افغانستان

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ps">
  <siteinfo>
    <sitename>ويکيپېډيا</sitename>
    <dbname>pswiki</dbname>
    <base>https://ps.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D9%88%D9%85%DA%93%DB%8C_%D9%85%D8%AE</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">رسنۍ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">ځانگړی</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">کارن</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">د کارن خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ويکيپېډيا</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">د ويکيپېډيا خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">دوتنه</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">د دوتنې خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">مېډياويکي</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">د مېډياويکي خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">کينډۍ</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">د کينډۍ خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">لارښود</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">د لارښود خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">وېشنيزه</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">د وېشنيزې خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">تانبه</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">د تانبې خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">مهال‌ليک</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">د مهال‌ليک خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">چلنوال</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">د چلنوال خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">پېښه</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">د پېښې خبرې اترې</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>افغانستان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1090</id>
    <revision>
      <id>369898</id>
      <parentid>368472</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T22:03:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="275967" sha1="5jh8hbemno37yq541a0brigdtxlgji8" xml:space="preserve">{{مالومات/هېواد
| اوږد رسمي نوم = د افغانستان اسلامي امارت
| نوم            = افغانستان
| سيمه‌ييز نوم            = امارت اسلامی افغانستان
| بیرغ             = Flag of the Islamic Emirate of Afghanistan (with Pashto subtext).svg
| د بیرغ اړوند           = [[د افغانستان بيرغ|بيرغ]]
| ملي نښان      = Arms of the Islamic Emirate of Afghanistan.svg
| د ملي نښان شاليک               = د افغانستان اسلامي امارت ملي نښان 
| د سمبول ډول        =[[د افغانستان نښان|ملي نښان]]
| ملي ناره         ={{منځ|
لا إله إلا الله، محمد رسول الله&lt;br/&gt;
له الله (ج) پرته بل هېڅوک د عبادت وړ ندی او محمد (ص) د هغه رسول دی.
}}
| ملي ترانه   ={{منځ|
[[دا د باتورانو کور]]}}{{نوې ليکه}}{{منځ|
[[دوتنه:دا د باتورانو کور.flac]]}}
| نخشه              =  م.م_دايمي_نخشه.svg
|پلازمېنه= [[کابل]]
| لوی ښار= کابل
| کورډ            = {{Coord|34|31|N|69|11|E}}
| رسمي ژبې= {{hlist|[[پښتو]]|[[دري ژبه|دري]]}}
| قومونه= {{بې‌نومه لړليک
 |[[پښتانه]]
 |[[تاجکيان]]
 |[[اوزبکان]]
 |[[هزاره_گان|هزاره‌ګان]]
 |[[ایماق]]
 |[[تورکمنان]]
 |[[بلوڅان]]
 |[[د افغانستان توکمونه|نور]]
 }}
| دين = {{بې‌نومه لړليک
 | ٪۹۹،۷ [[په افغانستان کې اسلام|اسلام]] ([[دولتي(رسمي) دین|رسمي مذهب]])
 | ٪۳ [[د افغانستان نفوس پوهنه|نور]]
 }}
| د دين اړوند سرچينو کال= ۲۰۱۵
| وګړنوم                = [[افغان]] 
| د حکومت ډول=مرکزي حکومت&lt;br&gt;
اسلامي امارت
| د مشر سرليک۱         = [[د افغانستان امیرالمؤمنین|امیرالمؤمنین]] ([[هېوادمشر]])
| د مشر نوم۱= {{nowrap|[[مولوي ھیبت الله اخوندزاده]]}}
| د مشر سرليک۲= [[د افغانستان لومړی وزير|لومړی وزير]]
|  د مشر نوم۲= [[ملا محمد حسن اخوند]]
| د مشر سرليک۳= د سترې محکمې مشر
| د مشر نوم۳= [[عبد الحكيم اسحاقزى]]
| قانون جوړونه            =د افغانستان ستره محکمه
| د حاکمیت ډول= [[د افغانستان پېښليک|جوړښت]]
| پېښليک۱= [[د هوتکيانو ټولواکمني]]
| د بنسټ نېټه۱= [[ميرويس هوتک|۱۷۰۹]]–[[د کندهار محاصره|۱۷۳۸]]
| پېښليک۲= {{nowrap|[[د درانيانو ټولواکمني]]}}
| د بنسټ نېټه۲      = ۱۷۴۷–۱۸۲۳
| پېښليک۳= [[د افغانستان امارت|امارت]]
| د بنسټ نېټه۳= ۱۸۲۳–۱۸۳۹
| پېښليک۴= [[د درانيانو ټولواکمني|د درانيانو ټولواکمنۍ بیا راتګ]]
| د بنسټ نېټه۴= [[د افغان-انگرېز لومړۍ جگړه|۱۸۳۹–۱۸۴۲]]
| د بنسټ نېټه۵= [[د افغانستان امارت|د امارت بیا راتګ]]
| پېښليک۵= [[د افغان-انگرېز لومړۍ جگړه|۱۸۴۲–۱۹۲۶]]
| پېښليک۶= [[امير دوست محمد خان|دوست محمد خان افغانستان متحد کړ]]
| د بنسټ نېټه۶= [[د هرات لښکر لېږډ ۱۸۶۲-۱۸۶۳|۲۷ می ۱۸۶۳]]
| پېښليک۷= [[د گندمک تړون|د افغان-انګرېز تړون]]
| د بنسټ نېټه۷      = [[د افغان-انگرېز دويمه جگړه|۲۶ مې ۱۸۷۹]]
| پېښليک۸= [[د افغان-انگرېز درېمه جگړه|خپلواکي]]
| د بنسټ نېټه۸     = [[د افغانستان د خپلواکۍ ورځ|۱۹ اګست ۱۹۱۹]]
| پېښليک۹= [[د افغانستان شاهي واکمني|شاهي پړاو]]
| د بنسټ نېټه۹      = ۹ جون ۱۹۲۶
| پېښليک۱۰= [[د افغانستان جمهوريت|جمهوريت]]
| د بنسټ نېټه۱۰    = [[په افغانستان کې د ۱۹۷۳ زکال کودتا|۱۷ جولای ۱۹۷۳]]
| پېښليک۱۱= [[د افغانستان ديموکراتيک جمهوريت|ډيموکراټيک جمهوريت]]
| د بنسټ نېټه۱۱     = [[د ثور انقلاب|۲۷-۲۸ اپریل ۱۹۷۸]]
| پېښليک۱۲= [[د افغانستان اسلامي دولت|اسلامي دولت]]
| د بنسټ نېټه۱۲     = ۲۸ اپریل ۱۹۹۲
| پېښليک۱۳= [[د افغانستان اسلامي امارت|اسلامي امارت]]
| د بنسټ نېټه۱۳= ۲۷ سپتمبر ۱۹۹۶
| پېښليک۱۴= {{nowrap|[[د افغانستان اسلامي جمهوریت|اسلامي جمهوریت]]}}
| د بنسټ نېټه۱۴  = ۲۶ جنوري ۲۰۰۴
| پېښليک۱۵= [[د کابل سقوط (۲۰۲۱)|د اسلامي امارت بیا راتګ]]
| د بنسټ نېټه۱۵    = ۱۵ اګست ۲۰۲۱
|سيمه کيلومتره مربع= 652,867&lt;ref&gt;د افغانستان د احصایې مرکزي دفتر&lt;/ref&gt;
| د ساحې نړیواله درجه              = ۴۰م
|سيمه ميله مربع= 252,072
|د اوبو کچه  = ډېره ټيټه
| د نفوس اټکل= {{بې طرفه زیاتوالی}} ۴۲.۶۵۶.۸۸۹&lt;ref&gt;{{Cite web |title=د نړیوال بانک عامه ډېټا |url=https://data.worldbank.org/ |access-date=27 April 2024 |website=د نړیوال بانک عامه ډېټا |archive-date=26 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230526025607/https://data.worldbank.org/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| د نفوس اټکل کال= ۲۰۲۴
| د اټکلي نفوس نړیواله درجه= ۳۵م
| د وګړو ګڼه ګوڼه پر كم۲ = ۴۸.۰۸
| د وګړو ګڼه ګوڼه پر میله مربع= ۱۱۹
| د وګړو د ګڼې ګوڼې مقام= 
| جي‌ډي‌پي_پي‌پي‌پي               = ۱۷۰&amp;nbsp;ملیارده ډالره&lt;ref name=&quot;imf2&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=512,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2020&amp;ey=2020&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1|title=افغانستان|publisher=د پیسو نړیوال صندق|access-date=1 May 2023|archive-date=1 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230501160206/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=512,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2020&amp;ey=2020&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| جي‌ډي‌پي_پي‌پي‌پي پر کس= ۴۰۲۷ ډالره&lt;
ref name=&quot;imf2&quot;/&gt;
| کلنۍ جي‌ډي‌پي            = ۲۰،۱۳۶&amp;nbsp;ملیارده ډالره&lt;ref name=imf2/&gt;
| د جي‌ډي‌پي_پي‌پي‌پي کال       = ۲۰۲۰ 
| جي‌ډي‌پي پر کس = ۶۱۱ ډالره&lt;ref name=imf2/&gt; 
| د بشري پرمختيا کچه                    = ۱۸۲م
| د بشري پرمختيا کال               = ۲۰۲۰&lt;!-- سرچينه وکاروئ! --&gt;
 لږوالۍ&lt;!-- لږېدل/ډېرېدل/پر خپل حال --&gt;
| د بشري پرمختيا سرچينې                =&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/2023-24_HDR/HDR23-24_Statistical_Annex_HDI_Table.xlsx|title=د بشري پرمختيا اندازې اړوند د ۲۰۲۳/۲۴ کال راپور|publisher=[[د ملګرو ملتونو پراختیايي پروګرام]]|date=۱۳ مارچ ۲۰۲۴|access-date=22 March 2023|archive-date=19 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240319085123/https://hdr.undp.org/sites/default/files/2023-24_HDR/HDR23-24_Statistical_Annex_HDI_Table.xlsx|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=د بشري پرمختيايي اړوند د ۲۰۲۰م کال راپور|date=۱۵ ډيسمبر ۲۰۲۰|publisher=د ملګرو ملتونو پراختیايي پروګرام|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live|access-date=۱۶ ډیسمبر ۲۰۲۰ }}&lt;/ref&gt;
| پیسې               =افغانۍ
| د پیسو کوډ          =([[افغانۍ|؋]])(AFN)
| سيمه ييز وخت              = [[د افغانستان وخت]]
| د وخت توپير             = ۴:۳۰+&lt;br /&gt;[[سپوږميز لېږديز کالهنداره |هجري شمسي]]&lt;ref&gt;{{Cite news |date=۲۶ مارچ ۲۰۲۲ |title=نوي افغان حکومت (طالبانو) د هجري لمریز پر ځای د هجري شمسي کارول پیل کړل. |url=https://8am.af/eng/taliban-changes-solar-year-to-hijri-lunar-calendar/ |access-date=۴ سپټمبر ۲۰۲۲ |work=هشتِ صبح راډیو |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220904224713/https://8am.af/eng/taliban-changes-solar-year-to-hijri-lunar-calendar/ |archive-date=4 September 2022}}&lt;/ref&gt;
| د اوړي وخت نوټ               = ''[[د اوړي وخت|د ورځې د رڼا خوندي کولو وخت]] نه څارل کېږي''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.timeanddate.com/time/time-zones-interesting.html|title=نیم ساعت او ۴۵ دقیقې وخت زونونه|website=timeanddate.com|access-date=۲۳ ډيسمبر ۲۰۲۲|archive-date=15 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160215203607/https://www.timeanddate.com/time/time-zones-interesting.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| انټرنيټي ډومېن                  = [[.af]]
| رسمي وېبپاڼه        = 
}}
'''افغانستان''' په رسمي توګه '''د افغانستان اسلامي امارت''' په [[غر|غرونو]] کې کلابند يو غرنيز او سمسور [[هېواد]] دی چې د &quot;۴۳ میلیونه&quot; وګړو او «۶۵۲۸۶۴» کیلومتره مربع ځمکي په درلودلو&lt;ref&gt;Afghanistan Population 

https://worldpopulationreview.com/countries/afghanistan-population&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Afghanistan Summary 

https://www.britannica.com/summary/Afghanistan&lt;/ref&gt;سره [[د آسيا زړه|د آسيا په زړه]] کي پروت دی. په ټولیزه توګه دا هېواد د [[منځنۍ اسيا]] يوه ستراتېژیکه سیمه ګڼل کېږي چي په لوېدیځ کي له [[ايران|ایران]]، په شمال لوېدیځ کي له [[ترکمنستان]]، په شمال کي له [[ازبکستان]] او [[تاجيکستان|تاجکستان]] او په شمال ختیځ کي له [[چین د خلکو جمهوریت|چین]] سره ګډې پولې لري. همدارنګه په سوېل او سوېل ختیځ کي له [[پاکستان]] سره د [[ډیورنډ کرښه رسمي نه ده|ډیورنډ]] پر فرضي کرښه باندي پروت دی. افغانستان له تاریخي پلوه د لرغوني [[ګندهارا]]، [[باختر]]، [[اریا (سیمه)|اریا]]، [[سیستان]]، ارغنداب، [[د غلغلې ښار|غلغلې ښار]]، [[ضحاک ښار]]، [[د کاپیسا پاچاهي|کاپیسا]] او [[کابلستان]] تمدنونو کهول او ټاټوبی دی. 

د افغانستان هغه تاریخ چي تر اسلام مخکي پیلیږي د [[بلخ]] او امو سیند له اریایي تمدن څخه سرچینه اخلي چي مشهوره واکمنۍ یې د بلخ اریایان، د [[کاپیسا]] پاچاهي، د کوشانیانو دوره، د اسکندر مقدوني دوره او ګریکو بودیک تمدن ګڼل سوي دي. د بامیانو پخوانی مذهبي تمدن هم له دغو مدنیتونو څخه یو ګڼل کېدی، چي له جغرافيايي اړخه د ورېښمو پر سوداګریزه لار باندي پروت وو. ورپسې تر اسلام وروسته د هیواد په مشهوره واکمنیو کي طاهریان، صفاریان، سامانیان، غزنویان او د هرات تیموریان (چي په تاریخ کي ورته د ختیځ رینسانس د واکمنۍ په سترګه کتل کیږي) په ځانګړې توګه د یادوني وړ دي.

افغانستان د لوېديځ او ختيځ په څلور لارې کې پروت او د بېلابېلو قومونو او کلتورونو کور دی. یاد هیواد د تاريخ له نظره يو لوی سوداګريز مرکز پاتې شوی، چي له همدې امله په بېلابېلو وختونو کې د بېلابېلو قوتونو تر يرغل لاندې راغلی او لوټ تالان شوی دی. د [[تاريخ]] په اوږدو کې دا سيمه د فارس، مقدونيانو، [[عربان|عربانو]]، مغولو، ترکانو، او يونانيانو لخوا نيول سوې.

په ۱۷۴۷ زېږدیز كال کي معاصر افغانستان د لومړي ځل له پاره د [[احمد شاه بابا]] له خوا د دولت په توگه اعلان او پولي یې معلومې شوې. دغه پولي چي تر انګریزي استعمار مخکي دافغانستان رسمي سرحدات ګڼل کېدل، وروسته د[[بریتانوی هند|بریتانوي هند]] او تزاري [[روسیه|روسیې]] له خوا په زور له افغانستان څخه جلا اوپخپلو مستعمرو پوري ونښلول سوه. تر انګریزي استعمار وروسته اوسنئ نوی افغانستان د لومړي ځل لپاره د درېيم افغان-انګليس جګړې وروسته په ١٩١٩ کال کې د يوه خپلواک هېواد په توګه هغه وخت راڅرګند شو کله چې بهرنيانو د افغانستان په چارو کې لاسوهنه پرېښوده او غازي امان الله خان وتوانېدی چي دخپل ولس په مرسته دغه هیواد ته خپلواکي ورپه برخه کړي.

د [[محمد ظاهر شاه]] اوږدمهالې واکمنۍ په وروستيو کې د ځينو بدلونونو او مډرن جمهوريت جوړولو لپاره [[سردار محمد داود خان|سردار محمد داوود خان]] په ۱۹۷۳ زېږدیز کال کې پر دولت سوله ييزه کودتا وکړه چې په پايله کې يې [[د افغانستان جمهوريت]] رامېنځته شو. داوود خان د جمهوريت په پيل کې د هیواد رغونې لپاره ډېرې درنې پروژې په کار واچولې همداراز ډېر ژر او چټک بشپړېدلې، افغانستان په پراخه کچه بدلون وموند، بهرنی سياست او [[ديپلوماسي|ډيپلوماسي]] يې له پخوا ځواکمنه شوه، خو د پينځه کلونو واکمنۍ وروسته د [[د خلق ډموکراتيک ګوند|خلق ډيموکراتيک ګوند]] پلويانو په واک کې د داخلېدو غوښتنې پيل کړې چې د سردار داوود خان له غبرګون سره مخ شوې او د خلق ګوند غړي لکه [[نور محمد ترکی|نورمحمد ترکی]]، [[سلېمان لايق]] او ځينې نور غړي يې بنديان کړل، دې کار د خلقیانو او حکومت ترمېنځ واټن ډېر کړ چې په پايله کې خلقيانو عام ولس او پوځ پر حکومت باندې راوپاڅاوه چې په پايله کې د [[د افغانستان ديموکراتيک جمهوريت|افغانستان ډيموکراتيک جمهوريت]] رامېنځته شو چې [[نور محمد ترکی|نورمحمد ترکی]] رسماً د هېواد ولسمشر شو، د يو کال وروسته د خلقيانو په مینځ کې مخالفتونه رامېنځته شول، د دې ګوند بل مشهور غړي [[حفيظ الله امين]] پر [[نور محمد ترکی|نورمحمد ترکي]] کودتاه وکړل، تر دې دمه د افغانستان خپل داخلي حکومت وو هېڅ بهرني لاسوهنې يا بل څه نه وې، خو له لنډې مودې وروسته د خلق ګوند يو بل ياغي شوي غړي [[ببرک کارمل]] د شوروي پوځيانو سره يوځای افغانستان ته رادننه شو چې په پايله کې يې د لومړي ځل لپاره د بهرنيو په مرسته او خوښه یو حکومت جوړ کړ، د هغه له واکمنۍ سره داخلي جګړو هم زور واخيست چې ترننه پورې دا هېواد ورڅخه کړېږي.

== تاريخ  ==
{{آرنی|د افغانستان کړکېښ }}
[[دوتنه:Buddha of Bamiyan.jpg|left|thumb|300px|[[د باميانو بودايي پژۍ]], چي لرغونتوب يې تر لمړنۍ پېړۍ پوري رسیدی، او د نړۍ تر ټولو ستر پژۍ وو، د طالبانو د لومړۍ واکمنۍ په وختونو کي په ٢٠٠٠ زېږديز کال کي له مینځه يووړل سو. ]]

'''تر تاریخ مخکي دوره'''

په افغانستان کي د لرغونپوهانو له لوري د کیندنو پر اساس د یوشمېر انساني غړو او اعضاوو موندنه دا ښيي چي پردغه خاوره لمړنئ انساني ژوند تر تاریخ مخکي دورې ته ورګرځي او شاوخوا 52000 کاله مخینه یا قدامت لري&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Ancient Afghanistan 

From First Settlers to Early Civilizations

https://www.worldhistory.org/Ancient_Afghanistan/
&lt;/ref&gt;.

'''د اریایانو لرغونې دوره''' 

تر تاریخ وړاندي دورې را وروسته د افغانستان په خاوره کي تر ټولو لرغونې دوره د امو سیند په اوږدو کي د باختر (بلخ) مدنیت دی، چي د [[عيسی|حضرت عیسی]](ع) تر پیدایښت 2200 کلونه په هاخوا پیل سوی دی. تاریخونه په ډاګه کوي چي تر عیسوي زیږد 2000 کاله مخکي لرغونو اریایانو له مرکزي اسیا څخه افغانستان ته کډي پیل او ددغه سیمي له باختریانو سره یې اړیکي ورغولې. دوی د امو سیند په سوېل کي د هندوکوش له غرونو سره میشت سول. یاده دوره د افغان تاریخ ویدي مدنیت بلل کیږي چي مشهوره قبیلې یې پکت (پښتون)، الینا ( د لغمان او نورستان خلک) او ځیني نور وه. ددې دورې ډېرئ تاریخونه د لرغونو هندي ویدونو په سرچینو کي موندل کیږي&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;تر اسلام دمخه تاریخي افغانستان / عبدالحی حبیبي

https://ketabton.com/book/1517&lt;/ref&gt;.

د اریایانو بل تمدن تر زیږد 1200 کاله مخکي پیل سوی دی چي د معلوماتو سرچینه یې د اوستا په نامه اثر دی، کوم چي پنځه بابه لري. په دې دوره کي د لرغوني افغانستان مشهوره واکمن یما د بلخ ښار ودان کړ. یما د اوستایي مدنیت اړوند پیشدادي کورنۍ څخه واک ته رسېدلی وو، او تر تهمورث او کیومرث وروسته یې چاري په لاس کي واخیستې. دنوموړي د واکمنۍ پر مهال نه یوازي دا چي افغانستان د هغه زمانې له پرمختللي تمدن سره اشنا سو، بلکي په دې هیواد کي د زرتشت دین هم پرمختګ وکړ، او شاوخوا سیمو ته خپور سو.

تر عیسوي زیږد اووه پېړۍ مخکي افغانستان د ماد په نوم یوې ستري واکمنۍ لاندي راغی، چي شاوخوا یوه نیمه پېړۍ یې له تور سمندر څخه نیولې د هند تر پولو پوري لوی شمېر سیمي په واک کي اخیستي وې. د مادیانو پلازمینه هګمتان نومېدل او ددې واکمنۍ څلور پاچهان د افغانستان په تاریخ کي ډېر شهرت لري چي نومونه یې په ترتیب سره دیوکس (Deices)، فره اورتس (فرورتیش)، هووخ شتر (کواکزار) او استیاګس (Asteyages) دي&lt;ref&gt;Empire?

https://www.livius.org/articles/people/medes/&lt;/ref&gt;. فرانسوی تاریخ پوه ډار مستتر وایي چي د مادیانو ژبه پښتو ژبي ته نژدې یا ورته بڼه درلوده، او هرودوت په دې اړه یوه بېلګه د (سپي) لفظ وړاندي کوي چي مادیانو به ورته سپاکو ویل. ددوی په واکمني کي د اریايي خلکو یو ټبر چي خلکو (پارسوا) بلل، له شمال څخه سوېل ته کوچ وکړ او پر هغه ځمکه باندي مېشت سول، چي وروسته یې نوم پارس سو.   

'''هخامنشیان'''   

د ماد واکمنۍ په وروستیو کلونو کي د کوروش په نامه ددوی یو چارواکۍ چي د ماد د وروستي واکمن د لور زوی کېدی، د بغاوت رپۍ پورته کړ اوپه لنډ وخت کي یې د [[هخامنشیانو سترواکي|هخامنشیانو]] په نوم یوه بله واکمني چي تر مخکنیو مادیانو هم لویه وه رامنځ ته کړه. هخامنشي واکمنانو په اصل کي د ماد واکمني تر چتر لاندي د سیمه ییزو مشرانو په توګه واک مخته وړی، خو کله چي د ماد اخري واکمن (استیاګس) خپله لور ماندانه (Mandane) دویم کمبوجیه ته ورکړه، ددوی دواړو له یوځایوالي څخه کوروش وزېږېدی او همدغه شخص د ماد واکمني ته د پای ټکئ کښېښود.   

د هخامنشیانو واکمنۍ نفوس په هغه زمانه کي تر 49 میلیونه وګړو زیات وو&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Achaemenid Empire 

https://study.com/academy/lesson/the-achaemenid-empire-history-region-timeline.html&lt;/ref&gt;، او د اسیا لویه سیمه یې تر واک لاندي کړې وه. ددې کورنۍ نژدې دیارلسو واکمنانو له 550 مخکي تر زیږد څخه بیا تر 330 مخکي تر زیږد پوري یو په بل پسې حکومتونه وکړه، څو چي د یونان له لوري د مقدوني سکندر په مشرۍ خونړي بریدونه ورباندي پیل او په لنډ وخت کي یې له پښو وغورځول. دهخامنشیانو په دور کي د افغانستان اړوند مشهوره ولایتي سیمي چي ساتراپي یې بلل او مشر یې ساتراپ نومېدی عبارت وې له : پرثوه Parthava (خراسان او ګرګان)، باختریش (بلخ)، زرنګه Zaranka (زرنج یا سیستان)، هره یوه Haraiva (هرات)، ګداره (د کابل سیند او پیښور)، ته ته ګوش (د کوهاټ، بنو او خټکو سیمي) او هراووتیش Harauvatish (اراکوزی یا ارغنداب) څخه.    

هیرودوت پخپل کتاب کي د هخامنشي واکمنۍ اړوند ځیني خلک او ټبرونه ګنداریوي، دادیکای، پارس او پکتوان بللي دي، چي تاریخ پوهانو یې ګنداریوي د اوسني کندهار، دادیکای یې تاجکان او پکتوان یې پښتانه گڼلي دي&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Internet Archive

&lt;nowiki&gt;https://archive.org&lt;/nowiki&gt; › downloadPDF

The histories of Herodotus&lt;/ref&gt;.   

'''سکندر مقدوني'''   

تر زیږد درې نیمي وړاندي کله چي د هخامنشي واکمنۍ چاري د داریوش په نوم یو ناتوانه واکمن ته په لاس ورغلې، ورسره سم په [[یونان]] کي هم ستر اوښتون رامنځ ته سو، او د [[مقدوني سکندر|سکندر]] په نامه شخص دخپل پلار تر مړیني وروسته د یونان واګي په لاس کي واخیستې. سکندر چي د لوی سکندر او مقدوني سکندر په نوم هم پېژندل کيږي د دویم فیلیپ زوی وو او په 336 مخکي تر زیږد کي یې هغه وخت د یونان تخت او تاج ترلاسه کړ کله چي یې پلار په یوه مېله ځای کي ووژل سو. نوموړی د خپل پلار په څېر د منظم سلطنت څښتن وو او چي څنګه واک ته ورسېدی د ځواکمن لښکر تر جوړولو وروسته يې د هخامنشي واکمنۍ سره ډغري پیل کړې.   

څرنګه چي د هخامنشي واکمنۍ پرمهال د پارس او ختیځ خلکو خلکو له یونان سره لویي نښتي کړي وې، سکندر هم د یادي دښمنۍ او پر نړۍ باندي د واک د ترلاسه کولو په پار مخ د اسیا په لور راوخوځېدی، او د څو لنډو او خونړيو نښتو په پایله کي یې تر افغانستان پوري پراته هیوادونه او سیمي یوپه بل پسې لاندي کړې. هخامنشي واکمن تر یوې اندازې هڅه وکړه چي د نوموړي مخه ونیسي، خو د کمزوري مدیریت او نامنظمي پالیسۍ له کبله یې چاره له لاسه ووتل او سکندر یې د پلازمیني په نیولو او هغې ته په اور اچولو باندي ملا ورماته کړه.    

هخامنشي واکمن داریوش په 330 مخکي تر زیږد کي د خپلو دریو قومندانانو په لاس په داسي حال کي ووژل سو چي سکندر د نوموړي په تعقیب پسي روان وو. تر وژلو وروسته یې د بلخ سیمه ییز واکمن بسوس د سکندر په وړاندي د جګړې اعلان وکړ او له رخج او رنګیانا (سیستان او کندهار) او آریا (هرات) له سیمه ییزو مشرانو سره څخه یې مرسته غوښتل چي هغوی هم مثبت ځواب ورکړ (( د یادوني وړ ده چي داریوش همدغه سیمه ییزو مشرانو وژلی وو )).    

دپورته سیمه ییزو مشرانو په لړ کي د آریا واکمن بارزانس لمړئ سکندر ته تسلیم سو، خوکله چي د سکندر لښکري له هرات ووتې، ده یرغل ورباندي وکړ او سکندر مجبوره سو چي د بلخ او سیستان د واکمن سره یوځای دی هم بیرته تر برید لاندي ونیسي او په اخر کي یې وواژه. د سیستان، آریا او هلمند ناوې وروسته سکندر په 329 مخکي تر زیږد کي اوسني کندهار ته ورسېد، او د اراکوزیا ښار یې چي اوس [[زوړ کندهار|زوړ ښار]] نومیږي ودان کړ. ورپسې یې د کابل له لاري پر کاپیسا او چاریاکار یرغل وروړ او د هندوکوش له لاري یې شمالي افغانستان سقوط او د بلخ واکمن یې د امو سیند هاخوا ته په تیښته اړ ایستی.    

د شمالي افغانستان او امو سیند یوشمېر سیمو تر نیولو وروسته سکندر په 327 مخکي تر زیږد کي د هندوکوش له لاري [[فدرالي قبايلي سيمې|قبایلي سیمو]] ( اوسني کنړ او [[پښتونخوا|پښتونخواه]]) ته وخوځېدی خو ددې ځای خلکو د نورو په پرتله درنې نښتي ورسره وکړې او سکندر مجبوره سو چي ددوی سره ډېر ښکیل پاته سي. د قبایلو تر نیولو وروسته سکندر د هندوستان سیمه ژر ایل کړه او په 323 مخکي تر زیږد کله چي بیرته [[بابل]] ته ولاړی د [[ملاريا|ملاریا]] ناروغۍ له کبله هلته مړ سو&lt;ref&gt;څپرکۍ: د سکندر یرغلونه:

کتاب : د افغانستان لنډ تاریخ

لیکوال : علامه عبدالحی حبیبي

https://www.ketabton.com/book/858&lt;/ref&gt;.   

د سکندر تر مړیني وروسته د سیمه ییزو یوناني واکمنانو او قومندانانو له لوري د واک پر سر خونړي نښتي وسوې او په دوی کي یو تن یونانی قومندان چي سلیکوس نومېدی د سکندر د واکمنۍ ختیځي سیمي یې له سوریې نیولې تر افغانستان پوري پخپل واک کي راوستې، او تر زیږد 255 کاله مخکي وختونو پوري یې حکومت ورباندي وکړ.    

دسکندر د پورته ذکر سویو بریدونو په پایله کي د افغانستان او ختیځ پر تمدنونو باندي د یوناني کلتور اغیزي په پراخه کچه څرګندي سوې او د یونانیانو له لوري یوشمېر عصري ښارونه لکه [[آی خانم]]، [[اراکوزیا (کندهار)|اراکوزیا]] او ځیني نور د افغانستان پر خاوره ددې سبب سول چي زرګونه کلونه وروسته هم زموږ د هیواد لرغونی تاریخ ژوندئ وساتي. آی خانم د تخار ولایت سره نژدې یو تاریخي ښار دی چي د افغانستان د تاریخ 2300 کاله هاخوا دوره موږ ته راښيي، او اراکوزیا د اوسني کندهار ولایت اړوند زوړ ښار دی چي سکندر د خپلو نظامیانو لپاره جوړ کړی وو.   

'''باختري خپلواک دولتونه'''   

تر زیږد 255 کاله پخوا کله چي پر افغانستان د سلوکیانو (دسلیکوس اولاده) واکمني کمزورې سول، د بلخ سیمه ییز امیر لمړي دیودیتس د یونان د نوي باختري واکمنۍ بنسټ کښېښود. نوموړی تر 250 کلونو مخکي تر زیږد پوري د بلخ، سغد، مروه او تخار واکمن وو او تر مړیني وروسته یې زوی دویم دیودیتس شل کاله واکمني وکړه. دیودیتس د خپلي واکمنۍ پر مهال هرات او هریرود سیمي هم پخپلي واکمنۍ ورګډي کړې او د پارتی واکمن ارساس سره یې دوستي ټینګه کړه، خو دده واکمني تر ډېره پوري دوام ونکړ او په 220 مخکي تر زیږد کي د آی تیدیوم په نامه یو شخص واک ترې ونیوی. د آی تیدیوم د واکمنۍ پر مهال د شام یوناني واکمن پر پارت او افغانستان باندي یرغل وکړ او د پارتیانو تر پرځولو وروسته یې د آی تیدیوم ځواکونه د هریرود په جګړه کي تر زریاسپ سیمي پوري شاتګ ته اړ کړه. آی تیدیوم پخپل پلازمینه کي تر دوه کاله محاصرې وروسته د شامي واکمن سره سوله وکړه او په بلخ کي یې د سلطنت واګي بیرته له سره ټینګي کړې.    

190 کاله مخکي تر زیږد کله چي آی تیدیوم مړ سو پرځای یې زوی دیمیتریوس واک ته ورسېدی او د خپل هیواد پولي یې تر هند او سویلي افغانستان پوري پراخه کړې، خو دده سره هم واک او ځواک یاري ونکړه او په 181 مخکي تر زیږد کي یې له یو قومندان ایوکراتید څخه ماته وخوړه. څرنګه چي په باختر او شاوخوا سیمو کي د آی تیدیوم کورنۍ نفوذ لاهم پرځای پاته وو، ایوکراتید هم تر ډېره پوري سیمه پخپل واک کي نسوای ساتلای او له همدې امله یې خپله پلازمینه د هندوکوش سويل کاپیسا ته ولېږدول. دده تر مړیني وروسته یې زوی واک ته ورسېدی او دخپلي واکمنۍ پولي یې تر شمال او ګندهارا پوري وغزولې. نوموړی چي اصلي نوم یې هیلوکلس وو د باختري واکمنۍ وروستئ پاچا ګڼل کیږي او یوه پېړۍ مخکي تر میلاد یې واکمني د ساکانو په نامه یو ټبر له لوري وپرځول سوه.   

'''په افغانستان کي د بوداییزم خپرېدل'''   

په افغانستان کي د سکندر او اریایانو د پورته یادو واکمنیو پرمهال یوه ستره پېښه چي د خلکو په باورونو او معنوي ژوند باندي یې اغېزه وشیندل هغه د بودیزم یا [[بوديزم|بوداییزم]] (دین) خپرېدل وه. تر زیږد پنځه پېړۍ دمخه له 563 څخه 483 کلونو پوري د لرغوني هند په نیپال کي د سیدهارت په نوم یو مذهبي شخص چي د سدودانا او مایا ګوتم زوی وو د خپل نوي دین بوداییزم (دین) بنسټ کښېښود&lt;ref&gt;Buddhism 

https://www.bbc.com/news/uk-england-cambridgeshire-58487544&lt;/ref&gt;. سیدهارت د خپلو هڅو په پایله کي وتوانېدی ترڅو د خپل ژوند ترپایه بوداییزم د یو ستر مسلک او عقیدې په توګه خلکو ته ورسوي اوپه لنډ وخت کي یې د خپلو پیروانو په مرسته د هند سربېره افغانستان او منځنۍ اسیا ته هم د بوداییزم د خپرېدلو لاره ومومي. افغانستان ته د بوداییزم راتګ د سیدهارت د ژوند له لمړیو لسیزو سره راپیل سو، او د نوموړی تر مرګ څو لسیزي وروسته په 349 مخکي تر زیږد کي یوشمېر بودایي ښوونکو د جمجمه په نامه پژۍ د ناګارا ویهارا (Nagara Vihara) یا اوسني [[ننګرهار ولایت|ننګرهار]] (جلال اباد) ته راوړ او همدلته یې عبادتځای ورته جوړ کړ. ورپسې بل عبادتځای او ښوونیز مرکز د لوکوتاراوادا (Lokottaravada) په نامه د هندوکوش غرونو له لاري لرغوني بامیان ته راوړل سو، چي پنځه برخي یې درلودې. تر زیږد 330 مخکي کله چي سکندر افغانستان ونیوی د بوداییزم له پیروانو سره یې چنداني کار ونه درلود، ځکه نوموړی یو سیاسي او فوځي شخصیت وو. د هند په لرغونې ځمکه کي د موریا امپراطورۍ مشهوره واکمن اشوکا د سکندر تر یرغل یوه پېړۍ وروسته د ګندهارا (کندهار) ښار ته خپل یو پلاوی واستاوه او هلته یې د اوسني کندهار په چل زینو سیمه کي د بوداییزم د مذهبي لارښوونو ترڅنګ څو لیکني د یادګار په توګه ولیکلې چي اوس هم شتون لري&lt;ref&gt;تاریخ بودیسم در افغانستان 

https://studybuddhism.com/fa/mtala-at-py-shrfth/tary-kh-o-frhng/body-sm-dr-aasy-ay-mrkzy/tary-kh-body-sm-dr-afghanstan&lt;/ref&gt;. د بودایي مذهب د پیروانو یادي هڅي ددې سبب سوې ترڅو افغانستان څو پېړۍ پرله پسې ددغه دین تر اغیز لاندي راسي او لوی شمېر پیروان ومومي.   

'''ساکان'''   

د وروستي باختري واکمن هیلوکلس سلطنت تر میلاد یوه پېړۍ مخکي د سیمه ییزو مشرانو له لوري دړي وړي سو او په همدې وخت کي له ګندهارا او سیستان څخه د ساکانو په نامه یوه لویه ډله په دې وتوانېدل ترڅو دغه سیمه ییز مشران هم ایل کړي. د افغانستان په لرغوني تاریخ کي د ساکانو قوم اړوند څلور واکمنان تر اوسه پوري پېژندل سوي دي چي نومونه یې په ترتیب سره هرایوس، مایوس، ازیس او ازیلیسیس وه. د انګرېز تاریخ پوه په قول ددوی نومونه د لرغوني پښتو سره ډېر سر خوري. د یادولو وړ ده چي ساکان د اوسنیو څېړنو له مخي د منځنی اسیا او تورسمندر څخه راغلي خلک وه&lt;ref&gt;https://www.bbc.com/news/uk-england-cambridgeshire-58487544&lt;/ref&gt;. د تاریخونو پر بنسټ پر افغانستان د ساکانو د واک موده تر یوې پېړۍ هم لږ وه، خو د واک ساحه یې د باختري دولت تر سوېل او سوېل ختیځو پوري غځېدلې وه.    

'''کوشانیان'''    

د 165 مخکي تر زیږد په شاوخوا کي د چین له ختیځ څخه د یوچي Yueh_Chi په نامه یو ټبر چي له اریایي ساکانو سره یې وینه ګډېدل، لمړئ د اموسیند شمال او بیا افغانستان ته راوکوچېدی او د هیواد په شمال کي یې د تخار د خلکو په مرسته د بلخ ولایت لاندي کړ. د یوچي او تخاریانو ترمنځ ددې ګډون له امله د کوی شانګ یا کوشان په نامه نوی ټبر منځ ته راغی، چي لمړئ واکمن یې کوجوله کره کدفیزیس (Kujula-Kara-Kadphesis) نومېدی&lt;ref&gt;کتاب : د افغانستان لنډ تاریخ 

څپرکۍ : کوشانیان

لیکوال : علامه عبدالحی حبیبي 

https://ketabton.com/book/1517&lt;/ref&gt;. کوجوله د بلخ تر نیولو وروسته د اریانا پاته برخي لکه کابل، کاپیسا، غزني او سویلي پښتني سیمي یوپه بل پسې لاندي کړې او ترخپل مړیني 78 زیږدیز کال پوري یې د کوشان ځواکمن سلطنت پر پښو ودراوه. د نوموړي تر مړیني وروسته یې زوی ویما کدفیزیس (Wema Kadphesis) او ورپسې [[کنیشکا]] نومي شخص واک ته ورسېدل. کنیشکا چي د افغانستان او هند په تاریخ کي د اریانا له سترو واکمنانو ګڼل کیږي د خپل امپراطوري لمنه یې له ادبي او اقتصادي پلوه ډیره پراخه کړه او د سلګونو معبدونو جوړولو ترڅنګ يې د لرغوني افغانستان ستره اقتصادي لاره (د ورېښمو لار) د چین، هند او اروپا ترمنځ د تجارت د مرکز په توګه ژوندۍ کړه. د نوموړی د واکمنۍ ژمنئ مرکز پوروساپورا یا اوسنی پېښور او دوبنۍ پلازمینه یې [[باګرام ولسوالۍ|بګرام]] او کاپیسا وه چي لرغوني اثار یې اوس هم د افغانستان تېر دوه زره کلن تاریخ په ډاګه کوي. همدارنګه د امپراطورۍ پولي یې له [[بخارا]] څخه تر ګنګا سیند او همداسي د چین له ځمکي څخه تر سویلي هند پوري رسېدلي وې&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/biography/Kaniska&lt;/ref&gt;. یوه اړینه خبره چي دلته د یادوني وړ ده، هغه دا چي د اریایي تمدن، یوناني تمدن، بودایي تمدن او کوشانیانو ستر فرهنګي او سیاسي مرکزونه د لرغوني افغانستان اړوند په پېښور، بامیان، کاپیسا، بګرام، جلال اباد، هډه، ګندهارا، بلخ، هرات او تخار ولایتونو کي واقع وه.     

'''کیداري واکمني، ساسانیان او د افغان ویئ (لفظ)'''     

په دویمه زیږدیزه پېړۍ کي د کنیشکا له مړیني سره سم د کوشانیانو پایڅوړ هم پیل سو او تر مرګ وروسته یې زامن د بېلابیلو سیمو څښتان سول. د افغانستان په دننه کي دې حالاتو د لویدیځو سیمو واکمنان د پارس د ساساني واکمنۍ په لوري راوکاږل او په دې توګه ساساني ځواک ته په افغانستان کي د لاسوهني زمینه برابره سول. یوازینئ افغان واکمن چي د ساسانیانو ددې تیري په وړاندي ودرېدی هغه دبلخ شهزاده کیدار وو، کوم چي له کوشاني واکمنۍ څخه پاته سوی شهزاد ګڼل کېده. د کیدار واکمني د افغانستان په لرغوني تاریخ کي د کیداریانو په نامه یاده سوې ده او د ذکر سوي شهزاده اولادونه او پاته کوشانیان ترهغه مهاله چي په افغانستان کي مېشت وه د ساسانیانو په وړاندي یې پرله پسې پاڅونونه او خونړي جګړې ترسره کولې چي دې جګړو د ساساني ځواک پښې لړزاندي کړې او هیڅکله ونه توانېدل ترڅو پر ټول افغانستان باندي ولکه ټینګه کړي. یرغلګر ساسانیان په اصل کي د ساسان په نوم یو شخص اولاده وه او ددې کورنۍ لمړئ واکمن اردشېر نومېدی چي په پارس کي یې د ساساني واکمنۍ بنسټ کښېښود&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. د نوموي تر مرګ وروسته یې اولادونه د افغانستان د کورنۍ ګډوډۍ څخه په ګټه اخیستلو باندي دغه هیواد ته اړم سول او تر پېښور پوري یې ځمکي لاندي کړې، خو لکه څنګه چي یادونه وسوه هیڅکله یې په دې سیمه کي ارام ونه موند او مجبوره وه چي هروخت په کړکیچ کي ښکېل پاته سي. د ساسانیانو د واکمنۍ یوازیني اړین څیز چي د افغان تاریخ اړوند ګڼل کیږي هغه د افغان اوسنۍ کلیمه ده چي د 260_273 زیږدیز کلونو په شاوخوا کي د پارس په نقش رستم کي د(Abgan) په بڼه د شاپور په نوم لیک کي موندل سوې ده.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;     

'''هفتالیان'''     

د ساسانيانو او کیداریانو د جګړې په دوام په پنځمه زیږدیزه پېړۍ کي د هپتالیانو (Hephthalites) یا ایپتالیانو (Ephthalites) په نوم یو ټبر چي دسنکسریټ ژبي په هندي سرچینو کي شوته هونه (سپین هونان) هم یاد سوي دي له مرکزي اسیا څخه مخ پر شمالي هندوکوش راوکوچېدل او د بلخ په نیولو یې د کیداریانو واکمني سقوط او ساسانیان یې هم له ګواښ سره مخ کړل.&lt;ref&gt;https://silk-road.com/artl/heph.shtml&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;د افغانستان لنډ تاریخ

څپرکۍ : هفتالیان 

لیکوال : علامه عبدالحی حبیبي

https://www.ketabton.com/book/858&lt;/ref&gt; دشمالي هندوکوش د تخارستان او باختر ولایتونو تر پرځېدو وروسته دې نوي ډلي د کابل او ګندهارا په لور مخه کړه او د هغه سیمو په نیولو یې د افغانستان ټول واک په لاس کي واخیست. د پارس ساساني واکمن (بهرام ګور) ددوی د مخنیوي لپاره په 427 کال کي د مرو رود په سیمه کي یوه خونړي نښته ورسره وکړه چي په پایله کي يې هفتالیانو ماته وخوړه او مشر (خاقان) یې ووژل سو. د بهرام ګور تر مړیني وروسته یې زوی (دویم یزدګرد) واک ته ورسېدی او هغه هم د پلار په څېر له هفتالیانو سره زور ازموینه پیل کړه خو د تېر پر خلاف داځل هفتالیان ځواکمن وه او ساساني لښکري یې د جګړې په ترڅ کي د افغانستان لویدیځ ته پر شا کړې. په 557 زیږدیز کال کي د یزدګرد له مړیني سره سم د هغه زوی او د بهرام ګور لمسئ (فیروز) واک ته ورسېدی او له هفتالیانو سره یې د ډغرو وهلو یوه بله سلسله راپیل کړه خو داځل ساساني ځواکونه دومره وځپل سوه چي فیرزو یې مجبوره کړ ترڅو هفتالیانو ته باج ورکړي او ځان او خپله واکمني ددې حالت څخه وژغوري. له یادي پیښي لږ وخت نه وو تېر سوی چي فیروز بیرته خپله ژمنه ماته کړه، او د اخري ځل لپاره یې خپل بخت له هفتالیانو سره په جګړه کي وازمایه خو دې جګړې نه یوازي دا چي ساساني لښکر دړي وړي کړ، بلکي فېروز هم سر پکښي بایلاوه او تر مرګ وروسته یې لور د هفتالي واکمن (اخشوان) لاسته ورغله چي هغه بیا وروسته واده ورسره وکړ.&lt;ref&gt;https://weaponsandwarfare.com/2018/10/15/hephthalites/?amp=1&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;د افغانستان لنډ تاریخ 

څپرکۍ : هفتالیان

https://www.ketabton.com/book/858&lt;/ref&gt;

د اخشوان او پارسي شهزادګۍ پورتنئ واده د افغانستان او پارس ترمنځ د یوې اوږدې سولي پیلامه وګرځېدل او د پارس ساساني دولت افغانانو ته د پخوا په څېر ججه ورکول پیل کړل. اخشوان نژدې نیمه پېړۍ واکمني وکړه او په دې موده کي د اریانا (افغانستان) خاوره له هند او چین څخه نیولې تر پارس پوري پراخه سول. د نوموړی تر مړیني وروسته يې زوی توره منه (Turamana) او ورپسې لمسئ میهیره کوله (Mihirakula) واک ته ورسېدل، چي پلازمینه یې سیالکوټ سیمه ګڼل کېده او پولي یې په ختیځ کي د هند له ګوپتا دولت سره نښتي وې.&lt;ref&gt;https://data1.geo.univie.ac.at/projects/dasantlitzdesfremden/showcases/showcase9%3Flanguage=en.html&lt;/ref&gt; د اخشوان، توره منه او میهیره کوله واکمنی په لرغوني افغانستان کي د هفتالیانو تر ټولو ځواکمن دولتونه وه چي تمدن یې د هیواد له دري او پښتو ژبو سره هم ګډ سوی وو او ځیني لغاتونه یې لکه خان، اولس، جرګه، یرغل، همرویسه (میرویس) او داسي نور تر اوسه په پښتو ژبه کي استعمالیږي.&lt;ref&gt;د افغانستان لنډ تاریخ 

څپرکۍ : هفتالیان 

عبدالحی حبیبي

https://www.ketabton.com/book/858&lt;/ref&gt;

د میهیره کوله تر مړیني وروسته د هفتالیانو واکمني پر افغانستان کمزورې سول او د شپږمي زیږدیزي پېړۍ په وروستیو کي له شمال څخه ترکي قبیلو او له لویدیځ څخه د پارس خسرو انوشیروان پر هیواد باندي یرغل وکړ چي په دې سره افغانستان نه یوازي داچي له مرکزي دولت څخه بې برخي سو، بلکي هره سیمه یې د ځایي سیمه ییزي واکمنۍ په ډول خپلواکه سول او بهرنیو یرغلګرو ته یې بېلابیلي ستونزي وزېږولې. د ملوک الطوایفۍ په دغه دوره کي ځیني مشهوره سیمه ییزي کورنۍ د غزني لویکان، د زابل رتبیلان، د کابل شاهان او د هندوکوش په شمال کي ترک خاقان وه. د کابل شاهان او زابل رتبیلان چي یوه یې له غزني څخه تر سیستانه او بل یې له کابل څخه د پنجاب تر څنډو پوري واکمني کول د نورو په نسبت ځواکمن او له یوبل سره یې دوستي هم درلوده. د شمال خاقان بیا ددوی څخه بېل یوه جنګیالئ ټبر وو چي څوځله یې له پارسیانو سره هم نښتي وکړې او هغوی یې د افغانستان پر ځمکه ارامۍ ته نه پرېښودل.&lt;ref&gt;د افغانستان لنډ تاریخ 

عبدالحی حبیبي 

څپرکۍ : افغانستان د اسلام د پیدایښت په وخت کي 

https://www.ketabton.com/book/858&lt;/ref&gt; پارسیانو په دې وخت کي د افغانستان پر لویدیځه برخه (هرات او شاوخوا سیمو) باندي تر نورو ډېر نفوذ درلود او د ګډوډیو په دغه دوره کي یې د اسلام تر راتګه پوري پخپل واک کي ساتلې وه.      

'''افغانستان ته د اسلام راتګ او اسلامي واکمنيو پیل'''      

په اوومه زیږدیزه پېړۍ کي د اسلام د مبارک دین په راتګ سره د لویدیځ روم او ختیځ پارس واکمنۍ یو په بل پسې وپرځېدې او په عراق کي تر څو خونړیو جګړو وروسته د پیغمبرﷺ اصحاب او مسلمانان وتوانېدل چي ایرانئ واکمن یزدګر د پارس ختیځ ته پر شا کړي. څرنګه چي د افغانستان لویدیځ هرات او یو شمېر نوري سیمي دا وخت د پارس تر واکمنۍ لاندي وې یزدګر هم د مسلمانانو له ویري سیستان ته وتښتېدی او دې پیښي عربانو ته د افغانستان د فتحي دروازه پرانیستل.       

عرب مسلمانانو په دریمه هجري لسیزه کي د حضرت محمدﷺ تر رحلت وروسته د مجاشع په نوم مسلمان قومندان سیستان ته ولېږه خو مجاشع په یاده جګړه کي شهید او د سیستان فتحه وځنډېدل. یزدګرد تردې پیښي څوکاله وروسته مرو ته وتښتېدی او سیستان په 30 هجري کي یوځل بیا د مسلمانانو د دویم برید له کبله سولي ته اړ سو خو د سیمي سرکښه ټبرونه په دي سوله نه وه خوښ او تر 35 هجري (655 زیږدیز) پوري یې پرله پسې پاڅونونه کول چي هرځل به د مسلمانانو له لوري بیرته ارام او سیمي یې تر بست او کندهار پوري دهغوی په لاس کښېوتلې. د امویانو لمړي خلیفه (معاویهؓ) په 36 هجري کي عبدالرحمن بن سمره له یو شمېر دیني علماوو سره سیستان ته ولېږه ترڅو هلته د عبادت لپاره یو دیني مرکز فعال او خلکو ته د اسلام بلنه ورکړي. عبدالرحمن سیستان له رسېدو سره سم د اسلام بلنه علماوو ته پرېښودل او خپله یې د بست او کندهار په نیولو ځان تر کابل پوري ورساوه. د کابل واکمن تر یوې لنډي جګړې وروسته د نوموړي سره سوله وکړه او عبدالرحمن بیرته سیستان ته راغی.       

تر عبدالرحمن وروسته د سیستان مشرتوب بېلابیلو عرب مشرانو ته وسپارل سو او د سرکښیو دغه حالت نه یوازي په سیستان بلکي په شمال او لویدیځ افغانستان کي هم د اموي خلافت تر پایه پوري دوام درلود. د سیستان د یادو نښتو پرمهال پارسی واکمن یزدګرد د هرات واکمن (ماهویه سوري) ته په لاس ورغلی او هغه هم د پارسیانو او افغانانو د پخوانۍ دښمنۍ پر اساس نوموړی وواژه. د یزدګرد تر وژلو وروسته ماهویه د هرات، مروه، بلخ او بخارا په نیولو سره وتوانېدی ترڅو یوه نوې افغان واکمني رامنځ ته کړي، خو دې حالت هم دوام ونکړ او په 652 کال کي اسلامي ځواکونو د هرات ښار تر فتحي وروسته شمالي افغانستان ته مخه کړه. ماهویه ډېره هڅه وکړه ترڅو ددوی مخه ډپ کړي خو مسلمانانو د څو خونړیو نښتو په پایله کي دئ تر امو سیند هم واړاوه او د بلخ، تخارستان، سمنګان او مرو سیمي یې لاندي کړې. د ماهویه تر ماتي وروسته د مرغاب سیمي یو شهزاده او ورپسې د هرات په ښار کي د قارن په نامه یو کس د اسلامي لښکر په وړاندي پاڅونونه وکړه او افغانان یې وهڅول چي ددوی ملاتړ وکړي. اسلامي لښکرو که څه هم چي د مرغاب لمړئ پاڅون ژر غلۍ کړ، خو د قارن د ځواکونو دویم پاڅون ستر زیان ورواړاوه او د هرات سربېره یې د پارس نیشاپور سیمه هم له لاسه ووتل. مسلمانانو ددې شخص د ماتولو لپاره د یو شپني برید په ترڅ کي نوموړی له خپلو ملګرو سره وواژه او په دې توګه یې د افغانستان لویدیځ او شمال دویم ځل فتحه کړ.      

د قارن تر وژني څو لسیزي وروسته د نیزک بادغیسي په نامه یو بل افغان واکمن له عربانو سره نښتي پیل کړې او شمال یې د مسلمانانو لپاره څو کاله پرله پسې سور اور وګرځاوه. د اموي خلافت واکمنانو د نوموړي د مخنیوي لپاره قتیبه بن مسلم چي یو سخت زړه عرب قومندان وو، وګوماری او هغه هم د یوې توطیې په ترڅ کي نیزک وواژه. څرنګه چي عربان ددې سیمي له خلکو څخه نور ستړي سوي وه، اموي واکمنو پرېکړه وکړه چي د عرب توکمه مسلمانانو په میشت کولو سره افغانان اسلام ته وهڅوي او په دې توګه یې لسګونه زره عرب کورنۍ افغانستان ته راولېږلې.&lt;ref&gt;https://www.kabulnath.de/Schankar%20Dara/Minare%20Chakari/Aazam%20Sistaani/Nechostin%20Hamalaat%20Arab%20ha.html&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;کتاب : په افغانستان کي د اسلام خپرېدل

لیکوال : غبار&lt;/ref&gt;د کورنیو دغه ډول لیږد د افغانستان لپاره مثبته پایله ورکړه او د اموي خلافت تر پایه د افغانستان په شمال، سوېل او لویدیځ کي لوی شمېر افغانان د اسلام په دین مشرفه سول، خو د مرکزي او ختیځ افغانستان برخي لاهم د اسلام د نعمت څخه بې برخي وې او د کابل او شاوخوا سیمو محلي واکمنان د عباسي خلافت په زمانه کي هم تر څو لسیزو پوري خپلواک پاته سول.      

په افغانستان کي د اموي خلافت پر مهال پورتنیو پیښو همداسي دوام درلود، چي د اتمي زیږدیزي پېړۍ په لمړیو لسیزو کي له عراق او شام څخه د [[عباسي خلافت|آل عباس]] (د حضرت محمدﷺ د اکا عباس اولادونو) یو ستر سیاسي او فوځي پاڅون ترسره او د امویانو په وړاندي یې جګړې پیل کړې. د افغانستان نوي مسلمانان چي له پیله د حضرت محمدﷺ له کورنۍ سره په اړیکه کي وه د آل عباس ددې پاڅون هرکلئ یې وکړ او د [[ابو مسلم خراساني]] په نوم د یو نامتو مسلمان قومندان په مشري یې د افغانستان اموي واکمنان لمړئ مات او بیا مخ د عراق په لوري روان سوه. د اموي خلافت مشرانو چي له خراسان او عربي سیمو څخه داسي ناببره انقلاب ولیدی په وړاندي یې ټینګ نه سول او په 750 زیږدیز کال کي ددغه خلافت اخري واکمن د عباسیانو سره د یو نښتي په پایله کي ووژل سو. د نوموړي له وژني سره سم د امویانو خلافت په اسلامي نړۍ کي ختم او د افغانانو په ملاتړ د عباسیانو نوې واکمني رامنځ ته سول. عباسیان خلافت ته له رسېدو سره سم لمړئ پخپل واک ټینګولو باندي بوخت سول او کله چي یې یاده چاره ترسره کړه په 755 زیږدیز کي یې ابو مسلم خراساني هم د یو توطیې په ترڅ کي وواژه؛ او د نوموړي ورځ تربلي نفود ته یې د پای ټکئ کښېښود.      

د ابومسلم خراساني وژني په افغانستان کي د عباسي خلافت لپاره یو لوی ناورین وزېږاوه او په پایله کي یې څو خونړي پاڅونونه رامنځ ته سول چي  مشهوره هغه یې په 141 هجري کي د فیروز زردشتي پاڅون، په 142 هجري کي د برازبنده پاڅون، په 144 هجري کي د بست او کندهار پاڅون او په 150 هجري کي د سیس هروي پاڅون وو، چي له امله یې عباسيان څو کاله پرله پسې له درنو نښتو سره لاس او ګرېوان سوه او د زرګونو تلفاتو په ورکولو یې افغانان بیرته غلي کړل. ددې پاڅونو تر غلي کولو وروسته په 151 هجري کي د زرنج او په 161 هجري کي د هرات او بادغیس خلکو هم وسلې ته لاس واچاوه او عباسي دربار یې مجبوره کړ چي پخپل سیاست کي د امویانو په څېر بدلون راولي. عباسي خلیفه [[هارون الرشید]] د افغان حالاتو د قابو کولو لپاره په 177 هجري کي د بلخ له برمکیانو سره اړیکي ټینګي کړې او ددغه کورنۍ مشهوره شخص فضل بن یحیی برمکي یې د خراسان حاکم وټاکه. دا سړئ چي له کلونو راهیسي یې په عباسي دربار کي ښه رسوخ درلود، وتوانېدی تر څو افغانستان د ابومسلم خراساني په څېر یوځل بیا ارام کړي، خو د عباسي دربار سیاسي اړو دوړ دئ هم د هارون الرشید توري ته برابر کړ او تر وژني وروسته یې نه یوازي د برمکیانو کورنۍ په بشپړه توګه وپرځول سوه، بلکي د افغانستان حالت هم ورسره کړکېچن سو او په 182 هجري کي د حمزه سیستاني په نوم شخص د هرات، زرنج او فوشنګ ( د هرات ولایت اوسنۍ [[زنده جان ولسوالۍ|زنده جان]] ولسوالي) ولایتونه یوپه بل پسې ونیول. هارون الرشید چي د حالاتو جاج واخیست، پرېکړه یې وکړ چي یاد بغاوت پخپله غلۍ کړي خو د نوموړي سره ژوند یاري ونکړه او حمزه سیستاني وتوانېدی چي څو کاله نور هم ژوندئ پاته سي او په پای کي د بلوچستان د ځینو سیمو تر نیولو وروسته په 213 هجري کي د عباسیانو له لوري ووژل سو.&lt;ref&gt;افغانستان له اریایانو تر هوتکیانو

لیکوال : عبدالله ګل ریان

مخونه : ۴۴ او ۴۵&lt;/ref&gt;

'''خپلواکه اسلامي دوره''' 

د هارون الرشید تر مړیني وروسته په (دریمه هجري/ نهمه زیږدیزه) پېړۍ کي د طاهریانو په نوم یوه نوې کورنۍ د افغانستان واک ته ورسېدل او د طاهر په نوم یو شخص چي له آره یې د هرات په ولایت پوري اړه درلوده&lt;ref&gt;https://www.sayahonline.com/afghanistan/history/%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D8%B7%D8%A7%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86.html{{Dead link|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; په عباسي دربار کي د مامون الرشید سره د نږدې اړیکو او زیات نفوذ له امله د افغانستان او خراسان واک ته ورسېدی. طاهر په 205 هجري کي کال کي د واک لاسته راوړلو وروسته د عباسي دربار په وړاندي نرم سیاست په لاره واچاوه او غوښتل یې چي په 206 هجري کي عملي خپلواکي لاسته راوړي، چي دې پیښي عباسي دربار په غوسه کړ او د نورو افغان واکمنو په څېر دئ هم د توطیې قرباني سو.

د طاهر تر مړیني وروسته یې زوی طلحه بن طاهر د واک پر ګدۍ کښېنستی او د خپل پلار میراث یې چي لویدیځ او شمالي افغانستان یې په ځان کي رانغاړل په لاس کي واخیست. طلحه د پلار پر خلاف له عباسیانو سره نرم سیاست په لاره واچاوه او تر 213 هجري/828 زیږدیز پوري یې سوله ییزه واکمني ترسره کړه. په 213 هجري کي د عبدالله په نوم د طاهر بل زوی د عباسي دربار په مرسته د افغانستان واک ته ورسېدی او د خپل فوځي زور په مټ یې د افغانستان نوري سیمي هم لاندي کړې. عبدالله د خپلي واکمنۍ پر مهال د سویلي افغانستان (سیستان) له یوې ځواکمني کورنۍ صفاریانو سره په جګړو کي ونښتی او دغه جګړو دومره زور واخیست چي د عبدالله تر مړیني وروسته یې زوی (دویم طاهر) او لمسئ (محمد بن طاهر) هم لسګونه کلونه پکښي ښکېل سوه او په اخر کي د هرات تر پرځېدو وروسته د صفاریانو له لوري یاده کورنۍ په 259 هجري/873 زیږدیز کال کي په بشپړ ډول وپرځېدل.      

'''صفاریان'''      

د طاهري واکمنۍ له پرځېدو سره د اسلامي نړۍ په ختیځ او لویدیځ کي د بغداد عباسي خلافت له یو ډول کړکېچ سره مخ سو او د صفاریانو نوي واکمن (یعقوب بن لیث) د افغانستان په زرنج کي د یو خپلواک خو لنډمهاله افغان دولت بنسټ کښېښود. یعقوب چي له آره د افغانستان د سیستان د سیمي وو، د طاهریانو تر پرځېدلو وروسته یې د افغانستان شمالي او مرکزي سیمي په لاس راوړې، او ورپسې یې د پارس په فتحه کولو سره ځان د بغداد پولو ته ورساوه، ترڅو عباسي خلیفه [[معتمد علی الله]] له واکه وغورځوي. معتمد علی الله د نوموړي سره د جګړې لپاره خپل فوځونه د بغداد سوېل ته ولېږل او یعقوب یې د یو برید په ترڅ کي بیرته شاتګ ته مجبوره کړ. یعقوب چي دې ماتي سخت په قهر کړی وو، غوښتل یې خپل غچ په دویم برید کي واخلي، خو ژوند یاري ورسره ونکړه او په 265 هجري کي یې تر مرګ وروسته ورور (عمرو بن لیث) واک ته ورسېدی.      

د یعقوب تر مرګ وروسته عباسي دربار پر عمرو بن لیث باندي د فشار اچولو په موخه د افغانستان په شمال کي د سامانیانو له کورنۍ سره اړیکه ونیول او د څو کلني زور ازمویني په پایله کي یې صفاري کورنۍ له دواړو اړخونو داسي راڅملول، چي ټول زور یې په یوځل اوبه او د دریمي هجري پېړۍ په پای یا لسمي زیږدیزي پېړۍ په پیل کي له زوال سره مخ سوه.        

'''سامانیان'''        

د افغان تاریخونو پر بنسټ د صفاریانو په پرځېدو کي تر ټولو ستر رول د ساماني کورنۍ ستر واکمن اسماعیل ولوباوه، او په 287 هجري کي یې د عمرو بن لیث په ماتولو سره د صفاریانو ټولي سیمي لاندي کړې.        

د سامانيانو کورنۍ د بلخ څخه وه او د سامان په نوم شخص سره یې چي یو شپونکئ وو، تړاو درلود. د سامان یو زوی د مامون عباسي په خلافت کي لویو څوکیو ته ورسېد، او په دې وخت کي د سامانيانو کورنۍ په طاهري حکومت کي دننه هم پرمختګ او وده وکړه. په 261 هجري کال کي عباسي خليفه د ماوراءالنهر د حکومت لپاره امير نصر د امیر په حیث وټاکه ته او تر دې وروسته سامانيانو په افغانستان، ماوراءالنهر او د فارس په ځینو برخو کي لوی حکومت جوړ وکړ. امیر اسماعیل چي ددغه کورنۍ یو غړی وو، په افغانستان او شاوخوا سیمو کي یې ځواکمن حکومت ترسره کړ او اسلامي تمدن او فارسي ژبي ته یې لویي چوپړتیاوي ترسره کړې.        

سامانيانو د خپل حکومت پر مهال ونسوای کولای ترڅو په ټوله هېواد کي دیني او اداري پیوستون رامنځته کړي او په ځینو سیمو کي نیمه خپلواکه حکومتونو لاهم شتون درلود. ددې حکومت په وروستیو کي کورنۍ پېښي او فساد بیخي زیات سو، او بهرني دښمنان لکه د ماوراءالنهر ترکانو له حالت څخه په ګټه اخیستو باندي برید وکړ، چي په دې سره د سامانيانو حکومت په 999 زیږدیز کي له منځه ولاړ.

'''غزنویان'''

د سامانيانو د پاچاهۍ پر وخت د الپتګین په نوم یو شخص چي ددوی ځواکمن دولتي چارواکۍ ګڼل کېدی، له وروستي ساماني واکمن سره د اختلافاتو پر او غزني ته ولاړ، او هلته وتوانېد ترڅو يو قوي محلي حکومت جوړ کړي. د نوموړي زوم سبکتگين دا حکومت په وروسته کي کابل ته پراخه کړ او ورپسې یې د سند تر څنګ ختیځ ته هم پراختیا ورکړه. سبکتگين د سامانيانو د کورنۍ له ناتوانۍ څخه په استفادې د دوی پوځي ملاتړ ترلاسه کړی وو، او پر خپلو دښمنانو باندي بریالي هم سو.

د سبکتگين زوی سلطان محمود چي د غزنويانو تر ټولو لوی او ځواکمن مشر وو، افغانستان یې پخپل وخت کي متحد او په هېواد کي یې سیاست، علم او ادب ته وده ورکړه. یاد واکمن د بېلابیلو محلي پاچاهانو په لیري کولو سره لومړی اسلامي واکمن سو چي پر ټول خراسان یې حکومت وکړ. محمود د هند پر لور څو ځله یرغل وروړ او په غزني کي یې پوهنیز او فرهنګي مرکزونه جوړ کړل، چي پکښي د هغه زمانې مشهوره پوهانو شتون درلود.

که څه هم محمود یو لوی نظامي مشر وو، خو د حکومتي چارو په اداره کي کمزوری ګڼل کېدب، او د هېواد د چارو پر مخ وړلو لپاره یې له نورو پوهانو لکه امیر حسنک څخه مرسته اخیستل. محمود عربي ژبي ته د رسمي ژبي حیثیت ورکړ او د سني مذهب سخت ملاتړی وو. دده ددې کار له امله مشهوره شاعر فردوسي او ابن سینا ته ستونزې جوړي سوې او د غزني په حکومت کي یې چنداني حیثیت نه درلود.

د محمود له وفات وروسته په 1030 زیږدیز کال کي د غزنويانو حکومت ضعیفه سو او د 125 کلونو په جریان کي د مختلفو غزنوي مشرانو ترمنځ د واک د ترلاسه کولو جګړې رواني پاته سوې، چي په ترڅ کي یې د سلجوقيانو ځواک په شمال کي زیات او ددوی دولت یې کرار کرار دومره کمزوی کړ څو چي په اخر کي وپرځېدی.

'''سلجوقیان'''

سلجوقیان د غز د ترکانو له نسل څخه یوه ډله وه چي په شمالي سیحون کي یې ژوند کاوه. د دوی لومړی مشر (دقاق) د خپلي قبیلې سره ماوراءالنهر ته نژدې اوسېدی او هلته یې اسلام قبول کړی وو. د دقاق زوی سلجوق څلور زامن درلودل، چي په دوی کي یې نامتو زوی طغرل په 429 هجري کال کې په نیشابور کي خپله واکمني اعلان کړه او د افغانستان، بغداد او پارس په شمول یې بېلابیلي سیمي ونیولې

تر طغرل وروسته دده زوی الپ ارسلان په یوه ستره جګړه کي د ختيځ روم امپراطور ته ماته ورکړه او د سلجوقیانو پولي یې پراخه کړلې. ورپسې جلال الدین ملکشاه د الپ ارسلان زوی د خپل وزیر خواجه نظام الملک سره د علمي او کلتوري پرمختګونو لپاره په افغانستان او اسلامي نړۍ کي لوی خدمتونه ترسره کړه او د سلجوقیانو واکمني یې له مرکزي اسیا څخه تر روم پوري وغځول.

تر ملکشاه وروسته برکیارق واک ته ورسید او حکومت یې خپل ورور سنجر ته وسپاره. سنجر په مختلفو جګړو کي لویي بریاوي لاسته راوړې، خو د غز او قراخطائیانو په بریدونو کي یې ماتي وخوړه او وروسته له څلورو کلونو اسارت او د خپلي میرمني تر مرګ په ۵۵۲ هجري کال کي وفات سو، چي له امله یې سلجوقي واکمني کمزورې او په 1146 کي وپرځېدل، او په پایله کي یې دوه نوي دولتونه خوارزمشاهیان او غوریان واک ته ورسېدل.

'''غوریان'''

د غور ولایت تر اسلام مخکي د پښتنو اړوند سوری کورنۍ تر مشرۍ لاندي یو سیمه ییز حکومت درلود. دغه کورنۍ په لومړۍ هجري پېړۍ کي اسلام قبول کړ او په وروسته کي یې د غزنوي واکمنۍ سره اړیکي جوړي کړې. په اسلامي دوره کي غوريانو د عباسي خلافت پر مهال د هند پر لور پراخ سوقیات ترسره وکړل او ورپسې یې د غزنویانو پلازمېنه لاندي کړه.

د سلطان شهاب الدین په مشرۍ غوري دولت په هند کي زیات پراخ سو، او یو بل واکمن یې علاءالدین جهانسوز د خپلي واکمنۍ پر وخت د غزني ستر ښار ته اور واچاوه. غوريانو له افغانستان څخه هند ته د پرله پسې تګ پر مهال افغانستان په کراره کراره له لاسه ورکړ، او په پایله کي یې د خوارزمشاهانو لخوا ددوی واکمني تر فشار لاندي راغله چي په دې سره د غوریانو زوال رانژدې او خوارزم شاهان د واک ګدۍ ته ورسېدل.

'''خوارزمشاهیان'''

د خوارزمشاهیانو لوی نیکه انوشتگین غرجه نومېدی چي د افغانستان د غرجستان (میمنه) له سیمي څخه وو، او د سلجوقی سلطان ملکشاه په دربار کي یې کار کاوه. نوموړی وروسته د خوارزم حاکم وټاکل سو. په ۴۹۱ هجری کال کي دده زوی محمد ته خوارزم حکومت واک ته ورسېدی او ۳۰ کاله یې حکومت وکړ. د محمد تر مرګ وروسته د هغه زوی اتسز حکومت ته ورسېد او په ۵۳۵ هجری کال کي یې د خپلواکۍ له اعلان سره په جګړو کي سلطان سنجر ته ماته ورکړه او د سلجوقیانو دولت یې له منځه یووړ.

خوارزمشاهیانو په وروسته کي خپلواک حکومتونه جوړ کړل. علاءالدین تکش چي د دې کورنۍ یو له نامتو پاچاهانو څخه وو، د خپل پلار تر مرګ وروسته یې د خپل ورور سلطان شاه سره جګړه ترسره او بریا یې ترلاسه کړه. نوموړي د سلجوقیانو زیاته برخه له خوارزم سره ونښلول. دده زوی سلطان علاءالدین محمد پخپل وخت کي یوه لویه امپراتورۍ جوړ کړه او لوی شمېر سیمي یې په لاس راوړې. علاء الدی غوښتل چي په بغداد کي د بنی‌عباس خلافت هم راړپرځوي، خو د مغولو د یرغل له امله خپلي موخي ته نه ورسېد او هغوی دومره خونړي یرغل ورباندي وکړ چي د څو کلونو په دننه کي یې ټوله واکمني له منځه ولاړه.

'''مغولان'''

اوومه هجري پېړۍ د افغانستان او اسلامي نړۍ په تاریخ کي یوه توره او ویرونکي دوره وه، چي په ترڅ کي یې مغولانو د چنګیز خان په مشرۍ د مسلمانانو لوی شمېر هېوادونه ویجاړ کړل. چنګیز خان چې په ۱۱۶۲ زیږدیز کال کي زېږېدلی وو، لمړی یې پر خپلو قبیلو باندي مشرتوب کاوه، خو وروسته یې د مغولستان بېلابېل قبایل مات او یوه ستره واکمني یې جوړ کړه.

چنګیز خان وروسته له دې چي پر مغولستان او چین یې برلاسي وموند، د اسلامي هېوادونو پر وړاندي یې جګړه پیل کړه، چي په دې کي یې لمړی خوارزمشاهیان چي محمد خوارزم شاه یې مشرتوب کاوه په ۶۱۶ هجري کي د ستر پوځ په ملتیا تر برید لاندي راوستل.

چنګیز خان په خپلو یرغلونو کي د ماوراءالنهر او افغانستان ډېري سیمې ونیولې او د بې ساري وژنو او ویجاړیو سره سره یي لوی شمېر خلک هم بې کوره کړل. نوموړي وروسته پر نورو سیمو باندي هم یرغل وروړ او یوه ستره امپراتوري یې له چین څخه تر روسیې او عراق پورې جوړه کړه. چنګیز خان په ۱۲۲۷ زیږدیز کال کي مړ سو، او امپراتوي یې په بېلابیلو سیمو لکه مغولستان، چین، فارس او افغانستان کي د اولادونو ترمنځ ووېشل سوه. د تاریخونو پر بنسټ چنګیزي دوره د افغانستان په تاریخ کي د ډېري ویجاړۍ او ستر وحشت سره مله وه.

په افغانستان کي د غوريانو د دورې پر مهال د هرات نایب الحکومه عمر مرغني نومېدی. وروسته د مغولانو په دور کي د نوموړي وراره ملک رکن الدین کرت چي د خیسار په کلا کي یۍ واک درلود د چنګیز خان د یرغل په وړاندي یې د سیمې ټینګه ساتنه وکړه. شمس الدین په دې توګه د کرت سلسلې بنسټ ایښودونکی وبلل سو، د فارس او چغتایانو ترمنځ یې د افغانستان په مختلفو سیمو لکه غور، فراه، سیستان او اسفزار کي ښه توازن وساتی. د نوموړي کورنۍ د مغولانو په وړاندي زوروري جګړې وکړې، او ددې نسل اخري واکمن شمس الدین بن علي د تیمورلنګ له لوري ووژل سو.

د کرت حکومت د افغانستان یوازینی محلي حکومت وو چې د مغولانو او چغتایانو پر وړاندي یې خپلواکي وساتله. د دې حکومت سره په یوه وخت کي نورو محلي حکومتونو لکه سربداریه، حام، کشمیر او سیستان هم د مغولانو او چغتایانو پر وړاندي مقاومت وکړ، خو د تیمور خونړي لښکرو د وخت په تېرېدو سره ټول له پښو وغورځول. 

'''تیموریان''' 

امیر تیمور یا تیمورلنګ د ترکستان د کش ښار د امیر تراغای زوی وو، او د مغولانو د برلاس ښاخ سره یې اړه درلوده. تیمور د افغانستان په بېلابیلو برخو کي د محلي امیرانو سره خونړي نښتي ترسره او په ۷۷۱ هجري کال یې هیواد لاندي کړ. تیمور د فارس، ماوراءالنهر، خوارزم، عراق، روسیې او هند لوري ته په بریدونو سره پراخه امپراتوري جوړه کړه، چي د وحشتونو له امله یې ستر ستر ښارونه ویجاړ او خلک یې ووژل سول. نوموړی په ۸۰۱ هجري کي عثماني ترکانو ته هم ماته ورکړه، خو په ۸۰۷ هجري کال د چین د فتحي لپاره د تګ پر مهال مړ سو.

د تیمور تر مرګ وروسته د هغه په امپراتورۍ کي اختلافات ولوېدل، او یو زوی شاه رخ یې د هرات حکومت په لاس راوړ.  شاه رخ د افغانستان تهذیب او تمدن ته زیاته پراختیا ورکړه او د هرات ښار یې د پوهي، هنر، او ادب ستر مرکز جوړ کړ. په تیموري واکمنۍ تر ده وروسته سلطان حسین بایقرا هم ډېر نوموتی او ادبپاله افغان واکمن وو. د تیمور د زامنو دولت د دوو پېړیو په تېرېدو سره د خپل کمزورتیا وروستۍ پولي ته ورسېدی، او په پای کي د صفوي فارس او شیباني ترکانو د دولتونو د راښکاره کېدو سره ورو ورو له منځه ولاړی.

'''د شيباني، صفوي پارس او مغولي هند د اشغال دوره'''

په لسمه هجري پېړۍ کي محمد شیباني چي د هلاکو خان له نسل څخه وو، په ازبکستان کي یې د ګورکانيانو حکومت سقوط او خپله واک ته ورسېدی. د شیبانيانو حکومت د ۹۰۶ څخه تر ۱۰۰۷ هجري پوري په ماوراءالنهر کي پر ځای پاته سو او ددغه هیواد ترڅنګ یې د خوارزم حکومت هم لاسته راوړ. شیبانيانو د افغانستان په تخارستان، بلخ، مرو، هرات او نیشابور کي لوی نفوذ درلود، او د دوی حاکمیت د یوې پیړۍ لپاره د افغانستان په ځینو سیمو کي تخریبونه او ویرې رامنځ ته کړلې.

په ۱۱مې هجري پېړۍ کي د استرخان د خانانو یوه ډله چي له روسیې څخه راکوچېدلې وه، د شیبانيانو واک یې ونیوی او ۱۳ کسانو یې د ۱۰۰۷ څخه تر ۱۱۶۷ هجري پوري حکومت وکړ. دوی هم لکه شیبانيان د افغانستان په شمالي سیمو کي یېد تخریب، لوټ او تالان له لاري خپله واکمني پراخه کړه. ورپسې یې د صفوي فارس او بابري هند له حکومتونو سره د هرات پر سر ډغري ووهلې، خو صفويانو هرات ورڅخه ونیوی.

په لسمه هجري پېړۍ کي د فارس صفوي دولت جوړ سو چي له ۹۰۷ څخه تر ۱۱۳۵ هجري پورې یې واکمني وکړه. یاد دولت هم د ازبکستان په څېر پر افغان خاوري تاړاکونه پیل کړل، او د نیشاپور، هرات، مرو، بلخ، سیستان او قندهار په ولایتونو کي یې نفوذ وکړ. د شاه اسماعیل صفوي له پیل یعني له ۹۰۷ هجري کال څخه د شاه طهماسب د واکمنۍ تر پای ته رسېدو پوري (۹۸۹ هجري) صفويانو د ازبکانو په وړاندي کومه ځانګړې بریا ترلاسه نه کړه، خو کله چي لمړي شاه عباس په ۹۸۹ هجري کال کي واک ته ورسېد، سمدستي یې د اروپایي تجربو په کارولو او د غلامانو له ګومارلو سره یو ځواکمن حکومت جوړ کړ. شاه عباس لمړئ له عثمانیانو سره صلح وکړه او وروسته یي افغانستان ته  په لښکر لېږلو باندي د ازبکانو ځواک له خراسانه ورټول کړ. په دې جګړو کي چي د صفويانو او ازبکانو ترمنځ د افغانستان په شمالي سیمو کي ترسره سولې، ټولي هغه سیمي چي د افغانستان مهمې برخي ګڼل کېدلې خرابې سوې. صفويانو د ازبکانو او د هند بابري دولت له لاسه هرات، نیشابور، سیستان، مرو او کندهار یو په بل پسې وویستل.

شاه صفی چي د شاه عباس ځایناستی او یو ظالم واکمن وو، په واکمني کي یې کندهار د هند او بغداد د عثمانیانو لخوا ونیول سو. نوموړی د زیاتو شرابو او تریاکو استعمالولو له کبله مړ سو، او راتلونکي واکمن دویم شاه عباس کندهار بیا اشغال کړ.

په صفوي سلطنت کپ د شاه سلیمان او سلطان حسین په وخت کي د حکومتي ستونزو، د پوځ د خراب وضعیت، او د سرحدي سیمو د بې نظمۍ له امله د افغانانو له لوري په یوشمېر سیمو کي د خپلواکۍ پاڅونونه پيل سول. تر هغه وروسته د صفوي سلسلې واکمني په ۱۱۳۵ هجري کال کي بشپړه پای ته ورسیده. ددې لسیزو په اوږدو کي د ختیځ افغانستان په پښتونخواه کي راپورته سویو پاڅونونو د هند ګورګاني دولت او ورپسې په کندهار کي د هوتکیانو پاڅونونو صفوي دولت بشپړ ناتوانه او په پای کي یې ددوی د اشغال اوږده کمبله ورټوله کړه.

'''خپلواکي او د هوتکیانو واکمني'''

په افغانستان کی د تیموري دولت تر پرڅېدو وروسته افغانانو په لومړي ځل د لسمي هجري پېړۍ په پیل کي افغانانو پاڅونونو ته لاس واچاوه او د هیواد په لر او بر کي د ښکېلاګرو په وړاندي نښتي پیل سوې. ددې پاڅونونو په لړ کي افغانانو د میرویس خان هوتکی تر مشری لاندي په کندهار او هرات کي د فارس پر ضد مبارزې پیل کړې، او په 1120 هجري کي یې په کندهار کي خپلواکۍ اعلان کړه. ورپسې یې په 1123 هجري کي د فارس ځواکونه بشپړ له منځه یووړل، او هیواد له بهرني اشغال څخه خلاص سو.

د میرویس خان تر واکمنۍ وروسته په 1135 هجري کي شاه محمود افغان د فارس پر ځمکه عملیات پیل کړل، خو د کورنیو اختلافاتو له امله ونه توانېدی چي پر فارس باندي غلبه ترلاسه کړي، بلکي په 1137 هجري کي یې خپل حکومت هم سقوط وکړ.

شاه اشرف چي د شاه محمود د ځای ناستي په توګه حکومت ته ورسید، د طهماسب میرزا او د روس او عثماني امپراتورۍ سره د جګړو له لاري یې د اوسني ایران ختیځه برخه ټوله فتحه کړه، خو د ناکام سیاست او کورنیو اختلافاتو له کبله یې له ګټلې جګړې سمه پایله وانخیستل، او په 1142 هجري کي د نادرشاه افشار د بریدونو له امله د هوتکيانو دولت یوازي تر کندهار پوري محدود پاته سو.

په نهم هجري پېړۍ کي د هوتکي دولت د پورتنۍ مبارزې ترڅنګ په افغانستان کي ځینې کوچني سیمه ایز حکومتونه هم رامنځته سوي وه. د دې حکومتونو له ډلې څخه د توخیانو او هوتکانو غلجايي واکمني، په کندهار کي د ارغوني کورنۍ حکومت او په ارغستان کي د ابدالیانو حکومت د یادوني وړ دي. د ارغونانو واکمني چي د تیموري سلطان حسین له اولادونو سره یې اړه درلوده په ۸۸۴ هجري کال کي یې حکومت جوړ کړی وو، او په ۹۱۳ هجري کي د بابر شاه لخوا پای ته ورسېدی، خو ددوی برعکس د توخیانو حکومت په قلات کي تر ۱۱مې هجري پېړۍ پوري دوام وکړ. د ابداليانو حکومت هم په لویدیځ افغانستان کی د صفويانو په وړاندي سخت مقاومت وکړ، خو د ۱۱مې هجري په پیل کي صفويان ورباندي زورور سول او د ابدالیانو حکومت وپرځېدی. د هوتکيانو حکومت په کندهار کي د صفويانو په وړاندي پرله پسې مقاومت کاوه او د هرات په خپلواکي کي یې هم برخه واخیستل، څو چي په دې ترڅ کي د فارس نوی واکمن نادر افشار واک ته ورسېدی، او افغانستان بیا له کړکېچ سره مخ سو.

نادر قلی، چې وروسته نادرشاه افشار په نامه مشهوره سو، د خراسان افغانستان د افشارو له قبیلې څخه وو. نوموړی په ابیورد کي زېږېدلی و او په لومړیو کي یې د مالدارۍ او پوستین دوزۍ کار کاوه. نادر په ځوانۍ کي د ازبکانو لخوا اسیر سو، او وروسته یې د ابیورد د حاکم په توګه کار پیل کړ. نادر د ملک محمود سیستاني ترڅنګ د جګړو له لاري شهرت ترلاسه کړ، خو وروسته یې له هغه سره دښمني پیدا سوه، ذو له ځینې ملګرو سره یې د قلات سیمي ته وتښتېدی او هغه ځای یې په زوره لاندي کړ.

نادر وروسته له هغه چي ځواک یې ترلاسه کړ، نیشاپور یې ونیوه او ځان یې د طهماسب صفوي سره د مرستي په پار د شاه اشرف افغان سره جګړو ته داخل کړ. نادر د ترکانو په وړاندي هم څو ځله بریا ترلاسه کړه او په ۱۱۴۸ هجري کال کي یې د فارس واک په لاس راوړ.

واک ته له رسېدو سره نادرشاه د هرات او کندهار ښارونه اشغال او د خراسان له خلکو سره یز ښې اړیکې جوړي کړې. نادر پخپل لښکر کي لوی شمېر افغانانو ته ځای ورکړ او ددوی په مرسته یې د هندوستان تر ډهلي پوري فتوحات ترسره کړل، خو له قزلباشانو سره دده ظلم او زورزیاتئ ددې سبب سو ترڅو په ۱۱۶۰ هجري کي د هغوی له لوري ترور سي.

'''احمد شاه بابا او د معاصر افغانستان منځ ته راتګ'''

د نادرشاه تر مړیني وروسته د افغانانو مشران او پوځیان له طوس څخه کندهار ته راغلل او په نادر آباد کي یې د جرګې په ترڅ کي احمد خان ابدالي چي پلار یې زمان خان او د هرات پخوانی واکمن وو، د ۱۱۶۰ هجري کال په شوال میاشت کي د افغانستان پاچا وټاکه. احمدشاه چې وروسته د &quot;احمدشاه بابا&quot; په نوم مشهوره سو، په ۱۱۳۵ هجري کي په هرات کې زېږېدلی و او ۲۵ کاله یې عمر درلود. 

احمد شاه بابا د افغانستان لپاره ډېر مهم خدمتونه وکړل، او د خپل حکومت او اردو جوړولو وروسته یې ټول ولایتونه لکه قطغن، بدخشان، کرمان، بلوچستان، سند، کشمیر، چترال، کابل، غور، پیښور او پنجاب تر یو واحد مرکزي حکومت لاندې راوستل. احمدشاه بابا د هند پر لور ۱۲ ځله پوځ وویست او په ۱۱۷۰ هجري کي ډهلي فتحه کړ. د هغه تر ټولو مشهوره جګړه د پانی پت جګړه وه، چي نوموړی یې د افغانانو او ټولو مسلمانانو لپاره اتل وګرځاوه.

احمدشاه بابا په داخلي چارو کي هم ډېر اصلاحات ترسره کړل، لکه د افغانستان د حکومت جوړښت، وزارتونه، ملکي او نظامي ادارې او د مشورې لپاره جرګې جوړول. احمدشاه بابا تر خپلي مړیني وروسته، یو ځواکمن او ستر افغان سلطنت پرېښود، خو له مرګ سره سم یې په بېلابیلو سیمو کي د سیاسي رقابتونو او کورنیو جګړو له امله د سدوزایی کورنۍ ترمنځ کش مکش زیات سو. تیمورشاه چي د احمدشاه دویم زوی وو، خپل پلازمېنه له کندهار څخه کابل ته یووړل، خو په حکومت کي یې کوم ستر پرمختګ ترسره نسو.

د شاه شجاع په وخت کي چې د تیمورشاه زوی وو د افغانستان کړکېچ زیات سو او هېواد د بهرنیو ښکېلاکګرو لکه بریتانیا او ایران له لوري تر فشار لاندي راغی. د شاه شجاع د حکومت پر مهال د افغانستان سیاسي خپلواکي کاواکه سوه او د افغانستان ځینې ولایات لکه سند، کشمیر او پنجاب له افغانستان څخه بېل سول.

د زمان شاه ابدالي د سترګي تر ړندېدو وروسته د ابداليانو کورنۍ ته سخت زیان ورسېد، او شاه محمود ابدالي د هیواد په اداره کولو کي ناکامه سو. د بارکزي ټبر مشرانو چي د دولت وزارت او نوري حکومتي چاري یې په لاس کي درلودې، په دې وخت کي یې د افغانستان سلطنت لاسته راوړلو هڅه پیل، او په اخر کي یې شاه محمود په ۱۲۳۳ هجري کي هرات ته او د هغه ورور شاه شجاع یې سند ته په تېښته مجبوره کړ.

هاخوا ته د تیمور شاه زوی شاهزاده ایوب ابدالي چي د خپل پلار د ځایناستي په توګه یې جګړه کوله، هم مجبوره سو ترڅو له حکومته لاس واخلي. د ابدالیانو په کورنۍ کي یوازي شاه محمود په هرات کي د یوې کوچنۍ پاچاهي په درلودلو باندي بسنه وکړه، د شاه محمود او د هغه د ځایناستو لکه کامران او وزیر یار محمد خان الکوزي په دوره کي د فارس سره خونړي جګړې ترسره سولې چي په پایله کي یې هغوی د تېر په څېر بیا ناکامه او هرات د خپلو افغانانو په لاس کي پاته سو. 

په ۱۲۷۳ هجري کي هرات د سلطان احمد خان بارکزي له لوري ونیول سو او په ۱۲۷۹ هجري کي یې زوی شهنواز خان د هغه ځای ونیوه، خو په همدې کال امیر دوست محمد خان د افغانستان لومړی بارکزئ پاچا او هیواد څه ناڅه سره ارام سو. د وزیر فتح خان د کورنۍ غړو لکه سردار محمد عظیم خان او سردار شیردل خان د امیر دوست محمد خان په زمانه کي په افغانستان کي ملوک الطوایفی سیسټم جوړ کړ، او کابل د دوست محمد خان، قندهار د پردل خان، او نور ولایات د خپلو مشرانو له خوا اداره کیدل.

دوست محمد خان په ۱۸۳۵ زیږدیز کال کي خپل ځان د افغانستان رسمي امیر وباله او د بریتانیا سره یې د روسيې په وړاندي د مرستي خبري اتري وکړې. نوموړي له بریتانیا څخه غوښتنه وکړه چي د پنجاب په اړه د سیکانو او افغانانو تر منځ منځګړتوب وکړي، او په بدل کي به یې افغانان له شمال څخه سویلي خوا ته د روسانو د پرمختګ مخه ونیسي. د یادوني وړ ده چي افغانستان دا وخت د روسيې او بریتانیا تر منځ یوه حائل سیمه وه.

په ۱۸۳۸ میلادي کال کي شاه شجاع په هند کي د بریتانیا سره تړون وکړ چي که چیري دده سره مرسته وسي، نو پنجاب به  سیکانو ته ورکړي. بریتانیا ددې حالت په ګټي اخیستني سمدستي افغانستان اشغال کړ او ددې ښکیلاکګر هیواد او افغانستان ترمنځ لمړۍ جګړه پیل سوه.

'''لمړۍ او دویمه افغان انګلیس جګړه'''

په ۱۲۵۴ هجري قمري (۱۸۳۸ زیږدیز) کي د افغانستان او بریتانیا ترمنځ جګړه د هلمند درې په جنوبي برخه کي پیل سوه. دوست محمد خان چې په کابل کي یې ځان د توطیو او دسیسو ښکار وموند، له ناچارۍ هند ته تبعید سو، او بریتانیايي ځواکونه له شاه شجاع سره کابل ته داخل او هغه يې واک ته ورساوه. افغان مجاهدینو د بریتانیايي ځواکونو ددې تیري پر ضد جګړه پیل کړه او په ۱۲۵۷ هجري قمري (۱۸۵۷ میلادي) کي یې بریتانیا دومره تنګه کړه چي هغوی اعلان وکړ چي کابل به پرېږدي.

د انګلیسانو ځواکونه چې له ۴۵۰۰ عسکرو، ښځو، ماشومانو او ۱۲۵۰۰ خدمتګارانو څخه جوړ وه، د کابل له پرېښودلو وروسته د افغان قبایلو له خوا په خونړي بریدونو کي تباه او برباد سول. تر پیښي لږ وروسته بریتانیايي ځواکونو یوځل بیا افغانستان ته راغلل، خو دغه هڅې یې نور هم د افغانانو د دښمنۍ زیاتولو سبب سوې، او شاه شجاع چي د بریتانیا له خوا یې ملاتړ کېده، په دې جګړو کي ووژل سو. دوست محمد خان چي هند ته تبعید سوی وو بیرته افغانستان ته راغی او د خلکو له خوا ښه راغلاست ورته وویل سو. دوست محمد خان تر وفات پوري د افغانستان سرحدونه تقریباً لکه څنګه چي نن ورځ دي، متحد کړل.

د دوست محمد خان تر مرګ وروسته د هغه زامن یو له بل سره د سلطنت د لاسته راوړلو لپاره ونښتل او بالاخره شیرعلی خان په ۱۲۸۵ هجري (۱۸۶۷ زیږدیز) کي حکومت ترلاسه کړ. د شیرعلي خان په وخت کې، بریتانیا او روسیې د افغانستان شمالي سرحدونه وټاکل او دې کار د افغانستان لپاره پراخې سیاسي ستونزې پیدا کړې. په ۱۲۹۵ هجري (۱۸۷۸ میلادي) کي روسیه افغانستان ته ډیپلوماتیک ډله واستوله، او بریتانیا هم د خپل هیأت لپاره غوښتنه وکړه، خو د افغانستان حکومت د هغوی د غوښتنې پر وړاندې مقاومت وکړ، چي له دې سره د دویمه انګلیس افغان جګړه پیل سوه.

د افغانستان جنوب ته د انګلیسانو له ننوتو سره امیر شیرعلی خان له روسانو څخه مرسته وغوښته، خو هغوی ځواب ورنه کړ، او دئ مجبوره سو چي د چارو مشري خپل زوی یعقوب خان ته وسپاري او خپله د مرستې په هیله شمال ته لاړ. روسانو یوازینی مرسته چې دده سره وکړه دا وه چي ورته ویې ویل باید کابل ته ورسي او د انګلیسانو سره د سولي خبرې وکړې. امیر شیرعلی خان ناهیلۍ، خپه او په زړه مات په مزارشریف کې وفات سو، او انګلیسانو یوځل بیا له داسي مشرانو سره تړونونه وکړل چي افغانانو د هغوی رهبري نه منله. یعقوب خان د خپل پلار پر ځای د کابل اداره په لاس کي واخیستل، خو هغه هم د قبایلو لخوا نه منل کیده، او یعقوب خان د انګلیسانو ټولو غوښتنو ته تسلیم سو، چي یوه یې دا وه چي افغانستان باید خپلې خارجي اړیکي د انګلیسانو په مشوره تنظیم کړي. د دې تړون په اساس چي د ګندمک تړون بلل کیږي، انګلیسانو خپل استازي کابل ته ولېږل، خو هغوی هم څو اونۍ وروسته د افغانانو لخوا ووژل سول.

د استازو له وژلو سره درې نوي انګلیسي پوځونه افغانستان ته راغلل او کابل او کندهار یې ونیول. یعقوب خان په دې وخت کي هند ته تبعید سو او انګلیسانو پوه سول چي افغانستان اشغالول ډېر ستونزمن نه دي، خو ساتل لپاره یې سخته چاره ده. دوی په دې سوچ وکړ چي داسي کس پیدا کړي ترڅو هم د خلکو لخوا منل سوی وي او هم د انګلیسانو لپاره مناسب وي. یاده هیله یوازي په عبدالرحمان خان کي موندل کېده، چي د دوست محمد خان لمسئ او دا وخت په روسیه کي وو. انګلیسانو له خپلو لږو بریاوو سره سم د افغانستان نه وتلو ته مخه کړه، او افغانستان یې عبدالرحمان خان ته پرېښود. نوموړي له انګلیسانو سره د خپل خارجی سیاست د تنظیم کولو سمدستي موافقه وکړه، او ورپسې روسانو او انګلیسانو له افغانستان سره خپلې اوږدې پولي هم معلومي کړې. د انګلیسانو د فشار له کبله عبدالرحمان خان د دیورند تړون هم لاسلیک کړ چي له مخې یې د افغانستان نیمی ځمکه د انګلیسانو تر کنټرول لاندي راغله. یاده کرښه چي د زور له مخي لاسلیک سوې هیڅ افغان حکومت او عام ولس یې تر اوسه نه قبلوي.

عبدالرحمان خان په تاریخ کي د &quot;اوسپنیز امیر&quot; په نامه یادیږي، ځکه چي دی وتوانېدی ترڅو سرکښ قبایل لکه غلجیان او هزاره په زور تر خپل حاکمیت لاندي راولي او د افغانستان یووالی یې بشپړ ټینګ کړ.

امیر عبدالرحمان خان په ۱۳۱۹ هجري (۱۹۰۱ زیږدیز) کي وفات سو او د هغه زوی حبیب الله خان د پلار له وصیت سره د واک ګدۍ ترلاسه کړه. حبیب الله خان د پلار د انزوا سیاست تعقیب کړ او د افغانستان خپلواکي او بیطرفۍ ته یې پوره پاملرنه کړې وه. هغه د لویدیځ طب او د غلامۍ پلورلو ته د پای ټکئ کښېښود او د حبیبیه په نوم ښوونځی یې پرانیست.

په نړیواله کچه روسیې او بریتانیا د ۱۳۲۵ هجري (۱۹۰۷ میلادي) تړون له مخي د افغانستان پر بیطرفۍ باندي ټینګار وکړ، خو د لومړۍ نړیوالې جګړې له پیل سره سم افغانستان یوځل بیا د دواړو غاړو له فشارونو سره مخ سو. حبیب الله خان په دې ترڅ کي په ټینګه باندي هیواد بې طرفه اعلان کړ، او جګړې ته داخل نسو. نوموړی په ۱۹۱۹ کي په مرموزه توګه ووژل سو.

'''له انګرېزانو څخه خپلواکي'''

د حبیب الله خان تر مرګ وروسته امان الله خان د پلار تاج او تخت په لاس راوړ او د انګلیس پر وړاندي یې د افغانستان د خپلواکۍ لپاره دریمه جګړه پیل کړه. په ۱۹۲۱ زیږدیز کي د راولپنډۍ تړون له مخې بریتانیا د افغانستان بشپړ استقلال ومانه او امان الله خان د اصلاحاتو په مټ د اروپایي کلتور او پرمختګ په ډول هڅي پیل کړې، خو د مذهبي مشرانو او ملايانو لخوا یې مخالفت وسو.

په ۱۹۲۷ زیږدیز کي امان الله خان د خپل ځان لقب د امیر څخه شاه ته بدل کړ، خو د مذهبي واکمنو او مخالفینو لخوا په ۱۹۲۹ میلادي کي په زور باندي له واکه لیري او هند ته یې پناه یووړه. دده ترتګ وروسته افغانستان د بچه سقاو داړه مارانو سخت لوټ کړ، خو محمد نادرخان چي د امان الله خان د نظام مهم غړۍ وو بیرته یې افغانستان ارام او  بچه سقاو یې وواژه. نادرخان په ۱۹۳۳ زیږدیز کي په یوه ترور کي ووژل سو، او تر وژنې وروسته یې ظاهر شاه چي د نادرخان زوی وو، په ۱۹۳۳ میلادي کي د تخت ځایناستی سو. د ظاهرشاه په حکومت کي لومړی هاشم خان او بیا محمود خان د حکومت د چارو مشري وکړه، او وروسته سردار داوود خان د لمړي وزیر په توګه قدرت ته ورسېد.

'''لومړئ جمهوري دولت'''

د محمد ظاهر شاه حکومت تر ۳۹ کاله واکمنۍ وروسته د ۱۳۴۳ کال په پای کې د داوود خان د کودتا له امله راپرځېد. په ۱۳۵۲ کال کي د سرطان په ۲۶مه داوود خان د خپل اکا د زوی محمد ظاهر شاه له غیر حاضری څخه په استفادې د یوې بې ویني کودتا له لاري افغانستان ته جمهوري نظام راووست. داوود خان د یوه پلان له مخي د حکومت ضد عملیات ترسره کړل چې پکښي د ټول افغان چارواکو نیول او د کابل د مخابراتو او راډیو لاسته راوړل شامل وه. ظاهر شاه چي دا وخت په ایټالیا کي وو، د خپل اکا د زوی د داوود خان د جمهوریت یې ومانه او خپله استعفا یې هم وړاندې کړه. داوود خان په دې سره د افغانستان لومړی جمهوري رئیس سو، خو وروسته یې حکومت د یوې خونړۍ کودتا له لاري د کمونسټانو په لاس چي د ۱۳۵۷ کال په ثور کي پای ته ورسید.

'''د غوایي کودتا او د لومړي جمهوریت پای'''

د داوود خان د جمهوري رژیم پر ضد لومړی نظامي تحرکات د ۱۳۵۷ کال د ثور په ۷ مه پیل سول. د کودتا لپاره چمتووالۍ څو ورځي مخکي پلان سوی وو. د ۱۳۵۷ کال د حمل په ۲۸ مه میراکبر خیبر چي د دموکراتیک خلق ګوند یو مشر و، په کابل کې ووژل سو. په همدې ورځ حفیظ‌الله امین، چې د خلق ګوند د نظامي څانګي مشر وو، د دې وژنې وروسته د کودتا لپاره تیارئ پیل کړې. 

د ۱۳۵۷ کال د ثور په ۵ مه د خلق ګوند مشرانو د خپلو ویناګانو له لارې د داوود خان حکومت ته ستونزه پیدا کړه، چي په پایله کي یې د داوود خان لخوا ددوی ځیني مشران نیول سول. د ثور په ۶ مه حفیظ‌الله امین کودتا پیل او په سبا د ټانکونو او هوایي بریدونو له لاري دده حکومت د شورویانو په مرسته راوپرځېدی. د هغې ورځ له پای ته رسیدو سره حفیظ‌الله امین د رژیم د پرځېدا او د کمونسټانو د نظامي شورا واک ته د رسېدو خبر ورکړ. داوود خان د کمونسټانو په وړاندي تر مقاومت وروسته ووژل سو.

د کمونسټانو له کودتا څخه څو میاشتي وروسته د افغانستان نوی ولسمشر نور محمد ترکی په مرموز ډول (د خپلو کمونسټو ملګرو له لوري) ووژل سو، او تر هغه وروسته حفیظ الله امین واک ته ورسېدی، خو هغه هم د شورویانو سره د مخالفت له امله د هغوی له لوري قتل او شورویانو د ببرک کارمل په ملاتړ پر افغانستان باندي خونړي یرغل وکړ چي له دې سره د افغان_شوروي نژدې یوه لسیزه درنه جګړه پیل سوه او له کبله یې تر یو میلیون زیات افغانان مړه او څو میلیونه نور بېلابیلو هیوادونو ته کډوال سول. 

شورویانو په افغانستان کي ۱۵۰۰۰ مړي او تر ۵۰۰۰۰ پوري زخمیان ورکړل، او د ۷۵۰ الوتکو ترڅنګ یې ۷۵۰۰ ټانکونه او فوځي زغروال ګاډي هم له منځه ولاړل. د افغانانو تلفات بیا یو میلیون شهیدان او پنځه میلیونه کډوال وه او شاوخوا ۱۵۰۰۰ کلي یې ویجاړ سول&lt;ref&gt;https://americanarchive.org/exhibits/newshour-cold-war/afghanistan&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.jstor.org/stable/45315752&lt;/ref&gt;.

د دموکراتیک خلق ګوند چي د زور له لاري واک ته رسېدلی وو، په راتلونکو کلونو کي د امریکا، عربي هیوادونو او پاکستان له ملاتړه برخمنو مجاهدینو له پراخ مقاومت سره مخ سو. حکمتیار، رباني، احمد شاه مسعود، سیاف او ځیني نور مشران چي د پاکستاني او امریکایي استخباراتو له لوري یې مالي او نظامي ملاتړ کېدی او عبدالعلي مزاري چي د ایران له لوري یې ملاتړ کېدی ددې جګړې فعاله څېرې او د جهادي ګوندونو مشران وه. د ډاکټر نجیب د حکومت په وروستیو کي پاکستاني استخباراتو، د سعودي عربستان استخباراتي ادارې او بهرنیو جنګیالیو د پورتنیو ګوندونو په ملاتړ د خپلي وروستۍ هڅي په توګه په جلال اباد کي د افغانستان پر حکومت دروند او هر اړخېز یرغل وکړ، او غوښتل یې مجاهدینو ته یوه موازي اداره جوړه کړي، خو هلته شته افغان ځواکونه دومره ټینګ او د دېوال غوندې ورته ودرېدل چي په لږو ورځو کي یې ټول پاکستانیان او بهرني جنګیالي له یوه مخي تارو مار کړل او زرګونه مړي یې د جګړې پر میدان پرېښودل او خپله وتښتېدل.&lt;ref&gt;https://www.academia.edu/20292261/Al_Qaeda_versus_Najibullah_Revisiting_the_Role_of_Foreign_Fighters_in_the_Battles_of_Jalalabad_and_Khost_1989_1992&lt;/ref&gt;   

په ۱۳۷۱ کال کي د شوروي افغان تر لس کلني جګړې وروسته د مجاهدینو له خوا کابل وپرځېدی، چي په پایله کي یې افغانستان نور هم له ناورین سره مخ سو، او دې پیښي د طالبانو راتګ ته لاره هواره کړه. طالبان په ۱۳۷۳ کال کي په افغانستان کي واک ته ورسېدل، او د کابل تر نیولو وروسته یې د افغانستان پخواني ولسمشر ډاکټر نجیب الله په ۱۹۹۶ کال کي لومړی قتل او بیا د اریانا په چوک کي په دار وځړاوه.   

ددوی د سخت دریځي او ترهګرو څخه د ملاتړ له امله تر ۷ کلني واکمنۍ وروسته په ۲۰۰۱ کي امریکا او متحدینو یې پر افغانستان یرغل وکړ. طالبانو تر دې یرغل وروسته افغانستان نوي اسلامي جمهوریت ته پرېښود او دوی په پاکستان او نورو سیمو کي پناه واخیستل. هلته یې په کچلاغ، کویټه او نورو سیمو کي د پاکستاني استخباراتو، یوشمېر پاکستانیو ګوندونو او نړیوالو ترهګرو په مرسته د افغانستان د اسلامي جمهوریت او متحده ایالاتو په وړاندي بیا جګړه پیل او تر دوو لسیزو خونړیو نښتو وروسته یې بالاخره موافقه وکړه چي ترهګرو ته به بیا ځای نه ورکوي او په اخر کي یې د  دوحې د تړون پر بنسټ له امریکایانو سره سوله وکړه.  

امریکا او ناټو د افغانستان په جګړه کي تر ۳۵۹۰ پوري سرتیري او ۳۸۰۰ خصوصي امنیتي قراردادیان له لاسه ورکړل. یاده جګړه د متحده ایالاتو په تاریخ کي یوه له تر ټولو ګران بیه جګړو څخه وه چي شاوخوا دوه ټریلیونه ډالره لګښت ورباندي راغی، او د لسګونو زرو عامو افغانانو او امنیتي ځواکونو ژوند یې واخیست.&lt;ref&gt;https://www.pashtovoa.com/a/usa-formally-begun-troops-pullout-/5874517.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.bbc.com/persian/58389553&lt;/ref&gt; په یاده جګړه کي تر ټولو خونړۍ پیښي چي د لسګونو زرو افغانانو ژوند یې واخیست د طالبانو له لوري ځانمرګي بریدونه او هدفي وژني، د بهرنیو ځواکونو ړانده بمبارونه او عملیات او د افغان ځواکونو په لیکو کي د پخوانیو توپکیانو او زرواکو ځوروني او پټي او ښکاره وژني وې. د عملیاتو او وژنو تر ټولو خونړي څپې په ځانګړې توګه د پښتنو پر سیمه ورتپل کېدلې چي په ترڅ کي کندهار، هلمند، غزني، وردګ، ننګرهار، ارزوګان، زابل او شاوخوا سیمو د نورو په پرتله زیاتي قربانی ورکړې. پښتانه چي ددې جګړې تر ټولو ستر قربانیان وه نه یوازي ستره ټولوژنه یې ترسره سوه، بلکي د جګړې له خاطره یې لومړنۍ اړتیاوي او ټولګډونه تاسیسات هم له منځه ولاړل.&lt;ref&gt;https://inclusivehuman.org/afghanistan-pashtun-lethal-violence/&lt;/ref&gt; که څه هم چي د رسمي اسنادو پر بنسټ د افغانستان د جګړې ټول وژل سوي وګړي د بهرنیو ځواکونو، افغان حکومت، عامو خلکو او طالبانو په ګډون د ۱۷۶۰۰۰ په شاوخوا کي اټکل سوي دي&lt;ref&gt;https://costsofwar.watson.brown.edu/paper/human-cost-post-911-wars-direct-war-deaths-major-war-zones&lt;/ref&gt; خو په شاوخوا کلو او بانډو کي لوی شمېر داسي جنایات هم ترسره سول چي چا ته یې د امکاناتو د نشتون له امله په اسانه معلومات نه کېدل. 

له امریکایانو سره تر سولي وروسته طالبانو په ۲۰۲۱ کال کي افغان حکومت تر سخت فشار لاندي ونیوی، او د همدې کال د اګسټ پر ۱۳ یې کندهار او ۱۵ باندي کابل ونیول، چي له دې سره د افغانستان اسلامي جمهوریت ړنګ سو او طالبانو یو ځل بیا واک لاسته راوړ. طالبان تر دا مهاله (۲۰۲۶ کال پوري) د اسلامي امارت په نوم واکمني ترسره کوي چي نه په کور دننه او نه دباندي رسمیت لري او یوازي د روسيې له لوري په رسمیت پېژندل سوي دي. د یادوني وړ ده چي دوی په تېره دوره کي هم یوازي د سعودي عربستان، متحده عربي اماراتو او پاکستان له لوري په رسمیت پېژندل سوي وه. د طالبانو په وړاندي دا مهال تازه دوې جبهې د جګړې ډګر ته داخلي سوي دي چي یوه د پخواني جنرال سمیع سادات په مشري د متحدي جبهې تر نامه لاندي فعالیت کوي او بله د ملي مقاومت د جبهې په نوم د جنرال یاسین ضیاء تر مشري لاندي فعالیت کوي. 

== سياست ==
{{multiple image
 |align=right
 |image1=Talibankabul.jpg
 |width1=250
 |caption1=د طالبانو لخوا د قدرت ښودني د مراسمو يو انځور چي په کال ١٩٩٧ کي په پلازمینه کابل کي تر سره سول.
 |alt1=
}}
د احمدشاه بابا له لوري د معاصر افغانستان تر جوړښت مخکي ددغه هیواد سیاست د شته واکمنیو د ګټو پر اساس ټاکل کېدی، خو په اوولسمه زیږدیزه پېړۍ کي د دراني واکمنۍ او نوي افغانستان له جوړېدو سره د سیاست دوه لوري ( کورنئ او بهرنئ سیاست) وټاکل سوه چي کورنئ سیاست یې د ځواکمن حکومت، ولسونو ترمنځ یووالي او ټولنیزي سولي پر اساس ولاړ وو، او بهرنئ سیاست یې له هغه هیوادونو او واکمنیو سره اړیکي وې چي د افغانستان له ګټو سره یې سر لګاوه. 

د معاصر افغانستان له جوړښت راهیسي د احمدشاه بابا او تیمورشاه دراني سیاستونه د افغانستان پر ځواکمن کېدلو او د ګاونډیو مسلمانانو پر ژغورلو یا د هغوی سره پر ښو اړیکو جوړولو باندي ولاړ وه، خو د احمدشاه بابا په پرتله تیمورشاه درانئ د بریتانوی هند د لاسوهنو له امله ددوی په لومو کي څه ناڅه نښتۍ پاته سو چي له همدې کبله نه یوازي دا چي د انګرېزانو ځواک په هند کي وژغورل سو، بلکي د راتلونکي لپاره یې افغانستان ته هم لاسونه راوغځول. د تیمورشاه دراني تر مرګ وروسته د انګرېز لاسوهني په افغانستان کي پرله پسې زیاتېدلې او د سدوزي شهزاده ګانو ترمنځ په اختلاف ډېرولو یې افغانستان د تباهۍ کندي ته وغورځاوه چي دې پیښي افغانستان د تزاري روسیې او بریتانوي هند ترمنځ د سیالیو په ډګر بدل او هیواد د Buffer Zone یا حایل حیثیت خپل کړ. په یاده سیالي کي د انګریزي یرغلونو پر مهال یوشمېر افغان واکمنان له انګریزانو سره د نرم او یو شمېر د زیږ سیاست پلوي وه. امیر شېرعلي خان چي د سدوزیو په کورنۍ کي مترقي پاچا وو له انګرېزانو سره یې په زړه کي سخته کرکه خو په ښکاره د هیواد د ګټو په پار ښه راشه درشه درلوده. انګرېزان چي د نوموړي په نیت له وخته خبر وه دده خپلواکي غوښتنه یې نه خوښول او چي څنګه امیر په اصلاحاتو او بهرني خپلواک سیاست باندي لاس پوري کړ، افغانستان د انګریز له لوري تر برید لاندي راغی او شېرعلي خان د واکمنۍ څخه وپرځول سو.  

د سدوزیانو تر پرځېدو وروسته دبارکزیو امیر دوست محمدخان هم د هیواد لپاره څه ناڅه مثبت فکر درلود خو انګریزانو له ده څخه هم د خپلواکۍ واک سلب کړ. ورپسې امیر عبدالرحمان خان چي د انګرېز ټولي توطیې یې تر نظر تیري کړي وې له دوی سره ډېر نرم سیاست په لاره واچاوه او د خپلي مجبورۍ او پاته واکمنۍ ټینګولو لپاره یې هغوی ته ډیورنډ کرښه هم پرېښوده. امیر عبدالرحمان خان خپل داخلي سیاست د استبداد او قومونو ترمنځ په ګډوالي کي ترسره کړ او لوی شمېر پښتانه یې پر شمالي پولو ددې لپاره ځای پرځای کړه ترڅو په راتلونکي کي د افغانستان د نوري تجزیې مخه د تل لپاره ونیسي، چي دغه سیاست یې ترننه پوري مثبته پایله ورکړې ده. د عبدالرحمان خان زوی امیر حبیب الله خان د پلار په پرتله ډېر نرم سیاست خوښوونکی وو او د پلار له لوري پسي اخیستل سوي اکثره کورنۍ یې بیرته افغانستان ته راوبللې، نوموړي همدارنګه له جګړې څخه د هیواد د ژغورلو په خاطر په لمړۍ نړیواله جګړه کي افغانستان بې طرفه اعلان کړ. د حبیب الله خان تر مرګ وروسته کله چي امان الله خان واک ته ورسېدی د خپل پلار او نیکه خلاف یې د انګرېز په وړاندي متقابل سیاست پیل کړ او له خپلواکۍ اخیستلو وروسته یې د خپلو اصلاحاتو په مټ افغانستان د پرمختګ لور ته سوق کړ، خو انګرېزانو د نورو په څېر له ده څخه هم غچ واخیست او د حبیب الله بچه سقاو په مرسته یې وپرځاوه.   

د بچه سقاو له مړیني وروسته نادري کورنۍ واک ته ورسېدل او هیواد له یو شمېر کږلیچونو سره سره خپلواک او د نرم سیاست خاوند سو. د نادر شاه او ظاهرشاه واکمني د انګریزانو، شوروي اتحاد او ایران سره پر متقابلو ګټو او بې طرفه سیاست باندي څرخېدل، او همدارنګه یې په دویمه نړیواله جګړه کي افغانستان یوځل بیا بې طرفه اعلان کړ، خو ددوی د کورنۍ بل شخص داوودخان ددې ډول سیاست پلوی نه وو بلکي د پښتونستان په قضیه کي یې د نوي جوړي سوي مستعمرې (پاکستان) سره سخت مخالفت کاوه چي دې پیښي افغانستان له امریکا، عربي هیوادونو او لویدیځ سره په لیريوالي کي واچاوه. داوودخان یو مترقي او پر هیواد مین خو په عیني حال کي خپلواکۍ غوښتونکی او زیږ پښتون سیاست مداره وو او پریکړي یې اکثره احساساتي وې، چي د همدغه احساساتو له امله لمړی د شورویانو په جال کي ښکېل او بیا ووژل سو. د داوودخان تر شهادت وروسته هیواد په مکمله توګه د کمونیسټي سیاست په طرف ولاړی او شورویانو د افغانستان بهرنئ سیاست تر ډېره پوري د خپلو ګټو په لوري کشاوه. د شلمي پېړۍ په وروستۍ لسیزه کي کله چي د شوروي له ملاتړه برخمن د ډاکتر نجیب الله حکومت وپرځېدی، د مجاهدینو حکومت بیخي ناکامه سیاست خپل کړ او د هیواد حیثیت په نړۍ کي له پوښتني سره مخ سو. ورپسې په 1994 کي د طالبانو افراطي سیاست افغانستان په 2001 کال کي د امریکا او ناټو یرغل ته ورټېل واهه.  

له 1992 کال را وروسته کله چي د ډاکټر نجیب الله حکومت په افغانستان کي وپرځېدی، ورسره سم د هیواد سیاسي تاریخ له جمهوري افکارو او ولسواکو ارزښتونو څخه په بشپړه توګه بیل سو، او د سیاسي مشرتوب ټولي چاري د جنګي ډلو ټپلو لاسونو ته ولوېدې، چي په دې ډلو کي د رباني جمعیت، د ګلبدین حزب اسلامي او د طالبانو حرکت په ځانګړې توګه د یادوني وړ دي.   

د طالبانو حرکت چي له 1994 کال راهیسي په افغانستان کي فعاله سوی دی، ډېر غړي یې سخت دریځه او د مدرسو زده کوونکي دي، چي ځانونه د رباني تر جمعیت او ګلبدین تر حزب اسلامي وفاداره مسلمانان ښیي، او په افغانستان کي ملاکراسي غوندي نظام غواړي، چي ددوی په اصطلاح اسلامي نظام دی. ددوی د فکر پر خلاف د رباني جمعیت یو کړکېچن او بې باوره ګوند دی، چي هیڅ سیاسي ثابت لیدلورۍ نه لري او مشهوره غړي یې په بېلابیلو جرمونو کي هم ښکیل دي. ددې ترڅنګ یاد ګوند سره ددې چي د اسلامي نظام د راوستلو ادعاء هم لري په 2001 کال کي یې د امریکایي یرغل سره پراخه مرسته وکړه، او همدارنګه یې د دولت لوی شمېر چوکۍ د پښتنو سره د تعصب له مخي یوازي پخپل منځ کي ووېشلې. د جمعیت دغه ډول سیاسي وېش د افغانستان جمهوري نظام له هم هغه پیله منزوي کړ او د حامد کرزي او اشرف غني د حکومتونو پر مهال نه یوازي چي بنسټیزي پروژې عملي نسوې، بلکي د پښتنو پر وړاندي ددوی تعصب او پراخ اداري فساد د افغانستان سیاسي فضا خړه پړه کړه، او په پایله کي یې طالبانو ته د بیا راتګ زمینه برابره سول.  

رباني په 2011 کال کي د طالبانو له لوري په یو ځانمرګي برید کي ووژل سو او لس کاله وروسته یې د ګوند ټول غړي په 2021 کال کي د طالبانو د بیا راتګ پر وخت له هیواده بهر وتښتېدل. ددوی تر تیښتي وروسته یوازینئ پخوانی جهادي ګوند چي په افغانستان کي پاته سو د ګلبدین حزب اسلامي وو، چي تر اوسه هم پرخپله اصلي بڼه قرار لري، او د طالبانو له ډلي سره په څنګ کي (خو له دولتي چارو بې برخي) اوسي.  

له 2021 کال راهیسي بیا تر دا مهاله د افغانستان سیاسي مشرتوب د طالبانو په لاس کي دی، چي د واک سرچینه یې ددوی مشر ملا هبت الله اخوندزاده ګڼل کیږي، او د خپلو یو شمېر سخت دریځو او افغان ضد افکارو له امله اوس هم په داسي حال کي واک کوي چي نه یې نړیوال او نه یې کورنئ مشروعیت ترلاسه کړی دی.  

د تاريخ له نظره په افغانستان کي خونړي کورنئ سیاست چي د واک ترلاسه کولو مهمه سرچینه هم بلل کیږي تر ډېره پوري یې ملاتړ د روسیې، پاکستان، ایران، بریتانیا او امریکا متحده ایالاتو له لوري سوی دی. شوروی اتحاد او بریتانیا د معاصر افغانستان له رامنځ ته کېدو، پاکستان له خپل جوړښت او امریکا د شلمي پېړۍ له دویمي نیمایي راهیسي په افغانستان کي خپلي شومي موخي تعقیبوي. په دوی کي یوازینی هیواد ایران دی چي تر یادو ټولو هیوادونو مخکي له افغانستان سره له زرګونو کلونو راهیسي کلتوري، سیاسي او تاریخي اړیکي لري او دغه اړیکي یې کله منفي او کله مثبتي وي، خو سیاسي لاسوهنه یې په عمومي توګه کلتوري، قومي او آبي بڼه لري، ځکه ددوی د اوبو یوه ستره سرچینه له افغانستان څخه برابریږي.   

== اداري وېش او ډلبنډي ==
=== ولايتونه ===
د احمد شاه بابا له لوري د معاصر افغانستان اصلي وېش چي پولي یۍ په شمال کي تر ترکستان، په سوېل کي تر عرب سمندر، په لویدیځ کي تر پارس او په ختیځ کي تر ډهلي پوري رسېدلی وې، مشهوره ښارونه یې کندهار، کابل، پیښور، هرات، نیشاپور، اصفهان، شکارپور، ملتان او لاهور وه چي هر ښار بیا پخپله سیمه کي د یوې مرکزي واکمنۍ حیثیت درلود او امر یې له پلازمیني (کندهار) څخه ترلاسه کاوه.

په افغانستان کي د انګریزانو تر مداخلې او ډیورنډ ناولي کرښي منځته راتګ وروسته د اداري وېش له مخي افغانستان پر څلور دیرشو ولایتونو باندي ووېشل سو چي په دوی کي ځیني ولایتونه د یوشمېر قوانینو له مخي وروسته منځته راغلي دي. د یادولو وړ ده چي د ولایتونو دغه وېش کله کله د یوې سیاسي موخي لپاره بدل سوی هم دی او له جغرافیایي پلوه څو ګاونډي ولایتونه د یوه ځانګړي شخص په واک کي پاته سوي دي. د افغانستان د ولایتونو اوسنۍ ډلبندي په لاندي ډول ده:
# [[کابل ولايت|'''کابل''']]  ('''د افغانستان اوسنی پلازمینه''')
# [[بادغيس ولايت|'''بادغيس''']]
# [[بغلان ولايت|'''بغلان''']]
# [[بلخ ولايت|'''بلخ''']] (د دري &quot;فارسي&quot; ژبي بنسټیز مرکز)
# [[باميان ولايت|'''باميان''']] (د بودایانو لرغونۍ مذهبي مرکز)
# [[دايکندي ولايت|'''دايکندی''']]
# [[فراه ولايت|'''فراه''']]
# [[فارياب ولايت|'''فارياب''']]
# [[غزني ولايت|'''غزني''']] (د غزنوي واکمنۍ پخوانی پلازمېنه)
# [[غور ولايت|'''غور''']] (د غوریانو د واکمنۍ پخوانی پلازمېنه)
# [[هلمند ولايت|'''هلمند''']]
# [[هرات ولايت|'''هرات''']] 
# [[جوزجان ولايت|'''جوزجان''']]
# [[بدخشان ولايت|'''بدخشان''']]
# [[کندهار ولايت|'''کندهار''']] (د معاصر افغانستان لومړنۍ پلازمېنه)
# [[کاپيسا ولايت|'''کاپيسا''']] 
# [[خوست ولايت|'''خوست''']]
# '''[[کونړ ولايت|کنړ]]'''
# [[د کندز ولايت|'''کندز''']]
# [[د لغمان ولايت|'''لغمان''']]
# '''[[لوګر ولایت|لوګر]]'''
# '''[[ننګرهار ولایت|ننګرهار]]'''
# [[نيمروز ولايت|'''نيمروز''']]
# [[د نورستان ولايت|'''نورستان''']]
# '''[[اروزګان ولایت|روزګان]]'''
# [[د پکتيا ولايت|'''پکتيا''']]
# [[پکتيکا ولايت|'''پکتيکا''']]
# [[د پنجشېر ولايت|'''پنجشېر''']]
# [[پروان ولايت|'''پروان''']]
# '''[[سمنگان ولايت|سمنګان]]'''
# [[د سرپل ولایت|'''سرپل''']]
# [[تخار ولايت|'''تخار''']]
# '''[[وردګ ولايت|وردک]]'''
# [[د زابل ولایت|'''زابل''']]

== ځمکپوهنه ==
{{آرنی|د افغانستان ځمکپوهنه}}

افغانستان په غرونو کې کلابند يو غرنی هېواد دی چې 1/3 برخې څخه يې زياته د غرونو د لړيو پوسطه پوښل شوې ده. د غرونو دا لړۍ له يوې خوا د هماليا له غرونو سره او له بلخوا د لوديځې اسيا د غرونو له لړيو سره اړيكې لري. ددې هېواد سوېلي او سوېل ختيځې سيمې د نور هېواد په پرتله هوارې سيمې او ډاگونه لري. په دې هېواد کې د سمندر د سطحې نه تر ټولو هسکه ساحه د نوشاک څوکه ده، چې دا د سمندر د سطحې نه ٧٤٨٥ مېتره او يا په بله وينا ٢٤٥٥٧ فوټه جگه پرته سيمه ده. ددې هېواد ډېرۍ سيمې وچې دي او د تازه اوبو زېرمې پکې لږ دي. 
د اسيا د فزيكي نقشې د كتنو څخه دا پاېله ترلاسه كېږي چې: د منځنۍ اسيا لوړې برخې د لوړړتيا له نظره د نړۍ د ډېرو مهمو غرونو څخه شمېرل كېږي چې ختيځې برخې يې ډېررې لوړې، ولې لوديځې برخې يې دومره جگې نه دي او د ختيځ څخه د لوديځ په لور پرتې دي، د افغانستان د غرونو لړۍ هم د ختيځ څه د لوديځ لور ته پرتې دي، د ختيځ څخه د لوديځ په لور پخپل امتداد كې په څو څانگو وېشل كېږي او له بل خا د هغهې لوړاولې د ختيځ څخه د لوديځ په لور وروو كمېږي ترڅوچې په ټيټو او جبه زارو ځمكو كې پاې ته رسېږي.
د افغانستان د غرونو سلسلې د مركزي اسيا د غرونو د لړيو سره د جوړښټ او پېداېښت په لحاظ تقريبا يوشانې دي.

د افغانستان د غرونو لړۍ په ځانگړي توگه د هغې مركزري برخې چې له ختيځ څخه لوديځ خواته امتداد لري او بالاخره د هريرود په حوزه كې پاى ته رسېږي د هندوكس او د بابا د غره د شمالي او جنوبي برخو په منځ كې د اوبو د وېش بريد ټاكي.
لدې پرته مختلفې سيمې د افغانستان شمالي برخې په ځانگړي توگه د تركستان او بدخشان سيمې د افغانستان د سوېلي او سوېل ختيځو سيمو يانې كابل، ننگرهار، غزني او كندهار څخه بېلې كړي دي او د اړيكتياو په لحاظ يې ستونزې پيدا كړې دي، په داسې حال كې چې نن ورځ دغه مشكلات د نقليه وساېطو پرمخ د سالنگ د سورنگ په كيندلو سره تر يوې كچې د گټې په غرض له منځه تللي دي.
افغانستان يو بري (وچ) اقليم لري، پدې هېواد کې د اوړي په وخت کې هوا ډېره توده او د ژمي په مهال ډېره سړه وي. په دغه هېواد کې کله ناکله رېږدلې (زلزلې) هم کېږي.

ددې هېواد په طبيعي شتمنيو کې مس، جست او وسپنه د يادولو وړ عنصرونه دي ددې تر څنگ ارزښمنې ډبرې او غميان لکه لاجورد، زمرد او لعل هم ددغه هېواد په سهېلي برخو کې موندل کېږي. د نورو طبيعي شتمنيو تر څنگ نفت، گاز او د تېلو موندل شوي زېرمې هم د يادولو وړ دي. که څه هم چې دغه زېرمې لا تر اوسه پورې نه دي راوتلي او په کار نه دي اچول شوي او ددې سبب په افغانستان کې د روسانو يرغل او تر هغې وروسته په کورنۍ جگړه کې د هېواد ښکېل کېدنه ده خو بيا هم ددې هېواد لپاره همدا اهمې شتمنۍ دي چې په راتلونکي کې د انرژۍ د لويو سرچينو په توگه راڅرگندېدلای شي.

=== د پامير او واخان لوړه سطحه ===
د اسيا د وچې په منځۍ برخه كې لوړې او جگې څوكې موجودې دي چې د نړۍ د بام په نامه يادېږي. روسي زمكپېژندونكي ماركوو (Morkov) او همدا ډول نور زمكپېژندونكي پوهان دا منځۍ څوكې په دوو برخو وېشي. ختيځي برخې يې چې حقيقي څوكې دي ډېرې لوړې او د ۶۰۰۰ څخه تر ۷۰۰۰ مترو پورې د سمندر له كچې لوړوالې لري. دا برخه د لوى پامير په نامه يادېږي او د افغاني خاورې څخه دباندې شتون لري. 
لوديځې برخې يې چې نسبتا لږ لوړوالې لري او د يخچالي مورنو په واسطه نيول شوي دي د كوشني پامير په نامه يادېږي او دا برخه ټوله په افغانستان پورې اړه لري. دا غرنۍ لوړې سيمې د قراقرم، هماليا، هندوكس او كونلين (Kun Lun) د غرونو د لړيو د يوځاى كېدو په ټكي كې پرتې دي چې د منځنۍ اسيا د لويو غرو د لړيو مهمه كړۍ جوړوي، په دا سيمه كې د اوړي د خو ميشاشتو څخه پرته د كال په نورو وختو كې تگ او راتگ نه كېږي دا ځكه چې د واورو گټونه دا برخې پټوي او د دوامدارو واورو او سختو بادونو په الوتلو سره يې ددې سيمې تگ راتگ ستونزمن كړې دى. د نړۍ چت يا بام په نوم د پامير د غرونو سلسله اوس هم نوې ده او خپل طبعي شکل د بدلېدو په حال کې ده.

د پاميرغرونه د افغانستان په شمال کې دي چې د تاجکستان سره يې شريکوي د دې غرونو درې لوړې څوکې په تاجکستان کې دي.

د پامير د غرونو څو سلسلې کرغزستان او د پاکستان په گلگت بلتستان کې هم شته. په جنوب کې دا د واخان په سيمه کې د هندو کش د غرونو لړۍ سره يو ځاې شي. په ختيځ کې دا د چين په خاوره هم غزېدلي دي.

د دې غرونو لوړې څوکې ټول کال په واورو پټ وي، پکې سخت ساړه وي او هلته چې واورې ويلي کېږي، د څاروو څر ځايونه لري.

د دې غرونو نه سکاره ويستل کېږي خو نورمنرالونه هم لري چې يوه يې د لاجوردو ډبره ده.

د شپږم ميلادي پېړۍ راهيسې د چين بوداي راهبان هند ته د تلو لپاره دپامير د يوې خوا نه بلې ته اوړېدل او د ورېښمو شمالي لاره د پامير په غرونو کې د کاشغر نه خوجند ته تللې وه.

د افغانستان دوه ولايتونه واخان او بدخشان د پامير په غرونو کې دي او د “سر کل” ډنډ د امو سيند يوه سرچينه ده. د دې غرونو په درو کې اوسېدونکي خلک ” پاميري ژبې” وايي چې وخي، مونجي، شغني، سنگلاچي، اشکاشمي او ونجي د يادولو وړ دي.

=== د هندوكش د غرونو لړۍ ===
د واخان په سويل لوديځه خوا كې يو لړ لوړ لوړ غرونه پراته دي چې د هندوكش او يا د هندي قفقاز په نامه اوږدې پرتې دي. ددي غرونه تر ټولو لوړه څوکه (تراجمیر) ده چی تل په واورو پوښلی وی. او د غرونو د هغې سلسلې سره چې په لوديځ كې يې پراته دي د افغانستان د شمالي او جنوبي برخو ترمنځ يو لوى ديوال تشكيلوي د غرونو دا لړۍ د ختيځ لور ته د افغانستان له خاورې څخه وځې او د قراقرم د غرونو د لړۍ سره يوځاى كېږي او د قروفېل كنډو د ۳۸۰۴ مترو په لوړوالي سره ددغو دوو سلسلو په منځ كې يو فاصل حد جوړوي.د غرونو دا لړۍ د افغانستان منځ برخه جوړوي چې د پاکستان تر شمال غځيدلې ده.

دا غرونه په يوناني ژبې کې “پاراپاميساداي” او په سانسکرت کې “پري ياترا پرواتا” ( د ښاپيرو د ليدوغر) نوميدل. د هندوکش نوم په لومړي ځل ۱۳۳۳ م کې د مراکش سېلاني ” ابن بطوطه” پخپلو ليکنوکې وکاروو. دې واي چې په دې غرونو کې د گرمو سيمو هندو مرئيان چې افغان واکمنو له ځانه سره وړل په کنگل کې مړه شول نو ځکه يې هندوکش بولي.

لرغون پوهان واي چې په ۳۳۰ ق م کې د اسکندر مقدوني دا غرونه د قفقاز (کوه قاف) په مقابل کې ” هندې قفقاز” په نوم ياد کړل. په يوناني کې ” کوکسس اندوکس” وروستو يواځې “اندوکس” شو او باورلري چې له هم هغه وخته دا غرونو د اندوکس نه هندوکش” شول.

ځينې تاريخونه وايي چې د “هندوکش” تورې يواځې د دې سلسلې هغه يوې څوکې لپاره کارېدو چې ” کوشان دره” نومېږي او په لومړي ميلادي پيړۍ کې د کشان واکمنو مرکز و. کوشان دره د سالنگ په لوېديځ کې ده.

د هندو کش غرونه د کابل او د هلمند سيندونه له يو بل جلا کوي چې د امو سيند او د اباسين تر منځ ولاړ دي چې په ختيځ کې يې د پامير غرونه دي.

د هندو کش د اوبو نه د هلمند، هري رود او د کابل سيندونه جوړېږي او لږ اوبه يې د ” سيستان خلې ته هم ورغورځي.

د کابل سره نږدې دا غرونه ۶۰۰۰ ميتر لوړ دي خو د دې د عمومي ارتفاع ۴۵۰۰ زره ميټر وي. د دې غرونو سلسله په شمال جنوب کې ۹۶۶ کلوميټر اوږد غځيدلې ده چې يواځې ۶۰۰ کلوميټر برخه يې هندوکش نومېږي. پاتې يې په نورو نومونو يادېږي، لکه کوه بابا، سالنگ، د پغمان غرونه، سپين غر، سلېمان غر، تورغر، د خواجه محمد غر، او د ترکستان د بند سلسله ده.

د دې غرونو تر ټولو مهمه دره ” شيبر” نومېږي چې د شلمې پېړۍ تر نيمايي به ورباندې خلک بلخ ته ورتلل. په ۱۹۶۴ م کې د ” سالنگ” ټونل او د يو پوخ سړک په جوړېدو، اوس شمال او جنوب پخپلو کې نښلول شوي دي.

د هندو کش د غرونو بله مهمه او تاريخي دره د خېبر دره ده. نورې وړې درې، لکه “لته بند” د کابل په ختيځ کې، د “وخجير” دره چې واخان د چين سره نښلوي، د ” باروگل” او د “کاچين” درې چې چترال د کونړ او بدخشان سره نښلوي.

د شتر گردن دره لوگر او پکتيا نښلوي، د بازارک دره مزار شريف ته ووځي، خاوک د کابل نه پنجشېر ته ورځي، انجمن دره چې د پنج شير په سر کې ده او شمال ته لاره وباسي. د حاجيگک او اوونۍ ختيځ هزاره جاتو ته ووځي.

د افغانستان په لوېديځ کې د دې درې ۶۰۰ ميتر لوړې دي چې د سبزک دره د هرات او د بادغيس په منځ کې د افغانستان لوېديځ او ختيځ سره نښلوي. په دې سيمو کې د هندو کش غرونه دشتې دي چې خال خال ونې پکې شنې کېږي.

د هندوکش د کوکچې په غرونو کې د لاجوردو ډېر لرغوني کانونه و. د کابل په شمال او پنجشېر کې د زمردو کانونه راوتلي دي. په نولسمې ميلادي پېړۍ کې د اب پنج سره چې د هندو کش او د پامير د غرونه پکې يو ځاې کېږي د ياقوت (لعل) کانونه وموندل شول.

د هندو کش لوړ غرونه زيات په پاکستان کې او تر ټولو لوړه څوکه ” تريچ مير”د خېبر پښتونخوا په چترال کې ده چې ۷۷۰۸ ميټر لوړه ده. د افغانستان تر ټولو لوړه څوکه ” نوشک” په بدخشان کې ده. د چترال د غرونو په واورينو اوبو د کونړ او د بشگل سيند ونه جوړېږي.

د هندوکش د لارې ارياي قامونه د اباسين تودو سيمو ته ورتلل او د دوي نښې اوس هم د چترال او د گلگت په لاره په لويو تيږو ليدل کېږي
===د بابا د غرو لړۍ ===
د غرونو دا لړۍ تقريبا د افغانستان په منځنۍ برخه كې موقعيت لري او غرونه یې هم د هندوكش، فېروزكوه او د تيربند تركستان د غرونو په څېر د ختيځ څخه لوديځ لور ته پراته دي. كومې څانگې چې ددغې لړۍ څخه جلا كېږي مختلفو خوا ورته ځې چې ځينې څآنگې يې د شمال او شمال لوديځ لور ته او ځينې نورې يې د سويل او د سويل څخه شمال ته تگ راتگ د مشكلاتو سره مخامخ كړې دى. د زيات لوړوليپه نسبت ددې غره پورتنۍ برخې د كال په اوږدو كې د شپږو ميشاتو څخه زيتت وخت په واوور پټې وي او د تگ راتگ پكې نه كېږي، ددې لړۍ غرونو منځنۍ لوالۍ ۴۰۹۰ متره دى، او ډېره لوړه څوكه يې شاه پولاد نومېږي چې د سمندر له كچې څخه ۵۱۴۰ متره جگه پرته ده. دبابا غره د ډېرو مهمو څوكو لوړتيا چې د ختيځ څخه د لويديځ په لور پرتې دي د ۳۹۸۹ مترو څخه تر ۵۱۴۰ مترو پور رسېږي چې د نوموړو څوكو منځنۍ لوړتيا يې ۴۷۵۰ مترو ته رسېږي.  د بابا د غرونو د سلسلې تر ټولو لوړه قلعه «شاه فولادي» نومیږي چی څه د پاسه ۵۰۰۰ متره د سمندر له سطحې څخه لوړه ده. په ۱۳۹۴هجري شمسي کال کی د بابا غرونه، د ښکلو او ډیرو طبیعی منظرو، وحشي حیواناتو لکه پړانگ، لیوان، هوسیو، گیدړو او بیلابیلو مرغانو لکه، باز، او طبي بوټو په لرلو سره، د افغانستان د چاپیریال ساتني د ادارې له خوا د حفاظتی سیمي په توگه اعلان سوه د افغانستان د غرونو هغه لړۍ چې کوه بابا نومېږي، د هند د سمندر نه راپورته شوي دي. ميلونونه کاله پخوا د سمندر په تل کې د سونامي يا زلزلي له کبله زمکه دومره پورته شوه چې دا غرونه ترې جوړ شول.

دلته د اوسپنې له زېرمو پخواني خلک هم خبر وو او “دره فولادي” په نوم يې يادوو. د دې درو تر منځ شاوخوا ۲۳۷ کلوميټره لاره د واورو له کبله زيات وخت بنده وي. يو روايت دا دی چې په دې لارې شوکې هم کيدې او چې څوک به ورباندې خوندي تېرشول نو وړوکی حاجي يا “حاجيګک” يې بللو.

بودایي راهبان په دې لاره د باميانو او د سمنګانو خانقاوته ورتلل چې يو ځای د کوه حاجي کشتن نه تخت رستم ته او شيبر درې ته لارې وتلې وې. د شېبرلاره د حاجيګک د سړک نه زياته خوندي ګڼل کېده، سره له دې چې د حاجيګک په لاره بې شمېره واړه واړه کلي دي.

د امان الله خان د حکومت پر وخت د جرمني له خوا لومړۍ سروې کې معلومه شوه چې حاجيګک د اوسپنې لویې زيرمې لري. د لومړي نړیوال جنګ ( ۱۹۱۴– ۱۹۱۸ م) پر وخت هغوی د اوسپنې د ويستلو هڅه وکړه خو انګرېزانو يې مخه ونيوله. په ۱۹۶۰ م کلونو کې روسانو هم پلان جوړ کړو خو موقع يې پيدا نکړه. په ۱۹۷۲ م کې يو فرانسوي الماني کمپنۍ پخپلې مطالعې کې وړانديز وکړو چې دلته به يوه بټۍ ولګوي چې اوسپنه پکې ويلې شي او دغسې د اوسپنې اود فولاد د جوړولو کار به يو ځای کوي. يو وخت داسې پلان هم جوړ شو چې له دې ځايه ويستل شوې خامه اوسپنه به د پاکستان کالاباغ ته وړل کېږي چې د هغه ځای په کارخانه کې تصفيه شي. دا پلان هم پلې نشو او دا کانونه همدغسې پاتې شول.

دلته د لوړو غرونو او د ناامنيو له کبله د اوسپنې راويستل ګران ښکاري خو اوس دومره وسايل شته چې دا کار يې شونی کړو. په۲۰۰۶ م کې د حاجيګک نه د ۲۳ ميليونو ټنو نه زياتې اوسپنې د موندلو اټکل وشو او دوه ډوله ده چې يوه يې اوکسيډايز ده او بله يې نيمه اوکسيډايزده.

د حاجيګک د اوسپنې کان ۳۲ کلوميټره کې غځيدلی دی او ۱۶ زون (ساحې) لري چې هر يو يې ۵ کلوميټرو نه تر نهه کلوميټرغځېدلي دی. دلته په تيږه کې د اوسپنې ۱۶ رګونه دي چې هر يو يې ۳ کلوميټره اوږد دی. دا په زمکه کې ۵۵۰ ميټر ښکته دی او ۷ کانونه داسې هم دي چې په تفصيل سره يې سروې شوې ده. د اوسپنې سره سره دلته نور منرالونه هم موندل کېږي چې يو پکې زرغون مرمردي. د حاجيګک نه علاوه، په دره نيل، خيش، زيرک، خرکيزه، سرخ پارسا کې هم د اوسپنې نښې شته.

د دې اوسپنې نه به انسانان هله ګټه واخلي چې جنګ بند شي

=== د تيربند تركستان د غره لړۍ ===
دترکستان تیربند دافغانستان په شمال لویدیځ کي یو شمیرغرنی او لوړي څوکي جوړوي. دغه غرونه دحصار غره له شمال لویدیځ او د بلخ آب له لویدیځو برخو څخه پیل او له ختیځ څخه مخ په لویدیځ غځیدلي او تر بالا مرغاب پوري رسیږی چي ټول اوږدوالي یي ۳۰۰ کیلومتره کیږي. منځني لوړوالي يي دحصار غره شمال لویدیځ دجوزجان په شال کاشان کي چي ۲۳۰۰ متره لوړوالي لري لوړه څوکه يي (جنګک) ۳۸۹۵ متره لوړوالي لري. یو بله څوکه يي چي قرجنګل نومیږي ۲۹۸۵ متره سمندر له کچي ځخه لوړه ده. دغه غر دهیواد د دوو لویدیځو ولایتو یعنی فاریاب او بادغس ترمنځ غځیدلي،سویلي خوا څخه يي دمرغاب دسند دمرستیالانو سرچنیي دي، خو شمالي اړخ کی یی دقیصار او دهغه دمرستیالانو سرچیني دي، دغه غر دپستي ډیري وني لري، خو هغه نوری ونی چي دهیواد په ختیځ او سویل ختیځ غرونه کي شته لکه لمنڅه،صبر،نښتر،څیړی، ښون او نوری، دلته نشته په پسرلی او اوړي کي ددغه غره شمالي او سویلي لمني شني او غوره ځړ ځایونه جوړوي. دپسرلي په دریو میاشتو کي دغه لمني نرمه هوا لري او له ډول ډول ګلانو او شنوبوټو څخه ډکي وي او یوه عطر لرونکي فضا جوړوي. دغرونو دغه لړي دروسي ترکستان دبیدیاو دبادونو په مخه کي دیوه دیوال په توګه واقع دي،نو دشمال او شمال لویدیځ ځوړنو کي یي دنیمه صحرايي اقلیم نښي له ورايه ښکاري.

'''فیروز غرونه لړی'''  
فېروزکوه یا چغچران د افغانستان په لوېدیځ کې یو ښار او د غور ولایت مرکز دی.  دا د غوریانو په وخت کې د افغانستان اوسنۍ پلازمینه وه [۲] فیروزکوه چې نفوس یې تر ۱۵۰۰۰ زیات دی [۲۲] د بحر له سطحې څخه ۲۲۵۰ متره لوړوالی لري.  دا ښار د هریرود جنوبي څنډې ته پروت دی او له هرات ښار څخه ۳۸۰ کیلومتره واټن لري.  د فیروزکوه هوايي ډګر د ښار په شمال ختیځ کې موقعیت لري.

=== [[سپين غر]] ===
د [[سپين غر]] لړۍ د افغانستان په ختيځه خوا كې پرتې دي د ۱۵۰ كيلو مترو په اندازه اوږدوالې لري او [[پېښور]] د لوديځ د ۴۸ كيلو مترۍ څخه پيل كېږي او د لوديځ لور ته درومي. د سپين غر لړۍ څو څآنگې لري چې ځينې څانگې يې د كابل تر سيول ختيځو پورې رسېږي او د هغې ځاۍ څخه يې يوه بله څانگه د سويل خواته ځي. د غرونو دا لړۍ لومړې د [[جلالكوټ]] حوه دګرمې او غرنۍ بخه كې [[د لوگر سيند|د لوګر سيند]] د كرمې له سيند څخه جلا كوي. او همدا ډول د كابل د سيند په واسطه د [[هندوکش]] د جنوبي لړيو غرو څخه جلا كېږي. ډېره لوړه څوكه يې د سېكارام په نوم يادېږي چې د سمندر له كچې څخه ۴۷۵۵ متره لوړه پرته ده. چې تل په واورو پټه وي. ددې غره شمالي او سويلي لمنې د لمنځو، نښترو، كاجو، جلغوزو او څېړيو زيات ځنگلونه لري او ډېر مشهور كنډو يې چې د [[د پکتيا ولايت|پكتيا]] او [[لوگر ولايت|لوگر]] ترمنځ پروت دى شترګردن نومېږي چې د [[سمندر]] له كچې ۳۷۲۰ متره لوړ پورت دى. د پیښور نه ۴۸ كيلومیټر لویدیځ کې سپینغر ۵ زره میټر لوړ لکه د یو دېوال ښکاري.

سپین غر یوه څنډه د خیبر درې په ختیځ کې لګي چې اوږدوالى يې شا و خوا ۱۸۰ كيلومیټر دی. یو ځای دا غر جنوب لوري ته ورتاو شي چې د کابل سیند کاسه او کرمه پخپلو کې سره بېلوي. بل خوا مخ په لوېديځ تر لوګر رسېږي او جنوبي څنډې يې لوګر او تېراه له ننګرهار بېلوي. دا ټول غر د زالغوزي او نختر په ګڼو ځنګلونو پټ و خو د تیرو ۵۰ کالو په جنګ کې دلته دومره لرګی ووهل شو چې اوس ټیټې برخې يې تورې دشتو په شکل ښکاري. د سپین غر په شمالي څوکو ونې نشته. خو د دې په درو کې چې زمکه نرمه وي کر کرونده کېږي او د انار، توت او د نورو میوو ونې پکې راشنه شي.

دا غر د افغانستان او پاکستان تر منځ د یوې طبعي پلې په توګه پروت دی. د دې تر ټولو لوړه څوکه “سیکرم” یا سیکارام له زمکې ۵ زره میټر لوړه ده. پېواړ د کرمې او آریوب درې تر منځ یوه تنګي ده او د پکتیا له کرمې جلا کوي. په ۱۸۷۸م کې د دویم افغان جنګ په وخت، برطانوي ځواک پېواړ دره ونیوله چې د سیکرم جنوب کې ده. دا کوتل پاړه چنار د پکتیا آریوب درې سره نښلوي او بل سر يې د هندو کش د یوې بلې سلسلې “شاندور” ته لاره کړې ده. یو برطانوي سروی کوونکی جورج بېټلي سکاټ هغه وخت سیکرم ته وروختلو چې ټول کال د حرارت درجه پکې د صفر نه ښکته وي.

د پیواړ په ښکته برخه کې څو واړه کلي دي چې پېواړ، علیزي، تری منګل او سپینه شګه نومېږي. د سپينغر ځينې درې هلته اوسیدونکو قامونو په نوم لکه مامند (مومند) دره او عبدالخېلو تنګى مشهور دي. کوټ دره اوهسکه مېنه د پخوانیو کلاګانو، څڅوبى، تبۍ او کڅونه، د چینو او ځړوبۍ شتون ښایی. پېښې تنګي، جو دره، غوښت دره، پچير او اګام، توره بوړه او ګوړوکو هم پخواني نومونه دي 

=== ختيځ تورغر ===
د ملک سیاه غر د زاهدان په شمال کې د لر پاین، قرقروک او حرمک کلیو په منځ کې پروت دی چې ۱۶۰۵ متره لوړوالی لري او د زاهدان یو له لیدو کتو څخه دی.  دا غر د ایران د سیستان او بلوچستان ایالت د حرمک کلي، د افغانستان د نیمروز ولایت د چهار برجک ولسوالۍ او د پاکستان د بلوچستان ایالت د چاغي د سیمې تر منځ پر پوله پروت دی.  د ملک سیاه غره ته د رسیدو لپاره، تاسو باید په 95 سړک شاوخوا 35 کیلومتره مزل وکړئ.

دا د هغو ۴ جنګونو لړۍ وه چې د ۱۸۵۲ نه تر ۱۸۹۱ م پورې انګریز او د سوات- هزاره قبایلو ترمنځ وشول.
د ۱۸۴۵ م نه تر ۱۸۴۹ م پنجاب د سیکانو له لاسه ووتلو او انګریز پرې خیټه واچوله. د همالیه او هندوکش د غرونو لړۍ چې اباسین سره یو ځای کېږي، د انګریزانو لپاره مهمه سیمه وه. د اباسین پرغاړه، ۵۰۰ مربع کلومیټر پراخ تورغر په هندکو کی “کالا ډکه” او انګریزي کې ” بلېک ماونټین” په نوم یادېږي ځکه یو وخت په ګڼو ځنګلونو ډک و. دلته د جلغوزې، څېړۍ، پلوسې او د ګیلاس (چیري) ونې ډېرې وي.
د تورغر په ختیځ کی اګرور او جنوب کی تناول، په لویدیځ کی بونیر او په شمال لویدیځ کی یې بټګرام دی. د سیند او د غر په لوړو یوسفزي پراته دي او نوره زمکه د سواتیانو ده. دلته ګډو قامونو خلک د غر دواړو غاړو ته اوسېږي. خو واړه قامونه د جنګ نه وو. په ۱۶ پېړۍ کې د یوسفزو په ورتلو دلته شخړې پېل شوې. د سواتیانو او یوسفزو به مودام پخپلو کې جنګونه وو. د اګرور عطا محمد خان سواتي او د الایی ارسلا خان کله جنګ او کله په روغې وسیدل.
په ۱۸۶۸ م کې انګریزانو په “اوګي” کې خپله چاوڼۍ جوړه کړه چې د اباسین نه ۱۰ میله مخ په بره په ختیځ کې وه. یوسفزي، د تاڼې په جوړولو غصه و او د اګرور خان په لمسون خلکو په دغې پوسټ حمله وکړه خو ماتې يې وخوړه. بیا د تناول خان چې انګریز ته پتمن و، په هغه هم حمله وشوه. نور ټول قامونه هم یو شول او د انګریز خلاف يې نورې حملې پېل کړې. دوی د انګریز پلویانو قامونو ۲۱ کلي وسیزل. جنرل وایلډ یو لوی پوځ یوړو نو قبایلو جنګ نه لاس واخیستو.
د امب نواب انګریزانو په ملاتړ، د وسلو یوه کارخانه ولګوله چې پکې ټوپکې او توپې جوړیدی. په ۱۸۵۱ م کې انګریز خپل دوه افسران تورغر ته د سروې لپاره واستول خو د امب په سیمه کې حسن زو ووژل. د دې شک د امب په نواب جانداد خان کیدو خو هغه پخپلې سیمې کې میشت ټول حسن زي لاس تړلي انګریز ته وروسپارل. نورو یوسفزو د نواب دوه کلاګانې، “چنبری او شګلۍ ترې ونیول.
د جهانداد د ملاتړ لپاره، د پیښور کمشنرکرنل میکېسن په مشرۍ یو پوځ ورپسې لاړو او هغه کلا ګانې يې ړنګې کړې. په ۱۸۸۸ م کې حسن زو، اکازو او مداخیلو د حملو له کبله انګریزانو دغه سیمې ته په تګ راتګ بندیز ولګوو. بیا ګوجرانو د ګورکهه پوځ دوه انګریز افسران او پوځیان ووژل نو د حسن زو مشر په هاشم علی شک کېدو. انګریز په قبایلو جرمانه عاید کړه، د هاشم علی د شړلو امرهم وکړو او په ځای د ده تربور ابراهیم خان د قام مشر وټاکلو.
په ۱۸ جون ۱۸۸۸ م ۶۰ پوځیان او او د دوی دوه انګریز افسران د اوګي کلا نه ګشت لپاره ووتل. کله چې د غره نه ورباندې ډزې وشوې نوبیرته کلا ته يې وځغستل خو په دې کې دوه انګریز افسران نه یواځې ووژل شول بلکه قبایلو د هغوی نه جامې هم وویستلې.
د انګریز لپاره دا یوه لویه ننګه وه او تر اکتوبر ۱۸۸۸ م ۱۰ زره پوځ، د غرونو توپخانه يې ورواستول. د انګریز د “هزاره فیلډ فورس” مشر بریګېډیر جنرل جې ډبلیو مېکوین و. د پښتنو د ګډ ځواک شمیره هم ۱۰ زرو ته رسېده. د اکازو څلورو قامونو ۱۵۰۰ ځوانان، پریاری سېدان، ټیکاري او نندهاري، مله وو. د سید احمد بریلوي هندوستاني مجاهدین چې ۱۸۲۶ م راهیسې دلته میشت وو، انګریزانو به “جنوني” (فیناټک) په نوم یادول. د پښتنو جنګیالو مشران ملکان، ملایان یا خانان وو او لویه وسله ورسره جزېل ټوپکې، سپر او لوی چاقوان وو. دوی د جنګ لپاره څه پلان نه لرلو خو د سیمې هرې درې نه خبر وو.
د انګریز ۱۰ زره پوځ په ۴ برخو ووېشل شو چې درې يې په اوګي کلا کې او څلورمه د اباسین په دربند کې پاتې شوه. اخوا د کشمیر مهاراجه هم انګریز ته د مرستې په توګه، دوه بټالین پوځ د دوو توپو سره واستول. ورسره ۶۰۰ د خیبر رایفلز(ملېشیا) پښتانه مله وو. انګریز ټولو قبایلي مشرانو ته يې وړاندې نه خبر دارې ورکړې و چې تر ۲ اکتوبر دې ورته سر ټیټ کړي. هغوی ورته هیڅ جواب ورنکړو او د اوګي نه انګریزانو د پوځ درې واړه ډلو بلې غاړې ته ډزې پېل کړې. څلورمې ډلې د دربند نه او ۱۳ میله لیرې کوټکي کلي ته مارچ وکړو. د سیند نه یوه لاره د “بیلا” کلي ته ورغلې وه او په ۲ اکتوبر ورباندې توپې، اکمالات، اسونه او یابوګان وروختل. په “شینګری کلي” کې پښتنو ورته مورچې نیولې وې او د دوی په ډزو انګریز ته معمولي ځاني تاوان وشو.
په ۴ اکتوبر سهار ۱۰ بجې د کوټکي نه یو میل بره په “تواړه” کې پښتنو د تیږو شا ته سنګر نیولې و او په انګریز پوځ يې حملې کولې. انګریزان لیکي چې مونږ په دوربین کې د دوی زاړه او وراسته ټوپکې لیدی شوې. برید جنرال ګالبرېت، خپلو عسکرو ته د جنګ اشارې ورکولې او هغه پښتانه چې ډزې يې کولې، لومړې په نښه کیدل. شا و خوا نیم ساعت په بمبارۍ دوی هغه غونډۍ ونیوله او د پښتنو بیرغ يې ترې لیرې کړو. کوزماسپښین غازیانو کوټکی پریښودو او انګریز پوځ قبضه کړو چې ۵ پوځیان يې مړه او ۱۰ ټپیان وو. د قبایلو ځاني تاوان ۲۰۰ شا و خوا و.
په ۱۳ اکتوبر، بریګیډیر جنرل ګالبرېت، د ۱۴۵۰ وسله وال پوځ، ۳ توپونو سره د سیند لوېدیځ غاړې نه پورې ووتل. د هندوستاني مجاهدینو مرکز “میدان” ښار او د سیند دواړو غاړو ته د پښتنو ټول کلیو ته يې اور ورته کړو.
اخوا لومړۍ دستې په ۴ اکتوبر ماځیګر د اوګي کلا سره نزدې “دلبري” نه روان وو چې غازیانو ورباندې حمله وکړه، څو کسان يې ټپي کړل او ۱۷ یابو ګان يې ترې یوړل. په بله ورځ د انګریز دستې د “چیتابت” څوکه ونیوله او ورسره يې لاره هم سموله چې خپل سامان او توپې ورباندې بره یوسي. په ۶ اکتوبر یو سخت جنګ کې دواړو غاړو ته ځاني تاوان وشو. انګریزانو د څو کلیو نه تیار فصلونه راټول کړل او بیا يې اور ورته کړو.
دویمه دسته د بریګېډیر جنرل “چېنر” په مشرۍ، په ۴ اکتوبر د “کولاکه” نه روانه شوه خو په لاره هیڅ مقاومت ورته ونشو. دوی په بله ورځ د غره په سر “نیمل” ته ورسیدل او تر ۱۱ اکتوبر هلته پاتې وو. دریمه دسته چې پخپله د میکوین سره وه، په ۴ اکتوبر نیمل ته روانه شوه. دغه دستې سره د خپلو سیمو نه علاوه د پلې پوړې غاړه نقشه هم وه چې د زباني معلوماتو په بنسټ تیاره شوې وه. وروسته څرګنده شوه چې نقشه ټوله غلطه وه. پښتنو خپل کلي پخپله سیزل او انګریزانو په دوربین کې لوګي لیدی شول. په ۱۹ اکتوبر پښتنو د انګریز شرایط وومنل او د دوی حملې بندې شوې.
د انګریز ۵ دسته د کرنل مرې په مشرۍ د پریاري سېدانو او ټیکریوالو (سواتو) سره جنګ لپاره روانه شوه. دوی دوه توپې او دوه ” ګېټلنګ ګن” نوې ډول توپ لرلو. په دې کې به سپکې ګولې په یو مخه کیښودل شوې او بیا بیا به د ډکولو اړتیا نه وه. دوی د سیند پرغاړه “تهاکوټ” کې ایسار شول نو هغه ماښام د چارمنګ کلي خان ورته سلامي شو او د خپلې برخې جرمانه يې انګریز ته ورکړه. په ۲۲ اکتوبر د پریاری سیدانو له خوا یوه جرګه ورغله خو د پښتنو استاځې ورسره نه و، نو ځکه انګریز ورسره و نه منل. په ۲۳ اکتوبر “میکوین” ته د تهاکوټ خلکو لیک راغلو چۍ په ۲۰ ورځو کې به خپله جرګه راوغواړي. هغه پوهه شو چې په څو ورځو کې واوره کېږي چې د دوی د وړاندې تګ مخه ونیسي.
په شمال ختیځ کې د “الایی” مشر ” ارسلا خان” تر ۳۰ اکتوبر هم انګریز ته ټیټ نشو نو په ۳۱ نیټه دوو ډلو د ده خلاف حرکت وکړو. د ارسلا غازیانو په چېله غر ورته مورچې نیولې وې. تر غرمې سخت جنګ وشو او انګریزانو د غر یوه څنډه ونیوله نو غازیان ورک شول. په ۲ نومبر ارسلا خان انګریز کیمپ ته یو لیک ورواستاو چې انتظار دې وکړي. انګریزانو خپل ټول اکمالات د چېله نه بره ورخېجولي وو.
“چېنر” ټوله ورځ د ارسلا خان کلي “پوکل” ته دستې وراستولې خو هغه د اباسین نه پورې غاړه ووتلو او شا ته يې خپل زوی، “غازی خان” پریښې دی. اوس واورې هم وریدې او انګریز لپاره ضرور شوه چې دا کیمپېن پوره کړي. په ۳ نومبر یو لوی ځواک د جومات نه علاوه د پوکل پوره کلی وسیزلو او له هغه ځایه ووتل. د دې پوځ په وروستیو لیکو ۳۰۰ غازیانو حمله پېل کړه چې مقابله يې خیبررایفلز کوله.
ماښام د انګریزانو کیمپ ته د الایی یوه جرګه ورغله. که څه هم د ارسلا خان استاځې ورسره نه و خو انګریز مشر په دې تسله شو چې د ډېرو قامونو مشران پکې وو نو روغه وشوه او په بله ورځ دوی د الایی نه ووتل. په ۵ نومبر پوځ میدان، چارمنګ کې ایسار شو او د پیریاري سیدانو یوه جرګه ورواستوله. انګریزانو له دوی ۱۵۰۰ روپۍ جرمانه او ۵ مشران یرغمل په توګه ونیول. ددوی ۲ افسران، ۲۳ سپایان مړه او ۵۴ زخمي شو، د قبایلو ۴۰۰ کسانو د وژنې او ټپي کیدو اټکل و. حسن زو او اکا زو جرمانې او یرغمل نه علاوه دا لوظ هم وکړو چې دوی به په برطانوي پوځ او د سړک په جوړولو اعتراض نه کوي.
د پوځ د وتلو نه سمدلاسه وروسته هندوستاني مجاهدو او مداخیلو، هاشم علی حسن زي ته بیرته د راتلو اجازه ورکړه او انګریز سره شوې لوظ نامه يې ماته کړه. میجر جنرل میکوین د ژمي په وتلو تهاکوټ او الایی ته او د دربند نه کنار پورې د سیند پر غاړه اوښ د تیرېدو جوګه لارې جوړې کړې. دوی د خپل سرحد نه وراخوا ۱۷۷ مربع میله خاوره سروی کړه چې د یو راتلونکي جنګ لپاره تیاري وه.
درې کاله وروسته انګریزانو د اګرور خان لیرې کړو چې د قبایلو قهر يې بیا راپاره کړو. په ۱۸۹۰ م کې حسن زو د تورغر په څوکه د پوځ د مارچ خلاف بیا پاڅون وکړو او د ۱۸۹۱ م په سپرلي کې انګریزانو تورغر ته یوه نوې دسته ورواستوله. په ۱۸۹۲ م کې انګریزانو یو بل لښکر ورواستاو چې ټول تورغر يې ونیولو

=== [[د]] سلېمان د غرو لړۍ ===

د هندوکش غرونو جنوبي لړۍ زابل، کندهار، پکتيا، وزيرستان، ډيره اسمعيل خان، شمالي بلوچستان او د پنجاب جنوب لويديځ پورې غځيدلې دي.
دا جنوبي غرونه د پکتيا شمال نه د ګرديز شمال ختيځ کې د سپين غر سره يو ځاې شي. د غرونو دغه لړۍ “کوه سلیمان” نومېږي چې هره څوکه يې خپل نوم لري. په پښتنو کې مشهور د “کسي غر” دی. د دې ۶۰۰۰ ميټر تر ټولو لوړه څوکه “تخت سليمان” نومېږي چې په شمال کې يې د پامير وچ غرونه دي.
د سلیمان د لړۍ يوه بل غر ۳۴۷۲ ميټر لوړه څوکه، “لوی سر” نومېږي. دا د کوټې ضلع دويمه او د بلوچستان درېمه لوړه څوکه ده. په کوټه کې يوه څوکه يې د تکتو (کوه تکاتو) په نوم مشهوره ده. یو بل غر د کوټې ښار سره نږدې، “زرغون غر” ۳۵۷۸ ميټر لوړ دی. په زيارت کې “خلافت غونډۍ” هم د سلیمان سره نښتې ده چې ۳۴۷۵ ميتر لوړ او د “اوبښتې” (جونیپر) د ونو لپاره شهرت لري.
په شمال لوېديځ کې د سلیمان غرونه د کوه بابا سره يو ځای شي. په ختيځ کې دا غر ډيره اسمعيل خان او بيا ډيره غازي خان ته غځيدلې دی چې په مټهن کوټ کې دا غر ډېر ژور د اباسین په اوبو کې غورځي. بل خوا په لوېديځ کې د سلیمان غرونه تر کندهار، هلمند او د سيستان دښتو پورې ورغځيدلې دی. د کسي غر نه د ګومل سيند ختيځ خوا ته بهېږي چې اباسين سره يو ځای شي. بل سيند “ډورۍ” نومېږي او درېم د “ارغنداو” سيند وړې څانګې دي چې جنوب لوېديځ کې هلمند سره يو ځای کېږي.
د سلیمان غر جنوبي څنډې سپیرې دي، خو په مرکزي لوړو يې زيتون کېږي. کوم ځاې چې اوبه وي هلته هر ډول بوټې لکه پسته، بادام، سوما، مڼې او د ګيلاس (چېري) وده کوي.
د سليمان غرونو لرۍ لکه د ديوال د افغانستان د مرکزي سيمو مخه د هغو هندې مرطوب هوا (مونسون) په مخ نيولې ده چې بارانونه وروي.
د یادونې وړه ده چې د “تخت سلیمان” په نوم یو غر په ایران کې او بل په کشمیر کې هم شته.
د پښتنو د ولسي کيسو تر مخه د دې غر د پاسه د حضرت سليمان (ع) تخت جوړ و يا د هغه تخت دلته و. يو بل داستان کې وايي چې د حضرت نوح(ع) کشتۍ د دې غر په څوکه ايساره شوې وه. د پښتنو د مشر قيس عبد الرشيد په اړه روایت دی چې د دې غر په یوه څوکه يې قبر جوړ دی

'''شین غر لړی''' 

د کسې غر د سلسلې یوه غونډۍ “شین غر” د تخت سلیمان په جنوب کې د ژوب ښار نه ۵۰ کلومیټر لیرې ده.

دا غر په شمال کې د کورچ پینه نه تر جنوب کې سولېزۍ درې غځیدلې دی. د شنه غره تر ټولو لوړه څوکه ۹۲۷۳ فټه ده. یو وخت دا ټول غر په نایابه ونو پټه وه او رنګا رنګ مارغاو به پکې زالې جوړولې. د زالغوزي ونې پکې ډېرې وي نو کله نا کله په دغو ځنګلونو اور ولګيدو. دلته یو زیارت هم شته چې پکې د هري پال بابکر نیکه خښ دی. د خلکو دا عقیده ده چې بابا پسې به ونې روانې وې او د شنه غره ونې هم هغه له ځانه سره راوړې.

د پاکستان د معدنیاتو ادارې د سروی له مخې په شنه غره کې د سکارو لويې زیرمې شته. د شنه غره لویدیځې لوړې چینې په ژوب سیند کې غورځي او د ختیځ هغه په “خیساره” کې. د دغو دواړو سیندونو یوې خوا شیراني قام او بل خوا هري پال پراته دي. په لهړ دره کې “چاپوبۍ” ویاله بهېږي. د لهړ سیند د کسې غره او شنه غره په واورو ډک شي. په دغو چینو او ویالو د سیمې ډېرې زمکې خړوبېږي چې ” کورۍ وسته – احمدي درګه- نیازي کوټ او کڅۍ دي. دغه اوبه شمال کې د “ایګد(لګډ) او کسي سره ختیځ ته تاو شي او تر ډېره اسمعیل خان ورځي او هلته بیا د ګومل سیند سره یو ځای شي.

په ۱۸۹۷ م په ژمي کې په شیراني سیمه کې یوې سختې زلزلې سره په غورلمه، کڅۍ او برخوردار کې کورونه پریوتل.

شینغر تل شین وي نو ځکه په هر موسم کې خلک ورته د سیل لپاره ورځي. د پښتنو د ځینو قامونو مشران لکه “سنځر نیکه” مندو(مندوخیل) سومر او غونډک نیکه نه علاوه روایت دی چې د دې په یوه دره کې د “زرغونې انا قبر هم شته.

د انګریزانو په وخت د دې غر په لوړو د ټپي او ناروغه پوځیانو لپاره یو روغتون جوړ شو. وروسته دغه روغتون کې به يې د ټي بي (سل) مریضان ساتل او دا ” سینی ټوریم” شو. ورسره د ډاکټرانو بنګلې هم وې. اوس د پاکستان پوځ نیولې دی

=== په افغانستان كې اورشيندونکي غرونه ===
په افغانستان كې د زمكپېژندنې په دويم او درېيم پير كې د اورشيندنې فعاليتونه زيات ول، هغه هم د سلېمان او هندوكس د غرو په لړيو كې كېداى شي چې ددغو اورغوځونكو غرو فعاليتونه په اروپا كې د الپ د غرو، د هندوستان په شمال كې د هماليا د غرو، په شمالي امريكا كې د كورديلر د غرو لړيو او په جنوبي امريكا كې د انديز د غرونو سره پرتله شي. د غرونو دا لړۍ د الپي غرونو يانې د الپ د معاصرو غرونو سره څخه گڼل كېږي. له همدې كبله د اورغورځونې ډبرو لكه (لاوا) د افغانستان د غرونو زياتې برخې پټې كړي دي. زمكپېژندونكو پوهانو وكولاى شول چې د زمكپېژندنې د دويم او درېيم پير د اورغورځونې پاتې شونې يو له بله جلا او وڅېړي. دممهال په افغانستان كې د اورشيندنې كوم كارنده منځۍ نشته خو د افغانستان په ځينو برخو كې د اورشيندنې ځينې نښې نښآنې او پاتې شونې ليدل كېئ، همدا ډول د اورشيندنې ځينې نښې نښانې لكه د ننگرهار په سلطان پور، د پاروپامېزاد (هرات) ولايت د اوبي په شمال كې، د هامون هلمند په شمال او سويل يانې د غزني ولايت په نار دښته كې د تودو اوبو چينې د اورغورځونې له اثارو څخه شمېرل كېږي.

=== د زلزلو شاليد ===
ددې سره سر هچې په افغانستان كې داسې فعالې اورغورځونې نشته چې د زلزلې باعث شي خو كله كل هد افغانستان مختلفې سيمې د سختو او سپكو جړكونو سره مخامخ كېږي او دا له دې كبله ده چې د افغانستان د غرونو لړۍ د الپ د غرونو په څېر د ترثري (Tertiary) په دوره كې تشكيل شوي او تراوسه پورې هم د غرونو دا لړۍ نوي او د پرمختگ په حال كې دي. له دې كبله د غرونو ددې لړۍ چجارچاپېره زمكې او په ځانگړري ډول د افغانستان شمالي ختيځې برخې په لړزه كې وي. او همددا ډول ځينې زلزلې چې مختلفغې منشاوې لري په يوه سيمنه كې ډېرې محسوسېږي په عمومي توگه زيتې سختې زلزلې د افغاسنتا په شمالي ختيځو برخو كې پېدا كېږي. تخريبي زلزلې چې د تاريخ په مختلفو دورو كې منځته راغلي او په تاريخ كې ثبت شوي په لاندې ډول ښودل كېږي: 
هغه وحشتناكه او سخته زلزله چې دافغانستان ټولې سيمې يې وجړكولې په ۱۵۰۵ز كال ۹۸۳هجري لمريز كال وشوه، وروسته لدې په ۱۸۳۲ز كال يوه بله وېجاړوونكې زلزله د بدخشان په سيمه كې وشوه او زيات تلفات يې منځته راوړل.

د افغانستان غرونه 

افغانستان یو غرنی هیواد دی.  د افغانستان ځینې غرونه په ځنګلونو پوښلي دي.  زموږ د هېواد په ډېرو غرونو کې دايمي واوره وي.  او د واورو او بارانونو د اوبو له امله او د دې غرنۍ لړۍ لویې معدني زیرمې د افغانستان طبیعي شتمني ګڼل کیږي.

د هر ځای په اقلیم کې د غرونو د سلسلې موقعیت او ځای پر ځای کول خورا لوی تاثیر لري.  د بېلګې په توګه په ننګرهار ولایت کې د سپین غر سلسله له ختیځ څخه تر لویدیځ پورې غځېدلې ده.  په دې سیمه کې د مونسون بادونو د ننوتلو مخه نیسي.  همدارنګه، د ترانسپورت او ارتباطي لارو په برخه کې، غرونه، د میدانونو برعکس، په ټولو خواوو کې د غاړو سړکونو یا د ریل پټلیو څانګو شبکه نشي منل کیدی.

په عین حال کې، د غرنیو ځمکو یوه مهمه ګټه د هغې نظامي ګټه ده چې د اشغالګرو په وړاندې دفاع ده.  په ټولیز ډول، غرونه زموږ د هیواد لپاره حیاتي ارزښت لري.  که د نیل سیند د مصر لپاره د خدای غوره نعمت او ډالۍ ده، د افغانستان لوړ او بې شمیره غرونه هم د دې هیواد لپاره د خدای غوره نعمت او ډالۍ ده.

د هیواد ترټولو مهم لوړوالی په لاندې ډول دي:

هندوکش (۶۲۹۸ متر)

کوچنی پامیر، (۶۲۸۱ متره درخان)

بدخشان (۵۳۵۵ متره)

بابا (۵۴۱۳ متره، بامیان)

تورګان (۳۹۸۲ متره)

سپین غر (4755 متر، سیکارم)

شاه مقصود (2773 متره)

قبر (۳۷۸۷ متره)

زره (4101 متره، تمرین)

د غره سر (3872 متره)

سینګ (2110 متره)

یهبند (2560 متره)

د سلیمان غر (3372، د سلیمان تخت)

د ترکستان د تربند غر (۲۸۹۵، جنګک)

همدا راز چاغي، سفيد خرس، نورستان، بندبيان، چلابدلان، سياه کوه، ګلکوه، سليمان، تربند ترکستان، پغمان، قربت، چکي او .. غرونه.

=== لوی ښارونه ===

* [[کابل]] (پلازمېنه)
* [[کندهار]]
* [[هرات]]
* [[جلال اباد]]
* [[مزار شريف]]

== اقتصاد ==
{{آرنی|د افغانستان وټه}}
[[دوتنه:Tractors in Afghanistan.jpg|thumb|234x234px]]
د افغانستان اقتصاد له لرغوني زمانې راهیسي د وریښمو پر لویه لار او هغه ستراتیژیکو لارو باندي تکیه وو چي ددغه هیواد په بېلابیلو سیمو کي تېرېدلې او پخوانیو دولتونو به ورڅخه خپل مالیات لاسته راوړل. همدارنګه د ارغنداب حاصل ورکوونکې سیمه او دلرغوني اریانا او لوی افغانستان په بېلابیلو درو کي لوی سیندونه هغه څه وه چي د هیواد له زراعت سره یې ډېره مرسته کول. د هیواد دغه پخوانۍ اقتصادي بڼي له لرغوني اریانا رانیولې بیا تر اسلامي دورې او همداسي معاصر افغانستان پوري د افغانانو اقتصادي اړتیاوي پوره کولې او د هیواد لږ شمېر خلک داسي هم وه چي د ځینو ځانګړو هنرونو او پوهي له لاري یې خپل ژوند مخ ته وړی. 

په اتلسمه زیږدیزه پېړۍ کي د معاصر افغانستان له جوړښت سره سم د احمدشاه بابا له لوري د ستري همایوني شعبې په نوم یوه اداره چي د مالیانو راټولولو دنده یې په غاړه درلوده او مشري يې د عبدالله خان پوپلزي په غاړه وه، رامنځ ته سول. عبدالله خان پوپلزي ته ددې ادارې د مشرتوب په پار د دیوان بیگي لقب ورکړل سو چي وروسته دغه لقب په مستوفی المالک واوښتی&lt;ref&gt;https://mof.gov.af/index.php/ps/%D8%AF-%D9%85%D8%A7%D9%84%D9%8A%DB%90-%D9%88%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87 {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; او دنده یې د ټول دولت په کچه مالي چاري او حسابونه ګڼل کېده. له احمدشاهي واکمني را وروسته بیا د غازي امان الله خان تر دورې پوري د افغانستان ستره اقتصادي لار پر سوېلي سیمو باندي د بولان پر خوا تېرېدل چي د کراچي او ګوادر له لاري به یې یوشمېر سمندري سیمو او دولتونو ته د افغان مالونو په لیږد کي مرسته کول. همدارنګه په شمال کي د مرکزي اسیا دولتونه او په ختیځ کي برتانوئ هندوستان د افغانستان تجارتي شریکان بلل کېده، خو په لویدیځ کي د ایران سره د سوداګرۍ کچه تر نورو کمه وه. تر احمدشاه بابا وروسته هغه افغان دولتونه چي له انګرېزانو سره یې ځانګړي تړونونه درلودل د یوشمېر امتیازاتو په بدل کي به یې له انګریزانو کلنۍ ځانګړي اندازه پیسې ترلاسه کولې، ترڅو د دولت په کچه اقتصادي اړتیاوي ورباندي پوره کاندي.د غازي امان الله خان تر واکمنۍ مخکي د افغانستان په ذکرسوي تجارت کي دولتي مالیاتو لویه ونډه درلوده چي د حکومت له لوري به په مستقیم ډول لکه د ځمکو، اصنافو او نورو مالیات او غیرمستقیم ډول لکه د ګمرک، بېګار او نورو په بڼه راټولېدل.

د احمدشاهي او اماني دورو په مینځ کي د امیر شېرعلي خان، امیر عبدالرحمان خان او امیر حبیب الله خان واکمنیو د افغانانو لپاره په ځانګړې توګه د سرمایو پکار اچولو زمینه برابره کړه، چي په دې ترڅ کي د امیر شېرعلي خان د واکمنۍ پر مهال د لیتوګرافی مطبعې او د توپونو او اسلحو جوړولو کارخونو افغانان له معاصرو کارونو سره اشنا کړه. همدارنګه د عبدالرحمان خان د واکمنۍ پر مهال د قره قل پوستکي، پستې، بادامو او معدني ډبرو صادرات هغه څه وه چي افغان سوداګر یې له نړیوال بازار سره ونښلول. د پورته دواړو مشرانو د واکمنیو له کبله افغانستان د امیر حبیب الله خان په دوره کي د 1500 کارکوونکو څښتن سو چي وروسته دغه شمېره 5000 ته ورسېدل.&lt;ref&gt;http://geo-of-afg.blogfa.com/post/31&lt;/ref&gt;

له انګرېزانو څخه د خپلواکۍ ترلاسه کولو وروسته په 1922 زیږدیز کال کي د غازي امان الله خان له لوري د هیواد د تجارت عصري کولو او پرمختګ په باب یو نوي قانون تصویب سو چي پر بنسټ یې کورني تجارت او مصنوعاتو ته پاملرنه زیاته سول او د یوشمېر هیوادونو په مرسته نوي عصري فابریکې او ماشین آلات فعاله سول. غازي امان الله خان ترټولو مخکي د الوتکو د ماشینونو جوړولو او باروتو د کارخوني په جوړښت باندي لاس پوري کړ، او د دوو جرمني او فرانسوي شرکتونو سره یې د افغانستان له سوېل څخه شمال ته د اورګاډي یو ستر لاین جوړولو تړون لاسلیک کړ، چي د جوړښت موده یې لس کاله ټاکل سوې وه. همدارنګه له مرکز (کابل) څخه شاوخوا ولایتونو او د نړۍ مشهوره پلازمینو ته د ټلګراف اړیکي فعاله سوې. غازي امان الله د هیواد لوی ولایتونه د ځانګړو فابریکو څخه برخمن کړه او په دې ترڅ کي یې د صابون جوړولو، اورلګیت، د موټرانو پرزو جوړولو، عطرو، نخت او پارچه جوړولو، یخي جوړولو، غوړیو او نورو اړینو توکو کارخوني پکښي فعاله کړې. نه یوازي دا بلکي د سترو عصري او اقتصادي پلانونو له مخي یې د هیواد کانونه هم په قرارداد ورکړه او د نويو بانکنوټونو جوړولو ترڅنګ یې ټولو دولتي کارکوونکو ته امر وکړ چي د خپل هیواد جوړي سوي جامې په تن کړي. د هیواد په پلازمینه کابل کي غازي امان الله خان د کورني توکو یو لوی نندارتون جوړ کړ او هڅه یې وکړه چي د وارداتو په پرتله صادرات زیات کړي ترڅو افغانستان ته زیاتي پیسې داخل او د بهرنیانو پاملرنه هم ډېره سي.&lt;ref&gt;https://bamdaad.org/politics/3767-2020-08-14-20-31-45.html&lt;/ref&gt; غازي امان الله خان دغه ټولي چاري د یو ځانګړي چوکاټ له مخي منظمي کړې او د خپل سوداګرۍ وزارت مشرتوب یې غلام محمد خان وردګ ته وسپاره.&lt;ref&gt;https://moci.gov.af/ps/%D9%85%D8%AE%DB%8C%D9%86%D9%87{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

په 1929 کال کي د سقاوي دورې منځ ته راتګ د غازي امان الله خان پورتنۍ ټولي هڅي ویجاړي او افغانستان یې له نړیوال اقتصادي کاروانه لسګونه کلونه شاته وغورځاوه. حبیب الله بچه سقاو د خپلي بې خرته ناپوهۍ له کبله د مالیاتو او اقتصاد له نومونو سره دومره نا اشنا وو چي واک ته د رسېدو سره سم یې د اماني پرمختګونو د تباهۍ ترڅنګ د ټولو مالیاتو د لغوه کولو فرمان هم ورکړ.&lt;ref&gt;د افغانستان پر معاصر تاریخ یوه لنډه کتنه 

څپرکۍ : کابل د بدوي کلتور تر چپاو لاندي

https://ketabona.com/books/%D8%AF-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D8%B1-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%DB%8C%D9%88%D9%87-%D9%84%D9%86%DA%89%D9%87-%DA%A9%D8%AA%D9%86/&lt;/ref&gt; نوموړی په دې لا نه پوهېدی چي مالیات د یو دولت د ملاتیر بلل کیږي او که دا نه وي هغه دولت خپله چپه کیږي. بچه سقاو د خپل همدغه جهالت له کبله د اماني دورې ټولي لاسته راوړني یوازي په نهو میاشتو کي له خاورو سره خاوري او ځان او خپل حکومت یې دواړه د مرګ خولې ته ورکړه. 

د سقوي دورې په له منځه تلو سره کله چي محمد نادر خان واک ته ورسېدی د هیواد اقتصاد دومره شړېدلۍ وو چي په کابل او لویو ولایتونو کي د سقاویانو له ناورین او چپاول څخه هیڅ هم نه وه پاته سوي. نادرخان ددې حالت د پای ته رسېدو لپاره د نویو بانکنوټونو د چاپ او اماني دورې د بانکنوټونو د لغوه کولو په موخه له بهر څخه نوي ماشینونه راوغوښتل&lt;ref&gt;https://www.dab.gov.af/index.php/dr/node/1901&lt;/ref&gt; او د کورني اقتصاد د پرمختګ لپاره یې لمړنئ افغان ملي بانک او د پنځو میلیونو روپیو په ارزښت یو سهم لرونکی شرکت رامنځ ته کړ،&lt;ref&gt;http://archive.mashal.org/content.php?t=%20%20%D8%B5%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%B9%20%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1%20%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86&amp;c=helmi&amp;id=01113&lt;/ref&gt; خو څرنګه چي د نوموړي واکمني لنډ مهاله وه نو ځکه یې د لمړنیو اقتصادي اړتیاوو په هاخوا بل کوم ځانګړی کار ترسره نکړ . 

په 1933 کال کي د نادرخان تر مرګ وروسته افغانستان یوځل بیا د اقتصادي پرمختګ په لور ګامونه پورته کړه او نوی واکمن محمد ظاهرشاه پخپله 39 کلنه دوره کي زیات شمېر کارخوني، د اوبو او برېښنا بندونه، زرګونه کیلومتره سړکان او بېلابیلې اقتصادي پروژې تطبیق کړې چي په پایله کي یې افغانستان یوځل بیا د پرمختګ نړیوال کاروان ته دننه سو. د محمد ظاهرشاه دوره د افغانستان په اقتصادي تاریخ کي ډېره ارامه او طلایي دوره ګڼل کیږي چي په ترڅ کي يې افغانستان د 5200 اقتصادي موسساتو، کوچنیو صنعتونو او لویو کارخونو څښتن سو او ددغه کارخونو د چلولو لپاره نژدې یوولس لوی او لسګونه نور واړه د برېښنا بندونه په افغانستان کي جوړ او فعاله سوه چي د برېښنا ترڅنګ یې د زراعت غوړېدو ته هم لاره هواره کړه. د ظاهرشاه د واکمنۍ ځیني مشهوره اقتصادي پرمختګونه او کارخوني عبارت دي له نخي نساجي فابریکو، د مزارشریف د کود او برېښنا فابریکه، د جبل السراج او هرات د سمنټو فابریکې، د پامیر بایسکلانو جوړولو فابریکه، د بغلان بورې جوړولو دولتي فابریکه، سپین زر دولتي شرکت، د زغال ډبرو او معدنونو استخراج، دولتي مامورینو ته د لمړنیو موادو کوپون، په لویو ولایتونو کي سېلوګاني او هوایي ډګرونه جوړول، نړیوال او کورني صادراتي بانکونه او شرکتونه فعالول، د غالیو، قرقل پوستکو او وچي مېوې صادرات او داسي نورو څخه . 

څرنګه چي په هیواد کي د صادراتو د لېږلو لپاره پخو لارو ته اړتیا زیاته لیدل کېده ظاهرشاه په 1343 هجري شمسي کي د یو اقدام له مخي د سالنګونو له لاري د بلخ_کابل او بیا له کابل څخه تر کندهار، هرات او اسلام قلعه پوري لویي لاري ورغولې چي د رغولو موده یې نژدې دوه کاله وه. ظاهرشاه یوازي په دې بسنه ونکړه بلکي د هوایي ترانسپورټ د فعالیت لپاره یې د کابل، کندهار او نورو ولایتونو ستراتیژیک هوایي ډګرونه یوپه بل پسې جوړ او افغانستان یې په لمړي ځل د منظم هوایي ترانسپورټ او تګ راتګ څښتن کړ. اریانا افغان په دې لړ کي لمړنئ هوایي شرکت وو چي د افغانستان په هوایي ډګرونو کي یې د کورنیو او بهرنیو الوتنو لپاره فعالیت پیل کړ او د افغان دولت په مرسته یې له بېلابیلو هیوادونو څخه الوتکي وپېرلې. د ذکرسوو پرمختګونو ترڅنګ ظاهرشاه د افغانستان اقتصادي پرمختګ ته په نورو برخو کي هم لوی چوپړ ترسره کړ او د بهرنیو متخصصینو او پوهانو د رابللو ترڅنګ یې افغان زده کوونکي هم بهر ته ولېږل ترڅو په راتلونکي کي د هیواد د پرمختګ لپاره کار ترې واخلي. 

د محمد ظاهرشاه په واکمني کي پورتني ټول خدمتونه ددې جوګه سول ترڅو افغانستان د دریمي نړۍ یو پرمختللی، جوړ او سوله ییز اقتصادي هیواد حیثیت خپل کړي، خو څرنګه چي دریمه نړۍ د اقتصادي اهمیت له کبله تر نورو شاته ګڼل کېده نو ځکه د ظاهرشاه د تره زوی سردار محمد داوودخان په 1973 کي د یوې ناببره او ارامي کودتا له لاري د افغانستان واکمني له شاهي څخه په جمهوري بدله کړه او په لمړي ځل یې د سترو اقتصادي پلانونو په مټ هیواد داسي پرمختګ ته برابر کړ چي له دریمي نړۍ څخه د صنعتي ټولني په لور روان سو. د یادوني وړ ده چي د ظاهرشاه په پورتنیو خدمتونو کي یوه ستره ونډه د داوودخان هم وه، چي پر همدې اساس یې د واکمنۍ لاسته راوړلو مخکي د اقتصادي پرمختګ لویه تجربه ترلاسه کړې وه. 

داوودخان واک ته له رسېدو سره سم د افغانستان په اقتصاد کي د چټک پرمختګ په موخه یو اووه کلن پلان ترتیب کړ چي له مخي یې افغانستان له بېلابیلو هیوادونو لکه روس، امریکا، چین، عربي خلیج هیوادونو، ایران او عراق څخه په لسګونو میلیونه ډالره پورونه او مرستي په لاس راوړې او له 1976 څخه یې د اقتصادي چټکتیا مزل پیل کړ. داوودخان یادي پیسې د هیواد له ملي بودیجې سره په ګډه داسي ترتیب کړې چي 36.1 فیصده یې د صنعتونو، معدنونو او انرژۍ پراختیا، 24.7 فیصده یې زراعت او اوبو لګولو، 31.5 فیصده یې ترانسپورټ او مخابراتو، 6 فیصده یې ټولنیزو چوپړتیاوو او 1.7 فیصده یې بزګرانو ته د پورونو په ډول ځانګړي سوې ترڅو د کیمیایي کودونو په رانیولو سره هیواد له نوي زراعتي ټکنالوجۍ سره په لاره روان کړي.&lt;ref&gt;داوودخان 

لیکوال : عاصم اکرم 

مخونه : 88، 89 او 90&lt;nowiki/&gt;https://afghanpedia.com/library/getbook/2d7f6cb2db85c63869d3dbc63d0659d1{{Dead link|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; د اقتصادي غوړېدا دغه پلان د 174.4 میلیارده افغانیو په ارزښت تصویب سو چي شاوخوا شپږ کاله موده یې په بر کي نیول او په لمړي ځل افغانستان له داسي حکومت څخه برخمن سو چي د اقتصادي پلانونو د پلي کولو لپاره یې لوی نړیوال باور راخپل کړ. تر پلان یوکال دمخه په 1975 کال کي د افغانستان لویدیځ ګاونډي ایران له خپل لوري دوه میلیارده ډالر افغانستان ته د پور په ډول ځانګړي کړه ترڅو په دې توګه خپل اقتصاد له داوودخاني پلان سره په تړلو باندي یوځای مخته یوسي. داوودخان یادي پیسې له کابل څخه تر کندهار او بیا هرات او ایران پوري د اورګاډي یوې اوږدې کرښي ته ځانګړي کړې او د امان الله خان پخواني خوبونه یې بیا راژوندي کړه. د کرښي تر جوړښت وروسته بل مهم څیز برېښنا وه چي د اووه کلن پلان له مخي له 341 میګاواټه څخه 776 میګاواټه ته پورته کېدل، او همدارنګه هغه بندونه چي د افغانستان زراعت ورسره تړلۍ وو د برېښنا ترڅنګ یې لوی شمېر ځمکي هم تر زراعت او کرني لاندي راوستې. داوودخان په دې لړ کي تر ټولو دوه ستر پلانونه چي یو په شمال کي د قوشتېپې کانال او بل په سوېل کي د کجکي بند پراختیا وه تر نظر لاندي ونیول او او د کجکي بند حجم یې له 1.7 میلیارده متره مکعبه اوبو څخه 2.7 میلیارده ته پورته ترتیب کړ، ورپسې د قوشتیپې ستر کانال چي تردغه وخته یې د افغانستان په تاریخ کي سارۍ نه وو لیدل سوی د 285 کیلومتره په اوږدوالي سره یې 550000 هکتاره ځمګه خړبول. 

د داوودخان پورتنیو پلانونو نه یوازي دا چي افغانستان یې له نړۍ سره سیالي ته برابر کړ بلکي د دولت د اسعارو بودجه په لمړي ځل تر 315 میلیونه ډالره پورته ولاړه او په نړیوال بازار کي یو امریکايي ډالر له 80 افغانۍ څخه 50 افغانۍ ته راښکته سو.&lt;ref&gt;انکشاف اقتصادی افغانستان در دوره شهید سردار محمد داوود خان

سرچینه : منډیګک بنسټ

نېټه : 2022 مارچ 27

https://www.facebook.com/share/p/1AXQZxbfg5aDQkgt/?mibextid=oFDknk&lt;/ref&gt;

په 1978 کال کي د غوايي انقلاب او ورپسې شوروي یرغل د افغانستان ذکرسوي پرمختګونه ټول فلج او افغانستان په راتلونکې یوه لسیزه جګړه کي 13 میلیارده ډالره زیان ولیدی.&lt;ref&gt;https://hasp.ub.uni-heidelberg.de/journals/iaf/article/view/1819&lt;/ref&gt; د شوریانو یرغل د افغانستان په معاصر تاریخ کي یو له تر ټولو ناولو جګړو څخه وو چي د هیواد زراعت، اقتصاد، برېښنا، انرژي، خصوصي سکټور، تجارت، بانکونه، اقتصادي زیرمي او هرڅه یې له خاورو سره خاوري کړه. په 1989 کال کي ددوی تر ماتي وروسته افغانستان له یوې ناولي جګړې څخه د بلي په لور ولاړ او دا ځل د پاکستان، ایران، عربي هیوادونو او امریکا له ملاتړه برخمنو مجاهدینو د ډاکټر نجیب الله د حکومت د پرځېدو په پایله کي لوی ښارونه، ستري فابريکې، د افغان فوځ مهمات او اسلحې، تاریخي ودانۍ، اثار او موزیمونه، ځمکني کانونه، ښایستې او دنګي ودانۍ، لویي لاري، تجارتي ساحې او هرډول اقتصادي بنسټونه له بېخه وران ویجاړ کړه. د مجاهدینو په دې ویجاړۍ کي تر ټولو مشهوره هغه یې د احمدشاه مسعود له لوري د آی خانم تاریخي ښار لوټمار، د رباني او حکمتیار له لوري د کابل ښار وراني، په سویل کي د کندهار او نورو سترو ولایتونو ویجاړي، د جلال الدین حقاني له لوري د خوست ولایت چور، د جنګلک او نورو سترو فابریکو لوټ، د افغان فوځ د الوتکو او توپونو اره کول او پاکستان ته لېږدول، د پنجشېر کانونه پر بهرنیانو پلورل او ځیني نور د یادوني وړ دي چي د مجاهدینو هري ډلي جلا جلا برخه پکښي درلوده.    

په 1994 کال کي د طالبانو منځ ته راتګ ددوی او مجاهدینو ترمنځ افغان جګړه دریم پړاو ته دننه کړه او تر 2001 کال پوري پاته بنسټونه هم وران ویجاړ سول.  

د 2001 کال په وروستیو کي د نوي افغان حکومت له راتګ سره نړیوالو مرستندویه ټولنو او په ځانګړې توګه متحده ایالاتو د افغانستان له اقتصاد سره د مرستي په موخه یو بې سارۍ اقتصادي ګام پورته کړ او په دې ترڅ کي یې تر 145 میلیارده ډالرو پوري پیسې په مصرف ورسولې چي له کبله یې په هیواد کي سلګونه کیلومتره سړکان، لویي لاري، نوي کارخانې، اقتصادي موسسې، کاري فرصتونه، د اوبو او برېښنا پروژې، مخابراتي سیسټمونه او نوري اقتصادي پروژې رامنځ ته او ګټي اخیستني ته وسپارل سوې. د افغانستان حکومت او ټولنه که څه هم ددې مرستو په ترلاسه کولو د پرمختګ یوه ستر اقتصادي پړاو ته ننوتل، خو په نوي حکومت کي د پخوانیو جنګسالاراتو شتون، پراخ اداري فساد، د طالبانو له لوري په جګړه کي (په ځانګړې توګه په پښتون مېشته سیمو کي) د عامه پروژو ویجاړول، د هیواد په سرحدي ولایاتو کي د قدرت د جزیرو شتون چي له امله یې لوی شمېر عواید شخصي جیبونو ته ولاړه او داسي نور کړکېچن حالات ددې سبب سوه ترڅو هیواد له اساسي پرمختګ او بنسټیزو پروژو څخه لاهم بي برخي پاته سي.  

د اسلامي جمهوريت پر مهال د افغانستان ناخالص کورنئ تولید له 2002 کال څخه تر 2014 کال پوري تر شل میلیارده ډالرو هم پورته ولاړی خو د پورتنیو ستونزو له امله په 2014 کال کي د نړیوالو مرستو له کمېدو سره دغه تولید بیرته شاتګ پیل کړ او په 2021 کال کي تر پنځلس میلیارده ډالرو پوري راکښته سو&lt;ref&gt;https://tolonews.com/fa/business-179801&lt;/ref&gt;.  

== صنعت ==
د تاريخي سابقې په نظر كې نيولو سره دا څرگنديېږي چي افغاستان د ډیرې لرغوني زمانې څخه راپدېخوا د غاليو، گېلمونو، مېمڅيو، ټغرونو، پوستينچو، پښگري، زرگري، مسگرۍ، كاشي كارۍ، كلالۍ او د نساجې د صنعت لكه د سپڼسيو، وړنيو او ورېښمينو ټوكرو (كرك، برك، قناوېز، نرمه خامتا) مهم صنعتي منځۍ ؤ، او د افغانستان په بېلو بېلو سميموكې په زياته او لږۀ اندازه جوړېدل او جوړېږي.
لدې ډول صنايعو څخه غالۍ د افغانستند له ډېرو مهمو لاسي صنايعو څخه شمېرل كېږي، چي د كورني اړتياوو د ليرې كولو سره سره بهر ته هم لېږدول كېږي او په امريكا، استراليا او اروپايي هېوادو كې ډېر ښه بازار لري او له دې لارې افغانستان په كال كې ډېر ښه عاېدات لاس ته راوړي.
=== د غاليو صنعت ===
غالۍ د افغانستان د ډېرو مهمو پيداوارو څخه گڼل كېږي ،چې صنعت یې د افغانستان په شمالي سيمو لكه دولت اباد، فارياب، بلخ، مېمنه، اندخوى، قزل اياق او قرقين كې متمركز شوي دی. په افغانستان كې جوړې شوې غالۍ د څرنگوالي، ډيزاين او دوام په لحاظ د اروپا او امريكا په بازارونو كې يو ځانگړې نوم لري.
د غاليو صنعت د ډېرو لرغونو زمانو څخه په دې هېواد كې رواج لري او د ځينو نښو نښآنو څخه څرگندېږي چې د غاليو صنعت د عیسی عليه السلام د زوكړې څخه دمخه پدې هېواد كې دود ؤ، خود ۱۳ز پېړۍ راپدېخوا يې زياته پراختيا كړې ده.
=== ماشيني صنايع ===
د عصري ماشينو، كارخانو او صنايعو بنسټ د لومړي ځل لپاره د امير شېرعلي خان او بيا وروسته د امير عبدالرحمن خان په وخت كې يو لږ څه په پرمختللي ډول كېښودل شو.
د خپلواكۍ څخه دمخه هم افغانستان نوي ماشيني صنايع دلودل،خو دومره واړه او لږ ؤ، چې په عملي توگه يې د هېواد په اقتصاد باندې كومه اغيزه نه درلوده. امير شېر علي خان د هېواد د عصري كولو لپاره لومړني گامونه پورته كړل، خو وروسته بيا دغه لړۍ ناڅاپه د انگرېزانو د يرغلونو له امله ( د افغان او انگليس دويمې جگړې) په ترڅ کي وشلېده. امير عبدالرحمن خان د ۱۹ پېړۍ په وروستيو كلو كې د ماشين خانې په نوم د يوې عصري كارخانې بنسټ د افغانستان په كابل كې كېښود، ددې كارخانې اصلي كار د سړو او گرمو وسلو د بېلابیلو ډولونو لكه، توپ او ټوپك او د جنگي وسلو جوړول او تيارول ؤ، ددې سره سره يې په څنگ كې يوه ضرابخانه او د سپكو صنايعو ځينې څانگې هم موجودې وى. خو بايد وويل شي چې حكومت دغه دواړه فابريكې د حكومتي اړتياؤ د ليرې كولو لپاره جوړې كړې وى.
=== د برېښنا لاسته راوړنه ===
د شلمې پېړۍ د لومړۍ نيمايي څخه راپدېخوا برېښنا د انرژۍ د ډېرو مهم شكل په توگه د بشر په صنعتي او د ژوند په ټولو فعالیتونو كې ورننوتې او استحصال او استهالاك يې په ډېره چټكتيا زيات شو، خو په افغانستان كې د امير عبدالرحمن خان په وخت كې د برېښنا څخه د څراغونو د روښانولو لپاره گټه پورته شوه، ا و د لومړي ځل لپاره يوه كوشنۍ ډاېنمو چې د ۴۰ څراغونو د برېښنا څخه يې زيات ظرفيت نه درلود په كابل كي په كار پېل وكړ.
لدې څخه وروسته په كابل، جلالكوټ، او پغمان كې د حرارتي برېښنا څو كوشنيو ماشينونو په توليد پيل وكړ، چې هېڅ يوه د شلو كيلو واټو څخه زيات ظرفيت نه لاره.

==توکميزې ډلې==
===پښتانه===
د افغانستان تر ټولو ستره توکمیزه ډله پښتانه دي، چې له ۵۵٪ څخه تر ۶۲٪ پورې د هېواد نفوس جوړوي. په ۱۷۰۹ز کال کې د هوتکیانو له کورنۍ او په ۱۷۴۷ز کال کې له دراني سترواکۍ وروسته پښتنو د ټولنو په جوړولو سره په افغانستان او [[پښتونخوا]] کې پراختیا وموندله. 

پښتانه د افغانستان له څلورو برخو څخه په دوو برخو يعنې سویل او ختيځ اکثریت او په لوېديځ ولايتونو لکه فراه، هرات، غور، بادغيس او شاواخوا سيمو کې هم يو لوی اکثريت دی او هلته هم خورا ډېر سیاسي واک لري. د پښتنو شمېر په شمال کې هم د پام وړ دی .

===تاجيکان===
تاجيکان د هېواد دویم يا درېيم لوی قوم بلل کېږي دا وګړي تر ډېره د تاجيکستان پولې ته نږدې شاخوا کې اوسېږي خو څه ناڅه نورو برخو ته هم وېشل شوي لکه پنجشېر او د پروان ځينې سيمې. دا توکم د ټول هېواد د نفوس شاوخوا 10% څخه تر 13% وګړي جوړوي.

===نور قومونه===
له هغه وروسته، اوزبکان ۷-۸٪، هزاره ګان۶-۷٪، تورکمنان، پشه‌يان، بلوڅان، پامیريان، ګوجر، عرب او ځينې نور قومونه د افغانستان ټولنه جوړوي. د افغانستان د اساسي قانون پر بنسټ د دې هېواد ټوله وګړي افغانان دي، او افغان يې ملي هويت دی.

== ژبې==
افغانستان تر ۴۲ ډېرې ژوندۍ ژبې لري، چې ويونکې يې په بېلابېلو سيمو کې اوسېږي. خو د اکثريت له اړخه يې د رسمي ژبو پرته نورې ټولې ژبې لږکۍ او سيمه ييزې ژبې دي. [[پښتو]] او [[دري ژبه|دري]] د افغانستان رسمي ژبې دي. او پښتو د افغانستان يوازينۍ ملي ژبه ده ، چې د کلونو راهيسي په همدې ژبې [[ملي سرود]] ويل کېږي او دا د افغانستان پر پيسو هم لیکل شوې. د هېواد اکثريت وګړي په دې ژبې خبرې کوي او نور اقوام هم په دې ژبې ښه پوهېږي. خو دري ژبه هم د پښتو ترڅنګ اهمیت لري، چې د ۲۰ څخه تر ۳۰ سلنه وګړي پرې خبرې کوي.

[[پښتو]] د [[افغانستان]] په ختیځ، لویدیځ او سویل کې مطلق اکثریت ده، چې پکې د هېواد ترټولو لوی ښارونه؛ [[کابل]]، [[کندهار]]، [[ننګرهار ولایت|ننګرهار]]، [[لوګر ولایت|لوګر]]، [[لغمان ولايت|لغمان]]، [[کونړ ولايت|کونړ]]، [[پکتيا ولايت|پکتيا]]، [[پکتيکا ولايت|پکتيکا]]، [[بلخ]]، [[هلمند ولايت|هلمند]]، [[فراه]]، [[نیمروز ولایت|نیمروز]]، [[بغلان ولايت|بغلان]]، [[کاپیسا|کاپيسا]]، [[غزني]]، [[اروزګان ولایت|ارزګان]]، [[زابل ولايت|زابل]]، [[بادغيس ولايت|بادغيس]] او ډېر نور ولايتونه شامل دي.

ژبې او د ويونکو شمېر
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!کتار
! نوم
! نفوس (2024)
! د افغانستان د ټول نفوس سلنه (2024)
|- style=&quot;background:#9acdff;&quot;
|- style=&quot;background:#9acdff;&quot;
! colspan=&quot;5&quot; | [[ایراني ژبې|اريايي ژبې]]
|-
! 1
| align=&quot;right&quot; | [[پښتو|پښتو]]
| 28,000,000
| 70%
|-
! 2
| align=&quot;right&quot; | [[دري ژبه]]
| 6,000,000
| 15%
|-
! 3
| align=&quot;right&quot; | [[اوزبکي ژبه]]
| 1,200,000
| 6%
|-
! 4
| align=&quot;right&quot; | [[پشه یی ژبه|پشه يي ژبه]]
| 900,000
| 2.98%
|-
! 5
| align=&quot;right&quot; | [[بلوڅي ژبه]]
| 800,000
| 2%
|-
! 6
| align=&quot;right&quot; | [[ترکمني ژبه|تورکمني ژبه]]
| 510,000
| 1.24%
|-
! 8
| align=&quot;right&quot; | نورې اريايي ژبې
| ناڅرګندې
| 1%
|- style=&quot;background:#9acdff;&quot;
! ټول
| align=&quot;right&quot; | اريايي ژبې
| شاوخوا 41,000,000
| شاوخوا 95,2%
|- style=&quot;background:#9acdff;&quot;
! colspan=&quot;5&quot; | غیر اريائي ژبې
|-
! 1
| align=&quot;right&quot; | [[ترکمني ژبه|هندي ژبه]]
| 70،000
| 0.98
|-
! 2
| align=&quot;right&quot; | [[تورکي ژبه|ترکي ژبه]]
| 6،000
|‌ 0,20
|-
! 3
| align=&quot;right&quot; | [[قزاقي ژبه]]
| 5,000
| 0.19
|-
! 4
| align=&quot;right&quot; | [[عربي ژبه]]
| 4,600
| 0,18
|-
! 5
| align=&quot;right&quot; | [[ارمني ژبه|ارمنی ژبه]]
| 1،000
| 0.12
|-
! 6
| align=&quot;right&quot; | [[پامیري ژبه]]
| 1،000
| 0,12
|-
! 7
| align=&quot;right&quot; | نورې غير اريايي ژبې
| نامحدود
| 0,10
|- style=&quot;background:#9acdff;&quot;
! ټول
| align=&quot;right&quot; | غیر اريائي ژبې
| 3,000,000
| 8,8%
|- style=&quot;background:silver;&quot;
! ټول مجموعه
| په افغانستان کې ټولې عامې ژبې
| 50,000,000
| 100%
|}

افغانستان دا مهال لږ تر لږه ۴۷ ميليونه نفوس لري، که څه هم دا نفوس د نړيوالې وګړشمېرنې لخوا نه دی اعلان شوی، خو د افغانستان اسلامي جمهوريت د اټکل له مخې د افغانستان نفوس ۴۷ ميليونه دی.

== هڅوب ==
هڅوب یا کلتور او فرهنګ د افغانستان له لرغوني تاریخ رانیولې بیا تر معاصري دورې په دغه هیواد کي ځانګړي ارزښت لري، چي په بېلابیلو دیني، ملي او توکمیزو بڼو باندي راڅرګند سوی او د خلکو پر ژوند یې اغېز شیندلی دی. 

د افغانستان لمړنئ هڅوب چي د ویدي مدنیت په نامه یاديږي تر زیږد 1400 کاله مخکي په لرغوني بلخ کي رامنځ ته سو. ورپسې د اویستا په نوم دویم هڅوب د 1200 مخکي تر زیږدیز په شاوخوا کي اریایي ټبرونه له ښاري ژوند سره اشنا او د مدنیت اغیزي یې لویدیځ پارس ته ورسېدې. د افغانستان په خاوره کي د زردشتي دین تعلیمات د اریایانو له همدغي دورې سره اړه لري، او وروسته یې د بلخ لرغوني ښار په سیمه کي د پیشدادیانو او کیان شاهي کورنۍ یوه فرهنګي څېره نړیوال تاریخ ته وړاندي کړې ده.

پر افغان خاوره د هخامنشیانو، اشکانیانو او ساسانیانو تر یرغلونو وروسته کله چي د یونان مقدوني اسکندر افغانستان د ځان کړ، ورسره سم د اریانا لرغونۍ تمدن له یوناني تمدن سره په ګډوالي یوه نوې کلتوري بڼه وپنځول او په دې ترڅ کي افغانستان د یوناني، پښتو او دري ژبو مدنیتونو لویه ځانګو وګرځېدل، چي تاریخ پوهان یې د باختر او یوناني نوښتونو یوه ګډه رامنځته سوې مدني ټولنه بولي. 

د دویمي زیږدیزي پېړۍ په راتګ سره افغانستان د کنیشکا په زمانه کي د پورتنیو کلتورونو ترڅنګ د یوه نوی دیني کلتور او مذهب چي د بودا په نامه سره یادیږي څخه برخمن سو او دا ځل د باختر او یوناني مدنیتونو ترڅنګ له هند څخه بودایي تعلیماتو هم افغان خاوره تر خپلي اغیزي لاندي راوستل. د کوشانیانو او په ځانګړي ډول کنیشکا دغه زمانې ته نړیوال تاریخ پوهان د ګریکو بودیک نوم کاروي.&lt;ref&gt;https://afghanpedia.com/depot/article/D2/muZsCMwtXwzjH3AX{{Dead link|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

د کوشانیانو او بودایي تمدن نفوذ د خپل پراخوالي له امله د افغانستان په اسلامي دوره کي هم تر ډېره پوري پاته سو خو په اسلامي نړۍ کي د راشده او اموي خلافتونو پر مهال ددې تمدن خوارځواکي په رسمي ډول پیل او ځای یې سوچه عربي او اسلامي تمدن ونیوی. عرب مسلمانان چي د حضرت عمرؓ او حضرت عثمانؓ په زمانه کي یې په افغانستان کي له فوځي لاري پرمختګ راپیل کړی وو، د څو کلونو په جریان کي وتوانېدل ترڅو د اسلامي اصولو او قوانینو ترڅنګ عربي ژبه، عربي لیکدود او عربي کلتور هم په اسلامي بڼه په افغانانو کي دود کړي.

په اسلامي نړۍ کي د راشده او اموي خلافت تر پای ته رسېدو وروسته کله چي عباسي واکمنانو د ابو مسلم خراساني او افغانانو په مرسته د واک چاري په لاس راوړې، افغانستان د خراسان په نوم د اسلامي نړۍ په ختیځ تمدن کي ستر رول ولوباوه او د صفاریانو، سامانیانو، غوریانو، سلجوقیانو او غزنویانو پر مهال دلته د ترکي، پښتو، پارسي او نورو ژبو ستر هڅوبونه وغوړېدل. افغانانو په دې دوره کي د پخواني عربي تمدن ترڅنګ د ختیځي او لویدیځي اسلامي نړۍ کلتورونه هم راخپل کړه او اشعار، کتابونه، تاريخي اثار، ښکلي ودانۍ او نور څیزونه یې د اریانا له تمدن رانیولې تر لرغوني افغانستان پوري د هڅوب یوه برخه وګرځېدل.

په دیارلسمه زیږدیزه پېړۍ کي د مغولو یرغل د افغانستان د انساني ورانۍ ترڅنګ ددغه ځای عربي او نورو کلتورونو ته هم ستر زیان واړاوه او نوی مغول تمدن یې د لنډ وخت لپاره ځایناستۍ سو، خو د مغولي واکمنیو په کاواکه کېدو سره د پنځلسمي پېړۍ په جریان کي د هرات د تیموریانو واکمني چي مشهوره پاچهان یې شاهرخ تیموري او سلطان حسین بایقرا نومېدل د افغانستان تمدن دومره پرمختګ وکړ چي دغه هیواد په مرکزي اسیا کي د رینسانس ختیځ بنسټ ایښودونکی وګڼل سو. د شاهرخ تیموري او سلطان حسین بایقرا د کلتور او تمدن نښي اوس هم د هرات ښار په دننه او شاوخوا کي د افغانستان غني تمدن او هڅوب خلکو ته له ورایه په ډاګه کوي.

د  افغانستان د پورتنیو ټولو تمدنونو زوال په شپاړسمه زیږدیزه پېړۍ کي د پارس، مغولو او ختیځي اسیا له ازبک واکمنانو تر خونړیو بریدونو لاندي راغی او پارس (اوسني ایران) له همدغه وخته د افغانستان د بشپړ تاریخ د لاندي کولو او هلته د خپل هڅوب د پیاده کولو لپاره ستري هلي ځلي پیل کړې، چي له امله یې د افغانستان او اریانا پخواني تاریخ ته لوی زیانونه واوښتل او پارسیانو افغانستان له کلتوري، تمدني او فوځي اړخه له هر لوري تر یرغل لاندي ونیوی. 

په ختیځ افغانستان او پښتونخواه کي د خوشال خان خټک او په سويلي افغانستان کي د میرویس نیکه په مشرۍ د هوتکیانو پاڅونونو په افغانستان کي د پارسیانو او مغولو زور د شپاړسمي او اوولسمي پېړۍ پر مهال له کړکېچ سره مخ کړ او د هوتکي واکمنۍ تر پای ته رسېدو وروسته احمد شاه بابا افغانستان په یوه نوي کلتوري هیواد باندي نړۍ ته وروپېژندی چي د یو شمېر نورو هیوادونو پر خلاف هر توکم پکښي خپل انساني حقوق ترلاسه کړه او د پښتنو ترڅنګ تاجکان، بلوڅان، ازبکان، هزاره او نور بېلابېل ښاخونه د یوه افغان نوم تر چتر لاندي راغله. 

د احمد شاه بابا را وروسته افغانستان تر ننه پوري د یو غني ملت په توګه د بېلابیلو کلتورو ټاټوبۍ دی او په دغه هیواد کي مېشت توکمونه د خپلو کلتوري عاداتو له مخي بېلابېل عادات او دودونه لري چي په دې ترڅ کي د پښتنو [[پښتونولي]]، د تاجکانو کاکه ګي، د افغانستان د یووالي لپاره د بلوڅانو او پښتنو د وروګلوۍ تړونونه، د هزاره ګانو ازبکانو، ترکمنانو او نورو ترک مېشته قومونو هغه هڅي چي د افغانستان د یووالي لپاره یې په تاریخ کي ترسره کړي دي په ځانګړې توګه د یادوني وړ دي.

'''د جامو کلتور''' 

په افغانستان کي د جامو اغوستلو کلتور او هڅوب د افغانانو ترمنځ په سیمه ییزه کچه بېلابیلې بڼي لري. ددې هیواد په سوېل لویدیځه حوزه یا لوی کندهار کي عام خلک په عمومي توګه څادر (پټو) او کالي په تن کوي او مشران یا مخور یې لونګۍ هم ورسره تړي. د لونګیو دغه کلتور بیا د لویي پکتیا په یو شمېر ځانګړو سیمو کي په ژړ رنګ او لویه بڼه باندي وي، او د خوست، ننګرهار او نورستان په سیمو کي د لونګۍ پر ځای پکول استعمالیږي. 

د افغانستان په شمال کي بیا ازبکان، ترکمنان او ځیني ترک توکمه نژادونه د خپل غني کلتور له مخي سرې رنګه یا یو ډول ورېښمني خولۍ او اوږدې چپني په تن کوي، او تاجکان د ختیځو پښتنو غوندي پکول استعمالوي، خو کالي اغوستل د ټوله افغانانو ترمنځ په لږ توپیر سره یو ډول دود دي. په مرکزي افغانستان کي د هزاره ګانو لوی ټبر هم یو له غني کلتورو څخه برخمن ټبر دی او ددوی جامې په لږ توپیر سره څه اندازه پښتنو او څه اندازه ترکمنانو او ازبکانو ته ورته دي. د یادوني وړ ده چي د افغانانو ترمنځ د ښاري سیمو او پلازمیني لوی شمېر اوسېدونکي اوس وخت د نړۍ د پرمختللو هیوادونو غوندي اروپایي دریشۍ هم استعمالوي.{{آرنی|د افغانستان هڅوب}}

== دین او مذهب ==
{{bar box
|title=دین په افغانستان کې
|titlebar=#Fcd116
|left1=دين
|right1=سلنه
|float=left
|bars=
{{bar percent|[[اسلام]]|.green|99}}
{{bar percent|نور ادیان|violet|1}}
|caption=په افغانستان کې بېلابېل ادیان
}}
له دیني اړخه د افغانستان ۹۹% سلنه وگړي مسلمانان دي، چې له دې ډلي څخه له ۷۵% تر ۸۹% پوري سني او له ۱۲% تر ۲۵% پوري شيعه جوړوي. سني افغانان په افغانستان کي د امام ابوحنیفه د مذهب پیروان بلل کیږي، کوم چي د اسلامي نړۍ په کچه د لمړي ستر فقهي مذهب بنسټ ایښودونکی او له آره د افغانستان د پروان ولایت اړوند وو. د افغانستان سني او شیعه مسلمانان د اسلامي شرعي قوانینو ترڅنګ صوفیزم ته هم ځانګړې عقیده لري او د هیواد نژدې لسمه برخه نفوس د صوفیزم او صوفیانو تر اغېز لاندي دي. د ۱۹۸۰ز كال تر اخره له نږدې ۳۰۰۰۰ څخه ۱۵۰۰۰۰ پورې هندوانو او سكانو هم د افغانستان په لويو او كوچنيو ښارونو لكه، كابل، جلالكوټ، كندوز، كندهار، خوست او داسې نورو كې استوگنه لرله. له دې پرته د هرات، بلخ او كابل په ولايتونو كي په سلګونو يهود هم اوسېدل چي له كورنۍ جگړې څخه بهرنيو هېوادو ته گډه شول. لدې ډلي څخه يواځي يو يهودي چي (زېبلون سيمينتو) نومېږي د خپل عبادتځاى ساتنې لپاره په كابل كي پاتي دى.

==== په افغانستان کې دين او مذهب د سلنې له پلوه ====
د افغانستان وگړي په سلو (۱۰۰) کې نهه نوي (۹۹) [[مسلمانان]] دي. د سلنې (۱۰۰٪) له مخې په سلو کې څلور اتيا (۸۴) [[اهل سنت او جماعت|سُني]] ، پينځلس (۲۰) [[شعيه]] او ، يو (۱) سلنه [[هندوییزم|هندوان]] او [[سېکیزم|سکان]]  او برهمن ياد شوي دي.

== زده کړې ==
{{آرنی|په افغانستان کې زده کړې}}

د افغانستان په تاریخ کي معارف او زدکړي یو له هغه څیزونو څخه دي چي ددې هیواد له لرغوني تاریخ او اریایي مدنیتونو څخه رانیولې بیا تر اوسه پوري دوام لري. د لرغوني اریانا په باختر او شاوخوا سیمو کي د اوستا لرغونۍ اثر او همدارنګه زرتشتي دین لارښووني د اریایانو لمړئ زدکړیز چاپیریال موږ ته راښيي. تر اوستا او زرتشت وروسته د بودایي مذهب ښوونځۍ هغه څه وې چي د افغانستان لرغونۍ معارف یې د اریانا له ځمکي پارس او شاوخوا سیمو ته خپور کړ. تر زیږد دوې پېړۍ دمخه کله چي پر لرغوني افغانستان د اشوکا واکمني چلېدل د ګندهارا په نوم یو ښوونځۍ د اوسني جلال اباد په سیمه کي فعاله سول، ورپسې تر زیږد یوه پېړۍ وروسته دویمه ستره ښوونځۍ چي بودایي ادب او پژۍ جوړونه یې خلکو ته ښودل د کنیشکا د واکمنۍ پر مهال یې فعالیت پیل کړ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آرشیف کاپي |url=https://www.artnevis.com/%D8%AA%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B3-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D9%88%D8%AF%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/ |access-date=2024-06-13 |archive-date=2024-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240613074804/https://www.artnevis.com/%D8%AA%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B3-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D9%88%D8%AF%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; د بوادیي مذهب نوري ښوونځۍ په بامیان او شمالي افغانستان کي فعاله وې چي د اریانا پخوانیو اوسېدونکو ته یې ددې مذهب لارښووني تدریس کولې. 

په شپږمه زیږدیزه پېړۍ کي د اسلام د مبارک دین له راتګ سره د افغانستان پخوانيو ښوونیزو مرکزونو خپل ځای په کراره کراره د اسلامي تمدن زدکړو ته پرېښود. د امویانو او عباسیانو په لمړيو کلونو کي د افغانستان پخوانی زدکړیز تمدن چي څه ناڅه پر ځای پاته وو د زردشتی او بودایي دین کتابونه به یې د حیواناتو پر پوستکو او کاغذانو باندي لیکل کېده خو وروسته کله چي اسلام د افغانستان هري سیمي ته خپور او پیروان یې زیات سول، ورسره سم د اسلامي زدکړو تمدن هم وغوړېدی او د عباسي خلافت په وروستیو کلونو او تر هغه را وروسته زمانه کي په اطرافو کي سیمه ییز مذهبي مشران او په ښارونو کي دیني ښوونځۍ دې ته وګومارل سوې ترڅو خلکو ته د قرآن کریم ترڅنګ دیني امور، ادبیات او د هغه زمانې مروجه علوم تدریس کړي.&lt;ref&gt;afghan-german.net

&lt;nowiki&gt;https://www.afghan-german.net&lt;/nowiki&gt; › ...PDF

سیر معارف در افغانستان » تعلیم وتربیه&lt;/ref&gt; د تاریخونو پر بنسټ د عباسي خلافت پر مهال د افغانستان د مدرسو او ښوونځیو شمېر یوازي په لرغوني بلخ کي تر 1300 پوري رسېدی، او همدارنګه په لویدیځ هرات کي تر اوومي هجري پېړۍ مخکي 359 تکیې چي د مدرسو په ډول یې فعالیت کاوه موجودي وې.&lt;ref&gt;https://www.researchgate.net/publication/301672934_History_and_Problems_of_Education_in_Afghanistan&lt;/ref&gt;

په اتلسمه زیږدیزه پېړۍ کي د معاصر افغانستان تر رامنځ ته کېدو وروسته د زدکړو طریقه لاهم د پخوا په ډول پر پخوانيو تګلارو باندي ولاړه وه، خو د سدوزي واکمنۍ تر ړنګېدو وروسته کله چي د محمدزیو مشهوره واکمن امیر شېرعلي خان واک ته ورسېدی، د افغانستان معارف په لمړي ځل د نړیوالو معیارونو مطابق جوړ او لمړنۍ دوې ښوونځی د امیر په امر فعاله سوې، چي یوه یې د حربي او بله یې ملکي زدکړو لپاره وه&lt;ref&gt;https://www.researchgate.net/publication/301672934_History_and_Problems_of_Education_in_Afghanistan&lt;/ref&gt;. په يادو ښوونځیو کي د نړیوالو لمړیتوبونو په پام کي نیولو سره حقوق، سیاست، جغرافیه، ادب، ریاضي، توپ کارونه، اسلاميات، تاریخ او ځیني نور مهم مضامین تدریسېدل چي داخله یې یوازي د چارواکو د زامنو لپاره ځانګړې سوې وه او نژدې درې سوه زده کوونکو پکښي زدکړي کولې. &lt;ref&gt;http://database-aryana-encyclopaedia.blogspot.com/2011/06/blog-post_507.html?m=1#_ftn6&lt;/ref&gt; د یادوني وړ ده چي د امیر شېرعلي خان په یادو علمي کارنامو کي دده تر شا لوی لاس د [[سید جمال الدین الافغانی الحسیني او د اسلام بیاژواکي|سید جمال الدین افغان]] وو.

د امیر شېرعلي خان تر مرګ وروسته په هیواد کي د کورنیو کړکیچونو له امله چي تر ډېره پوري یې د انګرېزانو له لاسوهني سره اړه درلوده د افغانستان معارف ته هیڅ کار ونسو او امیر عبدالرحمان خان یوازي د افغانستان په ارامولو او ځواکمن دولت جوړولو باندي بوخت وو. په 1903 کال کي د حبیب الله خان د واکمنۍ سره یوځای کله چي پر افغانستان د سولي او ارامۍ فضا وغوړېدل ورسره سم د معارف پرمختګ ته بیا پاملرنه زیاته سول او د ذکرسوي امیر په وخت کي په همدغه کال باندي د حبیبیه په نوم لیسه پرانیستل سوه. امیر حبیب الله خان د پوهانو ډېر زیات خیال ساته او د عثماني واکمنۍ ترڅنګ یې له هند څخه هم د زدکړي پرمختللي لاري هیواد ته رانقل کړې. نوموړي د حبیبیه لیسې تر جوړلو وروسته په 1909 کي د کابل نظامي ښوونځۍ او ورپسې دارالمعلمین ( د ښوونکو لپاره د ښوونکو په مټ ) ښوونځۍ جوړي کړې او افغانستان یې د معارف د یوې منظمي ادارې څښتن کړ چي مشرتوب یې د سردار عنایت الله خان په غاړه وو&lt;ref&gt;http://database-aryana-encyclopaedia.blogspot.com/2011/06/blog-post_507.html?m=1#_ftn6&lt;/ref&gt;.

د امیر حبیب الله خان تر مړیني وروسته په افغانستان کي د عصري معارف او زدکړو ستر پرمختګ هغه مهال پیل سو کله چي غازي امان الله خان د انګریزانو څخه تر خپلواکۍ اخیستلو وروسته د هیواد ټولي ښوونځۍ د یوه ځانګړي وزارت (د معارف وزارت) تر چتر لاندي راوستلې او نژدې 322 د زدکړو مرکزونه یې د ټول هیواد په کچه فعاله کړه.&lt;ref&gt;افغانستان در مسیر تاریخ 

غبار

https://archive.org/details/Afghanistan_dar_maseer_tarikh_Vol_1_Ghulam_M_Ghubar&lt;/ref&gt; امان الله خان د خپلو عصري اصلاحاتو په مټ افغانستان د علم او پوهي نړیوال کاروان ته دننه کړ او د یوه فرمان له مخي یې پر ټولو افغانانو باندي لمړنۍ زدکړي جبري وګرځولې. نوموړي د خپلو اصلاحاتو په دوام په 1923 کال کي د یو بل فرمان له مخي افغان ښځو ته هم د زدکړو اجازه ورکړه او د مستورات، ملالۍ او عصمت په نوم لیسې یې ورته پرانیستلې. د امیر ددې فرمان په مقابل کي که څه هم یوشمېر کسانو سخت غبرګون وښود خو امیر ددوی خبره ونه منل او تر 1928 پوري یې یوازي په کابل کي اووه ښځینه لیسې جوړي کړې.&lt;ref&gt;http://database-aryana-encyclopaedia.blogspot.com/2011/06/blog-post_507.html?m=1#_ftn6&lt;/ref&gt; امان الله خان یوازي په دې بسنه ونکړه بلکي د افغان ځوانانو د ښه روزني لپاره یې یوشمېر ځوانان او پیغلي اروپایي هیوادونو او ترکیې ته هم ولېږل چي په دې کسانو کي ترکیې ته تلونکي زدکړیالان 205 تنه وه چي لس تنې یې مېرمني وې.&lt;ref&gt;https://reliefweb.int/report/afghanistan/history-education-afghanistan&lt;/ref&gt; د شاه امان الله خان په واکمنۍ کي فرانسه، جرمني، انګلستان، روسیه او ترکیه هغه هیوادونه وه چي تر نورو یې ډېر له افغانستان سره د معارف او زدکړو پر بنسټ اړیکي ټینګي او یا هم مرستي وکړې. د افغانستان په دې علمي پرمختګ کي د امان الله خان ترڅنګ د نوموړي خسر [[محمود طرزی|محمود طرزي]] او مېرمني [[ثريا طرزي|ملکې ثریا]] ښه رول ولوباوه. لنډه داچي د افغانستان په معاصر تاریخ کي د امان الله خان دوره د زدکړو او معارف له پلوه ډېره زرینه دوره ګڼل کیږي، خو د نوموړي په وړاندي د انګرېزانو توطیه او د حبیب الله کلکاني (بچه سقاو) بغاوت چي تر یو اندازې پخپله د امان الله خان د غلطیو له کبله هم رامنځ ته سو، نه یوازي دا چي دده واکمني یې ړنګه کړه، بلکي د افغانستان معارف یې هم کلونه کلونه شاته وغورځاوه.   

په 1929 کال کي د اماني دولت د پرځېدو په پایله کي د حبیب الله کلکاني ځواکونو د کابل ښار لوټ او د معارف ټولي لاسته راوړني یې د خپلي 9 میاشتنۍ واکمني په پایله کي ړنګي کړې، چي په دې لاسته راوړنو کي د نجونو او هلکانو د ښوونځیو یومخ تړل هم شامل وه. د حبیب الله کلکاني تر یادي واکمنۍ وروسته د محمد نادرشاه په دوره کي د افغانستان معارف یوځل بیا په حرکت راغی او د لمړنیو زدکړو ترڅنګ چي پر ښځینه او نارینه وو باندي جبري ګرځول سوي وې، یوشمېر پوهنیز مرکزونه لکه عربیه دارالعلوم، د طبي زدکړو مرکز، د دوا جوړولو مرکز، د نادرشاه د یتیمانو روزني مرکز او ځیني نور رامنځ ته سول. ورپسې د محمد ظاهرشاه په دوره کي د معارف په برخه کي 43 نوي ښوونځۍ (چي 16 یوازي په پلازمینه کابل کي وې) فعاله سوې&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. محمد ظاهرشاه د خپلي واکمنۍ پرمهال په هیواد کي دننه د سقاوي دورې نژدې ټول زیانونه جبران کړه او په 1947 کال کي یې د کابل پوهنتون د بنسټ ډبره کښېښودل، همدارنګه یې تر 1973 کال پوري د افغانستان لوی شمېر زدکړیالان بهرنیو هیوادونو ته د زدکړو لپاره ولېږل، خو دا چي نوموړی یو نرم مزاجه او پر محصلینو باندي د سختو قوانینو پلي کوونکی واکمن نه وو، نوځکه یوشمېر هیوادونو لکه شوروي اتحاد، متحده ایالاتو او عربي هیوادونو د افغان محصلینو پر مغز مینځلو باندي کار پیل کړ چي دغه پیښي د افغانستان زدکړي د سیاست ښکار وګرځولې او په وروسته کي د ظاهرشاه واکمني له همدې کبله وپرځول سوه.   

په 1973 کال کي د لمړي جمهوري دولت په راتګ سره افغانستان د معارف په برخه کي بېسارۍ پرمختګ وکړ او سردار محمد داوودخان د افغان زدکوونکو او محصلینو لپاره د نوي عصري نړۍ سره د پرمختګ په پار لوی شمېر بدلونونه رامنځ ته کړه چي ددې بدلونو څخه یو هم د معارف او لوړو زدکړو وزارتونو جلاوالۍ وو، د یادوني وړ ده چي داوودخان تردې مخکي د خپل صدارت پر مهال هم معارف ته ستري چوپړتیاوي ترسره کړي وې او تر 1973 کال پوري په ټول هیواد کي د ښوونکو شمېر تر 18000 پورته سوی وو&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.   

په 1978 کال کي د داوودخان له شهادت سره سم د افغانستان معارف په مکمله توګه د سیاسي ګټو ښکار سو، او نوي کمونیسټ دولت د هیواد ټول زدکوونکي او محصلین اړ ایستل چي یوازي د کمونسټي نظریې مطابق زدکړي وکړي. په یاده دوره کي د افغانستان هغه زدکوونکي چي پاکستان او نورو هیوادونو ته مهاجر سول هلته د سیمي استخباراتو ورڅخه خپلي ګټي ترلاسه کړې او ځیني کسان یې د دیني مدرسو په نامه پخپلو استخباراتي مرکزونو کي داسي سخت دریځي وروزل چي په افغانستان کي نژدې هر زدکوونکی ورته بې دینه او پردئ ښکارېدی او ځیني خو یې تردې اندازې افراطیان وه چي افغان ښوونکي او زدکوونکي یې بې له کوم دلیله په قتل رسول. ددوی په مقابل کي بیا د خلق کمونسټي دولت پر دیني عالمانو او مذهبي مشرانو باندي سخت بندیزونه ولګول او په هیواد کي یې دیني زدکړي له خپل فکر سره سم پیاده کړې.   

د کمونسټي دولت په وروستیو کي که څه هم چي د ولسمشر ډاکټر نجیب الله له لوري څه ناڅه نرمښت په هیواد کي پلی سو او په سوېل لویدیځه حوزه کي د کندهار پوهنتون د بنسټ ډبره هم کښېښول سوه&lt;ref&gt;https://kdru.edu.af/ps/%D9%83%D9%86%D8%AF%D9%87%D8%A7%D8%B1-%D9%BE%D9%88%D9%87%D9%86%D8%AA%D9%88%D9%86&lt;/ref&gt; خو د نوموړي د حکومت د پرځېدو په پایله کي د افغانستان معارف بیاهم د سیاسي ګټو یوه آله وه او د صبغت الله مجددي او برهان الدین رباني د واکمنیو پر مهال یو داسي زدکړیز نصاب د افغان زدکوونکو لپاره پلۍ سو چي د دیني او عصري زدکړو پرځای تر ډېره پوري داسي کتابونه افغان زدکوونکو ته تدریسېدل چي یوازي به د اسلحو او چاودېدونکو توکو انځورونه پکښي رسم سوي وه. په 1994 کي د طالبانو د حرکت له رامنځ ته کېدو سره د افغانستان معارف د پخوا په څېر مړ ژوانده پاته سو او هغه کتابونه چي د رباني له واکمنیو څخه پاته وه په مدرسو کي تدریس کېدل. طالبان نه یوازي دا چي عصري زدکړي یې شاته غورځولي وې بلکي د نجونو د زدکړو هم سخت مخالف وه او په هیواد کي یې د عصري ښوونځیو په پرتله مدرسې زیاتي رامنځ ته کړي.        

په 2001 کال کي د طالبانو د پرځېدو پرمهال د هیواد د ټولو فعالو ښوونځیو شمېر نژدې 3400 داني وو چي پکښي یو میلیون زده کوونکو درس وایه. د حامد کرزي د حکومت د لمړي کال سره سم د نړیوالو مرستندویه ټولنو او افغان حکومت له لوري د افغانستان معارف بیرته په رغېدو سو او د لسو کلونو په جریان کي د ښوونځیو شمېره 14000 او د زده کوونکو شمېره یې اته میلیونه او سل زره کسانو ته ورسېدل، چي په دې کي 38 فیصده ښځینه او پاته نارینه زده کوونکي وه. د زده کوونکو دغه شمېرې ته د 175000 ښوونکو له لوري تدریس ورکول کېدی&lt;ref&gt;https://www.dw.com/fa-af/%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B1%D9%81-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1/a-15542426&lt;/ref&gt;. همدارنګه په هیواد کي دننه لوی شمېر خصوصي او دولتي پوهنتونونه، د انګلیسي او نړیوالو ژبو د زدکړي مرکزونه، د عصري ټکنالوجي د زدکړي مرکزونه، داسلامي زدکړو مدرسې او داسي نور زدکړیز مرکزونه په لوی شمېر فعال او د بېلابیلو اشخاصو او سازمانونو له لوري ګټي اخیستني ته وسپارل سوه. د ښوونځیو دغه شمېره په 2013 کال کي 16000 او راتلونکو درو کلونو کي ترهغه هم پورته ولاړه او په لکونو نوي زده کوونکي یې ځان ته جذب کړه.&lt;ref&gt;[https://pajhwok.com/opinion/%D8%B3%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B1%D9%81-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/#:~:text=%D8%AF%D8%B1%20%D8%B3%D8%A7%D9%84%20%DB%B1%DB%B2%DB%B9%DB%B1%D8%8C%20%D8%A7%D9%88%D9%84%DB%8C%D9%86%20%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C%D9%86,%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4%20%D9%85%D8%B9%D9%84%D9%85%D8%8C%20%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%BA%20%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%AD%D8%B5%DB%8C%D9%84%20%D8%B4%D8%AF%D9%86%D8%AF. https://pajhwok.com/opinion/%D8%B3%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B1%D9%81-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/#:~:text=%D8%AF%D8%B1%20%D8%B3%D8%A7%D9%84%20%DB%B1%DB%B2%DB%B9%DB%B1%D8%8C%20%D8%A7%D9%88%D9%84%DB%8C%D9%86%20%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C%D9%86,%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4%20%D9%85%D8%B9%D9%84%D9%85%D8%8C%20%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%BA%20%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%AD%D8%B5%DB%8C%D9%84%20%D8%B4%D8%AF%D9%86%D8%AF.]&lt;/ref&gt; د اشرف غني د حکومت په وروستي کال (2021) کي د افغانستان د ټولو زده کوونکو شمېر 9.7 میلیونه او د ښوونکو شمېر 220000 ته ورسېدی او د همدغه کال په اګسټ کي جمهوري دولت هم وپرځېدی.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آرشیف کاپي |url=https://pajhwok.com/2021/05/05/ghani-sees-threat-to-afghanistans-education-system/?amp=1 |access-date=2024-06-23 |archive-date=2024-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240623055039/https://pajhwok.com/2021/05/05/ghani-sees-threat-to-afghanistans-education-system/?amp=1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

په جمهوري حکومت کي د پورته پرمختګونو سره سره ځینو ستونزو هم شتون درلود، لکه : 

1 : په اکثره پښتون مېشته سیمو کي د طالبانو له لوري ښوونځۍ او د بهرنیو ځواکونو له لوري دیني مدرسې په جګړه کي ویجاړي او یو شمېر زده کوونکي او ښوونکي یې هم شهیدان سول. همدارنګه د حکومتي ځواکونو له لوري یو شمېر زدکړیز مرکزونه د سنګر او سپر په توګه وکارول سوه.

2 : دیني مدرسو ته د جمهوریت نه پاملرني یو شمېر افغانان او په ځانګړي توګه پښتانه پاکستاني استخباراتي مدرسو او تعلیمي مرکزونو ته ورټېل وهل، چي په دې سره ځیني کسانو پردي افکار خپل کړه او د حکومت واک په صحرایي سیمو کي لړزانه سو.

3 : په معارف کي پراخ فساد د لوی شمېر کتابونو او ښوونځیو د جوړېدو مخنیوئ وکړ.

4 : سوېل لویدیځه حوزه او پښتون مېشته سیمي د ځینو متعصبه کړیو له لوري په لوی لاس د معارف له بودیجې او بهرنیو بورسونو څخه بې برخي سولې او لوی شمېر پښتانه ځوانان له لوړو زدکړو محرومه پاته سول.

5 : د ایران فرهنګي یرغل د شمالي سیمو یو شمېر زده کوونکي د پښتو ادب او پښتون کلتور دښمنان وګرځول او ځیني متعصبه ایران پلوه کړیو پر افغان تاریخي او کلتوري نومونو او اصطلاحاتو ملنډي هم ووهلې.

او داسي نور .....        

په 2021 کال کي د اسلامي امارت (طالبانو) له بیا راتګ سره د افغانستان زدکړي یوځل بیا ددوی د سیاست ښکار سوې او په 2022 کال کي یې د دوو پرله پسې فرمانونو په ترڅ کي لمړئ تر شپږم ټولګۍ پورته او ورپسې د پوهنتونو دروازې د ښځینه زدکړیالانو پر مخ وتړلې. طالبانو خپلو دې فرمانونو ته د (امرثاني) نوم ورکړ، په دې مانا چي تر اصلاح وروسته به یې بیرته پرانیزي خو نه یوازي دا چي پخپلو ژمنو یې عمل ونکړ، بلکي دوه کاله وروسته یې دوه نور بندیزونه هم ولګول؛ چي یو په شخصي انستیتوتونو کي د مېرمنو طبي زدکړي او بل په بهرنیو موسسو کي کي ددوی کار ګڼل کېدل. د اسلامي امارت (طالبانو) ددې فرمانونو په وړاندي بېلابیلو اسلامي او غیر اسلامي هیوادونو، ټولنو، پوهانو او علماوو سخت غبرګونونه وښودل او دا یې د اسلامي او نړیوالو اصولو خلاف اعمال وګڼل، خو طالبانو پرې غوږ ونه ګراوه او لا تر اوسه (2025) یې خپل بندیزونه روان ساتلي دي. د یادوني وړ ده چي اسلامي امارت تر دا مهاله د افغانستان په بېلابیلو ولایتونو کي د لسګونو میلیونونو ډالرو په ارزښت لوی شمېر وړې او غټي مدرسې هم جوړي کړي دي چي ددوی د جنګیالیو ترڅنګ یوشمېر عام خلک پکښي درسونه وایي.        

== ادب او هنر ==
ادب او هنر د افغانستان په لرغوني تاریخ کي د اریانا له بېلابیلو سیمو څخه په لمړۍ بڼه ډول ډول راټول سوی وو چي مشهوره ادبي څېرو او آثارو یې له پخوانیو دینونو سره اړه درلوده. 

د اسلام تر راتګ وروسته د افغانستان ادبي تاریخ د یو نوي پیل په توګه له اسلامي تمدن سره په ګډه ختیځ او لویدیځ ته په پراخه کچه خور سو، او په دې لړۍ کي یې د [[امير کروړ سوري|امیر کروړ سوري]]، [[مولانا جلال الدين محمد بلخي|مولانا جلال الدین بلخي]]، [[رابعه بلخي|بي بي رابعه بلخي]]، [[خواجه عبدالله انصاري]]، مولانا عبد الرحمن جامي، امیر علي شېر نوایي، [[میرخواند]]، بهزاد هروي، عبد الرحمان بابا، خوشال خان خټک او نورو مشهوره کسانو په څېر ستري ادبي او حماسي څېرې سیمي او نړۍ ته وړاندي کړې. د نړیوالو تاریخونو پر بنسټ د یادو سویو کسانو ترڅنګ یو شمېر داسي ادبي اشخاص هم د افغانستان په تاریخ کي تېر سوي دي چي اصلیت یې د ګاونډي هیوادونو په وینا د افغانستان نه وو، خو د افغانستان له ادبي فضاء او شاعرانه دربارنو څخه په اخیستنه یې لوی او مغتنم اثار اوس هم د مرکزي اسیا، پارس او هندوستان په ولسونو کي ستر محبوبیت لري، چي له دې ډلي یو هم نامتو ادیب (ابوالقاسم فردوسي) دی. 

په افغانستان کي د ادبي نظم او نثر له اړخه ددغه هیواد دوې لویي ژبي ( پښتو او دري ) ډېر لرغوني اثار او نایابه ټولګي لري. د افغانستان په لمړۍ ژبه پښتو کي د نورو ژبو په څېر شعر هم د نظم او هم نثر برخه لري، خو ددې ژبي یو بل ادبي اړخ چي لنډۍ نومیږي دومره خپلواک او له هنره ډک اړخ دی چي په سیمه کي يې نوري شته ژبي له شتون څخه بې برخي یا هم عاجزه دي. لنډۍ په تاریخي توګه د پښتو ادب هغه شاعرانه بیتونه دي چي په عمومي توګه د پښتنو ټولنو او اشخاصو ترمنځ د سوال او ځواب په بڼه ویل کیږي، او لیکوال یا شاعر یې یو ځانګړۍ شخص نه بلکي بیرته همدغه ټولنه او عام خلک دي. 

د مغولي او پارسي اشغال تر پای ته رسېدو وروسته د هوتکیانو او او معاصر افغانستان له راټوکېدو سره ددغه هیواد هنر او ادب سیاسي دربارونو ته هم لاره پیدا کړه او په دې ترڅ کي مشهوره واکمن چي د شعرونو ستره ټولګه یې اوس هم شتون لري هغه د معاصر افغانستان بنسټ ایښودونکي اعلیحضرت احمد شاه بابا دی. 

== هوايي كرښې او ډگرونه ==
د افغانستان هوایي سیسټم د شاه امان الله خان په واکمنۍ فعاله سو چي وروسته یې د اعلیحضرت محمد ظاهرشاه او بیا داوود خان په واکمنیو کي نوره پراختیا هم وموندل. د پاکستان ترمنځ ته راتګ وروسته کله چي ددغه هیواد اړیکي له افغانستان سره خړي پړي سوې افغانستان د داوود خان د لومړي وزارت پر مهال هوایي کرښي د سوداګریز دهلېز په موخه هم استعمال کړې. دغه چاره که څه هم چي د څلوېښت کلني جګړې پر مهال زیانمنه سوه، خو د اشرف غني د واکمنۍ پر مهال له هند سره یو ځل بیا هوایي دهلیزونه فعاله سول او د افغانستان هوایي کرښي د سوداګري په موخه وکارېدلې. په افغانستان کي اوس وخت د اریانا افغان هوایي شرکت، باختر الوتنه، کام اېر او ځیني نور بهرني شرکتونه د هوایي ترانسپورټ چاري ترسره کوي. د هیواد ځیني ستراتیژيک او مهم هوایي ډګرونه په لاندي ډول دي:
* [[د كابل هوايي ډگر|د كابل هوايي ډګر]]
* [[د جلال اباد هوايي ډګر|د ننگرهار هوايي ډګر]]
* [[د کندهار نړيوال هوايي ډگر|د كندهار هوايي ډګر]]
* [[د هرات هوايي ډگر|د هرات هوايي ډګر]]
* [[د بګرام هوايي ډګر|د بگرام هوايي ډګر]]
* [[د مزار شریف نړیوال هوایی ډګر|د مزارشريف هوايي ډګر]]
* [[د کندز هوايي ډګر|د كندوز هوايي ډګر]]
* [[د خوست نړیوال هوايي ډګر|د خوست هوایي ډګر]] 

== د افغانستان نامتو برېښناكوټونه ==

* [[د جبل السراج د برېښنا فابریکه|د جبل السراج برېښناکوټ]]
* [[د چک بند|د چك وردگو برېښناکوټ]]
* [[پلخمري د برېښناکوټ]] 
* [[درونټه برېښناکوټ|د درونټې برېښناکوټ]]
* [[نغلو برېښناکوټ|د نغلو د برېښناکوټ]] 
* [[ماهيپر برېښناکوټ|د ماهيپر د برېښناکوټ]]
* [[سروبی بند|د سروبي د برېښناکوټ]]
* [[کجکي برېښناکوټ|د كجكي برېښناکوټ]]
* [[د ګرشک بند|د گرېشك برېښناکوټ]]
* [[سلما برېښناکوټ|د هرات برېښناکوټ]]
* [[د كندهار برېښناکوټ]] 
* [[د بغلان برېښناکوټ]]

== لويې لارې او واټنونه ==
افغانستان له جغرافيايي پلوه د مرکزي اسیا، سویلي اسیا، منځني ختیځ او لویدیځي اسیا په مینځ کي د یو پله غوندي حیثیت لري چي پر همدې بنسټ د هیواد هره پوله او فرضي کرښه د نړیوال او سیمه ییز تجارت له کبله د زیات ارزښت وړ ده. د سرحدي او فرضي کرښو دغه اهمیت ته په کتو باندي د افغانستان اوسنۍ جغرافیه په هیواد کي دننه یوه نښلوونکې (2200 کیلومتره) لویه لاره چي د افغانستان حلقوي سړک نومیږي، لري او د شپاړسو ولایتونو په نښلولو سره ددغه هیواد هري کرښي ته د تجارت او تګ راتګ لاري لنډوي. د افغانستان اوسنۍ لویي ستراتیژیکي لاري په لاندي ډول دي:

* كابل _ [[شېرخان بندر]] ( 397.3 ) کیلومتره واټن
* كابل او كندهار ( 500.4 ) کیلومتره واټن
* كابل او [[تورخم]] ( 231.1 ) کیلومتره واټن
* کابل او بلخ ( 447.9 ) کیلومتره واټن
* کابل او [[غلام خان (سیمه)|غلام خان]] ( 177 ) کیلومتره واټن
* كندهار او هرات ( 569.4 ) کیلومتره واټن
* كندهار او [[سپين بولدک ولسوالۍ|سپين بولدك]] ( 103.1 ) کیلومتره واټن
* هرات او [[اسلام کلا]] ( 120 ) کیلومتره واټن
* هرات او تورغونډۍ ( 114.7 ) کیلومتره واټن
* بلخ او [[حیراتان|حیرتان]] بندر ( 102.8 ) کیلومتره واټن
* فراه او ابو نصر فراهي بندر ( 132 ) کیلومتره واټن
* کابل او نیمروز سرحدي بندر ( 966 ) کیلومتره واټن

== د افغانستان سیندونه او د اوبو زېرمې ==

افغانستان یو غرنی هېواد دی چې خورا ډېرې د اوبو زېرمې او سیندونه لري. د افغانستان تر ټولو مهم سیندونه [[کابل سيند|د کابل سیند]]، [[هلمند سيند|د هلمند سیند]]، [[د لوګر سیند|د لوگر سیند]]، [[د کونړ سیند]]، [[هري رود|هریرود سیند]]، [[کوکچه سیند|د کوکچی سیند]]، [[د مرغاب سیند]] او [[د آمو سيند|د آمو سیند]] دی.

د افغانستان د اوبو زیرمی سیند او ولاړی اوبه یا جهیل دی. [[د افغانستان جهیلونه]] اکثرا په مرکزی او یا غرنیو سیمو او په غربی دښتو کی موقیعیت لری. دافغانستان داوبو سرچني او اوبه اخستونکي حوزي دهندوکش لړي او دهغه لوړې څوکې تشکيلوي په تيره بيا هغه هميشنۍ واورې چې دواخان ،پامير ،ختيځ او لويديځ هندوکش او د بابا په غره باندې کلونه کلونه يو پر بل پرتې وي .

په پسرلي او دوبي کې ويلي کېږي او په بېلا بېلو حوزو بهېدونکي اوبه منځته راوړي ، همدا اوبه او سيندونه په پسرلي او دوبي په موسم کې دومره زيانې او طوفاني کېږي چې د کافي نباتاتو د نه موجوديت له وجې دځمکې د ويجاړۍ او ښويېدنې سبب گرځي چې کرنيزي ځمکې هم له ځانه سره خرابوي .

په عمومي ډول [[د افغانستان سيندونه|د افغانستان سيندونو]] داوبو بهېدنه تونده ده چې د اصلي سيندونو مرستيالان د لوړو څوکو څخه سر چينه اخلي او په کږو وږو لارو مخ په ځوړو رابهېږي او له بله پلوه د سيندونو بست (تل) په عمومي توگه کوچني او تنگي بڼه لري چې له همدې امله د ځمکو د تخريب سبب گرځي .

د مثال په توگه : د امو سيند پامير او خم ياب سيمي ترمېنځ د لوړتيا د توپير له مخې چې( ٢٧٠٠ ) متر څخه زيات دى چې په کال کې د (٢٥٠) میليونو متره مکعبو په اندازه خاوره او رسوبي مواد له ځان سره وړي (1) .

دافغانستان د روانو اوبو له جملې څخه %١١ د پاکستان خاورې ته %١٠ د ازبکستان او ترکمنستان خاورې ته %٧٩ د هېواد پولو په دننه کې ولاړو اوبو دښتو او هامونونو (جهيلونو ) ته ورتوئيږي .

[[د افغانستان سیندونه]] د اوبو لرونکو حوزو له مخې په څلورو حوزو وېشل کېږي .

=== لمړۍ حوزه ===

د هندوکش دغرونو شمالي سيمه چي په هغه کي دامو سيند او دهغه مرستيـــــــالان د کــــــــوکچي سينـــــد د واخــــــــان او بدخشــــان سيند او دکندوسيند پکي شامـــــل دي ،چي دافغانستــــــــان دمځـکي %١٤.٢ ساحه ئي نيولي ده.

=== دوهمه حوزه ===

دهندوکش دغرونو جنوبي سيمي چي په هغه کي دکابل سيند او د هغه مرستيالان دکنړ ،علينگار ،پنجشير او لوگر سيندونه شامل دي چي د مځکي %٨٢ ساحه ئي نيولي ده .

=== درېيمه حوزه ===

د بابا دغره مرکزي او شمالي سيمي او دسفيد کو ه د غره شمالي او جنوبي سيمي چي په هغي کي د تاشقرغان (خلم) بلخ آب (عشق اباد) داندخوي آب سفيد (ميرآباد) د مرغاب او هريرود سيندونه شامل دي چي د مځکي %٢١.١ ساحه ئي نيولي ده .

=== څلورمه حوزه ===

دبابا او سفيد کوه دغرونو جنوبي سيمي چي په هغي کي دهلمند ،ارغنداب ،خاشرود ،ادرسکن ،گودزيره ،دچيگائي کوچني سيند او دپشين لوره سيندونه شامل دي چي د افغانستان دځمکي %٤١ ساحه ئي نيولي ده .

== د افغانستان منظرې ==
&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
دوتنه:GBA8.jpg|د بودا پژۍ
دوتنه:Ghazni-Minaret.jpg|د غزني منار
دوتنه:Bamiyan.jpg|[[د باميان ښار|باميان]]
دوتنه:Herat-big.jpg|[[هرات]]
دوتنه:Kabul City.jpg|[[کابل]]
دوتنه:Shrine of Baba Saab.jpg|[[کندهار]]
دوتنه:Tora bora.jpg|[[توره بوره]]
دوتنه:Mazar-e sharif - Steve Evans.jpg|د سخي صيب زيارت
دوتنه:Kandahar signal tower د اشارې برج.jpg|د کندهار پر اوسني ولايت مقام باندي د اشارې برج چي په احمدشاهي کلا کي دننه جوړ سوى ؤ؛ ياد برج د امير حبيب الله خان په امر ونړول سو او پر ځاى يې د ولايت مقام اوسنۍ ودانۍ جوړه سوه. عکس بنيامن سمپوسن ١٤٤ کاله مخکي اخيستى دى.
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

== دا هم وگورئ ==
* [[د افغانستان باندنۍ اړيکې]]
* [[د خپلواکو هېوادونو لړليک]]
* [[د افغانستان پوځ]]
* [[له ښځو سره د طالبانو چلند]]
* [[طالبان]]
* [[د افغانستان د لارښودانو لړليک]]
* [[د افغانستان د کرېکټ ملي لوبډله]]

== ياداښتونه ==
{{Reflist}}

== باندنۍ تړنې ==
=== پېژنڅېرې او ټولگړي مالومات ===
* [http://www.ands.gov.af د افغانستان ملي پرمختيايي چلندلار] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080928082412/http://www.ands.gov.af/ |date=2008-09-28 }}
* [http://www.doingbusiness.org/ExploreEconomies/Default.aspx?economyid=2 په افغانستان کې سوداگري کول]
* [http://www.professores.uff.br/hjbortol/arquivo/2006.1/applets/afghanistan_en.html په ٣ډي گلوب (کره) باندې د افغانستان موقعيت (جاوا سکریپټ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927031742/http://www.professores.uff.br/hjbortol/arquivo/2006.1/applets/afghanistan_en.html |date=2007-09-27 }}
* [http://news.bbc.co.uk/2/hi/world/south_asia/country_profiles/1162668.stm د بي بي سي خبرونه، د هېواد پېژنڅېره- افغانستان]
* [http://www.state.gov/p/sca/ci/af/ د امريکا د متحده ايالاتو رياستي ډيپارټمنټ - افغانستان] 
* [http://digital.library.unt.edu/govdocs/crs/search.tkl?q=afghanistan&amp;search_crit=subject&amp;search=Search&amp;date1=Anytime&amp;date2=Anytime&amp;type=form د افغانستان په اړه د کانګریس څیړنیز خدمتي ث (ي آر اس) راپورونه] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070922211610/http://digital.library.unt.edu/govdocs/crs/search.tkl?q=afghanistan&amp;search_crit=subject&amp;search=Search&amp;date1=Anytime&amp;date2=Anytime&amp;type=form |date=2007-09-22 }}
* [http://www.un.org/Depts/Cartographic/map/profile/afghanis.pdf د ٢٠٠٢ کال د ملګرو ملتونو د کانګرس لخوا د افغانستان نقشه] (PDF)
* [http://www.usatoday.com/news/opinion/columnist/shapiro/2004-11-30-hype_x.htm د متحده ایالاتو نن ورځي مقاله په نامه د متحده ایالاتو ويبپاڼې د ځوان او قابل افغان زده کونکي په اړه يادونه]

=== خبري وېبپاڼې ===
* [http://www.pajhwak.com '''د پژواک خبري آژانس''']
* '''[https://ariananews.co/ps د افغانستان د آریانا خبري آژانس]'''
* [http://www.benawa.com بينوا ويبپاڼه]
* [http://www.kabuli.org '''ورځني یادښتونه له کابل څخه'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231112211934/https://kabuli.org/ |date=2023-11-12 }}
*[http://afghanlord.blogspot.com '''ورځني راپورونه له کابل څخه''']
* [http://afghanpenlog-en.blogspot.com '''د افغاني ټولنې بلاگران''']
* [http://afghanpenlog.blogspot.com افغان بلاګ ليکونکي]
* [http://www.swpictures.co.uk/archive/0470.html افغانستان : طالبان په مستند پیدایښت کې] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927190401/http://www.swpictures.co.uk/archive/0470.html |date=2007-09-27 }}
* [http://www.afghanzone.com/ د افغانستان پرلیکه خبرونو سرچینه] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060218091718/http://www.afghanzone.com/ |date=2006-02-18 }}.
* [http://www.afghanmania.com/ د افغانستان تانبه] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220124135358/http://www.afghanmania.com/ |date=2022-01-24 }}.
* [http://pz.rawa.org/ پیام زن د راوا خپرونه].
* [http://www.afgha.com - خبرونه، څيړنې، او د افغانستان په اړه نور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080102092956/http://afgha.com/ |date=2008-01-02 }}
* [http://www.geocities.com/د روزگاران اونیزه ]
* [http://www.azadiradio.org/ ازادی راډیو]
* [https://www.spogmairadio.af/ سپوږمۍ راډیو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180126134736/http://www.spogmairadio.af/ |date=2018-01-26 }}
* [http://www.afghanistan.sc/ د افغانستان د خدمت مرکز له ورځنیو خبرونو سره] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060816041311/http://www.afghanistan.sc/ |date=2006-08-16 }}
* [http://dmoz.org/Regional/Asia/Afghanistan/ پرانیستې نوملړ پروژه- افغانستان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060617152734/http://dmoz.org/Regional/Asia/Afghanistan/ |date=2006-06-17 }} نوملړ ویشنیزه
* [http://dir.yahoo.com/regional/countries/afghanistan/ ياهو. کام-افغانستان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060706232110/http://dir.yahoo.com/Regional/Countries/Afghanistan/ |date=2006-07-06 }} نوملړ ویشنیزه
* [http://www.new-agri.co.uk/06-4/countryp.html د نوی کرهڼیز هیواد پیژنیال - افغانستان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060923224956/http://www.new-agri.co.uk/06-4/countryp.html |date=2006-09-23 }}

=== ټولنې ===
* [http://www.rahapen.org: د نړۍ د خپلواکو ليکوالانو کور - رها پن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160722034713/http://www.rahapen.org/ |date=2016-07-22 }}
* [http://www.auaf.edu.af په افغانستان کې امريکايي پوهنتون] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090122221454/http://auaf.edu.af/ |date=2009-01-22 }}
* [http://www.afghanhost.com د افغانو عيسويانو ټولنه] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190910031824/http://www.afghanhost.com/ |date=2019-09-10 }}
* [http://www.malalaijoya.com د ملالۍ جويا د ژغورنې کوميټه] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200811075014/http://www.malalaijoya.com/ |date=2020-08-11 }}
* [http://www.akdn.org اکډن. اورګ]
* [http://www.afghanischerkulturverein.de/en/wirUeberUns_en.php د افغانستان په اړه مالوماتي تړنې او ويی-پانگه] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060813221440/http://www.afghanischerkulturverein.de/en/wirUeberUns_en.php |date=2006-08-13 }}
* [http://www.bh.org.il/Communities/Archive/Afghanistan.asp د افغانستان يهودان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060821055840/http://www.bh.org.il/Communities/Archive/Afghanistan.asp |date=2006-08-21 }}
* [https://web.archive.org/web/20080219040527/http://www.geocities.com/hambastagighag د افغانستان د پیوستون ګوند]
* [http://www.zaher-shah.fr.fm/ د افغانستان پاچايي کور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930184833/http://www.zaher-shah.fr.fm/ |date=2007-09-30 }}

== دا هم وگورئ ==
{{Wikivoyage-inline}} 
{{د افغانستان سرليکونه}}
{{د منځنۍ آسيا هیوادونه}}
{{تانبه|افغانستان|کندهار|کابل|هرات|}}
[[وېشنيزه:هېوادونه]]
[[وېشنيزه:افغانستان|*]]
[[وېشنيزه:د آسيا هېوادونه]]
[[وېشنيزه:په وچې پورې تړلي هیوادونه]]

== نوم پېژندنه ==

{{بشپړه ليکنه|د افغانستان تاریخي نومونه}}د افغانستان کلمه له دوو برخو &quot;افغان&quot; او &quot; ستان &quot; څخه جوړه شوې ده. افغان یو نوم دی چې معمولا د پښتنو لپاره کارول کیږي. ''دا'' کلمه په دریمه پیړۍ کې [[ايران|د ایران]] [[د ساسانيانو واکمني|د ساساني امپراتورۍ]] لخوا د ''ابګان'' په بڼه او په شپږمه زیږدیزه پیړۍ کې د هندي ستورپوه وراهمیرا لخوا کارول شوې ده. د لسمې پیړۍ زېږديزې پېړۍ را وروسته په لیکنو کې د افغان کلمه په جغرافیایي اثارو کې په مکرر او پرلپسې ډول ذکر شوې ده.

هغه ټاټوبی چې افغانستان ورته ويل کيږي مخکې [[خراسان]] بلل کېده او تر هغې وړاندې [[آريانا|آریانا]] بلل کېده.

د دغه هېواد د نوم په توګه د افغانستان کلمه ډېره پخوانۍ نه ده او په ۱۳۰۲ هـ .ش (۱۹۲۳) او د شاه امان الله په اساسي قانون کې تصویب شو.  د افغان کلمه په 1964 ( ۱۳۴۳ ) کې  د [[محمد ظاهر شاه]] په اساسي قانون کې په يو نوي  تعريف سره تصويب شوه او د دغه هېواد د هر وګړي لپاره په کار يوړل شوه.
لويه امپراتوري د احمد شاه دراني وه [[دوتنه:Portrait_of_Ahmad_Shah_Durrani.jpg|بټنوک|ښي|alt=امپراتور|احمد شاه دراني]]</text>
      <sha1>5jh8hbemno37yq541a0brigdtxlgji8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>علي باران</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30421</id>
    <revision>
      <id>369905</id>
      <parentid>225129</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T05:45:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5652" sha1="7qz543fxjw6cbdk6dfmjils4wo6ax4z" xml:space="preserve">{{نابشپړ}}&lt;ref&gt;{{Cite news}}&lt;/ref&gt;
ښاغلي علي باران د [[پښتونخوا]] يو ستر قامي مباريز وو ۔  
د استبداد او دیکتاتورۍ ، مرییتوب او غربت په خلاف یو رښتونی ملنګ انقلابي علي باران چي تر وروستۍ سلګۍ د فکرونو بدلولو په مبارزه کي فعاله پاته سود خپلي برخي د رڼا څراغ یې په ظلمتونو کی روښان وساتلو  …
په سیاسي ، فکري او نظریاتي توګه علي باران یو مخلص ترقي پسند او په [[مارکسيزم|مارکس ازم]] بلد دیانتدار خواخوږی ملګر وو ، د نهرو [[نېشنل ازم]] سخت مخالف هم وو …

علي باران د یو جمهوري سوچ او جمهوري رویې نوم دی څه مهال چي په افغانستان کي [[ثور انقلاب]] بریالی سو زیات خوشاله په دې وو چي په یو وروسته پاته بزګره ټولنه کي یو جمهوري بدلون رامنځ ته سو دا بدمرغه د پښتني ټولني مضبوط تیکون به نور دمنځه یوسي د افغانانو او مستعمره [[پښتو|پښتنو]] ملي تحریک ته به د نوي خوځښت پیلامه وګرځي 

دا چي وایو علی باران د یو جمهوري سوچ او جهموري رویې نوم دی نو دا د ارواښاد یا د [[ناصر]]  

ټکی په دې '''''ملنګ انقلابي''''' پوري پیوندول به یې روح ناقراره کړي ځکه چي دا ملنګ انقلابي د یوه داسي ریالیستي سوچ او اپروچ څښتن وو چي د حق ،انصاف او رڼا سوچ دی د [[دیموکراسۍ]] او ملت پالني سوچ دی د ظلم ، استحصال، غلامۍ ، پوځي دیکتاتورۍ په خلاف د مزاحمت د سوچ نوم علي باران دی … 

ما علي باران په لومړي ځل د [[MRD Pakistan|MRDد]] تحریک په شپوکي په ۱۹۸۵ءکلونوکي د پوځي رژیم په خلاف په لومړي ځل د مزاحمت په حالت کي لیدلی دی ، د جناح روډ د ریګل هوټل مخ ته چي د بجلۍ کومه تمبه ولاړه وه تریوه خوا یې مولوی نصرالله لاس کښلی وو د [[ضیاء]] رژیم خلاف یې وینا اوروله ، د تمبې تر دا بله خوا دې ملنګ انقلابي علي باران لاس را ګرځولي وو د جلاد جنرل ضیاء خلاف یې وینا اوروله …

ملک امان کاسی، میراخان مندوخیل، امان بازئی ، عبدالرحمن ایسوټ او د نورو ګوندونو کارکنان ورباندي را ټول وو، وروسته مولوی نصرالله او علي باران پولیسو ګرفتار کړو…

علي باران او تر هغه را وروسته زموږ تر پړاوه د پښتون قومي تحریک د مزاحمتي سیاسي دورې زیږنده یو ، هم دغه د تحریک د تودې مبارزې ورځي وې …

د پښتون قومي تحریک ملی اهدافو ته د نه رسېدو مهم ټکی هم دا کېدلی سي پارلیماني مرعاتو ته پر ملي اهدافو اولیت ورکولی سو د مزاحمت پرځای د مفاهمت تګلاره غوره وبلل سوه …

خپل ملنګ انقلابي ما تل په کوټه کي د کتابونو پردکانونو لټولی او لیدلی وو کله دعصمت سینما سره د چاچا عبدالحق بلوڅ پردکان او کله پرلیاقت بازار د عبدالجبارکاکړ پر روښان کتاب پلورنځي او په دا اخرکي د غورځنګ پر کتاب پلورنځي …

کتاب لوستل یې ترهرڅه خوښ کار وو ، یوازي دا نه چي کتاب یې لوستلو د کتاب تحلیل یې هم په بشپړه توګه درسره شریکولو …

سیاسي پېشن ګويي کول یې یوبل کمال وو، د نجم سیټي پشان یې کومه مرغۍ نه درلوده خو تجزیه به یې په اخره نتیجه کي هم هغه د علي باران تجزیه ثابته سوه ، د مثال په توګه…

د MRDمرکزي غونډه چي شیث هوټل جناح روډ کي وسوه ، د علي باران تجزیه دا وه چي دا د MRDوروستۍ غونډه سوه …

رښتیاهم په دا سبا په پېښور کي په مطبوعاتي کانفرنس کې دMRDتابوت ښخ کړو …

علي باران د یو سیاسي او مترقي سوچ سره، سره د ادب سره زیاته مینه درلوده په خصوصیت سره د اجمل خټک، او سلیمان لایق شاعري یې زیاته خوښوله او د رنځوري جنسي او درباري شاعري یې کلک مخالفت به کولو د تره کي صاحب ناولونه یې په ډېر خوند سره لوستلو…

په دا اخره کي ملا بسم الله المعروف عارف افغاني د علامه نیازفتح پوري په ٫٫ من و یزدان،،هم بلد کړو مطلب په دا اخره کې د مذهب په اړه مطالعه بیخي پراخه سوه …

داسي مخلص، زحمتکش او روښنفکره څوک به وختونو را پیدا کیږي او تروختونو به پر زړونو او فکرونو واکمني کوي …
==داهم وګوری==
https://web.archive.org/web/20260916105417/https://pashtoworldforum.weebly.com/</text>
      <sha1>7qz543fxjw6cbdk6dfmjils4wo6ax4z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بیل نېلسون</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59092</id>
    <revision>
      <id>369901</id>
      <parentid>363674</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T23:23:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30251" sha1="kosxc9yjbnno1psrgcah78hk882lo1l" xml:space="preserve">{{Infobox person}}

دویم کلارنس ویلیام بیل نېلسون ('''Clarence William Nelson II''') (زېږون ۱۹۴۲ ز کال، د سپتمبر ۲۹ مه) امریکايي سیاستوال او وکیل دی چې د هوانوردۍ او فضايي څېړنو د ملي ادارې (NASA) د مدیر په توګه خدمت کوي. له دې وړاندې نېلسون له ۲۰۰۱ ز کال نه تر ۲۰۱۹ ز کال پورې له فلوریدا ایالت نه د امریکا د سناتور په توګه خدمت کړی. د دیموکرات ګوند غړی دی چې له ۱۹۷۲ ز کال نه یې تر ۱۹۷۸ ز کال پورې د فلوریدا د استازو په جرګه ګۍ او له ۱۹۷۹ ز کال نه تر ۱۹۹۱ ز کال پورې د امریکا د متحده ایالاتو په کانګرس کې خدمت کړی. د ۱۹۸۶ ز کال په جنوري میاشت کې، له جک ګارن وروسته چې د کلمبیا په فضايي شاتل کې یې د بار د برخې د متخصص په توګه خدمت وکړ، د کانګرس دویم برحاله غړی و چې فضا ته یې سفر وکړ. نوموړی وړاندې له دې چې سیاست ته مخه کړي، د ویتنام د جګړې پر مهال یې د امریکا د متحده ایالاتو د پوځ په ریزرف ځواکونو کې خدمت وکړ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://search.ancestry.com/cgi-bin/sse.dll?indiv=1&amp;db=flmarriageindex&amp;rank=1&amp;new=1&amp;MSAV=0&amp;msT=1&amp;gss=angs-d&amp;gsfn=Clarence+William&amp;gsln=Nelson&amp;uidh=fk7&amp;pcat=BMD_MARRIAGE&amp;fh=0&amp;h=3904166&amp;recoff=6+7+8&amp;ml_rpos=1|title=Florida Marriage Collection, 1822–1875 and 1927–2001|publisher=Ancestry.com}}&lt;/ref&gt;

نېلسون په ۱۹۹۰ ز کال کې له کانګرس نه تقاعد شو، څو د فلوریډا ایالت ولایت ته ځان نوماند کړي، خو بریالی نه شو. وروسته له دې هغه د فلوریډا ایالت د خزانه دار، د بیمې د کمیشنر او د اور وژنې ادارې د مشر په توګه وټاکل شو، چې له ۱۹۹۵ ز کال نه تر ۲۰۰۱ ز کال پورې یې په دغه چوکیو خدمت وکړ. په ۲۰۰۰ ز کال کې نېلسون، د امریکا د متحده ایالاتو د سنا چوکۍ ته چې د جمهوري غوښتونکي سناتور درېم کاني مک په تقاعد سره تشه شوې وه، په ۵۱ سلنه رایو وټاکل شو. هغه بیاځلي په ۲۰۰۶ ز کال کې په ۶۰ سلنه رایو او په ۲۰۱۲ ز کال کې په ۵۰ سلنه رایو دغه چوکۍ ترلاسه کړه. نېلسون په ۲۰۱۸ ز کال کې، د څلورم ځل لپاره هم ځان نوماند کړ، خو په عمومي ټاکنو کې  یې د وخت د والي ریک سټاک له خوا په ډېر لږ توپیر ماته وخوړه. د ۲۰۱۹ ز کال په مۍ میاشت کې نېلسون د ناسا په مشورتي شورا کې د خدمت په موخه وټاکل شو.&lt;ref name=&quot;2006vote&quot;&gt;[http://www.nationaljournal.com/almanac/2010/person/bill-nelson-fl/ &quot;Sen. Bill Nelson (D)&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130511185848/http://www.nationaljournal.com/almanac/2010/person/bill-nelson-fl/ |date=2013-05-11 }}, ''National Journal Almanac'', December 31, 2008. Retrieved 2012-02-09.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Reuters18&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-usa-election-florida-senate-idUSKCN1NN0QC|website=[[Reuters]]|access-date=November 18, 2018|date=November 18, 2018|title=Republican Scott wins Florida U.S. Senate seat after manual recount|last=Woodall|first=Bernie}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NASACouncil&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.orlandosentinel.com/politics/os-ne-bill-nelson-nasa-committee-20190528-6seevlt2grhkdbk6skrmhli4s4-story.html|title=Former U.S. Sen. Bill Nelson named to NASA advisory committee|date=May 28, 2019|access-date=June 2, 2019}}&lt;/ref&gt;

د امریکا په سنا جرګه کې، نوموړی په عام ډول د یوه منځلاري دیموکرات په توګه پېژندل کېده. نېلسون د همجنس ګرایانو له ودونو، د منځنۍ او ټیټې کچې په کورنیو د مالیاتو له راکمولو، د چاپېریال ساتنې د پروګرامونو او مقرارتو له پراختیا، د ناروغانو نه د پالنې او ساتنې له کم لګښت لرونکې لایحې ملاتړ وکړ. نېلسون له ۲۰۱۳ ز کال نه تر ۲۰۱۵ ز کال پورې د سنا لوړ عمر لرونکو وګړو ته د اړوندې کمېټې د مشر او له ۲۰۱۵ ز کال نه تر ۲۰۱۹ ز کال پورې د سنا د سوداګریزې کمېټې د لوړ پوړي غړي په توګه خدمت وکړ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tampabay.com/news/politics/national/bill-nelson-pitches-long-held-moderate-message-in-tight-us-senate-race/1258817|title=Bill Nelson pitches long-held moderate message in tight U.S. Senate race|publisher=Tampabay.com|access-date=January 5, 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Sullivan|first=Erin|url=http://www.orlandoweekly.com/orlando/us-rep-connie-mack-takes-on-longtime-sen-bill-nelson/Content?oid=2248777|title=U.S. Rep. Connie Mack takes on longtime Sen. Bill Nelson &amp;#124; News|publisher=Orlando Weekly|access-date=January 5, 2018|archive-date=September 28, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928145937/https://www.orlandoweekly.com/orlando/us-rep-connie-mack-takes-on-longtime-sen-bill-nelson/Content?oid=2248777|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tampabay.com/news/politics/national/sen-bill-nelson-fights-off-gop-efforts-to-tag-him-a-liberal/1149919|title=Archived copy|access-date=April 9, 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160423190114/http://www.tampabay.com/news/politics/national/sen-bill-nelson-fights-off-gop-efforts-to-tag-him-a-liberal/1149919|archive-date=April 23, 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://articles.orlandosentinel.com/2012-10-25/news/os-nelson-profile-20121025_1_bill-nelson-connie-mack-iv-obamacare|title=U.S. Sen. Bill Nelson: Nelson works hard to be seen as moderate - tribunedigital-orlandosentinel|publisher=Articles.orlandosentinel.com|date=October 25, 2012|access-date=January 5, 2018|archive-date=April 24, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160424000640/http://articles.orlandosentinel.com/2012-10-25/news/os-nelson-profile-20121025_1_bill-nelson-connie-mack-iv-obamacare|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{cite web|title=Florida Senator Bill Nelson no longer opposes gay marriage|url=http://www.cfnews13.com/content/news/cfnews13/news/article.html/content/news/articles/cfn/2013/4/4/florida_senator_bill.html|publisher=CFN13|access-date=April 4, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130407160106/http://www.cfnews13.com/content/news/cfnews13/news/article.html/content/news/articles/cfn/2013/4/4/florida_senator_bill.html|archive-date=April 7, 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{cite web|last1=Davis|first1=James|title=The One Thing Congress Agrees on That Could Transform the Economy|url=http://fortune.com/2017/08/03/congress-economy-democrats-republicans-tax-reform/|website=Fortune|access-date=March 22, 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{cite web|last1=Perry|first1=Mitch|title=At Senate Commerce hearing in St. Pete, Bill Nelson vows to keep oil drilling moratorium|url=http://floridapolitics.com/archives/242801-senate-commerce-hearing-st-pete-bill-nelson-vows-keep-oil-drilling-moratorium|website=Florida Politics|date=August 11, 2017|access-date=March 23, 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{cite web|title=H.R. 3590 (111th): Patient Protection and Affordable Care Act|url=https://www.govtrack.us/congress/votes/111-2009/s396|website=govtrack.us|access-date=March 21, 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211010181321/https://www.govtrack.us/congress/votes/111-2009/s396|archivedate=October 10, 2021|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{cite web|last1=Nelson|first1=Bill|title=Bill Nelson: Expanding Medicaid good for Florida's health, economy|url=http://www.tampabay.com/opinion/columns/bill-nelson-expanding-medicaid-good-for-floridas-health-economy/2175751|website=Tampa Bay Times|access-date=March 21, 2018}}&lt;/ref&gt;

د ۲۰۲۱ ز کال په مارچ میاشت کې ولسمشر جوبایډن اعلان وکړ چې، هوډ لري نېلسون د ناسا د مدیر په توګه وټاکي. د ۲۰۲۱ ز کال د اپریل په ۲۹ مه د سنا له خوا تایید شو او د ۲۰۲۱ ز کال د مۍ په ۳ مه نېټه یې د ولسمشر د مرستیالې کاملا هریس په وړاندې لوړه وکړه.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web|date=2021-03-19|title=President Biden Announces his Intent to Nominate Bill Nelson for the National Aeronautics and Space Administration|url=https://www.whitehouse.gov/briefing-room/statements-releases/2021/03/19/president-biden-announces-his-intent-to-nominate-bill-nelson-for-the-national-aeronautics-and-space-administration/|access-date=2021-03-19|website=The White House|language=en-US|archive-date=2021-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210319162927/https://www.whitehouse.gov/briefing-room/statements-releases/2021/03/19/president-biden-announces-his-intent-to-nominate-bill-nelson-for-the-national-aeronautics-and-space-administration/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== لومړنی ژوند او زده کړې ==
نېلسون د ۱۹۴۲ ز کال د سپتمبر په ۲۹ مه د فلوریډا ایالت په میامي کې وزېږېد. هغه د ناني مرلي (ني نېلسون) او کلارنس ویلیام نېلسون یوازنی ماشوم و. هغه له سکاټلنډي، آیرلنډي، انګلیسي او ډنمارکي نسل نه دی. هغه مهال چې نېلسون ۱۴ کلن و، پلار یې د زړه د حملې له امله مړ شو او مور یې د ده د ۲۴ کلنۍ پر مهال د لوګرېګ مغزي ناروغۍ (Lou Gehrig's disease) له امله مړه شوه. نېلسون د فلوریډا په ملبرون کې را لوی شو، چېرې چې نوموړی ملبرون عالی ښوونځي ته ولاړ.&lt;ref name=&quot;fourh&quot;&gt;[http://florida4h.org/foundation/FL4H/NelsonB.htm &quot;Senator Bill Nelson&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120301080242/http://florida4h.org/foundation/FL4H/NelsonB.htm|date=March 1, 2012}}. Florida 4-H Hall of Fame. Retrieved December 15, 2009.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://florida4h.org/foundation/fl4h/NelsonB.htm|title=Bill Nelson|publisher=Florida 4-H Hall of Fame|access-date=April 1, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120301080242/http://florida4h.org/foundation/FL4H/NelsonB.htm|archive-date=March 1, 2012}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.niuzer.com/Politics/Nelson-returns-to-his-Panhandle-roots-as-he-tours-state-in-closing-weeks-14651079.html|title=Niuzer.com|access-date=2022-01-12|تاريخ الأرشيف=2016-03-04|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160304063721/http://www.niuzer.com/Politics/Nelson-returns-to-his-Panhandle-roots-as-he-tours-state-in-closing-weeks-14651079.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=2016-03-04|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20160304063721/http://www.niuzer.com/Politics/Nelson-returns-to-his-Panhandle-roots-as-he-tours-state-in-closing-weeks-14651079.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20160304063721/http://www.niuzer.com/Politics/Nelson-returns-to-his-Panhandle-roots-as-he-tours-state-in-closing-weeks-14651079.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304063721/http://www.niuzer.com/Politics/Nelson-returns-to-his-Panhandle-roots-as-he-tours-state-in-closing-weeks-14651079.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://freepages.genealogy.rootsweb.ancestry.com/~battle/senators/nelsonbill.htm|title=bill nelson|publisher=Freepages.genealogy.rootsweb.ancestry.com|access-date=November 20, 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://articles.sun-sentinel.com/2000-10-29/news/0010290093_1_clarence-william-nelson-nelson-talks-bill-mccollum|title=Despite Similarities, Senate Hopefuls Have Big Differences|publisher=Sun-Sentinel|date=October 29, 2000|access-date=July 16, 2014|تاريخ الأرشيف=July 28, 2014|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20140728195045/http://articles.sun-sentinel.com/2000-10-29/news/0010290093_1_clarence-william-nelson-nelson-talks-bill-mccollum|url-status=dead|خونديځ نېټه=2014-07-28|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20140728195045/http://articles.sun-sentinel.com/2000-10-29/news/0010290093_1_clarence-william-nelson-nelson-talks-bill-mccollum|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20140728195045/http://articles.sun-sentinel.com/2000-10-29/news/0010290093_1_clarence-william-nelson-nelson-talks-bill-mccollum|archive-url=https://web.archive.org/web/20140728195045/http://articles.sun-sentinel.com/2000-10-29/news/0010290093_1_clarence-william-nelson-nelson-talks-bill-mccollum}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;officialbio&quot;&gt;[https://billnelson.senate.gov/about/biography.cfm &quot;Biography&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090804224841/http://billnelson.senate.gov/about/biography.cfm|date=August 4, 2009}}. U.S. Senator Bill Nelson – Florida (official U.S. Senate website). Retrieved December 16, 2009.&lt;/ref&gt;

نېلسون د فلوریډا په پوهنتون کې شامل شو، همالته هغه د محصلینو اتحادیې (Florida Blue Key) غړی و او بیتا تیتا پي (Beta Theta Pi) ټولنیزې ډلې ته ولاړ. نوموړی یئل پوهنتون ته ولاړ او هلته د کتاب او مار (Book and Snake) پټې ټولنې غړی شو. نېسلون په ۱۹۶۵ ز کال د سیاسي علومو لېسانس ترلاسه کړ او په ۱۹۶۸ ز کال کې د ویرجینا د حقوقو له ښوونځي نه د حقوقو دوکتورا لاسته راوړه.&lt;ref&gt;''Kiwanis Magazine,'' December 2012, p. 14.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Stratton, Jim. [http://articles.orlandosentinel.com/2006-10-06/news/SENRELIGION06_1_nelson-true-christians-christians-and-non-christians &quot;Nelson doesn't act like Christian, Harris says&quot;.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009140442/http://articles.orlandosentinel.com/2006-10-06/news/SENRELIGION06_1_nelson-true-christians-christians-and-non-christians |date=2011-10-09 }} [http://www.orlandosentinel.com/ ''Orlando Sentinel.''] October 6, 2006. Retrieved 2010-03-28.&lt;/ref&gt;

په ۱۹۶۵ ز کال کې، د ویتنام د جګړې پر مهال هغه د امریکا د متحده ایالاتو د پوځ له ریزرف برخې سره یوځای شو. او له ۱۹۶۸ ز کال نه یې تر ۱۹۷۰ ز کال پورې فعاله دنده ترسره کړه چې د کېپټان تر رتبې پورې ورسېد او تر ۱۹۷۱ ز کال پورې په پوځ کې پاتې شو. نېلسون په ۱۹۶۸ ز کال کې فلوریډا بار(هغه بنسټ چې د وکیلانو په مقرراتو او دسپلین جوړولو کار کوي) ته شامل شو او په ۱۹۷۰ ز کال کې یې په ملبورن کې وکالت پیل کړ. په ۱۹۷۱ ز کال کې هغه د قانون جوړونې په برخه کې د والي روبین سکیو د یاور په توګه دنده ترسره کړه.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Greeks in the 113th Congress|url=http://www.nicindy.org/blog/greeks-in-the-113th-congress/|publisher=North American Interfraternity Conference|access-date=September 2, 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140327052229/http://www.nicindy.org/blog/greeks-in-the-113th-congress/|archive-date=March 27, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Van Ness|first=Carl|date=2021|title=The Swamp, Undrained: What’s Orange and Blue and Red? The Presidential Hopefuls and Other Politicians Who Have Made a Stop at the University of Florida. See Photos of Their Visits.|url=https://www.uff.ufl.edu/gatornation/the-swamp-undrained/|url-status=dead|website=Www.uff.full.edu|access-date=2022-01-12|archive-date=2021-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221023642/https://www.uff.ufl.edu/gatornation/the-swamp-undrained/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;whorunsgov&quot;&gt;[http://www.whorunsgov.com/Profiles/Bill_Nelson &quot;Bill Nelson (D-Fla.)&quot;.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090929143739/http://www.whorunsgov.com/Profiles/Bill_Nelson|date=September 29, 2009}} WhoRunsGov.com. Retrieved December 15, 2009.&lt;/ref&gt;

== د امریکا د متحده ایالتونو سنا ==

=== ټاکنې ===

==== د ۲۰۰۰ ز کال ټاکنې ====
په ۲۰۰۰ ز کال کې نېلسون، ځان د یوه دیموکرات په توګه د تقاعد شوي جمهوري غوښتونکي سناتور درېم کاني مک تشې شوې چوکۍ ته نوماند کړ. هغه ټاکنې وګټلې او جمهوري غوښتونکي نوماند بېل مک کولم ته یې چې د امریکا د کانګرس غړی و، ماتې ورکړه.

==== د ۲۰۰۶ ز کال ټاکنې ====
د ۲۰۰۴ ز کال له ولسمشریزو ټاکنو وروسته، چې جمهوري غوښتونکي جورج ډبلیو بوش یو ځل بیا د امریکا د ولسمشرۍ ټاکنې وګټلې او جمهوري غوښتونکي ګوند په کانګرس او سنا دواړو کې اکثریت ترلاسه کړ. نېلسون د زیان منونکي په توګه وپېژندل شو، ځکه هغه له هغه ایالت نه دیموکرات و چېرې چې بوش ټاکنې وګټلې، هغه هم یوازې د ۵ سلنه رایو په اکثریت.&lt;ref name=&quot;watimes&quot;&gt;[http://www.washingtontimes.com/news/2004/nov/29/20041129-010523-1935r/ &quot;For Democrats in red states, 2006 daunting&quot;]. ''Washington Times''. November 29, 2004. Retrieved 2009-12-22.&lt;/ref&gt;

د فلوریډا ایالت د بهرنیو اړیکو پخوانۍ وزیرې او د امریکا په کانګرس د دوو دورو غړې کاترین هاریس د جمهوري غوښتونکي ګوند په لومړنیو ټاکنو کې درې نورو نوماندانو ته ماتې ورکړه. د ۲۰۰۰ ز کال په ولسمشریزو ټاکنو د هاریس ونډې هغې ته یو قطبي شخصیت وربښلی و. د فلوریډا ګڼ شمېر جمهوري غوښتونکي لېواله وو چې هغې ته د بوش- الګور په ټاکنو کې د هغې د وفادارۍ انعام ورکړي، په داسې حال کې چې د فلوریدا ګڼ شمېر دیموکراتان له همدې امله د هغې پر خلاف رایې ورکولو ته چمتو و. په مۍ میاشت کې هغه مهال چې ګوند ونه شو کولای نوماند وټاکي او په لومړنیو ټاکنو کې هاریس ته ماته ورکړي، ګڼ شمېر جمهوري غوښتونکو فعالانو اعتراف وکړ چې دغې سیالي له وړاندې ماتې خوړلې ده.&lt;ref&gt;Kirkpatrick, David D. [https://www.nytimes.com/2005/01/01/politics/01dobson.html &quot;Evangelical Leader Threatens to Use His Political Muscle Against Some Democrats&quot;]. ''New York Times''. January 1, 2005. Retrieved 2009-12-22.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Allen, Mike, and Manuel Roig-Franzia. [https://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A49701-2005Mar19 &quot;Congress Steps In on Schiavo Case&quot;.]{{dead link|date=June 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} ''Washington Post''. March 20, 2005. Retrieved 2009-12-22.&lt;/ref&gt;

نېلسون په خوندي مسئلو تمرکز وکړ او ځان یې دوه ګوندیز ستونزه حل کوونکي په توګه څرګند کړ. هغه د فلوریډا د ټولو ۲۲ ورځپاڼو تائید خپل کړ. هریس ونشو کولای د جیب بوش ملاتړ خپل کړي او په عام ډول یې څرګنده کړه (جیب بوش څرګنده کړه) چې نوموړې بریالۍ کېدلای نشي؛ د امریکا د متحده ایالاتو د سوداګرۍ خونې هم چې له نوموړې یې د کانګرس په مبارزاتو کې ملاتړ کړی و، داځل یې له هغې ملاتړ ونکړ.&lt;ref name=&quot;sunsentinel-images&quot;&gt;Gibson, William E.[http://articles.sun-sentinel.com/2006-10-20/news/0610191186_1_katherine-harris-palm-beach-county-election-officials &quot;Senate Race Centers on Images&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110724235859/http://articles.sun-sentinel.com/2006-10-20/news/0610191186_1_katherine-harris-palm-beach-county-election-officials |date=2011-07-24 }}. Ft. Lauderdale ''Sun-Sentinel''. October 20, 2006. Retrieved 2009-12-22.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sptimes-may&quot;&gt;Kumar, Anita. [http://www.sptimes.com/2006/05/11/State/GOP_can_t_elude_Harri.shtml &quot;GOP can't elude Harris vs. Nelson&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110523234134/http://www.sptimes.com/2006/05/11/State/GOP_can_t_elude_Harri.shtml|date=May 23, 2011}}.''St. Petersburg Times''. May 11, 2006. Retrieved 2009-12-22.&lt;/ref&gt;

د ټاکنو په رانږدې کېدو، یوې نظرپوښتنې څرګنده کړه چې هاریس له نېلسون نه له ۲۶ تر ۳۵ امتیازه شاته ده. نېلسون د ټاکنیزو مبارزو نږدې ۱۶.۵ میلیون ډالر بودیجه نورو دیموکراتو نوماندانو ته ولېږدوله او د ۲ میلیون  ۹۰۰۰۰ نوي زره ۵۴۸۸ رایو په ترلاسه کولو چې هاریس ۱ میلیون ۸۲۶ زره ۱۲۷ رایې خپلې کړې وې، ټاکنې وګټلې. &lt;ref name=&quot;nakedpols&quot;&gt;Clark, Lesley. [http://miamiherald.typepad.com/nakedpolitics/2006/10/nelson_goes_220.html &quot;Nelson goes 22–0&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220122212152/https://miamiherald.typepad.com/nakedpolitics/2006/10/nelson_goes_220.html |date=2022-01-22 }}. Naked Politics (''Miami Herald'' blog). October 30, 2006. Retrieved 2009-12-22.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;endorsements&quot;&gt;Kormanik, Beth. [http://jacksonville.com/tu-online/stories/103106/met_5911837.shtml &quot;Harris, Nelson tout testimonials&quot;]. ''Florida Times-Union.'' October 31, 2006. Retrieved 2009-12-22.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gonesouth&quot;&gt;Copeland, Libby. [https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/10/30/AR2006103001311.html &quot;Campaign Gone South&quot;]. ''Washington Post''. October 31, 2006. Retrieved 2009-12-22.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nelsonrolls&quot;&gt;Gibson, William E. [http://articles.sun-sentinel.com/2006-11-08/news/0611080119_1_katherine-harris-bill-nelson-florida-coast &quot;Nelson Rolls To Second Term&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110724235905/http://articles.sun-sentinel.com/2006-11-08/news/0611080119_1_katherine-harris-bill-nelson-florida-coast |date=2011-07-24 }}. Ft. Lauderdale ''Sun-Sentinel''. November 8, 2006. Retrieved 2009-12-22.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Miller|first=Lorraine C.|date=September 21, 2007|title=Statistics of the General Election of 2006|url=http://clerk.house.gov/member_info/electionInfo/2006/2006Stat.htm#9|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200626012047/http://clerk.house.gov/member_info/electionInfo/2006/2006Stat.htm|archive-date=June 26, 2020|access-date=March 2, 2021|website=Clerk of the US House of Representatives}}&lt;/ref&gt;

==== د ۲۰۱۲ ز کال ټاکنې ====
مرستیال ولسمشر جوبایډن په ۲۰۱۲ ز کال کې په فلوریډا ایالت کې نېلسون د ولسمشر اوباما د بریا د چانس لپاره مهم وباله. د ۲۰۱۱ ز کال په مارچ میاشت کې بایډن څرګنده کړه، که چېرې نېلسون په ۲۰۱۲ ز کال کې ټاکنې وبایللې، «په دې معنا دی چې ولسمشر بارک اوباما او دیموکرات ولسمشریز ټکټ به د ایالت د سیالۍ په کلیدي ډګر کې بریالی نه شي». د کانګرس غړی څلورم کاني مک چې د نېلسون د سنا چوکۍ د پخواني سناتور زوی و، د جمهوري غوښتونکي ګوند نوماندي وګټله. په پایله کې نېلسون مک ته د  ۵۵.۲ سلنه رایو په ګټلوسره  د مک ۴۲.۲ سلنه رایو په لرلو ماتې ورکړه.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Biden: If Bill Nelson loses Senate race, Obama won't win Florida in 2012|url=http://thehill.com/blogs/ballot-box/senate-races/151579-biden-if-bill-nelson-loses-in-2012-obama-wont-win-florida-|work=The Hill|access-date=November 8, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=2012 U.S. Senate Election Results|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/special/politics/election-map-2012/senate/|work=[[The Washington Post]]|access-date=December 24, 2012}}&lt;/ref&gt;

==== د ۲۰۱۸ ز کال ټاکنې ====
نېلسون د بیاځلي ټاکل کېدو په موخه په ۲۰۱۸ ز کال کې نوماند شو. هغه د دیموکرات ګوند په لومړنیو ټاکنو کې چې د ۲۰۱۸ ز کال د اګست په ۲۸ مه ترسره شوې، له کومې سیالۍ پرته نوماند وټاکل شو. هغه د ۲۰۱۸ ز کال د نومبر د ۶ مې نېټې په عمومي ټاکنو د فلوریډا له برحاله والي ریک سکاټ (جمهوري غوښتونکی) سره مخامخ شو. سیالي ډېره سخته وه ، یوازې د ۰.۲۵ سلنه توپیر د دوی دواړو ترمنځ و، دغه چاره د دې لامل شوه چې، د ایالتي قانون له مخې رایې په لاسي ډول بېرته وشمېرل شي. بیا شمېرنې څرګنده کړه چې، سکاټ؛ نېلسون ته په۱۰۰۰۰ لس زره او ۳۳ رایو ماته ورکړې.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=King|first1=Ledyard|title=U.S. Senate: Primary election a formality for Sen. Bill Nelson and Gov. Rick Scott|url=https://www.tallahassee.com/story/news/2018/08/10/rick-scott-bill-nelson-florida-primary-election-2018-u-s-senate/864408002/|access-date=August 14, 2018|publisher=Tallahassee Democrat|date=August 10, 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Florida Primary Election Results|url=https://www.nytimes.com/interactive/2018/08/28/us/elections/florida-primary-elections.html|access-date=August 29, 2018|work=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;John McCarthy, [https://www.floridatoday.com/story/news/2018/11/08/bill-nelson-rick-scott-recount/1929724002/ Bill Nelson-Rick Scott Florida Senate race now in 'hand recount' territory], ''Florida Today'' (November 8, 2018).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.orlandosentinel.com/news/fl-ne-bill-nelson-rick-scott-broward-ballot-design-20190711-deqpxqouwrggtgps6jmqdoezw4-story.html|title=Bad ballot design in Broward County cost Bill Nelson 9,658 votes in ultra-tight loss to Rick Scott|last=Man|first=Anthony|website=orlandosentinel.com|access-date=2019-07-12}}&lt;/ref&gt;

== د ناسا مدیریت ته نوماندي ==
د ۲۰۲۱ ز کال د فبروي په ۲۲ مه، داسې راپورونه خپاره شول چې ولسمشر بایډن په پام کې لري، نېلسون د ناسا د مدیر په توګه وګماري. وروسته له هغه د ۲۰۲۱ ز کال د مارچ په ۱۸ مه نېټه، راپور خپور شو چې بایدڼ نېلسون د دغې چوکۍ لپاره ټاکلی او په راتلونکې ورځ بایډن په رسمي ډول د هغه په اړه خپله پریکړه اعلان کړه.  د امریکا د متحده ایالاتو سنا د ۲۰۲۱ ز کال د اپریل په ۲۹ مه د ناسا د مدیر په توګه نېلسون د رایو په اکثریت تایید شو. نېلسون ته مرستیال ولسمشرې کاملا هریس ، د ۲۰۲۱ ز کال د مۍ په ۳ مه نېټه لوړه ورکړه.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Speck|first=Emilee|title=Report: President Biden considering former Sen. Bill Nelson to lead NASA|url=https://www.clickorlando.com/news/local/2021/02/23/report-president-biden-considering-former-sen-bill-nelson-to-lead-nasa/|work=[[Tampa Bay Times]]|date=February 22, 2021|access-date=February 23, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite news|title=President Biden Announces his Intent to Nominate Bill Nelson for the National Aeronautics and Space Administration|language=en-US|work=White House|url=https://www.whitehouse.gov/briefing-room/statements-releases/2021/03/19/president-biden-announces-his-intent-to-nominate-bill-nelson-for-the-national-aeronautics-and-space-administration/|access-date=2021-03-20|archive-date=2021-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210319162927/https://www.whitehouse.gov/briefing-room/statements-releases/2021/03/19/president-biden-announces-his-intent-to-nominate-bill-nelson-for-the-national-aeronautics-and-space-administration/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:112&quot;&gt;{{Cite web|date=2021-03-19|title=President Biden Announces his Intent to Nominate Bill Nelson for the National Aeronautics and Space Administration|url=https://www.whitehouse.gov/briefing-room/statements-releases/2021/03/19/president-biden-announces-his-intent-to-nominate-bill-nelson-for-the-national-aeronautics-and-space-administration/|access-date=2021-03-19|website=The White House|language=en-US|archive-date=2021-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210319162927/https://www.whitehouse.gov/briefing-room/statements-releases/2021/03/19/president-biden-announces-his-intent-to-nominate-bill-nelson-for-the-national-aeronautics-and-space-administration/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2021-03-20|title=Bill Nelson: Former astronaut and senator nominated as Nasa chief|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-56467580|access-date=2021-03-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Foust|first=Jeff|title=Widespread support for Nelson nomination to lead NASA|url=https://spacenews.com/widespread-support-for-nelson-nomination-to-lead-nasa/|work=[[Space News]]|date=March 19, 2021|access-date=April 18, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://thehill.com/homenews/senate/551076-senate-confirms-ex-sen-nelson-to-nasa|title=Senate confirms ex-Sen. Nelson to NASA|work=[[The Hill (newspaper)|The Hill]]|accessdate=30 April 2021|date=29 April 2021}}&lt;/ref&gt;

== سرچینې ==</text>
      <sha1>kosxc9yjbnno1psrgcah78hk882lo1l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د کاناډا تاریخ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59494</id>
    <revision>
      <id>369904</id>
      <parentid>367259</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T03:42:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30059" sha1="9dq4rchadtq6icm88pbexaje7yd95g1" xml:space="preserve">د کاناډا تاریخ زرګونه کاله دمخه شمالي امریکا ته د پیلیو - هنديانو له راتګ سره پیلېږي. د اروپايي استعمار نه دمخه، هغه ځمکې چې اوسنۍ کاناډا هم په کې شته، د زرګونو کلونو راهیسې د بومي خلکو مېشت ځای و.

د ۱۵مې پیړۍ په وروستیو کې، فرانسوي او برتانوي لښکرې د شمالي امریکا په ډېرو سیمو  کې چې اوسنۍ کاناډا هم په کې پرته ده د استعمارونو او جنګونو لامل شوې.د نوې فرانسې مستعمرو په ۱۵۳۴ز کال کې ادعا وکړه چې په ۱۶۰۸ز کال کې یې د دایمي استوګنځایونه په جوړولو پیل وکړ. فرانسې له اوه کلنې جګړې وروسته په ۱۷۶۳ز کال کې د پاریس تړون په اساس د شمالي امریکا  ټول ملکیتونه بریتانیا ته وسپارل. د برتانیې کیوبیک ولایت په ۱۷۹۱ز کال کې په لر او بر  کاناډا ووېشل شو او دواړه ولایتونه د ۱۸۴۰ز کال د اتحادیې د قانون له مخې د کاناډا د ولایت په توګه سره یو ځای شول. په ۱۸۶۷ز کال کې د نیو برونزوک او نووا سکوټیا دوه نورې برتانوي مستعمرې هم  کاناډا سره د یو خود مختاره کنفدراسیون له لارې  یو ځاې شوې. کاناډا ددې نوي هېواد د قانوني نوم په توګه ومنل شو او د «واکمنې مستعمرې» لقب ورکړل شو. په راتلونکو ۸۲ کلونو کې کاناډا د برتانیا د شمالي امریکا د نورو برخو په یوځای کولو سره نوره هم پراخه شوه.

د پېړیو په اوږدو کې داخلي، فرانسوي، برتانوي او نورو کډوالو د کاناډايي کلتور په رامنځته کولو کې په ګډه خپله ونډه لرلې ده، همدارنګه د کاناډا کلتور د هغه د ژبني، جغرافیایي او اقتصادي ګاونډي، متحده ایالاتو له خوا هم اغېزمن شوی دی. 

== لومړۍ نړیواله جګړه ==
په لومړۍ نړیواله جګړه کې کاناډایي ځواکونو او ملکي وګړود برټانوي-کاناډا د ملي هویت د احساس په وده کې مرسته وکړه. د کاناډا دا پوځي لاسته راوړنې د لومړۍ نړیوالې جګړې او د سوم، ویمي، پاسچنډیل جګړو په لړ کې وې.&lt;ref name=&quot;cook&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Cook|first1=Tim|title='A Proper Slaughter': The March 1917 Gas Raid at Vimy|journal=Canadian Military History|volume=8|issue=2|pages=7–24|year=1999|url=http://www.wlu.ca/lcmsds/cmh/back%20issues/CMH/volume%208/Issue%202/Cook%20-%20A%20Proper%20Slaughter%20-%20The%20March%201917%20Gas%20Attack%20at%20Vimy%20Ridge.pdf|access-date=April 10, 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090327164336/http://www.wlu.ca/lcmsds/cmh/back%20issues/CMH/volume%208/Issue%202/Cook%20-%20A%20Proper%20Slaughter%20-%20The%20March%201917%20Gas%20Attack%20at%20Vimy%20Ridge.pdf|archive-date=March 27, 2009|archivedate=March 27, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090327164336/http://www.wlu.ca/lcmsds/cmh/back%20issues/CMH/volume%208/Issue%202/Cook%20-%20A%20Proper%20Slaughter%20-%20The%20March%201917%20Gas%20Attack%20at%20Vimy%20Ridge.pdf}}&lt;/ref&gt;

د ویلیم جورج بارکر او بیلي بشپ په ګډون کاناډایي سرتیرو ډېرشهرت ترلاسه کړ او ولس ته د ملې هویت د نوي احساس په ورکولو کې یې د پام وړ مرسته وکړه. د جګړې د ادارې د راپور له مخې  په ۱۹۲۲ز کال کې د جګړې په لړ کې نږدې ۶۷۰۰۰ تنه ووژل شول او ۱۷۳۰۰۰نورټپیان شول. د یادونې وړ ده چې په دې جګړو کې د هیلیفیکس په چاودنې کې د ملکي وګړو مرګ ژوبله هم شامله وه.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Bashow|first1=David|url=http://www.journal.dnd.ca/vo3/no3/doc/55-60-eng.pdf|title=The Incomparable Billy Bishop: The Man and the Myths|journal=Canadian Military Journal|volume=3|issue=3|date=Autumn 2002|pages=55–60|access-date=September 1, 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160202043503/http://www.journal.dnd.ca/vo3/no3/doc/55-60-eng.pdf|archive-date=February 2, 2016|archivedate=February 2, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160202043503/http://www.journal.dnd.ca/vo3/no3/doc/55-60-eng.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The War Office 1922 237&quot;&gt;{{cite book|title=Statistics of the Military Effort of the British Empire During the Great War 1914–1920|last=The War Office|author-link=War Office|year=1922|publisher=Reprinted by Naval &amp; Military Press|isbn=978-1-84734-681-0|page=237}}&lt;/ref&gt;

د لومړۍ نړیوالې جګړې په لړ کې له بریتانیا نه د جبري عسکرۍ په برخه کې ملاتړ د لوی سیاسي کړکېچ لامل شو. په ځانګړې توګه فرانسویانو به زیاتره د کیوبیک وګړو اړوند ملي تګلارې ردولې. د کړکېچ په لړ کې  د دښمن لوی شمېر (په ځانګړې توګه اوکراینیان او المانیان) د حکومت تر کنټرول لاندې وو. لیبرال ګوند په ژوره توګه وېشل شوی و او ډېری مشران له حکومت سره د لومړي وزیر رابرټ بورډن په مشرۍ، چې د محافظه کار ګوند مشرۍ یې هم کوله یوځای شول، خو ازادي غوښتونکو د ویلیم لیون مکینزي کینګ تر مشرۍ لاندې له جګړې وروسته خپل نفوذ بېرته ترلاسه کړ، چا چې د ۱۹۲۱ز او ۱۹۴۹ز کلونو ترمنځ په دریو جلا دورو کې د لومړي وزیر په توګه دنده ترسره کړه.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.histori.ca/peace/page.do?pageID=278|title=The Conscription Crisis of 1917|publisher=[[Historica Canada]]|access-date=August 10, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20080122023740/http://www.histori.ca/peace/page.do?pageID=278|archive-date=January 22, 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lermuseum.org/ler/mh/wwi/homefront1917.html|title=Military History: First World War: Homefront, 1917|publisher=Lermuseum.org|access-date=August 10, 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100610150442/http://www.lermuseum.org/ler/mh/wwi/homefront1917.html|archive-date=June 10, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bothwell1998&quot;&gt;{{cite book|first1=Robert|last1=Bothwell|title=Canada and Quebec: one country, two histories|url=https://books.google.com/books?id=IftRWNt_0bcC&amp;pg=PA57|year=1998|publisher=University of British Columbia Press|isbn=978-0-7748-0653-4|page=57}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first1=Robert Craig|last1=Brown|first2=Ramsay|last2=Cook|title=Canada, 1896–1921 A Nation Transformed|publisher=McClelland &amp; Stewart|year=1974|page=ch 13|isbn=978-0-7710-2268-5|url=https://archive.org/details/canada18961921na0000brow}}&lt;/ref&gt;

== د ښځو د رایې ورکولو حق ==
کله چې کاناډا رامنځته شوه، ښځو نه شوای کولای په فډرالي ټاکنو کې رایه ورکړي. ښځو په ځینو ولایتونو کې دځایي رایو حق درلود، لکه په لوېدیځ کاناډا کې په ۱۸۵۰ز کال کې، هغه ښځې چې د ځمکو خاوندانې وې کولای یې شو چې د ښوونځي مدیرانو ته رایه ورکړي. په ۱۹۰۰ز کال کې په نورو ولایتونو کې هم ورته مقررات تصویب شول او په ۱۹۱۶ز کال کې مانیټوبا د ښځو د بشپړې رایې ورکولو په برخه کې مخکښ شو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|first1=Susan|last1=Jackel|first2=Dominique|last2=Millette|date=March 4, 2015|url=http://www.thecanadianencyclopedia.com/en/article/womens-suffrage/|title=Women's Suffrage|encyclopedia=[[The Canadian Encyclopedia]]|publisher=[[Historica Canada]]|edition=online|access-date=January 17, 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150225094612/http://www.thecanadianencyclopedia.com/en/article/womens-suffrage/ |date=February 25, 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|first1=John H.|last1=Thompson|title='The Beginning of Our Regeneration': The Great War and Western Canadian Reform Movements|journal=Historical Papers|date=1972|volume=7|issue=1|pages=231 &lt;!--|pp=227–245--&gt;|doi=10.7202/030750ar|url=https://www.erudit.org/revue/hp/1972/v7/n1/030750ar.pdf|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|first1=Paul|last1=Voisey|title=The &quot;Votes For Women&quot; Movement|journal=Alberta History|date=Summer 1975|volume=23|issue=3|pages=10–23|url=http://peel.library.ualberta.ca/bibliography/9021.23.3/12.html}}&lt;/ref&gt;

په ۱۹۱۷ز کال کې د پوځي رایه ورکولو قانون له مخې هغو برټانوي ښځو ته هم د رایې حق ورکړل شو چې د جګړو په پایله کې کونډې شوې وې یا هغه ښځې چې زامنو یا مېړونو یې له هېواده بهر کار کاوه. د اتحادیې لومړي وزیر بورډن د ۱۹۱۷ز کال کمپاین په لړ کې د ښځو لپاره د برابرې رایې ورکونې ژمنه وکړه. د بورډن له سترې بریا وروسته،  په ​​۱۹۱۸ز کال کې ښځو ته د رایې ورکولو لپاره یو قانون معرفي شو، خو یاد قانون د کیوبیک په ولایتي او ښاروالي ټاکنو کې پلی نه شو. د کیوبیک ښځو په ۱۹۴۰ز کال کې په بشپړه توګه د رایې ورکولو حق ترلاسه کړ. لومړۍ ښځه چې پارلمان ته وټاکل شوه په ۱۹۲۱ز کال کې له اونټاریو نه د اګنیس میکفیل په نوم وه.&lt;ref&gt;{{cite book|first1=Catherine L.|last1=Cleverdon|title=The Woman Suffrage Movement in Canada: The Start of Liberation, 1900–20|url=https://archive.org/details/womansuffragemov00clev|url-access=registration|edition=2nd|date=1974|publisher=University of Toronto|isbn=978-0-8020-6218-5}}&lt;/ref&gt;

== لوی اقتصادي ناورین ==
په ۱۹۲۹ز کال کې کاناډا د نړیوال لوی ناورین له امله سخته وځپل شوه. د ۱۹۲۹ز او ۱۹۳۳ز کلونو ترمنځ، د کاناډا ناخالص کورنې تولیدات ۴۰سلنې ته راټیټ شول. په ۱۹۳۳ز کال کې د بېکارۍ کچه ۲۷سلنې ته ورسېده. زیاتره کاروبارونه وتړل شول، ځکه چې په ۱۹۲۹ز کال کې د ۳۹۶میلیون ډالرو کارپوریټ ګټه په ۱۹۳۳ز کال کې ۹۸میلیون ډالرو ته په تاوان بدله شوه. د کاناډا صادرات د ۱۹۲۹ز نه تر ۱۹۳۳ز کاله پورې ۵۰سلنې ته راکم شول. ساختماني کارونه ټول وتړل شول او د عمده پلور بیې ۳۰سلنې ته راټیټې شوې.&lt;ref name=&quot;f1&quot;&gt;{{cite book|editor-first=M.C.|editor-last=Urquhart|title=Historical Statistics of Canada|url=https://archive.org/details/31761117016980|year=1965|issue=series F1-F13}}&lt;/ref&gt;

په ټول هېواد کې د ښاري بېکارۍ کچه ۱۹سلنه وه. او د نفوس یو پر پنځمه برخه د دولت په مرستو پورې تړلې وه. معاشونه د نرخونو په څېر راټیټ شول. تر ټولو ډېر زیان هغو برخو ته ورسېد، چې په لومړنیو صنعتونو پورې تړلې وې؛ لکه کرنه، کان کیندنه ځکه چې بیې راټیټې شوې او بدیلې دندې هم لږ وې. ډېری کورنیو لږ او ډېر زیانونه ولیدل او د نرخونو له راټیټېدو سره د دوی پورونه خورا ګران شول. د ځینو کورنیو  ډېرې یا ټولې شتمنۍ له منځه لاړېاو سختې زیانمنې شوې.&lt;ref&gt;Canada, Bureau of the Census, ''Unemployment'' Vol. VI (Ottawa 1931), pp. 1, 267&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Berton2012&quot;&gt;{{cite book|first1=Pierre|last1=Berton|title=The Great Depression: 1929–1939|url=https://books.google.com/books?id=vuVOyizWolgC&amp;pg=PP1|year=2012|publisher=Doubleday Canada|isbn=978-0-307-37486-8|pages=2–613}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Neatby2003&quot;&gt;{{cite book|author-link1=H. Blair Neatby|first1=H.|last1=Blair Neatby|title=The Politics of Chaos : Canada in the Thirties|url=https://books.google.com/books?id=MpmjZNrPqgoC&amp;pg=PP1|year=2003|publisher=Dundurn|isbn=978-1-894908-01-6|pages=1–162}}&lt;/ref&gt;

په ۱۹۳۰ز کال کې د لوی ناورین په لومړي پړاو کې لومړی وزیر مکینزي کینګ په دې باور و چې بحران د سوداګرۍ دورې یا ګرځنده لنډ مهاله بدلون دی او اقتصاد به د حکومت له مداخلې پرته ژر تر ژره ښه شي. لومړي وزیر ایالتونو ته له بېکارۍ مرستې یا فډرالي مرستې ورکولو نه انکار وکړ او ویې ویل چې که محافظه کاره ایالتونه له حکومت نه د فډرالي ډالرو غوښتنه وکړي، نو هغه به دوی ته پینځه سینټه هم  ورنه کړي. د ۱۹۳۰ز کال د ټاکنو ګټونکي ریچارډ بیډفورډ بینیټ او محافظه کاران وو. بینیټ د لوړو تعرفو او پراخه فډرالي لګښتونو ژمنه کړې وه، خو هغه د بودیجې له کسر سره مخ شو، چې په دې توګه یې فډرالي لګښتونو کې کمښت راوست. د ملاتړ له کمېدو  او د ناورین له زیاتېدو سره بینیټ هڅه وکړه چې له ولسمشر فرانکلین ډی سره د نوو قراردادونو په اساس تګلارې پلې کړې. د بینیټ حکومت د خلکو ناخوښۍ راوپارولې. د بېلګې په توګه، د موټرو مالکینو د اسونو په کارولو سره له خپلو موټرو کار نه اخیست؛ ځکه پټرول یې خوندي کول. خلکو ته د سوکالۍ په راوستلو کې د محافظه کارانو ناکامي د ۱۹۳۵ز کال په ټاکنو کې د مکینزي کینګ لیبرالانو د راستنېدو لامل شوه.&lt;ref&gt;Neatby, ''William Lyon Mackenzie King,'' 2:312, 318&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Berton2012b&quot;&gt;{{cite book|first1=Pierre|last1=Berton|title=The Great Depression: 1929–1939|url=https://books.google.com/books?id=vuVOyizWolgC&amp;pg=PP54|year=2012|publisher=Doubleday Canada|isbn=978-0-307-37486-8|page=54}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Morton1999&quot;&gt;{{cite book|first1=Desmond|last1=Morton|title=Working People: An Illustrated History of the Canadian Labour Movement|url=https://books.google.com/books?id=E_-19s_1NOYC&amp;pg=PP139|year=1999|publisher=McGill-Queen's Press – MQUP|isbn=978-0-7735-7554-7|page=139}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first1=J. R. H.|last1=Wilbur|title=The Bennett New Deal: Fraud or Portent?|url=https://archive.org/details/bwb_C0-CCH-211|year=1968|publisher=Copp Clark|pages=[https://archive.org/details/bwb_C0-CCH-211/page/78 78]–112, 147–90}}&lt;/ref&gt;

لیبرالانو د ۱۹۳۵ز کال په ټاکنو کې د پراخ بریالیتوب لپاره د «پاچا که ګډوډي» شعار وکاراوه. د متحده ایالاتو سره د خورا مطلوبې سوداګرۍ تړون ژمنې سره سم د مکینزي حکومت د ۱۹۳۵ز کال دوه اړخیز سوداګریز تړون تصویب کړ. دا د کاناډا او امریکا په اقتصادي اړیکو کې د بدلون نقطه په نښه کړه، چې په پایله کې د ۱۹۳۰ز-۱۹۳۱ز کلونو ویجاړونکې سوداګریزې جګړې بېرته راوګرځول شوې، د تعرفو کمول او په سوداګرۍ کې د ډراماتیک زیاتوالي لامل شو. دا ناورین په ۱۹۳۵ز کال کې له منځ لاړ. د ټرانس کاناډا ایرلاینز په ۱۹۳۷ز کال کې جوړ شو،  په ۱۹۳۹ز کال کې د کاناډا ملي فلم بورډ هم جوړ شو، خو په لوېدیځه کاناډا کې اوضاع ډېره سخته وه، چېرته چې په ۱۹۳۹ز کال کې د دویمې نړیوالې جګړې تر پیل پورې بشپړه بیا رغونه رانغله. &lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Boucher|first1=Marc T.|year=1985–1986|title=The Politics of Economic Depression: Canadian-American Relations in the Mid-1930s|url=https://archive.org/details/sim_international-journal_winter-1985-1986_41_1/page/3|journal=International Journal|volume=41|issue=1|pages=3–36|doi=10.2307/40202349|jstor=40202349}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;H. Blair Neatby, ''William Lyon Mackenzie King: 1932–1939'' (1976) pp 143–48.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bankofcanada.ca/about/who-we-are/|title=Who we are|work=Bank of Canada|access-date=June 9, 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110611204829/http://www.bankofcanada.ca/about/who-we-are/|archive-date=June 11, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/quebechistory/readings/CanadaandJewishRefugeesinthe1930s.html|title=Quebec History|first=Claude|last=Bélanger|website=faculty.marianopolis.edu|access-date=2022-02-03|archive-date=2012-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120206031038/http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/quebechistory/readings/CanadaandJewishRefugeesinthe1930s.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=The On-to-Ottawa Trek|url=https://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/calgary/onottawa.html|publisher=The University of Calgary (The Applied History Research Group)|year=1997|access-date=April 12, 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090923010231/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/calgary/onottawa.html|archive-date=September 23, 2009}}&lt;/ref&gt;

== دویمه نړیواله جګړه ==
په دویمه نړیواله جګړه کې د کاناډا ښکېلتیا هغه مهال پیل شوه کله چې کاناډا د نازي جرمني پر وړاندې د سپټمبر په ۱۰مه د  ۱۹۳۹ز کال کې د جګړې اعلان وکړ، دا یوه اونۍ وروسته له هغه وځنډول شوه کله چې بریتانیا په سمبولیک ډول د خپلواکۍ د ښودلو لپاره عمل وکړ. کاناډا د برتانیې اقتصاد ته چې تر سختو فشارونو لاندې و د خوراکي توکو، خامو موادو، مهماتو او پیسو په رسولو کې لوی ونډهلرلې او د مشترک المنافع هېوادونو لپاره د هوایي ځواک روزل، د المان د بېړیو پر وړاندې د شمالي اتلانتیک سمندر لوېدیځ نیمایي ساتنه، او  په ۱۹۴۳ز -۱۹۴۵ز کلونو کې د ایټالیا، فرانسې او جرمني یرغلونو پر وړاندې د جنګي سرتېرو چمتو کول یې ښه بېلګه ده.

له نږدې ۱۱.۵میلیون نفوس نه، ۱.۱میلیون کاناډایانو په دویمه نړیواله جګړه کې په وسله والو ځواکونو کې خدمت کاوه او په زرګونو نورو د کاناډا له سمندري ځواکونو سره خدمت کاوه. په ټوله کې، له ۴۵۰۰۰نه ډېر کسان مړه او ۵۵۰۰۰نور ټپیان شول. د برتانیا د ټولګټو هوايي روزنیز تړون، د۱۹۳۹ز کال په ډسمبر کې لاسلیک شو، چې کاناډا، بریتانیا، نیوزیلنډ او اسټرالیا یې یو داسې پروګرام ته اړ کړل، چې په پایله کې یې په دویمې نړیوالې جګړې کې د دغو څلورو هېوادونو نیمايي هوايي پوځیان وروزل.&lt;ref&gt;{{cite journal|first1=David|last1=Littlewood|title=Conscription in Britain, New Zealand, Australia and Canada during the Second World War|journal=History Compass|year=2020|volume=18|issue=18#4 (2020)|doi=10.1111/hic3.12611|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Johnston2008&quot;&gt;{{cite book|first1=Mac|last1=Johnston|title=Corvettes Canada: Convoy Veterans of WWII Tell Their True Stories|url=https://books.google.com/books?id=Ig-A36yZ4rMC&amp;pg=PT24|year=2008|publisher=John Wiley and Sons|isbn=978-0-470-15698-8|page=24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sandler&quot;&gt;{{cite book|first1=Stanley|last1=Sandler|title=Ground Warfare: H-Q|url=https://books.google.com/books?id=L_xxOM85bD8C&amp;pg=PA159|year=2002|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-344-5|page=159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Office of the Premier|url=http://www2.news.gov.bc.ca/archive/2001-2005/2003OTP0034-000464.htm|title=PROVINCE DONATES $1&amp;nbsp;Million TO HONOUR WW II VETERANS|publisher=.news.gov.bc.ca|year=2003|access-date=August 8, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120528020035/http://www2.news.gov.bc.ca/archive/2001-2005/2003OTP0034-000464.htm|archive-date=May 28, 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;C. P. Stacey, ''Arms, Men and Governments: The War Policies of Canada, 1939–1945'' (1970) pp 17–31&lt;/ref&gt;

== وروستنی تاریخ (له ۱۹۹۲ز کال نه تر اوسمهاله) ==
په ۱۹۹۳ز کال کې د لومړي وزیر په توګه د مولروني له استعفا وروسته، کیم کمپبل د کاناډا لومړۍ ښځینه وزیره وټاکل شوه. کمپبل یوازې د څو میاشتو لپاره په دغه مقام کې پاتې شوه  د ۱۹۹۳ز کال په ټاکنو کې د محافظه کار ګوند دوه څوکیو ته راکم شو، په داسې حال کې چې په کیوبیک کې مېشت حاکمیت لرونکی بلاک د رسمي اپوزیسیون په توګه پاتې شو. لومړي وزیر ژان کریټین له لیبرال ګوند نه په ۱۹۹۳ز کال په نومبر کې له اکثریت حکومت سره د لومړي وزیر په توګه وټاکل شو او د ۱۹۹۷ز او ۲۰۰۰ز کلونو په ټاکنو کې بیا هم له اکثریت سره وټاکل شو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.collectionscanada.gc.ca/women/030001-1314-e.html|title=Kim Campbell|website=Celebrating Women's Achievements – Canadian Women in Government|publisher=[[Library and Archives Canada]]|date=September 16, 2010|access-date=January 17, 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Roots of Quebec Separatism|first1=Charles|last1=Moffat|url=http://www.lilith-ezine.com/articles/canada/quebec/The-Roots-of-Quebec-Separatism.html|publisher=The Lilith Gallery of Toronto|date=November 2007|access-date=April 16, 2010|تاريخ الأرشيف=April 26, 2015|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20150426232649/http://www.lilith-ezine.com/articles/canada/quebec/The-Roots-of-Quebec-Separatism.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=April 26, 2015|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20150426232649/http://www.lilith-ezine.com/articles/canada/quebec/The-Roots-of-Quebec-Separatism.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20150426232649/http://www.lilith-ezine.com/articles/canada/quebec/The-Roots-of-Quebec-Separatism.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20150426232649/http://www.lilith-ezine.com/articles/canada/quebec/The-Roots-of-Quebec-Separatism.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dyck2011dfg&quot;&gt;{{cite book|first1=Rand|last1=Dyck|title=Canadian Politics|edition=Concise fifth|url=https://books.google.com/books?id=BUOoN8e5Ps0C&amp;pg=PA211|year=2011|publisher=Cengage Learning|isbn=978-0-17-650343-7|page=211}}&lt;/ref&gt;

په ۱۹۹۵ز کال کې، د کیوبیک حکومت، د حاکمیت په اړه دویمه ټولپوښتنه ترسره کړه چې د ۵۰سلنې او۴۹.۴سلنې په توپیر رد شوه. په ۱۹۹۸ز کال کې، د کاناډا سترې محکمې د یوه ولایت له خوا یو اړخیز جلا کېدل د اساسي قانون سره په ټکر کې وباله، په دې توګه پارلمان د وضاحت قانون تصویب کړ، چې د خبرو اترو له لارېیې د وتلو شرایط په ګوته کول. په دې دوره کې په کاناډا کې د چاپېریالې مسئلو ارزښت زیات شو، چې په پای کې یې په ۲۰۰۲ز کال کې د کاناډا د لیبرال حکومت له خوا د اقلیم د بدلون په اړه د کیوټو تړون لاسلیک کړ. دغه تړون په ۲۰۰۷ز کال کې د لومړي وزیر سټیفن هارپر د محافظه کار حکومت له خوا لغوه شو.&lt;ref name=&quot;DickinsonYoung2008&quot;&gt;{{cite book|first1=John A.|last1=Dickinson|first2=Brian|last2=Young|title=A Short History of Quebec|url=https://books.google.com/books?id=M4xttSld0noC&amp;pg=PT21|year=2008|publisher=McGill-Queen's University Press|isbn=978-0-7735-7726-8|page=21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report|url=http://www.ec.gc.ca/doc/ed-es/p_123/CC_Plan_2007_e.pdf|title=A Climate Change Plan for the Purposes of the Kyoto Protocol Implementation Act – 2007|publisher=Environment Canada|year=2007|isbn=978-0-662-46496-9|access-date=April 16, 2010}}&lt;/ref&gt;

د کاناډا اتحاد او پي سي (PC) ګوند په ۲۰۰۳ز کال کې د کاناډا له محافظه کار ګوند سره یوځای شول،  چې د محافظه کارو رایو په پایله کې ۱۳کلن ویش پای ته ورسېد. دا ګوند دوه ځلې د ۲۰۰۶ز کال په فډرالي ټاکنو او د ۲۰۰۸ز کال په فډرالي ټاکنو کې د سټیفن هارپر په مشرۍ د اقلیت حکومت په توګه وټاکل شو. د هارپر محافظه کار ګوند د ۲۰۱۱ز کال په فډرالي ټاکنو کې د لومړي ځل لپاره د نوي ډیموکراټ ګوند د رسمي اپوزیسیون په جوړولو سره اکثریت وګاټه.&lt;ref&gt;{{cite book|first1=Jason|last1=Pierceson|first2=Adriana|last2=Piatti-Crocker|first3=Shawn|last3=Schulenberg|title=Same-Sex Marriage in the Americas: Policy Innovation for Same-Sex Relationships|url=https://books.google.com/books?id=JbO-AAAAQBAJ&amp;pg=PA169|year=2010|publisher=Lexington Books|isbn=978-0-7391-4657-6|page=169}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Canada passes bill to legalize gay marriage|url=http://www.iht.com/articles/2005/06/29/america/web.0629canada.php|publisher=The New York Times Company|year=2005|access-date=April 10, 2010}}&lt;/ref&gt;

له ۲۰۰۲ز نه تر ۲۰۱۱ز کاله پورې کاناډا د افغانستان په جګړه کې د امریکا او ناټو تر قوماندې لاندې د نړیوالو سوله ساتو ځواکونو د یوې برخې په توګه ګډون کړی و. د ۲۰۱۰ز کال په جولای میاشت کې، د کاناډا په پوځي تاریخ کې ترټولو لوی پېرود، د ۹میلیارد ډالرو په ارزښت ۶۵اف-۳۵جنګي الوتکې وې. کاناډا یو له هغو هېوادونو نه ګڼل کېږي، چې د اف-۳۵ الوتکوپه پراختیا کې یې مرسته کړې او په دغه بهیر کې یې د ۱۶۸میلیون ډالرو پانګونه کړې ده.&lt;ref&gt;{{cite news|first1=Laura|last1=Stone|url=https://vancouversun.com/business/Conservatives+purchase+fighter+jets/3286911/story.html|title=Conservatives announce $9B purchase of military fighter jets|work=Vancouver Sun|location=Canada|date=July 16, 2010|access-date=July 20, 2010|archive-date=July 19, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100719214633/http://www.vancouversun.com/business/Conservatives+purchase+fighter+jets/3286911/story.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-10667633|title=Row over Canada F-35 fighter jet order|work=BBC News|date=July 16, 2010|access-date=July 20, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;KonradNicol2008&quot;&gt;{{cite book|first1=Victor|last1=Konrad|first2=Heather N.|last2=Nicol|title=Beyond Walls: Re-inventing the Canada-United States Borderlands|url=https://books.google.com/books?id=FqyaQJtAsDsC&amp;pg=PA189|year=2008|publisher=Ashgate Publishing|isbn=978-0-7546-7202-9|page=189}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://enr.elections.ca/National_e.aspx|title=Preliminary Results|publisher=Elections Canada|access-date=May 3, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120228042630/http://enr.elections.ca/National_e.aspx|archivedate=February 28, 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

د ۲۰۱۵ز  کال د اکټوبر په ۱۹مه د محافظه کارانو  ګوند چې سټیفن هارپر یې مشري کوله او د لیبرال ګوند له خواچې جسټین ټروډو یې مشري کوله، له ماتې سره مخ شو.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.cbc.ca/archives/entry/a-long-awaited-apology-for-residential-schools|title=A long-awaited apology for residential schools - CBC Archives}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|first1=Mark|last1=Gollom|url=http://www.cbc.ca/news/politics/canada-election-2015-voting-results-polls-1.3278537|title=Justin Trudeau pledges 'real change' as Liberals leap ahead to majority government|work=[[CBC News]]|date=October 19, 2015|access-date=November 13, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;calltoaction-pdf&quot;&gt;{{Cite report|url=http://www.trc.ca/websites/trcinstitution/File/2015/Findings/Calls_to_Action_English2.pdf|title=Truth and Reconciliation Commission of Canada: Calls to Action|publisher=Truth and Reconciliation Commission of Canada, 2012|quote=In order to redress the legacy of residential schools and advance the process of Canadian reconciliation, the Truth and Reconciliation Commission makes the following calls to action.|access-date=June 14, 2015}}&lt;/ref&gt;

== سرچینې ==</text>
      <sha1>9dq4rchadtq6icm88pbexaje7yd95g1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>انساني نسل ډېرېدنه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61448</id>
    <revision>
      <id>369899</id>
      <parentid>338909</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T22:24:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15497" sha1="ix6htf5lziey3ij0l7cbzyiysf15eu3" xml:space="preserve">انساني بیا تولید د جنسي بيا توليد هر هغه ډول دی چې د انساني بلاربېدو په پايله کې منځ ته راځي. عموماً په دې پروسه کې له جنسي اړخه يو بالغ نارينه او ښځينه جنسي اړيکه ښکېله وي. د جنسي اړيکې پر مهال، د نارينه او ښځينه بیا توليدي نظامونو تر منځ د تعامل په پايله کې د ښځې هګۍ د نارينه د سپرم (مني) په مټ بلاربېږي. دا ځانګړې بيا توليدي حجرې دي چې «ګاميټسونه» يې بولي او په داسې یوه پروسه کې جوړې شوې دي چې د «مايوسیس» په نوم يادېږي. په داسې حال کې چې عادي حجرې ۴۶ کروموزومونه، ۲۳ جوړې لري، ګاميټ حجرې يواځې ۲۳ کروموزومونه لري او کله چې دا دواړه حجرې په یو زایګوټ حجره کې سره ګډې شي چېرته چې جنيټيکي بيا يو ځای کېدل پېښيږي او په دې ډول نوی زایګوټ له دواړو والدينو څخه ۲۳ کروموزومونه لري او په دې ډول دوی ته ۲۳ جوړې ورکوي. یو عامه د نهو مياشتو امیدوارۍ څخه وروسته ماشوم زېږېږي. شونې ده چې د هګيو بلاربوالی د مصنوعي حمل د لارو چارو له لارې هم تر لاسه شي، په کوم کې چې جنسي اړیکه شامله نه وي. مرستندويه بيا توليدي ټيکنالوژي هم شته.

== بيالوژيکي او حقوقي شرايط ==
د انساني بيا توليد د تر لاسه کېدو په موخه، يو فرد بايد لومړی له بلوغ څخه تېر شوی وي، دې ته اړتيا لري چې په جنسي عمل کې له ښکېلتيا يا بلاربېدو  څخه مخکې د غیر دخولي لارو چارو په مټ د ښځې هګۍ او د نارينه سپرم جوړېدل منځة ته راغلي وي. له بلوغ مخکې انسانان زرخېزه نه دي، ځکه چې د دوی تناسلي الات د بيا توليد د عمل کمښت لري (يواځې د متيازو ايستلو وړتيا لري). 

د انساني بيا توليد په تر لاسه کېدو کې حقوقي عواملونه هم مهمه ونډه لري: يو نابالغ چې د موافقې له عمر څخه کم عمر لري، نه شي کولای د توليد لپاره له جنسي اړيکې يا مصنوعي بديلونو سره موافقه وکړي، په لومړي حالت کې پر مشر اړخ د قانوني جنسي تيري قضيه جوړېدای شي، خو په حقوقي دايرو پورې اړه لري. ان هغه ماشومان چې عمر يې د موافقې له عمر څخه زيات وي، جامع جنسي تعلیم دواړو موافقه کوونکو (راضي اړخونو) خواوو ته مشوره ورکوي چې هغوی د لېږدېدونکو ناروغيو او لومړيو، نا مديريت شويو/نامطلوبه حمل دواړو څخه د ژغورنې په موخه د حمل موانع وکاروي. له ۱۵ کلونو څخه په کم عمر لرونکو نجونو کې د حمل نه تر لاسه کولو هڅونه کېږي، د دې لپاره چې د دوی د بيا توليد نظام بايد بشپړ پوخوالي ته ورسېږي.&lt;ref name=&quot;Cusack&quot;&gt;{{cite book|author=Carmen M. Cusack|title=Laws Relating to Sex, Pregnancy, and Infancy: Issues in Criminal Justice|publisher=[[Springer Publishing|Springer]]|isbn=978-1137505194|year=2015|page=10|access-date=August 31, 2021|url=https://books.google.com/books?id=ZArACQAAQBAJ&amp;pg=PT10|quote=Voluntary sexual intercourse with a post-pubescent minor who is younger than the legal age of consent is described as statutory rape. [...] In most states, age of consent is delimited between 16 years old and 18 years old. [...] In almost every jurisdiction, prepubescent children may not engage in any sexual contact. [...] Engaging in sexual contact with a prepubescent child is a serious criminal offense and a felony.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ojjdp&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ncjrs.gov/pdffiles1/ojjdp/208803.pdf|title=Statutory Rape Known to Law Enforcement|access-date=2021-08-31|publisher=U.S. Department of Justice - Office of Juvenile Justice and Delinquency Prevention|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071021131957/http://www.ncjrs.gov/pdffiles1/ojjdp/208803.pdf|archivedate=2007-10-21|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;savethechildren&quot;&gt;{{cite journal|author=Mayor S|title=Pregnancy and childbirth are leading causes of death in teenage girls in developing countries|journal=BMJ|volume=328|issue=7449|pages=1152|year=2004|pmid=15142897|pmc=411126|doi=10.1136/bmj.328.7449.1152-a}}&lt;/ref&gt;

== اناټومي ==

=== انساني نارينه ===
د نارينه بيا توليدي نظام دوه مهمې(مرکزي) برخې لري: خصنتين (خوټې) چېرې چې سپرم (مني) توليديږي او ذکر (غين) کوم چې سپرم د مني په توګه خارجوي (دا د انزال په نوم پېژندل کېږي). په انسانانو کې، دا دواړه غړي د خېټې له تشې څخه بهر وي. له خېټې څخه د خصنتینونو دباندې پاتې کېدل د سپرم د تودوخې درجې د سمبالښت په برخه کې اسانتيا برابروي، کوم چې د ژوندي پاتې کېدو لپاره د تودوخې ځانګړې درجې ته اړتيا لري چې د بدن د عامې تودوخې درجې څخه چې 37 °C ده بايد کم يعنې 2-3 °C وي. په ځانګړي ډول، د خصيتونو «ايکسټرا پيريټونيل» (د خېټې له تشې بهر) موقعيت د 37 °C نسجونو په پرتله د نارينه په جراثيمي نسجونو کې په خپله د بدلون په کچه کې د تودوخې څخه پیدا کېدونکي مرسته کې د دوه برابره کمښت لامل ګرځېدای شي. که چېرې خصنتين له بدن سره ډېرې نژدې پاتې کېږي، نو د دې شونتيا شته چې د تودوخې درجې په زياتوالي سره د سپرم  جوړېدو ته زيان رسولای شي او په دې ډول بيا اميدوارېدل لا پسې ستونزمن کوي. همدا لامل دی، پر ځای د دې چې خصنتين د خېټې په دننه کې و اوسي، په بهرنۍ کڅوړه کې ساتل کېږي، دوی عموماً د بدن د نورې تودوخې په پرتله يو څه يخې وي او د سپرم له توليد سره مرسته کوي.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Baltz RH, Bingham PM, Drake JW|year=1976|title=Heat mutagenesis in bacteriophage T4: The transition pathway|journal=Proc. Natl. Acad. Sci. USA|volume=73|issue=4|pages=1269–1273|pmid=4797|pmc=430244|doi=10.1073/pnas.73.4.1269|bibcode=1976PNAS...73.1269B|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== انساني ښځينه ===
ښځینه بيا توليدي نظام هم دوه مرکزي برخې لري: تناسلي اندام او هګۍ.

هګۍ د سپرم له حجرو سره په اړیکه کې کېږي: شونې ده چې سپرم داخل او له هګۍ سره ګډ شي، په «اکروسوم» کې شته ځينو ځانګړو «هايډرولايټنګ» اينزامونو په مرسته، هغه بلاربوي. بلاربېدل عموماً د هګیو په بمبو کې منځ ته راځي، خو په رحم کې هم پېښېدای شي. له دې وروسته زايګوټ د رحم په داخلي پوښ کې کرل کېږي، چېرې چې بيا د جنين د جوړولو او «مورفوجينز» جريان پيلوي. کله چې جنين په پوره اندازه وده وکړي، څو له رحم څخه دباندې ژوندی پاتې شي، بیا د رحم خوله پراخېږي او د رحم تنګېدل هغه د ولادت د لارې له طريقه، کوم چې د ښځينه تناسلي غړی دی (فرج) په خوځښت راولي او په دې ډول نوي زېږيدلي ماشوم ته بهرنی ژوند ورکوي. دې پروسې ته د ماشوم زېږېدل وايي.

هګۍ چې د ښځينه جنسي حجرې دي، له سپرم څخه غټې دي او عموماً له زېږېدو مخکې د ښځينه جنين په رحمونو کې جوړېږي. دوی عموماً د هګيو په ځای کې ځای پر ځای پاتې وي، تر څو رحم ته ولېږدول شي او په هغوی کې د وروسته پیدا کېدونکو زانګوت او جنين لپاره غذايي مود وي. د هارموني اشارو په ځواب کې، عموماً، منظمه دمه، کوم چې د حيض په نوم پېژندل کېږي، د « oogenesis» عمليې له لارې يوه هګۍ پوخوالي ته رسېږي، کومه چې خارجېږي او بيا د «فالوپ» نالۍ ته استول کېږي. که چېرې بلاربه نه شي، نو دا هګۍ بيا د حيض په توسط له نظام څخه بهر ايستل کېږي.

== د بلاربېدو پروسه ==
د انسان بيا توليدي چاره عموماً په یو ځای کېدو سره پيل مومي، ورپسې مخکې تر دې چې ماشوم وزېږېږي، نهه مياشتې اميدواري وي، خو شونې ده چې د مصنوعي القاح له لارې هم تر لاسه شي. شونې ده چې د مانع حمل په کارولو سره د بلاربېدو مخه ونيول شي، لکه کانډوم (د حمل مخنیوي ربړي پوکاڼۍ) او یا د رحم په داخل کې کارېدونکي وسايل.

=== يوځای کېدل (جماع/کوروالی) ===
په طبيعي ډول انساني بيا توليد د [[جنسي اړيکه|جنسي اړيکې]] له لارې د داخلي بلاربېدو په توګه منځ ته راځي. د دې پروسې په جريان کې، نارینه خپله تناسلي اله، کومه چې بايد نېغه وی، په ښځینه تناسلي اله کې ننباسي، له دې ووسته يو اړخ د خاسرې د برخې منظم فشارونه پيلوي ،تر دې چې نارينه د ښځې د مهبل په نالۍ کې مني انزال کړي، په کوم کې چې سپرم وي. سپرم او هګۍ د ګاميټونو په نوم پېژندل کېږي (هر يو د والدينو نيمايي جنيتيکي معلومات لري، کوم چې د مايوسس په مټ توليد شوي دي). سپرم (چې د نارينه په يو انزال کې عموماً نږدې ۲۵۰ ميلیونه سپرمونه موجود وي) د ښځینه د مهبل او رحم د خولې له لارې سفر کوي، څو د رحم يا «فالوپين» ناليو ته ورسېږي. د انزال شوي سپرم په ۱۴ ميلیونه کې يواځې يو سپرم فالوپ نالۍ ته رسېږي. په همدې مهال کې هګۍ هم د فالوپ نالۍ له لارې د هګيو له ځای څخه لرې په خوځښت راځي. يو سپرم له هګۍ سره مخامخ کېږي، ننوځي او بيا بلاربوالی منځ ته راوړي، په دې ډول زايګوټ پنځوي. په بلاربېدو او کرل کېدو سره، د ښځې په رحم کې حمل منځ ته راځي.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Ghazal, S, Kulp Makarov, J|url=http://www.glowm.com/section_view/heading/Egg%20Transport%20and%20Fertilization/item/316|title=Egg Transport and Fertilization|journal=The Global Library of Women's Medicine|year=2014|issn=1756-2228|doi=10.3843/GLOWM.10317|access-date=May 8, 2016|display-authors=etal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ucsfhealth.org/education/conception_how_it_works/|title=Conception: How It Works|publisher=The Regents of The University of California|year=2002|access-date=May 8, 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.completefertility.co.uk/fertility_basics.php|title=Fertility Basics|work=Complete Fertility Centre Southampton|publisher=Complete Fertility Ltd|year=2015|access-date=May 8, 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.webmd.com/baby/guide/understanding-conception|title=Conception &amp; Pregnancy: Ovulation, Fertilization, and More|publisher=WebMD, LLC|year=2016|access-date=May 8, 2016}}&lt;/ref&gt;

د جنسي اړيکې لپاره د اميدوارۍ تمه د حيض پر مهال له پنځو ورځو مخکې څخه نيولې، د هګۍ جوړېدو څخه وروسته له يوې ورځې څخه تر دوو ورځو پورې ډېره زياته وي. د زيات نه زیات اميدوارۍ د مواقعو لپاره، په هره یوه يا دوو ورځو کې يا په هرو دوه يا درې ورځو کې د جنسي اړيکې نيولو سپارښتنې کېږي. مطالعاتو د ډول ډول جنسي وضعيتونو او د اميدوارۍ د کچې تر منځ کوم ځانګړی توپير نه دی ليدلی، خو دا تر هغه وخته چې انزال په مهبل کې وشي.&lt;ref&gt;Pages.242,374 in: {{cite book|title=Taking Charge of Your Fertility|url=https://archive.org/details/takingchargeofyo00toni|url-access=registration|last=Weschler|first=Toni|publisher=HarperCollins|year=2002|isbn=0-06-093764-5|edition=Revised|location=New York|pages=[https://archive.org/details/takingchargeofyo00toni/page/359 359–361]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/getting-pregnant/in-depth/how-to-get-pregnant/art-20047611|title=How to get pregnant|website=[[Mayo Clinic]]|date=2016-11-02|access-date=2018-02-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nice.org.uk/guidance/cg156/ifp/chapter/trying-for-a-baby|title=Fertility problems: assessment and treatment, Clinical guideline [CG156]|website=[[National Institute for Health and Care Excellence]]|access-date=2018-02-16}} Published date: February 2013. Last updated: September 2017&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;americanpregnancy&quot;&gt;{{cite web|url=http://americanpregnancy.org/getting-pregnant-ebook/p7M7O0q1c71703C/gettingpregnant.pdf|title=The Essential Guide to Getting Pregnant|website=American Pregnancy Association|author=Dr. Philip B. Imler &amp; David Wilbanks|access-date=2018-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180601033115/http://americanpregnancy.org/getting-pregnant-ebook/p7M7O0q1c71703C/gettingpregnant.pdf|archive-date=2018-06-01|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== بديلې لارې چارې ===
د یوې طبيعي جنسي اړيکې د بديل په توګه، مصنوعي حمل هم شته، په کومو لارو کې چې د ذکر له داخلولو پرته سپرم د ښځينه بيا توليدي نظام سره ورپېژندل کېږي. همدا راز ډېرې مرستندويه بیا تولید ټيکنالوژيکي لارې چارې هم شته، لکه په لابراتوارونو (د تجربو په ځای کې) بلاربول، چېرې چې د ښځې د هګيو له ځای څخه يوه يا ډېرې هګۍ تر لاسه کېږي او له بدن څخه دباندې له سپرم سره په يو ځای کولو سره انکوبه کېږي (يعنې ورسره ګډېږي). دا هم شونې ده چې د دې په پايله کې منځ ته راغلی جنين بیا د ښځې په رحم کې داخل کړای شي

== سرچينې ==</text>
      <sha1>ix6htf5lziey3ij0l7cbzyiysf15eu3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماکسين واټرس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61992</id>
    <revision>
      <id>369906</id>
      <parentid>369282</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T07:06:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23950" sha1="dvwgfy7z16zg9tj7uuym3s2ahxzhhi4" xml:space="preserve">{{Infobox person}}

ماکسين مور واټرس چې کورنی نوم يې کار “Carr” دی او د ۱۹۳۸ ز کال د اګسټ پر ۱۵ نېټه زېږېدلې ده، يوه امريکايۍ سياستپوه ده، چې له ۱۹۹۱ ز کال راهيسې د کليفورنيا د ۴۳ پارلماني سيمې لپاره د متحده ايالتونو د استازې په توګه خدمت کوي. ياده سيمه له ۱۹۹۱ څخه تر ۱۹۹۳ ز کال پورې د ۲۹ ټاکنيزې سېمې او له ۱۹۹۳ څخه تر ۲۰۱۳ ز کال پورې د ۳۵ ټاکنيزې حوزې يا سيمې په توګه ګڼل کېږي، د د سويلي لاس انجلس زياته برخه او همدارنګه د ګاردينا “Gardena”، انګلووډ “Inglewood” او تورنس “Torrance” ځينې برخې رانغاړي. 

واټرس د ديموکراتيک ګوند د غړې په توګه په خپله ۱۵ پارلماني دوره کې ده. نوموړې د هغو دولس تور پوستو ښځو تر ټولو مشره ده، چې په کانګرس کې خدمت کوي او له ۱۹۹۷ څخه تر ۱۹۹۹ ز کال پورې يې د کانګرس د تور پوستو ډلې مشري وکړه. هغه له نانسي پلوسي “Nancy Pelosi” څخه وروسته د کليفورنيا د پارلماني استازولۍ دويمه لوړ پوړې غړې ده. ماکسين د جرګې د مالي خدمتونو کمېټې مشري کوي. &lt;ref&gt;{{cite web|title=Membership|url=https://cbc.house.gov/membership/|publisher=Congressional Black Caucus|access-date=7 March 2018}}&lt;/ref&gt;

واټرس د متحده ايالتونو له استازې کېدلو څخه مخکې د کليفورنيا په ايالتي جرګه “California state Assembly” کې خدمت وکړ، چې په لومړي ځل ورته په ۱۹۷۶ ز کال کې وټاکل شوه. د جرګې د ښځينه غړې په توګه يې د سويلي افريقا له توکمپال نظام څخه د پانګونې د کمښت ګټندويي يا ننګه وکړه. نوموړې په کانګرس کې د عراق جګړې ښکاره مخالفه وه او پر ولسمشر جورج ايچ ډبليو بوش “George H. W. Bush&quot;، جورج ډبليو بوش “George W. Bush” ، بارک اوباما “Barack Obama” او ډونالډ ټرمپ “’Donald Trump” باندې يې سختې نيوکې وکړې. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://thehill.com/homenews/house/445880-maxine-waters-trump-should-resign-and-free-us-from-impeachment-proceedings|title=Maxine Waters: Trump should resign and 'free us' from impeachment proceedings|last=Gstalter|first=Morgan|date=2019-05-29|website=The Hill|access-date=2019-05-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;politico.com&quot;&gt;Williams, Joseph Williams (October 20, 2011), [http://www.politico.com/story/2011/10/obama-learns-perils-of-roiling-waters-066418 &quot; Obama learns perils of roiling Waters&quot;], ''Politico'', October 20, 2011.&lt;/ref&gt;

واټرس د ټايم “Time” مجلې د ۲۰۱۸ ز کال د ۱۰۰ تر ټولو اغېزناکو خلکو په لېست کې وه. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Maxine Waters: The World's 100 Most Influential People|url=https://time.com/collection/most-influential-people-2018/5217567/maxine-waters/|access-date=2020-09-23|website=Time|language=en-us|archive-date=2022-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220614101007/https://time.com/collection/most-influential-people-2018/5217567/maxine-waters/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== د ژوند لومړي وختونه او زده کړې ==
ماکسين واټرز په ۱۹۳۸ ز کال د ميسوري په سينټ لويس “Saint Louis, Missouri” کې زېږېدلې ده، چې د ريمس کار “Remus Carr” او ويلما لي “Velma Lee” (کورنی نوم: مور “Moore”) لور ده. واټرز د ۱۳ ماشومانو له ډلې پينځمه ماشومه وه، چې د دوه کلنۍ په عمر يې پلار د دوی کورنۍ پرېښوده او يوازينۍ مور يې پالنه وکړه. نوموړې په ۱۹۶۱ ز کال کې لاس انجلس ته د خپل کورنۍ له تګ څخه وړاندې، په سينټ لويس کې له واشون عالي ښوونځي “Vashon High School” څخه فارغه شوه. ماکسين مخکې له دې چې په ۱۹۶۶ ز کال په واټس “Watts” کې له “Head Start” خپرونې سره د مرستيال ښوونکې په توګه وګومارل شي، د جامو په يوه چارځای (فابریکه) کې او د ټيليفون اداره کوونکې په توګه يې کار وکړ. نوموړې وروسته د لاس انجلس په دولتي پوهنځي (چې اوس د لاس انجلس د کليفورنيا دولتي پوهنتون دی) کې شامله شوه، چې په ۱۹۷۱ ز کال يې په ټولنپوهنه کې ترېنه د لېسانس بری ليک تر لاسه کړ. &lt;ref name=&quot;Kinloch&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.stltoday.com/news/local/govt-and-politics/political-fix/article_cc2b7804-f3fc-11df-a219-0017a4a78c22.html|title=Next up for House Ethics trial: St. Louis native Maxine Waters|work=stltoday|date=November 19, 2010|access-date=April 2, 2011}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;contemporary black&quot;&gt;{{cite web|title=Waters, Maxine|url=http://www.encyclopedia.com/topic/Maxine_Waters.aspx|website=Contemporary Black Biography|publisher=Encyclopedia.com|access-date=February 7, 2015|date=2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;two worlds&quot;&gt;{{cite web|last1=Brownstein|first1=Ronald|title=The Two Worlds of Maxine Waters|url=https://articles.latimes.com/print/1989-03-05/magazine/tm-7_1_maxine-waters-standing|website=Los Angeles Times Magazine|access-date=December 18, 2014|date=March 5, 1989}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cal State LA&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.calstatela.edu/univ/ppa/publicat/aawds.htm|title=Public Affairs Office - Who's Who of Cal State L.A. Alumni|date=October 22, 2013|website=Cal State LA}}&lt;/ref&gt;

== د ښاري جرګې د غړ ==
واټرس په ۱۹۷۳ ز کال کې د ښاري جرګې د غړي مشر ډيويډ اس کنينګم “David s. Cunningham, Jr” د مرستيال رئيسې په توګه کار کولو ته لاړه. نوموړې په ۱۹۷۶ زکال د کليفورنيا ايالتي جرګې ته وټاکل شوه. په جرګه کې يې په سويلي افريقا کې له هر ډول فعالو سوداګريو څخه د دولتي تقاعد د مالي پانګو د پانګونې د کمښت لپاره کار وکړ او د پانګونې د کمښت مبارزې د سليوان اصولو “Sullivan Principles” په لارښوونو کې يې د قانون په تصويب کې مرسته وکړه. سويلي افريقا هغه هېواد و، چې هغه وخت يې د نژاد يا توکمپالنې سياست پلی کاوه. ماکسين واټرس د جرګې لپاره د ديموکراتيک ګوند د غړو رئيسه شوه. &lt;ref&gt;{{cite news|first=Howard W.|last=French|author-link=Howard W. French|title=Slash Ties, Apartheid Foes Urge|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B0DE1D6143AF93AA35751C0A961948260&amp;sec=&amp;spon=&amp;pagewanted=all|work=[[The New York Times]]|page=D1|date=February 9, 1987|access-date=March 13, 2009|quote=Maxine Waters, a member of the California Assembly who helped frame her state's pension fund divestment bill, has promised ''to work overtime to insure that our legislation reflects these guidelines and continues to target any and all U.S. companies that are doing business in or with South Africa.''}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.house.gov/waters/bio/|title=About Congresswoman Maxine Waters: Representing the 35th District of California|access-date=March 13, 2009|quote=During 14 years in the California State Assembly, she rose to the powerful position of Democratic Caucus Chair. She was responsible for some of the boldest legislation California has ever seen: the largest divestment of state pension funds from South Africa; landmark affirmative action legislation; the nation's first statewide Child Abuse Prevention Training Program; the prohibition of police strip searches for nonviolent misdemeanors; and the introduction of the nation's first plant closure law.|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090301092115/http://www.house.gov/waters/bio/|archive-date=March 1, 2009}}&lt;/ref&gt;

== د متحده ايالتونو د استازو مجلس ==

=== ټاکنې ===
په ۱۹۹۰ ز کال کې د اګسټس اف هاوکېنس “Augustus F. Hawkins” له تقاعد څخه وروسته ماکسين واټرس له ٪۷۹ څخه د زياتې رايې په درلودلو سره د کليفورنيا د ۲۹ پارلماني سيمې لپاره د متحده ايالتونو د استازو مجلس ته وټاکل شوه. نوموړې د لږ تر لږه ٪۷۰ رايې په درلودلو سره له دې سيمې څخه په پرله پسې ډول د استازې په توګه وټاکل شوه، چې په ۱۹۹۲ ز کال کې د سيمې نوم ۳۵ تاکنيزې حوزې يا سيمې او په ۲۰۱۲ کې ۴۳ ټاکنيزې سيمې ته بدل شو. 

واټرس د سويلي مرکزي لاس انجلس د لويې برخې او د لاس انجلس د ويستچيسټر “Westchester” او پلايا ډيل ري “Playa Del Rey” ساحلي ټولنو او همدرانګه د ټورنس “Torrance”، ګاردينا “Gardena”، هاوتورن “Hawthorne”، انګلووډ “Inglewood” او لاونډېل “Lawndale” ښارونو استازيتوب کړی دی. 

=== کاري دوره ===
ماکسين د ۱۹۹۴ ز کال د جولای پر ۲۹ نېټه هغه مهال د خلکو پاملرنه ځانته کړه، چې په پرله پسې ډول يې د استازي پيټر کېنګ “Peter King” وينا پرې کړه. لوړپوړي مشر کاري ميک “Carrie Meek” د نوموړې چلند د «ناقانونه او سرکښه» په توګه ډلبندي کړ او ګواښ يې وکړ، چې د په لښکري خدمت کې ډلګی مشر دې هغه د استازو د جرګې واک ته وړاندې کړي (کټ مټ د لاس اخېستنې په موخه د يوې رسمې خبرتيا غوندې). تر ۲۰۱۷ ز کال پورې دا د استازو جرګې د واک تر ټولو وروستۍ بېلګه ده، چې د انضباطي موخې لپاره ګومارل کېږي. په پای کې د ورځې د پاتې برخې لپاره مجلس ته د واټرس تګ وځنډول شو. له کېنګ سره شخړې له تېرې ورځې څخه راپورته شو. دوی دواړه د مجلس د بانکدارۍ کمېټه کې وو او د وايټ واتر د شخړې “Whitewater controversy” په اړه يې اورېدل. واټرس احساس وکړ چې له کېنګ څخه د ماګي ويليمس “Maggie Williams” (د هيلري کلېنټن د کاري ډلې مشر) په اړه پوښتل خورا سخت وو او وروسته يې د يو بل پر وړاندې دښمنانه الفاظ وکارول. &lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1994/07/30/us/sometimes-the-order-of-the-day-is-just-maintaining-order.html?pagewanted=print|title=Sometimes the Order of the Day Is Just Maintaining Order|date=July 30, 1994|work=[[The New York Times]]|access-date=3 May 2021|first=Catherine S.|last=Manegold}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hawthorne, California; C-SPAN [http://www.c-span.org/questions/week155.asp]  What is the staff with an eagle on top they keep moving around in the House? What is it used for? March 5, 2000 {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509093009/http://www.c-span.org/questions/week155.asp|date=May 9, 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.c-span.org/video/?59115-1/whitewater-controversy-house-floor|title=Whitewater Controversy House Floor, Jul 29 1994 {{!}} Video {{!}} C-SPAN.org|website=www.c-span.org|language=en-us|access-date=2019-01-22}}&lt;/ref&gt; 

واټرس له ۱۹۹۷ څخه تر ۱۹۹۸ ز کال پورې د کانګرس د تورپوستو استازو د مشرې په توګه خدمت وکړ. نوموړې په ۲۰۱۵ ز کال کې «د ګټې لپاره زده کړو کې د درغلۍ ضد فدرالي قوانينو د پلي کولو:Enforcement of Federal Anti-Fraud Laws in  For-Profit Education» په اړه د زده کړې او کاري ځواک په اړه د متحده ايالتونو د مجلس کمېټې “U. S. House Committee on Education and the Workforce” په ناستو کې ګواهي ورکړه او د طبي ټيکنالوژۍ امريکايي پوهنځی “American College of Medical Technology” يې د خپلې سيمې د «ستونزه ښوونځي» په توګه ياد کړ. ماکسين واټرس په ۲۰۰۶ ز کال کې د پاچا ډريو طبي مرکز “King Drew Medical Center” پر سر بحث کې هم ښکېل وه. نوموړې د روغتون په اړه د رسنۍ پوښښ باندې نيوکه وکړه او د فدرالي اړيکو (مخابراتو) له کمېسېون “Federal Communications Commission “FCC”” څخه يې وغوښتل، چې د صليب ملکيت د بنديز تېرېدنه يا ابراء ليک او په همدې دليل د KTLA تلوېزيوني تمځای يا سټېشن (چې د لاس انجلس ټايمز ملکيت دی) د کاري جواز له نوي کولو څخه ډډه وکړي. نوموړې وويل چې لاس انجلس ټايمز پر عامه نظر باندې نابرابره يا افراطي اغېزه لرلې ده او له همدې څخه يې په ځانګړو بېلګو کې ځايي ټولنې ته د زيان رسولو په موخه ګټه اخېستې ده. هغې وړانديز وکړ، چې “FCC” دې ورځپاڼه اړ کړي، چې خپل تلوېزيوني تمځای وپلوري او يا دې د دوی د خپرونې حق له ګواښ سره مخامخ کړي. د “Broadcasting &amp; Cable” په وينا «يادې ننګونې د سټېشن درلودلو څخه د دفاع په موخه د لوړ بيه حقوقي شخړو بڼه غوره کړه. لږ تر لږه د يو پر وړاندې دفاع به د وکيلانو په مزد يا فيسونو کې لس ګونه زره لګښت ولري او ښايي د جواز نوي کول نږدې درې مياشتې وځنډېږي». د واټرس غوښتنه بريالۍ نه وه. &lt;ref name=&quot;forprofit&quot;&gt;{{cite web|url=http://archives.republicans.edlabor.house.gov/archive/hearings/109th/fc/60minutes030105/waters.htm|title=Testimony of the Honorable Maxine Waters|website=House|access-date=March 1, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161213191650/http://archives.republicans.edlabor.house.gov/archive/hearings/109th/fc/60minutes030105/waters.htm|archive-date=December 13, 2016|url-status=dead|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://fjallfoss.fcc.gov/cgi-bin/ws.exe/prod/cdbs/pubacc/prod/sta_det.pl?Facility_id=35670|title=Station Search Details|access-date=March 13, 2009|publisher=[[Federal Communications Commission]]|quote=Call Sign: KTLA... Channel: 5... Lic Expir:  12/01/2014|تاريخ الأرشيف=April 7, 2022|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220407022943/https://fjallfoss.fcc.gov/cgi-bin/ws.exe/prod/cdbs/pubacc/prod/sta_det.pl?Facility_id=35670|url-status=dead|خونديځ نېټه=April 7, 2022|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220407022943/https://fjallfoss.fcc.gov/cgi-bin/ws.exe/prod/cdbs/pubacc/prod/sta_det.pl?Facility_id=35670|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220407022943/https://fjallfoss.fcc.gov/cgi-bin/ws.exe/prod/cdbs/pubacc/prod/sta_det.pl?Facility_id=35670|archive-url=https://web.archive.org/web/20220407022943/https://fjallfoss.fcc.gov/cgi-bin/ws.exe/prod/cdbs/pubacc/prod/sta_det.pl?Facility_id=35670}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.broadcastingcable.com/article/CA454236.html|title=Your Money or Your License|date=September 19, 2004|work=[[Broadcasting &amp; Cable]]|access-date=March 13, 2009|first=Bill|last=McConnell}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.house.gov/apps/list/hearing/ca35_waters/CS061101_fcc.html|title=Petition to Deny Request for Renewal of Broadcast License|access-date=March 13, 2009|date=November 1, 2006|first=Maxine|last=Waters|quote=[[Tribune Company|Tribune]] influenced public opinion in the Los Angeles DMA to harm its residents and one of its most critical public health facilities – the Martin Luther King/Drew Medical Center (King/Drew).|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090303061254/http://www.house.gov/apps/list/hearing/ca35_waters/CS061101_fcc.html|archive-date=March 3, 2009}}&lt;/ref&gt;

واټرس په کانګرس کې د ديموکراتيک استازې په توګه د ۲۰۰۸ ز کال د ديموکراتيک ملي کنوانسيون لپاره يوه غوره استازې وه. نوموړې د ۲۰۰۸ ز کال د جنوري په وروستيو کې د ګوند د نوماندۍ لپاره د متحده ايالتونو ديموکرات سناتوره هيلري کلېنټن تاييد کړه او په ملي کچه يې د هغې ملاتړ وکړ، چې ځينو وړانديز وکړ چې «[دا ملاتړ به] لويې څپې جوړې کړي». کله چې د لومړنيو رايو ورکولو پر وروستۍ ورځ د ژمن استازي په شمېر کې د متحده ايالتونو د سناتور بارک اوباما مشري نه لاندې کېدونکې (بريالۍ) شوه، ماکسين واټرس خپل تاييد هغه ته واړوه. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://thehill.com/leading-the-news/the-endorsements-that-would-make-huge-waves-2007-12-06.html|work=[[The Hill (newspaper)|The Hill]]|title=The endorsements that would make huge waves|date=December 6, 2007|access-date=March 13, 2009|quote=Rep. Maxine Waters (D-Calif.). The outspoken [[Post-September 11 anti-war movement|anti-war]] liberal, who campaigned for [[Ned Lamont]] (D) over U.S. Senator [[Joe Lieberman]] (I) from [[Connecticut]] last year, has not picked a favorite.|تاريخ الأرشيف=December 16, 2008|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20081216122446/http://thehill.com/leading-the-news/the-endorsements-that-would-make-huge-waves-2007-12-06.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=2007-12-08|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20071208123400/http://thehill.com/leading-the-news/the-endorsements-that-would-make-huge-waves-2007-12-06.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20071208123400/http://thehill.com/leading-the-news/the-endorsements-that-would-make-huge-waves-2007-12-06.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20071208123400/http://thehill.com/leading-the-news/the-endorsements-that-would-make-huge-waves-2007-12-06.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.boston.com/news/politics/politicalintelligence/2008/01/maxine_waters_f.html|title=Maxine Waters for Clinton – 2008 Presidential Campaign Blog – Political Intelligence|access-date=March 14, 2009|first=Marcella|last=Bombardieri|date=January 29, 2008|work=[[Boston Globe]]|archive-date=June 27, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120627073732/http://www.boston.com/news/politics/politicalintelligence/2008/01/maxine_waters_f.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.boston.com/news/politics/politicalintelligence/2008/01/maxine_waters_f.html|work=The Boston Globe|title=Maxine Waters for Clinton|first=Marcella|last=Bombardieri|date=January 29, 2008|access-date=June 10, 2022|archive-date=June 27, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120627073732/http://www.boston.com/news/politics/politicalintelligence/2008/01/maxine_waters_f.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://thecaucus.blogs.nytimes.com/2008/06/03/the-superdelegate-tally/index.html?hp|work=The New York Times|title=The Superdelegate Tally|first=Julie|last=Bosman|date=June 3, 2008|access-date=May 12, 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080606003010/http://thecaucus.blogs.nytimes.com/2008/06/03/the-superdelegate-tally/index.html?hp|archive-date=June 6, 2008|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

واټرس په ۲۰۰۹ ز کال کې د متحده ايالتونو د تخصيص په کمېټه کې د يوې ځانګړې اندازې په اړه له استازي ډېو اوبي “Dave Obey” سره مخالفت درلود. د تمويل غوښتنه په لاس انجلس کې د يو دولتي ښوونځي د ګورمانې روزنيز مرکز لپاره وه، چې د ماکسين واټرس په نوم نومول شوی و. نوموړې په ۲۰۱۱ ز کال کې د ۲۰۱۲ مالي کال لپاره د ملي دفاعي واک ورکولو قانون په خلاف رايه وکاروله. ياد قانون په هغه کړکېچې مقررې پورې اړه درلوده، چې حکومت او فوځ ته له محکمې څخه پرته په نامعلوم ډول د امريکايي اتباعو د نيولو اجازه ورکوي. &lt;ref&gt;{{cite news|first1=Jared|last1=Allen|first2=Mike|last2=Soraghan|title=Obey, Waters in noisy floor fight|url=http://thehill.com/leading-the-news/obey-waters-in-noisy-floor-fight-2009-06-25.html|work=The Hill|date=June 25, 2009|access-date=June 26, 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Sheets|first=Connor|title=NDAA Bill: How Did Your Congress Member Vote?|work=International Business Times|url=http://www.ibtimes.com/ndaa-bill-how-did-your-congress-member-vote-384362?page=1}}&lt;/ref&gt;

په ۲۰۱۲ ز کال کې له دندې څخه د بارني فرانک “Barney Frank” په لاس اخېستنې سره، واټرس د مجلس د مالي خدمتونو کمېټې د رتبې غړې شوه. د ۲۰۱۳ ز کال د جولای پر ۲۴ نېټه يې د ۲۰۱۴ ز کال د دفاعي تخصيصونو قانون په H.R 2397 څانګه کې د ۱۰۰ سمون يا تعديل په ګټه رايه وکاروله. ياد سمون د کورنۍ څارنې اوړ په ځانګړي ډول هغه فعاليتونه په نښه کړل، چې د ملي امنيت استازولۍ “National Security Agency” اړوند وو او ښايي د متحده ايالتونو د اتباعو په اړه د بنسټيزو يا پراخه معلوماتو په موخه به يې له قانون څخه د ناسا د ژباړې نرمي (د بدلون ځانګړتيا) محدوده کړې وي. ۱۰۰ سمون ۲۰۵ – ۲۱۷ ونه منل شو.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://thehill.com/blogs/on-the-money/banking-financial-institutions/195645-maxine-waters-in-line-to-take-over-from-frank-on-financial-services|title=Maxine Waters in line to take over from Frank on Financial Services Committee|access-date=December 7, 2011|first1=Bernie|last1=Becker|first2=Peter|last2=Schroeder|date=November 28, 2011|work=[[The Hill (newspaper)|The Hill]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://thehill.com/blogs/on-the-money/banking-financial-institutions/195645-maxine-waters-in-line-to-take-over-from-frank-on-financial-services|title=Maxine Waters to Succeed Barney Frank on Banking Panel|access-date=May 23, 2013|first=Michael R|last=Crittenden|date=December 4, 2012|work=[[The Wall Street Journal|WSJ Blog Washington Wire]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Final Vote Results For Roll Call 412|work=US House of Representatives|url=http://clerk.house.gov/evs/2013/roll412.xml}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Why The NSA and President Bush Got The FISA Court to Reinterpret The Law in Order To Collect Tons Of Data|work=Tech Dirt|url=https://www.techdirt.com/articles/20130617/01163623501/why-nsa-president-bush-got-fisa-court-to-reinterpret-law-order-to-collect-tons-data.shtml}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>dvwgfy7z16zg9tj7uuym3s2ahxzhhi4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ناومي کلين</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62530</id>
    <revision>
      <id>369910</id>
      <parentid>351202</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T08:03:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21064" sha1="l1vtw53mvn6ljwyrz8iuw5rmea43kmc" xml:space="preserve">{{Infobox person}}

'''ناومي ای. کلين''' (زوکړه: ۱۹۷۰ ز کال د می ۸) يوه کاناډايي ليکواله، ټولنيزه فعاله او فلم جوړونکې ده، چې د خپلو سياسي شننو، د ښځو او نارينه وو د سياسي او ټولنيزو ګډو حقونو د برابرۍ ملاتړ، سازمان شوي کار، کيڼ اړخي سياست او د سره نغښتي نړيوالتوب، فاشيزم، اقتصادي فاشيزم او پانګوالۍ د نيوکې لپاره پېژندل کېږي. نوموړې تر ۲۰۲۱ ز کال پورې مرستيال پروفيسوره او د برتانوي کولمبيا پوهنتون کې د اقليمي عدالت پروفيسوره ده، چې د اقليمي عدالت لپاره د يو مرکز د مرستيال رياست چارې پر مخ وړي. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Commanding Heights : Naomi Klein {{!}} on PBS|url=https://www.pbs.org/wgbh/commandingheights/shared/minitext/int_naomiklein.html|access-date=2021-12-20|website=www.pbs.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last1=Affairs|first1=Public|last2=Berkeley{{!}}|first2=U. C.|date=2020-03-27|title=Berkeley Talks transcript: Naomi Klein on eco-fascism and the Green New Deal|url=https://news.berkeley.edu/2020/03/27/berkeley-talks-transcript-naomi-klein/|access-date=2021-12-20|website=Berkeley News|language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.socialistreview.org.uk/article.php?articlenumber=10110|title=The Shock Doctrine|first=Chris|last=Nineham|date=October 2007|access-date=April 25, 2011|work=[[Socialist Review]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://geog.ubc.ca/profile/naomi-klein/|title=Naomi Klein}}&lt;/ref&gt;

کلين د ۱۹۹۹ ز کال د “No Logo” تر سرليک لاندې نړيوالتوب ته بله بڼه ورکونکي کتاب له امله په لومړي ځل په نړيواله کچه وپېژندل شوه. د ارجنټاين د نيول شويو کارخانو په اړه د ۲۰۰۴ ز کال د “The Take” په نوم مستند فلم يې څېره نوره هم نامتو کړه، چې د خپل خاوند اوي ليويس “Avi Lewis” په لارښوونه يې ليکلی و. د يادونې وړ ده، چې د شاک دکتورین “The Shock Doctrine (2017)” په نوم د نيوليبرال اقتصاد د تاريخ نيوکيزې شننې په نړيواله کچه د يوې نامتو فعالې په توګه د هغې دريځ پياوړی کړ. ياده شننه په شپږ دقيقه يي مل فلم کې د الفونسو “Aalfonso” او جوناس کوارون “Junas Cuaron” او همدارنګه د مايکل وېنټربوټوم “Michael Winterbottom” له لورې د فيچري مستند په توګه جوړ شو. د کلين «دا هر څه بدلوي: پانګوالي د اقليم پر وړاندې (۲۰۱۴)» د نيويارک ټايمز نا افسانوي زياته خرڅېدونکې او د ناافسانوي لپاره د هيلری ويسټون ليکوالانو د باور انعام “Hillary Weston Writers’ Trust Prize for Nonfiction” ګټونکې شننه وه. &lt;ref&gt;{{cite news|title=Shock Doctrine: A Film by Alfonso Cuaron and Naomi Klein|url=https://www.theguardian.com/books/video/2007/sep/07/naomiklein|newspaper=[[The Guardian]]|date=September 7, 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=2014 Prize Winner|url=http://www.writerstrust.com/awards/hilary-weston-writers-trust-prize.aspx|location=Hilary Weston Writers' Trust Prize for Nonfiction|access-date=2022-07-06|archive-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924192816/https://www.writerstrust.com/awards/hilary-weston-writers-trust-prize-for-nonfiction/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jones, Sam; [https://www.theguardian.com/film/2009/aug/28/naomi-klein-winterbottom-shock-doctrine &quot;Naomi Klein disowns Winterbottom adaptation of Shock Doctrine&quot;] ''Guardian.co.uk'', August 28, 2009&lt;/ref&gt;

کلين ته په ۲۰۱۶ ز کال کې د اقليمي عدالت په اړه د خپل فعاليت له امله د سيدني د سولې انعام “Sydney Peace Prize” ورکړل شو. نوموړې د “Gottlieb Duttweiler Institute” له لورې د ۲۰۱۴ ز کال د فکر مشرانو “Thought Leaders” ترتيب شوې ډلبندۍ، د “Prospect” مجلې د نړۍ د مفکرانو د ۲۰۱۴ ز کال د رايې ورکولو او د مکلين د ۲۰۱۴ ز کال د ځواک لښتليک “Maclean’s 2014 Power List” په ګډون، په پرله پسې ډول د غوره اغېزناکو مفکرينو په نړيوالو او ملي لښتليکونو کې راڅرګندېږي. نوموړې پخوا د اقليمي ملاتړ ډلې (350.org) د رئیسانو د منصفه ډلې غړې وه. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Naomi Klein wins Sydney Peace Prize|publisher=SBS|url=http://www.sbs.com.au/news/article/2016/05/14/naomi-klein-wins-sydney-peace-prize|date=May 14, 2016|access-date=May 14, 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Thought Leaders 2014: the most influential thinkers|url=http://www.gdi.ch/en/Think-Tank/GDI-News/News-Detail/Thought-Leaders-2014-the-most-influential-thinkers|publisher=Gottlieb Duttweiler Institute|date=November 27, 2014|تاريخ الوصول=July 6, 2022|تاريخ الأرشيف=June 15, 2018|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180615110933/http://www.gdi.ch/en/think-tank|url-status=dead|لاسرسي نېټه=July 6, 2022|خونديځ نېټه=June 15, 2018|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20180615110933/http://www.gdi.ch/en/think-tank|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20180615110933/http://www.gdi.ch/en/think-tank|archive-url=https://web.archive.org/web/20180615110933/http://www.gdi.ch/en/think-tank}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=World thinkers 2014: the results|url=http://www.prospectmagazine.co.uk/features/world-thinkers-2014-the-results|website=Prospect|date=April 23, 2014|access-date=July 6, 2022|تاريخ الأرشيف=September 28, 2019|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190928151452/http://www.prospectmagazine.co.uk/features/world-thinkers-2014-the-results|url-status=dead|خونديځ نېټه=September 28, 2019|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190928151452/http://www.prospectmagazine.co.uk/features/world-thinkers-2014-the-results|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190928151452/http://www.prospectmagazine.co.uk/features/world-thinkers-2014-the-results|archive-url=https://web.archive.org/web/20190928151452/http://www.prospectmagazine.co.uk/features/world-thinkers-2014-the-results}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Maclean's Power List, Part 2|url=http://www.macleans.ca/news/canada/the-macleans-2014-power-list-part-2/|website=Maclean's|date=November 20, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Board of Directors|url=http://350.org/about/board/|website=350.org|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150315062316/http://350.org/about/board/|archivedate=2015-03-15|access-date=2015-06-16|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== کورنۍ ==
ناومي کلين د کيوبيک په مونټريل “Montreal, Quebec” سيمه کې زېږېدلې ده او د سولي فعاليت د تاريخ په لرلو سره يوې يهودۍ کورنۍ کې لويه شوه. مور او پلار يې په خپله وينا هيپي وګړي وو، چې په ۱۹۶۷ ز کال کې له متحده ايالتونو څخه د ويتنام جګړې ته د جګړې د مخنيوونکو (جنګياليو) په توګه کډوال شول. د نوموړې مور بونني شير کلين “Bonnie Sherr Klein” چې مستند فلم جوړونکې ده، د “Not a Love Story” تر سرليک لاندې د خپل پورنوګرافي ضد فلم له امله خورا پېژندل کېږي. پلار يې مايکل کلين “Michael Klein” يو ډاکتر او د ټولنيزې ځواب وينې لپاره د ډاکترانو [ټولنې] “Physicians for Social Responsibility” غړی دی. ورور يې سيت کلين “Seth Klein” يو ليکوال دی، چې د برتانوي کولمبيا د تګلارې د ځايناستو کاناډايي مرکز “Canadian Centre for Policy Alternatives” دفتر پخوانی رئيس و. &lt;ref&gt;Klein, Naomi. ''No Logo'' (2000: Vintage Canada), pp. 143-4.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;doc_townhall&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=hA736oK9FPg/|title=Video: Naomi Klein addresses the Department of Culture Town Hall|access-date=July 26, 2012|date=September 4, 2008|publisher=Department Of Culture|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150428050703/https://www.youtube.com/watch?v=hA736oK9FPg%2F|archive-date=April 28, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bonnie_sherr_klein_bio&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/women/002026-704-e.html|title=Biography of Bonnie Sherr Klein (*1941): Filmmaker, Author, Disability Rights Activist|publisher=Library and Archives Canada|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100401062935/http://www.collectionscanada.gc.ca/women/002026-704-e.html|archive-date=April 1, 2010}}&lt;/ref&gt;

له دويمې نړيوالې جګړې څخه مخکې يې پلارني نيکونه کمونيستان وو، مګر په ۱۹۳۹ ز کال کې د “Molotov-Ribbentrop Pact” له تړون څخه وروسته يې د شوروي اتحاد پر وړاندې بدلېدل پيل کړل. په ۱۹۴۲ ز کال يې نيکه چې په ډېسني “Disney” کې د کارتون ته ورته فلمونو جوړونکی و، د ۱۹۴۱ ز کال له بريد څخه وروسته له دندې څخه ګوښه شو او بايد پر ځای يې د بېړۍ جوړولو کارخانه کې کار ته مخه کړی وی. دوی په ۱۹۵۶ ز کال کې کمونيزم پرېښود. د کلين پلار د ټولنيز عدالت او توکميزې برابرۍ نظرياتو په منځ کې رالوی شو، مګر د کمونيستاني ماشوم اوسېدلو لپاره يې ستونزمن او ډارونکی وګڼه، چې يوازې په نوم د هغه مور او پلار زوی ورته وړايي، چې د متحده ايالتونو د کمونيست ګوند غړي وو، يا دې ګوند ته نږدې او يا يې د ګوند له موخو سره خواخوږي درلوده. &lt;ref name=&quot;tom_sito_disney&quot;&gt;{{cite web|url=http://animationguild.org/wp-content/uploads/2010/12/PB200606.pdf|title=The Disney Strike of 1941: How It Changed Animation &amp; Comics|access-date=March 25, 2009|first=Tom|last=Sito|date=July 19, 2005|publisher=Animation World Magazine|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006083927/http://animationguild.org/wp-content/uploads/2010/12/PB200606.pdf|archive-date=October 6, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/books/2017/jun/11/naomi-klein-donald-trump-no-is-not-enough-interview|title=Naomi Klein: 'Trump is an idiot, but don't underestimate how good he is at that'|first=Tim|last=Adams|date=June 11, 2017|via=www.theguardian.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nyer&quot;&gt;{{cite magazine|url=http://www.newyorker.com/reporting/2008/12/08/081208fa_fact_macfarquhar?currentPage=all|title=Outside Agitator: Naomi Klein and the New Left|first=Larissa|last=MacFarquhar|date=December 8, 2008|magazine=[[The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt;

د کلين خاوند اوي ليويس “Avi Lewis” په يوه سياسي او ژورنالېستيکه کورنۍ کې زېږېدلی و. د هغه نيکه ډيويډ ليويس “David Lewis” يو معمار او د فدرال د نوي ديموکراتيک ګوند “New Democratic Party” مشر و، په داسې حال کې چې د هغه پلار (د کلين نيکه) سټيفين ليويس “Stephen Lewis” د اونتاريو د نوي ديموکراتيک ګوند “Ontario New Democratic Party” مشر و. اوي ليويس د تلويزيوني ژورنالېست او مستند فلم جوړونکي په توګه کار کوي. د کلين او اوي ليويس يوازينی زوی ټوما “Toma” د ۲۰۱۲ ز کال د جون پر ۱۳ نېټه زېږېدلی دی. &lt;ref&gt;{{Cite web|last=Gatehouse|first=Jonathon|date=2016-04-12|title=Avi Lewis on the 'ideological battle' over the Leap Manifesto|url=https://www.macleans.ca/news/canada/avi-lewis-on-the-ideological-battle-over-the-leap-manifesto/|access-date=2020-12-03|website=Maclean's}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Naomi_Klein_Facebook_Page&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.facebook.com/pages/Naomi-Klein/12400234918|title=Naomi Klein|publisher=Facebook|date=March 5, 2012}}&lt;/ref&gt;

== د ژوند لومړي وختونه ==
کلين د خپل نوي پېغلتوب ډېری برخه په د خرڅلاو مرکزونو کې تېره کړه، چې د طرحه کوونکو په سوداګريزو نښو سره ځورول کېده. د يوې ماشومې او نوې پېغلې په توګه ورته خورا ظالمانه ښکاره شوه، چې يوه خورا عمومي فيمينيسټ مور لري، چې سياست يې ونه مانه او پر ځای يې د مصرف کوونکي بشپړ اصالت ته غاړه کېښوده. &lt;ref name=&quot;Hand-to-Brand&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.commondreams.org/views/092300-103.htm|title=Hand-To-Brand-Combat: A Profile Of Naomi Klein|access-date=February 17, 2009|first=Katharine|last=Viner|date=September 23, 2000|newspaper=The Guardian|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090122050446/http://www.commondreams.org/views/092300-103.htm|archive-date=January 22, 2009|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

هغې په نړۍ ليد کې خپل بدلون لامل دوه کتلستان ګڼي. يو هغه مهال و چې نوموړې ۱۷ کلنه وه او د ټورنټو پوهنتون “University of Toronto” لپاره يې چمتووالی نيوه، چې مور يې مغزي ټکان سره مخامخ شوه او په سخت ډول معلوله شوه. ناومي او پلار او ورور يې د روغتون او کور په ټوله دوره کې پر بوني “Bonnie” پاملرنه وکړه، چې زده کړې يې د مور د خدمت ښکار شوې. د ياد کال رخصتۍ د شوخې ماشومې په توګه له اوسېدلو څخه د هغې مخنيوی وکړ. راتلونکی کال يې په ټورنټو پوهنتون کې د خپلو زده کړو له پيل څخه وروسته دويم کتلست پېښ شو. دا کتلست په ۱۹۸۹ زکال د ايکول پوليتخنيک د انجنينرۍ څانګې د ښځينه زده کوونکو عام وژنه وه، چې د ښځو د سياسي او ټولنيزو حقونو د برابرۍ اصالت د ويښتابه چيغه ثابته شوه. &lt;ref name=&quot;abilities&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.enablelink.org/include/article.php?pid=&amp;cid=&amp;subid=&amp;aid=673|title=We are Who You are:Feminism and Disability|access-date=February 17, 2009|first=Bonnie Sherr|last=Klein|date=Spring 1993|work=Abilities|publisher=Enablelink.org|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011204526/http://www.enablelink.org/include/article.php?pid=&amp;cid=&amp;subid=&amp;aid=673|archive-date=October 11, 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;montreal-massacre&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=eET3COi8DPY|archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211117/eET3COi8DPY|archive-date=2021-11-17|url-status=live|title=Naomi Klein: The Montreal Massacre|publisher=Youtube.com|access-date=May 3, 2013}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;

د کلين د ليکنې مسلک د وارسيټي “The Varsity” په نوم د زده کوونکو ورځپاڼې سره په مرستو (ونډو) پيل شو، چې نوموړې په کې د مديرې په توګه خدمت وکړ. د ټورنټو پوهنتون کې له خپل درېيم کال او په “This Magazine” مجله کې له مديريت څخه وروسته يې په “Globe and Mail” رسنۍ کې د دندې تر لاسه کولو په موخه پوهنتون پرېښود. نوموړې په ۱۹۹۵ ز کال د خپل سند د پای ته رسولو په موخه بېرته ياد پوهنتون ته ستنه شوه، مګر د خپل سند د بشپړولو لپاره د اړينو وروستيو امتيازونو له تر لاسه کولو څخه مخکې يې په ژورنالېزم کې انترني دورې ته د دوام ورکولو په موخه پوهنتون پرېښود. &lt;ref&gt;Q&amp;A Interview with Brian Lamb, on CSPAN, dated November 29, 2009, [http://www.c-span.org/video/?290173-1/qa-naomi-klein Klein Q&amp;A interview and transcript]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nyer2&quot;&gt;{{cite magazine|url=http://www.newyorker.com/reporting/2008/12/08/081208fa_fact_macfarquhar?currentPage=all|title=Outside Agitator: Naomi Klein and the New Left|first=Larissa|last=MacFarquhar|date=December 8, 2008|magazine=[[The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt;

== No Logo ==
کلين په ۱۹۹۹ ز کال د “No Logo” په نوم کتبا خپور کړ، چې د زياتو خلکو لپاره د نړيوالتوب ضد خوځښت يوه انګېزه يا څرګندونه شوه. نوموړې په دې کتاب کې د جنس پر بنسټ مصرف کوونکي کلتور او د سترو شرکتونو پر عملياتو باندې بريدونه وکړل. هغه همدا راز پر بېلابېلو دا ډول شرکتونو باندې تور پورې کوي، چې د زياتو ګټو تر لاسه کولو په موخه د نړۍ په بېوزلو هېوادونو کې په نا اخلاقي ډول له کارکوونکو څخه ګټه پورته کوي. په دې کتاب کې کلين پر “Nike” شرکت باندې دومره سخته نيوکه وکړه، چې نايک يې ټکی په ټکی ځواب خپور کړ. No Logo نومي کتاب له ۲۸ څخه په زياتو ژبو کې له يو ميليون څخه د زياتو نسخو په خرڅولو سره د نړۍ په کچه تر ټولو زيات خرڅېدونکی کتاب شو. &lt;ref name=&quot;Nation-bio&quot;&gt;{{cite magazine|url=https://www.thenation.com/authors/naomi-klein/|title=Naomi Klein|magazine=The Nation|access-date=August 12, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;no-logo-nike&quot;&gt;{{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20000416175422/http://nikebiz.com/labor/nologo_let.shtml|archive-date=April 16, 2000|url=http://nikebiz.com/labor/nologo_let.shtml|title=Nike's response to ''No Logo''|date=March 8, 2000|publisher=[[Nike, Inc.|Nike]]}}&lt;/ref&gt;

=== کټارې او کړکۍ “Fences and Windows” ===
د کلين د ۲۰۰۲ ز کال کټارې او کړکۍ “Fences and Windows” د نوموړې د مقالو او ويناوو هغه ټولګه ده، چې د نړيوالتوب ضد په استازولۍ يې ليکلی دی (د کتاب ټولې قانوني کړنې د کټارو او کړکۍ پانګې “Fences and Windows Fund” له لارې د ملاتړو ادارو ګټي ته ځي). &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ereserve.library.sydney.edu.au.ezproxy1.library.usyd.edu.au/fisher/KleinFences2002.pdf|title=Login to eResources, The University of Sydney Library|website=Ereserve.library.sydney.edu.au.ezproxy1.library.usyd.edu.au|access-date=September 4, 2018}}&lt;/ref&gt;

=== “The Take” فلم ===
The Take (2014) يو مستند فلم دی، چې د کلين او ليويس د دواړو په مرسته جوړ شو. ياد فلم ارجنټاين کې د کارخانې د هغو کارکوونکو په اړه دی، چې پر يو تړلي نبات باندې بریالي شوي دي، توليد يې بيا پيل کړی دی او په ډله ايز ډول کار کوي. ياد فلم په افريقا کې په لومړي ځل د سويلي افريقا د ډربان “Durban” نومي ښار د کينيډي سړک “Kennedy Road” په پارېدلي استوګنځي کې نندارې ته وړاندې شو، چې د “Abahlali BaseMjondolo” خوځښت په همدې ځای کې پيل شو. &lt;ref name=&quot;Phillips-Fein&quot;&gt;{{cite magazine|url=http://www.nplusonemag.com/klein.html|title=Seattle to Baghdad|access-date=February 17, 2009|first=Kim|last=Phillips-Fein|date=May 10, 2005|magazine=[[n+1]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080110090803/http://www.nplusonemag.com/klein.html|archive-date=January 10, 2008|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

په “Z Communications” کې يوې مقالې پر “The Take” فلم باندې په کې د ارجنټايني جنرال او سياستپوه جوان ډومينګو پيرون “Juan Domingo Peron” د انځورونې له امله نيوکه وکړه او استدلال يې وکړ، چې نوموړې په تېروتنې سره د ټولنيز يا سوسيال ديموکرات په توګه انځور شوی دی. &lt;ref name=&quot;the_take&quot;&gt;{{cite web|url=http://zcomm.org/znetarticle/the-take-by-daniel-morduchowicz-1|title=The Take|access-date=February 17, 2009|first=Daniel|last=Morduchowicz|date=September 20, 2004|publisher=Z Space}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>l1vtw53mvn6ljwyrz8iuw5rmea43kmc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مستقيمه ديموکراسي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64088</id>
    <revision>
      <id>369907</id>
      <parentid>366757</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T07:17:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16817" sha1="4l0er4q0fq3cu4a6z37u6240prywpyv" xml:space="preserve">مستقيمه ديموکراسي يا خالص ديموکراسي د ديموکراسۍ يوه بڼه ده، چې ټاکنيزه حوزه په کې د استازو په توګه له ټاکل شويو استازو څخه پرته د سياست د نوښتونو په اړه پرېکړه کوي. دا بڼه د ډېری هغه رامنځته شويو شته ديموکراسيو سره توپير لري، چې د استازي ديموکراسۍ دي. د مستقيمې ديموکراسۍ نظريه او عمل او د عمومي ځانګړتيا په توګه يې ګډون د زياتره نظريه ورکونکو (تيورېستانو)، فيلسوفانو، سياستپوهانو او ټولنيزو منتقدينو د کار بنسټ و، چې له ډلې يې تر ټولو مهم ژان ژاک روسو “Jean Jacques Rousseau”، جان سټوارټ مېل “John Stuart Mill” او جي ډي ايچ کول “G. D. H. Cole” دي. &lt;ref&gt;{{Cite book|title=Encyclopedia of the City|last=Caves|first=R. W.|publisher=Routledge|year=2004|pages=181}}&lt;/ref&gt;

== کتنه ==
په مستقيمه ديموکراسۍ کې خلک له منځګړي يا استازي څخه پرته د سياستونو په اړه پرېکړه کوي، په داسې حال کې چې په استازې ديموکراسۍ کې خلک استازو ته رايه ورکوي، چې هغوی بيا د پاليسۍ يا سياست نوښتونه پلي کوي. د کارونې پر ځانګړي سيستم د تکيې له مخې مستقيمه ديموکراسي ښايي د اجرائيه پرېکړو تصويب، د پچه اچونې کارول، د قوانينو جوړونه، په مستقيم ډول د چارواکو ټاکل يا ګوښه کول او د محاکمو تر سره کول راونغاړي. د مستقيمې ديموکراسۍ دوه مخکښې بڼې د ګډون ديموکراسي او سلاکاره يا مشورتي ديموکراسي دي. &lt;ref&gt;{{cite book|author-last=Budge|author-first=Ian|chapter=Direct democracy|editor=Clarke, Paul A.B.|editor2=Foweraker, Joe|title=Encyclopedia of Political Thought|publisher=Taylor &amp; Francis|year=2001|isbn=9780415193962|chapter-url=https://books.google.com/books?id=srzDCqnZkfUC&amp;pg=PA224}}&lt;/ref&gt;

نيمه مستقيمه ديموکراسۍ چې استازي په کې ورځنۍ حکومتولي اداره کوي، مګر خلک يا اتباع په کې خپلواک پاتې کېږي، درې ډوله نامتو عمل ته لاره هواروي: ټولپوښتنه، نوښت او بېرته اخېستل يا له منځه وړل. لومړۍ دوه بڼې يانې ټولپوښتنه او نوښتونه د مستقيمې قانون جوړونې بېلګې دي. تر ۲۰۱۹ز کال پورې دېرش هېوادونو ټولپوښتنو ته اجازه ورکړه، چې په ملي کچه د نفوس له لورې تر سره شوه. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Popular or citizens initiative: Legal Designs - Navigator |url=https://www.direct-democracy-navigator.org/democratic_instruments/popular-or-citizens-initiative/legal_designs |website=www.direct-democracy-navigator.org |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181227181615/https://www.direct-democracy-navigator.org/democratic_instruments/popular-or-citizens-initiative/legal_designs |archivedate=2018-12-27 |access-date=2022-09-07 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|title=Democratic Innovations: Designing Institutions for Citizen Participation (Theories of Institutional Design)|url=https://archive.org/details/democraticinnova00smit|url-access=limited|last=Smith|first=Graham|publisher=Cambridge University Press|year=2009|location=Cambridge|pages=[https://archive.org/details/democraticinnova00smit/page/n123 112]}}&lt;/ref&gt;

د زور يا اجباري ټولپوښتنه هغه قانون جوړونه چې د سياسي اشرافو له لورې تسويد شوی دی، د نامتو اجباري رايې تابع کوي. دا د مستقيمې قانون جوړونې خورا عامه بڼه ده. 

يوه نامتو ټولپوښتنه وګړو ته دا ځواک ورکوي، چې د دوی له لورې د رايې اړوند قانون جوړونې د شتون غوښتنه وکړي. ځيني بنسټونه د يوې اتباري يا قانوني غوښتنې لپاره د وخت چوکاټ او اړين شمېر لاسليکونه مشخص کوي او ښايي د لږه کيو د ګټو د خونديتوب په موخه له ډول ډول ټولنو څخه د لاسليکونو غوښتنه وکړي. د مستقيمې ديموکراسۍ دا ډول د رايه ورکونکو عوامو ته په ګټور ډول د هغو قوانينو پر بنسټ د ويټو حق ورکوي، چې د ټاکل شويو قانون جوړونکو له لورې تصويب شوي دي. لکه: سويس کې. &lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite book|title=Democratic Innovations: Designing Institutions for Citizen Participation (Theories of Institutional Design)|url=https://archive.org/details/democraticinnova00smit|url-access=limited|last=Smith|first=Graham|publisher=Cambridge University Press|year=2009|location=Cambridge|pages=[https://archive.org/details/democraticinnova00smit/page/n123 112]}}&lt;/ref&gt;

د اتباعو له لورې پيل شوې ټولپوښتنه (چې د خلکو په مستقيمو رايو د قانون جوړولو يا په کې د بدلون راوستلو حق هم ورته وايي)، عمومي وګړو ته ځواک ورکوي، چې د غوښتنې له لارې حکومت ته ځآنګړي قانوني معيارونه يا اساسي سمونونه وړانديز کړي او لکه د نورو ټولپوښتنو په څېر رايه ښايي اجباري يا په ساده ډول مشورتي وي. د خلکو په مستقيمو رايو د قانون جوړولو يا په کې د بدلون راوستلو حقونه ښايي مستقيم يا نامستقيم وي: په مستقيمو حقونو سره يو بريالی وړانديز په مستقيم ډول د پټې رايې لپاره د رايې تابع کېږي (لکه د کليفورنيا د سيستم په څېر). په نامستقيمو حقونو سره يو بريالی وړانديز مقننه قوې ته د هغوی د غور په موخه وړاندې کېږي؛ که څه هم که چېرې د وخت له يوې پلان شوې يانې معلومه دورې څخه وروسته د منلو وړ کوم عمل تر سره نه شي، نو وړانديز مستقيمې نامتو رايې ته ځي. په سويس، لختنشتاين يا يوروګوای کې د اساسي قانون تعديلونه د خلکو په نامتسقيمو رايو د قانون جوړونې يا تعديل له حق څخه تېرېږي. &lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite book|title=Democratic Innovations: Designing Institutions for Citizen Participation (Theories of Institutional Design)|url=https://archive.org/details/democraticinnova00smit|url-access=limited|last=Smith|first=Graham|publisher=Cambridge University Press|year=2009|location=Cambridge|pages=[https://archive.org/details/democraticinnova00smit/page/n123 112]}}&lt;/ref&gt;

سلاکاره يا مشورتي ټولپوښتنه هغه ده، چې د موخه ييز بنسټيز پلان له لارې د قانون جوړونې عمل کې د خلکو (عامه) سلا زياتوي. 

د له منځه وړلو واک خلکو ته د دې ځواک ورکوي، چې د ټاکل شوې معياري دورې له پای ته رسېدلو څخه وړاندې، ټاکل شوي چارواکې له خپلو دندو څخه لرې کړي. &lt;ref name=&quot;FishkinCh2&amp;3&quot;&gt;{{Harvnb|Fishkin|2011|loc=Chapters 2 &amp; 3.}}&lt;/ref&gt;

== تاريخچه ==

=== لرغونتوب ===
د فکر يوه برخه مستقيمه ديموکراسي په معاصره بڼه د دولت له رامنځته کېدلو څخه وړاندې ټولنو کې عامه او غوړېدلې ګڼي. &lt;ref&gt;{{cite book|last1=Cherkaoui|first1=Mohamed|chapter=Islam and Democracy: Comparative Analysis of Individual and Collective Preferences|title=Essay on Islamization: Changes in Religious Practice in Muslim Societies|url=https://books.google.com/books?id=38y8DwAAQBAJ|series=Youth in a Globalizing World - Volume 10|date=29 October 2019|location=Leiden|publisher=Brill|publication-date=2019|page=201|isbn=9789004415034|access-date=27 June 2021|quote=[...] individuals, Muslims and non-Muslims, Greeks, Arabs, Berbers, Africans and Amerindians, have lived according to the principles of a type of direct democracy in their societies. [...] In the West, since the great revolutions, from the English in the 17th century, the American and French of the end of the 18th century, elites and then all the people have gradually experimented with a liberal democracy whose principles are indisputably different from those of tribal democracy.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Compare: {{cite book|last1=Glassman|first1=Ronald M.|chapter=The Emergence of Democracy in Bands and Tribes|title=The Origins of Democracy in Tribes, City-States and Nation-States|date=19 June 2017|url=https://books.google.com/books?id=GNgoDwAAQBAJ|volume=1|location=Cham, Switzerland|publisher=Springer|publication-date=2017|page=4|isbn=9783319516950|access-date=27 June 2021}}&lt;/ref&gt;

ويل کېږي چې تر ټولو لومړنۍ مستنده مستقيمه ديموکراسي له ميلاد څخه مخکې د ۵ پېړۍ د اتن ديموکراسي ده. په ياده ديموکراسۍ کې اصلي برخې مجلس، بول “boule” او د قانون محکمې وې، چې مجلس له نارينه اتباعو څخه جوړ شوی و، بول له ۵۰۰ تنو اتباعو څخه او قانوني محکمې د پچه اچونې له لارې د غوره شويو پراخه شمېر منصفه هئيتانو څخه جوړې شوې وې او قاضيان يې نه درلودل. لرغونې اتيکا “Ancient Attica” يوازې نږدې ۳۰۰۰۰ تنه اوسېدونکي درلودل، مګر له ډلې يې څو زره تنه هر کال په سياسي ډول فعال وو او زيات شمېر يې د کالونو لپاره په بشپړ منظم ډول پای ته رسېدلي. د اتن ديموکراسي يوازې په دې معنا مستقيمه نه وه، چې راټولو شويو خلکو په کې پرېکړې کولې، مګر په دې معنا هم مستقيمه وه، چې خلکو د مجلس، بول او قانوني محکمو له لارې ټول سياسي بهير اداره کاوه او د خلکو يوه لويه برخه په ثابت ډول دولتي چارو کې ښکېل وه. ډېری عصري ديموکراسۍ مستقيمې نه دي او د استازولۍ په بڼه دي، چې د اتن له سيستم سره ورته والی نه لري. &lt;ref name=&quot;Raaflaub5&quot;&gt;{{Harvnb|Raaflaub|Ober|Wallace|2007|p=5}}&lt;/ref&gt;

د لرغوني روم تاريخ هم د مستقيمې ديموکراسۍ د تاريخ اړوند دی، په ځانګړي ډول د رومي جمهوريت پر مهال، چې له ميلاد څخه مخکې نږدې ۵۰۹ کال کې په دوديز ډول رامنځته شوی و. روم د رومي پاچاهۍ له دورې څخه د رومي سترواکۍ تر زوال پورې د مستقيمې او غيرمستقيمې ديموکراسۍ ډېر اړخونه څرګند کړل. په داسې حال کې چې د روم د سنا مجلس د تاريخي اوږد ژوند په درلودلو سره اصلي برخه وه، چې له رومي پاچاهۍ څخه په ۴۷۶ز کال کې د لويديځ رومي سترواکۍ د ړنګېدو تر وروستيو پورې يې دوام وکړ، مګر په خالص ډول ديموکراتيک چلند ته يې بڼه ورنکړه، د وروستي جمهوريت پر مهال له پخوانيو ټاکل شويو چارواکو څخه جوړ شوی و او د قانون جوړونې پر ځای يې يوازې سلا ورکوله. د اساسي قانون ديموکراتيک اړخ په رومي نامتو جرګو کې و، چې خلک په کې د جرګې له مخې په سل کسيزو ډلو يا قبيلو کې تنظيم شول او د ټاکنو او قوانينو په ګډون د بېلابېلو مسائلو په اړه رايه کاروي، چې د دوی پر وړاندې د خپلو ټاکل شويو قضائيه يا اجرائيه مشرانو له لورې وړانديز شوه. ځينو لرغونپوهانو استدلال کړی دی، چې د روم جمهوريت د بالغو نارينه وګړو لپاره د طبيعي رايې حق د درلودلو، نامتو خپلواکۍ او د دولتي چارو د روڼ غور او فکر په درلودلو سره د «ديموکراسۍ» د پېژند مستحق دی. زياتره تاريخپوهان د جمهوريت پای د “Titia” په نوم قانون سره په نښه کوي، چې له ميلاد څخه مخکې د ۴۳ کال د نومبر په ۲۷ نېټه تصويب شو او د څارنې ډېری مقررات يې له منځه وېوړل. &lt;ref name=&quot;cary67&quot;&gt;{{Harvnb|Cary|Scullard|1967}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Abbott|first1=Frank Frost|title=A History and Descriptions of Roman Political Institutions|date=1963|publisher=Noble Offset Printers Inc|location=New York|pages=157–165|edition=3|orig-year=1901}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lintott&quot;&gt;{{cite book|last1=Lintott|first1=Andrew|title=The Constitution of the Roman Republic|url=https://archive.org/details/constitutionofro0000lint_o8s9|date=2003|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=0-19-926108-3|page=[https://archive.org/details/constitutionofro0000lint_o8s9/page/3 3]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Gruen|first=Erich S.|date=2000|title=Review of 'The Crowd in Rome in the Late Republic'|url=https://www.jstor.org/stable/270466|journal=Classical Philology|volume=95|issue=2|page=237|doi=10.1086/449494|jstor=270466|issn=0009-837X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cary672&quot;&gt;{{Harvnb|Cary|Scullard|1967}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Lintott|2003|p=43}}

=== معاصره دوره ===
د معاصرې دورې د اتباعو قانون جوړونه له ۱۳ پېړۍ څخه د سويس په ځينو برخو کې پېښېږي. سويس په ۱۸۴۷ ز کال کې په خپل ملي اساسي قانون کې «د قانون [بنسټليک] ټولپوښتنه» ورزياته کړه. دوی ډېر ژر وموندل چې يوازې د پارلماني قوانينو د وېټو کول ځواک بسنه نه کوي. په ۱۸۹۱ ز کال کې دوی «د اساسي قانون د تعديل نوښت» هم اساسي قانون کې شامل کړ. له ۱۸۹۱ زکال راهيسې د سويس سياست په ملي کچه د اساسي قانون د تعديل نوښت په درلودلو سره نړۍ ته د ازمايښت يو ارزښتناک بنسټ ورکړی دی. په تېرو ۱۲۰ کالونو کې ټولپوښتنو کې له ۲۴۰ څخه زيات نوښتونه ځای په ځای شوي دي. زياتره نامتو نوښتونه له ټولپوښتنې څخه وړاندې د پارلمان له لورې بحث او تاييد شوي دي. د هغو پاتې کېدونکو نوښتونو څخه پرته چې ټولپوښتنې ته ځي، يوازې نږدې ٪۱۰ يې د رايه ورکونکو له لورې تاييد شوي دي؛ د دې تر څنګ رايه ورکونکي زياتره وخت د نوښت د هغې نسخې ټاکنه کوي، چې د حکومت له لورې بيا ليکل شوې وي. &lt;ref name=&quot;Kobach1993&quot;&gt;{{Harvnb|Kobach|1993}}&lt;/ref&gt;

معاصره مستقيمه ديموکراسي په “Crow Nation” کې هم پېښېږي، چې د امريکا په متحده ايالتونو کې يوه اصلي امريکايي قبيله ده. ياده قبيله د يوې عمومي شورا شا او خوا تنظيم شوې ده، چې د رايه ورکونې د عمر له ټولو غړو څخه جوړه شوې ده. ياده عمومي شورا د ټولپوښتنو له لارې په قانوني ډول د اجباري پرېکړو کوول واک لري. عمومي شورا په لومړي ځل د “Crow” قبيلې د ۱۹۴۸ز کال اساسي قانون کې توشېح شو او د ۲۰۰۲ ز کال له اساسي قانون سره تاييد او بيا نافذ شو. &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=April 16, 2002 |title=Crow 2002 Constitution |url=http://indianlaw.mt.gov/Portals/127/crow/constitution/2002_constitution.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190303221608/http://indianlaw.mt.gov/Portals/127/crow/constitution/2002_constitution.pdf |archive-date=2019-03-03 |access-date=2019-11-23 |website=Indian Law}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>4l0er4q0fq3cu4a6z37u6240prywpyv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د تړلې دورې تلویزیوني سیسټم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64114</id>
    <revision>
      <id>369902</id>
      <parentid>339821</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T01:34:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19383" sha1="bm150tzxd1jtawwtc0kd9qitlr2daa6" xml:space="preserve">د تړلې دورې تلویزیوني سیسټم (په انګلیسي: Closed-circuit television یا CCTV) چې د تصویري څارنې په توګه هم پېژندل کېږي، د یو لړ محدودو مانیټورونو پر مخ، یوه ځانګړي موقعیت ته د سیګنال لېږدولو په موخه د ویډیویي کمرو کارونه ده. له خپرندویه تلویزیوني سیسټمونو سره یې توپیر په‌دې کې دی چې سیګنال په څرګنده توګه نه لېږدول کېږي، که څه هم کېدای شي په‌کې له point-to-point (یا P2P) یا point-to-multipoint (یا P2MP)، یا شبکه‌یي سیمي یا بې‌سیمو اړیکو څخه کار واخېستل شي. که څه هم دغه تعریف کابو د ټولو ویډیویي کمرو په هکله صدق کوي، خو پورتنۍ ګړنه تر ډېره، په هغو سیمو کې کې چې اضافي امنیت ساتنه یا دوامداره څارنه یوه اړتیا ده، د څارنې لپاره د لګول شویو کمرو لپاره کارول کېږي (ویډیویي ټېلفونونه په ندرت سره «CCTV» نومول کېږي).&lt;ref&gt;{{cite book|editor1-last=Kumar|editor1-first=Vikas|editor2-last=Svensson|editor2-first=Jakob|title=Promoting Social Change and Democracy Through Information Technology|date=2015|publisher=IGI Global|isbn=9781466685031|page=75|url=https://books.google.com/books?id=jkdLCgAAQBAJ&amp;pg=PA75}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Dempsey|first1=John S.|title=Introduction to private security|date=2008|publisher=Thomson Wadsworth|location=Belmont, CA|isbn=9780534558734|page=78|url=https://books.google.com/books?id=qQo7oDMSVXgC&amp;pg=PA78}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Verman, Romesh. [https://books.google.com/books?id=1VUU-eRAObAC Distance Education In Technological Age], Anmol Publications Pvt. Ltd., 2005, pp.166, {{ISBN|81-261-2210-2}}, {{ISBN|978-81-261-2210-3}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Distance education in Asia and the Pacific: Proceedings Of The Regional Seminar On Distance Education, 26 November - 3 December 1986&quot;, Asian Development Bank, Bangkok, Thailand, Volume 2, 1987&lt;/ref&gt;

د CCTV په کارولو سره د وګړو څارنه د نړۍ په ډېریو سیمو کې عامه ده. په وروستیو کلونو کې، په ځان کې لګېدلې ویډیویي کمرې د څارنې د نوې بڼې په توګه پېژندل شوې دي او تر ډېره د قوانینو په اجرا کولو کې ورڅخه ګټه اخېستل کېږي چې کمرې د پولیس د افسر پر سینه یا سر لګېدلې وي. ویډیویي څارنې، د کارونو ترمنځ د برابروالي او د وګړو د خصوصي حریم په تړاو، حتی په عامه ځایونو کې، لانجمن بحثونه راپارولي دي.&lt;ref name=&quot;Hung&quot;&gt;{{cite web |last1=Hung |first1=Vivian |last2=Babin |first2=Steven |last3=Coberly |first3=Jacqueline |title=A Market Survey on Body Worn Camera Technologies |url=https://www.ncjrs.gov/pdffiles1/nij/grants/250381.pdf |website=The Department of Justice's National Institute of Justice |publisher=Johns Hopkins University Applied Physics Laboratory |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190117203533/https://www.ncjrs.gov/pdffiles1/nij/grants/250381.pdf |archivedate=2019-01-17 |access-date=2022-09-09 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=What's wrong with public video surveillance? |url=https://www.aclu.org/other/whats-wrong-public-video-surveillance |access-date=5 January 2017 |publisher=ACLU}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Surveillance Cameras and the Right to Privacy|url=http://www.cbsnews.com/news/surveillance-cameras-and-the-right-to-privacy/|access-date=5 January 2017|work=CBS News|date=13 August 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Best PoE Security Camera System|url=https://top10reviewss.com/best-poe-security-camera-system-reviews/|access-date=5 January 2017|work=CBS News|date=9 November 2019|archive-date=28 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220128025924/https://top10reviewss.com/best-poe-security-camera-system-reviews/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

په صنعتي فابریکو کې، د CCTV تجهیزات کېدای شي د کنټرول له یوه مرکزي خونې څخه د یوې پروسې بېلابېلو برخو د څارلو په موخه وکارول شي، په تېره بیا که چېرې څارل شویو چاپېریالونو کې د خطر ګواښ شتون ولري یا د انسانانو لاسرسی ورته ونه‌شي. د تړلې دورې تلویزیوني سیسټمونه کېدای شي په دوامداره توګه، یا یوازې د اړتیا په صورت کې د یوې ځانګړې پېښې د څارنې په موخه وکارول شي. د CCTV یوه پرمختللې بڼه، د ویډیو دیجیتلي ثبت کوونکو په کارولو سره، د ډېرو کلونو لپاره د ثبت امکان برابروي او د کیفیت او کارکړنې بېلابېل غوراوي او نورې اضافي ځانګړنې لري (لکه: د حرکت تشخیص ورکول او د برېښنالیک خبرداری). په‌دې وروستیو کې نامتمرکزو IP کمرو، چې په احتمال سره په مېګاپېکسلي سنسورونو مجهزې شوې دي، زمینه برابره کړې ده ترڅو ویډیو، په مستقیمه توګه، د بشپړې مستقلې کارکړنې لپاره، شبکې ته تړلې حافظې، یا دنني فلش کې ثبت شي.

د یوه اټکل له‌مخې، د ۲۰۲۱ز کال په پیل کې د نړۍ په ګوټ، ګوټ کې د څارونکو کمرو شمېر به ۱ بیلیون (میلیارد) ته ورسېږي. د دغو کمرو ۶۵ سلنه به په اسیا کې لګېدلې وي. د CCTV وده په وروستیو کلونو کې ډېره کراره شوې ده. د دغې ټکنالوجۍ پراختیا او کارونې په دولتي څارنه کې د پام وړ ودې، او د ټولنې د پرمختللې څارنې او کنټرول په مېتودونو کې د پام وړ پرمختګ او په نړۍ کې له جنایي جُرمونو څخه د مخنیوي اقداماتو د یوې ټولګې رامنځ‌ته کولو زمینه برابره کړې ده.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nash |first=Jim |date=2020-01-10 |title=Global sales of video surveillance equipment projected to surpass $20 billion this year |url=https://www.biometricupdate.com/202001/global-sales-of-video-surveillance-equipment-projected-to-surpass-20-billion-this-year |access-date=2020-10-26 |website=Biometric Update |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SDM2016&quot;&gt;{{cite web |date=5 May 2016 |title=Rise of Surveillance Camera Installed Base Slows |url=http://www.sdmmag.com/articles/92407-rise-of-surveillance-camera-installed-base-slows |access-date=5 January 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Encyclopedia of the City|last=Caves|first=R. W.|publisher=Routledge|year=2004|pages=114}}&lt;/ref&gt;

== تاریخچه ==
د تړلې دورې تلویزیون سیسټمونو یوه لومړنۍ میخانیکي بڼه د ۱۹۲۷ز کال په جون میاشت کې د یوه روسي فزیک‌پوه «لیون ترمین» له‌خوا وپنځول شوه («په شوروي اتحاد کې تلویزیون» ته مراجعه وکړئ). دغه سیسټم، چې په اصل کې د کارګر او دفاع شورا له‌خوا وړاندیز شوی ؤ، له یوې لاسي سکن کوونکې لېږدوونکې کمرې او بې‌سیمې لنډې څپې لېږدوونکي او اخېستونکي څخه جوړ شوی ؤ او ژورلید یې تر سلو کرښو پورې رسېده. د ترمین CCTV سیسټم، چې د د کلیمنت وروشیلوف له‌خوا مصادره شوی ؤ، جوزف ستالین، سیمون بودیوني او سرګو اورجونیکیدزې ته وښودل شو او وروسته بیا د مسکو کرملین په انګړ کې د مېلمنو د څارنې په موخه ولګول شو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|title=Theremin : ether music and espionage|last=Glinsky, Albert.|date=2000|publisher=University of Illinois Press|isbn=0252025822|location=Urbana|pages=46–47|oclc=43286443}}&lt;/ref&gt;

بل لومړنی CCTV سیسټم د زیمنس AG شرکت له‌خوا، په ۱۹۴۲ز کال کې، د نازي آلمان د پيناموندې د ازمایښت‌ځي اووم موقعیت کې، د V-2 توغندیو د غورځونو څارنې په موخه لګول شوی ؤ.&lt;ref name=&quot;dornberger&quot;&gt;[[Walter Dornberger|Dornberger, Walter]]: ''V-2'', [[Ballantine Books]] 1954, ASIN: B000P6L1ES, page 14.&lt;/ref&gt;

په متحده ایالاتو کې، د «Vericon» په نامه لومړني سوداګریز CCTV سیسټم په ۱۹۴۹ز کال کې د لاسرسي وړ وګرځېده. د Vericon په هکله معلومات ډېر لږ دي، یوازې د دې اعلان شوی ؤ چې د لګولو لپاره یې د دولت جواز ته اړتیا نه‌شته. &lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=pCQDAAAAMBAJ&amp;pg=PA179#v=onepage '' &quot;Television Rides Wires&quot; '', February 1949, Popular Science] small article, bottom of page 179&lt;/ref&gt;

=== ټکنالوجي ===
د څارنې لومړني تصویري سیسټمونه کارکړنې په ثابت ډول وې، ځکه چې معلومات په هېڅ ډول نه‌ثبتېدل او نه‌خوندي کېدل. د «حلقه-په‌-حلقه» رسنیو پراختیا د څارنې د فلمونو ثبتولو زمینه برابره کړه. په دغو سیسټمونو کې اړینه وه ترڅو مقناطیسي فیتې په لاسي توګه بدلې کړل شي، چې ډېر وخت یې نیوه او ګرانه او غیرباوري لړۍ وه؛ د دې ترڅنګ، مسوول چلوونکی اړ ؤ ترڅو فیته په لاسي توګه د فیتې له حلقې څخه د ثبت‌کوونکي له‌لارې پر اړوندې حلقې باندې کښېږدي. دغو نیمګړتیاوو ته په کتنې سره، تصویري څارنه هغومره هم پرمختللې نه‌وه. VCR ټکنالوجي په ۱۹۷۰ز لسیزه کې رامنځ‌ته شوه او د معلوماتو ثبتولو او پاکولو بهیر یې لا اسانه کړ او د ویډیویي څارنې کارونه لا عامه شوه.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=DaQY8CrmqFcC&amp;pg=PA276|title=CCTV Surveillance|isbn=9780080468181|last1=Kruegle|first1=Herman|date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;

د ۱۹۹۰ز لسیزې په اوږدو کې، دیجیتلي مولتي‌پلکس کولو پراختیا ومونده، او د څوګونو کمرو لپاره یې د هم‌مهاله ثبتولو او همدا راز د تایم‌لپس او «یوازې حرکت یا motion-only» ثبتولو امکان رامنځ‌ته کړ. په‌دې توګه وخت او لګښت تر ډېره بریده سپما شو او په پایله کې د CCTV د کارونې ډګر لا پراخ شو.&lt;ref name=&quot;wecusurveillance.com&quot;&gt;Roberts, Lucy. &quot;[http://www.wecusurveillance.com/cctvhistory History of Video Surveillance and CCTV] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191221172303/http://www.wecusurveillance.com/cctvhistory|date=21 December 2019}}&quot; We C U Surveillance Retrieved 2011-10-20&lt;/ref&gt;

په وروستیو کلونو کې د CCTV ټکنالوجي د انټرنتي محصولاتو او سیسټمونو او نورو ټکنالوجیکي پرمختیاوو په لور مخه کړې او په‌دې سره یې د کارونې کچه لا لوړه شوې ده.&lt;ref&gt;{{cite web |date=27 March 2015 |title=Internet based CCTV on cloud services |url=http://fennoturvapalvelut.com/ |publisher=fennoturvapalvelut |language=fi}}&lt;/ref&gt;

== کارونې ==

=== د جنایي جُرمونو مخنیوی ===
په ۲۰۰۹ز کال کې د نورت‌ایسترن او کمبرېج پوهنتونونو د څېړونکې له‌خوا په یوې ترسره شوې سیسټماتیکي ارزونه کې له مېتا-تحلیلي تخنیکونو څخه کار واخېستل شو ترڅو د ۴۱ بېلابېلو مطالعو له‌لارې پر جنایي جرمونو باندې د CCTV منځنۍ اغېزې راغونډې کړي.&lt;ref name=&quot;Public&quot;&gt;{{cite web |date=11 February 2014 |title=Public Area CCTV and Crime Prevention: An Updated Systematic Review and Meta-Analysis |url=http://journalistsresource.org/studies/economics/housing/surveillance-cameras-and-crime/ |publisher=Journalist's Resource.org}}&lt;/ref&gt;

د مېتا-تحلیل په مطالعاتو کې د تجربي‌وږمه ارزونو له طرحو څخه کار واخېستل شو چې په هغو کې په ازمایښتي او کنټرولي برخو کې د جنایي جرمونو مخکېنۍ او وروستنۍ سنجونې شاملې دي. سره له‌دې، یوشمېر څېړونکو د دغې څېړنې په اړوندو لیکنو کې مېتودولوجیکي ستونزو ته اشاره کړې ده. په لومړي سر کې، څېړونکو استدلال کړی دی چې، د بریتانیا د موټرو پارک مطالعات (چې په مېتا-انالیز کې نغښتې دي) دغه واقعیت په دقیقه توګه کنټرول کړي چې CCTV سیسټمونه د امنیتي له نورو اړوندو ګڼ‌شمېر اقداماتو سره په هم‌مهال ډول معرفي شوي دي. دوه‌یمه دا چې، ځینو اشاره کړې ده چې په ډېریو مطالعاتو کې، کېدای شي د ټاکنې پلویتوب مسایل شتون ولري، ځکه چې د CCTV سیسټمونه، په بالقوه توګه، پخوانیو جنایي جُرمونو ته لېوالتیا لا زیاته کړې وه. په ځانګړې توګه، که چېرې CCTV د جنایي جُرمونو پر وړاندې د غبرګون په توګه وپېژندل شي، اټکلې اغېزې کېدای شي مغرضانه بڼه ونیسي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=The economics of subjective security and camera surveillance|url=https://wwz.unibas.ch/fileadmin/wwz/redaktion/wipo/Alois_Stutzer/Zehnder_B-099.pdf|date=2009|last=Zehnder|access-date=27 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170706060053/https://wwz.unibas.ch/fileadmin/wwz/redaktion/wipo/Alois_Stutzer/Zehnder_B-099.pdf|archive-date=6 July 2017|url-status=dead|archivedate=6 July 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170706060053/https://wwz.unibas.ch/fileadmin/wwz/redaktion/wipo/Alois_Stutzer/Zehnder_B-099.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=The Effects of Surveillance Cameras on Crime: Evidence from the Stockholm Subway|journal=The Economic Journal|date=1 November 2015|issn=1468-0297|pages=F289–F305|volume=125|issue=588|doi=10.1111/ecoj.12327|first=Mikael|last=Priks|s2cid=96452277}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Is camera surveillance an effective measure of counterterrorism?|journal=Defence and Peace Economics|date=2013|pages=1–14|volume=24|doi=10.1080/10242694.2011.650481|last=Stutzer|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

استدلال شوی دی چې د ټاکنیز پلویتوب او زېږېدونکې ستونزې، د «تصادفي کنټرول شویو ازمایښتونو» او «طبیعي ازمایښتونو» په څېر، د غښتلو څېړنیزو طرحو پر مټ اوارې شي. «په جُرم‌پېژندنه او د جرم مخنیوي کې د سکاندیناوي مطالعاتو مجله» کې د ۲۰۱۷ز کال خپرې شوې څېړنه کې اووه مطالعات راغونډ شوي دي چې په هغو کې دې ته ورته څېړنیزو طرحو څخه کار کېږي. په دغې څېړنه کې ترسره شوي مطالعات ښیي چې CCTV په عامه واټونو او د ښاري مترو په تم‌ځایونو کې د جنایي جرمونو کچه له ۲۴ تر ۲۸ سلنه پورې راټیټوي. همدا راز څرګنده شوې ده چې CCTV د فوټبال په لوبغالو کې د سرغړوونکو چلندونو او په سوپرمارکېټونو او په ګڼو سوداګریزو پلورنځیو کې د غلا کچه راښکته کړي. سره له‌دې، داسې هېڅ شواهد موندل شوي نه‌دي چې CCTV دې ګڼې په پارکېنګونو او د ښاري مترو په تم‌ځایونو کې مطلوبې اغېزې ولري. سربېره پر دې، نوموړې څېړنې ښودلې ده چې CCTV سیسټمونه، د قتل او تېري په څېر جرایمو په پرتله د مالي جرایمو (لکه: غلا) په مخنیوي کې لا اغېزناک تمامېږي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Surveillance cameras and crime: a review of randomized and natural experiments|journal=Journal of Scandinavian Studies in Criminology and Crime Prevention|date=2017|pages=210–222|volume=18|issue=2|author=Gustav Alexandrie|doi=10.1080/14043858.2017.1387410|s2cid=149144413}}&lt;/ref&gt;

د پولیس لپاره د CCTV د موثریت په تړاو یوه بله مساله د سیسټم د کارکړنې مهال په هکله ده؛ په ۲۰۱۳ز کال کې  د فیلادلفیا ښار مُفَتش وموندله چې ۱۵ میلیون ډالري سیسټم یوازې په ۳۲ سلنه حالاتو کې فعالیت درلود. ځیني ویل شوي غښتلي شواهد شتون لري چې CCTV د مجرمینو په پېژندلو او محکومولو کې مرستندویه واقع کېږي؛ د بېلګې په توګه: د بریتانیا پولیس ځواکونه، په منظم ډول، د جُرم له پېښېدو وروسته د CCTV ثبت شویو ویډیوګانو ته مراجعه کوي. سربېره پر دې، CCTV سیسټمونه د جُرمونو تورنو او قربانیانو د حرکتونو په تعقیبولو کې مهم رول لوبولی دی او د شکمنو ترهګرو په تعقیبولو کې، د ترهګرۍ ضد افسرانو له‌خوا، د یوې اساسي وسیلې په توګه، په پراخ ډول کارول کېږي. لوی‌مقیاسه CCTV سیسټمونو، له ۱۹۷۰ز لسیزې راهیسې د ترهګرۍ پر وړاندې دفاع کې د اهمیت وړ ونډه اخېستې ده. په عامه ترانسپورت کې هم کمرې د جرایمو د مخنیوي په موخه لګېدلې دي.&lt;ref&gt;{{cite web |date=May 2015 |title=Orphaned Video System in Philadelphia? |url=http://www.viakoo.com/orphaned-video-system-in-philadelphia/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171028042359/https://www.viakoo.com/orphaned-video-system-in-philadelphia/ |archive-date=28 October 2017 |access-date=29 July 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/crime/10512087/10484338Police-are-failing-to-recover-crucial-CCTV-footage-new-figures-suggest.html?fbHow&amp;goback=%2Egde_1889337_member_5817222616544473092 &quot;Police are failing to recover crucial CCTV footage, new figures suggest&quot;], The Daily Telegraph&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/hereford/worcs/3101016.stm &quot;CCTV to drive down cab attacks&quot;], BBC&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/bristol/4295859.stm &quot;Taxi CCTV cameras are installed&quot;], BBC&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>bm150tzxd1jtawwtc0kd9qitlr2daa6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مېري ولسټونکرافټ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64118</id>
    <revision>
      <id>369908</id>
      <parentid>285248</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T07:58:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13259" sha1="ib1mzlpitlcjfkzvwymczpmje8beshn" xml:space="preserve">{{Infobox person}}'''مېري ولسټونکرافټ''' (انګلیسي تلفظ یې: /ˈwʊlstənkræft/، همدارنګه UK: /-krɑːft/، زوکړه د ۱۷۵۹ز کال د اپرېل ۲۷ مه نېټه — مړینه د ۱۷۹۷ز کال د سپتمبر ۱۰ مه نېټه) یوه انګلیسي لیکواله، فیلسوفه او د ښځو د حقونو مدافع وه. د شلمې پېړۍ تر وروستیو پورې، د ولسټونکرافټ ژوند چې یو-څو غیر دودیزو شخصي روابطو احاطه کړی و، د نوموړې له لیکنو څخه یې زیات د خلکو پام ځان ته ور وګرځاوه. نن-سبا ولسټونکرافټ ''د فیمینېزم د بنسټ ایښودونکو فیلسوفانو'' څخه شمېرل کې او فیمینېستان ډېری د نوموړې ژوند او کارونه د مهمو اغېز لرونکو هغو په توګه یادوي. &lt;ref name=&quot;OxLD&quot;&gt;{{cite web |title=Mary Wollstonecraft |url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/mary-wollstonecraft |access-date=12 November 2020 |work=Oxford Learner's Dictionaries |publisher=Oxford University Press |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231119133024/https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/mary-wollstonecraft |archivedate=19 November 2023 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mary Wollstonecraft: 'Britain's first feminist' |url=https://www.bbc.co.uk/teach/mary-wollstonecraft-britains-first-feminist/zkpk382 |access-date=2022-09-02 |website=BBC Teach |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mary Wollstonecraft {{!}} The British Library |url=https://www.britishlibrary.cn/en/authors/mary-wollstonecraft/ |access-date=2022-09-02 |website=British Library}}&lt;/ref&gt;

د نوموړې د لنډ حرفوي ژوند په اوږدو کې هغې ناولونه، رسالې، یوه سفرنامه، د فرانسې د انقلاب تاریخ، یو لارښود کتاب (له ټولنیزو نورمونو او ایډیالونو څخه د لوستونکي خبروونکی کتاب) او یو د ماشومانو کتاب، ولیکل. ولسټونکرافټ ''د ښځو د حقوقو دفاع'' [''A Vindication of the Rights of Woman'' (1792)] کتاب لیکلو ډېره مشهوره کړه، په یاد کتاب کې هغې استدلال کړی دی چې ښځې په طبېعي ډول له نارینه وو څخه ټیټې نه دي، خو ښکاري ځکه چې، یوازې زده کړې یې نه دي کړي. هغه وړاندیز کوي چې د ښځو او سړیو دواړو سره باید د منطقي هستۍ په توګه چلند وشي او په دلیل بنسټه ''ټولنیز نظم'' ګروهه لري.

د ولسټونکرافټ تر مړینې وروسته یې کونډ خاوند، د هغې د ژوند د یادښتونو کتاب (په ۱۷۹۸ز کال کې) خپور کړ، چې د هغې ازاد-خیاله او غیر-دودیز چار چلند څخه یې پرده پورته کړه، چې په نا-غوښتې توګه یې تقریباً د یوې پېړۍ لپاره د نوموړې شهرت راکم کړ. په هر صورت، د شلمې پېړۍ پای کې د فیمینېستي غورځنګ د ظهور سره، د ولسټونکرافټ د ښځو د برابرۍ څخه ملاتړ او د ښځو سره د دودیز چلند غندنې خورا ډېر اهمیت پیدا کړ.

د هنري فوسلي او ګیلبرټ ایملي (چې د فېني ایملي په نامه لور یې هم ورځینې لرله) سره له دوه ناکامو روابطو وروسته، ولسټونکرافټ د یو فیلسوف ویلیم ګاډوین سره واده وکړ، نوموړی د انارشیست غورځنګ د اسلافو له ډلې څخه و. ولسټونکرافټ په ۳۸ کلنۍ کې مړه شوه او ډېرې ناچاپه خطي نسخې ورڅخه پاتې شوې. هغه د خپلې دویمې لور مېري شیلي، چې وروسته فاضله لیکواله شوه او د فرېنکینسټین ناول یې ولیکه، له زېږولو ۱۱ ورځې وروسته مړه شوه.       

== ژوند لیک ==

=== د ژوند لومړني وختونه ===
ولسټونکرافټ د ۱۷۵۹ز کال د اپرېل په ۲۷ مه نېټه د لندن په سپیټېلفیلډ کې وزېږېدله. هغه د الیزابېت ډیکسون او ایډوارډ جان ولسټونکرافټ په اووه اولادونو کې دویم اولاد و. که څه هم، چې د نوموړې د ماشومتوب په وخت کې یې کورنۍ مناسب عاید درلود، پلار یې ورو-ورو په قماري پروژو کې کورنۍ سپما تس نس کړه. په پایله کې کورنۍ د مالی لحاظه بې ثباته شوه او د ولسټونکرافټ د ځوانۍ په دوران کې یې کورنۍ څو واره نقل مکان کولو ته اړ شوه. د کورنۍ مالي حالت تر دې حده خراب شو چې د ولسټونکرافټ پلار هغه مجبوره کړه، ترڅو هغه پیسې چې دې ته د بلوغ په وخت کې په ترکه کې رسېدې، بېرته ورکړي. پر دې سربېره، هغه ظاهراً یو غوسه ناک و، چې د نشي په حالت کې به یې مېرمن وهله. د نوې ځوانۍ په عمر کې به ولسټونکرافټ د خپلې مور د ژغورنې په پار د هغې د خوب د کوټې په وره کې څملاستله. ولسټونکرافټ د ټول ژوند لپاره د هغې د خویندو ایورینا او الیزا لپاره د مور نقش ولوباوه. په یوه پرېکړه کوونکې شېبه کې په ۱۷۸۴ز کال کې، هغې الیزا چې احتمالاً د زیږون وروسته د ژورخفګان په رنځ باندې اخته وه، وهڅوله چې خپل ماشوم او خاوند پرېږدي؛ ولسټونکرافټ د الیزا د تېښتې لپاره ټول تدابیر ونیول، چې د نوموړې دا کړنه د ټولنیزو نورمونو د ننګونې لپاره د هغې د لېوالتیا ښودنه کوي. په هر صورت، د دې پرېکړې انساني زیانونه شدید وو: خور یې له ټولنیزې رټنې ځورېدله او ځکه چې بیا ځل یې واده نشو کولای، د غربت ژوند او سخت کار په کولو باندې محکومه وه.  &lt;ref&gt;Franklin, xiv.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tomalin, 9, 17, 24, 27; Sunstein, 11.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rossi, [[iarchive:feministpapersfr00ross/page/25|25]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Todd, 11; Tomalin, 19; Wardle, 6; Sunstein, 16.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Todd, 45–57; Tomalin, 34–43; Wardle, 27–30; Sunstein, 80–91.&lt;/ref&gt;

د ولسټونکرافټ لومړني ژوند ته دوه ملګرتیاوو بڼه ورکړه. لومړنۍ هغه یې په پیورلي کې د جېن آرډن سره وه. دوی دواړو مکرراً په ګډه کتابونه لوستل او د آرډن له پلار څخه یې درس وایه، چې یو ځان-بللی یا خود-ساخته فیلسوف او ساینس پوه و. ولسټونکرافټ د آرډن کونۍ د روڼ اندې فضا څخه خوند اخیست او د آرډن دوستۍ ته په ډېر ارزښت قایله وه، کله-کله به یې ان د عاطفي لحاظه د ملګرتیا د تصاحب دعوه کوله. ولسټونکرافټ هغې ته لیکلي و: &quot;زه ملګرتیا ته په عاشقانه نظر ګورم... زه د عشق او ملګرتیا په افکارو کې لږ بې سارې یم؛ یا باید لومړی مقام ولرم یا هیڅ&quot;. ولسټونکرافټ آرډن ته په ځینو لیکونو کې د خپلو بې ثباته او خفه کوونکو احساساتو څخه، چې دا د ټول ژوند په اوږدو کې ورسره لاس و ګرېوان وه، پرده پورته کړې وه. د نوموړې دویمه او ډېره مهمه ملګرتیا د فېني (فرانسیس) بلډ سره وه، نوموړې د ولسټونکرافټ سره د کلېرس په واسطه پېژندګلوي پیدا کړې وه، دا جوړه په هوکسټون کې د هغې لپاره د مور و پلار غوندې څېرې شوې؛ ولسټونکرافټ، بلډ د هغې د ذهن خلاصوونکې په توګه ستایلې وه.     &lt;ref&gt;See, for example, Todd, 72–75; Tomalin, 18–21; Sunstein, 22–33.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Quoted in Todd, 16.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Todd, 22–24; Tomalin, 25–27; Wardle, 10–11; Sunstein, 39–42.&lt;/ref&gt;

ولسټونکرافټ چې له خپل کورني ژوند څخه خوښه نه وه، په ۱۷۷۸ز کال کې په خپله لاس په کار شوه او د سارا ډاوسن په نامه یوې کونډې مېرمنې سره یې چې په بات کې اوسېده، د خدمت کوونکې (lady's companion) په توګه دنده پیل کړه. په هر صورت، ولسټونکرافټ د یوې ژر پارېدونکې ښځې سره په ګوزران کولو کې ستونزه لرله، (دا یوه تجربه وه چې هغې ''د نجونو د زده کړو په اړه افکار (۱۷۸۷ز کال چاپ)'' کتاب کې د دارنګه موقعیت د ستونزو د تشرېح کولو په وخت کې ورڅخه ګټه واخیسته). په ۱۷۸۰ز کال کې وروسته له هغې چې د مرګ په بستر پرتې مور د مرستې لپاره یې ور وبلل شوه، کورته لاړه. د مور له مرګ وروسته ولسټونکرافټ، د مېرمن ډاوسن د دندې په ځای، بلډ ته ورغله. په هغه دوه کلونو کې چې نوموړې د یادې کورنۍ سره تېر کړل متوجه شوه چې بلډ یې ایډیاله ګرځولې ده، چا چې ښځینه دودیزو ارزښتونو ته د ولسټونکرافټ په پرتله ډېره پاملرنه کوله. د دې سره-سره هم ولسټونکرافټ د ژوند تر پایه فېني او کورنۍ ته یې اخلاصمنه پاتې شوه او بیا-بیا یې د بلډ د ورور سره مالي مرسته کوله. &lt;ref&gt;Wardle, 20; Sunstein, 73–76.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Wardle, 12–18; Sunstein 51–57.&lt;/ref&gt;

ولسټونکرافټ په یوه زنانه خیالي نړۍ کې د بلډ سره د ژوند کولو خوبونه لیدلي وو؛ دوی پلان جوړ کړی و چې یوه خونه په کرایه ونیسي او په عاطفي او مالي توګه د یوه-بل ملاتړ وکړي، خو د خوبونو دا ماڼۍ د مالي حقیقتونو د بار لاندې ونړېده. د پیسو د لاسته راوړلو لپاره ولسټونکرافټ، د هغې خویندو او بلډ د یوې ''مخالفې ټولنې'' په سیمه، نیوینګټون ګرین کې یو ښوونځی پرانیست. بلډ ډېر ژر کوژده وکړه او له واده وروسته د خپل خاوند هیو سکیس سره پرتګال ته په دې هیله ولېږدېدله، چې تل په خطر کې صحت به یې ښه شي. د چاپېریال د بدلون سره-سره د بلډ صحت وروسته له امېدوارۍ نور هم خراب شو او په ۱۷۸۵ز کال کې ولسټونکرافټ د نوموړې د پرستارۍ لپاره ښوونځی پرېښود، خو ګټه یې و نه کړله. سربېره پر دې، د هغې له لوري د ښوونځي د پرېښودو له امله، ښوونځی سقوط شو. د بلډ مړینې ولسټونکرافټ ماته کړله او د نوموړې د لومړني ناول، ''مېري: یوه افسانه (د ۱۷۸۸ز کال چاپ)'' د الهام برخه شوه.     &lt;ref&gt;Todd, 62; Wardle, 30–32; Sunstein, 92–102.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tomalin, 54–57.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;See Wardle, chapter 2, for autobiographical elements of ''Mary''; see Sunstein, chapter 7.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Todd, 68–69; Tomalin, 52ff; Wardle, 43–45; Sunstein, 103–106.&lt;/ref&gt;   

=== 'د یوې نوې ډلې پیل' ===
په ۱۷۸۵زکال کې د بلډ تر مرګ وروسته د ولسټونکرافټ ملګرو د هغې سره مرسته وکړه ترڅو، په ایرلنډ کې انګلیسي-آیرلنډۍ کینګزبورو کورنۍ د نجونو د شخصي ښوونکې په توګه دنده ترلاسه کړي. که څه هم هغه د مېرمن کینګزبورو سره جوړه نه شوه راتلای، خو ماشومانو ته یوه الهام بښونکې ښوونکې ثابته شوه؛ د ولسټونکرافټ له زده کوونکو څخه د مېرګېریټ کینګ په نامه یوې نجلۍ وروسته وویل 'د هغې ذهن یې له ټولو خرافاتو پاک کړ'. د ولسټونکرافټ د دې کال ځینو تجربو د ماشومانو په اړه د هغې یوازیني کتاب، ''له حقیقي ژونده اصلي کیسې (د ۱۷۸۸ز کال چاپ)'' ته لاره پیدا کړه.&lt;ref&gt;Tomalin, 64–88; Wardle, 60ff; Sunstein, 160–161.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Todd, 116.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;See, for example, Todd, 106–107; Tomalin, 66, 79–80; Sunstein, 127–128.&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>ib1mzlpitlcjfkzvwymczpmje8beshn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د جیزه لوی هرم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65362</id>
    <revision>
      <id>369903</id>
      <parentid>356640</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T01:41:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18659" sha1="bclgqspiojjdtasdxofgj3olaa3cdfa" xml:space="preserve">د جیزه لوی هرم د مصري اهرامونو تر ټولو لوی او د فرعونانو څلورمو لړۍ ته د اړوند پاچا خوفو قبر دی. دغه هرم چې له میلاد څخه د وړاندې شپږویشتمې پېړۍ په لومړیو کې د ۲۷ کلونو په اوږدو کې جوړ شو د لرغونې نړۍ له اوو حیرانونکو جوړښتونو څخه تر ټولو لرغونی دی او همدارنګه یوازنی هرم دی چې تر ډېره بریده پورې له لاسوهنې پرته پاتې دی. په جیزه کې د اهرامو د ټولګې د برخې په توګه دغه هرم د نن ورځې له جیزې او د [[مصر]] له لویې قاهرې سره پوله لري. {{sfn|Tallet|2017|}}
{{مالومات}}
دغه هرم چې په پیل کې یې ۱۴۶.۶ متره (۴۸۱ فوټه) لوړوالی درلود د ۳۸۰۰۰ کلونو لپاره په نړۍ کې د بشر په لاس جوړه شوې تر ټولو [[لوړه ودانۍ]] وه. د وخت په تېرېدو سره د آهکو په سپینو ډبرو باندې د هغو پوښل شوی چت له منځه ولاړ او له امله یې د دغه هرم لوړوالی د هغه اوسنۍ اندازې ۱۳۸.۵ متره (۴۵۴.۴ فوټه) ته راښکته شوه. هغه ډول چې نن ورځ لیدل کېږي دا یې هماغه اصلي پخوانی جوړښت دی. په دغه هرم کې د کارول شوې ځمکې مساحت ۲۳۰.۳ متر مربع (۷۵۵.۶ فوټ مربع) کېږي چې په دې سره یې داخلي حجم نږدې ۲.۶ ملیون متر مکعبه (۹۲ میلیونه فوټ مکعب) کېږي او په کې یوه داخلي غونډۍ هم شتون لري. {{sfn|Lehner|Hawass|2017|pp=143, 530–531}}

دغه هرم د ۲.۳ میلیونه لویو بلوکونو په کارولو جوړ شوی چې د ټولو د وزن کچه یې ۶ میلیون ټنوته رسېږي. ډیری کارول شوې ډبرې په کې د لویوالي او ډول له مخې یو شان نه دي او یوازې لږ لږ ځاینه یې پوښل شوي. بیرونۍ برخې یې د انګافو پر مټ له یو بل سره نښلول شوې دي. د دغه هرم په لومړنۍ برخه کې د جیزه دښتې له سیمه ئیزو اهکي ډبرو کار اخیستل شوی. نور بلوکونه ورته له نیل درې څخه د کښتې پر مټ راوړل شوي چې په دغو کې د هرم د پوښلو په موخه له تورا څخه راوړل شوې سپینې اهکي ډبرې او همدارنګه د پاچا د خونې د جوړولو په موخه له اسوان څخه ګرانیټي بلوکونه چې آن تر اتیا ټنو وزن لرونکي هم په کې شتون لري؛ شاملېږي. &lt;ref name=&quot;Fabric&quot;&gt;{{Cite journal|last=Lehner|first=Mark|date=2002|title=The Fabric of a Pyramid: Ground Truth|url=http://www.aeraweb.org/wp-content/uploads/2015/01/aeragram5_2.pdf|journal=Aeragram|volume=5_2|pages=4–5|access-date=2022-10-24|archivedate=2022-08-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220811101852/https://www.aeraweb.org/wp-content/uploads/2015/01/aeragram5_2.pdf}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Lehner|1997|p=207}}

د لوی هرم دننه درې پېژندل شوې برخې شته دي. تر ټولو لاندنۍ یې برخه یې د هغو په بنسټ کې ده چې هرم ورباندې جوړ شوی؛ ځای کنستل شوی خو نا بشپړ پاتې دی. په دوه نورو برخو کې د ملکې او پاچا کوټې دي چې په کې یو ګرانیتي قبر شتون لري او د هرم په پورتنۍ برخه کې موقعیت لري. یو شمېر په دې باور دي چې د دغه هرم معمار د خوفو وزیر همیونو (چې هیمون هم ورته ویل کېدل) دی. ګڼ شمېر بېلابېلې عملي او د هغو ځای نیونکې فرضیې شتون لري څو په دغه جوړښت کې کاریدلي تخنیکونه توضیح کړي. {{sfn|Shaw|2003|p=89}}{{sfn|Romer|2007|p=8|ps=&quot;By themselves, of course, none of these modern labels define the ancient purposes of the architecture they describe.&quot;}}

د دغه هرم په چاپېر کې د جنازې مراسمو ته په اړونده ټولګه (کمپلکس) کې دوه معابد چې د دواړو ترمنځ په جوړه شوې لار نښلېدلي (یو هرم ته او بل نیل ته نږدې دی)، د خوفو د کورنۍ غړو او درباریانو لپاره قبرونه چې د خوفو د ښځو لپاره درې کوچني قبرونه او آن یو کوچنی «ماهواره یي هرم» او قبرونو ته د لمر لویدو په موخه پنځه دالانونه په کې شتون لري. 

== لرغونتیا ==
لوی هرم د دوه اصلي لیدلورو له مخې؛ په غیر مستقیمه توګه خوفو ته د هغه د اړوندتیا پر بنسټ چې د لرغون پوهنې او متني شواهدو له مخې ثابتېږي او همدارنګه په مستقیم ډول د هغو په بنسټ کې په شته ارګانیکو موادو او فلزاتو باندې د رامنځته شوي راډیو کاربن د تاریخ له مخې نږدې ۴۶۰۰ کاله مخینه لري.

=== تاریخي وقایع پوهنه (تاریخي کرونولوژي) ===
په پخوا وختونو کې د لوی هرم لرغونتیا یوازې خوفو ته د هغو د نسبت ورکولو پر بنسټ وه ځکه چې ودانیزې چارې یې د هغه د واکمنۍ پر مهال ترسره شوې دي. له همدې امله د دغه هرم لرغونتیا خوفو او د فرعونانو څلورمې لړۍ ته اړونده وه. نسبي تسلسل او د پېښو هم مهاله توب د دغې کړنلار په مرکز کې ځای لري. 

خوفو او د هغه هرم ته اړوند ډیری وروستي اټکلونه ښيي چې دغو دواړو له میلاد څخه وړاندې ۲۷۰۰ کال څخه تر ۲۵۰۰ کال پورې شتون درلود. &lt;ref name=&quot;Höflmayer2016&quot;&gt;{{Cite book|last=Höflmayer|first=Felix|date=2016|title=Radiocarbon Dating and Egyptian Chronology – From the &quot;Curve of Knowns&quot; to Bayesian Modeling|chapter=Radiocarbon Dating and Egyptian Chronology—From the &quot;Curve of Knowns&quot; to Bayesian Modeling|doi=10.1093/oxfordhb/9780199935413.013.64|isbn=978-0-19-993541-3|url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199935413.001.0001/oxfordhb-9780199935413-e-64#oxfordhb-9780199935413-e-64-div1-5|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== د راډیوکاربن تاریخ ټاکنه ===
د لوی هرم په جوړېدو کې له آهک ډبرو څخه پریمانه ګټنه شوې. د دغه هرم په جوړولو کې د اور څخه رامنځته شوې ایرې او آهکو ګډولو د بهیر له امله یو شمېر استخراج شوي ارګانیک توکي د راډیو کاربن تاریخ ټاکنې ته لار برابروي. په ټولیزه توګه له ۱۹۸۴ زکال څخه تر ۱۹۹۵ زکال پورې له دغه هرم څخه د آهکو ۴۶ نمونې اخیستل شوي چې هغه په واضحه توګه د هرم له اصلي جوړښت سره اړوندې دي او نه شي کېدای هغه وروستیو تاریخونو ته اړوندې وبلل شي. پایلو یې د هغو مخینه له میلاد څخه وړاندې ۲۸۷۱ – ۲۶۰۴ کلونو ته اړونده وبلله. د لرغونو لرګیو ستونزه تر ډېره پورې له ۱۰۰ څخه تر ۳۰۰ کلونو پورې دورې ته اړوندېږي ځکه چې د ارګانیکو موادو عمر مالوم دي، نه دا چې د دې پر بنسټ دی چې هغه څه وخت کارول شوي. د نوو نمونو له مخې د دغو مواردو بیاځلي تحلیل او تجزیې وښووله چې د دغه هرم د جوړوېدو نېټه له میلاد څخه وړاندې ۲۶۲۰ کال څخه تر ۲۴۸۴ کال پورې رسېږي. &lt;ref&gt;{{Cite journal|date=1995|title=Radiocarbon Dates of Old and Middle Kingdom Monuments in Egypt|journal=Radiocarbon|doi=10.1017/S0033822200038558|publication-date=2016|last1=Bonani|first1=Georges|last2=Haas|first2=Herbert|last3=Hawass|first3=Zahi|last4=Lehner|first4=Mark|last5=Nakhla|first5=Shawki|last6=Nolan|first6=John|last7=Wenke|first7=Robert|last8=Wölfli|first8=Willy|volume=43|issue=3|pages=1297–1320|s2cid=58893491|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=2009|title=Reanalysis of the Chronological Discrepancies Obtained by the Old and Middle Kingdom Monuments Project|url=https://www.cambridge.org/core/journals/radiocarbon/article/reanalysis-of-the-chronological-discrepancies-obtained-by-the-old-and-middle-kingdom-monuments-project/70C1DD44D297BC29CD82A59692A235A1|journal=Radiocarbon|volume=51}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=10 September 2009 |title=How old are the pyramids? |url=http://www.aeraweb.org/projects/how-old-are-the-pyramids/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Missing 5,000-year-old piece of Great Pyramid puzzle discovered in cigar box in Aberdeen |url=https://www.abdn.ac.uk/news/14573/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== د خوفو او لوی هرم د لرغونتیا تاریخچه ===
له میلاد څخه وړاندې په شاوخوا ۴۵۰ کال کې هرودت لوی هرم، خئوپس (چې بیا په یوناني کې خوفو ته واوښت) ته اړوند وباله خو په تېروتنې سره یې د هغه واکمني د رامسید له واکمنۍ وروسته وبلله. نږدې ۲۰۰ کاله وروسته مانثو د مصري پاچایانو نوملړ برابر کړ او هغوی یې په جلا جلا لړیو وویشل چې خوفو په کې څلورمې لړۍ ته اړوند وبلل شو. له دې سره په مصري ژبه کې له لهجوي بدلونونو او یوناني ژباړو له امله «خئوپس» په «سئوپیس» او نورو ورته ډولونو وبلل شو. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Quack|first=Joachim|date=2004|title=Von [xwfw] zu Cheops. Transformationen eines Königsnamens.|url=http://giza.fas.harvard.edu/pubdocs/545/full/|journal=SOKAR|volume=9|pages=3–5}}&lt;/ref&gt;

په ۱۶۴۶ زکال کې ګریوز د هرم د جوړېدو د تاریخ ټاکنې په برخه کې د لږ او متناقضو تاریخي منابعو له امله د لویې ستونزې څرګندونه وکړه. د املایي توپیرونو له امله هغه خوفو د مانثو د پاچاهانو په نوملړ کې (چې افریقانوس او اوسبیوس ژباړلی و) وه نه باله، له همدې امله امله هغه د هرودت په ناسم روایت تکیه وکړه. ګریوز د ځای ناستوب کتارونو ته په پام له میلاد څخه وړاندې ۱۲۶۶ کال د خوفو د واکمنۍ پیل وباله. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Comparing the king lists of Manetho |url=https://pharaoh.se/comparing-manetho |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230301151532/https://pharaoh.se/comparing-manetho |archivedate=2023-03-01 |access-date=2022-10-24}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Greaves|1752|pp=615–623}}

دوه پېړۍ وروسته د مانثو په وقایع نګارۍ کې تشې او بې باورۍ د یو شمېر نورو لاسته راوړنو لکه د تورین، آبیدوس او کرنک پاچاهانو د نوملړونو په موندلو سره له منځه ولاړې. د خوفو نوم چې په ۱۸۳۷ زکال کې د لوی هرم د ارامښت په خونه کې وموندل شو مرسته یې وکړه څو دا څرګنده شي چې خئوپس او سوپیس یو کس دی. له همدې امله دا ومنل شوه چې لوی هرم د څلورمې لړۍ د واکمنۍ پر مهال رامنځته شوی. د مصر پوهانو ترمنځ لا هم د دغه هرم تاریخ د پېړیو په توپیر (له میلاد څخه وړاندې ۴۰۰۰ کال څخه له میلاد وړاندې ۲۰۰۰ کال پورې) شتون لري چې د هغوی دمیتودلوژي، له وړاندې شته مذهبي مفاهیمو (لکه بایبلي طوفان) او همدارنګه ورته د معتبرو منابعو له امله دی. &lt;ref name=&quot;Lepsius1849&quot;&gt;{{Cite book|last=Lepsius|first=Richard|url=https://reader.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/display/bsb10348030_00023.html|title=Die Chronologie der Ägypter|year=1849|location=Berlin|pages=220, 301}}&lt;/ref&gt;

د شلمې پېړۍ پر مهال دغه هرم ته اړوند توپیر لرونکي اټکلونه په پام وړ توګه راکم شول او ډیرو یې له میلاد څخه په وړاندنۍ دریمه لسیزه کې له یو بل یوازې ۲۵۰ کلونه توپیر درلود. د راډیو کاربنونو مخ پر ودې تاریخ ټاکنې تائید کړه چې تاریخي وقایع په دې اړوند تقریبا سم دي. له دې سربېره نجومي وړاندوینې هم د دغه هرم د جوړېدو اړوند له وړاندیز شوو مهالونه سره هم مهاله دي. &lt;ref name=&quot;Höflmayer20162&quot;&gt;{{Cite book|last=Höflmayer|first=Felix|date=2016|title=Radiocarbon Dating and Egyptian Chronology – From the &quot;Curve of Knowns&quot; to Bayesian Modeling|chapter=Radiocarbon Dating and Egyptian Chronology—From the &quot;Curve of Knowns&quot; to Bayesian Modeling|doi=10.1093/oxfordhb/9780199935413.013.64|isbn=978-0-19-993541-3|url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199935413.001.0001/oxfordhb-9780199935413-e-64#oxfordhb-9780199935413-e-64-div1-5|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;O'Mara1997&quot;&gt;{{Cite journal|last=O'Mara|first=Patrick|date=1997|title=Can the Giza Pyramids be Dated Astronomically? IV. Some Lunar Dates from the 4th and 5th Dynasties.|url=http://giza.fas.harvard.edu/pubdocs/715/full/|journal=Discussions in Egyptology|volume=38|pages=63–82}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Spence2000&quot;&gt;{{Cite journal|last=Spence|first=Kate|date=2000|title=Ancient Egyptian chronology and the astronomical orientation of pyramids|url=https://www.nature.com/articles/35042510|journal=Nature|volume=408|issue=6810|pages=320–324|doi=10.1038/35042510|pmid=11099032|bibcode=2000Natur.408..320S|s2cid=4327498}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ramsey2010&quot;&gt;{{Cite journal|date=2010|title=Radiocarbon-Based Chronology for Dynastic Egypt|url=https://www.researchgate.net/publication/44683433|journal=Science|volume=328|bibcode=2010Sci...328.1554R|last1=Ramsey|first1=Christopher Bronk|last2=Dee|first2=Michael W.|last3=Rowland|first3=Joanne M.|last4=Higham|first4=Thomas F. G.|last5=Harris|first5=Stephen A.|last6=Brock|first6=Fiona|last7=Quiles|first7=Anita|last8=Wild|first8=Eva M.|last9=Marcus|first9=Ezra S.|last10=Shortland|first10=Andrew J.|issue=5985|pages=1554–1557|doi=10.1126/science.1189395|pmid=20558717|s2cid=206526496}}&lt;/ref&gt;

== د هرم په جوړېدو کې کاري قوه ==
یونانیان باوري دي چې د دغه هرم په جوړولو کې له غلامو کارګرانو کار اخیستل شوی، خو هغه نوې موندنې چې په جیزه کې د کارګرانو له کمپونو ترلاسه شوې څرګندوي چې د غلامو کارګرانو پر ځای په کې د زرګونو اجباري کارګرانو څخه کار اخیستل شوی. {{sfn|Lehner|1997|pp=39, 224}}

د کارګرانو اړوند نقاشۍ یې څرګندوي چې دوی په څلوېښت کسیزو ډلو وېشل شوي و چې بیا دغې هر ډلې ۴ فرعي ډلې لرلې او هر یوې لس کسیزې فرعي ډلې بیا ځانته یو څارونکی درلود. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Lehner|first=Mark|date=2004|title=Of Gangs and Graffiti: How Ancient Egyptians Organized their Labor Force|url=http://www.aeraweb.org/wp-content/uploads/2015/01/aeragram7_1.pdf|journal=Aeragram|volume=7-1|pages=11–13|access-date=2022-10-24|archivedate=2021-04-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210422084726/http://www.aeraweb.org/wp-content/uploads/2015/01/aeragram7_1.pdf}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Tallet|2017}}
== انځورونه ==
&lt;div class=&quot;reflist4&quot; style=&quot;height: 400px; overflow: auto; padding:12px&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
&lt;gallery&gt;
Model of Giza pyramid complex-Kunsthistorisches Museum.jpg
007 Khufu.jpg|د خوفو د هرم شفاف انځور د درې بعدي ماډل څخه
Barque solaire-Decouverte2.jpg|لمریز نظام په ۱۹۵۴ کال کې کشف شو
Barque solaire-Decouverte3.jpg|د لمر کښتۍ خندق په موزیم کې موقعیت لري.
Pyramide Henoutsen 01.JPG|د ملکې خونې ته د نزولي لارې په هرم کې G I-c
Pyramide Henoutsen 02.JPG|په هرم کې د ملکې خونه G I-c
Inventory-stela.jpg|د &quot;پاچا لور&quot; چې &quot;هنوستن&quot; نوميږي
28 edgar.jpg|ډبرخونه
29 edgar.jpg|ډبرخونه
30 edgar.jpg|ډبرخونه
Giseh 03.jpg|اصلي دروازه چپ لوري ته (پورته) او اوسنی دروازه (لاندې، ښي لوري ته).
Al-mamoun-tunnel2.jpg|ماموني تونل
Blocs-bouchons1.jpg|د بندولو ډبرې، چې د المامون کارګرانو د سختوالي له امله د کیندلو پر مهال له هغې څخه ډډه کوله
Grande-galerie-description-egypte.jpg|د مصر د توضیحاتو په اړه د ناپلیون دورې څخه د فرانسوي کتاب څخه انځور (۱۸۰۹)
18 edgar.jpg| د ۱۹۱۰ کال راهيسې د لوی تالار تاريخي انځور
Vyse-perring-01.jpg|د کارګرانو لیکنې د لیډي اربوتنوټ په خونه کې (په 'ویس' او 'بیرینګ' ۱۸۴۰ کې)
Vyse-perring-02.jpg|د کارګرانو لیکنې د لیډي اربوتنوټ په خونه کې (په 'ویس' او 'بیرینګ' ۱۸۴۰ کې)
Vyse-perring-03.jpg|د نیلسن د خونې د کارګرانو لیکنې (په &quot;ویس&quot; او &quot;بیرینګ&quot; ۱۸۴۰ کې)
Great Pyramid S-N Diagram.svg
Carte-nécropole-khéops2 copie.jpg
Cheops-Pyramide 0860.JPG
Cheops-Pyramide 0914.JPG
Cheops-Pyramide 0884.JPG
Giza, grande piramide di cheope, 01.JPG
Giza, grande piramide di cheope, 06 antico ingresso.JPG
Korkmodell der Cheops Pyramide.jpg
Dettaglio della piramide di Cheope (Giza 2002).jpg
Giza, grande piramide di cheope, 03 scalini.JPG
Cheops pyramid 01.jpg
Cheops grote galerij.jpg
Great Pyramid Diagram.svg
Spelterini Pyramids.jpg
&lt;/gallery&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>bclgqspiojjdtasdxofgj3olaa3cdfa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د کارن خبرې اترې:Subhan Ahmad KDR</title>
    <ns>3</ns>
    <id>71294</id>
    <revision>
      <id>369896</id>
      <parentid>369073</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T15:35:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>عبدالجمیل محمودخیل</username>
        <id>40997</id>
      </contributor>
      <comment>/* په د نادرشاه افشار د فيوډالي دولت بڼه کې د عبدالجمیل محمودخیل پوښتنه (۱۶ اکتوبر ۲۰۲۶، گړۍ ۱۵:۳۵) */ نوې برخه</comment>
      <origin>369896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8244" sha1="mwng8jg4dwfr4zmf6v7nt61avbha6c8" xml:space="preserve">{{ښه راغلئ|realName=|name=Subhan Ahmad KDR}}

-- &lt;span style=&quot;font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt; '''[[کارن:Af420|&lt;font color=&quot;black&quot;&gt;'''Af420''']]''' &lt;/span&gt; &lt;sup&gt;&lt;font face=&quot;MCS Quds SU normal&quot; size=&quot;3&quot;&gt;'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|&lt;font color=&quot;#69 69 69&quot;&gt;'''اړیکه''']] '''&lt;/font&gt;&lt;/sup&gt; ۰۹:۲۳, ۱ اکتوبر ۲۰۲۳ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړیوال ‌وخت''']])

== سلامونه او نېکې هيلې مې ومنئ! ==

ما ځان پازوالۍ ته نوماند کړی دی، که ستاسې له نظره زه د دې وړ يم، نو خپله قيمتي رايه راکړئ. د رايې ورکولو تګلار او پاڼه [[ويکيپېډيا:د پازوالۍ لپاره غوښتنې/شاه زمان پټان|دلته]] کتلی شئ. [[کارن:شاه زمان پټان|شاه زمان پټان]] ([[د کارن خبرې اترې:شاه زمان پټان|خبرې اترې]]) ۰۶:۱۵, ۲ ډيسمبر ۲۰۲۳ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړیوال ‌وخت''']])

== سلامونه او نېکې هيلې مې ومنئ! ==

ما ځان پازوالۍ ته نوماند کړی دی، که ستاسې له نظره زه د دې وړ يم، نو خپله قيمتي رايه راکړئ. د رايې ورکولو تګلار او پاڼه [[ويکيپېډيا:د پازوالۍ لپاره غوښتنې/شاه زمان پټان/۲|دلته]] کتلی شئ. [[کارن:شاه زمان پټان|شاه زمان پټان]] ([[د کارن خبرې اترې:شاه زمان پټان|خبرې اترې]]) ۰۹:۳۲, ۱۵ فبروري ۲۰۲۴ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړیوال ‌وخت''']])

== په پښتو ويکيپېډيا کې د پرمختګ په پار د رايې غوښتنه ==

سلامونه او درناوی، په دې هيله چې روغ او خوښ به اوسئ، زه اسحاق عزيزي يم، په پښتو ويکيپېډيا کې ليکوال او ژباړن يم. د دې لپاره چې په پښتو ويکيپېډيا کې ځينې نورو برخو ته لاسرسی ولرم بايد پازوال شم، که مو خوښه وي خپله رایه وکاروئ؛ [[ويکيپېډيا:د پازوالۍ لپاره غوښتنې/Eshaq Azizi/1# ملاتړ|دغه متن کېکاږئ.]] [[کارن:Eshaq Azizi|Eshaq Azizi]] ([[د کارن خبرې اترې:Eshaq Azizi|خبرې اترې]]) ۱۷:۳۰, ۱۴ سپټمبر ۲۰۲۴ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړیوال ‌وخت''']])

== Translation request ==

Hello, Subhan Ahmad KDR.

Can you translate and upload the article about the prominent Turkish economist [[:en:Dani Rodrik]] in Pashto Wikipedia?

Kindest regards, [[کارن:Moroike|Moroike]] ([[د کارن خبرې اترې:Moroike|خبرې اترې]]) ۰۸:۴۴, ۱۸ ډيسمبر ۲۰۲۴ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړیوال ‌وخت''']]) [[کارن:Moroike|Moroike]] ([[د کارن خبرې اترې:Moroike|خبرې اترې]]) ۰۸:۴۴, ۱۸ ډيسمبر ۲۰۲۴ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړیوال ‌وخت''']])

== Translation  ==

Yes Dear [[کارن:Subhan Ahmad KDR|Subhan Ahmad KDR]] ([[د کارن خبرې اترې:Subhan Ahmad KDR|خبرې اترې]]) ۱۴:۲۱, ۱۸ ډيسمبر ۲۰۲۴ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړیوال ‌وخت''']])

== Invitation to Participate in the Wikimedia SAARC Conference Community Engagement Survey ==

Dear Community Members,

I hope this message finds you well. Please excuse the use of English; we encourage translations into your local languages to ensure inclusivity.

We are conducting a Community Engagement Survey to assess the sentiments, needs, and interests of South Asian Wikimedia communities in organizing the inaugural Wikimedia SAARC Regional Conference, proposed to be held in Kathmandu, Nepal.

This initiative aims to bring together participants from eight nations to collaborate towards shared goals. Your insights will play a vital role in shaping the event's focus, identifying priorities, and guiding the strategic planning for this landmark conference.

Survey Link: https://forms.gle/en8qSuCvaSxQVD7K6

We kindly request you to dedicate a few moments to complete the survey. Your feedback will significantly contribute to ensuring this conference addresses the community's needs and aspirations.

Deadline to Submit the Survey: 20 January 2025

Your participation is crucial in shaping the future of the Wikimedia SAARC community and fostering regional collaboration. Thank you for your time and valuable input.

Warm regards,&lt;br&gt;
[[:m:User:Biplab Anand|Biplab Anand]]
&lt;!-- Message sent by User:Biplab Anand@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Biplab_Anand/lists&amp;oldid=28078122 --&gt;

== Notice of expiration of your ipblock-exempt right ==

&lt;div dir=&quot;ltr&quot;&gt;Hi, as part of [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]], this is an automated reminder to let you know that your permission &quot;ipblock-exempt&quot; (له آی پي بنديزه بخښلی) will expire on 2025-06-06 03:25:20. Please renew this right if you would like to continue using it. &lt;i&gt;In other languages: [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot/Messages/default|click here]]&lt;/i&gt; [[کارن:Leaderbot|Leaderbot]] ([[د کارن خبرې اترې:Leaderbot|خبرې اترې]]) ۱۹:۴۱, ۳۰ می ۲۰۲۵ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']])&lt;/div&gt;

== ويکيپېډيا اسيا مياشتې ۲۰۲۵ ==

زه غواړم تاسو ته د [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month_2025/ps ويکيپېډيا اسيا مياشتې ۲۰۲۵] ته بلنه درکړم. او زه دا ھم غواړم چې تاسو ټول نور فعال کاروونکي هم په کې د ګډون لپاره راوبلئ. د مقالې جوړولو معیارونه په اصلي پاڼه کې تشریح شوي او [https://fountain.toolforge.org/editathons/wam2025ps/ دلته] سپارل کیدی شي [[کارن:Ainty Painty|Ainty Painty]] ([[د کارن خبرې اترې:Ainty Painty|خبرې اترې]]) ۰۲:۴۳, ۹ نومبر ۲۰۲۵ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']])

== په [[:نشنلېزم|نشنلېزم]] کې د [[User:ګل حسن|ګل حسن]] پوښتنه (۱۷ سېپتمبر ۲۰۲۶، گړۍ ۱۷:۴۹) ==
السلام عليكم ورحمت وبرکاته ایا نشنلیزم داسلام سره ټکر لری --[[کارن:ګل حسن|ګل حسن]] ([[د کارن خبرې اترې:ګل حسن|خبرې اترې]]) ۱۷ سېپتمبر ۲۰۲۶، گړۍ ۱۷:۴۹ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']])

== په [[:د نادرشاه افشار د فيوډالي دولت بڼه|د نادرشاه افشار د فيوډالي دولت بڼه]] کې د [[User:عبدالجمیل محمودخیل|عبدالجمیل محمودخیل]] پوښتنه (۱۶ اکتوبر ۲۰۲۶، گړۍ ۱۵:۳۵) ==
سلامونه!

زه غواړم د پښتو ویکي‌پېډیا په پرمختګ کې مرسته وکړم. زما موخه دا ده چې د خپل کلي تاریخ، کلتور، پخواني مشران، دیني عالمان او مشهور شخصیتونه په مستندو سرچینو سره ثبت کړم، څو دغه معلومات راتلونکو نسلونو ته پاتې شي.

زه چمتو یم چې د ویکي‌پېډیا اصول مراعات کړم، بې‌طرفه معلومات ولیکم او د باوري سرچینو له مخې مقالې جوړې او سمې کړم.

که زما د انټرنېټ IP پته په تېروتنه بنده شوې وي، هیله ده زما د غوښتنې بیاکتنه وشي.

په درنښت --[[کارن:عبدالجمیل محمودخیل|عبدالجمیل محمودخیل]] ([[د کارن خبرې اترې:عبدالجمیل محمودخیل|خبرې اترې]]) ۱۶ اکتوبر ۲۰۲۶، گړۍ ۱۵:۳۵ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']])</text>
      <sha1>mwng8jg4dwfr4zmf6v7nt61avbha6c8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369897</id>
      <parentid>369896</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T15:38:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>عبدالجمیل محمودخیل</username>
        <id>40997</id>
      </contributor>
      <comment>/* په د نادرشاه افشار د فيوډالي دولت بڼه کې د عبدالجمیل محمودخیل پوښتنه (۱۶ اکتوبر ۲۰۲۶، گړۍ ۱۵:۳۸) */ نوې برخه</comment>
      <origin>369897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9606" sha1="gacc0swk7tw6bcyqyrj27jcxj3a7t17" xml:space="preserve">{{ښه راغلئ|realName=|name=Subhan Ahmad KDR}}

-- &lt;span style=&quot;font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt; '''[[کارن:Af420|&lt;font color=&quot;black&quot;&gt;'''Af420''']]''' &lt;/span&gt; &lt;sup&gt;&lt;font face=&quot;MCS Quds SU normal&quot; size=&quot;3&quot;&gt;'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|&lt;font color=&quot;#69 69 69&quot;&gt;'''اړیکه''']] '''&lt;/font&gt;&lt;/sup&gt; ۰۹:۲۳, ۱ اکتوبر ۲۰۲۳ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړیوال ‌وخت''']])

== سلامونه او نېکې هيلې مې ومنئ! ==

ما ځان پازوالۍ ته نوماند کړی دی، که ستاسې له نظره زه د دې وړ يم، نو خپله قيمتي رايه راکړئ. د رايې ورکولو تګلار او پاڼه [[ويکيپېډيا:د پازوالۍ لپاره غوښتنې/شاه زمان پټان|دلته]] کتلی شئ. [[کارن:شاه زمان پټان|شاه زمان پټان]] ([[د کارن خبرې اترې:شاه زمان پټان|خبرې اترې]]) ۰۶:۱۵, ۲ ډيسمبر ۲۰۲۳ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړیوال ‌وخت''']])

== سلامونه او نېکې هيلې مې ومنئ! ==

ما ځان پازوالۍ ته نوماند کړی دی، که ستاسې له نظره زه د دې وړ يم، نو خپله قيمتي رايه راکړئ. د رايې ورکولو تګلار او پاڼه [[ويکيپېډيا:د پازوالۍ لپاره غوښتنې/شاه زمان پټان/۲|دلته]] کتلی شئ. [[کارن:شاه زمان پټان|شاه زمان پټان]] ([[د کارن خبرې اترې:شاه زمان پټان|خبرې اترې]]) ۰۹:۳۲, ۱۵ فبروري ۲۰۲۴ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړیوال ‌وخت''']])

== په پښتو ويکيپېډيا کې د پرمختګ په پار د رايې غوښتنه ==

سلامونه او درناوی، په دې هيله چې روغ او خوښ به اوسئ، زه اسحاق عزيزي يم، په پښتو ويکيپېډيا کې ليکوال او ژباړن يم. د دې لپاره چې په پښتو ويکيپېډيا کې ځينې نورو برخو ته لاسرسی ولرم بايد پازوال شم، که مو خوښه وي خپله رایه وکاروئ؛ [[ويکيپېډيا:د پازوالۍ لپاره غوښتنې/Eshaq Azizi/1# ملاتړ|دغه متن کېکاږئ.]] [[کارن:Eshaq Azizi|Eshaq Azizi]] ([[د کارن خبرې اترې:Eshaq Azizi|خبرې اترې]]) ۱۷:۳۰, ۱۴ سپټمبر ۲۰۲۴ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړیوال ‌وخت''']])

== Translation request ==

Hello, Subhan Ahmad KDR.

Can you translate and upload the article about the prominent Turkish economist [[:en:Dani Rodrik]] in Pashto Wikipedia?

Kindest regards, [[کارن:Moroike|Moroike]] ([[د کارن خبرې اترې:Moroike|خبرې اترې]]) ۰۸:۴۴, ۱۸ ډيسمبر ۲۰۲۴ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړیوال ‌وخت''']]) [[کارن:Moroike|Moroike]] ([[د کارن خبرې اترې:Moroike|خبرې اترې]]) ۰۸:۴۴, ۱۸ ډيسمبر ۲۰۲۴ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړیوال ‌وخت''']])

== Translation  ==

Yes Dear [[کارن:Subhan Ahmad KDR|Subhan Ahmad KDR]] ([[د کارن خبرې اترې:Subhan Ahmad KDR|خبرې اترې]]) ۱۴:۲۱, ۱۸ ډيسمبر ۲۰۲۴ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړیوال ‌وخت''']])

== Invitation to Participate in the Wikimedia SAARC Conference Community Engagement Survey ==

Dear Community Members,

I hope this message finds you well. Please excuse the use of English; we encourage translations into your local languages to ensure inclusivity.

We are conducting a Community Engagement Survey to assess the sentiments, needs, and interests of South Asian Wikimedia communities in organizing the inaugural Wikimedia SAARC Regional Conference, proposed to be held in Kathmandu, Nepal.

This initiative aims to bring together participants from eight nations to collaborate towards shared goals. Your insights will play a vital role in shaping the event's focus, identifying priorities, and guiding the strategic planning for this landmark conference.

Survey Link: https://forms.gle/en8qSuCvaSxQVD7K6

We kindly request you to dedicate a few moments to complete the survey. Your feedback will significantly contribute to ensuring this conference addresses the community's needs and aspirations.

Deadline to Submit the Survey: 20 January 2025

Your participation is crucial in shaping the future of the Wikimedia SAARC community and fostering regional collaboration. Thank you for your time and valuable input.

Warm regards,&lt;br&gt;
[[:m:User:Biplab Anand|Biplab Anand]]
&lt;!-- Message sent by User:Biplab Anand@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Biplab_Anand/lists&amp;oldid=28078122 --&gt;

== Notice of expiration of your ipblock-exempt right ==

&lt;div dir=&quot;ltr&quot;&gt;Hi, as part of [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]], this is an automated reminder to let you know that your permission &quot;ipblock-exempt&quot; (له آی پي بنديزه بخښلی) will expire on 2025-06-06 03:25:20. Please renew this right if you would like to continue using it. &lt;i&gt;In other languages: [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot/Messages/default|click here]]&lt;/i&gt; [[کارن:Leaderbot|Leaderbot]] ([[د کارن خبرې اترې:Leaderbot|خبرې اترې]]) ۱۹:۴۱, ۳۰ می ۲۰۲۵ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']])&lt;/div&gt;

== ويکيپېډيا اسيا مياشتې ۲۰۲۵ ==

زه غواړم تاسو ته د [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month_2025/ps ويکيپېډيا اسيا مياشتې ۲۰۲۵] ته بلنه درکړم. او زه دا ھم غواړم چې تاسو ټول نور فعال کاروونکي هم په کې د ګډون لپاره راوبلئ. د مقالې جوړولو معیارونه په اصلي پاڼه کې تشریح شوي او [https://fountain.toolforge.org/editathons/wam2025ps/ دلته] سپارل کیدی شي [[کارن:Ainty Painty|Ainty Painty]] ([[د کارن خبرې اترې:Ainty Painty|خبرې اترې]]) ۰۲:۴۳, ۹ نومبر ۲۰۲۵ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']])

== په [[:نشنلېزم|نشنلېزم]] کې د [[User:ګل حسن|ګل حسن]] پوښتنه (۱۷ سېپتمبر ۲۰۲۶، گړۍ ۱۷:۴۹) ==
السلام عليكم ورحمت وبرکاته ایا نشنلیزم داسلام سره ټکر لری --[[کارن:ګل حسن|ګل حسن]] ([[د کارن خبرې اترې:ګل حسن|خبرې اترې]]) ۱۷ سېپتمبر ۲۰۲۶، گړۍ ۱۷:۴۹ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']])

== په [[:د نادرشاه افشار د فيوډالي دولت بڼه|د نادرشاه افشار د فيوډالي دولت بڼه]] کې د [[User:عبدالجمیل محمودخیل|عبدالجمیل محمودخیل]] پوښتنه (۱۶ اکتوبر ۲۰۲۶، گړۍ ۱۵:۳۵) ==
سلامونه!

زه غواړم د پښتو ویکي‌پېډیا په پرمختګ کې مرسته وکړم. زما موخه دا ده چې د خپل کلي تاریخ، کلتور، پخواني مشران، دیني عالمان او مشهور شخصیتونه په مستندو سرچینو سره ثبت کړم، څو دغه معلومات راتلونکو نسلونو ته پاتې شي.

زه چمتو یم چې د ویکي‌پېډیا اصول مراعات کړم، بې‌طرفه معلومات ولیکم او د باوري سرچینو له مخې مقالې جوړې او سمې کړم.

که زما د انټرنېټ IP پته په تېروتنه بنده شوې وي، هیله ده زما د غوښتنې بیاکتنه وشي.

په درنښت --[[کارن:عبدالجمیل محمودخیل|عبدالجمیل محمودخیل]] ([[د کارن خبرې اترې:عبدالجمیل محمودخیل|خبرې اترې]]) ۱۶ اکتوبر ۲۰۲۶، گړۍ ۱۵:۳۵ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']])

== په [[:د نادرشاه افشار د فيوډالي دولت بڼه|د نادرشاه افشار د فيوډالي دولت بڼه]] کې د [[User:عبدالجمیل محمودخیل|عبدالجمیل محمودخیل]] پوښتنه (۱۶ اکتوبر ۲۰۲۶، گړۍ ۱۵:۳۸) ==
سلامونه!

زه غواړم د پښتو ویکي‌پېډیا په پرمختګ کې مرسته وکړم. زما موخه دا ده چې د خپل کلي تاریخ، کلتور، پخواني مشران، دیني عالمان او مشهور شخصیتونه په مستندو سرچینو سره ثبت کړم، څو دغه معلومات راتلونکو نسلونو ته پاتې شي.

زه چمتو یم چې د ویکي‌پېډیا اصول مراعات کړم، بې‌طرفه معلومات ولیکم او د باوري سرچینو له مخې مقالې جوړې او سمې کړم.

که زما د انټرنېټ IP پته په تېروتنه بنده شوې وي، هیله ده زما د غوښتنې بیاکتنه وشي.

په درنښت --[[کارن:عبدالجمیل محمودخیل|عبدالجمیل محمودخیل]] ([[د کارن خبرې اترې:عبدالجمیل محمودخیل|خبرې اترې]]) ۱۶ اکتوبر ۲۰۲۶، گړۍ ۱۵:۳۸ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']])</text>
      <sha1>gacc0swk7tw6bcyqyrj27jcxj3a7t17</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هيرا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78587</id>
    <revision>
      <id>369911</id>
      <parentid>331162</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T08:35:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22220" sha1="2upbf8jje346x5k937q958dbb6504qv" xml:space="preserve">په لرغوني يوناني دين کې، هيرا د واده، ښځو، او کورنۍ ښځينه خدايه (رب النوع/خدایګوټې) او د زېږون پر مهال د ښځو ساتندويه ده. په يوناني افسانو کې، هغې د دولسو «اولمپينيانو» او اولمپس د غر ملکه ده، د زيوس مېرمن ده، د کرونس او ريا تيتانانو لور ده. په افسانو کې د هغې د تشريحي ځانګړتياوو څخه يو يې، د هغو خلکو سره حسد او د غچ اخيستنې طبيعيت دی، چې دا خفه کوي، په ځانګړي ډول د زيوس د بې شمېره زناکاره معشوقو او غېر شرعي اولاد څخه.

د هغې انځورونه، نوموړې عموماً د يو باوقاره، صميمي شخصيت په توګه وړاندې کوي، ولاړه وي، يا په تخت ناسته وي، په سر د استوانه يي [پولو] يا حلقوي [ډايډيم] تاج لري، کله کله د واده شوې ښځې په څېر پرده لري. هغه د قانوني واده ښځينه ساتندويه خدايه ده. هغه د وادونو څارنه کوي، ازدواجي يووالی برکتي کوي او قانوني حيثيت ورکوي، او د زېږون پر مهال له زيان څخه د ښځو ساتنه کوي. د هغې په سپېڅلو ژويو کې غوا، کوکو مرغۍ [ګوګوشتکه/پخکه]، او طاوس شامل دي. هغه کله کله د لافاني د نښې په توګه په لاس کې انار نيولې ښودل شوې ده. د هغې رومي سيال جونو دی.&lt;ref name=&quot;Elder2&quot;&gt;[https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/498508 Elderkin(1937), &quot;The marriage of Zeus with Hera&quot;]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Larouse&quot;&gt;''Larousse Desk Reference Encyclopedia'', [[The Book People]], Haydock, 1995, p. 215.&lt;/ref&gt;

== لغتپوهنه ==
د هيرا نوم (چې د Hēra يا Hērē په بڼه ليکل کېږي) ګڼې ممکنې او متقابلې رېښې لري. يوه شونتيا دا ده چې دا ټکی له ὥρα hōra يوناني ټکي سره تړلی چې د موسم په معنا دی، او په دې ډول تشریح کېږي چې هغه د واده لپاره پخه شوې ده، او د افلاطون په وينا له ἐρατή eratē سره تړاو لري چې د &quot;محبوب&quot; په معنا دی، لکه چې ويل کېږي چې زيوس له هغې سره په مينه واده کړی و. د «پلوټارک» په وينا، هيرا يو کناوي نوم او د aēr (ἀήρ، &quot;هوا&quot;) يو تحريف دی. په همدې ډول د «والټر برکرټ» په يوناني مذهب کې په هيرا يوه برخه پيل کېږي. په يوه يادونه کې، هغه د نورو پوهانو دلايل ثبت کړي دي، &quot;چې دا د هوريس يعنې مالک، ښځينه معنا يعنې مالکه ده&quot;، خو د دې ټکي منشاً باوري نه ده. د B خطي لیک د مفهو پېژندونکی «جان چاډويک» تبصره کړې ده چې &quot;ښايي د هغې نوم له hērōs، ἥρως، hero سره تړاو ولري، خو له دې هم کومه ګټه نه شته؛ ځکه چې دا هم له لفظي اړخه روښانه نه دی. «ای. جی. وان ونډيکنس» د  &quot;ځوانه غوا، [سخوندره]&quot; وړانديز کوي، کوم چې د هيرا د عامې محاورې βοῶπις (boōpis، &quot;د غوا سترګې لرونکې&quot;) سره مطابقت لري. «ار.ايس. پي. بيکس» د دې ټکي لپاره له يوناني ژبې د مخکې ژبو رېښې وړاندې کړې دي. د هغې نوم «مايسينيايي» يوناني کې تاييد شوی دی، چې د B خطي نصابي رسم الخط کې د e-ra په بڼه ليکل شوی دی، او په «پايلوس» او «تبس» کې موندل شويو تختو باندې ښکاري، همدا راز په قبرصي لهجه کې د e-ra-i بڼه د زور په حالت کې شته.&lt;ref&gt;[[LSJ]] s.v. [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3De)rato%2Fs ἐρατός].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Plato]], [[Cratylus]], [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0172%3Atext%3DCrat.%3Asection%3D404c 404c]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;On Isis and Osiris, 32&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Burkert131&quot;&gt;&quot;Greek religion&quot;, pp. 131–132&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Chadwick, ''The Mycenaean World'' (Cambridge University Press). 1976:87.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Windekens, in ''Glotta'' '''36''' (1958), pp. 309–11.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Robert S. P. Beekes|R. S. P. Beekes]], ''Etymological Dictionary of Greek'', Brill, 2009, p. 524.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|website=Palaeolexicon. Word study tool of Ancient languages|url=http://www.palaeolexicon.com/ShowWord.aspx?Id=16725|title=The Linear B word e-ra}} {{cite web|last=Raymoure|first=K.A.|url=http://minoan.deaditerranean.com/resources/linear-b-sign-groups/e/e-ra/|title=e-ra|work=Minoan Linear A &amp; Mycenaean Linear B|publisher=Deaditerranean|access-date=2014-03-13|archive-date=2016-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20160322064243/http://minoan.deaditerranean.com/resources/linear-b-sign-groups/e/e-ra/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Blažek, Václav. &quot;[http://hdl.handle.net/11222.digilib/136225 Artemis and her family]&quot;. In: ''Graeco-Latina Brunensia'' vol. 21, iss. 2 (2016). p. 47. {{ISSN|2336-4424}}&lt;/ref&gt;

ښايي چې پروټو-اندو-اروپايي به يې په اصل کې به معنا، يا (أ) هغه ښځينه چې وصل شوې/جوړه شوې وي، يا به (ب) هغه ښځینه چې خپل ځان وصل کوي... هم له ټولنيز اړخه هم له فيزيکي يا احساساتي اړخه&quot; وي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Willi|first=Andreas|date=1 December 2010|title=Hera, Eros, Iuno Sororia|url=https://www.classics.ox.ac.uk/publication/146382/scopus|journal=[[Indogermanische Forschungen]]|volume=115|issue=2010|pages=234–267|doi=10.1515/9783110222814.1.234|s2cid=170712165|access-date=14 August 2024|archive-date=3 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203010104/https://www.classics.ox.ac.uk/publication/146382/scopus|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

د خدای د نوم لرونکي ډېر نومونه لکه هيرکلس، هيراکليټس، هيروډوټس، هيروډيکس، له هيرا څخه اخيستل شوي دي.&lt;ref&gt;Van der Toorn, Karel; Becking, Bob; van der Horst, Pieter Willem (1999), Dictionary of Deities and Demons in the Bible (second ed.), Grand Rapids, Michigan: William B. Eerdman's Publishing Company, {{ISBN|0-8028-2491-9}}: [https://www.google.gr/books/edition/Dictionary_of_Deities_and_Demons_in_the/yCkRz5pfxz0C?hl=en&amp;gbpv=1] p.401-402&lt;/ref&gt;

== لقبونه ==
هيرا په افسانوي روايت او ادبياتو کې ګڼ القاب تر لاسه کړي دي. په تاریخي وختونو کې ډېريو يونانيانو هيرا د زيوس د مېرمنې په توګه منلې ده. هيرا د ودونو او واده شویو ښځو د حقوقو ساتونکې ده. په ځينو فرقو کې هغه د ځمکې د ښځينه خدايې يو شمېر کارونه هم کوي. نوموړې کله کله د سرپرستې ښځینه خدایې په توګه تر جګړې پورې هم تړاو لي. &lt;ref name=&quot;Farnell195&quot;&gt;Farnell Cults I, p.195&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nilsson429&quot;&gt;Nilsson, &quot;Geschichte&quot;, Vol i, p.428-429&lt;/ref&gt;

=== د واده او ناوې ښځینه خدايه ===

* Γαμήλιος (Gamēlios)، په واده واک. د هيرا لپاره قربانۍ د يو خوشاله ازدواجي ژوند باوري کوي.&lt;ref name=&quot;Farnell1942&quot;&gt;Farnell Cults I, 194-197&lt;/ref&gt;
* Γαμηστόλος (Gamēstόlos)، د واده د سرتېرو مشري کول. &lt;ref name=&quot;Nilsson4292&quot;&gt;Nilsson, &quot;Geschichte&quot;, Vol i, p.428-429&lt;/ref&gt;
* Νυμφευομένη (Nymphevomenē)د خپل جشن دايدالا په لړ کې، په پلاټايا کې د يوې ناوې په توګه.&lt;ref name=&quot;Pausanias927&quot;&gt;[[Pausanias (geographer)|Pausanias]], ''Description of Greece'':[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160%3Abook%3D9%3Achapter%3D2%3Asection%3D7 9.2.7-9.3.2]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Farnell241&quot;&gt;Farnell Cults I, 241-243&lt;/ref&gt;
* Νυμφη (Nymphē)، ناوې.&lt;ref name=&quot;Nilsson4293&quot;&gt;Nilsson, &quot;Geschichte&quot;, Vol i, p.428-429&lt;/ref&gt;
* Παρθένος (Parthénos)، پېغله.&lt;ref name=&quot;Nilsson4294&quot;&gt;Nilsson, &quot;Geschichte&quot;, Vol i, p.428-429&lt;/ref&gt;
* Παρθενία (Parthenia)،&lt;ref name=&quot;Farnell249&quot;&gt;Farnell Cults I, 249-254&lt;/ref&gt;
* Παῖς (Pais)، ماشوم (د پېغلې په توګه په خپله دنده کې) په Stymphalus کې.&lt;ref name=&quot;Paus8222&quot;&gt;[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160%3Abook%3D8%3Achapter%3D22%3Asection%3D2 Pausanias 8.22.2]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nilsson4295&quot;&gt;Nilsson, &quot;Geschichte&quot;, Vol i, p.428-429&lt;/ref&gt;
* Συζύγιος (Syzygios)، د واده سرپرسته.&lt;ref&gt;[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/morph?l=suzugi%2Fa&amp;la=greek#Perseus:text:1999.04.0057:entry=suzu/gios-contents συζύγιος]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nilsson4296&quot;&gt;Nilsson, &quot;Geschichte&quot;, Vol i, p.428-429&lt;/ref&gt;
* Τελεία (Teleia)، د واده بشپړول.&lt;ref name=&quot;Paus82222&quot;&gt;[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160%3Abook%3D8%3Achapter%3D22%3Asection%3D2 Pausanias 8.22.2]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Farnell2412&quot;&gt;Farnell Cults I, 241-243&lt;/ref&gt;
* Ζυγία (Zygia)، د واده جغ. د هغې مېړه زيوس هم د زيګيس (Ζυγίος) لقب درلود.&lt;ref&gt;[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0104:entry=zygia-bio-1 A Dictionary of Greek and Roman biography and mythology, Zygia and Zygius]&lt;/ref&gt;
* Χήρα (Chḗrα)، په Stymphalus کې کونډه شوې.&lt;ref name=&quot;Paus82223&quot;&gt;[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160%3Abook%3D8%3Achapter%3D22%3Asection%3D2 Pausanias 8.22.2]&lt;/ref&gt;

=== د زيوس مېرمنه ===

* Ανασσα (Anassa)، ملکه.&lt;ref name=&quot;Farnell2413&quot;&gt;Farnell Cults I, 241-243&lt;/ref&gt;
* Ἀμμωνία (Ammonìa)، له زيوس-امون سره اړوند ايليس کې.&lt;ref&gt;[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160%3Abook%3D5%3Achapter%3D15%3Asection%3D11 Pausanias 5.15.1]&lt;/ref&gt;
* Βασίλεια (Basíleia)، په روډس کې په لاليوس کې ملکه.&lt;ref name=&quot;Farnell2492&quot;&gt;Farnell Cults I, 249-254&lt;/ref&gt;
* Βασιλίς (Basilis)، په ليباډيا او ارګوس کې ملکه.&lt;ref name=&quot;Farnell194&quot;&gt;Farnell Cults I, 194-197&lt;/ref&gt;
* Διώνη (Diōnē)، په دودونا کې د زيوس د مېرمنې په توګه.&lt;ref name=&quot;Farnell2414&quot;&gt;Farnell Cults I, 241-243&lt;/ref&gt;
* Ηνιόχη (Hēniochē)، په ليباډيا کې. له زيوس-باسيليوس سره يوځای د هغې عبادت کېدو.&lt;ref name=&quot;Farnell1943&quot;&gt;Farnell Cults I, 194-197&lt;/ref&gt;
* Ολυμπία (Olympia)، د اولمپين زيوس د محراب سره نږدې له يو محراب سره.&lt;ref name=&quot;Farnell246&quot;&gt;Farnell Cults I, 246-252&lt;/ref&gt;
* Σκηπτούχος (Skēptouchos)، د يوې شاهي امسا لرونکې (ملکه).&lt;ref name=&quot;Farnell2415&quot;&gt;Farnell Cults I, 241-243&lt;/ref&gt;

=== بنسټګره او ساتونکې ===

* Αρχηγέτις (Archēgetis)، بنسټګره، په ساموس کې د کلي مشره.&lt;ref name=&quot;Farnell1949&quot;&gt;Farnell Cults I, 194-197&lt;/ref&gt;
* Ἀκραῖα (Akraìa)، (هغه) د لوړو (Akropolis).&lt;ref&gt;James Joseph Clauss, Sarah Iles Johnston. ''[https://books.google.com/books?id=480Wd8G6LPYC&amp;pg=PA46 Medea: Essays on Medea in myth, literature, philosophy, and art]'', 1997. p.46&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Paus.+2.24.1&amp;fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160 Pausanias 2.24.1]&lt;/ref&gt;
* Βουναία (Bounaia)، (نوموړې) د تپې، (په کورنت کې) د ځمکې او ښېرازۍ د ښځینه خدايې په توګه.&lt;ref&gt;Henry George Liddell, Robert Scott. ''[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry%3Dbounai/a A Greek-English Lexicon βουναία]''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Heinrich Schliemann. ''[[iarchive:ilioscityandcou00unkngoog/page/n318|&lt;!-- pg=284 --&gt; Ilios: The city and country of the Trojans]]'', 1881.&lt;/ref&gt;
* Ἄνθεια (Antheia)، يعنې په ارګوس او ميليټس کې ګلداره.&lt;ref&gt;[https://www.cs.uky.edu/~raphael/sol/sol-entries/alpha/2504 Suda, alpha, 2504]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160%3Abook%3D2%3Achapter%3D22%3Asection%3D1 Pausanias 2.22.1]&lt;/ref&gt;
* Βοῶπις (Boṓpis)، د غوا په څېر سترګې لرونکې. ښايي د ځمکې د ښځینه خدايې يو ډول.&lt;ref name=&quot;Farnell2496&quot;&gt;Farnell Cults I, 249-254&lt;/ref&gt;
* Γή (Ge)، ځمکه، د ايوسيبيس په يوه فقره کې د پلوتارک په واسطه.&lt;ref name=&quot;Farnell24113&quot;&gt;Farnell Cults I, 241-243&lt;/ref&gt;
* Ευεργεσία (Euergesia)، ښه خدمات تر سره کول.&lt;ref name=&quot;Farnell2468&quot;&gt;Farnell Cults I, 246-252&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/morph?l=euergesia&amp;la=greek#lexicon Ευεργεσία]&lt;/ref&gt;
* Ζευξιδία (Ζeuxidia)، په ارګوس کې، د غوايانو قلبه کول.&lt;ref name=&quot;Farnell2419&quot;&gt;Farnell Cults I, 241-243&lt;/ref&gt;
* Πάμφοιτος (Pamfοιtos)، بيا بيا راتلل. (Pamfoitos Anassa). &lt;ref name=&quot;Farnell24111&quot;&gt;Farnell Cults I, 241-243&lt;/ref&gt;
* Φερέσβιος (Pheresbios)، ژوند ورکول. د ايمپيډوکليس (پلوټارک) په مټ.&lt;ref name=&quot;Farnell24110&quot;&gt;Farnell Cults I, 241-243&lt;/ref&gt;
* Ωρόλυτος (Hōrolytos)، په ساموس کې د موسمونو او وختونو د اداره کونکې په توګه (Horae).&lt;ref name=&quot;Farnell1948&quot;&gt;Farnell Cults I, 194-197&lt;/ref&gt;

=== د سرودونو د ښځینه خدايې په توګه ===

* Εὑκέλαδος (Εukelados)، ښه اواز، د ښه ترنم والا.&lt;ref name=&quot;Farnell2416&quot;&gt;Farnell Cults I, 241-243&lt;/ref&gt;
* Προσυμναία (Prosymnaia)، په ارګوس کې د سرودونو ښځينه خدايه.&lt;ref name=&quot;Farnell1944&quot;&gt;Farnell Cults I, 194-197&lt;/ref&gt;

=== د عبادت ځای ===

* Ἀργείη (Argeìē)، (هغه)  د ارګوس. ښايي چې هيرا د ماڼۍ ښځينه خدايه وه. &lt;ref name=&quot;Nilsson4297&quot;&gt;Nilsson, &quot;Geschichte&quot;, Vol i, p.428-429&lt;/ref&gt;
* Ιμβραση (Imbrasē)، په ساموس کې د امبراسس سيند په تعقيب. &lt;ref name=&quot;Farnell2462&quot;&gt;Farnell Cults I, 246-252&lt;/ref&gt;
* Κανδαρηνή (Kandarēnē)، د کمکۍ اسيا د کندارا په ښار کې.&lt;ref name=&quot;Farnell2463&quot;&gt;Farnell Cults I, 246-252&lt;/ref&gt;
* Κιθαιρωνία (Κithairōnia)، د هغې د دايدالا جشن په لړ کې، په بويوټيا کې د کيتايرون غر.&lt;ref name=&quot;Farnell2464&quot;&gt;Farnell Cults I, 246-252&lt;/ref&gt;
* Λιμανία (Limanìa)، د کورنت له استمس سره نږدې په پيراچورا کې د بندرګاه.&lt;ref&gt;H.G.Payne, Perachora 1940: Nilsson, Vol I, p.428A1&lt;/ref&gt;
* Πελασγίς (Pelasgis) په لولکوس کې. د پيلياس له خوا له هيرا ته يوه قرباني وړاندې شوې وه.&lt;ref name=&quot;Farnell2417&quot;&gt;Farnell Cults I, 241-243&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0104%3Aalphabetic+letter%3DP%3Aentry+group%3D13%3Aentry%3Dpelasga-bio-1 A Dictionary of Greek and Roman biography and mythology, Pelasga]&lt;/ref&gt;
* Σαμία (Samia)، په ساموس کې له يو مشهور عبادتځای سره.&lt;ref name=&quot;Nilsson4298&quot;&gt;Nilsson, &quot;Geschichte&quot;, Vol i, p.428-429&lt;/ref&gt;
* Φαρυγαία (Pharygaia)، د لوکريس د فيرياګای په ښار کې.&lt;ref name=&quot;Farnell2465&quot;&gt;Farnell Cults I, 246-252&lt;/ref&gt;

=== جنګيالی شخصيت ===

* Ἀλέξανδρος (Alexandros)، د سړيو ساتونکې (د سيسيونيانو په منځ کې). د هغې د فرقې بنسټ ايډرسټس اېښی و.&lt;ref name=&quot;Farnell1945&quot;&gt;Farnell Cults I, 194-197&lt;/ref&gt;
* Οπλοσμία (Oplosmia)، د وسلو يا سپر لرونکې، په ايلس کې.&lt;ref name=&quot;Farnell1946&quot;&gt;Farnell Cults I, 194-197&lt;/ref&gt;
* Προδρομία (Prodromia)، مخکې منډې وهل، په سکيون کې.&lt;ref name=&quot;Farnell1947&quot;&gt;Farnell Cults I, 194-197&lt;/ref&gt;
* Τροπαία (Tropaia)، د بري ورکونکې.&lt;ref name=&quot;Farnell2466&quot;&gt;Farnell Cults I, 246-252&lt;/ref&gt;

=== سيمه يیزې مذهبي فرقې ===

* Αἰγοφάγος (Aigophágos)، د بزې خوړونکې، د Lacedaemonians په منځ کې.&lt;ref&gt;[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160%3Abook%3D9%3Achapter%3D2%3Asection%3D7 Pausanias 3.15.7]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Farnell2418&quot;&gt;Farnell Cults I, 241-243&lt;/ref&gt;
* Εἰλείθυια (Eileithyia)، په ارګوس او ايتنز کې د ولادت ښځینه خدايه. په تيوګوني او ايليتيا کې د هيرا لور ده.&lt;ref name=&quot;Farnell2472&quot;&gt;Farnell Cults I, p.247&lt;/ref&gt;
* Ἐλεία (Eleía)، په قبرص کې د زيمناکې ځمکې.&lt;ref name=&quot;Farnell2493&quot;&gt;Farnell Cults I, 249-254&lt;/ref&gt;
* Θελξινία (Thelxinìa) په ايتنز کې.&lt;ref&gt;Hesch. &quot;Thelxinia Hera is honoured by the Athenians&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Farnell247&quot;&gt;Farnell Cults I, p.247&lt;/ref&gt;
* Θεομήτωρ (Theomētōr) د يو خدای مور، په ساموس کې.&lt;ref&gt;[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/morph?l=qeomhtwr&amp;l8a=greek#lexicon Θεομήτωρ]&lt;/ref&gt;
* Ἱππία (Hippia)، د اس، په اولمپیا کې.&lt;ref name=&quot;Farnell2467&quot;&gt;Farnell Cults I, 246-252&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Paus.+5.15.5&amp;fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160 Pausanias 5.15.5]&lt;/ref&gt;
* Λακίνια (Lacinia)، په کروټن کې.&lt;ref&gt;[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Paus.+6.13.1&amp;fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160 Pausanias 6.13.1]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Farnell2494&quot;&gt;Farnell Cults I, 249-254&lt;/ref&gt;
* Λευκώλενος (Leukōlenos)، د سپينو ليچو لرونکې.&lt;ref&gt;[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/morph?l=leukwlenos&amp;la=greek#lexicon λευκωλενος]&lt;/ref&gt;
* Μειλίχιος (Meilichios)، مهربانه، لکه د زيوس ميلاچيوس، په سيلينيوس کې.&lt;ref name=&quot;Nilsson412&quot;&gt;Nilsson, Vol I, p.412&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/morph?l=meili%2Fxios&amp;la=greek#lexicon μειλίχιος]&lt;/ref&gt;
* Μηλιχία (Μēlichia)، مهربانه، د نرمو الفاظو لرونکې، په هيريپيډنا کې.&lt;ref name=&quot;Nilsson4122&quot;&gt;Nilsson, Vol I, p.412&lt;/ref&gt;
* Τελχινία (Telchinia)، ډيوډوريس سيکوليوس لیکي چې لاليسيانو او کاميريانو (دواړه د روډز په ټاپو باندې وو) د هغې عبادت کاوه. د هغې نوم له دې امله اېښودل شوی و، ځکه چې د يوې افسانې تر مخې، ټيلچاينز (Τελχῖνες) د دې ټاپو لومړي اوسېدونکي وو، او همدا راز لومړي هغه څوک و چې د خدايانو مجسمې يې جوړې کړې.&lt;ref&gt;[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=urn:cts:greekLit:tlg0060.tlg001.perseus-grc1:5.55 Diodorus Siculus, Library, 5.55.1]&lt;/ref&gt;
* Ὑπερχειρία (Ηypercheiria)، د لوړ لاس سره، په سپارټا کې.&lt;ref&gt;[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Paus.+3.13.8&amp;fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160 Pausanias 3.13.8]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Farnell2495&quot;&gt;Farnell Cults I, 249-254&lt;/ref&gt;

== منشاً ==
په تاریخي وختونو کې، ډېريو يونانيانو هيرا د زيوس د مېرمنې په توګه منلې وه. زيوس د حقوقو او رسومو (دودونو) ساتونکی و، او د هغه د ژوند شریکه د قانوني واده او د واده شويو ښځو د حقوقو ساتونکې شوه. هيرا د ماڼۍ د مايسينيايي ښځينه خدايې له يوې بڼې څخه راڅرګنده شوه، او د زيوس مېرمن شوه. اوسني پوهان وايي چې هيرا يوازې د الومپين اسماني ښځينه خدايه نه ده، بلکې په يو شمېر مذهبي فرقو کې ښايي چې هغه د ځمکې د ښځينه خدايې په توګه وپېژندل شي. له خپل سپېڅلي څاروي سره، چې هغه غوا ده، د هغې لرغونې اړيکه په تاریخي وختونو کې هم موجوده وه. ښايي چې هغه د غوا ښځينه خدايانو د نږدې ختيځو شکلونو، لکه «هاتور» يا «بات» سره هم تړاو ولري. د ځمکې د يونانۍ ښځينه خدايې «ګایا» پېژندګلو کله کله د هيرا سره کېږي. ښايي چې د «ګايي» اړيکه د «ويدي» د ځمکې د ښځينه خدايې «پرتوي» سره وي، چې هغه هم غوا سره منسلکه وه.&lt;ref name=&quot;Leaming&quot;&gt;Leaming,Fee ,:The Goddess. Myths of the Great mother&quot;:[https://books.google.gr/books?id=kjO6CwAAQBAJ&amp;pg=PT17&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false p.17-18]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kirk&quot;&gt;Kirk, Raven,Schofield(1975), &quot;The Presocratic Philosophers&quot;:  [https://www.google.gr/books/edition/The_Presocratic_Philosophers/kFpd86J8PLsC?hl=en&amp; p.57-58]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Obrien4&quot;&gt;{{cite book |last=O'Brien |first=Joan V. |author-link=Joan V. O'Brien |url=https://books.google.com/books?id=a77yKM26GfYC&amp;pg=PA4 |title=The Transformation of Hera: A Study of Ritual, Hero, and the Goddess in the Iliad |publisher=Rowman &amp; Littlefield |year=1993 |isbn=978-0-8476-7808-2 |pages=4–6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;West184&quot;&gt;West (2007),&quot;Indoeuropean poetry and myth&quot;, p.184-185 :[https://books.google.gr/books?id=ZXrJA_5LKlYC&amp;pg=PA184&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false P.185]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dietrich178&quot;&gt;Dietrich (1975), &quot;The origins of Greek religion&quot;, p.178 [https://www.google.gr/books/edition/The_Origins_of_Greek_Religion/TZVsDwAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=178 p.178]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nilsson4299&quot;&gt;Nilsson, &quot;Geschichte&quot;, Vol i, p.428-429&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Farnell1952&quot;&gt;Farnell Cults I, p.195&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>2upbf8jje346x5k937q958dbb6504qv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ايران اسراييل جگړه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83830</id>
    <revision>
      <id>369900</id>
      <parentid>354107</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T22:31:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11413" sha1="8x19klrawof3oesumb0cn6bik51jyiu" xml:space="preserve">'''د ايران اسراييل جگړه '''د [[ايران]] او [[اسرائيل|اسراييلو]] ترمنځ يوه وسله‌واله شخړه وه چې د ۲۰۲۵ زېږديز کال د جون مياشتې په ۱۳ مه نېټه هغه مهال پيل شوه کله چې [[اسرائيل|اسراييلو]] د [[ايران]] پر مهمو '''پوځي''' او '''اتومي''' تاسيساتو بريد وکړ.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Gordon |first=Michael |date=13 June 2025 |title=In Twist, U.S. Diplomacy Served as Cover for Israeli Surprise Attack |url=https://www.wsj.com/world/middle-east/in-twist-u-s-diplomacy-served-as-cover-for-israeli-surprise-attack-c79b2206 |work=[[The Wall Street Journal]] |access-date=20 June 2025|location=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=13 June 2025 |title=What we know as Israel-Iran conflict intensifies |url=https://www.bbc.com/news/articles/cdj9vj8glg2o |access-date=17 June 2025 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; 
د جگړې په لومړيو څو گړيو کې اسراييلي هوايي او ځمکنيو ځواکونو د ايران ځينې مشهور پوځي مشران، اتومي ساينس پوهان &lt;ref&gt;
{{cite web
|last        = نوري
|first       = صديق
|date        = ۲۰۲۵ جون ۱۹مه
|title       = د ايـران او اســرائيل جګـړه سيـمه اغېـزمـنولی شـي
|url         = https://shariatdaily.com/%D8%AF-%D8%A7%D9%8A%D9%80%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%88-%D8%A7%D8%B3%D9%80%D9%80%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84-%D8%AC%DA%AB%D9%80%DA%93%D9%87-%D8%B3%D9%8A%D9%80%D9%85%D9%87-%D8%A7%D8%BA%DB%90%D9%80/
|website     = شريعت ورځپاڼه
}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;generalskilled18june&quot;&gt;{{Cite news |last1=de Haldevang |first1=Max |last2=Bozorgmehr |first2=Najmeh |date=18 June 2025 |title=The Iranian generals and scientists killed by Israel's offensive |url=https://www.ft.com/content/f29b9f60-fb5d-4b4b-84db-25c8f6333f16 |url-access=subscription |access-date=26 June 2025 |work=[[Financial Times]] |url-status=live |archive-url=https://archive.ph/LTHg5 |archive-date=22 June 2025}}&lt;/ref&gt;  او [[سياستوال]] ووژل&lt;ref&gt;
{{cite web
|last        = نوري
|first       = صديق
|date        = ۲۰۲۵ جون ۱۹مه
|title       = د ايـران او اســرائيل جګـړه سيـمه اغېـزمـنولی شـي
|url         = https://shariatdaily.com/%D8%AF-%D8%A7%D9%8A%D9%80%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%88-%D8%A7%D8%B3%D9%80%D9%80%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84-%D8%AC%DA%AB%D9%80%DA%93%D9%87-%D8%B3%D9%8A%D9%80%D9%85%D9%87-%D8%A7%D8%BA%DB%90%D9%80/
|website     = شريعت ورځپاڼه
}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Regalado |first1=Francesca |last2=Ward |first2=Euan |last3=Fassihi |first3=Farnaz |last4=Granados |first4=Samuel |last5=Chutel |first5=Lynsey |date=13 June 2025 |title=These Are Iranian Generals and Scientists Killed by Israel |url=https://www.nytimes.com/2025/06/13/world/middleeast/iran-military-generals-killed-israel.html |access-date=22 June 2025 |work=[[The New York Times]] |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Ebrahim |first1=Nadeen |last2=Adkin |first2=Ross |last3=Michaelis |first3=Tamar |date=13 June 2025 |title=Israeli strikes kill some of Iran's most powerful men, including military and nuclear leaders |url=https://www.cnn.com/2025/06/13/middleeast/israel-iran-strikes-military-deaths-intl-hnk |access-date=22 June 2025 |work=[[CNN]] |language=en}}&lt;/ref&gt; او د ايران هوايي دفاع سيستم او ځينې اتومي او پوځي تاسيسات يې زيانمن او وېجاړ کړل.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=13 June 2025 |title=Report: Mossad carried out covert sabotage operations against Iranian air defenses, long-range missiles |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/report-mossad-carried-out-covert-sabotage-operations-against-iranian-air-defenses-long-range-missiles/ |access-date=17 June 2025 |work=[[The Times of Israel]]}}&lt;/ref&gt;
{{مالومات}}

[[ايران]] د [[اسرائيل|اسراييلو]] په ښارونو او پوځي ځايونو د '''۵۵۰ بالستيک توغنديو''' او '''۱۰۰۰ څخه زيات ځان‌وژونکو ډرون الوتکو''' په توغولو سره د دې بريد ځواب ورکړ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/huge-iranian-attacks-helped-israel-upgrade-top-ballistic-missile-shield-2025-6|title=How Israel used Iran's massive attacks to enhance its top ballistic missile shield|first=Jake|last=Epstein|date=26 June 2025|website=Business Insider}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ISWJun15Morning&quot;&gt;{{cite web |last1=Campa |first1=Kelly |last2=Morrison |first2=Nidal |last3=Reddy |first3=Ria |last4=Ganzeveld |first4=Annika |date=15 June 2025 |title=Iran Update Special Report, June 15, 2025, Morning Edition |url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/iran-update-special-report-june-15-2025-morning-edition |access-date=15 June 2025 |website=Critical Threats Project |publisher=[[Institute for the Study of War]] |location=[[Washington, D.C.]] |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250620003925/https://www.understandingwar.org/backgrounder/iran-update-special-report-june-15-2025-morning-edition |archivedate=20 June 2025 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |title=Woman killed, 13 people hurt, after Iranian missile hits home in Tamra, near Haifa |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/one-killed-13-hurt-after-iranian-missile-hits-home-in-tamra/ |access-date=14 June 2025 |work=[[The Times of Israel]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; په [[يمن]] کې ايران پلوه [[حوثیان|هوسيانو]] هم د [[ايران]] په ملتيا په [[اسرائيل|اسراييلو]] څو توغندي وتوغول.&lt;ref name=&quot;ballisticmissile13june&quot;&gt;{{Cite web |last=Fabian |first=Emanuel |title=Ballistic missile from Yemen triggers sirens in Jerusalem and West Bank |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/ballistic-missile-from-yemen-triggers-sirens-in-jerusalem-and-west-bank/ |website=The Times of Israel}}&lt;/ref&gt; د [[امریکا متحده ايالات|امريکا متحده ايالاتو]] چې د [[سور سمندر|سره سمندر]] په سيمه کې يې د اسراييلو د ساتنې په موخه د ايراني توغنديو او ځان‌وژونکو ډرون الوتکو مخنيوی په خپلو توغنديو کاوه، په دې جگړه کې له ۸۰۰ ميليونه ډالرو زيات لگښت وکړ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.newsweek.com/us-missile-defenses-heavily-depleted-shielding-israel-report-2091465|title=US missile defenses heavily depleted in shielding Israel: report|date=27 June 2025|website=Newsweek}}&lt;/ref&gt; چې بلااخره د جگړې په نهمه ورځ عملاً ميدان ته ورننوته او د ايران په درې اتومي ځايونو يې بريد وکړ.&lt;ref name=&quot;NYTimesLive20250621&quot;&gt;{{Cite news |date=21 June 2025 |title=Update from David E. Sanger |url=https://www.nytimes.com/live/2025/06/21/world/iran-israel-trump |access-date=22 June 2025 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBCLive20250621&quot;&gt;{{Cite web |date=21 June 2025 |title=Trump says US has bombed Fordo nuclear plant in attack on Iran |url=https://www.bbc.com/news/live/ckg3rzj8emjt?post=asset%3Af6daf816-8c93-4d56-bec5-b35bb8e6bb5e#post |access-date=22 June 2025 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; د '''جون په ۲۴ مه''' چې د جگړې ۱۲ مه ورځ وه، وروسته له هغې چې ايران په [[قطر]] کې د امريکا پوځي اډه  وويشته [[امریکا متحده ايالات|امريکا]] د [[قطر]] له امير څخه د ايران او اسراييلو ترمنځ د اوربند د تړون غوښتنه وکړه او د هماغې ټينگار په پايله کې دواړه خواوو اوربند وکړ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://apnews.com/article/trump-iran-israel-ceasefire-agreement-terms-b5fc5cc8a8c32b4899646130b496798a|title=A whirlwind 48 hours: How Trump's Israel-Iran ceasefire agreement came together|date=24 June 2025|website=AP News}}&lt;/ref&gt; د راپورونو له مخې دا مهال اسراييل له سختو دفاعي ستونزو سره مخ وو او غوښتل يې چې  [[امریکا متحده ايالات|امريکا]] بايد نېغ په نېغه مداخله وکړي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2025/06/20/israel-running-out-of-missile-interceptors-iran-us/84287298007/|title=Israel may run low on missile interceptors, putting US in a 'bind'|first=Cybele|last=Mayes-Osterman|date=20 June 2025|website=USA Today}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.wsj.com/world/middle-east/israel-is-running-low-on-defensive-interceptors-official-says-fd64163d|title=Exclusive &amp;#124; Israel Is Running Low on Defensive Interceptors, Official Says|first=Shelby|last=Holliday|date=18 June 2025|website=WSJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/world/story/israel-iran-conflict-air-defence-systems-arrow-missile-low-tel-aviv-iron-dome-thaad-2742543-2025-06-18|title=Israel running low on air defence, missiles can last just 10-12 days: Report|date=18 June 2025|website=India Today}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;agreeceasefire&quot;&gt;{{Cite news |date=23 June 2025 |title=Trump says Iran and Israel agree to a ceasefire |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/trump-says-iran-israel-agree-ceasefire-2025-06-23/ |access-date=23 June 2025 |work=[[Reuters]] |language=en}}&lt;/ref&gt;، خو  له اوربند څو ساعته وروسته دواړو لوريو يو بل د جگړې په غځولو او نه درولو تورن کړل.
== د ايران اسراييل جگړې ځينې کليدي ټکي ==
== د ايران اسراييل جگړې د پېښېدو لاملونه ==

=== لبنان او حزب الله ===
{{بشپړه ليکنه|لېبنان}} {{بشپړه ليکنه|حزب الله}}

=== فلسطين او غزه ===
{{بشپړه ليکنه|لېبنان}}

=== ايراني اتومي کړکېچ او اسراييلي اندېښنې===
{{بشپړه ليکنه|ايراني اتومي کړکېچ او اسراييلي اندېښنې}}

== د ايران اسراييل جگړې تلفات ==
د ايران او اسراييلو جگړه چې ۱۲ ورځې دوام يې وکړ، گڼ شمېر مالي او ځاني زيانونه يې لرل چې له هغې ډلې د ايران ۶۱۰ لس کسان په دې جگړه کې وژل شوي او څه کم ۵۰۰۰ نور ټپيان شوي، چې اسراييلي لوري ته بيا ۲۸ کسان وژل شوي.&lt;ref&gt;{{cite web
|author      = &lt;!-- not stated --&gt;
|date        = ۲۰۲۵ جون ۲۵ مه
|title       = د ایران او اسرائيل ۱۲ ورځنۍ جگړه؛ د زرگونو ټپيانو په گډون ۶۱۰ ايراني وگړي وژل شوي
|url         = https://omidradio.com/2025/06/25/%D8%AF-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%88-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84-%DB%B1%DB%B2-%D9%88%D8%B1%DA%81%D9%86%DB%8D-%D8%AC%DA%AB%DA%93%D9%87%D8%9B-%D8%AF-%D8%B2%D8%B1%DA%AB%D9%88/
|website     = اميد راډيو
}}&lt;/ref&gt;

== د ايران اسراييل جگړه او پر سيمه يې اغېزې ==
== د ايران اسراييل جگړې اړوند د نړۍ‌ هېوادونو دريځ ==

== سرچينې ==
{{لړسرچينې}}</text>
      <sha1>8x19klrawof3oesumb0cn6bik51jyiu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ناصر غلامي هوجقان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87571</id>
    <revision>
      <id>369909</id>
      <parentid>369670</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T08:03:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9543" sha1="k9ev8k4rzteajyn602ul8hhhxl1mi28" xml:space="preserve">{{Infobox person}}

'''ناصر غلامي هوجقان''' (په {{Lang-fa|ناصر غلامی هوجقان}}؛ زېږېدلی د ۱۹۷۷ کال د اپرېل په ۱، [[آبادان]]) يو ايرانی خبريال، راپور ورکوونکی، ليکوال او ورزشي مدير دی.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=د ناصر غلامي هوجقان ژوندليک|url=https://www.ilna.ir/بخش-تولید-تجارت-خدمات-32/1428247-بیوگرافی-ناصر-غلامی-هوجقان|website=ilnanews|language=fa|date=2023-12-10|access-date=2026-08-01|archive-date=2025-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20250702213512/https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%AA%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AF-%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D8%AE%D8%AF%D9%85%D8%A7%D8%AA-32/1428247-%D8%A8%DB%8C%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%BA%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%87%D9%88%D8%AC%D9%82%D8%A7%D9%86|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ناصر غلامي هوجقان؛ له خبريالۍ څخه تر عامه اړيکو پورې|url=https://www.rokna.net/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DA%A9-12/970715-%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%BA%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%87%D9%88%D8%AC%D9%82%D8%A7%D9%86-%D9%81%D8%B9%D8%A7%D9%84-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AE%D8%A8%D8%B1%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AA%D8%A7-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C|website=Roknanews|language=fa|access-date=2024-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240208032819/https://www.rokna.net/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DA%A9-12/970715-%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%BA%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%87%D9%88%D8%AC%D9%82%D8%A7%D9%86-%D9%81%D8%B9%D8%A7%D9%84-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AE%D8%A8%D8%B1%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AA%D8%A7-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C|archivedate=2024-02-08|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=د ختيځ آذربايجان د شين کيوکوشين کاراته د عامه اړيکو مسؤل وټاکل شو|url=https://www.rokna.net/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%88%D8%B1%D8%B2%D8%B4%DB%8C-8/946272-%D9%85%D8%B3%D8%A6%D9%88%D9%84-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%D8%B3%D8%A8%DA%A9-%D8%B4%DB%8C%D9%86-%DA%A9%DB%8C%D9%88%DA%A9%D8%B4%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%AA%D9%87-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%B1%D9%82%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%A8-%D8%B4%D8%AF|website=Rokna|language=fa|access-date=2024-01-24|archive-date=2024-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20240204092943/https://www.rokna.net/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%88%D8%B1%D8%B2%D8%B4%DB%8C-8/946272-%D9%85%D8%B3%D8%A6%D9%88%D9%84-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%D8%B3%D8%A8%DA%A9-%D8%B4%DB%8C%D9%86-%DA%A9%DB%8C%D9%88%DA%A9%D8%B4%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%AA%D9%87-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%B1%D9%82%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%A8-%D8%B4%D8%AF|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ناصر غلامي هوجقان څوک دی؟|url=https://www.salameno.com/news/55429803/ناصر-غلامی-هوجقان-خبرنگار-آزاد-کیست-بیوگرافی|website=salameno|language=fa|date=2022-02-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=د تبريز خبريال د غړو د بسپنې سفير شو|url=https://mehre-saba.ir/miayneh/136962|website=mehre-saba|language=fa|date=2024-01-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=له تبريزي خبريال ناصر غلامي هوجقان سره مرکه|url=http://www.ensafnews.com/455506/گفتگو-با-ناصر-غلامی-هوجقان-خبرنگار-تبر/|website=ensafnews|language=fa|date=2022-01-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=د ختيځ آذربايجان د شين کيوکوشين کاراته د عامه اړيکو مدير معرفي شو|url=https://www.farsnews.ir/azarbaijan-sharghi/news/14020918000443/مدیر-روابط-عمومی-سبک-شین-کیوکشین-کاراته-استان-آذربایجان-شرقی-معرفی-شد|website=farsnews|language=fa|date=2023-11-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=د ختيځ آذربايجان د هو کونګ فو د عامه اړيکو مسؤل وټاکل شو|url=https://avayevarzeshnews.ir/?p=26356|website=avayevarzeshnews|language=fa|date=2023-11-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=د عامه اړيکو درې د ګومارنې حکمونه صادر شول|url=http://sedaytabriz.com/%D8%B5%D8%AF%D9%88%D8%B1-%D8%B3%D9%87-%D8%AD%DA%A9%D9%85-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%A8-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B7%D9%88%D9%84-%DB%8C%DA%A9/|website=sedaytabriz|language=fa|date=2023-12-18|access-date=2026-08-01|archive-date=2023-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20231218185722/http://sedaytabriz.com/%D8%B5%D8%AF%D9%88%D8%B1-%D8%B3%D9%87-%D8%AD%DA%A9%D9%85-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%A8-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B7%D9%88%D9%84-%DB%8C%DA%A9/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

هغه د ختيځ آذربايجان ولايت د ازاد کونګ فو، هو کونګ فو، ګنګ توان، شين کيوکوشين کاراته، الپاګوت، فارسي کيک بوکسنګ، فايټر سټايل او پاور کيک بوکسنګ د ټولنو د عامه اړيکو مسؤل دی.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=د رسنيو د فعال ستاينه د ايرانيانو د غړو د بسپنې د ټولنې د سفير په توګه|url=https://farsnews.ir/azarbaijan_sharghi/1720264715444795973|website=farsnews|language=fa|date=2024-07-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=يو ژغورونکی په وروستيو شېبو کې په معجزه‌يي ډول له مرګه وژغورل شو|url=https://adinehpress.ir/%D9%86%D8%AC%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%B9%D8%AC%D8%B2%D9%87%D8%A2%D8%B3%D8%A7%DB%8C-%DB%8C%DA%A9-%D9%86%D8%AC%D8%A7%D8%AA%DA%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%B1%DA%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%AE/|website=adinehpress|language=fa|date=2024-01-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251107212233/https://adinehpress.ir/%D9%86%D8%AC%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%B9%D8%AC%D8%B2%D9%87%D8%A2%D8%B3%D8%A7%DB%8C-%DB%8C%DA%A9-%D9%86%D8%AC%D8%A7%D8%AA%DA%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%B1%DA%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%AE/|archivedate=2025-11-07|access-date=2026-08-01|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=د ختيځ آذربايجان د شين کيوکوشين کاراته د عامه اړيکو مدير معرفي شو|url=http://qalampress.ir/مدیر-روابط-عمومی-سبک-شین-کیوکشین-کارات/|website=qalampress|language=fa|date=2023-11-21}}&lt;/ref&gt;

==آثار==

===خبريالي===
هغه په ۲۰۱۲ کال کې خپله خبريالي د خبر روز، صدای تبريز، تيتربرتر، باش خبر، دارا خبر او نورو خبري رسنيو سره پيل کړه او وروسته مشهور شو.

===نور فعاليتونه===
هغه د ايران د ملي رېکارډونو د کمېټې د مشر رضايي له خوا د ۱۴۰۲ کال د عامه اړيکو د حکمونو د رېکارډ لرونکي په توګه معرفي شو او د رېکارډ حکم، مډال او نښان يې ترلاسه کړ.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=په تبريز کې يو کس په يوه کال کې د رزمي ورزشونو د عامه اړيکو درې حکمونه ترلاسه کړل|url=http://www.daranews.ir/تصاحب-سه-حکم-روابط-عمومی-ورزش-های-رزمی-د/|website=daranews|language=fa|date=2023-12-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250702204733/http://www.daranews.ir/%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AD%D8%A8-%D8%B3%D9%87-%D8%AD%DA%A9%D9%85-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%D9%88%D8%B1%D8%B2%D8%B4-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D8%B2%D9%85%DB%8C-%D8%AF/|archivedate=2025-07-02|access-date=2026-08-01|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

هغه د غړو د بسپنې د سفير او همدارنګه د شمال لوېديځ او اردبيل د سولې د کور د سفير په توګه هم وټاکل شو.

د سره مياشتې د ټولنو د ښارونو او ولايت چارواکو هم هغه د ختيځ آذربايجان د پېښو د راپور ورکولو د رېکارډ لرونکي په توګه وستايه.

هغه په ۱۴۰۳ کال کې د ولايت د غوره عامه اړيکو مسؤل هم وپېژندل شو او د ختيځ آذربايجان د ازاد کونګ فو په برخه کې يې د عامه اړيکو د غوره والي مجسمه او لوح ترلاسه کړه.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ناصر غلامي هوجقان د ختيځ آذربايجان د شين کيوکوشين کاراته د عامه اړيکو مدير وټاکل شو|url=http://sedaytabriz.com/%D9%85%D8%AF%DB%8C%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%D8%B3%D8%A8%DA%A9-%D8%B4%DB%8C%D9%86-%DA%A9%DB%8C%D9%88%DA%A9%D8%B4%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%AA/|website=sedaytabriz|language=fa|date=2023-11-21|access-date=2026-08-01|archive-date=2023-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20231218133909/http://sedaytabriz.com/%D9%85%D8%AF%DB%8C%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%D8%B3%D8%A8%DA%A9-%D8%B4%DB%8C%D9%86-%DA%A9%DB%8C%D9%88%DA%A9%D8%B4%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%AA/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==سرچينې==</text>
      <sha1>k9ev8k4rzteajyn602ul8hhhxl1mi28</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د کارن خبرې اترې:عبدالجمیل محمودخیل</title>
    <ns>3</ns>
    <id>87790</id>
    <revision>
      <id>369895</id>
      <timestamp>2026-10-16T15:00:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ښه راغلاست پیغام ورکوونکی</username>
        <id>11444</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي</comment>
      <origin>369895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="507" sha1="ewofk7etm88625alzt1lvnktjlpta0e" xml:space="preserve">{{ښه راغلئ|name=عبدالجمیل محمودخیل}}

-- &lt;span style=&quot;font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt; '''[[کارن:Af420|&lt;font color=&quot;black&quot;&gt;'''Af420''']]''' &lt;/span&gt; &lt;sup&gt;&lt;font face=&quot;MCS Quds SU normal&quot; size=&quot;3&quot;&gt;'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|&lt;font color=&quot;#69 69 69&quot;&gt;'''اړیکه''']] '''&lt;/font&gt;&lt;/sup&gt; ۱۶ اکتوبر ۲۰۲۶، گړۍ ۱۵:۰۰ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']])</text>
      <sha1>ewofk7etm88625alzt1lvnktjlpta0e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د فرایبورګ (ولسوالۍ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87791</id>
    <revision>
      <id>369912</id>
      <timestamp>2026-10-17T08:54:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>O.sediqi93</username>
        <id>16958</id>
      </contributor>
      <comment>د &quot;[[:de:Special:Redirect/revision/259281022|Regierungsbezirk Freiburg]]&quot; مخ پيل برخې په ژباړلو سره رامنځته شوی دی</comment>
      <origin>369912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="495" sha1="gb3w3smpoo4nigzeusdljc950bh8d1n" xml:space="preserve">'''د فرایبورک ولسوالۍ''' ، د '''جنوبي بادن''' په نوم هم یادېږي،  [[جرمني|د جرمني]] [[بادن ورتمبرګ|د بادن-ورټمبرګ]] ایالت د څلورو اداري ولسوالیو څخه یوه ده. دا سیمه  د ولسوالیو او ایالتي سیمییزو حکومتونو ترمنځ په [[په بېلابېلو ( ټاکل شوي او کټګورۍ شوي)|بېلابېلو برخو]] کې درجه بندي شوي دي.</text>
      <sha1>gb3w3smpoo4nigzeusdljc950bh8d1n</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>