Wikipedia quwiki https://qu.wikipedia.org/wiki/Qhapaq_p%27anqa MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter Midya Sapaq Rimanakuy Ruraq Ruraq rimanakuy Wikipidiya Wikipidiya rimanakuy Rikcha Rikcha rimanakuy MediaWiki MediaWiki rimanakuy Plantilla Plantilla rimanakuy Yanapa Yanapa rimanakuy Katiguriya Katiguriya rimanakuy TimedText TimedText talk Módulo Módulo discusión Evento Evento discusión Jujuy wamani 0 18002 691251 682180 2026-08-24T03:15:44Z InternetArchiveBot 25132 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 691251 wikitext text/x-wiki {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="1" align="right" width=290px style="margin-left:1em; background:#006400; font-size: 95%;" |- bgcolor="#006400" ! colspan="2" | {| border="0" cellspacing="0" cellpadding="0" align="center" |- bgcolor="#006400" | <span style="font-size:medium; color:white;">'''Jujuy wamani'''</span> |} |- bgcolor="#FFFFFF" ! colspan="2" align="center" | [[Rikcha:Cerro de los siete colores.jpg|290px|]] |-bgcolor="#FFFFFF" |colspan="2" style="text-align:center; font-size:smaller" | ''[[Cerro de los Siete Colores]]'', [[Purmamarka]] |- |- style="color: white; background: #006400; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Jujuy wamani''' | style="color: white; border-left:1px solid #999"| '''Wallqanqa''' |- style="background:#FFFFFF" |rowspan=6| [[Rikcha:Provincia de Jujuy (Argentina).svg|145px|center]] |- style="background:#FFFFFF" |style="border-left:1px solid #999"| [[Rikcha:Escudo de la Provincia de Jujuy.svg|70px|center]] |- style="background: #FFFFFF;border-top:1px solid #999;text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #006400; text-align:center;" |style="color: white; border-left:1px solid #999;| <span style="color:white;"> '''Unancha'''</span> |- style="background: #FFFFFF; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Rikcha:Bandera de la Provincia de Jujuy.svg|100px|center]] |- style="background: #FFFFFF; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- align="center" ! colspan="2" | . |- bgcolor="#FFFFFF" | [[Mama llaqta]] || {{ARG}} |- bgcolor="#FFFFFF" | [[Tinkurachina siwi]]kuna || |- bgcolor="#FFFFFF" | [[Uma llaqta]] || [[San Salvador de Jujuy]] |- bgcolor="#FFFFFF" | [[:Category:Suyu (Arhintina)|Suyu]]kuna || 16 |- bgcolor="#FFFFFF" | [[Runa]]kuna || ~ 670.766 ''<small>(2007)</small>'' |- bgcolor="#FFFFFF" | [[Runa ñit'inakuy]]|| runa / km² ''<small>()</small>'' |- bgcolor="#FFFFFF" | [[Hallka k'iti kanchar]] || 53.219 km² |- bgcolor="#FFFFFF" | Hanaq kay|| - m |- bgcolor="#FFFFFF" | Kamasqa wata || |- bgcolor="#FFFFFF" | Kamachiq || [[Gerardo Morales]] |- bgcolor="#FFFFFF" |[[Karu rimay yupay]] || |- bgcolor="#FFFFFF" | [[Pacha suyu]]|| |- bgcolor="#FFFFFF" | Llika tiyanan||[https://web.archive.org/web/20110808232040/http://www.jujuy.gov.ar/index2/gob4a/ http://www.jujuy.gov.ar] |- !colspan="2" | |} [[Rikcha:Jujuy province (Argentina), departments and capital.png|thumb|right|290px|Pulitika rakiy]] '''Jujuy wamani''' ([[kastilla simi]]pi: ''Provincia de Jujuy'') nisqaqa huk wamanim [[Arhintina]] mama llaqtapi. [[Uma llaqta]]nqa [[San Salvador de Jujuy]] llaqtam. == Allpa saywachi == * '''[[Urqu]]kuna:''' * '''[[Qucha]]kuna:''' * '''[[Mayu]]kuna:''' == Pulitika Rakiy == Chunka suqtayuq suyunmi (dipartamintu) kan: Dipartamintu - (Uma llaqta) {| {{tablabonita}} |'''Suyu''' |'''Uma llaqta''' |'''Hallka k'iti kanchar''' (km²) |'''Runakuna''' |- | [[Cochinoca suyu|Cochinoca]] | [[Abra Pampa]] | 7837 | 12.111 |- bgcolor="#f0f0f0" | [[Doctor Manuel Belgrano suyu|Doctor Manuel Belgrano]] | [[San Salvador de Jujuy]] | 1.917 | 238.012 |- | [[El Carmen suyu|El Carmen]] | [[El Carmen (Jujuy)|El Carmen]] | 912 | 84.667 |- bgcolor="#f0f0f0" | [[Humawaka suyu|Humawaka]] | [[Humawaka]] | 3.792 | 16.765 |- | [[Ledesma suyu|Ledesma]] | [[Libertador General San Martín]] | 3.249 | 75.716 |- bgcolor="#f0f0f0" | [[Palpala suyu|Palpala]] | [[Palpala]] | 467 | 48.199 |- | [[Rinconada suyu|Rinconada]] | [[Rinconada (Argentina)|Rinconada]] | 6.407 | 2.298 |- bgcolor="#f0f0f0" | [[San Antonio suyu (Jujuy)|San Antonio]] | [[San Antonio (Jujuy)|San Antonio]] | 690 | 3.698 |- | [[San Pedro suyu (Jujuy)|San Pedro]] | [[San Pedro de Jujuy]] | 2.150 | 71.037 |- bgcolor="#f0f0f0" | [[Santa Bárbara suyu|Santa Bárbara]] | [[Santa Clara (Jujuy)|Santa Clara]] | 4.448 | 17.115 |- | [[Santa Katalina suyu|Santa Katalina]] | [[Santa Katalina (Jujuy)|Santa Katalina]] | 2.960 | 3.140 |- bgcolor="#f0f0f0" | [[Susques suyu|Susques]] | [[Susques]] | 9.199 | 3.628 |- | [[Tilcara suyu|Tilcara]] | [[Tilcara]] | 1.845 | 10.403 |- bgcolor="#f0f0f0" | [[Tumbaya suyu|Tumbaya]] | [[Tumbaya]] | 3.442 | 4.553 |- | [[Valle Grande suyu|Valle Grande]] | [[Valle Grande]] | 962 | 2.386 |- bgcolor="#f0f0f0" | [[Yavi suyu|Yavi]] | [[La Quiaca]] | 2.942 | 18.160 |- |} == Hatun llaqtakuna == * [[San Salvador de Jujuy]] (1.259&nbsp;msnm) * [[San Pedro de Jujuy]] * [[La Quiaca]] (3.442&nbsp;msnm) * [[Ciudad Perico]] * [[Libertador General San Martín]] * [[Ledesma]] * [[Palpalá]] * [[Alto Comedero]] * [[Fraile Pintado]] * [[Caimancito]] * [[Calilegua]] * [[Tilcara]] (2.461&nbsp;msnm) * [[Humawaka]] (2.939&nbsp;msnm) * [[El Carmen (Jujuy)|El Carmen]] * [[Monterrico]] * [[Yuto]] * [[Abra Pampa]] (3.484&nbsp;msnm) * [[La Esperanza (Jujuy)|La Esperanza]] * [[Palma Sola]] * [[Santa Clara]] * [[Purmamarca]] * [[Casabindo]] * [[Cochinoca]] * [[Susques]] * [[Santa Catalina (Jujuy)|Santa Catalina]] * [[Lozano (Doctor Manuel Belgrano/Jujuy)]] * [[Aguas Calientes (El Carmen/Jujuy)]] * [[Pampa Blanca]] * [[Puesto Viejo]] * [[El Aguilar]] * [[Chalican]] * [[San Antonio (San Antonio/Jujuy)]] * [[El Puesto]] * [[La Esperanza (San Pedro/Jujuy)]] * [[La Mendieta]] * [[El Piquete]] * [[El Talar (Santa Barbara/Jujuy)]] * [[Santa Clara (Santa Barbara/Jujuy)]] * [[Maimara]] (2.383 m.s.n.m.) * [[Volcan (Tumbaya/Jujuy)]] <gallery class="center"> File:Pucará de Tilcara 01.JPG| File:Camino a Villa Nougues (Tucumán).jpg| File:Jujuy-Capital-P3110030.JPG| </gallery> == Yachachiy == * [[Wawa wasi]]kuna : * [[Huch'uy yachay wasi]]kuna: * [[Chawpi yachay wasi]]kuna: * [[Yachay suntur]]kuna {{Wamanikuna (Arhintina)}} [[Katiguriya:Wamani (Arhintina)]] [[Katiguriya:Jujuy wamani| ]] 8hpv0tx9hrryq2pez4nrm9s7ba9db7p Dolores Cacuango 0 47229 691249 672963 2026-08-24T01:22:12Z InternetArchiveBot 25132 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 691249 wikitext text/x-wiki [[Rikcha:Dolores Cacuango (cropped).jpg|thumb|right|260px| Dolores Cacuango (1881-1971) ]] '''Dolores Cacuango Quilo,''' '''Mama Thulurniyuq''' sutiyuq warmiqa, icha '''Mama Thulu''' ([[1881]] watapi paqarisqa [[San Pablo Urku]] llaqtapi, [[Kayampi kiti]]pi, [[Ikwadur]]pi, 1971 watapi wañusqa [[Kayampi]] llaqtapi) huk {{ECU}} pulitiku warmim karqan, [[Kayampi runa|Kayampim]]. Kichwa runakunapaqqa hatun ñawpaqman pusaqmi karqan, chayrayku payta ''Mama Dulu'' nirqankum. Tukuy kawsayninpi [[kichwa runa]]man allpankunata kutichinapaq paykuna allpayuq tukunanpaq, runakunawan [[misti]] ''(mishu)'' allpayuqkunata maqanakurqan. Hinallataq mama [[Tránsito Amaguaña]]wan [[Iskay simipi iskay kawsaypi yachay|iskay kawsaypi iskay simipi yachay wasikunatam]] kamachirqan. Tukuy kawsayninpi allpayuq mistikunam [[chapaq]]kunapas Mama Duluta maqaspa qatiykacharqan. Payqa wiñay wakchallam kawsarqan, hinallapas wakchalla huk uchuylla [[wasi]]pim wañurqan.<ref>[https://web.archive.org/web/20160303202517/http://www.educarecuador.ec/_upload/dolores%20cacuango%20quichua.pdf Dolores Cacuangupak Muskui], [[Ariruma Kowii]], Enrique Casiguano, 2007</ref> Doloresqa nirqan, "pitishka urku uksha shina, kutin wiñakmi kanchik, shinami, urku uksha shinawan pachamamata katachishun", kashna paypak yuyaypi "Imashina inti tayta tukuykunata kunukyachin, nima ashtawan nima pishita, kari-warmikunata, shinallatakmi yachayka tukuykunaman achikyachinka, charikkunata, wakchakunata, amukuna cashpa serviciokunamanpash". == Willay pukyukuna == <references /> == Hawa t'inkikuna == *[[:incubator:Wp/qug/Dolores Cacuango|Dolores Cacuangomanta (kichwa rimaypi)]] {{DEFAULTSORT:Cacuango Dolores}} [[Katiguriya:Warmi]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1881]] [[Katiguriya:Wañusqa 1971]] [[Katiguriya:Pulitiku (Ikwayur)]] [[Katiguriya:Qhichwa rimaq]] pec0omwhzahz0ouix7qpl76481hpi1h Inocencio Mamani 0 55859 691250 628474 2026-08-24T02:49:36Z InternetArchiveBot 25132 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 691250 wikitext text/x-wiki '''Inocencio Mamani Mamani''' sutiyuq runaqa ({{Pun|2|12|1904}} paqarisqa [[Punu]] llaqtapi; [[1990]] watapi wañusqa [[Ariqipa]] llaqtapi) piruwanu [[qhichwa simi]]pi [[qillqaq]]mi karqan. == Kawsasqan == Inocencio Mamaniqa [[Punu]]pi [[Mañasu]] barriyupi wiñarqan, nak'aqkunap k'itinpi. ''Colegio La Inmaculada'', ''Seminario de Puno'' nisqa yachay wasikunaman rirqan. Chaymantataq huk masinkunaqan [[aranway]] quchuta qallarirqan. Paykunaqa [[Nemesio Zúñiga Cazorla]]p ''Qurich’uspi'' nisqa aranwayninta qhawaykuchirqan. 1926 watapichá Inocencio Mamani ñawpaq kikinpa aranwayninta rurarqan, ''Sapan Churi'' sutiyuq, [[Ariqipa]] llaqtapi ñawpaqta qhawaykuchisqa. 1927 watapitaqchá ''Tukuypaq munasqan'' nisqa asichikuq aranwayninta rurarqan. 1927 watamanta 1932 watakama Inocencioqa [[Gamaliel Churata]] sutiyuq ñawiriy wasi pusaqwansi llamk'anakurqan, ''Grupo Orkopata'' nisqa quchupi. que se reunía en casa de Churata. Inocencioqa qhichwa simipi [[harawi]]kunatapas qillqarqan, Gamalielpa 1926 watamanta 1930 watakama kasqa ''Boletín Titikaka'' sutiyuq riwistanpi uyanchaspa, 1926 watamanta 1930 watakama. 1932 watapi, [[Luis Miguel Sánchez Cerro]] Piruwpi [[diktatur]] kaptinsi, Churata [[Buliwya]]man ayqirqan, ''Grupo Orkopata'' nisqataq manañas karqan. 1940 watakunapitaq Inocencio Mamaniqa ''Instituto Americano de Arte'' nisqap riwistanpi huk harawinkunatas uyancharqan. Chaymantataqsi manañas ima qhichwa qillqakunatapas uyancharqanchu. 1950 watakunamanta 1980 watakunakama Inocencio Mamaniqa urqukunaman [[karu puriq]] pusaq karqan. Achka urqukunatas lluq'arqan, ahinataq [[Waytapallana]]p huk urqunkunatas, [[Khunurana]], [[Misti urqu]]tapas. ==Qillqasqankuna== === Aranway, mana liwruchasqa === * 1926: ''Sapan Churi'' * 1927: ''Tukuipac munashcan'' (en [[quechua sureño]] moderno: ''Tukuypaq munasqan'') * (sin fecha:) ''Casarasunchis'' * (sin fecha:) ''Corazón mentiroso'' (Amor traicionero, escrito en castellano) === Aranway, kastilla simiman t'ikrasqa === * 1989: ''Sapan Churi'', ''Tukuipac munashcan'', en: Domingo Huamán Peñaloza (1989), ''El teatro de Inocencio Mamani''. Lima: Consejo Nacional de Ciencia y Tecnología. === Aranway (raki) === * 1989: fragmento de ''Casarasunchis'', en: Domingo Huamán Peñaloza (1989), ''El teatro de Inocencio Mamani''. Lima: Consejo Nacional de Ciencia y Tecnología, pp. 118–133. === Harawikuna === * 1928. ''Teofanoj qutimunja''. Boletín Editorial Titikaka, febrero de 1928, 2. Durston 246 * 1929: ''Lekechuqunas''. Boletín Titikaka 27 (febrero de 1929), 1. * 1930 (junto con Aweranka y Camacho Allqa): ''Tres poemas vernaculares en la muerte de Mariátegui''. Boletín Titikaka 34, p. 4. * 1948: ''Taky''. Revista del Instituto Americano de Arte 1 (noviembre de 1948), 59. * 1949: ''Mañaso Majjtta''. Suplemento de la Revista del Instituto Americano de Arte 2 (noviembre 1949), 10. == Liwrukuna == * Domingo Huamán Peñaloza, 1989: ''El teatro de Inocencio Mamani''. Lima: Consejo Nacional de Ciencia y Tecnología. == Hawa t'inkikuna == * Guissela Gonzales: [http://gonzaloespino.blogspot.si/2007/07/sonqo-llulla-de-mamani-por-guissela.html Sonqo Llulla o la “poderosa actitud aborígen”. Relaciones entre lo indio y lo criollo. Acercamiento a la obra de Inocencio Mamani]. 28 de julio de 2007. * Alan Durston: [https://web.archive.org/web/20160815103447/http://acontracorriente.chass.ncsu.edu/index.php/acontracorriente/article/download/826/1608 Inocencio Mamani y el proyecto de una literatura indígena en quechua (Puno, Perú, década de 1920)]. A Contracorriente 11 (3), 2014, pp. 218–247. {{DEFAULTSORT:Mamani, Inocencio}} [[Katiguriya:Qillqaq (Piruw)]] [[Katiguriya:Qillqaq (Qhichwa simi)]] [[Katiguriya:Qhari]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1904]] [[Katiguriya:Wañusqa 1990]] ocru2qbsukr1j3xldycak00byfgvgno Perrovaca 0 58350 691252 640325 2026-08-24T05:58:08Z InternetArchiveBot 25132 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 691252 wikitext text/x-wiki [[Rikcha:Perrovaca UNMSM.jpg|thumb|300px|right|Perrovaca]] '''Olga''', icha '''Perrovaca''',<ref>{{Cita web|url=https://diariocorreo.pe/miscelanea/perrovaca-ya-no-es-la-mascota-preferida-en-san-marcos-este-animalito-promete-desplazarla-717398/|título=UNMSM: una de sus mascotas más queridas padece lamentable mal|fechaacceso=2019-03-12|fecha=2016-12-13|sitioweb=Diario Correo|idioma=[[kastilla simi]]pi}}</ref> huk [[Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin]] allqu kan, sinchi chaninchasqa, riqsisqa uywana, Piruw runakuna achkata munan, kay allquta uywana-munaqpaq kallpaqninta hasp'in.<ref name="San Marcos: Perrovaca la mascota más adorable de la Decana de América">{{Cita web |url= http://trome.pe/actualidad/unmsm-perrovaca-mascota-mas-popular-decana-america-fotos-2089474 |título= San Marcos: Perrovaca la mascota más adorable de la Decana de América |fechaacceso=12 de mayo de 2016 |autor= Diario Trome |idioma=[[kastilla simi]]pi }}</ref><ref name="¿Quién es perrovaca y por qué es la mascota más querida del Perú?">{{Cita web |url= https://wapa.pe/entretenimiento/1421709-perrovaca-mascota-querida-peru |título= ¿Quién es perrovaca y por qué es la mascota más querida del Perú? |fechaacceso=3 de marzo de 2019 |autor= Wapa.pe |idioma=[[kastilla simi]]pi }}</ref> ==Kawsay== Perrovaca [[2008]] watap paqarirqan, [[Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin]]-pi, kay yachay suntur achka hawamanta waqcha uywanakunap wasin kan. 2019 watap tukuy yachay suntur uywanakunan yupanqaku, paykunaman astawan allin allinchananpaq. Perrovaca-qa San Markus Yachay Suntur Huñunap purinan huñusqa ripurqan, hinaspataq astawan riqsisqa kapusqa. San Markus hawamanta, "Ni una Menos"pas purinakuy, waq purinakuykunapas huñusqa kapurqa.<ref name="Entrevista a una ilustre sanmarquina">{{Cita web |url= https://sinsentidocritico.lamula.pe/2014/01/01/entrevista-a-una-ilustre-sanmarquina/reporteando/ |título= Entrevista a una ilustre sanmarquina |fechaacceso=1 de enero de 2014 |autor= Portal Sin Sentido Crítico }}</ref> San Markuspi, yachaqkuna achka allquqa munanqaku, ima achka mikhunatapas qurirqan. Paq'arip sut'in Olga karqan, yallinraq, muyu kurkunta, q'aranta kaspaqa, yachaqkuna Perrovaca sut'inta kurqan. Kay sut'iwan astawan riqsisqa kutisqa, hinaspataq yachaqkuna, ima waq hawa suntur runakuna riqsisqapun. Allin kaptinqa astawan munasqa kapun, tukuy yachay suntur payqa munanku, mikhuna, hamp'ikuna, qurinqaku.<ref name="San Marcos: Perrovaca la mascota más adorable de la Decana de América" /><ref name="¿Quién es perrovaca y por qué es la mascota más querida del Perú?" /><ref name="UNMSM: Denuncian desaparición de Perrovaca tras ingreso de la Policía a la institucións">{{Cita web |url= https://www.elpopular.pe/actualidad-policiales/2018-04-06-unmsm-denuncian-desaparicion-perrovaca-ingreso-policia-institucion-foto |título= UNMSM: Denuncian desaparición de Perrovaca tras ingreso de la Policía a la institucións |fechaacceso=5 de marzo de 2019 |autor= Diario El Popular }}</ref> 2014-p huk atichinapi ñawpaqpa lluqsisqa, "Field" t'antacha kay atichina kamachisqaku, hinaspataq, Perrovaca ñawpachispa, allquman huk musuq wasi, mikhuna, pach'a imaraqmi qurqan <ref name="Diez cosas únicas que solo encontrarás en San Marcos">{{Cita web |url= http://rpp.pe/lima/actualidad/diez-cosas-unicas-que-solo-encontraras-en-san-marcos-noticia-1050435 |título= Diez cosas únicas que solo encontrarás en San Marcos |fechaacceso=14 de mayo de 2017 |autor= RPP Noticias }}</ref> == Wañuy == Payqa 2019 watapi wañurqan, payqa San Markus mikhuna waspi qhipan p'ampasqa kachkan. == Astawan == {{listaref|2}} == Hawa tink'ikuna == *[https://www.facebook.com/SuneduPeru/videos/746792738814731/ Superintendencia Nacional de Educación Superior Universitaria (SUNEDU): 10 cosas que todo sanmarquino conoce] en [[Facebook]]. * [https://web.archive.org/web/20190306044901/http://veterinaria.unmsm.edu.pe/doc/2019/COMUNICADOOLGA.pdf Comunicado oficial de la Facultad de Medicina Veterinaria de la Universidad Nacional Mayor de San Marcos sobre Perrovaca] * [https://www.youtube.com/watch?v=t53D--uL3LY Video reportaje de RTV San Marcos sobre Perrovaca] [[Katiguriya:Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin]] gb3wrucbjzc6y99x1u48mgcda7v5dzo