Wikipedia
quwiki
https://qu.wikipedia.org/wiki/Qhapaq_p%27anqa
MediaWiki 1.47.0-wmf.6
first-letter
Midya
Sapaq
Rimanakuy
Ruraq
Ruraq rimanakuy
Wikipidiya
Wikipidiya rimanakuy
Rikcha
Rikcha rimanakuy
MediaWiki
MediaWiki rimanakuy
Plantilla
Plantilla rimanakuy
Yanapa
Yanapa rimanakuy
Katiguriya
Katiguriya rimanakuy
TimedText
TimedText talk
Módulo
Módulo discusión
Evento
Evento discusión
Kawsay rikch'a
0
4092
690344
585573
2026-06-12T00:49:36Z
Emma vq
22038
Typo
690344
wikitext
text/x-wiki
'''Kawsay rikch'a''' nisqaqa ([[kastilla simi]]pi ''novela'', [[fransis simi]]pi ''roman'') [[munay qillqa]]sqa [[simi kapchiy]]pa huk rikch'aqninmi. Kawsay rikch'aqa [[willakuy]]manta aswan sunim. Willaqqa ''ñuqa'' icha ''pay'' kaspa, [[ñawpa pacha]]pi icha [[kunan pacha]]pim willaykun.
Kaypim huk kawsay rikch'akunamanta qillqakuna:
* [[Don Quijote]]
* [[Quyllur llaqtayuq wawamanta]]
[[Katiguriya:Kawsay rikch'a|!]]
[[Katiguriya:Simi kapchiy]]
knha5a4olgiom4vy6syxod2gyoffftq
Pulipya
0
8849
690340
690244
2026-06-11T14:55:11Z
Qhapaqkanki
27936
Qhapaqkanki sutiyuq ruraqqa p'anqatam astan [[Pulipia]]-manta [[Pulipya]]-man
690244
wikitext
text/x-wiki
{{Mamallaqta2
| suti = Pulipia
| waq sutikuna = Estado Plurinacional de Bolivia, <br>Wuliwya marka markayuq kamachiyniyuq llaqta
| rikchap uranpi wallqanqa = no
| color = <!-----kikinta rurakun----->
| wallqanqa = [[File:Coat of arms of Bolivia (2).svg|thumb|Coat of arms of Bolivia (2)]]
| qillqa wallqanqa = <!-----kikinta rurakun----->
| cadre unancha = no
| unancha = [[File:Flag of Bolivia (state).svg|thumb|State flag of Bolivia]]
| qillqa unancha = <!-----kikinta rurakun----->
| audio = <!-----kikinta rurakun----->
| rikcha = <!-----kikinta rurakun----->
| hatun-kaq rikcha = <!-----kikinta rurakun----->
| qillqa = <!-----kikinta rurakun----->
| Llaqta qayanqillqa = <!-----kikinta rurakun----->
| Llaqta taki =
| Mamallaqtapa raymin =
| Kamachina laya = <!-----kikinta rurakun----->
| Umalliq = <!-----kikinta rurakun----->
| Umalliq pacha =
| Umalliq ministru =
| Parlamento = <!-----kikinta rurakun----->
| Simikuna = [[Qhichwa simi]],<br>[[Aymara simi]]<br>[[Kastilla simi]]<br>Wak [[simi]]kuna
| Uma llaqta = <!-----kikinta rurakun----->
| wikidata =
| Suyukuna = <!-----kikinta rurakun----->
| Hatunnin llaqta = Santa Kurus
| pop =
| wata1 =
| alt mini = <!-----kikinta rurakun----->
| alt max = <!-----kikinta rurakun----->
| area = <!-----kikinta rurakun----->
| landarya =
| Yaku = <!-----kikinta rurakun----->
| pacha UTC = <!-----kikinta rurakun----->
|coords = {{cal coor|globe:Earth|region:{{{kodea}}}_type:city|display=inline}}
|notes area = {{{notes area|}}}
|name miscellaneous geo = {{{name miscellaneous geo|}}}
|various geo = {{{various geo|}}}
|name miscellaneous geo2 = {{{name miscellaneous geo2|}}}
|various geo2 = {{{various geo2|}}}
| name of date1 = Paqarisqan pacha
| name of date2 = Piruw-Qullasuyu Huñunakuy
| name of date3 = Pasiphiku Maqanakuy
| name of date4 =
| date1 = <!-----kikinta rurakun----->
| date2 = 1836-1839
| date3 = 1879-1884
| date4 =
| runap-sutin = <!-----kikinta rurakun----->
| pop_name = <!-----kikinta rurakun----->
| population = <!-----kikinta rurakun----->
| population notes = {{{population notes|}}}
| density = <!-----kikinta rurakun----->
| nom_pop division a =
| population division a =
| nom_pop division b =
| population division b =
| population division notes = {{{population division notes|}}}
| name various demography = {{{name various demography|}}}
| various demography = {{{various demography|}}}
| name various demography2 = {{{name various demography2|}}}
| various demography2 = {{{various demography2|}}}
| warmi-qhari = <!-----kikinta rurakun----->
| name miscellaneous = {{{name miscellaneous|}}}
| miscellaneous = {{{miscellaneous|}}}
| Sutichasqa RLR = <!-----kikinta rurakun----->
| RLR (RKK) = <!-----kikinta rurakun----->
| Sutichasqa RLR per cápita= <!-----kikinta rurakun----->
| RLR (RKK) per cápita = <!-----kikinta rurakun----->
| Llamkanaqkaq indisi = <!-----kikinta rurakun----->
| Inflasyun = <!-----kikinta rurakun----->
| RPI = <!-----kikinta rurakun----->
| Llaqtaqullqi = <!-----kikinta rurakun----->
| ISO tuyru = <!-----kikinta rurakun----->
| Internet tuyru = <!-----kikinta rurakun----->
| Karurimana tuyru = <!-----kikinta rurakun----->
| Kaypi wankurisqa = <!-----kikinta rurakun----->
| name divers2 = {{{name divers2|}}}
| divers2 = {{{divers2|}}}
| source1 = {{{source1|}}}
| source2 = {{{source2|}}}
| source3 = {{{source3|}}}
| source4 = {{{source4|}}}
}}
[[Rikcha:Bl-map.png|thumb|right|290px|Pulipia saywitu]]
'''Pulipia, Pulipya''' (Puliwya) icha '''Qullasuyu'''qa<ref>Mana Tawantinsuyumanta Qullasuyuñachu, Kay suyuqa kamakurqa chay Kiriwllu runakunaptin Kastilla icha Ipiyra runakunamanta kamachiyninkuta kutichimusqankumantataq.</ref> (Kastilla simipi: ''Bolivia'') [[Urin Awya Yala|Urin Apya Yala]]pi [[mama llaqta|llaqta]]m. Uma llaqtakunaqa [[Chuqichaka]], [[Chuqiyapu]] ima kachkanku. Llaqtap pirsiritinqa [[Rodrigo Paz Pereira|Rutriku Pasmi]] kachkan.
== Hallp'a saywacha ==
* '''[[:Katiguriya:Urqu (Buliwya)|Urqu]]kuna:''' [[Illampu]] ( 6.421 m) - [[Illimani]] (6.439 m) - [[Sahama]] (6.542 m) - [[Aqutanku]] - [[Anquhuma]] - [[Kapurata]] - [[Chakaltaya]] - [[Chawpi Urqu]] - [[Wayna P'utuqsi]] - [[P'utuqsi urqu]] - [[Huriqi]] - [[Likankawur]] - [[Mururata]] - [[Parinaquta]] - [[Pumirapi]] - [[Sapaliri]] - [[Tuqurpuri]] - [[Huriqi]] - [[Wayaqi]] - [[Lipis]] - [[Uturunku (nina urqu)|Uturunku]] - [[Sayrikapur]]
* '''[[:Katiguriya:Qucha (Buliwya)|Qucha]]kuna:''' [[Titiqaqa qucha]], [[Uru-Uru qucha]], [[Pukaqucha]], [[Q'umirqucha]], [[Yuraqqucha]], [[Puwpu qucha]], [[Chilata qucha]], [[Quwiphasa kachi qucha]], [[Uyuni kachi qucha]], [[Suárez qucha]] , [[Suchi qucha]], [[Kañapa qucha]], [[Asnaq qucha]]
* '''[[:Katiguriya:Mayu (Buliwya)|Mayu]]kuna:''' [[Amarumayu]], [[Chuqiyapu mayu]], [[Beni mayu]], [[Hatun Sach'amayu]], [[Huchusuma mayu]], [[Wapay mayu]], [[Mayutata]], [[Mamuriy mayu]], [[Pillku Mayu|Pillkumayu]], [[Kunturillu mayu]], [[Arqi mayu]]
* '''[[:Katiguriya:Wat'a (Buliwya)|Wat'a]]kuna:''' [[Titiqaqa wat'a]] - [[Challwawat'a]] - [[Chilliqa wat'a]] - [[Killawat'a]] - [[Pansa wat'a]] - [[Qhuchiwat'a]]
* '''[[Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:''' [[Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna|Puliwyapi amachasqa sallqa suyukuna - mamallaqta parkikuna risirwakunapas]]
== Llaqta pusay rak'iy ==
Wuliwya llaqtapiqa hisq'un [[:Katiguriya:Suyu (Puliwya)|suyu]]m, 112 [[:Katiguriya:Puruwinsiya (Puliwya)|ruwinchha]], 339 [[:Katiguriya:Munisipyu (Buliwya)|munisipyu]].
{| {{tablabonita}} style="width:35%;" border="3"
|-
|- style="background:#006400; color:white"
! '''Suyu'''
! '''km²'''
! '''Runakuna'''
! '''Runakuna/km²'''
! '''Uma llaqta'''
!rowspan=17|[[File:Bolivia departments.png|center|250px]]
|-
|[[Beni|Wini]]
|213.564
|362.521
|1,70
|[[Kimsantin llaqta]]
|-
|[[Chuqichaka suyu|Chuqichaka]]
|51.524
|531.522
|10,32
|[[Chuqichaka]]
|-
|[[Quchapampa suyu|Quchapampa]]
|55.631
|1.455.711
|26,17
|[[Quchapampa]]
|-
|[[Chuqiyapu suyu|Chuqiyapu]]
|133.985
|2.350.466
|18,04
|[[Chuqiyapu]]
|-
|[[Uru Uru suyu|Uru Uru]]
|53.588
|391.870
|7,31
|[[Uru Uru]]
|-
|[[Pando|Pando nisqa]]
|63.827
|52.525
|0,82
|[[Cobija]]
|-
|[[P'utuqsi suyu|P'utuqsi]]
|118.218
|709.013
|6,00
|[[P'utuqsi]]
|-
|[[Santa Krus suyu|Santa Kurus]]
|370.621
|2.029.471
|5,48
|[[Santa Krus llaqta|Santa Kurus]]
|-
|[[Tarija suyu|Tariha]]
|37.623
|391.226
|10,40
|[[Tarija|Tariha]]
|-
|llapan
|1.098.581
|8.274.325
|7,56
|.
|}
:* [[Lista:Pulitika rakiy (Buliwya)]]
== Kawpay ==
* Rimana huñunakuyninqa [[Buliwya Achka Nasyun Kamachi Quq Rimana Huñunakuy]]mi.
* [[Wuliwiyap Umalliqnin|Wuliwyap Umalliqnin]]
== Runakuna ==
2006 watapi Puliwya suyupi 9.627.269 runa kawsasqan (8,76 runa/km²).
=== Runa llaqtakuna ===
Puliwya suyupiqa achka [[runa llaqta]]m, [[indihina|inrihina]] ayllu llaqtam.
Tukuy Puliwya suyu runakunamanta 4.133.138 [[indihina|inrihina]] kanku (''ine.'' 2001), paykunaqa 36 qutupi llaqtachakunku. Suyupi tukuy 4.141.187 mana inrihina kawsan.
{{QQ|Buliwya suyupi runa llaqtakuna}}
{|
|- valign="top"
|
* [[Afroboliviano]]
* [[Araona]]
* [[Aymara runa|Aymara]]
* [[Ayoreo]]
* [[Baure runa|Baure]]
* [[Kanichana runa|Kanichana]]
* [[Caripuna]]
* [[Caviña]] icha [[Cavineño]]
* [[Kayuwawa runa|Kayuwawa]]
* [[Chácobo]]
* [[Chapacura]]
* [[Chiman]] icha [[Tsiman]]
* [[Chikitus runa|Chikitus]]
|
* [[Esse Ejja]] ([[Chama]])
* [[Guarasugwe]]
* [[Guarayo]]
* [[Itunama]]
* [[Joaquiniano]]
* [[Lecos]]
* [[Kallawaya]]
* [[Machineri]]
* [[Marupa]]
* [[Moré]]
* [[Mosetén]]
* [[Muwima]]
* [[Moxos runa|Moxos]]
|
* [[Nawa runa (Amarumayu)|Nawa]]
* [[Pacahuara]]
* [[Qhichwa runa|Qhichwa]]
* [[Sirionó]]
* [[Takana runa|Takana]]
* [[Toba runa|Toba]]
* [[Turumuna]]
* [[Uru runa|Uru Chipaya]], [[Uru runa|Uru Iruito]]
* [[Waraniyi runa|Waraniyi]]
* [[Weenhayek]]
* [[Yaminawa runa|Yaminawa]]
* [[Yuqui]]
* [[Yurakari runa|Yurakari]]
|}
==== Pachan runakuna ====
[[Rikcha:Salar_de_Uyuni,_Bolivia2.jpg|thumb|right|thumb|250px|[[Uyuni kachi qucha]]]]
[[Rikcha:Macheteros.JPG|thumb|right||250px]]
{| {{tablabonita}} style="width:40%;" border="3"
|'''Suyu'''
|'''Llapan'''
|'''Llaqta kiti'''
|'''Chakrapura kiti'''
|-
|[[Beni]]
|50.630
|23.174
|27.456
|-
|[[Chuqichaka suyu|Chuqichaka]]
|345.010
|114.889
|230.121
|-
|[[Quchapampa suyu|Quchapampa]]
|999.963
|446.960
|553.003
|-
|[[Chuqiyapu suyu|Chuqiyapu]]
|1.402.184
|709.445
|692.739
|-
|[[Uru Uru suyu|Uru Uru]]
|238.829
|106.269
|132.560
|-
|[[Pando]]
|6.039
|2.895
|3.144
|-
|[[P'utuqsi suyu|P'utuqsi]]
|572.592
|134.518
|438.074
|-
|[[Santa Krus suyu|Santa Kurus]]
|447.955
|276.559
|171.396
|-
|[[Tarija suyu|Tarija]]
|69.936
|42.633
|27.303
|-
|llapan
|4.133.138
|1.857.342
|2.275.796
|}
Uma runa llaqtakuna'''
* [[Qhichwa runa|Qhichwa]] (1.558.277)
* [[Aymara runa|Aymara]] (1.098.317)
* [[Chikitanu runa|Chikitanu]] (184.288)
* [[Waraniyi runa|Chiriwanu]] (133.393)
* [[Moxos runa|Moxos]] (76.073)
* [[Muwima]] (5.162)
* [[Warayu runa|Warayu]] (9.863)
* [[Chiman]] (4.528)
* [[Takana runa|Takana]] (3.056)
<small> Pukyu: Wigberto Rivero Pinto (2006)</small> [https://web.archive.org/web/20130117013359/http://www.amazonia.bo/pueblos.php?opcion=pueblos&codigo=5]
==== Halla runakuna ====
{| {{tablabonita}} style="width:40%;" border="3"
|'''Suyu'''
|'''Llapan'''
|'''Llaqta kiti'''
|'''Chakrapura kiti'''
|-
|[[Beni]]
|311.891
|225.978
|85.913
|-
|[[Chuqichaka suyu|Chuqichaka]]
|186.512
|103.237
|83.275
|-
|[[Quchapampa suyu|Quchapampa]]
|455.748
|409.449
|46.299
|-
|[[Chuqiyapu suyu|Chuqiyapu]]
|948.282
|842.701
|105.581
|-
|[[Uru Uru suyu|Uru Uru]]
|153.041
|129.841
|23.200
|-
|[[Pando]]
|46.486
|17.925
|28.561
|-
|[[P'utuqsi suyu|P'utuqsi]]
|136.421
|104.565
|31.856
|-
|[[Santa Krus suyu|Santa Kurus]]
|1.581.516
|1.269.089
|312.427
|-
|[[Tarija suyu|Tarija]]
|321.290
|205.103
|116.187
|-
|llapan
|4.141.187
|3.307.888
|833.299
|}
* ''<small>(Pukyu: [https://web.archive.org/web/20090619211505/http://www.ine.gov.bo/indice/visualizador.aspx?ah=PC20501.HTM www.ine.gov.bo, (2001)])</small>''
=== Rimaykuna ===
{{QQ|Buliwyapi rimaykuna}}
Puliwya suyupiqa kastilla, qhichwa, aymara, waraniyi simikunatam lliwmanta astawan rimanku.<ref>[http://obd.descentralizacion.gov.bo/departamental/fichas/ obd.descentralizacion.gov.bo / ''Observatorio Bolivia Democrático''] (kastilla simi)</ref>
{|{{tablabonita}} border="1" style="width:30%;" border="1"
|-bgcolor=#EFEFEF
! '''Simi'''
! '''Rimaqkuna'''
|-
|[[Qhichwa simi]]
|align="right" |2.281.198
|-
|[[Aymara simi]]
|align="right" |1.525.321
|-
|[[Waraniyi simi|Chiruwanu simi]]
|align="right" |62.575
|-
|Huk [[indihina|pachan]] simi
|align="right" |49.432
|-
|[[Kastilla simi]]
|align="right" |6.821.626
|-
|Hawa simi
|align="right" |250.754
|-
|Pachan similla
|align="right" |960.491
|-
|Kastilla simi pachan simipas
|align="right" |2.739.407
|-
|Kastilla simi hawa simipas
|align="right" |4.115.751
|-
|}
=== Iñiy ===
* [[Kristiyanu iñiy]]
* [[Tawantinsuyu iñiy]]
* hukkunapas
== Astawan hatun llaqtakuna ==
{| class="wikitable" border="0" style="background:#ffffff" align="top" class="sortable wikitable" font- size:95%
|+ style="background:#CC3300; color:white;" | Puliwya suyupi aswan hatun llaqtakuna<ref name="[http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&geo=-38&srt=1npn&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=1npn]"> {{cite web|url=http://world-gazetteer.com/|title=world-gazetteer|archiveurl=http://web.archive.org/web/20010309110056/http://world-gazetteer.com/|archivedate=2001-03-09}} </ref>
|-
! Llaqta
! Runakuna <br /> (2001)
! Runakuna <br /> (~ 2009)
! Llaqta
! Runakuna <br />(2001)
! Runakuna <br />(~ 2009)
|-
| [[Santa Krus llaqta|Santa Krus]]
| align=right | 1.113.582
| align=right | 1.614.618
| [[Wiyacha]]
| align=right | 29.108
| align=right | 35.968
|-
| [[Chuqiyapu]]
| align=right | 789.585
| align=right | 887.512
| [[Villazón]]
| align=right | 28.045
| align=right | 34.787
|-
| [[Altu llaqta]]
| align=right | 647.350
| align=right | 949.912
| [[Tikipaya]]
| align=right | 26.732
| align=right | 30.480
|-
| [[Quchapampa]]
| align=right | 516.683
| align=right | 616.943
| [[Kamiri]]
| align=right | 26.505
| align=right | 33.216
|-
| [[Uru Uru]]
| align=right | 201.230
| align=right | 232.114
| [[Panti llaqta]] (''Bermejo'')
| align=right | 26.059
| align=right | 32.992
|-
| [[Chuqichaka]]
| align=right | 193.876
| align=right | 295.455
| [[Tupisa]]
| align=right | 21.707
| align=right | 24.842
|-
| [[Tarija]]
| align=right | 135.783
| align=right | 204.423
| [[Kuwiha]]
| align=right | 20.820
| align=right | 43.813
|-
| [[P'utuqsi]]
| align=right | 132.966
| align=right | 164.600
| [[Llallawa]]
| align=right | 20.065
| align=right | 18.340
|-
| [[Sakawa]]
| align=right | 92.581
| align=right | 105.105
| [[San Inasyu]]
| align=right | 19.401
| align=right | 27.657
|-
| [[Montero (Buliwya)|Montero]]
| align=right | 78.294
| align=right | 100.911
| [[Warnes]]
| align=right | 17.872
| align=right | 26.888
|-
| [[Kimsantin llaqta]] (''Trinidad'')
| align=right | 75.987
| align=right | 94.348
| [[San Borja]]
| align=right | 16.891
| align=right | 23.664
|-
| [[Killaqullu]]
| align=right | 74.980
| align=right | 85.224
| [[Villamontes]]
| align=right | 16.113
| align=right | 23.732
|-
| [[Yakuywa]]
| align=right | 64.611
| align=right | 87.914
| [[Qutuqa]]
| align=right | 15.181
| align=right | 22.842
|-
| [[Riberalta]]
| align=right | 64.511
| align=right | 88.059
| [[Wanuni]]
| align=right | 15.106
| align=right | 17.172
|-
| [[Qullqapirwa]]
| align=right | 41.637
| align=right | 47.430
| [[Punata]]
| align=right | 14.742
| align=right | 17.336
|-
| [[Wayaramirin]]
| align=right | 33.095
| align=right | 37.612
| [[Yapakani]]
| align=right | 14.589
| align=right | 22.569
|-
|}
** [[Sinru qillqa: Llaqtakuna (Buliwya)]]
== Mama llaqta ==
Puliwyaqa 1825yuq watamantapacha chunka isqunniyuq [[hatun kamachi]] riqsin.
=== Akllanakuspa kamachinakuy 1982 watamanta ===
* [[Hernán Siles Zuazo]] (1982-1985)
* [[Víctor Paz Estenssoro]] (1985-1989)
* [[Jaime Paz Zamora]] (1989-1993)
* [[Gonzalo Sánchez de Lozada]] (1993-1997)
* [[Hugo Banzer|Hugo Banzer Suárez]] (1997-2001)
* [[Jorge Quiroga|Jorge Quiroga Ramírez]] (2001-2002)
* [[Gonzalo Sánchez de Lozada]] (2002-2003)
* [[Carlos Mesa]] (2003-2005)
* [[Eduardo Rodríguez Veltzé]] (2005-2006)
* [[Evo Morales]] (2006 - 2010)
Iskay waranqa pichqayuq watapi qhapaq intiraymi killapi [[Evo Morales]] [[Susyalismuman Rikch'arimuy]] partidumanta ''Movimiento al Socialismo (MAS)'' nisqa, huk ñiqin [[umalliq]] inrihina Puliwya suyumanta, Puliwya suyu runakunamanta 54 % akllanasqa karqan. Iskay waranqa suqtayuq watapi, qhulla puquy killa iskay chunka iskayniyuq p'unchawmantam Buliwyap umalliqnin kachkan.
=== Raki pusanakuna===
Suti (Kamaqkuna)
* [[Acción Democrática Nacionalista]] ADN ([[Hugo Banzer Suárez]])
* [[Izquierda Unida(Bolivia)|Izquierda Unida]] IU
* [[Susyalismuman Rikch'arimuy (Buliwya)|Susyalismuman Rikch'arimuy]] MAS ([[Evo Morales]])
* [[Movimiento Bolivia Libre]] MBL
* [[Movimiento de Izquierda Revolucionaria (Bolivia)|Movimiento de Izquierda Revolucionaria]] MIR ([[Jaime Paz Zamora]])
* [[Movimiento Nacionalista Revolucionario]] MNR ([[Víctor Paz Estenssoro]])
* [[Nueva Fuerza Republicana]] NFR ([[Manfred Reyes Villa]])
* [[Partido Socialista de Bolivia]] PS ([[Marcelo Quiroga Santa Cruz]])
*[[Poder Democrático Social]] PODEMOS ([[Jorge Quiroga Ramírez]])
* [[Movimiento Sin Miedo]] MSM ([[Juan Del Granado Cosio]])
* [[Falange Socialista Boliviana]] FSB ([[Oscar Unzaga de la Vega]])
[[Pachakuti Indihina Rikch'arimuy|Pachakuti inrihina Rikch'arimuy]] (''Movimiento Indígena Pachakuti (MIP)'') nisqaqa huk buliwyanu partiduman rikch'akuq [[indihina|inrihina]] tantanakuymi, 2000 watapi [[Felipe Quispe]]p kamarisqan.
=== Saywakuna ===
{| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 width=220px style="float:right; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5e text-align:left;clear:all; margin-left:10px; font-size:90%"
|colspan=4 style="background:#black; color:white;" align=center bgcolor="green"|'''Saywakuna'''
|-
|colspan=4 align=center|[[Rikcha:Bolivia rel93.jpg|center|220px]]
|-
! style="background:#e8e8e8;" | '''Mama llaqta'''
! style="background:#e8e8e8;" | '''Pacha'''
! style="background:#e8e8e8;" | '''Mayu / Qucha'''
! style="background:#e8e8e8;" | '''Llapan'''
|-
| style="background:#efefef;" |{{ARG}}
| style="background:#efefef;" align=center|471
| style="background:#efefef;" align=center|302
| style="background:#efefef;" align=center|773
|-
|{{BRA}}
|align=center|750
|align=center|2.673'''¹'''
|align=center|3.423
|-
| style="background:#efefef;" |{{CHL}}
| style="background:#efefef;" align=center|830
| style="background:#efefef;" align=center|20
| style="background:#efefef;" align=center|850
|-
| [[Rikcha:Flag of Paraguay.svg|20px]] [[Parawayi]]
|align=center|691
|align=center|50
|align=center|741
|-
| style="background:#efefef;" |{{PER}}
| style="background:#efefef;" align=center|513
| style="background:#efefef;" align=center|534'''²'''
| style="background:#efefef;" align=center|1.047
|-
|'''Pacha'''
|align=center|'''3.469'''
|align=center|
|align=center|
|-
| style="background:#efefef;" |'''Mayu / Qucha'''
| style="background:#efefef;" align=center|
| style="background:#efefef;" align=center|'''3.579'''
| style="background:#efefef;" align=center|
|-
|'''Llapan'''
|align=center|
|align=center|
|align=center|'''6.834'''
|-
|colspan=4 style="background:#e9e9e9;" align=left|<small>
'''1''' = 95 km [[qucha]]kuna<br />
'''2''' = 150 km [[Titiqaqa qucha]].</small>
|-
|}
</div>
== Musiku ==
* [[Qhuya]], [[allpa llamk'ay]], [[challway]], [[atukay]]
=== Karu puriy ===
Buliwya suyuqa ima munay rikukuyniyuq, imaymananiray kawsayniyuq, [[raymi]]kunayuq, [[taki]]kunayuq. Kay suyuqa hamuqkunapaq imaymana kawsaykunata kicharin. Kanqan: [[qaqa siqay]]kuna, mayupi [[wamp'u]]pi tuytuykuna, [[puriy]]kuna, [[pisqu]]kuna, [[sallqa kawsay qhaway]]kunapas, [[q'uñi]] [[unu]] [[wayt'ay]]kuna, ñawpa willakuykuna, [[wasichakuy]], ñawpa wasichakuyninkuna qhawaykunapis.
[[Santa Krus suyu]]pi tarikullantaq [[Noel Kempff Mercado mamallaqta parki]]. 2000 watapi [[UNESCO]] nisqa [[Tukuy runakunap qhapaq kaynin]] rimarirqan. Suqta llaqtaqa [[Santa Krus suyu]]pi [[tukuy runakunap qhapaq kaynin]] kan, ''[[Misiones jesuíticas de Bolivia]]'' nisqa. [[Chuqiyapu suyu]]pitaq [[Titiqaqa qucha]] [[Titiqaqa wat'a]] wan [[Killawat'a]] wan, hinaspa [[Tiwanaku]] kan. [[P'utuqsi suyu]]pitaq askha sumaq quchakuna [[kachi qucha]]kunapas ([[Uyuni kachi qucha]], [[Pukaqucha]], [[Q'umirqucha]], [[Yuraqqucha]], [[Uru-Uru qucha]]), hatun urqukuna ([[Aqutanku]], [[Likankawur]], [[Lipis]], [[Uturunku (nina urqu)|Uturunku]]) hinaspapis [[ch'in pacha]] tarikullantaq. [[Chuqichaka]] llaqtapitaq ima munay ñawpa wasikuna kan. [[Quchapampa suyu]]taq unay pacha mawk'a [[Inkallaqta]] llaqtayuq, askha sumaq quchakunapas.
Buliwya suyupi tarikuq kaqkuna:
{|
|- valign="top"
|
* [[Apulupampa sallqa pacha suyu]]
* [[Beni kawsay pacha risirwa]]
* [[Chuqiyapu]]
* [[Inka Wayq'u]]
* [[Hatun Chaku]]
* [[Qurani qucha]]
* [[Paqariy Inti]]
* ''[[Misiones jesuíticas de Bolivia]]''
|
* [[Madidi mamallaqta parki]]
* [[Rurrenabaque]] kit'i
* [[Sahama mamallaqta parki]]
* [[Samaypata pukara]]
* [[Tunari mamallaqta parki]]
* [[Tupisa]]
* [[Tariquía flora faunapas mama llaqta risirwa]]
* [[Wapumu qucha]]
|-
|}
<gallery>
Rikcha:Puerta y escalinata del templo Kalasasaya Tiwanaku Bolivia.jpg|[[Tiwanaku]]
Rikcha:Colorful_street_in_Copacabana_October2007.jpg|[[Qupaqhawana]], [[Titiqaqa qucha]]
Rikcha:Lago Titicaca 001.jpg|[[Titiqaqa qucha]]
Image:Siloli - Arbol de Piedra.jpg|Sach'a Rumi, [[Siluli ch'in pacha]]pi
Rikcha:Yungas03.jpg|[[Yunka suyu]], [[Buliwya]]
Rikcha:Palacio del Congreso Nacional La Paz Bolivia.jpg|'''[[Rimana huñunakuy|Rimana huñunakuypa wasin]]''', [[Chuqiyapu]] llaqtapi
Rikcha:Palacio de Justicia o de Gobierno Sucre (Bolivia).jpg| '''''[[Corte Suprema de Justicia|Palacio de la Corte Suprema de Justicia]]''''', [[Chuqichaka]] llaqtapi
Image:Ejecucion del Siku por indigenas de Bolivia.JPG|[[Siku]] takiqkuna, Buliwya
Image:Suri Sicuri Bolivia.jpg|[[Suri Sicuri]], ([[Chuqiyapu]])
Rikcha:Carnaval de Oruro dia I (61).JPG|[[Uru Uru pukllay]] llaqtapi (2007 watapi)
</gallery>
== Yachay tarpuy ==
=== Raymikuna ===
* [[Anata Andina]], [[Pujllay (raymi)|Pujllay]]
* [[Uru Uru pukllay]]
=== Tusuykuna ===
[[Caporales]], [[Diablada]], [[Cueca]], [[Llamerada]], [[Macheteros]], [[Morenada]], [[Saya (tusuy)|Saya]], [[Suri Sikuri]], [[Takirari]], [[Tobas]]
===Simi kapchiy===
'''[[Qillqaq]]kuna:'''
{|
|- valign="top"
|
* [[Nataniel Aguirre]]
* [[Oscar Alfaro]]
* [[Alcides Arguedas]]
* [[Alcira Cardona]]
* [[Oscar Cerruto]]
* [[Adolfo Costa Du Rels]]
* [[Antonio Díaz Villamil]]
* [[Ricardo Jaimes Freyre]]
* [[Jesús Lara]]
* [[Franz Tamayo]]
|
* [[Juan Claudio Lechín]]
* [[Asunta Limpias de Parada]]
* [[Carlos Medinaceli]]
* [[Jaime Mendoza]]
* [[Víctor Montoya]]
* [[Gabriel René Moreno]]
* [[María Josefa Mujia]]
* [[Fausto Reinaga]]
* [[Gustavo Navarro]]
* [[Gustavo Adolfo Otero]]
|
* [[Natalia Palacios]]
* [[Jaime Saenz]]
* [[Pedro Shimose]]
* [[Gastón Suárez]]
* [[Franz Tamayo]]
* [[Juan Wallparrimachi Mayta]]
* [[Adela Zamudio]]
* [[Pigro Duran]]
* [[Ricardo Jaimes Freyreentre]]
|}
=== Kapchiy ===
* [[Llimpiq]]kuna / [[Kapchqiq]]kuna: [[Melchor Pérez de Holguín]], [[Marina Núñez del Prado]]
=== Taki kapchiy ===
* [[Kusituy|Qutukuna]]: [[Pukaj Wayra]], [[Los Kjarkas]], [[Wara kusituy|Wara]], [[Khanata]], [[Paja Brava]], [[Savia Andina]], [[Ruphay]], [[Grupo Aymara]]
* [[Takiq]]kuna: [[Natividad Betty Veizaga Siles]], payqa [[Pukaj Wayra]] qutumanta (1977); [[Luzmila Carpio]], Emma Junaro
* [[Waqachina]]kuna: [[Siku]], [[Qina]], [[Tarka]], [[Pinkuyllu]], [[Charanku]]
=== Rikchakuna ===
<gallery>
Rikcha:Satellite image of Bolivia in June 2002.jpg|Buliwya (NASA, 2002)
Image:Mujer bailando Tinkuy, Bolivia.jpg|[[Tinku]]
Image:WLK-Sbg254.jpg|[[Suri Sicuri]], [[Salzburg]]opi, [[Austria]]pi 2007
Image:WLK-Sbg239.jpg|[[Suri Sicuri]], Salzburgopi, Austriapi 2007
Image:Entrada Virrey Arzobispo Morcillo.jpg|''Entrada del Virrey Arzobispo Morcillo en Potosí'', [[Melchor Pérez de Holguín]] (''Museo de América'', [[Madrid]])
Image:Miners at Work Potosi (pixinn.net).jpg|[[Qhuya]], [[P'utuqsi]]
Image:Boliviapop.svg|Puliwya suyup runa chuntun (waranqakunapi), <- qhari - warmi ->
Rikcha:Bolivia-demography.png|Puliwyapi runakuna, (1961-2003)
Rikcha:Quechuas de Tuichi.jpg|[[Qhichwa runa|Qhichwa]] rimaq [[Takana runa]]kuna [[Tuychi mayu]] patapi
</gallery>
== Yachachiy ==
* [[Yachay suntur]]kuna:
** [[Buliwyapi indihina yachay suntur|Puliwyapi inrihina yachay suntur]]kuna
*** [[Yachay Suntur Casimiro Huanca]] ([[qhichwa simi]]pi, [[Chimuri munisipyu|Chimuripi]])
*** [[Yachay Suntur Tupaq Katari]] ([[aymara simi]]pi, [[Warisata kantun|Warisatapi]])
*** [[Yachay Suntur Apiaguaki Tüpa]] ([[waraniyi simi]], [[Kuruyuki]]pi)
== Llaqta taki ==
* [[Buliwyap llaqta takin|Puliwyap llaqta takin]]
== Kaypipas qhaway ==
* [[Antikuna]]
* [[Qullaw]]
* [[Simón Bolívar]]
* [[Yunka suyu]]
== Pukyukuna ==
<references/>
== Hawa t'inkikuna ==
* [https://tanzgruppebolivia.wordpress.com/tag/bolivianische-tanze/ kawsaywan culturawan quechua runaqta] (kastilla simipi)
* [https://web.archive.org/web/20090320075009/http://www.ine.gov.bo/PDF/DIFD/DesarrolloMilenio.pdf Desarrollo del Milenio Nisqamanta Ruwaykuna, Desarrollo Human o Nisqaman Khusqachasqa] (Kastilla simipi, Qhichwa simipi, Aymara simipi, Guarani simipi)
* [https://web.archive.org/web/20070927152504/http://www.comunica.gov.bo/index.php?i=enlace&j=documentos/discursos/200506/09.06.05PosePresiQuechua.html Bolivia suyumanta Presidente Constitucional Eduardo Rodriguez Veltzé parlaynin, 9-VI-2005]
* [https://web.archive.org/web/20090405121627/http://www.aeci.int.bo/aeci_bolivia_quechua.htm Agencia Española de Cooperación Internacional (AECI) en Bolivia]
{{Punku p'anqa Buliwya}}
{{Puliwya}}
{{Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna}}
{{Buliwyapi runa llaqtakuna}}
{{Urin Awya Yalapi mama llaqtam}}
[[Katiguriya:Mama llaqta (Awya Yala)]]
[[Katiguriya:Buliwya|!]]
7wf978h91j7o8wavu8qwzpl2n4pwq1g
690342
690340
2026-06-11T14:55:56Z
Qhapaqkanki
27936
690342
wikitext
text/x-wiki
{{Mamallaqta2
| suti = Pulipia
| waq sutikuna = Estado Plurinacional de Bolivia, <br>Wuliwya marka markayuq kamachiyniyuq llaqta
| rikchap uranpi wallqanqa = no
| color = <!-----kikinta rurakun----->
| wallqanqa = [[File:Coat of arms of Bolivia (2).svg|thumb|Coat of arms of Bolivia (2)]]
| qillqa wallqanqa = <!-----kikinta rurakun----->
| cadre unancha = no
| unancha = [[File:Flag of Bolivia (state).svg|thumb|State flag of Bolivia]]
| qillqa unancha = <!-----kikinta rurakun----->
| audio = <!-----kikinta rurakun----->
| rikcha = <!-----kikinta rurakun----->
| hatun-kaq rikcha = <!-----kikinta rurakun----->
| qillqa = <!-----kikinta rurakun----->
| Llaqta qayanqillqa = <!-----kikinta rurakun----->
| Llaqta taki =
| Mamallaqtapa raymin =
| Kamachina laya = <!-----kikinta rurakun----->
| Umalliq = <!-----kikinta rurakun----->
| Umalliq pacha =
| Umalliq ministru =
| Parlamento = <!-----kikinta rurakun----->
| Simikuna = [[Qhichwa simi]],<br>[[Aymara simi]]<br>[[Kastilla simi]]<br>Wak [[simi]]kuna
| Uma llaqta = <!-----kikinta rurakun----->
| wikidata =
| Suyukuna = <!-----kikinta rurakun----->
| Hatunnin llaqta = Santa Kurus
| pop =
| wata1 =
| alt mini = <!-----kikinta rurakun----->
| alt max = <!-----kikinta rurakun----->
| area = <!-----kikinta rurakun----->
| landarya =
| Yaku = <!-----kikinta rurakun----->
| pacha UTC = <!-----kikinta rurakun----->
|coords = {{cal coor|globe:Earth|region:{{{kodea}}}_type:city|display=inline}}
|notes area = {{{notes area|}}}
|name miscellaneous geo = {{{name miscellaneous geo|}}}
|various geo = {{{various geo|}}}
|name miscellaneous geo2 = {{{name miscellaneous geo2|}}}
|various geo2 = {{{various geo2|}}}
| name of date1 = Paqarisqan pacha
| name of date2 = Piruw-Qullasuyu Huñunakuy
| name of date3 = Pasiphiku Maqanakuy
| name of date4 =
| date1 = <!-----kikinta rurakun----->
| date2 = 1836-1839
| date3 = 1879-1884
| date4 =
| runap-sutin = <!-----kikinta rurakun----->
| pop_name = <!-----kikinta rurakun----->
| population = <!-----kikinta rurakun----->
| population notes = {{{population notes|}}}
| density = <!-----kikinta rurakun----->
| nom_pop division a =
| population division a =
| nom_pop division b =
| population division b =
| population division notes = {{{population division notes|}}}
| name various demography = {{{name various demography|}}}
| various demography = {{{various demography|}}}
| name various demography2 = {{{name various demography2|}}}
| various demography2 = {{{various demography2|}}}
| warmi-qhari = <!-----kikinta rurakun----->
| name miscellaneous = {{{name miscellaneous|}}}
| miscellaneous = {{{miscellaneous|}}}
| Sutichasqa RLR = <!-----kikinta rurakun----->
| RLR (RKK) = <!-----kikinta rurakun----->
| Sutichasqa RLR per cápita= <!-----kikinta rurakun----->
| RLR (RKK) per cápita = <!-----kikinta rurakun----->
| Llamkanaqkaq indisi = <!-----kikinta rurakun----->
| Inflasyun = <!-----kikinta rurakun----->
| RPI = <!-----kikinta rurakun----->
| Llaqtaqullqi = <!-----kikinta rurakun----->
| ISO tuyru = <!-----kikinta rurakun----->
| Internet tuyru = <!-----kikinta rurakun----->
| Karurimana tuyru = <!-----kikinta rurakun----->
| Kaypi wankurisqa = <!-----kikinta rurakun----->
| name divers2 = {{{name divers2|}}}
| divers2 = {{{divers2|}}}
| source1 = {{{source1|}}}
| source2 = {{{source2|}}}
| source3 = {{{source3|}}}
| source4 = {{{source4|}}}
}}'''Pulipya''', '''Wuliwya''' icha '''Qullasuyu'''qa<ref>Mana Tawantinsuyumanta Qullasuyuñachu, Kay suyuqa kamakurqa chay Kiriwllu runakunaptin Kastilla icha Ipiyra runakunamanta kamachiyninkuta kutichimusqankumantataq.</ref> (Kastilla simipi: ''Bolivia'') [[Urin Awya Yala|Urin Apya Yala]]pi [[mama llaqta|llaqta]]m. Uma llaqtakunaqa [[Chuqichaka]], [[Chuqiyapu]] ima kachkanku. Llaqtap pirsiritinqa [[Rodrigo Paz Pereira|Rutriku Pasmi]] kachkan.
== Hallp'a saywacha ==
* '''[[:Katiguriya:Urqu (Buliwya)|Urqu]]kuna:''' [[Illampu]] ( 6.421 m) - [[Illimani]] (6.439 m) - [[Sahama]] (6.542 m) - [[Aqutanku]] - [[Anquhuma]] - [[Kapurata]] - [[Chakaltaya]] - [[Chawpi Urqu]] - [[Wayna P'utuqsi]] - [[P'utuqsi urqu]] - [[Huriqi]] - [[Likankawur]] - [[Mururata]] - [[Parinaquta]] - [[Pumirapi]] - [[Sapaliri]] - [[Tuqurpuri]] - [[Huriqi]] - [[Wayaqi]] - [[Lipis]] - [[Uturunku (nina urqu)|Uturunku]] - [[Sayrikapur]]
* '''[[:Katiguriya:Qucha (Buliwya)|Qucha]]kuna:''' [[Titiqaqa qucha]], [[Uru-Uru qucha]], [[Pukaqucha]], [[Q'umirqucha]], [[Yuraqqucha]], [[Puwpu qucha]], [[Chilata qucha]], [[Quwiphasa kachi qucha]], [[Uyuni kachi qucha]], [[Suárez qucha]] , [[Suchi qucha]], [[Kañapa qucha]], [[Asnaq qucha]]
* '''[[:Katiguriya:Mayu (Buliwya)|Mayu]]kuna:''' [[Amarumayu]], [[Chuqiyapu mayu]], [[Beni mayu]], [[Hatun Sach'amayu]], [[Huchusuma mayu]], [[Wapay mayu]], [[Mayutata]], [[Mamuriy mayu]], [[Pillku Mayu|Pillkumayu]], [[Kunturillu mayu]], [[Arqi mayu]]
* '''[[:Katiguriya:Wat'a (Buliwya)|Wat'a]]kuna:''' [[Titiqaqa wat'a]] - [[Challwawat'a]] - [[Chilliqa wat'a]] - [[Killawat'a]] - [[Pansa wat'a]] - [[Qhuchiwat'a]]
* '''[[Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:''' [[Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna|Puliwyapi amachasqa sallqa suyukuna - mamallaqta parkikuna risirwakunapas]]
== Llaqta pusay rak'iy ==
Wuliwya llaqtapiqa hisq'un [[:Katiguriya:Suyu (Puliwya)|suyu]]m, 112 [[:Katiguriya:Puruwinsiya (Puliwya)|ruwinchha]], 339 [[:Katiguriya:Munisipyu (Buliwya)|munisipyu]].
{| {{tablabonita}} style="width:35%;" border="3"
|-
|- style="background:#006400; color:white"
! '''Suyu'''
! '''km²'''
! '''Runakuna'''
! '''Runakuna/km²'''
! '''Uma llaqta'''
!rowspan=17|[[File:Bolivia departments.png|center|250px]]
|-
|[[Beni|Wini]]
|213.564
|362.521
|1,70
|[[Kimsantin llaqta]]
|-
|[[Chuqichaka suyu|Chuqichaka]]
|51.524
|531.522
|10,32
|[[Chuqichaka]]
|-
|[[Quchapampa suyu|Quchapampa]]
|55.631
|1.455.711
|26,17
|[[Quchapampa]]
|-
|[[Chuqiyapu suyu|Chuqiyapu]]
|133.985
|2.350.466
|18,04
|[[Chuqiyapu]]
|-
|[[Uru Uru suyu|Uru Uru]]
|53.588
|391.870
|7,31
|[[Uru Uru]]
|-
|[[Pando|Pando nisqa]]
|63.827
|52.525
|0,82
|[[Cobija]]
|-
|[[P'utuqsi suyu|P'utuqsi]]
|118.218
|709.013
|6,00
|[[P'utuqsi]]
|-
|[[Santa Krus suyu|Santa Kurus]]
|370.621
|2.029.471
|5,48
|[[Santa Krus llaqta|Santa Kurus]]
|-
|[[Tarija suyu|Tariha]]
|37.623
|391.226
|10,40
|[[Tarija|Tariha]]
|-
|llapan
|1.098.581
|8.274.325
|7,56
|.
|}
:* [[Lista:Pulitika rakiy (Buliwya)]]
== Kawpay ==
* Rimana huñunakuyninqa [[Buliwya Achka Nasyun Kamachi Quq Rimana Huñunakuy]]mi.
* [[Wuliwiyap Umalliqnin|Wuliwyap Umalliqnin]]
== Runakuna ==
2006 watapi Puliwya suyupi 9.627.269 runa kawsasqan (8,76 runa/km²).
=== Runa llaqtakuna ===
Puliwya suyupiqa achka [[runa llaqta]]m, [[indihina|inrihina]] ayllu llaqtam.
Tukuy Puliwya suyu runakunamanta 4.133.138 [[indihina|inrihina]] kanku (''ine.'' 2001), paykunaqa 36 qutupi llaqtachakunku. Suyupi tukuy 4.141.187 mana inrihina kawsan.
{{QQ|Buliwya suyupi runa llaqtakuna}}
{|
|- valign="top"
|
* [[Afroboliviano]]
* [[Araona]]
* [[Aymara runa|Aymara]]
* [[Ayoreo]]
* [[Baure runa|Baure]]
* [[Kanichana runa|Kanichana]]
* [[Caripuna]]
* [[Caviña]] icha [[Cavineño]]
* [[Kayuwawa runa|Kayuwawa]]
* [[Chácobo]]
* [[Chapacura]]
* [[Chiman]] icha [[Tsiman]]
* [[Chikitus runa|Chikitus]]
|
* [[Esse Ejja]] ([[Chama]])
* [[Guarasugwe]]
* [[Guarayo]]
* [[Itunama]]
* [[Joaquiniano]]
* [[Lecos]]
* [[Kallawaya]]
* [[Machineri]]
* [[Marupa]]
* [[Moré]]
* [[Mosetén]]
* [[Muwima]]
* [[Moxos runa|Moxos]]
|
* [[Nawa runa (Amarumayu)|Nawa]]
* [[Pacahuara]]
* [[Qhichwa runa|Qhichwa]]
* [[Sirionó]]
* [[Takana runa|Takana]]
* [[Toba runa|Toba]]
* [[Turumuna]]
* [[Uru runa|Uru Chipaya]], [[Uru runa|Uru Iruito]]
* [[Waraniyi runa|Waraniyi]]
* [[Weenhayek]]
* [[Yaminawa runa|Yaminawa]]
* [[Yuqui]]
* [[Yurakari runa|Yurakari]]
|}
==== Pachan runakuna ====
[[Rikcha:Salar_de_Uyuni,_Bolivia2.jpg|thumb|right|thumb|250px|[[Uyuni kachi qucha]]]]
[[Rikcha:Macheteros.JPG|thumb|right||250px]]
{| {{tablabonita}} style="width:40%;" border="3"
|'''Suyu'''
|'''Llapan'''
|'''Llaqta kiti'''
|'''Chakrapura kiti'''
|-
|[[Beni]]
|50.630
|23.174
|27.456
|-
|[[Chuqichaka suyu|Chuqichaka]]
|345.010
|114.889
|230.121
|-
|[[Quchapampa suyu|Quchapampa]]
|999.963
|446.960
|553.003
|-
|[[Chuqiyapu suyu|Chuqiyapu]]
|1.402.184
|709.445
|692.739
|-
|[[Uru Uru suyu|Uru Uru]]
|238.829
|106.269
|132.560
|-
|[[Pando]]
|6.039
|2.895
|3.144
|-
|[[P'utuqsi suyu|P'utuqsi]]
|572.592
|134.518
|438.074
|-
|[[Santa Krus suyu|Santa Kurus]]
|447.955
|276.559
|171.396
|-
|[[Tarija suyu|Tarija]]
|69.936
|42.633
|27.303
|-
|llapan
|4.133.138
|1.857.342
|2.275.796
|}
Uma runa llaqtakuna'''
* [[Qhichwa runa|Qhichwa]] (1.558.277)
* [[Aymara runa|Aymara]] (1.098.317)
* [[Chikitanu runa|Chikitanu]] (184.288)
* [[Waraniyi runa|Chiriwanu]] (133.393)
* [[Moxos runa|Moxos]] (76.073)
* [[Muwima]] (5.162)
* [[Warayu runa|Warayu]] (9.863)
* [[Chiman]] (4.528)
* [[Takana runa|Takana]] (3.056)
<small> Pukyu: Wigberto Rivero Pinto (2006)</small> [https://web.archive.org/web/20130117013359/http://www.amazonia.bo/pueblos.php?opcion=pueblos&codigo=5]
==== Halla runakuna ====
{| {{tablabonita}} style="width:40%;" border="3"
|'''Suyu'''
|'''Llapan'''
|'''Llaqta kiti'''
|'''Chakrapura kiti'''
|-
|[[Beni]]
|311.891
|225.978
|85.913
|-
|[[Chuqichaka suyu|Chuqichaka]]
|186.512
|103.237
|83.275
|-
|[[Quchapampa suyu|Quchapampa]]
|455.748
|409.449
|46.299
|-
|[[Chuqiyapu suyu|Chuqiyapu]]
|948.282
|842.701
|105.581
|-
|[[Uru Uru suyu|Uru Uru]]
|153.041
|129.841
|23.200
|-
|[[Pando]]
|46.486
|17.925
|28.561
|-
|[[P'utuqsi suyu|P'utuqsi]]
|136.421
|104.565
|31.856
|-
|[[Santa Krus suyu|Santa Kurus]]
|1.581.516
|1.269.089
|312.427
|-
|[[Tarija suyu|Tarija]]
|321.290
|205.103
|116.187
|-
|llapan
|4.141.187
|3.307.888
|833.299
|}
* ''<small>(Pukyu: [https://web.archive.org/web/20090619211505/http://www.ine.gov.bo/indice/visualizador.aspx?ah=PC20501.HTM www.ine.gov.bo, (2001)])</small>''
=== Rimaykuna ===
{{QQ|Buliwyapi rimaykuna}}
Puliwya suyupiqa kastilla, qhichwa, aymara, waraniyi simikunatam lliwmanta astawan rimanku.<ref>[http://obd.descentralizacion.gov.bo/departamental/fichas/ obd.descentralizacion.gov.bo / ''Observatorio Bolivia Democrático''] (kastilla simi)</ref>
{|{{tablabonita}} border="1" style="width:30%;" border="1"
|-bgcolor=#EFEFEF
! '''Simi'''
! '''Rimaqkuna'''
|-
|[[Qhichwa simi]]
|align="right" |2.281.198
|-
|[[Aymara simi]]
|align="right" |1.525.321
|-
|[[Waraniyi simi|Chiruwanu simi]]
|align="right" |62.575
|-
|Huk [[indihina|pachan]] simi
|align="right" |49.432
|-
|[[Kastilla simi]]
|align="right" |6.821.626
|-
|Hawa simi
|align="right" |250.754
|-
|Pachan similla
|align="right" |960.491
|-
|Kastilla simi pachan simipas
|align="right" |2.739.407
|-
|Kastilla simi hawa simipas
|align="right" |4.115.751
|-
|}
=== Iñiy ===
* [[Kristiyanu iñiy]]
* [[Tawantinsuyu iñiy]]
* hukkunapas
== Astawan hatun llaqtakuna ==
{| class="wikitable" border="0" style="background:#ffffff" align="top" class="sortable wikitable" font- size:95%
|+ style="background:#CC3300; color:white;" | Puliwya suyupi aswan hatun llaqtakuna<ref name="[http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&geo=-38&srt=1npn&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=1npn]"> {{cite web|url=http://world-gazetteer.com/|title=world-gazetteer|archiveurl=http://web.archive.org/web/20010309110056/http://world-gazetteer.com/|archivedate=2001-03-09}} </ref>
|-
! Llaqta
! Runakuna <br /> (2001)
! Runakuna <br /> (~ 2009)
! Llaqta
! Runakuna <br />(2001)
! Runakuna <br />(~ 2009)
|-
| [[Santa Krus llaqta|Santa Krus]]
| align=right | 1.113.582
| align=right | 1.614.618
| [[Wiyacha]]
| align=right | 29.108
| align=right | 35.968
|-
| [[Chuqiyapu]]
| align=right | 789.585
| align=right | 887.512
| [[Villazón]]
| align=right | 28.045
| align=right | 34.787
|-
| [[Altu llaqta]]
| align=right | 647.350
| align=right | 949.912
| [[Tikipaya]]
| align=right | 26.732
| align=right | 30.480
|-
| [[Quchapampa]]
| align=right | 516.683
| align=right | 616.943
| [[Kamiri]]
| align=right | 26.505
| align=right | 33.216
|-
| [[Uru Uru]]
| align=right | 201.230
| align=right | 232.114
| [[Panti llaqta]] (''Bermejo'')
| align=right | 26.059
| align=right | 32.992
|-
| [[Chuqichaka]]
| align=right | 193.876
| align=right | 295.455
| [[Tupisa]]
| align=right | 21.707
| align=right | 24.842
|-
| [[Tarija]]
| align=right | 135.783
| align=right | 204.423
| [[Kuwiha]]
| align=right | 20.820
| align=right | 43.813
|-
| [[P'utuqsi]]
| align=right | 132.966
| align=right | 164.600
| [[Llallawa]]
| align=right | 20.065
| align=right | 18.340
|-
| [[Sakawa]]
| align=right | 92.581
| align=right | 105.105
| [[San Inasyu]]
| align=right | 19.401
| align=right | 27.657
|-
| [[Montero (Buliwya)|Montero]]
| align=right | 78.294
| align=right | 100.911
| [[Warnes]]
| align=right | 17.872
| align=right | 26.888
|-
| [[Kimsantin llaqta]] (''Trinidad'')
| align=right | 75.987
| align=right | 94.348
| [[San Borja]]
| align=right | 16.891
| align=right | 23.664
|-
| [[Killaqullu]]
| align=right | 74.980
| align=right | 85.224
| [[Villamontes]]
| align=right | 16.113
| align=right | 23.732
|-
| [[Yakuywa]]
| align=right | 64.611
| align=right | 87.914
| [[Qutuqa]]
| align=right | 15.181
| align=right | 22.842
|-
| [[Riberalta]]
| align=right | 64.511
| align=right | 88.059
| [[Wanuni]]
| align=right | 15.106
| align=right | 17.172
|-
| [[Qullqapirwa]]
| align=right | 41.637
| align=right | 47.430
| [[Punata]]
| align=right | 14.742
| align=right | 17.336
|-
| [[Wayaramirin]]
| align=right | 33.095
| align=right | 37.612
| [[Yapakani]]
| align=right | 14.589
| align=right | 22.569
|-
|}
** [[Sinru qillqa: Llaqtakuna (Buliwya)]]
== Mama llaqta ==
Puliwyaqa 1825yuq watamantapacha chunka isqunniyuq [[hatun kamachi]] riqsin.
=== Akllanakuspa kamachinakuy 1982 watamanta ===
* [[Hernán Siles Zuazo]] (1982-1985)
* [[Víctor Paz Estenssoro]] (1985-1989)
* [[Jaime Paz Zamora]] (1989-1993)
* [[Gonzalo Sánchez de Lozada]] (1993-1997)
* [[Hugo Banzer|Hugo Banzer Suárez]] (1997-2001)
* [[Jorge Quiroga|Jorge Quiroga Ramírez]] (2001-2002)
* [[Gonzalo Sánchez de Lozada]] (2002-2003)
* [[Carlos Mesa]] (2003-2005)
* [[Eduardo Rodríguez Veltzé]] (2005-2006)
* [[Evo Morales]] (2006 - 2010)
Iskay waranqa pichqayuq watapi qhapaq intiraymi killapi [[Evo Morales]] [[Susyalismuman Rikch'arimuy]] partidumanta ''Movimiento al Socialismo (MAS)'' nisqa, huk ñiqin [[umalliq]] inrihina Puliwya suyumanta, Puliwya suyu runakunamanta 54 % akllanasqa karqan. Iskay waranqa suqtayuq watapi, qhulla puquy killa iskay chunka iskayniyuq p'unchawmantam Buliwyap umalliqnin kachkan.
=== Raki pusanakuna===
Suti (Kamaqkuna)
* [[Acción Democrática Nacionalista]] ADN ([[Hugo Banzer Suárez]])
* [[Izquierda Unida(Bolivia)|Izquierda Unida]] IU
* [[Susyalismuman Rikch'arimuy (Buliwya)|Susyalismuman Rikch'arimuy]] MAS ([[Evo Morales]])
* [[Movimiento Bolivia Libre]] MBL
* [[Movimiento de Izquierda Revolucionaria (Bolivia)|Movimiento de Izquierda Revolucionaria]] MIR ([[Jaime Paz Zamora]])
* [[Movimiento Nacionalista Revolucionario]] MNR ([[Víctor Paz Estenssoro]])
* [[Nueva Fuerza Republicana]] NFR ([[Manfred Reyes Villa]])
* [[Partido Socialista de Bolivia]] PS ([[Marcelo Quiroga Santa Cruz]])
*[[Poder Democrático Social]] PODEMOS ([[Jorge Quiroga Ramírez]])
* [[Movimiento Sin Miedo]] MSM ([[Juan Del Granado Cosio]])
* [[Falange Socialista Boliviana]] FSB ([[Oscar Unzaga de la Vega]])
[[Pachakuti Indihina Rikch'arimuy|Pachakuti inrihina Rikch'arimuy]] (''Movimiento Indígena Pachakuti (MIP)'') nisqaqa huk buliwyanu partiduman rikch'akuq [[indihina|inrihina]] tantanakuymi, 2000 watapi [[Felipe Quispe]]p kamarisqan.
=== Saywakuna ===
{| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 width=220px style="float:right; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5e text-align:left;clear:all; margin-left:10px; font-size:90%"
|colspan=4 style="background:#black; color:white;" align=center bgcolor="green"|'''Saywakuna'''
|-
|colspan=4 align=center|[[Rikcha:Bolivia rel93.jpg|center|220px]]
|-
! style="background:#e8e8e8;" | '''Mama llaqta'''
! style="background:#e8e8e8;" | '''Pacha'''
! style="background:#e8e8e8;" | '''Mayu / Qucha'''
! style="background:#e8e8e8;" | '''Llapan'''
|-
| style="background:#efefef;" |{{ARG}}
| style="background:#efefef;" align=center|471
| style="background:#efefef;" align=center|302
| style="background:#efefef;" align=center|773
|-
|{{BRA}}
|align=center|750
|align=center|2.673'''¹'''
|align=center|3.423
|-
| style="background:#efefef;" |{{CHL}}
| style="background:#efefef;" align=center|830
| style="background:#efefef;" align=center|20
| style="background:#efefef;" align=center|850
|-
| [[Rikcha:Flag of Paraguay.svg|20px]] [[Parawayi]]
|align=center|691
|align=center|50
|align=center|741
|-
| style="background:#efefef;" |{{PER}}
| style="background:#efefef;" align=center|513
| style="background:#efefef;" align=center|534'''²'''
| style="background:#efefef;" align=center|1.047
|-
|'''Pacha'''
|align=center|'''3.469'''
|align=center|
|align=center|
|-
| style="background:#efefef;" |'''Mayu / Qucha'''
| style="background:#efefef;" align=center|
| style="background:#efefef;" align=center|'''3.579'''
| style="background:#efefef;" align=center|
|-
|'''Llapan'''
|align=center|
|align=center|
|align=center|'''6.834'''
|-
|colspan=4 style="background:#e9e9e9;" align=left|<small>
'''1''' = 95 km [[qucha]]kuna<br />
'''2''' = 150 km [[Titiqaqa qucha]].</small>
|-
|}
</div>
== Musiku ==
* [[Qhuya]], [[allpa llamk'ay]], [[challway]], [[atukay]]
=== Karu puriy ===
Buliwya suyuqa ima munay rikukuyniyuq, imaymananiray kawsayniyuq, [[raymi]]kunayuq, [[taki]]kunayuq. Kay suyuqa hamuqkunapaq imaymana kawsaykunata kicharin. Kanqan: [[qaqa siqay]]kuna, mayupi [[wamp'u]]pi tuytuykuna, [[puriy]]kuna, [[pisqu]]kuna, [[sallqa kawsay qhaway]]kunapas, [[q'uñi]] [[unu]] [[wayt'ay]]kuna, ñawpa willakuykuna, [[wasichakuy]], ñawpa wasichakuyninkuna qhawaykunapis.
[[Santa Krus suyu]]pi tarikullantaq [[Noel Kempff Mercado mamallaqta parki]]. 2000 watapi [[UNESCO]] nisqa [[Tukuy runakunap qhapaq kaynin]] rimarirqan. Suqta llaqtaqa [[Santa Krus suyu]]pi [[tukuy runakunap qhapaq kaynin]] kan, ''[[Misiones jesuíticas de Bolivia]]'' nisqa. [[Chuqiyapu suyu]]pitaq [[Titiqaqa qucha]] [[Titiqaqa wat'a]] wan [[Killawat'a]] wan, hinaspa [[Tiwanaku]] kan. [[P'utuqsi suyu]]pitaq askha sumaq quchakuna [[kachi qucha]]kunapas ([[Uyuni kachi qucha]], [[Pukaqucha]], [[Q'umirqucha]], [[Yuraqqucha]], [[Uru-Uru qucha]]), hatun urqukuna ([[Aqutanku]], [[Likankawur]], [[Lipis]], [[Uturunku (nina urqu)|Uturunku]]) hinaspapis [[ch'in pacha]] tarikullantaq. [[Chuqichaka]] llaqtapitaq ima munay ñawpa wasikuna kan. [[Quchapampa suyu]]taq unay pacha mawk'a [[Inkallaqta]] llaqtayuq, askha sumaq quchakunapas.
Buliwya suyupi tarikuq kaqkuna:
{|
|- valign="top"
|
* [[Apulupampa sallqa pacha suyu]]
* [[Beni kawsay pacha risirwa]]
* [[Chuqiyapu]]
* [[Inka Wayq'u]]
* [[Hatun Chaku]]
* [[Qurani qucha]]
* [[Paqariy Inti]]
* ''[[Misiones jesuíticas de Bolivia]]''
|
* [[Madidi mamallaqta parki]]
* [[Rurrenabaque]] kit'i
* [[Sahama mamallaqta parki]]
* [[Samaypata pukara]]
* [[Tunari mamallaqta parki]]
* [[Tupisa]]
* [[Tariquía flora faunapas mama llaqta risirwa]]
* [[Wapumu qucha]]
|-
|}
<gallery>
Rikcha:Puerta y escalinata del templo Kalasasaya Tiwanaku Bolivia.jpg|[[Tiwanaku]]
Rikcha:Colorful_street_in_Copacabana_October2007.jpg|[[Qupaqhawana]], [[Titiqaqa qucha]]
Rikcha:Lago Titicaca 001.jpg|[[Titiqaqa qucha]]
Image:Siloli - Arbol de Piedra.jpg|Sach'a Rumi, [[Siluli ch'in pacha]]pi
Rikcha:Yungas03.jpg|[[Yunka suyu]], [[Buliwya]]
Rikcha:Palacio del Congreso Nacional La Paz Bolivia.jpg|'''[[Rimana huñunakuy|Rimana huñunakuypa wasin]]''', [[Chuqiyapu]] llaqtapi
Rikcha:Palacio de Justicia o de Gobierno Sucre (Bolivia).jpg| '''''[[Corte Suprema de Justicia|Palacio de la Corte Suprema de Justicia]]''''', [[Chuqichaka]] llaqtapi
Image:Ejecucion del Siku por indigenas de Bolivia.JPG|[[Siku]] takiqkuna, Buliwya
Image:Suri Sicuri Bolivia.jpg|[[Suri Sicuri]], ([[Chuqiyapu]])
Rikcha:Carnaval de Oruro dia I (61).JPG|[[Uru Uru pukllay]] llaqtapi (2007 watapi)
</gallery>
== Yachay tarpuy ==
=== Raymikuna ===
* [[Anata Andina]], [[Pujllay (raymi)|Pujllay]]
* [[Uru Uru pukllay]]
=== Tusuykuna ===
[[Caporales]], [[Diablada]], [[Cueca]], [[Llamerada]], [[Macheteros]], [[Morenada]], [[Saya (tusuy)|Saya]], [[Suri Sikuri]], [[Takirari]], [[Tobas]]
===Simi kapchiy===
'''[[Qillqaq]]kuna:'''
{|
|- valign="top"
|
* [[Nataniel Aguirre]]
* [[Oscar Alfaro]]
* [[Alcides Arguedas]]
* [[Alcira Cardona]]
* [[Oscar Cerruto]]
* [[Adolfo Costa Du Rels]]
* [[Antonio Díaz Villamil]]
* [[Ricardo Jaimes Freyre]]
* [[Jesús Lara]]
* [[Franz Tamayo]]
|
* [[Juan Claudio Lechín]]
* [[Asunta Limpias de Parada]]
* [[Carlos Medinaceli]]
* [[Jaime Mendoza]]
* [[Víctor Montoya]]
* [[Gabriel René Moreno]]
* [[María Josefa Mujia]]
* [[Fausto Reinaga]]
* [[Gustavo Navarro]]
* [[Gustavo Adolfo Otero]]
|
* [[Natalia Palacios]]
* [[Jaime Saenz]]
* [[Pedro Shimose]]
* [[Gastón Suárez]]
* [[Franz Tamayo]]
* [[Juan Wallparrimachi Mayta]]
* [[Adela Zamudio]]
* [[Pigro Duran]]
* [[Ricardo Jaimes Freyreentre]]
|}
=== Kapchiy ===
* [[Llimpiq]]kuna / [[Kapchqiq]]kuna: [[Melchor Pérez de Holguín]], [[Marina Núñez del Prado]]
=== Taki kapchiy ===
* [[Kusituy|Qutukuna]]: [[Pukaj Wayra]], [[Los Kjarkas]], [[Wara kusituy|Wara]], [[Khanata]], [[Paja Brava]], [[Savia Andina]], [[Ruphay]], [[Grupo Aymara]]
* [[Takiq]]kuna: [[Natividad Betty Veizaga Siles]], payqa [[Pukaj Wayra]] qutumanta (1977); [[Luzmila Carpio]], Emma Junaro
* [[Waqachina]]kuna: [[Siku]], [[Qina]], [[Tarka]], [[Pinkuyllu]], [[Charanku]]
=== Rikchakuna ===
<gallery>
Rikcha:Satellite image of Bolivia in June 2002.jpg|Buliwya (NASA, 2002)
Image:Mujer bailando Tinkuy, Bolivia.jpg|[[Tinku]]
Image:WLK-Sbg254.jpg|[[Suri Sicuri]], [[Salzburg]]opi, [[Austria]]pi 2007
Image:WLK-Sbg239.jpg|[[Suri Sicuri]], Salzburgopi, Austriapi 2007
Image:Entrada Virrey Arzobispo Morcillo.jpg|''Entrada del Virrey Arzobispo Morcillo en Potosí'', [[Melchor Pérez de Holguín]] (''Museo de América'', [[Madrid]])
Image:Miners at Work Potosi (pixinn.net).jpg|[[Qhuya]], [[P'utuqsi]]
Image:Boliviapop.svg|Puliwya suyup runa chuntun (waranqakunapi), <- qhari - warmi ->
Rikcha:Bolivia-demography.png|Puliwyapi runakuna, (1961-2003)
Rikcha:Quechuas de Tuichi.jpg|[[Qhichwa runa|Qhichwa]] rimaq [[Takana runa]]kuna [[Tuychi mayu]] patapi
</gallery>
== Yachachiy ==
* [[Yachay suntur]]kuna:
** [[Buliwyapi indihina yachay suntur|Puliwyapi inrihina yachay suntur]]kuna
*** [[Yachay Suntur Casimiro Huanca]] ([[qhichwa simi]]pi, [[Chimuri munisipyu|Chimuripi]])
*** [[Yachay Suntur Tupaq Katari]] ([[aymara simi]]pi, [[Warisata kantun|Warisatapi]])
*** [[Yachay Suntur Apiaguaki Tüpa]] ([[waraniyi simi]], [[Kuruyuki]]pi)
== Llaqta taki ==
* [[Buliwyap llaqta takin|Puliwyap llaqta takin]]
== Kaypipas qhaway ==
* [[Antikuna]]
* [[Qullaw]]
* [[Simón Bolívar]]
* [[Yunka suyu]]
== Pukyukuna ==
<references/>
== Hawa t'inkikuna ==
* [https://tanzgruppebolivia.wordpress.com/tag/bolivianische-tanze/ kawsaywan culturawan quechua runaqta] (kastilla simipi)
* [https://web.archive.org/web/20090320075009/http://www.ine.gov.bo/PDF/DIFD/DesarrolloMilenio.pdf Desarrollo del Milenio Nisqamanta Ruwaykuna, Desarrollo Human o Nisqaman Khusqachasqa] (Kastilla simipi, Qhichwa simipi, Aymara simipi, Guarani simipi)
* [https://web.archive.org/web/20070927152504/http://www.comunica.gov.bo/index.php?i=enlace&j=documentos/discursos/200506/09.06.05PosePresiQuechua.html Bolivia suyumanta Presidente Constitucional Eduardo Rodriguez Veltzé parlaynin, 9-VI-2005]
* [https://web.archive.org/web/20090405121627/http://www.aeci.int.bo/aeci_bolivia_quechua.htm Agencia Española de Cooperación Internacional (AECI) en Bolivia]
{{Punku p'anqa Buliwya}}
{{Puliwya}}
{{Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna}}
{{Buliwyapi runa llaqtakuna}}
{{Urin Awya Yalapi mama llaqtam}}
[[Katiguriya:Mama llaqta (Awya Yala)]]
[[Katiguriya:Buliwya|!]]
0e4rxjn8rfukvdgzvfxy2d0pihmmeoy
Sinru qillqa: Llaqtakuna (Piruw)
0
10866
690347
624923
2026-06-12T01:02:55Z
Emma vq
22038
/* */ Grammar fix
690347
wikitext
text/x-wiki
Kay p'anqapiqa [[Piruw]]pi [[hatun llaqta]]kunata rikunki.
{| {{prettytable}}
|-----
|colspan="6" align="center" bgcolor="#FFA500" | '''Llaqtakuna Piruwpi'''
|-----
|rowspan="2" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Rang''' || rowspan="2" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Llaqta''' || colspan="3" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Runakuna''' || rowspan="2" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Suyu'''
|-----
|align="center" bgcolor="#98FB98" | '''... 1981''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''... 1993''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''... 2005'''
|-----
|align=right | 1. || [[Lima]] || align=right | 3.573.227 || align=right | 5.363.270 || align=right | 6.867.951 || [[Lima suyu]]
|-----
|align=right | 2. || [[Ariqipa]] || align=right | 446.942 || align=right | 619.156 || align=right | 844.000 || [[Ariqipa suyu]]
|-----
|align=right | 3. || [[Qallaw]] || align=right | 454.313 || align=right | 639.729 || align=right | 824.329 || [[Qallaw hatun kamachiy wamani]]
|-----
|align=right | 4. || [[Truhillu]] || align=right | 354.301 || align=right | 509.312 || align=right | 750.004 || [[Qispi kay suyu]]
|-----
|align=right | 5. || [[Chiklayu]] || align=right | 279.527 || align=right | 411.536 || align=right | 582.597 || [[Lampalliqi suyu]]
|-----
|align=right | 6. || [[Ikitus]] || align=right | 178.738 || align=right | 274.759 || align=right | 439.114 || [[Luritu suyu]]
|-----
|align=right | 7. || [[Wankayu]] || align=right | 164.954 || align=right | 258.209 || align=right | 380.098 || [[Hunin suyu]]
|-----
|align=right | 8. || [[Piwra]] || align=right | 207.934 || align=right | 277.964 || align=right | 326.592 || [[Piwra suyu]]
|-----
|align=right | 9. || [[Chimputi|Chimphuti]] || align=right | 223.341 || align=right | 268.979 || align=right | 320.119 || [[Anqash suyu]]
|-----
|align=right | 10. || [[Qusqu]] || align=right | 184.550 || align=right | 255.568 || align=right | 313.210 || [[Qusqu suyu]]
|-----
|align=right | 11. || [[Taqna]]/ Takana || align=right | 98.532 || align=right | 174.336 || align=right | 280.996 || [[Taqna suyu]]
|-----
|align=right | 12. || [[Huliyaka]] || align=right | 87.651 || align=right | 142.576 || align=right | 247.949 || [[Punu suyu]]
|-----
|align=right | 13. || [[Ika]] || align=right | 114.786 || align=right | 161.406 || align=right | 247.687 || [[Ika suyu]]
|-----
|align=right | 14. || [[Pukallpa]] || align=right | 89.604 || align=right | 172.286 || align=right | 204.772 || [[Ukayali suyu]]
|-----
|align=right | 15. || [[Sullana]] || align=right | 112.770 || align=right | 147.361 || align=right | 162.493 || [[Piwra suyu]]
|-----
|align=right | 16. || [[Carabayllo]] || align=right | k.A. || align=right | 106.543 || align=right | 156.369 || [[Lima llaqta suyu]]
|-----
|align=right | 17. || [[Chincha Alta]] || align=right | 75.685 || align=right | 110.016 || align=right | 154.561 || [[Ika suyu]]
|-----
|align=right | 18. || [[Wanuku]] || align=right | 61.812 || align=right | 118.814 || align=right | 148.466 || [[Wanuku suyu]]
|-----
|align=right | 19. || Ayakuchu/ [[Wamanqa]] || align=right | 69.553 || align=right | 105.918 || align=right | 140.510 || [[Ayakuchu suyu]]
|-----
|align=right | 20. || [[Kashamarka]] || align=right | 65.000 || align=right | 92.447 || align=right | 132.622 || [[Kashamarka suyu]]
|-----
|align=right | 21. || [[Lurigancho]] || align=right | 65.139 || align=right | 100.240 || align=right | 132.498 || [[Lima llaqta suyu]]
|-----
|align=right | 22. || [[Tarapoto]] || align=right | 34.979 || align=right | 77.783 || align=right | 124.638 || [[San Martin suyu]]
|-----
|align=right | 23. || [[Punu]] || align=right | 67.397 || align=right | 91.877 || align=right | 116.951 || [[Punu suyu]]
|-----
|align=right | 24. || [[Tunpis]] || align=right | 47.936 || align=right | 74.085 || align=right | 109.599 || [[Tumpis suyu]]
|-----
|align=right | 25. || [[Talara]] || align=right | 57.015 || align=right | 82.228 || align=right | 100.105 || [[Piwra suyu]]
|-----
|align=right | 26. || [[Waras]] || align=right | 44.814 || align=right | 66.888 || align=right | 87.233 || [[Anqash suyu]]
|-----
|align=right | 27. || [[Pasqu urqu]] || align=right | 66.373 || align=right | 62.749 || align=right | 79.183 || [[Pasqu suyu]]
|-----
|align=right | 28. || [[Chulucanas]] || align=right | 34.977 || align=right | 52.089 || align=right | 69.145 || [[Piwra suyu]]
|-----
|align=right | 29. || [[Huaral]] || align=right | 34.235 || align=right | 54.199 || align=right | 68.606 || [[Lima suyu]]
|-----
|align=right | 30. || [[Pisqu (llaqta)|Pisqu]] || align=right | 55.604 || align=right | 51.639 || align=right | 62.148 || [[Ika suyu]]
|-----
|align=right | 31. || [[Catacaos]] || align=right | 30.927 || align=right | 52.785 || align=right | 57.903 || [[Piwra suyu]]
|-----
|align=right | 32. || [[Paita]] || align=right | 18.749 || align=right | 42.491 || align=right | 56.404 || [[Piwra suyu]]
|-----
|align=right | 33. || [[Awankay]] || align=right | 19.863 || align=right | 46.997 || align=right | 55.299 || [[Apurimaq suyu]]
|-----
|align=right | 34. || [[Muqiwa]] || align=right | 22.224 || align=right | 38.837 || align=right | 54.703 || [[Muqiwa Suyu]]
|-----
|align=right | 35. || [[Wachu llaqta|Wachu]] || align=right | 43.398 || align=right | 49.271 || align=right | 53.852 || [[Lima suyu]]
|-----
|align=right | 36. || [[Ilu]] || align=right | 32.011 || align=right | 43.947 || align=right | 53.717 || [[Muqiwa suyu]]
|-----
|align=right | 37. || [[Tinku Mariya]] || align=right | 25.030 || align=right | 43.152 || align=right | 53.416 || [[Wanuku suyu]]
|-----
|align=right | 38. || [[Lurín]] || align=right | k.A. || align=right | 34.268 || align=right | 53.309 || [[Lima llaqta suyu]]
|-----
|align=right | 39. || [[Jaén (Piruw)|Jaén]] || align=right | 24.356 || align=right | 46.477 || align=right | 52.730 || [[Kashamarka suyu]]
|-----
|align=right | 40. || [[Tarma]] || align=right | 34.369 || align=right | 45.056 || align=right | 51.581 || [[Hunin suyu]]
|-----
|align=right | 41. || [[Barranca]] || align=right | 21.312 || align=right | 40.352 || align=right | 51.078 || [[Lima suyu]]
|}
{{Piruw}}
[[Katiguriya:Llaqta (Piruw)| ]]
[[Katiguriya:Sinru qillqa: Llaqta (Mama llaqta)|Piruw]]
1ovl2n6tjhtx03jqrqxwr1gcjvteui5
Kuwika
0
28960
690337
619442
2026-06-11T14:53:39Z
Qhapaqkanki
27936
Qhapaqkanki sutiyuq ruraqqa p'anqatam astan [[Cueca]]-manta [[Kuwika]]-man
619442
wikitext
text/x-wiki
[[Image:Zamacueca-Chile.jpg|thumb|220px|''La Zamacueca'' [[Manuel Antonio Caro]].]]
[[Image:Het dansen der Cueca-p1906-160-2.jpg|thumb|220px|Cueca [[1906]]]]
[[Image:Pareja baila cueca en ex-casino Ross, Pichilemu.jpg|thumb|220px|Cueca ([[Pichilemu]])]]
'''Cueca''' ([[kastilla simi]]pi: ''Cueca'') nisqaqa [[Arhintina]]pi, [[Buliwya]]pi, [[Chili]]pi, [[Piruw]]pipas, huk [[tusuy]]mi.
== Kaypipas qhaway ==
* [[Tusuy]]
== Hawa t'inkikuna ==
[[Katiguriya:Tusuy]]
[[Katiguriya:Tusuy (Arhintina)]]
[[Katiguriya:Tusuy (Buliwya)]]
[[Katiguriya:Tusuy (Chili)]]
[[Katiguriya:Tusuy (Piruw)]]
m2fql7i8jn6j5chfr67wqentrht4yyj
690339
690337
2026-06-11T14:54:45Z
Qhapaqkanki
27936
690339
wikitext
text/x-wiki
[[Image:Zamacueca-Chile.jpg|thumb|220px|''La Zamacueca'' [[Manuel Antonio Caro]].]]
[[Image:Het dansen der Cueca-p1906-160-2.jpg|thumb|220px|Cueca [[1906]]]]
[[Image:Pareja baila cueca en ex-casino Ross, Pichilemu.jpg|thumb|220px|Cueca ([[Pichilemu]])]]
'''Kuwika'''qa ([[Kastilla simi]]pi: ''Cueca'') [[Arhintina]]pi, [[Buliwya|Pulipya]]pi, [[Chili]]pi, [[Piruw]]pipas, huk [[tusuy]]mi.
== Kaypipas qhaway ==
* [[Tusuy]]
== Hawa t'inkikuna ==
[[Katiguriya:Tusuy]]
[[Katiguriya:Tusuy (Arhintina)]]
[[Katiguriya:Tusuy (Buliwya)]]
[[Katiguriya:Tusuy (Chili)]]
[[Katiguriya:Tusuy (Piruw)]]
mehldrrl4zp1dk6xvaopmvk5sfo6pc7
690343
690339
2026-06-11T14:57:19Z
Qhapaqkanki
27936
690343
wikitext
text/x-wiki
[[Image:Zamacueca-Chile.jpg|thumb|220px|''La Zamacueca'' [[Manuel Antonio Caro]].]]
[[Image:Het dansen der Cueca-p1906-160-2.jpg|thumb|220px|Cueca [[1906]]]]
[[Image:Pareja baila cueca en ex-casino Ross, Pichilemu.jpg|thumb|220px|Cueca ([[Pichilemu]])]]
'''Kuwika'''qa ([[Kastilla simi]]pi: ''Cueca'') [[Arhintina]]pi, [[Buliwya|Pulipya]]pi, [[Chili]]pi, [[Piruw|Piruwpi]] ima huk [[tusuy|tusunam]].
== Kaypipas qhaway ==
* [[Tusuy]]
== Hawa t'inkikuna ==
[[Katiguriya:Tusuy]]
[[Katiguriya:Tusuy (Arhintina)]]
[[Katiguriya:Tusuy (Buliwya)]]
[[Katiguriya:Tusuy (Chili)]]
[[Katiguriya:Tusuy (Piruw)]]
nlh9ux1gg19rp5efycywshqrgrbjyc8
Eloy Campos
0
57632
690345
672087
2026-06-12T00:56:22Z
Emma vq
22038
Typo
690345
wikitext
text/x-wiki
{{biografia}}
'''Ángel Eloy Campos Cleque'''sutiyuq runaqa, (* {{Pun|31|5|1942}} paqarisqa [[Ika]] llaqtapi, - ) huk {{PER}} mama llaqtayuq [[piluta hayt'ay|piluta hayt'aq]] karqan.
=== Mama llaqtapura participasyunkuna ===
{|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;"
|- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;"
!width="190"|Evento
!width="100"|Mama Llaqta
!width="110"|Risultadu
|-align=center
|[[Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa 1970]]
|[[Mishiku]]
|Cuartos de final
|}
== Klubkuna ==
{|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;"
|- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;"
!width="190"|Klub
!width="170"|Mama llaqta
!width="120"|Wata
|-align=center
|[[Sporting Cristal]]
|[[Piruw]]
|[[1960]] - [[1975]]
|-align=center
|[[Deportivo Junín]]
|[[Piruw]]
|[[1976]]
|-align=center
|[[Cienciano]]
|[[Piruw]]
|[[1977]]
|}
== Suñaykuna ==
=== Mamallaqta Kampiunatukuna ===
{|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;"
|- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;"
!width="240"|Suñay
!width="160"|Klub
!width="100"|Mama llaqta
!width="95"|Wata
|-align=center
|[[Piruw Huk Divisyun]]
|[[?]]
|[[Piruw]]
|[[?]]
|}
=== Mamallaqtapura kupakuna ===
{|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;"
|- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;"
!width="240"|Suñay
!width="160"|Ikipu
!width="100"|Mama llaqta
!width="95"|Wata
|-align=center
|}
=== Pirsunal Suñaykuna ===
{|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;"
|- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;"
!width="280"|Suñay
!width="130"|Wata
|}
== Willay pukyukuna ==
{{Listaref}}
== Kaypipas qhaway ==
* [[Alberto del Solar]]
* [[Anselmo Ruiz]]
* [[Roberto Elías]]
==Hawa t'inkikuna==
{{commonscat}}
* [http://peru.com/futbol/seleccion/historia/futbolistas/ecampos.asp Kawsay qillqa Pedro Gonzalez]
{{Piluta hayt'aq (Piruw mamallaqta quchu / Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa 1970)}}
{{DEFAULTSORT:Campos Eloy}}
[[Katiguriya:Qhari]]
[[Katiguriya:Ika llaqtapi paqarisqa]]
[[Katiguriya:Paqarisqa 1942]]
[[Katiguriya:Piluta hayt'aq (Piruw)]]
[[Katiguriya:Piluta hayt'aq (Sporting Cristal)]]
[[Katiguriya:Piluta hayt'aq (Deportivo Junín)]]
[[Katiguriya:Piluta hayt'aq (Cienciano)]]
k47si4mi5r412g82lyhjeqefm5ybqqg
Caen
0
58765
690346
639091
2026-06-12T01:00:15Z
Emma vq
22038
Reims->Caen
690346
wikitext
text/x-wiki
[[Rikcha:Blason ville fr Caen (Calvados)2.svg|right|200px| Caen]]
[[Rikcha:Caen France (28).JPG|right|thumb|250px|]]
'''Caen''' llaqtaqa [[Ransiya]] mama llaqtapi huk [[Basse-Normandie]] [[hatun llaqta]]m.
== Wiñay kawsay ==
== Waki ==
Caenpiqa 108 461 runakunam kawsachkanku (2006).
== Kurakanaka ==
* Joël Bruneau (2014-2020).
== Kaypipas qhaway ==
* [[Huwan Bawtista La Sallemanta]]
* [[Alsace]]
== Hawa t'inkikuna ==
{{commonscat}}
[[Katiguriya:Llaqta (Iwrupa)]]
[[Katiguriya:Llaqta (Ransiya)]]
abdmotbpznowucqngvl7wazbep3sig7
Armando Loaiza
0
60760
690348
645073
2026-06-12T01:06:37Z
Emma vq
22038
/* */ Typo
690348
wikitext
text/x-wiki
{{biografia}}
'''Armando Loayza''' sutiyuq runaqa {{Pun|8|12|1943}} paqarisqa [[Chuqiyapu]] (''La Paz'') llaqtapi, [[Wuliwiya]] suyupi.
oqzuoqwr1lw902x1xrsw8jwqhgldzhd
Cueca
0
64886
690338
2026-06-11T14:53:40Z
Qhapaqkanki
27936
Qhapaqkanki sutiyuq ruraqqa p'anqatam astan [[Cueca]]-manta [[Kuwika]]-man
690338
wikitext
text/x-wiki
#PUSAPUNA [[Kuwika]]
cskw0x38uxgmuonev2wqstnlr799box
Pulipia
0
64887
690341
2026-06-11T14:55:12Z
Qhapaqkanki
27936
Qhapaqkanki sutiyuq ruraqqa p'anqatam astan [[Pulipia]]-manta [[Pulipya]]-man
690341
wikitext
text/x-wiki
#PUSAPUNA [[Pulipya]]
chmezlae17dxm0coewm2j7bbm05x2ui