ستورپوهنه

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ps">
  <siteinfo>
    <sitename>ويکيپېډيا</sitename>
    <dbname>pswiki</dbname>
    <base>https://ps.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D9%88%D9%85%DA%93%DB%8C_%D9%85%D8%AE</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">رسنۍ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">ځانگړی</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">کارن</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">د کارن خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ويکيپېډيا</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">د ويکيپېډيا خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">دوتنه</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">د دوتنې خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">مېډياويکي</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">د مېډياويکي خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">کينډۍ</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">د کينډۍ خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">لارښود</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">د لارښود خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">وېشنيزه</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">د وېشنيزې خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">تانبه</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">د تانبې خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">مهال‌ليک</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">د مهال‌ليک خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">چلنوال</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">د چلنوال خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">پېښه</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">د پېښې خبرې اترې</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ستورپوهنه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4786</id>
    <revision>
      <id>369941</id>
      <parentid>365828</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T00:58:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45989" sha1="91z7ezqeqv0uff87czsiqyqpo3gfl7a" xml:space="preserve">[[انځور:Crab Nebula.jpg|بټنوک|کيڼ|250px|د هبل په مټ اخيستل شوی، د ستورو يو ستر موزايک انځور]]
'''ستورپوهنه''' (چې اکثراً د '''آسټروفيزيکس''' په نامه هم يادېږي) د اسماني شيانو لکه ستوري، سيارې، لکۍ داره ستوري او د کهکشانونو په هکله د څېړنې يوه ساينسي زده کړه ده. په دې زده کړه کې د اسماني شيانو او د هغه شيانو چې د ځمکې د اتموسفير نه دباندې دي، د هغو د پېدايښت او اصل په هکله څېړنې او پېژندنې ترسره کېږي.دا زده کړه د تدريجي تکامل، فيزيک، کيميا، او د اسماني شيانو د حرکت او په همدې توگه د کايناتو د جوړښت او ودې په اړوند بحثونه کوي.
&lt;br /&gt;
ستورپوهنه يوه داسې پوهنه ده چې د پخوانيو زمانو نه دود ده او د زړو علمونو نه يو علم گڼل کېږي. که څه هم چې د ټيليسکوپ د پنځولو اړتيا ددې لامل وگرځېد چې ستورپوهنه په يو نوي ساينس بدل کړي خو د پخوانيو تمدنونو ستورپوهانو په مېتوديک ډول د شپې لخوا د اسمان کتنه ، او په همدې توگه ستورپوهنيز آرډيفکټونه هم د ډېرو پخوانيو پړاونو راپدېخوا موندل شوي دي. 

د شلمې پېړۍ نه راپدېخوا د ستورپوهنې کارپوهنيز ډگرونه په دوه څانگو وېشل شوي. يو يې ليدنيزه ستورپوهنه او بل يې د نظري ستورپوهنې څانگې دي. ليدنيزه ستورپوهنه د ډاټا په شننو او ترلاسه کولو ځيره ده چې په لويه کچه دا د فيزيک د بنسټيزو اصولو د کارولو په مرسته ترسره کېږي. نظري ستورپوهنه د کمپيوټري پرمختگ يا شننيزو مخبېلگو په مرسته د ستورپوهنيزو ځليزو او شيانو لورې رڼا اچوي. دا دوه ډگرونه يو بل سره بشپړوي، د نظري ستورپوهنې په مرسته د ليدنو پايلې او هغه ليدنې چې د نظري پايلو پخلی پرې کېږي ښه سره پېژندل کېږي. 

د تاريخ له مخې، شوقي ستورپوهانو په اهمو ستورپوهنيزو لاسته راوړنو کې ډېره ونډه درلوده، او په همدې توگه ستورپوهنه يو د هغو لږو ساينسونو څخه دی په کوم کې چې لېواله ستورپوهان يو کوانده رول د ستورپوهنيزو توکو په پېژندنه کې لوبولی شي، په ځانگړې توگه د ټرانسينټ ځليزې (transient phenomena) په ليدنې او موندنې کې. 

بايده چې د نوې ستورپوهنې او ستورپېژندنې تر مېنځ ټکني نه شو او د دغو ببېلابېلو ډگرونو تر مېنځ توپير وکړو. وروستی نومېدلی نوم، ستورپېژندنه د گروهو (عقيدو) يو غونډال دی کوم چې د انساني چارو د پېژندلو ادعا او وړاندوینې د اسماني شيانو د موقعيت او د هغو د خپلمنځي اړيکو له ليدنو وروسته رامېنځ ته کېږي. که څه هم چې دا دوه پوهنې يو گډ آر (اصل) لري، خو د دغو دواړو علمونو پوه اندي په دې باور دي چې دا دوه بېلابېلې پوهنې دي.

ستورپوهنه د نجوم علم یوه څانګه ده، چې د ستورو او نورو اسماني اجسامو د موقعیت او حرکتونو دقیق اندازه کول په کې شامل دي. سینماتیک، لمریز نظام او زموږ د کهکشان فزیکي منشا، د شیدو لارې اړوند کهکشان چمتو کوي. 

== تاریخچه ==
د ستورپوهنې تاریخچه د ستورو اړوند فهرست له تاریخچې سره تړاو لري، چې ستورپوهانو ته په اسمان کې د شته وو څیزونو په هکله منابع په لاس ورکوي؛ ترڅو وکولای شي د هغوی حرکتونه تعقیب کړي. چې دا برخه د هیپارخوس تاریخ ته ورګرځي، چې د شاوخوا ۱۹۰ م.ز کلونو په لړ کې یې د خپلو پخوانیو تیمو چاریس او اریستیلوس له فهرست څخه د ځمکې د حرکت کشف کولو لپاره کار واخیست. د دې کار په ترسره کولو سره یې د هغې ‎روښانتیا پیمانه هم پراخه کړه، چې ان تر نن ورځې پورې هم کارول کیږي. هیپارخوس Hipparchus د لږ تر لږه ۸۵۰ ستورو او د هغو د موقعیتونو اړوند یو لست ترتیب کړ. د هیپارخوس ځای ناستي بطلیموس د الماجست Almagest په نامه خپل اثر کې د ۱۰۲۲ ستورو فهرست جوړ کړ، چې د ستورو موقعیت، ځانګړنې او روښنایي یې بیانوله. &lt;ref&gt;{{cite book|first=Hans G.|last=Walter|date=2000|title=Astrometry of fundamental catalogues: the evolution from optical to radio reference frames|publisher=Springer|location=New York|isbn=3-540-67436-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;p. 110, Kanas 2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Star maps: history, artistry, and cartography|first=Nick|last=Kanas|publisher=Springer|date=2007|page=109|isbn=978-0-387-71668-8}}&lt;/ref&gt;

په لسمه پېړۍ کې، عبدالرحمن الصوفي د ستورو په هکله ځینې مشاهدې ترسره کړې او د ستورو موقعیت، شدت او رنګ یې بیان کړ. سربېره پر دې، هغه د هر ستوري لپاره ځینې انځورونه چمتو کړل، چې د ثابتو ستورو په نامه خپل کتاب کې یې ښودلي دي. ابن یونس د یو لوی اسطرولاب په کارولو سره، چې نږدې ۱.۴ متره قطر یې درلود د ډېرو کلونو لپاره د لمر د موقعیت په موخه له ۱۰،۰۰۰ نه زیات مدخلونه لیدلي و. د کسوف یا سپوږمۍ په هکله د هغه مشاهدې څو پېړۍ وروسته د سپوږمۍ د حرکت په برخه کې د سایمون نیوکمب په څېړنو کې وکارول شوې، حال دا چې د مشتري او زحل سیارې د حرکتونو په هکله د هغه نورې مشاهدې د البروج دایرې انحراف او د زحل او مشتري اړوند نابرابرۍ الهام بښونکې او هڅوونکې وې. په پنځلسمه پیړۍ کې د الغ بیګ په نامه تیموري ستورپوه د زیج سلطاني په نامه اثر تالیف کړ، چې په هغه کې یې ۱۰۱۹ ستوري فهرست کړل. &lt;ref&gt;{{cite book|chapter=Astrometry|title=History of astronomy: an encyclopedia|first=John|last=Lankford|publisher=[[Taylor &amp; Francis]]|date=1997|page=[https://archive.org/details/historyofastrono00john/page/49 49]|isbn=0-8153-0322-X|chapter-url-access=registration|chapter-url=https://archive.org/details/historyofastrono00john/page/49}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://adsabs.harvard.edu/full/1895AJ.....15..113L|title=Great Inequalities of Jupiter and Saturn|bibcode=1895AJ.....15..113L}}&lt;/ref&gt;

تیکو براهه Tycho Brahe په ۱۶ ز پېړۍ کې یو شمېر پرمختللي وسایل، لکه لوی دیوالونه د ستورو د موقعیت اندازه کولو لپاره د مخکې په پرتله له ډیر پرمختګ سره د ۱۵ تر ۳۵ الکتریکي قوس په دقت سره وکارولو. تقي الدین د قسطنطنیې په څارګره برخه یا رصدخانه کې په سمه توګه د ستورو عروج او پورته کېدو اندازه د هغه «څارونکي ساعت» په کارولو سره اندازه کړه، چې خپله یې اختراع کړی وه. کله چې تلسکوپونه دود شوو، د دایرو تنظیم د اندازه نیونو سرعت زیات کړ. &lt;ref&gt;{{cite book|title=Fundamentals of Astrometry|first1=Jean|last1=Kovalevsky|first2=P. Kenneth|last2=Seidelmann|publisher=[[Cambridge University Press]]|date=2004|pages=2–3|isbn=0-521-64216-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tekeli&quot;&gt;{{cite encyclopedia|first=Sevim|last=Tekeli|title=Taqi al-Din|date=1997|encyclopedia=Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures|publisher=[[Kluwer Academic Publishers]]|isbn=0-7923-4066-3|url=https://www.springer.com/philosophy/philosophy+of+sciences/book/978-1-4020-4425-0}}&lt;/ref&gt;

جیمز برادلي په لومړي ځل په ۱۷۲۹ ز کال کې هڅه وکړه، ترڅو د ستورو د منظرې او پراخوالي اختلاف اندازه‌ګیري کړي. د تلسکوپ لپاره د ستورو حرکت بیخي کم و؛ خو هغه یې پر ځای د رڼا انحراف او د محور انحراف کشف کړ. په ۱۸۰۷ ز کال کې د ۳۲۲۲ ستورو په هکله د هغه فهرست لیکل د عصري ستورپوهنې پلار فردریش بېسل په وسیله اصلاح شو. هغه د ستوري د منظرې اړوند اختلاف یا پارلاکس لومړۍ اندازه ګیري ترسره کړه: د غبرګو یا د بائنري ستوري لپاره ۰،۳ ثانیې قوس او ۶۱ د سیګني لپاره.

دا چې اندازه نیونه یې ډېره ستونزمنه وه، د ۱۹مې پېړۍ تر پایه یوازې د ستورو اړوند شاوخوا ۶۰ منظرې یا ستوري پارلاکسونه ترلاسه شوي و، چې تر ډېره د فیلاري مایکرو متر په کارولو سره ترسره کېده. ستور پېژندونکو د نجومي عکاسۍ اړوند پاڼو په کارولو سره د شلمې پېړۍ په لومړیو کې دا بهیر ګړندی کړ. په ۱۹۶۰ ز لسیزه کې د صفحې اړوند د اندازه ګیرۍ اتوماتو ماشینونو او پېچلو کمپیوتري تکنالوژیو د ستورو اړوند لیستونو د اغېزمنې تالیف او راټولولو امکان برابر کړ. د اسمان کارت Carte du Ciel په نامه پروژه، چې د ستورو د نقشې اخیستلو ودې لپاره د نولسمې پېړۍ په وروستیو کې پیل شوه پای ته ونه رسیده؛ خو عکاسي یې د ستورو د ارزونې په یو عام او مروج تخنیک بدله کړه. په ۱۹۸۰ ز لسیزه کې له چارج سره یوځای شوې وسیلې (CCDs) د فوتوګرافیک پلیټونه یا انځوریزو صفحو ځای ناستې شوې او نظری ناڅرګندتیا یې یو مليلارک ثانیې ته راټیټه کړه. دې ټیکنالوژۍ نجوم یا ستورپوهنه ارزانه کړه او د اماتور یا شوقي لیدونکو لپاره یې لاره پرانیسته. &lt;ref&gt;[http://cdsweb.cern.ch/record/1107461 CERN paper on plate measuring machine] USNO StarScan&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;H.H. Turner, 1912 ''The Great Star Map, Being a Brief General Account of the International Project Known as the Astrographic Chart'' (John Murray)&lt;/ref&gt;

په ۱۹۸۹ ز کال کې د اروپا د فضايي ادارې د Hipparcos سپوږمکۍ ستورومیتري یا د ستورو اندازه کول مدار ته یوړه، چې هلته په کمه اندازه د ځمکې میخانیکي ځواکونو او د هغې اړوند اتموسفیر تر اغېز لاندې راغله. Hipparcos چې له ۱۹۸۹ز کال نه تر ۱۹۹۳ ز کاله پورې یې کار کاوه، د مخکنیو نوري تلسکوپونو په پرتله یې اسمان کې ګڼ شمېر کوچنۍ او لویې زاویې اندازه ګیري کړې. د ۴ کلنې دورې په لړ کې یې د ۱۱۸،۲۱۸ ستورو موقیعتونه، منظروي اختلاف او مناسب حرکتونه په بې سارې دقت سره وټاکل. یو نوی تایکو کتالوګ «Tycho Catalogue» د ۱،۰۵۸،۳۳۲ ستورو یو ډیټابیس په ۲۰ ـ ۳۰ ماس (میلیارده ثانیه) کې راټول کړ. همدارنګه د ۲۳،۸۸۲ دوه دانه یي او څو دانه یي ستورو او د ۱۱،۵۹۷ متغیره ستورو لپاره نور اضافي کتالوګونه د Hipparcos د ماموریت په لړ کې راټول شول. په ۲۰۱۳ ز کال کې د ګایا سپوږمکۍ وتوغول شوه او د Hipparcos  دقت یې زیات او ښه کړ. په دې برخه کې دقت او کره والی یې د ۱۰۰ له ضریب سره لا ښه شو او د یو میلیارد ستورو نقشه اخیستو امکان یې برابر کړ. نن ورځ USNO-B1.0 هغه لیست ده، چې ډېر کارول کېږي، داسې لیست دی، چې په ټول اسمان کې له یو میلیارد نه ډېرو ستورو او د هغو اړوند اجرامو لپاره حرکتونه، موقعیتونه شدت او نورې ځانګړنې تعقیب او بیانوي. د تېرو ۵۰ کلونو په لړ کې شاوخوا ۷،۴۳۵ عدده د اشمېت کېمرو اړوند صفحې د اسمان بېلابېلو ارزونو لپاره کارول شوي دی، چې USNO-B1.0 ډېټاوې او معلومات تر ۰،۲ ثانیې قوس اندازې پورې دقیق کوي.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Staff|date=27 February 2019|url=http://www.rssd.esa.int/index.php?project=HIPPARCOS|title=The Hipparcos Space Astrometry Mission|publisher=[[European Space Agency]]|access-date=2007-12-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Carme Jordi|date=2019|url=https://www.pourlascience.fr/sd/astronomie/gaia-la-premiere-carte-3d-de-la-voie-lactee-17758.php|title=Gaia : the first 3D map of the milky way|publisher=pourlascience.fr|access-date=27 January 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Jatan Mehta|date=2019|url=https://thewire.in/the-sciences/from-hipparchus-to-gaia-the-story-of-finding-our-place-among-billions-of-stars|title=From Hipparchus to Gaia|publisher=thewire.in|access-date=27 January 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first=Jean|last=Kovalevsky|date=1995|title=Modern Astrometry|url=https://archive.org/details/modernastrometry0000kova|url-access=registration|publisher=Springer|location=Berlin; New York|isbn=3-540-42380-X}}&lt;/ref&gt;

== د کارولو طریقې / غوښتنلیکونه ==
د ستورپوهانو لپاره د هغوی د مشاهداتو اړوندو راپورونو ورکولو په موخه د مرجع یو چوکاټ چمتو کولو د بنسټیز فعالیت سربیره، د ستورو ارزونې یا ستور میتري د ځینو برخو لکه اسماني میخانیکونو، د ستورو اړوند دینامیک، او کهکشاني ستورپوهنې لپاره هم ډېر اړین او بنسټیز دی. په مشاهدوي ستورپوهنه کې نجومي تخنیکونه د ستورو اړوندو اجرامو په پیژندلو کې د دوی د ځانګړو حرکتونو سره مرسته کوي. دا وسیله د وخت ساتلو لپاره ده، ځکه چې UTC په اصل کې اټومي وخت دی، چې د کره ستورپوهنې اړوند کره مشاهداتو په کارولو سره د ځمکې له خوځښت سره همغږې شوې ده. د ستورو ارزونه یا ستورمتري د کیهاني فاصلې په برخه کې یو مهم ګام دی، ځکه چې د واټن اټکل او تخمین د شیدو اړوند لارې ستورو لپاره د منظرې او ساحې په تړاو اختلاف رامنځته کوي. 

همدارنګه ستورپوهنه یا Astrometry د دې لپاره هم کارول شوې، ترڅو د غیر شمسي سیارو کشفولو اړوند ادعاګانو ملاتړ وکړي، چې وړاندیز شوې سیارې په اسمان کې د خپلو اصلي ستورو په ټاکلي او څرګند موقعیت کې د سیسټم د ډله ییز مرکز شاوخوا د دوه اړخیزو مدارونو له امله رامنځته کیږي. د ستورو سنجش یا ارزونه او یا هم ستور متري په فضایي ماموریتونو کې ډیر دقیق مورد دی، چې د ځمکې د اتموسفیر اړوند تحریفوونکو اغېزو په وسیله نه اغیزمن کیږي. د ناسا NASA پلان شوي سپیس انټرفیرومیتري ماموریت (SIM PlanetQuest، چې اوسمهال لغوه شوی ده) د ستورومیټریک له تخنیکونو نه کار اخیسته، ترڅو په دې توګه د ځمکې سیارې کشف کړي، چې شاوخوا ۲۰۰ یا تر دې زیاتې نېږدې شمسي ډوله ستوري و. د اروپا فضایي ادارې ګایا ماموریت، چې په ۲۰۱۳ ز کال کې پیل شو، د ستورو په سرشمېرنه کې له نجومي تخنیکونو نه کار اخلي. د شمسي نظام ورهاخوا موجوده ستورو exoplanets د پېژندنې سربېره له هغو څخه د اړوندو ستورو د جرم یا اجزاو ټاکلو لپاره هم کار اخیستل کېدای شي.&lt;ref&gt;Nature  462, 705 (2009) 8 December 2009 {{doi|10.1038/462705a}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Gaia/Infant_exoplanet_weighed_by_Hipparcos_and_Gaia|title=Infant exoplanet weighed by Hipparcos and Gaia|date=20 August 2018|access-date=21 August 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.esa.int/esaSC/120377_index_0_m.html|title=ESA - Space Science - Gaia overview}}&lt;/ref&gt;

نجومي اندازه نیونې د اسماني میخانیکونو په برخه کې د ځینې ماډلونو محدودولو لپاره د ستورو اړوند فزیکپوهانو په وسیله کارول کېږي. د ستورو د تپ اړوند سرعت په اندازه کولو سره کولای شو د سوپرنووا چاودونو په غیر متناسب محدودیت کې ځینې محدودیتونه ولګوو. همدارنګه، په کهکشان کې د تیارې مادې د وېش ټاکلو لپاره استرومیټریک پایلې کارول کیږي.

== ارقام / احصایې ==
د ستورو د ارزونې یا ستورومیټري بنسټیز اړخ د تېروتنې سمول دي. یو شمېر بېلابېل لاملونه د ستورو موقعیتونو په اندازه کولو کې د غلطیو د رامنځته کېدو لاملېږي، لکه د اتموسفیر شرایط، په وسایلو کې نیمګړتیاوې او د څارونکو یا د اندازه نیونې اړوندو وسایلو له امله غلطۍ او... ډېری دا غلطۍ یا تېروتنې د بېلابېلو تخنیکونو په وسیله کمېدای شي، لکه د وسایلو د ښه کولو او معلوماتو ته د خسارې له لارې، بیا پایلې د احصایوي میتودونو په کارولو سره تحلیل کیږي، ترڅو د ډیټا اټکلونو او غلطۍ اړوند سلسلې محاسبه شي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Kovalevsky|first=Jean|url=https://archive.org/details/modernastrometry0000kova|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/modernastrometry0000kova/page/166 166]|quote=error correction astrometry.|title=Modern Astrometry|date=2002-01-22|publisher=Springer Science &amp; Business Media|isbn=978-3-540-42380-5|language=en}}&lt;/ref&gt;

== د كائناتو پېداېښت (بگ بېنگ) ==
د كائناتو د [[پېداېښت]] په اړه چې د ستورپېژندونكيو پوهانو كومه [[نظريه]] وړاندې كړې كومه چې نن د ټولو په نزد د منلو وړ ده، او هغه [[نظريه]] چې دا كائنات د يوې لوې چاودنې (بگ بېنگ) په [[نتيجه]] كې منځته راغلي. ددې نظريې تائيد تر څو پېړيو پورې د ستورپېژندونكيو پوهانو د تجربو او لرليدو څخه د لاسته راوړنو له پاېلو څخه هم ؤ. د لوى چاودنې نظريې سره سم دا كاېنات په لومړي سر كې د ناټاكلې شكل په لرلو سره د يوه ستر كاڼي (Primary Nebula) په څېر وه. 

بيا د يوې سترې چاودنې (secondaray separation) په [[نتيجه]] كې كهكشانونه راپېدا شول. او دا كهكشانونه نور زيات ووېشل شول، چې لدې وېش څخه بيا [[ستورې]]، سيارې، [[لمر]] او [[سپوږمۍ]] راپېدا شول. 
د كاېناتو [[پېدېښت] په يوه ځانگړي او له [[عقل] څخه وتلي ډول سره شوې. ددې كاېناتو [[پېداېښت]] په خپلسرې ډول له شونياوو څخه وتلې. 
[[قرآن|قرآن كريم]] د كاېناتو د پېداښت راز په داسې راښكاره كوي: 
** ژباړه: آيا كاپرانو پدې خبره غور او فكر ندې كړې چې (لومړې مو) [[اسمان]] او [[زمكه]] (سره) يو ځاى (نښتي) ول، بيا موږ سره جلا جلا كړل.( القرآن، ۳۰-۲۱)

د قرآن كريم ددې [[آيت]] او د لوې چاودنې د نظريې ترمنځ چې كوم همغږي او يوشانته والې ليدل كېږي د هغې رد په هېڅ ډول ناشونې دى. دا څرنگه كېداى شي چې ۱۴ پېړۍ مخكې د عربو په صحرا كې  داسې يو كتاب بياموندل شي چې داسې يوه رېښتوني ساېنسي حقيقت  پكې موجود وي.

== د گېس ستر غونډارې ==
د كهكشانو له [[پېداېښت]] څخه مخكې د [[گېس]] يو ستر غونډارې:
ستورپېژندونكي پدې گروهه دي چې په كون د كهكشانونو منځته راتلو څخه مخكې دا كون ټول له سره د [[گېس]] په څېر ول، يانې له كهكشانونو څخه مخكې دا كون د يوه ستر گېسي غونډارو يا ورېځو په څېر ؤ. او يا ددې مادې لپاره د [[گېس]] څخه د دوړو كلېمه استعمالول لږ څه ښه راځي، (يانې يوه غېر متشكله دوړو په څېر). 
د كون دې شكل ته [[قرآن كريم]] په لاندې [[آيت]] كې داسې اشاره كوي او د (دخان) كلېمه يې راوړې چې د دوړې يا دود په مانا راځي:

* '''ژباړه''': ''بيا هه د [[اسمان]] اړخ ته پام وړ، كوم چې په هغه وخت كې يوه دوړه وه. هغه [[اسمان]] او زمكې ته وويل: (موجود شئ، كه چېرې ستاسو غواړئ او يا نه غواړئ. دواړو وويل: موږ راغلو امر منونكيو په څېر). (القرآن، ۱۱-۴۱)''
وگورئ [[قرآن كريم]] يو بل بيان د (بگ بېنگ) له نظريې سره يوشانوالې.  آيا دا رېښتيا د محمد صلى الله عليه وسلم له [[پېداېښت]] څخه مخكې چاته مالوم ول؟ نو بيا ددې ستر ساېنسي حقيقت كومه بله ذريعه كېدا شي؟ (د بگ بېنگ [[نظريه]] د تېر نږدې وخت ده، خو [[قرآن كريم]] دا حقيقت ۱۴ پېړۍ مخكې بيان كړې دى.

== د ستورو ترمنځ څه دي؟ ==
په لومړي سر كې داسې گومان كېده چې د منظمو فلكي نظامونو څخه اخوا خلا بېخي تشه ده، مگر نن سبا ساېنسي ستورپېژندونكي دې پاېلې ته ورسېدل چې د ستور ترمنځ داسې يوه ماده شته چې د پل (bridge) په څېر دى او دې مادې ته يې د پلازما نوم وركړ. دا ماده په بشپړ ډول سره اوسپنه كړاى شوې (ionized) [[گېس]] لرونكې ده. پدې ماده كې په مساوي ډول منفي چارچ لرونكي خپلواك الكترونونه او مثبت چارچ لرونكي  برقي پاڼې (Ions) موجودې دي. پلامزما ته كله كله د مادې څلورم حالت هم وايي. ( د مادې درې مشهور حالتونه دي: جامد، ماېع او [[گېس]]). څښتن تعالى د [[قرآن كريم]] په لاندې [[آيت]] كې د ستورو ترمنځ تشه كې د موجودې مادې په اړه داسې فرمايي:
** ژباړه: (هغه چا چې په ۶ ورځو كې [[زمكه]] او [[اسمان]] او هرهغه څه پېدا كړل، چې د [[اسمان]] او زمكې ترمنځ وي. القرآن، ۵۹-۲۵). 

== [[زمكه]] گرده ده ==
له لومړيو وختو كې خلكو دا گومان كاوه چې [[زمكه]] هوار ده، او ددې لپاره به يې د لرې واټن له سفر كولو څخه ځانونه ژغورل، چې نه چېرې د زمكې په ختمېدو سره د هغې له لمنو څخه لاندې ونه لوېږي.  فرانسس ډرېك لومړنې كس ؤ چې په ۱۵۹۷زېږيز كال كې يې په بحري بېړۍ كې د زمكې گردچاپېره سفر وكړ، او دا يې په زبات ورسوله چې [[زمكه]] په اصل كې گرده ( كروي) ده.

== وييپوهنه ==
ستورپوهنې ته په انگرېزي ژبه ''astronomy'' وايي او دا '''د ستورو قانون''' په مانا ده. همدا ويي په اصل کې د يوناني ژبې د وييکې αστρονομία, ''آسټرونوميا''، نه راوتلې چې άστρον (''آسټرون''، يعنی &quot;ستوری&quot;) او νόμος (''نوموس''، يعنی &quot;د نومونو قانون&quot;) مانا لري.

=== د &quot;ستورپوهنې&quot; او &quot;آسټروفيزيکس&quot; د وييونو کارونه ===

په ټولگړي توگه، دواړه نومونه، هم د &quot;آسټرونومي&quot; او يا هم د &quot;آسټروفيزيکس&quot; اصطلاحگانې د ستورپوهنې د مضمون لور ته اشاره کوي.&lt;ref name=&quot;scharrinhausen&quot;&gt;{{cite web
  | title=Curions Abouit Astronomy: What's the difference between astronomy and astrophysics?
  | url=http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=30
  | author=B. Scharringhausen
  | accessdate=۲۰۰۷-۰۶-۲۰
  | archiveurl=https://web.archive.org/web/20070609102139/http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=30
  | archivedate=2007-06-09
  | url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;odenwald&quot;&gt;{{cite web
  | title=Archive of Astronomy Questions and Answers: What is the difference between astronomy and astrophysics?
  | url=http://www.astronomycafe.net/qadir/q449.html
  | author=S. Odenwald
  | accessdate=۲۰۰۷-۰۶-۲۰}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pennstateerie&quot;&gt;{{cite web
  | title=Penn State Erie-School of Science-Astronomy and Astrophysics
  | url=http://www.erie.psu.edu/academic/science/degrees/astronomy/astrophysics.htm
  | accessdate=۲۰۰۷-۰۶-۲۰}}&lt;/ref&gt;  د يو کره سيند (قاموس) د پېژند له مخې، &quot;ستورپوهنه&quot; يا &quot;آسټرونومي هغې پوهې ته وايي چې د زمکې د اتموسفير نه دباندې د مادې او نورو اسماني شيانو د کتنو او پېژندلو سره سره د هغوی د فيزيکي او کيميايي ځانگړتياو په هکله څېړنې او بحثونه کوي.&quot;&lt;ref name=&quot;mw-astronomy&quot;&gt;{{cite web
  | title=Merriam-Webster Online
  | work=Results for &quot;astronomy&quot;.
  | url=http://www.m-w.com/dictionary/astronomy
  | accessdate=۲۰۰۷-۰۶-۲۰}}&lt;/ref&gt;او د &quot;آسټروفيزيکس&quot; کلمه &quot;د ستورپوهنې هغې څانگې ته وايي کوم چې د فلکي شيانو او ځليزو (فېنامېنا) د فيزيکي ځانگړنو، خاصيتونه او د هغوی خوځنده کړنو په هکله څېړنې کوي او همدغو ځانگړنو پورې اړونده پوښتنو ته ځواب وايي.&quot;&lt;ref name=&quot;mw-astrophysics&quot;&gt;{{cite web
  | title=Merriam-Webster Online
  | work=Results for &quot;astrophysics&quot;.
  | url=http://www.m-w.com/dictionary/astrophysics
  | accessdate=۲۰۰۷-۰۶-۲۰}}&lt;/ref&gt;  په ځينو ځاينو کې، لکه د [[فرانک شو]] د کتاب '''''فيزيکي کاينات''''' په پېژندگلوي کې راغلي چې، &quot;ستورپوهنه&quot; د يو موضوع د کيفيتي زده کړو په راپېژندلو کې کارېږي خو &quot;آسټروفيزيکس&quot; بيا پر فيزيک مبنا د يو موضوع د بڼې په پېژندنه کې کارېږي.&lt;ref name=&quot;shu۱۹۸۲&quot;&gt;{{cite book
  | author = F. H. Shu
  | title = The Physical Universe
  | url = https://archive.org/details/physicaluniverse00shuf
  | publisher = University Science Books
  | date = ۱۹۸۲
  | location = Mill Valley, California
  | id = ISBN ۰-۹۳۵۷۰۲-۰۵-۹}}&lt;/ref&gt;  خو د هر څه سره سره، دا چې نوې ستورپوهنيزې څېړنې د فيزيک اړونده سکالوگانو سره سروکار لري، نو په همدې توگه نوې ستورپوهنه هم بايد آسټروفيزيکس يا ستورپږنپوهنه وبللای شي.&lt;ref name=&quot;scharrinhausen&quot;/&gt;  بېلابېلې څانگې چې په همدې موضوع څېړنې ترسره کوي، کېدای شي د &quot;ستورپوهنې&quot; او &quot;ستورپږنپوهنې&quot; اصطلاحگانې وکاروي او دا هم څه نا څه د دغه حقيقت پخاطر چې يوه څانگه په تاريخي توگه د فيزيک د څانگې سره څومره پر کار اخته ده.&lt;ref name=&quot;odenwald&quot;/&gt; د ستورپوهنې ډېری کارپوهان په اصل کې د فيزيک بريليک لري.&lt;ref name=&quot;pennstateerie&quot;/&gt;  آن ساينسي رسنۍ [[آسټرونومي اېنډ آسټروفيزيکس]] هم د دغو اصطلاحگانو د ناڅرگندتوب په ډاگه کولو يوه هڅه کړې.

== تاريخ ==
{{آرنی|د ستورپوهنې تاريخ}}
{{دا هم وگورۍ|زړه ستورپوهنه}}

=== پوهنيز بدلون ===

== ستورپوهنيزې کتنې ==

=== د مالوماتو د راغونډولو چلندلار ===
{{آرنی|Observational astronomy}}
=== ستورپوهنه او اسماني تخنيکونه ===
{{آرنی|آسټرومېټري|Celestial mechanics}}
== د ستورپوهنې څانگې ==
==== راډيو ستورپوهنه ====

==== د اکس وړانگې ستورپوهنه ====
==== د گاما وړانگې ستورپوهنه ====

==== لمريزه ستورپوهنه ====
{{آرنی|لمر}}
==== د سيارو ساينس ====
{{آرنی|Planetary science|Planetary geology}}
==== ستوريزه ستورپوهنه ====
==== کهکشاني ستورپوهنه ====
{{آرنی|کهکشاني ستورپوهنه}}
==== د کهکشانو دباندې ستورپوهنه ====
{{آرنی|Extragalactic astronomy}}
=== مېنځپوهنيزې زده کړې ===
{{آرنی|کاسموکيميا}}
د ستورپوهنې او ستورپېژندنې پرمختگ يوه بله اهمه مېنځپوهنيزه ډله رامېنځ ته کړې چې د ساينس د نورو ډگرونو سره تړاو پېدا کوي. دا څانگې دا دي:
* [[ستورژونپوهنه]]: په کايناتو کې د ژونپوهنيزو غونډالونو د پېښو او تجريدي بشپړتابه زده کړه.
* [[ارکيوستورپوهنه]]: په فرهنگي ډگر کې د لرغونې دوديزې ستورپوهنې زده کړه ده چې د لرغونپوهنې او وگړپوهنې د ثبوتونو په شننه کې رامېنځ ته شوې.
* [[ستورکيميا]]: په تشيال کې د موندل شويو کيميايي توکو په اړه زده کړه ده چې اکثراً د ماليکيولي گازونو، د هغوی د جوړېدو، د هغوی د تعاملونو او له منځه تللو په اړه بحثونه کوي. دا چې له نوم نه يې هم څرگندېږي دا زده کړه د ستورپوهنې او کيميا تر مېنځ رامېنځته شوی ډگر دی.

== ناڅانگييزه ستورپوهنه ==
{{آرنی|ناڅانگييزه ستورپوهنه}}
[[انځور:Telescope trailer 22.jpg|کيڼ|thumb|300px|لېواله ستورپوهان کولای شي خپل اوزارونه پخپله جوړ کړي، دوی د ستورو د څارنو په خاطر ځانگړې مېلمستياوې او غونډې هم لمانځي چې يو له دغو نه يې سټېلافېن دی.]]
نژدې ټول آماتوره ستورپوهان، په خپلو لاسو جوړو تلسکوپونو د اسماني اجرامو کتنه ترسره کوي. اکثراً د دوی ټولو يو عام هدف وي او هغه د سپوږمۍ، د سيارو، د ستورو، او لکۍ لرونکو ستوريو، د ستوريزو بارانونو او د تشيال په ژوره کې د نورو اسماني اجرامو لکه د ستورو واښکي، کهکشانونه او سحابيانو ليدنې دي. د آماتورې ستورپوهنې يوه څانگه تشياليزه انځورگري ده چې په دغه څانگه کې يو آماتوره ستورپوه په شپه کې د اسمان انځورونه اخلي. د دغو آماتورانو هڅې دا وي چې د اسماني اجرامو د ليدنې په وخت کې ځانگړی تبحر لاس ته راوړي او د خپلو ځاني لېوالتياو د پام ساتلو سره د خپل د ليدنې کړنې تر يو حده کارپوهنيزې کړي.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.amsmeteors.org/ | title = The Americal Meteor Society | accessdate = 2006-08-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | first=Jerry  | last=Lodriguss | url=http://www.astropix.com/ | title = Catching the Light: Astrophotography | accessdate = 2006-08-24 }}&lt;/ref&gt;

ډيري آماتوران خپلې کتنې د ليدوړ څپو په مرسته ترسه کوي، خو يوه وړه ډله بيا د ليدوړ نه دباندې نورې لارې هم په کار اچوي. چې په دغو کې د ټيټ سور فلټرونه په خپلو ټلسکوپونو کې او همدا شان راډيويي ټيليسکوپونه کاروي. د اماتوره راډيويي ستورپوهنې يو مخکښ کارل جانسکي وه چې د ۱۹۳۰ لسيزې کې يې د اسمان په څارنه کې راډيويي څپې کارولې. يو گڼ شمېر اماتوره ستورپوهان په کور کې جوړ شوو ټيليسکوپونو او يا هم د راډيويي ټيليسکوپونو نه چې د ستورپوهنيزې څېړنې لپاره جوړ شوي وي، کار اخلي او د نورو اماتوره ستورپوهانو لپاره يې هم د کارولو لپاره ږدي (د ساري په توگه يو مايلي ټيليسکوپ).&lt;ref&gt;{{cite web | author=F. Ghigo | date = 2006-02-07 | url=http://www.nrao.edu/whatisra/hist_jansky.shtml | title = Karl Jansky and the Discovery of Cosmic Radio Waves | publisher = National Radio Astronomy Observatory | accessdate = 2006-08-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.users.globalnet.co.uk/~arcus/cara/ | title = Cambridge Amateur Radio Astronomers | accessdate = 2006-08-24 }}&lt;/ref&gt;

اماتوره ستورپوهان د ستورپوهنې په ساينس کې جوړېدونکې ونډې لري. دا يو د هغو څانگو نه ده چې اماتوره ستورپوهان په دې څانگه کې د اهمو لاسته راوړنو لامل گرځي. هغوی د عدسيو په کچ و مېچ کې برخه اخيستلی شي او همدا ډول کچ و مېچ په مدارونو کې د وړو سيارو په اصلاح کولو کې کارېږي. اماتوره ستورپوهان د لکۍ لرونکو ستورو کې هم يوه رغونکې ونډه لري او په ترتيب سره د متغيرو ستورو کتنې هم کوي. په گڼيالي تخيک کې پرمختگونو اماتورو ستورپوهانو ته نورې اسانتياوې برابرې کړي او د همدغه تخيک په مرسته د ستورپوهنيزې انځورگرۍ ډگر هم پراخ شوی او ښکاره برياليتوبونه يې لاس ته راوړي.
&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.lunar-occultations.com/iota/iotandx.htm | title = The International Occultation Timing Association  | accessdate = 2006-08-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://cfa-www.harvard.edu/ep/comet/comet6.html | title = Edgar Wilson Award | publisher = Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics | accessdate = 2006-08-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.aavso.org/ | title = American Association of Variable Star Observers | publisher = AAVSO | accessdate = 2006-08-24 }}&lt;/ref&gt;

== په ستورپوهنه کې لويې پوښتنې ==
که څه هم چې په ستورپوهنه کې د طبيعت او د کايناتو د منځپانگې او جوړښت د ښه پوهاوي او پېژندلو هڅې شوي خو لا تر اوسه پورې گڼ شمېر پوښتنې بې ځوابه زموږ مخې ته پرتې دي. کيدای شي چې داسې بې ځوابه پوښتنو ته ځواب وييل د نوو اوزارونو د جوړښت او په فيزيک کې د نوو نظرياتو او تجربو لاسته راوړنو ته اړ وي.
* آیا [[خاورينې سيارې]] د نورو ستورو (د لمر نه پرته) په شاوخوا کې هم شتون لري؟ ستورپوهانو د لويو ستورو او د هغوی په شاوخوا کې د نورو جسمونو په شتون ډاډه دي. نو په همدې خاطر د وړو خاورينو سيارو شتون هم يو احتمالي نظر دی.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://origins.stsci.edu/under/planets.shtml | title = Origins: Are There Other Earth-like Planets? | publisher = NASA Origins Education Forum | language = English | accessdate = ۲۰۰۶-۰۸-۱۲ | تاريخ الأرشيف = 2007-07-05 | مسار الأرشيف = https://web.archive.org/web/20070705002334/http://origins.stsci.edu/under/planets.shtml | url-status = dead | خونديځ نېټه = 2007-07-05 | خونديځ تړی = https://web.archive.org/web/20070705002334/http://origins.stsci.edu/under/planets.shtml | خونديځ-تړی = https://web.archive.org/web/20070705002334/http://origins.stsci.edu/under/planets.shtml | archive-url = https://web.archive.org/web/20070705002334/http://origins.stsci.edu/under/planets.shtml }}&lt;/ref&gt;

* آیا د کايناتو په نورو سيمو کې [[زمکنی ژوند]] شته؟ يا په ځانگړې وينا آیا انسان د کايناتو په نورو کورو کې هم ژوند کوي؟ که داسې وي، نو د فرمي تناقض لپاره تشريح څه شی ده؟ په بل ځای کې د ژوند شتون يو ډېر اهم ساينسي او فلسفي دلايل لري. &lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.astrobio.net/news/article236.html | title = Complex Life Elsewhere in the Universe? | publisher = Astrobiology Magazine | language = English | accessdate = ۲۰۰۶-۰۸-۱۲ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.bigear.org/vol1no2/sagan.htm | title = The Quest for Extraterrestrial Intelligence | publisher = Cosmic Search Magazine | language = English | accessdate = ۲۰۰۶-۰۸-۱۲ }}&lt;/ref&gt;
* جنس [[توکی]] او [[اېنرژی]] له کومه ده؟ ددې ربړې پوهېدنه، د تکامل او د هغه د لاملونو او سببونو  پېژندنه يې ډېره گټوره ده خو لا تر اوسه پورې موږ د دې ربړې په اړه هېڅ هم نه پوهېږو. &lt;ref name=&quot;physics questions&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.pnl.gov/energyscience/01-02/11-questions/11questions.htm | title = ۱۱ Physics Questions for the New Century | publisher = Pacific Northwest National Laboratory | language = English | accessdate = ۲۰۰۶-۰۸-۱۲ | تاريخ الأرشيف = 2006-02-03 | مسار الأرشيف = https://web.archive.org/web/20060203152634/http://www.pnl.gov/energyscience/01-02/11-questions/11questions.htm | url-status = dead | خونديځ نېټه = 2006-02-03 | خونديځ تړی = https://web.archive.org/web/20060203152634/http://www.pnl.gov/energyscience/01-02/11-questions/11questions.htm | خونديځ-تړی = https://web.archive.org/web/20060203152634/http://www.pnl.gov/energyscience/01-02/11-questions/11questions.htm | archive-url = https://web.archive.org/web/20060203152634/http://www.pnl.gov/energyscience/01-02/11-questions/11questions.htm }}&lt;/ref&gt;
* ولې کاينات رامېنځ ته شول؟ د بېلگې په توگه ولې فيزيکي ثابتونه داسې په غور او دقت سره تنظيم شوي چې د ژوند د شتون ضمانت کوي؟ آيا داسې کېدای شي چې دا د طبيعي کيهاني ټاکنې يوه پايله وي؟ داسې څه وه چې د کيهاني خورېدنې سبب شول چې زموږ همډوله کاينات يې رامېنځ ته کړ؟&lt;ref&gt;{{cite web
 | url = http://www.meta-library.net/cq-wein/index-frame.html
 | title = Was the Universe Designed?
 | publisher = Counterbalance Meta Library
 | accessdate = 2006-08-12
 | تاريخ الأرشيف = 2011-07-21
 | مسار الأرشيف = https://web.archive.org/web/20110721211753/http://www.meta-library.net/cq-wein/index-frame.html
 | url-status = dead
 | خونديځ نېټه = 2011-07-21
 | خونديځ تړی = https://web.archive.org/web/20110721211753/http://www.meta-library.net/cq-wein/index-frame.html
 | خونديځ-تړی = https://web.archive.org/web/20110721211753/http://www.meta-library.net/cq-wein/index-frame.html
 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110721211753/http://www.meta-library.net/cq-wein/index-frame.html
 }}&lt;/ref&gt;
* د کايناتو آخري قسمت به څه وي؟&lt;ref&gt;{{cite web

 | last = Hinshaw | first = Gary | date = 2005-12-15
 | url = http://map.gsfc.nasa.gov/m_uni/uni_101fate.html
 | title = What is the Ultimate Fate of the Universe?
 | publisher = NASA WMAP | accessdate = 2007-05-28 }}&lt;/ref&gt;

== دا هم وگورۍ ==
{{ويکيپوهنتون|Topic:ستورپوهنه}}

=== لړليکونه ===
* [[د ستورپوهنې د بنسټيزو سرليکونو لړليک]]
* [[د ستورپوهنې د سرليکونو لړليک]]
* [[:وېشنيزه:لرغونې ستورپوهنه|د لرغونې ستورپوهنې د سرليکونو لړليک]]
* [[:وېشنيزه:ستورپوهنيزه کتنځايونه|د ستورپوهنيزو کتنځايونو لړليک]]
* [[:وېشنيزه:د ستورپوهنې تنظيمونه|د ستورپوهنې د تنظيمونو لړليک]]
* [[:وېشنيزه:د ستورپوهنې وختليکه|د ستورپوهنې وختليکه]]

=== اړونده ليکنې ===
* [[ستورپېژندنه او ستورپوهنه]]
* [[Astronomer]]
* [[Cosmogony]]
* [[د ستورپوهنې نړېوال کال]]
* [[Space exploration]]
* [[د تشيال ساينس]]

== اخځليكونه ==
#  اردو وېكيپېډيا
#  طبعي جغرافيه، پروفېسر رياست علي عباسي، پاكستان بك سنټر- اردو بازار لاهور. 
# the Quran &amp; Modern Science (compatible or Incompatible), by Dr. Zakir Naik, beacon books Qazafi market Urdu Bazar, Lahore, Ph: 0427351662

== سرچينې ==
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;
{{Reflist|2}}

== باندنۍ تړنې ==
{{sisterlinks|ستورپوهنه}}

&lt;!-- Links to sites about general astronomy topics. Specialized topics should go on an appropriate sub-page. Thanks. --&gt;
* [http://www.astronomy2009.org International Year of Astronomy 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200613094238/https://www.astronomy2009.org/ |date=2020-06-13 }} IYA2009 Main website
* [http://www.aip.org/history/cosmology/index.htm Cosmic Journey: A History of Scientific Cosmology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081021070242/http://www.aip.org/history/cosmology/index.htm |date=2008-10-21 }} from the American Institute of Physics
* [http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/ Astronomy Picture of the Day]
* [http://www.astronomy.net.nz Southern Hemisphere Astronomy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190119030529/http://astronomy.net.nz/ |date=2019-01-19 }}
* [http://www.skyandtelescope.com/ Sky &amp; Telescope] publishers
* [http://www.astronomy.com/ Astronomy Magazine]
* [http://www.astrolink.ir/en Latest astronomy news in 11 languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927195741/http://www.astrolink.ir/en/ |date=2007-09-27 }}
* [http://www.universetoday.com/ Universe Today] for astronomy and space-related news
* [http://www.astrofind.net/ Search Engine for Astronomy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061018205032/http://www.astrofind.net/ |date=2006-10-18 }}
* [http://www.hubblesite.org Hubblesite.org - home of NASA's Hubble Space Telescope] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190510065350/http://www.hubblesite.org/ |date=2019-05-10 }}
* [[:s:The New Student's Reference Work/Astronomy|The New Student's Reference Work/Astronomy]] (historical)
* [http://www.aip.org/history/cosmology/index.htm Cosmic Journey: A History of Scientific Cosmology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081021070242/http://www.aip.org/history/cosmology/index.htm |date=2008-10-21 }} from the American Institute of Physics
* [http://www.vega.org.uk/video/subseries/16 Prof. Sir Harry Kroto, NL], Astrophysical Chemistry Lecture Series.  8 Freeview Lectures provided by the Vega Science Trust.

{{Astronomy-footer}}

[[وېشنيزه:ستورپوهنه| ]]
[[وېشنيزه:پوهنه]]</text>
      <sha1>91z7ezqeqv0uff87czsiqyqpo3gfl7a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>خيبر پښتونخوا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9521</id>
    <revision>
      <id>369927</id>
      <parentid>358464</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T22:09:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sutyarashi</username>
        <id>33589</id>
      </contributor>
      <comment>د [[ځانګړی:ونډې/Subhan Ahmad KDR|Subhan Ahmad KDR]] ([[د کارن خبرې اترې:Subhan Ahmad KDR|خبرې اترې]]) له خوا شوې 350966 بڼه بېرته وګرځول شوه پرته له حوالې</comment>
      <origin>369927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10678" sha1="ntsaialyil37rg1r3j4kgne0q8x7u91" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name          =خيبر پښتونخوا
| native_name        = {{Nastaliq|خیبر پختونخوا}} ([[اوردو ژبه]])&lt;br /&gt;
{{lang|ps|خيبر پښتونخوا}} ([[پښتو]])
| type          = [[د پاکستان ولايتونه|ولايتونه]]
| image_skyline     = KP-Montage.jpg
| image_alt         = KP
| image_caption     = Counter-clockwise from top left:
[[:File:Peshawar Museum.JPG|پېښور موزيم]]،
[[:File:Malam Jabba Ski Resort.jpg|مالم جبه]]،
[[:File:Pakistan Khyber Pass IMG 9928.jpg|خيبر پاس]]،
[[:File:Swatvalley x 104.JPG|سوات دره]]،
[[:File:Islamia College Peshawar.jpg|اسلاميه کالج، پېښور]]،
[[:File:Saiful muluk during June.JPG|سيف الملوک جهيل، ناران]]
| image_flag       = Khyber Pakhtunkhwa flag.png
| flag_alt        =
| image_seal   = KP logo.png
| image_map        = Khyber Pakhtunkhwa in Pakistan (claims hatched).svg
| map_alt         =
| map_caption       =
| latd          = 34.00
| longd          = 71.32
| coor_pinpoint      =
| coordinates_type    =
| coordinates_display   = inline,title
| coordinates_footnotes  =
| subdivision_type    = [[هېواد]]
| subdivision_name    = {{پاکستان}}
| subdivision_type1    =
| subdivision_name1    =
| parts_style       = para
| parts_type       = ولايتي پلازمېنه
| p1           = پېښور
| established_title    = جوړېدل
| established_date    = 1 جولاي 1970
| seat_type        = پلازمېنه
| seat          = [[پېښور]]
| blank_name_sec1     = ژبې
| blank_info_sec1    = {{unbulleted list|[[پښتو]]  |[[اوردو]]  | [[انګليسي ژبه|انګليسي]]}}
نورې وړې ژبې:&lt;br /&gt; [[هندکو يا انکو ژبه|هندکو]], [[کهواري ژبه|کهوار]]
| blank_name_sec2     = د ولايتي جرگې څوکۍ
| blank_info_sec2     = 124
| blank1_name_sec2    = [[د پاکستان ولسوالۍ|د ولسواليو شمېر]]
| blank1_info_sec2    = 25&lt;ref name=&quot;dawn.com&quot;&gt;http://www.dawn.com/news/1080683&lt;/ref&gt;
| blank2_name_sec2    =  
| blank2_info_sec2    =
| blank3_name_sec2    = یونین کونسلونه
| blank3_info_sec2    = 986
| government_footnotes  =
| government_type     = ولايت
| governing_body     = ولايتي جرگه
| leader_party      =
| leader_title      = والي
| leader_name       = [[سردار مهتاب عباسي]]
| leader_title1      = وزير اعلی
| leader_name1      = [[محمود خان]] ([[تحریک انصاف ګوند]]) 
| leader_title2       =  
| leader_name2   =  
| leader_title4      = ستره محکمه
| leader_name4      = [[د پېښور ستره محکمه]]
| unit_pref        = Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;
| area_footnotes     =
| area_total_km2     = 
| area_note        =
| elevation_footnotes   =
| elevation_m       =
| population_footnotes  =
| population_total    = 22000000
| population_as_of    = 2012
| population_density_km2 = auto
| population_demonym   =
| population_note     =http://www.khyberpakhtunkhwa.gov.pk/aboutus/
| timezone1        =  د پاکستان معياري وخت 
| utc_offset1       = +5
| postal_code_type    =
| postal_code       =
| area_code_type     =
| area_code        =
| website         = [http://www.khyberpakhtunkhwa.gov.pk/ khyberpakhtunkhwa.gov.pk]
| footnotes        =
|iso_code=PK-KP
}}
{| class=&quot;infobox borderless&quot;
|+ دخيبر پښتونخوا ولايتي نښانونه
|-
! '''ولايتي ځناور'''
| 
| [[Image:Capra falconeri hepteneri.jpg|50px]]
|-
! '''ولايتي مرغۍ'''
| 
| [[Image:Kalij-pheasant Hawaii.jpg|50px]]
|-
! '''ولايتي ونه'''
| 
| [[Image:ZiziphusJujubaVarSpinosa.jpg|50px]]
|-
! '''ولايتي گل'''
| 
| [[Image:Calotropis procera flowers.jpg|50px]]
|}

'''خيبر پښتونخوا'''&lt;ref name=&quot;rename&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/07-senate-begins-voting-on-18th-amendment-ha-02|title=NWFP officially renamed as Khyber-Pakhtunkhwa |date=15 April 2010 |publisher=[[Dawn (newspaper)|Dawn.com]]|accessdate=15 April 2010}}&lt;/ref&gt;, '''پښتونخوا، پښتونستان''' یا '''مقبوضه افغانستان''' د اوسني [[پاکستان]] په لوېدیځ کې پروت يو ایالت دی چې له افغانستان سره د ډیورنډ پر کرښه ختیځ لوري ته پروت دی.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ipdf.gov.pk/tmpnew/DF_NWFP.php |title=NWFP |access-date=2010-04-18 |تاريخ الأرشيف=2009-08-21 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20090821071422/http://www.ipdf.gov.pk/tmpnew/DF_NWFP.php |url-status=dead |خونديځ نېټه=2009-08-21 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20090821071422/http://www.ipdf.gov.pk/tmpnew/DF_NWFP.php |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20090821071422/http://www.ipdf.gov.pk/tmpnew/DF_NWFP.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20090821071422/http://www.ipdf.gov.pk/tmpnew/DF_NWFP.php }}&lt;/ref&gt; د دې ایالت پلازمېنه [[پېښور]] ښار دی. دا ايالت په شمال لوېديځ کې له [[افغانستان]] سره، سويل ختيځ کې له [[گلگت بلتستان|ګلګت بلتستان]]، لوېديځ کې له [[منځنۍ قبايلي سيمې|قبايلي سيمو]]، په سوېل کې له [[اسلام آباد]] او [[پنجاب (پاکستان)|پنجاب]] سره ګډې پولې لري. د پښتونخوا په ايالت کې يوه مهمه دره پرته ده چې د خيبر درې په نوم يادېږي. د خیبر پښتونخوا اکثريت خلک پښتانه دي او دين يې اسلام دی.

== تاريخ ==

=== پخوانی تاريخ ===
خېبر پښتونخوا د اوسني پاکستان يوه مهمه صوبه (ایالت) دی، خو له تاریخي اړخه دا ځمکه په بشپړه توګه د افغانستان برخه ګڼل کیږي، چي په ۱۹۴۷ کال کي د برتانوي هند تر وېش وروسته د انګلستان د ښکېلاکي هڅو په پایله کي ددوی نوی مستعمرې (اوسني پاکستان ته وسپارل سوه. د خیبر پښتونخوا ځمکه باندې د پخوا څخه ډېرو خلکو د واکمني کوښښ کړی دی لکه فارسيانو، يونانيانو، تورکانو، عربو، مغولو، سيکانو او برېټانیایي ښکېلاکگرو. له نن څخه په زرگونو کاله مخکې د پښتونخوا ځمکه پښتنو آباده کړه او خپل ټاټوبي يې دلته جوړ کړل.

=== پاچايانو وخت ===
د احمد شاه بابا وينا کله چې يي د لومړي ځل لپاره هند ونيوي. 
:{{quote|''&quot;ستا د عشق له وینو ډک شو ځيگرونه ستا په لاره کي بایللي زلمي سرونه  &lt;br&gt; تاته راشمه زړگۍ زما فارغ شي &lt;br&gt; بې له تا مي اندېښنې د زړه مارونه که هر څو مي د دنیا ملکونه ډېر شي &lt;br&gt; زما به هیر نشي دا ستا ښکلې باغونه &lt;br&gt; د ډهلي تخت هیرومه چې رایاد کړم &lt;br&gt;زما د ښکلي پښتونخواه د غرو سرونه &lt;br&gt;  د رقیب د ژوند متاع به تارتار کړم&lt;br&gt;چې زه وکاندم پر هر لوري تاختونه &lt;br&gt;د فرید او د حمید دور به بیا شي &lt;br&gt;چې په تورو پښتانه کړي گزارونه&lt;br&gt; که تمامه دنیا یو خوا ته بل خوا شې&lt;br&gt; زما خوښ دي ستا خالي تش ډگرونه &lt;br&gt;احمد شاه به دغه ستا قدر هیر نه کا&lt;br&gt;که ونسي د تمام جهان ملوکونه.|احمد شاه بابا }}

=== د اسلام راتگ ===

=== پښتونولي ===

=== برېتانيا د حکومت وخت ===

=== تر برتانوي استعمار وروسته ===

==جغرافيه==

== ولسوالۍ او نورې سيمې ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; width=90% style=&quot;font-size:90%;&quot; align=center
|+ align=center style=&quot;background:#BFD7FF&quot;| '''د خيبر پښتونخوا ولسواليگانې'''
|- bgcolor=&quot;#efefef&quot;
!style=&quot;width:125px&quot; align=&quot;left&quot;|ولسوالۍ
!style=&quot;width:125px&quot; align=&quot;left&quot;|مركز
!style=&quot;width:100px&quot; align=&quot;right&quot;|وگړي
!style=&quot;width:100px&quot; align=&quot;right&quot;|سيمه
!پرليكون=&quot;رښته&quot;يادښت
|-
|[[د ابټ اباد ولسوالۍ|ابټ اباد]] || [[ابټ اباد]] ||  ||  || 
|-
|[[د دېره اسماعيل خان ولسوالۍ|دېره اسماعيل خان]] || [[دېره اسماعيل خان]] ||  ||  || 
|-
|[[د بټگرام ولسوالۍ|بټگرام]] ||  ||  ||  || 
|-
|[[د بر دير ولسوالۍ|بر دير]] || دير ||  ||  || 
|-
|[[د بونير ولسوالۍ|بونير]] || [[ډگر]] ||  ||  || 
|-
|[[د بنو ولسوالۍ|بنو]] || [[بنو]] ||  ||  || 
|-
|[[د پېښور ولسوالۍ|پېښور]] || [[پېښور]] ||  ||  || 
|-
|[[د تور غر ولسوالۍ|تور غر]] ||  جودبا|| ||  || 
|-
|[[د ټنک ولسوالۍ|ټنک]] || [[ټنک]] ||  ||  || 
|-
|[[د چارسده ولسوالۍ|چارسده]] || [[چارسده]] ||  ||  || 
|-
|[[د چترال ولسوالۍ|بنير]] || [[چترال]] ||  ||  || 
|-
|[[د سوابۍ ولسوالۍ|سوابۍ]] || [[سوابۍ]] ||  ||  || 
|-
|[[د سوات ولسوالۍ|سوات]] || [[سيدو شريف]] ||  ||  || 
|-
|[[د شنگله ولسوالۍ|شنگله]] || [[الپري]] ||  ||  || 
|-
|[[د کرک ولسوالۍ|کرک]] || [[کرک]] ||  ||  || 
|-
|[[د کوهاټ ولسوالۍ|کوهاټ]] || [[کوهاټ]] ||  ||  || 
|-
|[[د کوهستان ولسوالۍ، پښتونخوا|کوهستان]] ||  ||  ||  || 
|-
|[[د لکي مروټ ولسوالۍ|لکي مروټ]] || [[لکي مروټ]] ||  ||  || 
|-
|[[د لر دير ولسوالۍ|لر دير]] || [[تېمرگره]] ||  ||  || 
|-
|[[د مالاکنډ ولسوالۍ|مالاکنډ]] ||  ||  ||  || 
|-
|[[د مانسهره ولسوالۍ|مانسهره]] || [[مانسهره]] ||  ||  || 
|-
|[[د مردان ولسوالۍ|مردان]] || [[مردان]] || ۱،۴۶۰،۱۰۰ ||  || 
|-
|[[د نوښار ولسوالۍ|نوښار]] || [[نوښار]] ||  ||  || 
|-
|[[د هريپور ولسوالۍ|هريپور]] || [[هريپور]] ||  ||  || 
|-
|[[د هنگو ولسوالۍ، پاکستان|هنگو]] || [[هنگو]] ||  ||  ||
|}

== ښارونه==
{{دخيبر پښتونخوا ښارونه}}

== سرچينې ==
{{Reflist|colwidth=30em}}

{{د پاکستان سياسي جغرافي وېش}}

[[وېشنيزه:د پاکستان ايالتونه او سيمې]]
|}</text>
      <sha1>ntsaialyil37rg1r3j4kgne0q8x7u91</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ګلزار عالم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14166</id>
    <revision>
      <id>369932</id>
      <parentid>268871</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T23:00:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>O.sediqi93</username>
        <id>16958</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>O.sediqi93 د [[گلزار عالم]] مخ [[ګلزار عالم]] ته ولېږداوه: ناسم سرليک: د پښتو ژبې ( ګ) نه شتون د دې لا مل شوی چۍ ډېری پښتانه دا نوم پیدا نه کړې.</comment>
      <origin>268871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4291" sha1="00bsc92jjuxzu3kzrokhmboac6itf6v" xml:space="preserve">'''ګلزار عالم''' د [[خيبر پښتونخوا]] يو [[پښتانه|پښتون]] سندرغاړی دی. هغه په پښتو ژبه ډېرې سندرې وييلي او يو شمېر سندرې يې د پاکستان په راډيو تلويزون کې هم ثبتې کړي.

{{Infobox musical artist
|name           = گلزارعالم
|background     = solo_singer
|px300|image            = Gulzaar Alam with Kabir Stori.jpg
|caption       = ''گلزارعالم'' او [[کبیر ستوري]]
|birth_name     = گلزارعالم
|birth_date           = {{Birth date and age|1959|10|14}} 
|birth_place =[[پېښور]], [[پاکستان]] 
|genre          = 
|occupation     = Singer&amp; Artist
|instrument     = 
|years_active   = 
|label          = 
}}

== مخينه ==
گلزار عالم په ۱۹۵۹ ز. کال کې پېښور کې زېږېدلی. هغه د مير افسر خان زوی او د محمد حسين خان لمسی دی. هغه په قوم پښتون او د مياگانو په ټبر پورې اړه لري. د هغه نيکه محمد حسين خان د خيبر پښتونخوا د صوابۍ د سيمې اوسېدونکی و او د دغه ځای نه ده مټه مغول خېل ته هجرت وکړ، چې ډېره شبقدر ته يو شپږ ميله نژدې کلی دی. په همدې کلي کې د هغه نيکه وفات شوی. نيا يې د پلار او يوې ترور سره پېښور ته کډه شول او همدغلته يې پلار استوگن شو او واده يې هم وکړ. گلزار عالم پينځه وروڼه لري چې درې يې سکه او دوه يې ناسکه دي او پينځه خوېندې لري چې دوه يې سکه او درې يې ناسکه دي. نوموړی د پلار تر ټولو مشر زوی دی. گلزار عالم واده کړی او درې ځامن لري.

== زده کړې ==
گلزار عالم لومړنۍ زده کړې يې پخپل کلي کې کړي بيا يې دويمې او لوړې زده کړې په پېښور کې کړي. هغه د هنرونو په څانگه کې لوړې زده کړې کړي او د لېسانس بريليک يې په ۱۹۸۶ ز. کال کې ترلاسه کړی.

== هنري ژوند ==
گلزار عالم د ماشومتوب نه د سندرو وييلو لېواله و او د ښوونځي په وخت کې يې همدا خپل هنر د کورنۍ او خپلوانو په پټه په مخ بوولی. د ښوونځي او پوهنځي ملگرو هم د ده د غږ په اورېدو سره هغه تشويق کړی. هغه په پيل کې د خپلو ملگرو او دوستانو په محفلونو کې سندرې وييل پيل کړل. په ۱۹۸۹ ز. کال کې يې د کوټې په راډيو کې خپل لومړنی هنري پروگرام وړاندې کړ او تر دغه پروگرام شپږ مياشتې وروسته د غوره سندرغاړو په کتار کې يې ځای پيدا کړ. بيا همداسې ورو ورو مخ ته لاړ او په پاکستاني تلويزون کې يې سندرې ووييلې. دا هغه وخت و چې گلزار عالم د هنر په ډگر کې پېژندل شوی و او په يو شمېر پښتو فلمونو کې د پردې شاته سندرغاړی پاتې شوی و. هغه د کوټې او پېښور په راډيوگانو کې يې ۱۴۴ سندرې ثبتې کړي همداراز د کوټې او پېښور د تلويزوني چينلونو کې يې ۷۳۳ ويډيويي سندرې خپرې شوي.

== لاسته راوړنې ==
گلزار عالم د خپل هنري کارکردگيو په لړ کې دا لاندينۍ جايزې او مډالونه لاسته راوړي:
# د باچا خان د امن جايزه
# د ټول پاکستان د ځوانانو د تنظيم جايزه
# د کلتور وزارت د صوبه سرحد د څانگې لخوا جايزه
# د پښتون سټوډنټس فېډرېشن لخوا د باچا خان جايزه
# د پښتو عالمي کانفرانس کوېټې لخوا د سرو زرو مډال

== سرچينې ==
* [http://www.pashtoonkhwa.com/files/books/PakhtanaHonarmandan.pdf پښتانه هنرمندان - د نصير ستوري اثر]


[[وېشنيزه:پښتانه سندرغاړي]]</text>
      <sha1>00bsc92jjuxzu3kzrokhmboac6itf6v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د ۲۰۱۰مو کلونو د ساينس-افسانه فلمونو لړليک</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27693</id>
    <revision>
      <id>369940</id>
      <parentid>369231</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T00:39:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46020" sha1="r3scipkvryu7b7eyysr8bte5ctwltlm" xml:space="preserve">دا د هغو [[ساينس]]-افسانه فلمونو لړليک دی چې په ۲۰۱۰مو کلونو کې خپاره شوي دي. که څه هم نور ژانرونه لري، خو ساينس-افسانه د دې فلمونو اصلي موضوع ده. دا فلمونه سينمايي نندارچيانو ته د سوداګريز فلمي [[صنعت]] له خوا خپاره شوي او له ګڼ‌شمېر بیاکتنو او نیوکو سره مخامخ شوي دي.

==لړليک==
{{TOCyears|startyear=2010|endyear=2016|title=Years|primary=false}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| {{Year header}} | [[2010 in film|{{visible anchor|2010}}]]
|-
! Title !! Director !! Cast !! Country !! Subgenre/Notes
|-
|''[[Altitude (film)|Altitude]]''||[[Kaare Andrews]]||[[Jessica Lowndes]], [[Julianna Guill]], [[Ryan Donowho]]||{{Flagicon|Canada}}||[[Horror film|Horror]]
|-
|''[[Alien vs Ninja]]''||[[Seiji Chiba]]||[[Shuuji Kashiwabara]], [[Ben Hiura]]||{{Flagicon|Japan}}||[[Action film|Action]]
|-
|''[[Arctic Blast]]''||[[Brian Trenchard-Smith]]||[[Michael Shanks]], [[Alan Andrews (actor)|Alan Andrews]], [[Alexandra Davies]]||{{Flagicon|Australia}} {{Flagicon|Canada}}||[[Disaster film|Disaster]] [[Thriller (genre)|thriller]]
|-
|''[[Beyond the Black Rainbow]]''||[[Panos Cosmatos]]||[[Michael Rogers (actor)|Michael Rogers]], [[Eva Allan]]||{{Flagicon|Canada}}||[[Mystery film|Mystery]] thriller
|-
| ''[[The Book of Eli]]''||[[Hughes brothers|Albert Hughes]], [[Hughes brothers|Allen Hughes]]||[[Denzel Washington]], [[Gary Oldman]], [[Mila Kunis]]||{{Flagicon|USA}}||[[Apocalyptic and post-apocalyptic fiction|Post-apocalyptic]]
|-
|''[[The Crazies (2010 film)|The Crazies]]''||[[Breck Eisner]]||[[Timothy Olyphant]], [[Radha Mitchell]], [[Joe Anderson (actor)|Joe Anderson]]||{{Flagicon|USA}}||Horror
|-
| ''[[Daybreakers]]''||[[Spierig brothers|Peter Spierig]], [[Spierig brothers|Michael Spierig]]||[[Ethan Hawke]], [[Willem Dafoe]], [[Sam Neill]]||{{Flagicon|USA}}||[[Vampire film|Vampire]] thriller
|-
| ''[[Denizen (film)|Denizen]]''||[[J. A. Steel]]||[[J. A. Steel]], [[Julie Corgill]], [[Glen Jensen]], [[Ben Bayless]]||{{Flagicon|USA}}||Action horror&lt;ref name=muskogee20100421&gt;{{Cite news| title=‘Denizen’ premieres at Bare Bones Film Festival| work=[[Muskogee Phoenix]]| date=April 21, 2010| url=http://muskogeephoenix.com/features/x1687719842/-Denizen-premieres-at-Bare-Bones-Film-Festival| accessdate=2010-04-11| archive-date=2010-04-25| archive-url=https://web.archive.org/web/20100425195836/http://muskogeephoenix.com/features/x1687719842/-Denizen-premieres-at-Bare-Bones-Film-Festival| url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | title=J.A. Steel | work=Outlantacon | date=November 14, 2009 | url=http://www.outlantacon.org/may-guests-JAS.htm | accessdate=2010-04-11 | publisher=Convoluted, Inc. | تاريخ الأرشيف=2012-03-06 | مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20120306143432/http://www.outlantacon.org/may-guests-JAS.htm | url-status=dead | خونديځ نېټه=2012-03-06 | خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20120306143432/http://www.outlantacon.org/may-guests-JAS.htm | خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20120306143432/http://www.outlantacon.org/may-guests-JAS.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20120306143432/http://www.outlantacon.org/may-guests-JAS.htm }}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[Despicable Me]]''||[[Pierre Coffin]] [[Chris Renaud (animator)|Chris Renaud]]||[[Steve Carell]] (Gru), [[Miranda Cosgrove]] (Margo), Dana Gaier (Edith), Elsie Fisher (Agnes), [[Pierre Coffin]] [[Chris Renaud (animator)|Chris Renaud]], [[Jemaine Clement]] (Gru's Minions), [[Jason Segel]] (Vector)||{{Flagicon|USA}}||Family-oriented crime comedy
|-
|''[[The Disappearance of Haruhi Suzumiya]]''||[[Tatsuya Ishihara]], [[Yasuhiro Takemoto]]||[[Aya Hirano]], [[Tomokazu Sugita]], [[Minori Chihara]], [[Yūko Gotō]], [[Daisuke Ono]]||{{Flagicon|Japan}}||[[Anime]] drama
|-
|''[[Downstream (2010 film)|Downstream]]''||[[Simone Bartesaghi]], [[Philip Kim]]||[[Jonathon Trent]], [[Jono Roberts]]||{{Flagicon|USA}}||Post-apocalyptic action&lt;ref&gt;{{cite web
| first=Steve | last=Biodrowski | date=February 10, 2010 | publisher=Hollywood Gothique | title=Los Angeles Premiere of Downstream| url=http://www.hollywoodgothique.com/2010/02/los-angeles-premiere-of-downstream/ | accessdate=2010-08-25 }}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[Enthiran]]''||[[S. Shankar]]||[[Rajinikanth]], [[Aishwarya Rai]]||{{Flagicon|India}}||
|-
|''[[Future X-Cops]]''||[[Wong Jing]]||[[Andy Lau]], [[Xu Jiao]], [[Barbie Hsu]]||{{Flagicon|China}} {{Flagicon|Hong Kong}} {{Flagicon|Taiwan}}||[[Time travel in fiction|Time travel]]
|-
|''[[Growth (film)|Growth]]''||[[Gabriel Cowan]]||[[Mircea Monroe]]||{{Flagicon|USA}}||Horror
|-
|''[[Hot Tub Time Machine]]''||[[Sean Anders]], [[John Morris (actor)|John Morris]]||[[Rob Corddry]], [[John Cusack]]||{{Flagicon|USA}}||[[Comedy film|Comedy]]
|-
|''[[Hunter Prey]]''||[[Sandy Collora]]||[[Clark Bartram]], [[Damion Poitier]], [[Isaac C. Singleton Jr.]]||{{Flagicon|USA}}||Thriller
|-
|''[[Inception]]''||[[Christopher Nolan]]||[[Leonardo DiCaprio]], [[Ken Watanabe]], [[Joseph Gordon-Levitt]]||{{Flagicon|UK}}||Action thriller&lt;ref group=&quot;nb&quot;&gt;Awarded ''Best Production Design'', ''Best Special Visual Effects'' and ''Best Sound'' at the [[64th British Academy Film Awards]]. It was nominated for ''Best Film'', ''Best Cinematography'', ''Best Director'', ''Best Editing'', ''Best Music'' and ''Best Original Screenplay''.&lt;br&gt;At the [[83rd Academy Awards]], ''Inception'' received Oscars for ''Best Cinematography'', ''Best Sound Editing'', ''Best Sound Mixing'' and ''Best Visual Effects''. It was nominated for ''Best Art Direction'', ''Best Music (Original Score)'', ''Best Picture'' and ''Best Writing (Original Screenplay)''.&lt;br&gt;At the [[37th Saturn Awards|37th Annual Saturn Awards]], ''Inception'' received awards for ''Best Science Fiction Film'', ''Best Director'', ''Best Writer'', ''Best Music'', and ''Best Special Effects''. It was nominated for ''Best Actor'', ''Best Actress'', ''Best Supporting Actor'', and ''Best Production Design''.&lt;/ref&gt;
|-
|''[[Iron Man 2]]''||[[Jon Favreau]]||[[Robert Downey, Jr.]], [[Gwyneth Paltrow]], [[Don Cheadle]]||{{Flagicon|USA}}||[[Superhero film|Superhero]]
|-
|''[[Kaboom (film)|Kaboom]]''||[[Gregg Araki]]||[[Thomas Dekker (actor)|Thomas Dekker]], [[Juno Temple]], [[Haley Bennett]]||{{Flagicon|France}} {{Flagicon|USA}}||Comedy mystery
|-
|''[[Die kommenden Tage]]''||[[Lars Kraume]]||[[Bernadette Heerwagen]], [[Johanna Wokalek]], [[Daniel Brühl]], [[August Diehl]]||{{Flagicon|Germany}}||Near-future drama&lt;ref&gt;{{cite web | title=Drama at the end of the world. Trailer for Lars Kraume’s THE DAYS TO COME (DIE KOMMENDEN TAGE) | last=Antunes | first=Marina | work=Quiet Earth | date=October 22, 2010 | url=http://www.quietearth.us/articles/2010/10/22/Drama-at-the-end-of-the-world-Trailer-for-Lars-Kraumes-THE-DAYS-TO-COME-DIE-KOMMENDEN-TAGE | accessdate=2011-04-01 | publisher=QE Media, LLC | تاريخ الأرشيف=2010-10-28 | مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20101028150307/http://www.quietearth.us/articles/2010/10/22/Drama-at-the-end-of-the-world-Trailer-for-Lars-Kraumes-THE-DAYS-TO-COME-DIE-KOMMENDEN-TAGE | url-status=dead | خونديځ نېټه=2010-10-28 | خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20101028150307/http://www.quietearth.us/articles/2010/10/22/Drama-at-the-end-of-the-world-Trailer-for-Lars-Kraumes-THE-DAYS-TO-COME-DIE-KOMMENDEN-TAGE | خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20101028150307/http://www.quietearth.us/articles/2010/10/22/Drama-at-the-end-of-the-world-Trailer-for-Lars-Kraumes-THE-DAYS-TO-COME-DIE-KOMMENDEN-TAGE | archive-url=https://web.archive.org/web/20101028150307/http://www.quietearth.us/articles/2010/10/22/Drama-at-the-end-of-the-world-Trailer-for-Lars-Kraumes-THE-DAYS-TO-COME-DIE-KOMMENDEN-TAGE }}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[Mardock Scramble|Mardock Scramble: The First Compression]]''||[[Susumu Kudo]]||||{{Flagicon|Japan}}||Anime film
|-
|''[[Megamind]]''||[[Tom McGarth]]||[[Will Ferrell]] (Megamind), [[Brad Pitt]] (Metro Man), [[Tina Fey]] (Roxanne Rithi), [[David Cross]] (Minion), [[Jonah Hill]] (Hal/Titan)||{{Flagicon|USA}}||Family-oriented action comedy
|-
|''[[Monsters (2010 film)|Monsters]]''||[[Gareth Edwards (director)|Gareth Edwards]]||[[Scoot McNairy]], [[Whitney Able]]||{{Flagicon|UK}}||Romantic [[Drama film|drama]]
|-
|''[[Mutant Girls Squad]]''||[[Noboru Iguchi]], [[Yoshihiro Nishimura]], [[Tak Sakaguchi]]||[[Yumi Sugimoto]], [[Yuko Takayama]], [[Suzuka Morita]]||{{Flagicon|Japan}}||Action
|-
|''[[Never Let Me Go (2010 film)|Never Let Me Go]]||[[Mark Romanek]]||[[Keira Knightley]], [[Carey Mulligan]], [[Andrew Garfield]]||{{Flagicon|UK}}||[[Utopian and dystopian fiction|Dystopian]] drama
|-
|''[[Predators (film)|Predators]]''||[[Nimród Antal]]||[[Adrien Brody]], [[Topher Grace]], [[Laurence Fishburne]]||{{Flagicon|USA}}||Horror
|-
|''[[Repo Men]]''||[[Miguel Sapochnik]]||[[Jude Law]], [[Liev Schreiber]], [[Forest Whitaker]]||{{Flagicon|USA}}||Action thriller
|-
|''[[Resident Evil: Afterlife]]''||[[Paul W.S. Anderson]]||[[Milla Jovovich]], [[Ali Larter]], [[Spencer Locke]]||{{Flagicon|Germany}} {{Flagicon|UK}} {{Flagicon|USA}}||Action horror
|-
|''[[Shank (2010 film)|Shank]]''||[[Mo Ali]]||[[Adam Deacon]], [[Bashy]], [[Kaya Scodelario]]||{{Flagicon|UK}}||Action
|-
|''[[Skyline (film)|Skyline]]''||[[Colin Strause]], [[Greg Strause]]||[[Donald Faison]], [[Eric Balfour]], [[Scottie Thompson]]||{{Flagicon|USA}}||[[Alien invasion]] thriller
|-
|''[[Space Battleship Yamato (2010 film)|Space Battleship Yamato]]''||[[Takashi Yamazaki]]||[[Takuya Kimura]], [[Koyuki]], [[Hiroyuki Ikeuchi]], [[Naoto Takenaka]]||{{Flagicon|Japan}}||Action adventure&lt;ref group=&quot;nb&quot;&gt;Released theatrically in [[Japan]] on December 1.&lt;/ref&gt;
|-
|''[[Tron: Legacy]]''||[[Joseph Kosinski]]||[[Jeff Bridges]], [[Garrett Hedlund]], [[Olivia Wilde]]||{{Flagicon|USA}}||Action adventure
|-
|''[[Universal Soldier: Regeneration]]''||[[John Hyams]]||[[Jean-Claude Van Damme]], [[Dolph Lundgren]]||{{Flagicon|USA}}||Action&lt;ref group=&quot;nb&quot;&gt;Only released theatrically in the [[Middle East]] and [[Southeast Asia]].&lt;/ref&gt;
|-
|''[[Womb (film)|Womb]]''||[[Benedek Fliegauf]]||[[Eva Green]], [[Matt Smith (actor)|Matt Smith]]||{{Flagicon|Germany}}||Romantic drama
|-
| {{Year header}} | [[2011 in film|{{visible anchor|2011}}]]
|-
! Title !! Director !! Cast !! Country !! Subgenre/Notes
|-
|''[[51 (film)|51]]''||[[Jason Connery]]||[[Bruce Boxleitner]], [[John Shea]]||{{Flagicon|USA}}||Horror
|-
|''[[7aam Arivu]]''||[[A. R. Murugadoss]]||[[Surya Sivakumar]], [[Shruti Haasan]]||{{Flagicon|India}}||Thriller
|-
|''[[The Adjustment Bureau]]''||[[George Nolfi]]||[[Matt Damon]], [[Emily Blunt]]||{{Flagicon|USA}}||Romantic thriller
|-
|''[[Another Earth]]''||[[Mike Cahill (director)|Mike Cahill]]||[[William Mapother]], [[Brit Marling]]||{{Flagicon|USA}}||Drama
|-
|''[[Apollo 18 (film)|Apollo 18]]''||[[Gonzalo López-Gallego]]||[[Lloyd Owen]], [[Warren Christie]]||{{Flagicon|USA}}||Horror
|-
|''[[Area Q]]''||[[Gerson Sanginitto]]||[[Isaiah Washington]], [[Murilo Rosa]], [[Tania Khalill]]||{{Flagicon|BRA}}{{Flagicon|USA}}||Thriller
|-
|''[[Atlas Shrugged: Part I]]''||[[Paul Johansson]]||[[Taylor Schilling]], [[Grant Bowler]]||{{Flagicon|USA}}||Mystery drama
|-
|''[[Attack the Block]]''||[[Joe Cornish (filmmaker)|Joe Cornish]]||[[John Boyega]], [[Nick Frost]], [[Jodie Whittaker]], [[Luke Treadaway]] ||{{Flagicon|UK}}||Action horror
|-
|''[[Battle: Los Angeles]]''||[[Jonathan Liebesman]]||[[Aaron Eckhart]], [[Michelle Rodriguez]], [[Michael Peña]], [[Bridget Moynahan]]||{{Flagicon|USA}}||Alien invasion
|-
|''[[Captain America: The First Avenger]]''||[[Joe Johnston]]||[[Chris Evans (actor)|Chris Evans]], [[Hugo Weaving]], [[Samuel L. Jackson]]||{{Flagicon|USA}}||Superhero
|-

|''[[Cowboys &amp; Aliens]]''||[[Jon Favreau]]||[[Daniel Craig]], [[Olivia Wilde]], [[Harrison Ford]], [[Sam Rockwell]]||{{Flagicon|USA}}||[[Western (genre)#Film|Western]]
|-
|''[[The Darkest Hour (film)|The Darkest Hour]]||[[Chris Gorak]]||[[Olivia Thirlby]], [[Emile Hirsch]]||{{Flagicon|USA}}||Action horror
|-
|''[[EVA (2011 film)|EVA]]''||[[Kike Maíllo]]||[[Daniel Brühl]], [[Marta Etura]], [[Alberto Ammann]]||{{Flagicon|Spain}}||Drama&lt;ref name=mayorga20110704&gt;{{citation | first1=Emilio | last1=Mayorga | date=July 4, 2011 | title=Maillo's 'Eva' opens Sitges | work=Variety | publisher=RBI | url=http://www.variety.com/article/VR1118039410 | accessdate=2011-10-30 }}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[Extraterrestre]]''||[[Nacho Vigalondo]]||[[Michelle Jenner]], [[Carlos Areces]], [[Julián Villagrán]], [[Raúl Cimas]]||{{Flagicon|Spain}}||Drama&lt;ref&gt;{{cite web | first=Hugh | last=Hart | date=September 21, 2010 | work=Wired | title=New Wave of Spanish-Language Sci-Fi Films Tackle Alien Incursions | publisher=Condé Nast Digital | url=http://www.wired.com/underwire/2010/09/extraterrestre/ | accessdate=2010-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | first=John | last=DeFore | date=September 16, 2011 | title=Extraterrestrial (Extraterrestre): Toronto Review | work=The Hollywood Reporter | url=http://www.hollywoodreporter.com/review/extraterrestrial-extraterrestre-toronto-review-236651 | accessdate=2011-10-18}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[Gantz (live action films)|Gantz]]''||[[Shinsuke Sato]]||[[Kazunari Ninomiya]], [[Ken'ichi Matsuyama]]||{{Flagicon|Japan}}||Action horror
|-
|''[[Gantz (live action films)|Gantz: Perfect Answer]]''||[[Shinsuke Sato]]||[[Kazunari Ninomiya]], [[Ken'ichi Matsuyama]]||{{Flagicon|Japan}}||Action horror
|-
|''[[Generation P (film)|Generation P]]''||[[Victor Ginzburg (director)|Victor Ginzburg]]||[[Vladimir Epifancev]], [[Mixail Efremov]], [[Andrei Fomin]]||{{Flagicon|Russia}}||Comedy drama
|-
|''[[Green Lantern (film)|Green Lantern]]''||[[Martin Campbell]]||[[Ryan Reynolds]], [[Mark Strong]], [[Peter Sarsgaard]]||{{Flagicon|USA}}||Superhero
|-
|''[[Hell (2011 film)|Hell]]''||[[Tim Fehlbaum]]||[[Hannah Herzsprung]], [[Lars Eidinger]], [[Stipe Erceg]]||{{Flagicon|Germany}} {{Flagicon|Switzerland}}||Post-apocalyptic&lt;ref&gt;{{cite news | first=Karsten | last=Kastelan | date=July 5, 2011 | title=Hell: Film Review | work=The Hollywood Reporter | url=http://www.hollywoodreporter.com/review/hell-film-review-208031 | accessdate=2011-08-01 }}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[O Homem do Futuro]] (The Man from the Future)''||[[Cláudio Torres]]||[[Wagner Moura]], [[Alinne Moraes]]||{{Flagicon|BRA}}||[[Time travel]]/Comedy
|-
|''[[I Am Number Four (film)|I Am Number Four]]''||[[D. J. Caruso]]||[[Timothy Olyphant]], [[Alex Pettyfer]], [[Teresa Palmer]], [[Dianna Agron]]||{{Flagicon|USA}}||Action thriller
|-
|''[[In Time (film)|In Time]]''||[[Andrew Niccol]]||[[Justin Timberlake]], [[Olivia Wilde]], [[Amanda Seyfried]]||{{Flagicon|USA}}||Thriller
|-
|''[[Limitless (film)|Limitless]]''||[[Neil Burger]]||[[Bradley Cooper]], [[Abbie Cornish]], [[Robert De Niro]]||{{Flagicon|USA}}||Mystery thriller
|-
|''[[Love (2011 film)|Love]]''||[[William Eubank]]||[[Gunner Wright]]||{{Flagicon|USA}}||Drama
|-
|''[[Mardock Scramble|Mardock Scramble: The Second Combustion]]''||[[Susumu Kudo]]||||{{Flagicon|Japan}}||Anime film
|-
|''[[Mars Needs Moms]]''||[[Simon Wells]]||[[Seth Green]], [[Joan Cusack]], [[Elisabeth Harnois]]||{{Flagicon|USA}}||Animated action comedy
|-
|''[[Melancholia (2011 film)|Melancholia]]''||[[Lars von Trier]]||[[Kirsten Dunst]], [[Kiefer Sutherland]]||{{Flagicon|Denmark}}||Drama
|-
|''[[Paul (film)|Paul]]''||[[Greg Mottola]]||[[Simon Pegg]], [[Nick Frost]], [[Seth Rogen]], [[Kristen Wiig]]||{{Flagicon|UK}} {{Flagicon|USA}}||Comedy
|-
|''[[Phase 7]]''||[[Nicolás Goldbart]]||[[Daniel Hendler]], [[Jazmín Stuart]], [[Federico Luppi]]||{{Flagicon|Argentina}}||Comedy thriller
|-
|''[[Priest (2011 film)|Priest]]''||[[Scott Stewart (director)|Scott Stewart]]||[[Paul Bettany]], [[Karl Urban]], [[Lily Collins]]||{{Flagicon|USA}}||Action horror
|-
|''[[The Prodigies (film)|The Prodigies]]''||[[Antoine Charreyron]]||[[Jeffrey Evan Thomas]], [[Lauren Ashley Carter]], [[Moon Dailly]]||{{Flagicon|France}}||Animated&lt;ref&gt;{{citation | first=Jordan | last=Mintzer | date=May 12, 2011 | title=The Prodigies: Cannes Review | work=Hollywood Reporter | url=http://www.hollywoodreporter.com/review/prodigies-cannes-review-187976 | accessdate=2011-09-08 }}&lt;/ref&gt;

|-
|''[[Ra.One]]''||[[Anubhav Sinha]]||[[Shah Rukh Khan]], [[Arjun Rampal]], [[Kareena Kapoor]]||{{Flagicon|India}}||Action superhero
|-
|''[[Real Steel]]''||[[Shawn Levy]]||[[Hugh Jackman]], [[Evangeline Lilly]]||{{Flagicon|USA}}||Action
|-
|''[[Rise of the Planet of the Apes]]''||[[Rupert Wyatt]]||[[James Franco]], [[Andy Serkis]]||{{Flagicon|USA}}||Action drama
|-
|''[[Source Code]]||[[Duncan Jones]]||[[Jake Gyllenhaal]], [[Vera Farmiga]], [[Michelle Monaghan]], [[Jeffrey Wright (actor)|Jeffrey Wright]]||{{Flagicon|France}} {{Flagicon|USA}}||Thriller
|-
|''[[Super 8 (film)|Super 8]]''||[[J. J. Abrams]]||[[Joel Courtney]], [[Elle Fanning]], [[Kyle Chandler]]||{{Flagicon|CAN}} {{Flagicon|USA}}||Mystery thriller
|-
|''[[The Thing (2011 film)|The Thing]]''||[[Matthijs van Heijningen Jr.]]||[[Mary Elizabeth Winstead]], [[Joel Edgerton]]||{{Flagicon|USA}}||Horror
|-
|''[[Thor]]''||[[Kenneth Branagh]]||[[Chris Hemsworth]], [[Tom Hiddleston]], [[Natalie Portman]], [[Anthony Hopkins]]||{{Flagicon|USA}}||Superhero
|-
|''[[Transformers: Dark of the Moon]]''||[[Michael Bay]]||[[Shia LaBeouf]], [[Rosie Huntington-Whiteley]], [[Tyrese Gibson]]||{{Flagicon|USA}}||Action
|-
|''[[X-Men: First Class]]''||[[Matthew Vaughn]]||[[James McAvoy]], [[Michael Fassbender]]||{{Flagicon|USA}} {{Flagicon|UK}}||Superhero
|-
| {{Year header}} | [[2012 in film|{{visible anchor|2012}}]]
|-
! Title !! Director !! Cast !! Country !! Subgenre/Notes
|-
|''[[009 Re:Cyborg]]''||[[Kenji Kamiyama]]||||{{Flagicon|Japan}}||Anime film
|-
|''[[Alien Origin]]''||[[Mark Atkins (director)|Mark Atkins]]||[[Chelsea Vincent]], [[Peter Pedrero]], [[Philip Coc]], [[Trey McCurley]], [[Daniela Flynn]]||{{Flagicon|USA}}||[[Horror film|Horror]]
|-
|''[[The Amazing Spider-Man (2012 film)|The Amazing Spider-Man]]''||[[Marc Webb]]||[[Andrew Garfield]], [[Emma Stone]], [[Rhys Ifans]]||{{Flagicon|USA}}||Superhero
|-
|''[[The Avengers (2012 film)|The Avengers]]''||[[Joss Whedon]]||[[Robert Downey, Jr.]], [[Chris Evans (actor)|Chris Evans]], [[Scarlett Johansson]] ||{{Flagicon|USA}}||&lt;ref group=&quot;nb&quot;&gt;At the [[39th Saturn Awards|39th Annual Saturn Awards]],
''The Avengers'' received awards for Best Science Fiction Film,
Best Director, Best Supporting Actor, and Best Special Effects.
It was nominated for Best Writing and Best Editing.&lt;/ref&gt; Superhero
|-
|''[[Battleship (film)|Battleship]]''||[[Peter Berg]]||[[Taylor Kitsch]], [[Alexander Skarsgård]], [[Liam Neeson]]||{{Flagicon|USA}}||Action thriller
|-
|''[[Branded (2012 film)|Branded]]''||[[Jamie Bradshaw]], [[Alexander Doulerain]]||[[Ed Stoppard]], [[Leelee Sobieski]], [[Jeffrey Tambor]], [[Max von Sydow]]||{{Flagicon|Russia}} {{Flagicon|USA}}||
|-
|''[[Chronicle (film)|Chronicle]]''||[[Josh Trank]]||[[Michael B. Jordan]], [[Dane DeHaan]], [[Michael Kelly (American actor)|Michael Kelly]], [[Alex Russell (actor)|Alex Russell]]||{{Flagicon|USA}}||Action drama
|-
|''[[Cloud Atlas (film)|Cloud Atlas]]''||[[Tom Tykwer]], [[The Wachowskis]]||[[Tom Hanks]], [[Halle Berry]], [[Hugh Grant]], [[Susan Sarandon]]||{{Flagicon|Germany}} {{Flagicon|USA}}||&lt;ref group=&quot;nb&quot;&gt;Saturn Awards for Best Editing and Best Make-up&lt;/ref&gt; 2 of the 6 stories are science fiction
|-
|''[[Dredd]]||[[Pete Travis]]||[[Karl Urban]], [[Olivia Thirlby]], [[Lena Headey]]||{{Flagicon|UK}} {{Flagicon|SAF}} {{Flagicon|IND}} {{Flagicon|USA}}||
|-
|''[[The Divide (film)|The Divide]]''||[[Xavier Gens]]||[[Lauren German]], [[Michael Biehn]], [[Milo Ventimiglia]], [[Rosanna Arquette]]||{{Flagicon|Canada}} {{Flagicon|Germany}} {{Flagicon|USA}}||Drama thriller
|-
|''[[Grabbers]]||[[Jon Wright]]||[[Richard Coyle]], [[Ruth Bradley]], [[Russell Tovey]]||{{Flagicon|Ireland}}||
|-
|''[[The Hunger Games (film)|The Hunger Games]]''||[[Gary Ross]]||[[Jennifer Lawrence]], [[Josh Hutcherson]], [[Liam Hemsworth]]||{{Flagicon|USA}}||&lt;ref group=&quot;nb&quot;&gt;Won a Saturn Award for Best Actress&lt;/ref&gt; Action drama
|-
|''[[Iron Sky]]''||[[Timo Vuorensola]]||[[Julia Dietze]], [[Götz Otto]], Christopher Kirby, [[Udo Kier]]||{{Flagicon|Australia}} {{Flagicon|Finland}} {{Flagicon|Germany}}||Comedy
|-
|''[[John Carter (film)|John Carter]]''||[[Andrew Stanton]]||[[Taylor Kitsch]], [[Lynn Collins]], [[Willem Dafoe]]||{{Flagicon|USA}}||Action adventure
|-
|''[[Lockout (film)|Lockout]]||[[James Mather (director)|James Mather]], [[Stephen St. Leger]]||[[Guy Pearce]], [[Maggie Grace]], [[Peter Stormare]]||{{Flagicon|France}}||Action
|-
|''[[Looper (film)|Looper]]''||[[Rian Johnson]]||[[Bruce Willis]], [[Joseph Gordon-Levitt]], [[Emily Blunt]]||{{Flagicon|USA}}||
|-
|''[[Mardock Scramble|Mardock Scramble: The Third Exhaust]]''||[[Susumu Kudo]]||||{{Flagicon|Japan}}||Anime film
|-
|''[[Mars et Avril]]''||[[Martin Villeneuve]]||[[Jacques Languirand]], [[Caroline Dhavernas]], [[Paul Ahmarani]], [[Robert Lepage]]||{{Flagicon|Canada}}||Drama, Fantasy
|-
|''[[Men in Black 3]]''||[[Barry Sonnenfeld]]||[[Will Smith]], [[Tommy Lee Jones]], [[Josh Brolin]]||{{Flagicon|USA}}||Comedy
|-
|''[[Prometheus (2012 film)|Prometheus]]''||[[Ridley Scott]]||[[Noomi Rapace]], [[Charlize Theron]], [[Michael Fassbender]]||{{Flagicon|USA}} {{Flagicon|UK}}||Action, Horror
|-
|''[[Resident Evil: Retribution]]''||[[Paul W.S. Anderson]]||[[Milla Jovovich]], [[Sienna Guillory]], [[Michelle Rodriguez]]||{{Flagicon|Germany}} {{Flagicon|UK}} {{Flagicon|USA}}||
|-
|''[[Robot &amp; Frank]]''||[[Jake Schreier]]||[[Frank Langella]], [[James Marsden]], [[Peter Sarsgaard]], [[Susan Sarandon]]||{{Flagicon|USA}}||Drama
|-
|''[[Safety Not Guaranteed]]''||[[Colin Trevorrow]]||[[Aubrey Plaza]], [[Mark Duplass]], [[Jake Johnson]]||{{Flagicon|USA}}||Comedy drama
|-
|''[[Seeking a Friend for the End of the World]]''||[[Lorene Scafaria]]||[[Steve Carell]], [[Keira Knightley]]||{{Flagicon|USA}}||Comedy drama
|-
|''[[Strange Frame]]''||[[GB Hajim]]||[[Claudia Black]], [[Tim Curry]]||{{Flagicon|USA}}||Cut-out_animation Musical
|-
|''[[Starship Troopers: Invasion]]''||[[Shinji Aramaki]]||||{{Flagicon|Japan}} {{Flagicon|USA}}||Computer animation
|-
|''[[Storage 24]]''||[[Johannes Roberts]]||[[Noel Clarke]], [[Antonia Campbell-Hughes]], [[Laura Haddock]], [[Colin O'Donoghue]]||{{Flagicon|UK}}||&lt;ref&gt;{{citation | first1=Charles | last1=Gant | date=June 27, 2012 | title=Storage 24 | publisher=Variety | url=http://www.variety.com/review/VE1117947832/ | accessdate=2012-07-11}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[Total Recall (2012 film)|Total Recall]]''||[[Len Wiseman]]||[[Colin Farrell]], [[Kate Beckinsale]], [[Jessica Biel]], [[Bryan Cranston]]||{{Flagicon|USA}}||Cyberpunk Action
|-
|''[[Thermae Romae#Film|Thermae Romae]]''||Hideki Takeuchi||[[Hiroshi Abe (actor)|Hiroshi Abe]], [[Aya Ueto]]||{{Flagicon|Japan}}||time travel comedy&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hollywoodreporter.com/review/thermae-romae-toronto-review-368472 |author=Jordan Mintzer |title=Thermae Romae: Toronto Review |date=2012-09-06 |accessdate=2013-10-25 |work=The Hollywood Reporter}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tiff.net/filmsandschedules/tiff/2012/thermaeromae |work=Toronto International Film Festival |title=Thermae Romae |archivedate=August 29, 2012 |deadurl=unfit |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120829085830/http://tiff.net/filmsandschedules/tiff/2012/thermaeromae }}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[Upside Down (2012 film)|Upside Down]]''||[[Juan Diego Solanas]]||[[Jim Sturgess]], [[Kirsten Dunst]]||{{Flagicon|Canada}} {{Flagicon|France}}||
|-
|''[[The Watch (2012 film)|The Watch]]''||[[Akiva Schaffer]]||[[Ben Stiller]], [[Vince Vaughn]], [[Jonah Hill]]||{{Flagicon|USA}}||Comedy
|-
| {{Year header}} | [[2013 in film|{{visible anchor|2013}}]]
|-
! Title !! Director !! Cast !! Country !! Subgenre/Notes
|-
|''[[After Earth]]''||[[M. Night Shyamalan]]||[[Will Smith]], [[Jaden Smith]]||{{Flagicon|USA}}||Action adventure
|-
|''[[The A.R.K. Report]]''||[[Shmuel Hoffman]]||[[Katy Castaldi]], [[Pascal Yen-Pfister]], [[Ayden Crispe]]||{{Flagicon|Israel}} {{Flagicon|USA}}||[[Action film|Action]]
|-
|''[[The Colony (2013 film)|The Colony]]''||[[Jeff Renfroe]]||[[Laurence Fishburne]], [[Bill Paxton]], [[Kevin Zegers]]||{{Flagicon|Canada}}||Post-apocalyptic
|-
|''[[The Congress (2013 film)|The Congress]]''||[[Ari Folman]]||[[Robin Wright]], [[Harvey Keitel]], [[Jon Hamm]], [[Paul Giamatti]]||{{Flagicon|Israel}}{{Flagicon|Germany}}{{Flagicon|Poland}}{{Flagicon|Luxembourg}}{{Flagicon|Belgium}}||Live action/animation
|-
|''[[The Cosmonaut]]''||[[Nicolás Alcalá]]||[[Katrine De Candole]], [[Leon Ockenden]], [[David Barrass]] ||{{Flagicon|Spain}}||
|-
|''[[Dark Skies (film)|Dark Skies]]''||[[Scott Stewart (director)|Scott Stewart]]||[[Keri Russell]], [[Josh Hamilton (actor)|Josh Hamilton]]||{{Flagicon|USA}}||Horror
|-
|''[[Despicable Me 2]]''||[[Pierre Coffin]] [[Chris Renaud (animator)|Chris Renaud]]||[[Steve Carell]] (Gru), [[Kristen Wigg]] (Agent Lucy Wilde), [[Benjamin Bratt]] (Eduardo), [[Miranda Cosgrove]] (Margo), Dana Gaier (Edith), Elsie Kate Fisher (Agnes), [[Steve Coogan]] (Silas Ramsbottom)||{{Flagicon|USA}}||Animated comedy film
|-
|''[[Elysium (film)|Elysium]]''||[[Neill Blomkamp]]||[[Matt Damon]], [[Jodie Foster]], [[Wagner Moura]], [[Alice Braga]], [[Sharlto Copley]]||{{Flagicon|USA}}||Action, Drama
|-
|''[[Escape from Planet Earth]]''||[[Cal Brunker]]||[[Brendan Fraser]] (Scorch Supernova), [[Jessica Alba]] (Lena), [[Rob Corddry]] (Gary Supernova), [[Sarah Jessica Parker]] (Kira Supernova)||{{Flagicon|USA}}||Animated
|-
|''[[Europa Report]]''||[[Sebastián Cordero]]||[[Sharlto Copley]], [[Michael Nyqvist]], [[Daniel Wu]]||{{Flagicon|USA}}||Horror
|-
|''[[Ender's Game (film)|Ender's Game]]''||[[Gavin Hood]]||[[Asa Butterfield]], [[Abigail Breslin]], [[Harrison Ford]]||{{Flagicon|USA}}||Young adult space opera
|-
|''[[G.I. Joe: Retaliation]]''||[[Jon M. Chu]]||[[Dwayne Johnson]], [[Bruce Willis]], [[Channing Tatum]]||{{Flagicon|USA}}||Action
|-
|''[[Gatchaman (film)|Gatchaman]]''||[[Tōya Satō]]||[[Tori Matsuzaka]], [[Gō Ayano]], [[Ayame Gouriki]]||{{Flagicon|Japan}}||
|-
|''[[Gravity (film)|Gravity]]''||[[Alfonso Cuarón]]||[[Sandra Bullock]], [[George Clooney]] ||{{Flagicon|UK}} {{Flagicon|USA}}||
|-
|''[[Hard to Be a God (2013 film)|Hard to Be a God]]''||[[Aleksei Yuryevich German|Aleksey German]]||[[Leonid Yarmolnik]], [[Dmitriy Vladimirov]], [[Laura Lauri]], [[Aleksandr Ilin]]||{{Flagicon|Russia}}||
|-
|''[[Her (film)|Her]]''||[[Spike Jonze]]||[[Joaquin Phoenix]], [[Scarlett Johansson]]||{{Flagicon|USA}}||Drama
|-
|''[[The Hunger Games: Catching Fire]]''||[[Francis Lawrence]]||[[Jennifer Lawrence]], [[Josh Hutcherson]], [[Liam Hemsworth]]||{{Flagicon|USA}}||
|-
|''[[Independence Daysaster]]''||[[W.D. Hogan]]||[[Ryan Merriman]], [[Emily Holmes]] ||{{Flagicon|Canada}}||Action
|-
|''[[The Host (2013 film)|The Host]]''||[[Andrew Niccol]]||[[Saoirse Ronan]], [[Diane Kruger]], [[William Hurt]]||{{Flagicon|USA}}||Romantic
|-
|''[[Iron Man 3]]''||[[Shane Black]]||[[Robert Downey, Jr.]], [[Gwyneth Paltrow]], [[Don Cheadle]], [[Guy Pearce]], [[Ben Kingsley]]||{{Flagicon|USA}}||Superhero
|-
|''[[Krrish 3]]''||[[Rakesh Roshan]]||[[Hritik Roshan]], [[Vivek oberoi]], [[Priyanka]]||{{Flagicon|India}}||Superhero
|-
|''[[Los Últimos Días|The Last Days]]''||[[David Pastor]], [[Àlex Pastor]]||[[Quim Gutiérrez]], [[José Coronado]], [[Marta Etura]]||{{Flagicon|Spain}} {{Flagicon|France}}||Thriller
|-
|''[[The Last Days on Mars]]''||[[Ruairí Robinson]]||[[Liev Schreiber]], [[Romola Garai]], [[Elias Koteas]]||{{Flagicon|Ireland}} {{Flagicon|UK}}||Thriller
|-
|''[[Man of Steel (film)|Man of Steel]]''||[[Zack Snyder]]||[[Henry Cavill]], [[Amy Adams]], [[Michael Shannon]]||{{Flagicon|USA}}||Superhero
|-
|''[[Oblivion (2013 film)|Oblivion]]''||[[Joseph Kosinski]]||[[Tom Cruise]], [[Andrea Riseborough]], [[Olga Kurylenko]], [[Morgan Freeman]]||{{Flagicon|USA}}||Post-apocalyptic
|-
|''[[Pacific Rim (film)|Pacific Rim]]''||[[Guillermo del Toro]]||[[Idris Elba]], [[Charlie Day]], [[Charlie Hunnam]]||{{Flagicon|USA}}||Monster movie
|-
|''[[The Purge]]''||[[James DeMonaco]]||[[Lena Headey]], [[Ethan Hawke]]||{{Flagicon|USA}}||Dystopic thriller
|-
|''[[Riddick (film)|Riddick]]''||[[David Twohy]]||[[Vin Diesel]], [[Katee Sackhoff]], [[Karl Urban]]||{{Flagicon|USA}}|| &lt;ref&gt;{{cite news | first=Tatiana | last=Siegel | date=February 11, 2010 | title=Vin Diesel signs up for another 'Riddick' | work=Variety | url=http://www.variety.com/article/VR1118015101?refCatId=13 | accessdate=2011-06-29 | archive-date=2011-06-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110629034422/http://www.variety.com/article/VR1118015101?refCatId=13 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 
|-
|''[[Snowpiercer]]''||[[Bong Joon-ho]]||[[Chris Evans (actor)|Chris Evans]], [[Song Kang-ho]], [[Jamie Bell]], [[Tilda Swinton]], [[John Hurt]], [[Ed Harris]] ||{{Flagicon|South Korea}} {{Flagicon|USA}} {{Flagicon|France}}||Action thriller
|-
|''[[Space Pirate Captain Harlock (film)|Space Pirate Captain Harlock]]''||[[Shinji Aramaki]]||||{{Flagicon|Japan}}||
|-
|''[[Star Trek Into Darkness]]''||[[J. J. Abrams]]||[[Chris Pine]], [[Benedict Cumberbatch]], [[Zachary Quinto]], [[Zoe Saldana]]||{{Flagicon|USA}}||Action adventure
|-
|''[[Thor: The Dark World]]''||[[Alan Taylor (director)|Alan Taylor]]||[[Chris Hemsworth]], [[Natalie Portman]], [[Tom Hiddleston]]||{{Flagicon|USA}}||Superhero
|-
|''[[The Wolverine (film)|The Wolverine]]''||[[James Mangold]]||[[Hugh Jackman]], [[Rila Fukushima]]||{{Flagicon|UK}} {{Flagicon|USA}}||Superhero
|-
|''[[World War Z (film)|World War Z]]''||[[Marc Forster]]||[[Brad Pitt]], [[Mireille Enos]], [[James Badge Dale]]||{{Flagicon|UK}} {{Flagicon|USA}}||Post-apocalyptic zombie horror
|-
|''[[The World's End (film)|The World's End]]''||[[Edgar Wright]]||[[Simon Pegg]], [[Nick Frost]], [[Martin Freeman]]||{{Flagicon|UK}}||Comedy
|-
|''[[Young Ones (film)|Young Ones]]''||[[Jake Paltrow]]||[[Nicholas Hoult]], [[Elle Fanning]], [[Michael Shannon]]||{{Flagicon|USA}}||
|-
|''[[The Zero Theorem]]''||[[Terry Gilliam]]||[[Christoph Waltz]], [[Mélanie Thierry]]||{{Flagicon|UK}} {{Flagicon|Romania}} {{Flagicon|France}}||Drama, Fantasy &lt;ref&gt;{{citation
 | last1=Fleming | first1=Mike | url=http://www.deadline.com/2012/08/toronto-christoph-waltz-starring-in-terry-gilliams-the-zero-theorem-voltage-selling/
 | title=UPDATE: Toronto: Terry Gilliam Confirms Christoph Waltz For Zero Theorem
 | date=August 14, 2012 | work=DeadLine | postscript=. }}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Year header}} | [[2014 in film|{{visible anchor|2014}}]]
|-
! Title !! Director !! Cast !! Country !! Subgenre/Notes
|-
|''[[The Amazing Spider-Man 2]]''||[[Marc Webb]]||[[Andrew Garfield]], [[Emma Stone]], [[Jamie Foxx]]||{{Flagicon|USA}}||Superhero
|-
|''[[The Anomaly]]''||[[Noel Clarke]]||[[Noel Clarke]], [[Ian Somerhalder]], [[Brian Cox (actor)|Brian Cox]]||{{Flagicon|UK}}||
|-
|''[[Armor Hero Atlas]]''||Zheng Guowei||Xu Feng, Cao Xiyue, Kenny Zeng||{{Flagicon|China}}||Science fiction action&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://movie.douban.com/subject/24372055/|script-title=zh:铠甲勇士之雅塔莱斯 (2014)|accessdate= October 5, 2014|work= movie.douban.com|publisher= [[douban.com]]|language= Chinese}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[Autómata (film)|Autómata]]''||[[Gabe Ibáñez]]||[[Antonio Banderas]], [[Melanie Griffith]], [[Dylan McDermott ]]||{{Flagicon|Spain}}{{Flagicon|USA}} ||
|-
| ''[[Beyond (2014 film)|Beyond]]'' || Joseph Baker and Tom Large || Richard J. Danum, Gillian MacGregor, Paul Brannigan || {{Flagicon|UK}} || Independent psychological drama&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.starburstmagazine.com/reviews/dvd-and-blu-ray-home-entertainment-reviews/10381-beyond|title=Beyond|last=Cuthbert|first=Dominic|work=[[Starburst (magazine)|Starburst]]|date=2014-11-25|accessdate=2015-03-25|تاريخ الأرشيف=2015-08-15|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20150815061741/http://www.starburstmagazine.com/reviews/dvd-and-blu-ray-home-entertainment-reviews/10381-beyond|url-status=dead|خونديځ نېټه=2015-08-15|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20150815061741/http://www.starburstmagazine.com/reviews/dvd-and-blu-ray-home-entertainment-reviews/10381-beyond|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20150815061741/http://www.starburstmagazine.com/reviews/dvd-and-blu-ray-home-entertainment-reviews/10381-beyond|archive-url=https://web.archive.org/web/20150815061741/http://www.starburstmagazine.com/reviews/dvd-and-blu-ray-home-entertainment-reviews/10381-beyond}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[Big Hero 6 (film)|Big Hero 6]]''||Don Hall||[[Ryan Potter]], [[Scott Adsit]], [[Jamie Chung]], [[Damon Wayans Jr.]], [[Génesis Rodríguez]], [[T. J. Miller]]||{{Flagicon|USA}}||Animation
|-
|''[[Bodacious Space Pirates: Abyss of Hyperspace]]''||[[Tatsuo Satō (director)|Tatsuo Satō]]||||{{Flagicon|Japan}}||
|-
|''[[Bugs (2014 film)|Bugs]]''||Yan Jia||Xia Zitong, [[Zhang Zilin]], [[Eric Wang]]||{{Flagicon|China}}||Science fiction disaster thriller&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://movie.douban.com/subject/25958914/|script-title=zh:食人虫 (2014)|accessdate= October 11, 2014|work= movie.douban.com|publisher= [[douban.com]]|language= Chinese}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[Captain America: The Winter Soldier]]''||[[Russo brothers]]||[[Chris Evans (actor)|Chris Evans]], [[Scarlett Johansson]], [[Sebastian Stan]], [[Anthony Mackie]], [[Emily VanCamp]]||{{Flagicon|USA}}||Superhero
|-
|''[[Coherence (film)|Coherence]]''||[[James Ward Byrkit]]||[[Emily Baldoni]], [[Maury Sterling]], [[Nicholas Brendon]]||{{Flagicon|USA}}||
|-
|''[[Dawn of the Planet of the Apes]]''||[[Matt Reeves]]||[[Jason Clarke (actor)|Jason Clarke]], [[Kodi Smit-McPhee]], [[Andy Serkis]]||{{Flagicon|USA}}||
|-
|''[[The Device]]''||[[Jeremy Berg]]||[[Kate Alden]], [[Angela DiMarco]], [[Lorraine Montez]]||{{Flagicon|USA}}||&lt;ref&gt;[http://www.dreadcentral.com/news/88511/discover-device-uk-dvd-march/ The Device ]&lt;/ref&gt;
|-
|''[[Divergent (film)|Divergent]]''||[[Neil Burger]]||[[Shailene Woodley]], [[Theo James]], [[Ansel Elgort]]||{{Flagicon|USA}}||
|-
|''[[Earth to Echo]]''||[[Dave Green (director)|Dave Green]]||||{{Flagicon|USA}}||
|-
|''[[Edge of Tomorrow (film)|Edge of Tomorrow]]''||[[Doug Liman]]||[[Tom Cruise]], [[Emily Blunt]], [[Bill Paxton]]||{{Flagicon|AUS}} {{Flagicon|USA}}||Time travel action
|-
|''[[Ejecta (film)|Ejecta]]''||[[Chad Archibald]], [[Matt Wiele]]||[[Lisa Houle]], [[Julian Richings]], [[Adam Seybold]]||{{Flagicon|Canada}}||
|-
|''[[Expelled from Paradise]]''||[[Seiji Mizushima]]||[[Rie Kugimiya]], [[Shin-ichiro Miki]], [[Hiroshi Kamiya]]||{{Flagicon|Japan}}||Anime film
|-
|''[[The Giver (film)|The Giver]]''||[[Phillip Noyce]]||[[Brenton Thwaites]], [[Jeff Bridges]], [[Meryl Streep]], [[Taylor Swift]] ||{{Flagicon|USA}}
|-
|''[[Die Gstettensaga: The Rise of Echsenfriedl]]''||[[Johannes Grenzfurthner]]||Lukas Tagwerker, Sophia Grabner, Jeff Ricketts||{{Flagicon|AUT}}||Post-apocalyptic art house comedy
|-
|''[[Godzilla (2014 film)|Godzilla]]''||[[Gareth Edwards (director)|Gareth Edwards]]||[[Aaron Johnson (English actor)|Aaron Johnson]], [[Elizabeth Olsen]], [[Bryan Cranston]] || {{Flagicon|JPN}} {{Flagicon|USA}} ||Monster movie
|-
|''[[Guardians of the Galaxy (film)|Guardians of the Galaxy]]''||[[James Gunn (filmmaker)|James Gunn]]||[[Chris Pratt]], [[Dave Batista]], [[Zoe Saldana]]||{{Flagicon|USA}}||Superhero
|-
|''[[The Hunger Games: Mockingjay – Part 1]]''||[[Francis Lawrence]]||[[Jennifer Lawrence]], [[Josh Hutcherson]], [[Liam Hemsworth]]||{{Flagicon|USA}}||Young adult dystopia
|-
|''[[Interstellar (film)|Interstellar]]''||[[Christopher Nolan]]||[[Matthew McConaughey]], [[Anne Hathaway]], [[Topher Grace]], [[Michael Caine]]||{{Flagicon|UK}}{{Flagicon|USA}}||Action drama
|-
|''[[Lucy (2014 film)|Lucy]]''||[[Luc Besson]]||[[Scarlett Johansson]], [[Morgan Freeman]]||{{Flagicon|France}}||Posthuman
|-
|''[[The Maze Runner (film)|The Maze Runner]]''||[[Wes Ball]]||[[Dylan O'Brien]], [[Will Poulter]], [[Thomas Sangster]], [[Aml Ameen]]||{{Flagicon|USA}}||Young adult action
|-
|''[[Outpost 37]]''||[[Jabbar Raisani]]||[[Kenneth Fok]], [[Stevel Marc]], [[Joe Reegan]] ||{{flagicon|South Africa}}{{flagicon|UK}}||Action thriller
|-
|''[[Mr. Peabody &amp; Sherman]]''||[[Rob Minkoff]]||[[Ty Burrell]], [[Max Charles]]||{{Flagicon|USA}}||
|-
|''[[Parasyte: Part 1]]''||[[Takashi Yamazaki]]||||{{Flagicon|Japan}}||Horror&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.filmbiz.asia/news/naruto-overtakes-parasyte-at-japan-box-office|title= Naruto overtakes Parasyte at Japan box office|author= Kevin Ma|date= 10 December 2014|accessdate= 11 December 2014|work= [[Film Business Asia]]|archive-date= 3 March 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160303211515/http://www.filmbiz.asia/news/naruto-overtakes-parasyte-at-japan-box-office|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[Predestination (film)|Predestination]]''||[[Spierig brothers|Peter Spierig]], [[Spierig brothers|Michael Spierig]]||[[Ethan Hawke]]||{{Flagicon|Australia}}||Time travel
|-
|''[[The Purge: Anarchy]]''||[[James DeMonaco]]||[[Frank Grillo]], [[Carmen Ejogo]]||{{Flagicon|USA}}||Dystopia
|-
|''[[The Quiet Hour]]''||[[Stéphanie Joalland]]||[[Karl Davies]], [[Brigitte Millar]], [[Dakota Blue Richards]] ||{{Flagicon|Ireland}}{{Flagicon|UK}}||&lt;ref&gt;[http://www.dreadcentral.com/news/88965/88965/ The Quiet Hour]&lt;/ref&gt;
|-
|''[[RoboCop (2014 film)|RoboCop]]''||[[José Padilha]]||[[Joel Kinnaman]], [[Gary Oldman]], [[Michael Keaton]], [[Samuel L. Jackson]]||{{Flagicon|USA}}||Cyberpunk action
|-
|''[[The Signal (2014 film)|The Signal]]''||[[William Eubank]]||[[Brenton Thwaites]], [[Olivia Cooke]], [[Laurence Fishburne]], [[Sarah Clarke]]||{{Flagicon|USA}}||Mystery
|-
|''[[Space Station 76]]''||[[Jack Plotnick]]||[[Patrick Wilson (American actor)|Patrick Wilson]], [[Liv Tyler]], [[Matt Bomer]]||{{Flagicon|USA}}||Retro comedy
|-
|''[[Teenage Mutant Ninja Turtles (2014 film)|Teenage Mutant Ninja Turtles]]''||[[Jonathan Liebesman]]||[[Megan Fox]], [[Will Arnett]], [[William Fichtner]], [[Whoopi Goldberg]]||{{Flagicon|USA}}||Action comedy
|-
|''[[Time Lapse (film)|Time Lapse]]''||[[Bradley D. King]]||[[Danielle Panabaker]], [[Matt O'Leary]], [[George Finn]]||{{Flagicon|USA}}||Thriller
|-
|''[[Transcendence (2014 film)|Transcendence]]''||[[Wally Pfister]]||[[Johnny Depp]], [[Paul Bettany]], [[Rebecca Hall]]||{{Flagicon|USA}}||Posthuman
|-
|''[[Transformers: Age of Extinction]]''||[[Michael Bay]]||[[Mark Wahlberg]], [[Jack Reynor]], [[Nicola Peltz]]||{{Flagicon|USA}}||Action
|-
|''[[Space Battleship Yamato 2199: Odyssey of the Celestial Ark]]''|||||| {{Flagicon|Japan}} || Anime film
|-
|''[[Space Battleship Yamato 2199: A Voyage to Remember]]''|||||| {{Flagicon|Japan}} || Anime film
|-
|''[[Vychislitel|Calculator]]''||[[Dmitriy Grachev]]||[[Evgeniy Mironov]], [[Vinnie Jones]]||{{Flagicon|Russia}}||
|-
|''[[Under the Skin (2013 film)|Under the Skin]]''||[[Jonathan Glazer]]||[[Scarlett Johansson]], [[Kryštof Hádek]], [[Robert J. Goodwin]]|| {{Flagicon|UK}} || [[Art film]]
|-
|''[[X-Men: Days of Future Past]]''||[[Bryan Singer]]||[[Hugh Jackman]], [[James McAvoy]], [[Michael Fassbender]], [[Jennifer Lawrence]]||{{Flagicon|USA}}||Superhero
|-
| {{Year header}} | [[2015 in film|{{visible anchor|2015}}]]
|-
! Title !! Director !! Cast !! Country !! Subgenre/Notes
|-
|''[[Aliens: Zone-X]]''||[[Thomas R. Dickens]]||[[David J. Burke]], [[Holly Poplawski]], [[Wallace Dorian]], [[James J. Zito III]], [[Jai Johnston]], [[Travon L. Collins]], [[Jessica Walker]], [[Chris Harper (actor)|Chris Harper]], [[Jason P. Edwards]], [[Teresa Giammusso]]||{{Flagicon|USA}}||
|-
|''[[Ant-Man (film)|Ant-Man]]''||[[Peyton Reed]]||[[Paul Rudd]], [[Michael Douglas]], [[Evangeline Lilly]] ||{{Flagicon|USA}}||Superhero
|-
|''[[Avengers: Age of Ultron]]''||[[Joss Whedon]]||[[Robert Downey, Jr.]], [[Chris Evans (actor)|Chris Evans]], [[Scarlett Johansson]], [[James Spader]] ||{{Flagicon|USA}}||Superhero
|-
|''[[Chappie (film)|Chappie]]''||[[Neill Blomkamp]]||[[Sharlto Copley]], [[Watkin Tudor Jones]], [[Yolandi Visser]]||{{Flagicon|USA}}||
|-
|''[[The Divergent Series: Insurgent]]''||[[Robert Schwentke]]||[[Shailene Woodley]], [[Theo James]], [[Ansel Elgort]]||{{Flagicon|USA}}||
|-
|''[[The End of the World and the Cat's Disappearance]]''||Michihiro Takeuchi||Izukoneko, Jun Aonami, Daisuke Nishijima||{{Flagicon|JPN}}||&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.allcinema.net/prog/show_c.php?num_c=351637|title= 世界の終わりのいずこねこ(2014)|accessdate= May 20, 2015|work= allcinema|publisher= Stingray|language= Japanese}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[Ex Machina (film)|Ex Machina]]''||[[Alex Garland]]||[[Domhnall Gleeson]], [[Alicia Vikander]], [[Oscar Isaac]]||{{Flagicon|UK}}||Posthuman
|-
|''[[Fantastic Four (2015 film)|Fantastic Four]]''||[[Josh Trank]]||[[Miles Teller]], [[Kate Mara]], [[Michael B. Jordan]], [[Jamie Bell]]||{{Flagicon|USA}}||Superhero
|-
|''[[Ghost in the Shell: The Movie|Ghost in the Shell]]''|||||||{{Flagicon|Japan}}||
|-
|''[[The Hunger Games: Mockingjay – Part 2]]''||[[Francis Lawrence]]||[[Jennifer Lawrence]], [[Josh Hutcherson]], [[Liam Hemsworth]]||{{Flagicon|USA}}||
|-
|''[[Infini (film)|Infini]]''||[[Shane Abbess]]||[[Daniel MacPherson]], [[Grace Huang]], [[Luke Hemsworth]]||{{Flagicon|Australia}}||
|-
|''[[Jupiter Ascending]]''||[[The Wachowskis]]||[[Mila Kunis]], [[Channing Tatum]], [[Sean Bean]]||{{Flagicon|USA}}||Space opera
|-
|''[[Jurassic World]]''||[[Colin Trevorrow]]||[[Chris Pratt]], [[Bryce Dallas Howard]], [[Ty Simpkins]], [[Nick Robinson (American actor)|Nick Robinson]]||{{Flagicon|USA}}||
|-
|''[[Mad Max: Fury Road]]''||[[George Miller (filmmaker)|George Miller]]||[[Tom Hardy]], [[Nicholas Hoult]], [[Charlize Theron]]||{{Flagicon|Australia}} {{Flagicon|USA}}||Post-apocalyptic action
|-
|''[[The Martian (film)|The Martian]]''||[[Ridley Scott]]||[[Matt Damon]], [[Jessica Chastain]], [[Jeff Daniels]]||{{Flagicon|USA}}||Survival drama
|-
|''[[Maze Runner: The Scorch Trials]]''||[[Wes Ball]]||[[Dylan O'Brien]], [[Thomas Brodie-Sangster]], [[Giancarlo Esposito]]||{{Flagicon|USA}}||
|-
|''[[Monsters: Dark Continent]]''||[[Tom Green (director)|Tom Green]]||[[Joe Dempsie]], [[Johnny Harris (actor)|Johnny Harris]], [[Sofia Boutella]]||{{Flagicon|UK}}||Monster movie
|-
|''[[On Line (film)|On Line]]''||Li Changxin||Liu Mengmeng, Li Ning, Kang Enhe||{{Flagicon|China}}||Action&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://movie.douban.com/subject/26285355/|title= 时光大战 (2014)|accessdate= January 31, 2015|work= movie.douban.com|publisher= [[douban.com]]|language= Chinese}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[Pixels (2015 film)|Pixels]]''||[[Chris Columbus (filmmaker)|Chris Columbus]]||[[Adam Sandler]], [[Kevin James]], [[Michelle Monaghan]], [[Peter Dinklage]]||{{Flagicon|USA}}||Action comedy
|-
|''[[Project Almanac]]''||[[Dean Israelite]]||[[Jonny Weston]], [[Sofia Black D'Elia]], [[Amy Landecker]]||{{Flagicon|USA}}||
|-
|''[[Psycho-Pass: The Movie]]''||[[Naoyoshi Shiotani]]||||{{Flagicon|Japan}}||Anime film
|-
|''[[Self/less]]''||[[Tarsem Singh]]||[[Ryan Reynolds]], [[Ben Kingsley]]||{{Flagicon|USA}}||Mystery thriller
|-
|''[[Spring (2014 film)|Spring]]''||[[Aaron Scott Moorhead]]||[[Vanessa Bednar]], [[Nadia Hilker]], [[Lou Taylor Pucci]]||{{Flagicon|USA}}||
|-
|''[[Star Wars: The Force Awakens]]''||[[J. J. Abrams]]||[[Daisy Ridley]], [[John Boyega]], [[Oscar Isaac]]||{{Flagicon|USA}}||Space opera
|-
|''[[Terminator Genisys]]''||[[Alan Taylor (director)|Alan Taylor]]||[[Arnold Schwarzenegger]], [[Jason Clarke (actor)|Jason Clarke]], [[Emilia Clarke]], [[Jai Courtney]]||{{Flagicon|USA}}||Time travel action
|-
|''[[Tomorrowland (film)|Tomorrowland]]''||[[Brad Bird]]||[[Britt Robertson]], [[George Clooney]]||{{Flagicon|USA}}||
|-
|''[[Vice (2015 film)|Vice]]''||Brian A. Miller||[[Bruce Willis]], [[Thomas Jane]], [[Ambyr Childers]]||{{Flagicon|USA}}||
|-
| {{Year header}} | [[2016 in film|{{visible anchor|2016}}]]
|-
! Title !! Director !! Cast !! Country !! Subgenre/Notes
|-
|''[[The 5th Wave (film)|The 5th Wave]]''||[[J Blakeson]]||[[Chloë Grace Moretz]], [[Nick Robinson (American actor)|Nick Robinson]], [[Alex Roe]], [[Liev Schreiber]]||{{Flagicon|USA}}||
|-
|''[[10 Cloverfield Lane]]''||[[Dan Trachtenberg]]||[[Mary Elizabeth Winstead]], [[John Goodman]], [[John Gallagher, Jr.]], [[Bradley Cooper]]||{{Flagicon|USA}}||Psychological thriller
|-
|''[[24 (2016 film)|24]]''||[[Vikram Kumar]]||[[Suriya]], [[Samantha Ruth Prabhu]]||{{Flagicon|India}}||
|-
|''[[Batman v Superman: Dawn of Justice]]''||[[Zack Snyder]]||[[Henry Cavill]], [[Ben Affleck]], [[Amy Adams]], [[Laurence Fishburne]], [[Gal Gadot]]||{{Flagicon|USA}}||Superhero
|-
|''[[Captain America: Civil War]]''||[[Russo brothers]]||[[Chris Evans (actor)|Chris Evans]], [[Robert Downey, Jr]], [[Scarlett Johansson]], [[Sebastian Stan]]||{{Flagicon|USA}}||Superhero
|-
|''[[The Divergent Series: Allegiant]]''||[[Robert Schwentke]]||[[Shailene Woodley]], [[Theo James]]||{{Flagicon|USA}}||
|-
|''[[Midnight Special (film)|Midnight Special]]''||[[Jeff Nichols]]||[[Michael Shannon]], [[Joel Edgerton]], [[Kirsten Dunst]]||{{Flagicon|USA}}||Drama supernatural
|-
|''[[Ratchet &amp; Clank (film)|Ratchet &amp; Clank]]''||Jericca Cleland, [[Kevin Munroe]]||||{{Flagicon|USA}}||
|-
|''[[Terra Formars#Film|Terra Formars]]''||[[Takashi Miike]]||||{{Flagicon|Japan}}||Action horror
|-
|''[[X-Men: Apocalypse]]''||[[Bryan Singer]]||[[James McAvoy]], [[Michael Fassbender]], [[Jennifer Lawrence]], [[Oscar Issac]]||{{Flagicon|USA}}||Superhero
|-
|''[[Teenage Mutant Ninja Turtles: Out of the Shadows (film)|Teenage Mutant Ninja Turtles: Out of the Shadows]]''||[[Dave Green (director)|Dave Green]]||[[Megan Fox]], [[Stephen Amell]], [[Will Arnett]], [[Tyler Perry]], [[Laura Linney]]||{{Flagicon|USA}}||Action comedy
|}

==راتلونکي==
==نور ولولئ==
==یادښتونه==
==سرچينې==</text>
      <sha1>r3scipkvryu7b7eyysr8bte5ctwltlm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>طبیعي ګاز</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42172</id>
    <revision>
      <id>369943</id>
      <parentid>335950</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T01:18:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19525" sha1="7umoxf7yb710t5hlu34ct5b92xg0iew" xml:space="preserve">'''طبیعي ګاز''' (چې '''فوسیلي ګاز''' او کله ناکله یوازې '''ګاز''' هم بلل کېږي) د طبیعي هایدروکاربني ګاز مخلوط دی چې له میتان څخه جوړ شوی او معمولاً څه ناڅه لوړ الکان او کله ناکله  څه ناڅه کاربن ډای اکسایډ، نایتروجن، هایدروجن یا هیلوم هم په کې وي. طبیعي ګاز بې‌خونده، بې‌بویه او انفجاري دی، نو معمولاً د سلفرو بوی (لکه د خوسا هګۍ بوی) د لیکیو د چټک تشخیص لپاره ور اضافه کېږي. طبیعي ګاز هغه مهال جوړېږي چې د نباتي او حیواني موادو د تجزیې په حال کې طبقې د ځمکې تر سطحې لاندې د میلیونونو کلونو په جریان کې له شدیدې ګرمۍ او فشار سره مخ شي. کومه انرژي چې نباتات یې په اصل کې له لمره اخلي، په ګاز کې د کیمیاوي رابطو په ډول ذخیره کېږي. &lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Natural Gas – Exports|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2251rank.html|encyclopedia=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|access-date=11 June 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181124005928/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2251rank.html |date=24 November 2018 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.naturalgas.org/overview/background|title=Background|publisher=Naturalgas.org|access-date=2012-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140709040340/http://www.naturalgas.org/overview/background|archive-date=2014-07-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mudomaha.com/blog/why-does-natural-gas-smell-rotten-eggs#:~:text=Natural%20gas%20is%20an%20efficient,or%20hydrogen%20sulfide%20like%20odor.&amp;text=Our%20gas%20emergency%20line%20is,day%2C%20seven%20days%20a%20week.|title=Why Does Natural Gas Smell Like Rotten Eggs? &amp;#124; Metropolitan Utilities District}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;eiaex&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.eia.gov/energyexplained/natural-gas/|title=Natural gas explained|publisher=[[U.S. Energy Information Administration]]|access-date=2020-09-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;epa_ng&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.epa.gov/cleanenergy/energy-and-you/affect/natural-gas.html|title=Electricity from Natural Gas|access-date=2013-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20140606215324/http://www.epa.gov/cleanenergy/energy-and-you/affect/natural-gas.html|archive-date=2014-06-06}}&lt;/ref&gt;

طبیعي ګاز یو داسې هایدرو کاربن دی چې د بیا نوي کېدو وړ نه دی او د ګرمولو، پخولو او د برېښنا د تولید لپاره د انرژۍ د سرچینې په توګه کارول کېږي. په نقلیه وسایطو کې د سون‌توکو په توګه او د پلاستیک او نورو مهمو عضوي کیمیاوي موادو په جوړولو کې د لومړنۍ کیمیاوي مادې په توګه کارول کېږي.

د طبیعي ګاز استخراج او مصرف د اقلیم د بدلون اصلي لامل دی. دا په‌خپله یو قوي ګلخانه‌يي ګاز دی چې په اتوموسفیر کې خپرېږي او کله چې سوځېږي کاربن ډای اوکسایډ تولیدوي. طبیعي ګاز د تودوخې او برېښنا د تولید لپاره په اغېزناک ډول سوځول کېدای شي، د سوځېدو لپاره د نورو سون‌توکو  په پرتله د کارېدو په ځای کې کم اضافي او زهري مواد تولیدوي.  &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-usa-gas-climatebox-explainer-idUSKCN25E1DR|title=Cleaner but not clean - Why scientists say natural gas won't avert climate disaster|publisher=Reuters|author=Valerie Volcovici, Kate Abnett, and Matthew Green|date=2020-08-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ieaco2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.iea.org/data-and-statistics?country=WORLD&amp;fuel=CO2%20emissions&amp;indicator=CO2%20emissions%20by%20energy%20source|title=Data and Statistics: CO2 emissions by energy source, World 1990-2017|publisher=International Energy Agency (Paris)|access-date=2020-04-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;owidebf&quot;&gt;{{Cite journal|url=https://ourworldindata.org/co2-and-other-greenhouse-gas-emissions#co2-emissions-by-fuel|title=CO₂ and Greenhouse Gas Emissions: CO₂ Emissions by Fuel|author=Hannah Ritchie and Max Roser|journal=Our World in Data|publisher=Published online at OurWorldInData.org.|year=2020|access-date=2020-04-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Why carbon dioxide isn't the only greenhouse gas we must reduce – Dr Richard Dixon|url=https://www.scotsman.com/news/opinion/columnists/climate-change-carbon-dioxide-main-greenhouse-gas-cutting-methane-emissions-crucial-too-dr-richard-dixon-2925261|access-date=2020-08-17|website=www.scotsman.com|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AGI&quot;&gt;{{cite web|title=Methane Emissions in the Oil and Gas Industry|url=https://www.americangeosciences.org/critical-issues/factsheet/pe/methane-emissions-oil-gas-industry|publisher=American Geosciences Institute|access-date=1 May 2019|date=16 May 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.eia.gov/energyexplained/natural-gas/natural-gas-and-the-environment.php|title=Natural gas and the environment|publisher=[[U.S. Energy Information Administration]]|access-date=2020-09-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite document|last1=Moniz|first1=E.J.|title=The Future of Natural Gas: An Interdisciplinary MIT Study|publisher=MIT Press|date=2011|url=http://energy.mit.edu/research/future-natural-gas/|access-date=8 January 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=http://www.eeb.cornell.edu/howarth/publications/Howarth_2014_ESE_methane_emissions.pdf|title=A bridge to nowhere: methane emissions and the greenhouse gas footprint of natural gas|author=Howarth, R.W.|journal=Energy Science &amp; Engineering|publisher=Society of Chemical Industry and John Wiley &amp; Sons Ltd.|volume=2|issue=2|pages=47–60|year=2014|doi=10.1002/ese3.35|doi-access=free|access-date=2022-01-08|archive-date=2021-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20211121193215/http://www.eeb.cornell.edu/howarth/publications/Howarth_2014_ESE_methane_emissions.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://earthobservatory.nasa.gov/features/MethaneMatters|title=Methane Matters|publisher=NASA Earth Observatory|author=Adam Voiland and Joshua Stevens|date=8 March 2016|access-date=2020-09-15}}&lt;/ref&gt;

طبیعي ګاز د ځمکې په ژورو کې په ډبرینو جوړښتونو کې د هایدروکاربن له زېرمو سره یوځای د ډبرو په سکرو کې پیدا کېږي چې د میتان کلتیریت په ډول وي. تېل یا نفت بل ډول فوسیلي سوځېدونکي مواد دي چې له طبیعي ګاز سره نږدې موندل کېږي. د وخت په تېرېدو سره ډېره برخه طبیعي ګاز د دوو میکانیزمونو له لارې رامنځته شوی: بیوجنیک او ترموجینیک. بیوجینیک ګاز د میتانوجینیکو موجوداتو په مرسته په زیمناکه ځمکه، ډېرانونو او لږو ژورو رسوباتو کې جوړېږي. د ځمکې په ژورو برخو کې چې تودوخه او فشار لوړ وي، ترموجونیک ګاز له خښو شویو عضوي موادو څخه جوړېږي. &lt;ref&gt;{{cite web|publisher=US Geological Survey|url=http://energy.er.usgs.gov/gg/research/petroleum_origins.html|title=Organic Origins of Petroleum|archive-url=https://web.archive.org/web/20100527093933/http://energy.er.usgs.gov/gg/research/petroleum_origins.html|archive-date=27 May 2010}}&lt;/ref&gt;

د تېلو په تولید کې ګاز ځینې وخت د اضافي ګازونو د سوځولو لپاره کارول کېږي. وړاندې تر دې چې طبیعي ګاز د سون په توګه وکارول شي، باید پروسس شي او د اوبو په ګډون یې ټولې ناپاکۍ لرې کړل شي تر څو د طبیعي ګاز ځانګړنې پوره کړي. د دغه پروسس نور ضمني محصولات ایتان، پروپان، بیوتان، پنتان او د لوړ مالیکلولي وزن هایدروکاربونونه لکه هایدروجن سلفایډ (چې ښايي پر خالص سلفر بدل شي) کاربن ډای اکسایډ، د اوبو بړاس او کله ناکله هلیوم او نایتروجن دي. 

طبیعي ګاز کله ناکله په غیر رسمي ډول یوازې «ګاز» بلل کېږي، په ځانګړې توګه هغه وخت چې د انرژۍ له نورو سرچینو لکه تېلو یا د ډبرو له سکرو سره پرتله شي. طبیعي ګاز باید له پېټرولو سره غلط نه‌شي، ځکه تر ډېره په عادي خبرو کې «ګاز» بلل کېږي، په تېره په شمالي امریکا کې. 

== تاریخچه ==
طبیعي ګاز به ناڅاپي ډول په لرغوني چین کې کشف شو. طبیعي ګاز د لومړي ځل لپاره چینایانو تر میلاد وړاندې ۵۰۰ کاله (یا ښايي ۱۰۰۰ کاله) مخکې وکاراواه. دوی د سیوان په زیلیوجېنګ سیمه کې له ځمکې څخه په باڼس لرګیو کې د ګاز د انتقال لپاره یوه لاره کشف کړه تر څو د ګاز په مرسته مالګینې اوبه جوش او مالګه ترلاسه کړي. &lt;ref&gt;{{cite web|authors=Eric &amp; Chun-Chih Hadley-Ives|url=http://www.historylines.net/history/chinese/oil_well.html|title=First Oil Wells|website=www.historylines.net}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://naturalgas.org/overview/history/|title=History|publisher=NaturalGas.org|access-date=1 December 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Economics of the Gas Supply Industry|last=Abbott|first=Malcolm|publisher=Routledge|isbn=978-1-138-99879-7|date=2016|page=185}}&lt;/ref&gt;

په امریکا کې طبیعي ګاز په ۱۶۲۶ کال کې کشف او وپېژندل شو. په ۱۸۳۶ کال کې ویلیام هارټ په بریالیتوب سره د متحدو ایالتونو د نیویارک په فریډونیا کې د طبیعي ګاز لومړنی څاه وکینده چې په پایله کې یې د فریډونیا لایټ ګاز شرکت جوړ شو. د فیلاډیلفیا ښار په ښاروالۍ پورې اړوند د طبیعي ګاز د توزېع لومړی شرکت په ۱۸۳۶ کال کې جوړ کړ. تر ۲۰۰۹ کال پورې له ټولو ۸۵۰۰۰۰ کیلومتر معکب (۲۰۰۰۰۰ مایل مکعب) اټکلیزو زېرمو څخه ۶۶۰۰۰ کیلومتر معکب (۱۶۰۰۰ مایله معکب) (یا ۸٪) طبیعي ګاز کارول شوی و. په ۲۰۱۵ کال کې د ګاز د نړیوال مصرف د اندازې د اټکل له مخې چې هر کال د ۳۴۰۰ کیلومتر معکب (۸۱۵ مایل مکعب) شاوخوا ګاز مصرف ښيي، د دغه مصرف اندازې ته په کتو به د طبیعي ګاز ټولې اټکل شوې زېرمې ۲۵۰ کاله دوام وکړي. هر کال د ګاز د مصرف دوه یا درې سلنه ډېروالی ښايي د طبیعي ګاز زېرمې په پام وړ کچه کمې کړي چې ښايي ۸۰ یا ۱۰۰ کاله دوام وکړي.  &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.apga.org/apgamainsite/aboutus/facts/history-of-natural-gas|title=A Brief History of Natural Gas - APGA|website=www.apga.org|access-date=2019-02-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;worldenergyoutlook.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.worldenergyoutlook.org/media/weowebsite/2009/WEO2009.pdf|title=World Energy Outlook 2009|date=2009|website=International Energy Agency}}&lt;/ref&gt;

== سرچینې ==
د شلمې پېړۍ تر لومړیو پورې ډېری له تېلو سره اړوند طبیعي ګاز په اسانۍ سره ازادېده یا د تېلو په برخو کې سوځول کېده. په اوسنیو وختونو کې لا هم له څاه بهر ګاز خوشی کېږي او د تولید پر مهال بهر د اضافي ګازونو لپاره سوځول کېږي، خو په ټوله نړۍ کې د دغو طریقو لپاره د نورو سوداګریزو عملي او ګټورو بدیلونو د موندلو هڅې دوام لري. په هغو سیمو کې چې د طبیعي ګاز غوښتنه په کې ډېره ده (لکه متحد ایالتونه)، پایپلاینونه هغه وخت جوړېږي چې له څاه څخه د وروستي مصرف تر ځایه د ګاز انتقال له اقتصادي پلوه ممکن وي. 

د برېښنا د تولید لپاره د پایپ‌لاین له لارې د ګاز پر انتقال سربېره د طبیعي ګاز په نوره استفاده کې د مایع طبیعي ګاز (LNG) په توګه صادرات یا پر مایع د ګاز (GTL) د بدلېدو د ټکنالوژۍ له لارې پر نورو مایعو محصولاتو د طبیعي ګاز بدلول شامل دي. پر مایع د ګاز د بدلولو ټکنالوژي طبیعي ګاز پر نورو مایع محصولاتو لکه تېلو، ډیزلو یا د جیټ الوتکو پر سون‌توکو بدلولی شي. پر مایع د ګاز بدلولو ټکنالوژۍ لکه فیشر – ټروپش (F–T) میتانول پر پېټرولو (MTG) او ګاز پر تېلو بدلوی. دا ټکنالوژي مصنوعي خام تېل تولیدوي چې تر ډېره پر وروستیو محصولاتو تصفیه کېدای شي، په داسې حال کې چې میتانول پر پېټرولو ښايي له طبیعي ګاز څخه مصنوعي پېټرول تولید کړي. ګاز پر تېلو ښايي پېټرول، ډیزل، د جېټ الوتکې سون‌توکي او بوی‌ناک کیمیاوي مواد په مستقیم ډول له طبیعي ګاز څخه د یوې جلا کړۍ د پروسې له لارې تولید کړي. په ۲۰۱۱ کال کې د رویال ډاچ شیل شرکت هره ورځ د ۱۴۰۰۰۰ بېرلو (۲۲۰۰۰ متر مکعب) په اندازه تولید سره په قطر کې پر کار پیل وکړ. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sustainabledevelopment.un.org/partnership/?p=1532|title=Global Gas Flaring Reduction Partnership|publisher=[[United Nations]]|access-date=2019-12-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://climateinitiativesplatform.org/index.php/Zero_Routine_Flaring_by_2030|title=UN Climate Initiatives Platform - Zero Routine Flaring by 2030|publisher=[[United Nations]]|access-date=2019-12-29|خونديځ نېټه=2018-05-27|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20180527015828/http://climateinitiativesplatform.org/index.php/Zero_Routine_Flaring_by_2030|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180527015828/http://climateinitiativesplatform.org/index.php/Zero_Routine_Flaring_by_2030}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;STG+&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.primusge.com/press-room/white-papers/|title=Introduction to STG+ Technology|website=Primus Green Energy|date=February 2013|access-date=5 March 2013|تاريخ الأرشيف=11 April 2013|مسار الأرشيف=https://archive.is/20130411161606/http://www.primusge.com/press-room/white-papers/|url-status=dead|خونديځ نېټه=11 April 2013|خونديځ تړی=https://archive.today/20130411161606/http://www.primusge.com/press-room/white-papers/|خونديځ-تړی=https://archive.today/20130411161606/http://www.primusge.com/press-room/white-papers/|archive-url=https://archive.today/20130411161606/http://www.primusge.com/press-room/white-papers/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.shell.com/media/news-and-media-releases/2011/first-cargo-pearl.html|title=First cargo of Pearl GTL products ship from Qatar|website=Shell Global|date=13 June 2011|access-date=19 November 2017}}&lt;/ref&gt;

طبیعي ګاز ښايي «مرتبط» (د تېلو په برخو کې موندل کېدونکی)، یا «نامرتبط» (د طبیعي ګاز په برخو کې تجرید شوی) او د ډبرو د سکرو په ځایونو کې وموندل شي. د طبیعي ګاز تر انتقال وړاندې باید غیر ضروري هایدروکاربني مواد لکه کاربن ډای اکسایډ، نایتروجن، هیلوم او هایدروجن سلفایډ لرې شي. &lt;ref&gt;{{cite web|title=Extraction|url=http://www.naturalgas.org/naturalgas/extraction.asp|publisher=NaturalGas.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20130708145258/http://www.naturalgas.org/naturalgas/extraction.asp|archive-date=8 July 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.naturalgas.org/overview/background.asp|title=Natural gas overview|publisher=Naturalgas.org|access-date=6 February 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110101063224/http://naturalgas.org/overview/background.asp|archive-date=1 January 2011}}&lt;/ref&gt;

دا چې کوم هېواد د ګاز لویې ثابتې زېرمې لري، په دې اړه د نظر اختلاف موجود دی. هغه سرچینې چې وايي روسیه تر اوسه لویې ثابتې زېرمې لري، هغه د متحدو ایالتونو سي.ای.اې (۴۷۶۰۰ کیلو متر مکعب)، د متحدو ایالتونو د انرژۍ د معلوماتو اداره (۴۷۸۰۰ کیلومتر مکعب) او اوپک سازمان (۴۸۷۰۰ کیلومتر مکعب) دي. «برېټېش پټرولیم» په روسیه کې یوازې ۳۲۹۰۰ کیلومتره مکعب ګاز تاییدوي او دا هېواد تر ایران وروسته په دویمه درجه کې راځي  چې ایران (۳۳۱۰۰ تر ۳۳۸۰۰ کیلومتره مکعب) ګاز لري. له ګاز پروم (روسي شرکت) سره روسیه هېواد د نړۍ د طبیعي ګاز تر ټولو ستر تولیدوونکی دی. ثابتې شوې سرچینې دا اندازه (د کیلومتر مکعب پر اساس) داسې بیانوي: نړۍ ۱۸۷۳۰۰ (۲۰۱۳)، ایران ۳۳۶۰۰ (۲۰۱۳)، روسیه ۳۲۹۰۰ (۲۰۱۳)، قطر ۲۵۱۰۰ (۲۰۱۳) ترکمنستان ۱۷۵۰۰ (۲۰۱۳) او متحد ایالتونه ۸۵۰۰ (۲۰۱۳). &lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2253rank.html|title=Natural Gas – Proved Reserves|encyclopedia=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|access-date=1 December 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170307234405/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2253rank.html |date=7 March 2017 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;US Energy Information Administration, International statistics, accessed 1 December 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.eia.gov/naturalgas/crudeoilreserves/|title=U.S. Crude Oil, Natural Gas, and Natural Gas Proved Reserves, Year-end 2017|website=www.eia.gov|access-date=2019-08-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|publisher=OPEC|url=http://www.opec.org/library/Annual%20Statistical%20Bulletin/interactive/current/FileZ/XL/T32.HTM|title=Table 3.2 – World Proven Natural Gas Reserves by Country|access-date=1 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20180227183441/http://www.opec.org/library/Annual%20Statistical%20Bulletin/interactive/current/FileZ/XL/T32.HTM|archive-date=27 February 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== سرچینې ==</text>
      <sha1>7umoxf7yb710t5hlu34ct5b92xg0iew</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مورواکي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57906</id>
    <revision>
      <id>369944</id>
      <parentid>369288</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T01:48:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19666" sha1="eva42flee2m3qk81nwc616m7whozkdo" xml:space="preserve">مورواکي یو ټولنیز نظام دی چې په هغه کې ښځې د سیاسي مشرتابه، اخلاقي واک، ټولنیزو امتیازاتو او د ملکیت کنترول په برخه کې د واک لومړني دریځونه لري. په داسې حال کې چې دا تعریفونه په عمومي انګلیسي کې پلي کېږي، د انتروپولوژي او فیمینیزم د څانګو لپاره ځانګړي تعریفونه په ځینو برخو کې توپیر لري.

مورواکي کېدای شي، په میټریلینیل (Matrilineal)، مټريفوکل (Matrifocal) او مټريلوکل (Matrilocal) ټولنو باندې اشتباه شي. په داسې حال کې چې ځينې خلک شته، د دې لپاره چې مورواکه اوسي، ممکن هر ډول غیر سرپرست سیستم وګوري. لکه څرنګه چې په کلکه تعریف شوي دي، ډېری عالمان دا سیستمونه له مورواکۍ څخه رابېلوي.&lt;ref&gt;''Women at the Center: Life in a Modern Matriarchy'', [[Cornell University Press]], 2002.&lt;/ref&gt;

* '''مټريفوکل (Matrifocal):''' د ماټریفوکل کورني جوړښت له مخې ميندې د کورنۍ مشري کوي او پلرونه په کور او د ماشومانو په پالنه کې لږ رول لري.
* '''ميټريلينيل (Matrilineal):''' د ښځینه وو له لارې د خپلوۍ نښه کول دي. دا کېدای شي، له یوه ټولنیز سیستم سره هم اړیکه ولري چې په هغه کې هر شخص په خپل میټرلین سره پېژندل کېږي، کېدای شي د دوی د مور نسب، ملکیت او یا لقبونو میراث په کې شامل وي.
* '''مټريلوکل (Matrilocal):''' هغه ټولنیز سیستم دی، چې په هغه کې واده شوې جوړه ،د مېرمنې له والدینو سره یا نږدې ژوند کوي.

== تعريفونه، مفاهيم او ايتيمولوژي (اشتقاق علم) ==
د اکسفورډ انګلیسي قاموس (OED) له مخې، میثاقیت &quot;د ټولنیز سازمان بڼه ده چې مور یا د کورنۍ تر ټولو زړه ښځه په کې د کورنۍ مشره وي او اړیکې د ښځینه کرښې له لارې حسابېږي. د ښځو په واسطه حکومت يا حکمراني کول. د جیمز پیپلز (James Peoples) او ګیریک بیلي (Garrick Bailey) په وینا: یونامتو تعریف &quot;ښځینه واکمني&quot; ده. د کلتوري انتروپولوژي (اشتقاق علم) په اکاډمیک ډسپلین کې د اکسفورډ انګيسي قاموس  (OED) په استناد: مورواکي &quot; یو کلتور یا ټولنه ده چې په هغې کې دا ډول سیستم شته&quot; یا &quot;کورنۍ، ټولنه، سازمان او داسې نور چې د یوې ښځې یا مېرمنې له خوا واک لري.&quot; په عمومي انتروپولوژي کې د ویلیم اې هاویلینډ (William A. Haviland) په وینا : مورواکي &quot;د ښځو واکمني&quot; ده. مورواکي هغه ټولنه ده چې په هغې کې ښځې په ځانګړې ډول میندې د سیاسي مشرتابه، اخلاقي واک او د ملکیت کتنرول مرکزي رول لري، مګر هغه ټولنه په کې شامله نه ده چې کله ناکله د مېرمنو له خوا رهبري کېږي، د غیر مورواکي دلیلونو یا د هغه مسلک پر بنسټ چې په کې ښځې وي، په عمومي ډول مورواکۍ ته له اشارې کولو پرته غالب کېږي. لکه: فحشا یا د مېرمنو مرستندویه سازمانونه، چې د نارینه وو له خوا پرمخ وړل کېږي. په ۱۹۹۷ ز کال کې د لارنس ای کوزنر (Lawrence A. Kuzner) په وینا: ای ار راډکليفف ـ براون (A.R. Radcliffe-Brown) په ۱۹۲۴ ز کې استدلال وکړ چې د مور او پلار پالنې تعریفونه &quot;منطقي او تجربوي ناکامۍ او ... خورا مبهم وو چې په ساینسي ډول ګټور وي&quot;.&lt;ref name=&quot;HumanityIntroCulturAnthro-9ed-p259col12&quot;&gt;{{harvp|Peoples|Bailey|2012|p=259}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthro-Haviland-8ed-p579col1&quot;&gt;Haviland, William A., ''Anthropology'' (Ft. Worth: Harcourt Brace College Publishers, 8th ed. 1997 ({{ISBN|0-15-503578-9}})), p.&amp;nbsp;579.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kuznar, Lawrence A., ''Reclaiming a Scientific Anthropology'' (Walnut Creek, Calif.: AltaMira Press (div. of Sage Publications), pbk. 1997 ({{ISBN|0-7619-9114-X}})).&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;OED-matriarchy&quot;&gt;''Oxford English Dictionary'' (online), entry ''matriarchy'', as accessed November 3, 2013{{Subscription or libraries}}.&lt;/ref&gt;

ېری عالمان، مساوي ناسرپرست سیستمونه، له مورواکۍ څخه لرې کوي، چې ډېر په کلکه تعریف شوي دي. د هایډ ګوتنر-ابندروت (Heide Göttner-Abendroth) په وینا: «د مورواکۍ د شتون منلو ته زړه نازړه کېدل کېدای شي. له یوه ځانګړي او کلتوري پلوه ، د تعصبي مفکورې پر بنسټ وي، چې مورواکي دې څنګه تعریف شي، ځکه چې په پلارواکه نظام کې نارینه په ښځو واکمني کوي؛ نو د مورواکۍ ډېری وخت داسې تصور شوی، چې ښځې په نارینه وو واکمني کوي، په داسې حال کې چې هايد ګوتنرـ ابندروت (Heide Göttner-Abendroth) په دې باور وه چې مورواکي مساوي دي.&lt;ref name=&quot;MatriarchalSocDefTheory&quot;&gt;{{cite web|last=Göttner-Abendroth|first=Heide|author-link=Heide Göttner-Abendroth|title=Matriarchal Society: Definition and Theory|archive-url=https://web.archive.org/web/20130419055107/http://www.gift-economy.com/athanor/athanor_005.html|archive-date=19 April 2013|url=http://www.gift-economy.com/athanor/athanor_005.html}}

:: ''See also'' Sanday, Peggy Reeves, [http://www.cornellpress.cornell.edu/book/?GCOI=80140100164210 Women at the Center: Life in a Modern Matriarchy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200326201330/https://www.cornellpress.cornell.edu/books/ |date=2020-03-26 }} (Cornell University Press, 2002) (&quot;matriarchies are not a mirror form of patriarchies but rather ... a matriarchy &quot;emphasizes maternal meanings where 'maternal symbols are linked to social practices influencing the lives of both sexes and where women play a central role in these practices{{'&quot;}}).{{Page needed|date=December 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Göttner-Abendroth|first=Heide|author-link=Heide Göttner-Abendroth|title=Matriarchal studies: Past debates and new foundations|journal=[[Asian Journal of Women's Studies]]|volume=23|issue=1|pages=2–6|doi=10.1080/12259276.2017.1283843|date=2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Lepowsky, M. A., ''Fruit of the Motherland: Gender in an Egalitarian Society'' (U.S.: Columbia University Press, 1993).&lt;/ref&gt;

[[File:Margot-adler-2004.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Margot-adler-2004.jpg|بټنوک|مارګوټ اډلر (Margot Adler)]]
د مورواکۍ کليمه، د یوې ټولنې لپاره چې په سیاسي ډول د مېرمنو له خوا رهبري کېږي، په ځانګړې ډول د میندو له خوا چې ملکیت هم کنترولوي؛ ډېری وختونه د پلرونو د جنسیت په معنا تعبیر کېږي، مګر دا یو مخالف نظر نه دی. د پیپلس (Peoples) او بیلي (Bailey) په وینا: د انتروپولوژیست پیګي ریویس سنډې (Peggy Reeves Sanday) نظر دا دی چې: مورواکي د پلرونو عکس العمل نه دی؛ بلکې دا چې د مورواکۍ يعنې &quot;د میندو په معنا ټینګار کوي، چې د میندو سمبولونه له ټولنیزو کړنو سره تړاو لري چې ښځې د دواړو جنسونو پر ژوند اغېزه کوي او په دې کړنو کې مرکزي رول لوبوي&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;. ژورنالیسته مارګوټ اډلر (Margot Adler) لیکي چې: په لفظي ډول&quot;مورواکي&quot; د ميندو له خوا د حکومت کولو په معنا سره ده، یا په پراخه ډول: هر کله چې حکومت او واک د ښځو په لاس کې وي، مورواکي ورته وايي. باربرا لف (Barbara Love) او الیزابیت شینکلین (Elizabeth Shanklin) وليکل: &quot;له مورواکۍ&quot; څخه موږ د یوې بې ځایه ټولنې معنا لرو، يعنې زموږ په فکر هغه ټولنه چې ښځې په کې هغه څوک دي، چې راتلونکی نسل تولیدوي، مورنۍ تعریفوي، د مور شرایط ټاکي او هغه چاپېریال ټاکي چې راتلونکی نسل په کې پالل کېږي. د سنتیا ایلر (Cynthia Eller) په وينا : &quot; مورواکي&quot; د هرې ټولنې لپاره د لنډې تشرېح په ډول فکر کېدی شي، چې د مېرمنو ځواک په کې د نارینه وو په پرتله مساوي یا غوره وي او په کوم کې چې کلتور د ارزښتونو او د ژوند پېښو په شاوخوا کې مرکزونه د &quot;ښځینه&quot; په ډول بیان شوي وي. ایلر (Eller) لیکي چې: د مورواکۍ مفکوره په بنسټیزه توګه په دوو ستنو ولاړه ده: رومانتیزم او عصري ټولنیزه نیوکه. د مورواکۍ مفهوم د دې لپاره و، چې د یوټوپیا (utopia) په څېر یو څه تشرېح کړي چې په تېرو وختونو کې د معاصر ټولنیز انتقاد د مشروعیت په خاطرځای پر ځای شوي وو. د باربرا اپسټین (Barbara Epstein) په وینا: د پخواني تاریخ څخه مخکې د پخوانۍ يا لرغونې دورې په اړه &quot;مورواکي د یو ټولنیز سیستم په معنا سره ده، چې د واده او د خدای د عبادت په اړه تنظیم شوی دی، چې ښځې په کې د واک موقف لري&quot;. د اډلر (Adler) په وینا: په مارکسيستي دود کې دا د معمول له مخې، د پخوانۍ طبقې ټولنې ته اشاره کوي، چې ښځې او نارینه په کې په مساوي ډول په تولید او ځواک کې شریک دي.&lt;ref&gt;Compare, in ''Oxford English Dictionary'' (online), entry patriarchy to entry ''matriarchy'', both as accessed November 3, 2013.{{Subscription or libraries|sentence}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvp|Eller|1995|loc=pp.&amp;nbsp;161–162 &amp; 184 &amp; n.&amp;nbsp;84}} (p.&amp;nbsp;184 n.&amp;nbsp;84 probably citing Spretnak, Charlene, ed., ''Politics of Women's Spirituality: Essays on the Rise of Spiritual Power Within the Feminist Movement'' (Garden City, New York: Anchor Books, 1982), p.&amp;nbsp;xiii (Spretnak, Charlene, ''Introduction'')).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvp|Goettner-Abendroth|2009a|pp=1–2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvp|Peoples|Bailey|2012|pp=258-259}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvp|Adler|2006|p=193}} (italics so in original)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvp|Eller|2000|pp=12–13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvp|Eller|2011}} {{Page needed|date=October 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvp|Epstein|1991|loc=p.&amp;nbsp;173 and see p.&amp;nbsp;172}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DrawDnMoon-2006-p194&quot;&gt;{{harvp|Adler|2006|p=194}}&lt;/ref&gt;

مېرمن اډلر (Adler) زياتوي چې : ځينې ښځینه پوهانې یادونه کوي چې د «مورواکۍ» کليمې ځينې تعریفونه، د هغې د لغوي معنا سره سره د ځواک هر ډول مفکورې ته شاملېږي او دوی وړاندیز کوي چې د پېړیو ظلمونو، د ښځو لپاره له دې ډول سره د ځان تصورول ناشوني کړي دي. &lt;ref name=&quot;DrawDnMoon-2006-p1942&quot;&gt;{{harvp|Adler|2006|p=194}}&lt;/ref&gt;

مورواکي، ډېر کله د پلارواکۍ په مقابل کې د يو طبيعي او د منلو وړ جنس په توګه په منفي ډول وړاندې شوې، چې دا ډول مورواکي ،په حقيقت کې ناهيلي ده. مینه (Love) او شینکلین (Shanklin) وليکل:&lt;blockquote&gt;کله چې موږ د &quot;مورواکۍ&quot; کليمه اورو، نو موږ د ځينو ځوابونو سره مشروط یو: دا چې مورواکي تېرو وختونو ته اشاره کوي، چې هېڅکله نه وه.  یاده مورواکي، د ښځو د واکمني، پر بچیانو د میندو د حاکمیت او د ښځو، د نارینه وو په وړاندې د ظلم یو ناهيلی تصور دی. موږ په منفي ډول د مورواکۍ په اړه چې د سرپرستانو په ګټه ده، مشروط شوي يوو. موږ ته دا احساس راکړل شوی دی، چې سرپرستي طبیعي ده. موږ لږ احتمال لرو، چې دا پوښتنه وکړو او لږ احتمال لرو چې زموږ انرژی د دې حالت پای ته رسولو لپاره لارښوونه وکړي.&lt;ref&gt;{{harvp|Love|Shanklin|1983}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;د مورولۍ د مطالعاتو ښوونځی، چې مشري یې د ګوتنر-ابندروت (Göttner-Abendroth) له خوا رهبري کېږي، د دې اصطلاح د ټولنمنلي تعریف غوښتنه کوي: ګوتنر-ابندروت (Göttner-Abendroth) د مورولۍ عصري مطالعات د &quot;نا پلرنيو ټولنو څېړنه او وړاندې کولو&quot; په ډول تعریفوي. په ګټور ډول مورواکي، د نا پلارواکۍ په ډول راپېژني. نوموړي د مورواکي د دواړو جنسونو ترمنځ په مساوي ډول د واک شریکولو د ځانګړتیا په ډول هم تعريف کړې ده. د ډیان لیبو (Diane LeBow) په وینا: &quot;مورواکه ټولنې ډېر ځله، د مساوي ټولنو&quot; په ډول تشرېح شوې دي، که څه هم انسان پېژندونکي روبي روهریچ (Ruby Rohrlich) لیکي چې: &quot;مورواکي په مساوي ټولنه کې د ښځو مرکزيت دی&quot;. &lt;ref&gt;[http://www.second-congress-matriarchal-studies.com/goettnerabendroth.html ''Introduction'', in ''Second World Congress on Matriarchal Studies''].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://matriarchy.info/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=143&amp;Itemid=83 DeMott, Tom, ''The Investigator'' (review of Bennholdt-Thomsen, Veronika, Cornelia Giebeler, Brigitte Holzer, &amp; Marina Meneses, ''Juchitán, City of Women'' (Mexico: Consejo Editorial, 1994))] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140404162800/http://matriarchy.info/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=143&amp;Itemid=83 |date=2014-04-04 }}, as accessed Feb. 6, 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvp|LeBow|1984}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvp|Rohrlich|1977|p=37}}&lt;/ref&gt;

مورواکي هغه عام جوړښت دی، په کوم کې چې ښځه، په کورنۍ کې د واک څښتنه وي. د دې کارونې لپاره ځینې پوهان اوس د «مورني» پر ځای د څو اړخيز اصطلاح ته ترجېح ورکوي. د ډینیل موینیهان په ګډون، ځینو ادعا وکړه چې: په متحده ایالاتو کې د تور پوستو کورنیو ترمنځ مورواکي وه، ځکه چې د دوی څلورمه برخه د واحدې يعنې يوې مېرمنې له خوا رهبري کېدله. په دې ډول هغه کورنۍ چې د پام وړ لږه کيو څخه د پام وړ لږه کي جوړوي، په لویه نامورواکه ټولنه کې د مورواکي د قانوني کولو لپاره بسنه کولی شي. &lt;ref&gt;[http://www.dol.gov/dol/aboutdol/history/webid-meynihan.htm Office of Policy Planning and Review (Daniel Patrick Moynihan, principal author), ''The Negro Family: The Case For National Action'' (U.S. Department of Labor, 1965)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428151006/http://www.dol.gov/dol/aboutdol/history/webid-meynihan.htm |date=April 28, 2014 }}, esp. [http://www.dol.gov/dol/aboutdol/history/moynchapter4.htm ''Chapter IV. The Tangle of Pathology''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170522180639/https://www.dol.gov/dol/aboutdol/history/moynchapter4.htm |date=2017-05-22 }}, authorship per [http://www.dol.gov/dol/aboutdol/history/webidrpage.htm ''History at the Department of Labor: In-Depth Research''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151104104305/http://www.dol.gov/dol/aboutdol/history/webidrpage.htm |date=2015-11-04 }}, all as accessed November 2, 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvp|Donovan|2000|p=171}}, citing Moynihan, Daniel, ''The Negro Family: The Case for National Action'' (1965) (&quot;In this analysis Moynihan asserted that since a fourth of black families were headed by single women, black society was a matriarchy&amp;nbsp;.... [and t]his situation undermined the confidence and 'manhood' of black men, and therefore prevented their competing successfully in the white work world.&quot;) and citing [[Bell hooks|hooks, bell]]&lt;!-- Keep the lower case for bell hooks' name. --&gt;, either ''Ain't I a Woman: Black Women and Feminism'' (Boston: South End, 1981) or ''Feminist Theory: From Margin to Center'' (Boston: South End, 1984) (probably former), pp.&amp;nbsp;181–187 (&quot;freedom came to be seen by some black militants as a liberation from the oppression caused by black women&quot;), hooks, bell, pp.&amp;nbsp;180–181 (&quot;many black men 'absorbed' the Moynihan ideology, and this misogyny itself became absorbed into the black freedom movement&quot; and included this, &quot;Moynihan's view&quot;, as a case of &quot;American neo-Freudian revisionism where women who evidenced the slightest degree of independence were perceived as 'castrating' threats to the male identity&quot;), and see hooks, bell, p.&amp;nbsp;79.&lt;/ref&gt;

په ایتمولوژیک ډول، مورواکي (Matriarchy) د لاتیني ماټر (''māter'') (ملکي مضاف  (''mātris'') &quot;مور&quot; او یوناني (ἄρχειν ''arkhein'') يعنې &quot;حکومت کولو&quot; څخه اخستل شوی ده. د مورواکۍ مفکوره، د جوزف فرانسوا لافیتاو (Joseph-François Lafitau) له خوا په (۱۶۸۲ ز – ۱۷۴۶ز) کې تعریف شوې وه، چې لومړی یې دا نوم (ginécocratie) نومولی و. د انګليسي اکسفورډ قاموس (Oxford English Dictionary) يا په لنډ ډول (OED) له مخې: د موراکۍ کليمې ترټولو لومړنی پېژندل شوی سند، په ۱۸۸۵ ز کال کې دی. برعکس، ګینایکوکراسي (gynæcocracy) &quot;د ښځو واکمني&quot; معنا لري، چې د ۱۷ مې پېړۍ راهیسې کارول کېږي او د یوناني کليمې (γυναικοκρατία)  پر بنسټ جوړ شوی، چې په ارستوطالیس (Aristotle) او پلوتارک (Plutarch) کې موندل شوی دی. &lt;ref&gt;{{cite dictionary|title=matriarchy|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=matriarchy|dictionary=[[Online Etymology Dictionary]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Edvard Westermarck]] (1921), [[iarchive:historyofhumanma03westuoft|''The History of Human Marriage'', Vol. 3]], London: Macmillan, p. 108.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0058%3Aentry%3D%237148 Liddell, Henry George, &amp; Robert Scott, ''An Intermediate Greek–English Lexicon'', for ''γυναικοκρατία''].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2323035 Liddell, Henry George, &amp; Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', for ''γυ^ναικο-κρα^τέομαι''].&lt;/ref&gt;

== سرچينې او ياداښتونه ==</text>
      <sha1>eva42flee2m3qk81nwc616m7whozkdo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کوويډ-۱۹ وبا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57948</id>
    <revision>
      <id>369949</id>
      <parentid>364710</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T04:22:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29640" sha1="ef907x045ogmzzf5hd8ssh25ytdfv8j" xml:space="preserve">{{مالومات}}
د کوويډ-۱۹ وبا، د کرونا وايرس وبا په نوم هم پېژندل کيږي. په نړۍ کې له ۲۰۱۹ ز کال څخه خپره نړيواله وبايي وايرسي ناروغي ده (COVID-19) چې د کرونا وايرس ۲ (SARS-CoV-2) له سختو تنفسي نښو څخه پيدا کېږي. دا نوی وايرس په لومړي ځل د چين په وهان ښار کې د ۲۰۱۹ ز کال د دسمبر په مياشت کې وپېژندل شو. د وهاو او د هوبي د نورو ښارونو په قرنطين سره بيا هم ونه توانېد چې دا ناروغۍ مهار کړي او په ډېرې چټکتيا سره ټول چين او په ټوله نړۍ کې خپره شوه. د روغتيا نړيوال سازمان د ۲۰۲۰ ز کال د جنورۍ په دېرشمه نېټه د نړيوالې اندېښنې په څرګندولو سره په ټوله نړۍ کې اضطراري روغتيايي حالت اعلان کړ او د مارچ په يوولسمه نېټه په نړۍ کې وبا اعلان شوه. له ۲۰۲۱ ز کال راهيسې په ډېرو هېوادونو کې د دې وايرس بېلا بېل ډولونه راڅرګند شوي او ډېر هېوادونه يې نيولي دي، لکه الفا، بيټا او ډيلټا ډولونه چې ډېر خطرناک دي. د ۲۰۲۱ ز کال د نومبر تر لومړۍ نېټې پورې له دې وايرس څخه د پنځه ميليونه انسانانو مرګ او له دوه سوه او شپږ څلويښت ميليونه څخه زياتو انسانانو اخته کېدل تاييد شوي دي او په دې توګه دا وبا،  په تاريخ کې يوه تر ټولو خونړۍ وبا وپېژندل شوه.

د کوويډ-۱۹ نښې يا نه وي، يا ژوند ګواښونکې علامې لري. په عمر خوړليو ناروغانو او هغو کې چې ځانګړي روغتيايي شرايط لري، دا ناروغي سخته وي. د کوويډ-۱۹ لېږد هغه وخت رامنځ ته کېږي، کله چې انسانان په ککړه هوا کې په دې وايرس لړل شوي بڅرکي او ذرې په هوا کې تنفس کړي. د دې موادو تنفس هغه وخت زياته شونتيا لري، کله چې انسانان سره ډېر نژدې وي، خو شونې ده چې دا وايرس له لرې سيمې څخه هم ولېږدول شي په ځانګړي ډول په کوټه او هغه سيمه کې چې د هوا بدلېدو نظام يې کمزوری وي. ډېر لږ دا وايرس د سطحو او ککړو مايعاتو له لارې هم لېږدېدای شي. خلک تر شلو ورځو پورې نورو ته وايرس انتقالولای شي او کېدای شي، دا وايرس نورو ته په داسې حال کې هم انتقال کړي، چې خپله يې هېڅ نښې ونه ويني.

په بېلا بېلو هېوادونو کې مختلف واکسين تايید او خپاره شوي دي او د ۲۰۲۰ ز کال د د سمبر له مياشتې د پراخه واکسين لړۍ پېل شوې. د مخنيوي نورو هغو سپارښتنو کې چې د وايرس د خپرېدو مخه نيسي، ټولنيز واټن، په عامه ځايونو کې د مخ ماسک اغوستل، د هوا بدلول او پاکول، د ټوخي يا پرنجي پر مهال خوله پټول، د لاسونو پرېمينځل، ضد عفوني کول او د هغه چا قرنطين کول چې يا ناروغ دي او يا هم د دې ناروغۍ نښې لري. درملنه يې د نښو په لرې کولو تمرکز کوي، خو په دې اړه هڅې روانې دي، تر څو داسې درمل جوړ شي، چې دا وايرس له منځه يوسي. په ټوله نړۍ کې اړوندو مسئولينو پر سفرونو د محدوديتونو په لګولو، قرنطين، سوداګريزو کارونو په رخصتۍ، د کار ځای د ګواښونو مهارول، معايناتو کولو نظام او په دې ناروغۍ له اخته کسانو سره د اړيکې نيولو د پيدا کولو په طريقو سره دې ناروغۍ ته ځواب ويلی دی.

د دې وبا له امله، په ټوله نړۍ کې سختې ټولنيزې او اقتصادي ستونزې رامنځته شوې، په ۱۹۳۰ ز کال کې د نړيوال رکود څخه وروسته د کرونا له امله په نړۍ کې ستر رکود رامنځته شو. همدا چاره د توکو په عرضه کېدو کې د کمښت لامل شوه، ځکه چې د توکو رانيول زيات شول، کرهڼيز اختلالات رامنځ ته شول او خوراکي توکي لږ شول. د پرله پسې قرنطين له امله په نړيواله کچه ککړتيا په بې ساري ډول کمه شوه. ډېرې تعليمي ادارې او عامه سيمې يا نيمې بندې يا بشپړې بندې شوې، ډېری مراسم يا لغوه يا وځنډېدل. په ټولنيزو او ټوليزو رسنيو کې ناسم معلومات خپاره شول او سياسي کړکېچ خورا سخت شو. د دې وبا له کبله توکميز او جغرافيايي توپيرونه، روغتيايي برابرۍ، د عامې روغتيا او فردي حقوقو تر منځ د توازن د اړتيا مسائل راپورته کړل. &lt;ref name=&quot;RFXoH&quot;&gt;{{cite web|url=https://blogs.imf.org/2020/04/14/the-great-lockdown-worst-economic-downturn-since-the-great-depression/|title=The Great Lockdown: Worst Economic Downturn Since the Great Depression|website=IMF Blog|access-date=23 April 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200414220210/https://blogs.imf.org/2020/04/14/the-great-lockdown-worst-economic-downturn-since-the-great-depression/|archivedate=14 April 2020|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== نومول ==
دا وبا په بېلا بېلو نومونو پېژندل شوې. په عمومي توکه په خپل عاميانه نوم پېژندل کېږي، «د کرونا وايرس وبا»، سره له دې چې نور انساني کرونا وايرسونه هم د داسې خپرېدو او وبا ګرځېدو لامل ګرځېدلي دي، لکه (sars). مخکې  تر دې چې دا يوه وبا اعلان شي، «د کرونا وايرس خپرېدا» او «وهان کرونا وايرس خپرېدا» په نوم پېژندل کېده.&lt;ref&gt;Multiple sources:

* {{cite web|title=Coronavirus - The latest news on the COVID-19 outbreak|url=https://news.sky.com/topic/coronavirus-8483|access-date=20 July 2021|website=Sky News}}
* {{cite web|title=Coronavirus News - BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/coronavirus|access-date=20 July 2021|website=BBC News}}
* {{cite web|date=2 June 2020|title=Coronavirus (COVID-19)|url=https://www.nhs.uk/conditions/coronavirus-covid-19/|access-date=20 July 2021|website=nhs.uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=UKRI|first=Coronavirus: the science explained-|title=What is coronavirus? The different types of coronaviruses|url=https://coronavirusexplained.ukri.org/en/article/cad0003/|access-date=20 July 2021|website=coronavirusexplained.ukri.org|archive-date=30 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210830004823/https://coronavirusexplained.ukri.org/en/article/cad0003/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Zhu H, Wei L, Niu P|title=The novel coronavirus outbreak in Wuhan, China|journal=Global Health Research and Policy|volume=5|issue=1|page=6|date=2 March 2020|pmid=32226823|pmc=7050114|doi=10.1186/s41256-020-00135-6}}&lt;/ref&gt;

په وهان کې د لومړي خپراوي پر مهال، دې وايرس او ناروغۍ ته يوازې کرونا وايرس او وهان کرونا وايرس وېل کېدل، او کله ناکله به دا ناروغي د وهان سينه بغل په نوم يادېده. د ۲۰۲۰ ز کال په جنورۍ مياشت کې د روغتيا نړيوال سازمان دې وايرس او ناروغۍ لپاره د « 2019-nCoV» او « 2019-nCoV» لنډ مهالي نومونه وړانديز کړه، دا وړانديز يې د ۲۰۱۵ ز کال د لارښود او د ناروغۍ يا وايرس د نوم په توګه د جغرافيايي سيمو  (لکه وهان، چين)، څآرويو ډولونو يا د ځينو خلکو د ډلو د کارولو پر مهال د نړيوالو لارښودنو پر بنسټ وکړ، تر څو تر يو بريده د ټولنيز پېغور څخه مخنیوی وشي. رسمي نوم « COVID-19» او « SARS-CoV-2 » د روغتيا نړيوال سازمان له خوا د ۲۰۲۰ ز کال د فبرورۍ په يوولسمه نېټه اعلان کړای شول. تدروس ادهانوم  وايي: سي د کرونا لپاره، وي آی د وايرس لپاره، ډي د ناروغۍ لپاره او نولس د هغه وخت لپاره کله چې په لومړي ځل خپور او وپېژندل شو (د ۲۰۱۹ ز کال د دسمبر يو دېرشمه). د روغتيا نړيوال سازمان، همدا راز په عامه اړيکو کې د دې ناروغۍ لپاره کوويډ-۱۹ وايرس او د کوويډ-۱۹ مسئول وايرس نومونه هم کاروي.&lt;ref&gt;Multiple sources:

* {{cite news|title=2nd U.S. Case Of Wuhan Coronavirus Confirmed|newspaper=NPR.org|url=https://www.npr.org/sections/health-shots/2020/01/24/799208865/a-second-u-s-case-of-wuhan-coronavirus-is-confirmed|access-date=4 April 2020|publisher=NPR}}
* {{cite news|author-link=Donald McNeil Jr.|name-list-style=vanc|date=2 February 2020|title=Wuhan Coronavirus Looks Increasingly Like a Pandemic, Experts Say|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2020/02/02/health/coronavirus-pandemic-china.html|access-date=4 April 2020|issn=0362-4331|vauthors=McNeil Jr DG}}
* {{cite news|name-list-style=vanc|title=Wuhan coronavirus deaths spike again as outbreak shows no signs of slowing|publisher=CNN|url=https://www.cnn.com/2020/02/05/asia/wuhan-coronavirus-update-death-toll-spike-intl-hnk/index.html|access-date=4 April 2020|vauthors=Griffiths J}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Jiang S, Xia S, Ying T, Lu L|title=A novel coronavirus (2019-nCoV) causing pneumonia-associated respiratory syndrome|journal=Cellular &amp; Molecular Immunology|volume=17|issue=5|page=554|date=May 2020|pmid=32024976|pmc=7091741|doi=10.1038/s41423-020-0372-4|title-link=doi|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Chan JF, Yuan S, Kok KH, To KK, Chu H, Yang J, Xing F, Liu J, Yip CC, Poon RW, Tsoi HW, Lo SK, Chan KH, Poon VK, Chan WM, Ip JD, Cai JP, Cheng VC, Chen H, Hui CK, Yuen KY|display-authors=6|title=A familial cluster of pneumonia associated with the 2019 novel coronavirus indicating person-to-person transmission: a study of a family cluster|journal=Lancet|volume=395|issue=10223|pages=514–523|date=February 2020|pmid=31986261|pmc=7159286|doi=10.1016/S0140-6736(20)30154-9|title-link=doi|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=21 January 2020|title=Novel Coronavirus (2019-nCoV) Situation Report – 1|url=https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/situation-reports/20200121-sitrep-1-2019-ncov.pdf|publisher=[[World Health Organization]] (WHO)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=30 January 2020|title=Novel Coronavirus(2019-nCoV) Situation Report – 10|url=https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/situation-reports/20200130-sitrep-10-ncov.pdf|publisher=[[World Health Organization]] (WHO)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Multiple sources:

* {{cite news|title=Novel coronavirus named 'Covid-19': WHO|work=Today|location=Singapore|url=https://www.todayonline.com/world/wuhan-novel-coronavirus-named-covid-19-who|url-status=live|access-date=11 February 2020|archive-url=https://archive.today/20200321085608/https://www.todayonline.com/world/wuhan-novel-coronavirus-named-covid-19-who|archive-date=21 March 2020}}
* {{cite news|date=17 February 2020|title=The coronavirus spreads racism against – and among – ethnic Chinese|work=[[The Economist]]|url=https://www.economist.com/china/2020/02/17/the-coronavirus-spreads-racism-against-and-among-ethnic-chinese|url-status=live|access-date=17 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200217223902/https://www.economist.com/china/2020/02/17/the-coronavirus-spreads-racism-against-and-among-ethnic-chinese|archive-date=17 February 2020}}
* {{cite report|url=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/163636/WHO_HSE_FOS_15.1_eng.pdf|title=World Health Organization Best Practices for the Naming of New Human Infectious Diseases|date=May 2015|publisher=[[World Health Organization]] (WHO)|hdl-access=free|hdl=10665/163636}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WHO-naming&quot;&gt;{{cite web|title=Naming the coronavirus disease (COVID-19) and the virus that causes it|url=https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/technical-guidance/naming-the-coronavirus-disease-(covid-2019)-and-the-virus-that-causes-it|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200228035651/https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/technical-guidance/naming-the-coronavirus-disease-(covid-2019)-and-the-virus-that-causes-it|archive-date=28 February 2020|access-date=13 March 2020|publisher=[[World Health Organization]] (WHO)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report|url=https://www.ecdc.europa.eu/sites/default/files/documents/covid-19-rapid-risk-assessment-coronavirus-disease-2019-eighth-update-8-april-2020.pdf|title=Coronavirus disease 2019 (COVID-19) in the EU/EEA and the UK – eighth update|publisher=ecdc|access-date=19 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200314223709/https://www.ecdc.europa.eu/sites/default/files/documents/RRA-sixth-update-Outbreak-of-novel-coronavirus-disease-2019-COVID-19.pdf|archive-date=14 March 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

د وايرس نور ډولونه هم په بېلابېلو نومونو پېژندل شوي. د روغتيا نړيوال سازمان له خوا د رسمي نوم له ورکولو مخکې، په عمومي توګه هغه نومونه ورکول کېدل، چېرته چې دا وايرس لېدل شوی و (لکه ډلټا ډول وايرس چې د دې وايرس هندي ډول دی) او په عامه محاوره کې «د کرونا ډولونو» په نوم پېژندل کېږی. د ۲۰۲۱ ز کال د مۍ په پای کې، د روغتيا نړيوال سازمان د يوې نوې تګلارې په وړاندې کولو سره د اندېښمنوونکو ډولونو او د پام وړ ډولونو لپاره له يوناني تورو ګټه واخسته او د ټولو ډولونو لپاره يې نوې نښې ځانګړې کړې.&lt;ref&gt;{{Cite news|date=7 June 2021|title=Covid Indian variant: Where is it, how does it spread and is it more infectious?|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/health-57157496|access-date=20 July 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=SARS-CoV-2 variants of concern as of 15 July 2021|url=https://www.ecdc.europa.eu/en/covid-19/variants-concern|access-date=20 July 2021|website=European Centre for Disease Prevention and Control}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=CDC|date=11 February 2020|title=Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/variants/variant-info.html|access-date=20 July 2021|website=Centers for Disease Control and Prevention}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC.May.31.2021&quot;&gt;{{cite news|date=31 May 2021|title=Covid: WHO renames UK and other variants with Greek letters|publisher=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-57308592|access-date=8 June 2021}}&lt;/ref&gt;

== وبا پېژندنه ==

=== مخینه( شاليد) ===
که څه هم تر اوسه د دې وايرس اصلي سرچینه نه ده معلومه، لومړۍ  خپرېدا يې د ۲۰۱۹ ز کال د نومبر په مياشت کې د چين د هوبي ايالت په وهان ښار کې پیل شوه.  د کوويډ-۱۹ لومړۍ پېښې په هغو خلکو کې لیدل شوې وې چا چې په وهان کې د هونان د سمندري خواراکونو پلورنځي څخه لیدنه کړې وه، خو ممکنه ده چې له دې څخه مخکې لا له انسان څخه انسان ته د دې وايرس د لېږد بهير پيل شوی و. د ۲۰۲۰ ز کال د فبرورۍ په يوولسمه نېټه  نړيوال روغتيا سازمان په دې ناروغۍ د کوويډ-۱۹ نوم کېښود، کوم چې د «۲۰۱۹ کرونا وايرس ناروغۍ» لنډيز دی. هغه وايرس چې د خپرېدو لامل شو، د کروناوايرس ۲ د سختو تنفسي نښو (SARS-CoV-2) په نوم پېژندل کېده، يو نوی پېژندل شوی وايرس د شاپرک کروناوايرسونو، پينګولين کروناوايرسونو او SARS-CoV سره ډېر نژدې اړوند و. په علمي ډګر کې پوهان موافق دي چې په ډېرې شونتيا د دې وايرس اصلي سرچینه له څاروي څخه ده، له شاپرکونو يا د نورو تي لرونکو حيواناتو څخه. سره له دې، دې موضوع ډېر اټکلونه او دسيسوي اندونه رامنځته کړل چې همدا اندونه، د انټرنيټ له خونو څخه په چټکتيا سره ستر او پراخه کړای شول. نړيوال جيوپوليتيکي اختلافات، په ځانګړي ډول د متحده ايالاتو او چين تر منځ، د همدې موضوع له امله پورته ولاړل.  &lt;ref name=&quot;To2021lessons&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=To KK, Sridhar S, Chiu KH, Hung DL, Li X, Hung IF, Tam AR, Chung TW, Chan JF, Zhang AJ, Cheng VC, Yuen KY|display-authors=6|title=Lessons learned 1 year after SARS-CoV-2 emergence leading to COVID-19 pandemic|journal=Emerging Microbes &amp; Infections|volume=10|issue=1|pages=507–535|date=March 2021|pmid=33666147|pmc=8006950|doi=10.1080/22221751.2021.1898291}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sun2020epidemiology&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Sun J, He WT, Wang L, Lai A, Ji X, Zhai X, Li G, Suchard MA, Tian J, Zhou J, Veit M, Su S|display-authors=6|title=COVID-19: Epidemiology, Evolution, and Cross-Disciplinary Perspectives|journal=Trends in Molecular Medicine|volume=26|issue=5|pages=483–495|date=May 2020|pmid=32359479|pmc=7118693|doi=10.1016/j.molmed.2020.02.008|name-list-style=vanc}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=WHO Points To Wildlife Farms In Southern China As Likely Source Of Pandemic|url=https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2021/03/15/977527808/who-points-to-wildlife-farms-in-southwest-china-as-likely-source-of-pandemic?t=1616302540855|publisher=[[NPR]]|date=15 March 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Maxmen2021whoReport&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Maxmen A|title=WHO report into COVID pandemic origins zeroes in on animal markets, not labs|journal=Nature|volume=592|issue=7853|pages=173–174|date=April 2021|pmid=33785930|doi=10.1038/d41586-021-00865-8|s2cid=232429241|bibcode=2021Natur.592..173M|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hu2020natureReviews&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Hu B, Guo H, Zhou P, Shi ZL|title=Characteristics of SARS-CoV-2 and COVID-19|journal=Nature Reviews. Microbiology|volume=19|issue=3|pages=141–154|date=March 2021|pmid=33024307|pmc=7537588|doi=10.1038/s41579-020-00459-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Graham2020immunity&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Graham RL, Baric RS|title=SARS-CoV-2: Combating Coronavirus Emergence|journal=Immunity|volume=52|issue=5|pages=734–736|date=May 2020|pmid=32392464|pmc=7207110|doi=10.1016/j.immuni.2020.04.016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TLY19&quot;&gt;{{cite web|vauthors=Adhanom T|title=WHO Director-General's remarks at the media briefing on 2019-nCoV on 11 February 2020|url=https://www.who.int/director-general/speeches/detail/who-director-general-s-remarks-at-the-media-briefing-on-2019-ncov-on-11-february-2020|publisher=[[World Health Organization]] (WHO)|access-date=24 October 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Zhang6April2020&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Zhang T, Wu Q, Zhang Z|title=Probable Pangolin Origin of SARS-CoV-2 Associated with the COVID-19 Outbreak|journal=Current Biology|volume=30|issue=7|pages=1346–1351.e2|date=April 2020|pmid=32197085|pmc=7156161|doi=10.1016/j.cub.2020.03.022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Multiple sources:

* {{cite news|work=[[EurekAlert!]]|publisher=Scripps Research Institute|title=The COVID-19 coronavirus epidemic has a natural origin, scientists say – Scripps Research's analysis of public genome sequence data from SARS‑CoV‑2 and related viruses found no evidence that the virus was made in a laboratory or otherwise engineered|url=https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-03/sri-tcc031720.php|date=17 March 2020|access-date=15 April 2020|تاريخ الأرشيف=11 May 2020|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200511160909/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-03/sri-tcc031720.php|url-status=dead|archive-date=3 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200403083606/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-03/sri-tcc031720.php}}
* {{cite journal|vauthors=Andersen KG, Rambaut A, Lipkin WI, Holmes EC, Garry RF|title=The proximal origin of SARS-CoV-2|journal=Nature Medicine|volume=26|issue=4|pages=450–452|date=April 2020|pmid=32284615|pmc=7095063|doi=10.1038/s41591-020-0820-9|doi-access=free}}
* {{cite journal|vauthors=Latinne A, Hu B, Olival KJ, Zhu G, Zhang L, Li H, Chmura AA, Field HE, Zambrana-Torrelio C, Epstein JH, Li B, Zhang W, Wang LF, Shi ZL, Daszak P|display-authors=6|title=Origin and cross-species transmission of bat coronaviruses in China|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|page=4235|date=August 2020|pmid=32843626|pmc=7447761|doi=10.1038/s41467-020-17687-3|bibcode=2020NatCo..11.4235L}}
* {{cite news|vauthors=Fox M|date=7 July 2021|title=Coronavirus almost certainly came from an animal, not a lab leak, top scientists argue|url=https://www.cnn.com/2021/07/07/health/origins-coronavirus-letter-virologists-scn/index.html|work=CNN|location=|access-date=9 July 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Hakim MS|title=SARS-CoV-2, Covid-19, and the debunking of conspiracy theories|journal=Reviews in Medical Virology|volume=n/a|issue=n/a|pages=e2222|date=February 2021|pmid=33586302|pmc=7995093|doi=10.1002/rmv.2222}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|vauthors=Qin A, Wang V, Hakim D|title=How Steve Bannon and a Chinese Billionaire Created a Right-Wing Coronavirus Media Sensation|url=https://www.nytimes.com/2020/11/20/business/media/steve-bannon-china.html|work=[[The New York Times]]|date=20 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20210430175006/https://www.nytimes.com/2020/11/20/business/media/steve-bannon-china.html|archive-date=30 April 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Multiple sources:

* {{cite journal|vauthors=Frutos R, Gavotte L, Devaux CA|title=Understanding the origin of COVID-19 requires to change the paradigm on zoonotic emergence from the spillover to the circulation model|journal=Infection, Genetics and Evolution|page=104812|date=March 2021|volume=95|pmid=33744401|pmc=7969828|doi=10.1016/j.meegid.2021.104812|quote=The origin of SARS-Cov-2 is still passionately debated since it makes ground for geopolitical confrontations and conspiracy theories besides scientific ones.}}
* {{cite news|vauthors=Maxmen A|title=Divisive COVID 'lab leak' debate prompts dire warnings from researchers|url=https://www.nature.com/articles/d41586-021-01383-3|work=Nature|date=27 May 2021|doi=10.1038/d41586-021-01383-3}}
* {{cite news|vauthors=Ni V, Borger J|title=Biden move to investigate Covid origins opens new rift in US-China relations|url=https://www.theguardian.com/us-news/2021/may/27/biden-china-coronavirus-origins-beijing|work=The Guardian|date=27 May 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cD8mY&quot;&gt;{{cite web|vauthors=Lovelace Jr B|date=11 February 2020|title=World Health Organization names the new coronavirus: COVID-19|url=https://www.cnbc.com/2020/02/11/world-health-organization-names-the-new-coronavirus-covid-19.html|access-date=23 October 2020|publisher=CNBC}}&lt;/ref&gt;

وروسته معلومه شوه چې د دې ناروغۍ نښې لرونکی لومړی کس د ۲۰۱۹ زېږديز کال د ډيسمبر په لومړۍ نېټه ناروغ شوی و او هغه د لمدو شيانو د بازار له ډلې سره هيڅ اړيکې نه درلودلې. په هر حال، د اخته کېدو لومړۍ پېښه د نومبر په اولسمه رامنځ ته شوې وه. په هماغه مياشت کې د لومړۍ پېښې د راپور پر اساس د هغوی دوه په درې برخو له ياد بازار سره اړيکه درلودله. ماليکولي تحليلونه څرګندوي چې ممکن مشخصه شوې پېښه د ۲۰۱۹ زېږديز کال د اکتوبر له نيمايي څخه نومبر ترنيمايي پورې په دې وايرس اخته شوی و.&lt;ref name=&quot;November case&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.scmp.com/news/china/society/article/3074991/coronavirus-chinas-first-confirmed-covid-19-case-traced-back|title=Coronavirus: China's first confirmed Covid-19 case traced back to November 17|date=13 March 2020|access-date=16 March 2020|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200313004217/https://www.scmp.com/news/china/society/article/3074991/coronavirus-chinas-first-confirmed-covid-19-case-traced-back|archive-date=13 March 2020|website=[[South China Morning Post]]|vauthors=Ma J|name-list-style=vanc}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Pekar J, Worobey M, Moshiri N, Scheffler K, Wertheim JO|title=Timing the SARS-CoV-2 index case in Hubei province|journal=Science|volume=372|issue=6540|pages=412–417|date=April 2021|pmid=33737402|pmc=8139421|doi=10.1126/science.abf8003|name-list-style=vanc|bibcode=2021Sci...372..412P}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=To KK, Sridhar S, Chiu KH, Hung DL, Li X, Hung IF, Tam AR, Chung TW, Chan JF, Zhang AJ, Cheng VC, Yuen KY|display-authors=6|title=Lessons learned 1 year after SARS-CoV-2 emergence leading to COVID-19 pandemic|journal=Emerging Microbes &amp; Infections|volume=10|issue=1|pages=507–535|date=December 2021|pmid=33666147|pmc=8006950|doi=10.1080/22221751.2021.1898291}}&lt;/ref&gt;

=== پېښې ===
له رسمي بهيرونو سره سم رسمي شمېرې هغه دي چې خلک د کوويډ-۱۹ لپاره کتل(معاينه) شوي او د هغوی د معايناتو پايله مثبته راوتلې ده. په لومړي سر کې د ډېرو هېوادونو تګلاره دا وه، هغه کسان يې نه معاينه کول چې يوازې کوچنۍ نښې ولري. د وايرس د خپرېدو د لومړي پړاو ارزونې، چې د جنورۍ تر دروېشتمې نېټې  پورې دي، اټکل کړی و چې د کوويډ-۱۹ شپږ اتيا سلنه ککړ کسان نه و پېژندل شوي او همدا نه مستند شوي، د نهه اويا سلنه مستند شوو پېښو لپاره اصل ګرځول شوی و. د بېلا بېلو طريقو په کارولو سره ډېرو نورو مطالعاتو اټکل کړی، چې په ډېرو هېوادونو کې د اصلي پېښو شمېر، له راپور شوو پېښو څخه خورا زياتې دي.&lt;ref name=&quot;1ceLG&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.who.int/publications-detail/laboratory-testing-for-2019-novel-coronavirus-in-suspected-human-cases-20200117|title=Laboratory testing for 2019 novel coronavirus (2019-nCoV) in suspected human cases|publisher=[[World Health Organization]] (WHO)|access-date=30 March 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;J0rix&quot;&gt;{{cite web|url=https://ourworldindata.org/grapher/full-list-cumulative-total-tests-per-thousand|title=Total tests for COVID-19 per 1,000 people|website=Our World in Data|access-date=16 April 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;elpais640000&quot;&gt;{{cite web|url=https://english.elpais.com/society/2020-03-23/640000-rapid-coronavirus-tests-arrive-in-spain.html|title=640,000 rapid coronavirus tests arrive in Spain|vauthors=Sevillano EG, Linde P, Vizoso S|date=23 March 2020|website=El País|access-date=2 April 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;20200313reuters&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-response-specialre-idUSKBN20Z27P|title=Special Report: Italy and South Korea virus outbreaks reveal disparity in deaths and tactics|date=13 March 2020|work=Reuters|access-date=30 March 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Li eabb3221&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Li R, Pei S, Chen B, Song Y, Zhang T, Yang W, Shaman J|title=Substantial undocumented infection facilitates the rapid dissemination of novel coronavirus (SARS-CoV-2)|journal=Science|volume=368|issue=6490|pages=489–493|date=May 2020|pmid=32179701|pmc=7164387|doi=10.1126/science.abb3221|bibcode=2020Sci...368..489L}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WqXOo&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.imperial.ac.uk/medicine/departments/school-public-health/infectious-disease-epidemiology/mrc-global-infectious-disease-analysis/covid-19/report-13-europe-npi-impact/|title=Report 13 – Estimating the number of infections and the impact of non-pharmaceutical interventions on COVID-19 in 11 European countries|website=Imperial College London|access-date=7 April 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BtFLV&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Lau H, Khosrawipour V, Kocbach P, Mikolajczyk A, Ichii H, Schubert J, Bania J, Khosrawipour T|display-authors=6|title=Internationally lost COVID-19 cases|journal=Journal of Microbiology, Immunology, and Infection = Wei Mian Yu Gan Ran Za Zhi|volume=53|issue=3|pages=454–458|date=June 2020|pmid=32205091|pmc=7102572|doi=10.1016/j.jmii.2020.03.013}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې او ياداښتونه ==</text>
      <sha1>ef907x045ogmzzf5hd8ssh25ytdfv8j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د امریکا د تاریخ لیکوونکو ټولنه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58709</id>
    <revision>
      <id>369934</id>
      <parentid>301296</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T23:08:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9510" sha1="iaqixh15lz2sngnowkovqqw6713d5ny" xml:space="preserve">د امریکا د تاریخ لیکوونکو ټولنه په ۱۹۳۹ ز کال کې جوړه شوه چې د امریکا موضوعاتو اړوند د تاریخ لیکنې او ژوند (بیوګرافي) په اړه ادبي توپيرونه تشویق او هڅوي. دغه ټولنه نږدې ۳۰۰ تنه غړي لري، چې په کې متخصص تاریخ لیکوونکي، خپلواک پوهان، خبریالان/ ورځپاڼه لیکوونکي، فلم جوړونکي او مستند لیکوونکي، رومان لیکوونکي، شاعران او ژوند لیکوونکي شامل دي. دغه ټول د ادبي استعداد او د لیکلو د فکري قوت یا د امریکا تاریخ وړاندې کولو له مخې غوره شوي او د دغې ټولنې غړیتوب یې ترلاسه کړی دی. 

== ډالۍ ==
د امریکا تاریخ لیکوونکو ټولنه څلور جایزې ورکوي چې د مې میاشتې په کلنۍ غونډه کې اعلامېږي:&lt;ref&gt;[http://sah.columbia.edu/content/prizes Society of American Historians: Prizes]. Retrieved on 29 December 2013&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://einaudi.cornell.edu/sites/default/files/2013%20SAH%20press%20release.pdf Society of American Historians Press Release] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130606175802/http://einaudi.cornell.edu/sites/default/files/2013%20SAH%20press%20release.pdf |date=2013-06-06 }}. Retrieved on 29 December 2013&lt;/ref&gt;

* د پارکمن فرانسس جایزه چې هرکال د امریکا په تاریخ کې غیرداستاني کتابونو ته ورکول کېږي، د ادبي وړتیاووله پلوه ارزښتناکه ده. دغه جایزه د نولسمې پيړۍ تاریخ لیکونکي په نوم نومول شوې چې څو ټوکه اثر یې په شمالي امریکا کې (بوسټون ۱۸۶۵ تر ۱۸۹۲) د ''فرانسې او انګلستان'' په نوم د ښکلي سبک له امله او دغه راز، تاریخ یې په په پراخه کچه ستایل شوی دی.&lt;ref&gt;[http://www.bostonathenaeum.org/node/963 Noah Sheola, &quot;Athenaeum Authors: Francis Parkman,&quot; Boston Athenaeum.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211209145047/https://www.bostonathenaeum.org/node/963 |date=2021-12-09 }} Retrieved on 13 January 2014&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.pbs.org/wgbh/amex/murder/sfeature/sf_parkman.html &quot;The Parkman Family and the Murder: One Historian's Method,&quot; PBS's ''American Experience'']. Retrieved on 13 January 2014&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;David Levin, ''History as a Romantic Art: Bancroft, Prescott, Motley, and Parkman'' (Stanford University Press, 1959)&lt;/ref&gt;
* تاریخي داستانونو لپاره د امریکا د مورخینو ټولنې جایزه چې مخکې د جیمز فنیمور کوپر په نوم یادېده، په همدې کلونو کې  دامریکا د موضوع په اړه غوره تاریخي داستان/ ناول ته  ورکول کېږي.
* د توینز الن جایزه د تخفیف/ بورسیې په نوم پېژندل کېږي، هر کال د غوره  تېزس لپاره د امریکا موضوع اړوند لیکل کېږي، ورکول کېږي. بریالی تیزس د خپرېدونکې ټولنې یو له اوولسو غړو خپریږي چې په کې علمي او سوداګریزې مطبعې شاملې دي. دغه جایزه د ټولنې د رییس او  بنسټ اېښودونکي په  نوم نومول شوې ده.  &lt;ref&gt;[http://sah.columbia.edu/content/information-0 Society of American Historians: Allan Nevins Prize] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131231073921/http://sah.columbia.edu/content/information-0|date=2013-12-31}}. Retrieved on 29 December 2013&lt;/ref&gt;
* د توني هورویتز جایزه د امریکا په  تاریخ کې برجسته اثارو ته چې د خلکو ترمنځ له دوامداره اهمیت نه برخمن وي، ځانګړې شوې او لومړی ځل په  ۲۰۲۰ ز کال کې یې ګټوونکي ته ورکړل شوه. دغه جایزه د دغې ټولنې پخواني رییس (۲۰۱۶ تر ۲۰۱۷) درناوي لپاره چې د ۲۰۱۹ ز کال په مې کې مړ شو، ور کول کېږي. توني هورویتز چې خبریال، د لیترز جایزې ګټوونکی، د نیورکر ادبي اوونیزې پخوانی لیکوال او مشهور تاریخ لیکوونکی و چې له انسانیت او نرمۍ سره د متمایزه غږ درلودونکی ؤ. د دغې جایزې مرسته او ملاتړ د (The Cedars Foundation) له  خوا کېږي.&lt;ref&gt;[https://sah.columbia.edu/content/tony-horwitz-prize]. Retrieved on 9 June 2020.&lt;/ref&gt;
* د ارتور مایر شلزینګر جونیور جایزه په ګډه د روزولټ انسټیټوټ سره له ۲۰۰۸ ز کال تر ۲۰۱۷ ز کال پورې دامریکا تاریخ په اړه دوامداره  ولسي ارزښت ولري عالي لیکنو ته ورکول کېده. شلزینگر د نولسمې پېړۍ  پیاوړی لیکوال او  دغه راز روڼ اندی بلل کېږي چې په عامه چارو کې د تاریخ غږ پورته  کولو له امله یې شهرت درلود. &lt;ref&gt;[http://sah.columbia.edu/content/arthur-m-schlesinger-jr-award Society of American Historians: Arthur M. Schlesinger Jr. Award] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131231083238/http://sah.columbia.edu/content/arthur-m-schlesinger-jr-award|date=2013-12-31}}. Retrieved on 29 December 2013&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rooseveltinstitute.org/projects/roosevelt-awards-research-grants &quot;Roosevelt Awards &amp; Research Grants,&quot; Roosevelt Institute] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110513145703/http://www.rooseveltinstitute.org/projects/roosevelt-awards-research-grants|date=2011-05-13}}. Retrieved on 13 January 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.thenation.com/article/lessons-history John Hope Franklin, &quot;The Lessons of History,&quot; ''The Nation,'' 4 December 2006]. Retrieved 13 January 2014&lt;/ref&gt;

== تاریخچه ==
د دغې ټولنې بنسټ د آلن نوینز او د هغه د یوشمېر ملګرو له خوا کېښودل شو؛ هغه همکاران چې نوینز په ۱۹۳۹ کال د (Saturday Review ) په مجله  کې د یوې مقالې په ترڅ کې چې د «د پدانتیک مکتب» تاریخ په نوم یې ونوموله، نیوکه وکړه. پوهان چې د نوموړي په وینا،  داسې ښکاري، په بدې لیکنې ویاړې. نوینز چې څه باندې ۳۵ کاله یې په  کولمبیا کې تاریخ تدریس کاوه،  له ۵۰ زیات کتابونه چې په کې د امریکا کورنۍ جګړې اته ټوکه تاریخ او د جان دي، راکفلر، هنري فورډ او ګروور کلیولینډ (د پولیټرز جایزې ګټوونکی ژوند لیک یا د ۱۹۳۳ ژوند لیک) و. نوموړي کلمبیا ته له  راتلو مخکې، ۱۵ کاله خبریال ؤ. نوینز د غوره او لوستونکي سبک استاد وو او په خپل ژوند کې یې مشهورو راډیو ګانو او رسنیو ته لیکنې کولې.&lt;ref&gt;Robert Middlekauff, &quot;Telling the Story of the Civil War: Allan Nevins as a Narrative Historian,&quot; ''Huntington Library Quarterly'' 56 (Winter, 1993): 72&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gerald L. Fetner, ''Immersed in Great Affairs: Allan Nevins and the Heroic Age of American History'' (2004)&lt;/ref&gt; 

== خپرونې ==
په ۱۹۵۴ ز کال کې،  دغې ټولنې ډېرو مخاطبانو ته د ښو تاریخي لیکنو لپاره د هڅو په لړ کې، په یوه میاشت کې د تصویري خپرونې په توګه د امریکا میراث مجلې جوړولو په برخه  کې همکاري وکړه. دغې ټولنې څو کتابونه چې د هغه د غړو له خوا لیکل شوي، په  ګډه خپاره کړل، ځینې یې دا دي: د رهبري مشخصات، د عظمت تښتېدلو کیفیت  په اړه تاریخ لیکوونکي، د والترایزاکسون(W. W. Norton, 2010) کره کتل شوی، د ستاینې ورځې، د امریکا په تاریخ کې څلور لارې د جیمز م. مک‌فرسون و آلان برینکلی(Dorling Kindersley, 2001) له خوا کره کتل شوی او «زما غوره وړتیاوې» د امریکا ولسمشر چې جیمز م. مک‌فرسون(Dorling Kindersley, 2000).&lt;ref&gt;Mark C. Reynolds, [http://www.americanheritage.com/content/golden-anniversary-1?page=show &quot;Golden Anniversary,&quot; ''American Heritage,'' Nov./Dec. 2004]. Retrieved on 29 December 2013&lt;/ref&gt;

== '''اداره''' ==
د دغې ټولنې کارکوونکي له ۲۰۲۰ تر ۲۰۲۱ کلونو، اندریو دلبانکو رئیس او  انتون ګوردون ریډ دی. اداري دفتر یې د کولمبیا په پوهنتون کې دی. دغه ټولنه تر ډېره حده د کلني حق العضویت او د خپرېدونکې غړو له خوا تمویليږي. دغه ټولنه د امریکا تاریخ د ټولنې الحاقیه برخه ده.  &lt;ref&gt;Official website, [https://sah.columbia.edu/]. Retrieved on 11 May 2021&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.historians.org/about-aha-and-membership/affiliated-societies/society-of-american-historians American Historical Association]. Retrieved on 7 May 2019&lt;/ref&gt;

== سرچینې ==</text>
      <sha1>iaqixh15lz2sngnowkovqqw6713d5ny</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>افت یا مضر موجودات (ارګانېزم)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58911</id>
    <revision>
      <id>369925</id>
      <parentid>367909</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T21:40:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20498" sha1="swphh7pv32qoi96tafcsfodpfntqjuz" xml:space="preserve">افت هر هغه حیوان یا نبات ته ویل کېږي چې انسانانو او د هغوی اړوندو شیانو ته زیان ولري. په ځانګړې توګه دا اصطلاح هغو موجوداتو ته کارول کېږي چې کرنیزو محصولاتو، مالدارۍ او ځنګلونو ته زیان رسوي او یا هم خلکو ته په کورونو کې د مزاحمت سبب کېږي. انسانانو د خپلو موخو لپاره چاپېریال برابر کړی او کله چې د هغوی فعالیتونه د انسان پر موخو منفي اغېز کوي، د نورو موجوداتو په پرتله چې کومه فضا اشغالوي دوی ته د زغم وړ نه ده. مثلاً فیل په خپل طبیعي استوګنځي کې د اعتراض وړ نه دی، خو کله چې محصولات تر پښو لاندې کوي بیا افت دی. 

ځینې حیوانات د داړلو یا چیچلو له امله منفور دي لکه ماران، مچۍ، مېږیان، ګونګټې، ورږې او کنې. نور چې کورونو ته ننوځي لکه کورني مچان چې پر خوړو کېني او ککړوي یې، ګونګټې چې په لرګینو سوریو کې ننوځي او نور حیوانات چې د شپې له مخې پر ځمګه ګرځي لکه سوسک چې تر ډېره له غیر صحي شرایطو څخه پيدا کېږي.  

پر کرنیزو او باغي محصولاتو بېلابېل افتونه برید کوي چې تر ټولو مهم یې حشرات، پویې، چینجي او نور څښېدونکي حشرات دي. هغه زیانونه چې دوی یې اړوي هغه هم نباتاتو ته مستقیم زیان دی او هم په غیر مستقیم ډول فنجي، باکتریايي یا ویروسي عفونتونه دي چې لېږدوي یې. د دغو بریدونو پر وړاندې نباتات خپل ځانګړی دفاعي سیستم لري، خو ښايي بیا هم اغېز پرې وکړي، په ځانګړې توګه په هغو ځایونو کې چې پر نباتاتو مخکې له مخکې فشار وارد شوی وي یا افتونه په ناڅاپي ډول پېښ شوي وي او ښايي هېڅ طبیعي دښمن ونه‌لري. پر ونو اغېز لرونکي افتونه تر ډېره حشرې دي او ډېری یې ناڅاپي بلل شوي، یعنې د ونو طبیعي دښمنان نه دي او ځينې هم داسې فنجي ناروغۍ لېږدوي چې زیانمنوونکې پایلې لري.

په دودیز ډول انسانان په کرنیزو ځمکو او ځنګلونو کې د افت وژونکو موادو په مرسته د دغو افتونو مخنیوی کوي. سره له دې، په دې وروستیو کې د میخانیکي او بیولوژيکي مخنیوي په څېر نورو لارو هم وده کړې. 

== مفهوم ==
افت د حیوان، نبات یا فنجي په ګډون هر هغه ژوندي موجود ته ویل کېږي چې انسان يې د خپل ځان، شتمنۍ یا چاپېریال لپاره مضر ګڼي. دا کمزوری مفهوم دی، ځکه یو ژوندی موجود کېدای شي د افت په چاپېریال کې وي، خو په نورو شرایطو کې ښايي ګټور، اهلي یا د منلو وړ هم وي. له بل پلوه مایکرو ارګانېزمونو لکه باکټریاوو، مایکروسکوپي فنجي، پروټېسټونو یا مضرو ویروسونو ته د افت پر ځای د ناروغۍ د لاملونو (پټوجنونو) په سترګه کتل کېږي. د «افت» کلمې پخوانی استعمال په یوې وبايي ناروغۍ په ځانګړې توګه «طاعون» پورې اړوند دی. افت په پراخې معنا سره د بشریت د رقیب په معنا دی. &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www1.health.gov.au/internet/publications/publishing.nsf/Content/ohp-enhealth-manual-atsi-cnt-l~ohp-enhealth-manual-atsi-cnt-l-ch5~ohp-enhealth-manual-atsi-cnt-l-ch5.1|title=What is a pest?|date=1 November 2010|publisher=Commonwealth of Australia: Department of Health|access-date=13 May 2020}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.julius-kuehn.de/en/ow/fields-of-activity/pests-and-pathogens/|title=Pests and pathogens|publisher=Julius Kühn-Institut: Federal Research Centre for Cultivated Plants|access-date=13 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.merriam-webster.com/dictionary/pest Merriam-Webster dictionary], accessed 22 August 2012.&lt;/ref&gt;

=== حیوانات د افت په توګه ===
حیوانات هغه مهال افت بلل کېږي چې خلکو یا کرنیزو محصولاتو، ځنګلونو یا ودانیو ته زیان ورسوي. هغه فیلان چې د کروندګرو پر کرنیزو محصولاتو برید کوي او ویجاړوي یې، کروندګر يې افت بولي. غوماشې او کنې ناروغۍ لېږدوونکې دي، خو دا چې چیچونه کوي نو افت هم دی. ملخونه معمولاً انفرادي نبات خوړونکي دي چې له اقتصادي پلوه چندان ارزښت نه‌لري، خو کله چې محصولاتو ته د ننوتو لپاره شرایط ورته برابر شي، د لویو زیانونو د رامنځته کېدو لامل هم کېږي. ډېری خلک د خپل ښار او باغونو په شاوخوا کې الوتونکو ته ارزښت ورکوي، خو کله چې په لویه کچه دا الوتونکي را غونډ شي، ښايي ځوروونکي وي. د مرغیو په سېلونو کې سلګونه زره الوتونکي وي، د اوسېدو ځای یې ښايي له شوره ډک وي او پیخال یا مدفوع یې ډېر وي، پیخال یې اسید لرونکی خاصیت لري چې د فلزاتو، ډبرینو کارونو او دېوالونو د خرابېدو لامل کېږي. په ښارونو کې الوتونکي ښايي د روغتیا لپاره ګواښ وي او ساحل ته نږدې سمندري الوتونکي ښايي ځوروونکي وي، په ځانګړې توګه که دومره زړور شي چې له خلکو څخه خواړه وتښتوي. په هوايي ډګرونو کې ټول الوتونکي ښايي د الوتکې په انجنونو کې ننوزي او له منځه لاړ شي چې دا کار خطرناک دی. دارکوب مرغه [لکه هُدهُد چې یو ډول مرغه دی، تېره مښوکه لري او ونې او لرګي سوري کوي] کله کله په ودانیو او دېوالونو کې سوري باسي او د برېښنا په پایو کې ځالې جوړوي چې د ودانۍ او ځای د زیانمنېدو لامل کېږي. همدا راز د ودانیو په بېلابېلو ځایونو لکه لوداڼو یا ناوو، دودکشونو، هوا کشونو او المونیمي تختو کې د مښوکې په وهلو سره شور جوړوي.&lt;ref name=&quot;Emden&quot;&gt;{{cite book|last1=van Emden|first1=H. F.|last2=Service|first2=M. W.|title=Pest and Vector Control|url=https://books.google.com/books?id=E97h4EV97KEC&amp;pg=PA8|year=2004|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-01083-2|pages=8–11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bpca.org.uk/Pest-Aware/bird-and-gull-control-get-rid-of-birds-and-gulls-bpca-a-z-of-pests/189183|title=Pest advice for controlling pigeons, gulls and other birds|work=PestAware|publisher=BPCA|access-date=2 April 2020|archive-date=6 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806075539/https://bpca.org.uk/Pest-Aware/bird-and-gull-control-get-rid-of-birds-and-gulls-bpca-a-z-of-pests/189183|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://joyofbirds.com/stopping-woodpecker-damage|title=Stopping Woodpecker Damage|date=22 March 2018|website=Joy of Birdwatching|access-date=3 April 2020}}{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;drilling&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.birds.cornell.edu/wp_about/holes.html|title=Three Reasons Why Woodpeckers Drill Holes on Houses|year=2002|work=Woodpeckers|publisher=Cornell Lab of Ornithology|access-date=3 April 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191206211905/http://www.birds.cornell.edu/wp_about/holes.html|archivedate=6 December 2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Masilamani|last6=Azariah|volume=79|journal=Current Science|url=https://www.researchgate.net/publication/236844536|title=Jellyfish ingress: A threat to the smooth operation of coastal power plants|year=2000|first6=J.|first5=K.|first1=J.|last5=Nair|first4=K. K.|last4=Satpathy|first3=Nandakumar|last3=Kanavillil|first2=K.|last2=Jesudoss|pages=567–569}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jones&quot;&gt;{{cite book|author=Jones, Richard|title=House Guests, House Pests: A Natural History of Animals in the Home|url=https://books.google.com/books?id=KfZwBgAAQBAJ|year=2015|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1-4729-0624-3|page=Preface}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ihbc.org.uk/context_archive/73/kilda.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313045527/http://www.ihbc.org.uk/context_archive/73/kilda.htm|url-status=dead|archive-date=2016-03-13|title=People and nature on St Kilda|work=Context 73|author=Turner, Robin|date=March 2002|access-date=11 April 2020}}&lt;/ref&gt;

=== نباتات د افت په توګه ===
نباتات هم ښايي د افت په توګه په پام کې ونیول شي، لکه تېری‌کوونکي او بې‌ځایه را شنه کېدونکي بوټي. هېڅ داسې نړیوال تعریف نه‌شته چې نبات افت وګڼي. د سوېلي استرالیا په څېر ځینو حکومتونو خپلو چارواکو ته دا اجازه ورکړې چې «هر هغه نبات چې د محلي چارواکي له نظره ښايي د سیمې پر چاپېریال، شتمنۍ، ارزښت یا د سیمې د اوسېدونکو پر روغتیا او هوساینه منفي اغېز وکړي، افتي نبات دې وبلل شي». په دغو مقرراتو کې د شاملو نباتاتو یوه بېلګه «کالتروپ» (خارخاسک) دی چې د مېږو او وزو د مسمومېدو لامل کېږي؛ خو تر ډېره د ودانیو، سړکونو او تفریحي ځایونو په شاوخوا کې د تېرو او خرابو اغزیو په لرلو سره خلکو ته د مزاحمت لامل هم کېږي. &lt;ref name=&quot;GWA 2017&quot;&gt;{{cite web|title=Caltrop: what you should know|url=https://www.agric.wa.gov.au/pest-plants/caltrop-what-you-should-know|publisher=Government of Western Australia|access-date=2 April 2020|date=1 June 2017|archive-date=18 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200518232709/https://www.agric.wa.gov.au/pest-plants/caltrop-what-you-should-know|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Prescribing pest plants|url=https://www.agric.wa.gov.au/pest-plants/prescribing-pest-plants|publisher=Government of Western Australia|access-date=2 April 2020|date=25 October 2017|archive-date=8 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308163217/https://www.agric.wa.gov.au/pest-plants/prescribing-pest-plants|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== د افتونو پر وړاندې د نباتاتو دفاع ==
نباتات ځینې داسې ستراتیژۍ لري چې د خپل ځان د دفاع لپاره یې کاروي، هغه ښايي اغزي یا اغزي لرونکې پاڼې یا پېرړ مومي ډوله رسوبات وي چې دویم دفاعي خط یې ثانویه مسموموونکي یا ناوړه میتابولیتونه دي. د نبات په نسجونو کې میخانیکي زیان نبات ته د پتوجنونو یا ناروغۍ پیداکوونکو لاملونو د ننوتو زمینه برابروي او نبات تحریکوي چې خپله کیمیاوي دفاع فعاله کړي. دغه نبات په چټکۍ سره د خرابو شوو نسجونو خوله تړي تر څو زیان را کم شي. &lt;ref&gt;{{cite journal|last=Walling|first=L. L.|year=2000|title=The myriad plant responses to herbivores|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-plant-growth-regulation_2000-06_19_2/page/195|journal=Journal of Plant Growth Regulation|volume=19|issue=2|pages=195–216|pmid=11038228|doi=10.1007/s003440000026|s2cid=11842328}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Heil&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Heil|first1=Martin|others=Fiala, Brigitte; Linsenmair, K. Eduard; Zotz, Gerhard; Menke, Petra|year=1997|title=Food body production in ''Macaranga triloba'' (Euphorbiaceae): A plant investment in anti-herbivore defense via symbiotic ant partners|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-ecology_1997-12_85_6/page/847|journal=Journal of Ecology|volume=85|issue=6|pages=847–861|doi=10.2307/2960606|jstor=2960606}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Young|first1=Truman P.|last2=Stubblefield|first2=Cynthia H.|last3=Isbell|first3=Lynne A.|date=January 1997|title=Ants on swollen-thorn acacias: species coexistence in a simple system|url=https://archive.org/details/sim_oecologia_1997-01_109_1/page/98|journal=Oecologia|volume=109|issue=1|pages=98–107|doi=10.1007/s004420050063|pmid=28307618|bibcode=1997Oecol.109...98Y|s2cid=26354370}}&lt;/ref&gt;

== اقتصادي اغېز ==

=== په کرنه او بڼوالۍ کې ===
افتونه او ناروغۍ هر کال ۴۰ سلنه محصولات له منځه وړي. د کرنیزو افتونو په توګه د دغو موجوداتو تر ټولو مهمې ډلې حشرات، کنې، چینجي او نور څښېدونکي موجودات دي. 

حشرات په لویه کچه محصولاتو ته دوه ډوله زیانونه اړوي. لومړی هغه مستقیم زیان دی چې دوی یې نباتاتو ته رسوي، ځکه دوی له نسجونو څخه تغذیه کېږي. دا کار د فوتوسنتېز عمليې لپاره د پاڼو د کمېدو، د مخ پر وده څانګو د خرابېدو او د نبات د ودې او قدرت د کمېدو لامل کېږي. دویم هغه غیر مستقیم زیان دی چې حشرات یې نبات ته په کمه اندازه اړوي، فنجي عفونتونه، باکټریاوې او ویروسونه انتقالوي یا نبات ته د پتوجن د ننوتلو اجازه ورکوي.  &lt;ref name=&quot;Speiser 2002&quot;&gt;Speiser B. (2002). &quot;Chapter 219. Molluscicides&quot;. 506–508.  [http://sutlib2.sut.ac.th/sut_contents/H72837.pdf PDF] In:  Pimentel D. (ed.) (2002). ''Encyclopedia of Pest Management''. {{ISBN|978-0-8247-0632-6}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Stange&quot;&gt;Stange, L.A. (created September 2004, updated March 2006). [http://www.doacs.state.fl.us/pi/enpp/ento/snail_slugs-pa.html &quot;Snails and Slugs of Regulatory Significance to Florida&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101202071218/http://www.doacs.state.fl.us/pi/enpp/ento/snail_slugs-pa.html|date=2 December 2010}}. Division of Plant Industry, [[Florida Department of Agriculture and Consumer Services]]. Accessed 27 August 2010.&lt;/ref&gt;

هغه کنې چې په کرنیزه ځمکه کې تر ټولو ډېره ستونزه جوړوي، عنکوبتي کنې دي. قطر یې تر یو ملي متر کم دی، شمېر یې ډېر زیات دی او په ګرمو او وچو شرایطو کې وده کوي. هغوی تر ډېره د پاڼو په لاندې برخو کې اوسېږي او د تغذیې لپاره د نبات حجرې سورۍ کوي. هغوی تقریباً په ټولو مهمو غذايي محصولاتو او ښکلايي نباتاتو کې هغه که بهر وي یا د ننه موجود دي. بله ډله کنې صفراوي کنې دي چې پر ډېرو نباتاتو اغېز کوي، بېلابېل ډوله کنې اصلي افتونه دي چې د محصولاتو لپاره د لوی اقتصادي زیان لامل کېږي. هغوی د نبات له ریښو یا له ځمکې بهر برخو څخه تغذیه کېږي او ویروسونه لېږدوي.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot;&gt;{{cite book|title=Biology|url=https://archive.org/details/biology0000camp_h9r0|edition=6th|last1=Campbell|first1=Neil A.|last2=Reece|first2=Jane B.|year=2002|publisher=Pearson Education|isbn=978-0-201-75054-6|pages=[https://archive.org/details/biology0000camp_h9r0/page/661 661]–670}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AES&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.amentsoc.org/insects/fact-files/orders/hemiptera.html|title=True bugs (Order: Hemiptera)|publisher=Amateur Entomologists' Society|access-date=6 April 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jeppson&quot;&gt;{{cite book|author1=Jeppson, L.R.|author2=Keifer, Hartford H.|author3=Baker, Edward William|title=Mites Injurious to Economic Plants|url=https://books.google.com/books?id=RlE1_jsBtbAC|year=1975|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-02381-9|page=15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Zhang&quot;&gt;{{cite book|author=Zhang, Zhi-Qiang|title=Mites of Greenhouses: Identification, Biology and Control|url=https://books.google.com/books?id=zVaSCyiK540C&amp;pg=PA47|year=2003|publisher=CABI|isbn=978-0-85199-841-1|page=47}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hummer&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ars-grin.gov/cor/ribes/ribsymp/stem6.html|title=Black Currant Gall Mite|author1=Hummer, Kim|author2=Postman, Joseph|date=2000-03-01|work=Currant and Gooseberry Pests|publisher=USDA/ARS [[National Clonal Germplasm Repository]]|access-date=2013-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20120926145635/http://www.ars-grin.gov/cor/ribes/ribsymp/stem6.html|archive-date=2012-09-26|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite thesis|url=http://hdl.handle.net/10919/36916|title=Infestation patterns of the coconut mite, ''Eriophyes guerreronis'' (Keifer) (Acari: Eriophyidae), on coconuts and resulting yield loss in eastern Jamaica|author=Sharon Angella McDonald|publisher=[[Virginia Polytechnic Institute and State University]]|degree=[[Master of Science]]|date=July 9, 1997|hdl=10919/36916|access-date=2020-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20110608091415/http://scholar.lib.vt.edu/theses/available/etd-71997-85230/unrestricted/etd.pdf|archive-date=2011-06-08|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Skoracka, A|year=2007|title=Reproductive barriers between populations of the cereal rust mite ''Abacarus hystrix'' confirm their host specialization|journal=Evolutionary Ecology|volume=22|issue=5|pages=607–616|doi=10.1007/s10682-007-9185-5|s2cid=2428949}}&lt;/ref&gt;

== په کرنه او بڼوالۍ کې د افتونو مخنیوی ==
په محصولاتو کې د افت د کنټرول تاریخ د تمدن پیل ته ور ګرځي. د مخنیوي یا کنټرول لومړنۍ تګلاره میخانیکي وه، له یویې (قلبې) نیولې بیا د لاس په مرسته د حشراتو تر لرې کولو پورې. په لومړنیو طریقو کې د سلفرو یا ګوګړو د ترکیباتو استفاده هم شامله وه چې تر میلاد وړاندې ۲۵۰۰ کاله مخکې په سومریا کې دا کار کېده. په لرغوني چین کې له نباتاتو څخه ترلاسه شوي حشره وژونکي مواد تر میلاد وړاندې تر ۱۲۰۰ کال پورې د غلو دانو د درملنې او پر نباتاتو د دوا شیندلو لپاره کارېدل. چینايي کرنې د افتونو د طبیعي دښمنانو په واسطه بیولوژيکي مخنیوی او د افتونو د کمېدو لپاره د کرلو د وخت بدلون تر میلاد وروسته په لومړۍ پېړۍ کې په رسمیت وپېژانده. په اروپا کې کرنیز انقلاب د نباتاتو لپاره اغېزناک حشره وژونکي معرفي کړل؛ لکه پیرتروم، ډریس، کواسیا او د تنباکو عصاره. همدا راز د بورډوکس مخلوط (چونه او کافر سلفېټ) او پاریس ګرین (د ارسینیک ترکیب) چې دا دواړه ډېر کارېدونکي دي.&lt;ref name=&quot;Flint Bosch 19812&quot;&gt;{{cite book|last1=Flint|first1=Mary|last2=van den Bosch|first2=R.|work=Introduction to Integrated Pest Management|publisher=Springer|year=1981|isbn=978-1-4615-9212-9|oclc=840286794|title=Chapter 4, A History of Pest Control|url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2F978-1-4615-9212-9_4.pdf|pages=52–81|doi=10.1007/978-1-4615-9212-9_4}}&lt;/ref&gt;

== سرچینې ==</text>
      <sha1>swphh7pv32qoi96tafcsfodpfntqjuz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ویلارډ ون اورمن کواین</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59005</id>
    <revision>
      <id>369946</id>
      <parentid>365987</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T02:29:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14896" sha1="azcvfl74b9qvjlwuh0voju8t2d2s09s" xml:space="preserve">{{Infobox person}}

ویلارډ ون اورمن کواین، چې ملګرو ته یې د «ون» په نامه ور پېژندل شوی و، د (۱۹۰۸ز) کال د جون په ۲۵مه زېږېدلی او د (۲۰۰۰ز) کال د دسمبر په ۲۵مه یې له نړۍ سترګې پټې کړې دي. ون امریکایي فیلسوف او منطقپوه و او د شلمې پېړۍ د دودیزې ارزونې په فیلسوفانو کې یوه خورا اغېزمنه څېره وه. له (۱۹۳۰ز) کال نه تر مړینې، یعنې اویا کاله یې په هاروارډ کې لومړی د زده کوونکي په توګه او بیا د ښوونکي په توګه کار کړی دی. ون له (۱۹۵۶ نه تر ۱۹۷۸ز) پورې په هاروارډ کې د اډګر پيېرس ځایناستی و.&lt;ref name=&quot;mactutor&quot;&gt;{{MacTutor|id=Quine|date=October 2003}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2000/12/29/arts/29QUIN.html &quot;W. V. Quine, Philosopher Who Analyzed Language and Reality, Dies at 92&quot;].&lt;/ref&gt;

کواین د منطق او د سېټ تیورۍ ښوونکی و. دی د هغه مقام له امله مشهور و، چې د لومړۍ درجې منطق یوازینی ډول دی، چې د نوم  وړ یې دی. د ریاضیاتو سیستم او د سېټ تیورۍ ته یې، چې د نویو بنسټونو په نامه پېژندل کېږي، وده ورکړه. د ریاضیاتو په فلسفه کې هغه او د هاروارډ ملګري یې هیلري پوتنم د کواین ـ پوتنم د اړینوالي استدلال ته وده ورکړه، چې د ریاضیاتو د شته والي لپاره دلیل دی.&lt;ref name=&quot;plato.stanford.edu&quot;&gt;Colyvan, Mark, [http://plato.stanford.edu/archives/fall2004/entries/mathphil-indis/ &quot;Indispensability Arguments in the Philosophy of Mathematics&quot;], The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Fall 2004 Edition), Edward N. Zalta (ed.).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.jstor.org/stable/2251091?cookieSet=1 &quot;Mr Strawson on Logical Theory&quot;]. W. V. Quine. ''Mind'', Vol. 62, No. 248. Oct. 1953.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;iep&quot;&gt;[http://www.iep.utm.edu/quine-sc/ &quot;Quine's Philosophy of Science&quot;]. Internet Encyclopedia of Philosophy. Iep.utm.edu. July 27, 2009. Accessed March 8, 2010.&lt;/ref&gt;

په هر حال، کواین په دې نظر و، چې فلسفه مفهومي تحلیل نه دی، بلکې په ساینس پورې اړه لري.

«د ساینس فلسفه، پوره فلسفه ده» دا په تجربوي علومو کې پر نامتو طنز بدل شو. هغه په خپله د ساینس له سرچینو نه پر ساینس د پوهېدو لپاره سیستماتیکه هڅه وکړه او اغېزمنه طبیعي پوهه پېژندنه یې رامنځ ته کړه او هڅه یې کوله، تر څو د دې لپاره ښې ساینسي څرګندونې وړاندې کړي، چې موږ څنګه د لږ حسي انډول پر بنسټ پخوانۍ ساینسي تیوري رامنځ ته کولی شو. هغه په ساینس کې د نسبي وجود پېژندنې ((ontological پلوي هم وکړه، چې دThesis   Duhem _ Quine   په نامه یادېږي. 

د هغه مهمې لیکنې د (څه شته) په اړه مقالې دي، دا یې په ( ۱۹۴۸ز) کال کې لیکلي، چې د برټرنډ رسل د توضیحاتو تیوري یې روښانه کړې او د انټولوژیکې ژمنې( تعهد) په اړه د کواین مشهوره وینا ده. «اوسېدل یو متغیر ارزښت دی» او «دوه تجربوي اصول» چې پر دودیز تحلیلي – مصنوعي توپیر او کمونې باندې یې برید وکړ، د هغه وخت مشهور منطقي باور یې کمزوری کړ او پر ځای یې د سیمانتیک هولیزم پلوي وکړه.

په (۲۰۰۹ز) کال کې د تحلیلي فیلسوفانو ترمنځ یوه ټول پوښتنه وشوه، چې کواین یې په تېرو دوو پېړیو کې پینځم فیلسوف ونوماوه. هغه په (۱۹۹۳ز) کال کې د منطق او فلسفې په برخه کې د شاک لومړۍ جایزه وګټله. دا جایزه یې د خپلو سیستماتیکو او د پام وړ بحثونو له امله وګټله، چې د شته وو ټولنیزو شواهدو په رڼا کې د ژبې او اړیکو د زده کړې لپاره او پایلې یې د ژبنیو معناوو او د پوهې په تړاو نظریې وې. په (۱۹۹۶ز) کال کې یې په هنر او فلسفه کې د کیوټو جایزه وګټله، ځکه په شلمه پېړۍ کې یې د فلسفې د پرمختګ لپاره بېلابېلې نظریې، لکه:  د منطق، پوهې پېژندنې، د علم فلسفې او د ژبې د فلسفې په برخه کې وړاندې کړې. &lt;ref&gt;[http://leiterreports.typepad.com/blog/2009/03/so-who-is-the-most-important-philosopher-of-the-past-200-years.html &quot;So who *is* the most important philosopher of the past 200 years?&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170719024011/http://leiterreports.typepad.com/blog/2009/03/so-who-is-the-most-important-philosopher-of-the-past-200-years.html |date=2017-07-19 }} Leiter Reports. Leiterreports.typepad.com. March 11, 2009. Accessed March 8, 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://civs.cs.cornell.edu/cgi-bin/results.pl?id=E_eaaff1984d1b6eaa Poll Results: Who is the most important philosopher of the past 200 years?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200312140232/https://civs.cs.cornell.edu/cgi-bin/results.pl?id=E_eaaff1984d1b6eaa |date=2020-03-12 }} Brian Leiter. March 11, 2009. Accessed October 24, 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kva.se/en/Prizes/Prize-winner-page/?laureateId=368 &quot;Prize winner page&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170710003731/http://www.kva.se/en/Prizes/Prize-winner-page/?laureateId=368 |date=2017-07-10 }}. The Royal Swedish Academy of Sciences. Kva.se. Retrieved August 29, 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.inamori-f.or.jp/laureates/k12_c_willard/ctn_e.html|title=Willard Van Orman Quine|publisher=Inamori Foundation|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130720223632/http://www.inamori-f.or.jp/laureates/k12_c_willard/ctn_e.html|archive-date=July 20, 2013|access-date=December 15, 2012}}&lt;/ref&gt;

== ژوندلیک ==
کواین د اوهایو په اکرون کې له پلار او مور او مشر ورور رابرت کلوایډ سره لوی شوی. پلار یې کلوایډ رابرټ د اکرون تجهیزاتو د شرکت بنسټګر و، چې ټایرونه یې تولیدول. مور یې هیرېټ ای د ښوونځي ښوونکې وه، چې وروسته د کور مېرمن شوه. کواین په ځوانۍ کې ملحد و.&lt;ref name=&quot;Quine 2004, pg 1&quot;&gt;''The Cambridge Companion to Quine'', ed. Roger F. Gibson, Jr, Cambridge University Press, 2004, p. 1&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Quine|first1=Willard Van Orman|title=The Philosophy of W.V. Quine|last2=Hahn|first2=Lewis Edwin|publisher=Open Court|year=1986|isbn=978-0812690101|page=6|quote=In my third year of high school I walked often with my new Jamaican friends, Fred and Harold Cassidy, trying to convert them from their Episcopalian faith to atheism.}}&lt;/ref&gt;

کواین دوه ودونه کړي وو او څلور بچیان یې لرل. رابرټ کواین یې وراره و. هغه له سیاسي پلوه محافظه کار و، خو د هغه د لیکنو لویه برخه د فلسفې په تخنیکي برخو کې وه، چې له مستقیمو سیاسي مسایلو نه لرې وې. 

=== زده کړې ===
کواین په (۱۹۳۰ز) کال کې له اوبرلین کالج نه په ریاضیاتو کې لېسانس ترلاسه کړ او په (۱۹۳۲ز) کال کې یې له هاروارډ نه، په فلسفه کې دوکتورا ترلاسه کړه. د تېزس لارښود ښوونکی یې الفرډ نورث وایټ هېډ و. کواین د هاروارډ پوهنتون تر ټولو ځوان محصل و، چې د څلورو کلونو لپاره یې له تدریسه معاف کړ.

د (۱۹۳۲-۱۹۳۳ز) کلونو په لړ کې، هغه د شېلډون په مالي مرسته اروپا ته ولاړ او هلته یې له پولنډي منطقپوهانو (سټانسیلاو لزنیفسکي او الفرډ تارسکي)، د وین د حلقې له غړو سره د روډولف کارنپ په ګډون او له یوه منطقي پوزېټېوېسټ سره لیدنه وکړه.&lt;ref name=&quot;mactutor2&quot;&gt;{{MacTutor|id=Quine|date=October 2003}}&lt;/ref&gt;

=== هاروارډ ===
په هاروارډ کې یې له ډېوېډ لوئېس، ګیلبرټ هارمن، ډاګفین فولسډل، هائو وانګ، هوګس لبلانک او نورو سره د پایلیکونو په برخه کې مرسته وکړه. له (۱۹۶۴-۱۹۶۵ز) پورې په ویسلیان پوهنتون کې د پرمختللو مطالعاتو د مرکز غړی و. په (۱۹۸۰ز) کال کې یې د سویډن له اپسالا پوهنتون نه په بشري علومو کې افتخاري دوکتورا ترلاسه کړه.&lt;ref&gt;[http://www.wesleyan.edu/libr/schome/FAs/ce1000-137.html &quot;Guide to the Center for Advanced Studies Records, 1958–1969&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170314083709/http://www.wesleyan.edu/libr/schome/FAs/ce1000-137.html|date=March 14, 2017}}. Weselyan University. Wesleyan.edu. Accessed March 8, 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.uu.se/en/about-uu/traditions/prizes/honorary-doctorates/|title=Honorary doctorates – Uppsala University, Sweden}}&lt;/ref&gt;

د کواین شاګرد وایي چې: کواین د ژوند په وروستیو کې خپله حافظه له لاسه ورکړه. د هغه د لنډمهالې حافظې خرابېدل تر دې بریده وو، چې په سختۍ یې د دلیلونو د تعقیب لپاره مبارزه کوله. کواین هم په خپله پروژه کې د پام وړ ستونزې درلودلې، ترڅو په Word  او Object کې بیاکتنې وکړي. له مړینې مخکې یې مورټن وایټ ته وویل: «نه پوهېږم، چې زما د ناروغۍ نوم څه دی، التوسر که الزایمر، خو دا چې زما په یاد نه ده،نو باید الزایمر وي» هغه په (۲۰۰۰ز) کال کې د کرسمس په ورځ د ورپېښې ناروغۍ له امله مړ شو. &lt;ref&gt;W. V. Quine. ''Word and Object'' 2013. MIT Press.&lt;/ref&gt;

== منطق ==
کواین د خپل مسلک په لړ کې د رسمي منطق په اړه ډېرې تخنیکي او تشرېحي لیکنې خپرې کړې، چې ځینې یې په (غوره منطقي مقالې) او (د پاراډوکس لارې) کې بیا چاپ شوې دي. د مقالو تر ټولو غوره ټولګه یې منطقي لیدلوری دی. 

کواین په هغه احتمال ډېر باوري و، چې رسمي منطق به په پای کې له فلسفې او ریاضیاتو نه بهر پلی شي. هغه په برېښنايي انجینیرۍ کې د بولین الجبرا په اړه ډېرې مقالې لیکلي او له اډوارډ جي مک کلوسکي سره یې د بولین معادلې د کمولو لپاره د کواین- مک کلوسکي الګورېتم طرحه جوړه کړه. 

=== سېټ تیوري                                                  ===
کواین خورا نوښتګر و. په منطق کې د کواین ونډه او د سېټ تیوري په اړه یې په زړه پورې څرګندونې او یو شمېر تخنیکي نتایج وړاندې کړل. هغه تل ویل چې: ریاضي سېټ تیورۍ ته اړتیا لري او دا تیوري له منطق سره ډېر توپیر لري. هغه د یو څه وخت لپاره له نومینالېست نېلسن ګوډمین سره سیالي وکړه، خو کله چې کواین د ریاضیاتو لپاره د نومینالیست په موندلو کې پاتې راغی، نو له سیالۍ نه په شا شو. کواین د خپل مسلک په لړ کې درې محوري تیورۍ وړاندې کړې.&lt;ref&gt;Nelson Goodman and W. V. O. Quine, [http://www.ditext.com/quine/stcn.html &quot;Steps Toward a Constructive Nominalism&quot;], ''Journal of Symbolic Logic'', 12 (1947): 105–122.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SEP-Nom&quot;&gt;Bueno, Otávio, 2013, &quot;[https://plato.stanford.edu/entries/nominalism-mathematics/ Nominalism in the Philosophy of Mathematics]&quot; at the [[Stanford Encyclopedia of Philosophy]].&lt;/ref&gt;

=== میتافزیک ===
کواین پر معاصر میتافزیک ډېرې اغېزې درلودلې. هغه د (مجردې مادې) اصطلاح جوړه کړه او د (اپلاتون ږیره) اصطلاح یې، د خالي نومونو د ستونزو لپاره وکاروله.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Armstrong|first=D. M.|title=Sketch for a systematic metaphysics|url=https://archive.org/details/sketchforsystema0000arms|year=2010|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=9780199655915|page=[https://archive.org/details/sketchforsystema0000arms/page/2 2]}}&lt;/ref&gt;

==== د ریاضیاتي ریالیزم لپاره لازمي استدلال ====
د ریاضیاتو په فلسفه کې، کواین او د هاروارډ ملګري یې هیلري پوتنم د کواین - پوتنم مقالو ته وده ورکړه، چې د ریاضیاتو د شته والي لپاره یو دلیل دی. استدلال یې داسې دی: یو کس باید د ټولو هغوعناصرو لپاره انتولوژیکي(هستۍ) ژمنې ولري، چې د غوره ساینسي تیوریو لپاره اړینې دي او دغه موجودیت ته په عمومي توګه (ټول او یوازې) وایي. &lt;ref name=&quot;plato.stanford.edu2&quot;&gt;Colyvan, Mark, [http://plato.stanford.edu/archives/fall2004/entries/mathphil-indis/ &quot;Indispensability Arguments in the Philosophy of Mathematics&quot;], The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Fall 2004 Edition), Edward N. Zalta (ed.).&lt;/ref&gt;

د غوره ساینسي تیوریو لپاره ریاضیاتي موجودات اړین دي، له همدې امله باید یو کس له ریاضیاتي موجوداتو سره انتولوژیکي ژمنې ولري. د لومړي بنسټ څرګندونې ډېرې جنجالي دي، پوتنم او کواین دواړه د ټولو ناساینسي نهادونو د اېستلو لپاره طبیعي فلسفې ته بلنه ورکوي او له «ټول او یوازې» نه، د «یوازې» دفاع کوي.&lt;ref name=&quot;MMM&quot;&gt;Putnam, H. ''Mathematics, Matter and Method. Philosophical Papers'', vol. 1. Cambridge: Cambridge University Press, 1975. 2nd. ed., 1985.&lt;/ref&gt;

== سرچینې ==</text>
      <sha1>azcvfl74b9qvjlwuh0voju8t2d2s09s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د مشاهدې وړ نړۍ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59265</id>
    <revision>
      <id>369937</id>
      <parentid>368105</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T23:53:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18812" sha1="c99lpc56j6vccstt7517cof89o2u6m0" xml:space="preserve">د مشاهدې وړ نړۍ د [[کاينات| نړۍ]] هغه کروي‌ډوله برخه ده چې په هغې کې اوس‌مهال له [[ځمکه|ځمکې]] او یا په فضا کې له ځای پر ځای شوو تلسکوپونو او څېړنیزو مرکزونو څخه د رصد کېدلو وړ ټول جسمونه شامل دي؛ دغه جسمونه له‌دې امله د مشاهدې وړ دي چې له هغو څخه بهر شوو الکترومقناطیسي وړانګو د نړۍ د پراخېدنې راهیسې تر اوس‌مهاله پورې [[لمريز غونډال]] او ځمکې ته د رارسېدو لپاره پوره وخت درلود. د مشاهدې وړ نړۍ کې ښایي شاوخوا ۲ تریلیونه (بیلیارده) کهکشانونه شتون ولري، که څه هم د New Horizons د موندنو پر بنسټ دغه شمېر په ۲۰۲۱ کې یوازې څو سوه بیلیونه (میلیارده) اټکل شوی دی. که چېرې نړۍ یوشان وانګېرل شي (داسې چې ټوله نړۍ د هم‌جنسو موادو له مساوي وېش څخه رامنځ‌ته شوې وي)، نو په ټولو لورو کې د مشاهدې وړ نړۍ تر څنډو پورې واټن به کابو یوشان وي؛ په‌دې معنی چې د رصد وړ نړۍ داسې یوه کروي سیمه وي چې مرکز یې د راصد (مشاهده‌کوونکي) موقعیت دی. په نړۍ کې هر پروت ټکی خپله ځانګړې د رصد وړ نړۍ لري، چې کېدای شي د ځمکې په مرکزیت سره د مشاهدې وړ له نړۍ سره ګډه برخه ولري او یا هم ورڅخه جلا وي. &lt;ref name=&quot;Conselice&quot;&gt;{{cite journal|title=The Evolution of Galaxy Number Density at ''z'' &lt; 8 and Its Implications|first=Christopher J.|last=Conselice|display-authors=etal|journal=The Astrophysical Journal|volume=830|issue=2|year=2016|arxiv=1607.03909v2|bibcode=2016ApJ...830...83C|doi=10.3847/0004-637X/830/2/83|page=83|s2cid=17424588}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NYT-20161017&quot;&gt;{{cite news|last=Fountain|first=Henry|title=Two Trillion Galaxies, at the Very Least|url=https://www.nytimes.com/2016/10/18/science/two-trillion-galaxies-at-the-very-least.html|date=17 October 2016|work=[[New York Times]]|access-date=17 October 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ann21001&quot;&gt;{{cite news|last=Lauer|first=Todd|title=NOIRLab Scientist Finds the Universe to be Brighter than Expected|url=https://noirlab.edu/public/announcements/ann21001/|date=12 January 2021|work=[[NOIRLab]]|access-date=12 January 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;arxiv:2011.03052&quot;&gt;{{cite journal|last1=Lauer|last24=Reuter|last27=Showalter|first26=Paul|last26=Schenk|first25=Stuart J.|last25=Robbins|first24=Dennis C.|first23=Simon B.|last28=Singer|last23=Porter|first22=Joel W.|last22=Parker|first21=Catherine B.|last21=Olkin|first20=J. I.|first27=Mark R.|first28=Kelsi N.|first19=Jeffrey M.|issue=2|s2cid=226277978|hdl=1721.1/133770|bibcode=2021ApJ...906...77L|arxiv=2011.03052|doi=10.3847/1538-4357/abc881|pages=77|volume=906|last29=Verbiscer|date=11 January 2021|journal=The Astrophysical Journal|title=New Horizons Observations of the Cosmic Optical Background|first30=Leslie A.|last30=Young|first29=Anne J.|last20=Núñez|last19=Moore|first1=Tod R.|first5=S. Alan|first8=Carey M.|last8=Lisse|first7=Daniel D.|last7=Durda|first6=Marc W.|last6=Buie|last5=Stern|first9=A. R.|first4=John R.|last4=Spencer|first3=Harold A.|last3=Weaver|first2=Marc|last2=Postman|last9=Poppe|last10=Binzel|first18=William B.|last15=Horányi|last18=McKinnon|first17=Ivan R.|last17=Linscott|first16=J. J.|last16=Kavelaars|first15=Mihaly|first14=W. M.|first10=Richard P.|last14=Grundy|first13=Andrew F.|last13=Cheng|first12=Bonnie J.|last12=Buratti|first11=Daniel T.|last11=Britt|url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2021ApJ...906...77L/abstract}}&lt;/ref&gt;

دلته د «مشاهدې وړ» ګړنه د نومهالي ټکنالوجۍ پر مټ د یوه جسم د نور او یا نورو معلوماتو د نومېرلو پر وړتیا او یا دا چې د نومېرنې کوم څیز شتون لري او یا نه، ټینګار نه‌کوي. دا ګړنه د نور د سرعت له مخې رامنځ‌ته شوې فزیکي محدودې ته اشاره کوي. هېڅ سېګنال نه‌شي کولای له نور څخه لا ګړندی حرکت وکړي، نو له‌دې امله تر ټولو اوږد یو واټن شتون لري (چې د ذراتو د افق په نوم یادېږي) او له هغه واټن څخه هاخوا هېڅ څه د نومېرلو وړ نه‌دي، ځکه چې سېګنالونه یې لا تراوسه موږ ته نه‌دي رسېدلي. «د لېدو وړ نړۍ» کې یوازې هغه سېګنالونه شامل دي چې د بیا یوځای‌کېدنې پېر راهیسې خپاره شوي دي، او دا هغه مهال دی چې د هایدروجن اټومونه له پروتونونو او الکترونونو څخه رامنځ‌ته او فوتونونه د انرژۍ په بڼه ازادېږي؛ خو «د مشاهدې وړ نړۍ» کې هغه سېګنالونه شامل دي چې د نړۍ د پراخېدنې له پیل راهیسې خپاره شوي دي، او دا هغه مهال دی چې په دودیزې فزیکي کیهان‌پوهنه کې ستره چاودنه (بېګ بنګ) او په نومهالې کیهان‌پوهنه کې د تورم پېر پای انګېرل کېږي. ځیني وخت استروفزیک‌پوهان د «لېدو وړ نړۍ» او «مشاهدې وړ نړۍ» سره جلا ګڼي. 

هم‌خوځنده واټن هغه ځانګړی واټن دی چې د نور د خپرېدنې راهیسې د نړۍ د پراخېدنې له مخې تر هغو اجسامو پورې حسابېږي، چې د شالید کیهاني مایکروویو وړانګې (CMBR) ورڅخه ازادې شوې دي؛ دغه واټن د دم‌مهالې لېدو وړ نړۍ شعاع ښیي چې کابو 14.0 بیلیونه نجومي فرسخه (کابو 45.7 بیلیونه نوري کاله) واټن دی. دا په داسې حال کې ده چې د مشاهدې وړ نړۍ تر څنډو پورې هم‌خوځنده واټن کابو 14.3 بیلیونه نجومي فرسخه (کابو 46.6 بیلیونه نوري کاله)، کابو ۲ سلنه اوږد دی. د مشاهدې وړ نړۍ شعاع کابو 46.5 بیلیونه نوري کاله او قطر یې کابو 28.5 نجومي ګیګافرسخه (93 بیلیونه نوري کاله، یا 8.8×10&lt;sup&gt;26&lt;/sup&gt; متره او یا 2.89×10&lt;sup&gt;27&lt;/sup&gt; فوټه) اټکلېږي، چې له 880 یوتامترو سره مساوي دی. د بحراني کثافت او د مشاهدې وړ نړۍ د قطر په پام کې نیولو سره به د محاسبې له مخې د دغې نړۍ د واړو باقاعده جسمونو ټولیزه کتله کابو 1.5×10&lt;sup&gt;53&lt;/sup&gt; کیلوګرامه وي. د ۲۰۱۸ کال په نوامبر کې د ستورپوهانو د څېړنو له مخې د ماوراءکهکشاني شالید نور (EBL) کابو 4×10&lt;sup&gt;84&lt;/sup&gt; فوتونه محاسبه شوی ؤ. &lt;ref name=&quot;mapofuniverse&quot;&gt;{{cite journal|last=Gott III|url=http://www.astro.princeton.edu/universe/ms.pdf|arxiv=astro-ph/0310571|bibcode=2005ApJ...624..463G|doi=10.1086/428890|date=2005|pages=463–484|issue=2|volume=624|journal=The Astrophysical Journal|title=A Map of the Universe|first=J. Richard|author8=Jon Brinkmann|author7=Neta Bahcall|author6=Max Tegmark|author5=Michael Vogeley|author4=Fiona Hoyle|author3=David Schlegel|author2=Mario Jurić|display-authors=4|s2cid=9654355}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.astro.ucla.edu/~wright/cosmology_faq.html#DN Frequently Asked Questions in Cosmology]. Astro.ucla.edu. Retrieved on 2011-05-01.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ly93&quot;&gt;{{cite journal|last=Lineweaver|first=Charles|author2=Tamara M. Davis|date=2005|title=Misconceptions about the Big Bang|url=https://archive.org/details/sim_scientific-american_2005-03_292_3/page/36|journal=Scientific American|volume=292|issue=3|pages=36–45|doi=10.1038/scientificamerican0305-36|bibcode=2005SciAm.292c..36L}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Itzhak Bars|author2=John Terning|title=Extra Dimensions in Space and Time|url=https://books.google.com/books?id=fFSMatekilIC&amp;pg=PA27|access-date=1 May 2011|year=2009|publisher=Springer|isbn=978-0-387-77637-8|pages=27–}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;See the &quot;Mass of ordinary matter&quot; section in this article.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NYT-20181203&quot;&gt;{{cite news|last=Overbye|first=Dennis|author-link=Dennis Overbye|title=All the Light There Is to See? 4 x 10&lt;sup&gt;84&lt;/sup&gt; Photons|url=https://www.nytimes.com/2018/12/03/science/space-stars-photons-light.html|date=3 December 2018|work=[[The New York Times]]|access-date=4 December 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20181130&quot;&gt;{{cite journal|author=The Fermi-LAT Collaboration|title=A gamma-ray determination of the Universe's star formation history|url=https://archive.org/details/science_2018-11-30_362_6418/page/1031|date=30 November 2018|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=362|issue=6418|pages=1031–1034|doi=10.1126/science.aat8123|pmid=30498122|arxiv=1812.01031|bibcode=2018Sci...362.1031F}}&lt;/ref&gt;

څرنګه چې د نړۍ پراخېدنه په ګړندیتوب روانه ده، داسې برېښي چې په پای کې به زموږ د سیمه‌ییزې زبرموښتې څخه بهر، ټول دم‌مهاله د مشاهدې وړ جسمونو په زمان کې کنګل شي، په داسې حال کې چې وروسته له هغې به هم په تدریج سره لا سور او مړ نور خپروي. د بېلګې په توګه: هغه جسمونه چې سره رنګ ته د اوښتنې ''z'' قیمت یې له 5 څخه تر 10 پورې دی، وروسته له 4 تر 6 بیلیونو کلونو به زیاتي د مشاهدې وړ نه‌وي. سربېره پر دې، د یوه ټاکلي هم‌خوځنده واټن (دم‌مهال کابو 19 بیلیونه نجومي فرسخه) څخه ور هاخوا پرتو جسمونو څخه خپرې شوې نوري وړانګې به هېڅ‌کله هم ځمکې ته راونه‌رسېږي.&lt;ref name=&quot;Loeb2002&quot;&gt;{{cite journal|doi=10.1103/PhysRevD.65.047301|title=Long-term future of extragalactic astronomy|journal=Physical Review D|volume=65|issue=4|pages=047301|year=2002|last1=Loeb|first1=Abraham|arxiv=astro-ph/0107568|bibcode=2002PhRvD..65d7301L|s2cid=1791226}}&lt;/ref&gt;

== «نړۍ» د «مشاهدې وړ نړۍ» پر وړاندې ==
د ټولې نړۍ (کایناتو) لویوالی جوت نه‌دی او کېدای شي بې‌پایه پراخه وي. د نړۍ یوه ستره برخه دومره لېرې پرته ده چې د سترې چاودنې (بېګ بنګ) راهیسې تېره شوې موده ورته ځمکې او یا فضایي مرکزونو ته د خپرو شوو وړانګو د رارسېدو لپاره بسیا کوونکې نه‌وه. په راتلونکې که به د لېرې کهکشانونو نور، ځمکې ته د رارسېدو لپاره لا زیات وخت ولري، نو تمه کېږي چې د کایناتو لا زیاتې برخې د مشاهدې وړ وګرځي. سره له‌دې، د هوبل د قانون پر بنسټ، هغه سیمې چې په پوره اندازه له ځمکې څخه لېرې پرتې دي د نور د سرعت په پرتله لا ګړندۍ د پراختیا او ځمکې څخه د لېرې کېدو په حال کې دي (ځانګړی نسبیت په ورته ځایي سیمه کې د نور له سرعت څخه په لوړ سرعت سره د نږدې جسمونو نسبي حرکتونو څخه مخنیوی کوي؛ خو د لېرې جسمونو لپاره چې ترمنځ پرته فضا یې د پراخېدو په حال کې ده، داسې کوم خنډ شتون نه‌لري؛ د لا زیاتو معلوماتو لپاره د ځانګړي واټن کارونې وګورئ) او سربېره پر دې داسې برېښې چې د پراخېدنې سرعت د تیارې انرژي له کبله د زیاتېدو په حال کې دی.&lt;ref&gt;{{cite book|first=Andrew|last=Liddle|date=2015|publisher=John Wiley|title=An Introduction to Modern Cosmology|isbn=9781118502143|url=https://www.google.com/books/edition/An_Introduction_to_Modern_Cosmology/4lPWBgAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=infinite+universe+observable&amp;pg=PA33&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;

که چېرې د تیارې انرژۍ پایښت ثابت وانګېرل شي (د کیهان‌پېژندنې یو نه‌بدلېدونکي ثابت په څېر)، داسې چې د نړۍ پراخېدنه همداسې په چټکۍ سره دوام ومومي، نو بیا هم یو «راتلونکې د لېدو وړ محدوده» به شتون ولري، چې له هغې هاخوا پراته جسمونه به په اوږد او بې‌پایه راتلونکي کې هېڅ‌کله هم د مشاهدې وړ نړۍ ته رادننه نه‌شي، دا ځکه چې د نوموړې محدودې څخه بهر جسمونو څخه خپرې شوې نوري وړانګې هېڅ‌کله ځمکې که نه‌رارسېږي؛ خو یوه باریکي شتون لري: څرنګه چې د هوبل پارامتر د وخت په تېرېدو سره کمېږي، نو د داسې یوې پېښې شتون شونی دی چې په ترڅ کې به یې هغه کهکشان، چې د نور د سرعت په پرتله یوازې په کوچني توپیر سره ګړندی له ځمکې څخه لېرې کېږي، داسې یو سېګنال خپور کړي چې په پای کې به ځمکې ته راورسېږي. که چېرې د نړۍ پراخېدنه تلپاتې وبلل شي، نوموړې راتلونکې د لېدو وړ محدوده د 19 بیلیونو نجومي فرسخو (62 بیلیونه نوري کاله) هم‌خوځنډه واټن په پام کې نیولو سره محاسبه کېدلای شي، چې د دغې محاسبې له مخې د بې‌پایه راتلونکي په لړ کې په تیوریکي توګه د مشاهدې وړ کهکشانونو شمېر به یوازې د 2.36 ضریب په اندازه د دم‌مهال مشاهدې وړ کهکشانونو له شمېر څخه لوی وي (په‌دې محاسبه کې ځیني هغه جسمونه چې سره رنګ ته اوښتنې له امله د لېدو وړ نه‌ګرځي، له پامه غورځول شوي).&lt;ref&gt;[http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=575 Is the universe expanding faster than the speed of light?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031123150109/http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=575 |date=2003-11-23 }} (see the last two paragraphs)&lt;/ref&gt;

که څه هم، په تیوریکي توګه به راتلونکي کې لا زیات کهکشانونه د مشاهدې وړ وګرځي، خو د عمل په ډګر کې له ګڼ‌شمېر کهکشانونو څخه خپور شوی نور به د تلپاتې پراخېدنې له امله دومره سره رنګ ته واوړي چې له سترګو به پنا او ناڅرګنده شي. یوه بله باریکې دا ده چې یو کهکشان باید د یوه ټاکلي خوځنده واټن دننه ځای ولري ترڅو مشاهدې وړ نړۍ کې «پروت» وبلل شي؛ که چېرې موږ د کهکشان د تېر شوي عمر په هره کومه شېبه خپور شوی سېګنال ترلاسه کړای شو (داسې وګڼئ چې له کهکشان څخه یو سېګنال له سترې چاودنې څخه ۵۰۰ میلیونه کاله وروسته استول شوی دی)، خو د نړۍ د پراخېدنې له امله به داسې نور سېګنالونه شتون ولري چې وروسته له هغې ټاکلې شېبې خپاره شوي خو هېڅ‌کله به ځمکې ته په اوږد او بې‌پایه راتلونکي کې راونه‌رسېږي، که څه هم په ورته هم‌خوځنده واټن کې، چې د مشاهدې وړ نړۍ له هم‌خوځنده شعاع څخه کوچنی دی، پاتې کېږي (د هم‌خوځنده واټن په تعریف کې وخت ثابت انګېرل کېږي- د ځانګړي واټن پر خلاف، چې فضا د پراخېدنې له امله د شاتګ یا لېرې کېدو سرعت د تعریفولو لپاره کارول کېږي)؛ د یوې ساده بېلګې په توګه: موږ هېڅ وخت پوهېدلای نه‌شو چې یو کهکشان له سترې چاودنې څخه ۱۰ بیلیونه کاله وروسته څرنګه بڼه درلوده او یا په کومه بڼه تر سترګو کېده. د دغه حقیقت په کارولو څخه د داسې یوې کیهانې پېښې افق تعریفول شوني دي، چې د وخت په تېرېدو سره له ځمکې څخه پروت واټن یې د بدلون په حال کې دی. د بېلګې په توګه: دغه افق پورې اوسنی واټن کابو  ۱۶ بیلیونه نوري کاله دی، په‌دې معنی چې که چېرې دم‌مهال داسې یوه پېښه (چې په ۱۶ بیلیونه نوري واټن کې پرته ده) رامنځ‌ته شي، نو له رامنځ‌ته شوې پېښې څخه خپور شوی سېګنال به په راتلونکي کې ځمکې ته راورسېږي؛ خو که چېرې پېښه له ۱۶ بیلیونه نوري کلونو واټن څخه لا لېرې پرته وي، نو خپور شوی سېګنال به هېڅ‌کله ځمکې ته ونه‌رسېږي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Krauss|first=Lawrence M.|author2=Robert J. Scherrer|title=The Return of a Static Universe and the End of Cosmology|url=https://archive.org/details/sim_general-relativity-and-gravitation_2007-10_39_10/page/1545|journal=General Relativity and Gravitation|volume=39|issue=10|pages=1545–1550|date=2007|doi=10.1007/s10714-007-0472-9|arxiv=0704.0221|bibcode=2007GReGr..39.1545K|s2cid=123442313}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=102715275 Using Tiny Particles To Answer Giant Questions]. Science Friday, 3 Apr 2009. According to the [https://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=102715275 transcript], [[Brian Greene]] makes the comment &quot;And actually, in the far future, everything we now see, except for our local galaxy and a region of galaxies will have disappeared. The entire universe will disappear before our very eyes, and it's one of my arguments for actually funding cosmology. We've got to do it while we have a chance.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;See also [[Faster than light#Universal expansion]] and [[Future of an expanding universe#Galaxies outside the Local Supercluster are no longer detectable]].&lt;/ref&gt;

== سرچینې ==</text>
      <sha1>c99lpc56j6vccstt7517cof89o2u6m0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ایتروسکان تمدن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61187</id>
    <revision>
      <id>369928</id>
      <parentid>367740</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T22:11:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369928</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21552" sha1="kzag45xkqji5m4786xi0mot01sbt9he" xml:space="preserve">د لرغونې ایټالیا ایتروسکان تمدن ( ایتروسکان ) ډېره سیمه ترولکې لاندې کړې وه چې کابو د اوسني توسکاني، لوېدیځه اومبریا او شمالي لازیو سیمي په کې راځي. هغه سیمي هم په کې وې چې اوس د پودره، امیلیا رومګنا، سویل ختیځه لمباردي، سویلي ونتو او لوېدیځه کامپانیا ده. &lt;ref&gt;{{cite book|last1=Goring|first1=Elizabeth|year=2004|title=Treasures from Tuscany: the Etruscan legacy|url=https://archive.org/details/treasuresfromtus0000unse|language=en|location=Edinburgh|publisher=National Museums Scotland Enterprises Limited|page=[https://archive.org/details/treasuresfromtus0000unse/page/13 13]|isbn=978-1901663907}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Leighton|first1=Robert|year=2004|title=Tarquinia. An Etruscan City|series=Duckworth Archaeological Histories Series|language=en|location=London|publisher=Duckworth Press|page=32|isbn=0-7156-3162-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Camporeale2004&quot;&gt;{{cite book|translator-last1=Hartmann|translator-first1=Thomas Michael|year=2001|editor1-last=Camporeale|editor1-first=Giovannangelo|editor1-link=Giovannangelo Camporeale|title=The Etruscans Outside Etruria|language=en|location=Los Angeles|publisher=Getty Trust Publications|publication-date=2004}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Etruria campana |url=http://spazioinwind.libero.it/popoli_antichi/Etruschi/Etruria%20Campana.html |access-date=2022-05-03 |archive-date=2021-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211214214230/http://spazioinwind.libero.it/popoli_antichi/Etruschi/Etruria%20Campana.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Strabo]], ''[[Geographica]]'', V (Italia), 4.3.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite book|title=Storia di Nocera. Monumenti, personaggi, leggende|last=Francesco Belsito|publisher=Angri, Gaia|year=2013}}&lt;/ref&gt;

د دې کلتور لومړنۍ نښې نښانې دا ښيي چې د ایتروسکان تاریخچه له میلاد څخه ۹۰۰ کاله پخوانۍ ده. دا د اوسپنې د دورې د ویلانووان کلتور دوره وه او د ایتروسکان د تمدن لومړنی پـړاو ګڼل کېـږي، کوم چې په خپله په همدې سیمه کې د  برونزو د پخوانۍ دورې د پروتو ویلانووان کلتور څخه وده کړې. &lt;ref name=&quot;Bartoloni2012h&quot;&gt;{{cite book|year=2012|editor1-last=Bartoloni|editor1-first=Gilda|title=Introduzione all'Etruscologia|language=it|location=Milan|publisher=Hoepli|isbn=978-8820348700}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Neri&quot;&gt;{{cite book|title=Gli etruschi tra VIII e VII secolo a.C. nel territorio di Castelfranco Emilia (MO)|first=Diana|last=Neri|publisher=All'Insegna del Giglio|location=Firenze|year=2012|language=it|chapter=1.1 Il periodo villanoviano nell'Emilia occidentale|page=9|isbn=978-8878145337|quote=Il termine &quot;Villanoviano&quot; è entrato nella letteratura archeologica quando, a metà dell '800, il conte Gozzadini mise in luce le prime tombe ad incinerazione nella sua proprietà di Villanova di Castenaso, in località Caselle (BO). La cultura villanoviana coincide con il periodo più antico della civiltà etrusca, in particolare durante i secoli IX e VIII a.C. e i termini di Villanoviano I, II e III, utilizzati dagli archeologi per scandire le fasi evolutive, costituiscono partizioni convenzionali della prima età del Ferro}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bartolonivillanoviana&quot;&gt;{{cite book|title=La cultura villanoviana. All'inizio della storia etrusca|first=Gilda|last=Bartoloni|publisher=Carocci editore|location=Roma|year=2012|orig-year=2002|language=it|edition=III|isbn=9788843022618}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Torellicolonna2000&quot;&gt;{{cite book|title=Gi Etruschi|first=Giovanni|last=Colonna|author-link=Giovanni Colonna (archaeologist)|editor-first=Mario|editor-last=Torelli|publisher=Bompiani|location=Milano|year=2000|language=it|chapter=I caratteri originali della civiltà Etrusca|pages=25–41}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Torellibriquel2000&quot;&gt;{{cite book|title=Gi Etruschi|first=Dominique|last=Briquel|author-link=Dominique Briquel|editor-first=Mario|editor-last=Torelli|publisher=Bompiani|location=Milano|year=2000|language=it|chapter=Le origini degli Etruschi: una questione dibattuta fin dall'antichità|pages=43–51}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Torellibartoloni2000&quot;&gt;{{cite book|title=Gi Etruschi|first=Gilda|last=Bartoloni|editor-first=Mario|editor-last=Torelli|publisher=Bompiani|location=Milano|year=2000|language=it|chapter=Le origini e la diffusione della cultura villanoviana|pages=53–71}}&lt;/ref&gt;

د ایتروسکان تمدن ترهغه وخته پورې دوام وکړ، چې د روم په ټولنه کې جذب شو. د جذب پړاو له میلاد دمخه د څلورمې پېـړۍ په ورستیو کې د روم او ایتروسکان په جګړو کې شروع شو چې، له میلاد څخه ۹۰ کاله دمخه د رومي تابعیت په ورکولو سره چټک او له میلاد څخه ۲۷ کاله دمخه پای ته ورسېد. هغه وخت چې د ایتروسکان سیمي د روم په نوې جوړه شوې سترواکې کې شاملي شوي.&lt;ref name=&quot;Moser1996&quot;&gt;{{cite book|last1=Moser|first1=Mary E.|year=1996|chapter=The origins of the Etruscans: new evidence for an old question|editor1-last=Hall|editor1-first=John Franklin|editor1-link=John F. Hall|title=Etruscan Italy: Etruscan Influences on the Civilizations of Italy from Antiquity to the Modern Era|chapter-url=https://archive.org/details/etruscanitaly00john/page/29|chapter-url-access=registration|language=en|location=Provo, Utah|publisher=Museum of Art, Brigham Young University|pages=[https://archive.org/details/etruscanitaly00john/page/29 29- 43]|isbn=0842523340}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rix-2008&quot;&gt;{{cite book|first=Helmut|last=Rix|contribution=Etruscan|title=The Ancient Languages of Europe|url=https://archive.org/details/ancientlanguages00roge|url-access=registration|editor-first=Roger D.|editor-last=Woodard|publisher=Cambridge University Press|year=2008|pages=[https://archive.org/details/ancientlanguages00roge/page/141 141–64]|isbn=9780521684958}}&lt;/ref&gt;

د ایتروسکان د تمدن سیمه ييز پړاو له میلاد څخه ۷۵۰ کاله دمخه د روم پاچهۍ د بنسټیزي دورې په وخت کې خپل لوړ پوړ ته ورسېد. دې کلتور د ښار په درېیو اتحادیو د ایټروریا ( توسکاني، لاتیم او امبریا )، د پو دره د ختیځ الپس سره او کمپانیا کې وده وکړه. دغه ټولنه د شمالي ایټالیا په لیوی کې موجوده وه. د ایتروسکان ترواک لاندې سیمې ورو ورو په کمېدو شوې، خو له میلاد څخه ۵۰۰ کاله دمخه د ایټالیا په ټاپووزمه کې د ایتروسکانانو واک له لاسه ووت او د روم د جمهوریت لاس ته وغورځېد . &lt;ref name=&quot;Cary&quot;&gt;{{cite book|author1=M. Cary|author2=H.H. Scullard|title=A History of Rome|url=https://archive.org/details/historyofromedow0000mcar_3edi|edition=3rd|year=1979|page=[https://archive.org/details/historyofromedow0000mcar_3edi/page/28 28]|isbn=0-312-38395-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first=Titus|last=Livius|author-link=Livy|title=Ab Urbe Condita Libri|trans-title=The History of Rome|at=Book V, Section 33|quote=The passage identifies the [[Raetia|Raetii]] as a remnant of the 12&amp;nbsp;cities &quot;beyond the [[Apennine Mountains|Apennines]]&quot;.|title-link=Ab Urbe Condita Libri}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Polybius|author-link=Polybius|title=Campanian Etruscans mentioned|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Polybius/2*.html#17|at=II.17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The entire subject with complete ancient sources in footnotes was worked up by George Dennis in his ''Introduction''. In the [[LacusCurtius]] transcription, the references in Dennis's footnotes link to the texts in English or Latin; the reader may also find the English of some of them on [[WikiSource]] or other Internet sites. As the work has already been done by Dennis and Thayer, the complete work-up is not repeated here.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=A good map of the Italian range and cities of the culture at the beginning of its history|url=http://www.mysteriousetruscans.com/cities.html|publisher=mysteriousetruscans.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The topic of the &quot;League of Etruria&quot; is covered in Freeman, pp. 562–65.&lt;/ref&gt;

په سویلې ایتروریا کې د ایتروسکان په اړه لومړني پېژندل شوي مثالونه ، موندل شوې لیکنې دي، چې له میلاد څخه ۷۰۰ کاله دمخه تاریخ لري. ایتروسکانانو د لیکلو یوه سیستم ته وده ورکړه چې د ابويي الفبا څخه اخیستل شوی و، کوم چې په میګنا ګریشیا ( ساحلي سیمي چې په سویلي ایټالیا کې پرتې دي) کارول کېده.

د ایتروسکان ژبه یوازې تریوې اندازې پېژندل شوې، د دوی د ټولنې او کلتور عصري پېژندنه له ډېروروسته وخت سره تړاو لري چې په ټوله کې د روم او یونان سرچیني ردوي.

د ایتروسکان په سیاسي سیستم کې واک په کوچنیو ښارونو او په ځینو واکمنوکورنیو پورې تړاو درلود. د ايتروسکان د ځواک په لوړولوکې ، واک لرونکې کورنۍ د سلیټیک نړۍ سره تر شمال او له یونان سره ترسویله پورې د سوداګرې له برکته ډېري شتمنې شوې او د خپلو سترو کورنیو د وګړو لپاره یې قبرونه په راوړل شویو ذنتي شیانو ښایسته کړل. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Etruscan alphabet and language|url=https://omniglot.com/writing/etruscan.htm|access-date=2022-02-16|website=omniglot.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rix-20082&quot;&gt;{{cite book|first=Helmut|last=Rix|contribution=Etruscan|title=The Ancient Languages of Europe|url=https://archive.org/details/ancientlanguages00roge|url-access=registration|editor-first=Roger D.|editor-last=Woodard|publisher=Cambridge University Press|year=2008|pages=[https://archive.org/details/ancientlanguages00roge/page/141 141–64]|isbn=9780521684958}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bonfante2000&quot;&gt;{{cite book|last1=Bonfante|first1=Giuliano|author-link1=Giuliano Bonfante|last2=Bonfante|first2=Larissa|author-link2=Larissa Bonfante|year=2002|orig-year=1983|title=The Etruscan language. An introduction|language=en|edition=II (Revised)|location=Manchester, UK|publisher=Manchester University Press|isbn=0719055407}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=federix71|date=2019-08-28|title=Etruschi e Celti della Gallia meridionale – parte 1|url=https://celticworld.it/2019/08/28/etruschi-e-celti-della-gallia-meridionale-parte-1/|access-date=2022-02-15|website=CelticWorld|language=it-IT}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Celti ed Etruschi nell'Etruria Padana e nell'Italia settentrionale|url=https://www.academia.edu/4847350|language=it|format=PDF|last1=Sassatelli|first1=Giuseppe}}&lt;/ref&gt;

== افسانه او تاریخچه ==

=== قومیت او رېښه ===
ایتروسکانو به ځان ته راسینا ویل، کوم چې له راسنا یا رسنا څخه اخیستل شوې کلیمه ده چې د ( نوی ایتروسکان ) په معنا ده چې د دواړو رېښه پېژندنه نه ده جوته.  &lt;ref&gt;Rasenna comes from {{cite book|author=Dionysius of Halicarnassus|author-link=Dionysius of Halicarnassus|title=Roman Antiquities|at=I.30.3}} The syncopated form, Rasna, is inscriptional and is inflected.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The topic is covered in Pallottino, p.&amp;nbsp;133.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Some inscriptions, such as the cippus of Cortona, feature the Raśna (pronounced Rashna) alternative, as is described at {{cite web|first=Gabor Z.|last=Bodroghy|url=http://users.tpg.com.au/etr/etrusk/po/origins.html|series=Etruscan|title=Origins|website=The Palaeolinguistic Connection|archive-url=https://web.archive.org/web/20080416143745/http://users.tpg.com.au/etr/etrusk/po/origins.html|archive-date=2008-04-16|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

په اټیک یونان کې ایتروسکانان د ټيروینانو( ټیپنیو، تیرینو او تر هغه د مخه د ټپنیو ټیرسینیو) په نوم پېـژندل کېدل، له کومو چې رومانیانو د ټیریني، ټیرینا ( ایټروریا ) نومونه اخيستي وو. د ماري ټیرینم (ټیرینیان سمندر) نوم، ځينو خلکو کوښښ کاوه چې دا سمندر د اطریش سره یوځای کړي ( د سمندری خلکو یو تن چې  د مصریانو له خوا نومول شوی و).&lt;ref&gt;{{LSJ|*turrhno/s|Τυρρηνός}}, {{LSJ|*turshno/s|Τυρσηνός|ref}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{L&amp;S|Tyrrheni|ref}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gaffiot's.&lt;/ref&gt;

پخوانیو رومیانو ایتروسکان د ټوسي یا ایټروسسي ( مفرد ټاسکس ) په نامه یادول. د دوی رومي نوم د ټاسکنا د اصطلاحاتو سرچینه لري، کوم چې د دوی مرکزي او ارزښتناکې سیمي ته اشاره کوي.  کېدای شي ایټروریا د دوی پراخې سیمې ته اشاره وي. د ژبپوهانو له خوا داسې انګېرل کېـږي چې د ټوسي اصطلاح، د ایتروسکان د سیمي لپاره امبرینه کلیمه ده چې د نژدې سیمي په یوه لیکنه کې د لرغونو برونزو پر یوې ټوټې لیکل شوې وه.

په دغه لیکنه کې د ټورسکم او نومین چې د ( ټوسکان نوم ) په معنا ده، لیکل شوی و. د امبرین د ګرامر د پوهې په بنسټ، ژبپوهان کولای شي دا اټکل وکړي چې د ټورسکم ویي(لغت) لومړنۍ بڼه ټروسي ده. کېدای شي دا بدلون د یوې تړلې لومړني  يي- ټروس- سي کلیمې بڼه خپله کړي.&lt;ref&gt;According to Félix Gaffiot's ''Dictionnaire Illustré Latin Français'', the major authors of the [[Roman Republic]] ([[Livy]], [[Cicero]], [[Horace]], and others) used the term ''Tusci''. Cognate words developed, including ''Tuscia'' and ''Tusculanensis''. ''Tuscī'' was clearly the principal term used to designate things Etruscan; ''Etruscī'' and ''Etrusia''/''Etrūria'' were used less often, mainly by Cicero and Horace, and they lack cognates.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;According to the {{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?search=etruscan&amp;searchmode=none|title=Online Etymological Dictionary}} the English use of ''Etruscan'' dates from 1706.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{L&amp;S|Tusci|ref}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first=Eric|last=Partridge|year=1983|title=Origins|url=https://archive.org/details/originsshortetym0000part|url-access=registration|location=Greenwich House, New York|isbn=9780517414255|at=under &quot;tower&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author-link=Carl Darling Buck|author=Carl Darling Buck|year=1904|title=Introduction: A Grammar of Oscan and Umbian|location=Boston|publisher=Gibb &amp; Company|url=http://www.forumromanum.org/latin/buck_1.html|website=the forumromanum.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title='Cui bono?' The beneficiary phrases of the third Iguvine table|first=Michael|last=Weiss|location=Ithaca, New York|publisher=Cornell University|url=http://ling.cornell.edu/people/Weiss/Cuibono.pdf|archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://ling.cornell.edu/people/Weiss/Cuibono.pdf|archivedate=2022-10-09|access-date=2022-05-03|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

د دې رېښي د اصلي معنا په اړه ، ټروس په پراخه کچه یاد شو او اټکل داده چې د لاتیني ټیروس کلیمي په څېر د برج معنا لري او د برج لپاره له یوناني کلیمي ټیپویس څخه اخیستل شوې ده. 

د دې اټکل له مخې ټوسي هغو خلکو ته ویل کېدل چې برجونه به یې جوړول او یا هم برج جوړونکو ته ویل کېدل. دغه وړاندې شوي رېښه پېژندنه ډېره د منلو وړ شوه، ځکه چې  ایتروسکانانو دا غوره ګڼله چې خپل ښارونه په لوړو سیمو کې جوړ او په دېوالونو یې ساتنه وکړي.&lt;ref&gt;Partridge (1983)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;B51&quot;&gt;The Bonfantes (2003), p. 51.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{LSJ|tu/rsis|τύρσις|shortref}}.&lt;/ref&gt;

له بله پلوه جیلینو او لاریسا بونفاتي داسې ګمان کاوه چې د ایتروسکانو کورونه به عادي لاتینیانو ته د برجونو په شان ښکاري. دغه وړاندیز شوې رېښه پېژندني یو اوږد تاریخ درلود. د هلیکارناسیوس دیونیسیوس په لومړۍ پېړۍ کې تر میلاد دمخه دا څېړنه کړې وه چې په برجونو کې د ژوند کولو یا له هغه وروسته د دوی د یو مشر نوم  و. 

داسې کوم دلیل نشته دی چې یونانيان دې دوی د ایتروسکان په نوم یاد نه کړي.  &lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Etruscan Language: An Introduction, Revised Edition|last1=Bonfante|first1=Giuliano|last2=Bonfante|first2=Larissa|publisher=Manchester University Press|year=2002|isbn=978-0719055409|page=51}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DHI30&quot;&gt;Book I, Section 30.&lt;/ref&gt;

=== رېــښــې ===

==== لرغونې سرچینې ====
په ایتروسکان ژبه کې ادبي او تاریخي لیکني نه دې ساتل شوې او په دې ژبه یوازې د عصري علومو پوهان یو څه پوهېدل. د دوی د ټولنې او کلتورعصري پوهه په خورا وروستۍ برخي پورې تړاو لري او په عمومي ډول رومي او یوناني سرچیني ردوي.

دغو پخوانیو لیکوالو د ایتروسکاني ولس د سرچینو په اړه خپلو نظریو ته بدلون ورکړ. ځينویې وړاندیزوکړ چې دوی پیلاسګیان دي، څوک چې له یونان څخه هلته کډوال شوي دي ، نورو بیا په دې ټینګار کاوه چې دوی د مرکزي ایټالیا اوسېدونکي دي او له یونان څخه نه دي.  

لومړني یوناني لیکوال چې په خپل کتاب تیوګوني کې یې د ایتروسکانانو یادونه وکړه ، د لرغوني یونان خلک یې ټیرورینان یادوي، له میلاد وړاندې د اتمې پېړۍ شاعر هزیود و. هغه دوی د لاتینیانو ترڅنګ په مرکزي ایټالیا کې د اوسېدونکو په توګه یاد کړل. تر میلاد اووه پېړۍ دمخه په هومري سندرو کې دیونیسیوس، هغوی د سمندري غلو په نوم یاد کړي دي،  خو وروستیو لاتیني لیکوالو دا وړاندیز ونه کړ چې ایتروسکانان دې د ایټالیا له ختیځ څخه مهاجر شوي وي او دوی یې له پیلاسګین سره نه دي شریک کړي.&lt;ref&gt;Homeric Hymn to Dionysus, 7.7–8&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Brown545560&quot;&gt;John Pairman Brown, ''Israel and Hellas'', Vol. 2 (2000) p. 211&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hesiod, ''Theogony'' 1015.&lt;/ref&gt;

یوازې تر میلاد ۵ پېړۍ دمخه و چې ایتروسکان تمدن د یوڅو پېړیو لپاره جوړ شو او یوناني لیکوالو د ټیرورینانو نوم د پیلاسګیانو سره تړلی وباله. تردې چې دوی دې کار ته ادامه ورکوله او دا وړاندیز یې کاوه چې یوازې په عمومي او د ستاینې په ډول دا هرڅه داسې ترتیب کړي چې د (غیر یوناني ) او د ( کلیوالو یونانیانو د نیکونو ) معنا ترې واخیستل شي. &lt;ref&gt;Strabo, 6.2&lt;/ref&gt;

له میلاد پينځه پېړۍ دمخه تیسیډس او هیرډوټس او له میلاد څخه یوه پېړۍ دمخه د سټرابو تاریخ پوهانو ښکاري چې داسې ویل چې ټیاروینانان په اصل کې پيلاسګیان وو، څوک چې ایټالیا ته د لیډیا څخه د یونان ټاپو لیمنوس له لارې را کډه شول. 

دوی ټولو لمنوس د پیلاسګیانو له خوا مېشت شوي یاد کړل، کوم چې توسیډیز د ټیروینان په نوم پېژانده.

لکه څنګه چې سټرابو او هیروډټس ویل: لیمنوس ته کډوالی د ټیرینس / ټیرینوس له خوا رهبري کېده، د اتیس زوی ( څوک چې د لیډیا واکمن و ) سټرابو زیاته کړه چې  د لیموس او امبروس پلاسګین ټیرونیس تر ایټالیا ټاپووزمي پوري وڅاره او د لیسبوس هیلانیکس په وینا: د پیلاسګین مهاجرت د یونان له تیسالي څخه د ایټالیا تر ټاپووزمې پورې دوام درلود. هغه برخه چې پیلاسګیونیانو ونیوله، هغوی ورته ټیرینیا ویل او وروسته بیا د تيرینیان په نامه یادېده.&lt;ref name=&quot;5.2, citing Anticlides&quot;&gt;5.2, citing [[Anticlides]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;6.137&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;4.109&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=Dionysius of Halicarnassus|author-link=Dionysius of Halicarnassus|title=Roman Antiquities|at=1.28–3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;1.94&quot;&gt;1.94&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>kzag45xkqji5m4786xi0mot01sbt9he</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>چاپېریالي عدالت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61365</id>
    <revision>
      <id>369948</id>
      <parentid>369340</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T03:48:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24325" sha1="2zk6lb4eazxdjgxrdr8k53hzjylgev5" xml:space="preserve">'''چاپېریالي عدالت''' د سرچینو د استخراج، خطرناکو ضایعاتو او د ځمکې د نورو استفادو له اړوندو زیانونو سره د بېوزلو او څنګ ته شویو ټولنو ناعادلانه مخ کېدنې ته د رسیده‌ګۍ لپاره یو ټولنیز غورځنګ دی. دغه غورځنګ سلګونه څېړنې خپرې کړې دي چې له دې ډلې یې له چاپېریالي زیانونو سره د ناعادلانه مخ کېدنې دغه بېلګه جوړه کړې او د دې تر څنګ یې د ټولنیزو علومو د ادبیاتو یوه لویه مجموعه رامنځته کړې ده چې د چاپېریال او عدالت تیورۍ، چاپېریالي قوانین او پالیسۍ، پایداري او سیاسي ایکولوژي په کې شاملېږي. د چاپېریالي عدالت غورځنګ په ۱۹۸۰یمه لسیزه کې په متحدو ایالتونو کې پيل شو او د امریکا د مدني حقونو د غورځنګ تر کلکې اغېزې لاندې راغی.&lt;ref name=&quot;Schlosberg&quot;&gt;Schlosberg, David. (2007) ''Defining Environmental Justice: Theories, Movements, and Nature''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite journal|last=Malin|first=Stephanie|date=June 25, 2019|title=Environmental justice and natural resource extraction: intersections of power, equity and access|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/23251042.2019.1608420|journal=Environmental Sociology|volume=5|issue=2|pages=109–116|doi=10.1080/23251042.2019.1608420|s2cid=198588483|via=Taylor and Francis}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Miller|first=G. Tyler, Jr.|title=Environmental Science: Working With the Earth|url=https://archive.org/details/environmentalsci0000mill_s6n1|edition=9th|date=2003|publisher=Brooks/Cole|location=Pacific Grove, California|isbn=0-534-42039-7|page=G5}}&lt;/ref&gt;

د چاپېریالي عدالت لومړنی مفهوم په ۱۹۸۰یمه لسیزه کې د متحدو ایالتونو په څېر په شتمنو هېوادونو کې د ځانګړو توکمیزو ډلو پر زیانونو متمرکز و او چاپېریالي توکمیز چنلد ګڼل کېده. دا غورځنګ وروسته پراخ شو او جنسیت، نړیوال چاپېریالي تبعیض او په محرومو ډلو کې نابرابري یې په بشپړ ډول راونغښتل. دا چې دغه غورځنګ په پرمختللو او شتمنو هېوادونو کې بریالی شو، د چاپېریال مسؤولیتونه د نړۍ سوېلي لوري ته ولېږدېدل. له دې امله د چاپېریالي عدالت غورځنګ څه ناڅه نړیوال شوی دی او ځینې موخې یې دا مهال د ملګرو ملتونو سازمان بیان کړې دي.

== تعریف ==
سیاسي تیورېستانو چاپېریالي عدالت د چاپېریالي ګواښونو او ګټو د عادلانه وېش په توګه تعریف کړی دی. نورو تیورېستانو خو هڅه کړې چې تر دې تعریف هم هاخوا لاړ شي او هغه پروسې په نښه کړي چې د ګواښونو او ګټو د ناعادلانه وېش لامل ګرځي. دغه پراخ تعریفونه په تصمیم نیونه کې عادلانه او بامعنا ونډه؛ په زیانمنو ټولنو کې د ظلم او تبعیض پېژندنه؛ او پر غوړېدونکې ټولنه د ټولنیزو توکو د بدلولو لپاره د خلکو ظرفیت د یوې عادلانه ټولنې لپاره د نورو معیارونو په توګه را پېژني.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last=Schlosberg|first=David|title=Moral and Political Reasoning in Environmental Practice|url=https://archive.org/details/moralpoliticalre0000unse|work=The Justice of Environmental Justice|publisher=The MIT Press|year=2002|isbn=0262621649|editor-last=Light|editor-first=Andrew|location=Cambridge, Massachusetts|pages=[https://archive.org/details/moralpoliticalre0000unse/page/79 79]|editor-last2=De-Shalit|editor-first2=Avner}}&lt;/ref&gt;

د متحدو ایالتونو د چاپېریال ساتنې اداره چاپېریالي عدالت په دې ډول را پېژني:&lt;ref name=&quot;:20&quot;&gt;{{cite web|date=3 November 2014|title=Environmental Justice|url=http://www.epa.gov/environmentaljustice/|access-date=2020-08-09|publisher=U.S. EPA|archive-date=2008-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20081012010048/http://www.epa.gov/environmentaljustice/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;blockquote&gt;په چاپېریالي پراختیا، اجرايي قوانینو، مقرراتو او پالیسیو کې توکم، رنګ، ملي اصلیت یا عاید ته له کتو پرته د ټولو خلکو بامعنا ونډه او عادلانه چلند چاپېریالي عدالت دی.&lt;/blockquote&gt;'''نړیواله چاپېریالي بې‌عدالتي''' &quot;د داسې چاپېریالي مسؤولیت د بیان په معنا ده چې تر ډېره هغه محرومې ټولنې/ یا هغو لږه‌کي او هېوادونو ورسره مخامخ دي چې له بېوزلۍ او محرومیت څخه کړېږي.&quot; نړیواله چاپېریالي بې‌عدالتي داسې موضوع ده چې هم د پرمختګ په حال کې او هم پرمختللي هېوادونه دواړه په ټوله نړۍ کې تر اغېز لاندې راولي.&lt;ref&gt;Environmental Inequality by Julie Gobert https://www.encyclopedie-environnement.org/en/society/environmental-inequalities/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230607181934/https://www.encyclopedie-environnement.org/en/society/environmental-inequalities/ |date=2023-06-07 }}&lt;/ref&gt;

== تاریخچه او پراخوالی ==
د چاپېریالي عدالت د غورځنګ پیل د متحدو ایالتونو په شمالي کارولینا کې د ۱۹۸۲ کال د پي.سي.بي (PCB) له اعتراضي غبرګونونو سره تړلی بلل کېږي. په افتون سیمه کې چې تر ډېره تور پوستي په کې مېشت دي، په پي.سي.بي د ککړو خاورو انبارولو پراخ غبرګونونه را وپارول او په پایله کې یې څه باندې ۵۰۰ کسان ونیول شول. له همدې امله داسې څېړنې وشوې چې ویې ښوده په متحدو ایالتونو کې د خطرناکو ضایعاتو د انبارولو د ځای په وړاندوېینه کې توکم تر ټولو مهم عامل دی او چاپېریالي عدالت په لومړیو کې د چاپېریالي توکم پالنې په توګه مطرح شو. په دغو څېړنو پسې ګڼ غبرګونونه او شکایتونه را پورته شول چې په بېوزلو او عموماً تور پوستو ټولنو کې د خطرناکو ضایعاتو د خښولو پر خلاف وو. د چاپېریالي غورځنګ پر اصلي بهیر ځکه پراخې نیوکې وشوې چې رهبري یې له سپین‌پوستانو سره وه، پر ساتنه یې ټینګار کاوه او د ټولنیزې برابرۍ د دغو اندېښنو په حلولو کې پاتې راغلي وو.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal|last=Martinez-Alier|first=Joan|date=2014|title=Between activism and science: grassroots concepts for sustainability coined by Environmental Justice Organizations|url=https://idl-bnc-idrc.dspacedirect.org/bitstream/handle/10625/56698/IDL-56698.pdf?sequence=2|journal=Journal of Political Ecology|volume=21|pages=19–60|doi=10.2458/v21i1.21124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal|last=Perez|first=Alejandro Colsa|date=2015|title=Evolution of the environmental justice movement: activism, formalization and differentiation|url=https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/10/10/105002/pdf|journal=Environmental Research Letters|volume=10|issue=10|page=105002|doi=10.1088/1748-9326/10/10/105002|bibcode=2015ERL....10j5002C}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report|title=Toxic Wastes and Race in the United States: A National Report on the Racial and Socio-economic Characteristics of Communities with Hazardous Waste Sites|author1=Chavis, Benjamin F.|author2=Goldman, Benjamin A.|date=1987|publisher=Commission for Racial Justice, United Church of Christ|author3=Lee, Charles}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:21&quot;&gt;Cole, Luke and Sheila R. Foster. (2001) From the Ground Up: Environmental Racism and the Rise of the Environmental Justice Movement. New York University Press.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Britton-Purdy|first=Jedediah|date=December 7, 2016|title=Environmentalism Was Once a Social-Justice Movement|work=The Atlantic|url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/12/how-the-environmental-movement-can-recover-its-soul/509831/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Environmental elitism&quot;&gt;{{Cite journal|last=Morrison|first=Denton|title=Environmentalism and elitism: a conceptual and empirical analysis|url=https://archive.org/details/sim_environmental-management_1986-09_10_5/page/581|journal=Environmental Management|location=New York|date=September 1986|doi=10.1007/BF01866762|volume=10|issue=5|pages=581–589|bibcode=1986EnMan..10..581M|s2cid=153561660}}&lt;/ref&gt;

د ۱۹۷۰یمو او ۱۹۸۰یمو لسیزو په جریان کې ولسي غورځنګونو او چاپېریالي سازمانونو داسې چاپېریالي مقررات دود کړل چې په متحدو ایالتونو او نورو صنعتي هېوادونو کې یې د خطرناکو ضایعاتو د دفعې لګښتونه ډېر کړل. په ۱۹۸۰یمو او ۱۹۹۰یمو لسیزو کې له دغو هېوادونو څخه د نړۍ سوېلي لوري ته د خطرناکو ضایعاتو صادرات زیات شول. په نړیواله کچه د زهرجنو ضایعاتو خښول، د ځمکې تصرف کول او د سرچینو استخراج د بشري حقونو د نقض لامل کېږي او د چاپېریالي عدالت د غورځنګ بنسټ جوړوي.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal|last=Adeola|first=Francis|date=2001|title=Environmental Injustice and Human Rights Abuse: The States, MNCs, and Repression of Minority Groups in the World System|url=https://www.jstor.org/stable/24707236|journal=Human Ecology Review|volume=8|issue=1|pages=39–59|jstor=24707236|via=JSTOR}}&lt;/ref&gt;

په نړیواله کچه د چاپېریالي عدالت رسميت په ۱۹۹۱ کال کې د رنګین‌پوستانو د چاپېریالي رهبرۍ له لومړۍ ملي سرمشریزې سره پیل شو. دا ناسته په واشنګټن ډي سي کې وشوه او د متحدو ایالتونو له هر ایالت، مکسیکو، چیلي او نورو هېوادونو څخه څه باندې ۶۵۰ استازو ګډون په کې کړی و. دغو استازو د چاپېریالي عدالت ۱۷ هغه اصول تصویب کړل چې په ۱۹۹۲ کال کې به «ریو» کې د ځمکې په سرمشریزه کې خپاره شول. د «ریو» د اعلامیې لسم اصل د چاپېریال او پراختیا په اړه وايي چې خلک باید د چاپېریالي مسائلو، په تصمیم نیونو کې د ونډې او عدالت ته د لاسرسي اړوندو معلوماتو ته لاسرسی ولري.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{cite journal|last1=Bullard|first1=Robert D|year=2001|title=Environmental Justice in the 21st Century: Race Still Matters|url=https://archive.org/details/sim_phylon_fall-winter-2001_49_3-4/page/151|journal=Phylon|volume=49|issue=3–4|pages=151–171|doi=10.2307/3132626|jstor=3132626}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bullard|first=Robert|date=2003|title=Environmental justice for all|url=http://www.uky.edu/~tmute2/GEI-Web/password-protect/GEI-readings/Bullard-Environmental%20justice%20for%20all.pdf|journal=Crisis|volume=110|pages=24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite web|title=UNEP - Principle 10 and the Bali Guideline|date=April 26, 2018|url=https://www.unep.org/civil-society-engagement/partnerships/principle-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=We, the People of Color|date=1991|title=Principles of Environmental Justice|url=https://www.ejnet.org/ej/principles.pdf|website=EJ Net}}&lt;/ref&gt;

په ۱۹۹۱ کال کې د رهبرۍ تر سرمشریزې وړاندې د چاپېریالي عدالت غورځنګ په لومړي ګام کې له زهري ضد موادو او په شتمنو هېوادونو کې د څنګ ته شویو توکمیزو ټولنو له زیانمنۍ سره سروکار درلود. د دغې سرمشریزې په جریان کې دغه غورځنګ عامې روغتیا، د کاریګرو خوندیتوب، د ځمکې استفادې، لېږد رالېږد او ډېرو نورو مسائلو ته پراخ شو. وروسته دا غورځنګ دومره پراخ شو چې جنسیت، نړیوالې بې‌عدالتۍ او د محرمونو ټولنو دننه نابرابرۍ یې په بشپړ ډول راونغښتلې. چاپېریالي عدالت پر یوه پراخ نړیوال غورځنګ بدل شوی او له سیاسي ایکولوژۍ سره یې د ګڼو مفاهیمو مرسته کړې ده چې په اکاډمیکو ادبیاتو کې منل شوي او رسمي شوي دي. په دغو مفاهیمو کې چاپېریالي پورونه، چاپېریالي توکم پالنه، اقلیمي عدالت، خوراکي حاکمیت، د شرکتونو مسؤولانه چلند، اکوسایډ، خطرناکې سیمې، د بېوزلو چاپېریال پالنه او نور شاملېږي.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Busscher|first1=Nienke|last2=Parra|first2=Constanza|last3=Vanclay|first3=Frank|title=Environmental justice implications of land grabbing for industrial agriculture and forestry in Argentina|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09640568.2019.1595546|journal=Journal of Environmental Planning and Management|year=2020|volume=63|issue=3|pages=500–522|doi=10.1080/09640568.2019.1595546|s2cid=159153413|via=Taylor and Francis Online}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:122&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Martinez-Alier|last6=Gerber|pages=19–60|volume=21|journal=Journal of Political Ecology|url=https://idl-bnc-idrc.dspacedirect.org/bitstream/handle/10625/56698/IDL-56698.pdf?sequence=2|title=Between activism and science: grassroots concepts for sustainability coined by Environmental Justice Organizations|date=2014|first6=Julien-Francois|first5=Federico|first1=Joan|last5=Demaria|first4=Daniela|last4=Del Bene|first3=Patrick|last3=Bond|first2=Isabelle|last2=Anguelovski|doi=10.2458/v21i1.21124}}&lt;/ref&gt;

چاپېریالي عدالت د بشري حقونو د هغو قوانینو د لمنې پراخولو په لټه کې دی چې تر دې مخکې د چاپېریال او بشري حقونو تر منځ په عمل کولو کې پاتې راغلي وو. د بشري حقونو ډېری معاهدې په څرګند ډول چاپېریالي مقررات نه لري. له بشري حقونو سره د چاپېریال ساتنې د ګډولو هڅه په یوه روغ چاپېریال کې د انسان د حق تدوینول دي. د بشري حقونو په قانون کې د چاپېریال ساتنې ور ګډول، په ځانګړي ډول د اقلیمي عدالت په مورد کې لا هم ستونزمن کار دی.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite journal|last=Boyle|first=Alan|date=October 11, 2012|title=Human Rights and the Environment: Where Next?|url=https://academic.oup.com/ejil/article/23/3/613/399894|journal=European Journal of International Law|volume=23:3|issue=3|pages=613–642|doi=10.1093/ejil/chs054|via=Oxford Academic}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DGW2017&quot;&gt;{{Cite web|last=Gilio-Whitaker|first=Dina|date=2017-03-06|title=What Environmental Justice Means in Indian Country|url=https://www.kcet.org/shows/earth-focus/what-environmental-justice-means-in-indian-country|access-date=2021-12-09|website=KCET|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation|title=Our ancestors' dystopia now: indigenous conservation and the Anthropocene|date=2017-01-06|url=https://kylewhyte.marcom.cal.msu.edu/wp-content/uploads/sites/12/2018/07/Our_Ancestors_Dystopia_Now_Indigenous_Co3.pdf|work=The Routledge Companion to the Environmental Humanities|pages=222–231|location=Abingdon, Oxon|publisher=Routledge|access-date=2021-12-09}}&lt;/ref&gt;

== چاپېریالي تبعیض ==
د چاپېریالي عدالت غورځنګ د خطرناکو ضایعاتو د خښولو، د سرچینو د استخراج، د ځمکې د تصرف او نورو فعالیتونو په اړوند چاپېریالي تبعیض او چاپېریالي توکمیز چلند ته د رسیده‌ګۍ په لټه کې دی. دغه چاپېریالي تبعیض پر ځمکه د ولاړو اقتصادونو د له منځه تلو، وسله‌وال تاوتریخوالي (په ځانګړي ډول د ښځو او ځايي خلکو پر وړاندې) او چاپېریالي ویجاړۍ لامل شوی دی.&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite journal|last=Adeola|first=Francis|date=2001|title=Environmental Injustice and Human Rights Abuse: The States, MNCs, and Repression of Minority Groups in the World System|url=https://www.jstor.org/stable/24707236|journal=Human Ecology Review|volume=8|issue=1|pages=39–59|jstor=24707236|via=JSTOR}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite journal|last=Downey|first=Liam|date=November 20, 2010|title=Natural Resource Extraction, Armed Violence, and Environmental Degradation|journal=Organization and Environment|volume=23|issue=4|pages=417–445|doi=10.1177/1086026610385903|pmid=21909231|pmc=3169238}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Diamond: A Struggle for Environmental Justice in Louisiana's Chemical Corridor|url=https://archive.org/details/diamondstrugglef00lern|last=Lerner|first=Steve|publisher=The MIT Press|year=2005|location=Cambridge, MA}}&lt;/ref&gt;

ګڼې داسې ډلبندۍ شته چې د چاپېریالي مسؤولیتونو ناعادلانه وېش څرګندوي. په متحدو ایالتونو کې توکم د چاپېریالي بې‌عدالتۍ تر ټولو مهم عامل دی. په ځینو نورو هېوادونو کې بېوزلي یا ټولنیزې طبقې مهم شاخصونه دي. ټبریز تړاوونه هم په ځینو هېوادونو کې مهم دي. د چاپېریالي عدالت څېړونکي «لوریا ډاري پولیډو» او «ډېوېډ پلو» استدلال کوي چې د چاپېریالي توکمیز چلند په نښه کول د یوه داسې عنصر په توګه چې د توکمیز کپيټلېزم له ریښو څخه سرچینه اخلي، د غورځنګ لپاره ډېر مهم دي او د سپین‌پوستانو برتري لا هم له طبیعت او کاري ځواک سره د انساني اړیکو جوړولو ته دوام ورکوي. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Colquette|first1=Kelly Michelle|last2=Robertson|first2=Elizabeth A Henry|date=1991|title=Environmental Racism: The Causes, Consequences, and Commendations|url=https://www.jstor.org/stable/43291103|journal=Tulane Environmental Law Journal|volume=5|issue=1|pages=153–207|jstor=43291103|via=JSTOR}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Skelton|first1=Renee|last2=Miller|first2=Vernice|date=March 17, 2016|title=The Environmental Justice Movement|url=http://www.nrdc.org/ej/history/hej.asp|access-date=April 23, 2011|website=[[National Resource Defense Council]]|خونديځ نېټه=March 4, 2016|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20160304101417/http://www.nrdc.org/ej/history/hej.asp|url-status=dead|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20160304101417/http://www.nrdc.org/ej/history/hej.asp|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304101417/http://www.nrdc.org/ej/history/hej.asp}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Pulido|first1=Laura|last2=De Lara|first2=Juan|date=March 2018|title=Reimagining 'justice' in environmental justice: Radical ecologies, decolonial thought, and the Black Radical Tradition|url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2514848618770363|journal=Environment and Planning E: Nature and Space|language=en|volume=1|issue=1–2|pages=76–98|doi=10.1177/2514848618770363|issn=2514-8486|s2cid=149765978}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Pellow|first1=David|last2=Vazin|first2=Jasmine|date=19 July 2019|title=The Intersection of Race, Immigration Status, and Environmental Justice|journal=Sustainability|language=en|volume=11|issue=14|pages=3942|doi=10.3390/su11143942|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite journal|last=Pulido|first=Laura|date=2017-08-01|title=Geographies of race and ethnicity II: Environmental racism, racial capitalism and state-sanctioned violence|url=https://doi.org/10.1177/0309132516646495|journal=Progress in Human Geography|language=en|volume=41|issue=4|pages=524–533|doi=10.1177/0309132516646495|s2cid=147792869|issn=0309-1325}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Downey|first1=Liam|date=May 2005|title=Assessing Environmental Inequality: How the Conclusions We Draw Vary According to the Definitions We Employ|journal=Sociological Spectrum|volume=25|issue=3|pages=349–369|doi=10.1080/027321790518870|pmc=3162366|pmid=21874079}}&lt;/ref&gt;

=== چاپېریالي توکمیز چلند ===
د چاپېریالي توکمیز چلند او چاپېریالي نابرابرۍ تر منځ اړیکه د نړۍ په ټولو پرمختللو او د پرمختګ په حال کې هېوادونو کې څرګنده ده. د نړیوال چاپېریالي توکمیز چلند یوه بېلګه په زیان‌منونکو ټولنو کې د خطرناکو ضایعاتو د تأسیساتو نامناسب ځایونه دي. د بېلګې په توګه د افریقا ډېری خطرناک ضایعات په افریقا کې نه تولیدېږي، بلکې د متحدو ایالتونو په څېر د پرمختللو هېوادونو له‌خوا هلته صادرېږي.&lt;ref&gt;{{Citation|title=International Trade in Hazardous Wastes|date=1998-04-23|chapter=The transboundary shipments of hazardous wastes|publisher=Routledge|doi=10.4324/9780203476901.ch4|isbn=9780419218906}}&lt;/ref&gt;

=== خطرناک ضایعات ===
دا چې د چاپېریالي عدالت ډلې د متحدو ایالتونو په څېر په پرمختللو هېوادونو کې څه ناڅه بریالۍ شوې دي، د نړیوال تولید مسؤولیتونه د نړۍ سوېلي لوري ته لېږدېدلي او دا هغه ځای دی چې د ضایعاتو د خښولو اړوند سخت مقررات نه‌شته او دغه چاره هلته ارزانه تمامېږي. له متحدو ایالتونو څخه د زهرجنو ضایعاتو صادرات په ۱۹۸۰یمه او ۱۹۹۰یمه لسیزه کې زیات شول. ډېری زیانمن هېوادونه د دغو ضایعاتو د خښولو لپاره د خښولو مناسب سیستمونه نه لري او زیانمنې ټولنې پر هغو خطرونو نه دي خبرې چې ورسره مخامخ دي.&lt;ref name=&quot;Pellow, 2007&quot;&gt;[[David Naguib Pellow|Pellow, David Naguib]]. 2007. ''Resisting Global Toxics''. The MIT Press: Cambridge, Massachusetts.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Park, 1998&quot;&gt;{{Cite journal|last=Park|first=Rozelia S.|date=1997–1998|title=An Examination of International Environmental Racism through the Lens of Transboundary Movement of Hazardous Waste|url=https://www.repository.law.indiana.edu/cgi/viewcontent.cgi?referer=&amp;httpsredir=1&amp;article=1138&amp;context=ijgls|journal=Indiana Journal of Global Legal Studies|location=Indiana, IL}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Clapp&quot;&gt;{{cite web|last=Clapp|first=Jennifer|title=Distance of Waste: Overconsumption in a Global Economy|url=http://www-rohan.sdsu.edu/faculty/dunnweb/rprnts.2005.10.10Clapp.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110605171715/http://www-rohan.sdsu.edu/faculty/dunnweb/rprnts.2005.10.10Clapp.pdf|archive-date=2011-06-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:33&quot;&gt;{{Cite journal|last=Adeola|first=Francis|date=2001|title=Environmental Injustice and Human Rights Abuse: The States, MNCs, and Repression of Minority Groups in the World System|url=https://www.jstor.org/stable/24707236|journal=Human Ecology Review|volume=8|issue=1|pages=39–59|jstor=24707236|via=JSTOR}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>2zk6lb4eazxdjgxrdr8k53hzjylgev5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د ۲۰۰۷-۲۰۰۸ ز کال مالي کړکېچ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62665</id>
    <revision>
      <id>369939</id>
      <parentid>364056</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T00:38:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32103" sha1="266312f15s6mtpzaemuwg0zv81uyvtq" xml:space="preserve">
د ۲۰۰۸ ز کال مالي کړکېچ يا نړيوال مالي کړکېچ يو سخت نړيوال مالي کړکېچ و، چې د ۲۱ پېړۍ په لومړيو کې پېښ شو. دا د ۱۹۲۹ ز کال په متحده ايالتونو کې له ستر مالي خفګان “Greet Depression” راهيسې تر ټولو سخت مالي کړکېچ و. د ټيټ عايد کور اخېستونکو په نښه کوونکی اړين پور، د نړيوالو مالي بنسټونو له لورې ډېر زيات ګواښ پر غاړه اخېستل او د متحده ايالتونو د کور جوړونې د بيو لوړوالي يا پړسوب (United States housing bubble) په يو بشپړ طوفان کې تر ټولو لوړې کچې ته ورسېد. د ګروۍ ملاتړ شوې ډاډګېرنې يا تضمينونه “Mortgage-backed securities” (MBS) چې د امريکا په رښتيني ملکيت پورې تړلي دي او همدارنګه د ګروۍ ملاتړ شوې ډاډګېرنې پورې تړلې د مشتقاتو پراخه جال په ارزښت کې له ماتې سره مخامخ شو. مالي ادارې په نړيواله کچه زيانمنې شوې، چې کړکېچ د ۲۰۰۸ ز کال د سپټمبر پر ۱۵ نېټه د “Lehman Brothers” په ديوالي کېدنې (افلاس) او راتلونکي نړيوال بانکي کړکېچ سره خورا لوړ يا اخري درجې ته ورسېد.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Victimizing the Borrowers: Predatory Lending's Role in the Subprime Mortgage Crisis |url=https://knowledge.wharton.upenn.edu/article/victimizing-the-borrowers-predatory-lendings-role-in-the-subprime-mortgage-crisis/ |access-date=2021-08-05 |website=Knowledge@Wharton |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=HSkjB_PGp98C|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=[[McGraw-Hill Education]]|date=2010|isbn=978-0-07-163829-6|page=213}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;giantpool&quot;&gt;{{cite web |date=May 9, 2008 |title=The Giant Pool of Money |url=https://www.thisamericanlife.org/355/the-giant-pool-of-money |work=[[This American Life]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=HSkjB_PGp98C|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=[[McGraw-Hill Education]]|date=2010|isbn=978-0-07-163829-6}}&lt;/ref&gt;

مالي کړکېچ لپاره مخکيني حالتونه پېچلي وو او ګڼ لاملونه يې درلودل. نږدې دوه لسيزې وړاندې د متحده ايالتونو کانګرس د زغم وړ کور جوړونې لپاره د تمويل هڅونکی قانون تصويب کړی و. په ۱۹۹۹ ز کال کې د “Glass-Steagall” قانون ځيني برخې له مينځه لاړې، چې دې چارې مالي بنسټونو ته لاره هواره کړه، چې د خپل سوداګريز (د ګواښ ضد) او د ملکيت سوداګرۍ (ګواښ اخېستل) فعاليتونه پيل کړي. په حقيقت کې د مالي ماتې لپاره له اړينو حالتونو سره تر ټولو لوي مرسته کوونکی په ويجاړونکو مالي توليداتو کې چټکه وده وه، چې ټيټ عايد او د لږ معلوماتو درلودونکي کور اخېستونکي يې په نښه کړل، چې په پراخ ډول يې په توکميز لږه کېو پورې تړاو درلود. د بازار دې پرمختګ ته تنظیم کونکو پاملرنه ونه کړه او په همدې ډول يې د متحده ايالتونو حکومت په ناڅاپي ډول ونيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Why Didn't Bank Regulators Prevent the Financial Crisis? |url=https://www.stlouisfed.org/on-the-economy/2017/may/why-didnt-bank-regulators-prevent-financial-crisis |access-date=2021-08-05 |website=www.stlouisfed.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Duffie|first=Darrell|date=February 2019|title=Prone to Fail: The Pre-crisis Financial System|url=https://www.aeaweb.org/articles?id=10.1257/jep.33.1.81|journal=Journal of Economic Perspectives|language=en|volume=33|issue=1|pages=81–106|doi=10.1257/jep.33.1.81|s2cid=159107916|issn=0895-3309}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The U.S. Financial Crisis |url=https://www.cfr.org/timeline/us-financial-crisis |access-date=2021-08-05 |website=Council on Foreign Relations |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=January 24, 2018 |title=Don't blame the affordable housing goals for the financial crisis |url=https://ncrc.org/dont-blame-affordable-housing-goals-financial-crisis/ |access-date=2021-08-05 |website=NCRC |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Maverick |first=J.B. |date=October 22, 2019 |title=Consequences of The Glass-Steagall Act Repeal |url=https://www.investopedia.com/ask/answers/050515/did-repeal-glasssteagall-act-contribute-2008-financial-crisis.asp |url-status=live |access-date=August 5, 2021 |website=Investopedia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Sarra|first1=Janis|last2=Wade|first2=Cheryl L.|date=July 2020|title=Predatory Lending Practices Prior to the Global Financial Crisis|url=https://www.cambridge.org/core/books/predatory-lending-and-the-destruction-of-the-africanamerican-dream/predatory-lending-practices-prior-to-the-global-financial-crisis/3B1C3C5DB2AA34164EF5A49EACE10B33|access-date=2021-08-05|website=Predatory Lending and the Destruction of the African-American Dream|pages=23–68|doi=10.1017/9781108865715.004|isbn=9781108865715|s2cid=234722538|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 6, 2009 |title=Predatory lending: A decade of warnings |url=https://publicintegrity.org/inequality-poverty-opportunity/predatory-lending-a-decade-of-warnings/ |access-date=2021-08-05 |website=Center for Public Integrity |language=en-us}}&lt;/ref&gt;

د کړکېچ له پيل څخه وروسته حکومتونو د نړيوال مالي نظام د سقوط د مخنيوي په موخه د مالي ادارو يا بنسټونو او نورو سپکوونکو پولي او مالي تګلارو پراخه ضمانتونه خپاره کړل. کړکېچ د ستر کړکېچ يا شاتګ “Greet Recession” لامل شو، چې د نورو اندازو يا مقياسونو له ډلې د بېکارۍ او ځان وژنې برخو کې د زياتوالي او د اداري باور او ښېرازۍ برخو کې د کمښت لامل شوه. ياد ستر کړکېچ د اروپا د پور کړکېچ پيلامه وه.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sakelaris |first=Nicholas |date=2014-02-05 |title=Paulson: Why I bailed out the banks and what would have happened if I hadn't |url=https://www.bizjournals.com/dallas/blog/2014/02/paulson-why-i-bailed-out-the-banks-and-what-would.html |url-status=live |access-date=2021-04-27 |website=Dallas Business Journal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chart Book: The Legacy of the Great Recession |url=https://www.cbpp.org/research/economy/the-legacy-of-the-great-recession |access-date=2021-04-27 |website=Center on Budget and Policy Priorities |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Chang|first1=Shu-Sen|last2=Stuckler|first2=David|last3=Yip|first3=Paul|last4=Gunnell|first4=David|date=2013-09-17|title=Impact of 2008 global economic crisis on suicide: time trend study in 54 countries|journal=BMJ (Clinical Research Ed.)|volume=347|pages=f5239|doi=10.1136/bmj.f5239|issn=1756-1833|pmc=3776046|pmid=24046155}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wolfers |first=Justin |date=2011-03-09 |title=Mistrust and the Great Recession |url=https://freakonomics.com/2011/03/09/mistrust-and-the-great-recession/ |access-date=2021-04-27 |website=Freakonomics |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Schneider|first=Daniel|date=2015|title=The Great Recession, Fertility, and Uncertainty: Evidence From the United States|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/jomf.12212|journal=Journal of Marriage and Family|language=en|volume=77|issue=5|pages=1144–1156|doi=10.1111/jomf.12212|issn=1741-3737}}&lt;/ref&gt;

د متحده ايالتونو د مالي ثبات پر مخ وړلو په موخه د کړکېچ پر وړاندې د غبرګون په توګه دې هېواد په ۲۰۱۰ ز کال کې د ډوډ – فرنک په نوم د وال سټريټ د سمون او د مستهلک د خونديتوب قانون “Dodd-Frank Wall Street Reform and Consumer Protection Act” تصويب کړ. په ټوله نړۍ کې د “Basel III” چارچوکاټ د پانګې او پر پيسو د بدلون د وړتيا معيارونه هم تصويب شول.&lt;ref&gt;{{cite act|type=Act of Congress|index=111-203|date=21 July 2010|legislature=The United States Congress|title=Dodd-Frank Wall Street Reform and Consumer Protection Act|page=|url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/PLAW-111publ203/html/PLAW-111publ203.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=James |first=Margaret |title=Basel III |url=https://www.investopedia.com/terms/b/basell-iii.asp |url-status=live |access-date=2021-04-27 |website=Investopedia |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=2017-10-18|title=RCAP on timeliness: monitoring reports|url=https://www.bis.org/bcbs/implementation/rcap_reports.htm|language=en}}&lt;/ref&gt;

== شاليد ==
کړکېچ د ستر کړکېچ “Greet Recession” لامل شو، چې هغه وخت له Greet Depression” څخه راوروسته تر ټولو سخت نړيوال کړکېچ و. وروسته ورپسې د اروپايي پور کړکېچ او د ۲۰۰۸-۲۰۱۱ ايسلنډي مالي کړکېچونه پېښ شول. د اروپايي پور کړکېچ د ۲۰۰۹ ز کال په وروستيو کې په يونان کې په کسر سره پيل شو او د ايسلنډ مالي کړکېچ په ياد هېواد کې د درې واړو سترو بانکونو بانکي سقوط راونغاړه او د هر هېواد په تاريخ کې په لومړي ځل د خپل اقتصاد د اندازې برابر پراخه اقتصادي ماته وزغمله. دا له هغو پينځو تر ټولو بد مالي کړکېچونو څخه و، چې نړۍ ازمايلي دي او نړيوال اقتصاد ته له ۲ تريليون ډالر څخه د زيات زيان لامل شوی دی. د ناخالص کورني توليد اړوند د متحده ايالتونو د کور د ګروۍ پور د ۱۹۹۰ ز لسيزې پر مهال له ٪۴۶ منځنۍ کچې څخه د ۲۰۰۸ ز کال پر مهال ٪۷۳ ته زيات شو، چې ۱۰،۵ تريليون ډالر ته رسېږي. لکه څرنګه چې د کور ارزښتونه پورته کېږي، د نغذو پيسو د بېرته تمويل برخه “cash out refinancing” کې زياتوالی د مصرف د زياتوالي لامل شو، چې د کور بيو د راښکته کېدلو په حالت کې يې هم نور دوام نه شو ورکولی. زياتو مالي ادارو پانګونې درلودې، چې ارزښت يې د کور ګروۍ پر بنسټ و. لکه: د ګروۍ ملاتړې ډاډګېرنې يا د پور مشتقات، چې د ناکامۍ پر وړاندې د دوی د ډاډمنولو يا بيمې په موخه کارول کېږی، چې په ارزښت کې د پام وړ راکم شو. د پيسو نړيوال صندوق اټکل وکړ، چې د متحده ايالتونو او اروپا لويو بانکونو د زهرجنې شتمنۍ (toxic assets يا هغه شتمني چې ارزښت يې د پام وړ راټيټ شوی دی او فعال بازار ونه لري) په برخه کې او د ۲۰۰۷ ز کال له جنوري څخه د ۲۰۰۹ ز کال تر سپټمبر پورې د ناسمو پورونو له امله له يو تريليون څخه زيات زيانمن شول.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gopinath |first=Gita |date=April 14, 2020 |title=The Great Lockdown: Worst Economic Downturn Since the Great Depression |url=https://blogs.imf.org/2020/04/14/the-great-lockdown-worst-economic-downturn-since-the-great-depression/ |work=[[International Monetary Fund]] |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200414220210/https://blogs.imf.org/2020/04/14/the-great-lockdown-worst-economic-downturn-since-the-great-depression/ |archivedate=April 14, 2020 |access-date=July 12, 2022 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite press release|url=https://www.businesswire.com/news/home/20090213005161/en/Top-Economists-Agree-2009-Worst-Financial-Crisis|title=Three Top Economists Agree 2009 Worst Financial Crisis Since Great Depression; Risks Increase if Right Steps are Not Taken|publisher=[[Business Wire]]|date=February 13, 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=The Great Depression(s) of 1929–1933 and 2007–2009? Parallels, Differences and Policy Lessons|ssrn=2612243|publisher=Hungarian Academy of Science|date=July 1, 2015|first1=Peter|last1=Eigner|first2=Thomas S.|last2=Umlauft}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Eichengreen |last2=O'Rourke |date=March 8, 2010 |title=A tale of two depressions: What do the new data tell us? |url=https://voxeu.org/article/tale-two-depressions-what-do-new-data-tell-us-february-2010-update |website=[[VoxEU.org]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|first=Peter|last=Temin|year=2010|title=The Great Recession &amp; the Great Depression|journal=[[Daedalus (journal)|Daedalus]]|volume=139|issue=4|pages=115–124|doi=10.1162/DAED_a_00048|hdl=1721.1/60250|s2cid=57568335|url=https://dspace.mit.edu/bitstream/1721.1/60250/1/Temin-2010-The%20Great%20Recession.pdf|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/JAMR-01-2013-0010/full/html|last1=Singhania|first1=Monica|last2=Anchalia|first2=Jugal|date=October 28, 2013|title=Volatility in Asian stock markets and global financial crisis|journal=Journal of Advances in Management Research|volume=10|issue=3|pages=333–351|doi=10.1108/JAMR-01-2013-0010|issn=0972-7981}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.economist.com/briefing/2008/12/11/cracks-in-the-crust|title=Cracks in the crust|newspaper=[[The Economist]]|date=December 11, 2008|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=5 of the World's Most Devastating Financial Crises |url=https://www.britannica.com/list/5-of-the-worlds-most-devastating-financial-crises |access-date=2020-11-24 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Merle|first=Renae|title=A guide to the financial crisis — 10 years later|language=en-US|newspaper=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/a-guide-to-the-financial-crisis--10-years-later/2018/09/10/114b76ba-af10-11e8-a20b-5f4f84429666_story.html|access-date=2020-11-24|issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;headache&quot;&gt;{{cite news|last=Barr|first=Colin|url=https://money.cnn.com/2009/05/27/news/mortgage.overhang.fortune/index.htm|title=The $4 trillion housing headache|work=[[CNN]]|date=May 27, 2009|access-date=July 12, 2022|archive-date=August 13, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220813070005/https://money.cnn.com/2009/05/27/news/mortgage.overhang.fortune/index.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;extracted&quot;&gt;{{cite web |last1=Greenspan |first1=Alan |author-link1=Alan Greenspan |last2=Kennedy |first2=James |date=March 2007 |title=Sources and Uses of Equity Extracted from Homes |url=https://www.federalreserve.gov/pubs/feds/2007/200720/200720pap.pdf |publisher=[[Federal Reserve Board of Governors]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;freecash&quot;&gt;{{cite web |date=April 25, 2007 |title=Home Equity Extraction: The Real Cost of 'Free Cash' |url=https://seekingalpha.com/article/33336-home-equity-extraction-the-real-cost-of-free-cash |publisher=[[Seeking Alpha]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;boosted&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-usa-greenspan-equity/spending-boosted-by-home-equity-loans-greenspan-idUSN2330071920070423|title=Spending boosted by home equity loans: Greenspan|work=[[Reuters]]|date=April 23, 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Uchitelle|first=Louis|author-link=Louis Uchitelle|title=Pain Spreads as Credit Vise Grows Tighter|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2008/09/19/business/economy/19econ.html|date=September 18, 2008|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/09/15/business/15lehman.html|title=Lehman Files for Bankruptcy; Merrill Is Sold|first=Andrew Ross|last=Sorkin|author-link=Andrew Ross Sorkin|work=[[The New York Times]]|date=September 14, 2008|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/09/18/business/worldbusiness/18lloyds.html|title=Lloyds Bank Is Discussing Purchase of British Lender|first=Julia|last=Werdigier|work=[[The New York Times]]|date=September 17, 2008|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/banks-writedowns-losses-idCNL554155620091105?rpc=44|title=Factbox–U.S., European bank write-downs, credit losses|work=[[Reuters]]|date=November 5, 2009}}&lt;/ref&gt;

د بانک له لورې د پور پر بېرته اداينه باندې د پانګه اچونکي د ډاډ نه شتون او د پور شتون کې کمښت د ۲۰۰۸ زکال په وروستيو او د ۲۰۰۹ ز کال په لومړيو کې د ونډې او سوداګريزو توکو د بيو ټيټېدلو لامل شول. کړکېچ په چټکۍ سره په نړيوال اقتصادي ټکان بدل شو، چې په پايله کې يې بېلابېل بانکونه بې پايلې (ناکام) شول. د دې دورې پر مهال په نړيواله کچه اقتصادونه ځکه بطي شول، چې پور سخت او نړيواله سوداګري کمه شوه. د کور جوړونې بازارونه زيانمن شول او بېکاري لوړه شوه، چې له کورونو څخه د شړلو او “foreclosures” [هغه قانوني بهير چې له مخې يو يو پور ورکونکی له هغه پوروړي څخه د پور د ميزان تر لاسه کولو هڅه کوي، چې د پانګې پر خرڅلار د فشار راوړلو له مخې يې تاديه ورکول بند کړي وي] لامل شو. بېلابېلې سوداګرۍ ناکام شوې. په متحده ايالتونو کې د کور شتمني د ۲۰۰۷ ز کال په دويمه څلورمه (ربعه) کې له ۶۱،۴ تريليون ډالر تر ټولو لوړې کچې څخه د ۲۰۰۹ ز کال د لومړۍ څلورمې په پای کې ۵۹،۴ تريليون ډالر ته راښکته شوه، چې په مصرف کې د کمښت او وروسته په سوداګريزه پانګونه کې د کمښت لامل شوه. د ۲۰۰۸ ز کال په څلورمه ربعه کې په متحده ايالتونو کې د حقيقي ناخلاص کورني توليد برخه کې له يوې تر بلې ربعې پورې کمښت ٪۸،۴ و. د دې هېواد د بېکارۍ کچه د ۲۰۰۹ زکال په اکتوبر کې ٪۱۱ ته پورته شوه، چې دا له ۱۹۸۳ ز کال راهيسې تر ټولو لوړه کچه او له کړکېچ څخه د مخکې کچې په پرتله نږدې دوه برابره وه. په يوه کاري اونۍ کې منځني کاري ساعتونه ۳۳ ته راکم شول، چې دا د ۱۹۶۴ ز کال له هغې مودې راهيسې تر ټولو ټيټه کچه ده، چې حکومت په کې د معلوماتو راټولول پيل کړل.&lt;ref&gt;{{cite news|first=Ambrose|last=Evans-Pritchard|title=Dollar tumbles as huge credit crunch looms|url=https://www.telegraph.co.uk/expat/4204516/Dollar-tumbles-as-huge-credit-crunch-looms.html|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/expat/4204516/Dollar-tumbles-as-huge-credit-crunch-looms.html|archive-date=January 10, 2022|url-access=subscription|url-status=live|work=[[The Daily Telegraph]]|date=July 25, 2007}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com//2008/10/24/united-panic|title=United Panic|work=[[The New York Times]]|first=Floyd|last=Norris|author-link=Floyd Norris|date=October 24, 2008|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=April 2009 |title=World Economic Outlook: Crisis and Recovery, April 2009 |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/pdf/text.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gofromhere&quot;&gt;{{cite web |last1=Baily |first1=Martin Neil |last2=Elliott |first2=Douglas J. |date=June 15, 2009 |title=The U.S. Financial and Economic Crisis: Where Does It Stand and Where Do We Go From Here? |url=https://www.brookings.edu/research/the-u-s-financial-and-economic-crisis-where-does-it-stand-and-where-do-we-go-from-here/ |work=[[Brookings Institution]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Williams|first=Carol J.|url=https://latimesblogs.latimes.com/world_now/2012/05/eurozone-crisis-global-economy.html|title=Euro crisis imperils recovering global economy, OECD warns|work=[[Los Angeles Times]]|date=May 22, 2012|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://money.cnn.com/2009/06/11/news/economy/Americans_wealth_drops/|title=Americans' wealth drops $1.3 trillion|first=Tami|last=Luhby|work=[[CNN]]|date=June 11, 2009|access-date=July 12, 2022|archive-date=August 27, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220827095947/https://money.cnn.com/2009/06/11/news/economy/Americans_wealth_drops/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|first=Tami|last=Luhby|url=https://money.cnn.com/2009/06/11/news/economy/Americans_wealth_drops/?postversion=2009061113|title=Americans' wealth drops $1.3 trillion: Fed report shows a decline of home values and the stock market cut the nation's wealth to $50.4 trillion|work=[[CNN]]|date=June 11, 2009|access-date=July 12, 2022|archive-date=February 7, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250207103327/https://money.cnn.com/2009/06/11/news/economy/Americans_wealth_drops/?postversion=2009061113|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;greatcrash&quot;&gt;{{cite magazine|first=Roger C.|last=Altman|author-link=Roger Altman|url=https://www.foreignaffairs.com/articles/united-states/2009-01-01/great-crash-2008|title=The Great Crash of 2008|publisher=[[Foreign Affairs]]|date=January 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=April 1947 |title=Real Gross Domestic Product |url=https://fred.stlouisfed.org/series/A191RL1Q225SBEA |publisher=[[Federal Reserve Economic Data]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Labor Force Statistics from the Current Population Survey |url=https://data.bls.gov/timeseries/LNS14000000 |publisher=[[Bureau of Labor Statistics]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=February 2012 |title=The Recession of 2007–2009 |url=https://www.bls.gov/spotlight/2012/recession/pdf/recession_bls_spotlight.pdf |publisher=[[Bureau of Labor Statistics]]}}&lt;/ref&gt;

اقتصادي کړکېچ په متحده ايالتونو کې پيل شو، مګر پاتې ټولې نړۍ ته خپور شو. د متحده ايالتونو مصرف د ۲۰۰۰ او ۲۰۰۷ ز کالونو تر منځ نړيوال مصرف کې له درېيمې برخې څخه زياته وده جوړوي او نوره نړۍ د غوښتنې يا تقاضا د سرچينې په توګه پر متحده ايالتونو باندې تکيه کوي. زهرجنې ډاډګېرنې په نړيواله کچه د شرکت او بنسټيز پانګه والو په ملکيت کې وې. د پور نېمګړو تبادلو “credit default swamps” غوندې مشتقاتو هم د لويو مالي ادارو تر منځ اړيکه زياته کړه. لکه څرنګه چې پانګې د بېرته اداينې مکلفيتونو په موخه پلورل کېدلې، چې د پور په کنګل شويو بازارونو کې بېرته نه شوې تمويل کېدلی؛ نو د مالي ادارو نه وړتيا يا د نفوذ نه شتون د پور د اداينې کړکېچ نور هم چټک کړ او په نړيواله سوداګرۍ ککې د کمښت لامل شوه. د مخ پر وده هېوادونو د ودې کچو کې کمښت د کډوال کارکونکو (لکه: ارمانيا) له لورې په سوداګرۍ، د توکو بيو، پانګونه او استول شويو پيسو کې د پاتې والي له امله و. د کمزورو سياسي نظامونو لرونکي دولتونه ووېرېدل، چې د لويديځو دولتونو پانګه اچونکي به ښايي د کړکېچ له امله د دوی پيسې بېرته واخلي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Wenn |first=Bruno |date=January 2013 |title=Exceedingly high interest rates |url=https://www.dandc.eu/en/article/european-bank-regulators-would-do-well-learn-their-latin-american-counterparts |publisher=[[D+C Development and Cooperation]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;An example of a developing country which suffered decreases in these fields is Armenia. According to World Bank data, the [[foreign direct investment]] decreased from 2008 until 2021 (see {{Cite web |title=Foreign direct investment, net inflows (% of GDP) - Armenia |url=https://data.worldbank.org/indicator/BX.KLT.DINV.WD.GD.ZS?end=2019&amp;locations=AM&amp;start=2000 |access-date=2021-05-12 |website=data.worldbank.org |archive-date=2021-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210512193905/https://data.worldbank.org/indicator/BX.KLT.DINV.WD.GD.ZS?end=2019&amp;locations=AM&amp;start=2000 |url-status=dead }}). Moreover, the remittances also decreased after 2007/08, then fluctuated (see {{Cite web |title=Personal remittances, received (% of GDP) - Armenia |url=https://data.worldbank.org/indicator/BX.TRF.PWKR.DT.GD.ZS?end=2019&amp;locations=AM&amp;start=2000 |access-date=2021-05-12 |website=data.worldbank.org }}). This led to a dramatic rise in the number of households living below the poverty line (see {{cite web |date=September 2009 |title=The global financial crisis and developing countries: taking stock, taking action |url=https://www.odi.org/sites/odi.org.uk/files/odi-assets/publications-opinion-files/3705.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712194416/https://www.odi.org/sites/odi.org.uk/files/odi-assets/publications-opinion-files/3705.pdf |archive-date=July 12, 2020 |access-date=June 17, 2022 |work=[[Overseas Development Institute]] }}). The poverty headcount ratio at $1.90 a day increased after 2007/08, from 0.9% to 1.2% (see {{Cite web |title=Poverty headcount ratio at $1.90 a day (2011 PPP) (% of population) - Armenia |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.DDAY?locations=AM |access-date=2021-05-12 |website=data.worldbank.org }}{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}).&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gofromhere2&quot;&gt;{{cite web |last1=Baily |first1=Martin Neil |last2=Elliott |first2=Douglas J. |date=June 15, 2009 |title=The U.S. Financial and Economic Crisis: Where Does It Stand and Where Do We Go From Here? |url=https://www.brookings.edu/research/the-u-s-financial-and-economic-crisis-where-does-it-stand-and-where-do-we-go-from-here/ |work=[[Brookings Institution]]}}&lt;/ref&gt;

د ستر کړکېچ پر وړاندې د ملي پولي سياست د برخې په توګه حکومتونو او مرکزي بانکونو د امريکا متحده ايالتونو د مرکزي بانکولۍ سيستم يا “Federal Reserve”، اروپايي مرکزي بانک “European Central Bank” او د انګليستان بانک “Bank of England” په ګډون د ‘bailouts’ او هڅونې برخو کې د هغه وخت بې سارې تريليونونه ډالر چمتو کړل. ياد چمتووالي پراخه پولي سياست او د پيسو سياست هم راونغاړه، چې موخې يې د مصرف او پور ورکوونې وړتيا کې د کمښت برابرول، د نورې مامتې مخنيوی، د پور ورکړه هڅول، پر بشپړ سوداګريز کاغذ “commercial paper” بازارونو باندې د باور بېرته تر لاسه کول، د يو ديفلاسيوني مارپېچ د ګواښ مخنيوی او بانکونو لپاره پوره پانګې چمتو کول وې، چې پېرودونکو ته د پانګو د ويستلو لاره هواره کړي. په پايله کې مرکزي بانکونه د «وروستۍ هڅې پور ورکونکي» حالت څخه د اقتصاد د پام وړ برخې لپاره «د يوازينۍ هڅې پور ورکونکي» حالت ته وګرځېدل. په ځينو حالتونو کې “Federal Reserve” د «وروستۍ هڅې اخېستونکی» ګڼل کېده. د ۲۰۰۸ ز کال په وروستۍ څلورمه کې يادو مرکزي بانکونو ۲،۵ تريليون امريکايي ډالر دولتي پور واخېست او له بانکونو څخه يې خصوصي پانګې له ستونزو سره مخامخ کړې. دا د پور بازار ته پيسو د بهير “liquidity” تر ټولو لوی ننوت او په نړيوال تاريخ کې د پيسو سياست تر ټولو لوی عمل و. وروسته له هغې چې په ۲۰۰۸ ز کال کې د انګليستان د بانک ژغورنې کڅوړې له لورې يو موډل رامنځته شو، د اروپايي هېوادونو او متحده ايالتونو حکومتونو د خپلو بانکونو له لورې صادر شوی پور تضمين کړ د خپلې ملي بانکولۍ نظامونو پانګه يې زياته کړه، چې په پای کې يې په سترو بانکونو کې د نويو صادر شوې غوره ونډې ۱،۵ تريليون ډالر وپېرل. “Federal Reserve” يا په لنډ ډول “Fed” د پيسو د بهير له لومې “liquidity trap” سره د مبارزې په موخه د يو مېتود په توګه د هغه وخت د پام وړ نوې پيسې رامننځته کړي.&lt;ref&gt;{{cite news|date=February 14, 2009|title=US Congress passes stimulus plan|work=[[BBC News]]|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7889897.stm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=Summer 2009|title=Government Support for Financial Assets and Liabilities Announced in 2008 and Soon Thereafter ($ in billions)|page=7|work=[[Federal Deposit Insurance Corporation]]|url=https://www.fdic.gov/regulations/examinations/supervisory/insights/sisum09/si_sum09.pdf|access-date=2022-07-12|archive-date=2020-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731161912/https://www.fdic.gov/regulations/examinations/supervisory/insights/sisum09/si_sum09.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Collins|first=Mike|date=July 14, 2015|title=The Big Bank Bailout|work=[[Forbes]]|url=https://www.forbes.com/sites/mikecollins/2015/07/14/the-big-bank-bailout/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=July 2012 |title=Federal Reserve Liquidity Provision during the Financial Crisis of 2007–2009 |url=http://www.newyorkfed.org/research/staff_reports/sr563.pdf |publisher=[[Federal Reserve Bank of New York]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Singh |first=Kavaljit |year=2010 |title=Fixing Global Finance: A Developing Country Perspective on Global Financial Reforms |url=http://www.bibalex.org/Search4Dev/files/400653/344463.pdf |publisher=[[Centre for Research on Multinational Corporations]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Langley2015&quot;&gt;{{cite book|last1=Langley|first1=Paul|url=https://books.google.com/books?id=FhGaBQAAQBAJ&amp;pg=PA86|title=Liquidity Lost: The Governance of the Global Financial Crisis|date=2015|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-968378-9|pages=83–86}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Krugman|first=Paul|author-link=Paul Krugman|date=October 12, 2008|title=Gordon Does Good|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2008/10/13/opinion/13krugman.html|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;greatcrash2&quot;&gt;{{cite magazine|first=Roger C.|last=Altman|author-link=Roger Altman|url=https://www.foreignaffairs.com/articles/united-states/2009-01-01/great-crash-2008|title=The Great Crash of 2008|publisher=[[Foreign Affairs]]|date=January 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Stiglitz|first=Joseph|author-link=Joseph Stiglitz|date=November 5, 2010|title=New $600B Fed Stimulus Fuels Fears of US Currency War|work=[[Democracy Now]]|url=https://www.democracynow.org/2010/11/5/new_600b_fed_stimulus_fuels_fears}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>266312f15s6mtpzaemuwg0zv81uyvtq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>برېښنايي انجنيري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63239</id>
    <revision>
      <id>369930</id>
      <parentid>320444</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T22:19:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16285" sha1="n7rxxq2hppkbmz77d60cs942y2bwb5f" xml:space="preserve">

برېښنايي انجنيري د انجنيرۍ هغه څانګه ده، چې د هغو توکو، وسيلو او سيستمونو له څېړلو، ډيزاين او کارولو څخه بحث کوي، چې له برېښنا، برېښنايي توکو او برېښنايي مقناطيسيت يا الکترومګنيتيزم څخه ګټه پورته کوي. د ۱۹ پېړۍ په وروستي نيمايي کې د برېښنايي ټيلېګراف، ټيليفون او د برېښنايي برېښنا توليد، وېش او کارونې له سوداګريز کېدنې څخه وروسته د پېژندلو وړ مسلک په توګه راڅرګنده شوه.  

برېښنايي انجنيري د کمپيوټر انجنيرۍ، د سيستمونو انجنيرۍ، د برېښنا انجنيرۍ، مخابراتو، د راډيو فريکوينسي انجنيرۍ، د زيګنال يا اشارو پروسس کولو، د وسايلو د کارونې، فوټوولټيک حجرو، الکترونيک، د رڼا او ليد پوهنې او فوتونيک په ګډون د بېلابېلو څانګو په پراخه لړۍ باندې وېشل شوې ده. زياتره دا څانګه د انجنيرۍ له نورو څانګو سره يو ځای کېږي او د سختغالي انجنيرۍ، د برېښنا الکترونيک، الکترومقناطيسيتونو او څپو، د کوچنۍ څپې انجنيرۍ، نانو ټيکنالوژۍ، د نوې کېدلو وړ انرژيو، ميکاترونيک/کنترول او د برېښنايي موادو د پوهې په ګډون په پراخه کچه ځانګړې کاري سيمې يا تخصصونه رانغاړي. 

برېښنايي انجنيري په نمونه يي ډول په برېښنايي انجنيرۍ “electrical engineering” يا برېښنا اړوند انجنيرۍ “electronic engineering” کې يو سند په پام کې لري. د انجنيرۍ پلي کوونکي ښايي مسلکي سند ولري او د يوې مسلکي ادارې يا د معيارونو د نړيوال سازمان غړي وي. ځينې دا ډول ادارې برېښنايي تخنيکي نړيوال کميسيون (International Electrotechnical Commission (IEC))، د برېښنايي او الکترونيک انجنيرانو انسټيټيوټ (Institute of Electrical and Electronics Engineers (IEEE)) او د انجنيرۍ او ټيکنالوژۍ انسټيټيوټ “Institution of Engineering and Technology (IET)” دي (چې وار له مخه IEE و). 

برېښنايي انجنيران په خورا پراخه کچه صنعتونو کې کار کوي او اړين مهارتونه په همدې ډول توپير لري. دا مهارتونه د برېښنا د بهير د لارې (سرکټ) له نظريې څخه د يوې پروژې د مدير تر مديريتي مهارتونو پورې ترتېبېږي. هغه توکي يا لوازم چې ښايي يو انجنير ورته اړتيا ولري، په ورته ډول بدلون کونکي دي، چې له يو ساده ولټ متر څخه تر پېچلي ډيزاين او توليدي نرمغالي پورې لړۍ جوړوي. 

== تاريخچه ==
برېښنا لږ تر لږه د ۱۷ پېړۍ له لومړيو راهيسې د پوهنيزې برخې يوه موضوع ده. ويليم ګيلبرت “William Gilbert” يو لومړنی نامتو برېښنايي پوه او لومړنی شخص و، چې د مقناطيسيت او ساکنې برېښنا تر منځ روښانه توپير څرګندوي. نوموړي ته د برېښنا “electricity” اصطلاح د رامنځته کولو امتياز ورکول کېږی. نوموړي versorium هم جوړ کړ. ويرسوريوم هغه وسيله ده، چې په ساکن ډول د چارج شويو څيزونو شتون مومي يا کشف کوي. سويډني پروفيسور جوهان وېلکي “Johan Wilcke” په ۱۷۶۲ زکال کې په لومړي ځل يوه وسيله رامنځته کړه، چې ساکن برېښنايي چارج يې توليد کړ او وسيله وروسته الکتروفورس “electrophorus” ونومول شوه. په ۱۸۰۰ کالونو کې اليساندرو ولټا “Alessandro Volta” ولټايک پايل “Voltaic Pile” جوړ کړی و، چې د ويي له مخې د برېښنايي کوټه کېدلو معنی لري او د برېښنايي بټرۍ پيغام وړونکې وسيله ده. {{sfn|Martinsen|Grimnes|2011|p=411}}

=== ۱۹ پېړۍ ===
په ۱۹ پېړۍ کې د موضوع په اړه څېړنې په پياوړي کېدلو پيل وکړ. په دې پېړۍ کې د يادونې وړ پرمختګونه د هانس عيسوي اورسټېډ “Hans Christian Orsted” کار و، چې په ۱۹۲۰ ز کال کې يې وموندل چې يو برېښنايي بهير مقناطيسي برخه يا ساحه توليدوي، چې د يو قطب نما ستن به کږه کړي؛ د ويليم سټرجين “William Sturgeon” کار، چې په ۱۸۲۵ زکال کې يې برېښنايي مقناطيس نوی رامنځته کړ؛ د جوزف هنري “Joseph Henry” او ايډوارډ ډاوي “Edward Davy” کار، چې په ۱۸۳۵ ز کال کې يې برېښنايي تکيه “electrical relay” نوې رامنځته کړه، د جورج اوهم “Georg Ohm” کار، چې په ۱۸۲۷ ز کال کې يې په يو لارښود يا هادي کې د برېښنايي بهير او بالقوه توپير تر منځ اړيکه اندازه کړه؛ د مايکل فاراډی “Michael Faraday” کار، چې د په ۱۸۳۱ کال کې د “electromagnetic induction” کاشف يا موندونکی دی او د جيمز کلرک مکسول “James Clerk Maxwell” کار، چې په ۱۸۷۳ ز کال يې تر «برېښنا او مقناطيسيت:Electricity and Magnetism» تر سرليک لاندې خپل پوهن ليک يا علمي رساله کې د برېښنا او مقناطيسيت يوه واحده نظريه خپره کړه. &lt;ref&gt;{{citation|first=Richard S.|last=Kirby|title=Engineering in History|pages=[https://archive.org/details/engineeringinhis0000unse/page/331 331–33]|year=1990|publisher=Courier Dover Publications|isbn=978-0-486-26412-7|url=https://archive.org/details/engineeringinhis0000unse/page/331}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Lambourne|2010|p=11}}

جورجيس لويس لي سېچ ‘’ په ۱۷۸۲ ز کال [[برلين]] کې د ۲۴ بېلابېلو تارونو په کارونې سره ښايي د نړۍ په کچه د برېښنایي تلګراف لومړنۍ بڼه جوړه او وړاندې کړه، چې هر تار په کې د الفبا د يو توري لپاره و. دې ټلګراف دوه خونې صره وصل کړي. دا يو الکتروسټاټيک (برېښنايي ساکن) و، چې د برېښنايي هادي په واسطه يې د سرو زرو پاڼه ولېږدوله. 

فرانسيسکو سالوا کېمپيلو د الکتروسټاټيک ټلګراف د يو سيستم وړانديز وکړ. نوموړي د ۱۸۰۳ او ۱۸۰۴ ز کالونو تر منځ پر برېښنايي ټلګراف باندې کار وکړ او په ۱۹۰۴ ز کال کې يې د بارسلونا د طبيعي پوهو او هنرونو په شاهي اکاډمۍ (Royal Academy of Natural Sciences and Arts of Barcelona) کې خپل راپور وړاندې کړ. د ساوا د الکترولايت [هغه ماده چې که چېرې ورځنې برېښنايي بهير تېر شي، مواد د غاز يا جامد په بڼه له ځانه لرې کوي) ټلګراف سيستم خورا نوښتيز و، که څه هم په ۱۸۰۰ کالونو کې په [[اروپا]] کې د دوه نويو موندنو يا کشفونو تر سترې اغېزې لاندې راغی او پر همدې موندنو يې تکيه وکړه، چې يوه موندنه د برېښنايي بهير د توليد لپاره د اليساندرو اولټا ‘Alessandro Volta’ بټري وه او بله د ويليم نيکلسن ‘William Nicholson’ او انتوني کارلايل ‘Anthony Carlyle’ د اوبو الکترولايزز وه. برېښنايي ټلګرافي ښايي د برېښنايي انجنيرۍ لومړنۍ بېلګه وګڼل شي. برېښنايي انجنيري د ۱۹ پېړۍ په وروستيو کې يو مسلک شو. د دې برخې کارکونکو د برېښنايي ټلګراف يوه نړيواله شبکه جوړه کړې ده او د مسلکي برېښنايي انجنيرۍ ادارې يا بنسټونه د دې نوې څانګې د ملاتړ په موخه په انګليستان او د امريکا متحده ايالتونو کې رامنځته شوې. فرانسس رونالډ “Francis Ronald” په ۱۸۱۶ ز کال کې د برېښنايي ټلګراف يو سيستم جوړ کړ او خپل دا ليد يې مستند کړ، چې نړۍ څرنګه کولی شي، چې د برېښنا له لارې خپلې بڼه بدله کړي. نوموړی په تېرو ۵۰ وروستيو کالونو کې د ټګلراف انجنيرانو له نوې ټولنې سره يو ځای شو (چې ډېر ژر يې نوم د برېښنايي انجنيرانو بنسټ “Institution of Electrical Engineers” ته بدل شو)، چې نوموړی په کې د خپلې ډلې د نورو غړو له لورې د لومړني شخص په توګه ګڼل کېده. د ۱۹ پېړۍ په پای کې نړۍ د چټکو مخابراتي اړيکو له لارې د تل لپاره بدله شوې وه، چې د ځمکنيو تارونو، تر سمندر لاندې کېبلونو او له نږدې ۱۸۹۰ ز کال څخه د بې سيم ټلګراف د انجنيري پرمختګ په واسطه شونې شوه. &lt;ref&gt;{{Cite web |date=25 January 2016 |title=Francesc Salvà i Campillo : Biography |url=https://ethw.org/Francesc_Salv%C3%A0_i_Campillo |access-date=25 March 2019 |website=ethw.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Roberts |first=Steven |title=Distant Writing: A History of the Telegraph Companies in Britain between 1838 and 1868: 2. Introduction |url=https://distantwriting.co.uk/introduction.html |quote=Using these discoveries a number of inventors or rather ‘adapters’ appeared, taking this new knowledge, transforming it into useful ideas with commercial utility; the first of these ‘products’ was the use of electricity to transmit information between distant points, the electric telegraph.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Ronalds|first=B.F.|date=July 2016|title=Francis Ronalds (1788–1873): The First Electrical Engineer?|journal=Proceedings of the IEEE|volume=104|issue=7|pages=1489–1498|doi=10.1109/JPROC.2016.2571358|s2cid=20662894}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Sir Francis Ronalds: Father of the Electric Telegraph|last=Ronalds|first=B.F.|publisher=Imperial College Press|year=2016|isbn=978-1-78326-917-4|location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Ronalds|first=B.F.|date=2016|title=Sir Francis Ronalds and the Electric Telegraph|journal=International Journal for the History of Engineering &amp; Technology|volume=86|pages=42–55|doi=10.1080/17581206.2015.1119481|s2cid=113256632}}&lt;/ref&gt;

په دې ډول څانګو کې عملي کارونو او پرمختګونو د انداې د معياري شوي، واحدونو زياتېدونکې اړتيا رامنځته کړه، چې د ولټ، امپير، کولمب، اوم، فاراد او هنري واحدونو د نړيوالې معياري کېدنې لامل شول. دا په ۱۸۹۳ ز کال د شيکاګو په يو نړيوال کنفرانس کې تر لاسه شو. د دې معيارونو خپرېدنې په بېلابېلو صنعتونو کې په معياري کولو کې د راتلونکو پرمختګونو بنسټ جوړ کړ او په زياتو هېوادونو کې يې پېژندنې په سمدستي ډول په اړوندو مقننه برخو کې له سره په وپېژندل شوې. {{sfn|Tunbridge|1992}}{{Sfn|Rosenberg|2008|p=9}}

د دې کالونو پر مهال په پراخه کچه فکر کېده چې برېښنا څېړنه د فزيک فرعي څانګه ده، ځکه چې لومړنۍ برېښنايي ټيکنالوژي په طبيعت کې الکتروميخانيکي ګڼل کېده. (Technische Universität Darmstadt) په ۱۸۸۲ ز کال کې د نړۍ په کچه د برېښنايي انجنيرۍ لومړنۍ څانګه جوړه کړه او په ۱۸۸۳ ز کال يې په برېښنايي انجنيرۍ کې د لومړۍ درجې دوره وړاندې کړه. په متحده ايالتونو کې د برېښنايي انجنيرۍ لومړۍ درجه خپرونه «ماساچوسيتس د تيکنالوژۍ انسټيټيوټ (Massachusetts Institute of Technology (MIT))» په فزيک څانګه کې د پروفيسور چارلس کراس “Professor Charles Cross” تر لارښوونې لاندې کې پيل شوه، که څه هم د کورنيل پوهنتون “Cornell University” و، چې په ۱۸۸۵ ز کال يې د نړۍ په کچه د برېښنايي انجنيرۍ لومړني فارغان وړاندې کړل. د برېښنايي انجنيرۍ برخه کې لومړنۍ دوره په ۱۸۸۳ ز کال د کورنيل پوهنتون د ميخانيکي انجنيرۍ او ميخانيک هنرونو په سيبلي پوهنځي (Sibley College of Mechanical Engineering and Mechanic Arts) کې تدريس شو. د کورنيل پوهنتون رئيس اندريو ډيکسن وايټ “Andrew Dickson White” تر نږدې ۱۸۸۵ ز کال پورې په متحده ايالتونو کې د برېښنايي انجنيرۍ لومړنۍ څانګه نه وه رامنځته کړې. په همدې کال کې “University College London” په لويه برتانيه کې ند برېښنايي انجنيرۍ لومړنۍ څوکۍ رامنځته کړه. لږه موده وروسته په ۱۸۸۶ ز کال کې د ميسوري پوهنتون ‘University of Missoruri’ کې پروفيسور مينډيل پي وينباچ “Professor Mendell P. Weinbach” د برېښنايي انجنيرۍ څانګې په رامنځته کولو سره خپله غوښتنه وڅارله. له دې څخه وروسته د ټيکنالوژۍ پوهنتونونو او انسټيټيوټونو په وار وار په ټوله نړۍ کې خپلو زده کوونکو ته د برېښنايي انجنيرۍ خپرونو وړاندې کول پيل کړل. &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Darmstadt |first=Technische Universität |title=Historie |url=https://www.etit.tu-darmstadt.de/fachbereich/profil/historie/index.en.jsp |access-date=12 October 2019 |website=Technische Universität Darmstadt |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History – School of Electrical and Computer Engineering – Cornell Engineering |url=https://www.ece.cornell.edu/ece/about/history.cfm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130606163120/http://www.ece.cornell.edu/ece/about/history.cfm |archivedate=2013-06-06 |access-date=2022-07-31 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Archived copy |url=https://www.engineering.cornell.edu/about/upload/Cornell-Engineering-history.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303165241/http://www.engineering.cornell.edu/about/upload/Cornell-Engineering-history.pdf |archive-date=3 March 2016 |access-date=5 November 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Andrew Dickson White &amp;#124; Office of the President |url=http://president.cornell.edu/andrew-dickson-white/ |website=president.cornell.edu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Electrical Engineer|url=https://books.google.com/books?id=TLLmAAAAMAAJ|year=1911|page=54}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Department History – Electrical &amp; Computer Engineering |url=http://engineering.missouri.edu/ece/about/department-history/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117054305/http://engineering.missouri.edu/ece/about/department-history/ |archive-date=17 November 2015 |access-date=5 November 2015}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Wildes|Lindgren|1985|p=19}}

== سرچينې ==</text>
      <sha1>n7rxxq2hppkbmz77d60cs942y2bwb5f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آن ترومرهاوزن بولینګ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63623</id>
    <revision>
      <id>369924</id>
      <parentid>367641</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T21:29:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369924</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26986" sha1="j7pqkky64mmr2mvn8j0win89tfsyndb" xml:space="preserve">{{Infobox person}}آن ترومرهاوزن بولینګ (زوکړه: د ۱۹۴۳ زکال د جون لومړۍ نېټه – مړینه: د ۲۰۰۰ زکال د ډسمبر ۸ مه) امریکايي عالمه او د آسونو د ژنټیک په برخه کې د نړۍ یو له مخکښو متخصصینو څخه وه چې د مالیکولي ژنټیک او سیټوژنټیک په په برخه کې یې څېړنې کړې دي. نوموړې د حیواناتو د نسب موندلو په برخه کې یو له مخکښانو څخه و چې دغه چاره یې په پیل کې د ۱۹۸۰ مې لسیزې پر مهال د هغوی د وینې د ګروپ د ټاکلو او وروسته یې په ۱۹۹۰ مه لسیزه کې د هغوی د DNA ازموینو له مخې ترسره کوله. نوموړې له دې وروسته د آسونو د رنګ د ژنټیک پېژندلو له مخې په اسونو کې د ارثي ناروغیو او همدارنګه د آسونو د تکامل او د هغو د نژادي ودې اړوند د څېړنې له امله شهرت وموند. هغې د وحشي آسونو ژنټیک مطالعه کړ، د پرژوالسکي آسونو د ساتنې په برخه کې یې پام وړ چارې ترسره کړې او همدارنګه د آسونو د ژنوم د نقشې جوړونې د نړیوالې پروژې بنسټګره غړې وګرځېده. نوموړې د ډېویس، کالیفورنیا پوهنتون اسیسټانټ پروفیسره شوه او په ۲۰۰۰ زکال کې د مړینې پر مهال د حیواناتو د ژنیټیکي لابراراتوار اجرایوي مرستیاله وه. د ۲۰۰۰ زکال د ډسمبر په ۸ مه د ۵۷ کلونو په عمر د هغې ناڅاپي مړینه شدیدې مغزي سکتې ته اړوند وبلل شوه. &lt;ref name=&quot;UCD News&quot;&gt;{{cite web |date=Spring 2001 |title=Veterinary Medicine News; In Memoriam |url=http://www.vetmed.ucdavis.edu/vmnews/18-1/18-1p11.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150605154913/http://www.vetmed.ucdavis.edu/vmnews/18-1/18-1p11.pdf |archive-date=June 5, 2015 |access-date=March 12, 2016 |website=UC Davis |page=11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UCD News2&quot;&gt;{{cite web |date=Spring 2001 |title=Veterinary Medicine News; In Memoriam |url=http://www.vetmed.ucdavis.edu/vmnews/18-1/18-1p11.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150605154913/http://www.vetmed.ucdavis.edu/vmnews/18-1/18-1p11.pdf |archive-date=June 5, 2015 |access-date=March 12, 2016 |website=UC Davis |page=11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cnasha&quot;&gt;{{Cite web |title=Ann Bowling Memorial |url=http://cnasha.org/ann-bowling-memorial/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160312112334/http://cnasha.org/ann-bowling-memorial/ |archive-date=March 12, 2016 |access-date=March 10, 2016 |website=California-Nevada Arabian Sport Horse Association}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;VGLbio&quot;&gt;{{cite web |title=Bowling, Ann T |url=http://faculty.vetmed.ucdavis.edu/faculty/atbowling/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20001002101205/http://faculty.vetmed.ucdavis.edu/faculty/atbowling/ |archive-date=October 2, 2000 |access-date=March 13, 2016 |website=Veterinary Genetics Laboratory |publisher=University of California, Davis}}&lt;/ref&gt;

== لومړی ژوند او مسلک ==
آن بولینګ (کورنی نوم یې ترومرهاوزن و) د ۱۹۴۳ زکال د جون په لومړۍ نېټه د اورګان په پورټلنډ کې د کلر بوین او د بونویل د برېښنا د ادارې د کارکوونکي ویلیام ارنست ترومرهاوزن په کورنۍ کې وزېږېده. هغه مهال چې د دوی کورنۍ د کلوراډو بولډر ته کډه وکړه، بولینګ د بولډر عالي لیسې ته ولاړه او په خپل ټولګي په تر ټولې مخکښې زده کوونکې واوښته. هغې د لیسانس زده کړې د مینه سوتا په کارلټون کالج کې بشپړې او په عالي درجه یې د لیسانس سند ترلاسه کړ. &lt;ref name=&quot;Millon 20022&quot;&gt;{{cite journal|last1=Millon|first1=Lee V.|title=Ann Trommershausen Bowling (1943-2000)|url=https://archive.org/details/sim_animal-genetics_2002-04_33_2/page/n2|journal=[[Animal Genetics]]|year=2002|volume=33|issue=2|pages=89–90|doi=10.1046/j.1365-2052.2002.00845.x}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Pastor Shows Film Slides|url=https://news.google.com/newspapers?id=lzBQAAAAIBAJ&amp;pg=6000%2C5938996|access-date=May 19, 2016|publisher=Eugene Register-Guard|date=August 21, 1951}}&lt;/ref&gt;

بولینګ په ۱۹۶۹ زکال د ډیویس، کالیفورنیا پوهنتون څخه د دوکتورا سند ترلاسه کړ او د دوکتورا پای لیکنه یې د بوټو د ژنټیک اړوند د جورج لډیارډ سټبینز تر نظر لاندې بشپړه کړه. هغه په ۱۹۶۸ زکال کې په لاس انجلس کې له اکسیډنټال کالج کې سره مل شوه او ورپسې په ۱۹۷۳ زکال کې د ډیویس، کالیفورنیا پوهنتون له خوا استخدام شوه. په ۲۰۰۰ زکال کې هغې د خپلې مړینې پر مهال په ډیویس، کالیفورنیا پوهنتون کې د اسیسټانټ فروفیسورې او همدارنګه د حیواني ژنټیک د لابراتوار د مرستیالې اجرایوي مشرې په توګه کار کاوه. &lt;ref&gt;{{cite journal|author1=Smith, A. T.|author2=Stebbins, G. L.|year=1971|title=A morphological and histological study of the tomato mutant 'curl'|journal=[[American Journal of Botany]]|volume=58|number=6|pages=517–524|jstor=2441033|doi=10.2307/2441033}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UCD News3&quot;&gt;{{cite web |date=Spring 2001 |title=Veterinary Medicine News; In Memoriam |url=http://www.vetmed.ucdavis.edu/vmnews/18-1/18-1p11.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150605154913/http://www.vetmed.ucdavis.edu/vmnews/18-1/18-1p11.pdf |archive-date=June 5, 2015 |access-date=March 12, 2016 |website=UC Davis |page=11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;VGLbio2&quot;&gt;{{cite web |title=Bowling, Ann T |url=http://faculty.vetmed.ucdavis.edu/faculty/atbowling/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20001002101205/http://faculty.vetmed.ucdavis.edu/faculty/atbowling/ |archive-date=October 2, 2000 |access-date=March 13, 2016 |website=Veterinary Genetics Laboratory |publisher=University of California, Davis}}&lt;/ref&gt;

هغې په ۱۹۸۱ زکال کې له مایکل بولینګ سره واده وکړ. دغې جوړې د ژنټیک د مطالعې سره پیاوړې علاقه لرله. هغې له واده مخکې په ۱۹۸۰ زکال کې د ژنټیکي ناروغیو اړوند د مایکل له څېړنیز کتاب څخه ګټنه کوله. مایکل بولینګ د عربي آسونو د ژنټیک اړوند یو شمېر مقالې د یو شمېر نشریاتو لپاره ولیکلې او همدارنګه یې په ګډه سره د عربي اسونو د وینې د ډولونو په اړه مایتوکندریايي DNA څېړنې ترسره کړې. د هغوی لور لیدیا د وترنرۍ کالج او همدارنګه د ډیویس، کالیفورنیا پوهنتون ته لاړه او د حیواناتو ډاکټره شوه. &lt;ref name=&quot;Smith1980&quot;&gt;{{cite journal|last1=Trommershausen-Smith|first1=A.|title=Aspects of Genetics and Disease in the Horse|journal=J. Anim. Sci.|date=1980|volume=51|issue=5|pages=1087–1095|doi=10.2527/jas1980.5151087x|url=https://dl.sciencesocieties.org/publications/jas/abstracts/51/5/JAN0510051087|access-date=May 29, 2016|quote=Bowling, Michael. &quot;American Arabian population trends as reflected in analysis of Stud books XIV to XXX1I1.&quot; Arabian Horse World 19.10 (1979): 431.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160625043617/https://dl.sciencesocieties.org/publications/jas/abstracts/51/5/JAN0510051087|archive-date=June 25, 2016|url-status=dead|pmid=7009534|archivedate=June 25, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160625043617/https://dl.sciencesocieties.org/publications/jas/abstracts/51/5/JAN0510051087}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bowling2000mtDNA&quot;&gt;{{cite journal|last1=Bowling|first1=AT|last2=Del Valle|first2=A|last3=Bowling|first3=M|title=A pedigree-based study of mitochondrial D-loop DNA sequence variation among Arabian horses|journal=Animal Genetics|date=February 2000|volume=31|issue=1|pages=1–7|pmid=10690354|url=http://cricket.biol.sc.edu/papers/horses/Pedegree-based%20study%20of%20mitochondrial%20D-loop.pdf|doi=10.1046/j.1365-2052.2000.00558.x}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rothschild&quot;&gt;{{cite web |last1=Rothschild |first1=Max F. |date=December 12, 2000 |title=Dr. Ann Bowling |url=http://www.animalgenome.org/community/angenmap/hmail/archive/0734.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181209212605/https://www.animalgenome.org/community/angenmap/hmail/archive/0734.html |archive-date=December 9, 2018 |access-date=May 4, 2016 |website=AnGenMap}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lydia&quot;&gt;{{cite web |title=Lydia Bowling, DVM |url=http://www.cvsangelcare.com/staff/Lydia-Bowling-DVM/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160625013721/http://www.cvsangelcare.com/staff/Lydia-Bowling-DVM/ |archive-date=June 25, 2016 |access-date=May 29, 2016 |website=California Veterinary Specialists Angel Care}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Walden&quot;&gt;{{cite web |last1=Walden |first1=Kat D |title=The New Albion Stud 25th Anniversary Celebration |url=http://www.ecahs.org/mnewnov05.htm |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20051225145621/http://www.ecahs.org/mnewnov05.htm |archive-date=December 25, 2005 |access-date=May 19, 2016 |publisher=ECAHS Member News}}&lt;/ref&gt;

== د حیواناتو د اصل او نسب پېژندنه ==
بولینګ د اسونو د وینې د ډولونو او همدانګه د هغوی د DNA نسب موندنې په برخه کې لومړنۍ ازموینو ته وده ورکړه او د اسونو د نسب د ثبتونو د څو سازمانونو له دې ډلې د جوکي کلب، عربي آسونو د سازمان (په اصل کې د امریکا د عربي آسونو د ثبتولو د سازمان)، د امریکايي کوارټر آسونو د سازمان او د امریکايي مورګان آسونو د سازمان سلاکاره وګرځېده. په ۱۹۷۶ زکال کې نوموړې د حیواناتو د وینې د ګروپونو اړوند څېړنې خپرې کړې او د هغوی د وینې د ګروپونو څخه په ګټنې یې د هغوی د نسب موندنې په برخه کې ازموینې ترسره کړې. هغې د ثبت شوویو حیواناتو د نسب موندنې په موخه د وینې د ګروپونو له مخې د ازموینو ملاتړ وکړ چې ډیری د حیواناتو د نژاد ثبت کوونکو سازمانونو دغه چاره ترسره کړه. د دغې څېړنې پرمهال هغې د کیمرېزم د پدیدې اړوند څېړنه وکړه چې ځینې مهال یې د نسب د ازموینو د پایلو پر خلاف نتیجه ورکوله. &lt;ref name=&quot;Smith1976&quot;&gt;{{cite journal|last1=Trommershausen-Smith|first1=Ann|last2=Suzuki|first2=Yoshiko|last3=Stormont|first3=Clyde|title=Use of Blood Typing to Confirm Principles of Coat-Color Genetics in Horses|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-heredity_january-february-1976_67_1/page/6|journal=Journal of Heredity|date=1976|volume=67|issue=1|pages=6–10|doi=10.1093/oxfordjournals.jhered.a108667|pmid=1262699}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bowling1985&quot;&gt;{{cite journal|last1=Bowling|first1=AT|title=Assignment of foal paternity when a mare is bred to two stallions|url=https://archive.org/details/sim_theriogenology_1985-02_23_2/page/347|journal=Theriogenology|date=February 1985|volume=23|issue=2|pages=347–50|pmid=16726003|doi=10.1016/0093-691x(85)90036-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bowling1988&quot;&gt;{{cite journal|last1=Bowling|first1=AT|last2=Scott|first2=AM|last3=Flint|first3=J|last4=Clegg|first4=JB|title=Novel alpha haemoglobin haplotypes in horses|url=https://archive.org/details/sim_animal-genetics_1988_19_2/page/n16|journal=Animal Genetics|date=1988|volume=19|issue=2|pages=87–101|pmid=3415045|doi=10.1111/j.1365-2052.1988.tb00795.x}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bowling1993&quot;&gt;{{cite journal|last1=Bowling|first1=AT|last2=Stott|first2=ML|last3=Bickel|first3=L|title=Silent blood chimaerism in a mare confirmed by DNA marker analysis of hair bulbs|url=https://archive.org/details/sim_animal-genetics_1993-08_24_4/page/n98|journal=Animal Genetics|date=August 1993|volume=24|issue=4|pages=323–4|pmid=8239079|doi=10.1111/j.1365-2052.1993.tb00322.x}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Bowling|first1=A.T.|title=The use and efficacy of horse blood typing tests|journal=Journal of Equine Veterinary Science|date=January 1985|volume=5|issue=4|pages=195–199|doi=10.1016/S0737-0806(85)80096-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cnasha2&quot;&gt;{{Cite web |title=Ann Bowling Memorial |url=http://cnasha.org/ann-bowling-memorial/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160312112334/http://cnasha.org/ann-bowling-memorial/ |archive-date=March 12, 2016 |access-date=March 10, 2016 |website=California-Nevada Arabian Sport Horse Association}}&lt;/ref&gt;

د ۱۹۹۰ مې لسیزې په وروستیو کې هغه مهال چې د نسب موندنې علم تکامل وکړ، هغې د DNA ډول د اغېز په اړه څېړنه وکړه او دې پایلې ته ورسېده چې د وینې د ګروپ په اندازه دغه لار هم د نسب موندنې لپاره اغېزمنه ده. د هغې لابراتوار د اسونو او اوښانو د نسب اړوند د DNA پایلې و ازمویلې – هغه ډولونه چې خپله بولینګ په خپلو څېړنو کې ترې ګټنه کړې وه – او مایکروسټلایټونه یې د ژوندیو کوچنیو موجوادتو د پېژندنې لپاره وکارول. د ازموینو دغه پروګرام د تي لرونکو حیواناتو اته نورو ډولونو ته هم پراختیا ومونده. &lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Bowling|first1=AT|last2=Eggleston-Stott|first2=ML|last3=Byrns|first3=G|last4=Clark|first4=RS|last5=Dileanis|first5=S|last6=Wictum|first6=E|title=Validation of microsatellite markers for routine horse parentage testing|url=https://archive.org/details/sim_animal-genetics_1997-08_28_4/page/n6|journal=Animal Genetics|date=August 1997|volume=28|issue=4|pages=247–52|pmid=9345720|doi=10.1111/j.1365-2052.1997.00123.x}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;VGLtimeline&quot;&gt;{{cite web |title=Ved Med History |url=http://www.vetmed.ucdavis.edu/history/timeline/index.cfm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314115806/http://www.vetmed.ucdavis.edu/history/timeline/index.cfm |archive-date=March 14, 2016 |access-date=March 13, 2016 |website=Veterinary Genetics Laboratory |publisher=University of California, Davis}}&lt;/ref&gt;

بولینګ له خپلې چارو څخه د پرژوالسکي اسونو د تنوع د خوندیتوب په موخه د هغو د اصل او نسب موندنې په برخه کې کار واخیست. د نورو چارو ترمنځ هغې په اوکراین کې د اسکانیا نووا اسونو د رمې د اصل او نسب د موندنې اړوند کتاب بېرته ورغاوه. هغې په ګریټ بیسین کې د مسټانګ اسونو په ژنټیک څېړنه وکړه او وه یې موندله چې دغه آسونه د اهلي آسونو له نورو ټولو ډولونو سره ژنټیکي اړیکه لري. نوموړې همدارنګه د پاسو فینو آسونو د وینې په ګروپونو څېړنه ترسره کړه. &lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Bowling|first1=AT|last2=Nickel|first2=LS|title=New A system allele of red cell alloantigens in Paso Fino horses|url=https://archive.org/details/sim_animal-genetics_1992_23_6/page/557|journal=Animal Genetics|date=1992|volume=23|issue=6|pages=557–9|pmid=1492709|doi=10.1111/j.1365-2052.1992.tb00179.x}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bowling1994&quot;&gt;{{cite journal|last1=Bowling|first1=AT|title=Population genetics of Great Basin feral horses|journal=Animal Genetics|date=June 1994|volume=25 Suppl 1|pages=67–74|pmid=7943986|doi=10.1111/j.1365-2052.1994.tb00405.x}}&lt;/ref&gt;

له دې سره په ۱۹۹۶ زکال کې د حیواني ژنټیک لابراتوار د سکاټلنډ یارډ د پولیسو د مرکز لپاره یو شمېر غیرعادي چارې ترسره کړې؛ دغه مرکز له دغه لابراتوار څخه په یوه قتل کې د موندل شوې وینې په پېژندنې کې مرسته وغوښته؛ دغه لابراتوار وموندله چې د جنایت په صحنه کې دغه وینه د یوه سپي ده چې لامل وګرځېده څېړونکي د سپي څښتن چې په پېښه کې تورن و ومومي. بولینګ دغه مهال د دغه ازموین ځای مدیره وه او د دغه کار له امله یې د ازموینځای چارو ته پراختیا ورکړه څو وکولای شي د جرم په صحنه کې د حاضرو حیواناتو په پېژندنه او یا هم د هغو حیواناتو په پېژندنه کې چې خپله د غلا یا حیواني ځورونې د جنایاتو قرباني کېږي؛ مرسته وکړي. له هماغه پیله دغه لابراتوار د سپیانو د ملي ډیتابیس په جوړولو کې مرسته وکړه چې د سپیانو د جنګولو په پېښو کې د قضایي چلن په برخه کې ترې ګټنه کېدله. بولینګ همدارنګه د قچرو د نسب موندنې په برخه کې مقالې خپرې کړې. &lt;ref name=&quot;VGLtimeline2&quot;&gt;{{cite web |title=Ved Med History |url=http://www.vetmed.ucdavis.edu/history/timeline/index.cfm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314115806/http://www.vetmed.ucdavis.edu/history/timeline/index.cfm |archive-date=March 14, 2016 |access-date=March 13, 2016 |website=Veterinary Genetics Laboratory |publisher=University of California, Davis}}&lt;/ref&gt;

== ژنټیکي ناروغۍ او د آسونو د وېښتانو د رنګ په اړه څېړنه ==
بولینګ د خپل کار له هماغه لومړیو څخه د آسونو د روزونکو او پالونکو لپاره د اصیلو حیواناتو د ژنټیکي ناروغیو او د اړوندو شرایطو په صورت کې د غبرګون د ډول اړوند لیکنې وکړې. هغې د عربي اسونو په نژاد باندې ګڼ شمېر څېړنې ترسره کړې چې په کې په عربي اسونو کې د سیربیلار ابیوتروفي ناروغي شاملېدله. په ۱۹۸۵ زکال کې هغه د کالیفورنیا په پوهنتون کې د هغو آسونو یوه رمه جوړه کړه چې یاده ناروغي یې لېږدوله او د دغه پوهنتون د لابراتوار کوچنۍ ډلې؛ څېړونکو ته د هغوی د  DNA اړوند معلومات برابرول. د دغې ناروغۍ په اړه د بولینګ خپلې لیکنې د هغې د مړینې تر مهاله خپرې نه شوې. خو د هغې دغه موندنې چې دغه ناروغي د وراثت په مغلوب حالت کې رامنځته کېږي او د الل لوری موندلی ډول دی تر اوسه اعتبار لري. په کلیفورنیا پوهنتون کې د هغې ځای ناستو د DNA ښودونکې ازموینه ترسره کړه چې په ۲۰۰۸ زکال کې یې پایلې ټولو ته د لاسرسي وړ وګرځېدې. په ۲۰۱۱ زکال کې د سیربیلار ابیوتروفي ناروغی مسبب وموندل شو او دغه حالت په قطعي ډول د یو مغلوب اتوزومال په توګه ثابت شو. &lt;ref name=&quot;Bowling1980&quot;&gt;{{cite journal|last1=Bowling|first1=AT|title=Counselling for genetic diseases of horses|journal=The Veterinary Clinics of North America. Large Animal Practice|date=November 1980|volume=2|issue=2|pages=377–89|pmid=7195098|doi=10.1016/S0196-9846(17)30169-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CA VGL UCD&quot;&gt;{{cite web |title=Cerebellar Abiotrophy |url=https://www.vgl.ucdavis.edu/genomic/cerebellar/ |access-date=March 13, 2016 |website=Veterinary Genetics Laboratory |publisher=University of California Davis |تاريخ الأرشيف=June 4, 2019 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190604192855/https://www.vgl.ucdavis.edu/genomic/cerebellar/ |url-status=dead |خونديځ نېټه=June 4, 2019 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190604192855/https://www.vgl.ucdavis.edu/genomic/cerebellar/ |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190604192855/https://www.vgl.ucdavis.edu/genomic/cerebellar/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190604192855/https://www.vgl.ucdavis.edu/genomic/cerebellar/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mattsson&quot;&gt;{{cite web |last1=Mattsson |first1=Anette |date=February 3, 2010 |title=Cerebellar Abiotrophy |url=http://www.arabhorse.com/arabian-news/cerebellar-abiotrophy |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329225820/http://www.arabhorse.com/arabian-news/cerebellar-abiotrophy |archive-date=March 29, 2019 |access-date=June 17, 2016 |website=Arabhorse.com |publisher=Arabian Horse World}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Minnch&quot;&gt;{{cite web |last1=Minnich |first1=Beth |date=2011 |title=Cerebellar Abiotrophy Research Project at the UC Davis Veterinary Genetics Laboratory (VGL) |url=http://www.thearabianhorsefoundation.org/NewsArticles/11_CA_Research_Project_Summary.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140602130940/http://www.thearabianhorsefoundation.org/NewsArticles/11_CA_Research_Project_Summary.pdf |archive-date=June 2, 2014 |access-date=March 13, 2016 |website=Arabian Horse Foundation}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Brault&quot;&gt;{{cite journal|last1=Brault|first1=Leah S.|last2=Cooper|first2=Caitlin A.|last3=Famula|first3=Thomas R.|last4=Murray|first4=James D.|last5=Penedo|first5=M. Cecilia T.|title=Mapping of equine cerebellar abiotrophy to ECA2 and identification of a potential causative mutation affecting expression of MUTYH|journal=Genomics|date=February 2011|volume=97|issue=2|pages=121–129|doi=10.1016/j.ygeno.2010.11.006|pmid=21126570|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

بولینګ همدارنګه د آسونو په نورو نژادونو کې د یو شمېر ژنټیکي شرایطو اړوند، له دې ډلې په امریکايي کوارټر آسونو کې د هیپرکالمیک دوره یي فلج په اړه څېړنې وکړې. په ۱۹۹۶ زکال کې د هغې څېړنو وښوده چې د دغه ژنټیکي اختلال منشا په غالب ډول یو نارینه آس ته رسېږي چې وروسته د اغېزمن کوونکي په توګه وپېژندل شو. &lt;ref name=&quot;Bowling1996&quot;&gt;{{cite journal|last1=Bowling|first1=AT|last2=Byrns|first2=G|last3=Spier|first3=S|title=Evidence for a single pedigree source of the hyperkalemic periodic paralysis susceptibility gene in quarter horses|url=https://archive.org/details/sim_animal-genetics_1996-08_27_4/page/279|journal=Animal Genetics|date=August 1996|volume=27|issue=4|pages=279–81|pmid=8856926|doi=10.1111/j.1365-2052.1996.tb00490.x}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UCD HYPP&quot;&gt;{{cite web |title=Hyperkalemic Periodic Paralysis (HYPP) |url=https://www.vgl.ucdavis.edu/services/hypp.php |access-date=March 13, 2016 |website=Veterinary Genetics Laboratory |publisher=University of California, Davis}}&lt;/ref&gt;

بولینګ د آسونو په ژنټیک کې د اړوندو مضرو بدلونونو سربېره په اسټرالیايي شپرډ سپي کې د ژنټیکي اخلال اړوند څېړنه ترسره کړه چې څرګندېده د مرل کټ له رنګ سره اړیکه لري. &lt;ref name=&quot;Sponenberg&quot;&gt;{{cite journal|last1=Sponenberg|first1=DP|last2=Bowling|first2=AT|title=Heritable syndrome of skeletal defects in a family of Australian shepherd dogs|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-heredity_september-october-1985_76_5/page/393|journal=The Journal of Heredity|date=September–October 1985|volume=76|issue=5|pages=393–4|pmid=4056374}}&lt;/ref&gt;

== د آس د ژنوم پروژه ==
په ۱۹۹۰مه لسیزه کې بولینګ د اس د ژنوم د پروژې یو له مخکښانو څخه وه. دغه کار د انساني طبابت لپاره ډېره مهم و ځکه له مخې یې وموندل شوه چې لږ تر لږه ۹۰ ژنټیکي ناروغۍ شتون لري چې کولای شي هم انسانان او هم آسونه تر اغېز لاندې راولي. د لومړي ځل لپاره په ۲۰۰۶ زکال کې د آس د ژنوم لړۍ وموندل شوه او په ۲۰۰۹ زکال کې یې په بشپړ ډول نقشه جوړه شوه. &lt;ref name=&quot;Sellnow&quot;&gt;{{cite web |last1=Sellnow |first1=Les |date=November 1, 2000 |title=Equine Genetics |url=http://www.thehorse.com/articles/10099/equine-genetics |access-date=May 18, 2016 |website=The Horse}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine|title=Researchers Complete Genome Of The Horse|url=https://www.vetmed.ucdavis.edu/sites/g/files/dgvnsk491/files/inline-files/VM_News_27-2.pdf|magazine=Veterinary Medicine News|volume=27|issue=2|page=5|publisher=UC Davis|access-date=December 8, 2018|date=Spring 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cornell&quot;&gt;{{cite web |date=August 21, 2012 |title=Sequenced horse genome expands understanding of equine, human diseases |url=http://www.vet.cornell.edu/news/articles/09antczakscience.cfm |access-date=April 1, 2013 |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170104200914/http://www.vet.cornell.edu/news/articles/09antczakscience.cfm |archivedate=January 4, 2017 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ScienceDaily&quot;&gt;{{Cite journal|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2009/11/091105143708.htm|title=Domestic Horse Genome Sequenced|journal=Science|volume=326|issue=5954|pages=865–867|doi=10.1126/science.1178158|pmid=19892987|pmc=3785132|date=November 5, 2009|access-date=April 1, 2013|last1=Wade|first1=C. M|last2=Giulotto|first2=E|last3=Sigurdsson|first3=S|last4=Zoli|first4=M|last5=Gnerre|first5=S|last6=Imsland|first6=F|last7=Lear|first7=T. L|last8=Adelson|first8=D. L|last9=Bailey|first9=E|last10=Bellone|first10=R. R|last11=Blocker|first11=H|last12=Distl|first12=O|last13=Edgar|first13=R. C|last14=Garber|first14=M|last15=Leeb|first15=T|last16=Mauceli|first16=E|last17=MacLeod|first17=J. N|last18=Penedo|first18=M. C. T|last19=Raison|first19=J. M|last20=Sharpe|first20=T|last21=Vogel|first21=J|last22=Andersson|first22=L|last23=Antczak|first23=D. F|last24=Biagi|first24=T|last25=Binns|first25=M. M|last26=Chowdhary|first26=B. P|last27=Coleman|first27=S. J|last28=Della Valle|first28=G|last29=Fryc|first29=S|last30=Guerin|first30=G|display-authors=29}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>j7pqkky64mmr2mvn8j0win89tfsyndb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د هایدروجن تولید</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63805</id>
    <revision>
      <id>369938</id>
      <parentid>366657</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T00:03:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17029" sha1="ozbc2kqk4k3u7dmmriyz3znujv84vbf" xml:space="preserve">'''د هایدروجن تولید''' د هایدروجن ګاز د تولید لپاره د صنعتي مېتودونو کورنۍ ده. له ۲۰۲۰ کال راهیسې ډېره برخه (۹۵ سلنه) هایدروجن له فوسیلي سون‌توکو څخه د طبیعي ګاز او نورو ټيټ وزنه مالیکولي هایدروکاربونونو د بخار د اصلاح، د لوړ مالیکلولي وزن لرونکو هایدروکاربونونو د جزوي اکسیډېشن او پر ګاز د ډبرو سکرو د بدلولو له لارې تولیدېږي. د ژوندیو موجوداتو کتلې پر ګاز بدلول، د صفر کاربن ډای اکسایډ په انتشار سره د تودوخې له لارې د میتان کیمیاوي بدلون او د اوبو الکټرولیز د هایدروجن د تولید نور مېتودونه دي. دا وروستي دوه مېتودونه چې د تودوخې له لارې د میتان کیماوي بدلون او د اوبو الکټرولیز کول دي، په مستقیم ډول د لمریزې برېښنا په څېر د برېښنا د هرې سرچینې په مرسته اجرا کېدای شي.&lt;ref&gt;{{cite book|doi=10.1002/9780470561256|title=Hydrogen and Syngas Production and Purification Technologies|year=2009|isbn=9780470561256|editor1-last=Liu|editor1-first=Ke|editor2-last=Song|editor2-first=Chunshan|editor3-last=Subramani|editor3-first=Velu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Life cycle emissions of hydrogen |url=https://4thgeneration.energy/life-cycles-emissions-of-hydrogen/ |access-date=2020-05-27 |website=4thgeneration.energy}}&lt;/ref&gt;

د هایدروجن تولید په هره صنعتي ټولنه کې مهم رول لري، ځکه چې هایدروجن د ډېری اساسي کیمیاوي پروسو لپاره اړین دی. په ۲۰۲۰ کال کې په ټوله نړۍ کې شاوخوا ۸۷ میلیون ټنه هایدروجن تولید شوی دی چې په بېلابېلو کارونو لکه د تېلو په تصفیه کولو، (د هابر د پروسې له لارې) د امونیا (NH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;) او (د کاربن مونو اکسایډ د کمولو له لارې) د میتانول (CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;OH) په تولید او په ترانسپورت کې د سون‌توکي په توګه کارول شوی دی. په ۲۰۲۱ کال کې په نړیوال بازار کې د هایدروجن د تولید ارزښت ۱۳۵.۹۴ میلیارد امریکايي ډالرو ته ورسېد او تمه کېږي چې دا شمېر تر ۲۰۳۰ کال پورې د ۵.۴ سلنه مرکبې کلنۍ ودې د اندازې له مخې له ۲۰۲۱ څخه تر ۲۰۳۰ کال پورې ۲۱۹.۲ میلیارد ډالرو ته لوړ شي.&lt;ref&gt;Energy, U. S. D. o. The Impact of Increased Use of Hydrogen on Petroleum Consumption and Carbon Dioxide Emissions. 84 (Energy Information Administration, Washington, DC, 2008)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Leigh2021&quot;&gt;{{cite web |last1=Collins |first1=Leigh |date=2021-05-18 |title=A net-zero world 'would require 306 million tonnes of green hydrogen per year by 2050': IEA {{!}} Recharge |url=https://www.rechargenews.com/energy-transition/a-net-zero-world-would-require-306-million-tonnes-of-green-hydrogen-per-year-by-2050-iea/2-1-1011920 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521172338/https://www.rechargenews.com/energy-transition/a-net-zero-world-would-require-306-million-tonnes-of-green-hydrogen-per-year-by-2050-iea/2-1-1011920 |archive-date=2021-05-21 |website=Recharge {{!}} Latest renewable energy news |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Global Hydrogen Generation Market Size Report, 2030 |url=https://www.grandviewresearch.com/industry-analysis/hydrogen-generation-market}}&lt;/ref&gt;

== د هایدروجن د تولید مېتودونه ==
د هایدروجن د سوداګریز تولید لپاره څلور لویې سرچینې موجودې دي چې طبیعي ګاز، تېل، د ډبرو سکاره او د اوبو الکټرولیز دي؛ دا سرچینې په ترتیب سره د نړیوال هایدروجن د تولید ۴۸، ۳۰، ۱۸ او ۴ سلنه برخه جوړوي. فوسیلي سون‌توکي د صنعتي هایدروجن اصلي سرچینه ده. کاربن ډای اکسایډ له طبیعي ګاز څخه د هایدروجن د تولید لپاره په ۷۰ - ۸۵ سلنه مؤثریت سره او له نورو هایدروکاربونونو څخه د مؤثریت په بېلابېلو درجو سره جلا کېدای شي. په ځانګړې توګه په لویه کچه هایدروجن معمولاً د میتان یا طبیعي ګاز د بخار د اصلاح له لارې تولیدېږي.&lt;ref name=&quot;rotech&quot;&gt;{{cite book|last1=Press|first1=Roman J.|title=Introduction to hydrogen Technology|url=https://archive.org/details/introductiontohy0000unse|last2=Santhanam|first2=K. S. V.|last3=Miri|first3=Massoud J.|last4=Bailey|first4=Alla V.|last5=Takacs|first5=Gerald A.|publisher=John Wiley &amp; Sons|year=2008|isbn=978-0-471-77985-8|pages=[https://archive.org/details/introductiontohy0000unse/page/249 249]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ullmann&quot;&gt;{{cite book|doi=10.1002/14356007.a13_297.pub2|chapter=Hydrogen, 1. Properties and Occurrence|title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|year=2011|last1=Häussinger|first1=Peter|last2=Lohmüller|first2=Reiner|last3=Watson|first3=Allan M.|isbn=978-3-527-30673-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=4 June 2014 |title=About Hydrogen Fuel Cell Vehicles (They're Not Clean) |url=https://cleantechnica.com/2014/06/04/hydrogen-fuel-cell-vehicles-about-not-clean/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=October 4, 2000 |title=How Fuel Processors Work |url=https://auto.howstuffworks.com/fuel-efficiency/fuel-consumption/fuel-processor.htm |website=HowStuffWorks}}&lt;/ref&gt;

== د بخار په مرسته د میتان اصلاح ==
د بخار په مرسته د میتان اصلاح له طبیعي ګاز څخه د هایدروجن د تولید یو مېتود دی. د طبیعي ګاز ډېری برخه میتان (CH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;) دی. دا په اوس مهال کې د صنعتي هایدروجن تر ټولو ارزانه سرچینه ده. د نړۍ شاوخوا ۵۰ سلنه هایدروجن په دې طریقه تولیدېږي. په دې پروسه کې د بخار او نېکل د کتلست په موجودیت کې ګاز ته له ۷۰۰ څخه تر ۱۱۰۰ سانتي ګرېد درجو (۱۲۹۲ تر ۲۰۱۲ فارنهایټ درجو) پورې تودوخه ورکول کېږي. د انډوترمیک تعامل په پایله کې د میتان مالیکولونه ماتېږي او کاربن مونو اکسایډ او مالیکولي هایدروجن (H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) جوړېږي. د کاربن مونو اکسایډ ګاز له بخار سره یو ځای د اوسپنې له اکسایډ یا نورو اکسایدونو څخه تېرېږي او د اوبو – ګاز د ځای پرځای کېدو تر یوه تعامل لاندې راځي تر څو ډېره اندازه هایدروجن ترلاسه شي. د دې پروسې نیمګړتیا دا ده چې فرعي محصولات یې په اتوموسفیر کې کاربن مونو اکسایډ، کاربن ډای اکسایډ او نور ګلخانه‌یي ګازونه خپروي. د خامو مادو (طبیعي ګازونو، بډایو یا غني ګازونو، نفتا او نورو) کیفیت ته په کتو سره یو ټن تولید شوی هایدروجن له ۹ تر ۱۲ ټنو پورې کاربن ډای اکسایډ تولیدوي او دا یو داسې ګلخانه‌يي ګاز دی چې ښايي جلا شي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Dincer|first1=Ibrahim|last2=Acar|first2=Canan|date=2015|title=Review and evaluation of hydrogen production methods for better sustainability|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360319914034119|journal=International Journal of Hydrogen Energy|language=en|volume=40|issue=34|pages=11096|doi=10.1016/j.ijhydene.2014.12.035|issn=0360-3199}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Collodi |first=Guido |date=2010-03-11 |title=Hydrogen Production via Steam Reforming with CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; Capture |url=http://www.aidic.it/CISAP4/webpapers/7Collodi.pdf |access-date=2015-11-28 |website=CISAP4 4th International Conference on Safety and Environment in the Process Industry}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rotech2&quot;&gt;{{cite book|last1=Press|first1=Roman J.|title=Introduction to hydrogen Technology|url=https://archive.org/details/introductiontohy0000unse|last2=Santhanam|first2=K. S. V.|last3=Miri|first3=Massoud J.|last4=Bailey|first4=Alla V.|last5=Takacs|first5=Gerald A.|publisher=John Wiley &amp; Sons|year=2008|isbn=978-0-471-77985-8|pages=[https://archive.org/details/introductiontohy0000unse/page/249 249]}}&lt;/ref&gt;

د دې پروسې لپاره د لوړې تودوخې بخار (H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O) له میتان (CH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;) سره په یوه انډوترمیک تعامل کې تعامل کوي او سنټېز ګاز تولیدېږي. &lt;ref&gt;{{cite web |date=2008-12-15 |title=HFCIT Hydrogen Production: Natural Gas Reforming |url=http://www1.eere.energy.gov/hydrogenandfuelcells/production/natural_gas.html |publisher=U.S. Department of Energy}}&lt;/ref&gt;

CH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O → CO + 3 H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;

په دویم پړاو کې اضافي هایدروجن په ټيټه درجه تودوخه کې چې شاوخوا ۳۶۰ درجې سانتیګراد (۶۸۰ درجې فارنهايټ) وي، د اوبو – ګاز د تعامل له لارې تولیدېږي:  

CO + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O → CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;

د اکسیجن اتوم له اضافي اوبو (بخار) څخه ایستل کېږي تر څو کاربن مونو اکسایډ کاربن ډای اکسایډ ته اکسیډایز شي. دغه اوکسیډېشن د تعامل د ساتلو لپاره اړینه انرژي هم برابروي. د پروسې د مخته وړلو لپاره اړینه اضافي تودوخه معمولاً د میتان د یوې برخې په سوځولو سره برابرېږي.

== د ډبرو له سکرو یا کولې څخه د هایدروجن تولید ==
د دې لپاره چې د ډبرو له سکرو یا کولې څخه هایدروجن تولید شي، د ډبرو سکاره پر ګاز اړول کېږي. د دې لپاره چې د ډبرو سکاره پر ګاز واړول شي، د ډبرو سکرو د مالیکولي رابطو د ماتولو لپاره بخار او اکسیجن کارول کېږي او د هایدروجن او کاربن ډای اکسايډ ګازي مخلوط جوړوي. کاربن ډای اکسایډ او ککړوونکي ښايي د ډبرو سکرو د سوځولو په پرتله له هغه ګاز څخه په اسانۍ سره حذف یا وایستل شي چې د ډبرو سکرو له ګازي کولو څخه ترلاسه شوی دی. بل مېتود د تودوخې په لوړه او ټيټه درجه کې د ډبرو د سکرو کاربني کول دي.&lt;ref name=&quot;Hordeski&quot;&gt;Hordeski, M. F. Alternative fuels: the future of hydrogen.  171-199 (The Fairmont Press, inc., 2007).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Emissions Advantages of Gasification |url=https://netl.doe.gov/research/coal/energy-systems/gasification/gasifipedia/low-emissions |website=National Energy Technology Laboratory |publisher=U.S. Department of Energy }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Emissions from burning coal |url=https://www.eia.gov/energyexplained/coal/coal-and-the-environment.php#:~:text=Several%20principal%20emissions%20result%20from,respiratory%20illnesses%20and%20lung%20disease |website=U.S. EIA |publisher=U.S. Energy Information Administration}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|doi=10.1021/ef990178a|title=Internal Gas Pressure Characteristics Generated during Coal Carbonization in a Coke Oven|year=2001|last1=Lee|first1=Woon-Jae|last2=Lee|first2=Yong-Kuk|journal=Energy &amp; Fuels|volume=15|issue=3|pages=618–23}}&lt;/ref&gt;

د کوک [د ډبرو له سکرو څخه تولیده شوې توره جامده ماده ده چې د سون‌توکو په توګه کارېږي] ګاز چې د ډبرو سکرو له تجزیه کولو څخه جوړ شوی، شاوخوا ۶۰ سلنه هایدروجن لري او پاتې نور یې میتان، کاربن مونو اکسایډ، کاربن ډای اکسایډ، امونیا، مالیکولي نایتروجن او هایدروجن سلفایډ (H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;S) دي. هایدروجن د فشار د جذب د پروسې له لارې  له نورو ناپاکیو څخه جلا کولی شو. د اوسپنې تولیدوونکي جاپاني شرکتونه هایدروجن په دې طریقه تولیدوي.

=== له نفتي کوک څخه د هایدروجن تولید ===
نفتي کوک د ډبرو سکرو د ګازي کېدو له لارې هم پر هایدروجن لرونکي سنټېز ګاز بدلېدای شي. تولید شوی سنټېز ګار تر ډېره له هایدروجن، کاربن مونو اکسایډ او هایدروجن سلفایډ څخه جوړ دی. کابو هره کاربني سرچینه که پر ګاز بدله شي، هایدروجن ترې تولیدېدای شي.&lt;ref&gt;{{cite journal|doi=10.1016/j.fuel.2013.06.045|title=Simulation of the integration of a bitumen upgrading facility and an IGCC process with carbon capture|journal=Fuel|volume=117|pages=1288–97|year=2014|last1=Gemayel|first1=Jimmy El|last2=MacChi|first2=Arturo|last3=Hughes|first3=Robin|last4=Anthony|first4=Edward John}}&lt;/ref&gt;

== له اوبو څخه د هایدروجن تولید ==
د فوسیلي سون‌توکو له کارولو پرته د هایدروجن د تولید په مېتودونو کې د اوبو د تجزیې پروسه هم شامله ده چې په دې کې اوبه تجزیه کېږي یا د اوبو مالیکول (H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O) پر خپلو اجزاوو یعنې هایدروجن او اکسیجن تجزیه کېږي. کله چې د انرژۍ سرچینه د اوبو د تجزیې لپاره بېرته نوې کېدونکې یا لږ کاربن لرونکې وي، په دې حالت کې تولید شوی هایدروجن کله ناکله زرغون هایدروجن بلل کېږي. دا تجزیه په بېلابېلو طریقو اجرا کېدای شي، خو په ټولیز ډول ټولې طریقې د فوسیلي سون‌توکو له لارې د تولید په پرتله قېمته دي.

در نوامبر 2021 ، وزارت صنعت و تجارت سیستم را به پروژه آزمایشی Khabarovsk برای تولید 350 هزار تن هیدروژن سبز سالانه برنامه ریزی کرد.&lt;ref&gt;https://lenta.ru/articles/2022/02/21/farmb/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.cnews.ru/articles/2023-04-13_evtushenkov_vladimir_biznes_na_blago&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://raexpert.ru/database/person/evtushenkov_vladimir_petrovich/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230608194857/https://www.tadviser.ru/index.php/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B0:%D0%95%D0%B2%D1%82%D1%83%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |archivedate=2023-06-08 |title=آرشیف کاپي |url=https://www.tadviser.ru/index.php/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B0:%D0%95%D0%B2%D1%82%D1%83%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |access-date=2023-07-25 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.osnmedia.ru/ekonomika/feliks-evtushenkov-afk-sistema/&lt;/ref&gt;

== د هایدروجن د کارولو ځایونه ==
هایدروجن د هایډروکرکېنګ له لارې پر سپکو نفتي برخو د درندو برخو د بدلولو لپاره کارول کېږي. هایدروجن په نورو پروسو کې هم کارول کېږي چې د بېلګې په توګه اروماتیزېشن، هایدرو سلفرریزېشن او د هابر د پروسې له لارې د امونیا تولید یادولی شو چې دا په ټوله نړۍ کې د ۴۷ سلنه غذايي موادو د ودې لپاره د مصنوعي نایتروجن د کود تولیدولو لومړنی صنعتي مېتود دی.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ritchie |first1=Hannah |title=How many people does synthetic fertilizer feed? |url=https://ourworldindata.org/how-many-people-does-synthetic-fertilizer-feed |access-date=16 September 2021 |website=Our World in Data |publisher=Global Change Data Lab}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ullmann2&quot;&gt;{{cite book|doi=10.1002/14356007.a13_297.pub2|chapter=Hydrogen, 1. Properties and Occurrence|title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|year=2011|last1=Häussinger|first1=Peter|last2=Lohmüller|first2=Reiner|last3=Watson|first3=Allan M.|isbn=978-3-527-30673-2}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>ozbc2kqk4k3u7dmmriyz3znujv84vbf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د جینټیک پېژندنه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63806</id>
    <revision>
      <id>369935</id>
      <parentid>306454</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T23:26:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13237" sha1="equogrleadezrspi2tgnq0syv1iws5x" xml:space="preserve">جینټیک پېژندنه جینټيک جینونه مطالعه کوي او هڅه کوي، چې جینونه او د هغو کار تشریح کړي. جینونه ښيي چې ژوندي موجودات څنګه د خپلو نیکونو ځانګړنې یا خصوصیات په میراث کې وړي، د بېلګې په ډول عموماً ماشومان د خپلو مېندو او پلرونو په څېر معلومېږي، لامل یې دا دی چې د خپلو مېندو او پلرونو جینونه په میراث کې وړي. جینټیک د ارثي ځانګړنو د معلومولو هڅه کوي او له یوه نسل نه بل ته ددې ځانګړنو څرنګوالی تشریح کوي. 

ځینې ​​ځانګړنې لکه د یوه شخص د سترګو رنګ، قد یا وزن د ژوندیو موجوداتو د فزیکي بڼې برخه ده. د ځانګړنو نور ډولونه په اسانۍ سره نه لیدل کېږي او په دې کې د وینې ډولونه یا د ناروغیو پر وړاندې مقاومت شامل دي. ځینې ​​ځانګړنې زموږ د جینونو له لارې په ارث وړل کېږي، پر همدې اساس اوږده او نري خلک اوږده او نري ماشومان لري. نورې ځانګړنې زموږ د جینونو او چاپېریال له تعاملاتو څخه منځته راځي، له همدې امله ښايي یو ماشوم له ارثي پلوه اوږد وي؛ خو که سالم خواړه ور نه کړل شي، نو قد به یې لنډ وي. هغه لاره پېچلې کېدای شي چې د ځانګړنې د تولید لپاره زموږ جینونه او چاپېریال تعامل کوي. د بېلګې په ډول که یو څوک په سرطان اخته وي یا د زړه ناروغي ولري، نو د مړینې امکانات یې په جینونو او د ژوند په کړنلارې پورې تړاو لري.

جینونه له اوږده مالیکول څخه جوړ شوي چې ډي این ای ورته ویل کېږي، ډي این ای کاپي کېږي او له یو نسل نه بل ته په ارث وړل کېږي. ډي این ای له ساده واحدونو څخه جوړ شوی دی چې په دې لوی مالیکول کې په یوه ځانګړي ترتیب کې ولاړ وي. څرنګه چې په یوه پاڼه کې د تورو ترتیب معلومات لېږدوي، همداسې د دې واحدونو ترتیب هم جینټیکي معلومات لېږدوي. کومه ژبه چې د ډي این ای له خوا کارېږي، جینیټیک کوډ ورته ویل کېږي، جینټيک کوډ ژوندیو موجوداتو ته د معلوماتو د لوستلو اجازه ورکوي. دا معلومات د یوه ژوندي موجود د جوړولو او عملیو لار ښوونې دي.

تل د یوه ژوندي موجود او بل ژوندي موجود ترمنځ د جین دننه معلومات یو شان نه وي، له دې امله د جین بېلابېلې کاپیانې تل یو ډول لارښوونې نه ورکوي. د یوه واحد جین هر ځانګړي شکل ته ایلیل ویل کېږي. د بېلګې په ډول د وېښتانو د رنګ په موخه د جین لپاره بدن ته یو الیل لارښوونه کولای شي، چې د تورو وېښتانو د تولید ډېر پېګمنټ تولید کړي، په داسې حال کې چې ښايي د همدې جین جلا الیل بې‌نظمه لارښوونه وکړي، چې د هر ډول پیګمنټ په تولیدولو کې ناکامېږي او سپین وېښتان ورکوي. مېوټېشنونه په جینونو کې ناڅاپي بدلونونه دي او نوي ایلیلونه رامنځته کولای شي. میوټېشنونه نوې ځانګړنې هم تولیدولای شي، د بېلګې په ډول کله چې میوټېشنونه د تورو وېښتانو لپاره یو ایلیل تولیدوي، نو د سپینو وېښتانو لپاره نوی ایلیل تولیدوي. په تکامل کې د نویو ځانګړنو دا بڼه مهمه ده.

== جینونه او وراثت ==
جینونه د ډي این ای ټوټې دي، چې د رایبونیوکلیک اسیدونوRNAs) ) یا پولي پیپتایدونو د ترکیب لپاره معلومات ساتي. جينونه د واحدونو په توګه په ارث وړل کېږي، چې دوه والدین پر اولادونو د خپلو جينونو کاپیانې وېشي. انسانان د خپل هر جین دوه کاپیانې لري؛ خو د هرې هګۍ یا سپرم حجره د هر جین لپاره یوازې یوه کاپي ترلاسه کوي. د جینونو د بشپړ سیټ د جوړولو په موخه هګۍ او سپرم سره یوځای کېږي. په پایله کې چې کوم اولاد رامنځته کېږي، د دوی د مور او پلار په شان جینونه لري؛ خو د دوی له دوو کاپیانو نه یې د هر جین لپاره یوه له پلار او یوه له مور نه ترلاسه کېږي. &lt;ref name=&quot;Utah&quot;&gt;{{Cite book|title=University of Utah Genetics Learning Center animated tour of the basics of genetics|publisher=Howstuffworks.com|url=http://learn.genetics.utah.edu/units/basics/tour|access-date=2008-01-24|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080210023634/http://learn.genetics.utah.edu/units/basics/tour/|archive-date=10 February 2008|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

د دې یوځایوالي اغېزې د جین په ډولونو (ایلیلونو) پورې اړوندې دي. که پلار د سرو وېښتانو لپاره د ایلیل دوه کاپیانې ولري او مور یې د قهوه‌يي وېښتانو لپاره دوه کاپیانې ولري، نو د دوی ټولو ماشومانو دوه ایلیلونه ترلاسه کړي چې بېلابېلې لارښوونې ورکوي، یو د سرو وېښتانو او بل د قهوه‌يي وېښتانو د تولید لپاره لارښوونې کوي. د دې ماشومانو د وېښتانو رنګ د ایلیلونو د کار په څرنګوالي پورې تړاو لري. که یو ایلیل له بل نه پر لارښوونو برلاسی وي، نو دې ایلیل ته برلاسی یا غالب ایلیل ویل کېږي او له پامه غورځېدونکي ایلیل ته ستنېدونکی یا ارتجاعي ایلیل ویل کېږي. که د یوې لور قضیه وي او لور د سرو او قهوه‌يي وېښتانو لپاره ایلیلونه لري، نو قهوه‌يي رنګ به غالب وي او د هغې قضیه په قهوه‌يي وېښتانو ختمېږي.&lt;ref name=&quot;OMIM&quot;&gt;[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/omim/155555 Melanocortin 1 Receptor], Accessed 27 November 2010&lt;/ref&gt;

سره له دې چې د قهوه‌يي وېښتانو په نجلۍ کې تر اوسه د سره رنګ الیل شته؛ خو ښکاري نه. دا د فینوټایپ او جینوټایپ ترمنځ توپیر دی. فینوټایپ د یوه ژوندي موجود ځانګړنو ته ویل کېږي او تاسو یې په سطحه لیدلی شئ او جینوټایپ په یوه ژوندي موجود کې دننه جینونو ته ویل کېږي. په دې مثال کې د قهوه‌يي رنګ ایلیل ته «B» او د سور رنګ ایلیل ته «b» ویلی شئ (دا نورمال خبره ده چې غالب ایلیلونه په لویو تورو او مغلوب ایلیلونه په کوچنیو تورو ولیکل شي). د قهوه‌يي وېښتانو لور د «قهوه‌يي وېښتانو فینوټایپ» لري؛ خو جینوټایپ یې Bb دی، چې یوه د B ایلیل کاپي او یوه د b ایلیل کاپي لري. &lt;ref name=&quot;OMIM3&quot;&gt;[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/omim/155555 Melanocortin 1 Receptor], Accessed 27 November 2010&lt;/ref&gt;

== جینونه او تکامل ==
د ژوندیو موجوداتو نفوس هغه وخت تکامل کوي، چې د وخت په تېرېدو سره یوه ارثي ځانګړنه ډېره یا کمه عامه شي. د بېلګې په ډول ټول موږکان چې په یوه ټاپو کې ژوند کوي، د موږکانو یو واحد نفوس به وي: د ځينو پوستکي سپین او د ځینو خړ وي. که د نسلونو په لړ کې سپین موږکان ډېر او خړ موږکان کم تکرار شي، نو د موږکانو په دې نفوس کې به د پوستکي رنګ تکامل وکړي. دې ته د جینټیکي اصطلاحاتو له مخې د ایلیل د فریکونسۍ زیاتوالی ویل کېږي. &lt;ref name=&quot;Utah2&quot;&gt;{{Cite book|title=University of Utah Genetics Learning Center animated tour of the basics of genetics|publisher=Howstuffworks.com|url=http://learn.genetics.utah.edu/units/basics/tour|access-date=2008-01-24|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080210023634/http://learn.genetics.utah.edu/units/basics/tour/|archive-date=10 February 2008|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NIGMS&quot;&gt;[http://publications.nigms.nih.gov/structlife/chapter1.html The Structures of Life] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140607084902/http://publications.nigms.nih.gov/structlife/chapter1.html |date=2014-06-07 }} National Institute of General Medical Sciences, Accessed 20 May 2008&lt;/ref&gt;

په یوه پروسه کې (چې د جینټکي لامبو په نوم یادېږي) له هرو دوو ایلیلونو څخه یو د تصادف یا د طبیعي انتخاب په واسطه ډېر یا کم عامېږي. که په طبیعي انتخاب کې یو ایلیل د یوه ژوندي موجود د ژوندي پاتې کېدو او بیا تولید احتمال ډېر کړي، نو دا ایلیل د وخت په تېرېدو سره عامېږي. خو که یو ایلیل زیانمن وي، نو طبیعي انتخاب یې لږ عاموي. که په پورته مثال کې ټاپو هر کال سوړ شي او ډېر وخت واوره وي، نو د سپین پوستکي ایلیل به له ژوندي پاتې کېدو سره مرسته وکړي، ځکه چې دا احتمال به کم وي، چې ښکاریان یې له واورو سره وویني او د خړو موږکانو د لیدلو امکان ډېر دی. د وخت په تېرېدو سره به سپین موږکان ډېر تکرار شي او خړ به کم شي.  &lt;ref&gt;[http://www.howstuffworks.com/cell2.htm Enzymes] HowStuffWorks, Accessed 20 May 2008&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nih&quot;&gt;[http://ghr.nlm.nih.gov/handbook/basics/dna What is DNA?] Genetics Home Reference, Accessed 16 May 2008&lt;/ref&gt;

== ارثي انجینري ==
دا چې په حجره کې ځانګړنې له جینونو څخه رامنځته کېږي، که په حجره کې د ډي این ای نوې ټوټه واچول شي، دا چاره یوه نوې ځانګړنه تولیدولای شي. جینټیکي انجینري دا ډول کار کوي. د بېلګې په توګه وریجو ته له جوارو او د خاورو له باکتریا نه جینونه ورکول کېدای شي، نو وریجې بیټا کیروټین تولیدوي، چې بدن یې په ویټامین A بدلوي. دا چاره له ماشومانو سره د A ویټامین د کمښت په مخنیوي کې مرسته کولای شي. یو بل جین چې په ځینو فصلونو کې اچول کېږي، د باکیلوس تورینجینسیس له باکتریا نه ترلاسه کېږي. جین یو پروټین تولیدوي چې حشرات وژني. حشره وژونکي هغه حشرات لمنځه وړي، چې نباتات خوري؛ خو خلکو ته ضرر نه رسوي. په دې بوټو کې جینونه د نبات له ودې وړاندې داخلېږي، له دې امله جینونه د تخمونو په ګډون د نبات په هره برخه کې شته. د نباتانو نسل نوي جينونه په ارث وړي، چې دې چارې په وحشي نباتاتو کې د نوو ځانګړنو د خپرېدو په اړه اندېښنه رامنځته کړې ده.&lt;ref&gt;[http://ars.usda.gov/is/ar/archive/nov99/pest1199.htm Tifton, Georgia: A Peanut Pest Showdown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081012182444/http://www.ars.usda.gov/is/AR/archive/nov99/pest1199.htm |date=2008-10-12 }} USDA, accessed 16 May 2008&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Staff [http://www.goldenrice.org/ Golden Rice Project] Retrieved 5 November 2012&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.geo-pie.cornell.edu/gmo.html Genetically engineered organisms public issues education] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080514020702/http://www.geo-pie.cornell.edu/gmo.html |date=2008-05-14 }} Cornell University, Accessed 16 May 2008&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.gmo-safety.eu/basic-info/129.bacterial-arsenal-combat-chewing-insects.html Genetic engineering: Bacterial arsenal to combat chewing insects] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515134013/http://www.gmo-safety.eu/basic-info/129.bacterial-arsenal-combat-chewing-insects.html|date=15 May 2011}} GMO Safety, Jul 2010&lt;/ref&gt;

== سرچينې, ==</text>
      <sha1>equogrleadezrspi2tgnq0syv1iws5x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ایزاک فلورانسو اډیول</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63807</id>
    <revision>
      <id>369929</id>
      <parentid>368873</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T22:14:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23065" sha1="pgv4mkzakad3guft2b9h8c9csc8g5tk" xml:space="preserve">{{Infobox person}}ایزاک فلورانسو اډیول (Isaac Folorunso Adewole؛ زوکړه: د ۱۹۵۴ زکال د مۍ ۵ مه) د نسایي ولادي ناروغیو په برخه کې نایجریايي ښوونکی و. نوموړی د ۲۰۱۵ زکال له نومبر میاشتې څخه د ۲۰۱۹ زکال تر می میاشتې پورې د ولسمشر محمد بوهاري په کابینه کې د نایجریا د عامې روغتیا وزیر و. نوموړی د ایبادان د پوهنتون پخوانی مرستیال او د سرطان ناروغۍ په برخه کې د څېړنیز او روزنیز بنسټ مشر و. د یاد پوهنتون د یوولسم مرستیال په توګه هغه د دغه پوهنتون د طب په پوهنځي کې د ښوونکي په توګه خدمت وکړ چې د نایجریا تر ټولو لوی او پخوانی طبي روزنیز بنسټ دی. د نوموړي څېړنو په انساني پاپیلومای، ایډز او ښځینه انکولوژي تمرکز لرلی؛ چې ښځینه انکولوژي هغه ځانګړې تخصصي طبي څانګه ده چې د تخمدان د سرطان، د رحم د سرطان، د واژن د سرطان، د رحم د خولې د سرطان او د فرج د سرطان په ګډون د ښځو د تناسلي آلې په سرطانونو تمرکز لري. اډیول د آدلکه پوهنتون د مشرتابه پلاوي غړی او همدارنګه د رحم د خولې د سرطانونو د کنټرول د ملي پالیسۍ د پلاوي مشري په غاړه لري. هغه یوازنی نایجریایي ښوونکی دی چې د ټولګټو پوهنتونونو د سازمان د شورا د غړي په توګه ټاکل شوی. نوموړی همدارنګه د افریقا د سرطانونو د انستیتوت د نړیوالو سلاکارانو د پلاوي غړی دی. &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{Cite web |date=23 July 2019 |title=18 former ministers who didn't make Buhari's new list |url=https://www.premiumtimesng.com/news/headlines/342569-18-former-ministers-who-didnt-make-buharis-new-list.html |access-date=8 November 2021 |website=Premiumtimesng.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Saanu&quot;&gt;{{cite web |author=Sunday Saanu |date=4 May 2015 |title=Adewole: Celebrating a quintessential administrator, scholar at 61 |url=http://tribuneonlineng.com/content/adewole-celebrating-quintessential-administrator-scholar-61 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117015113/http://tribuneonlineng.com/content/adewole-celebrating-quintessential-administrator-scholar-61 |archive-date=17 November 2015 |access-date=18 September 2015 |work=Nigerian Tribune}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=UI sets tone for selection of new VC |url=http://tribuneonlineng.com/ui-sets-tone-selection-new-vc |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151119094942/http://tribuneonlineng.com/ui-sets-tone-selection-new-vc |archive-date=19 November 2015 |access-date=18 September 2015 |work=Nigerian Tribune}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=PROFESSOR ISAAC FOLORUNSO ADEWOLE FAS RECEIVES AWARD OF THE ORDER OF RISING STAR, GOLD AND SILVER STAR OF JAPAN |url=https://www.com.ui.edu.ng/index.php/professor-isaac-folorunso-adewole-fas-receives-award-of-the-order-of-rising-star-gold-and-silver-star-of-japan |access-date=2022-04-28 |website=www.com.ui.edu.ng |archive-date=2022-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220302014247/https://www.com.ui.edu.ng/index.php/professor-isaac-folorunso-adewole-fas-receives-award-of-the-order-of-rising-star-gold-and-silver-star-of-japan |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Search {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/search |access-date=2022-04-26 |website=www.britannica.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Stakeholders salute UI VC |url=http://www.punchng.com/education/stakeholders-salute-ui-vc-at-60/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140514081431/http://www.punchng.com/education/stakeholders-salute-ui-vc-at-60/ |archive-date=14 May 2014 |access-date=18 September 2015 |work=The Punch News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Isaac Folorunso Adewole |url=https://frontend/topic/Isaac_Folorunso_Adewole |access-date=2022-04-28 |website=frontend |language=en }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Prof Isaac Folorunsho Adewole |url=http://dawncommission.org/prof-isaac-folorunsho-adewole/ |access-date=18 September 2015 |work=DAWN Commission |تاريخ الأرشيف=19 November 2015 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20151119015037/http://dawncommission.org/prof-isaac-folorunsho-adewole/ |url-status=dead |خونديځ نېټه=19 November 2015 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20151119015037/http://dawncommission.org/prof-isaac-folorunsho-adewole/ |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20151119015037/http://dawncommission.org/prof-isaac-folorunsho-adewole/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20151119015037/http://dawncommission.org/prof-isaac-folorunsho-adewole/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Governing Council – Adeleke University |url=http://www.adelekeuniversity.edu.ng/management/governing-council |access-date=13 September 2015 |website=Adelekeuniversity.edu.ng |archive-date=16 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150816194127/http://www.adelekeuniversity.edu.ng/management/governing-council |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Association of Commonwealth Universities {{!}} ACU |url=https://www.acu.ac.uk/ |access-date=2022-04-26 |website=www.acu.ac.uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Celebrating UI VC at 60 |url=http://newtelegraphonline.com/celebrating-ui-vc-60/ |access-date=18 September 2015 |work=New Telegraph |تاريخ الأرشيف=18 November 2015 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20151118235057/http://newtelegraphonline.com/celebrating-ui-vc-60/ |url-status=dead |خونديځ نېټه=18 November 2015 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20151118235057/http://newtelegraphonline.com/celebrating-ui-vc-60/ |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20151118235057/http://newtelegraphonline.com/celebrating-ui-vc-60/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20151118235057/http://newtelegraphonline.com/celebrating-ui-vc-60/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=5 September 2013 |title=UI VC gets new roles |url=http://thenationonlineng.net/ui-vc-gets-new-roles/ |access-date=18 September 2015 |work=The Nation Nigeria}}&lt;/ref&gt;

نوموړي په ۲۰۱۴ زکال کې خپله ۶۰ مه کالیزه ولمانځله. د ایبادان پوهنتون د نړیوالو کنفرانسونو په تالار کې د یوې عامه غونډې پر مهال یادونه وشوه چې په ۲۰۱۰ زکال کې څه ډول یو شمېر کسانو په بې وقفې ډول هڅه وکړه څو د دغه پوهنتون مرستیالۍ ته د ده لار موندنه سبوتاژ کړي. د هغه د ۶۰ مې کالېزې د لمانځونکې غونډې مشري ول اولانیپیکون پر غاړه لره چې د یو حقوقي شخصیت د لرلو سربېره د نایجریا مخکښ وکیل، د نایجریا د وکیلانو د ټولنې پخوانی مشر او د دغه پوهنتون له پخوانیو مشرانو څخه و. هغه اډیول، «د ۹ ځله ژوند لرونکې پشکې پر ځای د ۱۸ ځله ژوند لرونکې پشکې په توګه توصیف کړ چې د مخالفینو د هر ډول هڅو او توطئو څخه بریالی راوتلی». په ۲۰۱۲ زکال کې نوموړی د نایجریا د علومو اکاډمۍ د غړي په توګه چې په نایجریا کې مخکښ علمي بنسټ دی، وټاکل شو. نوموړي په لاګوس پوهنتون کې د کمپیوټر ساینس له ښوونکي مجید اولاید عباس او د لویدیځې افریقا د جراحۍ د کالج د مشر او په ایبادان پوهنتون کې د طبي کالج د پخواني ښوونکي اکینینکا اومیګبودون سره یوځای د علومو اکاډمۍ ته لار ومونده. &lt;ref name=&quot;dictionary.com&quot;&gt;{{Cite web |title=Definition of international {{!}} Dictionary.com |url=https://www.dictionary.com/browse/international |access-date=2022-04-26 |website=www.dictionary.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Celebrating UI VC @ 60 |url=http://www.nigeriaheadlines.com/news/celebrating-ui-vc-60 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151119163826/http://www.nigeriaheadlines.com/news/celebrating-ui-vc-60 |archive-date=19 November 2015 |access-date=13 September 2015 |work=Nigeria Headlines}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Forget Past Injustices Olanipekun Tells UI VC |url=http://www.thisdaylive.com/articles/forget-past-injustices-olanipekun-tells-ui-vc/177879/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151119114034/http://www.thisdaylive.com/articles/forget-past-injustices-olanipekun-tells-ui-vc/177879/ |archive-date=19 November 2015 |access-date=18 September 2015 |work=Thisday News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Fellows of the academy |url=http://www.nas.org.ng/fellowship/fellows-of-the-academy/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151109232120/http://www.nas.org.ng/fellowship/fellows-of-the-academy/ |archive-date=9 November 2015 |access-date=15 September 2015 |publisher=nas.org.ng}}&lt;/ref&gt;

په ۲۰۱۴ زکال کې نوموړی د آدلکه پوهنتون د مدیره پلاوي او همدارنګه د ۲۰۱۵ زکال په جون میاشت کې د پان افریقايي پوهنتون د مدیره پلاوي د غړي په توګه وټاکل شو. پان افریقايي پوهنتون د دوکتورا په کچه د افریقا د پنځو برخو هغه مشترکه روزنیزه او څېړنیزه شبکه ده چې د افریقايي اتحادیې له خوا یې ملاتړ کېږي. د ۲۰۱۵ زکال د مارچ په ۲۸ مه د نایجریا د ۲۰۱۵ زکال په عمومي ټاکنو کې د لاګوس ایالت د ټاکنو د خپلواک ملي کمیسیون د مشر او همدارنګه د ۲۰۱۵ زکال د اپرېل په ۱۱ مه د لاګوس ایالت د ایالتي ټاکنو د ټاکنیز مشر په توګه وټاکل شو. د ۲۰۱۵ زکال د نومبر په ۱۱ مه نوموړی د نایجریا د فدرال جمهوریت د عامې روغتیا د وزیر په توګه وټاکل شو. &lt;ref&gt;{{cite web |title=Professor I.F. Adewole- VICE-CHANCELLOR |url=http://dlc.ui.edu.ng/about-us/about-university-of-ibadan/principal-officers/298-professor-i-f-adewole-vice-chancellor |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150922131821/http://dlc.ui.edu.ng/about-us/about-university-of-ibadan/principal-officers/298-professor-i-f-adewole-vice-chancellor |archive-date=22 September 2015 |access-date=18 September 2015 |publisher=University of Ibadan}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=President Buhari Keeps Petroleum Ministry, Assigns Others |url=http://www.channelstv.com/2015/11/11/president-buhari-keeps-petroleum-ministry-assigns-others/ |access-date=10 November 2015 |work=Channels TV}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Finally, Ambode Emerges Winner in Lagos Guber Contest |url=http://www.thisdaylive.com/articles/finally-ambode-emerges-winner-in-lagos-guber-contest/206595/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151119142149/http://www.thisdaylive.com/articles/finally-ambode-emerges-winner-in-lagos-guber-contest/206595/ |archive-date=19 November 2015 |access-date=18 September 2015 |work=Thisday News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Guber Poll: APC Sweeps Out PDP |url=http://leadership.ng/news/425413/guber-polls-apc-sweeps-out-pdp |access-date=18 September 2015 |work=Leadership Newspaper |archive-date=11 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191211231311/https://leadership.ng/news/425413/guber-polls-apc-sweeps-out-pdp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== لومړی ژوند ==
اډیول د ۱۹۵۴ زکال د مۍ په ۵ د نایجریا د سویل لویدیځ اوسون ایالت په ایلیسا ښار کې وزېږېد. د هغه مور او پلار سوداګر و او هغه ته یې مسلک پلار ټاکلی و. پلار یې د یونایټد افریقا د کمپنۍ استازی و؛ هغه بریتانوي کمپنۍ چې د شلمې پېړۍ پر مهال یې تر ډېره پورې لویدیځي افریقا ته سوداګریزې چارې ترسره کولې. &lt;ref name=&quot;Saanu2&quot;&gt;{{cite web |author=Sunday Saanu |date=4 May 2015 |title=Adewole: Celebrating a quintessential administrator, scholar at 61 |url=http://tribuneonlineng.com/content/adewole-celebrating-quintessential-administrator-scholar-61 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117015113/http://tribuneonlineng.com/content/adewole-celebrating-quintessential-administrator-scholar-61 |archive-date=17 November 2015 |access-date=18 September 2015 |work=Nigerian Tribune}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=2014 |title=Ifa Foundation |url=http://www.ifaf.org.ng/profAdewole.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160531160143/http://www.ifaf.org.ng/profAdewole.aspx |archive-date=31 May 2016 |access-date=16 April 2016 |work=ifaf.org.ng}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Martins |first=Ameh |date=2017-09-06 |title=ADEWOLE,Isaac Folorunsho |url=https://blerf.org/index.php/biography/adewoleisaac-folorunsho/ |access-date=2022-04-28 |website=Biographical Legacy and Research Foundation |language=en-US |archive-date=2023-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230222185900/https://blerf.org/index.php/biography/adewoleisaac-folorunsho/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Challenge&quot;&gt;{{cite web |date=27 April 2014 |title=Nigeria: My Greatest Challenge As UI VC – Adewole |url=http://allafrica.com/stories/201404280084.html |access-date=26 November 2015 |work=Daily Independent}}&lt;/ref&gt;

د هغه لومړنی پلان دا و چې د هوانوردۍ مسلک په ځانګړې توګه د هوا فضا انجینري انتخاب کړي؛ په داسې حال کې چې په ښوونځي کې یې لارښود ورته د داسې موضوعاتو لارښوونه کړې وه چې د طبابت لپاره ګټمنې وې. په ۱۹۶۰ زکال کې هغه په ایلیسا کې میتودیست ابتدایه ښوونځي ته لاړ او هلته یو کال پاتې شو، ورپسې د ایبادان اوکه آدو میتودیست ښوونځي ته لاړ او هلته یې هم یو کال تېر کړ؛ هغه خپلې لومړنۍ زده کړې د اکوره په سنت ماتیاس ښوونځي کې بشپړې کړې. وروسته له هغه نوموړی د ایلیسا ګرامر ښوونځي ته لاړ او په ۱۹۷۰ زکال کې یې له هغه ځایه د لومړۍ درجې زده کوونکي سند او بیا یې په ۱۹۷۲ زکال کې له دغه ښوونځي څخه د فراغت سند هم ترلاسه کړ. د ۱۹۷۳ زکال په اکتوبر میاشت کې یې د ایبادان په طب پوهنځي کې داخله وکړه او په ۱۹۷۸ زکال کې یې له دغه ځایه د لیسانس سند ترلاسه او همدارنګه یې همدغه کال د ماشومانو په برخه کې د عالي درملنې له امله د ګلکسو النبری جایزه هم ترلاسه کړه. &lt;ref name=&quot;thenewsnigeria.com.ng&quot;&gt;{{cite web |date=20 May 2014 |title=My Life At 60 – Prof. Adewole |url=http://thenewsnigeria.com.ng/2014/05/life-60/ |access-date=18 September 2015 |work=The News Nigeria}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=I'll Make UI Greater – New VC |url=http://www.thisdaylive.com/articles/i-ll-make-ui-greater-new-vc/78948/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151119100218/http://www.thisdaylive.com/articles/i-ll-make-ui-greater-new-vc/78948/ |archive-date=19 November 2015 |access-date=18 September 2015 |work=Thisday News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Adewole, UI VC, at 60 – The Sun News Online |url=http://sunnewsonline.com/new/adewole-ui-vc-60/ |access-date=18 September 2015 |work=The Sun News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=ADEWOLE, UI VC AT 61: The doctor farm activist |url=http://www.mynewswatchtimesng.com/adewole-ui-vc-at-61-the-doctor-farm-activist/ |access-date=18 September 2015 |work=Newswatch Times}}{{Dead link|date=January 2020|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;

== مسلک ==
په ۱۹۷۸ زکال کې وروسته له هغه چې له ایبادان پوهنتون فارغ شو د ایبادان پوهنتون په تدریسي روغتون کې یې دنده پیل کړه. په ۱۹۷۹ زکال کې یې د ځوانانو د ملي سرتېرو په اډانه کې د یو کال اجباري خدمت د ترسره کولو په موخه روغتون د سوکوټو په هوډ پرېښود. د پوځي ډاکټر په توګه له یو کال خدمت وروسته وړاندې له دې چې د تدریسي روغتون د نسايي ولادي برخې مشر شي؛ هغه د ایبادان په ادئویو نسايي ولادي روغتون کې کار وکړ. نوموړی وړاندې له دې چې په ۱۹۸۲ زکال کې د نفوسو د ثبت د مدیر په توګه وټاکل شي د یوکال لپاره یې په دغه ځایګي کې خدمت وکړ. &lt;ref&gt;{{cite web |title=Race for the Strongest |url=http://newtelegraphonline.com/race-for-the-strongest/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150927025510/http://newtelegraphonline.com/race-for-the-strongest/ |archive-date=27 September 2015 |access-date=18 September 2015 |work=New Telegraph |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

په ۱۹۸۵ زکال کې هغه د لندن په چرینګ کراس روغتون کې د انکولوژي په څانګه کې د څېړنیز فیلوشیپ ترسره کولو په موخه نایجریا پرېښوده. د دغه فیلوشیپ پروګرام له بشپړولو وروسته هغه نایجریا ته راوګرځېد څو د ایبادان له سلطنتي تخصصي کالج سره یوځای شي چېرې چې نوموړي د پوهنتون تدریسي روغتون ته له بېرته ستنېدو څخه وړاندې د څلورو کلونو لپاره د نسایي ولادي برخې د سلاکار په توګه تېر کړل. &lt;ref&gt;{{cite web |title=Day UI stood still for 'IFA' |url=http://dailyindependentnig.com/2014/05/day-ui-stood-still-ifa/ |access-date=18 September 2015 |work=Daily Independednt}}&lt;/ref&gt;

نوموړي په ۱۹۲۲ زکال کې خپل اکاډمیک کار د ایبادان د طبي کالج د لومړۍ درجه ښوونکي په توګه پیل کړ او په دغه کالج کې د طبابت مخکښ ښوونکی شو. د ۱۹۹۷ زکال د اکتوبر میاشتې په لومړۍ نېټه هغه د ایبادان پوهنتون د طب پوهنځي د ښوونکي په توګه وګمارل شو او همدغه کال یې د پوهنتون مشرتابه پلاوي ته لار ومونده. په ۱۹۹۹ زکال کې نوموړی د نسايي ولادي برخې مشر وټاکل شو او یو کال یې په دغه څوکۍ خدمت وکړ. د ۲۰۰۰ زکال د اګست په لومړۍ نېټه د کلینیکي علومو او ستوماتولوژۍ د پوهنځۍ د رئیس په توګه وټاکل شو او د ۲۰۰۲ زکال د جولای تر ۳۱ مې نیټې پورې یې په دغه څوکۍ کار وکړ. &lt;ref&gt;{{cite web |title=Professor Isaac Folorunso Adewole awarded an honorary Doctor |url=http://thechronicleofeducation.com/2015/07/14/professor-isaac-folorunso-adewole-awarded-an-honorary-doctor-of-science-degree-by-uk-university/ |access-date=18 September 2015 |publisher=thechronicleofeducation.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151119085023/http://thechronicleofeducation.com/2015/07/14/professor-isaac-folorunso-adewole-awarded-an-honorary-doctor-of-science-degree-by-uk-university/ |archivedate=19 November 2015 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Isaac Adewole, MBBS : Faculty Profile |url=http://www.feinberg.northwestern.edu/faculty-profiles/az/profile.html?xid=19488 |access-date=18 September 2015 |work=feinberg.northwestern.edu |خونديځ نېټه=22 November 2015 |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20151122193411/http://www.feinberg.northwestern.edu/faculty-profiles/az/profile.html?xid=19488 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151122193411/http://www.feinberg.northwestern.edu/faculty-profiles/az/profile.html?xid=19488 }}&lt;/ref&gt;

د ۲۰۰۲ زکال د اګست په لومړۍ نېټه د طبي کالج د مشر په توګه وټاکل شو او پروفیسور اکینینکا اومیګوبودون د هغه ځای ونیو. په دغه څوکۍ باندې د دندې ترسره کولو سربېره نوموړي د ښوونکو او د پوهنتونو د مشرانو د کمېټو غړیتوب او همدارنګه د پوهنتون دننه د ایډز د کمېټې مشري په غاړه لرله. نوموړي همدارنګه په ۲۰۰۴ زکال کې د پوهنتونونو د علمي پرسونل د ارزونې د کمېټې د مشر په توګه خدمت وکړ. د ۲۰۱۰ زکال د مۍ په لومړۍ نېټه د شیکاګو په شمال لویدیځ پوهنتون کې فرعي ښوونکی شو. د ۲۰۱۰ زکال د ډسمبر په میاشت کې د میخانیک انجینرۍ د ښوونکي او د نایجریا د انجینرۍ د اکاډمۍ د غړي اولوفمی بامیرو پر ځای د ایبادان پوهنتون علمي مرستیال شو. &lt;ref&gt;{{cite web |title=Nigeria: UI – Agenda for Adewole |url=http://allafrica.com/stories/201012060993.html |access-date=18 September 2015 |publisher=allAfrica.com}}&lt;/ref&gt;

د ۱۹۸۹ او ۱۹۹۲ زکلونو ترمنځ هغه د نایجریا د طبي مجلې د لیکونکي پلاوي سلاکار و او په ۱۹۷۷ زکال کې د همدغې مجلې د لیکونکي پلاوي غړی شو. نوموړی اوس مهال د انکولوژي په برخه کې د طبي ارزونو د پلاوي د غړي په توګه په کار بوخت دی. همدارنګه د The Global Santé Journal د لیکونکي پلاوي غړی دی. نوموړي له ۱۸۰ زیاتې علمي مقالې او لسګونه کتابونه لیکلي او همدارنګه یې د سلګونو نورو کتابونو په لیکلو کې مرسته کړې. &lt;ref&gt;{{cite web |title=Why Nigerian varsities are poorly ranked |url=http://dailyindependentnig.com/2015/03/nigerian-varsities-poorly-ranked/ |access-date=18 September 2015 |work=Daily Independent}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>pgv4mkzakad3guft2b9h8c9csc8g5tk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سټیریوسکوپي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63963</id>
    <revision>
      <id>369942</id>
      <parentid>327475</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T01:08:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13614" sha1="4awtgebqie619yh2xs8h9b1chinl538" xml:space="preserve">'''سټیریوسکوپي''' (چې د سټیریوسکوپیک یا سټیریو تصویر اخیستنې په نامه هم یادېږي) د دوه‌ سترګیز لید لپاره د سټیریوپسېس په کارونې سره په یوه عکس کې د ژوروالي د تصور یا توهم رامنځته کولو یا لوړولو یو تخنیک دی. د سټیریوسکوپي کلمه له یوناني کلمې στερεός (stereos) څخه چې د پیاوړي یا قوي په معنا ده، او له σκοπέω (skopeō) کلمې څخه چې د کتلو او لیدلو په معنا ده، اخیستل شوې ده. هر سټیریوسکوپي یا درې بعدي عکس د سټیریوګرام په نامه یادېږي. په اصل کې سټیریوګرام د سټیریو عکسونو یوې داسې جوړې ته ویل کېږي چې د سټیریوسکوپ په کارولو سره لیدل کېدای شي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[http://www.vision3d.com/3views.html The Logical Approach to Seeing 3D Pictures]. www.vision3d.com by [[EyeCarePro#Optometrists Network|Optometrists Network]]. Retrieved 2009-08-21&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dstereo%2Fs στερεός Tufts.edu], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus Digital Library&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dskope%2Fw σκοπέω], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus Digital Library&lt;/ref&gt;

ډېری سټیریوسکوپیک مېتودونه د لیدونکي ښۍ او کیڼې سترګې ته په جلا توګه دوه متوازن او برابر یا افسېټ عکسونه وړاندې کوي. دا دوه اړخیز عکسونه بیا په دماغ کې یوځای کېږي تر څو د درې بعدي (3D) ژورتیا احساس ورکړي. دا تخنیک له درې بعدي (3D) ښودونکو سره چې یو انځور په درېیو بشپړو ابعادو کې ښکاروي، متفاوت دی او کتونکي ته دا شونتیا برابروي چې د سر او سترګو د حرکتونو په مرسته د درې اړخیزو شیانو په اړه معلومات زیات کړي.

== مخینه ==
سټیریوسکوپي له ورکړل شویو دوه اړخیزو عکسونو څخه د درې اړخیزې ژورتیا تصور یا توهم رامنځته کوي. د انسان لید د ژورتیا د درک په ګډون یوه پېچلې پروسه ده چې یوازې د سترګو له لارې د اخیستل شویو بصري معلوماتو په ترلاسه کولو سره پیلېږي او په مغز کې زیات پروسس پرې کېږي، ځکه هڅه کوي دغه خام معلومات درک کړي. یو له هغو کارونو څخه چې په مغز کې د هغه څه د تفسیر او تشرېح پر مهال ترسره کیږي چې سترګې یې ګوري، دا دی چې له لیدونکي څخه د شیانو د نسبي فاصلو ارزونه وکړي او د دغو شیانو د ژوروالي ابعاد وارزوي. هغه نښې نښانې چې دماغ یې په یوه لیدل شوې صحنه کې د نسبي واټن او ژورتیا د اندازه کولو لپاره کاروي دا دي:&lt;ref&gt;[[Flight Simulation]], J. M. Rolfe and K. J. Staples, [[Cambridge University Press]], 1986, page 134&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.lincolntom.com/documents/About%203D.doc Exercises in Three Dimensions: About 3D], Tom Lincoln, 2011&lt;/ref&gt;

* سټریوپسېس یا د ژوروالي او درې بعدي‌والي درک
* د سترګو تمرکز یا فوکس
* له یوه څیز سره د بل څیز تداخل
* په یوه مشخصه اندازه د یو څیز د بصري زاویې تقابل
* خطي لید (د موازي څنډو همغږي)
* عمودي موقعیت (په صحنه کې افق ته نږدې شیان د لرې په څېر لیدل کېږي)
* پیکه‌والی یا برعکس، اشباع، او رنګ؛ لوی واټن معمولاً له ډېر پیکه‌والي، نه اشباع کېدو او د ابي رنګ په لور له بدلون سره تړلی دی.
* د جوړښتي ماډل یا الګو د جزئیاتو په اندازه کې بدلون

(له لومړیو دوو نښانو یا اشارو پرته نورې ټولې یې په دودیزو دوه اړخیزو عکسونو کې شته چې انځورګري، عکاسي او تلویزیون یې د بېلګو په توګه یادولی شو.)&lt;ref&gt;[http://www.lincolntom.com/pages/Exercises%20in%203D.html Exercises in Three Dimensions], Tom Lincoln, 2011&lt;/ref&gt;

سټیریوسکوپي په یوه عکس، فلم یا نورو دوه بعدي تصویرونو کې هرې سترګې ته د یو څه متفاوت عکس په وړاندې کولو سره د ژورتیا د تصور یا توهم داسې تولید دی چې لومړی دغه نښه یا اشاره (سټریوپسېس) اضافه کوي. دا دوه عکسونه بیا په دماغ کې یوځای کېږي تر څو د ژورتیا درک ورکړي. دا چې په عکس کې د سټیریوسکوپي له‌خوا ټول تولید شوي ټکي پرته له دې چې په اصلي صحنه کې د دوی ژوروالی په پام کې ونیول شي په ورته صفحه باندې تمرکز کوي، نو په دې صورت کې دویمه اشاره یا نښانه، تمرکز یا فوکس تکراري نه دی او له همدې امله د ژورتیا تصور یا توهم نیمګړی دی. همدا راز د سټیریوسکوپي دوې اغېزې شته چې د انسان د لید لپاره غیرطبیعي دي: (۱) د صفحې یا سکرین په مخکې یا یې تر شا د یوه څیز د درک شوي موقعیت او د هغه نور د واقعي سرچینې ترمنځ د توپیر له کبله د همغږۍ (convergence) او تمرکز (accommodation) تر منځ د تطابق نه‌شتون؛ او (۲) د سټیریوسکوپي په ځینو مېتودونو کې د ناسم عکس جلا کولو له امله د سترګو تر منځ ممکن تداخل.&lt;ref name=&quot;Wheatstone&quot;&gt;Contributions to the Physiology of Vision.—Part the First. On some remarkable, and hitherto unobserved, Phenomena of Binocular Vision. By CHARLES WHEATSTONE, F.R.S., Professor of Experimental Philosophy in King's College, London. [http://www.stereoscopy.com/library/wheatstone-paper1838.html Stereoscopy.com]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Welling, William. Photography in America, page 23&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;International Stereoscopic Union, 2006, &quot;Stereoscopy&quot;, Numbers 65–72, p.18&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;manual-375&quot;&gt;[[Stereoscopy#realistmanual|''Stereo Realist Manual'', p. 375.]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;manual377-379&quot;&gt;[[Stereoscopy#realistmanual|''Stereo Realist Manual'', pp. 377–379.]]&lt;/ref&gt;

== د سټیریو عکاسۍ تخنیکونه ==
د عمومي اهدافو د سټیریو عکاسۍ لپاره چې هدف په کې د طبیعي انساني لید نقل کول یا تکرار وي او د امکان تر حده د داسې نږدې لید تاثر ورکول وي لکه واقعتً چې همالته حضور ولري، په دې صورت کې به سمه بنسټیزه کرښه یا بېسلاین (د هغه ځای تر منځ واټن چې ښي او کیڼ عکسونه په کې اخیستل کېږي) د سترګو تر منځ له واټن سره ورته وي. کله چې له داسې یوه بېسلاین سره اخیستل شوي عکسونه د لید د یوه داسې مېتود په کارولو سره لیدل کېږي چې هماغه شرایط رانقلوي په کوم کې چې عکس اخیستل شوی وي، نو پایله به یو داسې عکس وي چې هغه ځای ته خورا زیات ورته وي چې عکس په کې اخیستل شوی وي. دا د &quot;اورتو سټیریو&quot; په توګه تشرېح کېدای شي.&lt;ref&gt;{{cite web |author=DrT |date=2008-02-25 |title=Dr. T |url=http://drt3d.blogspot.com/2008/02/what-is-best-stereo-base.html |access-date=2012-03-04 |publisher=Drt3d.blogspot.com}}&lt;/ref&gt;

له دې سره سره، داسې حالتونه هم شته چې ښايي له اوږده یا لنډ بېسلاین څخه کار په کې اخیستل ګټور وي. هغه فکتورونه چې باید په پام کې ونیول شي د لیدلو کارېدونکی مېتود او د عکس اخیستلو هدف په کې شامل دي. د بېسلاین مفهوم د سټیریوګرافۍ پر نورو څانګو هم پلی کېږي چې سټیریو رسامي یا طراحي او د کمپیوټر په مرسته تولید شوي سټیریو عکسونه یې د بېلګې په توګه یادولی شو، خو دا بیا د کامرو یا لینزونو د رښتینو فزیکي جلا کولو پرځای د لید غوره شوې نقطه رانغاړي.

== د استفادې ځایونه ==
په داسې حال کې چې سټیریوسکوپیک تصویرونه معمولاً د ساتېرۍ لپاره کارېږي چې سټیریوګرافیک کارتونه، درې بعدي یا D3 فلمونه، D3 تلویزیونونه، سټیریوسکوپي ویډیو ګېمونه، د انګلیف او عکسونو په کارولو سره چاپ، پوسټرونه او د اټوسټروګرامونو کتابونه په کې د یادولو وړ دي؛ خو تر څنګ یې د دې ټکنالوژۍ نور کارځایونه هم شته دي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Banks|first1=Martin S.|last2=Read|first2=Jenny R.|last3=Allison|first3=Robert S.|last4=Watt|first4=Simon J.|date=June 2011|title=Stereoscopy and the Human Visual System|journal=SMPTE 2nd Annual International Conference on Stereoscopic 3D for Media and Entertainment|location=New York, NY, USA|publisher=IEEE|volume=121|issue=4|pages=2–31|doi=10.5594/M001418|pmid=23144596|pmc=3490636|isbn=9781614829515}}&lt;/ref&gt;

=== هنر ===
«سلواډور ډالي» په خپله سپړنه کې په بېلابېلو نظري تصوراتو یا توهماتو کې ځینې اغېزناک سټیریوګرامونه رامنځته کړل. په نورو سټیریو هنرمندانو کې د «زو بیلوف»، «کریسټوفر شنبرګر»، «ربیکا هیکیمن»، «ویلیم کینټریج» او «جیم نوټین» نومونه یادولی شو. سور-او-سیان انګلیف سټیریوسکوپي عکسونه هم د لاس په مرسته رنګ شوي یا نقاشي شوي دي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tom Lincoln - Exercises in Three Dimensions |url=http://www.lincolntom.com/pages/Exercises%20in%203D.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;salvador&quot;&gt;Horibuchi, S. (1994). Salvador Dalí: the stereo pair artist. In Horibuchi, S. (Ed.), ''Stereogram'' (pp.9, pp.42). San Francisco: Cadence Books. {{ISBN|0-929279-85-9}}&lt;/ref&gt;

=== زده‌کړې ===
په ۱۹مه پېړۍ کې دا درک شوه چې سټریوسکوپي عکسونو خلکو ته دا فرصت برابر کړی چې لرې ځایونه او شیان تجربه کړي، او هم ډېرې داسې سیاحتي ټولګې تولید شوې او داسې کتابونه خپاره شول چې خلکو ته یې دا شونتیا برابره کړه چې د جغرافیې، ساینس، تاریخ او نورو موضوعاتو په اړه زده کړي. دا ډول کارونې یې د شلمې پېړۍ تر نیمایي پورې دوام درلود او «کیسټون ویو» شرکت تر ۱۹۶۰مې لسیزې پورې ځینې کارتونه تولیدول.&lt;ref&gt;[http://xroads.virginia.edu/~MA03/staples/stereo/stereographs.html University of Virginia ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081219103020/http://xroads.virginia.edu/~MA03/staples/stereo/stereographs.html |date=2008-12-19 }}''The Stereoscope in America'', accessed 21 March 2009.&lt;/ref&gt;

=== فضايي اکتشاف ===
د مریخ د اکتشاف هغه وسایل یا مریخ مزلي چې په ۲۰۰۳ کال کې د ناسا له‌خوا د مریخ د سطحې سپړلو لپاره فضا ته توغول شوي، په داسې ځانګړو کامرو سمبال دي چې څېړونکو ته د مریخ د سطحې د سټیریوسکوپي انځورونو د کتلو شونتیا برابروي.

دوې هغه کمرې چې د هرې څېړونکې وسیلې یا مریخ مزلي پانکم (Pancam) جوړوي، د ځمکې له سطحې څخه ۱.۵ متره پورته موقعیت لري او له یوې درجې ورودۍ سره د ۳۰ سانتي مترو په واټن کې سره جلا شوي دي. دا داسې جوړه عکسونو ته زمینه برابروي چې له ساینسي پلوه پر داسې ګټورو سټیریوسکوپیک عکسونو بدلېدای شي چې د سټیریوګرامونو، انګلیفونو، یا D3 کمپیوټري عکسونو ته د پروسس شویو په توګه لیدل کېدای شي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pancam technical brief |url=http://athena.cornell.edu/pdf/tb_pancam.pdf |access-date=2006-06-30 |publisher=[[Cornell University]] |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180724155540/http://athena.cornell.edu/pdf/tb_pancam.pdf |archivedate=2018-07-24 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Bartiss, OD MD |first=Michael |date=2005-01-25 |title=Convergence Insufficiency |url=http://www.emedicine.com/oph/topic553.htm |access-date=2006-06-30 |publisher=WebMD}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>4awtgebqie619yh2xs8h9b1chinl538</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>په متحده ایالاتو کې د ملکي خدماتو اصلاحات</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64544</id>
    <revision>
      <id>369947</id>
      <parentid>356366</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T03:16:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22887" sha1="tcl89e6vna6502jkbr9p2yw30ecu3hw" xml:space="preserve">په متحده ایالاتو کې د ملکي خدماتو اصلاحات د نولسمې پېړۍ په وروستیو کې په ملي کچه او د شلمې پېړۍ په پیل کې په دولتي کچه یوه لویه موضوع ګڼل کېده. ملاتړو د ټاکنو د ګټونکو له خوا خپلو پلويانو ته د دولتي دفترونو - &quot;سیاسي وېش&quot; - په فساد او بې کفايتۍ  محکوم کړ. دوی غوښتنه وکړه چې د ملکي مامورینو په ټاکلو کې د بې طرفه علمي تګلارې او اسناد وکارول شي. د ملکي خدماتو پنځه اړین اصلاحات د ۱۸۲۰ او ۱۸۶۷ کلونو د دفتر د تصدی قوانین، د ۱۸۸۳ کال د پېنډلټون د ملکي خدماتو د اصلاحاتو قانون، د هچ (دریچه) قانون (۱۹۳۹ او ۱۹۴۰ کلونه) او د ۱۹۷۸ کال د ملکي خدماتو د اصلاحاتو قانون یا CSRA وو. د دې ترڅنګ، د ۱۸۸۸ کال د ملکي خدماتو قانون چې د ولسمشر ګروور کلیولنډ له لوري لاسلیک شو، د ملکي خدماتو سیستم ته زیاته پراختیا ور وبښه.  &lt;ref&gt;Scott C. James, [http://www.sscnet.ucla.edu/polisci/faculty/james/papers/patronage.PDF &quot;Patronage Regimes and American Party Development from ‘The Age of Jackson’ to the Progressive Era&quot;], ''British Journal of Political Science'' 36#1 (2006): 39–60.  online]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;December 5, 1888. [https://www.raabcollection.com/presidential-autographs/cleveland-1888 President Grover Cleveland Expands the Coverage of the Civil Service Act, In a Letter to His Postmaster General]. ''RAAB Collection''. Retrieved March 3, 2022.&lt;/ref&gt;

د ملکي خدماتو د اصلاحاتو لومړۍ جدي غوښتنې، چې په ځانګړې توګه د ډیموکراتانو له شخړو را پورته شوې، د سپین پوستو د لومړیتوب سره یې تړاو درلود او د سیاسي وېش له لارې د تورپوستو د اقتصادي او ټولنیزو لاسته راوړنو سره مخالف و چې د مدني حقونو پلوي جمهوري غوښتونکي &quot;ستالوارټس&quot; د بیارغونې او زرینې دورې په اوږدو کې په هوښیارۍ له هغوی ګټه پورته کړه. تاریخ لیکونکی ایریک فونر لیکي چې د بیارغونې د دورې په اوږدو کې، تور پوستو وموندله چې د ملکي خدماتو د سیستم رامنځ ته کول به &quot;ټول نور-رنګه نژادي نفوس&quot; د عامه دفترو د لاسته راوړلو نه لرې وساتي.  &lt;ref&gt;Matthews, Dylan (July 20, 2016). [https://www.vox.com/2016/7/20/12233454/christie-trump-purge-federal-employees Donald Trump and Chris Christie are reportedly planning to purge the civil service]. ''Vox''. Retrieved January 27, 2022.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Foner, Eric (1988). Reconstruction: America's Unfinished Revolution, 1863–1877, p. 507. New York: Harper &amp; Row.&lt;/ref&gt;

د متحده ایالاتو د ملکي خدماتو په سیستم د معاصرو نیوکو په لړۍ کې ځینې استدلال کوي چې د پېندلټون قانو احکام د فدرالي اجرایوي ګام له لارې د ملکي خدماتو د خوندیتوب خپل سرې پراختیا ته اجازه ورکوي چې په پایله کې یوه لوی بیوروکراسي رامنځ ته کوي چې مسئولیت له منځه وړي.  &lt;ref&gt;Stepman, Inez Feltscher (February 2, 2017). [https://thehill.com/blogs/pundits-blog/the-administration/317647-drain-the-swamp-trump-should-look-to-the-states-civil To 'drain the swamp,' Trump should look to states' civil service reform]. ''The Hill''. Retrieved March 3, 2022.&lt;/ref&gt;

== د ګندونو تر منځ د وېش سیستم ==
ولسمشر توماس جیفرسن په ۱۸۰۱ کال کې اندېښنه څرګنده کړه چې فدراليستان په ملکي خدماتو او پوځ حاکم دي، د ګوند اړیکې یې د دفترونو له متصدیانو سره په ګوته کړ او په سیستماتیک ډول یې دیموکرات جمهوري غوښتونکي وټاکل. په ۱۸۲۹ کال انډریو جیکسن په له څلورو کلونو وروسته د دفترونو د متصدیانو منظمې تبدیلۍ پیل کړې او د دوی په یو جنجالي ګام کې یې د خپل ګوند غړي و ټاکل. په ۱۸۳۰ کلونو کې د &quot;وېش سیستم&quot; د متصدیانو د اصولي تبدیلۍ په معنی و چې دولت د ګوند لاس لڼداوه.  &lt;ref&gt;Erik McKinley Eriksson,  [https://www.jstor.org/stable/1892462 &quot;The Federal Civil Service Under President Jackson&quot;], ''Mississippi Valley Historical Review'' 13.4 (1927): 517–40.&lt;/ref&gt;

== د اصلاحاتو هڅې ==
د ملکي خدمتونو د اصلاحاتو لومړی کوډ (قانون) د دې لپاره طرح شوی و چې د حمایت شوي کسان پرځای بې طرفه اهل کارمندان د مهارتونو پر نسټ وټاکي.  

=== یولیسېس اس. ګرنټ ===
ولسمشر یولیسېس اس ګرنټ (۱۸۶۹-۱۸۷۷) د ملکي خدمتونو د اصلاحاتو په موخه غږ پورته کړاو د ۱۸۷۲ کال په وروستیو کې یې د قوانینو د وځنډ او د حمایت شوو ګمارنو په برخه کې د پنسلوانیا د سناتور سیمون کیمرون او والي جان هارټرانفټ غوښتنې رد کړې.&lt;ref&gt;{{cite magazine|ref={{sfnRef|Kennedy 2001}}|last=Kennedy|first=Robert C.|magazine=Harpweek|title=No Surrender|url=http://www.harpweek.com/09Cartoon/BrowseByDateCartoon.asp?Month=December&amp;Date=7|date=2001}}&lt;/ref&gt;

د ګرنټ د ادارې د ملکي خدمتونو د اصلاحاتو کمېسیون محدود بریالیتوب درلود، ځکه چې د هغه کابینې د استعداد یو سیستم پلي کړ چې د وړ نوماندانو شمېر یې زیات کړ او د کانګرس تر ملاتړ لاندې په کارکوونکو یې لږ تکیه وکړه. خو د کورنیو چارو وزیر کولمبوس دیلانو خپله څانګه د رقابتي ازموینې څخه مستثنی کړه، او کانګرس د ملکي خدماتو د دایمي اصلاحاتو پلي کولو څخه انکار وکړ. زکریا چاندلر چې د دیلانو ځای ناستی شو، د کورنیو چارو په ټوله څانګه کې پراخ اصلاحات راوستل؛ ګرنټ چاندلر ته امر وکړ چې د هند د چارو په اداره کې ټول فاسد مامورین له دندو ګوښه کړي. ګرنټ په ترتیب سره اصلاح غوښتونکي اډوارډ پییرپونټ او مارشال جیول د لوی څارنوال او د پست د ادارې لوی رئیس په توګه وګمارل چې د بریسټو له څېړنو یې ملاتړ وکړ. په ۱۸۷۵ کال کې، پییرپونټ په سوېل کې د متحده ایالاتو د څارنوالانو او مارشالانو ترمنځ فساد پاک کړ. &lt;ref&gt;Jean Edward Smith, ''Grant'' (2001) pp. 589–90.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;John Y. Simon,  &quot;Ulysses S. Grant&quot;. in Henry Graff, ed., ''The Presidents: A Reference History'' (7th ed. 2002). pp. 245–60 p. 250.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Smith, ''Grant'' (2001) pp. 584–85.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;William B. Hesseltine, ''Ulysses S. Grant: Politician'' (1935)   p. 374&lt;/ref&gt;

ګرنټ چې د لیبرال اصلاح غوښتونکو ذهنیت یې له ځانه سره نه درلود، په فدرالي حکومت کې اصلاحاتو د هڅو سربېره د ۱۸۷۲ کال د ولسمشرۍ په ټاکنو کې د بلواګر لیبرال جمهوري غوښتونکي ګوند له مخالفت سره لاس او ګرېوان شو. لیبرال جمهوري غوښتونکو د چارلس سمنر، بی ګریټز براون، او کارل شورز تر مشرۍ لاندې، هوریس ګریلي نوماند کړ، چې نوموړي په ټول ټاکنو کې ګرنټ بایلوده.  &lt;ref&gt;[https://www.encyclopedia.com/history/united-states-and-canada/us-history/liberal-republican-party Liberal Republican Party]. ''Encyclopedia.com''. Retrieved March 3, 2022.&lt;/ref&gt;

=== د پېنډلتون قانون ===
د ملکي خدمتونو د اصلاحاتو قانون (چې د &quot;پېنډلتون قانون&quot; په نوم یادېده) د ۱۸۸۳ کال فدرالي قانون دی چې د متحده ایالاتو د ملکي خدماتو کمېسیون ترتیب کړ. بلآخره د دې قانون پر بنسټ ډېری فدرالي کارکوونکي د استعداد د سیستم له مخکې ځای په ځای شول او د &quot;وېش تر نوم لاندې سیستم&quot; ته یې د پای ټکی کېښود. پېنډلټون قانون چې د چیسټر اې. آرتر د ادارې په اوږدو کې مسوده شو، د یو ناهیلي دنده پالونکي له لوري د ولسمشر جېمز ګارفیلډ وژنې ته د ځواب په توګه کارول کېده. دا سند د ۱۸۸۳ کال په جنوري کې په رسمي بڼه تصویب شو، چې د [[اوهایو]] د دیموکرات سناتور جورج ایچ پېنډلتون له لوري یې ملاتړ کېده. دا قانون د ډورمن بریګمن ایټن له خوا مسوده شوی و چې یو مخکښ اصلاح غوښتونکی او د متحده ایالاتو د ملکي خدماتو کمېسیون لومړی رئیس شو. د دې کمېسیون ترټولو نامتو کمېشنر تیوډور روزویلټ (۱۸۸۹ – ۱۸۹۵) و. &lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite book|last1=Roark|first1=James L.|url=https://www.worldcat.org/oclc/1096495503|title=The American Promise: A History of the United States|last2=Johnson|first2=Michael P.|last3=Furstenburg|first3=Francois|last4=Cline Cohen|first4=Patricia|last5=Hartmann|first5=Susan M.|last6=Stage|first6=Sarah|last7=Igo|first7=Sarah E.|publisher=Bedford/St. Martin's|year=2020|isbn=978-1319208929|edition=Value Edition, 8th|volume=Combined Volume|location=Boston, MA|at=Kindle Locations 13795–13835|chapter=Chapter 18 The Gilded Age: 1865–1900|type=Kindle|oclc=1096495503}}&lt;/ref&gt; 

نوي قانون د کمپاین اجباري ونډه، یا &quot;ارزونې&quot; منع کړي، چې په زرینه دوره کې د ګوند د تمویل ۵۰ – ۷۰٪ ته رسېده. دوهم، د پېنډلټون قانون د هڅانده بیوروکراټانو لپاره د شمولیت ازموینې ته اړتیا درلوده. په لومړيو کې دې قانون خورا لږ دندې تر پوښښ لاندې نیولې وې خو په دې ځای کې مرحله وار احکام موجود وو چې له مخې یې ولسمشران کولای شو خپل ګمارل شوي کسان د ملکي خدماتو په مامورینو بدل کړي. سیاسي اصالح کونکي، چې د فساد ضد د جمهوري غوښتونکو استازي وو، د وېش سیستم د پای غوښتنه وکړه. د ولسمشرۍ په کچه د ګوندونو له یو لړ بدلونونو وروسته (په ۱۸۸۴، ۱۸۸۸، ۱۸۹۲ او ۱۸۹۶ کلونو کې) پایله دا شوه چې زیاتره فدرالي دندې د ملکي خدماتو تر سیستم لاندې راشي. یوه بله پایله یې زیاته تخصص او کم سیاست و. یوه غیر ارادي پایله د ګوندونو بدلون و چې له سوداګرۍ څخه په تمویل تکیه وکړي، ځکه چې دوی نور نشو کولای حمایت شوو کسانو په هیلو تکیه وکړي. په ۱۸۹۶ کال کې مارک هانا په د شرکتونو د ارزولو له لارې د عوایدو بدیلې سرچینې وموندې. &lt;ref&gt;Ari Hoogenboom, [https://www.jstor.org/stable/1845445 &quot;The Pendleton Act and the Civil Service&quot;], ''American Historical Review'' 64.2 (1959): 301–18.&lt;/ref&gt;

=== د فساد ضد جمهوري غوښتونکي ===
سیاسي حمایت، چې د &quot;وېش سیستم&quot; په نوم هم یادېږي، هغه موضوع وه چې زیاتره اصالح کونکي جمهوري غوښتونکي یې په غوسه کړل او د دې لامل شوه چې د بلین نوماندي رد کړي. د وېش په سیستم کې ګټونکي نوماند هغو کسانو ته دولتي څوکۍ ورکولې چې له ټاکنو مخکې یې د هغه د سیاسي ګوند ملاتړ کړی و. که څه هم د ۱۸۸۳ کال د پېنډلتون قانون د دولتي بستونو لپاره د استعداد او وړتیا شرایط را منځ ته کړل، د هغې عملي تطبیق سوکه و. سیاسي اړیګې په زیاتره پوستونو کې د ګمارنې بنسټ و.  &lt;ref&gt;Hoogenboom (1961)&lt;/ref&gt;

د ۱۸۸۰ کلونو په لومړیو کې، د سیاسي حمایت موضوع د کانګرس د څو پرله پسې غونډو په اوږدو کې جمهوري غوښتونکی ګوند په دوه برخو ووېش. ګوند په دوو قهرجنو ډلو ووېشل شو، چې هرې یوې یې نوښتګر نومونه خپل کړل. هغه اړخ چې په شمېر او ولسي ملاتړ کې برلاسی و د دورګه په نوم یادېد چې له ۱۸۸۰ کال راهیسې یې مشري یې د مېن ایالت سناتور جیمز جی بلین کوله. دورګه د ملکي خدماتو د اصلاحاتو ملاتړ کاوه او ډېری وختونه یې د قانون جوړونې او سیاسي ګمارنې مخه نیولې او په ګانګریس کې د وفادارانو په نوم د خپلو اصلي مخالفینو، چې د نیویارک استازي روسکو کانکلنګ یې مشري کوله، مخالف کېده.  

له بده مرغه، سره له دې چې د بلین دریځ د ملکي خدماتو د اصلاحاتو د &quot;دورګه&quot; ملاتړي ته بدل شو، د فساد ضد جمهوري غوښتونکو د هغه نوماندي اساساً له د فساد له امله رد کړه. په غیر رسمي ډول د دوی په لیکو کې د ورمونټ جمهوري غوښتونکی جورج ایف ایډمونډز یوځای شوي. نوموړی یو وفادا دورګه و چې هېڅکله یې بلین ته یو ریښتیني بدل شوي په سترګه نه کتل او د مین د سناتور د نوماندۍ مخالفت یې کړی. د کمپاین په اوږدو کې، اډمونډ وویل:&lt;ref name=&quot;downfall&quot;&gt;Ward, Benjamin. [https://vermonthistory.org/journal/87/VH8702DownfallOfEdmunds.pdf The Downfall of Senator George F. Edmunds: The Election of 1884]. ''Vermont History''. Retrieved March 3, 2022.&lt;/ref&gt;&lt;blockquote&gt;دا زما آګاهانه نظر دی چې سناتور بلین د جې ګولډ د وکیل په توګه کار کوي. هرکله چې ما او [ایلن جی تورمن] د حکومت سره د پسیفیک ریل پټلۍ د مساوي شرایطو لپاره قانون جوړ کړ، د ښاغلي جیمز جی بلین ټوپک په لاس کې د جې ګولډ د لابي د سنګر له شاته را پورته شو تر څو زمونږ مخه و نیسي.  &lt;/blockquote&gt;ښایي د جمهوري غوښتونکو ترمنځ دې وېش په ۱۸۸۴ کال کې د ګروور کلیولنډ په بریا کې مرسته کړې وي، چې له کورنۍ جګړې ورسته د دیموکرات ګوند لومړی ولسمشر شو. د ۱۸۷۶ او ۱۸۹۲ کلونو د دورې په اوږدو کې، په ولسي کچه ولسمشریزې ټاکنې په نږدې سیالۍ کې وې، خو ایالتونه زیاتره د یو ګوند تر واک لاندې وو، چې په سوېل کې دیموکراتان او په شمال ختیځ کې جمهوري غوښتونکي واکمن وو. که څه هم د فساد ضد جمهوري غوښتونکو ستونزو ښایي په نیویارک کې، چې د نږدې سیالو له ایالتونو څخه و، د کلیولنډ په ګټلو کې مرسته کړې وي، خو تاریخ پوهان په ملي کچه د کلیولنډ بریا د ښاري کډوالو رایه ورکونکو د پراخېدونکي ځواک سره اړوند بولي.  &lt;ref&gt;Mark Wahlgren Summers, ''Rum, Romanism, and Rebellion: The Making of a President, 1884'' (2000)&lt;/ref&gt;

=== د پرمختګ دوره ===
د ۱۸۸۳ کال قانون یوازې په فدرالي دندو کې پلي کیږي: نه په ایالتي او سیمه ییزو دندو کې چې د سیاسي ماشینونو اصلي هسته وه. د پرمختګ په دوره کې اخلاقي فساد د ملکي خدمتونو او د ښاروالیو د اصلاحاتو له لارې ودرول شو، چې په اداري څانګو کې د ساختاري بدلونونو او د دولت د عامه چارو د ادارې په تګلاره  کې د بدلونونو لامل شو.&lt;ref&gt;Pamela S. Tolbert and Lynne G. Zucker. [http://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1132&amp;context=articles &quot;Institutional sources of change in the formal structure of organizations: The diffusion of civil service reform, 1880–1935&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170610120305/http://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1132&amp;context=articles |date=2017-06-10 }}, ''Administrative Science Quarterly'' (1983): 22–39.&lt;/ref&gt;

=== د ملکي خدماتو د اصلاحاتو وروستۍ هڅې ===

==== د جورج ډبلیو بوش د ادارې هڅې ====
د ۲۰۰۱ کال د سپټمبر د ۱۱ بریدونو جورج ډبلیو بوش ته سیاسي ملاتړ ورکړ ترڅو د متحده ایالاتو د ملي امنیت اړوند ادارو کې د ملکي خدماتو اصلاحات په لاره واچوي. په لومړیو کې دې هڅو اساساً د کورني امنیت د هغه وخت نوی وزارت (Department of Homeland Security (DHS)) په نښه کړه، خو د دفاع په وزارت کې هم د اصلاحاتو لویې هڅې وشوې. د کیلوف، نیګرو، او بریور په وینا، په دې هڅو کې &quot;په ډله ایزو چنه وهنو باندې محدودیتونه شامل وو، لکه وزیرانو ته (د دفاع وزارت په قضیه کې، همدارنګه نور لوړ پوړي چارواکي) په یو اړخیزه توګه ورکړل شوي واکونه تر څو هوکړه شوې پرېکړې او په ناوړه کړنو د کارکوونکي په حقوقو وضع محدودیتونه [لغوه] کړي.&quot; خو بالآخره د ملکي خدماتو د اصلاحاتو هڅې ناکامې شوې. د ۲۰۰۸ کال د اکتوبر په ۱ نېټه DHS اعلان وکړ چې د ملکي خدماتو نوي سیستم پرېږدي او بېرته پخواني سیستم ته ستنېږي.  &lt;ref name=&quot;:022&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Kellough|first1=J. Edward|last2=Nigro|first2=Lloyd G.|last3=Brewer|first3=Gene A.|year=2010|title=Civil Service Reform Under George W. Bush: Ideology, Politics, and Public Personnel Administration|url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0734371X10381488|journal=[[Review of Public Personnel Administration]]|language=en|publisher=[[SAGE Publications]]|volume=30|issue=4|pages=404–422|doi=10.1177/0734371X10381488|s2cid=153368460|issn=0734-371X|oclc=60688742}}&lt;/ref&gt;

==== د بارک اوباما د ادارې هڅې ====
د ولسمشر بارک اوباما د ادارې په اوږدو کې، د متحده ایالاتو د پرسونل د مدیریت ادارې (OPM) زیات تمرکز دا و چې هغه تګلاره عصري کړي چې څرنګه OPM له ادارو، اوسنیو او پخوانیو فدرالي کارکوونکي او د هغوی له کورنیو سره مرسته کولای شي ترڅو فدرالي کاري ځواک د متحده ایالاتو وګړو ته غوره چوپړتیاوې وړاندې کړي.  &lt;ref&gt;{{Cite web |title=U.S. Office of Personnel Management Cabinet Exit Memo {{!}} CHCOC |url=https://chcoc.gov/content/us-office-personnel-management-cabinet-exit-memo |access-date=2018-11-14 |website=chcoc.gov |language=en |archive-date=2018-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181114100418/https://chcoc.gov/content/us-office-personnel-management-cabinet-exit-memo |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==== د ډونالډ ترمپ د ادارې هڅې ====
ولسمشر [[ډونالډ ټرامپ|ډونالډ ټرمپ]] د ۲۰۱۸ کال د مې په میاشت کې &quot;د درګونه اجرایوي فرمانونو په لاسلیک کولو سره د ملکي خدماتو د اصلاحاتو په برخه کې ګام پورته کړ چې د یو علت له امله د قراداد فسخه ګړندۍ، د اتحادیې د قراردادونو نوي کول او په ادارو کې د مالیه ورکوونکو له خوا د تمویل شوو اتحادیو کار محدود کړي&quot;. د ۲۰۲۰ کال په اکتوبر کې، ټرمپ یو بل اجرایوي فرمان لاسلیک کړ چې لږترلږه ۱۰۰۰۰۰ دولتي دندې د &quot;رقابتي خدمت&quot; څخه &quot;استثنا خدمت&quot; ته واړولې، چې دا ګام د پنډلټون د قانون سره په ټکر کې وګڼل شو.  &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtontimes.com/news/2018/may/25/trump-makes-it-easier-fire-bad-federal-employees/|title=Trump revamps civil service rules, makes it easier to fire bad federal employees|newspaper=The Washington Times|access-date=2018-11-13|language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Garrett, Laurie (October 25, 2020). [https://www.cnn.com/2020/10/24/opinions/trump-executive-order-reclassify-government-employees-schedule-f-garrett/index.html How Trump could undermine Fauci and remake the US government]. ''CNN''. Retrieved March 3, 2022.&lt;/ref&gt;

==== د جوبایډن د ادارې هڅې ====
د ۲۰۲۱ کال په جنوري میاشت کې، ولسمشر جو بایډن یو اجرایوي فرمان لاسلیک کړ چې د خپل مخکیني ولسمشر ټرمپ ګامونه یې بېرته لغوه کړل. &lt;ref&gt;January 22, 2021. [https://www.whitehouse.gov/briefing-room/presidential-actions/2021/01/22/executive-order-protecting-the-federal-workforce/ Executive Order on Protecting the Federal Workforce] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210215174139/https://www.whitehouse.gov/briefing-room/presidential-actions/2021/01/22/executive-order-protecting-the-federal-workforce/ |date=2021-02-15 }}. ''The White House''. Retrieved March 3, 2022.&lt;/ref&gt;

== سرچينې  ==</text>
      <sha1>tcl89e6vna6502jkbr9p2yw30ecu3hw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د سولې او جګړې مطالعات</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64625</id>
    <revision>
      <id>369936</id>
      <parentid>355293</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T23:40:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13557" sha1="e3qh4b84jl483kbvju3yj5pmhv3yxzu" xml:space="preserve">

د سولې او جګړې مطالعات د ټولنیزو علومو یوه برخه ده، چې د تاوتریخوالي او نه تاوتریخوالي یا عدم تشدد چلندونه او همدارنګه په جګړو کې د ګډون کولو جوړښتي میکانیزمونو (د ټولنیزو شخړو په ګډون) پېژندنه او تحلیل، د هغو پروسو یا مراحلو درک یا پوهېدنه چې د مطلوب انساني حالت د رامنځته کېدو لامل کېږي په برکې نیسي. په دې هکله یو توپیر، د سولې مطالعات (ایرنولوژي)، یوه بین الرشته یي هڅه ده چې موخه یې د شخړو مخنیوی، نرمښت، او په سوله ییز ډول د شخړو حلول دي، چې په دې توګه د جګړې د ښکیلو خواوو لپاره د «بریالیتوب» په هڅه کې دي.&lt;ref&gt;Dugan, 1989: 74&lt;/ref&gt;

دا ټولنیز علم د نظامي مطالعاتو پر خلاف دی، چې موخه یې په شخړو کې په اغېزمن ډول د بریالیتوب لاسته راوړنه په داسې ډول ده چې په جګړې کې د ټولو ښکېلو خواوو لپاره نه، بلکې د یوه یا ډېرو ښکېلو خواوو د رضایت لپاره د تاوتریخوالي له لارې نه کار اخلي. ښايي چې دغه ښکېلې څانګې لکه فلسفه، سیاسي علوم، جغرافيه، اقتصاد، ارواپوهنه، د اړیکو مطالعات، ټولنپوهنه، نړیوالې اړیکې، تاریخ، انتروپولوژي یا انسان پوهنه، مذهبي مطالعات، جنسیتي مطالعات، او همدارنګه یو شمیر نورې هم په کې شاملې وي. د دې برخې اړوند فرعي مضامین لکه د سولې اقتصاد، ښايي د سولې او جګړې مطالعاتو پورې اړوند وګڼل شي.

== تاریخي مخینه ==
د سولې او جګړې مطالعات دواړه یو تدریسي فعالیت دی، چې دې کې ښوونکي زده کونکو ته پوهه لیږدوي، او یو څیړنیز فعالیت دی، چې څیړونکي د جګړو د سرچینو په اړه نوې پوهه رامنځته کوي. د سولې او جګړې مطالعات چې د سیاسي حالت په توګه تعریفېږي د سولې د مفهوم درک او پوهېدو ته اړتیا لري چې د رسمي او غیر رسمي بنسټونو او کړنو له لارې عدالت او ټولنیز ثبات تضمینوي.

=== د ښوونیز فعالیت په توګه ===
له ډېرې مودې راهیسې د نړۍ د پخوانیو پوهنتونونو فیلسوفان یا د پوهې خاوندان او زده کوونکي له سولې سره مینه او د هغې لپاره انګېزه لري. هغه څه چې موږ یې نن د سولې مطالعاتو په اړه فکر کوو، هغه د لومړي ځل لپاره د امریکا د دنننۍ جګړې نه وروسته کلونو کې د امریکایی زده کوونکو د لیوالتیا پر بنسټ د پوهنتون د ټولنو په توګه راڅرګند شوو. د ۱۹ پیړۍ په وروستیو کلونو کې په [[سویډن]] کې ورته خوځښتونه څرګند شوو. د زده کوونکو له خوا رامنځته شوې د بحث ډلې وې، خو هغه رسمي  دورې نه وې چې د پوهنتون په نصاب کې شاملې وې. د لوړو زده کړو په چوکاټ کې د سولې د مطالعاتو لومړنۍ پېژندل شوې دوره په ۱۸۸۸ کې په Swarthmore پوهنتون کې وړاندې شوه. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=125 Years of Peace and Conflict Studies in Higher Education at Swarthmore College &amp;#124; Peace and Conflict Studies at Swarthmore College |url=https://blogs.swarthmore.edu/academics/pcs/2013/07/09/125-years-peace-studies/}}&lt;/ref&gt;

لومړۍ نړیواله جګړه د جګړې په اړه د غرب په چلند کې د عطف ټکی و. د ۱۹۱۹ کال د پاریس په سوله کې - چیرې چې د فرانسې، انګلستان او متحده ایالاتو مشرانو په ترتیب سره د جورج کلیمینسو، ډیویډ لویډ جورج، او ووډرو ویلسن په مشرۍ، د اروپا د راتلونکي په اړه پریکړه وکړه - ولسن د سولې لپاره خپل مشهور څوارلس ټکي وړاندیز کړل. په دې کې په ملي دولتونو کې د اروپایي سترواکیو وېش او د ملتونو ټولنې تاسیسول شامل دي.  &lt;ref&gt;Keynes 1920&lt;/ref&gt;

=== د څیړنې فعالیت په توګه ===
که څه هم انفرادي مفکرینو لکه امانویل کانټ له اوږدې مودې راهیسې د سولې د مرکزیت په اړه پوه و، له ۱۹۵۰ او ۱۹۶۰ لسیزو نه دمخه د سولې مطالعات له خپلو ځانګړو څیړنیزو وسایلو سره د علمي انضباط، د مفکورو یوې ځانګړې ډلې، او د بحث ډولونو لکه ورځپاڼو او کنفرانسونو په توګه راڅرګند شوو. د ۱۹۵۹ز کال په پیل کې، د سولې د څیړنې [[اوسلو]] انسټیټیوټ (PRIO) له تاسیس سره، چې له یوهان ګالټونګ سره تړاو لري، یو شمیر نور څیړنیز انستیتیوټونه هم راڅرګند شول. &lt;ref name=&quot;Harris, Fisk, and Rank 1998&quot;&gt;Harris, Fisk, and Rank 1998&lt;/ref&gt; 

په ۱۹۶۳ز کال کې، د سیمه ییزو علومو اصلي بنسټ ایښودونکي والټر ایزارډ، د سویډن په مالمو کې د سولې د څیړنې ټولنې د جوړولو په موخه د پوهانو یوه ډله سره راغونډه کړه. د لومړنیو غړو په ډله کې کینیت بولډینګ او اناتول ریپوپورټ شامل وو. په ۱۹۷۳ کې، دا ډله د سولې د علم پر ټولنې بدله شوه. د سولې علم د یوې بین الرشته يي او نړیوالې هڅې په توګه ګڼل کېږي، چې د ځانګړو مفاهیمو، اصولو او معلوماتو د ټولګې وده ورکول او د جګړې درک او کموالی په کې شامل دي. &lt;ref&gt;[http://pss.la.psu.edu/2007-History.htm Home&lt;!-- Bot generated title --&gt;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070826214216/http://pss.la.psu.edu/2007-History.htm|date=2007-08-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Peace Studies Program&amp;nbsp;– Student Information- Graduate Minor Field&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://www.einaudi.cornell.edu/PeaceProgram/student/minor.asp |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080920142032/http://www.einaudi.cornell.edu/PeaceProgram/student/minor.asp |archivedate=2008-09-20 |access-date=2022-09-28 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Correlates of War 2 |url=http://cow2.la.psu.edu/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070823050743/http://cow2.la.psu.edu/ |archive-date=2007-08-23 |access-date=2007-09-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=KU Leuven Faculteit Sociale Wetenschappen - Centrum Voor Politicologie - Algemeen |url=http://soc.kuleuven.be/pol/ipra/about/history.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111203152016/http://soc.kuleuven.be/pol/ipra/about/history.html |archive-date=3 December 2011 |access-date=28 August 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=About the Peace and Justice Studies Association |url=http://www.peacejusticestudies.org/about.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131127160931/http://www.peacejusticestudies.org/about.php |archive-date=27 November 2013 |access-date=28 August 2015}}&lt;/ref&gt;

== نظریات ==

=== د سولې مفاهیم ===
په اوس وخت کې په پراخه کچه د سولې منفي او مثبت چوکاټ کارول کیږي. منفي سوله د مستقیم تاوتریخوالي نشتوالي ته اشاره کوي. مثبته سوله د غیر مستقیم او جوړښتي تاوتریخوالي نشتوالي ته اشاره کوي، او هغه مفهوم دی چې د سولې او جګړې ډیری څیړونکي یې غوره ګڼي او یا یې کاروي. ډیری وختونه دا ګالټونګ پورې اړوندېږي، خو مخکې هم دا اصطلاحات په ۱۹۶۳ کې د مارټین لوتر کینګ له خوا د «برمنګهم له بندیخونې نه لیک» کې کارول شوي وو، چې هغه کې یې د «منفي سولې چې د کړکېچ نشتوالی دی» او «مثبته سوله چې د عدالت شتون دی» په هکله لیکلي و. ښايي دا اصطلاحات د لومړي ځل لپاره په ۱۹۰۷ کې د جین اډمز د سولې نويو نظریاتو په کتاب کې کارول شوي وي. &lt;ref name=&quot;Galtung &amp; Jacobsen 2000&quot;&gt;Galtung &amp; Jacobsen 2000&lt;/ref&gt;

=== د جګړې لګښت ===
د جګړې لګښت هغه وسیله ده چې هڅه کوي د جګړې له کبله د انسان نسل ته د اوښتو زیانونو لګښت محاسبه کړي. موخه دا ده چې دا لګښت نه یوازې د مرګونو او تلفاتو او د ښکیلو خواوو له خوا د  رامنځته شويو اقتصادي لګښتونو یا زیانونو، بلکه د جګړې ټولنیزې، پرمختیایي، چاپیریالي او ستراتیژیک لګښتونه هم څېړي. دا کړنلاره د جګړې مستقیم لګښتونه په پام کې نیسي، د بیلګې په توګه د انسانانو مړینې، لګښتونه، د ځمکې ویجاړتوب او فزیکي زیربناوې؛ همدارنګه غیر مستقیم لګښتونه چې پر ټولنې اغیزې کوي، د بیلګې په توګه مهاجرت، سپکاوی، د افراطیت وده او د مدني ټولنې نشتوالی په کې شامل دي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Strategic Foresight Group - Anticipating and Influencing Global Future |url=http://www.strategicforesight.com/ |access-date=28 August 2015}}&lt;/ref&gt;

== پوځ ته د سولې او جګړې ښوونه ==
د سولې او جګړې د مطالعاتو د په زړه پورو پرمختګونو له ډلې نه د نظامي پرسونل یا کارکوونکو شمېر دی چې دا ډول مطالعات ترسره کوي. دا کار یو څه ننګونې رامنځته کوي، ځکه چې پوځ هغه اداره ده چې د جګړې لپاره په کلکه ژمنه ده. د جیمز پاڼې په «پوځ ته د سولې ښوونې» مقالې کې چې د سولې بیاکتنې یا Peace Review په ورځپاڼې کې خپره شوې، څلور اصله مطرح کوي چې باید د دې ژمنې زېربیناوې وي، د بیلګې په توګه، درناوی خو د پوځي تجربې د امتیاز پر بنسټ نه، د عادلانه جګړې د تیورۍ ښوونه، د عدم تشدد د تخنیکونو د پوهاوي په موخه د زده کوونکو هڅونه او د نظامي فضیلت یا غوره والي اهمیت پېژندنه.&lt;ref&gt;[http://eprints.qut.edu.au/archive/00007876/ Page, James S. 2007. 'Teaching Peace to the Military'. ][[Peace Review]]&lt;span&gt;, 19(4):571–577&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;

== نیوکه او جنجال ==
د سولې او جګړې د مطالعاتو په هکله یو شمیر جدي نیوکې شوي.

باربرا کی، د نشنل پوسټ مقاله لیکونکې، په ځانګړې توګه د جوهان ګالټینګ نارویژي پروفیسور چې د عصري سولې د څیړنو مشر ګڼل کیږي پر نظر باندې نیوکه وکړه. کی لیکلي چې ګالتونګ د «بډایه، لویدیځ، مسیحي» ډیموکراسۍ د «جوړښتي فاشیزم» په اړه لیکلي، فیډل کاسټرو ستايي، په ډېر ټینګار سره په ۱۹۵۶ کې پر هنګري باندې د شوروي له یرغل سره مخالفت کوي، الکساندر سولزینیتسین او اندری سخاروف یې د «تر څار لاندې نخبه شخصیتونو» په توګه یاد کړي دي. ګالتونګ د چین د «بې پایې خپلواکۍ» لپاره د ماو زیډونګ ستاینه هم کړې. ګالتونګ دا هم ویلي چې د امریکا متحده ایالات یو «وژونکی هیواد» دی چې د «نوي فاشیست دولتي تروریزم» په برخه کې ګرم دی او د راپورونو له مخې یې ادعا کړې چې د [[واشنګټن ډي سي]] ویجاړول د امریکا د بهرني سیاست له مخې توجیه کیدای شي. هغه کله چې په ۱۹۹۹ کال کې د ناټو له خوا په یوګسلاویا کې د بمباریو پر مهال پر کوزوو هم بمبارۍ وشوې نو له دې کبله یې د امریکا متحده ایالات له نازي جرمني سره پرتله کړي دي. &lt;ref name=&quot;barbarians&quot;&gt;&quot;[http://www.barbarakay.ca/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=20 Barbarians within the gate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930044140/http://www.barbarakay.ca/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=20 |date=2011-09-30 }}&quot; by Barbara Kay, National Post, February 18, 2009.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bawer 2007&quot;&gt;Bawer 2007&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>e3qh4b84jl483kbvju3yj5pmhv3yxzu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ولادیمیر نابوکوف</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64631</id>
    <revision>
      <id>369945</id>
      <parentid>365830</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T02:25:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12875" sha1="r2t5qxuvs31e8h26cv6u47wejmfzzj7" xml:space="preserve">{{Infobox person}}ولادمیر ولادیمیرویچ نابوکوف (زوکړه: د ۱۸۹۹ زکال د اپرېل ۲۲ مه – مړینه: د ۱۹۷۷ زکال د جولای دویمه) چې د ولادیمیر سیرین په مستعار نوم هم پېژندل کېږي؛ روسي الاصله امریکايي ناول لیکونکی، شاعر، ژباړن او حشرات پېژندونکی و. نوموړی په روسیه کې زېږېدلی او په برلین کې یې د ژوند کولو پر مهال له ۱۹۲۶ زکال څخه تر ۱۹۳۸ زکال پورې په روسي ژبه خپل لومړني ۹ ناولونه لیکلي او همدلته یې له خپلې راتلونکې مېرمنې سره هم ولیدل. نوموړي متحده ایالاتو ته له کډوالۍ وروسته په انګلیسي ژبه لیکنو ته مخه کړه او په دې سره یې نړیوال شهرت وموند. نابوکوف په ۱۹۴۵ زکال کې د متحده ایالاتو تابعیت ترلاسه کړ او وړاندې له دې چې په ۱۹۶۱ زکال کې اروپا ته راوګرځي او د سوئیس په مونترو کې استوګن شي ډېر وخت یې د متحده ایالاتو په ختیځ ساحل کې ژوند وکړ. 

د لولیتا (Lolita) په نوم د هغه ناول چې په ۱۹۵۵ زکال کې خپور شوی په ۲۰۰۷ زکال کې د معاصر کتابتون د ۱۰۰ غوره ناولونو په کتار کې څلورم ځایګی خپل کړ. کمزورې شعله لرونکی اور (Pale Fire) (۱۹۶۲ زکال) په همدغه نوملړ کې ۵۳ ځایګی درلود. د حافظې د خبرو (Speak, Memory) په نامه د نوموړي د خاطراتو کتاب د شلمې پېړۍ یو له مخکښو غیرداستاني اثارو څخه ګڼل کېږي چې د رانډوم هوس خپروندیې ټولنې د کتابونو په کتار کې اتم ځایګی لري. نابوکوف اووه ځله د داستان په برخه کې د ملي کتاب جایزه ګټلې. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=The 50th Anniversary of Nabokov's Lolita |url=https://rmc.library.cornell.edu/lolita/cornell/index.html |access-date=2022-09-19 |website=rmc.library.cornell.edu |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220608075306/https://rmc.library.cornell.edu/lolita/cornell/index.html |archivedate=2022-06-08 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |year=2007 |title=100 Best Nonfiction |url=http://www.randomhouse.com/modernlibrary/100bestnonfiction.html |access-date=12 February 2009 |website=randomhouse.com |publisher=Modern Library}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |year=2007 |title=100 Best Novels |url=http://www.randomhouse.com/modernlibrary/100bestnovels.html |access-date=12 February 2009 |website=randomhouse.com |publisher=[[Modern Library]]}}&lt;/ref&gt;

== ژوند ==

=== روسیه ===
نابوکوف د ۱۸۹۹ زکال د اپرېل په ۲۲ مه (د پخواني سټایل له مخې د اپرېل په ۱۰مه) په سن پترزبورګ کې په یوه بډایه روسي اشرافي کورنۍ کې وزېږېد. د هغه کورنۍ رېښه د څوارلسمې پېړۍ تاتار شهزاده، نابوک مورزا ته رسېده چې د تزاریانو سره یې دنده لرله او د دوی کورنی نوم هم د هغه له نومه اخیستل شوی. د هغه پلار ولادیمیر دمیتریویچ نابوکوف (۱۸۷۰- ۱۹۲۰ زکال) وکیل، سیاستوال او لیبرال ورځپاڼه لیکونکی و؛ مور یې یلنا ایوانونا چې کورنی نوم یې کاویشنیکوا و، د سرو زرو د کان د څښتن میلونر لمسۍ وه. پلار یې له انقلاب څخه وړاندې د لیبرال مشروطه غوښتونکي دیموکرات ګوند له مشرانو څخه و چې د جزا د حقوقو او سیاست اړوند یې ګڼ شمېر مقالې لیکلې. د تره په زامنو کې یې نیکولاس نابوکوف مشهور موسیقار و. د دوی نیکه دیمیتري نابوکوف (۱۸۲۷-۱۹۰۴ زکال) د دویم الکساندر د واکمنۍ پر مهال د روسیې د عدلیې وزیر و. پلرنۍ انۍ یې د بالتیک جرمني بارونس ماریان فون کورف (۱۸۴۲- ۱۹۲۶ زکال) وه. د خپل پلار د جرمنۍ رېښې پر بنسټ نوموړي له کمپوز جوړونکي کارل هاینریش ګراون (۱۷۰۴- ۱۷۵۹ زکال) سره خپلوي لرله. &lt;ref&gt;{{cite book|first=Vladimir Vladimirovich|last=Nabokov|title=Speak, Memory: A Memoir|publisher=Gollancz|year=1951|page=37}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RussianYears&quot;&gt;{{cite book|first=Brian|last=Boyd|title=Vladimir Nabokov: The Russian Years|url=https://archive.org/details/vladimirnabokovr00boyd|year=1990|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-7011-3700-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first=Barbara|last=Wyllie|title=Vladimir Nabokov|url=https://archive.org/details/vladimirnabokov00barb|url-access=limited|publisher=Reaktion Books|year=2010|page=[https://archive.org/details/vladimirnabokov00barb/page/n8 7]|isbn=9781861896605}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/biography/Vladimir-Nabokov|title=Vladimir Nabokov {{!}} American author|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|access-date=3 May 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first=Vincent|last=Giroud|title=Nicolas Nabokov: A Life in Freedom and Music|publisher=Oxford University Press|year=2015|page=2}}&lt;/ref&gt;

ولادمیر د خپلې کورنۍ لومړی او د ټولو د خوښې وړ ماشوم و چې له ځان څخه یې کوچني څلور وروڼه او خویندې لرلې: سرګئی (۱۹۰۰- ۱۹۴۵ زکال)، اولګا (۱۹۰۳-۱۹۷۸ زکال)، ایلنا (۱۹۰۶ – ۲۰۰۰ زکال) او کریل (۱۹۱۲- ۱۹۶۴ زکال). سرګئی وروسته له هغه چې په ښکاره توګه یې د هټلر رژیم وغانده په ۱۹۴۵ زکال کې د نازیانو د اجباري کار په یوه کمپ کې ومړ. لیکوالې آین رنډ، اولګا (په ستیونینا ښوونځي کې د هغه نږدې ملګرې) د مشروطیت ملاتړه بللې او څرګنده کړې یې ده چې د لومړي ځل لپاره هغې له سیاست سره د دې لېوالتیا راپارولې. ایلنا چې وروسته د ټولو ترمنځ په ولادیمیر ډېره ګرانه وه، له هغه سره یې خپل لیکونه په ۱۹۸۵ زکال کې خپاره کړل چې د نابوکوف د ژوند لیک لیکونکو لپاره په غوره سرچینو واوښتل.&lt;ref&gt;{{Citation|last=Sciabarra|first=Chris Matthew|title=Ayn Rand: The Russian Radical|publisher=Penn State Press|year=2013|pages=66, 367–68}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation|last=Gladstein|first=Mimi Reisel|year=2009|title=Ayn Rand|series=Major Conservative and Libertarian Thinkers|place=New York|publisher=Continuum|isbn=978-0-8264-4513-1|page=2}}.&lt;/ref&gt;

نابوکوف خپل ماشومتوب او نوې ځواني په سن پترزبورګ او د ښار په سویل لوري کې سیورسکایا ته څېرمه د ویرا په نامه کلیوالي املاکو کې تېره کړه. هغه خپل ماشومتوب «بشپړ» او «ټولې نړۍ ته اړوند» بللی ځکه له څو اړخونو څخه پام وړ و. د هغه کورنۍ په کور کې په روسي، انګلیسي او فرانسوي ژبو خبرې کولې او له همدې امله نابوکوف له ډېر کم عمر څخه په دریو ژبو خبرې کولای شوې. هغه څرګنده کړې چې لومړنی انګلیسي کتاب چې مور یې ورته لوستلی د سو تفاهم (Misunderstood) په نامه و چې فلورانس مونتګومری په ۱۸۶۹ زکال کې لیکلی و. نابوکوف د خپل وطن پرسته پلار په ناهلیتوب؛ وړاندې له دې چې په روسي څه ولوستلی شي، کولای یې شو په انګلیسي خط ولیکي او وه یې لولي. نابوکوف د خپلو خاطراتو «Speak, Memory» په کتاب کې د خپل ماشومتوب اړوند ډېر جزیات وړاندې کړي. په داسې حال کې چې د نوموړي کورنۍ تش په نامه ارتدوکس وه او ډېره لږ مذهبي لېوالتیا یې لرله. وروسته له هغه چې ولادمیر له مذهبي چارو سره لېوالتیا له لاسه ورکړه؛ هغه اړ نه و چې کلیسا ته ولاړ شي. &lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://revel.unice.fr/cycnos/?id=1453|journal=Cycnos|title=Nabokov and Some Poets of Russian Modernism|date=2008-06-25|volume=NABOKOV : At the Crossroads of Modernism and Postmodernism -|access-date=5 December 2015|last1=Karlinsky|first1=Simon|archive-date=2015-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208101339/http://revel.unice.fr/cycnos/?id=1453|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== کډوالي ===
د ۱۹۱۷ زکال د فبروري میاشتې له انقلاب وروسته، د نابوکوف پلار په سن پترزبورګ کې د لنډ مهالي دولت منشي شو. د اکتوبر له انقلاب وروسته د دوی کورنۍ اړ شوه څو له دغه ښار څخه کریمه ته وتښتي، په پیل کې دوی هوډ نه درلود چې دوی به د اوږد مهال لپاره له خپلې سیمې لرې وي. هغوی د خپلو خپلوانو په یوه کور کې اوسېدل او د ۱۹۱۸ زکال په سپټمبر کې یې لیوادیا ته کډه وکړه چې هغه مهال د اوکراین د جمهوریت برخه وه. د نابوکوف پلار د کریمه د سیمه ئیز حکومت د عدلیې وزیر شو. 

د ۱۹۱۸ زکال په نومبر میاشت کې د جرمني د پوځونو له شاته تګ او د ۱۹۱۹ زکال په لومړیو کې د سپین پوځ له ماتې وروسته د نابوکوف کورنۍ د ګڼ شمېر نورو روسي کډوالو سره لویدیځې اروپا ته تبعید شول. هغوی د لنډ مهال لپاره په انګلستان کې پاتې شول چېرې چې ولادیمیر ژوي پېژندنه او وروسته یې سلاوي او رومي ژبې د کمبرېج په ټرینیټي کالج کې ولوستې. د هغه د ټریپوس ازموینې لومړۍ ازموینه د زده کړو د دویم کال په پای کې واخیستل شوه چې ستوري لرونکې لومړۍ درجه یې ترلاسه کړه. هغه د زده کړو په څلورم کال کې د خپل پلار له مړینې لږ وروسته د دغې ازموینې په دویم پړاو کې ونډه واخیسته. نابوکوف وېرېده چې کېدای شي په ازموینه کې پاتې راشي خو د وروستۍ ازموینې په پایلو کې هغه دویم ځایګی خپل کړ او په ۱۹۲۲ زکال کې یې د ماسټرۍ سند ترلاسه کړ. نابوکوف په کمبرېج کې له خپلو تجربیاتو څخه د څو اثرونو په لیکنه کې ګټنه وکړه چې د Glory او The Real Life of Sebastian Knight ناولونه په کې شاملېږي. 

په ۱۹۲۰ زکال کې د نابوکوف کورنۍ جرمني ته کډه وکړه چېرې چې د هغه پلار د ایمګرې رول («د کډوالو د هدایت وسیلې») په نامه ورځپاڼه تاسیس کړه. نابوکوف هم دوه کاله وروسته په کمبرېج کې د خپلو زده کړو له بشپړولو وروسته له هغوی سره یوځای شو. 

== چارې ==
نابوکوف د شلمې پېړۍ یو له مخکښو سبک لرونکو څخه شمېرل کېږي؛ د هغه لومړۍ لیکنې په روسي ژبه وې، خو د هغو ناولونو له امله چې په انګلیسي ژبه یې ولیکل ډېر شهرت یې وموند. د درې ژبې لرونکي په توګه (په فرانسوي ژبه هم لیکنې لري، Mademoiselle O ته مراجعه وکړۍ) نوموړی له جوزف کانراد سره پرتله کېږي. په داسې حال کې چې د نابوکوف له دغې پرتلې او هم د کانراد له چارو څخه ښه نه راتلل. &lt;ref name=&quot;Bunny&quot;&gt;{{cite book|title=Dear Bunny, Dear Volodya: The Nabokov-Wilson Letters, 1940–1971|url=https://archive.org/details/dearbunnydearvol0000nabo|first=Vladimir|last=Nabokov|editor-first=Simon|editor-last=Karlinsky|edition=Revised|location=Berkeley|publisher=University of California Press|year=2001}}{{rp|268}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Updike|first=John|title=Hugging the Shore|page=221}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>r2t5qxuvs31e8h26cv6u47wejmfzzj7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>انساني ایکولوژي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64941</id>
    <revision>
      <id>369926</id>
      <parentid>367768</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T21:50:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369926</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18306" sha1="ixw9ejndl485w2upxt1t4xztr09loi7" xml:space="preserve">'''انساني ایکولوژي''' یوه منځ رشته‌يي او ګڼ رشته‌يي څانګه ده چې د انسانانو او طبیعي، ټولنیزو او مصنوعي چاپېریالونو تر منځ اړیکې څېړي. د انساني ایکولوژۍ فلسفه او څېړنه په ایکولوژۍ، جغرافیه، ټولن‌پوهنه، ارواپوهنه، انسان‌پوهنه، زولوژۍ، اپيډمیولوژۍ، عامه روغتیا، کورني اقتصاد او نورو برخو کې له پرمختګونو سره یو پراخ تاریخ لري.

== تاریخي پرمختګ ==
د یوې پراخې څانګې په توګه د ایکولوژۍ ریښې په لرغوني یونان او د طبیعي تاریخ د علمي پرمختګونو په اوږده فهرست کې لټولی شو. ایکولوژۍ په نورو فرهنګونو کې هم په پام وړ ډول پرمختګ کړی دی. په دودیزه پوهه کې، لکه څرنګه چې ویل کېږي، شهودي پوهې ته د انسان تمایل، هوښیارې اړیکې، درک او د طبیعي نړۍ او انساني تجربې په اړه د معلومات انتقال شاملېږي. د ایکولوژۍ اصطلاح په ۱۸۶۶ کال کې «ارنسټ هکل» وکاروله او د طبیعت اقتصاد ته د مستقیمې اشارې په توګه تعریف شوه.&lt;ref name=&quot;Young74&quot;&gt;{{cite book|last1=Young|first1=G.L.|title=Advances in Ecological Research Volume 8|date=1974|chapter=Human ecology as an interdisciplinary concept: A critical inquiry|volume=8|pages=1–105|doi=10.1016/S0065-2504(08)60277-9|series=Advances in Ecological Research|isbn=9780120139088}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Huntignton00&quot;&gt;{{cite journal|last1=Huntington|first1=H. P.|title=Using traditional ecological knowledge in science: Methods and applications|journal=Ecological Applications|volume=10|issue=5|pages=1270–1274|doi=10.1890/1051-0761(2000)010[1270:UTEKIS]2.0.CO;2|url=http://www.tsimane.org/NSfTraining/Huntington%20trad%20knowledge.pdf|year=2000|access-date=2011-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20120121025454/http://www.tsimane.org/NSfTraining/Huntington%20trad%20knowledge.pdf|archive-date=2012-01-21|url-status=dead|archivedate=2012-01-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120121025454/http://www.tsimane.org/NSfTraining/Huntington%20trad%20knowledge.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Turner00&quot;&gt;{{cite journal|last1=Turner|first1=N. J.|last2=Ignace|first2=M. B.|last3=Ignace|first3=R.|date=2000|title=Traditional ecological knowledge and wisdom of aboriginal peoples in British Columbia|journal=Ecological Applications|volume=10|issue=5|pages=1275–1287|url=http://www.ask-force.org/web/TraditionalKnowledge/Turner-TK-British-Columbia-2000.pdf|doi=10.1890/1051-0761(2000)010[1275:tekawo]2.0.co;2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Davis03&quot;&gt;{{cite journal|last1=Davis|first1=A.|last2=Wagner|first2=J. R.|date=2003|title=Who knows? On the importance of identifying &quot;experts&quot; when researching local ecological knowledge|journal=Human Ecology|volume=31|issue=3|pages=463–489|doi=10.1023/A:1025075923297|s2cid=154618965|url=http://www.mystfx.ca/research/SRSF/researchreports1/whoknowjournal.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120315212430/http://www.mystfx.ca/research/SRSF/researchreports1/whoknowjournal.pdf|url-status=dead|archive-date=2012-03-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Odum05&quot;&gt;{{cite book|last1=Odum|first1=E. P.|last2=Barrett|first2=G. W.|title=Fundamentals of ecology|publisher=Brooks Cole|isbn=978-0-534-42066-6|date=2005|pages=598|url=https://www.google.com/books/edition/Fundamentals_of_Ecology/vC9FAQAAIAAJ?hl=en&amp;gbpv=0&amp;kptab=editions}}&lt;/ref&gt;

هکل هم د خپلو نورو هم‌عصرو څېړونکو په څېر خپل اصطلاحات له «کارل لینوس» څخه اقتباس یا واخیستل چې په هغو کې د انسان ایکولوژيکي اړیکې څه ناڅه څرګندې وې. لینوس په ۱۷۴۹ کال کې په خپل اثر کې د یوه داسې علم بنسټ کېښود چې د طبیعت اقتصاد او ښار په کې شامل وو. ښار یا پولېس (Polis) یوناني ریښه لري او یوې داسې سیاسي ټولنې ته کارېږي چې پر ښاري دولتونو ولاړه وي، همدا راز له پولیس (police) کلمې سره یې هم ریښته شریکه ده چې په یوه ټولنه کې د ودې ترویج او ښه ټولنیز نظم ته کارول کېږي. لینوس لومړنی کس و چې د انسان او لومړنیو انسان ته ورته حیواناتو تر منځ یې د نږدېوالي په اړه لیکل وکړل. لینوس هغه لومړنۍ ایډیاوې څرګندې کړې چې د انساني ایکولوژۍ په اوسنیو یا مدرنو اړخونو کې موندل کېږي چې د طبیعت تعادل یې د بېلګې په توګه یادولی شو. په ورته وخت کې یې د ایکولوژیکو کړنو اهمیت وړاندې کړ (چې په اوسنۍ اصطلاح کې د ایکوسیستم خدمتونه یا طبیعي پانګه ورته ویل کېږي). د لینوس څېړنو پر چارلېز ډاروین او د هغه مهال پر نورو پوهانو اغېز وکړ چې د لینوس اصطلاحات (یعنې د طبیعت اقتصاد او ښار) یې د انساني، ایکولوژيکي او اقتصادي چارو اړوندو موضوعاتو ته د مستقیمې اشارې لپاره وکارول.&lt;ref name=&quot;Pearce10&quot;&gt;{{cite journal|last1=Pearce|first1=T.|title=A great complication of circumstances|journal=Journal of the History of Biology|date=2010|volume=43|issue=3|pages=493–528|doi=10.1007/s10739-009-9205-0|pmid=20665080|s2cid=34864334|url=http://home.uchicago.edu/~/trpearce/Pearce2010.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120331011216/http://home.uchicago.edu/~/trpearce/Pearce2010.pdf|archive-date=2012-03-31|access-date=2022-10-12|archivedate=2012-03-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120331011216/http://home.uchicago.edu/~/trpearce/Pearce2010.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kricher09&quot;&gt;{{cite book|last1=Kricher|first1=J.|title=The balance of nature: Ecology's enduring myth|publisher=Princeton University Press|pages=252|isbn=978-0-691-13898-5|url=https://books.google.com/books?id=G66yLaHLv2QC&amp;q=Specimen+academicum+de+oeconomia+naturae+to+english&amp;pg=PP1|date=2009-04-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Egerton07&quot;&gt;{{cite journal|last1=Egerton|first1=F. N.|title=Understanding food chains and food webs, 1700–1970|journal=Bulletin of the Ecological Society of America|volume=88|pages=50–69|doi=10.1890/0012-9623(2007)88[50:UFCAFW]2.0.CO;2|year=2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Reid09&quot;&gt;{{cite journal|last1=Reid|first1=G. M.|title=Carolus Linnaeus (1707-1778): his life, philosophy and science and its relationship to modern biology and medicine|url=https://archive.org/details/taxon_2009-02_58_1/page/18|journal=Taxon|volume=58|issue=1|pages=18–31|date=2009|doi=10.1002/tax.581005}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Foster03&quot;&gt;{{cite journal|last1=Foster|first1=J.|title=Between economics and ecology: Some historical and philosophical considerations for modelers of natural capital|url=https://archive.org/details/sim_environmental-monitoring-and-assessment_july-august-2003_86_1-2/page/63|journal=Environmental Monitoring and Assessment|volume=86|issue=1–2|pages=63–74|date=2003|doi=10.1023/A:1024002617932|pmid=12858999|s2cid=30966297}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Haecek66&quot;&gt;{{cite book|last1=Haeckel|first1=E.|date=1866|title=Generelle Morphologie der Organismen|place=Berlin|publisher=G.Reimer|url=https://archive.org/details/bub_gb_dthOAAAAMAAJ|quote=Generelle Morphologie der Organismen.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Stauffer57&quot;&gt;{{Cite journal|last=Stauffer|first=R. C.|title=Haeckel, Darwin and ecology.|url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1957-06_32_2/page/138|journal=The Quarterly Review of Biology|volume=32|issue=2|pages=138–144|date=1957|doi=10.1086/401754|s2cid=84079279}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kormandy78&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Kormandy|first1=E. J.|title=Review: Ecology/Economy of Nature—Synonyms?|url=https://archive.org/details/sim_ecology_autumn-1978_59_6/page/1292|journal=Ecology|volume=59|issue=6|pages=1292–4|date=1978|doi=10.2307/1938247|jstor=1938247|last2=Wooster|first2=Donald}}&lt;/ref&gt;

ایکولوژي یوازې بیولوژيکي بڼه نه‌لري بلکې یو انساني علم هم دی. «هربرټ سپېنسر» د انساني ایکولوژۍ په تاریخ کې د لومړنیو او اغېزناکو ټولن‌پوهانو له ډلې و. سپېنسر د «چارلېز ډاروین» د اثارو تر اغېز لاندې راغی او په متقابل ډول یې خپل اغېز هم پر هغه پرېښود. هربرټ سپېنسر د ټولن‌پوهنې له لومړنیو بنسټګرانو څخه و او د ټولنې ایډیا یا نظریه یې د یوه ارګانېزم په توګه رامنځته کړه، همدا راز د ټولنیزې-ایکولوژيکي تګلارې لپاره یې لومړنۍ مخینه رامنځته کړه چې دا د ټولن‌پوهنې او انساني ایکولوژۍ تر منځ یو نښلون و.&lt;ref name=&quot;Odum052&quot;&gt;{{cite book|last1=Odum|first1=E. P.|last2=Barrett|first2=G. W.|title=Fundamentals of ecology|publisher=Brooks Cole|isbn=978-0-534-42066-6|date=2005|pages=598|url=https://www.google.com/books/edition/Fundamentals_of_Ecology/vC9FAQAAIAAJ?hl=en&amp;gbpv=0&amp;kptab=editions}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Young742&quot;&gt;{{cite book|last1=Young|first1=G.L.|title=Advances in Ecological Research Volume 8|date=1974|chapter=Human ecology as an interdisciplinary concept: A critical inquiry|volume=8|pages=1–105|doi=10.1016/S0065-2504(08)60277-9|series=Advances in Ecological Research|isbn=9780120139088}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Catton94&quot;&gt;{{cite journal|last1=Catton|first1=W. R.|title=Foundations of human ecology|journal=Sociological Perspectives|date=1994|volume=31|issue=1|pages=75–95|doi=10.2307/1389410|jstor=1389410|s2cid=145219388}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;claeys00&quot;&gt;{{cite journal|last1=Claeys|first1=G.|title=The &quot;survival of the fittest&quot; and the origins of social Darwinism|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-history-of-ideas_2000-04_61_2/page/223|journal=Journal of the History of Ideas|volume=61|issue=2|pages=223–240|date=2000|jstor=3654026|doi=10.1353/jhi.2000.0014|s2cid=146267804}}&lt;/ref&gt;

== عمومي کتنه ==
انساني ایکولوژي د انسانانو په اړیکو کې د هغه عملي شوي تحلیل په توګه تعریف شوې ده چې په دودیز ډول په ایکولوژۍ کې د نباتاتو او حیواناتو لپاره کارول کېده. د دغې موخې لپاره انساني ایکولوژېستان (چې ښايي ټولن‌پوهان هم په کې شامل شي) له ګڼو څانګو څخه بېلابېل داسې لرلیدونه یوځای کوي چې څه ناڅه پراخ لیدلوري رانغاړي. د «هیومن ایکولوژي» مجلې اېډېټرانو په ۱۹۷۲ کال کې د دغه ژورنال په اصلي نسخه کې د انساني ایکولوژۍ د موضوعاتو په لمن کې یوه مقدماتي بیانیه وړاندې کړه. د دوی بیانیه د دغې موضوع د منځ رشته‌يي ماهیت په اړه یوه پراخه او ټولیزه کتنه وړاندې کوي:&lt;ref name=&quot;Park36&quot;&gt;{{cite journal|last1=Park|first1=R. E.|date=1936|title=Human ecology|journal=American Journal of Sociology|volume=42|issue=1|pages=1–15|jstor=2768859|doi=10.1086/217327|s2cid=222450324|url=http://rcin.org.pl/Content/28367}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HEJ&quot;&gt;{{cite journal|title=Introductory statement|url=https://archive.org/details/sim_human-ecology-nl_1972-03_1_1/page/n1|journal=Human Ecology|volume=1|issue=1|pages=1|date=1972|jstor=4602239|doi=10.1007/BF01791277|s2cid=102336814}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Borden08&quot;&gt;{{cite journal|last1=Borden|first1=R.J|title=A brief history of SHE: Reflections on the founding and first twenty five years of the Society for Human Ecology|journal=Human Ecology Review|volume=15|issue=1|date=2008|pages=95–108|url=http://www.humanecologyreview.org/pastissues/her151/borden.pdf}}&lt;/ref&gt;

* له چاپېریال او چاپېریالي بدلونونو سره جینیټيکي، فیزیولوژيکي او ټولنیز تطابق؛
* د ایکوسیستمونو په خوندیتوب یا ویجاړۍ کې د ټولنیزو، فرهنګي او رواني عواملو رول؛
* پر روغتیا، ټولنیز جوړښت یا چاپېریالي کیفیت د نفوس د تراکم اغېزې؛
* په ښاري چاپېریالونو کې نوې تطابقي ستونزې؛
* د ټکنالوژيکو او چاپېریالي بدلونونو متقابلې اړیکې؛
* د بیولوژيکي او کلتوري تطابق په مطالعه کې د متحدوونکو اصولو پراختیا؛
* د انسان په بیولوژيکي او فرهنګي تکامل کې د ناسازګاریو پیدایښت؛
* له فزیکي او فکري کړنو او جمعیتي بدلونونو سره د خوړو د کمیت او کیفیت تړاو؛
* د کمپیوټرونو، ریموټي دستګاوو او نورو وسایلو او نویو تخنیکونو استفاده.&lt;ref name=&quot;Bates12&quot;&gt;{{cite journal|last1=Bates|first1=D. G.|title=On forty years: Remarks from the editor|journal=Hum. Ecol.|volume=40|issue=1|pages=1–4|doi=10.1007/s10745-012-9461-z|date=2012|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== په اپیډمیولوژۍ او عامه روغتیا کې استفاده ==
په اپيډمیولوژۍ کې د ایکولوژيکو مفاهیمو استفاده د دغې څانګې له نورو استفادو سره ورته ریښې لري چې کارل لینوس بنسټیز رول په کې لرلی دی. له دې سره سره، داسې ښکاري چې دا اصطلاح د شلمې پېړۍ په منځنیو کلونو کې د طب او عامې روغتیا په ادبیاتو کې کارول شوې ده. دغه اصطلاح په ۱۹۷۱ کال کې د «اپيډمیولوژي د طبي ایکولوژۍ په توګه» په نامه اثر په خپرېدو او بیا ځلي په ۱۹۸۷ کال کې د «عامه روغتیا او انساني ایکولوژي» درسي کتاب په خپرېدو سره پیاوړې شوه. د «ایکوسیستم روغتیا» لیدلوری د یوه موضوعي غورځنګ په توګه راڅرګند شوی دی او په دې برخه کې څېړنې او عمل د چاپېریالي مدیریت، عامې روغتیا، ژواک بېلابېلوالي او اقتصادي پراختیا په څېر برخو څخه جوړ دی. انساني ایکولوژي د ټولنیزې-ایکولوژيکي روغتیا په څېر مفاهیمو په کارولو سره د نړیوالې عامې روغتیا د ادبیاتو له اصلي جریان سره یوځای شوې ده. &lt;ref&gt;Corwin EHL. Ecology of health. New York: Commonwealth Fund, 1949. Cited in le Riche WH, Milner J. Epidemiology as Medical Ecology.  Churchill Livingstone. Edinburgh and London. 1971.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Audy|first1=JR.|date=1958|title=Medical ecology in relation to geography|journal=British Journal of Clinical Practice|volume=12|issue=2|pages=102–110|pmid=13510527}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=le Riche|first1=W. Harding|author1-link=William Harding le Riche|last2=Milner|first2=Jean|title=Epidemiology as medical ecology.|url=https://archive.org/details/epidemiologyasme0000leri|date=1971|publisher=Churchill Livingstone|location=Edinburgh|isbn=9780700014811}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Last|first1=John M.|title=Public health &amp; human ecology|date=1998|publisher=Appleton &amp; Lange|location=Stanford, Connecticut|isbn=9780838580806|edition=2nd|url-access=registration|url=https://archive.org/details/publichealthhuma0000last_t6k6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Charron SF. Ecohealth research in practice: Innovative Applications of an Ecosystem Approach to Health. Springer, IDRC 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first1=F|last1=White|first2=L|last2=Stallones|first3=JM.|last3=Last|title=Global Public Health: Ecological Foundations|url=https://archive.org/details/isbn_2900199751906|date=2013|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-975190-7}}&lt;/ref&gt;

== له کورني اقتصاد سره تړاو ==
پر هغو اړیکو او تړاوونو سربېره چې انساني ایکولوژي یې له نورو څانګو سره لري، دغه څانګه د «الن سووالو ریچارډز» د څېړنو له امله له کورني اقتصاد سره کلک تاریخي تړاو لري. له دې سره سره، د ۱۹۶۰مې لسیزې په لومړیو کې ځینو پوهنتونونو د کورني اقتصاد د څانګو، ښوونځیو او کالجونو نومونه د انساني ایکولوژۍ پروګرامونو ته بدل کړل. تر یوه حده د نامه دغه بدلون په مدرنېدونکې ټولنه کې د کورني اقتصاد د اصطلاح درک شویو ستونزو ته ځواب و او دا یې څرګندوله چې انساني ایکولوژي پر داسې څانګه د بدلېدو لپاره لومړنی انتخاب دی چې ټاکل شوې وه د کورني اقتصاد ځای ونیسي. د انساني ایکولوژۍ په اوسنیو پروګرامونو کې د ویسکانسین پوهنتون د انساني ایکولوژۍ پوهنځی، د کورنل پوهنتون د انساني ایکولوژۍ کالج او د البرټا پوهنتون د انساني ایکولوژۍ څانګه او دې ته ورته نور شاملېږي.&lt;ref name=&quot;Cornell&quot;&gt;{{cite web |title=Why the Change to Human Ecology? |url=http://rmc.library.cornell.edu/homeEc/cases/namechange.html |access-date=20 November 2012 |publisher=Cornell University |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181009051921/http://rmc.library.cornell.edu/homeEc/cases/namechange.html |archivedate=9 October 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=University of Alberta Department of Human Ecology |url=http://www.hecol.ualberta.ca/}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>ixw9ejndl485w2upxt1t4xztr09loi7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جرمن سترواکي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65271</id>
    <revision>
      <id>369931</id>
      <parentid>366305</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T22:45:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>369931</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16084" sha1="7f0uyv6krccfio2qhhhiwbzft41f0kk" xml:space="preserve">د جرمني سترواکي (په جرمني ژبه: ''Deutsches Kaiserreich'') چې د شاهي جرمن، کایسررایش ('''Kaiserreich)'''، یا دوم رایش (دوهم شاهي جرمن)، یا په په ساده ډول جرمني په نامه هم یادېږي، په ۱۸۷۱ کال کې د جرمني د یووالي راهیسې، د ۱۹۱۸ کال د نومبر تر انقلاب پورې، د جرمني د رایش دوره وه، چې په دې وخت کې د جرمني رایش خپل حکومت بڼه له شاهي څخه جمهوریت ته واړوله.  &lt;ref name=&quot;constitution&quot;&gt;{{cite web |date=16 March 2011 |title=German constitution of 1871 |url=http://de.wikisource.org/wiki/Verfassung_des_Deutschen_Reiches_(1871) |access-date=2 April 2011 |publisher=German [[Wikisource]] |language=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tuttle&quot;&gt;[[Herbert Tuttle]] wrote in September 1881 that the term &quot;Reich&quot; does not literally connote an empire as has been commonly assumed by English-speaking people. The term {{lang|de|Kaiserreich}} literally denotes an empire – particularly a hereditary empire led by an emperor, although {{lang|de|Reich}} has been used in German to denote the Roman Empire because it had a weak hereditary tradition. In the case of the German Empire, the official name was {{lang|de|Deutsches Reich}}, which is properly translated as &quot;German Empire&quot; because the official position of head of state in the constitution of the German Empire was officially a &quot;[[presidency]]&quot; of a [[confederation]] of German states led by the [[King of Prussia]] who would assume &quot;the title of German Emperor&quot; as referring to the German people, but was not emperor of Germany as in an emperor of a state. – &quot;[http://ebooks.library.cornell.edu/cgi/t/text/pageviewer-idx?c=harp;cc=harp;rgn=full%20text;idno=harp0063-4;didno=harp0063-4;view=image;seq=0601;node=harp0063-4%3A14 The German Empire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170809181347/http://ebooks.library.cornell.edu/cgi/t/text/pageviewer-idx?c=harp;cc=harp;rgn=full%20text;idno=harp0063-4;didno=harp0063-4;view=image;seq=0601;node=harp0063-4%3A14 |date=2017-08-09 }}.&quot; ''Harper's New Monthly Magazine''. vol. 63, issue 376, pp. 591–603; here p. 593.{{POV statement|date=December 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;World Book, Inc. ''The World Book dictionary, Volume 1''. World Book, Inc., 2003. p. 572. States that Deutsches Reich translates as &quot;German Realm&quot; and was a former official name of Germany.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Joseph Whitaker. ''Whitaker's almanack, 1991''. J Whitaker &amp; Sons, 1990. Pp. 765. Refers to the term ''{{lang|de|Deutsches Reich}}'' being translated into English as &quot;German Realm&quot;, up to and including the Weimar period.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;See, for example, Roger Chickering, ''Imperial Germany and the Great War, 1914–1918''. 3rd ed. Cambridge: Cambridge University Press, 2014; Cornelius Torp and Sven Oliver Müller, eds., ''Imperial Germany Revisited: Continuing Debates &amp; New Perspectives''. Oxford: Berghahn, 2011; James Retallack, ed., ''Imperial Germany 1871–1918''. Oxford: Oxford University Press, 2008; Isabel V. Hull, ''Absolute Destruction: Military Culture and the Practices of War in Imperial Germany''. Ithaca: Cornell University Press, 2005.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=German Empire |url=https://www.britannica.com/place/German-Empire |access-date=11 April 2022 |website=Britannica}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kitchen|first=Martin|title=A History of Modern Germany: 1800 to the Present|url=https://archive.org/details/historyofmoderng0002kitc|publisher=John Wiley &amp; Sons|year=2011|isbn=978-1-44439-689-8}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Toyka-Seid |first=Gerd Schneider, Christiane |title=Reichsgründung/ Deutsches Reich {{!}} bpb |url=https://m.bpb.de/nachschlagen/lexika/das-junge-politik-lexikon/231954/reichsgruendung-deutsches-reich |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026193718/https://m.bpb.de/nachschlagen/lexika/das-junge-politik-lexikon/231954/reichsgruendung-deutsches-reich |archive-date=26 October 2020 |access-date=2020-09-21 |website=bpb.de |language=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sturm |first=Reinhard |title=Vom Kaiserreich zur Republik 1918/19 – Weimarer Republik |url=https://m.bpb.de/geschichte/deutsche-geschichte/weimarer-republik/275834/1918-19-vom-kaiserreich-zur-republik |access-date=2020-09-21 |website=bpb.de |language=de}}&lt;/ref&gt;

دا سترواکي د ۱۸۱۷ کال جنوري په ۱۸ نېټه هغه مهال تاسیس شوه، چې د سوېلي جرمني ایالتونه، پرته له اتریش نه، د شمالي جرمني له تړون (کنفدراسیون) سره یوځای شول او د اپرېل په ۱۶ نېټه نوی اساسي قانون نافذ شو او د فدرالي دولت نوم یې د جرمني سترواکۍ ته بدل کړ او د اول وېلهېم، د پروشیا پاچا چې د هوهینزولرن له کورنۍ څخه و، د جرمني سترواک لقب یې معرفي کړ. برلین یې پلازمینه پاتې شو، او د پروشیا رئیس الوزا اوټو ون بسمارک د حکومت  مشر، یا لومړی وزیر شو. لکه چې دا پېښې رامنځ ته کېدې، د پروشیا تر مشرۍ لاندې د شمالي جرمني کنفدراسیون او د هغې د سویلي جرمني متحدین لکه باډن، باویریا، وورتمبورګ او هیس، لاهم د فرانس-پروشیا په جګړه کې ښکېل وو. &lt;ref&gt;Michael Kotulla: ''Deutsches Verfassungsrecht 1806–1918. Eine Dokumentensammlung nebst Einführungen. 1. Band: Gesamtdeutschland, Anhaltische Staaten und Baden.'' Springer, Berlin 2006, pp. 231, 246&lt;/ref&gt;

د جرمني سترواکي له ۲۵ دولتونو، چې هر یو یې خپله اشرفي کورنۍ درلوده، څلور سلطنتونو چې د اساسي قانون د تعدیل حق یې درلود، شپږ لویو دوچیانو (د ډوک قلمرونو)، پنځه دوچیانو (چې د ۱۸۷۶ کال څخه مخکې شپږ وو)، اوه شهزاده مېشته دولتونو، دری هانزایي آزاد ښارونو، او یوې شاهي سیمې، څخه را منځ ته شوې وه. پداسې حال کې چې پروشیا په د دې جوړښت له څلورو سلطنتونو څخه و، خو د سترواکۍ شاوخوا دوه پر دریمه نفوس او ساحه یې درلوده، او د پروشیا واکمني هم په اساسي پر بنسټ تاسیس شوې وه، نو له همدې امله د پروشیا پاچا د جرمني سترواک (Deutcher Kaiser) هم و. 

له ۱۸۵۰ کال نه وروسته، د جرمن دولتونه د ډبرو سکرو، اوسپنې (او وروسته فولادو)، کیمیاوي موادو او ریل پټلۍ کې په ځانګړي ځواک سره، په چټکۍ صنعتي شول. په ۱۸۷۱ کال کې جرمني ۴۱ میلیونه نفوس درلود. په ۱۹۱۳ کال کې، دا شمېر ۶۸ میلیونو ته لوړ شو. د ۱۸۱۵ کال د پراخه کلیوالي ټولګې د ایالتونه، په متحد جرمني کې په پراخه کچه ښاري شول. د شلمې پېړۍ له پیل راهیسې د جرمني د صنعتي کېدو بریالیتوب په دوه بڼو را څرګند شو، چې د جرمني فابریکې د دوی د بریتانوي او فرانسوي سیالانو په پرتله خورا لویې او عصرې وې. په طبيعي علومو، په تېره بيا په فزيک او کيميا کې د جرمني د سترواکۍ برلاسي داسې وه، چې د نوبل د ټولو جايزو يو پر دريمه برخه جرمني اختراع کوونکو او څېړونکو ته ورسېده. د جرمني سترواکۍ د خپلې ۴۷ کلن موجودیت په اوږدو کې، د اروپا صنعتي، ټیکنالوژیکي او ساینسي لوی هېواد شو او په ۱۹۱۳ کال کې، جرمني په اروپا کې ترټولو لوی اقتصاد او په نړۍ کې دریم لوی اقتصادي ځواک و. همدارنګه، جرمني هم یو لوی ابر ځواک شو، چې د اروپا تر ټولو اوږده د اورګاډي شبکه، د نړۍ تر ټولو پیاوړی پوځ، او د چټکې ودې صنعتي اډه یې را منځ ته کړه. د دې هېواد سمندري ځواک چې په ۱۸۱۷ کال کې خورا کوچنی پیل شو، په یوه لسیزه کې د برتانیا د شاهي سمندري ځواک څخه وروسته یې دویم ځای خپل کړ. په ۱۸۹۰ کال کې د دوهم وېلهليم لخوا د اوټو ون بسمارک له ګوښه کوولو وروسته ، سترواکي د نړیوال سیاست (''Weltpolitik'') په لور لاړه – چې دا یو جنګ غوښتونکی نوی مسیر و چې په په پایله کې یې د لومړۍ نړیوالې جګړې په بلېدو کې مرسته وکړه. &lt;ref&gt;J. H. Clapham, ''The Economic Development of France and Germany 1815–1914'' (1936)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;Germany article of Encyclopedia Britannia, Link : &lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gat2008&quot;&gt;{{cite book|author=Azar Gat|title=War in Human Civilization|url=https://books.google.com/books?id=S6gSDAAAQBAJ&amp;pg=PA517|year=2008|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-923663-3|page=517}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Alfred Vagts, &quot;Land and Sea Power in the Second German Reich.&quot; ''[[The Journal of Military History]]'' 3.4 (1939): 210+ {{JSTOR|3038611}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Paul Kennedy, ''The Rise and Fall of the Great Powers: Economic Change and Military Conflict from 1500 to 2000'' (1987)&lt;/ref&gt;

له ۱۸۱۷ کال څخه تر ۱۸۹۰ کال پورې، د اوټو وان بسمارک دوره د اول لومړي وزیر او تر ټولو اوږدې دورې په توګه په پیل کې د لیبرالیزم نسبې نښې درلودې، خو د وخت په تېرېدو سره ډېر محافظه کار شو. د نوموړي د دندې دروې پراخو اصلاحات او فرهنګي مبارزې ځانګړتیاوې درلودې. د بسمارک د صدارت په وروستیو کې او د هغه د پخوانیو شخصي مخالفتونو سربېره، جرمني په استعمار پالنه کې ښکېل شو. د افریقا په وېش کې یې د زیاتې پاتې خاورې ادعا کول چې لا تر هغه وخت په دې کچه ادعا شوې نه وه او په دې توانېد چې هغه وخت کې له انګلستان او فرانسې وروسته دریمه لویه مستعمېره سترواکي را منځ ته کړي. جرمني د یو استعماري دولت په توګه، ځینې وختونه د نورو اروپایي ځواکونو، په ځانګړې توګه د بریتانوي سترواکۍ له ګټو سره په ټکر کې راته. د خپل استعمار د پراختیا په اوږدو کې، د جرمني سترواکي د هریرو او نامیبیا د نسل وژنې مرتکب شوه.  &lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.welt.de/kultur/article168705897/Diese-deutschen-Woerter-kennt-man-noch-in-der-Suedsee.html|title=Diese deutschen Wörter kennt man noch in der Südsee|work=Die Welt|author=Matthias Heine|language=de|date=17 September 2012|access-date=18 April 2021|quote=Einst hatten die Deutschen das drittgrößte Kolonialreich&amp;nbsp;...}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Steinhauser|first=Gabriele|date=28 July 2017|title=Germany Confronts the Forgotten Story of Its Other Genocide|language=en-US|work=[[The Wall Street Journal]]|url=https://www.wsj.com/articles/germany-confronts-the-forgotten-story-of-its-other-genocide-1501255028|issn=0099-9660}}&lt;/ref&gt;

د دې ترڅنګ، د بسمارک جایناستو د دې توان نه درلود چې د خپل مخکیني پیچلی، بدلیدونکی او یو بل سره تړلی یوالی وساتي چې جرمني یې له ډیپلوماټیک پلوه له انزوا څخه ساتلی و. دې دورې د ډول ډول فکتورونو له ځانه سره درلودل چې د سترواک په پرېکړو اغېز کاوه، چې زیاتره د خلکو له لوري متضاد یا له توقع لرې ګڼل کېدل. د جرمني سترواکۍ په ۱۸۷۹ کال کې د اتریش- هنګري سره دوه اړخیز یوالی پیاوړې کړ، چې ورپسې په ۱۸۸۲ کال کې د ایټالیا سره د دری اړخیز یوالی لامل شو. همدارنګه، له عثماني سترواکۍ سره یې پیاوړې ډیپلوماتیکي اړیکې هم ساتلې. کله چې د ۱۹۱۴ کال ستر ناورین پیل شو، ایټالیا له یوالي څخه ووته او عثماني سترواکي په رسمي توګه د جرمني سره متحده شوه. 

په لومړۍ نړیواله جګړه کې د ۱۹۱۴ کال په مني کې د پاریس د چټک نیولو لپاره د جرمني پلانونه ناکام شول او په لوېدیځه جبهه کې جګړه له خنډونو سره مخ شوه. د متحدینو سمندري کلابندي د خوراکي توکو د سخت کمښت لامل شوه. خو شاهي جرمني په ختیځه جبهه کې بریالیتوب درلود؛ دوی د بریسټ-لیتوسک د تړون څخه وروسته ډېرې سیمې په ختیځ لور کې اشغال کړې. د ۱۹۱۷ کال په پیل کې د جرمني له لوري د اوبتلو پر مټ د نامحدوده سمندري جګړې اعلامیې، متحده ایالات جګړې ته را کش کړل. د ۱۸۱۷ کال. د ۱۹۱۸ کال د اکتوبر په میاشت کې د پسرلي له ناکامو خوځښتونو وروسته د جرمني پوځونه د شاتګ په حال کې وو، متحدین اتریش- هنګري او عثماني سترواکۍ سقوط وکړی و او بلغاریا تسلیم شوه. د ۱۹۱۸ کال د نومبر په انقلاب کې، دا سترواکۍ د خپلو پاچاهانو په ګوښه کولو سره ړنګه شوه، چې د جګړې وروسته فدرالي جمهوریت ته یې د ویجاړ شوي د حکومت په میراث پرېښود. د وارسای تړون له جګړې وروسته د ۱۳۲ میلیاردو سرو زرو سکو (چې په ۲۰۱۹ کال کې شاوخوا ۲۶۹ میلیارد ډالر یا ۲۴۰ میلیارده یورو کېږي، یا په ۱۹۲۱ کال کې شاوخوا ۳۲ میلیارد ډالر کېدل)، غرامت وټاکل شو او همدارنګه پوځ ۱۰۰۰۰۰ کسان ته محدود شو او جلب او جذب ته یې اجازه نه وه جازه نه وه، زغره وال وسایط، اوبتلونه، الوتکو ته او له شپږو څخه زیات جنګی بېړیو ته اجازه نه وه. په پایله کې اقتصادي ویجاړتیا، چې وروسته د ستر ناورین له امله لاپسې زیاته شوه، او همدارنګه د جرمن وګړو له لوري تجربه شوي سپکاوی او قهر د اډولف هټلر او نازیزم د ودې مخکښ لاملونه ګڼل کېږي. &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Blakemore |first=Erin |title=Germany's World War I Debt Was So Crushing It Took 92 Years to Pay Off |url=https://www.history.com/news/germany-world-war-i-debt-treaty-versailles |access-date=2019-11-17 |website=HISTORY |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Archives |first=The National |title=The National Archives Learning Curve {{!}} The Great War {{!}} Why was it hard to make peace? |url=https://www.nationalarchives.gov.uk/education/greatwar/g5/cs2/background.htm |access-date=2021-11-14 |website=www.nationalarchives.gov.uk |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How Did Hitler Happen? |url=https://www.nationalww2museum.org/war/articles/how-did-hitler-happen |access-date=2021-11-14 |website=The National WWII Museum {{!}} New Orleans |language=en}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>7f0uyv6krccfio2qhhhiwbzft41f0kk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د کارن خبرې اترې:EFTDKH</title>
    <ns>3</ns>
    <id>84816</id>
    <revision>
      <id>369922</id>
      <parentid>356351</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T18:20:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VIGNERON</username>
        <id>3926</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>VIGNERON پرته له دې چې يو مخ گرځونی پرېږدي له [[د کارن خبرې اترې:Arshia.Ramzi]] څخه [[د کارن خبرې اترې:EFTDKH]] ته مخ ولېږداوه: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Arshia.Ramzi|Arshia.Ramzi]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/EFTDKH|EFTDKH]]&quot;</comment>
      <origin>356351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="486" sha1="ntrnuybk9mmvs50dsrx3z1u91hqtpgw" xml:space="preserve">{{ښه راغلئ|realName=|name=Arshia.Ramzi}}

-- &lt;span style=&quot;font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt; '''[[کارن:Af420|&lt;font color=&quot;black&quot;&gt;'''Af420''']]''' &lt;/span&gt; &lt;sup&gt;&lt;font face=&quot;MCS Quds SU normal&quot; size=&quot;3&quot;&gt;'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|&lt;font color=&quot;#69 69 69&quot;&gt;'''اړیکه''']] '''&lt;/font&gt;&lt;/sup&gt; ۱۲:۲۷, ۱۶ اکتوبر ۲۰۲۵ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']])</text>
      <sha1>ntrnuybk9mmvs50dsrx3z1u91hqtpgw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د کارن خبرې اترې:VIGNERON</title>
    <ns>3</ns>
    <id>87797</id>
    <revision>
      <id>369923</id>
      <timestamp>2026-10-19T18:20:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ښه راغلاست پیغام ورکوونکی</username>
        <id>11444</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي</comment>
      <origin>369923</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="480" sha1="4vdt0mx4uoxyflof28ebq80fzzzqr1y" xml:space="preserve">{{ښه راغلئ|name=VIGNERON}}

-- &lt;span style=&quot;font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt; '''[[کارن:Af420|&lt;font color=&quot;black&quot;&gt;'''Af420''']]''' &lt;/span&gt; &lt;sup&gt;&lt;font face=&quot;MCS Quds SU normal&quot; size=&quot;3&quot;&gt;'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|&lt;font color=&quot;#69 69 69&quot;&gt;'''اړیکه''']] '''&lt;/font&gt;&lt;/sup&gt; ۱۹ اکتوبر ۲۰۲۶، گړۍ ۱۸:۲۰ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']])</text>
      <sha1>4vdt0mx4uoxyflof28ebq80fzzzqr1y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گلزار عالم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87798</id>
    <redirect title="ګلزار عالم" />
    <revision>
      <id>369933</id>
      <timestamp>2026-10-19T23:00:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>O.sediqi93</username>
        <id>16958</id>
      </contributor>
      <comment>O.sediqi93 د [[گلزار عالم]] مخ [[ګلزار عالم]] ته ولېږداوه: ناسم سرليک: د پښتو ژبې ( ګ) نه شتون د دې لا مل شوی چۍ ډېری پښتانه دا نوم پیدا نه کړې.</comment>
      <origin>369933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="6mlww7vinq65dg2oig8jeo0zi9gavkr" xml:space="preserve">#مخګرځ [[ګلزار عالم]]</text>
      <sha1>6mlww7vinq65dg2oig8jeo0zi9gavkr</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>