې وړانديز کوي، چې د “HIV-1” M ډلې خپل تر ټولو وروستی عام پښت يا نيکه (MRCA) درلود، چې د ۲۰ پېړۍ په لومړيو کې يې په انساني نفوس کې خپرېدل کړل او يو څه کره نېټه يې ښآيي د ۱۹۱۵ او ۱۹۴۱ ز کالونو تر منځ وي. په ۲۰۰۸ ز کال کې يېوې خپرې شوې څېړنې چې د پخوانيو پېژندل شويو پايلو تر څنګ يې په ۱۹۶۰ ز کال په “Kinshasa” کې له يو جوړ شوي ژوندي عامل څخه تر لاسه شوې ويروسي پايلې ارزولې، د ۱۸۷۳ او ۱۹۳۳ ز کالونو تر منځ (په منځنيو اټکلونو سره چې د ۱۹۰۲ او ۱۹۲۱ ز کالونو تر منځ توپير لري)، د يو عمومي نيکه وړانديز وکړ. له ډېر پخوا څخه فکر د وراثتي بيا يو ځای کېدنې په اړه فکر کېږي، چې په سخت ډول يې دا ډول فايلوجينيټيکي شننه ګډوډ کړې ده، مګر وروستي کار وړانديز کړی دی، چې بيا ترکيب شونی دی چې په منظم ډول د [پايلو برخه کې] توپيري چلند وکړي، که څه هم له بيا يو ځای کېدنې يا ترکيب څخه د بدلون زياتولو تمه کېږي. د ۲۰۰۸ ز کال د يوې فايلوجنيټيکي څېړنې پايلې د وروستي کار ملاتړ کوي او په ډاګه کوي، چې “HIV” «په مناسب ډول د باور وړ» تکامل کوي. د نورې څېړنې مخنيوی د دې له امله وشو، چې تي لرونکي ژوي له جدي ګواښ سره مخامخ کېږي. نمونه يي شننې د ازمايښتي موادو د کمښت له امله د لږو لومړنيو معلوماتو لامل شوې. که څه هم څېړونکي په دې وتوانېدل چې له راټولو شويو معلوماتو څخه يوه phylogeny فرضيه وړاندې کړي. دوی د دې توان هم درلود، چې د لېږد د لومړنيو معلوماتو د مشخص کولو لپاره د HIV د ټاکلي يا مشخص فشار له ماليکولي ساعت څخه ګټه پورته کړي، چې نېټه يې نږدې له ۱۹۱۵ څخه تر ۱۹۳۱ ز کال پورې اټکل شوې ده.<ref name="Salemi">{{cite journal|vauthors=Salemi M, Strimmer K, Hall WW, Duffy M, Delaporte E, Mboup S, Peeters M, Vandamme AM|title=Dating the common ancestor of SIVcpz and HIV-1 group M and the origin of HIV-1 subtypes by using a new method to uncover clock-like molecular evolution|journal=The FASEB Journal|volume=15|issue=2|pages=276–78|year=2000|pmid=11156935|doi=10.1096/fj.00-0449fje|s2cid=35457733|url=https://semanticscholar.org/paper/05ea8a3cedc1d731652e43514708b8b65443ddaa}}</ref><ref name="Korber">{{cite journal|vauthors=Korber B, Muldoon M, Theiler J, Gao F, Gupta R, Lapedes A, Hahn BH, Wolinsky S, Bhattacharya T|title=Timing the Ancestor of the HIV-1 Pandemic Strains|journal=Science|volume=288|issue=5472|pages=1789–96|year=2000|pmid=10846155|doi=10.1126/science.288.5472.1789|bibcode=2000Sci...288.1789K|url=https://zenodo.org/record/1231201}}</ref><ref name="Lemey2004">{{cite journal|vauthors=Lemey P, Pybus OG, Rambaut A, Drummond AJ, Robertson DL, Roques P, Worobey M, Vandamme AM|title=The Molecular Population Genetics of HIV-1 Group O|journal=Genetics|volume=167|issue=3|pages=1059–68|year=2004|pmid=15280223|pmc=1470933|doi=10.1534/genetics.104.026666}}</ref><ref name="Worobey2008">{{cite journal|vauthors=Worobey M, Gemmel M, Teuwen DE, Haselkorn T, Kunstman K, Bunce M, Muyembe JJ, Kabongo JM, Kalengayi RM, Van Marck E, Gilbert MT, Wolinsky SM|title=Direct evidence of extensive diversity of HIV-1 in Kinshasa by 1960|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-10-02_455_7213/page/661|journal=Nature|volume=455|issue=7213|pages=661–64|year=2008|pmid=18833279|pmc=3682493|doi=10.1038/nature07390|bibcode=2008Natur.455..661W}}</ref><ref name="BBCNature">[http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/7646255.stm Colonial clue to the rise of HIV]. BBC News. Retrieved 20-1-2009.</ref><ref>Sharp, Paul, Elizabeth Bailes, Roy Chaudhuri, et al. "The Origins of Acquired Immune Deficiency Syndrome Viruses: Where and When?" The Royal Society (2001): 867–76. Print.</ref> === له “sooty mangabeys” څخه انسانانو ته د ايډز دويم ډول (HIV-2) === د سيراليون، ليبريا او ايوري ساحل “Ivory Coast” له لويديځو افريقايي ملتونو له بېلابېلو حيواني “sooty mangabey” يانې “Cercocebus atys atys” (SIVsmm) وګړو څخه په راټولو شويو SIV فشارونو سره ورته څېړنه انګېرل شوې ده. د پايلې فايلوجنيټيک شننې ښيي، چې ياد ويروسونه د “HIV-2” په دوه ډولونو پورې خورا نږدې تړلي دي، چې په انسانانو کې د پام وړ خپرېږي (د “HIV-2” A او B ډلې هغه SIVsmm دي، چې په لويديځ ايوري ساحل کې د “Tai” ځنګل په “sooty mangabeys” کې موندل کېږي. <ref name="Santiago20052">{{cite journal|vauthors=Santiago ML, Range F, Keele BF, Li Y, Bailes E, Bibollet-Ruche F, Fruteau C, Noë R, Peeters M, Brookfield JF, Shaw GM, Sharp PM, Hahn BH|title=Simian Immunodeficiency Virus Infection in Free-Ranging Sooty Mangabeys (Cercocebus atys atys) from the Tai Forest, Cote d'Ivoire: Implications for the Origin of Epidemic Human Immunodeficiency Virus Type 2|journal=Journal of Virology|volume=79|issue=19|pages=12515–27|year=2005|pmid=16160179|pmc=1211554|doi=10.1128/JVI.79.19.12515-12527.2005}}</ref> د “HIV-2” شپږ نورې پېژندل شوې ډلې شته، چې هره يوه يې په يوازې يو شخص کې موندل کېږي. داسې برېښي چې ټولې يې له “sooty mangabeys” څخه انسانانو ته له خپلواک لېږد څخه تر لاسه شوي وي. د C او D ډلې د ليبريا په دوه تنو کې موندل شوې ده، E او F ډلې د سيراليون په دوه تنو کې موندل شوي دي او G او H ډلې د Ivory ساحل په دوه تنو کې موندل شوي دي. د HIV-2 دا فشارونه ښايي مرګوني انتانونه وي او هر يو يې له sooty mangabeys څخه د SIVsmm په فشارونو پورې خورا نږدې تړلي دي، چې په همغه هېواد کې ژوند کوي چې انساني ککړتيا په کې موندل شوې وه. <ref name="Marx2001">{{cite journal|vauthors=Marx PA, Alcabes PG, Drucker E|title=Serial human passage of simian immunodeficiency virus by unsterile injections and the emergence of epidemic human immunodeficiency virus in Africa|journal=Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci|volume=356|issue=1410|pages=911–20|year=2001|pmid=11405938|pmc=1088484|doi=10.1098/rstb.2001.0867|author4=Marx PA, Alcabes PG, Drucker E}}</ref> ماليکولي تاريخي څېړنې وړانديز کوي، چې دواړو (A او B) ساري ډلو د ۱۹۰۵ او ۱۹۶۱ ز کالونو تر منځ د انسانانو په منځ کې خپرېدل پيل کړل (په مرکزي اټکلونو سره د ۱۹۳۲ او ۱۹۴۵ زکالونو تر منځ توپير کوي)<ref name="Lemey2003">{{cite journal|vauthors=Lemey P, Pybus OG, Wang B, Saksena NK, Salemi M, Vandamme AM|title=Tracing the origin and history of the HIV-2 epidemic|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=100|issue=11|pages=6588–92|year=2003|pmid=12743376|pmc=164491|doi=10.1073/pnas.0936469100|bibcode=2003PNAS..100.6588L|doi-access=free}}</ref><ref name="Wertheim">{{cite journal|vauthors=Wertheim JO, Worobey M|title=Dating the Age of the SIV Lineages That Gave Rise to HIV-1 and HIV-2|journal=PLOS Computational Biology|volume=5|issue=5|pages=e1000377|year=2009|pmid=19412344|pmc=2669881|doi=10.1371/journal.pcbi.1000377|editor1-last=Drummond|bibcode=2009PLSCB...5E0377W|editor1-first=Alexei J.}}</ref> === د طبيعي لېږد نظريې === د طبيعي لېږد نظريې له مخې (چې «ښکاري نظريه» يا «د ځنګي غوښې نظريه» هم ورته وايي) د SIV يا HIV (په وراثت کې له ناڅاپي بدلون څخه وروسته) د دوه رګه نوعو د لېږد لپاره په تر ټولو ساده او خورا باوري تشرېح کې ويروس هغه وخت له يوې بيزو يا شادي څخه انسان ته لېږدول شوی و، چې يو ښکاري يا د ځنګلي غوښې پلورونکی/واګيال د ژوي د ښکار يا قصابۍ پر مهال خوړل شوی يا پرې شوی و. د ژوي يا څاروي وينې يا نورو جسمي مايعاتو سره د تماس پايله پر SIV د اخته کېدلو لامل کېدلی شي. له دويمې نړيوالې جګړې څخه مخکې ځيني نيمه ساهارايي افريقايان سرچينو ته د اروپايانو د غوښتنې يا اړتيا له امله له کليوالي سيمو څخه وتلو ته اړ شول. <ref name="Sharp20012">{{cite journal|vauthors=Sharp PM, Bailes E, Chaudhuri RR, Rodenburg CM, Santiago MO, Hahn BH|author-link1=Paul M. Sharp|title=The origins of acquired immune deficiency syndrome viruses: where and when?|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=356|issue=1410|pages=867–76|year=2001|pmid=11405934|pmc=1088480|doi=10.1098/rstb.2001.0863}}</ref><ref name="avert">{{cite web|author=Annabel Kanabus & Sarah Allen. Updated by Bonita de Boer|publisher=[[AVERT]] (an international HIV and AIDS charity based in the UK)|year=2007|url=http://www.avert.org/origins.htm|title=The Origins of HIV & the First Cases of AIDS|access-date=2007-02-28|archive-date=2006-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20060812120035/http://www.avert.org/origins.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Chitnis A, Rawls D, Moore J|year=2000|title=Origin Of HIV Type 1 In Colonial French Equatorial Africa?|url=https://semanticscholar.org/paper/3c656b424546dc7306b66fad49a70a91c391a163|journal=AIDS Research and Human Retroviruses|volume=16|issue=1|pages=5–8|doi=10.1089/088922200309548|pmid=10628811|s2cid=17783758}}</ref><ref name="Kalish2005">{{cite journal|vauthors=Kalish ML, Wolfe ND, Ndongmo CB, McNicholl J, Robbins KE, Aidoo M, Fonjungo PN, Alemnji G, Zeh C, Djoko CF, Mpoudi-Ngole E, Burke DS, Folks TM|title=Central African hunters exposed to simian immunodeficiency virus|journal=Emerg Infect Dis|volume=11|issue=12|pages=1928–30|year=2005|pmid=16485481|pmc=3367631|doi=10.3201/eid1112.050394}}</ref> == سرچينې == 08nmnmasdui9bksp8bjgwg8y9peliea 0 62111 369758 367812 2026-10-09T18:41:12Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261009sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 369758 wikitext text/x-wiki بشري جينوم د انسانانو د «نيوکليک اسيد» د لړۍ يوه بشپړه ټولګه ده، کوم چې د حجرې په هسته او د يو کوچني ډي اين ای (DNA) ماليکول کې، کوم چې په انفرادي «مايټوکونډريا» کې موندل کېږي، په ۲۳ کروموزومونو جوړو کې کوډ کړای شوی دی. له دوی سره عموماً په جلا ډول د هستوي جينوم او «مايټوکوندريل» جينوم په توګه چلند کېږي. په انساني جينومونو کې دواړه هم پروټين-کوډ لرونکي «ډي اين ای» جينونه او هم هغه «ډي اين ای» چې کوډ شوی نه وي شامل دي. «هيپلوايډ» انساني جينومونه، کوم چې د جراثیمو په حجرو کې موجود وي (له زرخېزۍ څخه مخکې جنسي توليد د ميوسس په پړاو کې پيدا کېدونکې هګۍ او د مني ګاميټونو حجرې) د ۳۰۵۴۸۱۵۴۷۲ «ډي اين ای» بنسټيزو جوړو لرونکي دي (که چېرې X کروموزوم وکارول شي)، په داسې حال کې چې ښځينه «ډيپلايډ» جينوم (کوم چې په سوماټيک حجرو کې موندل کېږي) کې د «ډي اين ای» دوه برابره مواد موجود وي.<ref name="Brown">{{cite book|vauthors=Brown TA|title=The Human Genome|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21134/|publisher=Wiley-Liss|language=en|date=2002|edition=2nd|location=Oxford}}</ref><ref name="Complete">{{cite journal|last1=Nurk|first1=Sergey|last2=Koren|first2=Sergey|last3=Rhie|first3=Arang|last4=Rautiainen|first4=Mikko|last5=Bzikadze|first5=Andrey V.|last6=Mikheenko|first6=Alla|last7=Vollger|first7=Mitchell R.|last8=Altemose|first8=Nicolas|last9=Uralsky|first9=Lev|last10=Gershman|first10=Ariel|last11=Aganezov|first11=Sergey|last12=Hoyt|first12=Savannah J.|last13=Diekhans|first13=Mark|last14=Logsdon|first14=Glennis A.|last15=Alonge|first15=Michael|last16=Antonarakis|first16=Stylianos E.|last17=Borchers|first17=Matthew|last18=Bouffard|first18=Gerard G.|last19=Brooks|first19=Shelise Y.|last20=Caldas|first20=Gina V.|last21=Chen|first21=Nae-Chyun|last22=Cheng|first22=Haoyu|last23=Chin|first23=Chen-Shan|last24=Chow|first24=William|last25=de Lima|first25=Leonardo G.|last26=Dishuck|first26=Philip C.|last27=Durbin|first27=Richard|last28=Dvorkina|first28=Tatiana|last29=Fiddes|first29=Ian T.|last30=Formenti|first30=Giulio|last31=Fulton|first31=Robert S.|last32=Fungtammasan|first32=Arkarachai|last33=Garrison|first33=Erik|last34=Grady|first34=Patrick G. S.|last35=Graves-Lindsay|first35=Tina A.|last36=Hall|first36=Ira M.|last37=Hansen|first37=Nancy F.|last38=Hartley|first38=Gabrielle A.|last39=Haukness|first39=Marina|last40=Howe|first40=Kerstin|last41=Hunkapiller|first41=Michael W.|last42=Jain|first42=Chirag|last43=Jain|first43=Miten|last44=Jarvis|first44=Erich D.|last45=Kerpedjiev|first45=Peter|last46=Kirsche|first46=Melanie|last47=Kolmogorov|first47=Mikhail|last48=Korlach|first48=Jonas|last49=Kremitzki|first49=Milinn|last50=Li|first50=Heng|last51=Maduro|first51=Valerie V.|last52=Marschall|first52=Tobias|last53=McCartney|first53=Ann M.|last54=McDaniel|first54=Jennifer|last55=Miller|first55=Danny E.|last56=Mullikin|first56=James C.|last57=Myers|first57=Eugene W.|last58=Olson|first58=Nathan D.|last59=Paten|first59=Benedict|last60=Peluso|first60=Paul|last61=Pevzner|first61=Pavel A.|last62=Porubsky|first62=David|last63=Potapova|first63=Tamara|last64=Rogaev|first64=Evgeny I.|last65=Rosenfeld|first65=Jeffrey A.|last66=Salzberg|first66=Steven L.|last67=Schneider|first67=Valerie A.|last68=Sedlazeck|first68=Fritz J.|last69=Shafin|first69=Kishwar|last70=Shew|first70=Colin J.|last71=Shumate|first71=Alaina|last72=Sims|first72=Ying|last73=Smit|first73=Arian F. A.|last74=Soto|first74=Daniela C.|last75=Sović|first75=Ivan|last76=Storer|first76=Jessica M.|last77=Streets|first77=Aaron|last78=Sullivan|first78=Beth A.|last79=Thibaud-Nissen|first79=Françoise|last80=Torrance|first80=James|last81=Wagner|first81=Justin|last82=Walenz|first82=Brian P.|last83=Wenger|first83=Aaron|last84=Wood|first84=Jonathan M. D.|last85=Xiao|first85=Chunlin|last86=Yan|first86=Stephanie M.|last87=Young|first87=Alice C.|last88=Zarate|first88=Samantha|last89=Surti|first89=Urvashi|last90=McCoy|first90=Rajiv C.|last91=Dennis|first91=Megan Y.|last92=Alexandrov|first92=Ivan A.|last93=Gerton|first93=Jennifer L.|last94=O'Neill|first94=Rachel J.|last95=Timp|first95=Winston|last96=Zook|first96=Justin M.|last97=Schatz|first97=Michael C.|last98=Eichler|first98=Evan E.|last99=Miga|first99=Karen H.|display-authors=1|last100=Phillippy|first100=Adam M.|title=The complete sequence of a human genome|url=https://archive.org/details/science_2022-04-01_376_6588/page/44|journal=Science|date=April 2022|volume=376|issue=6588|pages=44–53|doi=10.1126/science.abj6987|pmid=35357919|s2cid=247854936}}</ref> په داسې حال کې چې د انساني افرادو د جينومونو تر منځ د پام وړ توپيرونه شته (د يو نيوکليوټايډ د مختلفو حالتونو له امله د 0.1% په تريتب او د اينډل په نظر کې نيولو سره بيا 0.6% دي)، دا د انسانانو او د دوی د نژدې ژونديو اړوندانو تر منځ د توپير په نظر کې نیولو سره د پام وړ کوچني دي. بونوبو او چمپانزي (~1.1% د ټاکلي يو نيوکليوټايډ مختلف حالتونه او 4% کله چې پکې اينډل شامل شي). په بنسټيزو جوړو کې يې اندازې هم بېلا بېلې وي: د کروموزوم له هر نقل وروسته د تلومورونو اندازه کمښت کوي.<ref name="nature.com">{{cite journal|vauthors=Abecasis GR, Auton A, Brooks LD, DePristo MA, Durbin RM, Handsaker RE, Kang HM, Marth GT, McVean GA|title=An integrated map of genetic variation from 1,092 human genomes|journal=Nature|volume=491|issue=7422|pages=56–65|date=Nov 2012|pmid=23128226|doi=10.1038/nature11632|pmc=3498066|bibcode=2012Natur.491...56T}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Auton A, Brooks LD, Durbin RM, Garrison EP, Kang HM, Korbel JO, Marchini JL, McCarthy S, McVean GA, Abecasis GR|display-authors=6|title=A global reference for human genetic variation|journal=Nature|volume=526|issue=7571|pages=68–74|date=October 2015|pmid=26432245|pmc=4750478|doi=10.1038/nature15393|bibcode=2015Natur.526...68T}}</ref><ref>{{cite journal|url=http://www.genome.gov/Pages/Research/DIR/Chimp_Analysis.pdf|title=Initial sequence of the chimpanzee genome and comparison with the human genome|author=Chimpanzee Sequencing Analysis Consortium|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|year=2005|volume=437|pages=69–87|doi=10.1038/nature04072|pmid=16136131|issue=7055|bibcode=2005Natur.437...69.|s2cid=2638825|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Varki A, Altheide TK|title=Comparing the human and chimpanzee genomes: searching for needles in a haystack|journal=Genome Research|volume=15|issue=12|pages=1746–58|date=Dec 2005|pmid=16339373|doi=10.1101/gr.3737405|doi-access=free}}</ref> که څه هم د انساني جينوم ترتيب په بشبړ ډول د «ډي این ای» په ترتيب (لړۍ/سلسلې) سره ټاکل شوی دی، بيا هم تر اوسه دا موضوع په بشپړ ډول نه ده معلومه شوې. ټول نه، خو د ډېريو جينونو پېژندګلو د لوړې کچې پايلې تجرباتي او «بايوانفارميټکس» (پېچلو بيالوژيکي معلوماتو راټولول او تحليل) تګلارې د ترکيب په مټ شوې ده، بیا هم د هغې د پروټين او «ار اين ای» (RNA ډي اين ای ته ورته یو بل نيوکلیک اسيد دی) د محصولاتو د بيالوژيکي فعاليتونو د زياتې روښانه کولو لپاره ډېر کار ته اړتيا ده (په ځانګړي ډول، د بشپړ CHM13v2.0 ترتيب تشريح لا هم روانه ده). خو بيا هم، د رانغښتونکو جينونو حالت ډېر عام دی، په ځينو صورتونو کې له هر پوښ څخه د دوه پروټين کوډ ورکونکو جينونو د ساتلو اجازه ورکوي، کوم چې بنسټيزې جوړې دوه ځلې بيا کاروي (د بېلګې په ډول د DCDC2 او KAAG1 جينونه). اوسنۍ پايلې ښيي چې د جينوم په داخل کې کوډ نه ورکونکي «ډي اين ای» ډيری شمېر تر «بايوکيميايي» فعاليتونو سره تړلي دي، د جين د ښودلو، د کروموزوم د جوړېدو تنظيمول او د «اپي جينيټیک» ميراث مديريت کونکو اشارو په ګډون. په انساني ډي این کې ډېر زیات ريټرو وايرسونه (د HIV په څېر) شته او لږ تر لږه درې يې ثابت شوي چې مهمه ونډه يې درلوده، لکه HIV-like HERV-K, HERV-W, HERV-FRD، کوم چې د حجرې-حجرې يوځای کولو په شاملولو سره د پلاسينټا (پلاسينټا هغه کولمه يا نالۍ ده چې په رحم کې ماشوم ته خوراک رسوي) په دستګاه کې خپله دنده تر سره کوي. <ref name="Complete2">{{cite journal|last1=Nurk|first1=Sergey|last2=Koren|first2=Sergey|last3=Rhie|first3=Arang|last4=Rautiainen|first4=Mikko|last5=Bzikadze|first5=Andrey V.|last6=Mikheenko|first6=Alla|last7=Vollger|first7=Mitchell R.|last8=Altemose|first8=Nicolas|last9=Uralsky|first9=Lev|last10=Gershman|first10=Ariel|last11=Aganezov|first11=Sergey|last12=Hoyt|first12=Savannah J.|last13=Diekhans|first13=Mark|last14=Logsdon|first14=Glennis A.|last15=Alonge|first15=Michael|last16=Antonarakis|first16=Stylianos E.|last17=Borchers|first17=Matthew|last18=Bouffard|first18=Gerard G.|last19=Brooks|first19=Shelise Y.|last20=Caldas|first20=Gina V.|last21=Chen|first21=Nae-Chyun|last22=Cheng|first22=Haoyu|last23=Chin|first23=Chen-Shan|last24=Chow|first24=William|last25=de Lima|first25=Leonardo G.|last26=Dishuck|first26=Philip C.|last27=Durbin|first27=Richard|last28=Dvorkina|first28=Tatiana|last29=Fiddes|first29=Ian T.|last30=Formenti|first30=Giulio|last31=Fulton|first31=Robert S.|last32=Fungtammasan|first32=Arkarachai|last33=Garrison|first33=Erik|last34=Grady|first34=Patrick G. S.|last35=Graves-Lindsay|first35=Tina A.|last36=Hall|first36=Ira M.|last37=Hansen|first37=Nancy F.|last38=Hartley|first38=Gabrielle A.|last39=Haukness|first39=Marina|last40=Howe|first40=Kerstin|last41=Hunkapiller|first41=Michael W.|last42=Jain|first42=Chirag|last43=Jain|first43=Miten|last44=Jarvis|first44=Erich D.|last45=Kerpedjiev|first45=Peter|last46=Kirsche|first46=Melanie|last47=Kolmogorov|first47=Mikhail|last48=Korlach|first48=Jonas|last49=Kremitzki|first49=Milinn|last50=Li|first50=Heng|last51=Maduro|first51=Valerie V.|last52=Marschall|first52=Tobias|last53=McCartney|first53=Ann M.|last54=McDaniel|first54=Jennifer|last55=Miller|first55=Danny E.|last56=Mullikin|first56=James C.|last57=Myers|first57=Eugene W.|last58=Olson|first58=Nathan D.|last59=Paten|first59=Benedict|last60=Peluso|first60=Paul|last61=Pevzner|first61=Pavel A.|last62=Porubsky|first62=David|last63=Potapova|first63=Tamara|last64=Rogaev|first64=Evgeny I.|last65=Rosenfeld|first65=Jeffrey A.|last66=Salzberg|first66=Steven L.|last67=Schneider|first67=Valerie A.|last68=Sedlazeck|first68=Fritz J.|last69=Shafin|first69=Kishwar|last70=Shew|first70=Colin J.|last71=Shumate|first71=Alaina|last72=Sims|first72=Ying|last73=Smit|first73=Arian F. A.|last74=Soto|first74=Daniela C.|last75=Sović|first75=Ivan|last76=Storer|first76=Jessica M.|last77=Streets|first77=Aaron|last78=Sullivan|first78=Beth A.|last79=Thibaud-Nissen|first79=Françoise|last80=Torrance|first80=James|last81=Wagner|first81=Justin|last82=Walenz|first82=Brian P.|last83=Wenger|first83=Aaron|last84=Wood|first84=Jonathan M. D.|last85=Xiao|first85=Chunlin|last86=Yan|first86=Stephanie M.|last87=Young|first87=Alice C.|last88=Zarate|first88=Samantha|last89=Surti|first89=Urvashi|last90=McCoy|first90=Rajiv C.|last91=Dennis|first91=Megan Y.|last92=Alexandrov|first92=Ivan A.|last93=Gerton|first93=Jennifer L.|last94=O'Neill|first94=Rachel J.|last95=Timp|first95=Winston|last96=Zook|first96=Justin M.|last97=Schatz|first97=Michael C.|last98=Eichler|first98=Evan E.|last99=Miga|first99=Karen H.|display-authors=1|last100=Phillippy|first100=Adam M.|title=The complete sequence of a human genome|url=https://archive.org/details/science_2022-04-01_376_6588/page/44|journal=Science|date=April 2022|volume=376|issue=6588|pages=44–53|doi=10.1126/science.abj6987|pmid=35357919|s2cid=247854936}}</ref><ref>{{cite web|title=Homo sapiens Annotation Report|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/genome/annotation_euk/Homo_sapiens/110/|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=17 April 2022}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Peltz|first1=Stuart W.|last2=Dougherty|first2=Joseph P.|date=1999-12-20|title=Antisense Translates into Sense|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-experimental-medicine_1999-12-20_190_12/page/n14|journal=The Journal of Experimental Medicine|volume=190|issue=12|pages=1729–1732|doi=10.1084/jem.190.12.1729|issn=0022-1007|pmc=2195709|pmid=10601348}}</ref> په ۲۰۰۳ز کال کې، ساينسپوهانو د ټول انساني جینوم د 85% لړۍ (ترتيب) خبر ورکړ، خو آن په ۲۰۲۰ز کال کې لږ تر لږه 8% يې اوس هم نامعلوم دي.<ref name="IHSGC2001">{{cite journal|author=International Human Genome Sequencing Consortium|title=Initial sequencing and analysis of the human genome|journal=Nature|volume=409|issue=6822|pages=860–921|date=Feb 2001|pmid=11237011|doi=10.1038/35057062|bibcode=2001Natur.409..860L|doi-access=free}}</ref> په ۲۰۲۱ز کال کې، ساينسپوهانو د y کروموزوم څخه پرته بشپړ «ښځینه» جينوم ته د ترتيب ورکولو خبر ورکړ (کوم ته چې له دې سره د بشپړ حيثيت تر لاسه کولو اجازه ورکړل شوه). دې ترتيب ۱۹۹۶۹ پروټین –کوډ کولو ترتيب په نښه کړ، په کوم کې چې نږدې 1.5% جينوم او په ټوليز ډول ۶۳۴۹۴ جينومونه شته، د کومو ډيری چې ناکوډ شوي «ار اين ای» جينونه دي. د جينوم تنظيمونکي ډي این اي تريتبونه د « LINEs, SINEs, introns» او په لړيو (تسلسل) مشتمل وي، د کوم لپاره چې تر اوسه کوم کار نه دی تعين شوی. د انساني y کروموزوم، د یوې جلا حجرې له ليکې څخه، ۶۲۴۶۰۰۲۹ بنسټيزې حجرې لري او په ټولو نارينه وو کې موندل کېږي، د ۲۰۲۲ز کال د جنورۍ په مياشت کې په بشپړ ډول ترتيب ورکړل شوی دی.<ref name="Complete3">{{cite journal|last1=Nurk|first1=Sergey|last2=Koren|first2=Sergey|last3=Rhie|first3=Arang|last4=Rautiainen|first4=Mikko|last5=Bzikadze|first5=Andrey V.|last6=Mikheenko|first6=Alla|last7=Vollger|first7=Mitchell R.|last8=Altemose|first8=Nicolas|last9=Uralsky|first9=Lev|last10=Gershman|first10=Ariel|last11=Aganezov|first11=Sergey|last12=Hoyt|first12=Savannah J.|last13=Diekhans|first13=Mark|last14=Logsdon|first14=Glennis A.|last15=Alonge|first15=Michael|last16=Antonarakis|first16=Stylianos E.|last17=Borchers|first17=Matthew|last18=Bouffard|first18=Gerard G.|last19=Brooks|first19=Shelise Y.|last20=Caldas|first20=Gina V.|last21=Chen|first21=Nae-Chyun|last22=Cheng|first22=Haoyu|last23=Chin|first23=Chen-Shan|last24=Chow|first24=William|last25=de Lima|first25=Leonardo G.|last26=Dishuck|first26=Philip C.|last27=Durbin|first27=Richard|last28=Dvorkina|first28=Tatiana|last29=Fiddes|first29=Ian T.|last30=Formenti|first30=Giulio|last31=Fulton|first31=Robert S.|last32=Fungtammasan|first32=Arkarachai|last33=Garrison|first33=Erik|last34=Grady|first34=Patrick G. S.|last35=Graves-Lindsay|first35=Tina A.|last36=Hall|first36=Ira M.|last37=Hansen|first37=Nancy F.|last38=Hartley|first38=Gabrielle A.|last39=Haukness|first39=Marina|last40=Howe|first40=Kerstin|last41=Hunkapiller|first41=Michael W.|last42=Jain|first42=Chirag|last43=Jain|first43=Miten|last44=Jarvis|first44=Erich D.|last45=Kerpedjiev|first45=Peter|last46=Kirsche|first46=Melanie|last47=Kolmogorov|first47=Mikhail|last48=Korlach|first48=Jonas|last49=Kremitzki|first49=Milinn|last50=Li|first50=Heng|last51=Maduro|first51=Valerie V.|last52=Marschall|first52=Tobias|last53=McCartney|first53=Ann M.|last54=McDaniel|first54=Jennifer|last55=Miller|first55=Danny E.|last56=Mullikin|first56=James C.|last57=Myers|first57=Eugene W.|last58=Olson|first58=Nathan D.|last59=Paten|first59=Benedict|last60=Peluso|first60=Paul|last61=Pevzner|first61=Pavel A.|last62=Porubsky|first62=David|last63=Potapova|first63=Tamara|last64=Rogaev|first64=Evgeny I.|last65=Rosenfeld|first65=Jeffrey A.|last66=Salzberg|first66=Steven L.|last67=Schneider|first67=Valerie A.|last68=Sedlazeck|first68=Fritz J.|last69=Shafin|first69=Kishwar|last70=Shew|first70=Colin J.|last71=Shumate|first71=Alaina|last72=Sims|first72=Ying|last73=Smit|first73=Arian F. A.|last74=Soto|first74=Daniela C.|last75=Sović|first75=Ivan|last76=Storer|first76=Jessica M.|last77=Streets|first77=Aaron|last78=Sullivan|first78=Beth A.|last79=Thibaud-Nissen|first79=Françoise|last80=Torrance|first80=James|last81=Wagner|first81=Justin|last82=Walenz|first82=Brian P.|last83=Wenger|first83=Aaron|last84=Wood|first84=Jonathan M. D.|last85=Xiao|first85=Chunlin|last86=Yan|first86=Stephanie M.|last87=Young|first87=Alice C.|last88=Zarate|first88=Samantha|last89=Surti|first89=Urvashi|last90=McCoy|first90=Rajiv C.|last91=Dennis|first91=Megan Y.|last92=Alexandrov|first92=Ivan A.|last93=Gerton|first93=Jennifer L.|last94=O'Neill|first94=Rachel J.|last95=Timp|first95=Winston|last96=Zook|first96=Justin M.|last97=Schatz|first97=Michael C.|last98=Eichler|first98=Evan E.|last99=Miga|first99=Karen H.|display-authors=1|last100=Phillippy|first100=Adam M.|title=The complete sequence of a human genome|url=https://archive.org/details/science_2022-04-01_376_6588/page/44|journal=Science|date=April 2022|volume=376|issue=6588|pages=44–53|doi=10.1126/science.abj6987|pmid=35357919|s2cid=247854936}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|title=CHM13 T2T v1.1 - Genome - Assembly - NCBI|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/assembly/GCA_009914755.3|access-date=2021-07-26|website=www.ncbi.nlm.nih.gov}}</ref> == تسلسل (پرله پسې والی) == د انساني جينوم لومړی ترتيب د ۲۰۰۱ز کال د فبرورۍ په مياشت کې د انساني جينوم پروژې او «سيلرا کارپوريشن» له خوا نږدې په بشپړ ډول د يوې مسودې په بڼه خپور شوی و. د بشري جينوم پروژې ترتيب جوړول (تسلسل) د هڅې بشپړېدو اعلان په ۲۰۰۴ز کال کې د يوې مسودې جينوم ترتيب په خپرېدو سره وشو چې په تسلسل کې يې یواځې ۳۴۱ تشې پاتې شوې، کوم چې د ډېر زيات تکراري پېژندل کېدل کېدونکي او نورو ډي اين ای استازولي کوی، کوم چې اوسمهال د شته ټيکنالوژۍ په مټ نه شي ترتيب کېدای. انساني جينوم د ټولو ملاتير لرونکو له منځه لومړی و چې په دې ډول نږدې بشپړ ډول ترتيب ورکړل شو او تر ۲۰۱۸ز کال پورې، له  يو ميليون څخه د زياتو انفرادي انسانانو د «ډيپلومايډ» جينوم ټاکنه د راتلونکي نسل د ترتيب په کارولو سره وشوه.<ref>{{cite web|url=https://www.genome.gov/10002192|title=International Human Genome Sequencing Consortium Publishes Sequence and Analysis of the Human Genome|work=National Human Genome Research Institute|publisher=National Institutes of Health, U.S. Department of Health and Human Resources|date=12 February 2001}}</ref><ref>{{cite magazine|vauthors=Molteni M|date=19 November 2018|title=Now You Can Sequence Your Whole Genome For Just $200|magazine=Wired|url=https://www.wired.com/story/whole-genome-sequencing-cost-200-dollars/}}</ref><ref name="IHSGC2004">{{cite journal|author=International Human Genome Sequencing Consortium|title=Finishing the euchromatic sequence of the human genome|journal=Nature|volume=431|issue=7011|pages=931–45|date=Oct 2004|pmid=15496913|doi=10.1038/nature03001|bibcode=2004Natur.431..931H|doi-access=free}}</ref><ref name="Celera2001">{{cite journal|vauthors=Pennisi E|title=The human genome|url=https://archive.org/details/sim_science_2001-02-16_291_5507/page/1177|journal=Science|volume=291|issue=5507|pages=1177–80|date=February 2001|pmid=11233420|doi=10.1126/science.291.5507.1177|s2cid=38355565}}</ref> دا معلومات په ټوله نړۍ کې د بايوميډیکل ساينس، انسان پېژندنې، عدلي طب او د ساينس په نورو څانګو کې کارول کېږي. دا ډول جينومي مطالعو د ناروغيو په تشخيص او درملنه کې پرمختګ کړی دی او د انساني تکامل په ګډون د بيالوژي په ډېرو ډګرونو کې يې نوي معلومات تر لاسه کړي دي. تر ۲۰۱۲ز کال پورې، د ډي این ای فعال عناصر لیدل شوي، کوم چې نه ار اين ای ته کوډ ورکوي او نه پروټین ته. تر ۲۰۱۸ز کال پورې، د جينونو ټول شمېر تر لږ تر لږه ۴۶۸۳۱ پورې لوړ شو، د دې تر څنګ يو بل ۲۳۰۰ مايکرو «ار اين ای» جينونه. د ۲۰۱۸ز کال د نفوس په يوه نظر پوښتنه کې نور ۳۰۰ ميليونه د انساني جينوم بنسټونه وموندل شول، کوم چې په مرجع ترتيب کې نه و. له بشپړ جينو ترتيب له تر لاسه کېدو مخکې، د انساني جينوم اټکل د ۵۰۰۰۰ او ۱۴۰۰۰۰ تر منځ و (کله کله د دې ابهام تر څنګ چې ايا په دې اټکلونو کې غېر پروټين کوډ کول شامل دي که نه). څنګه چې د جينوم ترتيب معيار او د پروټین کوډ کولو جينونو د پېژندلو په لارو چارو کې ښه والی راغی، د منل شويو پروټين کوډ لرونکو جينونو شمېر تر ۱۹۰۰۰ – ۲۰۰۰۰ پورې راښکته شو. <ref name="ENCODEScience">{{cite journal|vauthors=Pennisi E|title=Genomics. ENCODE project writes eulogy for junk DNA|url=https://archive.org/details/sim_science_2012-09-07_337_6099/page/1159|journal=Science|volume=337|issue=6099|pages=1159–1161|date=Sep 2012|pmid=22955811|doi=10.1126/science.337.6099.1159}}</ref><ref>{{cite journal|journal=Science News|title=A recount of human genes ups the number to at least 46,831|vauthors=Saey TH|date=17 September 2018|url=https://www.sciencenews.org/article/recount-human-genes-ups-number-least-46831}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Alles J, Fehlmann T, Fischer U, Backes C, Galata V, Minet M, Hart M, Abu-Halima M, Grässer FA, Lenhof HP, Keller A, Meese E|display-authors=6|title=An estimate of the total number of true human miRNAs|journal=Nucleic Acids Research|volume=47|issue=7|pages=3353–3364|date=April 2019|pmid=30820533|doi=10.1093/nar/gkz097|pmc=6468295}}</ref><ref>{{cite news|title=Number of Human Genes Is Put at 140,000, a Significant Gain|date=23 September 1999|vauthors=Wade N|journal=The New York Times|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/national/science/092399sci-human-genome.html}}</ref><ref name="divers">{{cite journal|journal=The Atlantic|title=300 Million Letters of DNA Are Missing From the Human Genome|vauthors=Zhang S|date=28 November 2018}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Ezkurdia I, Juan D, Rodriguez JM, Frankish A, Diekhans M, Harrow J, Vazquez J, Valencia A, Tress ML|title=Multiple evidence strands suggest that there may be as few as 19,000 human protein-coding genes|journal=Human Molecular Genetics|volume=23|issue=22|pages=5866–78|date=November 2014|pmid=24939910|pmc=4204768|doi=10.1093/hmg/ddu309}}</ref><ref name="IHSGC20042">{{cite journal|author=International Human Genome Sequencing Consortium|title=Finishing the euchromatic sequence of the human genome|journal=Nature|volume=431|issue=7011|pages=931–45|date=Oct 2004|pmid=15496913|doi=10.1038/nature03001|bibcode=2004Natur.431..931H|doi-access=free}}</ref> د ۲۰۱۶ز کال د جون په مياشت کې، ساينسپوهانو په رسمي ډول د « HGP-Write» اعلان وکړ، دا د انساني جينوم د ترکيب يوه طرحه وه.<ref name="NYT-20160602">{{cite news|vauthors=Pollack A|title=Scientists Announce HGP-Write, Project to Synthesize the Human Genome|url=https://www.nytimes.com/2016/06/03/science/human-genome-project-write-synthetic-dna.html|date=2 June 2016|work=[[New York Times]]|access-date=2 June 2016}}</ref><ref name="SCI-20160602">{{cite journal|vauthors=Boeke JD, Church G, Hessel A, Kelley NJ, Arkin A, Cai Y, Carlson R, Chakravarti A, Cornish VW, Holt L, Isaacs FJ, Kuiken T, Lajoie M, Lessor T, Lunshof J, Maurano MT, Mitchell LA, Rine J, Rosser S, Sanjana NE, Silver PA, Valle D, Wang H, Way JC, Yang L|display-authors=6|title=The Genome Project-Write|url=https://archive.org/details/sim_science_science_2016-07-08_353_6295/page/126|journal=Science|volume=353|issue=6295|pages=126–7|date=July 2016|pmid=27256881|doi=10.1126/science.aaf6850|bibcode=2016Sci...353..126B|s2cid=206649424}}</ref> په ۲۰۲۲ز کال کې، د « Telomere-to-Telomere (T2T)» کنسرشيوم د بشري ښځينه جينوم د بشپړ ترتيب راپور ورکړ، په داسې حال کې چې x کروموزوم (۲۰۲۰) او د اټوسومز ۲۲ (مۍ ۲۰۲۱) ټولې تشې يې ډکې کړې. مخکې په غېر ترتيب شويو برخو کې مدافعتي غبرګون جينونه دلودل، کوم چې د عفونيت سره د برابرېدو او ژوندي پاتې کېدو کې مرسته کوي، تر څنګ يې هغه جينونه، کوم چې د نشه يې توکو د غبرګون د وړاندوينې لپاره مهم وي. د بشپړ انساني جينوم ترتيب به د يو انفرادي ژوندي موجود په توګه انساني جوړښت لپاره غوره پوهاوی هم وړاندې کړي او دا چې انسان يو له بل څخه او نورو انواعو څخه څه ډول مختلف وي.<ref name="Complete4">{{cite journal|last1=Nurk|first1=Sergey|last2=Koren|first2=Sergey|last3=Rhie|first3=Arang|last4=Rautiainen|first4=Mikko|last5=Bzikadze|first5=Andrey V.|last6=Mikheenko|first6=Alla|last7=Vollger|first7=Mitchell R.|last8=Altemose|first8=Nicolas|last9=Uralsky|first9=Lev|last10=Gershman|first10=Ariel|last11=Aganezov|first11=Sergey|last12=Hoyt|first12=Savannah J.|last13=Diekhans|first13=Mark|last14=Logsdon|first14=Glennis A.|last15=Alonge|first15=Michael|last16=Antonarakis|first16=Stylianos E.|last17=Borchers|first17=Matthew|last18=Bouffard|first18=Gerard G.|last19=Brooks|first19=Shelise Y.|last20=Caldas|first20=Gina V.|last21=Chen|first21=Nae-Chyun|last22=Cheng|first22=Haoyu|last23=Chin|first23=Chen-Shan|last24=Chow|first24=William|last25=de Lima|first25=Leonardo G.|last26=Dishuck|first26=Philip C.|last27=Durbin|first27=Richard|last28=Dvorkina|first28=Tatiana|last29=Fiddes|first29=Ian T.|last30=Formenti|first30=Giulio|last31=Fulton|first31=Robert S.|last32=Fungtammasan|first32=Arkarachai|last33=Garrison|first33=Erik|last34=Grady|first34=Patrick G. S.|last35=Graves-Lindsay|first35=Tina A.|last36=Hall|first36=Ira M.|last37=Hansen|first37=Nancy F.|last38=Hartley|first38=Gabrielle A.|last39=Haukness|first39=Marina|last40=Howe|first40=Kerstin|last41=Hunkapiller|first41=Michael W.|last42=Jain|first42=Chirag|last43=Jain|first43=Miten|last44=Jarvis|first44=Erich D.|last45=Kerpedjiev|first45=Peter|last46=Kirsche|first46=Melanie|last47=Kolmogorov|first47=Mikhail|last48=Korlach|first48=Jonas|last49=Kremitzki|first49=Milinn|last50=Li|first50=Heng|last51=Maduro|first51=Valerie V.|last52=Marschall|first52=Tobias|last53=McCartney|first53=Ann M.|last54=McDaniel|first54=Jennifer|last55=Miller|first55=Danny E.|last56=Mullikin|first56=James C.|last57=Myers|first57=Eugene W.|last58=Olson|first58=Nathan D.|last59=Paten|first59=Benedict|last60=Peluso|first60=Paul|last61=Pevzner|first61=Pavel A.|last62=Porubsky|first62=David|last63=Potapova|first63=Tamara|last64=Rogaev|first64=Evgeny I.|last65=Rosenfeld|first65=Jeffrey A.|last66=Salzberg|first66=Steven L.|last67=Schneider|first67=Valerie A.|last68=Sedlazeck|first68=Fritz J.|last69=Shafin|first69=Kishwar|last70=Shew|first70=Colin J.|last71=Shumate|first71=Alaina|last72=Sims|first72=Ying|last73=Smit|first73=Arian F. A.|last74=Soto|first74=Daniela C.|last75=Sović|first75=Ivan|last76=Storer|first76=Jessica M.|last77=Streets|first77=Aaron|last78=Sullivan|first78=Beth A.|last79=Thibaud-Nissen|first79=Françoise|last80=Torrance|first80=James|last81=Wagner|first81=Justin|last82=Walenz|first82=Brian P.|last83=Wenger|first83=Aaron|last84=Wood|first84=Jonathan M. D.|last85=Xiao|first85=Chunlin|last86=Yan|first86=Stephanie M.|last87=Young|first87=Alice C.|last88=Zarate|first88=Samantha|last89=Surti|first89=Urvashi|last90=McCoy|first90=Rajiv C.|last91=Dennis|first91=Megan Y.|last92=Alexandrov|first92=Ivan A.|last93=Gerton|first93=Jennifer L.|last94=O'Neill|first94=Rachel J.|last95=Timp|first95=Winston|last96=Zook|first96=Justin M.|last97=Schatz|first97=Michael C.|last98=Eichler|first98=Evan E.|last99=Miga|first99=Karen H.|display-authors=1|last100=Phillippy|first100=Adam M.|title=The complete sequence of a human genome|url=https://archive.org/details/science_2022-04-01_376_6588/page/44|journal=Science|date=April 2022|volume=376|issue=6588|pages=44–53|doi=10.1126/science.abj6987|pmid=35357919|s2cid=247854936}}</ref><ref name="NatureMile">{{cite journal|vauthors=Wrighton K|title=Filling in the gaps telomere to telomere|journal=Nature Milestones: Genomic Sequencing|date=February 2021|page=S21|url=https://www.nature.com/articles/d42859-020-00117-1}}</ref><ref name="cnn">{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2022/03/31/health/first-complete-human-genome-sequence/index.html|title=Scientists sequence the complete human genome for the first time|publisher=CNN|date=31 March 2022|accessdate=1 April 2022}}</ref> == د بشپړتيا ترلاسه کول == که څه هم د انساني جينوم د پروژې د بشپړېدو اعلان په ۲۰۰۱ز کال کې شوی، بيا هم سلګونه تشې پاتې وې، په داسې حال کې چې د ټول ترتيب نږدې 5–10% يې ناټاکلي پاتې دي. نامعلوم جنيټيکي معلومات تر ډېره بريده تکراري پېژندل کېدونکې «هيتروکروماتيکو» سيمو او له «سينټروميرس» او «ټيلوميرس» سره نږدې وو، خو ځينې جين کوډ کول په «ايکروماتيکو» سيمو کې هم وو. په ۲۰۱۵ز کال کې ۱۶۰ «ايکروماټیکي» تشې پاتې شوې، په داسې حال کې چې په نورو ۵۰ پخوانيو غير ترتيب شوي سيمو باندې د خپور ترتيب ټاکنه وشوه. يواځې په ۲۰۲۰ز کال کې د انساني کروموزوم لومړی په سمه معنا بشپړ « telomere-to-telomere» ترتيب ټاکل شوی و، يعنې x کروموزوم. د انساني اټوسومل کروموزوم، کروموزوم ۸ لومړی بشپړ « telomere-to-telomere» تسلسل يو کال وروسته منځ ته راغی. بشپړ انساني جينوم (له y کروموزوم پرته) په ۲۰۲۱ز کال کې خپور شوی و، په داسې حال کې چې له y کروموزوم سره د ۲۰۲۲ز کال په جنوري کې خپور شو.<ref>{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2018/11/human-genome-300-million-missing-letters-dna/576481/|title=300 Million Letters of DNA Are Missing From the Human Genome|vauthors=Zhang S|date=28 November 2018|website=The Atlantic|language=en-US|access-date=2019-08-16}}</ref><ref name="Complete5">{{cite journal|last1=Nurk|first1=Sergey|last2=Koren|first2=Sergey|last3=Rhie|first3=Arang|last4=Rautiainen|first4=Mikko|last5=Bzikadze|first5=Andrey V.|last6=Mikheenko|first6=Alla|last7=Vollger|first7=Mitchell R.|last8=Altemose|first8=Nicolas|last9=Uralsky|first9=Lev|last10=Gershman|first10=Ariel|last11=Aganezov|first11=Sergey|last12=Hoyt|first12=Savannah J.|last13=Diekhans|first13=Mark|last14=Logsdon|first14=Glennis A.|last15=Alonge|first15=Michael|last16=Antonarakis|first16=Stylianos E.|last17=Borchers|first17=Matthew|last18=Bouffard|first18=Gerard G.|last19=Brooks|first19=Shelise Y.|last20=Caldas|first20=Gina V.|last21=Chen|first21=Nae-Chyun|last22=Cheng|first22=Haoyu|last23=Chin|first23=Chen-Shan|last24=Chow|first24=William|last25=de Lima|first25=Leonardo G.|last26=Dishuck|first26=Philip C.|last27=Durbin|first27=Richard|last28=Dvorkina|first28=Tatiana|last29=Fiddes|first29=Ian T.|last30=Formenti|first30=Giulio|last31=Fulton|first31=Robert S.|last32=Fungtammasan|first32=Arkarachai|last33=Garrison|first33=Erik|last34=Grady|first34=Patrick G. S.|last35=Graves-Lindsay|first35=Tina A.|last36=Hall|first36=Ira M.|last37=Hansen|first37=Nancy F.|last38=Hartley|first38=Gabrielle A.|last39=Haukness|first39=Marina|last40=Howe|first40=Kerstin|last41=Hunkapiller|first41=Michael W.|last42=Jain|first42=Chirag|last43=Jain|first43=Miten|last44=Jarvis|first44=Erich D.|last45=Kerpedjiev|first45=Peter|last46=Kirsche|first46=Melanie|last47=Kolmogorov|first47=Mikhail|last48=Korlach|first48=Jonas|last49=Kremitzki|first49=Milinn|last50=Li|first50=Heng|last51=Maduro|first51=Valerie V.|last52=Marschall|first52=Tobias|last53=McCartney|first53=Ann M.|last54=McDaniel|first54=Jennifer|last55=Miller|first55=Danny E.|last56=Mullikin|first56=James C.|last57=Myers|first57=Eugene W.|last58=Olson|first58=Nathan D.|last59=Paten|first59=Benedict|last60=Peluso|first60=Paul|last61=Pevzner|first61=Pavel A.|last62=Porubsky|first62=David|last63=Potapova|first63=Tamara|last64=Rogaev|first64=Evgeny I.|last65=Rosenfeld|first65=Jeffrey A.|last66=Salzberg|first66=Steven L.|last67=Schneider|first67=Valerie A.|last68=Sedlazeck|first68=Fritz J.|last69=Shafin|first69=Kishwar|last70=Shew|first70=Colin J.|last71=Shumate|first71=Alaina|last72=Sims|first72=Ying|last73=Smit|first73=Arian F. A.|last74=Soto|first74=Daniela C.|last75=Sović|first75=Ivan|last76=Storer|first76=Jessica M.|last77=Streets|first77=Aaron|last78=Sullivan|first78=Beth A.|last79=Thibaud-Nissen|first79=Françoise|last80=Torrance|first80=James|last81=Wagner|first81=Justin|last82=Walenz|first82=Brian P.|last83=Wenger|first83=Aaron|last84=Wood|first84=Jonathan M. D.|last85=Xiao|first85=Chunlin|last86=Yan|first86=Stephanie M.|last87=Young|first87=Alice C.|last88=Zarate|first88=Samantha|last89=Surti|first89=Urvashi|last90=McCoy|first90=Rajiv C.|last91=Dennis|first91=Megan Y.|last92=Alexandrov|first92=Ivan A.|last93=Gerton|first93=Jennifer L.|last94=O'Neill|first94=Rachel J.|last95=Timp|first95=Winston|last96=Zook|first96=Justin M.|last97=Schatz|first97=Michael C.|last98=Eichler|first98=Evan E.|last99=Miga|first99=Karen H.|display-authors=1|last100=Phillippy|first100=Adam M.|title=The complete sequence of a human genome|url=https://archive.org/details/science_2022-04-01_376_6588/page/44|journal=Science|date=April 2022|volume=376|issue=6588|pages=44–53|doi=10.1126/science.abj6987|pmid=35357919|s2cid=247854936}}</ref><ref name=":32">{{Cite web|title=CHM13 T2T v1.1 - Genome - Assembly - NCBI|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/assembly/GCA_009914755.3|access-date=2021-07-26|website=www.ncbi.nlm.nih.gov}}</ref><ref>{{Cite web|title=Genome List - Genome - NCBI|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/genome/browse/#!/eukaryotes/51/|access-date=2021-07-26|website=www.ncbi.nlm.nih.gov}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Logsdon|first1=Glennis A.|last2=Vollger|first2=Mitchell R.|last3=Hsieh|first3=PingHsun|last4=Mao|first4=Yafei|last5=Liskovykh|first5=Mikhail A.|last6=Koren|first6=Sergey|last7=Nurk|first7=Sergey|last8=Mercuri|first8=Ludovica|last9=Dishuck|first9=Philip C.|last10=Rhie|first10=Arang|last11=de Lima|first11=Leonardo G.|date=May 2021|title=The structure, function and evolution of a complete human chromosome 8|journal=Nature|language=en|volume=593|issue=7857|pages=101–107|doi=10.1038/s41586-021-03420-7|pmid=33828295|pmc=8099727|bibcode=2021Natur.593..101L|issn=1476-4687}}</ref><ref name=":1">{{cite journal|vauthors=Miga KH, Koren S, Rhie A, Vollger MR, Gershman A, Bzikadze A, Brooks S, Howe E, Porubsky D, Logsdon GA, Schneider VA, Potapova T, Wood J, Chow W, Armstrong J, Fredrickson J, Pak E, Tigyi K, Kremitzki M, Markovic C, Maduro V, Dutra A, Bouffard GG, Chang AM, Hansen NF, Wilfert AB, Thibaud-Nissen F, Schmitt AD, Belton JM, Selvaraj S, Dennis MY, Soto DC, Sahasrabudhe R, Kaya G, Quick J, Loman NJ, Holmes N, Loose M, Surti U, Risques RA, Graves Lindsay TA, Fulton R, Hall I, Paten B, Howe K, Timp W, Young A, Mullikin JC, Pevzner PA, Gerton JL, Sullivan BA, Eichler EE, Phillippy AM|display-authors=6|title=Telomere-to-telomere assembly of a complete human X chromosome|journal=Nature|volume=585|issue=7823|pages=79–84|date=September 2020|pmid=32663838|pmc=7484160|doi=10.1038/s41586-020-2547-7|bibcode=2020Natur.585...79M|author-link=Karen Miga}}</ref><ref name="Chaisson">{{cite journal|vauthors=Chaisson MJ, Huddleston J, Dennis MY, Sudmant PH, Malig M, Hormozdiari F, Antonacci F, Surti U, Sandstrom R, Boitano M, Landolin JM, Stamatoyannopoulos JA, Hunkapiller MW, Korlach J, Eichler EE|display-authors=6|title=Resolving the complexity of the human genome using single-molecule sequencing|journal=Nature|volume=517|issue=7536|pages=608–11|date=January 2015|pmid=25383537|pmc=4317254|doi=10.1038/nature13907|author-link12=John Stamatoyannopoulos|bibcode=2015Natur.517..608C}}</ref> == ماليکولي تنظيم او د جين مواد (اجزاء) == د انساني مرجع جينوم ټول اوږدوالی، د ځانګړي فرد د ترتيب استازولي نه کوي. جينوم په ۲۲ جوړو کروموزوم کې تنظيم شوی دی، کوم چې د اټوسومونو په نوم پېژندل کېږي، د دې تر څنګ په ښځو کې جنسي کروموزوم (XX) او په نارینه کې د (xy)  ۲۳ مه جوړه شته. د هيپلوياډ جينوم ۳۰۵۴۸۱۵۴۷۳ بنسټيزې جوړې دي، په داسې حال کې چې x کروموزوم پکې شامل دی او ۲۹۶۳۰۱۵۹۳۵ جوړې دي، په داسې حال کې چې y کروموزوم د x کروموزوم سره بدل کړای شوی دی. دا کروموزومونه د حجرې د هستې په داخل کې شته ټولو اوږدو لیکو «ډي این ای» ماليکولونه دي. په جينوم کې «مايټوکونډريل» ډي اين هم شامل دي، په پرتليز ډول يو کوچنی دايروي مالیکول، کوم چې په هر مايټوکونډرين کې په ګڼو کاپیانو کې موجود وي. == سرچينې == rhszmosg8mahjtqhf7a4b7bo3c0gkc3 0 62827 369778 368052 2026-10-09T19:35:19Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261009sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 369778 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Ice age fauna of northern Spain - Mauricio Antón.jpg|بټنوک|301x301px]] کواترنري دوره (له نن څخه ۲.۵۵۸+۰.۰۰۵ میلیونه کاله وړاندې) په غالب ډول د لویو یا میګافوني ژوندیو موجوداتو د له منځه تلو شاهده وه، چې له امله یې د ځناورو تنوع او تراکم له منځه ولاړ او په ټوله نړۍ کې د کلیدي اکولوژیکي طبقو د له منځه تلو لامل وګرځېده. د ژوندیو موجوداتو لومړني تلفات له میلاد څخه وړاندې ۱۳۰۰۰۰ کاله پخوا (د وروستي پلیستوسن په پیلېدو)، په اسټرالیا کې شاوخوا ۶۰ زره کاله وړاندې او په امریکا لویه وچه کې شاوخوا ۱۵۰۰۰ کاله وړاندې د لومړنیو انسانانو د کډوالۍ له امله رامنځته شول. له دې سره د دغو انقراضونو لوی اکثریت په افریقا – اوراسیا او امریکا لویه وچه کې هولوسن دورې ته د پلیستوسن دورې په اوښتو سره (له میلاد څخه وړاندې ۱۳۰۰۰ کال څخه له میلاد وړاندې ۸۰۰۰ کال پورې) رامنځته شوی. د دغو انقراضونو موج د پلیستوسن دورې په پای سره وه نه درېد، په ځانګړې توګه د انسانانو له امله دغه انقراضونو دوام وموند. په داسې حال کې چې ایا دغه چاره باید د یوې جلا پېښې او یا هم د یوې پېښې د برخې په توګه په پام کې ونیول شي بحثونه شتون لري.<ref>{{Cite book|last1=Martin|first1=Paul S.|url=https://books.google.com/books?id=qIDC7ybvHQEC|title=Quaternary Extinctions: A Prehistoric Revolution|last2=Klein|first2=Richard G.|date=1989-01-01|publisher=University of Arizona Press|isbn=978-0-8165-1100-6|language=en}}</ref><ref name=":10">{{cite journal|last1=Smith|first1=Felisa A.|display-authors=etal.|date=April 20, 2018|title=Body size downgrading of mammals over the late Quaternary|journal=Science|volume=360|issue=6386|pages=310–313|doi=10.1126/science.aao5987|pmid=29674591|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book|title=The Sixth Extinction: An Unnatural History|last=Kolbert|first=Elizabeth|publisher=Bloomsbury Publishing|year=2014|isbn=9780805092998|title-link=The Sixth Extinction: An Unnatural History}}</ref> د لرغون پوهانو له خوا د دغې چارې فرضي اصلي لاملونه په پراخه کچه د انسانانو د ظاهري بڼې بدلون او طبیعي اقلیمي بدلونونه بلل کېږي. د معاصرو انسانانو پام وړ موجودیت د لومړي ځل لپاره په منخنۍ پلیستوسن دوره کې په افریقا کې څرګند شو چې په دوام داره او دایمي توګه یې له میلاد وړاندې ۱۰۰ زره کلونو وړاندې څخه تر میلاد وړاندې ۶۳ زره کلونو پورې په اوراسیا او اسټرالیا او همداسې په نوبت سره له میلاد وړاندې ۲۲ زره کاله پخوا په امریکا کې د نفوسو زیاتوالي ته دوام ورکړ.<ref>{{cite journal|last1=Koch|first1=Paul L.|last2=Barnosky|first2=Anthony D.|date=2006-01-01|title=Late Quaternary Extinctions: State of the Debate|journal=Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics|volume=37|issue=1|pages=215–250|doi=10.1146/annurev.ecolsys.34.011802.132415|s2cid=16590668|url=https://semanticscholar.org/paper/2c670ea1d5327e9c0e76e976102c2ba54e1a083e}}</ref><ref name=":02">{{Cite journal|last=Callaway|first=Ewen|title=Teeth from China reveal early human trek out of Africa|url=http://www.nature.com/news/teeth-from-china-reveal-early-human-trek-out-of-africa-1.18566|journal=Nature|doi=10.1038/nature.2015.18566|year=2015|s2cid=181399291}}</ref><ref name=":22">{{Cite news|url=https://theconversation.com/buried-tools-and-pigments-tell-a-new-history-of-humans-in-australia-for-65-000-years-81021|title=Buried tools and pigments tell a new history of humans in Australia for 65,000 years|last=Marwick|first=Ben|work=The Conversation|access-date=2017-09-07}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Stringer|first1=Chris|last2=Galway-Witham|first2=Julia|title=Palaeoanthropology: On the origin of our species|journal=Nature|volume=546|issue=7657|pages=212–214|doi=10.1038/546212a|pmid=28593955|year=2017|bibcode=2017Natur.546..212S|doi-access=free}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal|last1=Bourgeon|first1=Lauriane|last2=Burke|first2=Ariane|last3=Higham|first3=Thomas|date=2017-01-06|title=Earliest Human Presence in North America Dated to the Last Glacial Maximum: New Radiocarbon Dates from Bluefish Caves, Canada|journal=PLOS ONE|volume=12|issue=1|pages=e0169486|doi=10.1371/journal.pone.0169486|pmid=28060931|pmc=5218561|issn=1932-6203|bibcode=2017PLoSO..1269486B|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Curry|first=Andrew|date=2012-05-03|title=Ancient migration: Coming to America|journal=Nature|volume=485|issue=7396|pages=30–32|doi=10.1038/485030a|pmid=22552076|bibcode=2012Natur.485...30C|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.science.org/content/article/humans-didn-t-wait-melting-ice-settle-americas|title=Humans didn't wait on melting ice to settle the Americas|date=2016-06-06|work=Science {{!}} AAAS|access-date=2017-09-07}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Callaway|first=Ewen|date=2017-09-07|title=Skeleton plundered from Mexican cave was one of the Americas' oldest|journal=Nature|volume=549|issue=7670|pages=14–15|doi=10.1038/nature.2017.22521|pmid=28880302|bibcode=2017Natur.549...14C|s2cid=4446815|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Sandom|first1=Christopher|last2=Faurby|first2=Søren|last3=Sandel|first3=Brody|last4=Svenning|first4=Jens-Christian|date=4 June 2014|title=Global late Quaternary megafauna extinctions linked to humans, not climate change|journal=[[Proceedings of the Royal Society B]]|volume=281|issue=1787|page=20133254|doi=10.1098/rspb.2013.3254|pmid=24898370|pmc=4071532}}</ref><ref>Extinctions in Near Time. Pages 46–47. By R. D. E. MacPhee. Springer Press. 1999.</ref><ref>{{cite journal|last1=Vignieri|first1=S.|date=25 July 2014|title=Vanishing fauna (Special issue)|url=https://archive.org/details/sim_science_2014-07-25_345_6195/page/392|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=345|issue=6195|pages=392–412|doi=10.1126/science.345.6195.392|pmid=25061199|quote=Although some debate persists, most of the evidence suggests that humans were responsible for extinction of this Pleistocene fauna, and we continue to drive animal extinctions today through the destruction of wild lands, consumption of animals as a resource or a luxury, and persecution of species we see as threats or competitors.|doi-access=free|bibcode=2014Sci...345..392V}}</ref><ref name=":102">{{cite journal|last1=Smith|first1=Felisa A.|display-authors=etal.|date=April 20, 2018|title=Body size downgrading of mammals over the late Quaternary|journal=Science|volume=360|issue=6386|pages=310–313|doi=10.1126/science.aao5987|pmid=29674591|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Faurby|first1=Søren|last2=Svenning|first2=Jens-Christian|date=2015|title=Historic and prehistoric human‐driven extinctions have reshaped global mammal diversity patterns|journal=[[Diversity and Distributions]]|volume=21|issue=10|pages=1155–1166|doi=10.1111/ddi.12369|hdl=10261/123512|s2cid=196689979|hdl-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Dembitzer|first1=Jacob|last2=Barkai|first2=Ran|last3=Ben-Dor|first3=Miki|last4=Meiri|first4=Shai|date=2022|title=Levantine overkill: 1.5 million years of hunting down the body size distribution|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0277379121005230|journal=[[Quaternary Science Reviews]]|volume=276|issue=|page=107316|doi=10.1016/j.quascirev.2021.107316|s2cid=245236379|access-date=December 22, 2021}}</ref> == د اقلیمي تغیراتو فرضیې == د نوولسمې پېړۍ په وروستیو او د شلمې پېړۍ په لومړیو کې پوهان د لومړي ځل لپاره دې ته متوجه شول چې یخي او منځنيو یخي دورو شتون درلود او هغه په یو ډول نه په یو ډول د حیواناتو له منځه تلو سره اړیکه لري؛ دوی دې پایلې ته ورسېدل چې د پلیستوسن د یخي دورې پای ته رسېدل کېدای شي د دغو انقراضونو توضیح کوونکی واوسي. منتقدین اعتراض کوي چې د لویو ځناورو په تکاملي تاریخ کې د ګڼ شمېر یخي پرمختګونو او پر شا کېدو شتون د منلو وړ نه دی او یوازې د وروستي لوی یخبندان وروسته دغه ډول انقراضونه رامنځته شوي. له دې سره دغه ډول نیوکې د یوې وروستۍ څېړنې له مخې رد شوې چې ښيي د پلیستوسن په وروستیو کې د میګافوني ټولګو ترکیب کېدای شي په پام وړ توګه د یخچالي منځنیو موجودو دورو ترمنځ په ځانګړې توګه د پلیستوسن دورې په وروستیو کې د غرنیو غویانو زیاتوالي او جغرافیايي پراختیا ته د پام له امله توپیر ولري. دوی څرګندوي چې د پخوانیو منځینو یخي دورو پر مهال د لویو ځناور بقا د پلیستوسن دورې د انقراض له پېښې سره په اساسي ډول بې اړیکې ده، ځکه غرنیو غویانو په پخوانیو یخي دورو کې هېڅکله په دومره پریمانه کچه شتون نه درلود.<ref name="Scott2010">{{cite journal|author=Scott, E.|year=2010|title=Extinctions, scenarios, and assumptions: Changes in latest Pleistocene large herbivore abundance and distribution in western North America|journal=Quat. Int.|doi=10.1016/j.quaint.2009.11.003|volume=217|issue=1–2|pages=225–239|bibcode=2010QuInt.217..225S}}</ref> یو شمېر دغه شواهد د اقلیمي تغیراتو سره په برابره بڼه د معتبرې فرضیې په توګه په اسټرالیا کې د پلي کېدو وړ دي. ځکه ښيي د انقراض پر مهال موجود اقلیمي حالت د نن ورځې په څېر و او منقرض شوي حیوانات په شدید ډول له وچ اقلیم سره جوړ و. شواهد ښيي چې ټول دغه انقراضونه په هماغه لنډه مهالیزه دوره کې ترسره شوي، یعنې هغه مهال چې انسانان په طبیعت کې را پیدا شول. د انقراض اصلي میکانېزم احتمالا اور و (چې د انسانانو په واسطه پیل شو) چې هغه مهال له طبیعت سره ډېر لږ جوړ راتله. ایزوتیپي شواهد د هغو د پاتې شوو ډولونو په غذايي رژیم کې د ناڅاپي بدلونونو څرګندويي کوي چې کیدلای شي له هغو اندېښنو سره چې هغوی له انقراض وړاندې تجربه کړي مطابقت ولري.<ref>{{Cite episode|title=Thylacoleo — The Beast of the Nullarbor|series=Catalyst|credits=Willis, Paul; Bryce, Clay; Searle, Mike|network=Australian Broadcasting Commission|airdate=17 August 2006|transcript-url=http://www.abc.net.au/catalyst/stories/s1717424.htm}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Prideaux GJ, Long JA, Ayliffe LK, etal|title=An arid-adapted middle Pleistocene vertebrate fauna from south-central Australia|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-01-25_445_7126/page/422|journal=Nature|volume=445|issue=7126|pages=422–5|date=January 2007|pmid=17251978|doi=10.1038/nature05471|bibcode=2007Natur.445..422P|s2cid=4429899}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Roberts RG, Flannery TF, Ayliffe LK, etal|title=New ages for the last Australian megafauna: continent-wide extinction about 46,000 years ago|journal=Science|volume=292|issue=5523|pages=1888–92|date=June 2001|pmid=11397939|doi=10.1126/science.1060264|bibcode=2001Sci...292.1888R|s2cid=45643228|url=https://semanticscholar.org/paper/7284ed470065c2c53db88a3bddd7de6f945a8595}}</ref> د اروپا، اسټرالیا او امریکا لویو وچو پر خلاف په سویل ختیځه آسیا کې شواهد ښيي چې اقلیمي تغیرات او د سمندر د سطحې لوړوالی د بوټو خوړونکو یو شمېر ژوندیو موجوداتو په انقراض کې مهم رول لرلی.<ref>{{cite journal|last=Louys|first=Julien|author2=Curnoe, D.|author3=Tong, H.|title=Characteristics of Pleistocene megafauna extinctions in Southeast Asia|journal=Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology|date=2007|volume=243|issue=1–2|pages=152–173|doi=10.1016/j.palaeo.2006.07.011}}</ref> د امریکا لویې وچې د لویو سواحلو له سیمې څخه د ماسټوډونونو د عاجونو له تحلیل او تجزیې څخه ترلاسه شوي شواهد بیا د اقلیمي تغیراتو د بدلون له فرضیې سره جوړ نه راځي. د هغوی له انقراض زرګونه کاله وړاندې د دغې سیمې ماسټوډونونو (فیلانو) د بلوغ پر مهال د عمر کمښت لرلی. دغه چاره د هغې برعکس ده چې د چاپېریالي شرایطو څخه د رامنځته شوو اندېښنو څخه یې تمه کېده، خو د ژوندیو موجوداتو ترمنځ د سیالۍ له فرضیې سره چې د انسانانو د ښکار په پایله کې یې هم شمېر راکم شو مطابقت لري.<ref name="Fisher">{{Cite book|first=Daniel C.|last=Fisher|editor-last=Haynes|editor-first=Gary|contribution=Paleobiology and Extinction of Proboscideans in the Great Lakes Region of North America|title=American Megafaunal Extinctions at the End of the Pleistocene|year=2009|pages=55–75|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|doi=10.1007/978-1-4020-8793-6_4|isbn=978-1-4020-8792-9|series=Vertebrate Paleobiology and Paleoanthropology|s2cid=21544285|url=https://semanticscholar.org/paper/375bc6559355a9bdae547a6ab8556d4dbecd2b4f}}</ref> === د تودوخې زیاتوالی === د یخي دورې له پای سره څرګند تړلی بدلون د تودوخې زیاتوالی دی. له نن څخه د وړاندې ۱۵۰۰۰ او ۱۰۰۰۰ کلونو ترمنځ په کلنۍ کچه په ټوله نړۍ کې ۶ سانتي ګراد درجې تودوخه زیاته شوې. په ټولیز ډول همدا تصور کېږي چې دا کېدای شي د انقراض لامل وي. د دغې فرضیې له مخې د ویسکانسین یخي پاڼې د ویلي کېدو لپاره په کافي کچه د تودوخې زیاتوالی کېدای شي له یخ سره د برابرو تي لرونکو حیواناتو لپاره حرارتي فشار راوړي څو د هغو د مړینې لامل وګرځي. د هغوی پر ځای پریمانه وړۍ چې په یخي سړو کې د هغوی د وجود له تودوخې سره مرسته کوي کېدای شي د اضافي تودوخې په صورت کې تویې شوې وي او د جل وهلو په صورت کې د هغوی د مړینې لامل ګرځېدلې وي. یوه څېړنه چې ۵۶ زره کاله پخوا یې رانغاړلې، ښيي چې تر ۱۶ سانتي ګراد درجو (۲۹ فارنهایت درجو) پورې د تودوخې زیاتوالي د ژوندیو موجوداتو په انقراض کې مهم رول لرلی.<ref name="cooper2015">{{cite journal|doi=10.1038/s41559-017-0125|pmid=28812683|title=Megafaunal isotopes reveal role of increased moisture on rangeland during late Pleistocene extinctions|journal=Nature Ecology & Evolution|volume=1|issue=5|page=0125|year=2017|last1=Rabanus-Wallace|first1=M. Timothy|last2=Wooller|first2=Matthew J.|last3=Zazula|first3=Grant D.|last4=Shute|first4=Elen|last5=Jahren|first5=A. Hope|last6=Kosintsev|first6=Pavel|last7=Burns|first7=James A.|last8=Breen|first8=James|last9=Llamas|first9=Bastien|last10=Cooper|first10=Alan|s2cid=4473573}}</ref> === د تودوخې د فرضیې پر وړاندې استدلالونه === څېړنې ښيي چې د اوسني یخبندان د تودوخې کلنی اوسط چې په تېرو لس زرو کلونو کې لیدل شوی د پخوانیو یخي دورو له تودوخې لوړ نه دی. له دې سره یو شمېر لویو تي لرونکو د ورته تودوخې له لوړوالي ژوندي راوتلي. له همدې امله ګرمه هوا په یوازې توګه نشي کولای د انقراض د توضیح لپاره کافي وي.<ref name="Andersen1973">{{cite conference|author=Andersen, S. T|year=1973|title=The differential pollen productivity of trees and its significance for the interpretation of a pollen diagram from a forested region|book-title=Quaternary plant ecology: the 14<span style="font-size:100%;">^th</span>symposium of the British Ecological society, University of Cambridge, 28–30 March 1972|editor=Birks, H.J.B.|editor2=West, R.G.|location=Oxford|publisher=Blackwell Scientific|isbn=0-632-09120-7}}</ref><ref name="Ashworth1980">{{cite journal|author=Ashworth, C.A.|year=1980|title=Environmental implications of a beetle assemblage from the Gervais formation (Early Wisconsinian?), Minnesota|journal=Quat. Res.|volume=13|issue=2|pages=200–12|doi=10.1016/0033-5894(80)90029-0|bibcode=1980QuRes..13..200A}}</ref><ref name="Birks1973">{{cite conference|author=Birks, H.H.|year=1973|title=Modern macrofossil assemblages in lake sediments in Minnesota|book-title=Quaternary plant ecology: the 14<span style="font-size:100%;">^th</span>symposium of the British Ecological Society, University of Cambridge, 28–30 March 1972|editor=Birks, H.J.B.|editor2=West, R.G.|location=Oxford|publisher=Blackwell Scientific|isbn=0-632-09120-7}}</ref><ref name="Birks & Birks1980">{{cite book|author=Birks, H.J.B., Birks, H.H.|year=1980|title=Quaternary paleoecology|location=Baltimore|publisher=Univ. Park Press|isbn=978-1-930665-56-9}}</ref><ref name="Bradely1985">{{cite book|author=Bradley, R. S.|year=1985|title=Quaternary Paleoclimatology: Methods of Paleoclimatic Reconstruction|location=Winchester, MA|publisher=Allen & Unwin|isbn=978-0-04-551068-9|url-access=registration|url=https://archive.org/details/quaternarypaleoc0000unse}}</ref><ref name="Davis1976">{{cite book|author=Davis, M. B.|year=1976|chapter=Pleistocene biogeography of temperate deciduous forests|title=Geoscience and man: Ecology of the Pleistocene|volume=13|location=Baton Rouge|publisher=School of Geoscience, Louisiana State Univ.}}</ref> له دې سربېره په ورانګل ټاپو او سنت پل ټاپو کې متعدد ژوندي موجودات لکه ماموتونه له انسانانو څخه په خالي ځایونو کې د اقلیمي بدلونونو سربېره ژوندي پاتې شوي. نو دا د منلو وړ نه بلل کېږي چې اقلیمي بدلونونه د دغې چارې مسئول وي. د اکولوژیکي معمولي فرضیو له مخې د ټاپو ګانو نفوس کېدای شي د اقلیمي بدلونونو له امله مطلوبو اقلیمونو ته د کډوالۍ له امله له انقراض څخه په پریمانه کچه اغېزمن واوسي.<ref name="Vartanyan1995">{{cite journal|author=Vartanyan, S.L., Arslanov, K.A., Tertychnaya, T.V. & Chernov, S.B.|year=1995|title=Radiocarbon dating evidence for mammoths on Wrangel Island, Arctic Ocean, until 2000 BC|journal=Radiocarbon|volume=37|pages=1–6|url=https://journals.uair.arizona.edu/index.php/radiocarbon/article/viewFile/1640/1644|doi=10.1017/S0033822200014703|doi-access=free}}</ref> == سرچينې == shjq864wpm4tsb6gmzg47i5sp0iw9u6 0 63142 369756 367114 2026-10-09T18:34:16Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261009sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 369756 wikitext text/x-wiki څو حجروي ارګانیزم داسې یو ارګانیزم دی چې د یوحجروي ارګانیزم په پرتله، له یوې څخه د ډېرو حجرو درلودونکی وي.<ref>{{cite book|last=Becker|first=Wayne M.|title=The world of the cell|publisher=[[Benjamin Cummings|Pearson Benjamin Cummings]]|year=2008|isbn=978-0-321-55418-5|page=480|display-authors=etal}}</ref> د څارویو ټولې بڼې، د وچې بوټي او ډېری فنګسان، د الجي ګانو په څېر، څو حجروي دي، په داسې حال کې چې ډېر لږ شمېر ارګانیزمونه په جزوي توګه یو حجروي او په جزوي توګه څو حجروي دي، لکه سلایم مولډان او ټولنیز آمیبان د Dictyostelium نسل په شان.<ref>{{Cite book|url=http://www.hup.harvard.edu/catalog.php?isbn=9780674975910|title=Life at the Edge of Sight: A Photographic Exploration of the Microbial World|last1=Chimileski|first1=Scott|last2=Kolter|first2=Roberto|publisher=Harvard University Press|year=2017|isbn=9780674975910}}</ref><ref name=":0">{{Cite journal|last1=Lyons|first1=Nicholas A.|last2=Kolter|first2=Roberto|date=April 2015|title=On the evolution of bacterial multicellularity|journal=Current Opinion in Microbiology|volume=24|pages=21–28|doi=10.1016/j.mib.2014.12.007|issn=1879-0364|pmc=4380822|pmid=25597443}}</ref> څو حجروي ارګانیزمونه په بېلابېلو لارو رامنځته کېږي، د بېلګې په توګه د حجروي وېش سره یا د ګڼو واحدو حجرو په راټولېدو سره. استعماري ارګانیزمونه له یوبل سره د ورته حجرو د یوځای کېدو په پایله کې رامنځته کېږي چې په ګډه سره یوه کالوني جوړوي. په هرحال، له رښتینو څو حجروي موجوداتو څخه د استعماري پروټیسټانو جلا کول ډېر پېچلی کار دی، ځکه دا دوه مفهومه جلا نه دي؛ استعماري پروټیسټان د «څو حجروي» پرځای «جمع حجروي» نومول شوي دي. همدارنګه ځینې څو هستوي ارګانیزمونه هم شتون لري چې له تخنیکي اړخه یو حجروي ماکروسکوپیک ارګانیزمونه دي، لکه xenophyophorea چې کولی شي ۲۰ سانټي مترو ته ورسېږي.<ref name="Miller">{{cite journal|author=S. M. Miller|year=2010|title=Volvox, Chlamydomonas, and the evolution of multicellularity|journal=Nature Education|volume=3|issue=9|page=65}}</ref><ref name="Strickberger">{{cite book|author1=Brian Keith Hall|author2=Benedikt Hallgrímsson|author3=Monroe W. Strickberger|year=2008|title=Strickberger's evolution: the integration of genes, organisms and populations|edition=4th|publisher=Hall/Hallgrímsson|isbn=978-0-7637-0066-9|page=[https://archive.org/details/strickbergersevo0000hall/page/149 149]|url=https://archive.org/details/strickbergersevo0000hall/page/149}}</ref><ref>{{cite journal|author=Adl, Sina <!---|last=Adl|first=Sina, MSimpson, Alastair G. B.; Farmer, Mark A.; Andersen, Robert A.; Anderson, O. Roger; Barta, John R.; Bowser, Samuel S.; Brugerolle, Guy; Fensome, Robert A.; Fredericq, Suzanne; James, Timothy Y.; Karpov, Sergei; Kugrens, Paul; Krug, John; Lane, Christopher E.; Lewis, Louise A.; Lodge, Jean; Lynn, Denis H.; Mann, David G.; Mccourt, Richard M.; Mendoza, Leonel; Moestrup,Øjvind; Mozley-Standridge, Sharon E.; Nerad, Thomas A.; Shearer, Carol A.; Smirnov, Alexey V.; Spiegel, Frederick W.;Taylor, Max F.J.R.--->|title=The New Higher Level Classification of Eukaryotes with Emphasis on the Taxonomy of Protists|journal=J. Eukaryot. Microbiol.|date=October 2005|volume=52|issue=5|doi=10.1111/j.1550-7408.2005.00053.x|display-authors=etal|pages=399–451|pmid=16248873|s2cid=8060916|doi-access=free}}</ref> == د تکامل تاریخ == === پېښېدنه === څو حجرې توب په خپلواکه توګه لږ ترلږه ۲۵ ځله په یوکاریوټانو او همدارنګه په ځینو پروکاریوټانو لکه سیانوباکټریا، میکسوباکټریا، اکټینومیسټان، Magnetoglobus multicellularis یا Methanosarcina کې تکامل کړی دی. په هرحال، پېچلو څو حجروي موجوداتو یوازې په شپږ یوکاریوټي ډلو کې تکامل کړی دی: حیوانات، سیمبیومیکوتان فنګسونه، نصواري الجي، سور الجي، زرغون الجي او د وچې بوټي. دوی د کلوروپلاسټیډا (زرغون الجي او د وچې بوټو) لپاره په مکرر ډول، د حیواناتو لپاره یوځل، د نصواري الجي لپاره یو ځل، د فنګسونو (کیټریډان، آسکومیسټان او بازیدیومیسټان) لپاره درې ځلې او د سلایم مولډانو لپاره کابو څو ځلې تکامل کړی دی. د څو حجروي تنظیم لومړني شواهد، هغه وخت دی چې یو حجروي موجودات خپلې کړنې همغږې کوي او کېدای شي د رښتیني څوحجرې‌توب د تکامل مخینه وي، لکه سیانوباکټریا ته ورته اورګانیزمونه چې ۳-۳.۵ میلیون کاله پخوا یې ژوند کاوه. د بیا تولید لپاره، رښتیني څو حجروي موجودات باید د زېږوونکې حجرې (یانې د سپرم او هګۍ حجرې) څخه د یوه بشپړ ارګانیزم د بیارغونې ستونزه حل کړي، هغه موضوع چې په تکاملي ودې بیولوژي کې مطالعه کېږي. حیواناتو د بوټو او فنګس۱۰ – ۲۰ حجرو ډولونو په پرتله په څو حجروي بدن کې د حجرو د بڼو د پام وړ تنوع رامنځته کړې (۱۰۰-۱۵۰ بېلابېلو حجرو ډولونه).<ref name="Grosberg2007">{{cite journal|last1=Grosberg|first1=RK|last2=Strathmann|first2=RR|year=2007|title=The evolution of multicellularity: A minor major transition?|url=https://grosberglab.faculty.ucdavis.edu/wp-content/uploads/sites/453/2017/05/2007-Grosberg-R.-K.-and-R.-R.-Strathmann.pdf|journal=Annu Rev Ecol Evol Syst|volume=38|pages=621–654|doi=10.1146/annurev.ecolsys.36.102403.114735}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Parfrey|first1=L.W.|last2=Lahr|first2=D.J.G.|year=2013|title=Multicellularity arose several times in the evolution of eukaryotes|url=http://www.producao.usp.br/bitstream/handle/BDPI/45022/339_ftp.pdf?sequence=1&isAllowed=y|journal=BioEssays|volume=35|issue=4|pages=339–347|doi=10.1002/bies.201200143|pmid=23315654|s2cid=13872783|access-date=2022-07-28|archive-date=2014-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20140725235332/http://www.producao.usp.br/bitstream/handle/BDPI/45022/339_ftp.pdf?sequence=1&isAllowed=y|url-status=dead}}</ref><ref>http://public.wsu.edu/~lange-m/Documnets/Teaching2011/Popper2011.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160729224035/http://public.wsu.edu/~lange-m/Documnets/Teaching2011/Popper2011.pdf |date=2016-07-29 }} {{Bare URL PDF|date=March 2022}}</ref><ref>{{cite journal|pmid=24363320|doi=10.3732/ajb.1300314|volume=101|issue=1|title=The evolutionary-developmental origins of multicellularity|year=2014|journal=Am. J. Bot.|pages=6–25|last1=Niklas|first1=KJ}}</ref><ref>{{cite journal|author=Bonner, John Tyler|author-link=John Tyler Bonner|year=1998|title=The Origins of Multicellularity|journal=[[Integrative Biology]]|volume=1|issue=1|pages=27–36|url=http://courses.cit.cornell.edu/biog1101/outlines/Bonner%20-Origin%20of%20Multicellularity.pdf|format=PDF, 0.2 MB|issn=1093-4391|doi=10.1002/(SICI)1520-6602(1998)1:1<27::AID-INBI4>3.0.CO;2-6|url-status=unfit|archive-url=https://web.archive.org/web/20120308175112/http://courses.cit.cornell.edu/biog1101/outlines/Bonner%20-Origin%20of%20Multicellularity.pdf|archive-date=March 8, 2012}}</ref><ref>Margulis, L. & Chapman, M.J. (2009). Kingdoms and Domains: An Illustrated Guide to the Phyla of Life on Earth ([4th ed.]. ed.). Amsterdam: Academic Press/Elsevier. p. 116.</ref> === د څو حجرې توب له منځه تلل === په ځینو ډلو کې څوحجرې‌توب له منځه تلل رامنځته شوی دی. فنګس په عمده ډول څو حجروي دي، که څه هم لومړني متنوع نسبونه یې په عمده ډول یو حجروي دي (د بېلګې په توګه میکروسپوریډیا) او په فنګسنو کې (لکه ساکارومایکوتینا، کریپتوکوکس او نورو خمیرونو کې) یوحجرې‌توب ته بېرته راګرځیدل شتون لري. همدارنګه کېدای شي په ځینو سرو الجي ګانو (لکه پورفیریدیوم) کې هم رامنځته شوی وي، خو کېدای شي هغوی په لومړني ډول یوحجروي وي. ګومان کېږي چې په ځینو زرغونو الجي ګانو (لکه کلورېلا ولګارېس او ځینې Ulvophyceae) کې هم د څوحجرې توب له منځه تلل رامنځته شوي وي. په نورو ډلو، په عمومي توګه پرازیټانو کې، د حجرو په تعداد یا ډولونو کې د څوحجرې توب کمښت رامنځته شوی (د بېلګې په توګه میګزوزوان، څو حجروي ارګانیزمونه، چې پخوا اټکل کېده یوحجروي دي، په اصل کې سنیډاریان دي چې په شدت یې حجرې کمې شوې دي).<ref>Seravin L. N. (2001) The principle of counter-directional morphological evolution and its significance for constructing the megasystem of protists and other eukaryotes. ''Protistology'' 2: 6–14, [http://cyberleninka.ru/article/n/the-principle-of-counter-directional-morphological-evolution-and-its-significance-for-construction-the-megasystem-of-protists-and-other].</ref><ref>Parfrey, L.W. & Lahr, D.J.G. (2013), p. 344.</ref><ref>{{cite journal|last1=Medina|first1=M.|last2=Collins|first2=A. G.|last3=Taylor|first3=J. W.|last4=Valentine|first4=J. W.|last5=Lipps|first5=J. H.|last6=Zettler|first6=L. A. Amaral|last7=Sogin|first7=M. L.|year=2003|title=Phylogeny of Opisthokonta and the evolution of multicellularity and complexity in Fungi and Metazoa|journal=International Journal of Astrobiology|volume=2|issue=3|pages=203–211|doi=10.1017/s1473550403001551|bibcode=2003IJAsB...2..203M|doi-access=free}}</ref><ref>Seckbach, Joseph, Chapman, David J. [eds.]. (2010). ''Red algae in the genomic age''. New York, NY, U.S.A.: Springer, p. 252, [https://books.google.com/books?id=fegCa9G-c90C&lpg=PP1&hl=pt-BR&pg=PA252#v=onepage&q&f=false].</ref><ref name="CocquytVerbruggen2010">{{cite journal|last1=Cocquyt|first1=E.|last2=Verbruggen|first2=H.|last3=Leliaert|first3=F.|last4=De Clerck|first4=O.|title=Evolution and Cytological Diversification of the Green Seaweeds (Ulvophyceae)|journal=Mol. Biol. Evol.|volume=27|issue=9|year=2010|pages=2052–2061|issn=0737-4038|doi=10.1093/molbev/msq091|pmid=20368268|doi-access=free}}</ref><ref>Richter, Daniel Joseph: [http://escholarship.org/uc/item/7xc2p94p The gene content of diverse choanoflagellates illuminates animal origins], 2013.</ref><ref>{{cite web |title=Myxozoa |url=http://tolweb.org/Myxozoa/2460 |access-date=14 April 2018 |website=tolweb.org |خونديځ نېټه=16 February 2015 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20150216140158/http://tolweb.org/Myxozoa/2460 |url-status=dead |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20150216140158/http://tolweb.org/Myxozoa/2460 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150216140158/http://tolweb.org/Myxozoa/2460 }}</ref> === سرطان === څو حجروي ارګانیزمونه، په ځانګړې توګه اوږد عمر لرونکي حیوانات، د سرطان له ننګونې سره مخامخ دي، سرطان هغه وخت رامنځته کېږي چې حجرې ونشي کولی د طبیعي ودې په پروسه کې خپله وده تنظیم کړي. د نسج په مورفولوژي کې بدلونونه کولی شو د دې پروسې په اوږدو کې وګورو. سرطان په حیواناتو (میتازونونو) کې اکثراً د څوحجرې‌توب د له منځه تللو په توګه تعریف کېږي. په نورو څو حجروي ارګانیزمونو او ان په پروټوزوا کې د سرطان د احتمالي شتون په هکله بحث شتون لري. د بېلګې په توګه، نباتي ګالونه د تومور په توګه پېژندل شوي دي، خو ځینې لیکونکي بیا استدلال کوي چې بوټي (نباتات) سرطان نه رامنځته کوي.<ref>{{cite journal|last1=Davies|first1=P. C. W.|last2=Lineweaver|first2=C. H.|year=2011|title=Cancer tumors as Metazoa 1.0: tapping genes of ancient ancestors|journal=Physical Biology|volume=8|issue=1|page=015001|doi=10.1088/1478-3975/8/1/015001|pmid=21301065|pmc=3148211|bibcode=2011PhBio...8a5001D}}</ref><ref>Richter, D. J. (2013), p. 11.</ref><ref>{{cite journal|last1=Gaspar|first1=T.|last2=Hagege|first2=D.|last3=Kevers|first3=C.|last4=Penel|first4=C.|last5=Crèvecoeur|first5=M.|last6=Engelmann|first6=I.|last7=Greppin|first7=H.|last8=Foidart|first8=J. M.|year=1991|title=When plant teratomas turn into cancers in the absence of pathogens|journal=Physiologia Plantarum|volume=83|issue=4|pages=696–701|doi=10.1111/j.1399-3054.1991.tb02489.x}}</ref><ref>Lauckner, G. (1980). Diseases of protozoa. In: ''Diseases of Marine Animals''. Kinne, O. (ed.). [https://www.int-res.com/archive/doma_books/DOMA_Vol_I_(general_aspects,_protozoa_to%20gastropoda).pdf Vol. 1, p. 84] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241203112100/https://www.int-res.com/archive/doma_books/DOMA_Vol_I_(general_aspects,_protozoa_to%20gastropoda).pdf |date=2024-12-03 }}, John Wiley & Sons, Chichester, UK.</ref><ref>{{cite journal|last1=Riker|first1=A. J.|year=1958|title=Plant tumors: Introduction|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=44|issue=4|pages=338–9|doi=10.1073/pnas.44.4.338|pmid=16590201|pmc=335422|bibcode=1958PNAS...44..338R|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Doonan|first1=J.|last2=Hunt|first2=T.|year=1996|title=Cell cycle. Why don't plants get cancer?|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1996-04-11_380_6574/page/481|journal=Nature|volume=380|issue=6574|pages=481–2|doi=10.1038/380481a0|pmid=8606760|s2cid=4318184|doi-access=free}}</ref> === د سوماټيک او زېږوونکو حجرو جلا کول === په ځینو څو حجروي ډلو کې چې ویزمانیسټان نومېږي، د سوماټیکو سټریل حجروي لړۍ او زېږوونکو حجرو لړۍ تر منځ جلاتوب تکامل وکړ. په هرحال، د ویزمانیسټ وده نسبتاً نادره ده (د بېلګې په توګه مهره لرونکي، آرتوپودان، ولووکس)، ځکه چې د ډېری ډولونو لویه برخه د جسمي امبریوجنیزس وړتیا لري (لکه ځمکني بوټي، ډېری الجي ګان، ډېری invertebrates).<ref>Ridley M (2004) Evolution, 3rd edition. Blackwell Publishing, p. 295-297.</ref><ref>Niklas, K. J. (2014) [http://www.amjbot.org/content/101/1/6.long The evolutionary-developmental origins of multicellularity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170809175903/http://www.amjbot.org/content/101/1/6.long |date=2017-08-09 }}.</ref> == د اصل فرضیه == د څو حجروي اصل لپاره یوه فرضیه دا ده چې د مشخص فعالیت لرونکو حجرو یوه ډله د grex په نوم راز ته ورته یوه ډله کې سره راټولې شوې، چې د څو حجروي واحد په توګه یې حرکت وکړ. دا په اصل کې هغه کار دی چې سلایم مولډان یې ترسره کوي. بله فرضیه دا ده چې یوه ابتدایي حجره د هستوي وېش مرحلې څخه تېر شو او په پایله کې یوه کوئنوسایټ باندې بدل شو. د هرې هستې چارپېره یوه غشا جوړه شوه (او حجروي فضا او اورګانیلونه په فضا کې اشغال شول)، په پایله کې په یوه ارګانیزم کې د حجرو نښتې ډلې رامنځته کېږي (دا میکانیزم په ډروسوفیلا کې لیدل کېږي). دریمه فرضیه دا ده چې د یوه حجروي ارګانیزم له وېش سره، د حجرې لورګانې له یوبل څخه جلا نشوې، چې په یوه ارګانیزم کې د یوشان حجرو د راټولېدو لامل شو چې وروسته کولی شي تخصصي نسجونه جوړ کړي. دا هماغه کار دی چې نباتي او حیواني جنینونه او همدارنګه استعماري choanoflagellate یې ترسره کوي.<ref>{{cite journal|url=|title=Multicellular development in a choanoflagellate|first1=Stephen R.|last1=Fairclough|first2=Mark J.|last2=Dayel|first3=Nicole|last3=King|date=26 October 2010|journal=Current Biology|volume=20|issue=20|pages=R875–R876|doi=10.1016/j.cub.2010.09.014|pmid=20971426|pmc=2978077}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2010/12/14/science/14creatures.html|title=In a Single-Cell Predator, Clues to the Animal Kingdom's Birth|first=Sean B.|last=Carroll|newspaper=The New York Times|date=December 14, 2010}}</ref> له هغه ځایه چې لومړني څوحجروي موجودات ساده او نرم موجودات وو چې هډوکي، پوستکي او د بدن نورې کلکې برخې یې نه لرلې، په فوسیلونو کې په ښه توګه ندي ساتل شوي. یوه استثنا کېدای شي ډیموسفنج وي چې کیدای شي په لرغونو ډبرو کې یې کیمیاوي لاسلیک پرځای پرېښی وي. د څو حجروي موجوداتو لومړني فوسیلونو کې ګریپانیا سپایرالیس او په ګابن (Gabonionta) کې د B Palaeoproterozoic Francevillian فوسیلي ډلې تور شیلونو فوسیلونه شامل دي. د دوشانتو جوړښت د څوحجروي ځانګړتیاوو شواهدو سره ۶۰۰ میلیون کلن کوچني فوسیلونه موندلي دي.<ref>A H Knoll, 2003. ''Life on a Young Planet''. Princeton University Press. {{ISBN|0-691-00978-3}} (hardcover), {{ISBN|0-691-12029-3}} (paperback). An excellent book on the early history of life, very accessible to the non-specialist; includes extensive discussions of early signatures, fossilization, and organization of life.</ref><ref>{{cite journal|author=El Albani, Abderrazak <!--- | last = El Albani | first = Abderrazak | author-link = Abderrazak El Albani A, Bengtson S, Canfield DE, Bekker A, Macchiarelli R, Mazurier A, Hammarlund EU, Boulvais P, Dupuy JJ, Fontaine C, Fürsich FT, Gauthier-Lafaye F, Janvier P, Javaux E, Ossa FO, Pierson-Wickmann AC, Riboulleau A, Sardini P, Vachard D, Whitehouse M, Meunier A. --->|date=1 July 2010|title=Large colonial organisms with coordinated growth in oxygenated environments 2.1 Gyr ago|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2010-07-01_466_7302/page/100|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=466|issue=7302|pages=100–104|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature09166|pmid=20596019|display-authors=etal|bibcode=2010Natur.466..100A|s2cid=4331375}}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1038/nature13766|pmid=25252979|title=Cell differentiation and germ–soma separation in Ediacaran animal embryo-like fossils|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_nature_2014-12-11_516_7530/page/238|journal=Nature|year=2014|last1=Chen|first1=L.|last2=Xiao|first2=S.|last3=Pang|first3=K.|last4=Zhou|first4=C.|last5=Yuan|first5=X.|volume=516|issue=7530|pages=238–241|bibcode=2014Natur.516..238C|s2cid=4448316}}</ref> تر دې وروستیو، فیلوجنیټیکي بیارغونه د اناټومیکي (په ځانګړې توګه امبریولوژیکي) ورته والي له طریقه ترسره کېده. دا ناسمه ده، ځکه له ۵۰۰ میلیون کالو زیات کېږي چې څوحجروي ژوندي موجودات لکه حیوانات او بوټي له خپلو یوحجروي نیکونو څخه لرې شوي دي. د وخت داسې تېرېدنه دواړو متنوع او متضادو تکاملي وختونو ته اجازه ورکوي ترڅو له ورته والي څخه تقلید وکړي او د مډرنو او پخوانیو ورکو شویو ډلو بڼو ترمنځ تفاوتونه راټول کړي. مډرن فیلوجینیټیک له پېچلو تخنیکونو لکه آلوانزایمونه، سټلایټ DNA او نورو مالیکولي نښانو څخه د هغو صفتونو د توصیف لپاره کار اخلي چې د پخوا پورې اړوند نسبونو کې مشترک دي. څوحجروي تکامل کېدای شي د بېلابېلو طریقو له لارې رامنځته شي چې ځینې یې لاندې توضیح شوې دي: === سیمبیوټیک تیوري === دا نظریه سپارښتنه کوي چې لومړني څو حجروي موجودات د یوحجروي موجوداتو بڼو له سیمبیوزس (همکارۍ) څخه، چې هر یو یې بېلابېل رول لوبوي، رامنځته شوي دي. د وخت په تېرېدو سره، دا موجودات هومره یوبل پورې تړل کېږي چې نشي کولی په یوازې توګه ژوندي پاتې شي او بلآخره په یوه څو حجروي موجود کې د هغوی د جینوم د ادغام لامل کېږي. هر اړوند ارګانیزم په نویو جوړو شویو بڼو کې د توپیرموندلو حجرو جلا نسب باندې بدلېږي.<ref>{{cite book|author=Margulis, Lynn|author-link=Lynn Margulis|year=1998|title=Symbiotic Planet: A New Look at Evolution|page=160|publisher=[[Basic Books]]|location=New York|isbn=978-0-465-07272-9|url=https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=96971657|تاريخ الوصول=2022-07-28|تاريخ الأرشيف=2010-04-20|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20100420055859/http://www.questia.com/PM.qst?a=o|url-status=dead|لاسرسي نېټه=2022-07-28|خونديځ نېټه=2010-04-20|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20100420055859/http://www.questia.com/PM.qst?a=o|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20100420055859/http://www.questia.com/PM.qst?a=o|archive-url=https://web.archive.org/web/20100420055859/http://www.questia.com/PM.qst?a=o}}</ref> له یوبل پورې داسې شدیده تړلې د سیمبیوزس دا بڼه کېدای شي په مکرر ډول ولیدل شی، لکه د مسخره کب او ریټري سمندري شقایقو اړیکې په شان. په دې مواردو کې، ډېر زیات شکمن دی چې که کومه بله بڼه به له منځه لاړه شي که نه. په هرحال، د دې نظریې ستونزه دا ده چې تراوسه په ډاګه نده چې د هر ژوندي موجود DNA  څنګه کولی شي چې په یوه واحد جینوم کې ځای پرځای شي ترڅو یوه واحده بڼه تشکیل کړي. که څه هم داسې ښکاري چې داسې سیمبیوزس به رامنځته شوی وي (د بېلګې په توګه، په حیواني او نباتي حجرو کې مایټوکانډریا او کلوروپلاسټ – انډوسیمبیوزس)، دا کار په ندرت سره رامنځته شوی او ان په هغه وخت کې د انډوسیمبیوزس جینوم د توپیر یو عنصر ساتلی دی او په جلا توګه د کوربه بڼو مایټوز په جریان کې د هغو DNA تکراروي. د بېلګې په توګه، دوه یا درې سیمبیوټیک ارګانیزمونه چې lichen رامنځته کوي، که څه هم د بقا لپاره یوبل پورې تړلي دي، باید په جلا توګه بیاتولید شي او وروسته بیاځلې شکل واخلي ترڅو یو انفرادي ارګانیزم جوړ کړي. === د حجروي کېدو (سینسیشال) نظریه === دا نظریه وایي چې یو انفرادي یوحجروي موجود، له څو هستو سره، کولی شي د خپلو هرې یوې هستې شاوخوا ته د داخلي غشا تقسیمونه جوړ کړي. ډېری پروټیسټان لکه سیلیاټان او سلایم مولډان کولی شي څو هستې ولري چې له دې فرضیې څخه ملاتړ کوي. په هرحال، د څو هستو ساده شتون د دې فرضیې ملاتړ لپاره کافي ندي. د سیلیاتانو ګڼې هستې توپیر لري او په واضح توګه بېلابېلې دندې په غاړه لري. ماکرونوکلیوس د ارګانیزم اړتیاوې پوره کوي، په داسې حال کې چې مایکرونوکلیوس بیا د جنیټیکي مواد په تبادلې سره د جنسي تکثر لپاره کارول کېږي. د سلایم مولډانو سینسیشیا له کومې بلې لارې څخه نه بلکه آمیب ته ورته انفرادي حجرو، لکه د ځینو څو حجروي ارګانیزمونو سینسیشیال نسجونو، څخه جوړېږي. د دې لپاره چې معتبره وګڼل شي، دا نظریه د اثبات وړ یوې بېلګې او له پخوا څخه موجود سینسشیم نه د څوحجروي ارګانیزم جوړېدو میکانیزم ته اړتیا لري.<ref>{{cite book|vauthors=Hickman CP, Hickman FM|date=8 July 1974|title=Integrated Principles of Zoology|url=https://archive.org/details/bwb_KU-106-151|edition=5th|publisher=[[Mosby (publisher)|Mosby]]|isbn=978-0-8016-2184-0|page=[https://archive.org/details/bwb_KU-106-151/page/112 112]}}</ref> == سرچينې == hziokv77mxxowriwew7i7uuu28mkg4v 0 63285 369753 365832 2026-10-09T18:24:46Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261009sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 369753 wikitext text/x-wiki '''د سپوږمۍ فزیکي سپړنه''' یا اکتشاف هغه مهال پیل شو چې د [[شوروي اتحاد]] له‌خوا د «لونا ۲» په نامه یوه جوړه شوې فضا څېړونکې وسیله فضا ته ولېږل شوه او د ۱۹۵۹ کال د سپټمبر میاشتې په ۱۴مه نېټه د سپوږمۍ پر سطح ولګېده. تر دې مخکې د اکتشاف وسایل داسې وو چې له ځمکې څخه یې مشاهدات کول. د نوري تلسکوپ په اختراع کېدو سره د سپوږمۍ د مشاهداتو په کیفیت کې لومړنی مثبت ګام واخیستل شو. ګالیلیو ګالیله لومړنی کس و چې تلسکوپ یې د ستورپوهنیزو یا نجومي موخو لپاره وکاراوه؛ ده په ۱۶۰۹ کال کې خپل تلسکوپ جوړ کړ او د سپوږمۍ د سطحې غرونه او ګړنګونه لومړني هغه مشاهدات وو چې د دغه تلسکوپ په مرسته یې وکړل. د ناسا ادارې «اپولو پروګرام» یوازنی پروګرام و چې انسان یې په بریالي ډول سپوږمۍ ته ورساوه او شپږ ځله یې دغه کار وکړ. لومړی ځل په ۱۹۶۹ کال کې وشو چې د «اپولو ۱۱» دوو ستور مزلو علمي وسایل ځای پر ځای کړل او د سپوږمۍ بېلګې یې ځمکې ته راوړې. د سپوږمۍ لیرې اړخ ته لومړنی بې خدمې ماموریت د «چانګ اي ۴» چینايي فضايي بېړۍ په مرسته د ۲۰۱۹ کال په لومړیو کې ترسره شو چې «یوټو ۲» څېړونکې وسیله یې په بریالي ډول هلته ځای پر ځای کړه. == تر فضايي الوت وړاندې == د لرغوني یونان فیلسوف «اناکساګوراس» (چې تر میلاد مخکې په ۴۲۸ کال کې مړ دی) استدلال وکړ چې لمر او سپوږمۍ دواړه لویې کروي ډبرې دي او سپوږمۍ له لمر څخه رڼا منعکسوي. د جنتونو په اړه د ده [[بی دیني|غیر مذهبي]] لیدلوری د دې لامل شو چې زندان ته ولوېږي او تبعید شي. پلوټارک په خپل کتاب «On the Face in the Moon's Orb» کې وویل چې سپوږمۍ داسې ژور ځایونه لري چې د لمر رڼا نه ور رسېږي او دا د سیندونو سیوري او ژور ګړنګونه دي. اریسټارخوس یو ګام وړاندې لاړ او د اندازې تر څنګ یې له ځمکې څخه د سپوږمۍ واټن هم محاسبه کړ او د واټن لپاره یې د ځمکې د شعاع ۲۰ برابره اندازه ترلاسه کړه (رښتینې اندازه ۶۰ ده؛ د ځمکې شعاع ان د اراټوسټن له وخته پېژندل شوې وه).<ref>{{cite web |last=O'Connor |first=J.J. |author2=Robertson, E.F. |date=February 1999 |title=Anaxagoras of Clazomenae |url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Anaxagoras.html |access-date=2007-04-12 |publisher=University of St Andrews}}</ref> فارسي منجم یا ستورپوه «حبش الحاسب المروزي» تر میلاد وروسته د ۸۲۵ او ۸۳۵ کلونو تر منځ په بغداد کې په الشمیسیه رصدخونه یا کتنځي کې بېلابېل مشاهدات وکړل. د دغو مشاهداتو په مرسته یې د سپوږمۍ قطر ۳۰۳۷ کیلومتره (چې د ۱۵۱۹ کلیومتره شعاع معادل دی) او له ځمکې څخه یې د سپوږمۍ واټن ۳۴۶۳۴۵ کیلومتره (۲۱۵۲۰۹ مایله) اټکل کړ. په یوولسمه پېړۍ کې مسلیمان فزیک‌پوه «ابن الهیثم» د سپوږمۍ رڼا د یو شمېر ازمېښتونو او مشاهداتو له لارې وڅېړله او دې پایلې ته ورسېد چې دا رڼا په خپله د سپوږمۍ د رڼا او د لمریزې رڼا په جذب او انتشار کې د سپوږمۍ د وړتیا ترکیب دی.<ref name="Needham">{{cite book|last=Needham|first=Joseph|year=1986|series=Science and Civilization in China|volume=3|title=Mathematics and the Sciences of the Heavens and Earth|place=Taipei|publisher=Caves Books|page=227; 411–416|isbn=978-0-521-05801-8}}</ref> په منځنیو پېړیو کې د تلسکوپ تر اختراع مخکې ګڼو خلکو سپوږمۍ د یوې کرې په توګه وپېژندله، که څه هم ډېری خلک په دې باور وو چې سپوږمۍ په بشپړ ډول صافه ده. په ۱۶۰۹ کال کې ګالیله په خپل کتاب «Sidereus Nuncius» کې د سپوږمۍ لومړنی تلسکوپي انځور وکیښ او ویې ویل چې سپوږمۍ صافه نه ده، بلکې غرونه او ګړنګونه لري. وروسته په اوولسمه پېړۍ کې «جیوواني باټیسټا ریچیولي» او «فرانچسکو ماریا ګریمالډي» د سپوږمۍ یوه نقشه وکښله او ګڼو ګړنګونو ته یې هغه نومونه ورکړل چې اوس هم په همدغو نومونو یادېږي. په نقشو کې د سپوږمۍ د سطحې تیاره برخې سمندرونه او روښانه برخې قارې وبلل شوې.<ref name="Hayashi08Aryabhata">Hayashi (2008), ''Aryabhata I''</ref><ref>{{cite web |last=Van Helden |first=A. |year=1995 |title=The Moon |url=http://galileo.rice.edu/sci/observations/moon.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20040623085326/http://galileo.rice.edu/sci/observations/Moon.html |archive-date=2004-06-23 |access-date=2007-04-12 |publisher=Galileo Project}}</ref><ref name="Toomer-463-4">{{cite journal|first=G. J.|last=Toomer|title=Review: ''Ibn al-Haythams Weg zur Physik'' by Matthias Schramm|journal=Isis|volume=55|issue=4|date=December 1964|pages=463–465|doi=10.1086/349914}}</ref><ref>{{cite book|title=The Moon & the Western Imagination|url=https://archive.org/details/moonwesternim00scot|page=[https://archive.org/details/moonwesternim00scot/page/75 75]-76|last=Montgomery|first=Scott L.|year=1999|publisher=University of Arizona Press|isbn=9780816519897}}</ref><ref name="Langermann">{{Cite journal|title=The Book of Bodies and Distances of Habash al-Hasib|url=https://archive.org/details/centaurus_1985_28_2/page/111|last=Langermann|author-link=Tzvi Langermann|first=Y. Tzvi|journal=[[Centaurus (journal)|Centaurus]]|year=1985|volume=28|pages=111–112|doi=10.1111/j.1600-0498.1985.tb00831.x|issue=2|bibcode=1985Cent...28..108T}}</ref> == فضايي سیالي == "فضايي سیالۍ" یا "د سپوږمۍ سیالۍ" د شوروي اتحاد او امریکا متحدو ایالتونو تر منځ له هغې سړې جګړې څخه الهام اخیستی چې پر سپوږمۍ له تمرکز سره لا چټکه شوه. په دې کې ډېرې لومړنۍ علمي پېښې شاملېږي. مثلاً په ۱۹۵۹ کال کې شوروي اتحاد د سپوږمۍ له لیرې اړخ څخه عکسونه واخیستل چې دا ځایونه تر هغه مهاله لا نه وو لیدل شوي او په ۱۹۶۹ کال کې سپوږمۍ ته د لومړني انسان له ختلو سره دا سیالي اوج ته ورسېده چې په ټوله نړۍ کې د شلمې پېړۍ او په ټولیز ډول د بشري تاریخ مهمه پېښه ګڼل کېږي. لومړنی مصنوعي جسم چې په سپوږمۍ کې یې پرواز وکړ، د شوروي اتحاد بې خدمې څېړونکې وسیله «لونا ۱» وه چې د ۱۹۵۹ کال د جنورۍ میاشتې په ۴مه نېټه یې الوت وکړ. دا لومړنی څېړونکی جسم و چې د لمر په شاوخوا کې د مرکزي لمر مدار ته ورسېد. کم کسان پر دې پوهېدل چې «لونا ۱» د سپوږمۍ له سطحې سره د لګېدو لپاره طراحي یا ډیزاین شوی دی.<ref name="nssdc">{{cite web |title=Luna 1 |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1959-012A |website=NASA Space Science Data Coordinated Archive |access-date=2022-08-02 |archive-date=2019-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190602031816/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1959-012A |url-status=dead }}</ref> == تر ۱۹۹۰ وروسته == په ۱۹۹۰ کال کې جاپان د «هیټن» فضايي بېړۍ په مرسته سپوږمۍ را وکتله او درېیم هېواد شو چې د سپوږمۍ په مدار کې یې یو جسم ځای پرځای کړ. فضايي بېړۍ د «هاګورومو» په نامه څېړونکی جسم د سپوږمۍ په مدار کې خوشی کړ، خو رالېږونکی یا ټرانزمېټر پاتې راغی او بالاخره له فضايي بېړۍ څخه یې د لا ډېرې علمي استفادې مخه ډپ کړه. د جاپان د فضايي څېړنو د مرکز (JAXA) رسمي وېب‌پاڼه کاږي چې جاپان د ۲۰۰۷ کال په سپټمبر میاشت کې سیلین (SELENE) فضايي بېړۍ د دې لپاره فضا ته واستوله چې د سپوږمۍ د منشاء او تکامل په اړه علمي معلومات را ټول کړي او د راتلونکو سپړنو یا اکتشافاتو لپاره د ټکنالوژۍ له پراختیا سره مرسته وکړي.<ref name="index2">{{cite web |title=Kaguya (SELENE) |url=http://www.selene.jaxa.jp/index_e.htm |access-date=2007-06-25 |publisher=JAXA}}</ref> د اروپا فضايي مرکز د ۲۰۰۳ کال د سپټمبر میاشتې په ۲۷مه نېټه د «سمارټ ۱» په نامه یو ارزان بیه او کوچنی مداري څېړونکی فضا ته ولېږه. د «سمارټ ۱» لومړنۍ موخه دا وه چې د سپوږمۍ له سطحې څخه د ایکسرې او ماورای بنفش وړانګو درې اړخیز عکسونه واخلي. دغه څېړونکی جسم د ۲۰۰۴ کال د نومبر میاشتې په ۱۵مه نېټه د سپوږمۍ مدار ته دننه شو او د ۲۰۰۶ کال د سپټمبر میاشتې تر ۳یمې نېټې پورې یې تر هغه مهاله مشاهداتو ته دوام ورکړ چې په قصدي ډول د سپوږمۍ په سطحه پورې ټکر کړل شو.  <ref>{{cite web |date=4 September 2006 |title=SMART-1 Impacts Moon |url=http://www.esa.int/esaCP/SEMBY5BVLRE_index_0.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20061025000823/http://www.esa.int/esaCP/SEMBY5BVLRE_index_0.html <!-- Bot retrieved archive --> |archive-date=2006-10-25 |access-date=2006-09-03 |publisher=ESA}}</ref> === پلان شوي سوداګریز ماموریتونه === د ۲۰۱۶ کال په اګسټ میاشت کې د متحدو ایالتونو دولت «مون اکسپرس» شرکت ته اجازه ورکړه چې سپوږمۍ ته الوت وکړي. دا لومړی ځل و چې یوه خصوصي شرکت ته دغسې حق ورکړل شو. دا پرېکړه د یوه داسې چلند په توګه په پام کې نیول کېږي چې په راتلونکي کې په ژوره فضا کې د سوداګریزو فعالیتونو لپاره د څارنیزو یا نظارتي سټنډرډونو له تعریف سره مرسته کوي. تر دې مخکې خصوصي شرکتونو په ځمکه یا د ځمکې په شاوخوا کې د فعالیت اجازه نه لرله.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/science/2016/aug/03/us-startup-moon-express-2017-lunar-mission|title=US startup Moon Express approved to make 2017 lunar mission|last=McCarthy|first=Ciara|date=3 August 2016|work=The Guardian|access-date=13 July 2017|issn=0261-3077|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170730225106/https://www.theguardian.com/science/2016/aug/03/us-startup-moon-express-2017-lunar-mission|archive-date=30 July 2017}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://lunar.xprize.org/news/blog/important-update-google-lunar-xprize|title=An Important Update From Google Lunar XPRIZE|date=23 January 2018|work=Google Lunar XPRIZE|access-date=12 May 2018|archive-date=24 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180124043226/https://lunar.xprize.org/news/blog/important-update-google-lunar-xprize|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/01/24/science/google-lunar-xprize-finalists.html|title=For 5 Contest Finalists, a $20 Million Dash to the Moon|last=Chang|first=Kenneth|date=24 January 2017|work=The New York Times|access-date=13 July 2017|issn=0362-4331|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170715065721/https://www.nytimes.com/2017/01/24/science/google-lunar-xprize-finalists.html|archive-date=15 July 2017}}</ref><ref name="https://www.space.com_2017-09-25">{{Citation|url=https://www.space.com/37813-google-lunar-x-prize-deadline-extended-march-2018.html|title=Deadline for Google Lunar X Prize Moon Race Extended Through March 2018|newspaper=space.com|date=16 August 2017|first=Mike|last=Wall|access-date=25 September 2017|archive-date=19 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170919234520/https://www.space.com/37813-google-lunar-x-prize-deadline-extended-march-2018.html|url-status=live}}</ref> د ۲۰۰۸ کال د نومبر میاشتې په ۲۹مه نېټه ناسا ادارې وویل چې ۹ سوداګریز شرکتونه به د دې لپاره سیالي وکړي چې سپوږمۍ ته د کوچنیو محمولو د لېږدولو تړون وګټي. د ناسا اجرایوي رئیس «جیم برایډنسټاین» وايي "موږ د سپوږمۍ سطحې ته د تګ او راتګ لپاره د یوه امریکايي داخلي ظرفیت یا وړتیا پر رامنځته کولو لګیا یو".<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.space.com/33632-moon-express-private-lunar-landing-approval.html|title=Moon Express Approved for Private Lunar Landing in 2017, a Space First|work=Space.com|access-date=13 July 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170712211615/https://www.space.com/33632-moon-express-private-lunar-landing-approval.html|archive-date=12 July 2017}}</ref><ref>{{cite news|last1=Chang|first1=Kenneth|title=NASA's Return to the Moon to Start With Private Companies' Spacecraft|url=https://www.nytimes.com/2018/11/29/science/nasa-moon-landers.html|newspaper=[[The New York Times]]|access-date=29 November 2018|language=en|date=29 November 2018|archive-date=1 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181201011041/https://www.nytimes.com/2018/11/29/science/nasa-moon-landers.html|url-status=live}}</ref> [[چین د خلکو جمهوریت|چین]] د سپوږمۍ د اکتشاف لپاره «د چین د سپوږمیز اکتشاف پروګرام» پیل کړی دی او د سپوږمۍ د سپړنې لیدلوري څېړي، په ځانګړي ډول په سپوږمۍ کې د هیلیم-۳ ایزوټوپ په لټه کې دي چې په ځمکه کې یې د انرژۍ د سرچینې په توګه وکاروي. چین د ۲۰۰۷ کال د اکتوبر میاشتې په ۲۴مه نېټه د سپوږمۍ روباټیک مدار ګرځېدونکی «چانګ اي ۱» وتوغاوه. د «چانګ اي ۱» ماموریت چې په لومړیو کې د یوه کال لپاره پلان شوی و، ډېر بریالی و او له همدې امله څلور میاشتې نور هم تمدید شو. د ۲۰۰۹ کال د مارچ میاشتې په لومړۍ نېټه «چانګ اي ۱» قصداً د سپوږمۍ پر سطحه ور ټکر کړل شو او ۱۶ میاشتنی ماموریت یې پای ته ورسېد. چین د ۲۰۱۰ کال د اکتوبر میاشتې په لومړۍ نېټه د سپوږمۍ «چانګ اي ۲» مدار ګرځېدونکی وتوغاوه. بالاخره یې د ۲۰۱۳ کال د سپټمبر میاشتې په ۱۴مه نېټه «چانګ اي ۳» د سپوږمۍ پر سطحه ښکته کړ او درېیم هېواد شو چې دا کار یې وکړ. «چانګ اي ۳» لومړنۍ فضايي بېړۍ ده چې په ۱۹۷۶ کال کې تر «لونا ۲۴» را وروسته د سپوږمۍ سطحې ته ورسېده. دا چې د «چانګ اي ۳» ماموریت ډېر بریالی و، له همدې امله ورپسې مرستندوی «چانګ اي ۴» د نوي ماموریت لپاره وکارول شو. چین د ۲۰۱۸ کال د ډسمبر میاشتې په ۷مه نېټه د سپوږمۍ لیرې اړخ ته د «چانګ اي ۴» ماموریت پیل کړ. د ۲۰۱۹ کال د جنورۍ میاشتې په ۳یمه نېټه «چانګ اي ۴» د سپوږمۍ په لیرې اړخ کې ښکته شو. دغې فضايي بېړۍ په سپوږمۍ کې «یوټو-۲» روباټیک جسم ځای پر ځای کړ. د نورو اکتشافاتو تر څنګ «یوټو-۲» ومونده چې د سپوږمۍ په ځینو لیرو ځایونو کې دوړې کابو ۱۲ متره ژورې دي.<ref>[https://www.businessinsider.com/china-lunar-rover-found-thick-dust-on-moon-far-side-2020-2 Morgan McFall (26 Feb 2020) China's lunar rover finds nearly 40 feet of dust on the far side of the moon]</ref><ref>[https://www.space.com/china-change-4-rover-moon-record.html China's Farside Moon Rover Breaks Lunar Longevity Record.] Leonard David, ''Space.com''. 12 December 2019.</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/science/2019/jan/03/china-probe-change-4-land-far-side-moon-basin-crater|title=Far side of the moon: China's Chang'e 4 probe makes historic touchdown|last1=Devlin|first1=Hannah|date=2019-01-03|work=The Guardian|access-date=2019-06-06|last2=Lyons|first2=Kate|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref><ref>[https://spaceflightnow.com/2018/12/07/china-launches-historic-mission-to-land-on-far-side-of-the-moon/ China launches historic mission to land on far side of the Moon] Stephen Clark, ''Spaceflight Now''. 07 December 2018.</ref><ref>{{cite journal|title=Technological advancements and promotion roles of Chang'e-3 lunar probe mission|journal=Sci China Tech Sci|volume=56|issue=11|page=2702|year=2013|doi=10.1007/s11431-013-5377-0|bibcode=2013ScChE..56.2702S|last1=Sun|first1=Zezhou|last2=Jia|first2=Yang|last3=Zhang|first3=He|s2cid=111801601}}</ref><ref>{{cite web |last=David |first=Leonard |date=4 March 2003 |title=China Outlines its Lunar Ambitions |url=http://space.com/missionlaunches/china_Moon_030304.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060316214426/http://space.com/missionlaunches/china_moon_030304.html |archive-date=March 16, 2006 |access-date=2006-03-20 |publisher=Space.com}}</ref> == سرچينې == lm4jhi9a4ez89iou0kxtks2zin3faat 0 63312 369782 369503 2026-10-09T20:09:12Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261009sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 369782 wikitext text/x-wiki انټي بیوټیک د میکروب ضد مادو یوه بڼه ده چې د باکټریا په وړاندې فعال دي. دا د باکټریایي انتاناتو سره د مبارزې لپاره ترټولو مهم باکټریاضد عامل دی او انټي بیوټیکي درمل د دې ډول انتاناتو د درملنې او مخنيوي لپاره په پراخه کچه کارول کېږي. دا مواد کېدای شي په بشپړ توګه باکټریا له منځه یوسي او یا یې د ودې مخنیوی وکړي. ځینې انټي بیوټیکونه د پروټوزوا ضد فعالیت درلودونکي هم دي. انټي بیوټیکونه د عام ذکام یا انفلونزا په شان ویروسونو په وړاندې اغیزناک ندي؛ هغه درمل چې د ویروسونو مخه نیسي د انټي بیوټیکو پرځای د انټي وایرل (ویروس ضد) درملو په نوم یادېږي.<ref name="NHSB">{{cite web |date=5 June 2014 |title=Antibiotics |url=https://www.nhs.uk/conditions/Antibiotics-penicillins/Pages/Introduction.aspx |access-date=17 January 2015 |publisher=NHS |تاريخ الأرشيف=18 January 2015 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20150118023314/http://www.nhs.uk/conditions/antibiotics-penicillins/pages/introduction.aspx |url-status=dead |archive-date=18 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150118023314/http://www.nhs.uk/conditions/antibiotics-penicillins/pages/introduction.aspx }}</ref><ref>{{cite web |title=Factsheet for experts |url=http://ecdc.europa.eu/en/eaad/antibiotics/Pages/factsExperts.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141221183712/http://ecdc.europa.eu/en/eaad/antibiotics/Pages/factsExperts.aspx |archive-date=21 December 2014 |access-date=21 December 2014 |publisher=European Centre for Disease Prevention and Control}}</ref><ref>For example, [[metronidazole]]: {{cite web |title=Metronidazole |url=https://www.drugs.com/monograph/metronidazole.html |access-date=31 July 2015 |publisher=The American Society of Health-System Pharmacists}}</ref><ref name="Antibioticandantiprotozal">{{cite book|title=Chemical Analysis of Antibiotic Residues in Food.|date=2012|publisher=John Wiley & Sons, Inc.|isbn=978-1-4496-1459-1|pages=[https://archive.org/details/antibioticssimpl0002gall/page/1 1–60]|url=https://archive.org/details/antibioticssimpl0002gall/page/1}}</ref><ref>{{Cite web |date=2017-05-06 |title=Why antibiotics can't be used to treat your cold or flu |url=https://www.health.qld.gov.au/news-events/news/antibiotics-viruses-cold-flu |access-date=2020-05-13 |website=www.health.qld.gov.au |language=en-AU}}</ref> کله کله د انټي بیوټیک اصطلاح – د دې کلمې په اصلي معنا «د ژوند مخالف» په توګه، چې د ἀντι anti «مخالف» او βίος bios «ژوند» یوناني ریښو څخه اخیستل شوې – په پراخه کچه د هر هغې مادې لپاره کارول کېږي چې د میکروبونو په وړاندې ترې کار اخیستل کېږي، خو په معموله طبي کارونه کې، انټي بیوټیکونه (لکه پنسیلین) هغه مواد دي چې په طبیعي ډول تولیدېږي (د یوه مایکروارګانیزم لخوا د بل مقابلې لپاره)، په داسې حال کې چې غیر انټي بیوټیکي انټي باکټریال مواد (لکه سلفونامایډان او انټي سپټیک مواد) په بشپړ ډول مصنوعي دي. په هرحال، دواړه ډلې د مایکروارګانیزمونو د وژلو یا د ودې مخنیوي یوشان موخه لري او دواړه په انټي میکروبي کیموتراپي کې د «انټي باکټریال» په نوم شامل شوي دي. «د باکټریا ضد» موادو کې انټي سپټیک درمل، د باکټریا ضد صابونونه او کیمیاوي جراثیمو ضد مواد شامل دي، په داسې حال کې چې انټي بیوټیکونه د باکټریا ضد موادو یوه مهمه برخه ده چې په ځانګړې توګه په طبابت کې او کله کله د څارویو خوړو لپاره کارول کېږي.<ref>{{cite web |title=General Background: Antibiotic Agents |url=http://www.tufts.edu/med/apua/about_issue/agents.shtml#1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141214195917/http://www.tufts.edu/med/apua/about_issue/agents.shtml#1 |archive-date=14 December 2014 |access-date=21 December 2014 |work=Alliance for the Prudent Use of Antibiotics}}</ref> انټي بیوټیکونه له ډېر پخوا راهیسې کارول شوي دي. ډېری تمدنونو د پوپنک وهلې ډوډۍ له موضعي کارونې څخه ګټه اخیسته، ځکه چې په لرغوني مصر، نوبیا، چین، صربستان، یونان او روم څخه راغلو حواله جاتو کې د هغو ګټورو اغیزو ته اشاره شوې وه. اولنی کس چې د انتاناتو درملنې لپاره یې د پوپنک کارونه په مستقیم ډول ثبت کړه، جان پارکینسون (زوکړه ۱۵۶۷ – مړینه ۱۶۵۰) وو. انټي بیوټیکونو په شلمه پېړۍ کې طبابت کې انقلاب رامنځته کړ. الکسانډر فلمېنګ (زوکړه ۱۸۸۱ – مړینه ۱۹۵۵) په ۱۹۲۸م کال کې اوسني پنسیلین کشف کړل چې د جګړې په وخت کې د هغو پراخه کارونه ډېره ګټوره ثابته شوه. په هرحال، د انټي بیوټیکو اغیزمن توب او هغو ته اسانه لاسرسی د دې لامل شوه چې له هغو څخه له حد نه ډېره ګټه واخیستل شي او ځینې باکټریا ګانې یې مقابل کې مقاومت پیدا کړي. د روغتیا نړیوال سازمان د میکروبونو ضد مقاومت د پراخ «جدي ګواښ چې نور د راتلونکي لپاره ندی، په اوس وخت کې د نړۍ په هره سیمه کې رامنځته شوی دی او دا وړتیا لري چې په هرچا، په هر عمر باندې په هر هېواد کې اغیزه وکړي» په توګه طبقه بندي کړی. د انټي بیوټیکو په وړاندې مقاومت له امله رامنځته شوې مرګ ژوبله په ۲۰۱۹م کال کې ۱.۲۷ میلیون کسانو ته ورسېده.<ref>{{Cite journal|last=Gould|first=Kate|date=2016-03-01|title=Antibiotics: from prehistory to the present day|url=https://doi.org/10.1093/jac/dkv484|journal=Journal of Antimicrobial Chemotherapy|volume=71|issue=3|pages=572–575|doi=10.1093/jac/dkv484|pmid=26851273|issn=0305-7453}}</ref><ref>{{cite web |date=16 November 2015 |title=Public Confused About Antibiotic Resistance, WHO Says |url=http://www.medscape.com/viewarticle/854564 |access-date=21 November 2015 |website=Medscape Multispeciality |vauthors=Brooks M}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Gould K|title=Antibiotics: from prehistory to the present day|journal=The Journal of Antimicrobial Chemotherapy|volume=71|issue=3|pages=572–5|date=March 2016|pmid=26851273|doi=10.1093/jac/dkv484|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book|title=Antibiotics: Targets, Mechanisms and Resistance|url=https://books.google.com/books?id=3SZrAAAAQBAJ|publisher=John Wiley & Sons|date=4 December 2013|isbn=978-3-527-33305-9|vauthors=Gualerzi CO, Brandi L, Fabbretti A, Pon CL|pages=1}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Laxminarayan R, Duse A, Wattal C, Zaidi AK, Wertheim HF, Sumpradit N, Vlieghe E, Hara GL, Gould IM, Goossens H, Greko C, So AD, Bigdeli M, Tomson G, Woodhouse W, Ombaka E, Peralta AQ, Qamar FN, Mir F, Kariuki S, Bhutta ZA, Coates A, Bergstrom R, Wright GD, Brown ED, Cars O|display-authors=6|title=Antibiotic resistance-the need for global solutions|journal=The Lancet. Infectious Diseases|volume=13|issue=12|pages=1057–98|date=December 2013|pmid=24252483|doi=10.1016/S1473-3099(13)70318-9|url=http://dspace.ucuenca.edu.ec/handle/123456789/22122|hdl-access=free|hdl=10161/8996|access-date=2022-08-03|archive-date=2020-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200610091542/http://dspace.ucuenca.edu.ec/handle/123456789/22122|url-status=dead}}</ref><ref name="WHO2014">{{cite book|url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/112642/1/9789241564748_eng.pdf?ua=1|title=Antimicrobial resistance: global report on surveillance|publisher=The World Health Organization|date=April 2014|access-date=13 June 2016|isbn=978-92-4-156474-8}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Murray|first1=Christopher JL|last2=Ikuta|first2=Kevin Shunji|last3=Sharara|first3=Fablina|last4=Swetschinski|first4=Lucien|last5=Aguilar|first5=Gisela Robles|last6=Gray|first6=Authia|last7=Han|first7=Chieh|last8=Bisignano|first8=Catherine|last9=Rao|first9=Puja|last10=Wool|first10=Eve|last11=Johnson|first11=Sarah C.|date=2022-02-12|title=Global burden of bacterial antimicrobial resistance in 2019: a systematic analysis|journal=The Lancet|language=English|volume=399|issue=10325|pages=629–655|doi=10.1016/S0140-6736(21)02724-0|issn=0140-6736|pmid=35065702|pmc=8841637}}</ref> == ریښه پېژنونه == د «انټي بیوزس» اصطلاح د «ژوند خلاف» په معنا د فرانسوي باکټریولوژسټ جین پال ویلمین لخوا د هغې پدیدې لپاره چې د دې باکټریا ضد درملو لخوا راڅرګنده شوه، د توصیفي نوم په توګه معرفي شوه. انټي بیوزس د لومړي ځل لپاره په ۱۸۷۷م کال کې په باکټریاګانو کې توصیف شوه، کله چې لویي پاسټور او رابرټ کوخ دا ولیدل چې په هوا کې شته یو باسیل کولی شي د آنټراکس باسیل د ودې مخنیوی وکړي. دا درمل وروسته په ۱۹۴۷م کال کې د امریکایي مایکروبیولوژسټ، سلمان واکسمن لخوا د انټي بیوټیک په توګه ونومول شوې.<ref name="Saxena">{{cite book|title=Applied Microbiology|vauthors=Saxena S|publisher=Springer India|year=2015|isbn=978-81-322-2258-3|pages=83–120|chapter=Chapter 8: Microbes in Production of Fine Chemicals (Antibiotics, Drugs, Vitamins, and Amino Acids)|doi=10.1007/978-81-322-2259-0|s2cid=36527513}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Foster W, Raoult A|date=December 1974|title=Early descriptions of antibiosis|journal=The Journal of the Royal College of General Practitioners|volume=24|issue=149|pages=889–94|pmc=2157443|pmid=4618289}}</ref><ref name="Saxena2">{{cite book|title=Applied Microbiology|vauthors=Saxena S|publisher=Springer India|year=2015|isbn=978-81-322-2258-3|pages=83–120|chapter=Chapter 8: Microbes in Production of Fine Chemicals (Antibiotics, Drugs, Vitamins, and Amino Acids)|doi=10.1007/978-81-322-2259-0|s2cid=36527513}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Landsberg H|year=1949|title=Prelude to the discovery of penicillin|journal=Isis|volume=40|issue=3|pages=225–7|doi=10.1086/349043|s2cid=143223535}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Waksman SA|date=1947|title=What is an antibiotic or an antibiotic substance?|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20264541|journal=Mycologia|volume=39|issue=5|pages=565–9|doi=10.1080/00275514.1947.12017635|pmid=20264541}}</ref> د انټي بیوټیک ویی د لومړي ځل لپاره په ۱۹۴۲م کال کې د سلمان واکسمن او ملګرو لخوا یې د مجلو په مقالو کې د هر هغې مادې توصیف لپاره وکارول شو چې د یوه مایکروارګانیزم لخوا تولید شي او د نورو مایکروارګانیزمونو له ودې سره مخالف وي. دې تعریف کې هغه مواد چې باکټریا له منځه وړي خو د مایکروارګانیزمونو له لورې نه تولیدېږي (لکه د معدې اسیډ او هایډروجن پراوکسایډ) نه شاملېږي. همدارنګه د باکټریا ضد مصنوعي مرکبات لکه سلفونامایډونه په کې ندي شامل. په اوسنۍ کارونه کې، د «انټي بیوټیک» اصطلاح هر هغه درمل ته ویل کېږي چې باکټریا له منځه وړي یا یې د ودې مخنیوی کوي، دا په پام کې نه نیول کېږي چې آیا دا درمل د مایکروارګانیزم لخوا تولید شوي‌ دي که نه.<ref name="Saxena3">{{cite book|title=Applied Microbiology|vauthors=Saxena S|publisher=Springer India|year=2015|isbn=978-81-322-2258-3|pages=83–120|chapter=Chapter 8: Microbes in Production of Fine Chemicals (Antibiotics, Drugs, Vitamins, and Amino Acids)|doi=10.1007/978-81-322-2259-0|s2cid=36527513}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/antimicrobialdru0000scho|title=The Antimicrobial Drugs|vauthors=Scholar EM, Pratt WB|publisher=Oxford University Press, US|year=2000|isbn=978-0-19-512529-0|pages=[https://archive.org/details/antimicrobialdru0000scho/page/3 3]|url-access=registration}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Davies J, Davies D|date=September 2010|title=Origins and evolution of antibiotic resistance|journal=Microbiology and Molecular Biology Reviews|volume=74|issue=3|pages=417–33|doi=10.1128/MMBR.00016-10|pmc=2937522|pmid=20805405}}</ref> د «انټي بیوټيک» اصطلاح له ''anti'' + βιωτικός (''biōtikos'')، «د ژوند لپاره مناسب، ژوندی» څخه اخیستل شوی، کوم چې په خپله له βίωσις (''biōsis'')، «د ژوند لاره»، او له βίος (''bios'')، «ژوند» څخه اخیستل شوی. د «باکټریا ضد» اصطلاح له یوناني ἀντί (ضد)، «مخالف» + βακτήριον (''baktērion'') د βακτηρία (''baktēria'') مخفف، «کارکوونکي، میله» څخه اخیستل شوې، ځکه چې لومړنۍ کشف شوې باکټریا د میلې په بڼه وه.<ref>{{cite book|title=A Greek-English Lexicon|veditors=Liddell HG, Scott R|chapter=βιωτικός|chapter-url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dbiwtiko%2Fs|via=[[Perseus Project]]}}</ref><ref>{{cite book|title=A Greek-English Lexicon|veditors=Liddell HG, Scott R|chapter=βίωσις|chapter-url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dbi%2Fwsis|via=[[Perseus Project]]}}</ref><ref>{{cite book|title=A Greek-English Lexicon|veditors=Liddell HG, Scott R|chapter=βίος|chapter-url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dbi%2Fos1|via=[[Perseus Project]]}}</ref><ref>{{cite book|title=A Greek-English Lexicon|veditors=Liddell HG, Scott R|chapter=ἀντί|chapter-url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Da%29nti%2F|via=[[Perseus Project]]}}</ref><ref>{{cite book|title=A Greek-English Lexicon|veditors=Liddell HG, Scott R|chapter=βακτηρία|chapter-url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dbakthri%2Fa|via=[[Perseus Project]]}}</ref> == کارول == === طبي کارول === انټي بیوټیکونه د باکټریایي انتاناتو او کله کله د پروټوزوایي انتاناتو د درملنې یا مخنیوي لپاره کارول کېږي. (مټرونیډازول د ګڼو پرازیټي ناروغیو په وړاندې اغیزمن درمل دي). کله چې شکمن شو چې د یوه انتان له امله یوه ناروغۍ رامنځته شوې خو مسئول پاتوجن ونه پېژندل شي، تجربوي درملنه پیل کېږي. په دې کې د وړاندې شویو اعراض او علایمو په اساس د پراخه طیف لرونکي انټي بیوټیک تجویز شامل دي او هغه وخت پلي کېږي چې لابراټواري معاینو پایلې کیدای شي څو ورځې وخت ونیسي.<ref name="Antibiotic">{{cite book|title=Antibiotics Simplified.|date=2011|publisher=Jones & Bartlett Publishers|isbn=978-1-4496-1459-1|pages=15–17|url=https://books.google.com/books?id=vIRgA57q414C&q=Antibiotics}}</ref><ref name="General principles">{{cite journal|vauthors=Leekha S, Terrell CL, Edson RS|title=General principles of antimicrobial therapy|journal=Mayo Clinic Proceedings|volume=86|issue=2|pages=156–67|date=February 2011|pmid=21282489|pmc=3031442|doi=10.4065/mcp.2010.0639}}</ref> کله چې مسئول پاتوجن مایکروارګانیزم له پخوا څخه پېژندل شوی وي یا تشخیص شوی وي، کولی شو یوه قطعي درملنه پیل کړو. په دې کې د نري طیف لرونکي انټي بیوټیک کارول شامل دي. د ورکړل شوي انټي بیوټیک ټاکنه د هغه د بیې په اساس ترسره کېږي. د مایکروارګانیزم پېژندل ډېر مهم دي ځکه دا کولی شي د انټي بیوټيک درملنې بیه او زهرجن توب را کم کړي او همدارنګه د انټي میکروبي موادو په وړاندې مقاومت راټیټ کړي. د جراحۍ څخه مخنیوي لپاره، د حاد اپنډیسیټ لپاره چې اختلاطي شوی نه وي کولی شو انټي بیوټيک ورکړو.<ref>{{cite journal|vauthors=Rollins KE, Varadhan KK, Neal KR, Lobo DN|title=Antibiotics Versus Appendicectomy for the Treatment of Uncomplicated Acute Appendicitis: An Updated Meta-Analysis of Randomised Controlled Trials|journal=World Journal of Surgery|volume=40|issue=10|pages=2305–18|date=October 2016|pmid=27199000|doi=10.1007/s00268-016-3561-7|s2cid=4802473}}</ref><ref name="General principles2">{{cite journal|vauthors=Leekha S, Terrell CL, Edson RS|title=General principles of antimicrobial therapy|journal=Mayo Clinic Proceedings|volume=86|issue=2|pages=156–67|date=February 2011|pmid=21282489|pmc=3031442|doi=10.4065/mcp.2010.0639}}</ref> انټي بیوټیکونه د مخنیوي په توګه هم ورکول کېږي او دا کار یوازې هغو کسانو کې ترسره کېږي چې له ګواښ سره مخامخ دي لکه هغه کسان چې ضعیفه معافیتي سیسټم لري (په ځانګړې توګه د HIV پېښو کې د نومونیا یا سږو پړسوب مخنیوي لپاره)، هغه کسان چې د معافیت سیستم ټیټوونکي درمل کاروي، سرطاني ناروغان او هغه کسان چې جراحي کوي. په جراحي پروسیجرونو کې د دې درملو کارول د څېرې زخمونو انتاني کېدو مخنیوي لپاره دي. هغوی د غاښونو انټي بیوټیکي مخنیوي کې رغنده رول لوبوي چېرې چې د هغوی کارونه کېدای شي له باکټریمیا او انتاني انډوکارډیټ څخه مخنیوی وکړي. انټي بیوټیکونه همدارنګه په نوټروپنیا کې، چې په ځانګړې توګه سرطان پورې تړلې وي، د انتاناتو د مخنیوي لپاره وکارول شي.<ref>{{cite journal|vauthors=Flowers CR, Seidenfeld J, Bow EJ, Karten C, Gleason C, Hawley DK, Kuderer NM, Langston AA, Marr KA, Rolston KV, Ramsey SD|display-authors=6|title=Antimicrobial prophylaxis and outpatient management of fever and neutropenia in adults treated for malignancy: American Society of Clinical Oncology clinical practice guideline|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-oncology_2013-02-20_31_6/page/794|journal=Journal of Clinical Oncology|volume=31|issue=6|pages=794–810|date=February 2013|pmid=23319691|doi=10.1200/JCO.2012.45.8661}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Bow EJ|title=Infection in neutropenic patients with cancer|journal=Critical Care Clinics|volume=29|issue=3|pages=411–41|date=July 2013|pmid=23830647|doi=10.1016/j.ccc.2013.03.002}}</ref><ref name="Antibiotic2">{{cite book|title=Antibiotics Simplified.|date=2011|publisher=Jones & Bartlett Publishers|isbn=978-1-4496-1459-1|pages=15–17|url=https://books.google.com/books?id=vIRgA57q414C&q=Antibiotics}}</ref> د زړه کورونري رګونو ثانوي ناروغۍ څخه د مخنیوي لپاره د اوسني علمي فعاله شواهدو له لورې د انټي بیوټیک کارونې څخه ملاتړ نه کېږي او په اصل کې کېدای شي د زړه او رګونو مړینه، له هر بل لامله مړینه او د سکتې واقعاتو کې زیاتوالی راولي.<ref name=":4">{{cite journal|vauthors=Sethi NJ, Safi S, Korang SK, Hróbjartsson A, Skoog M, Gluud C, Jakobsen JC|title=Antibiotics for secondary prevention of coronary heart disease|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=2|issue=5|pages=CD003610|date=February 2021|pmid=33704780|pmc=8094925|doi=10.1002/14651858.CD003610.pub4|collaboration=Cochrane Heart Group}}</ref> === د تجویز طریقه === د انټي بیوټیکونو تجویز لپاره بېلابېلې لارې شتون لري. انټي بیوټیکونه په معمول ډول د خولې له لارې کارول کېږي. په شدیدو پېښو کې، په ځانګړې توګه ژورو سیسټمیکو انتاناتو کې، کولی شو انټی بیوټیکونه په رګونو کې یا په تزریقي ډول هم تجویز کړو. چېرته چې انتاني شوې سیمه په اسانۍ سره د لاسرسۍ وړ وي، کېدای شي انټي بیوټیک د سترګو څاڅکو په توګه د سترګو په تورو کې یا د سترګو په التهاب کې او یا هم د غوګونو التهاب لپاره او د لامبو وهونکو د غوږونو التهاب لپاره موضعي وکارول شي. موضعي کارونه هم د درملنې یوه بله ټاکنه ده چې د پوستکي ځینې ناروغیو لکه آکنه او سلولیټ لپاره کارول کېږي. د موضعي کارونې ګټو کې لوړ غلظت ته لاسرسی او د التهاب په سیمه کې د انټي بیوټیکو ثابت پاتې کېدل شامل دي؛ د سیسټمیک جذب کېدو او زهرجن کېدو کمېدل، او د اړتیا وړ انټي بیوټيک ټولیز حجم کمېدل، په پایله کې له انټي بیوټیک څخه د غلطې کارونې ګواښ هم راکموي. د هغو موضعي انټي بیوټيکونو په هکله چې د جراحي ځانګړو ټپونو په سر لګول کېږي، رپوټ شوی چې د جراحۍ ځای انتاني کېدو ګواښ راکموي. په هرحال، لا هم د موضعي انټي بیوټیکو کارونې په هکله د اندیښنو وړ ځینې ځانګړي لاملونه شتون لري. کېدای شي د انټي بیوټیکونو یوه برخه په سیسټمیک ډول جذب شي؛ د مصرفي انټي بیوټيک دقیق دوز اندازه کول ګران کار دی او همدارنګه د تماس په صورت کې د موضعي حساسیت یا ډرماټیټ د رامنځته کېدو امکان هم شتون لري. سپارښتنه کېږي هرڅومره ژر چې کېږي انټي بیوټیک باید تجویز شي په ځانګړې توګه هغو انتاناتو کې چې ژوند ته ګواښ جوړوي. ډېری عاجل ډیپارټمنټونه انټي بیوټيکونه د همدې موخې لپاره ځان سره ساتي.<ref>{{cite journal|vauthors=Pangilinan R, Tice A, Tillotson G|title=Topical antibiotic treatment for uncomplicated skin and skin structure infections: review of the literature|journal=Expert Review of Anti-Infective Therapy|volume=7|issue=8|pages=957–65|date=October 2009|pmid=19803705|doi=10.1586/eri.09.74|s2cid=207217730}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Heal CF, Banks JL, Lepper PD, Kontopantelis E, van Driel ML|title=Topical antibiotics for preventing surgical site infection in wounds healing by primary intention|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=2016|issue=11|pages=CD011426|date=November 2016|pmid=27819748|pmc=6465080|doi=10.1002/14651858.CD011426.pub2}}</ref><ref name="Treating chronic wounds">{{cite journal|vauthors=Lipsky BA, Hoey C|title=Topical antimicrobial therapy for treating chronic wounds|journal=Clinical Infectious Diseases|volume=49|issue=10|pages=1541–9|date=November 2009|pmid=19842981|doi=10.1086/644732|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Hung KK, Lam RP, Lo RS, Tenney JW, Yang ML, Tai MC, Graham CA|title=Cross-sectional study on emergency department management of sepsis|journal=Hong Kong Medical Journal = Xianggang Yi Xue Za Zhi|volume=24|issue=6|pages=571–578|date=December 2018|pmid=30429360|doi=10.12809/hkmj177149|doi-access=free}}</ref><ref name="General principles3">{{cite journal|vauthors=Leekha S, Terrell CL, Edson RS|title=General principles of antimicrobial therapy|journal=Mayo Clinic Proceedings|volume=86|issue=2|pages=156–67|date=February 2011|pmid=21282489|pmc=3031442|doi=10.4065/mcp.2010.0639}}</ref> === نړیوال مصرف === د هېوادونو په منځ کې د انټي بیوټیکونو مصرف ډېر توپیر لري. د انټي بیوټیک مصرف باندې د نظارت په هکله د WHO رپوټ چې په ۲۰۱۸م کال کې خپور شو، په ۲۰۱۵م کال کې له ۶۵ هېوادونو څخه راټول شوي معلومات یې وارزول. دا اندازه په ورځنۍ توګه د هرو ۱۰۰۰ کسانو په سر د ورځني ډوز په توګه محاسبه شوې وه. مغلستان له ۶۴.۴ سلنې نرخ سره ترټولو ډېر مصرف درلود. بورونډي له ۴.۴ سلنه مصرف سره ترټولو ټیټ مصرف درلود. اموکسی سیلین او اموکسی سیلین/کلاوولانیک اسیډ درملو ترټولو ډېر مصرف درلود.<ref>{{cite news|title=UK antibiotic consumption twice that of the Netherlands, WHO report finds|url=https://www.pharmaceutical-journal.com/20205732.article|access-date=22 December 2018|publisher=Pharmaceutical Journal|date=14 November 2018|archive-date=22 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181222221210/https://www.pharmaceutical-journal.com/20205732.article|url-status=dead}}</ref> == جانبي عوارض == د کلینيکي کارونې تایید لپاره انټي بیوټیکونه لومړی د هرډول منفي اغیزو له اړخه کتل کېږي او په معمول ډول خوندي او د زغم وړ ګڼل کېږي. په هرحال، ځینې انټي بیوټیکونه په پراخه توګه نامطلوبه جانبي عوارضو درلودونکي دي چې له خفیفو نیولې تر ډېر شدیده پورې رسېږي او د کارول شوي انټي بیوټيک ډول، د موخې میکروبونو او ناروغ کس پورې تړاو لري. جانبي عوارض کېدای شي د انټي بیوټیک درملیزو یا زهري ځانګړنو منعکس کوونکي وي یا کېدای شي ډېر حساسیت یا الرژیک غبرګونونه په کې شامل وي. جانبي عوارضو کې له عادي تبې او کانګو نیولې تر عمده الرژیکي غبرګونونو لکه فوټوډرماتایټس او انافایلکسس پورې شامل وي.<ref>{{cite journal|vauthors=Slama TG, Amin A, Brunton SA, File TM, Milkovich G, Rodvold KA, Sahm DF, Varon J, Weiland D|display-authors=6|title=A clinician's guide to the appropriate and accurate use of antibiotics: the Council for Appropriate and Rational Antibiotic Therapy (CARAT) criteria|journal=The American Journal of Medicine|volume=118|issue=7A|pages=1S–6S|date=July 2005|pmid=15993671|doi=10.1016/j.amjmed.2005.05.007|collaboration=Council for Appropriate Rational Antibiotic Therapy (CARAT)}}</ref><ref>{{cite web |date=6 May 2014 |title=Antibiotics – Side effects |url=http://www.nhs.uk/Conditions/Antibiotics-penicillins/Pages/Side-effects.aspx |access-date=6 February 2016 |website=NHS Choices |publisher=National Health Service (NHS), UK |تاريخ الأرشيف=7 February 2016 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160207044627/http://www.nhs.uk/Conditions/Antibiotics-penicillins/Pages/Side-effects.aspx |url-status=dead |archive-date=7 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160207044627/http://www.nhs.uk/Conditions/Antibiotics-penicillins/Pages/Side-effects.aspx }}</ref> د خولې له لارې خوړل کېدونکو انټي بیوټیکو جانبي عوارضو کې اسهال شامل دی چې د کولمو په فلورا کې ډولونو ترکیب د اختلال په پایله کې رامنځته کېږي چې د بېلګې په توګه د کلوسټریډیوم ډیفیسل په توګه ناروغي زېږوونکو باکټریاګانو د ډېرې ودې لامل کېږي. د انټي بیوټیک کارونې مودې په اوږدو کې د پروبیوټیک درملو کارول کولی شي انټي بیوټیک پورې اړوند اسهال څخه په مخنیوي کې مرسته وکړي. د باکټریا ضد مواد همدارنګه کولی شي د مهبل په فلورا هم اغیزه پرېږدي او کېدای شي د والوو-واجینا په ساحه کې د کاندیدا له نسل څخه د فنګسي انتاناتو له حد‌ څخه ډېرې ودې لامل شي. اضافي جانبي عوارض کېدای شي له نورو درملو سره د تعامل په صورت کې رامنځته شي، د بېلګې په توګه که د کوینولون کورنۍ انټي بیوټیک له سیسټمیک کورټیکوسټروییډ درملو سره یوځای تجویز شي ټنډون ته د زیان رسېدو ګومان ډېرېږي.<ref>{{cite web |title=Antibiotic-Associated Diarrhea – All you should know |url=http://www.bestnaturalremedies.net/antibiotic-associated-diarrhea |access-date=28 December 2014}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Lewis T, Cook J|title=Fluoroquinolones and tendinopathy: a guide for athletes and sports clinicians and a systematic review of the literature|journal=Journal of Athletic Training|volume=49|issue=3|pages=422–7|date=1 January 2014|pmid=24762232|pmc=4080593|doi=10.4085/1062-6050-49.2.09}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Rodgers B, Kirley K, Mounsey A|title=PURLs: prescribing an antibiotic? Pair it with probiotics|journal=The Journal of Family Practice|volume=62|issue=3|pages=148–50|date=March 2013|pmid=23520586|pmc=3601687}}</ref> ځینې انټي بیوټیکونه کېدای شي مایټوکانډریا ته، چې د انسان په شمول په یوکاریوټي حجرو کې له باکټریا څخه اخیستل شوی جز دی، زیان ورسوي. مایټوکانډریا ته زیان په حجراتو کې د آکسیډاټیف فشار رامنځته کېدو لامل کېږي او دا کار د فلوروکوینولون درملو د جانبي عوارضو یوه میکانیزم په توګه سپارښت شوی دی. هغوی همدارنګه په کلوروپلاسټ باندې هم اغیزه پرېږدي.<ref>{{cite journal|vauthors=Marchant J|title=When antibiotics turn toxic|url=https://archive.org/details/nature-uk_2018-03-22_555_7697/page/431|journal=Nature|volume=555|issue=7697|pages=431–433|date=March 2018|pmid=29565407|doi=10.1038/d41586-018-03267-5|doi-access=free|bibcode=2018Natur.555..431M}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Wang X, Ryu D, Houtkooper RH, Auwerx J|title=Antibiotic use and abuse: a threat to mitochondria and chloroplasts with impact on research, health, and environment|journal=BioEssays|volume=37|issue=10|pages=1045–53|date=October 2015|pmid=26347282|pmc=4698130|doi=10.1002/bies.201500071}}</ref> == سرچينې == tr5s8kohpqcdulcrh0hychmtelibrlv 0 63680 369766 367129 2026-10-09T18:59:19Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261009sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 369766 wikitext text/x-wiki په چلندي ارواه پوهنه کې، پیاوړي کول (reinforcement) هغه بهیر ته ویل کېږي چې له مخې یې د یو ژوندي موجود راتلونکی چلن پیاوړی کېږي؛ هغه چې وړاندې د ځانګړو محرکونو له خوا اغېزمن شوی. دغه تقویتي اغېز کېدای شي د چلندي لوړ فریکانس (د بېلګې په توګه څو ځله د یوې میلې کش کول)، اوږد مهال (لکه د اوږد مهال لپاره د یوې میلې کش کولو)، زیات وزن (لکه د لوړ وزن لرونکې میلې کش کول)، یا لنډ ځنډ (لکه د پخواني محرک وروسته د میلې چټک کش کولو) له مخې اندازه کېږي. د ځان تنظیمولو په موډل کې د انسان د چلن درې اصلي اړخونه شاملېږي چې ځان پېژندنه، ځان څرګندول او د ځان تنظیمول دي. پیاوړي کوونکي په معمول ډول له ځان تنظیم کوونکو سره همغږي دي. چلن کېدای شي د پایلو تر اغېز لاندې راوړل شي، خو همدارنګه وړاندنیو محرکو ته اړتیا لري. څلور ډوله پیاوړي کول شتون لري. مثبت پیاوړي کول، منفي پیاوړي کول، انقراض او مجازات. په مثبت پیاوړي کولو کې له یوې مثبتې پیاوړې کوونکې محرکې څخه کار اخیستل کېږي. منفي تقویت بیا د یوې موضوع له فضا څخه د هغه څه کمول دي چې لامل ګرځي د دغې موضوع پخواني چلن ته د هڅولو په موخه لاره برابره کړي. په انقراض کې هغه چلندونه شاملېږي چې احتمالي پایلو ته اړتیا نه لري. که چېرې (ښه یا بد) څه پیاوړي نه شي، د تیوري له مخې باید له منځه ولاړ شي. په پایله کې تحمیلي تنبیه کول پر نامطلوب چلند ناسمې پایلې رامنځته کوي. مجازات بیا د یوې رایجې بیلګې یا یوې ګټې د له منځه وړو په برخه کې د ضعیف چلن لامل ګرځي. په داسې حال کې چې پیاوړتیا د محرک له خوا د راپاورل شوي اغېز اګاهانه درک ته اړتیا نه لري، خو د خوښې وړ هدف ته د رسېدو په برخه کې اګاهانه هڅو ته اړتیا لري. مکافات لرونکي محرکین چې له «غوښتنې» یا «خوښولو» (په ترتیب سره له میل او لذت) او خوښې وړ چلن سره اړوند دي، د مثبتو پیاوړي کوونکو په توګه عمل کوي؛ چې په دې توګه سره د هغو برعکس هم چې پیاوړي کوونکي مطلوب مثبت محرکات وړاندې کوي صدق کوي. پیاوړي کول د یو محرک له خوا د رامنځته شوي اغېز اګاهانه درک ته اړتیا نه لري؛ له همدې امله پیاوړتوب هغه مهال رامنځته کېږي چې په چلن کې پام وړ پیاوړتیا شتون ولري. له دې سره منفي پیاوړتوب هم شتون لري چې د یوه نامطلوب محرک په لرې کولو سره ځانګړی کېږي. د شخصي دندې بدلون کېدای شي د هغو کسانو لپاره چې د ملا دتیر ستونزې لري د یو منفي پیاوړي کوونکي په توګه عمل وکړي (د بېلګې په توګه له یوې کارګري دندې څخه اداري ځایګي ته). <ref name="Schultz">{{cite journal|vauthors=Schultz W|title=Neuronal Reward and Decision Signals: From Theories to Data|url=https://archive.org/details/sim_physiological-reviews_physiological-reviews_2015-07_95_3/page/853|journal=Physiological Reviews|volume=95|issue=3|pages=853–951|date=July 2015|pmid=26109341|pmc=4491543|doi=10.1152/physrev.00023.2014|quote=Rewards in operant conditioning are positive reinforcers.&nbsp;... Operant behavior gives a good definition for rewards. Anything that makes an individual come back for more is a positive reinforcer and therefore a reward. Although it provides a good definition, positive reinforcement is only one of several reward functions.&nbsp;... Rewards are attractive. They are motivating and make us exert an effort.&nbsp;... Rewards induce approach behavior, also called appetitive or preparatory behavior, and consummatory behavior.&nbsp;... Thus any stimulus, object, event, activity, or situation that has the potential to make us approach and consume it is by definition a reward.&nbsp;... Intrinsic rewards are activities that are pleasurable on their own and are undertaken for their own sake, without being the means for getting extrinsic rewards.&nbsp;... Intrinsic rewards are genuine rewards in their own right, as they induce learning, approach, and pleasure, like perfectioning, playing, and enjoying the piano. Although they can serve to condition higher order rewards, they are not conditioned, higher order rewards, as attaining their reward properties does not require pairing with an unconditioned reward.}}</ref><ref name="pmid15574667">{{cite journal|vauthors=Winkielman P, Berridge KC, Wilbarger JL|title=Unconscious affective reactions to masked happy versus angry faces influence consumption behavior and judgments of value|url=https://archive.org/details/sim_personality-and-social-psychology-bulletin_2005-01_31_1/page/121|journal=Personality & Social Psychology Bulletin|volume=31|issue=1|pages=121–35|date=January 2005|pmid=15574667|doi=10.1177/0146167204271309|s2cid=7427794}}</ref> په ډېری مواردو کې د پیاوړي کولو یا « reinforcement» اصطلاح د چلن ښه کېدو ته اشاره کوي، خو ځینې مهال هم د حافظې د پیاوړتیا لپاره کارول کېږي. د بېلګې په توګه، «له ټرینېنګ وروسته پیاوړتیا» د (خوړو په څېر) یوه محرک ته اړتیا پیدا کوي چې د زده کولو له یوې جلسې وروسته د فردي خاطراتو د پراختیا، جزیاتو، مهال او یا هم د هغې بشپړې حافظې لپاره چې تازه رامنځته شوې مهم دی. د حافظې پیاوړی کوونکی محرک همدارنګه کېدلای شي داسې محرک وي چې تاثیراث یې نه یوازې په غیر مستقیم ډول بلکې په مستقیم ډول عاطفي وي، لکه «flashbulb memory یا د برېښنا په څیر حافظه» چې په هغو کې یو شدید حیجاني محرک کولای شي په یو موقعیت کې د شرایطو ټولګه د هغو د زیر مجموعې څخه په زیاته کچه تحریک کړي. له هغو شرایطو څخه چې د مهمو عاطفي تحریکونو لامل ګرځېدلي، د بېلګې په توګه هغه کسان چې په مناسب عمر کې وي او وکولای شي په یاد راوړي چې دوی چېرې کار کاوه هغه مهال چې د جان اف کنډې له ترور او یا هم د سپټمبر د ۱۱ مې له ترهګریزو بریدونو خبر شول. <ref name="pmid928533">{{cite journal|vauthors=Mondadori C, Waser PG, Huston JP|title=Time-dependent effects of post-trial reinforcement, punishment or ECS on passive avoidance learning|journal=Physiology & Behavior|volume=18|issue=6|pages=1103–9|date=June 1977|pmid=928533|doi=10.1016/0031-9384(77)90018-X|s2cid=21534363}}</ref><ref name="pmid22593908">{{cite book|vauthors=Gottfried JA, White NM|chapter=Chapter3: Reward: What is it? How can it be inferred from behavior.|title=Neurobiology of Sensation and Reward|series=Frontiers in Neuroscience|date=2011|publisher=CRC Press|veditors=White NM|chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK92792/|pmid=22593908|isbn=978-1-4200-6726-2}}</ref> پیاوړي کول د فعال او ابزاري شرطي سازۍ مهمه برخه جوړوي. == فعاله شرطي سازي == د فعال شرطي کېدو (operant conditioning) اصطلاح د بي. اف. سکنر له خوا د دې د څرګندولو په موخه چې د هغه په تجربي پاراډایم کې یو ارګانیزم آزاد دی څو په چاپېریال کې کار وکړي، معرفي شوه. په دغه پاراډایم کې ازمویونکي نه شو کولای مطلوب ځواب رامنځته کړي. ازمویونکی په تمه پاتې کېږي څو غبرګون رامنځته شي (له ارګانیزم څخه ساطع شي) او بیا ورته یو بالقوه پیاوړی کوونکی وړاندې شي. د کلاسیکې شرطي سازۍ په پارډایم کې ازمویونکي د یو غبرګون پارونکي محرک، غیر شرطي محرک او همدارنګه د یو خنثی محرک او شرطی محرک په یوځای وړاندې کولو سره خپل مطلوب غبرګون پاروه. === مثبت پیاوړي کول === مثبت پیاوړي کول هغه مهال رامنځته کېږي چې یوه مطلوبه پېښه یا محرک د یوه چلن د پایلې په توګه وړاندې شي او همدارنګه ورسره په مشابه چاپېریالونو کې هم د همدغه چلن د رامنځته کېدو احتمال زیات شي. <ref name="Flora2">{{cite book|last=Flora|first=Stephen|name-list-style=vanc|title=The Power of Reinforcement|url=https://archive.org/details/powerofreinforce0000flor|year=2004|publisher=State University of New York Press|location=Albany}}</ref> * مثال: هغه مهال چې یو موږک یوه تڼۍ کېکاږي خوند ترې اخلي. که چېرې دغه موږک د تڼۍ په کېکاږلو پیل کړي، دغه چاره په مثبت ډول دغه چلن پیاوړی کوي. * مثال: کله چې یوه نجلۍ خپل د لوبو وسایل ټول کوي، پلار یې ورته یو چاکلېټ ورکوي. که چېرې د لوبو د وسایلو د ټول کولو دفعات زیاتوالی ومومي، دغه چاکلېټ (د پاکولو د چلن د پیاوړتیا په موخه) یو مثبت پیاوړی کوونکی دی. * مثال: یو شرکت د مکافاتو ورکولو یو پروګرام ترسره کوي چې له مخې یې د دغه شرکت کارکوونکي د توکو د پلور د کچې له امله جوایز ترلاسه کوی. د پلور د کچ د زیاتوالي په صورت کې جوایز مثبت پیاوړي کوونکي دي. * مثال: ښوونکی هغه مهال چې زده کوونکی یې ښې نمرې اخلي ستایي. دغه ستاینه چې زده کوونکی یې ترلاسه کوي د هغه د نمرو په لا زیاتوالي کې مثبت پیاوړی کوونکی دی. * مثال: یو کارورکوونکی خپل یو کارمند ته د هغه د زیات کار له امله پولي جایزه ورکوي. پولي جایزه د ښه چلن مثبت پیاوړی کوونکی دی او له تمې زیاتې پایلې رامنځته کوي. === منفي پیاوړي کول === منفي پیاوړتوب هغه مهال رامنځته کېږي چې د یو چلن کچه زیاتوالی مومي او بیا یو بده چاره او یا هم محرک ترې حذف کېږي او یا یې هم له ترسره کېدو مخه نیول کېږي. <ref name="Flora">{{cite book|last=Flora|first=Stephen|name-list-style=vanc|title=The Power of Reinforcement|url=https://archive.org/details/powerofreinforce0000flor|year=2004|publisher=State University of New York Press|location=Albany}}</ref> * مثال: یو ماشوم خپله کوټه پاکوي او دغه چاره په هغه باندې «د غالمغال کولو» او یا هم له ماشوم څخه د مکررې غوښتنې په درېدو سره ترسره کېږي. په دغه ځای کې په هغو غالمغال کول په منفي توګه د هغه د پاکولو چلن پیاوړی کوی، ځکه ماشوم غواړي له دغه غالمغال څخه ځان خلاص کړي. * مثال: یو شرکت ځانته کړنلار لري چې که چېرې یو کارکوونکی خپل ورسپارل شوی کار تر جمعې ورځې پورې بشپړ کړي کېدای شي شنبه رخصت ورکړل شي. په شنبه کار کول بد محرک دی. کارکوونکي د خپل کاري موثریث په زیاتوالي هڅه کوي ځان له بد محرک څخه وساتي. * مثال: یو کس له بیروبار او دندې ته له وروسته رسېدو څخه د خلاصون په موخه وخته خپل کار ته ځان رسوي. دغه کار ته د وخته تلو چلن او همدارنګه کار ته د وخته رسېدل له یو بد محرک څخه د ځان خلاصولو په موخه دی. === انقراض === انقراض کېدای شی عمدي یا غیرعمدي وي او هغه مهال رامنځته کېږي چې یو چلن په ناغوښتلي ډول له پامه وغورځول شي. * مثال (عمدي): یو کوچنی ماشوم هغه لنډغر چې په هغه ملنډې وهي په پام کې نه نیسي. دغه لنډغر له ماشوم څخه کوم غبرګون نه ترلاسه کوي او له زور ویلو سره د هغوی د علاقې د کمښت لامل ګرځي. * مثال (غیر عمدي): یو کارګر د سخت او له توان څخه لوړ کار لپاره نه دی ګمارل شوی. له همدې امله دوی د سخت کار نه کولو ته مخه کوي. * مثال (عمدي): یوه پشکه په شپه کې د خوړو موندلو په موخه میومیو کوي. څښتن یې ورته ډوډۍ نه ورکوي، له همدې امله پشکه د شپې له خوا له میومیو کولو څخه ډډه کوي. === د مجازاتو پر وړاندې پیاوړي کېدل === د بېلګې په توګه، ماشوم ته وروسته له هغه د چاکلېټ ورکول چې هغه خپله کوټه پاکوي، یو مثبت پیاوړی کوونکی دی. د شیشې د ماتولو په صورت کې د ماشوم تنبیه کول مثبته جزا ده. د هغه د ناوړه چارو په صورت کې د هغه د وسایلو ضبط کول یوه منفي تنبیه ده. په ازموینو کې د ښو پایلو په اخیستو هغه ته د چکر ورکول یو منفي پیاوړی کوونکی دی. «منفي او مثبت» د دغه کارونې له مخې د «ښه او بد» معنی نه لري.<ref name="D'Amato">{{cite book|vauthors=D'Amato MR|title=Learning Processes: Instrumental Conditioning|year=1969|publisher=The Macmillan Company|location=Toronto|veditors=Marx MH}}</ref> == سرچينې == 6vg0ugjmv0nlwbf7qyp1mdi7e5nejeq 0 63751 369751 367063 2026-10-09T18:21:11Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261009sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 369751 wikitext text/x-wiki پراخ تکاملي سنتسېز/ترکیب د نظري مفاهیمو ټولګه ده چې د تکاملي بیولوژي د معاصر سنتسېز په پرتله چې د ۱۹۱۸ او ۱۹۴۲ زکلونو ترمنځ رامنځته شوی جامع دی. د پراخ تکاملي سنتسېز لپاره غوښتنه په ۱۹۵۰مه لسیزه کې د سي. اچ. واډینګټون له خوا وشوه چې پر بنسټ یې په ۱۹۸۰مه لسیزه کې جي ګولډ او نایلز الدرج د منقطع تعادل اړوند استدلال وکړ او په ۲۰۰۷ زکال کې د ماسیمو پیلیوچي او جیرډ بي مولر له خوا یې مفهوم بېرته ورغول شو. ډاکټر مولر له دغې څېړنې څخه دغه پام وړ پایله ترلاسه کړه چې طبیعي انتخاب د نوعو د زیږون د توضیح لپاره کومه لار نه لري او زیاته یې کړه «انتخاب د نوښت هېڅ ظرفیت نه لري... له همدې امله د مورفولوژیکي تکامل مولد او ترتیبي اړخونه په تکاملي نظریه کې غایب دي». پراخ تکاملي سنتسېز د مختلفو عواملو نسبي اهمیت تر څېړنې لاندې نیسي، د پخواني سنتسېز ګڼ شمېر فرضیات څېړي او هغه په مسببو اضافي عواملو سره پیاوړی کوي. په دغه چاره کې څو سطحي انتخاب، له نسلونو څخه هاخوا اپي ژنټیک وراثت، د نوعو مېشت ځای جوړول، تکامل منل او همدارنګه د تکاملي پراختیايي بیولوژي ګڼ شمېر مفاهیم په کې شاملېږي. <ref name="beyonddna">{{cite journal|last1=Danchin|first1=É.|last2=Charmantier|first2=A.|last3=Champagne|first3=F. A.|last4=Mesoudi|first4=A.|last5=Pujol|first5=B.|last6=Blanchet|first6=S|s2cid=8837202|year=2011|title=Beyond DNA: integrating inclusive inheritance into an extended theory of evolution|journal=Nature Reviews Genetics|volume=12|issue=7|pages=475–486|doi=10.1038/nrg3028|pmid=21681209}}</ref><ref name="pigliucci">{{cite journal|last1=Pigliucci|first1=Massimo|author1-link=Massimo Pigliucci|last2=Finkelman|first2=Leonard|year=2014|title=The Extended (Evolutionary) Synthesis Debate: Where Science Meets Philosophy|journal=BioScience|volume=64|issue=6|pages=511–516|doi=10.1093/biosci/biu062|doi-access=free}}</ref><ref name="Laubichler 2015">{{cite journal|last1=Laubichler|first1=Manfred D.|last2=Renn|first2=Jürgen|year=2015|title=Extended evolution: A Conceptual Framework for Integrating Regulatory Networks and Niche Construction|journal=Journal of Experimental Zoology Part B: Molecular and Developmental Evolution|volume=324|issue=7|pages=565–577|doi=10.1002/jez.b.22631|pmid=26097188|pmc=4744698}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Müller|first=Gerd B.|s2cid=19264907|author-link=Gerd B. Müller|date=December 2007|title=Evo–devo: extending the evolutionary synthesis|journal=Nature Reviews Genetics|volume=8|issue=12|pages=943–949|doi=10.1038/nrg2219|pmid=17984972}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Wade|first1=Michael J.|year=2011|title=The Neo-Modern Synthesis: The Confluence of New Data and Explanatory Concepts|journal=BioScience|volume=61|issue=5|pages=407–408|doi=10.1525/bio.2011.61.5.10|doi-access=free}}</ref><ref name="Laland Uller Feldman 2015">{{Cite journal|last1=Laland|first1=Kevin N.|last2=Uller|first2=Tobias|last3=Feldman|first3=Marcus W.|last4=Sterelny|first4=Kim|last5=Müller|first5=Gerd B.|author5-link=Gerd B. Müller|last6=Moczek|first6=Armin|last7=Jablonka|first7=Eva|author7-link=Eva Jablonka|last8=Odling-Smee|first8=John|date=2015-08-22|title=The extended evolutionary synthesis: its structure, assumptions and predictions|journal=Proc. R. Soc. B|volume=282|issue=1813|pages=20151019|doi=10.1098/rspb.2015.1019|pmid=26246559|pmc=4632619}}</ref> ټول ژوند پوهان د یوه پراخ سنتسېز د اړتیاو او لمنې اړوند یوه خوله نه دي. ډیرو یې د تکاملي پراختیايي بیولوژي له بل سنتسېز سره مرسته کړې هغه چې په مولیکولي ژنټیک او تکامل تمرکز لري څو ومومي طبیعي انتخاب څه ډول د ودې پر بهیرنو او همدارنګه په ژوره همولوژي کې د ارګانېزمونو ترمنځ د لوړو حفاظت شوو ژنونو په برخه کې عمل کوي. == وړاندنی «معاصر سنتسېز» == معاصر سنتسېز چې د شلمې پېړۍ په لومړیو کې په پراخه کچه منل شوی و، د طبیعي انتخاب په برخه کې یې د چارلز داروین د تکامل نظریه او همدارنګه د ژنټیک اړوند د ګریګور منډیل نظریه یې په یوه مشترک ریاضیکي چوکاټ کې سره تطبیق کړې. همدارنګه یې تکامل د ژوند پوهنې د مرکزي پاراډایم په توګه تثبیت کړ. د ۱۹۱۸ او ۱۹۳۲ زکلونو ترمنځ د جمیعتي ژنټیک له دریو څېړونکو څخه یوه یې رونالډ فیشر، جان هالدین او سووال رایټ د ۱۹ مې پېړۍ نظریات چې د طبعي انتخاب اړوند د داروین او د منډیل د ژنټیک نظریات و؛ سره یوځای کړې. جولیان هاکسلي د تکامل: معاصر سنتسېز تر نامه لاندې خپل کتاب کې چې په ۱۹۴۲ زکال کې یې خپور کړ د «معاصر سنتسېز» عبارت یې وړاندې کړ. <ref>{{cite book|author=National Academy of Sciences|author-link=National Academy of Sciences|year=1999|title=Science and Creationism: A View from the National Academy of Sciences|url=https://archive.org/details/sciencecreationi0000unse/page/28|edition=2nd|location=Washington, D.C.|publisher=National Academy Press|isbn=978-0-309-06406-4|lccn=99006259|oclc=43803228|page=[https://archive.org/details/sciencecreationi0000unse/page/28 28]|quote=The scientific consensus around evolution is overwhelming.|doi=10.17226/6024|pmid=25101403}}</ref><ref>{{cite journal|last=Bock|first=Walter J.|date=July 1981|title=Reviewed Work: ''The Evolutionary Synthesis. Perspectives on the Unification of Biology''|url=https://archive.org/details/sim_auk_1981-07_98_3/page/644|journal=[[The Auk]]|volume=98|issue=3|pages=644–646|issn=0004-8038|jstor=4086148}}</ref><ref>{{cite journal|last=Fisher|first=Ronald A.|author-link=Ronald Fisher|date=January 1919|title=XV.—The Correlation between Relatives on the Supposition of Mendelian Inheritance|journal=Transactions of the Royal Society of Edinburgh|volume=52|issue=2|pages=399–433|doi=10.1017/S0080456800012163|issn=0080-4568|oclc=4981124|url=https://zenodo.org/record/1428666}} "Paper read by J. Arthur Thomson on July 8, 1918 to the Royal Society of Edinburgh."</ref><ref>{{cite book|last=Fisher|first=R. A.|author-link=Ronald Fisher|year=1999|orig-year=Originally published 1930; Oxford, UK: The Clarendon Press|title=The Genetical Theory of Natural Selection|others=Edited with a foreword and notes by J. H. Bennett|edition=A complete variorum|location=Oxford, UK|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-850440-5|lccn=00702764|oclc=45308589|title-link=The Genetical Theory of Natural Selection}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Hubbs|first1=C.L.|year=1943|title=Evolution the new synthesis|url=https://archive.org/details/sim_american-naturalist_july-august-1943_77_771/page/365|journal=American Naturalist|volume=77|issue=771|pages=365–68|doi=10.1086/281134}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Kimball|first1=R.F.|year=1943|title=The great biological generalization|url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1943-12_18_4/page/364|journal=Quarterly Review of Biology|volume=18|issue=4|pages=364–67|doi=10.1086/394682|s2cid=88212178}}</ref><ref>[[Karl P. Schmidt]], Evolution the Modern Synthesis by Julian Huxley, Copeia, Vol. 1943, No. 4 (Dec. 31, 1943), pp. 262-263</ref> == لومړنی تاریخ == د ۱۹۵۰ مې لسیزې پر مهال انګلیسي بیولوژیست کنراډ هل واډینګټون د اپي ژنټیک او ژنټیکي جذب اړوند خپلو څېړنو پر بنسټ د د یوه پراخ ستنسېز غوښتنه وکړه. همدارنګه اتریشي ژوي پېژندونکي روپرت ریډل د تکامل منلو په مطالعې سره د پراخ سنتسېز وړاندیز وکړ. په ۱۹۷۸ زکال کې مایکل جی ډي وایټ د معاصر سنتسېز د پراختیا په اړه د نوعو د زیږون اړوند نوې څېړنې له مخې لیکنه وکړه. <ref>{{cite journal|last1=Wilkins|first1=Adam S|s2cid=84217300|year=2008|title=Waddington's Unfinished Critique of Neo-Darwinian Genetics: Then and Now|journal=Biological Theory|volume=3|issue=3|pages=224–232|doi=10.1162/biot.2008.3.3.224}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Pigliucci|first1=Massimo|author-link=Massimo Pigliucci|display-authors=etal|year=2006|title=Phenotypic plasticity and evolution by genetic assimilation|journal=Journal of Experimental Biology|volume=209|issue=12|pages=2362–2367|doi=10.1242/jeb.02070|pmid=16731812|doi-access=free}}</ref><ref>Huang S. (2011). ''The molecular and mathematical basis of Waddington’s epigenetic landscape: A framework for post-Darwinian biology?'' BioEssays 34: 149-157.</ref><ref>Wagner, Günter P; Laubichler; Manfred D. (2004). [http://www.yale.edu/gpwagner/pdfs/Riedl2004.pdf "Rupert Riedl and the Re-Synthesis of Evolutionary and Developmental Biology: Body Plans and Evolvability"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208094623/http://www.yale.edu/gpwagner/pdfs/Riedl2004.pdf|date=2015-12-08}}. ''[[Journal of Experimental Zoology]]'' (Mol Dev Evol) 302B: 92-102.</ref><ref>Parnell, Dennis R. (1978). ''Heralding a New Synthesis Modes of Speciation by M. J. D. White''. Systematic Botany. Vol. 3, No. 1. p. 126.</ref> == ۱۹۸۰مه لسیزه: منقطع تعادل == په ۱۹۸۰مه لسیزه کې د ژوندیو موجوداتو امریکايي لرغون پوهانو سټیفن جی ګولډ او نیلز الدرج د منقطع تعادل اړوند خپلې نظریې په موخه د پراخ سنتسېز، په لوی مقیاس کې د تکاملي بېګلو لپاره د نوعو د انتخاب او همدارنګه له ژنونو څخه نوعو ته د پراختیا په ګڼو طبقاتو کې د طبیعي انتخاب اړوند استدلال وکړ. چلن پوه جان اندلر په ۱۹۸۸ زکال کې یوه مقاله ولیکله او د هغو تکاملي بهیرنو اړوند یې په کې بحث وکړ چې احساس یې کاوه له پامه غورځول شوي. <ref>Gould, Stephen Jay. (1980). ''Is a New and General Theory of Evolution Emerging?'' Paleobiology. Vol. 6, No. 1. pp. 119-130.</ref><ref>{{cite journal|last1=Gould|first1=Stephen Jay|year=1982|title=Darwinism and the Expansion of Evolutionary Theory|url=https://archive.org/details/sim_science_1982-04-23_216_4544/page/380|journal=Science|volume=216|issue=4544|pages=380–387|doi=10.1126/science.7041256|pmid=7041256|bibcode=1982Sci...216..380G}}</ref><ref>[http://www.americanscientist.org/bookshelf/pub/a-more-modern-synthesis "A More Modern Synthesis"]. American Scientist.</ref><ref>{{cite journal|last1=Vermeij|first1=Geerat J|year=1987|title=Unfinished Synthesis: Biological Hierarchies and Modern Evolutionary Thought by Niles Eldredge|url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1987-03_62_1/page/79|journal=The Quarterly Review of Biology|volume=62|issue=1|pages=79–80|doi=10.1086/415312}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Endler|first1=John A|last2=McLellan|first2=Tracy|year=1988|title=The Processes of Evolution: Toward a Newer Synthesis|jstor=2097160|journal=Annual Review of Ecology and Systematics|volume=19|pages=395–421|doi=10.1146/annurev.es.19.110188.002143}}</ref> == د تکاملي پراختیايي بیولوژي همکاري == د تکاملي پراختیايي بیولوژي په برخه کې یو شمېر څېړونکو د بل سنتسېز وړاندیز وکړ. هغوی استدلال کاوه چې معاصر او پراخ سنتسېزونه باید په ژنونو باندې تمرکز ولري او همدارنګه یې له مولیکولي ژنټیک سره د جنین پوهنې د ادغام وړاندیز وکړ؛ د دې لپاره څو دا درک شي چې څه ډول طبیعي انتخاب د ژنونو په تنظیم او ژورې همولوژوي باندې په ارګانېزمونو کې د هغو په کلکو خوندي شوو ژنونو، پروټیني ټولګو او سیګنالي مسیرونو اغېز کوي. مقابل لوری د evo-devo بېله څانګه چې له ارګانېزمي چلن څخه پیروي کوي (د نورو ترمنځ) په رشدي جهت ګیرۍ (هم د تسهیل او هم د محدودیت له اړخه) تکامل منلو او ذاتي شکل باندې په ټینګار سره د لومړنیو فکتورونو په توګه د تکامل له پیچلي جوړښت او فنوټایپي نوښتونو سره مرسته کوي. <ref>{{Cite book|title=The regulatory genome : gene regulatory networks in development and evolution|author=Davidson, Eric H.|isbn=978-0120885633|location=Amsterdam [Netherlands]|oclc=61756485|year=2006}}</ref><ref name="Laubichler 20152">{{cite journal|last1=Laubichler|first1=Manfred D.|last2=Renn|first2=Jürgen|year=2015|title=Extended evolution: A Conceptual Framework for Integrating Regulatory Networks and Niche Construction|journal=Journal of Experimental Zoology Part B: Molecular and Developmental Evolution|volume=324|issue=7|pages=565–577|doi=10.1002/jez.b.22631|pmid=26097188|pmc=4744698}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Bateson|first1=P|s2cid=26656790|year=2005|title=The Return of the Whole Organism|url=https://archive.org/details/journal-of-biosciences_2005-02_30_1/page/31|journal=Journal of Biosciences|volume=30|issue=1|pages=31–39|doi=10.1007/bf02705148|pmid=15824439}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Huneman|first1=Philippe|year=2010|title=Assessing the Prospects for a Return of Organisms in Evolutionary Biology|journal=History and Philosophy of the Life Sciences|volume=32|issue=2–3|pages=341–372|pmid=21162374}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Gilbert|first1=S.F.|last2=Opitz|first2=G.|last3=Raff|first3=R.|year=1996|title=Resynthesizing Evolutionary and Developmental Biology|journal=Developmental Biology|volume=173|issue=2|pages=357–372|doi=10.1006/dbio.1996.0032|pmid=8605997|doi-access=free}}</ref><ref name=":0">{{cite journal|last1=Müller|first1=G. B.|s2cid=19264907|author-link=Gerd B. Müller|year=2007|title=Evo-devo: Extending the evolutionary synthesis|journal=Nature Reviews Genetics|volume=8|issue=12|pages=943–949|doi=10.1038/nrg2219|pmid=17984972}}</ref><ref>[http://www.naturalhistorymag.com/features/061488/the-origins-of-form "The Origins of Form"]. Natural History.</ref><ref>{{Cite book|title=Evolutionary developmental biology|author=Hall, Brian K.|date=1998|publisher=Chapman & Hall|isbn=978-0412785801|edition=2nd|location=London|oclc=40606316}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Gerhart|first1=John|last2=Kirschner|first2=Marc|date=2007-05-15|title=The theory of facilitated variation|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=104|issue=suppl 1|pages=8582–8589|doi=10.1073/pnas.0701035104|pmc=1876433|pmid=17494755|bibcode=2007PNAS..104.8582G|doi-access=free}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal|last=Brakefield|first=Paul M.|date=July 2006|title=Evo-devo and constraints on selection|journal=Trends in Ecology & Evolution|volume=21|issue=7|pages=362–368|doi=10.1016/j.tree.2006.05.001|pmid=16713653|issn=0169-5347}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal|last1=Smith|first1=J. Maynard|last2=Burian|first2=R.|last3=Kauffman|first3=S.|last4=Alberch|first4=P.|last5=Campbell|first5=J.|last6=Goodwin|first6=B.|last7=Lande|first7=R.|last8=Raup|first8=D.|last9=Wolpert|first9=L.|date=September 1985|title=Developmental Constraints and Evolution: A Perspective from the Mountain Lake Conference on Development and Evolution|url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1985-09_60_3/page/265|journal=The Quarterly Review of Biology|volume=60|issue=3|pages=265–287|doi=10.1086/414425|s2cid=85201850|issn=0033-5770}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Wagner|first1=Günter P.|last2=Altenberg|first2=Lee|s2cid=21040413|date=June 1996|journal=Evolution|volume=50|issue=3|pages=967–976|doi=10.1111/j.1558-5646.1996.tb02339.x|pmid=28565291|issn=0014-3820|title=Perspective: Complex Adaptations and the Evolution of Evolvability|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book|title=Challenging the modern synthesis : adaptation, development, and inheritance|others=Huneman, Philippe,, Walsh, Denis M., 1958-|isbn=9780199377183|location=New York, NY|oclc=1001337947|last1=Huneman|first1=Philippe|last2=Walsh|first2=Denis M.|date=2017-08-17}}</ref><ref>{{Citation|last1=Newman|first1=Stuart A.|title=Genes and Form|date=2006-01-06|work=Genes in Development|pages=38–73|publisher=Duke University Press|doi=10.1215/9780822387336-003|isbn=9780822387336|last2=Müller|first2=Gerd B.}}</ref><ref>{{Citation|last=Newman|first=Stuart A.|chapter=Inherency|date=2017-11-15|pages=1–12|publisher=Springer International Publishing|doi=10.1007/978-3-319-33038-9_78-1|isbn=9783319330389|title=Evolutionary Developmental Biology|doi-access=free}}</ref><ref name=":3">{{Citation|last=Müller|first=Gerd B.|chapter=Epigenetic Innovation|date=2010-03-26|chapter-url=http://mitpress.universitypressscholarship.com/view/10.7551/mitpress/9780262513678.001.0001/upso-9780262513678-chapter-12|pages=307–333|publisher=The MIT Press|doi=10.7551/mitpress/9780262513678.003.0012|isbn=9780262513678|access-date=2018-06-22|title=Evolution—the Extended Synthesis}}</ref><ref name=":4">{{Cite journal|last1=Peterson|first1=Tim|last2=Müller|first2=Gerd B.|date=2016-04-28|title=Phenotypic Novelty in EvoDevo: The Distinction Between Continuous and Discontinuous Variation and Its Importance in Evolutionary Theory|journal=Evolutionary Biology|volume=43|issue=3|pages=314–335|doi=10.1007/s11692-016-9372-9|issn=0071-3260|pmc=4960286|pmid=27512237}}</ref> == وروستۍ تاریخچه == د پراخ سنتسېز نظریه په ۲۰۰۷ زکال کې د ماسیمو پیلیوچي او جیرډ بي. مولر له خوا، د تکامل: پراخ سنتسېز په نامه کتاب کې چې په ۲۰۱۰ زکال کې خپور شو بیاځلي مطرح شوه. په پراخ سنتسېز باندې د کار شروع کولو په موخه په لاندې ټکو باندې ټینګار وشو چې دا دي:<ref name="Pigliucci 2007">{{cite journal|last1=Pigliucci|first1=Massimo|s2cid=2703146|author1-link=Massimo Pigliucci|title=Do We Need an Extended Evolutionary Synthesis?|journal=Evolution|volume=61|issue=12|pages=2743–2749|doi=10.1111/j.1558-5646.2007.00246.x|pmid=17924956|year=2007|url=https://philpapers.org/rec/PIGDWN|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite web |last1=Grant |first1=Bob |date=1 January 2010 |title=Should Evolutionary Theory Evolve |url=http://www.the-scientist.com/?articles.view/articleNo/27894/title/Should-Evolutionary-Theory-Evolve-/ |website=The Scientist}}</ref><ref name="eesbook">{{cite book|editor1=Pigliucci, Massimo|editor1-link=Massimo Pigliucci|editor2=Müller, Gerd B.|title=Evolution - the Extended Synthesis|date=26 March 2010|publisher=The MIT Press|isbn=978-0262513678|url=http://muse.jhu.edu/books/9780262315142}}</ref> * د پخوانیو ترتیباتو، ژنومي جوړښتو او په یو ارګانېزم کې د موجودو ټولو صفاتو له مخې د تکاملي تغیراتو رامنځته کول.<ref>{{cite web |last1=Meaden |first1=Rhiannon |date=5 August 2015 |title=Redefining Evolutionary Biolog |url=https://blogs.royalsociety.org/publishing/redefining-evolutionary-biology/ |work=The Royal Society Publishing Blog |access-date=20 August 2022 |تاريخ الأرشيف=23 October 2015 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20151023182538/https://blogs.royalsociety.org/publishing/redefining-evolutionary-biology/ |url-status=dead |خونديځ نېټه=23 October 2015 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20151023182538/https://blogs.royalsociety.org/publishing/redefining-evolutionary-biology/ |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20151023182538/https://blogs.royalsociety.org/publishing/redefining-evolutionary-biology/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023182538/https://blogs.royalsociety.org/publishing/redefining-evolutionary-biology/ }}</ref><ref>{{cite web |last1=Indiana University |date=7 August 2015 |title=Expanding the Theory of Evolution |url=http://www.labmanager.com/news/2015/08/expanding-the-theory-of-evolution |website=Lab Manager}}</ref> * څه ډول د اندام د تناسب د مناظرو د ابعادو زیاتوالی د نوعو د زیږون اړوند زموږ په نظریاتو اغېز کولای شي.<ref name="eesbook2">{{cite book|editor1=Pigliucci, Massimo|editor1-link=Massimo Pigliucci|editor2=Müller, Gerd B.|title=Evolution - the Extended Synthesis|date=26 March 2010|publisher=The MIT Press|isbn=978-0262513678|url=http://muse.jhu.edu/books/9780262315142}}</ref> * په اصلي تکاملي لېږد کې د څو سطحي انتخاب رول.<ref name="eesbook2" /> * د وراثت نوي ډولونه، له دې ډلې کلتوري او اپي ژنټیکي وراثت.<ref name="eesbook2" /> * هغه لارې چارې چې د ارګانېزم وده او په تکاملي مسیر کې د پراختیايي ډول جوړېدل هدایت کوي او همدارنګه فنوټایپي نوښتونه رامنځته کوي.<ref>{{cite journal|last1=Stotz|first1=Karola|title=Extended evolutionary psychology: the importance of transgenerational developmental plasticity|journal=Frontiers in Psychology|date=20 August 2014|volume=5|page=908|doi=10.3389/fpsyg.2014.00908|pmid=25191292|pmc=4138557|doi-access=free}}</ref><ref name=":12">{{Cite journal|last=Brakefield|first=Paul M.|date=July 2006|title=Evo-devo and constraints on selection|journal=Trends in Ecology & Evolution|volume=21|issue=7|pages=362–368|doi=10.1016/j.tree.2006.05.001|pmid=16713653|issn=0169-5347}}</ref><ref name=":22">{{Cite journal|last1=Smith|first1=J. Maynard|last2=Burian|first2=R.|last3=Kauffman|first3=S.|last4=Alberch|first4=P.|last5=Campbell|first5=J.|last6=Goodwin|first6=B.|last7=Lande|first7=R.|last8=Raup|first8=D.|last9=Wolpert|first9=L.|date=September 1985|title=Developmental Constraints and Evolution: A Perspective from the Mountain Lake Conference on Development and Evolution|url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1985-09_60_3/page/265|journal=The Quarterly Review of Biology|volume=60|issue=3|pages=265–287|doi=10.1086/414425|s2cid=85201850|issn=0033-5770}}</ref><ref name=":32">{{Citation|last=Müller|first=Gerd B.|chapter=Epigenetic Innovation|date=2010-03-26|chapter-url=http://mitpress.universitypressscholarship.com/view/10.7551/mitpress/9780262513678.001.0001/upso-9780262513678-chapter-12|pages=307–333|publisher=The MIT Press|doi=10.7551/mitpress/9780262513678.003.0012|isbn=9780262513678|access-date=2018-06-22|title=Evolution—the Extended Synthesis}}</ref><ref name=":42">{{Cite journal|last1=Peterson|first1=Tim|last2=Müller|first2=Gerd B.|date=2016-04-28|title=Phenotypic Novelty in EvoDevo: The Distinction Between Continuous and Discontinuous Variation and Its Importance in Evolutionary Theory|journal=Evolutionary Biology|volume=43|issue=3|pages=314–335|doi=10.1007/s11692-016-9372-9|issn=0071-3260|pmc=4960286|pmid=27512237}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Moczek|first=Armin P.|s2cid=4413435|date=2011-05-05|title=Evolutionary biology: The origins of novelty|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2011-05-05_473_7345/page/34|journal=Nature|volume=473|issue=7345|pages=34–35|doi=10.1038/473034a|pmid=21544136|bibcode=2011Natur.473...34M|doi-access=free}}</ref> * څه ډول ارګانېزمونه د ځان لپاره خپل اړوند چاپېریال د مېشت ځای جوړولو له لارې تنظیم کوي.<ref name="Laubichler 20153">{{cite journal|last1=Laubichler|first1=Manfred D.|last2=Renn|first2=Jürgen|year=2015|title=Extended evolution: A Conceptual Framework for Integrating Regulatory Networks and Niche Construction|journal=Journal of Experimental Zoology Part B: Molecular and Developmental Evolution|volume=324|issue=7|pages=565–577|doi=10.1002/jez.b.22631|pmid=26097188|pmc=4744698}}</ref><ref name="Laland Uller Feldman 20152">{{Cite journal|last1=Laland|first1=Kevin N.|last2=Uller|first2=Tobias|last3=Feldman|first3=Marcus W.|last4=Sterelny|first4=Kim|last5=Müller|first5=Gerd B.|author5-link=Gerd B. Müller|last6=Moczek|first6=Armin|last7=Jablonka|first7=Eva|author7-link=Eva Jablonka|last8=Odling-Smee|first8=John|date=2015-08-22|title=The extended evolutionary synthesis: its structure, assumptions and predictions|journal=Proc. R. Soc. B|volume=282|issue=1813|pages=20151019|doi=10.1098/rspb.2015.1019|pmid=26246559|pmc=4632619}}</ref> د دغه سنتسېز د پلویانو پر باور له معاصر سنتسېز څخه یو شمېر بهیرونه لکه تکامل منل، فنوټایپي شکل منل، شبکوي تکامل، جنسي تکامل او همدارنګه سیمبیوژنسېز پاتې شوي او یا یې هم مستثنی کړي. د پیلیوچي او مولر د پراخ سنتسېز موخه دا ده چې تکامل د جمیعتي ژنټیک د ژن محوري کړنلارې پر ځای د یو ارګانېزم محورې اصلي کړنلارې په توګه په پام کې ونیسي. ډیری دغه لاملونه اوس مهال د ثانوي تکاملي علتونو په ډله کې په پام کې نیول کېږي، خو د پراخ تکاملي سنتسېز پلویان بیا غواړي هغه د لومړۍ درجې تکاملي لاملونو په توګه په پام کې ونیسي. ژوند پوه یوجین کونین په ۲۰۰۹ زکال کې ولیکل «په تکاملي بیولوژي یا ژوند پوهنه کې نوي تحولات باید هېڅکله هم د داروین د رد کولو په توګه وه نه ګڼل شي. برعکس هغوی له هغو لارو کار اخلي چې داورین ۱۵۰ کاله وړاندې رامنځته کړې وې او د هغه د خارق العاده تفکر څرګندويي کوي».<ref>{{cite journal|last1=Lodé|first1=Th|s2cid=12345977|year=2011|title=Sex is not a solution for reproduction, the libertine bubble theory|journal=BioEssays|volume=33|issue=6|pages=419–422|doi=10.1002/bies.201000125|pmid=21472739}}</ref><ref>{{cite news|title=Expanding Theory of Evolution|url=http://phys.org/news/2015-08-theory-evolution.html|publisher=PhysOrg|date=5 August 2015}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Perez|first1=JUlio E|last2=Alfonsi|first2=Carmen|last3=Munoz|first3=Carlos|year=2010|title=Towards a New Evolutionary Theory|url=http://www.redalyc.org/pdf/339/33915598013.pdf|journal=Interciencia|volume=35|pages=862–868}}</ref><ref>Gontier, Nathalie. (2015). ''Reticulate Evolution Everywhere. In Reticulate Evolution: Symbiogenesis, Lateral Gene Transfer, Hybridization and Infectious Heredity''. Springer. pp. 1-40. {{ISBN|978-3-319-16344-4}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Koonin|first1=Eugene|year=2009|title=Towards a postmodern synthesis of evolutionary biology|journal=Cell Cycle|volume=8|issue=6|pages=799–800|pmc=3410441|pmid=19242109|doi=10.4161/cc.8.6.8187}}</ref> === وړاندوینې === پراخ سنتسېز د یو لړ اضافي وړاندوینو له مخې چې د معیاري معاصر سنتسېز له نظریې سره توپیر لري ځانګړی کېږي: # په فنوټایپ کې بدلون کېدای شي په ژنوټایپ کې له بدلون وړاندې وي<ref name="pigliucci2">{{cite journal|last1=Pigliucci|first1=Massimo|author1-link=Massimo Pigliucci|last2=Finkelman|first2=Leonard|year=2014|title=The Extended (Evolutionary) Synthesis Debate: Where Science Meets Philosophy|journal=BioScience|volume=64|issue=6|pages=511–516|doi=10.1093/biosci/biu062|doi-access=free}}</ref> # په فنوټایپ کې بدلونونه تر ډېره پورې مثبت دي نه خنثې<ref name="pigliucci2" /> # په فنوټایپي بدلونونو کې د یوه ارګانېزم پر ځای ګڼ شمېر ارګانېزمونه شاملېږي<ref name="pigliucci2" /> # په فنوټایپ کې انقلابي بدلون کېدای شي د میوټېشن له لارې د تسهیل شوو بدلونونو له مخې وي یا هم د اړوندو پېښو د لړۍ په توګه رامنځته شي<ref name=":43">{{Cite journal|last1=Peterson|first1=Tim|last2=Müller|first2=Gerd B.|date=2016-04-28|title=Phenotypic Novelty in EvoDevo: The Distinction Between Continuous and Discontinuous Variation and Its Importance in Evolutionary Theory|journal=Evolutionary Biology|volume=43|issue=3|pages=314–335|doi=10.1007/s11692-016-9372-9|issn=0071-3260|pmc=4960286|pmid=27512237}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Lange|first1=Axel|last2=Nemeschkal|first2=Hans L.|last3=Müller|first3=Gerd B.|date=April 2018|title=A threshold model for polydactyly|journal=Progress in Biophysics and Molecular Biology|volume=137|pages=1–11|doi=10.1016/j.pbiomolbio.2018.04.007|pmid=29739620|issn=0079-6107|doi-access=free}}</ref> # په جلا شوو جمیعتونو کې مکرر تکامل کېدای شي د همګرا تکامل یا رشدي سوګیري له مخې وي<ref name="pigliucci3">{{cite journal|last1=Pigliucci|first1=Massimo|author1-link=Massimo Pigliucci|last2=Finkelman|first2=Leonard|year=2014|title=The Extended (Evolutionary) Synthesis Debate: Where Science Meets Philosophy|journal=BioScience|volume=64|issue=6|pages=511–516|doi=10.1093/biosci/biu062|doi-access=free}}</ref><ref name=":13">{{Cite journal|last=Brakefield|first=Paul M.|date=July 2006|title=Evo-devo and constraints on selection|journal=Trends in Ecology & Evolution|volume=21|issue=7|pages=362–368|doi=10.1016/j.tree.2006.05.001|pmid=16713653|issn=0169-5347}}</ref> # تطابق کېدای شي د طبیعي انتخاب، محیطي القا، غیرژنټیکي وراثت، زده کړو او کلتوري لېږد له مخې وي # چټک تکامل کېدای شي د هم مهاله القا، طبیعي انتخاب او پراختیايي ډینامیکونو پایله وي<ref>{{Cite journal|last1=Favé|first1=Marie-Julie|last2=Johnson|first2=Robert A.|last3=Cover|first3=Stefan|last4=Handschuh|first4=Stephan|last5=Metscher|first5=Brian D.|last6=Müller|first6=Gerd B.|last7=Gopalan|first7=Shyamalika|last8=Abouheif|first8=Ehab|date=2015-09-04|title=Past climate change on Sky Islands drives novelty in a core developmental gene network and its phenotype|journal=BMC Evolutionary Biology|volume=15|issue=1|pages=183|doi=10.1186/s12862-015-0448-4|issn=1471-2148|pmc=4560157|pmid=26338531}}</ref> # زیستي تنوع کېدای شي د یو شمېر پرمختللیو سیسټمونو لکه په تکامل منلو کې د توپیرونو تر اغېز لاندې وي # ارثي تنوع د هغو انواعو پر لور ده چې له فونوټایپ سره ادغام او همغږي دي # د نوعو میشت ځای جوړول د چاپېریالي بدلونونو په نسبت له جوړونکي فونوټایپ او یا د هغو د اجدادو سره تطابق لري او د هغو تناسب لوړوي. # د خپلوۍ انتخاب # څو طبقه یي انتخاب # د ځان مدیریت <ref name="Pigliucci 20072">{{cite journal|last1=Pigliucci|first1=Massimo|s2cid=2703146|author1-link=Massimo Pigliucci|title=Do We Need an Extended Evolutionary Synthesis?|journal=Evolution|volume=61|issue=12|pages=2743–2749|doi=10.1111/j.1558-5646.2007.00246.x|pmid=17924956|year=2007|url=https://philpapers.org/rec/PIGDWN|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Johnson|first1=BR|last2=Lam|first2=SK|s2cid=10903076|year=2010|title=Self-Organization, Natural Selection, and Evolution: Cellular Hardware and Genetic Software|url=https://academic.oup.com/bioscience/article/60/11/879/328810|journal=[[BioScience]]|volume=60|issue=11|pages=879–885|doi=10.1525/bio.2010.60.11.4}}</ref> === ازمویل === پراخ تکاملي سنتسېز اوس مهال په بریتانیا، سویډن او متحده ایالاتو کې د اتو پوهنتونونو د پوهانو له خوا د ازمویلو په حالت کې دی. دغه ۷.۷ میلیون پونډي پروژه د جان ټمپلټون د بنسټ د ۵.۷ میلیونه پونډه مالي مرستې په واسطه ترسره کېږي. <ref>{{cite web |date=7 April 2016 |title=Should Evolutionary Theory Evolve |url=https://www.southampton.ac.uk/news/2016/04/evolution-templeton-grant.page |website=University of Southampton}}</ref><ref>{{cite web |last1=Laland |first1=Kevin |date=21 December 2016 |title=Launching the Extended Evolutionary Synthesis project |url=https://natureecoevocommunity.nature.com/users/24915-kevin-laland/posts/14200-launching-the-extended-evolutionary-synthesis-project |website=Nature Research Ecology & Evolution Community }}{{Dead link|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://evolution-institute.org/empowering-the-extended-evolutionary-synthesis/ "Empowering the Extended Evolutionary Synthesis"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210816170426/https://evolution-institute.org/empowering-the-extended-evolutionary-synthesis/ |date=2021-08-16 }}. The Evolution Institute.</ref> == سرچينې == aesyvozbq96tqeahvhg94wintckad6k 0 63843 369743 367652 2026-10-09T17:45:08Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261009sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 369743 wikitext text/x-wiki '''د مریخ استوګنیز کول''' یوه فرضي تګلاره ده چې د سیاروي انجینرۍ یوه پروژه یا هم‌مهاله پروژې په کې شاملې دي او موخه یې دا ده چې مریخ له غیر مسکوني سیارې څخه پر داسې سیاره بدله کړي چې له ساتنې او منځګړیتوب پرته په پایدار ډول د انسانانو او نورو ژوندیو ډولونو کوربه‌توب وکړي. په دې پروسه کې به د ګڼو نوښتونو او ایکولوژيکي سیستمونو د لګولو له لارې د سیارې د اوسني اقلیم، اتوموسفیر او سطحې بیا رغونه شامله وي. د نورو سیارو پر ځای د مریخ د استوګنیز کولو لپاره دلایل دا دي چې په مریخ کې اوبه شته او جیولوژيکي تاریخ یې څرګندوي چې دغې سیارې یو وخت د ځمکې په څېر متراکم اتومسفیر درلود. په خطرونو او ستونزو کې یې د جاذبې کموالی، د ځمکې په نسبت د رڼا ټیټه کچه او د مقناطیسي ساحې نشتوالی شامل دي. په دې اړه اختلاف موجود دی چې ایا اوسنۍ ټکنالوژۍ کولی شي دغه سیاره د استوګنې وړ کړي که نه. بله نیوکه د مریخ د استوګنیز کولو په اړه اخلاقي اندېښنې او ډېر لګښتونه دي. د مریخ د استوګنیز کولو دلایل په ځمکه کې د سرچینو د کارولو او کمېدو په اړه اندېښنې له منځه وړي او استدلال کوي چې په نورو سیارو کې په ورپسې یا هم‌مهاله ډول مېشتېدنه د انسانیت د ورکېدو یا له منځه تلو احتمال کموي. == وړاندیز شوي مېتودونه او ستراتيژۍ == د مریخ استوګنیز کول به درې لوی بدلونونه رامنځته کړي: د مګنټوسفیر جوړول، د اتوموسفیر جوړول او د تودوخې لوړول. د مریخ اتوموسفیر نسبتاً نازک دی او د سطحې فشار ډېر ټیټ دی. ځکه چې اتوموسفیر يې تر ډېره پورې له کاربن ډای اکسایډ څخه جوړ دی چې دا د ګلخانه‌يي ګازونو یو پېژندل شوی ګاز دی، کله چې مریخ پر تودېدو پیل وکړي کاربن ډای اکسایډ ښايي له سطحې سره نږدې د حرارتي انرژۍ په ساتلو کې مرسته وکړي. پر دې سربېره لکه څرنګه چې دا سیاره ګرمېږي، ډېر کاربن ډای اکسایډ باید په قطبونو کې له کنګل شویو زېرمو څخه فضا ته ننوځي چې د ګلخانه‌يي ګازونو اغېزې ډېروي. دا په دې معنا ده چې د اتوموسفیر د جوړولو او ګرمولو دوې پروسې به یو بل پياوړي کوي او له استوګنیز کولو سره به مرسته کوي. د لمریز باد په مرسته به د تخریب پر وړاندې د محافظتي نړیوالې مقناطیسي ساحې د نشتوالي له امله پر یوه ځای د اتوموسفیر ساتل ستونزمن وي.<ref name="NYT-20151105">{{cite news|last=Chang|first=Kenneth|title=Solar Storms Strip Air From Mars, NASA Says|url=https://www.nytimes.com/2015/11/06/science/space/mars-atmosphere-stripped-away-by-solar-storms-nasa-says.html|date=5 November 2015|work=The New York Times|access-date=5 November 2015|archive-date=August 25, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190825051437/https://www.nytimes.com/2015/11/06/science/space/mars-atmosphere-stripped-away-by-solar-storms-nasa-says.html|url-status=live}}</ref><ref name="YT-20151105">{{cite web |author=Staff |date=5 November 2015 |title=VIDEO (51:58) – MAVEN – Measuring Mars' Atmospheric Loss |url=https://www.youtube.com/watch?v=Y4vVFetfSF8 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170825181526/https://www.youtube.com/watch?v=Y4vVFetfSF8 |archive-date=August 25, 2017 |access-date=5 November 2015 |work=[[NASA]]}}</ref><ref name="NASA-15217">{{cite web |last=Northon |first=Karen |date=5 November 2015 |title=NASA Mission Reveals Speed of Solar Wind Stripping Martian Atmosphere |url=http://www.nasa.gov/press-release/nasa-mission-reveals-speed-of-solar-wind-stripping-martian-atmosphere |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190112134100/https://www.nasa.gov/press-release/nasa-mission-reveals-speed-of-solar-wind-stripping-martian-atmosphere |archive-date=January 12, 2019 |access-date=5 November 2015 |work=[[NASA]]}}</ref><ref>{{cite web |last=Wall |first=Mike |date=5 November 2015 |title=Mars Lost Atmosphere to Space as Life Took Hold on Earth |url=http://www.space.com/31031-mars-atmosphere-discovery-nasa-maven.html?adbid=662349226177761280&adbpl=tw&adbpr=15431856 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180718001346/https://www.space.com/31031-mars-atmosphere-discovery-nasa-maven.html?adbid=662349226177761280&adbpl=tw&adbpr=15431856 |archive-date=July 18, 2018 |access-date=6 November 2015 |work=[[Space.com]]}}</ref> === د امونیا واردول === د مریخ د اتوموسفیر پیاوړي کولو یو مېتود دا دی چې مریخ ته امونیا (NH₃) ور وړل شي. احتمالاً په هغو وړو سیارو کې زیاته اندازه امونیا په کنګل شوي شکل کې موجوده ده چې تر لمریز نظام بهر ګرځي. ښايي له امونیا څخه دغه بډای مدارونه یا کوچني مدارونه په داسې ډول وګرځول شي چې له مریخ سره ټکر وکړي او په دې توګه امونیا د مریخ اتوموسفیر ته ولېږدول شي. خو امونیا د مریخ په فضا کې پایداره نه ده او تر څو ساعتونو وروسته په (ډایټومیک) نایتروجن او هایدروجن تجزیه کېږي. امونیا یو پیاوړی ګلخانه‌يي ګاز دی، خو ډېره ممکنه نه ده چې سیارې ته ډېره تودوخه تولید کړای شي. ښايي نایتروجن ګاز بالاخره د هغو ورته پروسو په پایله کې له منځه یوړل شي چې د مریخ ډېره برخه اصلي اتوموسفیر یې له منځه وړی، خو فکر کېږي چې دغو پروسو په سلګونو میلیونو کلونو وخت نیولی. که وزن یې ډېر کم شي، هایدروجن به ډېر زر حذف شي. کاربن ډای اکسایډ د امونیا د وزن دوه نیم برابره دی او د نایتروجن ګاز چې مریخ یې په سختۍ سره ساتي، وزن یې یو نیم برابره ډېر دی، ځکه نو هره وارده شوې امونیا چې تجزیه نه شي هم په چټکۍ سره په اتوموسفیر کې له منځه ځي.<ref name="ColeCox1964">{{Cite book|author1=Dandridge M. Cole|author1-link=Dandridge M. Cole|author2=Donald William Cox|title=Islands in Space: The Challenge of the Planetoids|date=1964|publisher=Chilton Books|pages=126–127}}</ref><ref name="Requirements">{{cite web |author=Robert M. Zubrin (Pioneer Astronautics), Christopher P. McKay. [[NASA Ames Research Center]] |date=c. 1993 |title=Technological Requirements for Terraforming Mars |url=http://www.users.globalnet.co.uk/~mfogg/zubrin.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201124311/http://www.users.globalnet.co.uk/~mfogg/zubrin.htm |archive-date=February 1, 2016 |access-date=August 10, 2006}}</ref><ref name="davidw">{{cite news|last=Whitehouse|first=David|date=July 15, 2004|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/3896335.stm|title=Dr. David Whitehouse – Ammonia on Mars could mean life|work=BBC News|access-date=August 14, 2012|archive-date=October 31, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121031013215/http://news.bbc.co.uk/2/hi/3896335.stm|url-status=live}}</ref> === د هایدرو کاربنونو واردول === د مریخ د اتوموسفیر جوړولو بله لاره دا ده چې میتان (CH₄) یا نور هغه هایدرو کاربنونه ور وړل شي چې د تیتان په اتوموسفیر او سطحه کې عام دي؛ میتان اتوموسفیر ته داخلېدای شي او هلته د ګلخانه‌يي اغېزې د ترکیب په توګه عمل کولی شي. د امونیا په څېر میتان هم نسبتاُ سپک ګاز دی. په حقیقت کې یې د امونیا په پرتله وزن لږ دی او په ورته ډول که اتوموسفیر ته ننوځي، د امونیا په پرتله په چټکۍ سره په اتوموسفیر کې ورکېږي. ان که اتوموسفیر ته یې د تېښتې د مخنیوي لپاره یوه طریقه وموندل شي، میتان ښايي د مریخ په اتوموسفیر کې وړاندې له دې چې له منځه لاړ شي یوازې د یوې محدودې مودې لپاره پاتې شي. د میتان د ژوند اټکل له ۰.۶ تر ۴ کلونو پورې دی.<ref name="aboutmyplanet.com">{{cite web |author=Mat Conway |date=February 27, 2007 |title=Now We're There: Terraforming Mars |url=http://www.aboutmyplanet.com/science-technology/now-were-there-terraforming-mars/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110723231654/http://www.aboutmyplanet.com/science-technology/now-were-there-terraforming-mars/ |archive-date=July 23, 2011 |access-date=2011-08-20 |publisher=Aboutmyplanet.com |df=mdy-all}}</ref><ref name="BIOL0602_Lecture_2012">{{Cite web |title=Terraforming – Can we create a habitable planet? |url=http://www.webdesignasia.com/extremophiles/pdfs/BIOL0602_Lecture%2012.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180420074037/http://www.webdesignasia.com/extremophiles/pdfs/BIOL0602_Lecture%2012.pdf |archive-date=April 20, 2018 |access-date=January 16, 2010}}</ref><ref>{{cite web |date=December 23, 2015 |title=Overview of Greenhouse Gases |url=https://www.epa.gov/ghgemissions/overview-greenhouse-gases#methane |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160812082641/https://www.epa.gov/ghgemissions/overview-greenhouse-gases#methane |archive-date=August 12, 2016 |access-date=2016-10-24 |website=epa.gov |publisher=United States Government EPA}}</ref><ref name="plumes">{{cite journal|title=Strong Release of Methane on Mars in Northern Summer 2003|journal=Science|date=February 20, 2009|first=Michael J.|last=Mumma|volume=323|issue=5917|pages=1041–1045|doi=10.1126/science.1165243|url=http://images.spaceref.com/news/2009/Mumma_et_al_Methane_Mars_wSOM_accepted2.pdf|pmid=19150811|bibcode=2009Sci...323.1041M|s2cid=25083438|display-authors=etal|access-date=November 26, 2018}}</ref><ref name="nature460">{{cite journal|title=Observed variations of methane on Mars unexplained by known atmospheric chemistry and physics|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-08-06_460_7256/page/720|journal=Nature|date=August 6, 2009|first=Lefèvre|last=Franck|author2=Forget, François|volume=460|pages=720–723|doi=10.1038/nature08228|pmid=19661912|issue=7256|bibcode=2009Natur.460..720L|s2cid=4355576}}</ref> === د فلورین مرکباتو استفاده === د سلفر هیکزافلورایډ، کلورو فلورو کاربنونو او یا پرفلورو کاربنونو په څېر قوي ګلخانه‌يي ګازونه د مریخ د ګرمولو او د دې تر څنګ د اوږدمهالي اقلیمي ثبات د ساتلو لپاره د یوې وسیلې په توګه وړاندیز شوي دي. دا ګازونه مریخ ته د ور وړلو لپاره وړاندیز شوي دي، ځکه چې د کاربن ډای اکسایډ په پرتله زرګونه ځله قوي ګلخانه‌يي اغېزې رامنځته کوي. د فلورین مرکبات لکه سلفر هیکزافلوورایډ او پرفلوورو کاربنونه د کلورین د مرکباتو په پرتله غوره دي، ځکه چې دا مرکبات اوزون له منځه وړي. داسې اټکل شوی چې نږدې ۰.۳ مایکرو بارو کلورو فلورو کاربن باید د مریخ اتوموسفیر ته ننوځي تر څو د سوېلي قطب کاربن ډای اکسایډ طبیعي کنګلونه له کنګل حالت څخه بخار حالت ته واړوي. دا له کابو ۳۹ میلیونه ټنه کتلې سره مساوي دی او له ۱۹۷۲ کال څخه تر ۱۹۹۲ کال پورې په ځمکه کې د تولید شوي کلورو فلورو کاربنونو شاوخوا درې برابره دی. د تودوخې ساتل به د داسې مرکباتو دوامدار تولید ته اړتیا ولري چې د فوتولېزېز له امله ویجاړ شوي دي. اټکل شوی چې په کال کې د ۱۷۰ کیلو ټن غوره ګلخانه‌يي مرکباتو(CF₃CF₂CF₃, CF₃SCF₂CF₃, SF₆, SF₅CF₃, SF₄ (CF₃)₂)  ور وړل به د -K70 ګلخانه‌يي اغېزې ساتلو لپاره کافي وي چې د ځمکې په څېر فشار او د ځمکې په څېر جوړښت کې رامنځته شوي دي.<ref name="Requirements2">{{cite web |author=Robert M. Zubrin (Pioneer Astronautics), Christopher P. McKay. [[NASA Ames Research Center]] |date=c. 1993 |title=Technological Requirements for Terraforming Mars |url=http://www.users.globalnet.co.uk/~mfogg/zubrin.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201124311/http://www.users.globalnet.co.uk/~mfogg/zubrin.htm |archive-date=February 1, 2016 |access-date=August 10, 2006}}</ref><ref name="Gasses">{{Cite journal|last1=Gerstell|first1=M. F.|last2=Francisco|first2=J. S.|last3=Yung|first3=Y. L.|last4=Boxe|first4=C.|last5=Aaltonee|first5=E. T.|title=Keeping Mars warm with new super greenhouse gases|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2001-02-27_98_5/page/2154|doi=10.1073/pnas.051511598|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=98|issue=5|pages=2154–2157|date=2001|pmid=11226208|pmc=30108|bibcode=2001PNAS...98.2154G|doi-access=free}}</ref><ref name="MarsAstrobiology">{{Cite journal|last1=Teles|first1=A. M. M.|editor3-first=Wing-Huen|editor3-last=Ip|editor3-link=Ip Wing-huen|editor2-first=Nader|editor2-last=Haghighipour|editor1-first=Shuanggen|editor1-last=Jin|title=Mars Astrobiology: Recent Status and Progress|doi=10.1007/978-3-662-45052-9|journal=Planetary Exploration and Science: Recent Results and Advances|pages=147–245|date=2015|isbn=978-3-662-45051-2|s2cid=125651936}}</ref><ref name="JakoskyLPS">[https://www.hou.usra.edu/meetings/lpsc2017/pdf/1193.pdf Can Mars be Terraformed?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170906225637/https://www.hou.usra.edu/meetings/lpsc2017/pdf/1193.pdf|date=September 6, 2017}} (PDF) B. M. Jakosky and C. S. Edwards. Lunar and Planetary Science XLVIII, 2017</ref><ref name="Gasses2">{{Cite journal|last1=Gerstell|first1=M. F.|last2=Francisco|first2=J. S.|last3=Yung|first3=Y. L.|last4=Boxe|first4=C.|last5=Aaltonee|first5=E. T.|title=Keeping Mars warm with new super greenhouse gases|doi=10.1073/pnas.051511598|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=98|issue=5|pages=2154–2157|date=2001|pmid=11226208|pmc=30108|bibcode=2001PNAS...98.2154G|doi-access=free}}</ref> == د استوګنیز کولو ترموډینامیک == د سوېلي قطب له کنګل کېدو څخه د کاربن ډای اکسایډ د بخار کولو لپاره د اړینې انرژۍ ماډل په ۱۹۹۳ کال کې «زوبرین» او «مکي» جوړ کړ. که مداري هېندارې یا منعکسوونکي وکارول شي، اټکل کېږي چې ۱۲۰ مېګاواټه کلنۍ برېښنایي انرژۍ ته به اړتیا وي تر څو د قطبي کنګلونو د بخار کولو لپاره په لویه اندازه منعکسوونکي تولید کړي. دا تر ټولو اغېزناک مېتود ګڼل کېږي خو لږ عملي دی. که چېرې د قوي هالو کاربن له ګلخانه‌يي ګازونو څخه کار واخیستل شي، د دې تودوخې د عملي کولو لپاره به ۱۰۰۰ مېګاواټه کلنۍ برېښنا ته اړتیا وي. که دا ټول کاربن ډای اکسایډ اتوموسفیر ته ننوځي، دا به یوازې د اوسني اتوموسفیر فشار له ۶ ملي بار څخه ۱۲ ملي بار ته دوه برابره کړي چې د ځمکې د سمندر د سطحې د اوسط فشار شاوخوا ۱.۲ سلنې ته رسېږي. د تودوخې هغه اندازه چې دا مهال په اتوموسفیر کې ان د ۱۰۰ ملي بار کاربن ډای اکسایډ  په اېښودلو سره تولیدېدای شي، کابو د ۱۰ کلوین شاوخوا ده. پر دې سربېره، کله چې اتوموسفیر ته ننوځي، ښايي په چټکۍ سره له منځه لاړ شي چې دا به یا په فرعي سطحه کې د خپرېدو او جذبولو یا په قطبي څنډو کې د بیا ځلیدنې له لارې له منځه ځي.<ref name="Requirements3">{{cite web |author=Robert M. Zubrin (Pioneer Astronautics), Christopher P. McKay. [[NASA Ames Research Center]] |date=c. 1993 |title=Technological Requirements for Terraforming Mars |url=http://www.users.globalnet.co.uk/~mfogg/zubrin.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201124311/http://www.users.globalnet.co.uk/~mfogg/zubrin.htm |archive-date=February 1, 2016 |access-date=August 10, 2006}}</ref><ref name="JakoskyLPS2">[https://www.hou.usra.edu/meetings/lpsc2017/pdf/1193.pdf Can Mars be Terraformed?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170906225637/https://www.hou.usra.edu/meetings/lpsc2017/pdf/1193.pdf|date=September 6, 2017}} (PDF) B. M. Jakosky and C. S. Edwards. Lunar and Planetary Science XLVIII, 2017</ref><ref name="JakoskyLPS3">[https://www.hou.usra.edu/meetings/lpsc2017/pdf/1193.pdf Can Mars be Terraformed?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170906225637/https://www.hou.usra.edu/meetings/lpsc2017/pdf/1193.pdf|date=September 6, 2017}} (PDF) B. M. Jakosky and C. S. Edwards. Lunar and Planetary Science XLVIII, 2017</ref> == سرچينې == slz56h79vd0by1gwji7206oz1paewmk 0 63846 369781 366876 2026-10-09T20:04:35Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261009sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 369781 wikitext text/x-wiki په تکاملي پرمختیایي بیولوژي کې، هټروکروني له نورو موجوداتو یا د خپلو نیکونو په پرتله د یوه ژوندي موجود په پرمختیایي پروسه کې د وخت، سرعت، یا دوام هرډول جنیټیکي کنټرول شوي توپیر ته ویل کېږي. دا کار په اندازه، بڼه، ځانګړنو او ان د اندامونو د شتون او ځانګړو ځانګړتیاوو د بدلون لامل کېږي. دا له هټروټوپي، په جنین کې د ځینو پروسو ځایي موقعیت بدلون، چې کولی شي مورفولوژیکي نوښت هم رامنځته کړي، سره په تضاد کې ده. هټروکروني کولی شو د انټراسپسفیک هټروکروني، په یوه بڼه کې تنوع، او انټرسپسفیک هټروکروني، فایلوجنیټیک تنوع، یانې خپلو نیکونو ته په پام سره د یوې بڼې یوې ډلې تنوع، باندې وویشو. دا ټول بدلونونه د خانګړې ودې پروسې پر پیل، پای، سرعت یا دوام باندې اغېزه پرېږدي. د هټروکروني مفهوم په ۱۸۷۵م کال کې د ارنسټ هکل لخوا معرفي شوه او د هغې مډرن مفهوم په ۱۹۳۰م کال کې د ګاوین ډي بیر لخوا وړاندې شو. == تاریخ == د هټروکروني مفهوم په ۱۸۷۵م کال کې د آلماني ژوپوه ارنسټ هکل لخوا معرفي شو، چېرته چې هغه له هغه څخه د تکرار نظریې څخه د انحرافاتو تعریف لپاره کار واخیسته، ځکه هغه باور درلود چې «اونټوجیني فیلوجیني تکراروي». لکه څنګه چې سټیفان جې ګولډ اشاره وکړه، د هکل اصطلاح اوس د هغه د نومونې په برخلاف معنا سره کارول کېږي؛ هکل اټکل کړی وو چې د «لوړو» حیواناتو جنیني پرمختیا (اونټوګوني) د خپلو نیکونو پرمختیا (فایلوجني) تکرار کړې ده، لکه څنګه چې د فقاري حیواناتو جنینونه په خپله غاړه کې یو جوړښت لري چې یو وخت په کبانو کې هم لیدل شوې وې. دا د هغه په نظر لومړنیو پرمختیایي لزومي مرحلې فشرده کړي دي چې په لنډ وخت کې د نیکونو ښکارندویي کوي، یانې د چټک پرمختګ په مانا ده. د هکل نظر به هغه وخت مناسب وو چې د یوه ژوندي موجود هرې برخې وده په دې ترتیب چټک شوی وای، خو هغه ولیدل چې ځینې موجودات د موقعیت (هټروټوپي، بل مفهوم چې هغه رامنځته کړی) یا هم وخت (هټروکروني) د هغه د قانون څخه استثنا په توګه، بې ځایه کېدو سره وده وکړي. له همدې کبله هغه دا مفهوم د ورته حیوان د یوه غړي د جنیني پرمختیا د وخت بدلون په مانا وکاروه، په داسې حال کې چې اوس د بریټانوي تکاملي جنین پېژندونکي ګاوین ډي بیر په ۱۹۳۰م کال کې، د حیوان په نیکونو کې د هماغه غړي پرمختیا په مانا کارول کېږي.<ref name="Horder">{{cite book|author=Horder, Tim|chapter=Heterochrony|title=Encyclopedia of Life Sciences|publisher=John Wiley & Sons|location=Chichester|date=April 2006}}</ref><ref name="ReferenceA">{{cite journal|last1=Hall|first1=B. K.|title=Evo-Devo: evolutionary developmental mechanisms|journal=International Journal of Developmental Biology|date=2003|volume=47|issue=7–8|pages=491–495|pmid=14756324}}</ref><ref name="Gould1988">{{cite book|author=Gould, Stephen J.|title=Heterochrony in Evolution|volume=7|author-link=Stephen Jay Gould|year=1988|editor=McKinney, M.L.|work=Heterochrony in Evolution. Topics in Geobiology, vol 7.|pages=1–13|publisher=Springer|doi=10.1007/978-1-4899-0795-0_1|series=Topics in Geobiology|isbn=978-1-4899-0797-4|chapter=The Uses of Heterochrony}}</ref><ref name="ZelditchFink2015">{{cite journal|last1=Zelditch|first1=Miriam L.|last2=Fink|first2=William L.|title=Heterochrony and heterotopy: stability and innovation in the evolution of form|journal=Paleobiology|volume=22|issue=2|year=2015|pages=241–254|doi=10.1017/S0094837300016195}}</ref> په ۱۹۲۸م کال کې، انګلیسي جنین پېژندونکي والټر ګارسټانګ ښکاره کړه چې د تونیکېټ لاروا د نوتوکورډ سره د ځوانو فقاري حیواناتو په شان جوړښتونه شریکوي او سپارښتنه یې وکړه چې له پېډومورفوزیس سره فقاري حیوانات (نیوټني) له داسې لاروا څخه رامنځته کېږي. دا سپارښتنه (که رښتیا وای) د ټونیکانو او فقاریانو یوه ګډه فیلوژني ضمیمه کوي، او دا چې هټروکروني د تکاملي بدلون اصلي میکانیزم وو.<ref name="McNamara2012">{{cite journal|last1=McNamara|first1=Kenneth J.|title=Heterochrony: the Evolution of Development|journal=Evolution: Education and Outreach|volume=5|issue=2|year=2012|pages=203–218|doi=10.1007/s12052-012-0420-3|doi-access=free}}</ref> عصري تکاملي پرمختیایي بیولوژي (Evo-devo) د پرمختیا مالیکولي جنیټیک مطالعه کوي. دا د دې توضیح په لټه کې دی چې هره مرحله له یوه نا متمایز زایګوټ څخه د یوه بالغ ژوندي موجود جوړولو کې د جین بیان کنټرول له اړخه یو په بل پسې مهمې دي. سربېره پر دې، دا د پرمختیا د کنټرول الګو ګانې له فیلوژني سره تړي. ډي بیر د ۱۹۳۰م کال کې د جنینونو او نیکونه یې په نوم خپل کتاب کې تر یوه حده د شلمې پېړۍ وروستیو داسې علم په اړه وړاندوینه وکړه او ښکاره یې کړه چې تکامل کولی شي د هټروکروني په وسیله ترسره شي، د بېلګې په توګه په پېډومورفوسیس کې چې د ځوانانو ځانګړتیاوې په لویانو کې هم ساتل کېږي. ډي بیر استدلال وکړ چې دا کار چټک تکاملي بدلون ممکن کوي، هومره خلاصه دی چې نشو کولی هغه د فوسیل په ریکارډ کې ثبت کړو، او په اصل کې توضیح کوي چې ولې ظاهري تشې رامنځته کېږي.<ref>{{cite journal|author=Ingo Brigandt|year=2006|title=Homology and heterochrony: the evolutionary embryologist Gavin Rylands de Beer (1899-1972)|journal=[[Journal of Experimental Zoology]]|volume=306B|issue=4|pages=317–328|doi=10.1002/jez.b.21100|url=https://www.ualberta.ca/~brigandt/de_Beer.pdf|pmid=16506229|author-link=Ingo Brigandt}}</ref><ref>{{cite book|last=Gould|first=Stephen Jay|author-link=Stephen Jay Gould|year=1977|title=Ontogeny and Phylogeny|publisher=Belknap Press of Harvard University Press|isbn=978-0-674-63940-9|pages=[https://archive.org/details/ontogenyphylogen00goul/page/221 221–222]|title-link=Ontogeny and Phylogeny (book)}}</ref><ref name="ReferenceA2">{{cite journal|last1=Hall|first1=B. K.|title=Evo-Devo: evolutionary developmental mechanisms|journal=International Journal of Developmental Biology|date=2003|volume=47|issue=7–8|pages=491–495|pmid=14756324}}</ref><ref name="Held">{{cite book|last=Held|first=Lewis I.|title=How the Snake Lost its Legs. Curious Tales from the Frontier of Evo-Devo|date=2014|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-1-107-62139-8|page=67|title-link=How the Snake Lost Its Legs}}</ref> == میکانیزم == هټروکروني کېدای شي انټراسپسفیک او انټرسپسفیک بڼو باندې ووېشل شي. انټراسپسفیک هټروکروني په یوه بڼه کې د ننه د وخت یا چټک والي د بدلونونو په معنا ده. د بېلګې په توګه، د آبیسټوما ټالپویډوم سالامانډر بڼو ځینې اشخاص د کوپړۍ مټامورفوسیس ځنډوي. ریلي او همکاران یې استدلال کوي چې موږ کولی شو دا بڼې د پډوټیپي (د نیکونو شرایطو په پرتله له لنډې پرمختیا سره)، پراټایپیک (د نیکونو شرایطو په پرتله له اوږدې پرمختیا سره)، یا ایزوټيپي (چې هماغه د نیکونو شکل ته رسېږي خو د جلا میکانیزم له لارې) په توګه تعریف کړو.<ref name="Reilly1997">{{Cite journal|last1=Reilly|first1=Stephen M.|last2=Wiley|first2=E.O.|last3=Meinhardt|first3=Daniel J.|date=1997-01-01|title=An integrative approach to heterochrony: the distinction between interspecific and intraspecific phenomena|journal=Biological Journal of the Linnean Society|volume=60|issue=1|pages=119–143|doi=10.1111/j.1095-8312.1997.tb01487.x|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Reilly|first=Stephen M.|date=February 1987|title=Ontogeny of the hyobranchial apparatus in the salamanders Ambystoma talpoideum (Ambystomatidae) and Notophthalmus viridescens (Salamandridae): The ecological morphology of two neotenic strategies|journal=Journal of Morphology|volume=191|issue=2|pages=205–214|doi=10.1002/jmor.1051910210|pmid=29921111|s2cid=49315190}}</ref> انټرسپسفیک هټروکروني د نیکونو په پرتله د یوه نسلي بڼې چټک والي یا وخت توپیر په معنا ده. دا کار کېدای شي د پېډوموفوسیس (د نیکونو اونټوجني کوچني کولو)، پرامورفوزس (د نیکونو اونټوجني پراختیا) یا ایزمورفوز (د نیکونو هماغه حالت ته رسېدل خو د جلا میکانیزم له لارې) لامل شي.<ref name="Reilly19972">{{Cite journal|last1=Reilly|first1=Stephen M.|last2=Wiley|first2=E.O.|last3=Meinhardt|first3=Daniel J.|date=1997-01-01|title=An integrative approach to heterochrony: the distinction between interspecific and intraspecific phenomena|journal=Biological Journal of the Linnean Society|volume=60|issue=1|pages=119–143|doi=10.1111/j.1095-8312.1997.tb01487.x|doi-access=free}}</ref> د هټروکروني درې اصلي میکانیزمونه شتون لري چې هر یو یې کولی شي له دواړو خواوو څخه په یوې خوا بدلون وکړي او شپږ ډوله ګډوډي رامنځته کړي چې کولی شي په بېلابېلو لارو یوبل سره ترکیب شي. دوی په پایله کې د خپلو نیکونو یا نورو هم ډولانو شرایطو په پرتله د یوې ځانګړې پروسې لکه د منفردو ابزارو بکسې یو جین د کړنو، د اوږدې شوې، لېږدول شوې، یا ټوټه شوې پرمختیا لامل شي، البته دا چې انټراسپسفیک که انټرسپسفیک هټروکروني باندې تمرکز کوي پورې اړه لري. د دې تشخیص چې د شپږو ګډوډیو څخه کوم یو یې د رامنځته کېدو په حال کې ده، د واقعي بنسټیز میکانیزم په پېژندلو کې، چې د پرامورفوزیس یا پېډومورفوسیس لامل کېږي، حیاتي‌ دی.<ref name="Gould1977">{{Cite book|title=Ontogeny and phylogeny|url=https://archive.org/details/ontogenyphylogen00goul|url-access=registration|last=Gould|first=Stephen Jay|author-link=Stephen Jay Gould|date=1977|publisher=Belknap Press|isbn=978-0674639416|location=Cambridge, Mass.|oclc=2508336}}</ref><ref>{{Cite book|title=Keywords in Evolutionary Biology|editor1=Keller,Evelyn Fox|editor2=Lloyd, Elisabeth A.|publisher=Harvard University Press|year=1992|isbn=978-0674503120|pages=[https://archive.org/details/keywordsinevolut00harv/page/158 158–167]|url=https://archive.org/details/keywordsinevolut00harv/page/158}}</ref><ref>{{Cite book|title=Evolution and Development: report of the Dahlem Workshop on Evolution and Development, Berlin 1981, May 10-15|last=Alberch|first=Pedro|publisher=Springer|year=1982|isbn=978-0387113319|pages=313–332}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Fink|first=William L.|date=July 1982|title=The conceptual relationship between ontogeny and phylogeny|url=https://archive.org/details/sim_paleobiology_summer-1982_8_3/page/254|journal=Paleobiology|volume=8|issue=3|pages=254–264|doi=10.1017/s0094837300006977}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Klingenberg|first1=Christian Peter|last2=Spence|first2=John R.|date=December 1993|title=Heterochrony and Allometry: Lessons from the Water Strider Genus Limnoporus|journal=Evolution|volume=47|issue=6|pages=1834–1853|doi=10.1111/j.1558-5646.1993.tb01273.x|pmid=28567993|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Carroll|first1=Sean B.|author-link1=Sean B. Carroll|title=Evo-Devo and an Expanding Evolutionary Synthesis: A Genetic Theory of Morphological Evolution|url=https://archive.org/details/cell_2008-07-11_134_1/page/25|journal=Cell|date=2008|volume=134|issue=1|pages=25–36|doi=10.1016/j.cell.2008.06.030|pmid=18614008|doi-access=free}}</ref> * '''پیل کول:''' یوه پرمختیایي پروسه کولی شي یا مخکې پیل شي، مخکې له ځای پرځای کېدو څخه، چې پرمختیا وغځوي، یا هم وروسته، له ځای‌ پرځای کېدو وروسته، چې هغه رالنډه کړي. * '''بندول:''' یوه پروسه کېدای شي په ځنډ پای ته ورسېږي، هایپرمورفوسیس، چې پرمختیا یې وغځوي، یا هم مخکې خلاصه شي، هایپومورفوسیس یا پروجنیسس، چې هغه رالنډه کړي. * '''سرعت:''' د یوې پروسې چټک والی کېدای شي زیات شي، چې پرمختیا به یې وغځوي، یا کم شي (لکه په نیوټني کې)، چې هغه رالنډه کړي. دا چې چټکوالی څنګه کولی شي د بدن طرحه بدله کړي، د دې ډراماټیک انځور په مارانو کې لیدل کېږي. په داسې حال کې چې معمولي فقاري حیوانات لکه موږک یوازې کابو ۶۰ فقرې لري، ماران له ۱۵۰ تر ۴۰۰ فقرې لري چې هغوی ته د ملا ډېر اوږد تیر ورکوي او د هغوی مارپیچي حرکت ممکن کوي. د مار جنین د خپل سیسټم چټک کولو سره د سومیټونو (د بدن برخې) رامنځته کولو لپاره، چې یوه نوسان ګر ته اړتیا لري، دې کار ته لاسرسی پیدا کوي. په مارانو کې د نوسانګر ساعت د موږکانو په پرتله څلور برابره چټک کار کوي او په لومړیو کې ډېر نازک سومیټونه رامنځته کوي. دا په معمولي شکل منبسط فقاري حیوانات ګرځي او خپل بدن اوږدوي. زرافې خپله اوږده غاړه د جلا هټروکروني له لارې لاس ته راوړي او د خپلې غاړې فقراتو پرمختیا غځوي؛ هغوی د معمولو فقاري حیواناتو په څېر د دې فقرو شمېر ۷ دانې ساتي. داسې ښکاري چې دا شمېره به د غاړې سومیټونو کارونې سره د تی لرونکو څارویو د ډیافراګم عضلې جوړولو لپاره محدوده شوې وي؛ پایله یې دا ده چې جنیني غاړه درې ماژولو باندې وېشل کېږي چې منځنۍ برخه یې (C3 تر C5) د ډیافراګم په خدمت کې ده. داسې اټکل کېږي چې په دې کار کې ګډوډي د لا ډېرو فقراتو د ورکړې پرځای د جنین د مړینې لامل کېږي.<ref name="Held126">{{cite book|last=Held|first=Lewis I.|author-link=Lewis Held|title=How the Snake Lost its Legs. Curious Tales from the Frontier of Evo-Devo|date=2014|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-1-107-62139-8|pages=126–127}}</ref><ref name="Held81">{{cite book|last=Held|first=Lewis I.|author-link=Lewis Held|title=How the Snake Lost its Legs. Curious Tales from the Frontier of Evo-Devo|date=2014|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-1-107-62139-8|pages=81–84}}</ref> == سرچينې == iivhoo2j2rsclrpp8i9rhnknua2dcf2 0 63975 369762 367046 2026-10-09T18:49:34Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261009sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 369762 wikitext text/x-wiki '''د مریخ اتوموسفیر''' د هغو ګازونو پوړ دی چی مریخ سیاره یې پوښلې ده. په جوړښت کې یې تر ډېره کاربن ډای اکسایډ (۵۹ سلنه)، مالیکولي نایتروجن (۲.۸ سلنه) او ارګون (۲ سلنه) شامل دي. کمه اندازه د اوبو بخار، اکسیجن، کاربن مونو اکسایډ، هایدروجن او نجیبه ګازونه هم په کې شته. د مریخ اتوموسفیر د ځمکې د اتوموسفیر په پرتله ډېر نازک دی. د سطحې اوسط فشار یې یوازې ۶۱۰ پاسکاله (۰.۰۸۸ پي اېس ای) دی چې ارزښت یې د ځمکې په پرتله ۱ سلنه کم دی. اوسنی نازک مریخي اتوموسفیر د سطحې پر مخ د مایع اوبو د موجودیت مخنیوی کوي، خو ډېری څېړنې څرګندوي چې مریخي اتوموسفیر پخوا ډېر ډبل و. د پسرلي او مني د موسمونو اعظمي تراکم د ژمي په جریان کې هغه مهال ۲۵ سلنې ته راټيټېږي چې کاربن ډای اکسایډ د قطبونو په څنډو کې څه ناڅه کنګل شي. په مریخ کې تر ټولو لوړ اتوموسفیري تراکم له هغه تراکم سره برابر دی چې د ځمکې له سطحې څخه ۳۵ کیلومتره (۲۲ مایله) لوړ موندل کېږي او کابو ۰.۰۲۰ کیلو ګرام پر متر مکعب دی. د دې سیارې د هستې له کمزوري کېدو راهیسې د مریخ اتوموسفیر فضا ته د خپلې کتلې د بایللو په حالت کې دی او د ګازونو لیکي یا وتنه یې لا هم دوام لري.<ref name=":63">{{Cite journal|last1=Franz|first1=Heather B.|last2=Trainer|first2=Melissa G.|last3=Malespin|first3=Charles A.|last4=Mahaffy|first4=Paul R.|last5=Atreya|first5=Sushil K.|last6=Becker|first6=Richard H.|last7=Benna|first7=Mehdi|last8=Conrad|first8=Pamela G.|last9=Eigenbrode|first9=Jennifer L.|date=2017-04-01|title=Initial SAM calibration gas experiments on Mars: Quadrupole mass spectrometer results and implications|journal=Planetary and Space Science|volume=138|pages=44–54|doi=10.1016/j.pss.2017.01.014|issn=0032-0633|bibcode=2017P&SS..138...44F}}</ref><ref name=":39">{{Cite web |title=Mars Fact Sheet |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210823015113/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html |archive-date=23 August 2021 |access-date=2019-06-13 |website=nssdc.gsfc.nasa.gov}}</ref><ref name=":12">{{Citation|last=Haberle|first=R. M.|title=SOLAR SYSTEM/SUN, ATMOSPHERES, EVOLUTION OF ATMOSPHERES {{!}} Planetary Atmospheres: Mars|date=2015-01-01|encyclopedia=Encyclopedia of Atmospheric Sciences (Second Edition)|pages=168–177|editor-last=North|editor-first=Gerald R.|publisher=Academic Press|doi=10.1016/b978-0-12-382225-3.00312-1|isbn=9780123822253|editor2-last=Pyle|editor2-first=John|editor3-last=Zhang|editor3-first=Fuqing}}</ref><ref name=":54">{{Cite book|title=Atmospheric evolution on inhabited and lifeless worlds|last=Catling|first=David C.|publisher=Cambridge University Press|others=Kasting, James F.|year=2017|isbn=9780521844123|location=Cambridge|oclc=956434982|bibcode=2017aeil.book.....C}}</ref><ref>{{Cite web |title=Weather, Weather, Everywhere? |url=http://solarsystem.nasa.gov/scitech/display.cfm?ST_ID=725 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090414055517/http://solarsystem.nasa.gov/scitech/display.cfm?ST_ID=725 |archive-date=14 April 2009 |access-date=2021-09-21 |website=Solar System Exploration}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mars Fact Sheet |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210823015113/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html |archive-date=23 August 2021 |access-date=17 January 2018}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Jakosky|first1=B. M.|last2=Brain|first2=D.|last3=Chaffin|first3=M.|last4=Curry|first4=S.|last5=Deighan|first5=J.|last6=Grebowsky|first6=J.|last7=Halekas|first7=J.|last8=Leblanc|first8=F.|last9=Lillis|first9=R.|date=2018-11-15|title=Loss of the Martian atmosphere to space: Present-day loss rates determined from MAVEN observations and integrated loss through time|journal=Icarus|volume=315|pages=146–157|doi=10.1016/j.icarus.2018.05.030|issn=0019-1035|bibcode=2018Icar..315..146J|s2cid=125410604}}</ref><ref name=":322">{{Cite web |last=mars.nasa.gov |title=NASA's MAVEN Reveals Most of Mars' Atmosphere Was Lost to Space |url=https://mars.nasa.gov/news/1976/nasas-maven-reveals-most-of-mars-atmosphere-was-lost-to-space |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200817130320/https://mars.nasa.gov/news/1976/nasas-maven-reveals-most-of-mars-atmosphere-was-lost-to-space/ |archive-date=17 August 2020 |access-date=2019-06-11 |website=NASA's Mars Exploration Program |language=en}}</ref> د مریخ اتوموسفیر د ځمکې د اتومسفیر په پرتله سوړ دی. له لمر څخه د ډېر واټن له امله مریخ کمه اندازه لمریزه انرژي ترلاسه کوي او لږه اندازه مؤثره تودوخه لري چی شاوخوا ۲۱۰ کالوین (۶۳- سانتي ګراد؛ ۸۲- فارنهایټ) ده. د مریخ د سطحې متوسطه اندازه خپرېدونکې تودوخه ۲۱۵ کالوین (۵۸- سانتي ګراد؛ ۷۳- فارنهایټ) ده چې له انترکتیکا سره د پرتلې وړ ده. د مریخ په اتومسفیر کې د ګلخانه‌یي ګازونو کمزوری اغېز (۵ درجې سانتي ګرېد؛ ۹ درجې فارنهایت) او په مقابل کې د ځمکې پر مخ ۳۳ سانتي ګرېد درجې یا ۵۹ فارنهایټ د نورو ګلخانه‌يي ګازونو په لږوالي سره تشرېح کېدای شي. په لاندېني اتوموسفیر کې د تودوخې ورځنۍ اندازه د لږې تودوخې له کبله لوړه وي؛ په ځینو سیمو کې سطحې ته نږدې د تودوخې درجه له ۷۵ سانتي ګراد (۱۰۳ فارنهایټ) څخه پیل تر ۰ سانتي ګراد درجې (۳۲ فارنهایټ) پورې کېږي. د مریخ د اتوموسفیر د پورتنۍ برخې تودوخه هم د ځمکې په پرتله ډېره ټيټه ده، ځکه چې هلته سټراسټوسفیک اوزون نشته او په لوړو ارتفاعاتو کې د کاربن ډای اکساید وړانګو د سړولو اغېزې موجودې دي.<ref name=":122">{{Citation|last=Haberle|first=R. M.|title=SOLAR SYSTEM/SUN, ATMOSPHERES, EVOLUTION OF ATMOSPHERES {{!}} Planetary Atmospheres: Mars|date=2015-01-01|encyclopedia=Encyclopedia of Atmospheric Sciences (Second Edition)|pages=168–177|editor-last=North|editor-first=Gerald R.|publisher=Academic Press|doi=10.1016/b978-0-12-382225-3.00312-1|isbn=9780123822253|editor2-last=Pyle|editor2-first=John|editor3-last=Zhang|editor3-first=Fuqing}}</ref><ref name=":542">{{Cite book|title=Atmospheric evolution on inhabited and lifeless worlds|last=Catling|first=David C.|publisher=Cambridge University Press|others=Kasting, James F.|year=2017|isbn=9780521844123|location=Cambridge|oclc=956434982|bibcode=2017aeil.book.....C}}</ref><ref>{{Cite web |title=Temperature extremes on Mars |url=https://phys.org/news/2012-09-temperature-extremes-mars.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201202005053/https://phys.org/news/2012-09-temperature-extremes-mars.html |archive-date=2 December 2020 |access-date=2019-06-13 |website=phys.org |language=en-us}}</ref> د دوړو بوړبوکۍ او د دوړو توپانونه په مریخ کې عام دي چې کله کله له ځمکې څخه د تلسکوپونو په مرسته هم لیدل کېدای شي او ان په ۲۰۱۸ کال کې د سیارې په رنګ او روښانتیا کې بدلون له تلسکوپ پرته په سترګو لیدل کېده. د سیارې په شاوخوا کې د دوړو توپانونه (د دوړو نړیوال توپانونه) په متوسط ډول په مریخ کې د ځمکې په هرو پنځه نیمو کلونو (او د مریخ په هرو ۳ کلونو) کې پېښېږي او ښايي د مریخ پلټونکو بېړیو عملیات وګواښي. د لویو دوړو توپانونو ته د غبرګون یا ځواب وینې میکانیزم لا تر اوسه پوره څرګند نه دی. ویل شوي چې دغه توپانونه د دواړو سپوږمیو له جاذبوي اغېزو سره یوه کمزورې اړیکه لري چې تر یوه حده په ځمکه کې د مد او جزر جوړېدو ته ورته ده.<ref name=":40">{{Cite web |last=Hille |first=Karl |date=2015-09-18 |title=The Fact and Fiction of Martian Dust Storms |url=http://www.nasa.gov/feature/goddard/the-fact-and-fiction-of-martian-dust-storms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160302231423/http://www.nasa.gov/feature/goddard/the-fact-and-fiction-of-martian-dust-storms/ |archive-date=2 March 2016 |access-date=2019-06-11 |website=NASA}}</ref><ref>https://skyandtelescope.org/astronomy-news/is-the-mars-opposition-already-over/[Normally reddish-orange or even pink, Mars now glows pumpkin-orange. Even my eyes can see the difference. ALPO assistant coordinator Richard Schmude has also noted an increase in brightness of ≈0.2 magnitude concurrent with the color change.]</ref><ref>{{Cite web |last=Greicius |first=Tony |date=2018-06-08 |title=Opportunity Hunkers Down During Dust Storm |url=http://www.nasa.gov/feature/jpl/opportunity-hunkers-down-during-dust-storm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201130231214/https://www.nasa.gov/feature/jpl/opportunity-hunkers-down-during-dust-storm/ |archive-date=30 November 2020 |access-date=2019-06-13 |website=NASA}}</ref><ref name=":202">{{Cite journal|last1=Kok|first1=Jasper F|last2=Parteli|first2=Eric J R|last3=Michaels|first3=Timothy I|last4=Karam|first4=Diana Bou|date=2012-09-14|title=The physics of wind-blown sand and dust|journal=Reports on Progress in Physics|volume=75|issue=10|pages=106901|doi=10.1088/0034-4885/75/10/106901|pmid=22982806|issn=0034-4885|arxiv=1201.4353|bibcode=2012RPPh...75j6901K|s2cid=206021236}}</ref><ref name="Toigo 514–536">{{Cite journal|last1=Toigo|first1=Anthony D.|last2=Richardson|first2=Mark I.|last3=Wang|first3=Huiqun|last4=Guzewich|first4=Scott D.|last5=Newman|first5=Claire E.|date=2018-03-01|title=The cascade from local to global dust storms on Mars: Temporal and spatial thresholds on thermal and dynamical feedback|journal=Icarus|volume=302|pages=514–536|doi=10.1016/j.icarus.2017.11.032|issn=0019-1035|bibcode=2018Icar..302..514T}}</ref> د مریخ اتوموسفیر اکسیډایز کوونکی اتوموسفیر دی. په دغه اتوموسفیر کې فوټو کیمیاوي تعاملات د عضوي نوعو د اکسایډ کولو لامل کېږي او پر کاربن ډای اکسایډ یا کاربن مونو اکسایډ یې بدلوي. که څه هم په دې وروستیو کې د اېکسومارس په نامه تر ټولو حساسه توغول شوې ګاز پلټونکې فضايي بېړۍ ونه توانېده چې د ټولې مریخ سیارې په اتوموسفیر کې میتان ګاز پیدا کړي، خو څو پخوانیو ماموریتونو او ځمکنیو تلسکوپونو د مریخ په اتوموسفیر کې د میتان غیر متوقع کچه کشف کړې ده چې ښايي په مریخ کې د ژوند لپاره حیاتي نښه وي. له دې سره سره، د دغو ارزونو تشرېح لا هم ډېره ستونزمنه ده او په اړه یې کومه علمي اجماع نه‌شته.<ref name=":373">{{Cite journal|last1=Vago|first1=Jorge L.|last2=Svedhem|first2=Håkan|last3=Zelenyi|first3=Lev|last4=Etiope|first4=Giuseppe|last5=Wilson|first5=Colin F.|last6=López-Moreno|first6=Jose-Juan|last7=Bellucci|first7=Giancarlo|last8=Patel|first8=Manish R.|last9=Neefs|first9=Eddy|date=April 2019|title=No detection of methane on Mars from early ExoMars Trace Gas Orbiter observations|journal=Nature|volume=568|issue=7753|pages=517–520|doi=10.1038/s41586-019-1096-4|pmid=30971829|issn=1476-4687|bibcode=2019Natur.568..517K|s2cid=106411228|url=http://oro.open.ac.uk/60547/2/2019%20Korablev%20TGO%20methane%20Nature_accepted.pdf|access-date=24 November 2019|archive-date=27 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200927104821/http://oro.open.ac.uk/60547/2/2019%20Korablev%20TGO%20methane%20Nature_accepted.pdf|url-status=live}}</ref><ref name="First results 2019">{{Cite web |last=esa |title=First results from the ExoMars Trace Gas Orbiter |url=http://www.esa.int/Our_Activities/Human_and_Robotic_Exploration/Exploration/ExoMars/First_results_from_the_ExoMars_Trace_Gas_Orbiter |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191013160236/http://www.esa.int/Our_Activities/Human_and_Robotic_Exploration/Exploration/ExoMars/First_results_from_the_ExoMars_Trace_Gas_Orbiter |archive-date=13 October 2019 |access-date=2019-06-12 |website=European Space Agency}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Weule |first=Genelle |date=2019-04-11 |title=Mars methane mystery thickens as newest probe fails to find the gas |url=https://www.abc.net.au/news/science/2019-04-11/mars-methane-atmosphere-exomars-trace-gas-orbiter/10972414 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230659/https://www.abc.net.au/news/science/2019-04-11/mars-methane-atmosphere-exomars-trace-gas-orbiter/10972414 |archive-date=7 November 2020 |access-date=2019-06-27 |website=ABC News |language=en-AU}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Formisano|first1=Vittorio|last2=Atreya|first2=Sushil|last3=Encrenaz|first3=Thérèse|last4=Ignatiev|first4=Nikolai|last5=Giuranna|first5=Marco|s2cid=13533388|date=2004-12-03|title=Detection of Methane in the Atmosphere of Mars|url=https://archive.org/details/sim_science_2004-12-03_306_5702/page/1758|journal=Science|language=en|volume=306|issue=5702|pages=1758–1761|doi=10.1126/science.1101732|pmid=15514118|issn=0036-8075|bibcode=2004Sci...306.1758F}}</ref><ref name="SCI-20180608b2">{{cite journal|author=Webster, Christopher R.|display-authors=et al|date=8 June 2018|title=Background levels of methane in Mars' atmosphere show strong seasonal variations|url=https://archive.org/details/science_2018-06-08_360_6393/page/1093|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=360|issue=6393|pages=1093–1096|doi=10.1126/science.aaq0131|pmid=29880682|bibcode=2018Sci...360.1093W|doi-access=free}}</ref><ref name=":23">{{Cite journal|last1=Yung|first1=Yuk L.|last2=Chen|first2=Pin|last3=Nealson|first3=Kenneth|last4=Atreya|first4=Sushil|last5=Beckett|first5=Patrick|last6=Blank|first6=Jennifer G.|last7=Ehlmann|first7=Bethany|last8=Eiler|first8=John|last9=Etiope|first9=Giuseppe|date=2018-09-19|title=Methane on Mars and Habitability: Challenges and Responses|journal=Astrobiology|volume=18|issue=10|pages=1221–1242|doi=10.1089/ast.2018.1917|issn=1531-1074|pmc=6205098|pmid=30234380|bibcode=2018AsBio..18.1221Y}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal|last1=Zahnle|first1=Kevin|last2=Freedman|first2=Richard S.|last3=Catling|first3=David C.|date=2011-04-01|title=Is there methane on Mars?|journal=Icarus|volume=212|issue=2|pages=493–503|doi=10.1016/j.icarus.2010.11.027|issn=0019-1035|url=https://zenodo.org/record/1259041|bibcode=2011Icar..212..493Z|access-date=4 July 2019|archive-date=1 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001023932/https://zenodo.org/record/1259041|url-status=live}}</ref> == د اتومسفیري مشاهداتو تاریخچه == په ۱۷۸۴ کې جرمني‌الاصله بریتانوي ستور پېژندونکي «ویلیم هرشل» د مریخ د اتوموسفیر په اړوند د خپلو مشاهداتو په اړه په «فلسفي تبادلاتو» مجله کې یوه مقاله خپره کړه او په مریخ کې یې د هغې روښانه برخې یادونه وکړه چې کله ناکله به یې حرکت کاوه. نوموړي دغه رڼا ورېځو او بخارونو ته منسوبه کړه. په ۱۸۰۹ کال کې فرانسوي ستور پېژندونکي «هونوري فلوګېرګېس» په مریخ کې د "زېړو ورېځو" په اړه په خپله کتنه کې لیکلي چې ښايي دا د دوړو توپانونه وي. په ۱۸۶۴ کال کې «ویلیم روټر ډاویس» ولیدل چې "د مریخ رنګ د دغې سیارې د کومې اتوموسفیري ځانګړنې له امله سور نه دی؛ دا په بشپړ ډول د دې حقیقت له مخې ثابت ښکاري چې سور رنګ تل مرکز ته نږدې ژور ځای دی چې هلته اتوموسفیر خورا نازک وي." په ۱۸۶۰مو او ۱۸۷۰یمو لسیزو کې سپیکټروسکوپي کتنې ډېری خلک په دې فکر کې کړل چې د مریخ اتوموسفیر ځمکې ته ورته دی. په ۱۸۹۴ کال کې د «ویلیم والیس کمپبل» تحلیل او نورو کیفیتي مشاهداتو وښوده چې مریخ سپوږمۍ ته ورته دی چې په اکثرو برخو کې د اندازه کولو وړ اتوموسفیر نه‌لري. په ۱۹۲۶ کال کې په لیک کتنځي کې د «ویلیم هامونډ رایټ» انځوریزو مشاهداتو «ډونالډ هاوارډ مینزیل» ته لاره پرانیسته چې د مریخ د اتوموسفیر کمیتي شواهد کشف کړي.<ref name=":182">{{Cite book|title=Mars|date=1992|publisher=University of Arizona Press|others=Kieffer, Hugh H.|isbn=0816512574|location=Tucson|oclc=25713423|url-access=registration|url=https://archive.org/details/mars0000unse}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Herschel William|s2cid=186212257|date=1784-01-01|title=XIX. On the remarkable appearances at the polar regions of the planet Mars, and its spheroidical figure; with a few hints relating to its real diameter and atmosphere.|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London|volume=74|pages=233–273|doi=10.1098/rstl.1784.0020}}</ref><ref name="dawes">{{cite journal|last=Dawes|first=W.R.|year=1865|title=Physical Observations of Mars Near the Opposition in 1864|journal=Astronomical Register|volume=3|pages=220.1|bibcode=1865AReg....3..220D}}</ref><ref name="campbell2">{{cite journal|last=Campbell|first=W.W.|year=1894|title=Concerning an Atmosphere on Mars|journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific|volume=6|issue=38|page=273|bibcode=1894PASP....6..273C|doi=10.1086/120876|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last=Wright|first=W. H.|year=1925|title=Photographs of Mars made with light of different colors|journal=Lick Observatory Bulletin|volume=12|pages=48–61|doi=10.5479/ADS/bib/1925LicOB.12.48W|bibcode=1925LicOB..12...48W}}</ref><ref>{{cite journal|last=Menzel|first=D. H.|year=1926|title=The Atmosphere of Mars|journal=Astrophysical Journal|volume=61|page=48|bibcode=1926ApJ....63...48M|doi=10.1086/142949}}</ref> == اوسنی کیمیاوي جوړښت == === کاربن ډای اکسایډ === کاربن ډای اکسایډ د مریخ د اتوموسفیر اصلي برخه ده. د اوسط حجم نسبت یې ۹۴.۹ سلنه دی. د ژمي په قطبي سیمو کې د سطحې تودوخه ښايي د کاربن ډای اکسایډ د یخ تر نقطې ټیټه وي. په اتوموسفیر کې موجود کاربن ډای اکسایډ ګاز ښايي پر سطحه متراکم شي او له ۱ تر ۲ مترو پورې ډبل جامد وچ یخ جوړ کړي. په اوړي کې قطبي وچ یخ له ویلې کېدو پرته پر بخار بدلېږي او کاربن ډای اکسایډ بېرته اتوموسفیر ته ازادوي. په پایله کې د مریخ د اتوموسفیر په فشار کې (۲۵ سلنه) او د اتوموسفیر په جوړښت کې لوی کلنی بدلون لیدلی شو. د کاربن ډای اکسایډ لپاره د تراکم پروسه د کلاسیوس – کلاپیرون د معادلې په مرسته اټکلولی شو.<ref>{{Cite web |title=Seasons on Mars |url=https://www.msss.com/http/ps/seasons/seasons.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201103161520/https://www.msss.com/http/ps/seasons/seasons.html |archive-date=3 November 2020 |access-date=2019-06-07 |website=www.msss.com}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Soto|first1=Alejandro|last2=Mischna|first2=Michael|last3=Schneider|first3=Tapio|last4=Lee|first4=Christopher|last5=Richardson|first5=Mark|date=2015-04-01|title=Martian atmospheric collapse: Idealized GCM studies|journal=Icarus|volume=250|pages=553–569|doi=10.1016/j.icarus.2014.11.028|issn=0019-1035|bibcode=2015Icar..250..553S|url=https://authors.library.caltech.edu/53068/1/1-s2.0-S0019103514006575-main.pdf|access-date=30 August 2020|archive-date=15 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815231941/http://authors.library.caltech.edu/53068/1/1-s2.0-S0019103514006575-main.pdf|url-status=live}}</ref><ref name=":543">{{Cite book|title=Atmospheric evolution on inhabited and lifeless worlds|last=Catling|first=David C.|publisher=Cambridge University Press|others=Kasting, James F.|year=2017|isbn=9780521844123|location=Cambridge|oclc=956434982|bibcode=2017aeil.book.....C}}</ref><ref name=":544">{{Cite book|title=Atmospheric evolution on inhabited and lifeless worlds|last=Catling|first=David C.|publisher=Cambridge University Press|others=Kasting, James F.|year=2017|isbn=9780521844123|location=Cambridge|oclc=956434982|bibcode=2017aeil.book.....C}}</ref> د مریخ په اتوموسفیر کې د کاربن ډای اکسایډ له لوړ غلظت سره سره په دې سیاره کې د ګلخانه‌يي ګازونو اغېز یو څه کمزوری دی (شاوخوا ۵ سانتي ګراد)، ځکه چې د اوبو د بخار غلظت کم دی او د اتوموسفیر فشار ټیټ دی. په داسې حال کې چې د ځمکې په اتوموسفیر کې د اوبو بخارات په ځمکه کې د ګلخانه‌يي ګازونو په اغېزو کې تر ټولو لویه ونډه لري، خو د مریخ په اتوموسفیر کې ډېر ټیټ غلظت موجود دی. د ټیټ اتوموسفیر تر فشار لاندې ګلخانه‌يي ګازونه په اغېزناک ډول ماورای بنفش وړانګې نه‌شي جذبولی، ځکه چې د فشار پراخولو اغېز یې کمزوری دی.<ref>{{Cite web |title=Greenhouse effects ... also on other planets |url=https://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Venus_Express/Greenhouse_effects_also_on_other_planets |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190929025950/http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Venus_Express/Greenhouse_effects_also_on_other_planets |archive-date=29 September 2019 |access-date=2019-06-07 |publisher=[[European Space Agency]]}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Yung|first1=Yuk L.|last2=Kirschvink|first2=Joseph L.|last3=Pahlevan|first3=Kaveh|last4=Li|first4=King-Fai|date=2009-06-16|title=Atmospheric pressure as a natural climate regulator for a terrestrial planet with a biosphere|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=106|issue=24|pages=9576–9579|doi=10.1073/pnas.0809436106|issn=0027-8424|pmc=2701016|pmid=19487662|bibcode=2009PNAS..106.9576L|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=McElroy|first1=M.B.|last2=Donahue|first2=T.M.|s2cid=30958948|date=1972-09-15|title=Stability of the Martian atmosphere|url=https://archive.org/details/sim_science_1972-09-15_177_4053/page/986|journal=Science|volume=177|issue=4053|pages=986–988|doi=10.1126/science.177.4053.986|pmid=17788809|issn=0036-8075|hdl=2060/19730010098|hdl-access=free|bibcode=1972Sci...177..986M}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Parkinson|first1=T.D.|last2=Hunten|first2=D.M.|date=October 1972|title=Spectroscopy and acronomy of O{{sub|2}} on Mars|journal=Journal of the Atmospheric Sciences|volume=29|issue=7|pages=1380–1390|doi=10.1175/1520-0469(1972)029<1380:SAAOOO>2.0.CO;2|issn=0022-4928|bibcode=1972JAtS...29.1380P|doi-access=free}}</ref><ref name=":15">{{Cite journal|last1=Stevens|first1=M.H.|last2=Siskind|first2=D.E.|last3=Evans|first3=J.S.|last4=Jain|first4=S.K.|last5=Schneider|first5=N.M.|last6=Deighan|first6=J.|last7=Stewart|first7=A.I.F.|last8=Crismani|first8=M.|last9=Stiepen|first9=A.|date=2017-05-28|title=Martian mesospheric cloud observations by IUVS on MAVEN: Thermal tides coupled to the upper atmosphere: IUVS Martian Mesospheric Clouds|journal=Geophysical Research Letters|volume=44|issue=10|pages=4709–4715|doi=10.1002/2017GL072717|hdl=10150/624978|s2cid=13748950|hdl-access=free}}</ref><ref name=":16">{{Cite journal|last1=González-Galindo|first1=Francisco|last2=Määttänen|first2=Anni|last3=Forget|first3=François|last4=Spiga|first4=Aymeric|date=2011-11-01|title=The martian mesosphere as revealed by CO{{sub|2}} cloud observations and general circulation modeling|journal=Icarus|volume=216|issue=1|pages=10–22|doi=10.1016/j.icarus.2011.08.006|issn=0019-1035|bibcode=2011Icar..216...10G}}</ref> === نایتروجن === نایتروجن د مریخ په اتوموسفیر کې دوهم پرېمانه ګاز دی. د اوسط حجم نسبت یې ۲.۶ سلنه دی. بېلابېلو ارزونو ښودلې ده چې د مریخ اتوموسفیر د نایتروجن په پنځلسم ایزوټوپ کې بډای شوی دی. د نایتروجن د درنو ایزوټوپونو د غني کېدو لامل ښايي د ګازونو د ډېرو انتخابي وتنو پروسې وي.<ref name="Jakosky 20153">{{cite journal|last1=Stevens|first1=M.H.|last2=Evans|first2=J.S.|last3=Schneider|first3=N.M.|last4=Stewart|first4=A.I.F.|last5=Deighan|first5=J.|last6=Jain|first6=S.K.|last7=Crismani|first7=M.|last8=Stiepen|first8=A.|last9=Chaffin|first9=M.S.|last10=McClintock|first10=W.E.|last11=Holsclaw|first11=G.M.|last12=Lefèvre|first12=F.|last13=Lo|first13=D.Y.|last14=Clarke|first14=J.T.|last15=Montmessin|first15=F.|last16=Bougher|first16=S.W.|last17=Jakosky|first17=B.M.|year=2015|title=New observations of molecular nitrogen in the Martian upper atmosphere by IUVS on MAVEN|journal=Geophysical Research Letters|volume=42|issue=21|pages=9050–9056|doi=10.1002/2015GL065319|doi-access=free|bibcode=2015GeoRL..42.9050S}}</ref><ref name="Av ice 20182">{{cite journal|last1=Avice|first1=G.|last2=Bekaert|first2=D.V.|last3=Chennaoui Aoudjehane|first3=H.|last4=Marty|first4=B.|date=9 February 2018|title=Noble gases and nitrogen in Tissint reveal the composition of the Mars atmosphere|journal=Geochemical Perspectives Letters|volume=6|pages=11–16|doi=10.7185/geochemlet.1802|doi-access=free}}</ref><ref name="Mandt 20153">{{cite journal|author1=Mandt, Kathleen|author2=Mousis, Olivier|author3=Chassefière, Eric|date=1 July 2015|title=Comparative planetology of the history of nitrogen isotopes in the atmospheres of Titan and Mars|journal=Icarus|volume=254|pages=259–261|doi=10.1016/j.icarus.2015.03.025|pmc=6527424|pmid=31118538|bibcode=2015Icar..254..259M}}</ref> === ارګون === ارګون د مریخ په اتوموسفیر کې درېیم پرېمانه موجود ګاز دی. د اوسط حجم نسبت یې ۱.۹ سلنه دی. د مستحکمو ایزوټوپونو له مخې مریخ د ارګون د شپږ دېرشم ایزوټوپ په پرتله د ارګون په اته دېرشم ایزوټوپ کې غني شوی دی چې له هایدروډینامیک وتنې سره اړوند بلل کېدای شي.<ref name=":632">{{Cite journal|last1=Franz|first1=Heather B.|last2=Trainer|first2=Melissa G.|last3=Malespin|first3=Charles A.|last4=Mahaffy|first4=Paul R.|last5=Atreya|first5=Sushil K.|last6=Becker|first6=Richard H.|last7=Benna|first7=Mehdi|last8=Conrad|first8=Pamela G.|last9=Eigenbrode|first9=Jennifer L.|date=2017-04-01|title=Initial SAM calibration gas experiments on Mars: Quadrupole mass spectrometer results and implications|journal=Planetary and Space Science|volume=138|pages=44–54|doi=10.1016/j.pss.2017.01.014|issn=0032-0633|bibcode=2017P&SS..138...44F}}</ref><ref name=":25">{{Cite journal|last1=Mahaffy|first1=P.R.|last2=Webster|first2=C.R.|last3=Atreya|first3=S.K.|last4=Franz|first4=H.|last5=Wong|first5=M.|last6=Conrad|first6=P.G.|last7=Harpold|first7=D.|last8=Jones|first8=J.J.|last9=Leshin|first9=L.A.|date=2013-07-19|title=Abundance and isotopic composition of gases in the Martian atmosphere from the Curiosity rover|url=https://archive.org/details/sim_science_2013-07-19_341_6143/page/263|journal=Science|volume=341|issue=6143|pages=263–266|issn=0036-8075|doi=10.1126/science.1237966|pmid=23869014|bibcode=2013Sci...341..263M|s2cid=206548973}}</ref> === اکسیجن او اوزون === د مریخ په اتوموسفیر کې د مالیکولي اکسیجن د حجمي نسبت منځنی اټکل ۰.۱۷۴ سلنه دی. دا د کاربن ډای اکسایډ، د اوبو د بخار او اوزون له فوټولیس محصولاتو څخه دي. دغه مالیکولي اکسیجن له اتومي اکسیجن سره تعامل کولی شي او بېرته اوزون جوړولی شي. په ۲۰۱۰ کال کې «هرشل فضا څارونکي» د مریخ په اتوموسفیر کې مالیکولي اکسیجن کشف کړ.<ref>{{cite journal|last1=Hartogh|first1=P.|last2=Jarchow|first2=C.|last3=Lellouch|first3=E.|last4=de Val-Borro|first4=M.|last5=Rengel|first5=M.|last6=Moreno|first6=R.|last7=Medvedev|first7=A.S.|last8=Sagawa|first8=H.|last9=Swinyard|first9=B.M.|last10=Cavalié|first10=T.|last11=Lis|first11=D.C.|last12=Błęcka|first12=M.I.|last13=Banaszkiewicz|first13=M.|last14=Bockelée-Morvan|first14=D.|last15=Crovisier|first15=J.|last16=Encrenaz|first16=T.|last17=Küppers|first17=M.|last18=Lara|first18=L.-M.|last19=Szutowicz|first19=S.|last20=van den Bussche|first20=B.|last21=Bensch|first21=F.|last22=Bergin|first22=E.A.|last23=Billebaud|first23=F.|last24=Biver|first24=N.|last25=Blake|first25=G.A.|last26=Blommaert|first26=J.A.D.L.|last27=Cernicharo|first27=J.|last28=Decin|first28=L.|last29=Encrenaz|first29=P.|last30=Feuchtgruber|first30=H.|display-authors=6|year=2010|title=Herschel / HIFI observations of Mars: First detection of O{{sub|2}} at sub-millimetre wavelengths and upper limits on HCL and H{{sub|2}}O{{sub|2}}|url=https://www.aanda.org/articles/aa/full_html/2010/13/aa15160-10/aa15160-10.html|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=521|pages=L49|doi=10.1051/0004-6361/201015160|bibcode=2010A&A...521L..49H|arxiv=1007.1301|s2cid=119271891|access-date=6 February 2019|archive-date=7 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190207015254/https://www.aanda.org/articles/aa/full_html/2010/13/aa15160-10/aa15160-10.html|url-status=live}}</ref> اتومي اکسیجن په پورتني اتوموسفیر کې د کاربن ډای اکسایډ د فوټولیس په مرسته تولیدېږي او د تجزیوي بیاترکیب یا ایون اخیستو له لارې له اتوموسفیر څخه وتلی شي. د ۲۰۱۶ کال په لومړیو کې د انفرارېډ ستور پېژندنې لپاره سټراټوسفیریک څارونکي (SOFIA) د مریخ په اتوموسفیر کې اټومي اکسیجن کشف کړ چې په ۱۹۷۰یمه لسیزه کې له ویکینګ او مارینر ماموریتونو راهیسې تر هغه مهاله نه و موندل شوی.<ref name="nasa.gov3">{{Cite web |date=6 May 2016 |title=Flying Observatory Detects Atomic Oxygen in Martian Atmosphere – NASA<!-- Bot generated title --> |url=https://www.nasa.gov/feature/ames/sofia/flying-observatory-detects-atomic-oxygen-in-martian-atmosphere |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108101219/https://www.nasa.gov/feature/ames/sofia/flying-observatory-detects-atomic-oxygen-in-martian-atmosphere/ |archive-date=8 November 2020 |access-date=18 March 2017}}</ref> په ۲۰۱۹ کې د ناسا ساینس پوهانو چې د مریخ څېړنې د «کیوریاسیټي» فضايي بېړۍ پر ماموریت یې کار کاوه او ګازونه یې اندازه کول، وموندله چې د مریخ په اتوموسفیر کې د اکسیجن اندازه په پسرلي او اوړي کې ۳۰ سلنه ډېره شوې ده.<ref>{{Cite web |date=14 November 2019 |title=Nasa probes oxygen mystery on Mars |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-50419917 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200117183603/https://www.bbc.com/news/science-environment-50419917 |archive-date=17 January 2020 |access-date=15 November 2019 |website=BBC News}}</ref> === میتان === میتان د یوې اتشفشاني او بایوجینکې نوعې په توګه د جیولوجېستانو او بیولوژيکو ستور پوهانو لپاره د پام وړ دی. میتان له ماورای بنفش وړانګو سره په اکسیډایز کوونکي اتوموسفیر کې په کیمیاوي توګه بې ثباته دی. د مریخ په اتوموسفیر کې د میتان ژوند شاوخوا ۴۰۰ کاله دی. د سیارې په اتوموسفیر کې د میتان کشف ښايي د وروستيو جیولوژیکي فعالیتونو یا ژوندیو موجوداتو شتون په ډاګه کړي. له ۲۰۰۴ کال راهیسې کمه اندازه میتان په بېلابېلو ماموریتونو او د مشاهدې په څېړنو کې موندل شوی دی. په مریخ کې د میتان سرچینه او د کتل شوي میتان په غلظت کې د لوی توپیر لپاره پر توضېحاتو لا هم فعال بحث روان دی.<ref name="Krasnopolsky 537–547">{{Cite journal|last1=Krasnopolsky|first1=Vladimir A.|last2=Maillard|first2=Jean Pierre|last3=Owen|first3=Tobias C.|date=December 2004|title=Detection of methane in the martian atmosphere: evidence for life?|journal=Icarus|volume=172|issue=2|pages=537–547|doi=10.1016/j.icarus.2004.07.004|bibcode=2004Icar..172..537K}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Geminale|first1=A.|last2=Formisano|first2=V.|last3=Giuranna|first3=M.|date=July 2008|title=Methane in Martian atmosphere: Average spatial, diurnal, and seasonal behaviour|journal=Planetary and Space Science|volume=56|issue=9|pages=1194–1203|doi=10.1016/j.pss.2008.03.004|bibcode=2008P&SS...56.1194G}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Mumma|first1=M.J.|last2=Villanueva|first2=G.L.|last3=Novak|first3=R.E.|last4=Hewagama|first4=T.|last5=Bonev|first5=B.P.|last6=DiSanti|first6=M.A.|last7=Mandell|first7=A.M.|last8=Smith|first8=M.D.|s2cid=25083438|date=2009-02-20|title=Strong Release of Methane on Mars in Northern Summer 2003|url=https://archive.org/details/sim_science_2009-02-20_323_5917/page/1041|journal=Science|volume=323|issue=5917|pages=1041–1045|doi=10.1126/science.1165243|pmid=19150811|issn=0036-8075|bibcode=2009Sci...323.1041M}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Fonti|first1=S.|last2=Marzo|first2=G.A.|date=March 2010|title=Mapping the methane on Mars|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=512|pages=A51|doi=10.1051/0004-6361/200913178|issn=0004-6361|bibcode=2010A&A...512A..51F|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Geminale|first1=A.|last2=Formisano|first2=V.|last3=Sindoni|first3=G.|date=2011-02-01|title=Mapping methane in Martian atmosphere with PFS-MEX data|journal=Planetary and Space Science|series=Methane on Mars: Current Observations, Interpretation and Future Plans|volume=59|issue=2|pages=137–148|doi=10.1016/j.pss.2010.07.011|issn=0032-0633|bibcode=2011P&SS...59..137G}}</ref><ref name=":36">{{Cite journal|last1=Webster|first1=C. R.|last2=Mahaffy|first2=P. R.|last3=Atreya|first3=S. K.|last4=Flesch|first4=G. J.|last5=Mischna|first5=M. A.|last6=Meslin|first6=P.-Y.|last7=Farley|first7=K. A.|last8=Conrad|first8=P. G.|last9=Christensen|first9=L. E.|date=2015-01-23|title=Mars methane detection and variability at Gale crater|journal=Science|volume=347|issue=6220|pages=415–417|doi=10.1126/science.1261713|issn=0036-8075|url=https://authors.library.caltech.edu/52526/7/Webster.SM.pdf|bibcode=2015Sci...347..415W|pmid=25515120|s2cid=20304810|access-date=24 June 2019|archive-date=22 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180722235226/https://authors.library.caltech.edu/52526/7/Webster.SM.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Vasavada|first1=Ashwin R.|last2=Zurek|first2=Richard W.|last3=Sander|first3=Stanley P.|last4=Crisp|first4=Joy|last5=Lemmon|first5=Mark|last6=Hassler|first6=Donald M.|last7=Genzer|first7=Maria|last8=Harri|first8=Ari-Matti|last9=Smith|first9=Michael D.|date=2018-06-08|title=Background levels of methane in Mars' atmosphere show strong seasonal variations|journal=Science|volume=360|issue=6393|pages=1093–1096|doi=10.1126/science.aaq0131|issn=0036-8075|pmid=29880682|bibcode=2018Sci...360.1093W|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Amoroso|first1=Marilena|last2=Merritt|first2=Donald|last3=Parra|first3=Julia Marín-Yaseli de la|last4=Cardesín-Moinelo|first4=Alejandro|last5=Aoki|first5=Shohei|last6=Wolkenberg|first6=Paulina|last7=Alessandro Aronica|last8=Formisano|first8=Vittorio|last9=Oehler|first9=Dorothy|date=May 2019|title=Independent confirmation of a methane spike on Mars and a source region east of Gale Crater|journal=Nature Geoscience|volume=12|issue=5|pages=326–332|doi=10.1038/s41561-019-0331-9|issn=1752-0908|bibcode=2019NatGe..12..326G|s2cid=134110253}}</ref><ref name=":3732">{{Cite journal|last1=Vago|first1=Jorge L.|last2=Svedhem|first2=Håkan|last3=Zelenyi|first3=Lev|last4=Etiope|first4=Giuseppe|last5=Wilson|first5=Colin F.|last6=López-Moreno|first6=Jose-Juan|last7=Bellucci|first7=Giancarlo|last8=Patel|first8=Manish R.|last9=Neefs|first9=Eddy|date=April 2019|title=No detection of methane on Mars from early ExoMars Trace Gas Orbiter observations|journal=Nature|volume=568|issue=7753|pages=517–520|doi=10.1038/s41586-019-1096-4|pmid=30971829|issn=1476-4687|bibcode=2019Natur.568..517K|s2cid=106411228|url=http://oro.open.ac.uk/60547/2/2019%20Korablev%20TGO%20methane%20Nature_accepted.pdf|access-date=24 November 2019|archive-date=27 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200927104821/http://oro.open.ac.uk/60547/2/2019%20Korablev%20TGO%20methane%20Nature_accepted.pdf|url-status=live}}</ref><ref name=":13">{{Cite journal|last1=Zahnle|first1=Kevin|last2=Freedman|first2=Richard S.|last3=Catling|first3=David C.|date=2011-04-01|title=Is there methane on Mars?|journal=Icarus|volume=212|issue=2|pages=493–503|doi=10.1016/j.icarus.2010.11.027|issn=0019-1035|url=https://zenodo.org/record/1259041|bibcode=2011Icar..212..493Z|access-date=4 July 2019|archive-date=1 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001023932/https://zenodo.org/record/1259041|url-status=live}}</ref><ref name=":232">{{Cite journal|last1=Yung|first1=Yuk L.|last2=Chen|first2=Pin|last3=Nealson|first3=Kenneth|last4=Atreya|first4=Sushil|last5=Beckett|first5=Patrick|last6=Blank|first6=Jennifer G.|last7=Ehlmann|first7=Bethany|last8=Eiler|first8=John|last9=Etiope|first9=Giuseppe|date=2018-09-19|title=Methane on Mars and Habitability: Challenges and Responses|journal=Astrobiology|volume=18|issue=10|pages=1221–1242|doi=10.1089/ast.2018.1917|issn=1531-1074|pmc=6205098|pmid=30234380|bibcode=2018AsBio..18.1221Y}}</ref><ref name=":33">{{Cite web |last=esa |title=The methane mystery |url=https://www.esa.int/Our_Activities/Human_and_Robotic_Exploration/Exploration/ExoMars/The_methane_mystery |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190602161707/http://www.esa.int/Our_Activities/Human_and_Robotic_Exploration/Exploration/ExoMars/The_methane_mystery |archive-date=2 June 2019 |access-date=2019-06-07 |website=European Space Agency}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Formisano|first1=Vittorio|last2=Atreya|first2=Sushil|last3=Encrenaz|first3=Thérèse|last4=Ignatiev|first4=Nikolai|last5=Giuranna|first5=Marco|date=2004-12-03|title=Detection of Methane in the Atmosphere of Mars|url=https://archive.org/details/sim_science_2004-12-03_306_5702/page/1758|journal=Science|volume=306|issue=5702|pages=1758–1761|s2cid=13533388|doi=10.1126/science.1101732|pmid=15514118|issn=0036-8075|bibcode=2004Sci...306.1758F}}</ref><ref name=":233">{{Cite journal|last1=Yung|first1=Yuk L.|last2=Chen|first2=Pin|last3=Nealson|first3=Kenneth|last4=Atreya|first4=Sushil|last5=Beckett|first5=Patrick|last6=Blank|first6=Jennifer G.|last7=Ehlmann|first7=Bethany|last8=Eiler|first8=John|last9=Etiope|first9=Giuseppe|date=2018-09-19|title=Methane on Mars and Habitability: Challenges and Responses|journal=Astrobiology|volume=18|issue=10|pages=1221–1242|doi=10.1089/ast.2018.1917|issn=1531-1074|pmc=6205098|pmid=30234380|bibcode=2018AsBio..18.1221Y}}</ref><ref>{{Cite web |last=Potter |first=Sean |date=2018-06-07 |title=NASA Finds Ancient Organic Material, Mysterious Methane on Mars |url=http://www.nasa.gov/press-release/nasa-finds-ancient-organic-material-mysterious-methane-on-mars |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190608040839/https://www.nasa.gov/press-release/nasa-finds-ancient-organic-material-mysterious-methane-on-mars/ |archive-date=8 June 2019 |access-date=2019-06-06 |website=NASA}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Witze|first=Alexandra|date=2018-10-25|title=Mars scientists edge closer to solving methane mystery|journal=Nature|volume=563|issue=7729|pages=18–19|bibcode=2018Natur.563...18W|doi=10.1038/d41586-018-07177-4|doi-access=free|pmid=30377322}}</ref><ref name=":332">{{Cite web |last=esa |title=The methane mystery |url=https://www.esa.int/Our_Activities/Human_and_Robotic_Exploration/Exploration/ExoMars/The_methane_mystery |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190602161707/http://www.esa.int/Our_Activities/Human_and_Robotic_Exploration/Exploration/ExoMars/The_methane_mystery |archive-date=2 June 2019 |access-date=2019-06-07 |website=European Space Agency}}</ref><ref name=":333">{{Cite web |last=esa |title=The methane mystery |url=https://www.esa.int/Our_Activities/Human_and_Robotic_Exploration/Exploration/ExoMars/The_methane_mystery |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190602161707/http://www.esa.int/Our_Activities/Human_and_Robotic_Exploration/Exploration/ExoMars/The_methane_mystery |archive-date=2 June 2019 |access-date=2019-06-07 |website=European Space Agency}}</ref><ref name=":234">{{Cite journal|last1=Yung|first1=Yuk L.|last2=Chen|first2=Pin|last3=Nealson|first3=Kenneth|last4=Atreya|first4=Sushil|last5=Beckett|first5=Patrick|last6=Blank|first6=Jennifer G.|last7=Ehlmann|first7=Bethany|last8=Eiler|first8=John|last9=Etiope|first9=Giuseppe|date=2018-09-19|title=Methane on Mars and Habitability: Challenges and Responses|journal=Astrobiology|volume=18|issue=10|pages=1221–1242|doi=10.1089/ast.2018.1917|issn=1531-1074|pmc=6205098|pmid=30234380|bibcode=2018AsBio..18.1221Y}}</ref> === سلفر ډای اکسایډ === په اتوموسفیر کې د سلفر ډای اوکسایډ شتون ښايي د اوسني اتشفشاني فعالیت ښودونکی وي. د میتان په اړه د اوږدمهالو بحثونو له امله په دې برخه کې هم بحثونو ته لېوالتیا ډېره شوې ده. که د مریخ په اوسني تاریخ کې اتشفشانونه فعال وي، نو تمه کېږي چې سلفر ډای اکسایډ به د مریخ په اوسنۍ فضا کې له میتان سره یوځای وموندل شي. هېڅ سلفر ډای اکسایډ ان د حساسیت په لوړه کچه کې هم په اتوموسفیر کې نه دی موندل شوی. د ناسا ګاډرډ فضايي الوتنو په مرکز کې د ساینس پوهانو په مشرۍ یوې ډلې د راکنیسټ خاورې په هغو بېلګو کې کې د سلفر ډای اکسایډ د کشف راپور ورکړ چې د ۲۰۱۳ کال په مارچ میاشت کې د کیوریاسیټي مریخ پلټونکې وسیلې په مرسته تحلیل شوې دي.<ref>{{Cite journal|last=Krasnopolsky|first=Vladimir A.|date=2005-11-15|title=A sensitive search for SO2 in the martian atmosphere: Implications for seepage and origin of methane|journal=Icarus|series=Jovian Magnetospheric Environment Science|volume=178|issue=2|pages=487–492|doi=10.1016/j.icarus.2005.05.006|issn=0019-1035|bibcode=2005Icar..178..487K}}</ref><ref>{{Cite web |last=Hecht |first=Jeff |title=Volcanoes ruled out for Martian methane |url=https://www.newscientist.com/article/dn8256-volcanoes-ruled-out-for-martian-methane/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190608052038/https://www.newscientist.com/article/dn8256-volcanoes-ruled-out-for-martian-methane/ |archive-date=8 June 2019 |access-date=2019-06-08 |website=www.newscientist.com}}</ref><ref name="Krasnopolsky1223">{{cite journal|last1=Krasnopolsky|first1=Vladimir A|year=2012|title=Search for methane and upper limits to ethane and SO2 on Mars|journal=Icarus|volume=217|issue=1|pages=144–152|bibcode=2012Icar..217..144K|doi=10.1016/j.icarus.2011.10.019}}</ref><ref name="Encrenaz1123">{{cite journal|last1=Encrenaz|first1=T.|last2=Greathouse|first2=T. K.|last3=Richter|first3=M. J.|last4=Lacy|first4=J. H.|last5=Fouchet|first5=T.|last6=Bézard|first6=B.|last7=Lefèvre|first7=F.|last8=Forget|first8=F.|last9=Atreya|first9=S. K.|year=2011|title=A stringent upper limit to SO2 in the Martian atmosphere|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=530|page=37|bibcode=2011A&A...530A..37E|doi=10.1051/0004-6361/201116820|doi-access=free}}</ref><ref name="McAdams133">McAdam, A. C.; Franz, H.; Archer, P. D.; Freissinet, C.; Sutter, B.; Glavin, D. P.; Eigenbrode, J. L.; Bower, H.; Stern, J.; Mahaffy, P. R.; Morris, R. V.; Ming, D. W.; Rampe, E.; Brunner, A. E.; Steele, A.; Navarro-González, R.; Bish, D. L.; Blake, D.; Wray, J.; Grotzinger, J.; MSL Science Team (2013). [[bibcode:2013LPI....44.1751M|"Insights into the Sulfur Mineralogy of Martian Soil at Rocknest, Gale Crater, Enabled by Evolved Gas Analyses"]]. 44th Lunar and Planetary Science Conference, held 18–22 March 2013 in The Woodlands, Texas. LPI Contribution No. 1719, p. 1751</ref> === نور کم‌پيدا ګازونه === کاربن مونو اکسایډ د کاربن ډای اکسایډ د فوټولیس په مرسته تولیدېږي او په چټکۍ سره د مریخ په اتوموسفیر کې له اکسیډانټونو سره غبرګون ښیې او بیاځلي کاربن ډای اکسایډ جوړوي. د مریخ په اتوموسفیر کې د کاربن مونو اکسایډ د حجمي نسبت منځنی اټکل ۰.۰۷۴۷ سلنه دی.<ref name=":633">{{Cite journal|last1=Franz|first1=Heather B.|last2=Trainer|first2=Melissa G.|last3=Malespin|first3=Charles A.|last4=Mahaffy|first4=Paul R.|last5=Atreya|first5=Sushil K.|last6=Becker|first6=Richard H.|last7=Benna|first7=Mehdi|last8=Conrad|first8=Pamela G.|last9=Eigenbrode|first9=Jennifer L.|date=2017-04-01|title=Initial SAM calibration gas experiments on Mars: Quadrupole mass spectrometer results and implications|journal=Planetary and Space Science|volume=138|pages=44–54|doi=10.1016/j.pss.2017.01.014|issn=0032-0633|bibcode=2017P&SS..138...44F}}</ref> له هیلیوم او ارګون پرته نور نجیبه ګازونه د مریخ په اتوموسفیر کې په ټيټه کچه کې موجود دي. د مریخ په اتوموسفیر کې د هیلیوم، نیون، کریپټون او زینون غلظت د بېلابېلو ماموریتونو له لارې اندازه شوی دی. د نجیبه ګازونو ایزوټوپیک نسبتونه په مریخ کې د لومړنیو جیولوجیکي فعالیتونو او د اتوموسفیر د تکامل په اړه معلومات څرګندوي.<ref name=":1222">{{Cite journal|last1=Owen|first1=T.|last2=Biemann|first2=K.|last3=Rushneck|first3=D. R.|last4=Biller|first4=J. E.|last5=Howarth|first5=D. W.|last6=Lafleur|first6=A. L.|date=1976-12-17|title=The Atmosphere of Mars: Detection of Krypton and Xenon|url=https://archive.org/details/sim_science_1976-12-17_194_4271/page/1293|journal=Science|volume=194|issue=4271|pages=1293–1295|doi=10.1126/science.194.4271.1293|pmid=17797086|issn=0036-8075|bibcode=1976Sci...194.1293O|s2cid=37362034}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Owen|first1=Tobias|last2=Biemann|first2=K.|last3=Rushneck|first3=D. R.|last4=Biller|first4=J. E.|last5=Howarth|first5=D. W.|last6=Lafleur|first6=A. L.|date=1977|title=The composition of the atmosphere at the surface of Mars|url=https://archive.org/details/journal-of-geophysical-research_1977-09-30_82_28/page/4635|journal=Journal of Geophysical Research|volume=82|issue=28|pages=4635–4639|doi=10.1029/JS082i028p04635|issn=2156-2202|bibcode=1977JGR....82.4635O}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Krasnopolsky|first1=Vladimir A.|last2=Gladstone|first2=G. Randall|date=2005-08-01|title=Helium on Mars and Venus: EUVE observations and modeling|journal=Icarus|volume=176|issue=2|pages=395–407|doi=10.1016/j.icarus.2005.02.005|issn=0019-1035|bibcode=2005Icar..176..395K}}</ref><ref name=":132">{{Cite journal|last1=Conrad|first1=P. G.|last2=Malespin|first2=C. A.|last3=Franz|first3=H. B.|last4=Pepin|first4=R. O.|last5=Trainer|first5=M. G.|last6=Schwenzer|first6=S. P.|last7=Atreya|first7=S. K.|last8=Freissinet|first8=C.|last9=Jones|first9=J. H.|date=2016-11-15|title=In situ measurement of atmospheric krypton and xenon on Mars with Mars Science Laboratory|journal=Earth and Planetary Science Letters|volume=454|pages=1–9|doi=10.1016/j.epsl.2016.08.028|issn=0012-821X|url=http://oro.open.ac.uk/47798/1/conrad%2B%2B2016_accepted.pdf|bibcode=2016E&PSL.454....1C|access-date=4 July 2019|archive-date=19 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180719154553/http://oro.open.ac.uk/47798/1/conrad%2B%2B2016_accepted.pdf|url-status=live}}</ref><ref name=":1223">{{Cite journal|last1=Owen|first1=T.|last2=Biemann|first2=K.|last3=Rushneck|first3=D. R.|last4=Biller|first4=J. E.|last5=Howarth|first5=D. W.|last6=Lafleur|first6=A. L.|date=1976-12-17|title=The Atmosphere of Mars: Detection of Krypton and Xenon|url=https://archive.org/details/sim_science_1976-12-17_194_4271/page/1293|journal=Science|volume=194|issue=4271|pages=1293–1295|doi=10.1126/science.194.4271.1293|pmid=17797086|issn=0036-8075|bibcode=1976Sci...194.1293O|s2cid=37362034}}</ref><ref name=":1322">{{Cite journal|last1=Conrad|first1=P. G.|last2=Malespin|first2=C. A.|last3=Franz|first3=H. B.|last4=Pepin|first4=R. O.|last5=Trainer|first5=M. G.|last6=Schwenzer|first6=S. P.|last7=Atreya|first7=S. K.|last8=Freissinet|first8=C.|last9=Jones|first9=J. H.|date=2016-11-15|title=In situ measurement of atmospheric krypton and xenon on Mars with Mars Science Laboratory|journal=Earth and Planetary Science Letters|volume=454|pages=1–9|doi=10.1016/j.epsl.2016.08.028|issn=0012-821X|url=http://oro.open.ac.uk/47798/1/conrad%2B%2B2016_accepted.pdf|bibcode=2016E&PSL.454....1C|access-date=4 July 2019|archive-date=19 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180719154553/http://oro.open.ac.uk/47798/1/conrad%2B%2B2016_accepted.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Curiosity finds evidence of Mars crust contributing to atmosphere |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=6631 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200309140512/https://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=6631 |archive-date=9 March 2020 |access-date=2019-06-08 |publisher=NASA |department=JPL}}</ref> مالیکولي هایدروجن په منځني اتوموسفیر کې د هایدروجن د غیر عادي نوعو تر منځ د عکس‌العمل له امله رامنځته کېږي. هایدروجن د مخلوط یا خپرېدو له لارې پورتني اتوموسفیر ته لېږدول کېدای شي، د لمریزو وړانګو په مرسته اتومي هایدروجن تخریب او د مریخ له اتوموسفیر څخه وځي. فوټو کیمیاوي ماډل اټکل وکړ چې په ټیټ اتوموسفیر کې د هایدروجن د مخلوط نسبت د حجم د میلیونمې برخې شاوخوا ۱۵ ± ۵ دی.<ref name=":142">{{Cite journal|last=Krasnopolsky|first=V. A.|date=2001-11-30|title=Detection of Molecular Hydrogen in the Atmosphere of Mars|url=https://archive.org/details/sim_science_2001-11-30_294_5548/page/1914|journal=Science|volume=294|issue=5548|pages=1914–1917|doi=10.1126/science.1065569|pmid=11729314|bibcode=2001Sci...294.1914K|s2cid=25856765}}</ref> == د انسانانو له‌خوا د استفادې احتمال == د مریخ اتوموسفیر د یوه داسې پېژندل شوي جوړښت سرچینه ده چې په مریخ کې د ښکته کېدو په هره ساحه کې موجوده ده. ویل کېږي چې که انسانان په مریخ کې سپړنې وکړي، د مریخ د اتوموسفیر کاربن ډای اکسایډ د میتان جوړولو لپاره کارولی شي او د دې تر څنګ کولای شي چې د بېرته راستنېدو پر مهال یې د راکټ د سون‌توکو په توګه هم وکاروي. هغه ماموریتي څېړنې چې له اتومسفیر څخه د دغه ډول استفادې وړاندیز کوي، د «رابرټ زوبرین» مارس ډایرېکټ او د ناسا ادارې څېړنیز ماموریتونه دي. د کاربن ډای اکسایډ د کارولو لپاره دوې لویې کیمیاوي طریقې شته چې یوه یې ساباټیر تعامل دی. دغه تعامل د اضافي هایدروجن تر څنګ د اتوموسفیر کاربن ډای اکسایډ بدلوي تر څو میتان او اکسیجن تولید شي. دویمه طریقه الکترولیز کول دي چې د دې لپاره پر اکسیجن او کاربن مونو اکسایډ د کاربن ډای اکسایډ د وېشلو لپاره د زېرکونیا د جامد اکسایډ یو الکترولیټ کارول کېږي.<ref>{{Cite web |title=NASA Wants to Make Rocket Fuel From Martian Soil - ExtremeTech |url=https://www.extremetech.com/extreme/279947-nasa-wants-to-make-rocket-fuel-from-martian-soil |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926080131/https://www.extremetech.com/extreme/279947-nasa-wants-to-make-rocket-fuel-from-martian-soil |archive-date=26 September 2020 |access-date=2020-09-23 |website=www.extremetech.com}}</ref> په ۲۰۲۱ کال کې د ناسا فضايي بېړۍ «پرسیویرنس» وتوانیده چې په مریخ کې اکسیجن جوړ کړي. دا پروسه پیچلې ده او د لږې اندازې اکسیجن تولید ډېر وخت نیسي.<ref>{{cite web |date=22 April 2021 |title=NASA's Perseverance rover produces oxygen on Mars in historic first — water could be next, scientists say |url=https://www.fox29.com/news/nasas-perseverance-rover-produces-oxygen-on-mars-in-historic-first-water-could-be-next-scientists-say}}</ref> == سرچينې == j7z596hav5b3dai8c5k8k5kbpnq3lju 0 64338 369759 367397 2026-10-09T18:42:08Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261009sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 369759 wikitext text/x-wiki په مالیکولي بیولوجي کې، د DNA غبرګېدنه یا کاپي اخېستنه (په انګلیسي: DNA Replication) د اصلي DNA له یوه مالیکول څخه د DNA د دوو ورته نسخو د تولیدولو بیولوجیکي بهیر ته ویل کېږي. د DNA غبرګېدنه د بیولوجیکي وراثت لپاره تر ټولو اړینې برخې په توګه عمل کوي او په ټولو ژوندي موجوداتو کې پېښېږي. دغه عملیه، د ودې او د تخریب شویو نسجونو بیارغونې پر مهال، حجروي وېش لپاره اړینه ده، په داسې حال کې چې د هرې یوې نوې حجرې لپاره د خپلې DNA کاپي اخېستنه تضمینوي. حجره د وېش جلا ځانګړنه لري، چې د DNA غبرګېدنه اړینه ګرځوي.<ref>{{Cite web |date=2020-05-25 |title=DNA replication {{!}} why we have to study DNA replication? |url=https://www.microblife.in/dna-replication-why-we-have-to-study-dna-replication/ |access-date=2020-05-29 |website=Microb Life |language=en-US |تاريخ الأرشيف=2021-01-23 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210123053608/https://www.microblife.in/dna-replication-why-we-have-to-study-dna-replication/ |url-status=dead |خونديځ نېټه=2021-01-23 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20210123053608/https://www.microblife.in/dna-replication-why-we-have-to-study-dna-replication/ |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210123053608/https://www.microblife.in/dna-replication-why-we-have-to-study-dna-replication/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123053608/https://www.microblife.in/dna-replication-why-we-have-to-study-dna-replication/ }}</ref><ref>{{Cite web |title=GENETICS / DNA REPLICATION (BASIC) – Pathwayz |url=https://www.pathwayz.org/Tree/Plain/DNA+REPLICATION+(BASIC)#:~:text=The%20purpose%20of%20DNA%20replication,own%20copy%20of%20the%20DNA. |access-date=2020-12-10 |website=pathwayz.org}}</ref> DNA د دوو بشپړوونکو څانګو له غبرګې مارپېچې بڼې څخه جوړه شوې ده. غبرګه مارپېچه بڼه یوه دوه‌څانګه‌ییزه DNA بیانوي چې په‌دې توګه له داسې دوو خطي څانګو څخه رامنځ‌ته شوې ده چې یو د بل پر وړاندې واقع شوي دي او یو له بله تاوېږي. د غبرګېدنې پر مهال، دغه څانګې سره جلا کېږي. وروسته بیا، د اصلي DNA مالیکول هره څانګه د خپلې جوړې د تولید لپاره د یوه قالب په توګه عمل کوي؛ دغې عملیې ته «نیمه‌ساتونکې غبرګېدنه» وایي. د نیمه‌ساتونکې غبرګېدنې په پایله کې، نوې مارپېچه بڼه به د اصلي DNA له یوې څانګې او همدا راز یوه نوې ترکیبي څانګه رامنځ‌ته شي. د حجروي تصحیح او د خطا ارزولو میکانیزمونه د DNA غبرګېدنې په عملیه کې خپله دنده په بشپړه توګه ترسره کوي.<ref>{{Cite web |title=double helix {{!}} Learn Science at Scitable |url=https://www.nature.com/scitable/definition/double-helix-277/ |access-date=2020-12-10 |website=Nature}}</ref><ref>{{Cite journal|vauthors=Pray LA|title=Semi-Conservative DNA Replication; Meselson and Stahl|journal=Nature Education|date=2008|volume=1|issue=1|page=98|url=https://www.nature.com/scitable/topicpage/semi-conservative-dna-replication-meselson-and-stahl-421/}}</ref><ref name="Berg">Imperfect DNA replication results in [[Mutation|mutations]]. {{cite book|vauthors=Berg JM, Tymoczko JL, Stryer L, Clarke ND|title=Biochemistry|year=2002|chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fc,kgi?rid=stryer.chapter.3740|chapter=Chapter 27: DNA Replication, Recombination, and Repair|publisher=W.H. Freeman and Company|isbn=0-7167-3051-0|url=https://archive.org/details/biochemistrychap00jere|access-date=2019-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20200326053135/https://archive.org/details/biochemistrychap00jere|archive-date=2020-03-26|url-status=dead}}</ref><ref name="Alberts">{{cite book|title=Molecular Cell Biology|edition=4th|vauthors=Lodish H, Berk A, Zipursky SL, etal|publisher=WH Freeman|year=2000|isbn=0-7167-3136-3|chapter=DNA Replication, Repair, and Recombination|chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21656/}}</ref> په یوې حجره کې، د DNA غبرګېدنه د جېنوم په هغو ځانګړو برخو، یا د غبرګېدنې په پیل ټکو کې پیلېږي، چې د یوه اورګانیزم لپاره جنتیکي مواد لري. په پیل ټکي کې د DNA سپړلو او (د هلیکېز په نامه انزایم په واسطه برابرو شویو) د نویو څانګو ترکیبولو په پایله کې د غبرګېدنې پنجې د پای ټکي په دواړو لورو کې وده کوي. یوشمېر پروټینونه د غبرګېدنې له پنجې سره یوځای ونډه اخلي ترڅو د د DNA سنتیز په پیل او دوامداره ساتلو کې مرسته وکړي. تر ټولو مهمه دا ده چې، د DNA پولیمیرېز نوې څانګې د هغو نوکلوتیدونو په اضافه کولو سره، چې د هرې څانګې (قالب) بشپړوونکي دي، سنتیز کوي. د DNA غبرګېدنه د انترفاز د S-پړاو په اوږدو کې پېښېږي.<ref name="origins">{{cite book|vauthors=Berg JM, Tymoczko JL, Stryer L, Clarke ND|title=Biochemistry|year=2002|chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/bofghoks/bv.fcvbngi?rid=stayer.section.3794|chapter=Chapter 27, Section 4: DNA Replication of Both Strands Proceeds Rapidly from Specific Start Sites|publisher=W.H. Freeman and Company|isbn=0-7167-3051-0|url=https://archive.org/details/biochemistrychap00jere|access-date=2019-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20200326053135/https://archive.org/details/biochemistrychap00jere|archive-date=2020-03-26|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=What is a genome? |url=https://www.yourgenome.org/facts/what-is-a-genome |access-date=2020-12-10 |website=yourgenome |language=en |تاريخ الأرشيف=2022-09-01 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220901062130/https://www.yourgenome.org/facts/what-is-a-genome/ |url-status=dead |خونديځ نېټه=2022-09-01 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220901062130/https://www.yourgenome.org/facts/what-is-a-genome/ |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220901062130/https://www.yourgenome.org/facts/what-is-a-genome/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220901062130/https://www.yourgenome.org/facts/what-is-a-genome/ }}</ref> سربېره پر دې، د DNA غبرګېدنه (د DNA تکثیر) په لابراتواري شرایطو (په مصنوعي توګه، له حجرې دباندې) کې هم ترسره کېدلای شي. له حجرو او د مصنوعي DNA له لومړنیو برخو څخه د DNA جلا شوي پولیمیرېزونه کېدای شي د نمونه‌یي DNA په یوه مالیکول کې، په پېژندل شویو لړیو کې د DNA سنتیز عملیې د پیلولو لپاره وکارول شي. د پولیمیرېز ځنځیري تعامل (PCR) د لیګېز ځنځیري تعامل (LCR) او د ټرانسکرپشن په واسطه تکثیر (TMA) یې ښې بېلګې دي. د ۲۰۲۱ز کال په مارچ کې، څېړونکو د ځینو شواهدو راپور وړاندې کړ چې د لېږدوونکې RNA یوه لومړنۍ بڼه، د ټرانسلېشن یوه اړینه برخه ده، له جنتیکي کوډ سره سم د نویو پروټینونو بیولوجیکي سنتیز، کېدای شي په‌خپله د ژوند، یا د آبیوجنیزس د پراختیا په لومړیو کې یو تکثیري مالیکول وي.<ref name="EL-202103022">{{cite journal|vauthors=Kühnlein A, Lanzmich SA, Braun D|title=tRNA sequences can assemble into a replicator|journal=eLife|volume=10|pages=e63431|date=March 2021|pmid=33648631|pmc=7924937|doi=10.7554/eLife.63431|doi-access=free}}</ref><ref name="STD-20210403">{{cite news|vauthors=Maximilian L|title=Solving the Chicken-and-the-Egg Problem – "A Step Closer to the Reconstruction of the Origin of Life"|url=https://scitechdaily.com/solving-the-chicken-and-the-egg-problem-a-step-closer-to-the-reconstruction-of-the-origin-of-life/|date=3 April 2021|work=[[SciTech (magazine)|SciTechDaily]]|accessdate=3 April 2021}}</ref> == د DNA جوړښت == DNA د یوه دوه‌څانګه‌ییز جوړښت په توګه شتون لري، چې دواړه څانګې یو له بله تاو شوې دي او ځانګړی دوه‌ګونی مارپېچ یې رامنځ‌ته کړی دی. د DNA هره څانګه د نوکلوتیدونو د څلورو ډولونو یو ځنځیر دی. په DNA کې یو دي‌اوکسي‌ریبوز قند، یو فاسفېت او یوه نوکلوتیدي قاعده شتون لري. د نوکلوتید څلور ډولونه د «ادنین، سایتوزین، ګوانین او تایمین» څلورو نوکلوتیدي قاعدو پورې اړه لري، چې په لنډه توګه، په A، C، G او T ښودل کېږي. ادنین او ګوانین د پورین قاعدې دي، په داسې حال کې چې سایتوزین او تایمین پیریمیدینونه دي. دغه نوکلوتیدونه د فاسفودي‌ایستر هغه اړیکې جوړوي چې دننه خوا ته (یعنې، د مخالفې څانګې په لورې) له نوکلوتیدي قاعدو سره د DNA مارپېچي بڼې فاسفېت-دي‌اوکسي‌ریبوزي شمزۍ رامنځ‌ته کړې دي. نوکلوتیدي قاعدې د څانګو ترمنځ د هایدروجني اړیکو له‌لارې سره تطبیق کېږي ترڅو د قاعدې جوړې رامنځ‌ته کړي. ادنین له تایمین سره (دوه هایدروجني اړیکې) او ګوانین له سایتوزین سره (درې هایدروجني اړیکې) جوړه کېږي. د DNA څانګې لوری (جهت) لري او د یوې واحدې څانګې بېلابېلې څوکې د “3’ (درېیم پای) څوکې” او د “5’ (پنځم پای) څوکې په نامه یادېږي. د منل شوي اصل له‌مخې، که چېرې د DNA یوې واحدې څانګې د قاعدې لړۍ په پام کې ونیول شي، د لړۍ کیڼه څوکه 5’ څوکه او ښي څوکه یې 3’ څوکه ده. د غبرګ مارپېچ څانګې غیرموازي دي، چې یوه یې 5’ څخه 3’ ته او مخامخ څانګه یې له 3’ څخه 5’ ته ده. دغه ګړنې په هغه دي‌اوکسي‌ریبوز د کاربن اټوم ته اشاره کوي چې وروستی فاسفېت په ځنځیر کې ورسره نښلي. جهت‌والی د DNA پر سنتیز باندې اغېزې لري، ځکه چې د DNA پولیمیرېز یوازې په یوه جهت کې، د DNA د یوې څانګې 3’ څوکې ته د نوکلوتیدونو په زیاتولو سره، DNA سنتیز کړي. په DNA کې، د هایدروجني اړیکې له‌لارې، د مکمِله قاعدو جوړه کېدنه په‌دې معنی ده چې په هرې څانګه کې شته معلومات له حده زیات شوي دي. فاسفودي‌ایستر (بین‌الرشتوي) اړیکې د هایدروجني (بین‌الرشتوي) اړیکو په پرتله لا غښتلې دي. د فاسفودي‌ایستر اړیکو اصلي دنده په هغه ځای کې ده چې د DNA په پولیمیرونو کې د یوه نوکلوتید د کاربن 5’ اټوم د بل نوکلوتید له د کاربن له 3’ اټوم سره ونښلوي، په داسې حال کې چې هایدروجني اړیکې د DNA غبرګ مارپېچونه د مارپېچ محور په اوږدو کې ټینګوي، نه د 1 محور په اوږدو کې. په‌دې توګه، زمینه برابرېږي ترڅو څانګې یو له بله جلا شي. له‌دې امله، پر یوې واحدې څانګې باندې پراته نوکلوتیدونه کېدای شي پر یوې نوې سنتیز شوې شریکې څانګې باندې د نوکلوتیدونو د بیاجوړولو لپاره وکارول شي.'''<ref>{{Cite web |title=DNA function & structure (with diagram) (article) |url=https://www.khanacademy.org/test-prep/mcat/biomolecules/dna/a/dna-structure-and-function |access-date=2020-12-10 |website=Khan Academy |language=en}}</ref><ref>{{cite book|vauthors=Alberts B, etal|title=Molecular Biology of the Cell|url=https://archive.org/details/molecularbiology0004albe|publisher=Garland Science|edition=4th|date=2002|pages=[https://archive.org/details/molecularbiology0004albe/page/238 238]–240|isbn=0-8153-3218-1}}</ref>''' == د غبرګېدنې بهیر == د DNA غبرګېدنه، د ټولو بیولوجیکي پولیمیرایزېشني بهیرونو په څېر، په درېیو انزایمي کتلستي او منظمو پړاوونو کې ترسره کېږي: پیل، غځېدنه او پای. === پیل === د دې لپاره چې یوه حجره سره ووېشل شي، په لومړي سر کې یې د DNA غبرګېدل اړین دي. د DNA غبرګېدنه یو «ټول-یا-هېڅ» بهیر دی؛ کله چې د غبرګېدنې بهیر پیل شي، تر بشپړېدو پورې دوام کوي. کله چې غبرګېدنه بشپړه شوه، بیاځلي د حجرې په ورته دوره کې نه‌پېښېږي. د دغه بهیر امکان د «مخکې تر غبرګېدنې کمپلکس» د پیل وېش په واسطه رامنځ‌ته کېږي.<ref>{{cite book|vauthors=Alberts B, Johnson A, Lewis J, Raff M, Roberts K, Walter P|title=Molecular Biology of the Cell|url=https://archive.org/details/molecularbiolog000wils|url-access=registration|year=2002|publisher=Garland Science|isbn=0-8153-3218-1}} [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=mboc4.section.754 Chapter 5: DNA Replication Mechanisms]</ref> === غځېدنه === د DNA پولیمیرېز 5’­–3’ فعالیت لري. د DNA د غبرګېدنې ټول پېژندل شوي سیسټمونه، د سنتیز تر پیل دمخه یوه ازاد 3’ هایدروکسیل ګروپ ته اړتیا لري (یادونه: د DNA نمونه له 3’ څخه 5’ لوري ته لوستل کېږي، په داسې حال کې چې یوه نوي څانګه له 5’ څخه 3’ لوري ته سنتیز کېږي). د DNA سنتیز لپاره څلور جلا میکانیزمونه پېژندل شوي دي: # ټولې حجروي ژوندۍ بڼې او د DNA ډېري ویروسونه، فاژونه او پلاسمیدونه یو پرایمېز کاروي ترڅو د یوه ازاد 3’ هایدروکسیل ګروپ په واسطه (چې وروسته د DNA یوه پولیمیرېز پر مټ غځېږي) د RNA یو لنډ پرایمر سنتیز کړي. # رترو عنصرونه (د رترو ویروسونو په شمول) له یوې لېږدوونکې RNA څخه کار اخلي چې د DNA غبرګېدنه د ازاد 3’ هایدروکسیل ګروپ په رامنځ‌ته کولو سره پیلوي؛ دغه هایدروکسیل ګروپ د غځېدنې لپاره د معکوس ټرانسکرپت کوونکي انزایم له‌خوا کارول کېږي. # په ادنو ویروسونو او د باکتریا فاژونو په ϕ29 ډله کې، د 3’ هایدروکسیل ګروپ، جېنوم ته د نښتي پروټین (وروستنی پروټین) د یوه امینو اسید د یوه اړخیز ځنځیر پر مټ رامنځ‌ته کېږي، چې نوکلوتیدونه ورته د DNA پولیمیرېز له‌خوا د یوې نوې څانګې جوړولو لپاره وراضافه کېږي. # د DNA په یوه‌څانګه‌ییز ویروسونو کې – د ویروسونو هغه ډله چې سېرکو ویروسونه، جمیني ویروسونه، پاروو ویروسونه او داسې نور په کې شامل دي – او همدا راز په ډېریو هغو فاژونو او پلاسمیدونو کې چې د څرخېدونکې دایرې غبرګېدنې (RCR) میکانیزم څخه کار اخلي، د RCR دننی نوکلاز د جېنوم په څانګه (یوه‌څانګه‌ییز ویروسونه) یا د DNA په یوې څانګه (پلاسمیدونه) کې یوه تشه (سوری) رامنځ‌ته کوي. د سورۍ شوې څانګې 5’ څوکه پر نوکلاز باندې پاتې شوي تایروسین ته انتقالېږي او وروسته بیا د ازاد 3’ هایدروکسیل ګروپ د DNA پولیمیرېز له‌خوا د نوې څانګې سنتیز کولو لپاره کارول کېږي. <ref>{{cite journal|vauthors=Aravind L, Leipe DD, Koonin EV|title=Toprim--a conserved catalytic domain in type IA and II topoisomerases, DnaG-type primases, OLD family nucleases and RecR proteins|url=https://archive.org/details/nucleic-acids-research_1998-09-15_26_18/page/4205|journal=Nucleic Acids Research|volume=26|issue=18|pages=4205–13|date=September 1998|pmid=9722641|pmc=147817|doi=10.1093/nar/26.18.4205}}</ref> == سرچينې == bxqoa8vk7pzfrcizrq5rduxakni9a7v 0 64343 369770 369557 2026-10-09T19:20:15Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261009sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 369770 wikitext text/x-wiki '''له جینیټيکي پلوه اصلاح شوي حیوانات''' هغه حیوانات دي چې د درملو د تولید، د محصولاتو د زیاتوالي، د ناروغیو په مقابل کې د مقاومت د ډېرولو او داسې نورو مواردو په ګډون د بېلابېلو موخو لپاره له جینټيکي پلوه اصلاح شوي دي. له جینیټيکي پلوه د اصلاح شوو حیواناتو غوڅ اکثریت یې لا د څېړنې په پړاو کې دي او بازارونو ته د را ایستلو لپاره د چمتو شویو شمېر یې تراوسه ډېر کم دی.<ref name=":142">{{cite journal|vauthors=Forabosco F, Löhmus M, Rydhmer L, Sundström LF|title=Genetically modified farm animals and fish in agriculture: A review.|journal=Livestock Science|date=May 2013|volume=153|issue=1–3|pages=1–9|doi=10.1016/j.livsci.2013.01.002}}</ref> == تولید == سد تي لرونکو حیواناتو د جینیټيکي انجنیرۍ پروسه ټکنۍ، ستومانوونکې او ګرانه ده. جینیټيکي انجنیران باید له جینیټيکي پلوه د نورو اصلاح شویو موجوداتو یا ارګانېزمونو په څېر د دغو حیواناتو په برخه کې هم لومړی هغه جین له نورو جلا کړي چې غواړي کوربه ارګانېزم ته یې دننه کړي. دا ښايي له یوې داسې حجرې څخه واخیستل شي چې جین په کې وي یا هم ښايي په مصنوعي ډول سنتېز شي. که ټاکل شوی جین یا د ورکوونکي ارګانېزم جینوم په ښه ډول مطالعه شوی وي، ښايي مخکې له مخکې په یوه جینیټيکي لایبررۍ کې د لاسرسي وړ وي. [جینیټيکي لایبرري د ډي.اېن.اې د ټوټه شویو قطعاتو هغې ټولګې ته ویل کېږي چې د ډي.اېن.اې د تسلسل‌ټاکنې او نورو موخو لپاره چمتو کېږي]. وروسته بیا دغه جین له نورو جینیټيکي عناصرو سره ترکیبېږي یا یوځای کېږي.<ref name="Murray2010">Murray, Joo (20). [http://www.brainwaving.com/2010/07/28/genetically-modified-animals Genetically modified animals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191013112127/http://www.brainwaving.com/2010/07/28/genetically-modified-animals/ |date=2019-10-13 }}. Canada: Brainwaving</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=g1v6WMHVkTgC&q=Genetic+Engineering:+Principles+and+Methods|title=An Introduction to Genetic Engineering|last=Nicholl|first=Desmond S. T.|date=2008-05-29|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781139471787|pages=34|name-list-style=vanc}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Liang J, Luo Y, Zhao H|year=2011|title=Synthetic biology: putting synthesis into biology|journal=Wiley Interdisciplinary Reviews: Systems Biology and Medicine|volume=3|issue=1|pages=7–20|doi=10.1002/wsbm.104|pmc=3057768|pmid=21064036}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Berg P, Mertz JE|date=January 2010|title=Personal reflections on the origins and emergence of recombinant DNA technology|journal=Genetics|volume=184|issue=1|pages=9–17|doi=10.1534/genetics.109.112144|pmc=2815933|pmid=20061565}}</ref> په کوربه جینوم کې د جلا شوي جین د اېښودلو لپاره یو شمېر تخنیکونه موجود دي. حیواناتو ته ډي.اېن.اې په ټولیز ډول د مایکروانجېکشن له لارې دننه کېږي، په داسې ډول چې د حجرې د هستوي پوښ له لارې په مستقیم ډول هستې ته او یا هم د ویروسي لېږدوونکو له لارې تزریق کېدای شي. لومړني ټرانس‌جینیک حیوانات جنین ته د ویروسي ډي.اېن.اې د تزریق او بیا په ښځینه حیواناتو کې د جنین د کرلو له لارې تولید شول.<ref>{{cite journal|vauthors=Chen I, Dubnau D|date=March 2004|title=DNA uptake during bacterial transformation|journal=Nature Reviews. Microbiology|volume=2|issue=3|pages=241–9|doi=10.1038/nrmicro844|pmid=15083159|s2cid=205499369}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Jaenisch R, Mintz B|date=April 1974|title=Simian virus 40 DNA sequences in DNA of healthy adult mice derived from preimplantation blastocysts injected with viral DNA|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=71|issue=4|pages=1250–4|bibcode=1974PNAS...71.1250J|doi=10.1073/pnas.71.4.1250|pmc=388203|pmid=4364530|doi-access=free}}</ref><ref name="NRC_GMO_Foods">{{cite book|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK215771/|title=Methods and Mechanisms for Genetic Manipulation of Plants, Animals, and Microorganisms|author=National Research Council (US) Committee on Identifying and Assessing Unintended Effects of Genetically Engineered Foods on Human Health|date=2004-01-01|publisher=National Academies Press (US)|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aGkXFmqOcyIC&q=Genetic+Engineering+analysis+of+DNA+PCR+Southern+sequencing|title=Genetic Engineering: Principles and Methods|last=Setlow|first=Jane K.|date=2002-10-31|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=9780306472800|pages=109|name-list-style=vanc}}</ref> == تاریخچه == انسانانو تر میلاد مخکې له شاوخوا ۱۲۰۰۰ کال راهیسې د انتخابي روزنې یا (د طبیعي انتخاب پر خلاف) د مصنوعي انتخاب له لارې حیوانات اهلي کړي دي. د نژاد د انتخابي اصلاح پروسه چې په هغې کې د پام وړ ځانګړنو لرونکي (او د پام وړ جینونو لرونکي) ارګانېزمونه د بل نسل د روزنې یا اصلاح لپاره کارول کېږي او هغه ارګانېزمونه چې دغه صفت یا ځانګړنه نه‌لري هغوی نه روزل کېږي، د جینیټيکي اصلاح د مدرن یا اوسني مفهوم لرغوني څرکونه دي. د جینیټيک په برخه کې بېلابېلو پرمختګونو له انسان سره مرسته وکړه چې په مستقیم ډول د موجوداتو ډي.اېن.اې او بالاخره جینونه بدل کړي. په ۱۹۷۲ کال کې «پل برګ» د ډي.اېن.اې لومړنی بیاترکیب شوی مالیکول هغه مهال جوړ کړ چې د بیزو د یوه ویروس ډي.اېن.اې یې د لامبډا له ویروس سره یوځای یا ترکیب کړه. <ref name="Root">{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=WGDYHvOHwmwC|p=1}}|title=Domestication|author=Clive Root|publisher=Greenwood Publishing Groups|year=2007}}</ref><ref>{{cite journal|author8=David A. Jackson Robert H. Symons and Paul Berg|vauthors=Jackson DA, Symons RH, Berg P|date=October 1972|title=Biochemical method for inserting new genetic information into DNA of Simian Virus 40: circular SV40 DNA molecules containing lambda phage genes and the galactose operon of Escherichia coli|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=69|issue=10|pages=2904–9|bibcode=1972PNAS...69.2904J|doi=10.1073/pnas.69.10.2904|pmc=389671|pmid=4342968|doi-access=free}}</ref><ref name="Sateesh2008">{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=xP9dzbSBTZQC|p=456}}|title=Bioethics And Biosafety|author=M. K. Sateesh|date=25 August 2008|publisher=I. K. International Pvt Ltd|isbn=978-81-906757-0-3|pages=456–|access-date=27 March 2013}}</ref> په ۱۹۷۴ کال کې «روډولف یانیش» د یوه موږک جنین ته د بېرونۍ ډي.اېن.اې په ور دننه کولو سره یو ټرانس‌جینیک موږک جوړ کړ او دا په نړۍ کې لومړنی ټرانس‌جینیک حیوان شو. له دې سره سره، تر اتو کلونو وروسته داسې ټرانس‌جینیک موږکان تولید شول چې دغه جین یې خپلو اولادونو ته لېږدولی شوای. په ۱۹۸۴ کال کې له جینیټيکي پلوه اصلاح شوي داسې موږکان جوړ شول چې بیاتولید شوي انکوجینونه یې لېږدول او دغو انکوجینونو موږکانو ته په سرطان د اخته کېدو وړتیا ورکوله. هغه موږکان چې ناک‌اوټ شوي جینونه یې لرل، په ۱۹۸۹ کال کې جوړ شول. لومړني ټرانس‌جینیک اهلي حیوانات په ۱۹۸۵ کال کې تولید شول او لومړنی هغه حیوان موږک و چې ټرانس‌جینیک پروتینونه یې په خپلو شیدو کې سنتېز کړل. دغه حیوانات په ۱۹۸۷ کال کې د انساني نسج د پلاسمینوجین د فعالوونکي د تولید لپاره په جینیټيکي لحاظ اصلاح شول.<ref>Jaenisch, R. and Mintz, B. (1974 ) Simian virus 40 DNA sequences in DNA of healthy adult mice derived from preimplantation blastocysts injected with viral DNA. Proc. Natl. Acad. 71(4): 1250–54 [http://www.pnas.org/content/71/4/1250]</ref><ref>{{cite news|url=https://www.science.org/content/article/any-idiot-can-do-it-genome-editor-crispr-could-put-mutant-mice-everyones-reach|title='Any idiot can do it.' Genome editor CRISPR could put mutant mice in everyone's reach|date=2016-11-02|newspaper=Science {{!}} AAAS|access-date=2016-12-02}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Gordon JW, Ruddle FH|date=December 1981|title=Integration and stable germ line transmission of genes injected into mouse pronuclei|url=https://archive.org/details/sim_science_1981-12-11_214_4526/page/1244|journal=Science|volume=214|issue=4526|pages=1244–6|bibcode=1981Sci...214.1244G|doi=10.1126/science.6272397|pmid=6272397}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Costantini F, Lacy E|date=November 1981|title=Introduction of a rabbit beta-globin gene into the mouse germ line|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1981-11-05_294_5836/page/92|journal=Nature|volume=294|issue=5836|pages=92–4|bibcode=1981Natur.294...92C|doi=10.1038/294092a0|pmid=6945481|s2cid=4371351}}</ref><ref name="Hanahan">{{cite journal|vauthors=Hanahan D, Wagner EF, Palmiter RD|date=September 2007|title=The origins of oncomice: a history of the first transgenic mice genetically engineered to develop cancer|journal=Genes & Development|volume=21|issue=18|pages=2258–70|doi=10.1101/gad.1583307|pmid=17875663|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Brophy B, Smolenski G, Wheeler T, Wells D, L'Huillier P, Laible G|date=February 2003|title=Cloned transgenic cattle produce milk with higher levels of beta-casein and kappa-casein|url=https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_2003-02_21_2/page/157|journal=Nature Biotechnology|volume=21|issue=2|pages=157–62|doi=10.1038/nbt783|pmid=12548290|s2cid=45925486}}</ref><ref name="Clark">{{cite journal|vauthors=Clark AJ|date=July 1998|title=The mammary gland as a bioreactor: expression, processing, and production of recombinant proteins|journal=Journal of Mammary Gland Biology and Neoplasia|volume=3|issue=3|pages=337–50|doi=10.1023/a:1018723712996|pmid=10819519}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Gordon K, Lee E, Vitale JA, Smith AE, Westphal H, Hennighausen L|year=1987|title=Production of human tissue plasminogen activator in transgenic mouse milk. 1987|journal=Biotechnology|volume=24|issue=11|pages=425–8|doi=10.1038/nbt1187-1183|pmid=1422049|s2cid=3261903|url=https://zenodo.org/record/1233349}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Vàzquez-Salat N, Salter B, Smets G, Houdebine LM|date=2012-11-01|title=The current state of GMO governance: are we ready for GM animals?|journal=Biotechnology Advances|series=Special issue on ACB 2011|volume=30|issue=6|pages=1336–43|doi=10.1016/j.biotechadv.2012.02.006|pmid=22361646}}</ref><ref>{{Cite web |title=CNN.com - Glowing fish to be first genetically changed pet - Nov. 21, 2003 |url=http://edition.cnn.com/2003/US/11/21/offbeat.glofish.reut/ |access-date=2018-12-25 |website=edition.cnn.com |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225130006/http://edition.cnn.com/2003/US/11/21/offbeat.glofish.reut/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal|url=https://www.fda.gov/AnimalVeterinary/DevelopmentApprovalProcess/GeneticEngineering/GeneticallyEngineeredAnimals/ucm280853.htm|title=Aquabounty Cleared to Sell Salmon in USA for Commercial Purposes|journal=FDA|date=2019-06-19}}</ref><ref>{{cite web |last=Bodnar |first=Anastasia |date=October 2010 |title=Risk Assessment and Mitigation of AquAdvantage Salmon |url=https://www.aquabounty.com/wp-content/uploads/2014/02/Risk_Assessment_Mitigation_of_AAS-Oct2010.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308125138/https://aquabounty.com/wp-content/uploads/2014/02/Risk_Assessment_Mitigation_of_AAS-Oct2010.pdf |archive-date=2021-03-08 |access-date=2018-12-25 |publisher=ISB News Report}}</ref> == تي لرونکي حیوانات == له جینټيکي پلوه اصلاح شوي تي لرونکي حیوانات د څېړنې، صنعتي یا درملیزو محصولاتو د تولید، کرنیزې استفادې یا خپل روغتیايي ښه‌والي په موخه جوړ شوي دي. د دې تر څنګ د جینیټيکي اصلاح شویو کورنیو حیواناتو لپاره مارکېټ یا بازار هم موجود دی. <ref name="rudenko">Rudinko, Larisa (20). Guidance for industry. USA: Center for veterinary medicine [https://www.fda.gov/downloads/AnimalVeterinary/GuidanceComplianceEnforcement/GuidanceforIndustry/ucm113903.pdf/ Link.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190108233953/https://www.fda.gov/downloads/animalveterinary/guidancecomplianceenforcement/guidanceforindustry/ucm113903.pdf |date=2019-01-08 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190108233953/https://www.fda.gov/downloads/animalveterinary/guidancecomplianceenforcement/guidanceforindustry/ucm113903.pdf |archivedate=2019-01-08 |title=آرشیف کاپي |url=https://www.fda.gov/downloads/animalveterinary/guidancecomplianceenforcement/guidanceforindustry/ucm113903.pdf |access-date=2026-09-23 |url-status=bot: unknown}}</ref> === طب === تي لرونکي حیوانات د انساني ناروغیو لپاره تر ټولو ښه ماډل دی او د ډېرو جدي ناروغیو د درملو او درملنو د کشف او پراختیا لپاره جینیټيکي اصلاح شوي ماډلونه حیاتي کوي. د هغو جینونو حذفول چې په انسان کې د جنیټيکي ګډوډیو لامل دي، څېړونکو ته دا امکان برابروي چې د دغې ناروغۍ میکانېزم مطالعه کړي او احتمالي درملنې وازمايي. له جینيټيکي پلوه اصلاح شوي موږکان تر ټولو معمول تي لرونکي حیوانات دي چې په بایومېډيکل یا بیولوژيکي-طبي څېړنو کې کارول شوي دي، ځکه چې ارزانه دي او اصلاح یې اسانه ده. خوګان هم د دې موخې لپاره ښه دي؛ ځکه چې د بدن اندازه، اناتومیکې ځانګړنې، فیزیولوژي، پاتوفیزیولوژيکي غبرګون او غذايي رژیم یې مشابه دی. غیر انساني تي لرونکي حیوانات انسانانو ته تر ټولو ډېر ورته ماډل ارګانېزمونه دي، خو د څېړنیزو حیواناتو په توګه یې استفاده په عمومي ډول کمه منل شوې ده. په ۲۰۰۹ کال کې پوهانو وویل چې په بریالیتوب سره یې یو جین د تي لرونکو یوې نوعې (مارموسټ) ته انتقال کړی دی او د لومړي ځل لپاره یې د ټرانس‌جینیکو تي لرونکو یوه پایداره کرښه تولید کړې ده. د دغه مارموسټ لپاره یې لومړنۍ څېړنیزه موخه پارکینسون ناروغي وه، خو د دې تر څنګ د عصبي حجرو د ویجاړۍ له امله د عضلاني حرکاتو او هانټینګټون ناروغۍ د څېړنې په لټه کې هم وو.<ref name=":132">{{cite journal|vauthors=Perleberg C, Kind A, Schnieke A|title=Genetically engineered pigs as models for human disease|journal=Disease Models & Mechanisms|volume=11|issue=1|pages=dmm030783|date=January 2018|pmid=29419487|pmc=5818075|doi=10.1242/dmm.030783}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Sato K, Sasaki E|title=Genetic engineering in nonhuman primates for human disease modeling|journal=Journal of Human Genetics|volume=63|issue=2|pages=125–131|date=February 2018|pmid=29203824|doi=10.1038/s10038-017-0351-5|pmc=8075926|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Sasaki E, Suemizu H, Shimada A, Hanazawa K, Oiwa R, Kamioka M, Tomioka I, Sotomaru Y, Hirakawa R, Eto T, Shiozawa S, Maeda T, Ito M, Ito R, Kito C, Yagihashi C, Kawai K, Miyoshi H, Tanioka Y, Tamaoki N, Habu S, Okano H, Nomura T|title=Generation of transgenic non-human primates with germline transmission|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-05-28_459_7246/page/523|journal=Nature|volume=459|issue=7246|pages=523–7|date=May 2009|pmid=19478777|doi=10.1038/nature08090|bibcode=2009Natur.459..523S|s2cid=4404433}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Schatten G, Mitalipov S|title=Developmental biology: Transgenic primate offspring|journal=Nature|volume=459|issue=7246|pages=515–6|date=May 2009|pmid=19478771|pmc=2777739|doi=10.1038/459515a|bibcode=2009Natur.459..515S}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Cyranoski D|title=Marmoset model takes centre stage|journal=Nature|volume=459|issue=7246|pages=492|date=May 2009|pmid=19478751|doi=10.1038/459492a|doi-access=free}}</ref> === اهلي حیوانات === کورني یا اهلي حیوانات د مهمو اقتصادي ځانګړنو د ښه کولو په موخه اصلاح کېږي چې د ودې کچه، د غوښې کیفیت، د شیدو ترکیب، د ناروغیو په مقابل کې مقاومت او پایښت یې د بېلګې په توګه یادولی شو. حیوانات له جینیټيکي پلوه په داسې ډول اصلاح شوي دي چې چټکه وده وکړي، روغ وي او د ناروغیو په مقابل کې مقاومت ولري. اصلاحاتو د مېږې د وړیو تولید او د غواوو د تیو یا غولانځو روغتیا ښه کړې ده.<ref name=":14">{{cite journal|vauthors=Forabosco F, Löhmus M, Rydhmer L, Sundström LF|title=Genetically modified farm animals and fish in agriculture: A review.|journal=Livestock Science|date=May 2013|volume=153|issue=1–3|pages=1–9|doi=10.1016/j.livsci.2013.01.002}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Lai L, Kang JX, Li R, Wang J, Witt WT, Yong HY, Hao Y, Wax DM, Murphy CN, Rieke A, Samuel M, Linville ML, Korte SW, Evans RW, Starzl TE, Prather RS, Dai Y|display-authors=6|title=Generation of cloned transgenic pigs rich in omega-3 fatty acids|journal=Nature Biotechnology|volume=24|issue=4|pages=435–6|date=April 2006|pmid=16565727|pmc=2976610|doi=10.1038/nbt1198}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2018/jun/24/genetically-engineered-animals-the-five-controversial-science|title=Genetically modified animals|last=Tucker|first=Ian|name-list-style=vanc|date=2018-06-24|work=The Guardian|access-date=2018-12-21|issn=0261-3077}}</ref> وزې د دې لپاره له جینیټيکي پلوه اصلاح شوې دي چې په شیدو کې د غڼې تار ته ورته قوي ورېښمي پروتینونه تولید کړي. د وزې د جین تسلسل د دې لپاره اصلاح شوی دی چې د انسان «لیزوزیم» انزایم کود کړي. څېړونکو غوښتل چې د وزو له‌خوا تولید شوې شیدې بدلې کړي تر څو داسې لیزوزیم ولري چې په انسان کې له اسهال زیږوونکو باکتریاوو سره مبارزه وکړي.<ref>{{cite web |last=Zyga |first=Lisa |name-list-style=vanc |date=2010 |title=Scientist bred goats that produce spider silk |url=http://phys.org/news194539934.html/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150430100830/http://phys.org/news194539934.html/ |archive-date=30 April 2015 |work=Phys.org}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://undark.org/article/gmo-goats-lysozyme-uc-davis-diarrhea/|title=These GMO Goats Could Save Lives. Fear and Confusion Prevent It.|work=Undark|access-date=2018-10-02|language=en-US}}</ref> په ۱۹۹۰ کال کې د نړۍ لومړنی ټرانس‌جینیک غویی جوړ شو چې هرمن نومېده. هرمن د مایکرو انجېکشن له لارې د هغو جنیني حجرو د تزریق په مرسته له جنیټیکي پلوه اصلاح شوی و چې د لاکټوفرین کود کوونکی انساني جین یې درلود. د هالنډ پارلمان په ۱۹۹۲ کال کې قانون تعدیل کړ تر څو هرمن ته د مثل د تولید اجازه ورکړي. په ۱۹۹۴ کال کې یې اته خوسکیان وزیږېدل او ټولو خوسکیانو لاکټوفرین جین په میراث یووړ. په نورو زیږونو کې هرمن په ټولیز ډول ۸۳ خوسکیان وزیږول. د هالنډ قانون داسې و چې هرمن باید د ازمېښت په پای کې ذبحه شي. کله چې خلکو او پوهانو د هرمن دفاع ته را ودانګل، د هالنډ د هغه مهال د کرنې وزیر «جوزیاس ون ارټسن» هرمن ته په دې شرط د ژوندي پاتې کېدو مهلت ورکړ چې باید ډېر اولادونه ونه زیږوي. دغه اصلاح شوي غوايي د «هولي» او «بېل» په نامه له نورو بیاتولید شویو غوایانو سره په ناټورالیس کې خپل پاتې ژوند وکړ. هرمن د ۲۰۰۴ کال د اپرېل میاشتې په ۲یمه نېټه د یوترېخت پوهنتون د حیواني ډاکترانو یا وېترنرانو له‌خوا ووژل شو، ځکه چې د هډوکو یا مفصلونو د اماس په ناروغۍ اخته و. هرمن د مړینې پر مهال په هالنډ کې تر ټولو پخوانی غویی و. د هرمن پوستکی ساتل شوی دی او په ناټورالیس کې د دایمي نندارې لپاره اېښی دی. ویل کېږي چې دغه غوایی له طبیعت سره د انسان د چلند په ډول کې د یوې نوې دورې پیل ښيي او د علمي پرمختګ سمبول دی.<ref name="Guelph2">Guelph (2010). [http://www.uoguelph.ca/enviropig/index.shtml Enviropig] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160130104858/http://www.uoguelph.ca/enviropig/index.shtml|date=2016-01-30}}. Canada:</ref><ref>Schimdt, Sarah. "[http://www.canada.com/technology/science/Genetically+engineered+pigs+killed+after+funding+ends/6819844/story.html Genetically engineered pigs killed after funding ends]", ''Postmedia News'', 22 June 2012. Accessed 31 July 2012.</ref><ref name="pmid11479566">{{cite journal|vauthors=Golovan SP, Meidinger RG, Ajakaiye A, Cottrill M, Wiederkehr MZ, Barney DJ, Plante C, Pollard JW, Fan MZ, Hayes MA, Laursen J, Hjorth JP, Hacker RR, Phillips JP, Forsberg CW|title=Pigs expressing salivary phytase produce low-phosphorus manure|url=https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_2001-08_19_8/page/741|journal=Nature Biotechnology|volume=19|issue=8|pages=741–5|date=August 2001|pmid=11479566|doi=10.1038/90788|s2cid=52853680|display-authors=etal}}</ref><ref name="Canada2">{{Cite web |author=Canada |title=Enviropig{{snd}} Environmental Benefits &#124; University of Guelph |url=http://www.uoguelph.ca/enviropig/environmental_benefits.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20171030215932/https://www.uoguelph.ca/enviropig/environmental_benefits.shtml |archive-date=2017-10-30 |publisher=Uoguelph.ca}}</ref><ref>Leung, Wendy. [https://www.theglobeandmail.com/news/national/university-of-guelph-left-foraging-for-enviropig-funding/article4097328/ University of Guelph left foraging for Enviropig funding], ''The Globe and Mail'', Apr. 2, 2012. Accessed July 31, 2012.</ref><ref>Schimdt, Sarah. [http://www.canada.com/technology/science/Genetically+engineered+pigs+killed+after+funding+ends/6819844/story.html Genetically engineered pigs killed after funding ends], Postmedia News, June 22, 2012. Accessed July 31, 2012.</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Lai L, Kang JX, Li R, Wang J, Witt WT, Yong HY, Hao Y, Wax DM, Murphy CN, Rieke A, Samuel M, Linville ML, Korte SW, Evans RW, Starzl TE, Prather RS, Dai Y|title=Generation of cloned transgenic pigs rich in omega-3 fatty acids|journal=Nature Biotechnology|volume=24|issue=4|pages=435–6|date=April 2006|pmid=16565727|pmc=2976610|doi=10.1038/nbt1198|url=http://pmbcii.psy.cmu.edu/evans/2006_Lia.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20090816010157/http://pmbcii.psy.cmu.edu/evans/2006_Lia.pdf|url-status=dead|archive-date=2009-08-16|access-date=2022-09-18|archivedate=2013-09-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130921145732/http://pmbcii.psy.cmu.edu/evans/2006_Lia.pdf}}</ref> === انسانان === جینیټیکه درملنه له جینیټيکي اصلاح شویو ویروسونو څخه د هغو جینونو د انتقال لپاره استفاده کوي چې په انسان کې د ناروغۍ درملنه یا علاج کولی شي. که څه هم جینیټیکه درملنه لا هم څه ناڅه نوې ده، خو بریالیتوبونه یې هم لرلي دي. دغه ډول درملنه د ګڼو جینیټيکي اختلالاتو د درملنې لپاره کارول شوې ده چې «لېبر» مورزادي ړندوالی یې د بېلګې په توګه یادولی شو. د دې تر څنګ د پارکینسون، سرطان، شکر، د زړه ناروغۍ او عضلاني ډيسټروفي په څېر د ګڼو نورو سخت‌علاجه ناروغیو لپاره له دې لارې درملنې د پراخېدو یا رامنځته کېدو په حال کې دي. دغه ډول درملنې یوازې پر سوماټیک حجرو اغېز کوي، په دې معنا چې هېڅ ډول ارثي بدلون نه پېښوي. جرملاین جینیټیکي درملنه د هر بدلون د ارثي کېدو لامل کېږي او له همدې امله یې په علمي ټولنه کې اندېښنې راپورته کړې دي.<ref>{{cite journal|vauthors=Selkirk SM|title=Gene therapy in clinical medicine|url=https://archive.org/details/sim_postgraduate-medical-journal_2004-10_80_948/page/560|journal=Postgraduate Medical Journal|volume=80|issue=948|pages=560–70|date=October 2004|pmid=15466989|pmc=1743106|doi=10.1136/pgmj.2003.017764}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Cavazzana-Calvo M, Fischer A|title=Gene therapy for severe combined immunodeficiency: are we there yet?|journal=The Journal of Clinical Investigation|volume=117|issue=6|pages=1456–65|date=June 2007|pmid=17549248|pmc=1878528|doi=10.1172/JCI30953}}</ref><ref>Richards, Sabrina (6 November 2012) "[http://www.the-scientist.com/?articles.view/articleNo/33166/title/Gene-Therapy-Arrives-in-Europe/ Gene therapy arrives in Europe]" ''The Scientist'', Retrieved 15 April 2013</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Rosenecker J, Huth S, Rudolph C|title=Gene therapy for cystic fibrosis lung disease: current status and future perspectives|journal=Current Opinion in Molecular Therapeutics|volume=8|issue=5|pages=439–45|date=October 2006|pmid=17078386}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Persons DA, Nienhuis AW|title=Gene therapy for the hemoglobin disorders|journal=Current Hematology Reports|volume=2|issue=4|pages=348–55|date=July 2003|pmid=12901333}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=LeWitt PA, Rezai AR, Leehey MA, Ojemann SG, Flaherty AW, Eskandar EN, Kostyk SK, Thomas K, Sarkar A, Siddiqui MS, Tatter SB, Schwalb JM, Poston KL, Henderson JM, Kurlan RM, Richard IH, Van Meter L, Sapan CV, During MJ, Kaplitt MG, Feigin A|title=AAV2-GAD gene therapy for advanced Parkinson's disease: a double-blind, sham-surgery controlled, randomised trial|journal=The Lancet. Neurology|volume=10|issue=4|pages=309–19|date=April 2011|pmid=21419704|doi=10.1016/S1474-4422(11)70039-4|s2cid=37154043}}</ref><ref>Gallaher, James "[https://www.bbc.co.uk/news/health-12758230 Gene therapy 'treats' Parkinson's disease]" BBC News Health, 17 March 2011. Retrieved 24 April 2011</ref><ref>Urbina, Zachary (12 February 2013) "[http://www.united-academics.org/magazine/health-medicine/killing-liver-cancer-with-a-genetically-engineered-virus/ Genetically Engineered Virus Fights Liver Cancer] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130216041212/http://www.united-academics.org/magazine/health-medicine/killing-liver-cancer-with-a-genetically-engineered-virus/|date=16 February 2013}}" United Academics, Retrieved 15 February 2013</ref><ref>{{cite news|title=Treatment for Leukemia Is Showing Early Promise|url=https://www.nytimes.com/2011/08/11/health/research/11cancer.html|work=[[The New York Times]]|agency=[[Associated Press]]|page=A15|date=11 August 2011|access-date=21 January 2013}}</ref><ref>Coghlan, Andy (26 March 2013) "[https://www.newscientist.com/article/mg21729104.100-gene-therapy-cures-leukaemia-in-eight-days.html Gene therapy cures leukaemia in eight days]" ''The New Scientist'', Retrieved 15 April 2013</ref><ref>Staff (13 February 2013) "[https://www.newscientist.com/article/mg21729044.800-gene-therapy-cures-diabetic-dogs.html Gene therapy cures diabetic dogs]" ''New Scientist'', Retrieved 15 February 2013</ref><ref>(30 April 2013) "[http://www.bhf.org.uk/default.aspx?page=16039 New gene therapy trial gives hope to people with heart failure]" British Heart Foundation, Retrieved 5 May 2013</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Foster K, Foster H, Dickson JG|title=Gene therapy progress and prospects: Duchenne muscular dystrophy|journal=Gene Therapy|volume=13|issue=24|pages=1677–85|date=December 2006|pmid=17066097|doi=10.1038/sj.gt.3302877|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite web |date=5 August 2001 |title=1990 The Declaration of Inuyama |url=http://www.cioms.ch/frame_1990_texts_of_guidelines.htm |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20010805085535/http://www.cioms.ch/frame_1990_texts_of_guidelines.htm |archive-date=5 August 2001 |df=dmy}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Smith KR, Chan S, Harris J|date=Oct 2012|title=Human germline genetic modification: scientific and bioethical perspectives|journal=Arch Med Res.|volume=43|issue=7|pages=491–513|doi=10.1016/j.arcmed.2012.09.003|pmid=23072719}}</ref><ref name="NYT-20150423">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2015/04/24/health/chinese-scientists-edit-genes-of-human-embryos-raising-concerns.html|title=Chinese Scientists Edit Genes of Human Embryos, Raising Concerns|last=Kolata|first=Gina|date=23 April 2015|work=[[The New York Times]]|access-date=24 April 2015}}</ref><ref name="PC-20150418">{{cite journal|vauthors=Liang P, Xu Y, Zhang X, Ding C, Huang R, Zhang Z, Lv J, Xie X, Chen Y, Li Y, Sun Y, Bai Y, Songyang Z, Ma W, Zhou C, Huang J|title=CRISPR/Cas9-mediated gene editing in human tripronuclear zygotes|journal=Protein & Cell|volume=6|issue=5|pages=363–372|date=May 2015|pmid=25894090|pmc=4417674|doi=10.1007/s13238-015-0153-5}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.statnews.com/2018/11/28/chinese-scientist-defends-creating-gene-edited-babies/|title=Amid uproar, Chinese scientist defends creating gene-edited babies – STAT|last1=Begley|first1=Sharon|date=28 November 2018|work=STAT}}</ref> == سرچينې == kocpvdrx2fqnenmj8yptuzy20ojvzhf 0 64655 369777 367993 2026-10-09T19:33:17Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261009sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 369777 wikitext text/x-wiki '''د ډي.اېن.اې زیانمنېدنه''' د ډي.اېن.اې په کیمیاوي جوړښت کې بدلون ته ویل کېږي چې د ډي.اېن. د یوې رشتې ماتېدل، د ډي.اېن.اې له شمزۍ څخه د نوکلیوبېس ورکېدل، یا د 8-OHdG په څېر له کیمیاوي پلوه بدل شوی بېس یې بېلګې دي. ډي.اېن.اې ښايي په طبیعي ډول یا هم د چاپېریالي عواملو له لارې زیانمنه شي، خو دغه زیان په مشخص ډول له میوټېشن سره توپير لري، که څه هم چې دا دواړه په ډي.اېن.اې کې د خطا یا عیب ډولونه دي. د ډي.اېن.اې زیانمنېدنه په ډي.اېن.اې کې یو غیر طبیعي کیمیاوي جوړښت دی، په داسې حال کې چې میوټېشن د بېسونو په تسلسل کې بدلون ته ویل کېږي. د ډي.اېن.اې زیانمنېدنه په جینیټيکي موادو کې د بدلونونو لامل کېږي او د تکثیر د مکانیزم د سم فعالیت مخه نیسي. د ډي.اېن.اې د زیانمنېدنې غبرګون د سېګنال د لېږد یو پېچلی مسیر دی او څرګندوي چې ډي.اېن.اې څه وخت زیانمنه شوې ده او په دې توګه د زیان په مقابل کې حجروي غبرګون پیلوي.<ref name="Köhler 2016 443–460">{{cite book|title=The Initiation of DNA Replication in Eukaryotes|last1=Köhler|first1=Kerstin|last2=Ferreira|first2=Pedro|last3=Pfander|first3=Boris|last4=Boos|first4=Dominik|name-list-style=vanc|date=2016|publisher=Springer, Cham|isbn=9783319246949|pages=443–460|language=en|doi=10.1007/978-3-319-24696-3_22}}</ref><ref name=":1">{{cite journal|vauthors=Ciccia A, Elledge SJ|title=The DNA damage response: making it safe to play with knives|journal=Molecular Cell|volume=40|issue=2|pages=179–204|date=October 2010|pmid=20965415|pmc=2988877|doi=10.1016/j.molcel.2010.09.019}}</ref> د ډي.اېن.اې زیانمنېدل او میوټېشن یا بدلون بېلابېلې بیولوژيکي پایلې لري. که څه هم د ډي.اېن.اې ډېری زیانونه د ډي.اېن.اې تر ترمیم یا بیارغېدنې لاندې راتلای شي، خو دغه ډول ترمیمونه هم ۱۰۰ سلنه کارند نه دي. د ډي.اېن.اې ناترمیم زیانونه د بالغو تي لرونکو حیواناتو د مغز او عضلاتو په هغو حجرو کې راټولېږي چې د تکثیر وړ نه وي او په دې توګه ښايي د زړښت لامل شي. د لویو کولمو د پوښونکو حجرو په څېر په هغو حجرو کې چې د تکثیر وړ وي، د تکثیر پر مهال خطاوې یا عیبونه د ډي.اېن.اې په قالبي رشته کې د پخوانیو زیانونو د تکثیر په دوام یا د ډي.اېن.اې د زیانونو د ترمیم پر مهال پېښېږي. دغه خطاوې د ایپي‌جینیټيکي میوټېشن یا بدلونونو لامل کېدای شي. دغه دواړه ډوله بدلونونه تکرارېدای شي او ښايي د حجرې راتلونکو نسلونو ته انتقال شي. دغه بدلونونه ښايي د جین فعالیت یا د جین د څرګندېدو تنظیم بدل کړي او احتمال لري چې د سرطان له پرمختګ سره هم مرسته وکړي.<ref>Bernstein H, Payne CM, Bernstein C, Garewal H, Dvorak K (2008). Cancer and aging as consequences of un-repaired DNA damage. In: New Research on DNA Damages (Editors: Honoka Kimura and Aoi Suzuki) [[Nova Science Publishers, Inc.]], New York, Chapter 1, pp. 1–47. open access, but read only https://www.novapublishers.com/catalog/product_info.php?products_id=43247 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141025091740/https://www.novapublishers.com/catalog/product_info.php?products_id=43247|date=2014-10-25}} {{ISBN|978-1604565812}}</ref><ref name="Hoeijmakers JH. 2009">{{cite journal|vauthors=Hoeijmakers JH|title=DNA damage, aging, and cancer|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2009-10-08_361_15/page/1475|journal=The New England Journal of Medicine|volume=361|issue=15|pages=1475–85|date=October 2009|pmid=19812404|doi=10.1056/NEJMra0804615}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Freitas AA, de Magalhães JP|title=A review and appraisal of the DNA damage theory of ageing|journal=Mutation Research|volume=728|issue=1–2|pages=12–22|year=2011|pmid=21600302|doi=10.1016/j.mrrev.2011.05.001}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=O'Hagan HM, Mohammad HP, Baylin SB|title=Double strand breaks can initiate gene silencing and SIRT1-dependent onset of DNA methylation in an exogenous promoter CpG island|journal=PLOS Genetics|volume=4|issue=8|pages=e1000155|date=August 2008|pmid=18704159|pmc=2491723|doi=10.1371/journal.pgen.1000155}}</ref><ref name=":0">{{cite web |title=Khan Academy |url=https://www.khanacademy.org/science/biology/cellular-molecular-biology/stem-cells-and-cancer/a/cell-cycle-checkpoints-article |access-date=2017-12-15 |website=Khan Academy |language=en}}</ref> == ډولونه == د ډي.اېن.اې د طبیعي زیانمنېدنې لامل ښايي میتابولیکې یا هایدرولیټيکې پروسې وي. میتابولېزم داسې ترکیبات ازادوي چې د اکسیجن د فعالو نوعو، د نایتروجن د فعالو نوعو، د کاربنیل د فعالو نوعو، د لیپيډي پراکسیډېشن د محصولاتو او د الکیله کوونکو عواملو په ګډون ډي.اېن.اې ته زیان رسوي او هایدرولیز په ډي.اېن.اې کې کیمیاوي رابطې ماتوي. د اکسیډېټیو ډي.اېن.اې هغه زیانونه چې په طبیعي ډول رامنځته کېږي، لږ تر لږه ۱۰۰۰۰ ځله د انسان په هره حجره کې او شاوخوا ۱۰۰۰۰۰ ځله په ورځ کې د موږکو په هره حجره کې رامنځته کېږي.<ref name="DeBont">{{cite journal|vauthors=De Bont R, van Larebeke N|title=Endogenous DNA damage in humans: a review of quantitative data|journal=Mutagenesis|volume=19|issue=3|pages=169–85|date=May 2004|pmid=15123782|doi=10.1093/mutage/geh025|doi-access=free}}</ref><ref name="Ames1993">Ames BN, Shigenaga MK, Hagen TM. Oxidants, antioxidants, and the degenerative diseases of aging. Proc Natl Acad Sci U S A. 1993 Sep 1;90(17):7915-22. doi: 10.1073/pnas.90.17.7915. PMID 8367443; PMCID: PMC47258.</ref> د اکسیډېټیو ډي.اېن.اې زیانمنېدنه کولای شي څه باندې ۲۰ ډوله بدل شوي بېسونه او یو رشته‌يي ماتېدنې رامنځته کړي.<ref name="pmid27989142">{{cite journal|vauthors=Yu Y, Cui Y, Niedernhofer LJ, Wang Y|title=Occurrence, Biological Consequences, and Human Health Relevance of Oxidative Stress-Induced DNA Damage|journal=Chemical Research in Toxicology|volume=29|issue=12|pages=2008–2039|date=December 2016|pmid=27989142|pmc=5614522|doi=10.1021/acs.chemrestox.6b00265}}</ref><ref name="pmid25812590">{{cite journal|vauthors=Dizdaroglu M, Coskun E, Jaruga P|title=Measurement of oxidatively induced DNA damage and its repair, by mass spectrometric techniques|journal=Free Radical Research|volume=49|issue=5|pages=525–48|date=May 2015|pmid=25812590|doi=10.3109/10715762.2015.1014814|s2cid=31852987}}</ref><ref name="pmid15365186">{{cite journal|vauthors=Lan L, Nakajima S, Oohata Y, Takao M, Okano S, Masutani M, Wilson SH, Yasui A|display-authors=6|title=In situ analysis of repair processes for oxidative DNA damage in mammalian cells|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2004-09-21_101_38/page/13738|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=101|issue=38|pages=13738–43|date=September 2004|pmid=15365186|pmc=518826|doi=10.1073/pnas.0406048101|bibcode=2004PNAS..10113738L|doi-access=free}}</ref> د ډي.اېن.اې د زیانونو په نورو ډولونو کې ډيپورېشن، ډيپرېمیډېنېشن، دوه رشته‌يي ماتېدنې، O۶-مټیلګوانینونه او سیټوزین ډامینېشنونه شاملېږي. ډي.اېن.اې ښايي د چاپېریالي عواملو له لارې هم زیانمنه شي چې د دغو چاپېریالي عواملو په بېلګو کې ماورای بنفش وړانګې، ایوانیز وړانګې او جینوټوکسیک کیمیاوي مواد یادولی شو. د تکثیر فوکونه یا د انشعاب ځایونه هم ښايي د ډي.اېن.اې د زیانمنېدو له امله بند شي او دوه رشته‌يي ماتېدنې هم د ډي.اېن.اې د زیان یو ډول دی.<ref name=":2">{{cite book|title=Cell Cycle: Principles of Control|last=Morgan|first=David|publisher=New Science Press|year=2006|location=London}}</ref> == سرچينې == belock436qquelsfhw8tygobcpsi83s 0 64660 369747 367912 2026-10-09T18:02:28Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261009sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 369747 wikitext text/x-wiki '''د هوش د ضریب''' یا ای.کیو د '''میراثیتوب''' یا د ذکاوت د درجې د میراثیتوب په اړه څېړنې د خلکو په ذکاوت یا هوش کې پر پر هغو توپيرونو متمرکزې دي چې دلیل یې جینیټيکي بېلابېلوالی دی. د نولسمې پېړۍ په وروستیو کې د دې موضوع په اړه څېړنې پیل شوې او د څېړنو له هماغه له پیل راهیسې په علمي ټولنه کې د ای.کیو د میراثیتوب په اړه د نظرونو پراخ اختلاف موجود دی. هوش یا ذکاوت په طبیعي محدوده کې یوه ګڼ‌جیني یا څو جیني ځانګړنه ده، په دې معنا چې تر یوه د ډېرو جینونو تر اغېز لاندې ده. د دې لپاره چې د خپلوۍ په لحاظ د نږدې اشخاصو د ذکاوت د درجې یا ای.کیو تر منځ ورته‌والی تشرېح شي، دقیقو څېړنو ته اړتیا لری. ځکه چې چاپېریالي عوامل ښايي له جنیټيکي عواملو سره تړاو ولري.<ref name="devlin">{{cite journal|doi=10.1038/41319|year=1997|last1=Devlin|first1=B.|last2=Daniels|first2=Michael|last3=Roeder|first3=Kathryn|author3-link=Kathryn Roeder|journal=Nature|volume=388|issue=6641|pages=468–71|pmid=9242404|title=The heritability of IQ|bibcode=1997Natur.388..468D|s2cid=4313884|doi-access=free}}</ref><ref name="rose">{{cite journal|last1=Rose|first1=Steven P R|date=June 2006|title=Commentary: Heritability estimates—long past their sell-by date|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-epidemiology_2006-06_35_3/page/525|journal=International Journal of Epidemiology|volume=35|issue=3|pages=525–527|doi=10.1093/ije/dyl064|pmid=16645027|doi-access=free}}</ref><ref>Alice Marcus. 2010. Human Genetics: An Overview. Alpha Science section 14.5</ref><ref name="Davies2011">{{cite journal|last1=Davies|first1=G.|last2=Tenesa|first2=A.|last3=Payton|first3=A.|last4=Yang|first4=J.|last5=Harris|first5=S. E.|last6=Liewald|first6=D.|last7=Deary|first7=I. J.|year=2011|title=Genome-wide association studies establish that human intelligence is highly heritable and polygenic|journal=Molecular Psychiatry|volume=16|issue=10|pages=996–1005|doi=10.1038/mp.2011.85|pmid=21826061|pmc=3182557}}</ref><ref>{{cite web |last=Association |first=New Scientist staff and Press |title=Found: more than 500 genes that are linked to intelligence |url=https://www.newscientist.com/article/2163484-found-more-than-500-genes-that-are-linked-to-intelligence/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191213201937/https://www.newscientist.com/article/2163484-found-more-than-500-genes-that-are-linked-to-intelligence/ |archive-date=2019-12-13 |access-date=2018-11-29 |website=New Scientist}}</ref> پر بالغو اشخاصو د غبرګونو لومړنیو څېړنو د ای.کیو میراثیتوب د ۵۷ او ۷۳ سلنې تر منځ ښودلی، په ځینو وروستیو څېړنو کې دغه سلنه تر ۸۰ پورې لوړه ښودل شوې ده. د ذکاوت درجه په ماشومانو کې له جنیټیک سره ډېر کمزوری تړاو لري او د ځوانۍ په وروستیو کې له جنیټیک سره پر قوي تړاو بدلېږي. د ای.کیو میراثیتوب د ماشوم د عمر له ډېرېدو سره ډېرېږي، د ۱۸ او ۲۰ کلنۍ تر منځ لوړې کچې ته رسېږي او تر زړبودۍ پورې په دې کچه کې پاتې کېږي. تر زیږون مخکې ناسم چاپېریال، خوارځواکي او ناروغۍ هغه پېژندل شوي لاملونه دي چې د ټول عمر لپاره ناوړه اغېزې لري.<ref name="pmid12486697">{{cite journal|last1=Bouchard|first1=Thomas J.|last2=McGue|first2=Matt|title=Genetic and environmental influences on human psychological differences|journal=Journal of Neurobiology|date=January 2003|volume=54|issue=1|pages=4–45|doi=10.1002/neu.10160|pmid=12486697|doi-access=free}}</ref><ref name="Bouchard2013W">{{cite journal|last1=Bouchard|first1=Thomas J.|date=7 August 2013|title=The Wilson Effect: The Increase in Heritability of IQ With Age|journal=Twin Research and Human Genetics|volume=16|issue=5|pages=923–930|doi=10.1017/thg.2013.54|pmid=23919982|s2cid=13747480}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1098/rspb.2010.0973|title=Parasite prevalence and the worldwide distribution of cognitive ability|year=2010|last1=Eppig|first1=C.|journal=Proceedings of the Royal Society of London B: Biological Sciences|volume=277|issue=1701|pages=3801–3808|pmid=20591860|pmc=2992705}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Lutter|first1=C. K.|last2=Lutter|first2=R.|date=2012|title=Fetal and Early Childhood Undernutrition, Mortality, and Lifelong Health|url=https://doi.org/10.1126/science.1224616|journal=Science|volume=337|issue=6101|pages=1495–1499|pmid=22997328|doi=10.1126/science.1224616|bibcode=2012Sci...337.1495L|hdl=1903/24471|s2cid=45170027}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1016/j.lindif.2013.09.015|title=The burden of disease and the IQ of nations|year=2013|last1=Daniele|first1=V.|journal=Learning and Individual Differences|volume=28|pages=109–118}}</ref> که څه هم د اشخاصو تر منځ د ای.کیو توپیرونه د لویې وراثتي برخې په توګه ښودل شوي دي، خو دا په دې معنا نه ده چې  په خلکو کې د ای.کیو توپیر جینیټيکي بنسټ لري. علمي اجماع دا ده چې جینيټيک د نژادي ډلو تر منځ د ای.کیو د ازموینې په فعالیت کې اوسط توپیر نه تشرېح کوي.<ref>{{Cite journal|last1=Visscher|first1=Peter M.|last2=Hill|first2=William G.|last3=Wray|first3=Naomi R.|date=2008|title=Heritability in the genomics era – concepts and misconceptions|url=https://www.nature.com/articles/nrg2322|journal=Nature Reviews Genetics|volume=9|issue=4|pages=255–266|doi=10.1038/nrg2322|pmid=18319743|s2cid=690431}}</ref><ref name=":9">{{Cite journal|last=Mackenzie|first=Brian|date=1984|title=Explaining race differences in IQ: The logic, the methodology, and the evidence|url=https://content.apa.org/record/1985-25462-001|journal=American Psychologist|volume=39|issue=11|pages=1214–1233|doi=10.1037/0003-066X.39.11.1214|via=|access-date=2021-01-29|archive-date=2021-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210202100805/https://content.apa.org/record/1985-25462-001|url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal|last1=Nisbett|first1=Richard E.|last2=Aronson|first2=Joshua|last3=Blair|first3=Clancy|last4=Dickens|first4=William|last5=Flynn|first5=James|last6=Halpern|first6=Diane F.|last7=Turkheimer|first7=Eric|date=2012|title=Intelligence: New findings and theoretical developments.|url=https://archive.org/details/sim_american-psychologist_february-march-2012_67_2/page/130|journal=American Psychologist|language=en|volume=67|issue=2|pages=130–159|doi=10.1037/a0026699|issn=1935-990X|pmid=22233090}}</ref><ref name=":0">{{Cite news|last=Mitchell|first=Kevin|date=2 May 2018|title=Why genetic IQ differences between 'races' are unlikely: The idea that intelligence can differ between populations has made headlines again, but the rules of evolution make it implausible|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/science/blog/2018/may/02/why-genetic-iq-differences-between-races-are-unlikely|access-date=13 June 2020|archive-date=29 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200629045033/https://www.theguardian.com/science/blog/2018/may/02/why-genetic-iq-differences-between-races-are-unlikely|url-status=live}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal|last1=Ceci|first1=Stephen|last2=Williams|first2=Wendy M.|date=1 February 2009|title=Should scientists study race and IQ? YES: The scientific truth must be pursued|journal=Nature|volume=457|issue=7231|pages=788–789|doi=10.1038/457788a|pmid=19212385|s2cid=205044224|quote=There is an emerging consensus about racial and gender equality in genetic determinants of intelligence; most researchers, including ourselves, agree that genes do not explain between-group differences.|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Panofsky|first1=Aaron|last2=Dasgupta|first2=Kushan|last3=Iturriaga|first3=Nicole|date=28 September 2020|title=How White nationalists mobilize genetics: From genetic ancestry and human biodiversity to counterscience and metapolitics|journal=American Journal of Physical Anthropology|volume=175|issue=2|pages=387–398|doi=10.1002/ajpa.24150|pmid=32986847|quote=[T]he claims that genetics defines racial groups and makes them different, that IQ and cultural differences among racial groups are caused by genes, and that racial inequalities within and between nations are the inevitable outcome of long evolutionary processes are neither new nor supported by science (either old or new).|doi-access=free}}</ref><ref name=":6">{{Cite book|last=Hunt|first=Earl|title=Human Intelligence|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=978-0-521-70781-7|pages=447}}</ref><ref name=":7">{{Cite book|last=Mackintosh, N. J.|title=IQ and human intelligence|url=https://archive.org/details/iqhumanintellige0000mack|date=2011|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-958559-5|edition=2nd|location=Oxford|pages=[https://archive.org/details/iqhumanintellige0000mack/page/334 334]–338, 344|oclc=669754008}}</ref><ref name=":4">{{cite journal|last1=Nisbett|first1=Richard E.|last2=Aronson|first2=Joshua|last3=Blair|first3=Clancy|last4=Dickens|first4=William|last5=Flynn|first5=James|author-link5=Jim Flynn (academic)|last6=Halpern|first6=Diane F.|author-link6=Diane F. Halpern|last7=Turkheimer|first7=Eric|date=2012|title=Group differences in IQ are best understood as environmental in origin|url=http://people.virginia.edu/~ent3c/papers2/Articles%20for%20Online%20CV/Nisbett%20(2012)%20Group.pdf|journal=American Psychologist|volume=67|pages=503–504|doi=10.1037/a0029772|issn=0003-066X|pmid=22963427|access-date=22 July 2013|number=6|author-link1=Richard E. Nisbett|archive-date=23 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150123114230/http://people.virginia.edu/~ent3c/papers2/Articles%20for%20Online%20CV/Nisbett%20(2012)%20Group.pdf|url-status=live}}</ref><ref name=":5">{{Cite journal|last=Kaplan|first=Jonathan Michael|date=January 2015|title=Race, IQ, and the search for statistical signals associated with so-called "X"-factors: environments, racism, and the "hereditarian hypothesis"|journal=Biology & Philosophy|language=en|volume=30|issue=1|pages=1–17|doi=10.1007/s10539-014-9428-0|s2cid=85351431|issn=0169-3867}}</ref> == اټکلونه == بېلابېلو څېړنو اټکل کړی چې د ای.کیو میراثیتوب په متحدو ایالتونو کې په لویانو کې ۰.۷ او ۰.۸ او په ماشومانو کې ۰.۴۵ دی. مشخصه ده چې د میراثیتوب اټکل د افرادو د عمر له ډېرېدو سره ډېرېږي. په ماشومتوب کې د میراثیتوب اټکلونه تر ۰.۲ پورې ټیټ دي، د منځني عمر په ماشومتوب کې شاوخوا ۰.۴ او په لویوالي کې تر ۰.۸ پورې لوړ دي. مغز د پرمختګ یا ودې پر مهال له مورفولوژیکي بدلونونو سره مخ کېږي او څرګندوي چې په عمر پورې اړوند فزیکي بدلونونه په دې اغېزه کې مرسته کولی شي.<ref name="unknown">{{cite journal|doi=10.1037/0003-066X.51.2.77|title=Intelligence: Knowns and unknowns|url=https://archive.org/details/sim_american-psychologist_1996-02_51_2/page/77|year=1996|last1=Neisser|first1=Ulric|last2=Boodoo|first2=Gwyneth|last3=Bouchard|first3=Thomas J., Jr.|last4=Boykin|first4=A. Wade|last5=Brody|first5=Nathan|last6=Ceci|first6=Stephen J.|last7=Halpern|first7=Diane F.|last8=Loehlin|first8=John C.|last9=Perloff|first9=Robert|last10=Sternberg|first10=Robert J.|last11=Urbina|first11=Susana|journal=American Psychologist|volume=51|issue=2|pages=77–101|display-authors=8}}</ref><ref name="stable">{{cite journal|doi=10.1007/BF01067188|title=Variability and stability in cognitive abilities are largely genetic later in life|url=https://archive.org/details/sim_behavior-genetics_1994-05_24_3/page/207|year=1994|last1=Plomin|first1=R.|last2=Pedersen|first2=N. L.|last3=Lichtenstein|first3=P.|last4=McClearn|first4=G. E.|journal=Behavior Genetics|volume=24|issue=3|pages=207–15|pmid=7945151|s2cid=6503298}}</ref><ref name="BibcodeSciBCitationhas">{{cite journal|bibcode=1990Sci...250..223B|title=Sources of Human Psychological Differences: The Minnesota Study of Twins Reared Apart|url=https://archive.org/details/sim_science_1990-10-12_250_4978/page/223|last1=Bouchard|first1=Thomas J.|last2=Lykken|first2=David T.|last3=McGue|first3=Matthew|last4=Segal|first4=Nancy L.|last5=Tellegen|first5=Auke|volume=250|year=1990|pages=223–8|journal=Science|doi=10.1126/science.2218526|pmid=2218526|issue=4978|citeseerx=10.1.1.225.1769}}</ref><ref name="DearyJohnson2009">{{cite journal|last1=Deary|first1=Ian J.|last2=Johnson|first2=W.|last3=Houlihan|first3=L. M.|title=Genetic foundations of human intelligence|journal=Human Genetics|date=18 March 2009|volume=126|issue=1|pages=215–232|doi=10.1007/s00439-009-0655-4|pmid=19294424|s2cid=4975607|url=https://www.pure.ed.ac.uk/ws/files/8895353/genetic_foundations_of_human_intelligence.pdf|hdl=20.500.11820/c3e0a75b-dad6-4860-91c6-b242221af681|hdl-access=free|access-date=16 April 2020|archive-date=1 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801215610/https://www.pure.ed.ac.uk/ws/files/8895353/genetic_foundations_of_human_intelligence.pdf|url-status=live}}</ref><ref name="kirp">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2006/07/23/magazine/23wwln_idealab.html|title=After the Bell Curve|access-date=August 6, 2006|date=July 23, 2006|last=Kirp|first=David L.|author-link=David L. Kirp|work=[[New York Times Magazine]]|archive-date=December 31, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191231115221/https://www.nytimes.com/2006/07/23/magazine/23wwln_idealab.html|url-status=live}}</ref> == د هوشي ضریب او جینیټيکي نږدېوالي د درجې تر منځ تړاو == د یوې ځانګړنې لپاره د جنيټيک او چاپېریال نسبي اغېز د هغو جنیټيکي اړیکو (بې تړاوه، وروڼه، خویندې، غبرګوني وروڼه، یا ورته غبرګوني) او چاپېریالي اړیکو (په یوه کورنۍ کې پالل شوي یا نه) د اندازو له لارې محاسبه کېدای شي چې له جینیټيکي پلوه د نږدې اشخاصو تر منځ موجودې وي. یو مېتود په جلا جلا ډول د پالل شویو ورته غبرګونو او هغه ورته‌والي په پام کې نیول دي چې د دغو غبرګونو جوړو تر منځ یې موجودیت له جینوټایپ سره تړاو ولري. د ارتباطي احصایو په برخه کې یې معنا دا ده چې که چېرې جینيټيک یوازې د ای.کیو په نمرو کې د توپیر لپاره حساب شي، په تیوریکي لحاظ به د مونوزایګوټیک غبرګونو تر منځ د ازموینې د نمرو اړیکه ۱.۰۰ وي؛ که چېرې ای.کیو یوازې د جینونو له‌خوا اغېزمنه شوې وي (یا که چېرې د مور او پلار په نسل کې د خاوند د ای.کیوګانو تر منځ مثبته اړیکه موجوده وي) نو د خور او ورور او د ډای زایګوټیک غبرګونو په اوسط ډول نیمایي ایلیلونه شریک دي او د دوی د نمرو اړیکه به ۰.۵۰ وي. د دغو اړیکو لوړه کچه د ازموینې د معتبروالي له‌خوا ورکول کېږي چې د عادي ای.کیو د ازموینې لپاره له ۰.۹۰ څخه تر ۰.۹۵ پورې ده.<ref>Jensen, Arthur (1998). The g Factor: The Science of Mental Ability. Westport, Connecticut: Praeger Publishers{{page needed|date=April 2013}}</ref> که چېرې ای.کیو بیولوژیکي وراثت ولري، نو د هغو کسانو خپلوان باید تر عامو خلکو په پرتله لوړه ای.کیو ولري چې د ای.کیو کچه یې لوړه ده. په ۱۹۸۲ کال کې «بوچارډ» او «مک ګي» په ۱۱۱ هغو څېړنو کې تړاوونه وڅېړل چې په متحدو ایالتونو کې یې راپورونه ورکړل شوي وو. د مونوزایګوټیک غبرګونو تر منځ د ای.کیو د نمرو منځنۍ اړیکه ۰.۸۶ وه، د وروڼو تر منځ ۰.۴۷ وه، د ناسکه خویندو تر منځ ۰.۳۱ وه او د تره د زامنو تر منځ ۰.۱۵ وه.<ref name="pmid7195071">{{cite journal|bibcode=1981Sci...212.1055B|title=Familial Studies of Intelligence: A Review|url=https://archive.org/details/sim_science_1981-05-29_212_4498/page/1055|last1=Bouchard|first1=Thomas J.|last2=McGue|first2=Matthew|volume=212|year=1981|pages=1055–9|journal=Science|doi=10.1126/science.7195071|pmid=7195071|issue=4498}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1016/0160-2896(80)90003-3|title=Genetics and intelligence: Recent data|year=1980|last1=Plomin|first1=Robert|last2=Defries|first2=J.C.|journal=Intelligence|volume=4|pages=15–24}}</ref><ref name="KaufmanLichtenberger2006">{{cite book|title=Assessing Adolescent and Adult Intelligence|last1=Kaufman|first1=Alan S.|last2=Lichtenberger|first2=Elizabeth|author-link1=Alan S. Kaufman|edition=3rd|year=2006|publisher=Wiley|location=Hoboken (NJ)|isbn=978-0-471-73553-3}}{{page needed|date=April 2013}}</ref> == سرچينې == szp9ikehyxf1sfzmynfmw8eo7ct4k0x 0 64857 369757 367568 2026-10-09T18:38:13Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261009sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 369757 wikitext text/x-wiki ويټامن سي (چې د اسکوربيک اسيد او اسکوربيټ په نوم هم پېژندل کېږي) په اوبو کې حل شوي ويټامن دي چې په سيټروس (د لیمو د کورنۍ ميوې) او نورو ميوو او سبزيو کې موندل کېږي او د غذايي رژيم د بشپړونکو (هغه مصنوعات چې د پرهيز په ډول د غذايي رژيمد بشپړولو لپاره توليد او کارول کېږي) په توګه پلورل کېږي. د «سکوري» (د ويټامن سي کمښت) د مخنيوي او درملنې لپاره کارول کېږي. ویټامن سي يو اړين غذاييت دی، کوم چې د نسجونو په ترميم، د کوليجين په جوړېدو او د ځینو ځانګړو عصبي لېږدونکو په انزیمي (اينزايم هغه ماده ده چې نباتاتو او حيواناتو کې کيمياوي بدلون چټکوي) توليد کې ښکېل دي. دا د ګڼو اينزايمونو د فعاليت لپاره اړين دي او د خونديتابه د نظام د فعاليت لپاره مهم بلل کېږي. دا همدا راز د يو انټي اکسيډنټ په توګه هم کار کوي. ډيری ژوي خپله د خپلو ويټامين سي د جوړولو وړتيا لري. خو ايپس (د انسانانو په ګډون) او شاديان (خو ټول پرايميټ نه)، ډيری شاپرکان، ځينې خوله لګونکي (لکه موږک او نولي) او ېو شمېر نور خاص ژوي يې بايد له غذايي سرچينو څخه تر لاسه کړي.<ref name="AHFS2016">{{cite web |title=Ascorbic Acid |url=https://www.drugs.com/monograph/ascorbic-acid.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230161611/https://www.drugs.com/monograph/ascorbic-acid.html |archive-date=December 30, 2016 |access-date=December 8, 2016 |publisher=The American Society of Health-System Pharmacists}}</ref><ref name="DRItext">{{cite book|title=Dietary Reference Intakes for Vitamin C, Vitamin E, Selenium, and Carotenoids|chapter=Vitamin C|publisher=The National Academies Press|year=2000|location=Washington, DC|pages=95–185|doi=10.17226/9810|pmid=25077263|chapter-url=https://www.nap.edu/read/9810/chapter/7|access-date=September 1, 2017|isbn=978-0-309-06935-9|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170902180153/https://www.nap.edu/read/9810/chapter/7|archive-date=September 2, 2017|author1=Institute of Medicine (US) Panel on Dietary Antioxidants Related Compounds}}</ref><ref name="lpi2018">{{cite news|title=Vitamin C|newspaper=Linus Pauling Institute|url=http://lpi.oregonstate.edu/mic/vitamins/vitamin-C|publisher=Micronutrient Information Center, Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis, OR|access-date=June 19, 2019|date=July 1, 2018}}</ref><ref name="NIH2016">{{cite web |date=February 11, 2016 |title=Fact Sheet for Health Professionals – Vitamin C |url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminC-HealthProfessional/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170730052126/https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminC-HealthProfessional/ |archive-date=July 30, 2017 |publisher=Office of Dietary Supplements, US National Institutes of Health}}</ref> داسې شواهد شته چې د مکملو موادو منظم استعمال د عام زکام موده کمولای شي، خو داسې نه برېښي چې د عفونيت مخه ونيسي. روښانه نه ده چې ايا مکمل مواد د سرطان، د زړه ناروغۍ، يا پر لیونتوب اغېز کولای شي که نه. شونې ده چې د خولې له لارې يا د زرق له لارې تر لاسه شي.<ref name="WHO2008">{{cite book|title=WHO Model Formulary 2008|url=https://archive.org/details/whomodelformular00unse|year=2009|isbn=9789241547659|vauthors=((World Health Organization))|veditors=Stuart MC, Kouimtzi M, Hill SR|hdl=10665/44053|author-link=World Health Organization|publisher=World Health Organization}}</ref><ref name="Hem2013">{{cite journal|vauthors=Hemilä H, Chalker E|title=Vitamin C for preventing and treating the common cold|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=1|pages=CD000980|date=January 2013|volume=2013|pmid=23440782|doi=10.1002/14651858.CD000980.pub4|pmc=1160577}}</ref><ref name="Ye2013">{{cite journal|vauthors=Ye Y, Li J, Yuan Z|title=Effect of antioxidant vitamin supplementation on cardiovascular outcomes: a meta-analysis of randomized controlled trials|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=2|pages=e56803|year=2013|pmid=23437244|pmc=3577664|doi=10.1371/journal.pone.0056803|bibcode=2013PLoSO...856803Y|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Duerbeck NB, Dowling DD, Duerbeck JM|title=Vitamin C: Promises Not Kept|journal=Obstetrical & Gynecological Survey|volume=71|issue=3|pages=187–93|date=March 2016|pmid=26987583|doi=10.1097/OGX.0000000000000289|s2cid=29429545|quote=Antioxidant vitamin supplementation has no effect on the incidence of major cardiovascular events, myocardial infarction, stroke, total death, and cardiac death.}}</ref> ويټامن سي عموماً ښه زغمل کېدای شي. په زياته اندازه اخيستل يې په معده کې ستونزه، د سر درد، په خوب کې ستونزه او د پوستکي د سور والي لامل ګرځېدای شي. د حمل پر مهال عادي اندازه يې خوندي ده. د متحده ايالاتو طبي انسټيټيوټ يې په زياته اندازه د تر لاسه کولو سپارښتنه نه کوي.<ref name="Drugscom pregnancy">{{cite web |title=Ascorbic acid Use During Pregnancy |url=https://www.drugs.com/pregnancy/ascorbic-acid.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161231075819/https://www.drugs.com/pregnancy/ascorbic-acid.html |archive-date=December 31, 2016 |access-date=December 30, 2016 |website=Drugs.com}}</ref> ويټامن سي په ۱۹۱۲ز کال کې کشف شول، په ۱۹۲۸ز کال کې سره جلا کړای شول او هغه لومړي ويټامن و چې په ۱۹۳۳ز کال په کيمياوي ډول توليد کړای شول. دا د روغتيا نړيوال سازمان د مهمو درملو په فهرست کې شامل دي. ويټامن سي د ارزانه عام او له روغتيايي نسخې پرته موندل کېدای شي. د ويټامن سي په موندنه کې تر يوبريده د برخې درلودو له امله، «البرټ سيزنټ ګيوکوګي» او «والټر نارمن هاور» ته په ترتيب سره په فزيالوژي او درملو او کيميا په برخه کې په ۱۹۳۷ز کال کې د نوبل جايزه ورکړل شوه. په هغو خوراکونو کې چې ويټامين سي پکې شته سيټروس ميوې، کيوي ميوې، امردو، ګلپي، برسلز سپراوټس (بند ګوپي/کرم)، غټ مرچک، الوګان او سټرابري (ځمکنی توت) شامل دي. شونې ده چې زېرمه کول يا پخول په خوراکونو کې د ويټامن سي اندازه کمه کړي.<ref name="Squires">{{cite book|vauthors=Squires VR|title=The Role of Food, Agriculture, Forestry and Fisheries in Human Nutrition - Volume IV|date=2011|publisher=EOLSS Publications|isbn=9781848261952|page=121|url=https://books.google.com/books?id=VJWoCwAAQBAJ&pg=PA121}}</ref><ref name="WHO21st">{{cite book|vauthors=((World Health Organization))|title=World Health Organization model list of essential medicines: 21st list 2019|year=2019|hdl=10665/325771|author-link=World Health Organization|publisher=World Health Organization|location=Geneva|id=WHO/MVP/EMP/IAU/2019.06. License: CC BY-NC-SA 3.0 IGO|hdl-access=free}}</ref><ref name="WHO22nd">{{cite book|vauthors=((World Health Organization))|title=World Health Organization model list of essential medicines: 22nd list (2021)|year=2021|hdl=10665/345533|author-link=World Health Organization|publisher=World Health Organization|location=Geneva|id=WHO/MHP/HPS/EML/2021.02|hdl-access=free}}</ref><ref name="BNF76">{{cite book|title=British national formulary : BNF 76|date=2018|publisher=Pharmaceutical Press|isbn=9780857113382|page=1049|edition=76}}</ref><ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1937 |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1937 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141105153327/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1937/ |archive-date=November 5, 2014 |access-date=November 20, 2014 |publisher=Nobel Media AB}}</ref><ref name="Zet2009">{{cite journal|vauthors=Zetterström R|title=Nobel Prize 1937 to Albert von Szent-Györgyi: identification of vitamin C as the anti-scorbutic factor|url=https://archive.org/details/sim_acta-paediatrica_2009-05_98_5/page/915|journal=Acta Paediatrica|volume=98|issue=5|pages=915–9|date=May 2009|pmid=19239412|doi=10.1111/j.1651-2227.2009.01239.x|s2cid=11077461}}</ref> == تعريف == ويټامن سي د انسانانو په ګډون د يو شمېر ژويو لپاره يو مهم غذاييت دی. د ويټامن سي په اصطلاح کې ګڼ ويټامن شامل دي، کوم چې په يويو کې د ويټامن سي فعالیت لري. اسکوربيټ مالګې، لکه سوډيم اسکوربيټ او کلشيم اسکوربيټ په يو شمير غذايي مکملاتو کې کارول کېږي. دا په هضم کېدو سره اسکروبيټ (نمکيات) خوشې کوي. اسکروبيټ او اسکوربيک اسيد دواړه په طبيعي ډول په جسم کې موجود وي، ځکه چې د pH تر مخې بڼې يې يو له بل سره بدلون پیدا کوي. ډيهايډرواسکوربيک اسيد په څېر ماليکول اکسډايز شوې بڼې د عواملو په کمولو سره بېرته په اسکوربيک اسيد بدلېږي.<ref name="DRItext2">{{cite book|title=Dietary Reference Intakes for Vitamin C, Vitamin E, Selenium, and Carotenoids|chapter=Vitamin C|publisher=The National Academies Press|year=2000|location=Washington, DC|pages=95–185|doi=10.17226/9810|pmid=25077263|chapter-url=https://www.nap.edu/read/9810/chapter/7|access-date=September 1, 2017|isbn=978-0-309-06935-9|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170902180153/https://www.nap.edu/read/9810/chapter/7|archive-date=September 2, 2017|author1=Institute of Medicine (US) Panel on Dietary Antioxidants Related Compounds}}</ref><ref name="PKIN2020VitC">{{cite book|title=Present Knowledge in Nutrition, Eleventh Edition|chapter=Vitamin C|veditors=Marriott MP, Birt DF, Stallings VA, Yates AA|publisher=Academic Press (Elsevier)|year=2020|location=London, United Kingdom|pages=155–70|isbn=978-0-323-66162-1}}</ref> ويټامن سي په ژويو (د انسانانو په ګډون) کې په ډېرو انزايمټيک غبرګون کې د يو شریک عامل په توګه کار کوي، کوم چې په بېلا بېل ډول اړينو بيالوژيکي فعاليتونو کې مداخله کوي، په دې کې د ټپ رغېدل او کوليجين ترکيب شامل دي. په انسانانو کې د ويټامن سي له کمښت څخه د کوليجن جوړېدل خرابېږي او له دې څخه د سکوروي ډېرې سختې نښې پيدا کېږي. د ويټامين سي يوه بله بيالوژيکي کيمياوي دنده په بېلا بېلو انزيميټک او غېر انزيميټيک غبرګون کې د اليکترونونو په ورکولو سره د اکسيډنټ ضد (يو کمونکی عامل) په توګه دنده تر سره کول دي. په دې ډول ويټامن سي يو اکسيډايز شوي حالت ته بدلون مومي – يا د نيمه هايډرواسکوربيک اسيد يا ډيهايډرواسکوربيک اسيد په توګه. دا مرکبات د ګلوتاتيون او NADPH-متکي انزيميټيک طريقې په مټ په کم حالت کې بېرته تر لاسه کېدای شي. <ref name="pmid8144521">{{cite journal|vauthors=Meister A|title=Glutathione-ascorbic acid antioxidant system in animals|journal=The Journal of Biological Chemistry|volume=269|issue=13|pages=9397–400|date=April 1994|pmid=8144521|doi=10.1016/S0021-9258(17)36891-6|url=http://www.jbc.org/content/269/13/9397.full.pdf+html|url-status=live|doi-access=free|df=mdy-all|archive-url=https://web.archive.org/web/20150811212232/http://www.jbc.org/content/269/13/9397.full.pdf+html|archive-date=August 11, 2015}}</ref><ref name="isbn1-4377-0959-1">{{cite book|veditors=Caudill MA, Rogers M|title=Biochemical, Physiological, and Molecular Aspects of Human Nutrition|url=https://archive.org/details/biochemicalphysi0000unse_m7n2|edition=3|publisher=Saunders|location=Philadelphia|year=2012|pages=[https://archive.org/details/biochemicalphysi0000unse_m7n2/page/627 627]–654|isbn=978-1-4377-0959-9|chapter=Vitamin C|vauthors=Michels A, Frei B}}</ref><ref name="Gropper_2005">{{cite book|vauthors=Gropper SS, Smith JL, Grodd JL|title=Advanced nutrition and human metabolism|url=https://archive.org/details/advancednutritio0004grop|publisher=Thomson Wadsworth|location=Belmont, CA|year=2005|pages=260–275|isbn=978-0-534-55986-1}}</ref> په بوټو کې، ويټامن سي د اسکوربيټ پروکسيډاز لپاره يوه پرته ماده ده. دا انزايم اسکوربيټ په اوبو (H₂O) او اکسيجن باندې بدلولو سره اضافي هايډروجن پيرو اکسايډ (H₂O₂) د بې اغېزې کولو لپاره استعمالوي.<ref name="lpi20182">{{cite news|title=Vitamin C|newspaper=Linus Pauling Institute|url=http://lpi.oregonstate.edu/mic/vitamins/vitamin-C|publisher=Micronutrient Information Center, Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis, OR|access-date=June 19, 2019|date=July 1, 2018}}</ref><ref name="PKIN2020VitC2">{{cite book|title=Present Knowledge in Nutrition, Eleventh Edition|chapter=Vitamin C|veditors=Marriott MP, Birt DF, Stallings VA, Yates AA|publisher=Academic Press (Elsevier)|year=2020|location=London, United Kingdom|pages=155–70|isbn=978-0-323-66162-1}}</ref><ref>{{cite book|veditors=Anjum NA, Umar S, Chan MT|date=September 13, 2010|title=Ascorbate-Glutathione Pathway and Stress Tolerance in Plants|publisher=Springer|page=324|url=https://books.google.com/books?id=HUgvF_9EwHcC&pg=PA324|access-date=August 3, 2017|isbn=978-9-048-19403-2|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171105201705/https://books.google.com/books?id=HUgvF_9EwHcC&pg=PA324|archive-date=November 5, 2017}}</ref> == د ويټامين == د ويټامين سي د وينې سيروم کچه تر > 65 μmol/L (1.1 mg/dL) کچې پورې اشباع شوې بلل کېږي، کوم چې د وړانديز شوي غذايي مصرف په اندازه، يا له هغې څخه زياتې اندازې استعمال څخه تر لاسه کېږي، په داسې حال کې چې مناسبه کچه يې په ≥ 50 μmol/L ډول بيان شوي دي. د ويټامن سي په حالت کې د ويټامن کمښت تعريف د ≤ 23 μmol/L په ډول شوی دی او کمي يې په ≤ 11.4 μmol/L کې منځ ته راځي. د هغو لپاره چې عمرونه يې شل کاله يا له دې څخه زيات وي، د متحده ايالاتو د ۲۰۰۳-۰۴ د NHANES سروی شمېرو په ترتيب سره ۴۹.۰ او ۵۴.۴ μmol/L (μmol/L یعنې په يو لیتر کې مايکرومول) د اوسط او منځني سيروم شمېرې ښودلي دي. د هغو خلکو سلنه چې د دې ويټامن کمي يې ښودلې وه ۷.۱٪ ښودل شوې وه.<ref name="Carr2016">{{cite journal|vauthors=Carr AC, Pullar JM, Bozonet SM, Vissers MC|title=Marginal Ascorbate Status (Hypovitaminosis C) Results in an Attenuated Response to Vitamin C Supplementation|journal=Nutrients|volume=8|issue=6|page=341|date=June 2016|pmid=27271663|pmc=4924182|doi=10.3390/nu8060341|doi-access=free}}</ref><ref name="Schleicher2009">{{cite journal|vauthors=Schleicher RL, Carroll MD, Ford ES, Lacher DA|title=Serum vitamin C and the prevalence of vitamin C deficiency in the United States: 2003-2004 National Health and Nutrition Examination Survey (NHANES)|journal=Am. J. Clin. Nutr.|volume=90|issue=5|pages=1252–63|date=November 2009|pmid=19675106|doi=10.3945/ajcn.2008.27016|doi-access=free}}</ref><ref name="Schleicher20092">{{cite journal|vauthors=Schleicher RL, Carroll MD, Ford ES, Lacher DA|title=Serum vitamin C and the prevalence of vitamin C deficiency in the United States: 2003-2004 National Health and Nutrition Examination Survey (NHANES)|journal=Am. J. Clin. Nutr.|volume=90|issue=5|pages=1252–63|date=November 2009|pmid=19675106|doi=10.3945/ajcn.2008.27016|doi-access=free}}</ref> سکوروي یوه ناروغي ده چې د ويټامن سي د کمۍ له امله منځ ته راځي. د دې ويټامن د نه شتون په صورت کې، د بدن له خوا چمتو کړای شوي کوليجن د خپل کار د کولو لپاره زيات غېر مستحکم وي او په بدن کې يو شمېر نور انزايمونه په سم ډول کار نه کوي. د سکوروي خصوصيات په پوستکي د داغونو او د پوستکې لاندې وينه بهېدل، سرې پړسېدلې ورۍ، د ګړګوتي ويښتانو غټېدل او د ټپ په سم ډول نه رغېدل دي. د پوستکي ټپ تر ډېره په ورنونو او پښو موندل کېږي او په دې ناروغۍ اخته شخص زېړ رنګه معلومېږي، د خفګان احساس کوي او تر يو بريده متحرک نه وي. د سکوروي په پرمختللې بڼه کې پرانيستی زوی کونکي ټپ، د غاښونو غورځېدل، د هډوکو خرابۍ او بالاخره مرګ منځ ته راځي.<ref>{{cite journal|vauthors=Magiorkinis E, Beloukas A, Diamantis A|title=Scurvy: past, present and future.|journal=The European Journal of Internal Medicine|volume=22|issue=2|pages=147–52|date=Apr 2011|pmid=21402244|doi=10.1016/j.ejim.2010.10.006}}</ref> په انګلستان کې د دويمې نړيوالې جګړې پر مهال، د جګړې په مخالفو اعتراض کوونکو او د ۱۹۶۰ز لسيزې له وروستيو څخه د ۱۹۸۰ز لسيزې تر وروستيو پورې د ايووا ايالت په بنديانو په تجربوي ډول د تحريکونکي سکوروي د پام وړ انساني غذايي رژيم مطالعات تر سره شول. په زندان کې د مطالعې پر مهال په نارينه وو کې د سکوروي لمړۍ نښې د ويټامن سي څخه د پاک خوراک د پيل څخه نږدې څلور اونۍ وروسته راڅرګندې شوې، په داسې حال کې چې له دې مخکې په برتانوي څېړنه کې له شپږو څخه تر اوو مياشتو وخت ته اړتيا وه، شونې ده لامل يې د سکروبيټيک خوراک له ورکولو مخکې، د شپږو اونيو لپاره دې ډلې ته په يوه ورځ کې د ۷۰ ملي ګرامه مکمل خوراک ورکول و. په دواړو مطالعو کې د نارينه وو په وينه کې د اسکروبيک اسید کچه ډېره کمه وه، تر هغه وخته چې په دوی کې د سکوروي نښې پيدا شوې، دا په سمه توګه نه شوې اندازه کېدای. دې دواړو مطالعاتو وښودله چې سکوروي د ټولو روښانه نښو يواځې لس ملي ګرامه په يوه ورځ کې د مکملو خوراکونو په خوراک سره بدلېدای شي.<ref name="pmid4977512">{{cite journal|vauthors=Hodges RE, Baker EM, Hood J, Sauberlich HE, March SC|title=Experimental scurvy in man|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-clinical-nutrition_1969-05_22_5/page/535|journal=The American Journal of Clinical Nutrition|volume=22|issue=5|pages=535–48|date=May 1969|pmid=4977512|doi=10.1093/ajcn/22.5.535}}</ref><ref name="pmid16510534">{{cite journal|vauthors=Pemberton J|title=Medical experiments carried out in Sheffield on conscientious objectors to military service during the 1939-45 war|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-epidemiology_2006-06_35_3/page/556|journal=International Journal of Epidemiology|volume=35|issue=3|pages=556–8|date=June 2006|pmid=16510534|doi=10.1093/ije/dyl020|doi-access=free}}</ref> په انتان يا انتان صدمې مبتلا خلکو کې د ویټامن سي د کمې کچې تر څنګ د مايکرو نيوټرينټ کمي هم کېدای شي.<ref>{{cite journal|vauthors=Belsky JB, Wira CR, Jacob V, Sather JE, Lee PJ|title=A review of micronutrients in sepsis: the role of thiamine, l-carnitine, vitamin C, selenium and vitamin D|journal=Nutrition Research Reviews|volume=31|issue=2|pages=281–290|date=December 2018|pmid=29984680|doi=10.1017/S0954422418000124|s2cid=51599526}}</ref> == طبي استعمال == ويټامن سي د سکوروي په درملنه کې پرېکنده ونډه لري، کومه چې د ويټامن سي د کمښت له امله پېښېدونکې ناروغي ده. له دې ورهاخوا، د بېلا بېلو ناروغیو د مخنيوي يا درملنې په توګه د ويټامن سي ونډه اختلافي ده، کتنو مختلفې پايلې ښودلې دي. د ۲۰۱۲ز کال په يوې «کاکرين» (کاکرين یو برتانوي نړيوال سازمان دی چې طبي ارزونې کوي) ارزونه کې راپور ورکړل شوی چې په ټوليز ډول په مړينو د ويټامن سي د زيات خوراک کوم اغېز نه شته. دا د نړيوال روغتيايي سازمان د اړينو درملو په نوملړ کې شامل دي.<ref>{{cite journal|vauthors=Bjelakovic G, Nikolova D, Gluud LL, Simonetti RG, Gluud C|title=Antioxidant supplements for prevention of mortality in healthy participants and patients with various diseases|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=2012|issue=3|pages=CD007176|date=March 2012|pmid=22419320|doi=10.1002/14651858.CD007176.pub2|pmc=8407395|hdl=10138/136201|hdl-access=free}}</ref> === سکوروي === د سکوروي ناروغي د ويټامن سي د کمۍ له امله منځ ته راځي او د ويټامن سي لرونکو خوراکونو يا خوراکي مکملاتو په مټ د دې درملنه کېدای شي. د نښو له راڅرګندېدو څخه مخکې لږ تر لږه يوې مياشتې لپاره د ويټامن سي لږ يا بېخي نه استعمال تر سره شوی وي. په لومړيو نښو کې يې نا ارامي او ستوماني، په ساه اخيستلو کې ستونزه، د هډوکو درد، له وريو وينې بهېدل، د ټپي کېدو حساسيت، د زخم نه رغېدل او بالاخره تبه، جټکه او په پايله کې مرګ شامل دي. په ناروغۍ کې تر ډېره وخته پاتې کېدلو زيان د بیا رغېدو وړ وي، ځکه چې د ناروغه کوليجن ځای په ويټامن سي ډک روغ کوليجن نيسي. درملنه يې د خولې له لارې دويټامن تجويز سره کېدای شي، يا په عضله کې يا په رګ کې د ستنې لګولو په مټ. په کلاسيکي پړاو کې سکوروي بقرات پېژندلې وه. په ۱۷۴۷ز کال کې، د سمندري ځواک جراح «جيمز لينډ» د « HMS Salisbury» بېړۍ په سپريو يو ابتدايي مديریت شوي ازموينه کې د سيټروس ميوو په مټ د دې ناروغۍ مخه نيولې وه. له ۱۷۹۶ز کال څخه وروسته، ټولو شاهي سمندري ځواکونو کارمندانو ته د سيټروس زوښه ورکړل شوې وه.<ref name="lind_james">{{cite book|vauthors=Lind J|title=A Treatise of the Scurvy|publisher=A. Millar|location=London|year=1753}} In the 1757 edition of his work, Lind discusses his experiment starting on [https://archive.org/stream/treatiseonscurvy00lind#page/149/mode/1up page 149.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160320155753/https://archive.org/stream/treatiseonscurvy00lind|date=March 20, 2016}}</ref><ref name="Baron2009">{{cite journal|vauthors=Baron JH|title=Sailors' scurvy before and after James Lind--a reassessment|url=https://archive.org/details/sim_nutrition-reviews_2009-06_67_6/page/315|journal=Nutrition Reviews|volume=67|issue=6|pages=315–32|date=June 2009|pmid=19519673|doi=10.1111/j.1753-4887.2009.00205.x|s2cid=20435128}}</ref><ref>Hippocrates described symptoms of scurvy in book 2 of his ''Prorrheticorum'' and in his ''Liber de internis affectionibus''. (Cited by James Lind, ''A Treatise on the Scurvy'', 3rd ed. (London, England: G. Pearch and W. Woodfall, 1772), [[iarchive:treatiseonscurvy1772lind/page/285|page 285]] {{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=T1OT3tYmh5wC&pg=PA285&lpg=PA285 |title=آرشیف کاپي |access-date=9 October 2022 |تاريخ الأرشيف=1 January 2016 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160101135046/https://books.google.com/books?id=T1OT3tYmh5wC&pg=PA285&lpg=PA285 |url-status=bot: unknown }}) Symptoms of scurvy were also described by: (i) Pliny, in ''Naturalis historiae'', book 3, chapter 49; and (ii) Strabo, in ''Geographicorum'', book 16. (Cited by John Ashhurst, ed., ''The International Encyclopedia of Surgery'', vol. 1 (New York, New York: William Wood and Co., 1881), [https://books.google.com/books?id=mDV11NpZyNgC&pg=PA278#v=onepage page 278] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160505051643/https://books.google.com/books?id=mDV11NpZyNgC&pg=PA278&lpg=PA278 |date=5 May 2016 }})</ref><ref name="pmid49775122">{{cite journal|vauthors=Hodges RE, Baker EM, Hood J, Sauberlich HE, March SC|title=Experimental scurvy in man|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-clinical-nutrition_1969-05_22_5/page/535|journal=The American Journal of Clinical Nutrition|volume=22|issue=5|pages=535–48|date=May 1969|pmid=4977512|doi=10.1093/ajcn/22.5.535}}</ref> == سرچينې == ocna14ftiq0x9lswun3hqebeuys0sl1 0 64998 369755 368947 2026-10-09T18:30:14Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261009sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 369755 wikitext text/x-wiki انټي اکسياډينټ (د اکسيايډ کېدلو ضد مواد/له نورو موادو سره د اکسيجن د ترکيب ضد مواد) انټي اکسياډينټ هغه مرکبات دی چې د اکسياډ کېدو (له نورو موادو سره د اکسيجن د يو ځای کېدو) مخه نيسي، يو داسې کيمياوي غبرګون چې کولای شي ازاد راډيکالونه او ځنځيري غبرګونونه پيدا کړی، کوم چې د يو ژوندي موجود حجرې زيانمنولای شي. انټي اکسياډنټونه لکه «تيولس» يا «ايسکوربک اسيډ» (ويټامين سي) کولای شي د دې غبرګون مخه ونيسي. د اکسياډيټ کونکي فشار د انډول برابرولو لپاره،  ژوندي موجودات انټي اکسياډيټونه لري او توليد کولای يې شي، لکه ګلوټاتيون، مايکوتيول يا بيسيليتيول. يواځيني خوراکي انټي اکسياډ کونکي وټامين ای، سي او اي، دي. «انټي اکسياډينټ» اصطلاح د صنعتي کيمياوي موادو لپاره هم کارول کېږي، کوم چې د توليد پر مهال په مصنوعي ربڼ، پلاستيک او سون توکو کې د اکسياډ کېدو مخه نيسي، يا په خوراکونو او سينګار توکو کې د خوندي کونکو په توګه ګټه ځينې اخيستل کېږي.<ref name="Ullmann">{{cite encyclopedia|doi=10.1002/14356007.a16_719.pub2|chapter=Automotive Fuels|title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|year=2007|vauthors=Dabelstein W, Reglitzky A, Schütze A, Reders K|isbn=978-3-527-30673-2|url=https://books.google.com/books?id=IY-YtwEACAAJ}}</ref> په داسې حال کې چې ميوې او سبزيجات د انټي اکسياډنټ وټامينونو څخه ډکې سرچينې دي او شونې ده چې د صحي خوراک برخه وي، خو د دې لپاره کوم څرګند ثبوت نه شته چې له بوټو څخه منځ ته راغليو خوراکونو استعمال په ځانګړي ډول په خوراکونو کې موجود انټي اکسياډنټ وټامينونو له امله روغتيا ته ګټه رسولای شي. د انټي اکسياډنټ په توګه بازار ته وړاندې کېدونکي غذايي مکمل درمل، په انسانانو کې د روغتيا د ښه کولو يا د ناروغيو د مخنيوي لپاره نه دي ښودل شوي. د يو شمېر څېړنو پر بنسټ، بيټا کيروټين، وټامين ای او وټامين اي غذايي مکمل درمل د مړينې په کچه يا د سرطان پر ګواښ کوم مثبت اغېز نه غورځوي. سربېره پر دې، سيلينيم يا وټامين اي په مرسته غذايي مرسته د زړه د ناروغۍ ګواښ نه کموي.<ref name="nih">{{Cite web |date=November 2013 |title=Antioxidants: In Depth |url=https://www.nccih.nih.gov/health/antioxidants-in-depth |access-date=April 17, 2021 |publisher=NCCIH |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Bjelakovic G, Nikolova D, Gluud C|title=Meta-regression analyses, meta-analyses, and trial sequential analyses of the effects of supplementation with beta-carotene, vitamin A, and vitamin E singly or in different combinations on all-cause mortality: do we have evidence for lack of harm?|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=9|pages=e74558|year=2013|pmid=24040282|pmc=3765487|doi=10.1371/journal.pone.0074558|bibcode=2013PLoSO...874558B|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Abner EL, Schmitt FA, Mendiondo MS, Marcum JL, Kryscio RJ|title=Vitamin E and all-cause mortality: a meta-analysis|journal=Current Aging Science|volume=4|issue=2|pages=158–70|date=July 2011|pmid=21235492|pmc=4030744|doi=10.2174/1874609811104020158}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Cortés-Jofré M, Rueda JR, Corsini-Muñoz G, Fonseca-Cortés C, Caraballoso M, Bonfill Cosp X|title=Drugs for preventing lung cancer in healthy people|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=10|pages=CD002141|year=2012|pmid=23076895|doi=10.1002/14651858.CD002141.pub2}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Jiang L, Yang KH, Tian JH, Guan QL, Yao N, Cao N, Mi DH, Wu J, Ma B, Yang SH|title=Efficacy of antioxidant vitamins and selenium supplement in prostate cancer prevention: a meta-analysis of randomized controlled trials|journal=Nutrition and Cancer|volume=62|issue=6|pages=719–27|year=2010|pmid=20661819|doi=10.1080/01635581.2010.494335|s2cid=13611123}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Rees K, Hartley L, Day C, Flowers N, Clarke A, Stranges S|title=Selenium supplementation for the primary prevention of cardiovascular disease|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=1|issue=1|pages=CD009671|year=2013|pmid=23440843|doi=10.1002/14651858.CD009671.pub2|pmc=7433291|url=http://wrap.warwick.ac.uk/53654/1/WRAP_Clarke_CD009671.pdf|access-date=23 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170812041745/http://wrap.warwick.ac.uk/53654/1/WRAP_Clarke_CD009671.pdf|archive-date=12 August 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Shekelle PG, Morton SC, Jungvig LK, Udani J, Spar M, Tu W, J Suttorp M, Coulter I, Newberry SJ, Hardy M|title=Effect of supplemental vitamin E for the prevention and treatment of cardiovascular disease|journal=Journal of General Internal Medicine|volume=19|issue=4|pages=380–9|date=April 2004|pmid=15061748|pmc=1492195|doi=10.1111/j.1525-1497.2004.30090.x}}</ref> == د روغتيا څېړنه == === له خوراک سره اړيکه === که څه هم د ښې روغتيا لپاره په خوراک کې د انټي اکسياډينټ وټامينونو يوه ټاکلې کچه اړينه وي، بيا هم په دې اړوند د پام وړ بحث شته چې ايا انټي اکسياډينټ څخه ډکو خوراکونو يا غذايي مکملو درملو کې د ناروغۍ ضد فعاليت موجود وي که نه. سربېره پر دې، که دا په رښتيا هم ګټور وي، خو بيا هم دا معلومه نه ده چې کوم انټي اکسياډنټونه په خوراک کې روغتيا ښه کونکي او په کومه کچه په عام خوراک کې له اندازې څخه زيات دي. يو شمېر لیکوالان په دې اټکل اختلاف لري چې انټي اکسياډينټ وټامينونه د مزمنو ناروغيو مخه نيولای شي او ځينو اعلان کړی ده چې دا اټکلونه ثابت شوي نه او ناسم دي. د «پوليفينول» ماده چې د معاينې به بوتل کې د انټي اکسياډينټ ځانګړتياوې لري، په بدن کې ناڅرګند انټي اکسياډينټ فعاليتونه دي، د کوم لامل چې د هضم کېدو له پروسې څخه وروسته په پراخه کچه د ميټابوليزم او ګټورتيا ډېر کم طبي ثبوت دی.<ref name="Stanner">{{cite journal|vauthors=Stanner SA, Hughes J, Kelly CN, Buttriss J|title=A review of the epidemiological evidence for the 'antioxidant hypothesis'|journal=Public Health Nutrition|volume=7|issue=3|pages=407–22|date=May 2004|pmid=15153272|doi=10.1079/PHN2003543|doi-access=free}}</ref><ref name="Shenkin">{{cite journal|vauthors=Shenkin A|title=The key role of micronutrients|url=https://archive.org/details/sim_clinical-nutrition_2006-02_25_1/page/n8|journal=Clinical Nutrition|volume=25|issue=1|pages=1–13|date=February 2006|pmid=16376462|doi=10.1016/j.clnu.2005.11.006}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Woodside JV, McCall D, McGartland C, Young IS|title=Micronutrients: dietary intake v. supplement use|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-nutrition-society_2005-11_64_4/page/n136|journal=The Proceedings of the Nutrition Society|volume=64|issue=4|pages=543–53|date=November 2005|pmid=16313697|doi=10.1079/PNS2005464|doi-access=free}}</ref><ref>''[http://www.dietandcancerreport.org/?p=ER Food, Nutrition, Physical Activity, and the Prevention of Cancer: a Global Perspective] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923214620/http://www.dietandcancerreport.org/?p=ER|date=23 September 2015}}''. [[World Cancer Research Fund]] (2007). {{ISBN|978-0-9722522-2-5}}.</ref><ref name="Hail">{{cite journal|vauthors=Hail N, Cortes M, Drake EN, Spallholz JE|title=Cancer chemoprevention: a radical perspective|journal=Free Radical Biology & Medicine|volume=45|issue=2|pages=97–110|date=July 2008|pmid=18454943|doi=10.1016/j.freeradbiomed.2008.04.004}}</ref><ref name="lpi">{{cite web |date=2016 |title=Flavonoids |url=http://lpi.oregonstate.edu/mic/dietary-factors/phytochemicals/flavonoids |access-date=24 July 2016 |publisher=Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis}}</ref> === تعاملات === له انټي اکسياډينټ ځانګړتياوو سره عام درمل جوړول (او مکملې غذاګانې) په يو شمېر د سرطان ضد درملو او اشعاعي درملنې په ګټورتيا کې مداخله کولای شي.<ref name="Lemmo, W Potential interactions of prescription and over-the-counter medications having antioxidant capabilities with radiation and chemotherapy 2014">{{cite journal|vauthors=Lemmo W|title=Potential interactions of prescription and over-the-counter medications having antioxidant capabilities with radiation and chemotherapy|journal=International Journal of Cancer|volume=137|issue=11|pages=2525–33|date=September 2014|pmid=25220632|doi=10.1002/ijc.29208|s2cid=205951215|doi-access=free}}</ref> === منفي اغېزې === په پرتليز ډول پياوړي کمونکي اسيدونه د هاضمې په دستګاه کې د غذايي معدنياتو، لکه [[وسپنه]] او زنک سره په نښلېدلو او له جذب کېدو سره د هغې په مخنيوي له غذاييت څخه خوندي کونکي اغېزې درلودلای شي. بېلګې يې اکساليک اسيډ، ټيننز او فايټک اسيد دي، کوم چې له بوټو څخه جوړو شويو غذاګانو کې زيات وي. په مخ پر وده هېوادونو کې، چېرته چې غوښه کمه خوړل کېږي او له لوبيا او د غلو دانو څخه جوړه شوې ډوډۍ زياته مصرفېږي، په دې سيمو کې کلشيم او وسپنې کمی غېر معمولي خبره نه ده. په هر حال، راټوکېدل، لندېدل، يا مايکروبيل تخمير دا ټولې کورنۍ لارې چارې دي، کوم چې د نا تصفيه شويو غلو فايټيټ او پوليفينول مواد کموي. د Fe, Zn او Ca په جذب کې زياتوالي خبرتيا په هغو بالغانو کې ورکړل شوې ده چې د ډيفايټينايزډ غلې دانې خوري، په مقابل کې يې هغه غلې دانې دي، په کومو کې چې د دوی اصلي فايټيټ موجود وي.<ref>{{cite journal|vauthors=Hurrell RF|title=Influence of vegetable protein sources on trace element and mineral bioavailability|journal=The Journal of Nutrition|volume=133|issue=9|pages=2973S–7S|date=September 2003|pmid=12949395|doi=10.1093/jn/133.9.2973S|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Hunt JR|title=Bioavailability of iron, zinc, and other trace minerals from vegetarian diets|journal=The American Journal of Clinical Nutrition|volume=78|issue=3 Suppl|pages=633S–639S|date=September 2003|pmid=12936958|doi=10.1093/ajcn/78.3.633S|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Hunt JR|title=Bioavailability of iron, zinc, and other trace minerals from vegetarian diets|journal=The American Journal of Clinical Nutrition|volume=78|issue=3 Suppl|pages=633S–639S|date=September 2003|pmid=12936958|doi=10.1093/ajcn/78.3.633S|doi-access=free}}</ref> {| class="wikitable" |'''خوراکونه''' |'''د شته اسيد کمول''' |- |کاکو لوبيا او چاکليټ، پالک، شلغم او روبرب<ref name="Mosha">{{cite journal|vauthors=Mosha TC, Gaga HE, Pace RD, Laswai HS, Mtebe K|title=Effect of blanching on the content of antinutritional factors in selected vegetables|url=https://archive.org/details/sim_plant-foods-for-human-nutrition-nl_1995-06_47_4/page/361|journal=Plant Foods for Human Nutrition|volume=47|issue=4|pages=361–7|date=June 1995|pmid=8577655|doi=10.1007/BF01088275|s2cid=1118651}}</ref> |اکساليک اسيد |- |ټولې غلې دانې، جوار، حبوبات<ref>{{cite journal|vauthors=Sandberg AS|title=Bioavailability of minerals in legumes|journal=The British Journal of Nutrition|volume=88 Suppl 3|issue=Suppl 3|pages=S281–5|date=December 2002|pmid=12498628|doi=10.1079/BJN/2002718|doi-access=free}}</ref> |فايټک اسيد |- |چای، لوبيا (مټر)، بند ګوپي (کرم)<ref name="Beecher">{{cite journal|vauthors=Beecher GR|title=Overview of dietary flavonoids: nomenclature, occurrence and intake|journal=The Journal of Nutrition|volume=133|issue=10|pages=3248S–3254S|date=October 2003|pmid=14519822|doi=10.1093/jn/133.10.3248S|doi-access=free}}</ref> |ټيننز |} شونې ده چې په زیاته کچه يو شمېر انټي اکسياډنټونه په اوږد مهال کې زيانمنې اغېزې ولري. د سږو د سرطان په ناروغيو اخته ناروغانو د «بيټا کيروټين» او «ريټينول» ګټورتيا ازموينې (CARET) له څېړنې معلومه شوې ده چې نشه کوونکو ته «بيټا کيروټين» او د وټامين ای لرونکي غذايي مکمل درمل ورکړل شوي چې په پايله کې يې د سږو د سرطان کچه زياته شوې ده. وروستيو مطالعاتو د دې منفي اغېزو تايید کړی دی. شونې ده چې دا زيانمنې اغېزې په نشه کوونکو کې ولیدل شي، لکه چې يو «ميټا» تحليل (د پخوانيو څېړنو د پايلو ارزول)، په کوم کې چې د نږدې ۲۳۰۰۰۰ ناروغانو معلومات شامل دي، څخه معلومه شوې چې β-carotene، وټامين ای او ويټامين اي غذايي مکمل درمل له زياتې شوې مړينې سره اړيکه لري، خو له وټامين سي څخه کوم ځانګړی اغېز نه دی ليدل شوی. کله چې د ټولو بې ترتيبه مديريت شويو مطالعو په يو ځای تحليل وکړای شو، نو د روغتيا هېڅ راز ګواښ ونه ليدل شو، خو هغه مهال د مړينې په کچه کې زياتوالی وليدل شو، کله چې يواځې د لوړ معيار او  کمو ګواښونو ازموينې په جلا جلا وکتل شوې. له دې امله چې د کمو ګواښ ازموينو ډيری يې يا خو د عمر خوړليو خلکو، يا د ناروغيو لرونکو خلکو سره سروکار لري، له همدې امله دا پايلې په عامو خلکو نه شي پلې کېدای. همدې لیکوالانو وروسته دا «ميټا» تحليل بيا تکرار او پراخه کړ او د پخوانيو پايلو تايید يې وکړ. دا دواړه خپرونې د يو شمېر پخوانيو ميټا تحليلونو سره مطابقت لري، په کومو کې چې داوړانديز هم شوی و چې د وټامين اي له غذايي مکملو درملو څخه د مړينې کچه لوړه شوې وه او دا چې انټي اکسياډينټ غذايي مکمل درملو د لويې کولمې د سرطان ګواښ لوړ کړی و. «بيټا کيروټين» د سږو په سرطان کې هم زياتوالی راوستلای شي. په ټوله کې، په انټي اکسياډنټ غذايي مکملو درملو شويو طبي تجربو ډېری برخه وايي چې يا خو د دې مصنوعاتو پر روغتېا هېڅ اغېز نه غورځي، يا دا چې دا په عمر خوړليو يا کمزورو خلکو کې د مړينې يو څه زياتوالي لامل ګرځي.<ref>{{cite journal|vauthors=Omenn GS, Goodman GE, Thornquist MD, Balmes J, Cullen MR, Glass A, Keogh JP, Meyskens FL, Valanis B, Williams JH, Barnhart S, Cherniack MG, Brodkin CA, Hammar S|title=Risk factors for lung cancer and for intervention effects in CARET, the Beta-Carotene and Retinol Efficacy Trial|journal=Journal of the National Cancer Institute|volume=88|issue=21|pages=1550–9|date=November 1996|pmid=8901853|doi=10.1093/jnci/88.21.1550|url=https://academic.oup.com/jnci/article-pdf/88/21/1550/7811338/88-21-1550.pdf|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Albanes D|title=Beta-carotene and lung cancer: a case study|journal=The American Journal of Clinical Nutrition|volume=69|issue=6|pages=1345S–50S|date=June 1999|pmid=10359235|doi=10.1093/ajcn/69.6.1345S|doi-access=free}}</ref><ref name="Bjelakovic">{{cite journal|vauthors=Bjelakovic G, Nikolova D, Gluud LL, Simonetti RG, Gluud C|title=Mortality in randomized trials of antioxidant supplements for primary and secondary prevention: systematic review and meta-analysis|url=https://archive.org/details/sim_jama_2007-02-28_297_8/page/842|journal=JAMA|volume=297|issue=8|pages=842–57|date=February 2007|pmid=17327526|doi=10.1001/jama.297.8.842}}</ref><ref name="Bj2012">{{cite journal|vauthors=Bjelakovic G, Nikolova D, Gluud LL, Simonetti RG, Gluud C|title=Antioxidant supplements for prevention of mortality in healthy participants and patients with various diseases|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=2012|issue=3|pages=CD007176|date=14 March 2012|pmid=22419320|doi=10.1002/14651858.CD007176.pub2|pmc=8407395|hdl=10138/136201|hdl-access=free}}</ref><ref>[https://www.sciencedaily.com/releases/2007/02/070228172604.htm Study Citing Antioxidant Vitamin Risks Based On Flawed Methodology, Experts Argue] News release from [[Oregon State University]] published on ScienceDaily. Retrieved 19 April 2007</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Miller ER, Pastor-Barriuso R, Dalal D, Riemersma RA, Appel LJ, Guallar E|title=Meta-analysis: high-dosage vitamin E supplementation may increase all-cause mortality|journal=Annals of Internal Medicine|volume=142|issue=1|pages=37–46|date=January 2005|pmid=15537682|doi=10.7326/0003-4819-142-1-200501040-00110|doi-access=free}}</ref><ref name="Bjelakovic G 2036">{{cite journal|vauthors=Bjelakovic G, Nagorni A, Nikolova D, Simonetti RG, Bjelakovic M, Gluud C|title=Meta-analysis: antioxidant supplements for primary and secondary prevention of colorectal adenoma|journal=Alimentary Pharmacology & Therapeutics|volume=24|issue=2|pages=281–91|date=July 2006|pmid=16842454|doi=10.1111/j.1365-2036.2006.02970.x|s2cid=20452618}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Cortés-Jofré|first1=Marcela|last2=Rueda|first2=José-Ramón|last3=Asenjo-Lobos|first3=Claudia|last4=Madrid|first4=Eva|last5=Bonfill Cosp|first5=Xavier|date=4 March 2020|title=Drugs for preventing lung cancer in healthy people|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=2020|issue=3|pages=CD002141|doi=10.1002/14651858.CD002141.pub3|issn=1469-493X|pmc=7059884|pmid=32130738}}</ref> == په بيالوژي کې اکسياډيټ کونکي ننګونه == په ميتابوليزم کې يو تناقض دا دی چې په داسې حال کې چې پر ځمکه د پېچلې ژوند ډيری يې د خپل وجود لپاره اکسيجن ته اړتيا لري، اکسيجن يو زيات غبرګون کونکي عنصر دی، کوم چې غبرګون کونکي اکسيجن د انواعو په پیدا کولو سره ژونديو موجوداته زيان رسوي. د پايلې په توګه، په ژونديو موجوداتو کې د انټي اکسياډينټ ميټابولايټونو او انزايمونو يوه پېچلې شبکه موجوده وي، کومه چې ډي اين ای (DNA)، پروټين او لپډس په څېر حجروي اجزاوو د اکسياډايز کونکي زيان د مخنيوي لپاره په شریکه کار کوي. په عموم کې، انټي اکسياډينټ سيستم يا خو د هغه غبرګون لرونکو نسلونو د جوړېدو مخه نيسي، يا د حجرې مهم اجزاء د زيان رسېدو څخه مخکې لرې کوي. په هر حال، د غبرګون لرونکي اکسيجن انواعو کې هم ګټور حجروي فعاليتونه موجود وي، لکه ريډوکس سګنلنګ. په همدې بنسټ، د انټي اکسياډينټ سيستم کار دا نه دی چې اکسياډنټ په بشپړ ډول له منځه يوسي، بلکې د دې پر ځای دا په يوه ښه کچه کې ساتي.<ref name="Davies">{{cite journal|vauthors=Davies KJ|title=Oxidative stress: the paradox of aerobic life|journal=Biochemical Society Symposium|volume=61|pages=1–31|year=1995|pmid=8660387|doi=10.1042/bss0610001}}</ref><ref name="Sies">{{cite journal|vauthors=Sies H|title=Oxidative stress: oxidants and antioxidants|journal=Experimental Physiology|volume=82|issue=2|pages=291–5|date=March 1997|pmid=9129943|doi=10.1113/expphysiol.1997.sp004024|s2cid=20240552|doi-access=free}}</ref><ref name="Vertuani">{{cite journal|vauthors=Vertuani S, Angusti A, Manfredini S|title=The antioxidants and pro-antioxidants network: an overview|journal=Current Pharmaceutical Design|volume=10|issue=14|pages=1677–94|year=2004|pmid=15134565|doi=10.2174/1381612043384655}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Rhee SG|title=Cell signaling. H2O2, a necessary evil for cell signaling|journal=Science|volume=312|issue=5782|pages=1882–3|date=June 2006|pmid=16809515|doi=10.1126/science.1130481|s2cid=83598498}}</ref> په حجرو کې پیدا کېدونکو د غبرګون کونکو اکسيجن انواعو کې [[هايډروجن]] پيرواکسايډ (H2O2)، هايپوکلورس اسيد (HClO) او د ازادو راډيکلونو، لکه هايډروکسيل راډيکل (•OH) او سوپراکسايډ انيون (O₂⁻) شامل دي. هايډروکسيل راډيکل په ځانګړي ډول غېز ثابت وي او د ډېرو بيالوژيکي ماليکلونو سره په چټکۍ سره او په ناځانګړي ډول غبرګون ښيي. دا انواع له هايډروجن پيرواکسايډ څخه د فلزي کتلايز ريډوکس غبرګون په پروسه کې پیدا کېږي، لکه فينټن غبرګون. دا اکسياډينټ کيمياوي مواد د ځنځيري غبرګون په پيل کولو سره حجرو ته زيان رسولای شي، لکه «لپډ پيرواکسيډيشن»، يا د «ډي اين ای» يا پروټين په اکسډايز کولو سره. «ډي اين ای» ته رسېدونکی زيان د بدلونونو او په ممکنه ډول د سرطان لامل ګرځې، که چېرې د «ډي اين ای» د رغولو د تګلارو په مټ هغه بدل نه کړای شي، په داسې حال کې چې پروټين ته رسېدونکی زيان د اينزام د مخنيوي، بدلون او پروټين د کمښت لامل ګرځي.<ref name="emfafb">{{cite journal|vauthors=Valko M, Leibfritz D, Moncol J, Cronin MT, Mazur M, Telser J|title=Free radicals and antioxidants in normal physiological functions and human disease|journal=The International Journal of Biochemistry & Cell Biology|volume=39|issue=1|pages=44–84|year=2007|pmid=16978905|doi=10.1016/j.biocel.2006.07.001}}</ref><ref name="ReferenceA">{{cite journal|vauthors=Stohs SJ, Bagchi D|title=Oxidative mechanisms in the toxicity of metal ions|journal=Free Radical Biology & Medicine|volume=18|issue=2|pages=321–36|date=February 1995|pmid=7744317|doi=10.1016/0891-5849(94)00159-H|url=http://www8.umoncton.ca/umcm-gauthier_didier/bc6423/2SO/Strohs95.pdf|type=Submitted manuscript|citeseerx=10.1.1.461.6417|access-date=2022-10-14|archivedate=2021-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414074614/http://www8.umoncton.ca/umcm-gauthier_didier/bc6423/2SO/Strohs95.pdf}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Nakabeppu Y, Sakumi K, Sakamoto K, Tsuchimoto D, Tsuzuki T, Nakatsu Y|title=Mutagenesis and carcinogenesis caused by the oxidation of nucleic acids|journal=Biological Chemistry|volume=387|issue=4|pages=373–9|date=April 2006|pmid=16606334|doi=10.1515/BC.2006.050|s2cid=20217256}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Valko M, Izakovic M, Mazur M, Rhodes CJ, Telser J|title=Role of oxygen radicals in DNA damage and cancer incidence|url=https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biochemistry_2004-11_266_1-2/page/37|journal=Molecular and Cellular Biochemistry|volume=266|issue=1–2|pages=37–56|date=November 2004|pmid=15646026|doi=10.1023/B:MCBI.0000049134.69131.89|s2cid=207547763}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Stadtman ER|title=Protein oxidation and aging|journal=Science|volume=257|issue=5074|pages=1220–4|date=August 1992|pmid=1355616|doi=10.1126/science.1355616|bibcode=1992Sci...257.1220S|url=https://zenodo.org/record/1230934}}</ref> د ميټابوليک انرژۍ د توليد د پروسې د برخې په توګه د اکسيجن استعمال د غبرګون ښودونکي اکسيجن انواع توليدوي. په دې پروسه کې، د اليکترون د لېږد په ځنځير کې د څو پړاونو د اړخيز توليد په توګه «سوپراکسايډ ايون» توليدوي. په پېچلي III کې د coenzyme Q کمښت په ځانګړي ډول له اهميت څخه برخمن دي، له دې امله چې زيات غبرګون لرونکی ازاد راډيکل د یو منځګړي (Q•−) په توګه جوړوي. دا د غېر ثابت منځګړي اليکترون د «ترشح» لامل ګرځېدای شي، کله چې اليکترون نېغ په نېغه د اکسيجن پر لور ټوپ کوي او اليکترون لېږدونکي ځنځير په سم ډول د مديريت شوي غبرګون د عامې لړۍ څخه د تېرېدو پر ځای، د «سوپراکسايډ ايون» جوړوي. «پيرواکسايډ» د کم شوي «فيلوپروټينز» د اکسايډ کېدو څخه منځ ته راځي، لکه complex I. په هر حال، که څه هم دا اينزامونه اکسيډنټس توليد کولای شي، خو د اليکترون د لېږد د ځنځير د نورو پروسو په پرتله، کوم چې «پيرواکسايډ» توليدوي، څرګند نه دي. په بوټو کې، اوبړۍ او «سيانوباکټريا»، غبرګون لرونکي اکسيجن انواع همدا راز د «فوټوسينتيسس» پر مهال توليدېږي، په ځانګړي ډول د تېزې رڼا د سختوالي په حالاتو کې. دا اغېز تر يو بريده په «فوټوانهبيشن» کې د «کيروټيناډز» د ښکېلتيا څخه او د اوبړيو او سيانوبيکټریا کې، ايوډايډ او سيلينيم د زياتې اندازې څخه منځ ته راځي، په کومو کې چې دا انټي اکسياډنټس موجود وي، کوم چې د «فوټوسينټيک» غبرګون د مرکزونو د اړتيا څخه زياتو کمو بڼو سره غبرګون ښيي، تر څو د غبرګون ښودنکي اکسيجن انواعو د توليد مخه ونيسي. <ref name="Raha">{{cite journal|vauthors=Raha S, Robinson BH|title=Mitochondria, oxygen free radicals, disease and ageing|url=https://archive.org/details/sim_trends-in-biochemical-sciences_2000-10_25_10/page/502|journal=Trends in Biochemical Sciences|volume=25|issue=10|pages=502–8|date=October 2000|pmid=11050436|doi=10.1016/S0968-0004(00)01674-1}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Lenaz G|title=The mitochondrial production of reactive oxygen species: mechanisms and implications in human pathology|journal=IUBMB Life|volume=52|issue=3–5|pages=159–64|year=2001|pmid=11798028|doi=10.1080/15216540152845957|s2cid=45366190|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Finkel T, Holbrook NJ|title=Oxidants, oxidative stress and the biology of ageing|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2000-11-09_408_6809/page/239|journal=Nature|volume=408|issue=6809|pages=239–47|date=November 2000|pmid=11089981|doi=10.1038/35041687|bibcode=2000Natur.408..239F|s2cid=2502238}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Hirst J, King MS, Pryde KR|title=The production of reactive oxygen species by complex I|journal=Biochemical Society Transactions|volume=36|issue=Pt 5|pages=976–80|date=October 2008|pmid=18793173|doi=10.1042/BST0360976}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Seaver LC, Imlay JA|title=Are respiratory enzymes the primary sources of intracellular hydrogen peroxide?|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2004-11-19_279_47/page/48742|journal=The Journal of Biological Chemistry|volume=279|issue=47|pages=48742–50|date=November 2004|pmid=15361522|doi=10.1074/jbc.M408754200|doi-access=free}}</ref><ref name="Pathways Ofoxidativedamage">{{cite journal|vauthors=Imlay JA|title=Pathways of oxidative damage|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-microbiology_2003_57/page/395|journal=Annual Review of Microbiology|volume=57|pages=395–418|year=2003|pmid=14527285|doi=10.1146/annurev.micro.57.030502.090938}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Demmig-Adams B, Adams WW|title=Antioxidants in photosynthesis and human nutrition|url=https://archive.org/details/sim_science_2002-12-13_298_5601/page/2149|journal=Science|volume=298|issue=5601|pages=2149–53|date=December 2002|pmid=12481128|doi=10.1126/science.1078002|bibcode=2002Sci...298.2149D|s2cid=27486669}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Krieger-Liszkay A|title=Singlet oxygen production in photosynthesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-experimental-botany_2005-01_56_411/page/337|journal=Journal of Experimental Botany|volume=56|issue=411|pages=337–46|date=January 2005|pmid=15310815|doi=10.1093/jxb/erh237|citeseerx=10.1.1.327.9651}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kupper FC, Carpenter LJ, McFiggans GB, Palmer CJ, Waite TJ, ((Boneberg E-M)), Woitsch S, Weiller M, Abela R, Grolimund D, Potin P, Butler A, Luther GW, ((Kroneck PMH)), Meyer-Klaucke W, Feiters MC|title=Iodide accumulation provides kelp with an inorganic antioxidant impacting atmospheric chemistry|journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences]]|volume=105|issue=19|year=2008|pages=6954–6958|issn=0027-8424|pmid=18458346|pmc=2383960|doi=10.1073/pnas.0709959105|bibcode=2008PNAS..105.6954K|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Szabó I, Bergantino E, Giacometti GM|title=Light and oxygenic photosynthesis: energy dissipation as a protection mechanism against photo-oxidation|journal=EMBO Reports|volume=6|issue=7|pages=629–34|date=July 2005|pmid=15995679|pmc=1369118|doi=10.1038/sj.embor.7400460}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kerfeld CA|title=Water-soluble carotenoid proteins of cyanobacteria|journal=Archives of Biochemistry and Biophysics|volume=430|issue=1|pages=2–9|date=October 2004|pmid=15325905|doi=10.1016/j.abb.2004.03.018|s2cid=25306222|url=https://cloudfront.escholarship.org/dist/prd/content/qt3dm533x9/qt3dm533x9.pdf|type=Submitted manuscript}}</ref> == سرچينې == oylzqte1zkiqxmeubtlj2yym6ha3k38 0 65054 369749 367528 2026-10-09T18:14:06Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261009sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 369749 wikitext text/x-wiki ادرار کول (په انګلیسي: Urination)، چې په عامیانه ډول ورته «متیازې کول» وایي، له جسم څخه د بولو د مجرا له‌لارې د مثانې بولو اطراح کول دي. دا د بولي سیسټم د اطراح کولو یوه بڼه ده. په طب کې د انګلیسي «micturition، voiding، uresis» یا په ندرت سره «emiction» ګړنې ورته کارول کېږي چې د ټولو معنی یې د ادرارو اطراح کول یا دفع کول دي، په عامیانه توګه ورته بول کول، تشې متیازې کول، متیازې کول او داسې نور وایي.<ref>{{cite web |title=Micturition |url=https://www.sciencedirect.com/topics/medicine-and-dentistry/micturition |access-date=8 May 2022 |website=ScienceDirect |publisher=ScienceDirect}}</ref> د روغ او رمټ انسان (او ډېریو نورو حیواناتو) د ادرارو تشولو بهیر د هغه په پوره اختیار کې دی. په ماشومانو، ځینو ډېر عمر لرونکو وګړو او عصبي ناروغانو کې، کېدای شي د ادرارو کولو بهیر په غیرارادي توګه پېښ شي. د بالغو انسانانو لپاره په ورځ کې تر اووه ځلي پورې ادرار کول طبیعي دي.<ref name="AUA2014">{{cite web |author1=American Urological Association |date=2014 |title=Diagnosis and Treatment of Overactive Bladder (Non-Neurogenic) in Adults: AUA/SUFU Guideline |url=http://www.auanet.org/common/pdf/education/clinical-guidance/Overactive-Bladder.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921053655/http://www.auanet.org/common/pdf/education/clinical-guidance/Overactive-Bladder.pdf |archive-date=2013-09-21 |access-date=1 June 2015}}</ref> په ځینو ژویو کې، د فاضله موادو پر دفع کولو سربېره، کېدای شي د ادرارو تشول د خپلې واکمنۍ سیمې نښه کولو یا د تسلیمي بیانولو په معنی وي. له فزیولوجیکي پلوه، د ادرارو په تشولو کې د اعصابو درېیو «مرکزي»، «غیرارادي» او «محیطي» ترمنځ همغږي رامنځ‌ته کېږي. د ادرارو تشولو پر مهال، «د بولو تشونې پونتین مرکز»، «د مجرا پر چاپېره خړه ماده» او «د ماغزو قشر» د ماغزو تنظیموونکي مرکزونه دي. په جوړه‌یي تي‌لرونکو کې، ادرار د بولي مجرا (د نارینه په ذکر یا د ښځینه جنس په فرجي دهیلز کې د ادرارو یو کوچنی سوری)  له‌لارې تخلیه کېږي.<ref name="Wake1992">{{cite book|author=Marvalee H. Wake|title=Hyman's Comparative Vertebrate Anatomy|url=https://books.google.com/books?id=VKlWjdOkiMwC&pg=PA583|access-date=6 May 2013|date=15 September 1992|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-87013-7|pages=583}}</ref><ref name="Roughgarden, 2004">{{cite book|last=Roughgarden|first=Joan|title=Evolution's Rainbow: Diversity, Gender, and Sexuality in Nature and People|url=https://archive.org/details/evolutionsrainbo00roug|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/evolutionsrainbo00roug/page/38 38]|access-date=17 October 2013|year=2004|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-24073-5}}</ref> == اناټومیک او فزیولوجیکي اړخونه == === د مثانې او خروجي مجرا اناټومي === د بولو اطراح کولو په عملیه کې، مثانه او د ادرارو نل اصلي عمل کوونکي غړي دي. د مثاني صافه او ښویه عضله (چې د دېتروسور په نامه پېژندل کېږي) د ملا تېر له شوکي نخاع څخه د سمپاتیک عصبي سیسټم رشتو او د خاصرې لګن له شوکي نخاع څخه د پاراسمپاتیک رشتو په واسطه تحریک کېږي. د لګنچې عصبي رشتې د ادرارو په غیرارادي راتګ کې اصلي ونډه لري؛ پارسمپاتیک رشتې هم، چې د ادرارو په اطراح کولو کې ونډه لري، په دغو عصبي رشتو کې حرکت کوي. د بولي مجرا یوه برخه د نارینه یا ښځینه د بهرنۍ بولي عضلاتي کړۍ (sphincter) په واسطه احاطه شوې ده او دغه برخه د محیطي پودندال اعصابو په واسطه تحریک کېږي؛ محیطي پودندال اعصاب د نامه له بند سره د اونوف هستې په نامه یوې برخه کې نښتي دي.<ref name="wennemer2008">{{cite web |last=Wennemer, D.O. |first=Heidi K. |date=7 July 2008 |title=Urinary Incontinence &ndash; Part 2 |url=http://www1.va.gov/SpinalCordBoston/page.cfm?pg=21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080925191459/http://www1.va.gov/SpinalCordBoston/page.cfm?pg=21 |archive-date=25 September 2008 |access-date=24 March 2013 |publisher=[[United States Department of Veterans Affairs]]}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Rajaofetra N, Passagia JG, Marlier L, Poulat P, Pellas F, Sandillon F, Verschuere B, Gouy D, Geffard M, Privat A|title=Serotoninergic, noradrenergic, and peptidergic innervation of Onuf's nucleus of normal and transected spinal cords of baboons (Papio papio)|journal=[[J. Comp. Neurol.]]|volume=318|issue=1|pages=1&ndash;17|year=1992|pmid=1374763|doi=10.1002/cne.903180102|s2cid=23190313}}{{subscription required}}</ref> صافې او ښویه عضلې د بولي مجرا له دواړو خواوو څخه تېرېږي او دغه رشتې ځینې وخت د دننۍ بولي عضلاتي کړۍ (sphincter) په نامه یادېږي، که څه هم بولي مجرا نه‌احاطه کوي. هاخوا، د بولي مجرا په اوږدو کې یوه سکلېټي عضلاتي کړۍ (sphincter) شتون لري؛ دغه سفېنګتر د غشایي بولي مجرا عضلاتي کړۍ (بهرنۍ بولي عضلاتي کړۍ) په نامه یادېږي. د مثانې بشروي نسجونه د انتقالي بشروي نسجونو په نامه یادېږي، چې د هغو تر لاندې، د تخلیې پر مهال، د ګنبذي ډوله حجرو یو سطحي قشر او د څوطبقه‌یې مکعبي حجرو څوګوني قشرونه شتون لري. کله چې مثانه په بشپړه توګه ډکېږي، د اړخیز کشش رامنځ‌ته کولو په موخه، سطحي حجرې فلسي (مسطح) حالت غوره کوي او د څوطبقه‌یي مکعبي حجرو د پوړونو شمېر کمېږي. === فزیولوجیکي اړخ === د ادرارو اطراح کولو فزیولوجي او د اړوندو اختلاطاتو فزیولوجیکي بنسټ هغه موضوعات دي چې په هکله یې ډېرې مغالطې، په تېره بیا به فوق‌نخاعي کچه، ګډوډ باورنه شتون لري. د ادرارو تشول، په بنسټیزه توګه، یو نخاعي غبرګون دی چې «د بولو تشونې پونتین مرکز» په څېر د ماغزو لا لوړو مرکزو له‌خوا تسهیل او کنټرول کېږي، خو شرط یې دا دی چې، د غایطه موادو د اطراح کولو په څېر، د نوموړي غبرګون تسهیل کول او کنټرول کول اختیاري بڼه لري.<ref name="yoshimura">{{cite journal|vauthors=Yoshimura N, Chancellor MB|title=Neurophysiology of Lower Urinary Tract Function and Dysfunction|journal=Rev Urol|volume=5|issue=Suppl 8|pages=S3–S10|year=2003|pmid=16985987|pmc=1502389}}</ref> په روغو وګړو کې، لاندېنۍ بولي سیسټم د فعالیت دوه جلا پړاوونه لري: د زېرمه کولو (یا ساتلو) پړاو، کله چې ادرار په مثانه کې راټولېږي؛ او د دفع کولو پړاو، کله چې ادرار د بولي مجرا له‌لارې اطراح کېږي. د غیرارادي سیسټم وضعیت هم د ماغزو ارادي سېګنال او هم د مثانې او بولي مجرا حسي رشتو چټک غبرګون پورې تړاو لري. په مثانه کې د لږ حجم ادرارو راټولېدلو په صورت کې، د مثانې غبرګون کچه ټیټه ده او په پایله کې یې خروجي مجرا (د مثانې عضلاتي کړۍ یا sphincter او بولي مجرا) تحریک او مثانه دمه کېږي. په مثانه کې د ادرارو حجم په لوړېدلو سره، د مثانې غبرګون کچه هم لوړېږي او د اطراح کولو لپاره یو ارادي حس رامنځ‌ته کوي. کله چې وګړی د ادرار کولو لپاره چمتو وي، په ارادي ډول اطراح کولو پړاو پيلوي او په پایله کې مثانه انقباض کوي او خروجي مجرا دمه کېږي. د ادرارو طرح کول د مثانې تر بشپړ تشېدلو پورې دوام مومي، تر هغو چې مثانه دمه شي او خروجي مجرا انقباض وکړي او د بیا راټولېدنې پړاو پيل شي. د ادرار کولو کنټرول کوونکې عضلې د غیرارادي او محیطي عصبي سیسټمونو له‌خوا کنټرول کېږي. د ادرارو راټولېدنې پړاو په اوږدو کې، دننۍ بولي عضلاتي کړۍ (sphincter) په انقباضي حالت کې پاتې کېږي او دېتروسور عضله د سمپاتیک تحریک په واسطه دمه کېږي. د اطراح کولو په اوږدو کې، پاراسمپاتیک تحریک د دېتروسور د انقباض او د دننۍ بولي عضلاتي کړۍ د دمه کېدو لامل ګرځي. بهرنۍ بولي عضلاتي کړۍ (د بولي مجرا سفېنګتر) د محیطي عصبي سیسټم تر کنټرول لاندې دی او په اختیاري توګه د اطراح کولو پر مهال دمه کېږي.<ref>{{cite journal|vauthors=de Groat WC, Ryall RW|title=Reflexes to sacral parasympathetic neurones concerned with micturition in the cat|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-physiology_1969-01_200_1/page/87|journal=J. Physiol.|volume=200|issue=1|pages=87–108|date=January 1969|pmid=5248885|pmc=1350419|doi=10.1113/jphysiol.1969.sp008683}}</ref> په کوچنیو ماشومانو کې، د ادرارو دفع کېدنه په غیرارادي ډول (د غیرارادي غبرګون په څېر) پېښېږي. په اختیاري ډول د ادرارو دفع کولو وړتیا په ۲ تر ۳ کلنۍ کې رامنځ‌ته کېږي، ځکه چې په دغه عمر کې، د مرکزي عصبي سیسټم په لوړو سطحو کې کنټرول لا پراختیا مومي. په لویانو کې، په مثانه کې د ادرارو هغه حجم چې په طبیعي ډول یو غیرارادي غبرګون رامنځ‌ته کوي شاوخوا 300 تر 400mL پورې دی (په امپریال سیسټم کې: 11 تر 14fl-oz؛ په US سیسټم کې: 10-14fl-oz). ==== په مثانه کې د راټولېدنې پړاو ==== د راټولېدنې پړاو په اوږدو کې، د مثانې فشار ټیټ پاتې کېږي، ځکه چې په دغه حالت کې د مثانې وضعیت خورا ښه دی. د مثانې دننه، د راټولېدونکې مایع پر وړاندې د مثانې فشار د یوه ډیاګرم له‌مخې (چې د سېستومتروګرام په نامه یادېږي)، د مثانې په ډکېدلو سره د مثانې دننه فشار په خورا ټیټه کچه لوړېږي. دغه ښکارنده د لاپلاس قانون څرګندوی ده، چې بیانوي: «د یوه کروي جسم په منځ کې فشار مساوي دی له: د دېوال یا اړخ کشش قوه ضرب په دوو کې تقسیم پر شعاع باندې». د مثانې په هکله، د غړي په ډکېدلو سره، د راښکلو (کشش) قوه ډېرېږي، خو شعاع هم زیاتېږي. له‌دې امله، ترڅو چې غړی په نسبي توګه ډک نه‌شي، د فشار د لوړېدلو کچه لږ ده. د مثانې صافه او ښویه عضله یو ډول ذاتي انقباضي فعالیت لري؛ سره له‌دې، کله چې عصبي تقویتي سرچینه یې روغه وي، د مثانې په دېوال کې کششي آخذې یو انقباضي غبرګون پيلوي چې د فعالیت په درشل کې یې د غبرګون کچه د عضلې د ذاتي انقباضي غبرګون په پرتله ټیټه ده. ==== د دفع کولو پړاو ==== د ادرارو د دفع کولو پړاو هغه مهال پیلېږي چې له ماغزو څخه یو ارادي سېګنال ولېږل شي ترڅو ادرار اطراح کړل شي او دغه پړاو تر هغو پورې چې مثانه تشه شوې نه‌وي، دوام مومي. د مثانې له‌خوا سېګنالونه د شوکي نخاع له‌لورې د مجرا پر چاپېره خړې مادې په لور پورته ځي، تر هغو چې هم د د بولو تشونې پونتین مرکز او هم لوی دماغ ته ورسېږي. د سېګنال لېږونکو د فعالیت په یوې ځانګړې کچه کې، د ادرار کولو ارادي غوښتنې له پامه غورځول ستونزمن کېږي. کله چې د دفع کولو لپاره ارادي سېګنال ولېږل شي، د بولو تشونې پونتین مرکز کې نیورونونه په اعظمي چټکه کچه پیغامونه لېږدوي او د خاصرې لګن د پرېګانګلیونیکو نیورونونو د تحریک لامل ګرځي. د دغو نیورونونو د پيغام لېږنې له‌امله د مثانې دېوال انقباض مومي؛ په پایله کې، د مثانې دننه فشار په ناڅاپي ډول خورا لوړېږي. د بولو تشونې پونتین مرکز د اونوف هستې د مهارولو لامل هم ګرځي او په پایله کې بهرنۍ بولي عضلاتي کړۍ دمه کېږي. د بهرنۍ بولي عضلاتي کړۍ د دمه کېدلو پر مهال، کله چې د بولي مجرا له‌لارې د ادرارو د بالقوه وتلو لپاره بشپړ فشار رامنځ‌ته شي، ادرار له مثانې څخه اطراح کېږي. د ادرار کولو غیرارادي غبرګون، په طبیعي ډول، په مثانه کې یو لړ انقباضاتو رامنځ‌ته کوي.<ref>{{cite journal|vauthors=Blok BF, Holstege G|title=Direct projections from the periaqueductal gray to the pontine micturition center (M-region). An anterograde and retrograde tracing study in the cat|url=https://archive.org/details/sim_neuroscience-letters_1994-01-17_166_1/page/93|journal=Neurosci. Lett.|volume=166|issue=1|pages=93–6|date=January 1994|pmid=7514777|doi=10.1016/0304-3940(94)90848-6|s2cid=41146134}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Blok BF, Holstege G|title=Direct projections from the periaqueductal gray to the pontine micturition center (M-region). An anterograde and retrograde tracing study in the cat|url=https://archive.org/details/sim_neuroscience-letters_1994-01-17_166_1/page/93|journal=Neurosci. Lett.|volume=166|issue=1|pages=93–6|date=January 1994|pmid=7514777|doi=10.1016/0304-3940(94)90848-6|s2cid=41146134}}</ref> == سرچينې == 8y2jcss9a5298x3wt35hrj34h0sr1te 0 66650 369740 367917 2026-10-09T17:39:14Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261009sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 369740 wikitext text/x-wiki په فزیک کې سور رنګ ته لېږد (په انګلیسي: redshift) د الکترو مقناطیسي وړانګو (لکه د نور) د څپو اوږدوالی او همدارنګه په فریکونسي او فوټون انرژي کې متناظر کمښت دی. بل پلو د څپو لنډېدل او هم مهاله په فریکونسي او انرژۍ کې زیاتوالی سور رنګ ته د منفي لېږد په توګه او یا هم آبي رنګ ته لېږد (blueshift) ګڼل کېږي. دغه اصطلاحات د سور او آبي رنګ څخه اخیستل شوی چې د څرګندې رڼا له حد اکثر طیف څخه سرچینه اخلي. په ستور پوهنه او کاینات پوهنه کې درې موارد سور رنګ ته د الکترو مقناطیسي لېږد لاملونه ګڼل کېږي: # وړانګې د هغو اجسامو ترمنځ تېرېږي چې له یو بل څخه لرې کېږي («نسبیتي» سره رنګ ته لېږد، د نسبیتي ډاپلر اغېز بېلګه ده)، # وړانګې د لږ جاذبوي پوتنشیل لرونکو اجسامو پر لور حرکت کوي، یعنې په لږ انحنا (تر ډېره مسطح) لرونکي تشیال وخت کې د یو جسم پر لور (سور رنګ ته جاذبوي لېږد)، # وړانګې د مخ پر زیاتېدونکې فضا په لور حرکت کوي (سور رنګ ته کیهاني لېږد). ټولې نورې سرچینې په کافي کچه له ځمکې څخه د فاصلې له مخې سور رنګ ته لېږد له ځانه ښيي؛ چې دغه موضوع د هابل د قانون په توګه هم پېژندل کېږي. سور رنګ ته نسبیتي، جاذبوي او کیهاني لېږد کېدلای شي د لېږد د قوانینو په اډانه کې درک شي. جاذبوي څپې چې د نور په چټکتیا حرکت کوي سور رنګ ته د لېږد د ښکارندې موضوع ګرځي. سور رنګ ته د پیاوړي لېږد بېلګه ګاما وړانګه ده چې د ایکس وړانګو په ډله کې شمېرل کېږي، یا هم دا چې لید وړ وړانګه په پیل کې د راډیويي موج په توګه درک کېږي. سور رنګ ته ظریف لېږد د نجومي اجسامو د طیف سنجۍ په مشاهداتو کې لیدل کېږي او په ځمکنیو ټکنالوژیو لکه په ډاپلر رادار او راداري تفنګچو (radar guns یا هغه وسایل چې په لویو لارو کې د موټرو چټکتیا پرې مومي) کې ترې کار اخیستل کېږي. یو شمېر نور فیزیکي بهیرونه هم شتون لري چې کولای شي د الکترومقناطیسي وړانګو د فریکونسي د تغیر له دې ډلې د هغو د انتشار او نوري اغېزو لامل ګرځي؛ ورته مهال سره رنګ ته د (نجومي) لېږد څخه تر لاسه کېدوني بدلونونه تشخیص وړ دي او په عامه توګه هغو ته اشاره نه کېږي. سره رنګ ته د لېږد کچه په عمول ډول د ''z'' په حرف ښوول کېږي چې د څپې په اوږدوالي کې کسري بدلون (مثبت، سره رنګ ته د لېږد او منفي آبي رنګ ته د لېږد) او د موج د اوږوالی نسبت ''1 + z'' ښيي (< ۱ د سره رنګ لپاره، > ۱ د آبي لپاره). == تاریخچه == د دغې موضوع تاریخچه په ۱۹مې پېړۍ کې د څپو د میخانیکونو له پراختیا او ډاپلر اغېز ته په اړوندو ښکارندو کې د څېړنو راهیسې را پیل شوه. دغه اغېز د کریسټین ډاپلر په نوم ونومول شو، ځکه چې نوموړي په ۱۸۴۲ زکال کې د لومړي ځل لپاره د دغې ښکارندي فزیکي توضیح وړاندې کړه. همدغه فرضیه په ۱۸۴۵ زکال کې هالنډي عالم کریسټوفر بایز بالوټ په غږیزو څپو کې و ازمویله او تائید یې کړه. ډاپلر په سمه توګه وړاندوینه کړې وه چې دغه ښکاره په ټولو څپو کې د پلي کېدو وړ ده، په ځانګړې توګه هغه دا هم څرګنده کړه چې د ستورو بېلابېل رنګونه کېدای شي د ځمکې په نسبت د هغو د حرکت له امله وي. ورته مهال وړاندې له دې چې دغه موضوع تائید کړای شي څرګنده شوه چې د ستورو رنګونه د هغو د تودوخې له امله دي نه د هغو د حرکت پر بنسټ. وروسته بیا د منل شوو مشاهداتو پر بنسټ سور رنګ ته د لېږد له مخې د ډاپلر وړاندوینه تائید شوه. <ref>{{cite book|author=Doppler, Christian|date=1846|title=Beiträge zur fixsternenkunde|publisher=Prague: G. Haase Söhne|bibcode=1846befi.book.....D|volume=69}}</ref><ref>{{cite book|author=Maulik, Dev|chapter=Doppler Sonography: A Brief History|chapter-url=https://books.google.com/books?id=HedeGJms0n4C&q=%22Ballot%22&pg=PA3|editor=Maulik, Dev|editor2=Zalud, Ivica|date=2005|title=Doppler Ultrasound in Obstetrics And Gynecology|url=https://www.springer.com/west/home/medicine/gynecology?SGWID=4-10066-22-46625046-0|isbn=978-3-540-23088-5|publisher=Springer}}</ref><ref>{{cite web |author=O'Connor, John J. |author2=Robertson, Edmund F. |date=1998 |title=Christian Andreas Doppler |url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Doppler.html |work=[[MacTutor History of Mathematics archive]] |publisher=[[University of St Andrews]]}}</ref> د ډاپلر له خوا سره رنګ ته د لېږد لومړنۍ فرضیه د فرانسوي فزیک پوه هیپولیت فیزو له خوا په ۱۸۴۸ زکال کې توضیح شوه، چې د ډاپلر د اغېز له مخې یې په ستور کې د لیدل شوو کرښو بدلون ته اشاره لرله. دغه اغېز ځینې مهالونه د «ډاپلر – فیزو اغېز» په توګه هم بلل کېږي. په ۱۸۶۸ زکال کې بریتانوي ستوری پېژندونکی ویلیام هاګینز لومړنی کس و چې له دغې کړنلارې څخه په ګټې اخیستو یې له ځمکې څخه د ستورو د لرې کېدو چټکتیا اندازه کړه. په ۱۸۷۱ زکال کې هغه مهال چې په فراونهوفر کرښو کې دغه ښکارندې د لمر له څرخ څخه په ګټنې نږدې0.1 Å سره رنګ ته لېږد له ځانه وښود؛ سره رنګ ته نوري لېږد تائید شو. په ۱۸۸۷ زکال کې ووګل او شاینر د ډاپلر کلني اغېز یا د ځمکې د مداري سرعت له امله د خسوف او کسوف پر بنسټ د ستورو په موقعیتونو کې د ډاپلر بدلون کشف کړ. په ۱۹۰۱ زکال کې آریستارخ بیلوپولسکي په لابراتور کې سره رنګ ته نوري لېږد د څرخ لرونکو اینو له سیسټم څخه په ګټې اخیستې تائید کړ. <ref name="Huggins2">{{cite journal|author=Huggins, William|date=1868|title=Further Observations on the Spectra of Some of the Stars and Nebulae, with an Attempt to Determine Therefrom Whether These Bodies are Moving towards or from the Earth, Also Observations on the Spectra of the Sun and of Comet II|journal=[[Philosophical Transactions of the Royal Society of London]]|volume=158|pages=529–564|bibcode=1868RSPT..158..529H|doi=10.1098/rstl.1868.0022}}</ref><ref>{{cite journal|author=Reber, G.|date=1995|title=Intergalactic Plasma|url=https://archive.org/details/sim_astrophysics-and-space-science_1995-05_227_1-2/page/93|journal=[[Astrophysics and Space Science]]|volume=227|issue=1–2|pages=93–96|doi=10.1007/BF00678069|bibcode=1995Ap&SS.227...93R|s2cid=30000639}}</ref><ref>{{cite book|last=Pannekoek|first=A|title=A History of Astronomy|date=1961|publisher=Dover|page=451|isbn=978-0-486-65994-7}}</ref><ref>{{cite journal|author=Bélopolsky, A.|date=1901|bibcode=1901ApJ....13...15B|title=On an Apparatus for the Laboratory Demonstration of the Doppler-Fizeau Principle|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1901-01_13_1/page/15|journal=[[Astrophysical Journal]]|volume=13|page=15|doi=10.1086/140786}}</ref> داسې ښکاري چې په چاپي بڼه سره رنګ ته د لېږد اصطلاح (له تېر ډول سره په اړیکې لرلو) د لومړي ځل لپاره د امریکايي ستوري پېژندونکي والټر اس. آدامز له خوا په ۱۹۰۸ زکال کې کارول شوې، چې په هغو کې نوموړي «سره رنګ ته د نیبولار یا سحابي طبیعي بدلون د دوه لارو چارو څېړنې» ته اشاره کړې. <ref>{{cite journal|author=de Sitter, W.|date=1934|title=On distance, magnitude, and related quantities in an expanding universe|journal=[[Bulletin of the Astronomical Institutes of the Netherlands]]|volume=7|page=205|bibcode=1934BAN.....7..205D|quote=It thus becomes urgent to investigate the effect of the redshift and of the metric of the universe on the apparent magnitude and observed numbers of nebulae of given magnitude}}</ref><ref>{{cite journal|author=Adams, Walter S.|date=1908|title=Preliminary catalogue of lines affected in sun-spots|place=Contributions from the Solar Observatory of the Carnegie Institution of Washington|publisher=[[Carnegie Institution of Washington]]|volume=22|pages=1–21|bibcode=1908CMWCI..22....1A|journal=Contributions from the Mount Wilson Observatory / Carnegie Institution of Washington}} Reprinted in {{cite journal|doi=10.1086/141524|last1=Adams|first1=Walter S.|title=Preliminary Catalogue of Lines Affected in Sun-Spots Region λ 4000 TO λ 4500|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1908-01_27_1/page/45|date=1908|journal=[[Astrophysical Journal]]|volume=27|page=45|bibcode=1908ApJ....27...45A}}</ref> په ۱۹۱۲ زکال کې د مشاهداتو په پیل سره، وسټو سلیفر وموندله چې ډېری مارپیچي کهکشانونه چې هغه مهال د مارپیچي سحابي ګانو په توګه ګڼل کېدل، په پام وړ توګه سره رنګ ته د لېږد څرګندويي کوي. سلیفر د لومړي ځل لپاره په دغه اړوند د خپلې اندازه ګیرۍ راپورونه د لوول رصد خانې (Lowell Observatory) په بولټن کې وړاندې کړل. درې کاله وروسته هغه په پاپولر آسټرانومي (Popular Astronomy) ژورنال کې په دې اړوند خپله بیاکتنه ولیکله. نوموړي په خپله دغه لیکنه کې څرګنده کړه «دغه لومړنی کشف چې آندرومدا لوی مارپیچ په ثانیه کې ۳۰۰ کیلومتره استثنايي چټکتیا لري؛ وه یې ښووله چې په دغه مهال کې شته وسایل نه یوازې د مارپیچونو د طیف بلکې د هغو د چټکتیا د ارزونې وړتیا هم لري».<ref>{{cite journal|author=Slipher, Vesto|date=1912|title=The radial velocity of the Andromeda Nebula|journal=[[Lowell Observatory Bulletin]]|volume=1|issue=8|pages=2.56–2.57|bibcode=1913LowOB...2...56S|quote=The magnitude of this velocity, which is the greatest hitherto observed, raises the question whether the velocity-like displacement might not be due to some other cause, but I believe we have at present no other interpretation for it}}</ref><ref>{{cite journal|author=Slipher, Vesto|date=1915|title=Spectrographic Observations of Nebulae|url=https://archive.org/details/sim_popular-astronomy_1915-01_23_1/page/21|journal=[[Popular Astronomy (US magazine)|Popular Astronomy]]|volume=23|pages=21–24|bibcode=1915PA.....23...21S}}</ref><ref>{{cite journal|author=Slipher, Vesto|author-link=Vesto Slipher|date=1915|title=Spectrographic Observations of Nebulae|url=https://archive.org/details/sim_popular-astronomy_1915-01_23_1/page/22|journal=[[Popular Astronomy (US magazine)|Popular Astronomy]]|volume=23|page=22|bibcode=1915PA.....23...21S}}</ref> سلیفر په آسماني کره کې د پنځلسو مارپیچي سحابي ګانو د چټکتیا اړوند معلومات وړاندې کړل چې یوازې له دریو پرته یې نورو ټولو د لید وړ «مثبته» چټکتیا لرله. ورپسې آډوین هابل د خپل همنومي هابل د قانون په فورمول بندۍ د «سحابي» ګانو ترمنځ سره رنګ ته د لېږد تقریبي بدلون او د هغو ترمنځ فاصله کشف کړه. دغو مشاهداتو په ۱۹۲۲ زکال کې د الکساندر فریدمن چارې چې له مخې یې د فریدمن – لمتر معادلات موندلي و؛ تائید کړې. نن ورځ دغه موضوعات د انبساط په حالت کې نړۍ او د لویې چاودنې (بېګ بنګ) نظریې لپاره تر ټولو قوي شواهد ګڼل کېږي. <ref>{{cite journal|doi=10.1073/pnas.15.3.168|author=Hubble, Edwin|date=1929|bibcode=1929PNAS...15..168H|title=A Relation between Distance and Radial Velocity among Extra-Galactic Nebulae|journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]]|volume=15|issue=3|pages=168–173|pmid=16577160|pmc=522427|doi-access=free}}</ref><ref name="Eddington">This was recognized early on by physicists and astronomers working in cosmology in the 1930s. The earliest layman publication describing the details of this correspondence is {{cite book|author=Eddington, Arthur|date=1933|title=The Expanding Universe: Astronomy's 'Great Debate', 1900–1931|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.220736|publisher=[[Cambridge University Press]]}} (Reprint: {{ISBN|978-0-521-34976-5}})</ref><ref>{{cite journal|author=Friedman, A. A.|date=1922|title=Über die Krümmung des Raumes|journal=[[Zeitschrift für Physik]]|volume=10|issue=1|pages=377–386|doi=10.1007/BF01332580|bibcode=1922ZPhy...10..377F|s2cid=125190902}} English translation in {{cite journal|title=On the Curvature of Space|doi=10.1023/A:1026751225741|last1=Friedman|date=1999|first1=A.|journal=[[General Relativity and Gravitation]]|volume=31|issue=12|pages=1991–2000|bibcode=1999GReGr..31.1991F|s2cid=122950995}})</ref> == اندازه ګیری == هغه نوري طیف چې یوه سرچینه لري کېدای شي اندازه شي. د دې لپاره چې سور رنګ ته لېږد واضح کړو، د هغو د نور ځانګړنې لکه جذب کېدونې کرښې، د انتشار کرښې او یا هم د نور په شدت کې شامل ټول تغیرات باید وپلټل شي. د دغو ځانګړنو په موندنې سره کېدلای شي هغه د ځمکې پر سر د رامنځته شوو کیمیاوي ترکیباتو په طیف کې له پېژندل شوو بېلابېلو ځانګړونو سره پرتله کړای شي. په فضا کې تر ټولو معمول عنصر هایدروجن دی. د کومې ځانګړنې نه لرونکی نوري طیف چې له هایدروجن څخه تېرېږي هایدروجن ته اړوند مشخص طیف له ځانه ښيي چې په مهالیزو فواصلو کې منظمې ځانګړنې مومي. که چېرې جذبي کرښو ته محدود وي، یوې نقاشۍ ته ورته ډول له ځانه ښيي. که چېرې همدغه مهالیز فواصل د یوې لرې نوري منبع په طیف کې د لېږدونکو څپو له مخې ولیدل شي کېدای شي هغه د هایدروجن په توګه هم وګڼل شي. <ref>See, for example, this 25 May 2004 [http://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/swift/about_swift/redshift.html press release] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513051322/http://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/swift/about_swift/redshift.html |date=2013-05-13 }} from [[NASA]]'s [[Swift Gamma-Ray Burst Mission|Swift]] [[space telescope]] that is researching [[Gamma-ray burst|gamma-ray bursts]]: "Measurements of the gamma-ray spectra obtained during the main outburst of the GRB have found little value as redshift indicators, due to the lack of well-defined features. However, optical observations of GRB afterglows have produced spectra with identifiable lines, leading to precise redshift measurements."</ref><ref>See [http://ned.ipac.caltech.edu/help/zdef.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131222052715/http://ned.ipac.caltech.edu/help/zdef.html |date=2013-12-22 }} for a tutorial on how to define and interpret large redshift measurements.</ref> == په ستور پوهنه کې مشاهدات == په ستور پوهنه کې هم کېدای شي سور رنګ ته لېږد اندازه شي ځکه چې د اتومونو د پیوند کولو او جذب کولو طیفونه په ښه توګه پېژندل شوي او د ځمکې پر سر لابراتورانو د ازموینو د طیف سنجۍ له مخې سنجش شوي دي. هغه مهال چې په بېلابېلو جذبي او پیوندي کرښو کې سور رنګ ته لېږد له یو نجومي جسم څخه اندازه کېږي، ''z'' په پام وړ توګه ثابت وي. په داسې حال کې چې لرې اجسام کېدای شي په لږ کچه بلور (خړ) او کرښې یې پراخې شي، دا له هغو څخه زیات نه دی چې د سرچینې د حرارتي یا میخانیکي تحرک پر مټ توضیح شي. د دغو لاملونو له امله د ستورپوهانو ترمنځ د نظر اتفاق پر دې دی چې سره رنګ ته لېږد چې لیدل کېږي سره رنګ ته د ډاپلر لېږد د ثابتو دریو ډولونو د ترکیب له امله دی. <ref name="reboul">When cosmological redshifts were first discovered, [[Fritz Zwicky]] proposed an effect known as tired light. While usually considered for historical interests, it is sometimes, along with [[intrinsic redshift]] suggestions, utilized by [[nonstandard cosmologies]]. In 1981, H. J. Reboul summarised many [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1981A%26AS...45..129R&db_key=AST&data_type=HTML&format=&high=42ca922c9c23806 alternative redshift mechanisms] that had been discussed in the literature since the 1930s. In 2001, [[Geoffrey Burbidge]] remarked in a [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=2001PASP..113..899B&db_key=AST&data_type=HTML review] that the wider astronomical community has marginalized such discussions since the 1960s. Burbidge and [[Halton Arp]], while investigating the mystery of [[Quasar#History of quasar observation|the nature of quasars]], tried to develop alternative redshift mechanisms, and very few of their fellow scientists acknowledged let alone accepted their work. Moreover, {{cite journal|last1=Goldhaber|display-authors=etal|year=2001|title=Timescale Stretch Parameterization of Type Ia Supernova B-Band Lightcurves|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2001-09-01_558_1/page/359|journal=Astrophysical Journal|volume=558|issue=1|pages=359–386|doi=10.1086/322460|arxiv=astro-ph/0104382|bibcode=2001ApJ...558..359G|s2cid=17237531|doi-access=free}} pointed out that alternative theories are unable to account for timescale stretch observed in [[type Ia supernovae]]</ref> == سرچينې == q7uxfin7lp7vxjf9kikorkbs0hdvojt 0 70224 369764 367644 2026-10-09T18:53:15Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261009sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 369764 wikitext text/x-wiki روډولف لوډویګ کارل ویرشو (زوکړه: د ۱۸۲۱ زکال د اکتوبر ۱۳مه – مړینه: د ۱۹۰۲ زکال د سپټمبر ۵مه) جرمنی طبیب، انتروپولوژېست، پتالوژېست، تاریخ پوه، ژوند پوه، لیکوال، مدیر مسئول او سیاستوال و. نوموړی د «معاصرې پتالوژۍ پلار» او د ټولنیزې درملنې بنسټګر ګڼل کیږي چې همکارانو یې «د طبابت پاپ» باله. <ref>[http://www.thefreedictionary.com/Virchow "Virchow"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140826161329/http://www.thefreedictionary.com/Virchow|date=26 August 2014}}. ''[[The American Heritage Dictionary of the English Language]]''.</ref><ref name="silver87">{{cite journal|last1=Silver|first1=G A|title=Virchow, the heroic model in medicine: health policy by accolade|journal=American Journal of Public Health|date=1987|volume=77|issue=1|pages=82–88|doi=10.2105/AJPH.77.1.82|pmid=3538915|pmc=1646803}}</ref><ref>{{cite book|last1=Nordenström|first1=Jörgen|title=The Hunt for the Parathyroids|date=2012|publisher=John Wiley & Sons|location=Chichester, West Sussex|isbn=978-1-118-34339-5|page=10|url=https://books.google.com/books?id=k0UmWnc-lYUC}}</ref><ref>{{cite book|last1=Huisman|first1=Frank|last2=Warner|first2=John Harley|title=Locating Medical History: The Stories and Their Meanings|date=2004|publisher=Johns Hopkins University Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-7861-9|page=415|url=https://books.google.com/books?id=ND5d0K4sE8AC}}</ref><ref>{{Cite web |title=Duden – Virchow |url=https://www.duden.de/rechtschreibung/Virchow |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180921230259/https://www.duden.de/rechtschreibung/Virchow |archive-date=21 September 2018 |access-date=21 September 2018}}</ref> ویرشو په فردریش ویلهلم پوهنتون کې د یوهانس پیټر مولر تر نظر لاندې طبابت ولوست. له ۱۸۴۷ زکال څخه تر ۱۸۴۸ زکال پورې نوموړي هغه مهال چې په شاریته روغتون (د برلین طبي پوهنتون) کې یې کار کاوه په پورتنۍ سیلزي (په اوسني پولنډ کې یوه تاریخي سیمه ده) کې یې د محرقې اړوند څېړنه وکړه او په دې سره یې په جرمني کې د عامې روغتیا د پالیسۍ بنسټ کېښود چې دغې چارې د هغه سیاسي او مسلکي ژوند ته لار همواره کړه. د ۱۸۴۸ زکال په انقلاب کې د هغه ګډون لامل وګرځېد چې راتلونکی کال هغه له شاریته روغتون څخه منفک شي. له دې وروسته نوموړي د طبي اصلاحاتو (Die Medizinische Reform) په عنوان مجله خپره کړه. نوموړي په ۱۸۴۹ زکال کې په وورتسبورګ پوهنتون کې د پتالوژیکې اناتومۍ د څانګې لومړنۍ څوکۍ خپله کړه. پنځه کاله وروسته شاریته روغتون هغه خپل نوي پتالوژیک انستیتیوت ته راوغوښت. نوموړی د پروس د استازو د جرګې غړی وټاکل شو او په رایشتاګ کې یې څوکۍ وګټله. د اتوفون بیسمارک  له مالي سیاستونو سره د هغه مخالفت لامل وګرځېد چې هغه دوه په دوه سیالۍ (دوئل) ته ور وبلي. له دې سره ویرشو د بیسمارک له کاتولیک ضد اقداماتو ملاتړ وکړ چې هغه دغو ته کلتوري مبارزه (Kulturkampf ) ویله. <ref name="kulturkampf">{{cite encyclopedia|title=Kulturkampf|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/324668/Kulturkampf|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=27 November 2014|archive-date=29 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150429164851/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/324668/Kulturkampf|url-status=live}}</ref> نوموړی یو فعاله لیکوال و چې له ۲۰۰۰ څخه زیاتې علمي مقالې یې ولیکلې. د سلولي پتالوژۍ (Cellular Pathology؛ ۱۸۵۸ زکال) په نامه د نوموړي اثر د معاصرې پتالوژۍ بنسټ بلل کېږي چې د سلولي یا حجروي تیوري دریم حکم یې معرفي کړ: ټول ژوندي موجودات له حجراتو څخه جوړ دي («Omnis cellula e cellula »). نوموړی په ۱۸۴۹ زکال کې د فزیکي – طبي ټولنې (Physikalisch-Medizinische Gesellschaft ) او په ۱۸۹۷ زکال کې په جرمني کې د پتالوژۍ د ټولنې (Deutsche Gesellschaft für Pathologie ) یو له بنسټګرانو څخه و. نوموړي د پتالوژیکي اناتومي او فزیولوژي او کلنیکي درملنې د آرشیو (Archiv für Pathologische Anatomie und Physiologie und für Klinische Medicin ) په نامه مجله (له بینو راینهارد سره یوځای په ۱۸۴۷ زکال کې، وروسته یې نوم د ویرشو ارشیو ته واوښت) او د ایتونولوژي د مجلې (Zeitschrift für Ethnologie) په نامه؛ مجلې تاسیس کړې. دویمي یې د جرمني انټروپولوژیکي ټولنې، د انتروپولوژي په برخه کې د برلین ټولنې او همدارنګه د هغه له خوا د ایتنولوژي او تاریخ وړاندې مهال په نامه ټولنو چاپوله. <ref name="Buikstra">{{cite book|last1=Buikstra|first1=Jane E.|last2=Roberts|first2=Charlotte A.|title=The Global History of Paleopathology: Pioneers and Prospects|date=2012|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-1953-8980-7|pages=388–390|url=https://books.google.com/books?id=8V0ijRYk_2UC}}</ref><ref name="kuiper">{{cite book|last1=Kuiper|first1=Kathleen|title=The Britannica Guide to Theories and Ideas That Changed the Modern World|date=2010|publisher=Britannica Educational Pub. in association with Rosen Educational Services|location=New York, NY|isbn=978-1-61530-029-7|page=28|url=https://books.google.com/books?id=trcNbD0FAqQC}}</ref><ref>{{cite web |title=''Zeitschrift für Ethnologie'' |url=http://www.zeitschrift-fuer-ethnologie.de/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170212130543/http://www.zeitschrift-fuer-ethnologie.de/ |archive-date=12 February 2017 |access-date=29 November 2014}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Skoczylas|first1=M|last2=Pierzak-Sominka|first2=J|last3=Rudnicki|first3=J|title=O formach aktywności dydaktycznej Rudolfa Virchowa w zakresie medycyny|journal=Problems of Applied Sciences|date=2013|volume=1|pages=197–200|url=http://pns.edu.pl/index.php/en/wydane-numery/tom-1/|access-date=19 February 2019|archive-date=20 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190220002817/http://pns.edu.pl/index.php/en/wydane-numery/tom-1/|url-status=live}}</ref> ویرشو لومړنی کس و چې د لوسمي (د وینې سرطان)، کوردوما، اکرونوز، آمبولي او ترومبوز په څېر ناروغۍ یې تشرېح کړې او هغو ته یې نومونه وټاکل. نوموړي د «نوروګلیا»، «اګنیسېز یا په جنین کې د غړو کمښت»، «پرانشیم»، «استئوئید»، «آمیلوئیدوز»، او «سپینا بیفیدا» په څېر بیولوژیکي اصطلاحات ابداع کړل او همدارنګه د ویرشو نوډ (Virchow's node)، ویرشو روبین سپېس (Virchow–Robin spaces)، ویرشو سېکل سېنډروم (Virchow–Seckel syndrome) او ویرشو ټرېډ (Virchow's triad) په څېر نور اصطلاحات د هغه په نوم ونومول شول. د تریشین په نامه ګرد چینجي د ژوندانه د دوران څخه د هغه توصیف د غوښې د ارزونې په ډول اغېز وکړ. هغه د وجود د سپړنې لومړنۍ سیستماتیکې کړنلارې ته پراختیا ورکړه او د عدلي طب په برخه کې یې د وېښتانو د تحلیل موضوع وړاندې کړه. هغه د ناروغیو د میکروبي والي له نظریې سره په مخالفت د ضدعفوني کولو اړوند د ایګناتس زملوایس نظریه رد کړه. نوموړي د اریایي نژاد اړوند نقد درلود او هغه یې د «نوردیکي جاودګرۍ» په توګه توصیف کاوه. هغه د یو داروین ضد کس په توګه خپله داروین «جاهل» او د هغه شاګرد ارنست هېګل یې «احمق» باله. ده د نئاندرتال انسان اصلي نمونه یوازې د یو شکلي تغیر لرونکي انسان په توګه وبلله. <ref>{{cite encyclopedia|title=Rudolf Virchow|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/629797/Rudolf-Virchow/7719/Medical-investigations|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=29 November 2014|archive-date=2 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150502185057/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/629797/Rudolf-Virchow/7719/Medical-investigations|url-status=live}}</ref><ref name="oien">{{cite journal|last1=Oien|first1=Cary T|title=Forensic Hair Comparison: Background Information for Interpretation|journal=Forensic Science Communications|date=2009|volume=11|issue=2|page=Online|url=https://www.fbi.gov/about-us/lab/forensic-science-communications/fsc/april2009/review/2009_04_review02.htm/|access-date=28 July 2016|archive-date=6 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306142629/https://www.fbi.gov/about-us/lab/forensic-science-communications/fsc/april2009/review/2009_04_review02.htm/|url-status=live}}</ref><ref name="silberstein">{{cite book|last1=Silberstein|first1=Laurence J.|last2=Cohn|first2=Robert L.|title=The Other in Jewish Thought and History: Constructions of Jewish Culture and Identity|year=1994|publisher=New York University Press|location=New York|isbn=978-0-8147-7990-3|pages=375–376|url=https://books.google.com/books?id=Aawa_AqjINQC&pg=PA375|access-date=25 March 2016|archive-date=9 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211009235823/https://books.google.com/books?id=Aawa_AqjINQC&pg=PA375|url-status=live}}</ref><ref name="glick">{{cite book|last1=Glick|first1=Thomas F.|title=The Comparative reception of Darwinism|year=1988|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago|isbn=978-0-226-29977-8|pages=86–87|url=https://books.google.com/books?id=5UDXzS3MIO8C}}</ref> == علمي ژوند == په ۱۸۴۰ زکال کې نوموړي په پوځ کې د جراح کېدو په موخه د بېوزله کورنیو د تکړه ماشومانو لپاره یو پوځي فیلوشېپ ترلاسه کړ چې پر مټ یې هغه د برلین په فردرېش ویلهلم پوهنتون (اوس مهال د برلین هومبولت پوهنتون دی) کې د طبابت په برخه کې زده کړې پیل کړې. نوموړی تر ډېره د خپلې دوکتورا د لارښود استاد یوهانس پیټر مولر تر اغېز لاندې و. ویرشو د خپلې دوکتورا تېزس په قرنیه کې د روماتېزمي ناروغیو د نښو (De rheumate praesertim corneae) تر عنوان لاندې د ۱۸۴۳ زکال د اکتوبر په ۲۱مه دفاع کړ. نوموړی له فراغت وروسته د مولر تر لاس لاندې ډاکټر وګمارل شو. خو له دغې چارې ډېر لږ وروسته هغه په برلین کې شاریته روغتون ته د تخصص په موخه ولاړ. نوموړی په ۱۸۴۴ زکال کې د پتالوژېست رابرټ فروریپ طبي مرستیال وټاکل شو او له هغه څخه یې میکروسکوپي چارې زده کړې، همدا و چې له پتالوژۍ سره یې لیوالتیا ومونده. فروریپ د یوې تحلیلي مجلې مدیر مسئول و چې له بهرنیو لاسته راوړونو سره یې سروکار درلود او پر مټ یې ویرشو د فرانسې او انګلستان له علمي نظریاتو الهام واخیست. <ref name="encyclo2004">{{cite encyclopedia|title=Rudolf Ludwig Carl Virchow|url=http://www.encyclopedia.com/topic/Rudolf_Ludwig_Carl_Virchow.aspx|encyclopedia=Encyclopedia of World Biography|publisher=HighBeam™ Research, Inc.|access-date=24 November 2014|year=2004|archive-date=23 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160423141658/http://www.encyclopedia.com/topic/Rudolf_Ludwig_Carl_Virchow.aspx|url-status=live}}</ref><ref name="weller21">{{cite journal|last1=Weller|first1=Carl Vernon|title=Rudolf Virchow—Pathologist|url=https://archive.org/details/sim_scientific-monthly_1921-07_13_1/page/33|journal=The Scientific Monthly|year=1921|volume=13|issue=1|pages=33–39|jstor=6580|bibcode=1921SciMo..13...33W}}</ref><ref name="whonmaedit">{{cite web |title=Rudolf Ludwig Karl Virchow |url=http://www.whonamedit.com/doctor.cfm/912.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190208131340/http://www.whonamedit.com/doctor.cfm/912.html |archive-date=8 February 2019 |access-date=24 November 2014 |work=Whonamedit?}}</ref><ref name="Bagot2008">{{Cite journal|last1=Bagot|first1=Catherine N.|last2=Arya|first2=Roopen|date=2008|title=Virchow and his triad: a question of attribution|journal=British Journal of Haematology|language=en|volume=143|issue=2|pages=180–190|doi=10.1111/j.1365-2141.2008.07323.x|pmid=18783400|s2cid=33756942|issn=1365-2141}}</ref> ویرشو خپله لومړنۍ علمي مقاله په ۱۸۴۵ زکال کې خپره کړه چې په هغو کې یې د وینې د سرطان لومړنۍ پتالوژیکې موندنې وړاندې کړې. نوموړي په ۱۸۴۶ زکال کې د طبابت د جواز اخیستو ازموینه ورکړه او له ازموینې وروسته له ځنډ پرته په شاریته روغتون کې د پتالوژیک څېړونکي په توګه د فروریپ ځای ناستی شو. په ۱۸۴۷ زکال کې نوموړي خپله لومړۍ علمي رتبه ترلاسه کړه. له دې امله چې د هغه مقالو د جرمني پوهانو پام خپل نه کړ، هغه په ۱۸۴۷ زکال کې له خپل همکار بینو راینهارد سره یوځای د پتالوژیکي اناتومي او فزیولوژي او کلنیکي درملنې په نامه (Archiv für Pathologische Anatomie und Physiologie und für Klinische Medicin ) مجله چې د ویرشو د ارشیو په نوم پېژندل کېده؛ تاسیس کړه. د هغه له مړینې وروسته راینهارد دغه مجله په یوازې ځان ۱۱ کاله مخکې یووړه. دغې مجلې انتقادي مقالې د دغه معیار پر مټ خپرولې چې هېڅ منسوخ شوې، نه ازمویل شوې، یا هم اټکل کوونکې نظریې نه خپروي.  <ref name="weisenberg">{{cite journal|last1=Weisenberg|first1=Elliot|year=2009|title=Rudolf Virchow, pathologist, anthropologist, and social thinker|url=http://www.hektoeninternational.org/index.php?option=com_content&view=article&id=294%3Arudolf-virchow-pathologist-anthropologist-and-social-thinker&catid=71%3Ahistory&Itemid=685|journal=Hektoen International Journal|volume=Online|access-date=24 November 2014|archive-date=5 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305212848/http://hektoeninternational.org/index.php?catid=71:history&id=294:rudolf-virchow-pathologist-anthropologist-and-social-thinker&itemid=685&option=com_content&view=article|url-status=dead|archivedate=5 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305212848/http://hektoeninternational.org/index.php?catid=71:history&id=294:rudolf-virchow-pathologist-anthropologist-and-social-thinker&itemid=685&option=com_content&view=article}}</ref><ref name="encyclo20042">{{cite encyclopedia|title=Rudolf Ludwig Carl Virchow|url=http://www.encyclopedia.com/topic/Rudolf_Ludwig_Carl_Virchow.aspx|encyclopedia=Encyclopedia of World Biography|publisher=HighBeam™ Research, Inc.|access-date=24 November 2014|year=2004|archive-date=23 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160423141658/http://www.encyclopedia.com/topic/Rudolf_Ludwig_Carl_Virchow.aspx|url-status=live}}</ref> هغه د خپلو نورو جرمني سیالانو پر خلاف د طبي علومو په څېړڼه کې د اساسي اصولو په توګه په کلنیکي مشاهداتو، په حیواناتو باندې په ازموینې (څو د ناروغیو عوامل او د درملو اغېز ومومي) او په ځانګړې توګه په مایکروسکوپي کچه پتالوژیکې اناتومي ډېر باور درلود. هغه له دې هم مخکې ولاړ او څرګنده یې کړه چې حجره (سلول) د بدن اساسي واحد دی چې باید د ناروغیو د درک په موخه مطالعه شي. په داسې حال کې چې د حجرې یا سلول اصطلاح په ۱۶۶۵ زکال کې د انګلیسي عالم رابرټ هوک له خوا په بیولوژي کې د مایکروسکوپ څخه د ګټنې پر مهال ابداع شوه، خو لا هم نسجونه د ژوندي موجود جوړونکي واحدونه بلل کېدل او ټول د بیشا د ۲۱ انساجو په توګه په پام کې نیول کېدل، هغه مفهوم چې فرانسوي ډاکټر کزاویه بیشا تشرېح کړ. <ref name="americana">{{Cite Americana|wstitle=Virchow, Rudolf|year=1920}}</ref><ref name="Bagot20082">{{Cite journal|last1=Bagot|first1=Catherine N.|last2=Arya|first2=Roopen|date=2008|title=Virchow and his triad: a question of attribution|journal=British Journal of Haematology|language=en|volume=143|issue=2|pages=180–190|doi=10.1111/j.1365-2141.2008.07323.x|pmid=18783400|s2cid=33756942|issn=1365-2141}}</ref> له ۱۸۴۷ زکال څخه تر ۱۸۴۸ زکال پورې د پروس دولت په پورتنۍ سیلزي کې نوموړی د محرقې د مطالعې په موخه وګماره. له همدغو طبي څېړنو را وروسته هغه د قربانیانو او د هغوی د بې وزلۍ په لیدو سره د ټولنیز طبابت او سیاست اړوند خپلو لیدلورو ته پراختیا ورکړه. په داسې حال کې چې هغه د دغې وبا په برخه کومه ځانګړې بریا ترلاسه نه کړه، خو په پورتنۍ سیلزي کې د محرقې د وبا اړوند د هغه ۱۹۰ پاڼې لرونکی راپور لامل وګرځېد په ۱۸۴۸ زکال کې د جرمني د عامې روغتیا د پالیسۍ د عطف نقطه جوړه کړي. نوموړی د ۱۸۴۸ زکال د مارچ په ۱۰مه برلین ته راوګرځېد او یوازې ته ورځې وروسته دولت ضد انقلاب وشو چې په هغه کې ده فعال رول درلود. نوموړي د سیاسي بې عدالتۍ سره د مبارزې او همدارنګه د ټولنیزې درملنې د ترویج کولو په موخه د همدغه کال په جولای میاشت کې د طبي اصلاحاتو (Die Medizinische Reform) په نامه اوونیزه مجله تاسیس کړه. د دغه ورځپاڼې لومړنۍ ګڼه تر دې عنوان لاندې چې «طبابت یو ټولنیز علم دی» او «طبیب د بې وزلو طبیعي وکیل» دی؛ خپره شوه. سیاسي فشارونو هغه اړ کړ څو د ۱۸۴۹ زکال په جون میاشت کې د دغې مجلې چاپ بند کړي او همدارنګه له خپلې رسمي دندې منفک کړای شو. <ref name="taylor85">{{cite journal|last1=Taylor|first1=R|last2=Rieger|first2=A|title=Medicine as social science: Rudolf Virchow on the typhus epidemic in Upper Silesia|url=https://archive.org/details/international-journal-of-health-services_1985_15_4/page/547|journal=International Journal of Health Services|year=1985|volume=15|issue=4|pages=547–559|pmid=3908347|doi=10.2190/xx9v-acd4-kuxd-c0e5|s2cid=44723532}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Azar|first1=HA|title=Rudolf Virchow, not just a pathologist: a re-examination of the report on the typhus epidemic in Upper Silesia|journal=Annals of Diagnostic Pathology|year=1997|volume=1|issue=1|pages=65–71|doi=10.1016/S1092-9134(97)80010-X|pmid=9869827}}</ref><ref name="brown2006">{{cite journal|last1=Brown|first1=Theodore M.|last2=Fee|first2=Elizabeth|title=Rudolf Carl Virchow|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-public-health_2006-12_96_12/page/2104|journal=American Journal of Public Health|year=2006|volume=96|issue=12|pages=2104–2105|doi=10.2105/AJPH.2005.078436|pmid=17077410|pmc=1698150}}</ref> == سرچينې == 9729n8obb1xf2jm9i9hyn3m55r52gxz 0 70733 369754 368047 2026-10-09T18:27:07Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261009sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 369754 wikitext text/x-wiki ابتدايي نننی انسان (EMH) يا د اناتومي له اړخه نننی انسان (AMH)هغه اصطلاحات دي چې د هومو سيپينز (يوازیني پاتې هومينينا انواع) تر منځ د توپير کولو لپاره کارېږي، کوم چې له منځه تللي لرغوني (پخواني/قدي) انساني انواعو څخه نيولې تر نننيو انسانانو پورې څرګندېدونکو فينوټايپس (ظاهري بڼه او نښې) تر حد پورې د اناتومۍ له اړخه سره ورته والی لري. دا توپير په ځانګړي ډول د هغو وختونو او سيمو لپاره ګټور دی، چېرته چې له اناتومي اړخه ننني او لرغوني انسانان يو ځای موجود وو، د بېلګې په ډول، په «پيليوليتيکي» (لرغونی ډبرين عصر) اروپا کې. د هومو سيپينز تر ټولو لرغونو پاتې شونو کې، هغه هم موجود دي، چې د سويل لوېديځې ايتوپيا د « Omo-Kibish I» د لرغونپېژندنې اړونده سيمه کې موندل شوي دي، او تاريخ يې شا اوخوا 233000 څخه تر 196000 کلونه پخوا پورې رسېږي، د سويلي افريقا په «Florisbad» سيمه کې موندل شوي، او تاريخ يې شا او خوا 259000 کاله پخوا ته رسېږي، او په مراکش کې د جبل ايغود سيمه کې موندل شوي، او تاريخ يې شا اوخوا 315000 کاله پخوا ته رسېږي.<ref>{{cite book|last1=Nitecki|first1=Matthew H|url=https://books.google.com/books?id=tzb5BwAAQBAJ|title=Origins of Anatomically Modern Humans|last2=Nitecki|first2=Doris V|publisher=Springer|year=1994|isbn=1489915079}}</ref><ref name="Vidal22">{{Cite journal|last1=Vidal|first1=Celine M.|last2=Lane|first2=Christine S.|last3=Asfawrossen|first3=Asrat|display-authors=etal|date=Jan 2022|title=Age of the oldest known Homo sapiens from eastern Africa|journal=Nature|volume=601|issue=7894|pages=579–583|doi=10.1038/s41586-021-04275-8|pmid=35022610|pmc=8791829|bibcode=2022Natur.601..579V}}</ref><ref name="Hammond 199–219">{{Cite journal|last1=Hammond|first1=Ashley S.|last2=Royer|first2=Danielle F.|last3=Fleagle|first3=John G.|date=Jul 2017|title=The Omo-Kibish I pelvis|journal=Journal of Human Evolution|volume=108|pages=199–219|doi=10.1016/j.jhevol.2017.04.004|issn=1095-8606|pmid=28552208|doi-access=free}}</ref> د هومو جينس په له منځه تلليو انواعو (نسلونو) کې هومو ايريکټس ( شا اوخوا له دوه څخه تر 0.1 ميلیونه کاله پخوا پورې) او يو شمېر نور انواع شامل دي (ځينو لیکوالانو دا دH. sapiens  يا  H. erectusفرعي انواع بللي دي). د نسب (ټبر) بدلېدل (انحراف/انشعاب) چې له نېکه (ابايي/اجدادي) H. erectus  څخه د H. sapiens لور ته ځي (يا يو منځنی نسل لکه Homo antecessor) شا اوخوا 500000 کاله پخوا په افريقا کې منځ ته راغلی و. د ابتدايي نننيو انسانانو تر ټولو لرغونو پاتې شونو شواهد شا او خوا 300000 کاله پخوا په افريقا کې څرګند شوي دي، چې د يو شمېر شواهدو تر مخې د نننیو خلکو په منځ کې ابتدايي جنيټيکي جلا والی شا اوخوا په يو وخت کې منځ ته راغلی دی. له نننيو (مودرنو) انسانانو سره د دايمي لرغونو انسانانو ګډوالی شا اوخوا 100000 او 30000 کلونو تر منځ پخوا موده کې په افريقا (له افريقا دباندې د اوسنۍ پراختېا څخه وروسته) او اروسيا کې منځ ته راغلی دی.<ref name="NAT-20190910">{{cite journal|last1=Mounier|first1=Aurélien|last2=Lahr|first2=Marta|title=Deciphering African late middle Pleistocene hominin diversity and the origin of our species|journal=[[Nature Communications]]|volume=10|issue=1|page=3406|doi=10.1038/s41467-019-11213-w|pmid=31506422|pmc=6736881|year=2019|bibcode=2019NatCo..10.3406M}}</ref><ref name=":02">{{Cite journal|last1=Scerri|first1=Eleanor M. L.|last2=Thomas|first2=Mark G.|last3=Manica|first3=Andrea|last4=Gunz|first4=Philipp|last5=Stock|first5=Jay T.|last6=Stringer|first6=Chris|last7=Grove|first7=Matt|last8=Groucutt|first8=Huw S.|last9=Timmermann|first9=Axel|author-link9=Axel Timmermann|last10=Rightmire|first10=G. Philip|last11=d'Errico|first11=Francesco|date=2018-08-01|title=Did Our Species Evolve in Subdivided Populations across Africa, and Why Does It Matter?|url=|journal=Trends in Ecology & Evolution|language=en|volume=33|issue=8|pages=582–594|doi=10.1016/j.tree.2018.05.005|issn=0169-5347|pmid=30007846|pmc=6092560}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal|last1=Neubauer|first1=Simon|last2=Hublin|first2=Jean-Jacques|last3=Gunz|first3=Philipp|date=2018-01-01|title=The evolution of modern human brain shape|journal=Science Advances|language=en|volume=4|issue=1|pages=eaao5961|doi=10.1126/sciadv.aao5961|issn=2375-2548|pmid=29376123|pmc=5783678|bibcode=2018SciA....4.5961N}}</ref><ref name="Harrod2014">{{cite journal|url=https://www.academia.edu/34411084|title=Harrod (2014) Suppl File Table 1 mtDNA language myth Database rev May 17 2019.doc|journal=Mother Tongue|last1=Harrod|first1=James|access-date=2023-08-26|archive-date=2021-11-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122103555/https://www.academia.edu/34411084|url-status=dead}}</ref> == نوم او ډلبندي == دوه جمله يي (مرکب) نوم هومو سيپينز د «لينيس» له خوا په 1758ز کال کې وضع شوی و. لاتيني «homō» (اضافتي نوم هومينين) د "انسان" معنا لري، په داسې حال کې چې فاعلي نوم sapiens د «ځيرک، عقلمند، پوه» معنا لري.<ref>{{cite book|last=Linné|first=Carl von|title=Systema naturæ. Regnum animale|year=1758|pages=18, 20|url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/80764#page/28/mode/1up|edition=10th|access-date=2019-05-06|publisher=Sumptibus Guilielmi Engelmann}}</ref> په ابتدايي ډول باور دا و چې دا انواع له 300000 څخه تر 200000 کاله مخکې د هومو جينس له داخل څخه د يوې پخوانۍ نوعې څخه منځ ته راغلي دي. له اناتوميکي اړخه له ننني سره د مورفولوجيکي (د بڼې او جوړښت له اړخه) ډلبندۍ يوه ستونزه دا وه چې په هغوی کې یو شمېر موجود نفوس نه شي شاملېدای. له همدې امله، د H. sapiens د يو نسب پر بنسټ (cladistic) تعريف وړانديز شو، په کوم کې چې H. sapiens د تعريف له اړخه د ننني انسان د نسب لور ته اشاره کوي، کوم چې د نيندرتال د نسب څخه له جلا کېدو وروسته منځ ته راغلی دی. دا ډول cladistics (cladistics د ژونديو موجوداتو تر منځ د اړيکو اټکلي طريقه) تعريف د H. sapiens عمر تر 500000 کاله پورې زیاتوي. د هومو ساپينز لیکې او شريکې نيندرتال/ډايناسوان د ليکې تر منځ د وېش اټکل د 503000 او 565000 کاله پخوا تر منځ، د 550000 او 765000 کاله پخوا تر منځ، او (د غاښونو د اندازې ارزونې پر بنسټ)، او شونې ده چې د 800000 کاله پخوا منځ ته راغلی وي.<ref name="Hajdinjak2018">{{Cite journal|last1=Hajdinjak|first1=Mateja|last2=Fu|first2=Qiaomei|last3=Hübner|first3=Alexander|last4=Petr|first4=Martin|last5=Mafessoni|first5=Fabrizio|last6=Grote|first6=Steffi|last7=Skoglund|first7=Pontus|last8=Narasimham|first8=Vagheesh|last9=Rougier|first9=Hélène|last10=Crevecoeur|first10=Isabelle|last11=Semal|first11=Patrick|display-authors=4|date=2018-03-01|title=Reconstructing the genetic history of late Neanderthals|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=555|issue=7698|pages=652–656|bibcode=2018Natur.555..652H|doi=10.1038/nature26151|issn=1476-4687|pmc=6485383|pmid=29562232|first14=Jean-Jacques|last30=Pääbo|last27=Reich|first27=David|last28=Prüfer|first28=Kay|last29=Meyer|first29=Matthias|first31=Janet|first30=Svante|last31=Kelso|last26=Patterson|last14=Hublin|first13=Sahra|last13=Talamo|first12=Marie|last12=Soressi|first26=Nick|first25=Montgomery|last15=Gušić|last20=Posth|first15=Ivan|last16=Kućan|first16=Željko|last17=Rudan|last18=Golovanova|first18=Liubov V.|last19=Doronichev|first19=Vladimir B.|first20=Cosimo|last25=Slatkin|last21=Krause|first21=Johannes|last22=Korlević|first22=Petra|last23=Nagel|first23=Sarah|last24=Nickel|first24=Birgit|first17=Pavao}}</ref><ref name="Meyer2016">{{Cite journal|last1=Meyer|first1=Matthias|last2=Arsuaga|first2=Juan-Luis|last3=de Filippo|first3=Cesare|last4=Nagel|first4=Sarah|last5=Aximu-Petri|first5=Ayinuer|last6=Nickel|first6=Birgit|last7=Martínez|first7=Ignacio|last8=Gracia|first8=Ana|last9=de Castro|first9=José María Bermúdez|last10=Carbonell|first10=Eudald|last11=Viola|first11=Bence|display-authors=4|date=2016-03-01|title=Nuclear DNA sequences from the Middle Pleistocene Sima de los Huesos hominins|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-03-24_531_7595/page/504|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=531|issue=7595|pages=504–507|bibcode=2016Natur.531..504M|doi=10.1038/nature17405|issn=1476-4687|pmid=26976447|last14=Pääbo|first13=Kay|last13=Prüfer|first12=Janet|last12=Kelso|first14=Svante|s2cid=4467094}}</ref><ref name="Gómez-Robles2019">{{Cite journal|last=Gómez-Robles|first=Aida|date=2019-05-01|title=Dental evolutionary rates and its implications for the Neanderthal–modern human divergence|journal=[[Science Advances]]|volume=5|issue=5|pages=1268|bibcode=2019SciA....5.1268G|doi=10.1126/sciadv.aaw1268|issn=2375-2548|pmc=6520022|pmid=31106274}}</ref> موجود انساني نفوس له تاریخي اړخه په فرعي انواعو ويشل شوی دی، خو د شا اوخوا 1980ز لسيزې راهيسې ټولې شته ډلې به يوه نوعه یعنې H. sapiens کې شاملېدو ميلان موجود دی، او په دې ډول په فرعي انواعو کې د وېش څخه په بشپړ ډول ډډه کوي. يو شمېر سرچينو نيندرتال (H. neanderthalensis) د فرعي نسل (H. sapiens neanderthalensis) په توګه ښودلی دی. په ورته توګه د H. rhodesiensis انواعو يو شمېر موندل شويو نمونو ځینې فرعي نسل د (H. sapiens rhodesiensis) په توګه ډلبندي کړی دی، خو دا وروستي دوه يې په H. sapiens کې د فرعي نسلونو پر ځای، د هومو جينس په داخل کې د جلا انواعو په توګه پېژندل ډېر عام دي.<ref name="HublinOrigin">{{cite journal|doi=10.1073/pnas.0904119106|title=The origin of Neandertals|year=2009|last1=Hublin|first1=J. J.|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=106|issue=38|pages=16022–16027|pmid=19805257|jstor=40485013|bibcode=2009PNAS..10616022H|pmc=2752594|doi-access=free}}</ref><ref name="HFMcN">{{Cite journal|title=Neanderthal taxonomy reconsidered: implications of 3D primate models of intra- and interspecific differences|pmid=14745010|last1=Harvati|first1=K.|last2=Frost|first2=S.R.|last3=McNulty|first3=K.P.|date=2004|doi=10.1073/pnas.0308085100|pmc=337021|volume=101|issue=5|journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A.|pages=1147–1152|bibcode=2004PNAS..101.1147H|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite encyclopedia|title=''Homo neanderthalensis'' King, 1864|encyclopedia=Wiley-Blackwell Encyclopedia of Human Evolution|year=2013|publisher=Wiley-Blackwell|location=Chichester, West Sussex|pages=328–331}}</ref> ټول انساني فرعي انواع د H. sapiens sapiens يوه برخه بلل کېږي، يوه نوم ورکونه، کومه چې د بحث موضوع ده، ځکه چې يوې نوعې ته عموماً د فرعي نوعې کټګوري نه ورکول کېږي، تر هغه وخته چې د ګڼو جلا جلا فرعي نسلونو ثبوت نه وي موجود.<ref name="britannica-H.-sapiens-sapiens">{{Cite web |last=Rafferty |first=John P. |title=Homo sapiens sapiens |url=https://www.britannica.com/topic/Homo-sapiens-sapiens |access-date=2020-08-11 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> == د عمر او انواع منځ ته راتګ بهير == === له H. erectus څخه منځ ته راتګ === له H. erectus څخه بدل شويو لرغونو انساني اقسامو کې د H. sapiens لور ته تلونکې نسب لړۍ د اوښتلو اندازه 500000 کاله مخکې منځ ته راغلې وه (د نورو پېژندل شويو لرغونو هومينز سره له شریکو نيکونو څخه H. sapiens نسب وېش په نښه کوي). خو د ننني انساني نفوسو تر منځ تر ټولو د لرغوني وېش (لکه چې خويسان له نورو ډلو څخه وېشل شوي) تاريخ په وروستيو کې د 350000 او 260000 کلونه پخوانی تاريخ ښودل شوی دی، او د H. sapiens د فوسيلونو ابتدايي معلومې بېلګې هم د همدې پړاو څخه دي، په مراکش کې د جبل ايغود د پاتې شونو (شا او خوا 300000 يا 350-280000 کاله مخکې)، د سويلي افريقا څخه د «فلورسباد» د سر کاسه (جمجمه) (شا اوخوا 259000 کاله مخکې)، او د ايتوپيا څخه د «اومو» پاتې شوني (شا او خوا 195000، يا  لکه چې په وروستيو کې تاريخ ورکړل شوی شا او خوا 233000 کاله مخکې) په ګډون.<ref name=":23">{{Cite journal|last1=Neubauer|first1=Simon|last2=Hublin|first2=Jean-Jacques|last3=Gunz|first3=Philipp|date=2018-01-01|title=The evolution of modern human brain shape|journal=Science Advances|language=en|volume=4|issue=1|pages=eaao5961|doi=10.1126/sciadv.aao5961|issn=2375-2548|pmid=29376123|pmc=5783678|bibcode=2018SciA....4.5961N}}</ref><ref name=":023">{{Cite journal|last1=Scerri|first1=Eleanor M. L.|last2=Thomas|first2=Mark G.|last3=Manica|first3=Andrea|last4=Gunz|first4=Philipp|last5=Stock|first5=Jay T.|last6=Stringer|first6=Chris|last7=Grove|first7=Matt|last8=Groucutt|first8=Huw S.|last9=Timmermann|first9=Axel|author-link9=Axel Timmermann|last10=Rightmire|first10=G. Philip|last11=d'Errico|first11=Francesco|date=2018-08-01|title=Did Our Species Evolve in Subdivided Populations across Africa, and Why Does It Matter?|url=|journal=Trends in Ecology & Evolution|language=en|volume=33|issue=8|pages=582–594|doi=10.1016/j.tree.2018.05.005|issn=0169-5347|pmid=30007846|pmc=6092560}}</ref><ref>{{cite bioRxiv|title=Ancient genomes from southern Africa pushes modern human divergence beyond 260,000 years ago|first1=Carina M.|last1=Schlebusch|first2=Helena|last2=Malmström|first3=Torsten|last3=Günther|first4=Per|last4=Sjödin|first5=Alexandra|last5=Coutinho|first6=Hanna|last6=Edlund|first7=Arielle R.|last7=Munters|first8=Maryna|last8=Steyn|first9=Himla|last9=Soodyall|first10=Marlize|last10=Lombard|first11=Mattias|last11=Jakobsson|date=5 June 2017|biorxiv=10.1101/145409}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Schlebusch|first1=Carina M.|last2=Malmström|first2=Helena|last3=Günther|first3=Torsten|last4=Sjödin|first4=Per|last5=Coutinho|first5=Alexandra|last6=Edlund|first6=Hanna|last7=Munters|first7=Arielle R.|last8=Vicente|first8=Mário|last9=Steyn|first9=Maryna|last10=Soodyall|first10=Himla|last11=Lombard|first11=Marlize|date=2017-11-03|title=Southern African ancient genomes estimate modern human divergence to 350,000 to 260,000 years ago|journal=[[Science (journal)|Science]]|language=en|volume=358|issue=6363|pages=652–655|doi=10.1126/science.aao6266|issn=0036-8075|pmid=28971970|bibcode=2017Sci...358..652S|doi-access=free}}</ref><ref name="NAT-20170607a">{{cite journal|last=Callaway|first=Ewan|title=Oldest Homo sapiens fossil claim rewrites our species' history|url=http://www.nature.com/news/oldest-homo-sapiens-fossil-claim-rewrites-our-species-history-1.22114|date=7 June 2017|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|doi=10.1038/nature.2017.22114|access-date=11 June 2017}}</ref><ref>{{harvp|Stringer|2016|p=20150237}}; {{harvp|Sample|2017}}; {{harvp|Hublin|Ben-Ncer|Bailey|Freidline|2017|pp=289–292}}; {{harvp|Scerri|2018|pp=582–594}}</ref><ref name="Vidal222">{{Cite journal|last1=Vidal|first1=Celine M.|last2=Lane|first2=Christine S.|last3=Asfawrossen|first3=Asrat|display-authors=etal|date=Jan 2022|title=Age of the oldest known Homo sapiens from eastern Africa|journal=Nature|volume=601|issue=7894|pages=579–583|doi=10.1038/s41586-021-04275-8|pmid=35022610|pmc=8791829|bibcode=2022Natur.601..579V}}</ref> په 2019ز کال کې، د يو mtDNA مطالعې په «بوټسوانا» کې د نننيو انسانانو اصل (او يو کويسان وېش) شا اوخوا 200000 کاله په شا اوخوا کې وړانديز کړ. خو په دې وړانديز د پوهانو له خوا تر ډېره بريده نيوکې وشوې، چې د دې مطالعې په پرتله، د وروستيو شواهدو سره په ټوليز ډول (جينياتي، فوسيل، او لرغوني اثار)، شا اوخوا 100000 کاله مخکې او د افريقا په يوه پراخه سيمه کې د H. sapiens د اصل ملاتړ کوي.<ref name="Sample">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/science/2019/oct/28/ancestral-home-of-modern-humans-is-in-botswana-study-finds|title=Ancestral home of modern humans is in Botswana, study finds|last=Sample|first=Ian|date=28 October 2019|work=The Guardian|access-date=29 October 2019|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref><ref name="SA-20191028">{{cite news|url=https://www.sciencealert.com/new-study-finds-the-ancestral-homeland-of-all-humans-alive-today|title=New Study Pinpoints The Ancestral Homeland of All Humans Alive Today|last=Woodward|first=Aylin|date=28 October 2019|work=ScienceAlert.com|access-date=29 October 2019}}</ref><ref name="The Atlantic-600826">{{cite news|url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2019/10/controversial-study-pinpoints-humanitys-homeland/600826/|title=Has Humanity's Homeland Been Found?|last=Yong|first=Ed|date=28 October 2019|work=[[The Atlantic]]|access-date=28 October 2019|author-link=Ed Yong}}</ref><ref name="NAT-201910283">{{cite journal|last=Chan|first=Eva, K. F.|date=28 October 2019|title=Human origins in a southern African palaeo-wetland and first migrations|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=857|issue=7781|pages=185–189|doi=10.1038/s41586-019-1714-1|pmid=31659339|bibcode=2019Natur.575..185C|s2cid=204946938}}</ref> د 2019ز کال د سپتمبر په مياشت کې، ساينس پوهانو وړانديز وکړ چې تر ټولو لرغونی H. sapiens (او د نننيو انسانانو لپاره وروستي شريک انساني نيکونه "اباو او اجداد") 350000 او 260000 کاله پخوا په ختيځه او سويلي افريقا کې د نفوسو د ادغام په مټ منځ ته راغلی دی.<ref name="NYT-20190910">{{cite news|last=Zimmer|first=Carl|author-link=Carl Zimmer|title=Scientists Find the Skull of Humanity's Ancestor – on a Computer – By comparing fossils and CT scans, researchers say they have reconstructed the skull of the last common forebear of modern humans.|url=https://www.nytimes.com/2019/09/10/science/human-ancestor-skull-computer.html|date=10 September 2019|work=[[The New York Times]]|access-date=10 September 2019}}</ref><ref name="NAT-201909102">{{cite journal|last1=Mounier|first1=Aurélien|last2=Lahr|first2=Marta|title=Deciphering African late middle Pleistocene hominin diversity and the origin of our species|journal=[[Nature Communications]]|volume=10|issue=1|page=3406|doi=10.1038/s41467-019-11213-w|pmid=31506422|pmc=6736881|year=2019|bibcode=2019NatCo..10.3406M}}</ref> يو بديل وړانديز د H. sapiens کليډسټک په توګه تعريف کوي، په کوم کې چې شا او خوا 500000 څخه تر 800000 کاله پخوا، د نيندرتال له نسب څخه تر جلا کېدو وروسته د نننيو انسانانو سلسله هم شامله ده. د لرغونو H. sapiens او د نيندرتال او ډايناسوان د نيکونو تر منځ د بدلون وخت، د د نيندرتال او ډايناسوان د جينيټيکي سستوالي له امله 744000 کاله پخوا پېښ شوی دی، او د دې تر څنګ د تکراري ابتدايي اختلاط د پېښو او له H. sapiens څخه د دوی له جلا کېدو وروسته له نيندرتال څخه درې سوه نسلونه وروسته د ډايناسوان جلا کېدل، څه ډول چې «راجرز ايټ ال» (2017) محاسبه کړي دي. <ref>{{cite journal|last1=Rogers|first1=Alan R.|last2=Bohlender|first2=Ryan J.|last3=Huff|first3=Chad D.|title=Early history of Neanderthals and Denisovans|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=12 September 2017|volume=114|issue=37|pages=9859–9863|doi=10.1073/pnas.1706426114|pmid=28784789|pmc=5604018|doi-access=free}}</ref> د لرغونو انسانانو ډېرو متنوعو قسمونو (د کومو ټول چې شا اوخوا 1.8 ميليونه کاله مخکې د H. erectus د ابتدايي خپرېدو څخه منځ ته راغلي دي) څخه په پرتليز ډول يوشان واحدو انواعو راوتل په 1980ز لسيزه کې د دوه سيالو نمونو په پام کې نيولو سره تر بحث لاندې ونيول شول: "وروستی افريقايي اصل" په افريقا کې د يوې سرچينې نفوس څخه د H. sapiens راڅرګندېدو وړانديز کړی دی، کوم چې پراخه شو او د نورو ټولو انساني اقسامو د معدوميت (ورکېدو) لامل وګرځېد، په داسې حال کې چې "ګڼ سيمه ييز تکامل" نمونې د لرغونو انسانانو د سيمه ييزو بڼو د پاتې کېدو اټکل کړی دی، چې د جينياتي ودې، د جين د جريان او په ټول پلايسټوسن (نږدې نوی عصر/وروستي کنګليز پړاونه) کې د غوراوي له لارې، د کلينل اوښتنې د ميکانيزم په واسطه په کرار کرار د نننيو انسانانو په اقسامو بدل شوي دي.<ref name="Wolpoff">{{cite journal|last1=Wolpoff|first1=M. H.|last2=Spuhler|first2=J. N.|last3=Smith|first3=F. H.|last4=Radovcic|first4=J.|last5=Pope|first5=G.|last6=Frayer|first6=D. W.|last7=Eckhardt|first7=R.|last8=Clark|first8=G.|year=1988|title=Modern Human Origins|url=https://archive.org/details/sim_science_1988-08-12_241_4867/page/772|journal=Science|volume=241|issue=4867|pages=772–774|doi=10.1126/science.3136545|pmid=3136545|bibcode=1988Sci...241..772W|s2cid=5223638}}</ref> د 2000ز لسيزې راهيسې، د لرغونو اثارو او نفوسو د جنيټيک څخه د معلوماتو موجوديت د يو ډېر تفصيلي انځور د راڅرګندو لامل ګرځېدلي دي، کوم چې د پورته تشریح شويو دوه سيالو تصويرونو تر منځ منځګړی دی: د ننني انسان د نيکونو د مسلطې برخې لپاره، له افريقا څخه دباندې د وروستۍ پراختيا روايتونه، په داسې حال کې چې د سيمه ييزو لرغونو انسانانو سره د مهم اختلاط پېښې هم موجودې وې.<ref name="Draft">{{cite journal|last1=Green|first1=RE|last2=Krause|first2=J|last3=Briggs|first3=Adrian W.|last4=Maricic|first4=Tomislav|last5=Stenzel|first5=Udo|last6=Kircher|first6=Martin|last7=Patterson|first7=Nick|last8=Li|first8=Heng|last9=Zhai|first9=Weiwei|last10=Fritz|first10=Markus Hsi-Yang|last11=Hansen|first11=Nancy F.|last12=Durand|first12=Eric Y.|last13=Malaspinas|first13=Anna-Sapfo|last14=Jensen|first14=Jeffrey D.|last15=Marques-Bonet|first15=Tomas|last16=Alkan|first16=Can|last17=Prüfer|first17=Kay|last18=Meyer|first18=Matthias|last19=Burbano|first19=Hernán A.|last20=Good|first20=Jeffrey M.|last21=Schultz|first21=Rigo|last22=Aximu-Petri|first22=Ayinuer|last23=Butthof|first23=Anne|last24=Höber|first24=Barbara|last25=Höffner|first25=Barbara|last26=Siegemund|first26=Madlen|last27=Weihmann|first27=Antje|last28=Nusbaum|first28=Chad|last29=Lander|first29=Eric S.|last30=Russ|first30=Carsten|name-list-style=vanc|date=May 2010|title=A draft sequence of the Neandertal genome|journal=Science|volume=328|issue=5979|pages=710–722|doi=10.1126/science.1188021|pmid=20448178|bibcode=2010Sci...328..710G|display-authors=29|pmc=5100745}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Reich|first1=D|last2=Patterson|first2=Nick|last3=Kircher|first3=Martin|last4=Delfin|first4=Frederick|last5=Nandineni|first5=Madhusudan R.|last6=Pugach|first6=Irina|last7=Ko|first7=Albert Min-Shan|last8=Ko|first8=Ying-Chin|last9=Jinam|first9=Timothy A.|last10=Phipps|first10=Maude E.|last11=Saitou|first11=Naruya|last12=Wollstein|first12=Andreas|last13=Kayser|first13=Manfred|last14=Pääbo|first14=Svante|last15=Stoneking|first15=Mark|name-list-style=vanc|year=2011|title=Denisova admixture and the first modern human dispersals into southeast Asia and oceania|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2011-10-07_89_4/page/516|journal=Am J Hum Genet|volume=89|issue=4|pages=516–528|doi=10.1016/j.ajhg.2011.09.005|pmid=21944045|pmc=3188841}}</ref> == سرچينې == 079urb6d2chki1ec33hh3q575rjwdjq 0 77325 369765 326062 2026-10-09T18:54:14Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20261009sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 369765 wikitext text/x-wiki د اقليم بدلون په اړوند بين الدولتي پلاوی (IPCC) د ملګرو ملتونو يوه بين الدولتي ده. دا اداره دنده لري چې د انسان د فعاليتونو له امله د پيدا شوي اقلیمي بدلون په اړه علمي پوهه لوړه کړي. IPCC په 1988ز کال کې د هوا پېژندنې نړيوال سازمان (WMO) او د ملګرو ملتونو چاپيريال پروګرام (UNEP) له خوا جوړه شوې اداره ده. ملګرو ملتونو د همدې کال په وروستيو کې د IPCC جوړېدل تاييد کړل. دا اداره د سويټزرلينډ په جينيوا کې يو سکرتريت لري چې WMO يې کوربه توب کوي. 195 غړي هېوادونه لري، کوم چې IPCC اداره کوي. غړي هېوادونه د ارزونې د يو جريان له لارې د ساينسپوهانو يو دفتر غوره کوي. دا جريان عموماً له شپږو تر اوو کلونو پورې وي. د دې دفتر له خوا د پوهانو ټاکنه کېږي، تر څو د IPCC راپورونه چمتو کړي. دا اداره د حکومتونو او څارونکو سازمانونو له خوا له نومونو څخه متخصصين تر لاسه کوي. IPC درې کاري ډلې او يوه ځانګړې ډله لري، چې د دې ادارې علمي کارونه پر مخ وړي. <ref>{{cite web|title=About the IPCC|url=https://www.ipcc.ch/about/|access-date=22 February 2019|publisher=Intergovernmental Panel on Climate Change}}</ref><ref name="UNGA resolution endorsing IPCC">{{cite web|title=UN General Assembly Resolution 43/53 "Protection of global climate for present and future generations of mankind"|url=https://documents-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/530/32/IMG/NR053032.pdf?OpenElement|website=UN General Assembly Resolutions 43rd Session 1988-1989|publisher=United Nations|access-date=2 April 2022|archive-date=8 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221208083351/https://documents-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/530/32/IMG/NR053032.pdf?OpenElement|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Annex C to Appendix C to the Principles Governing IPCC Work|url=https://www.ipcc.ch/documentation/procedures/|website=IPCC Procedures|publisher=IPCC}}</ref><ref name="Structure">{{cite web|title=Structure of the IPCC|url=https://www.ipcc.ch/about/structure/|publisher=Intergovernmental Panel on Climate Change|access-date=22 February 2019}}</ref> IPCC حکومتونو ته د اقلیم د بدلون د پوهې د حالت په اړه خبر ورکوي. دا کار د دې موضوع په اړوند د ټولې اړوندې علمي څېړنې په ارزونې سره تر سره کوي. په دې کې طبيعي، اقتصادي او ټولنيزې اغېزې او خطرونه شامل دي. په دې کې د احتمالي ځواب ويلو اختيارونه هم شامل دي. IPCC په خپله اصلي څېړنه نه تر سره کوي. موخه يې دا ده چې واقعي (عيني) او ټولشموله وي. زرګونه ساينسپوهان او نور متخصصين د دې خپرونو د ارزونې لپاره په رضاکارانه ډول کار کوي. دوی د پاليسي جوړونکو او عامو خلکو لپاره په "تشخيصي راپورونو" کې مهمې پايلې ترتيب کوي؛ متخصصينو دا کار په سايسني ټولنه کې د همرتبه ارزونې تر ټولو ستره پروسه بللې ده.<ref>{{Cite web|title=Procedures — IPCC|url=https://www.ipcc.ch/documentation/procedures/|access-date=2022-11-28}}</ref><ref name="AFP unrivalled authority 2021">{{cite news|title=IPCC, the world's unrivalled authority on climate science|url=https://www.france24.com/en/live-news/20210809-ipcc-the-world-s-unrivalled-authority-on-climate-science|agency=AFP|date=9 August 2021}}</ref><ref name="Structure2">{{cite web|title=Structure of the IPCC|url=https://www.ipcc.ch/about/structure/|publisher=Intergovernmental Panel on Climate Change|access-date=22 February 2019}}</ref> IPCC د اقلیم د بدلون په اړوند په نړيواله کچه منل شوې اداره ده. د اقليم مخکښ ساينسپوهان او ټول غړي حکومتونه د دې ادارې موندنې تاييدوي. رسنۍ، حکومتونه، د مدني ټولنې سازمانونه او سوداګر د دې ادارې د راپورونو حواله ورکوي. د IPCC راپورونه د اقليم د بدلون په اړه د ملګرو ملتونو د کارچوکاټ کنوانسيون (UNFCCC) له خوا تر سره کېدونکو کلنيو اقليمي بحثونو کې مهمه ونډه لري. د IPCC د ارزونې پنځم راپور د 2015 د پاريس په تاریخي تړون مهم اغېز درلود. د 2007 نوبل سولې جايزه د اقليم بدلون پوهاوي برخه کې د مرستو له امله د IPCC  او Al Gore سره شريکه تر لاسه کړې وه.<ref>{{cite news|title=Scientists offered cash to dispute climate study|date=2 February 2007|access-date=24 July 2007|newspaper=Guardian|first=Ian|last=Sample|url=https://www.theguardian.com/frontpage/story/0,,2004399,00.html|quote=[[Lord Rees of Ludlow]], the president of the [[Royal Society]], Britain's most prestigious scientific institute, said: 'The IPCC is the world's leading authority on climate change...'|location=London}}</ref><ref name="AFP unrivalled authority 20212">{{cite news|title=IPCC, the world's unrivalled authority on climate science|url=https://www.france24.com/en/live-news/20210809-ipcc-the-world-s-unrivalled-authority-on-climate-science|agency=AFP|date=9 August 2021}}</ref><ref name="UNFCCC intro">{{cite web|title=What is the UNFCCC?|url=https://unfccc.int/process-and-meetings/the-convention/what-is-the-united-nations-framework-convention-on-climate-change|website=UNFCCC}}</ref><ref name="Principles">IPCC. {{cite web|title=Principles Governing IPCC Work|url=https://www.ipcc.ch/documentation/procedures/}}. Approved 1–3 October 1998, last amended 14–18 October 2013.</ref><ref name="Nature_Schleussner_20160725">{{Cite journal|last1=Schleussner|first1=Carl-Friedrich|last2=Rogelj|author2-link=Joeri Rogelj|first2=Joeri|last3=Schaeffer|first3=Michiel|last4=Lissner|first4=Tabea|last5=Licker|first5=Rachel|last6=Fischer|first6=Erich M.|last7=Knutti|first7=Reto|last8=Levermann|first8=Anders|last9=Frieler|first9=Katja|last10=Hare|first10=William|date=25 July 2016|title=Science and policy characteristics of the Paris Agreement temperature goal|url=http://pure.iiasa.ac.at/id/eprint/13431/1/nclimate3096.pdf|journal=Nature Climate Change|volume=6|issue=9|pages=827|bibcode=2016NatCC...6..827S|doi=10.1038/nclimate3096}}</ref><ref>{{cite web|title=The Nobel Peace Prize 2007|url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2007/summary/|website=The Nobel Prize|publisher=Nobel Prize Outreach}}</ref> IPCC په 2023ز کال کې د خپلې ارزونې اوم جريان پيل کړ. د 2021ز کال د اګست په مياشت کې، IPCC د اقليمي بدلون د فيزيکي ساينس پر بنسټ په شپږم تشخيصي راپور (IPCC AR6) کې د خپلې I کاري ډلې ونډه خپره کړه. ګارډين دا راپور د "سترو حتمي او نه بدلېدونکو اقلیمي بدلونونو" "تر اوسه تر ټولو سخت ګواښ" وباله. په ټوله نړۍ کې ډېرو ورځپاڼو دې شعار ته انعکاس ورکړ. د 2022ز کال د فبرورۍ په مياشت کې، IPCC د اغېزو او موافقت په اړه د خپل II کاري ګروپ راپور نشر کړ. د 2022ز کال د اپريل په مياشت کې يې په شپږمه ارزونه کې د کاري ګروپ III "اقليمي بدلون کمولو" کې خپله ونډه تشريح کړه. څلورم تشخيصي راپور د 2023 په مارچ مياشت کې په يو ترکيبي راپور سره پای ته ورسېد.<ref name=":6">IPCC, 2021: ''[https://www.ipcc.ch/report/sixth-assessment-report-working-group-i/ Climate Change 2021: The Physical Science Basis]. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change''[Masson-Delmotte, V., P. Zhai, A. Pirani, S.L. Connors, C. Péan, S. Berger, N. Caud, Y. Chen, L. Goldfarb, M.I. Gomis, M. Huang, K. Leitzell, E. Lonnoy, J.B.R. Matthews, T.K. Maycock, T. Waterfield, O. Yelekçi, R. Yu, and B. Zhou (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, New York, US, In press, doi:10.1017/9781009157896.</ref><ref name="Guardian 9Aug21">{{cite news|last=Harvey|first=Fiona|date=9 August 2021|title=Major climate changes inevitable and irreversible – IPCC's starkest warning yet|work=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/science/2021/aug/09/humans-have-caused-unprecedented-and-irreversible-change-to-climate-scientists-warn}}</ref><ref name="Guardian 10Aug21">{{cite news|last=Sullivan|first=Helen|date=10 August 2021|title='Code red for humanity': what the papers say about the IPCC report on the climate crisis|work=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/environment/2021/aug/10/code-red-for-humanity-what-the-papers-say-about-the-ipcc-report-on-the-climate-crisis}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg2/|title=Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ipcc.ch/report/ar6/wg3/resources/press/press-release|title=Mitigation of climate change}}</ref> د ارزونې د شپږم راپور د مودې پر مهال، IPCC درې ځانګړي راپورونه خپاره کړل. لومړی او تر ټولو ډېر اغېزناک ځانګړی راپور په 2028ز کال کې د 1.5°C (يو اعشاريه پنځه سانتي ګراد) نړيوالې تودوخې په اړوند ځانګړی راپور و. په 2019ز کال کې د اقليم بدلون او ځمکې په اړه ځانګړی راپور (SRCCL)، او په بدلېدونکي اقليم کې سمندر او کريوسفير (يخين غلاف) په اړه ځانګړی راپور (SROCC) خپور شو. IPCC همدا راز په 2019ز کال کې خپله کاري طريقه هم تازه کړه. له همدې امله د IPCC په تاریخ کې د ارزونې شپږم جريان تر ټولو زیات هيله لرونکی و.<ref>{{cite web|title=Decisions adopted by the 43rd Session of the Panel|url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/05/p43_decisions.pdf|page=11 decision 6}}</ref> == اصل == د IPCC لپاره اصل د شنو خونو د ګازونو په اړه سلاکاري ډله (AGGG) وه. درې سازمانونو په 1986ز کال کې د AGGG جوړ کړی و. دا درې سازمانونه هر يو د ساينسي اتحاديو نړيواله شورا، د ملګرو ملتونو د چاپېريال پروګرام (UNEP) او نړيوال موسمي سازمان (WMO) وو. AGGG د شنو خونو د ګازونو په اړه د ساينسي څېړنې ارزونه کوله. دې سازمان همدا راز د شنو خونو په ګازونو کې زياتوالي هم مطالعه کړ. اقليمي ساينس د زيات پېچلي کېدو پر لور روان او ډېرې څانګې پکې رانغښتې وې. د ساينسپوهانو له دې کوچنۍ ډلې سره منابع کم وو، تر څو اقليمي علومو ته پوښښ ورکړي.<ref>{{cite journal|last1=Potter|first1=Thomas D.|title=Advisory Group on Greenhouse Gases Established Jointly by WMO, UNEP, and ICSU|url=https://archive.org/details/sim_environmental-conservation_winter-1986_13_4/page/365|journal=Environmental Conservation|date=Winter 1986|volume=13|issue=4|page=365|doi=10.1017/S0376892900035505|s2cid=84551617|doi-access=free|bibcode=1986EnvCo..13..365P}}</ref> د متحده ايالاتو د چاپېريال خونديتوب ادارې د شنې خونې د ګاز د اخراج د محدودولو لپاره د يو نړيوال کنوانسيون غوښتنه وکړه. د ريګن ادارې وېره درلوده چې خپلواک ساينسپوهان به ډېر اغېز ولري. له همدې امله WMO او UNEP په 1988ز کال کې IPCC د يوې بین الدولتي ادارې په توګه جوړه کړه. ساينسپوهان په IPCC کې د متخصصينو او دولتي استازو په توګه برخه اخلي. IPCC د ټولو اړوندو مخکښو ساينسپوهانو په مرسته راپورونه وړاندې کوي. غړي حکومتونه هم بايد په يوه خوله دا راپورونه تاييد کړي. له همدې امله IPCC  هم يوه ساينسي اداره ده او هم يو حکومتي سازمان دی. موخه يې دا ده تر څو حکومتونو ته ووايي چې ساينسپوهان د اقليم د بدلون په اړه په څه پوهېږي. دا اداره همدا راز د اقليم د بدلون اغېزې او د هغې د سمبالښت لپاره د اختياراتو ازموینه هم کوي. IPCC دا چاره د هم مرتبه بيا کتل شويو ساينسي څېړنو د ارزونې په مټ تر سره کوي. <ref>{{Cite book|last=Weart|first=Spencer R.|title=[[The Discovery of Global Warming]]|date=2008|isbn=978-0-674-41755-7|edition=Revised and expanded|location=Cambridge, Mass.|chapter=Democracy and Policy Advice (1980s)|oclc=872115457|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109135754/http://www.aip.org/history/climate/internat.htm#S9|archive-date=9 November 2013|chapter-url=http://www.aip.org/history/climate/internat.htm#S9}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2021/07/AR6_FS_What_is_IPCC.pdf|title=IPCC Factsheet: What is the IPCC?}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Hulme|first1=Mike|last2=Mahony|first2=Martin|date=October 2010|title=Climate change: What do we know about the IPCC?|url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0309133310373719|journal=Progress in Physical Geography: Earth and Environment|language=en|volume=34|issue=5|pages=705–718|doi=10.1177/0309133310373719|bibcode=2010PrPG...34..705H|s2cid=130711399|issn=0309-1333}}</ref> ملګرو ملتونو په 1988ز کال کې د IPCC جوړېدل تاييد کړل. د عمومي اسامبلۍ په قرارداد کې وويل شول چې انساني فعاليتونه اقليم بدلولای شي. شونې ده چې له دې څخه جدي اقتصادي او ټولنيزې پايلې منځ ته راشي. ويې ويل چې د شنو خونو د ګازونو زياتېدونکی غلظت کولای شي دا سياره توده کړي. دا به د سمندر د سطحې د لوړېدو لامل وګرځي. او که پر وخت اقدامات ونه شي، نو اغېزې به یې د بشريت لپاره ناورين زېږونکې وي.<ref name="UNGA resolution endorsing IPCC2">{{cite web|title=UN General Assembly Resolution 43/53 "Protection of global climate for present and future generations of mankind"|url=https://documents-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/530/32/IMG/NR053032.pdf?OpenElement|website=UN General Assembly Resolutions 43rd Session 1988-1989|publisher=United Nations|access-date=2 April 2022|archive-date=8 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221208083351/https://documents-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/530/32/IMG/NR053032.pdf?OpenElement|url-status=dead}}</ref> == سازمان == === د کار طريقه === IPCC اصلي څېړنې نه تر سره کوي. دا د اقليم د بدلون د علم د حالت په اړوند جامع ارزونې چمتو کوي. دا د اقليم د بدلون په اړوند ځانګړو موضوعاتو راپورونه چمتو کوي. همدا راز د کار طريقې (اصول) چمتو کوي. د کار دا طريقې له هېوادونو سره مرسته کوي، تر څو د خپلو شنو خونو ګازونو د اخراج اټکل وکړي او له اتموسفير څخه يې لېرې کړي. د دې ادارې ارزونې په پخوانيو راپورونو او علمي خپرونو ولاړې دي. د شپږو ارزونو په اوږدو کې دا راپورونه د بدلېدونکي اقليم په اړه د زياتېدونکو شواهدو ښودنه کوي. او دا ښيي چې دا د انساني فعاليتونو له امله څه ډول منځ ته راغلي دي. <ref>{{Cite web|title=What is the IPCC?|url=https://eciu.net/analysis/briefings/climate-science-the-basics/what-is-the-ipcc|access-date=2022-11-08|website=Energy & Climate Intelligence Unit|date=18 October 2021|language=en}}</ref> === اصول او اداري قواعد === IPCC په "د IPCC د کار پر مخ وړونکي اصول" کې خپل اصول ټاکلي دي. په دې کې راغلي چې IPCC به د لاندې مواردو ارزونه کوي:<ref name="Principles2">IPCC. {{cite web|title=Principles Governing IPCC Work|url=https://www.ipcc.ch/documentation/procedures/}}. Approved 1–3 October 1998, last amended 14–18 October 2013.</ref> * د انساني فعاليتونو له امله د اقليم د بدلون خطر * د هغې احتمالي اغېزې، او * د مخنيوي لپاره احتمالي اختيارات. د IPCC د قوانينو تر مخې، د دې ادارې ارزونې جامع، مواقعي، پرانيستې او رڼې وي. په دې کې د اقليم بدلون د ساينسي پوهې اړوند ټولو معلوماتو ته پوښښ ورکړل شوی وي. له دې څخه ساينسي، تخنيکي او ټولنيز اقتصادي معلومات تر لاسه کېږی. د IPCC راپورونه بايد د تګلارې د سپارښتونو په اړوند بې پری وي. په هر حال، شونې ده چې د تګلارو د پلې کولو اړوند په واقعي عواملو هم تمرکز ولري. <ref name="Principles3">IPCC. {{cite web|title=Principles Governing IPCC Work|url=https://www.ipcc.ch/documentation/procedures/}}. Approved 1–3 October 1998, last amended 14–18 October 2013.</ref> == سرچينې == n94vvhoui03pi0bfy5ratm8pkz1o9d7 3 87769 369784 2026-10-10T02:03:03Z ښه راغلاست پیغام ورکوونکی 11444 د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي 369784 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|name=وصیل وصال}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Af420|<font color="black">'''Af420''']]''' </span> ^{<font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font>} ۱۰ اکتوبر ۲۰۲۶، گړۍ ۰۲:۰۳ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) trnz2n4oihhykqcyg02vxcdbhgi6yu2 3 87770 369785 2026-10-10T05:47:56Z ښه راغلاست پیغام ورکوونکی 11444 د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي 369785 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|name=رحیم الله حمید}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Af420|<font color="black">'''Af420''']]''' </span> ^{<font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font>} ۱۰ اکتوبر ۲۰۲۶، گړۍ ۰۵:۴۷ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) dzslyrgezwlm3v20znnb5z8m8vybf4f 3 87771 369788 2026-10-10T10:45:03Z M7 7508 M7 د [[د کارن خبرې اترې:Andrei Stroe]] مخ [[د کارن خبرې اترې:SlartibartfastT]] ته ولېږداوه: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Andrei Stroe|Andrei Stroe]]" to "[[Special:CentralAuth/SlartibartfastT|SlartibartfastT]]" 369788 wikitext text/x-wiki #مخګرځ [[د کارن خبرې اترې:SlartibartfastT]] espms6m3ruocmfr2bp7yl4t35niwy0b 3 87772 369789 2026-10-10T11:48:30Z ښه راغلاست پیغام ورکوونکی 11444 د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي 369789 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|name=وصیل وصال م}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Af420|<font color="black">'''Af420''']]''' </span> ^{<font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font>} ۱۰ اکتوبر ۲۰۲۶، گړۍ ۱۱:۴۸ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) 7n19aih4usjfqiwx028cqsek64lm68v