Wikipedia quwiki https://qu.wikipedia.org/wiki/Qhapaq_p%27anqa MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter Midya Sapaq Rimanakuy Ruraq Ruraq rimanakuy Wikipidiya Wikipidiya rimanakuy Rikcha Rikcha rimanakuy MediaWiki MediaWiki rimanakuy Plantilla Plantilla rimanakuy Yanapa Yanapa rimanakuy Katiguriya Katiguriya rimanakuy TimedText TimedText talk Módulo Módulo discusión Evento Evento discusión Piruw 0 831 691584 690895 2026-08-29T23:36:39Z Killkaśh walaśh 35320 691584 wikitext text/x-wiki {{Kusa qillqa}} {{Mamallaqta2 | suti = Piruw Ripuwlika | waq sutikuna = República del Perú | rikchap uranpi wallqanqa = no | color = <!-----kikinta rurakun-----> | wallqanqa = <!-----kikinta rurakun-----> | qillqa wallqanqa = <!-----kikinta rurakun-----> | cadre unancha = no | unancha = <!-----kikinta rurakun-----> | qillqa unancha = <!-----kikinta rurakun-----> | audio = <!-----kikinta rurakun-----> | rikcha = <!-----kikinta rurakun-----> | hatun-kaq rikcha = <!-----kikinta rurakun-----> | qillqa = <!-----kikinta rurakun-----> | Llaqta qayanqillqa = <!-----kikinta rurakun-----> | Llaqta taki = ''"[[Piruwpa llaqta takin|Somos libres, seámoslo siempre]]"''<br>''("Qispisqañam kachkanchik, ñawpaq kananchik wiñaypaq")'' | Mamallaqtapa raymin = [[28 ñiqin anta situwa killapi]] [[1821]] | Kamachina laya = <!-----kikinta rurakun-----> | Umalliq = [[Kiku Huhimuri]]<!-----kikinta rurakun-----> | Umalliq pacha = [[2026]] | Umalliq ministru = Luis Galarreta | Parlamento = <!-----kikinta rurakun-----> | Simikuna = [[Qhichwa simi]],<br>[[Aymara simi]]<br>[[Ispaña simi]]<br>[[Chawpi qichwa simi]]<br>[[Wanka simi]]<br>[[Kichwa simi]]<br>[[Ashaninka simi]]<br>[[Matsikenka simi]]<br>Wak piruwpa [[rimay]]kuna | Uma llaqta = [[Lima]]<!-----kikinta rurakun-----> | wikidata = Q2887 | Suyukuna = <!-----kikinta rurakun-----> | Hatunnin llaqta = [[Lima]] | pop = 34 157 t32 runakuna | wata1 = 2026 | alt mini = <!-----kikinta rurakun-----> | alt max = <!-----kikinta rurakun-----> | area = <!-----kikinta rurakun-----> | landarya = | Yaku = <!-----kikinta rurakun-----> | pacha UTC = <!-----kikinta rurakun-----> |coords = {{cal coor|globe:Earth|region:{{{kodea}}}_type:city|display=inline}} |notes area = {{{notes area|}}} |name miscellaneous geo = {{{name miscellaneous geo|}}} |various geo = {{{various geo|}}} |name miscellaneous geo2 = {{{name miscellaneous geo2|}}} |various geo2 = {{{various geo2|}}} | name of date1 = Paqarisqan pacha | name of date2 = Piruw-Qullasuyu Huñunakuy | name of date3 = Pasiphiku Maqanakuy | name of date4 = | date1 = <!-----kikinta rurakun-----> | date2 = 1836-1839 | date3 = 1879-1884 | date4 = | runap-sutin = <!-----kikinta rurakun-----> | pop_name = <!-----kikinta rurakun-----> | population = <!-----kikinta rurakun-----> | population notes = {{{population notes|}}} | density = <!-----kikinta rurakun-----> | nom_pop division a = | population division a = | nom_pop division b = | population division b = | population division notes = {{{population division notes|}}} | name various demography = {{{name various demography|}}} | various demography = {{{various demography|}}} | name various demography2 = {{{name various demography2|}}} | various demography2 = {{{various demography2|}}} | warmi-qhari = <!-----kikinta rurakun-----> | name miscellaneous = {{{name miscellaneous|}}} | miscellaneous = {{{miscellaneous|}}} | Sutichasqa RLR = <!-----kikinta rurakun-----> | RLR (RKK) = <!-----kikinta rurakun-----> | Sutichasqa RLR per cápita= <!-----kikinta rurakun-----> | RLR (RKK) per cápita = <!-----kikinta rurakun-----> | Llamkanaqkaq indisi = <!-----kikinta rurakun-----> | Inflasyun = <!-----kikinta rurakun-----> | RPI = <!-----kikinta rurakun-----> | Llaqtaqullqi = <!-----kikinta rurakun-----> | ISO tuyru = <!-----kikinta rurakun-----> | Internet tuyru = <!-----kikinta rurakun-----> | Karurimana tuyru = <!-----kikinta rurakun-----> | Kaypi wankurisqa = <!-----kikinta rurakun-----> | name divers2 = {{{name divers2|}}} | divers2 = {{{divers2|}}} | source1 = {{{source1|}}} | source2 = {{{source2|}}} | source3 = {{{source3|}}} | source4 = {{{source4|}}} }} '''Piruw'''qa ([[Ispaña simi]]pi: ''[[:es:Perú|Perú]]'', [[Aymara simi]]pi: ''[[:ay:Piruw|Piruw]]'', [[Inlis simi]]: [[:en:Peru|Peru]]) [[Urin Awya Yala|Urin Apyala]]p intichinkayninpi [[Mama llaqta|llaqta]]m. Pata waqtamanta [[Ikwayur|Ikwatur]] llaqtawan, [[Kulumpiya|Kulunsuyu]] llaqtawan tinkuna, inti lluqsiy waqtamantataq [[Parasil]] llaqtawan [[Puliwya|Pulipya]] llaqtawan tinkuna, uray waqtamantataq [[Chili]] llaqtawan Puliwya llaqtawan [[Titiqaqa qucha]]wan tinkuna, inti chinkay waqtamantataq [[Pasiphiku mama qucha|Pasihiku mama qucha]]wan tinkusqa. Piruw huk achkaniray kawsayuq mamallaqtam [[tiyayr’itikunayuqmi]] kan, tiyayr’itintaq -Kuntipi, [[Pasiphiku]] chala suyupa [[purun]] pampapi; mamallaqtap wichayninmanta urayantinkama [[Anti walla]]p umanpi; [[Amarumayu|Amarumayup]]pa quñi [[Yunka suyu|yunka]]npi- mastarikunmi. Piruwqa 34 hunu runakuna charin, umallaqtantaq hatunnin llaqtapas [[Limaq]]mi. 1.28 hunu km2 (0.5 hunu mi2) charispa, Piruwqa [[Tiksimuyu|Tiqsimuyu]]pi chunqa isqunñiqin, Urin Awyalapi kimsañiqinpas hatunnin mamallaqtam. Piruwqa [[ripuwlika|sapan llaqta]]m, [[Piruwpa umalliqnin|umalliqniyuq]], [[Piruwpa Kunrisu|Qurinaka]] nisqa [[rimana huñunakuy]]niyuqpas. Suyu hina hatunkamachiyllana chawanasqa llaqtanchik, hallp'antaq 1 285 216 km² chhikanmi, Piruwpam 29 hunu tiyaqyuqmi; paykunaqa [[kastillanu|Kastilla]], [[qhichwa simi|Qhichwa]], [[aymara simi|Aymara]] rimaqkunam, chaymanta wah runakunaq rimayninkupis kallantaqmi. Peruqa achkaniray unay shamuq [[kultura]]kunap paqarinan kanmi. -Qallarikuq 3500 ñp- [[Norte Chico kultura]]manta, [[Tawantinsuyu]]kama. Norte chico kulturantaq, [[Awya Yala (Mulanpi)|Awyala]]pi ñawpaqnin kulturami, shinallataq sibilisasyunpa pichkamanta shuknin paqarinanmi karqa. Tawantinsuyuntaq, Ñawpaq [[Cristobal Colon|Colon]] Awyalapi hatunnin sibilisasyunmi karqa. Kunan Peru sutichasqa suyuqa, unay [[Wiñay kawsay|wiñaykawsay]]yuq mamallaqtapurapi shukninmi; erensyannintaq chunka waranqa watamantam (ñk.) shamunpas. XVI pachaqwatapi [[Ispaña|Ispaña imperyu]]qa Perupa suyuntam atipanakurqan, chaymi shuk [[Birreynatu|birreynatu]]tam takyachirqan; birreynatuntaq [[Urin Awya Yala|Urin Awyala]]pi tukuymari suyunpi mastarirqan, shinallataq [[Limaq]] llaqtatam umanchakurqan. Awyalapi, superior yachaykaqqa qallarichikusqan 1551 watapi, [[Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin|Mamallaqtap San Markus Kuraq Yachay Wasi]]tam ofisyalisllam takyachispa. Peruqa 1821 watapi ofisyalislla qispichikurqan, hawasuyupi [[José de San Martín]], [[Simón Bolívar]]pas awqaqkunap purisqanmanta, shinallataq [[Ayakuchu batalla]]sqanmanta, Peruqa 1824 watapi qispichisqanta tukuchikun. Shamuq watapi, mamallaqtaqa politikap takyanakaqnin charirqan, ekonomita politikatapas takyarikusqankama wanu rukrisqanrayku. Qhipaqnin, [[Chili]]wan [[Pasiphiku Maqanakuy]]qa (1879-1884) Peruta krisiskaqninman apachikun, chaymanta qhapaqkunataq kamachiyta ayqichikun Partido Civilistamanta. XX pachaqwatapi, mamallaqtaqa coup d’etat-tam, sosyal allinakaqtam, ukhumanta maqanakuytapasmi tuparirqan, shinallataq ekonomip takyakaqnintam wiñaykaqnintapas tuparirqan. 1990 watakunapi, mamallaqtaqa shuk mushuqliberal ekonomi modelutam takyachisqan, kunankamapas tiyanmi. 2000 watakunapi [[Materia Prima|Tiqsi materya]]qa wiñasqankupacha. Peruqa sapakutilla ekonomi wiñaqnin charirqan, hinallataq [[Wakcha kay|wakchakay]]ninta pisiyarqanpas. Qispichisqa mamallaqtashina, Peruqa shuk [[demokrasya]]yuq republika reprasentasyunniyuqmi kan, 25 [[Suyu|suyu]]pi rakisqam, runap puquykaynin hanaqmi charin, yaykunakayninpas chawpi-hanaqmi, [[Runap Puquykaynin Indisi]] (RPI) llapanmanta 82 ñiqin charipakunpash. Shinallataq Awyalapi allin ekonomyayuqmanta shuknin, wiñaykaq tasaqa chawpichasqa 5.9% charin. Shinallataq tiqsimuyupi usqay industria wiñaykaqyuqmanta shuknin, chawpichasqa 9.6% -pash charin. Riqsichisqam ekonomi aktibidadninkuna kanku: [[Qiqlla|minerya]], manufaktura, [[tarpuy]], [[Challwa hap'iy|challwahapiy]]pas, waq wiñachikuq sektoreswan telekomunikasyunshina, [[Bioteknolohya|bioteknolohya]]shina. Mamallaqtaqa [[The Pacific Pumas]]tam chayaqin, kaytaqmi shuk mamallaqtakunamanta politiku tantanakuymi kan. Mamallaqtakunañataqmi Awyalapa chalanpi tiyanku, shinallataq kikin wiñaykaynin tendensyatam kunakupunku. Kay wiñaykaynin positibomi kan, taqyasqa [[makroekonomi]]pa tiqsinta charinpas, allin kamachikuyninta charinpas, shinallataq tiqsimuyupa intirasyunpaq kichasqam kanpas. Peruqa, sosyal qispikayninpi, shuk riqsichisqa mamallaqtami kan, shinallataq, [[APEC]]pi, [[Pasiphiku Aliansa]]pi, Transpasifiku Tantanakuypi, [[Komersyo Tiqsimuyupa Tantanakuy]]ninpipas shuk miembropas kanmi. Peruqa chawpikallpayuq mamallaqtashina riqsichisqami kan Perupa runakunapi mishu, indihina, iwruparuna, aphrikaruna asyarunapas kapun. Aswan riqsisqan simiqa kastillami, achka Perurunakunaraqmi Qichwa, [[Aymara simi|Aymar]], waq simikunatapas rimallankutaq. Runakawsayninkuta piturisqantaqa, [[Kapchiy|arte]]pi, yanuypi, [[literatura]]pi, [[Taki|takiy]]pipas hatun dibersitasta paqarichikusqan. ==Piruw suyukuna== ;[[Piruw suyukuna]] Piruw mama llaqtaqa 24 suyukunapi (departamentokuna) huk Qallu llaqtapiwan (Callao) rakisqam kachkan. Sapa suyuqa kikin kamachiyniyuqmi (gobierno regional). Piruw mama llaqtaqa kimsaman rakin kachkan: Chala suyu (costa), Antikuna/Sallqa suyu (sierra), hinaspa Yunka suyu (selva).  1. Chala suyu (Costa) Kay suyukunaqa mama quchap patanpim kachkan (0-500 msnm). Kaypiqa inti k'anchay hinaspa ch'aki allpakunam kan: [[Piwra suyu]], [[Lampayiqi suyu]], [[Qispi kay suyu]], [[Tunpis suyu]], [[Anqash suyu]] - Chala hinaspa Antikuna.[[Lima suyu]], [[Ika suyu]], [[Areqipa suyu]], [[Muqiwa suyu]], [[Taqna suyu]]. 2. Antikuna / Sallqa suyu (Sierra) Kay suyukunaqa hatun orqukunap chawpinpim kachkan (2300 msnm-manta wisq'asqa). Kaypiqa aswan achka runasimim parlakun.  [[Kashamarka suyu]], [[Wanuku suyu]], [[Pasqu suyu]], [[Hunin suyu]], [[Wankawillka suyu]], [[Ayakuchu suyu]], [[Apurimaq suyu]], [[Qusqu suyu]], [[Punu suyu]]. 3. Yunka suyu (Selva)  Kay suyukunaqa sach'a-sach'a ukhupim kachkan, q'uñi hinaspa paray suyum.  [[Luritu suyu]], [[Ukayali suyu]], [[San Martin suyu]], [[Amaru suyu]], [[Amaru sacha suyu]]. == Llaqtashuti == Formal shutiqa ofisyal kastilla simipi, "República del Perú"-mi kan. Qichwa simipi, "Piruw Mamallaqta"-mi kan wan "Piruw Ripuwlika"-mi kan, Aymar simipipash "Piruw Jacha Suyu"-mi kan. Inlish formal shutillataqmi "Republic of Peru" kan. Llaqtashutiqa Qichwapi "Piruwruna"-mi kan, [[Inlish simi]]pi "Peruvian" kantaqmi. Perup sutinpa pukyunmanta achka theorikunami kan. XVI siklu qallarichkasqapi, [[Panama]] ismupa San Miguel Bahianiraqpi dominakuq kamachiq biru sutichasqami, chaymanta shamunsi. Panamapa uranpi Biru sutichasqa qullqiyuq mamallaqta kaq, indihina rimasqanmanta uyarispaqa, hispanarunaqa shamusqanku chay kit'iman, chaymi Peru - shina sutinchakun. Chaymanta, kastilla konkistadorkunapaq Tawantinsuyuta Piruwsina sutichasqa kapun. Chaymanta Peru sutiqa kay suyupaq riqsichinanpaq kunankama kutipakullantaqmi == Wiñay kawsay == {{QQ|Piruwpa wiñay kawsaynin}} ===Ñawpaq Tawantinsuyu Pacha=== 3000 ñp watamanta 2500ñp watakama, [[Supi mayu|Supi qichwa]]pi, [[Karal]] ruynakuna (Norte Chico sibilisayun), prinsipalmente rumi wasimanta rurachisqa, rikurikunmi. 1000 ñp wataniqmanta - 200 ñp wataniqkama, [[Anti Walla (Piruw)|Anti Walla]] lliwninpi -[[puma]]tam, [[amaru]]tam, [[kuntur]]tapas [[waka]]shina muchaq- [[Chavin|Chavin kultura]]qa puqurikusqanmi. Chaymanta, chalapa hananpi [[Chimu |Chimu kultura]]qa 100 qp-niqmanta - 700 qp-niqkama [[Truhillu]] llaqtapa hawanpi Inti Wakatam, Killa Wakatapashmi konstruisqanku. [[Chala]]pa urayninpitaq, 1 qp-niqmanta 600 qp-niqkama, iñinkupaq, tarpunankupaq qiqukunatam qillqakuq [[Naska|Nasqa kultura]]qa puqurisqanmi. 800 qp wataniqpi, Antikunap Urayninpi Ayakuchu pukrupi [[Wari|Wari kultura]]qa paqarisqanmi. [[Tiwanaku]]pa [[iñiy]]ninmanta ancha influensyayuq kultura kasqanta hamurpakusqansi kan. Sapa suyupa llimpinkunatan riqsichikuqmi chaypas, sañururasqapi aywasqakunapi shukllachisqa temaqa t'iktusqa kanraqmi. Inka [[Qhapaq Ñan]]pa wamaqnin ñanqa puqurichisqanmanta, shinallataq, heometrichasqa -tawakuchuta chimpakuq- llaqtapa wasichakuyninmanta, Wari Imperyu theoriqa -lliw Antikunapi mastarikuq kaspa- riqsichikusqanmi. Shinallataq, 1000-niq watakama qatikusqanta hamurpakusqansi kan. Chalapa hanayninpi [[Lampalliqi suyu|Lampayiqi]] suyupiqa -qurimantapas tumpagamantapas chaninchasqa saynatata rurakuqmanta riqsichsiqa- Sikan kulturaqa Waripa tukuyninpachapi puqurisqanmi Hinallataqsi urinnin suyupiqa [[Tiwanaku]]’qa, paqarimurqan, llapan [[Qullaw]] patapi chimpaq aylluhina. Chanta [[Wari]] Aylluqa paqarikusqan, Antis Llaqta wallpamata puquchirqan, imperiu laya llaqta paqarichispaqa, kay wallpamaqa hanaqninman mastakusqa XVIII pachaqkama. IX pachaqmanta, Wari saqipusqanmanta, [[Anti Walla (Piruw)|Antis Walla]]nta mushuq chawpichaq llaqtakunaqa paqarikusqan, Lampayiqi, [[Chimu]], [[Chincha]] hina, “qipa intermediu” “suyu-suyu llaqta” sutichasqa. ===Tawantinsuyu Pacha=== XV siklupi, [[sapa Inka|Inka]]kuna paqarimusqan kallpasapa istadushina, shuk siklullapi ñawpaq [[Kiristuphar Kulun|Colon]] [[Awya yala|Awyala]]kunapi hatunnin suyutam kutichimushqa, [[Qusqu]] umallaqtanwan.<ref>Rowe, John (1948). "The Kingdom of Chimor". ''Acta Americana''.</ref><ref>{{Cite web |last=Dunnell |first=Tony |date=2019-05-11 |title=Ten Interesting Facts About The Inca Empire |url=https://www.savacations.com/ten-interesting-facts-inca-empire/ |access-date=2025-05-18 |website=SA Vacations |language=en-US}}</ref><ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Pachacuti Inca Yupanqui". Encyclopedia Britannica, 1 Apr. 2024, https://www.britannica.com/biography/Pachacuti-Inca-Yupanqui. Accessed 18 May 2025</ref> Qallariq Qusqu’pa Inkankunaqa shuk uchuy etniku qututa kakuhsqanku, [[Qhichwa runa|Qichwa]]’kunashina sutichasqa. Aslla asllamanta, kimsachunka siklumanta, mastariyta qallarirqanku, chaywan chimpaqinkunata wankuriyta qallarishqanku. Inka’pa mastariyninqa chunka pisqa siklukama hayralla kashqa, piru chay pachamanta llalliypa utqayninta wichayta qallarishqa, wamaqllamanta [[Pachakutiy Inka Yupanki|Pachakuti Inka]] qapaqchashqan pachapi.<ref>{{Cite book |last1=Demarest |first1=Arthur Andrew |url={{google books |plainurl=y |id=IqecX148zLsC|page=57}} |title=Religion and Empire: The Dynamics of Aztec and Inca Expansionism |last2=Conrad |first2=Geoffrey W. |publisher=Cambridge University Press |year=1984 |isbn=0-521-31896-3 |location=Cambridge |pages=57–59}}</ref> Paypa, churinpa ([[Thupa Inka Yupanki]]) kamachishqankupi, Inkakunaqa tukuymari Antis suyuta kamachiyta atishqanku, qapaqchashqankupi runakunataqri 9 [[Hunu|hunu]]manta 16 hunukama kashqa. Pachakuti’qa hunta ley [[Sanampa|sanampa]]ta takyachimushqa, hatunsaya imperiunta allinta kamachinapaq, chaywanpash [[Inti]]’pa churinshina tukuy-atikuq ispiritu-kamachiq awturidadmi kallpachamushqa, -musuqta wasichashqa- Qusqu markamanta kamachispa.<ref>Peru [http://countrystudies.us/peru/3.htm The Incas] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161103012145/http://countrystudies.us/peru/3.htm|date=3 November 2016}}</ref> == Allpa saywachi == {{QQ|Piruwpa allpa saywachi}} Piruw llaqtaqa iskay chunka tawayuq Dipartamintuyuqmi [[Suyu]]kuna,<ref>[https://web.archive.org/web/20220901182324/https://www.sela.org/es/estados-miembros/peru/#:~:text=Organizaci%C3%B3n%20administrativa%3A%2024%20departamentos%20y,%2C%20Tacna%2C%20Tumbes%2C%20Ucayali. https://web.archive.org/web/20220901182324/https://www.sela.org/es/estados-miembros/peru/#:~:text=Organizaci%C3%B3n%20administrativa%3A%2024%20departamentos%20y,%2C%20Tacna%2C%20Tumbes%2C%20Ucayali.]</ref><ref>https://www.distrito.pe/</ref> huk Pruwinsya Constitucionalwan kuska; hatun riqsisqa llaqtakunaqa kaykunan: [[Lima]], [[Ariqipa]], [[Truhillu]], [[Chiklayu]], [[Wankayu]], [[Piwra]], [[Qusqu]] chaymanta [[Chimputi]] llaqtawan. Unay [[pacha]] conquistasqamanta Piruw [[llaqta]]qa kimsa hatunsuyuman t`ipisqa kaqkasqa: [[Chala]] (''Costa'') nisqa [[Pasiphiku mama qucha]]wan tinkusqa; chaymantataq [[Walla]] (''Sierra'') nisqa hanan pata llaqtakuna; chaymantataq [[Urqu]] (''montaña'') nisqa [[Amarumayu sach'a-sach'a suyu]] (''Selva Amazónica'') nisqa karqan. Kayhinaman t'ipisqaqa 1941 watakamallan kaq kasqa; imaraykuchus chhaqay III ''Asamblea General del Instituto Panamericano de Geografía e Historia'' nisqaqa pusaq regionman t`ipiytan apruwasqaku, chaymanta Geógrafo nisqa [[Javier Pulgar Vidal]] nisqa yuyasqa. Kay musuq t`ipiyqa ''Mapa Fisiográfico'' nisqatan rikhurichisqa, chaymi chiqan biogeografican; hinamantan kayhina suyukuna rikhurisqa: {| |- valign="top" | * [[Chala]] * [[Yunka suyu]] * [[Qhichwa suyu]] * [[Suni suyu]] | * [[Puna]] * [[Hanka]] * [[Rupa-Rupa]] * [[Umawa]] |- |} * '''[[:Katiguriya:Urqu (Piruw)|Urqu]]kuna:''' [[Shuyturahu]] - [[Awsanqati]] - [[Sallqantay]] - [[Saksarayuq]] - [[Shaprarahu]] - [[Waskaran]] - [[Yerupaja]] - - '''[[:Katiguriya:Walla (Piruw)|Walla]]kuna''' * '''[[:Katiguriya:Nina urqu (Piruw)|Ariqkuna]]: '''[[Ampay]] - [[Chhachani]] - [[Chupiqiña]] - [[Hamp'atu urqu]] - [[Misti urqu]] * '''[[:Katiguriya:Qucha (Piruw)|Qucha]]kuna:''' [[Titiqaqa qucha]] - [[Chinchayqucha]] - [[Pallqaqucha]] - [[Aqupiya qucha]] [[Chuqllu qucha]] - [[Lankilayu]] - [[Parinaqucha]] - [[Pumaqanchi qucha]] - [[Qunuqucha]] - [[Salinas qucha]] - [[Siwinaqucha]] * '''[[:Katiguriya:Mayu (Piruw)|Mayu]]kuna:''' [[Amarumayu]] - [[Apurimaq]] - [[Huchusuma mayu]] - [[Mantaru]]- [[Marañun mayu|Marañun]] - [[Mayutata]] - [[Pampas mayu]] - [[Putumayu]] - [[Rimaq mayu]] - [[Santa mayu]] - [[Tampu mayu]] - [[Tumpis mayu]] - [[Ukayali]] - [[Willkamayu]] * '''[[:Katiguriya:Wat'a (Piruw)|Wat'a]]kuna:''' [[Chincha wat'akuna]]kuna - [[Ballestas wat'akuna]] - [[Yuraqwat'a]] - [[Titiqaqa wat'a]] - [[Amantani]] - [[Intika]] - [[Uru wat'akuna]] * '''[[:Katiguriya:Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:''' [[Abiseo mayu mamallaqta parki]] - [[Alto Purús mamallaqta parki]] - [[Bahuaja-Sonene mamallaqta parki]] - [[Cerros de Amotape mamallaqta parki]] - [[Cordillera Azul mamallaqta parki]] - [[Cutervo mamallaqta parki]] - [[Manu mamallaqta parki]] - [[Paraqas mamallaqta parki]] - [[Tinku Mariya mamallaqta parki]] - [[Utishi mamallaqta parki]] - [[Waskaran mamallaqta parki]] - [[Yanachaga-Chemillén mamallaqta parki]] === Chiriqunuy === [[Rikcha:Piruw saywitu.png|rikchacha|Kichwa simipi Piruw saywitu]][[Rikcha:Pe-map.png|thumb|236x236px|Kastilla simipi Piruw saywitu|wak=]] *'''Tropikal chiriqunuy:''' {{leyenda|darkgreen|[[Amarumayu sach'a-sach'a suyu|Pluvisilva]]}} {{leyenda|green|Paraymit'a}} {{leyenda|lightblue|Chirapakuna}} {{leyenda|lightgreen|Altu [[pacha]]kuna}} {{leyenda|pink|Transisiwnpa}} *'''[[Qhichwa suyu|Qhichwa]]-[[qunuy]] chiriqunuy:'''{{leyenda|yellow|[[Qhichwa suyu|Qhichwa]]}} {{leyenda|brown|[[Ch'in pacha]]}} *'''[[Pampa]]p chiriqunuy:''' {{leyenda|grey|Qullaw [[Urqu]]wan}} *'''[[Rit'i]]pa chiriqunuy:''' {{leyenda|orange|Altu [[Urqu]]kuna}} == Yurakuna == * [[sara]] - [[papa]] == Uywakuna == * [[kuntur]] - [[tunki]] - [[wik'uña]] - [[chinchilla]] - [[charapa]] - [[tiwrun]] - [[khillaychuki]] [[challwa]] - [[chuqi challwa]] - [[samanna]] - [[pinwinu]] - [[quwi]] - [[añas]] - [[yukra]] - [[wisk'acha]] - [[mach'aqway]] - [[wakamayu]] - [[luru]] - [[puma]] - [[paqucha]] - [[wanaku]] - [[llama]] - [[suwaq'ara]] - [[uturunku]] == Llaqta pusanapaq rakiy == {{QQ|Piruwpa pulitika rakiynin}} Piruw llaqtapiqa kanmi [[:Katiguriya:Suyu (Piruw)|suyu]]kuna, [[:Katiguriya:Pruwinsya (Piruw)|wamani]]kuna (194), [[:Katiguriya:Distritu (Piruw)|k'iti]]kunapas. Piruwpi kanmi 24 suyu, 1 ''constitucional wamani'', ima 1 ''Metropolitana Suyupas'':[[Rikcha:Perú · (lliw).png|thumb|250px|right|Piruwpi suyukuna]] {|cellspacing="0" align="center" style="margin:auto;" ! style="font-size:100%; background:#006400; border:1px solid #808080; " align="center" colspan="6" |<big><span style="color:white;">'''Suyukuna (Piruw)'''</big> <small>(2021)</small></span> |---- !style="background:#006400; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| &nbsp; !style="background:#006400; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:white;">Suyu</span> !width="150px" style="background:#006400; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:white;">Uma llaqta</span> !width="100px" style="background:#006400; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:white;">Runakuna</span> !width="80px" style="background:#006400; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:white;">Hallka k'iti kanchar <br /><small>(km<sup>2</sup>)</small></span> !width="80px" style="background:#006400; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;"| <span style="color:white;">Runa ñit'inakuy <small>(km<sup>2</sup>)</small></span> |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''1''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Amarumayu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Chachapuyas]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|430.811 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|39.249 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|10,98 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''2''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Anqash suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Waras]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.191.872 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|35.915 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|33,19 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''3''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Apurimaq suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Awankay]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|433.494 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|20.896 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|20,75 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''4''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ariqipa suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Ariqipa]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.521.697 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|63.345 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|24,02 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''5''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ayakuchu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Ayakuchu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|673.487 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|43.815 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|15,37 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''6''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Kashamarka suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Kashamarka]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.463.690 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|33.318 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|43,93 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''7''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Qusqu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Qusqu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.372.205 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|71.987 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|19,06 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''8''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Wankawillka suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Wankawillka]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|364.450 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|22.131 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|16,47 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''9''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Wanuku suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Wanuku]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|764.202 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|36.849 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|20,74 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''10''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ika suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Ika]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|992.621 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|21.328 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|46,54 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''11''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Sunin suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Wankayu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.373.898 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|44.197 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|31,09 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''12''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Qispi kay suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Truhillu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|2.045.165 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|25.450 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|80,36 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''13''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Lampalliqi suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Chiklayu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.326.490 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|14.231 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|93,21 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''14''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Lima suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Wachu llaqta]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|11.936.846 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|34.949 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|341,55 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''15''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Luritu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Ikitus]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.038.973 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|368.852 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|2,82 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''16''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Mayutata suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Puerto Maldonado]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|177.856 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|85.301 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|2,09 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''17''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Muqiwa suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Muqiwa]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|195.334 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|15.734 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|12,41 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''18''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Pasqu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Pasqu urqu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|273.080 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|25.320 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|10,79 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''19''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Piwra suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Piwra]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|2.075.301 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|35.892 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|57,82 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''20''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Punu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Punu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.243.471 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|71.999 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|17,27 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''21''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[San Martín suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Muyupampa]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|911.816 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|51.253 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|17,79 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''22''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Taqna suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Taqna]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|378.615 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|16.076 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|23,55 |---- bgcolor=#FFFFFF |"bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''23''' |"bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Tumpis suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Tumpis]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|255.193 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|4.669 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|54,66 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''24''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ukayali suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Pukallpa]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|599.345 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|102.411 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|5,85 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''*''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Qallaw hatun kamachiy wamani]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Qallaw]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.147.646 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|147 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|7.807,12 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''*''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Lima llaqta suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Lima]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|9.821.976 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|2.672 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|3.675,89 |} == Mama llaqta == [[Rikcha:Francisco Sagasti.jpg|thumb|right|140px|[[Francisco Sagasti]]m Piruwpa [[umalliq]]nin (2020-2021).]] [[Rikcha:Pedro Pablo Kuczynski 2016 (cropped).jpg|thumb|right|140px|[[Pedro Pablo Kuczynski]]m Piruwpa [[umalliq]]nin (2016-2018).]] [[Rikcha:Ollanta Humala em Brasília.jpg|thumb|right|140px|[[Ollanta Humala Tasso]]m Piruwpa [[umalliq]]nin (2011-2016).]] * [[Kamay]] - [[Kamachi quq atiy]] - [[Ruraq atiy]] - [[Kamay paqtachi atiy]] - [[Hatun kamachi]] {{QQ|Piruwpa umalliqnin}} {{QQ|Piruwpa Kunrisun}} {{QQ|Piruwpa hatun kamachin}} * [[Dimukrasya]] * Nisqalla Dimukratiya ''(Democracia nominal)'', 1824 – 1895 * Qullqisapallap Dimukratiyan ''(Democracia censataria)'', 1895 - 1930 * Qharikunap Qillqayatiqpa Dimukratiyan ''(Democracia masculina alfabeta)'', 1931 - 1955 * Chaqrusqa Qillqayatiqpa Dimukratiyan ''(Democracia mixta alfabeta)'', 1956 – [[1978]] * Sapsi Dimukratiya ''(Democracia Universal)'', [[1979]] watamanta kunankama * [[Sanancha]]kuna: [[Unancha]] - [[wallqanqa sanancha|Wallqanqa]] - [[Llaqta taki]] - Huk sananchakuna: {{QQ|:Katiguriya:Piruwpa sananchankuna}} {{QQ|Piruwpa unanchan}} {{QQ|Piruwpa wallqanqan}} {{QQ|Piruwpa llaqta takin}} * [[Piruwpa iskarapila]] * [[Piruwpa llaqta qayanqillqanmi]] * Suti ** '''[[Suti]]:''' ''Virú'' ---> ''Pirú'' ---> ''Perú'' ([[kastilla simi]]pi) ---> ''Piruw'' ([[qhichwa simi]]pi) ** '''Tukri [[suti]]n:''' República Peruana (''Piruwki Sapan Llaqta'') [1821 - 1950] ---> República del Perú (''Piruw Sapan Llaqta Republikan'') [1950 [[wata]]manta kunankama] == Runakuna == {{QQ|Piruw suyupi runa llaqtakuna}} [[Rikcha:Peru - Population by region or department (2007).svg|thumb|right|130px|Runakuna (2007 watapi)]] Piruw llaqtapiqa achka [[runa llaqta]]kuna indihina ayllu llaqtakunapas tiyankum, [[Qhichwa runa]], [[Aymara runa]],<ref>https://pueblosoriginarios.com/sur/andina/aymara/aymara.html</ref> [[Awahun runa]], [[Ashaninka runa]],<ref>https://peru.info/es-pe/talento/noticias/6/24/conoce-a-la-etnia-mas-grande-de-la-selva-peruana</ref> hukkunapas. == Rimaykuna == {{QQ|Piruwpi rimaykuna}} {{QQ|Piruwpa suyunkunapi rimaykuna}} * [[Kastilla simi]] (tukri simi hina llamk'achisqa): 16 000 000 rimaq * [[Qhichwa simi]]: 8 000 000 rimaq * [[Aymara simi]]: 500 000 rimaq * [[Awahun simi]]: 45 000 rimaq * [[Ashaninka simi]]: 40 000 rimaq * [[Machiqinqa simi]]: 10 000 rimaq * [[Haqaru simi]]: 3 000 rimaq {|cellspacing="0" align="center" style="margin:auto;" ! style="font-size:100%; background:#EFEFEF; border:1px solid #808080; " align="center" colspan="6" |<big><span style="color:black;">'''Piruwpi simikuna'''</big> <small>(2007)</small></span> |---- !style="background:#EFEFEF; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| &nbsp; !style="background:#EFEFEF; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:black;">Suyu</span> !width="150px" style="background:#EFEFEF; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:black;">Kastilla simita rimaqkuna <small> /1 </small> </span> !width="100px" style="background:#EFEFEF; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:black;">%</span> !width="80px" style="background:#EFEFEF; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:black;">Indihina simita rimaqkuna <small> /1, /2</small> </span> !width="80px" style="background:#EFEFEF; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;"| <span style="color:black;">% </span> |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''1''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Amarumayu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|281.177 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|85,4 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|46,940 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|14.3 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''2''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Anqash suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|653,576 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|68.1 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|303,806 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|31.7 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''3''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Apurimaq suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|100,563 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|28.1 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|256,371 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|71.7 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''4''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ariqipa suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|871,940 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|82.7 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|180,615 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|17.1 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''5''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ayakuchu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|194,216 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|35.7 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|348,720 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|64.1 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''6''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Kashamarka suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1,225,311 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|99.2 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|6,792 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|0.5 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''7''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Qusqu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|485,919 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|46.3 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|558,772 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|53.3 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''8''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Wankawillka suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|140,824 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|35.1 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|259,750 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|64.7 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''9''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Wanuku suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|475,899 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|70.6 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|196,855 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|29.2 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''10''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ika suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|610,410 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|95.0 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|31,194 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|4.9 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''11''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Sunin suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|950,816 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|86.4 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|148,068 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|13.5 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''12''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Qispi kay suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1,443,774 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|99.5 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|4,792 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|0.3 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''13''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Lampalliqi suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|978,150 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|97.5 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|23,323 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|2.3 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''14''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Lima suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|7,202,159 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|93.2 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|510,385 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|6.6 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''15''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Luritu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|707,281 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|92.6 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|55,077 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|7.2 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''16''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Mayutata suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|76,689 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|79.2 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|19,771 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|20.4 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''17''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Muqiwa suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|116,807 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|78.8 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|31,294 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|21.1 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''18''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Pasqu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|226,336 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|90.0 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|24,683 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|9.8 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''19''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Piwra suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1,482,911 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|99.6 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|3,842 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|0.3 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''20''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Punu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|387,191 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|33.8 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|757,685 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|66.1 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''21''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[San Martín suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|631,401 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|98.0 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|11,599 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|1.8 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''22''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Taqna suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|211,526 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|80.1 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|52,318 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|19.8 |---- bgcolor=#FFFFFF |"bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''23''' |"bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Tumpis suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|177,913 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|99.6 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|463 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|0.3 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''24''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ukayali suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|330,112 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|87.7 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|45,527 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|12.1 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''*''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Qallaw hatun kamachiy wamani]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|755,326 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|94.8 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|40,672 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|5.1 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''*''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Lima llaqta suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|- |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|- |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|- |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|- |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''*''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''Llapan''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|20,718,227 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|83.9 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|3,919,314 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|15.9 |} /1 rimaqkuna: 5 / 5+ wata /2 [[qhichwa simi]], [[aymara simi]], [[ashaninka simi]] icha huk indihina simi (mana hawa simi) <small>(Pukyu: <ref>[https://web.archive.org/web/19970412040139/http://www.inei.gob.pe/ www.inei.gob.pe/ (2007)]</ref>)</small> == Iñiykuna == * [[Kristiyanu iñiy]] * [[Tawantinsuyu iñiy]], [[kathuliku]] kristiyanu iñiywan chaqrusqa == Hatun llaqtakuna == {{AP|Lista: Llaqtakuna (Piruw)}} [[Rikcha:Lima Plaza Mayor1 cropped.jpg|thumb|right|200px|[[Lima]], [[uma llaqta]]]] * [[Lima]] 8 500 000 tiyaq * [[Ariqipa]] 850 000 tiyaq * [[Truhillu]] 790 000 tiyaq * [[Piwra]] 315 000 tiyaq * [[Qusqu]] 300 000 tiyaq * [[Hullaqa]] 208 553 tiyaq == Musiku == * [[Kañina]]kuna: ''Sol de plata'', ''Libra peruana'', ''Sol de Oro'', Inti, ''Nuevo Sol'' == Karu puriy == Turistiku llaqtaqa [[Qusqu]], chay Qusqupiqa [[Machu Pikchu]] unay llaqta kan, hinaspa [[Willka Qhichwa]] kan. [[Mayutata suyu]]pi tarikullantaq [[Manu mamallaqta parki]]. [[Punu suyu]]pitaq [[Titiqaqa qucha]], hinaspa [[Sillustani]]pi [[chullpa]]kuna kan. [[Ariqipa suyu]]pitaq [[Misti urqu|Misti nina urqu]], [[Qullqa qhichwa]] hinaspapis [[Nina Urqu Qhichwa]] (''Valle de los volcanes'') tarikullantaq. [[Ika suyu]]pitaq [[Naska siq'ikuna]] hinaspapis [[Paraqas mamallaqta parki]] chaykuna kan. [[Anqash suyu]]pitaq [[Waylas]] qhichwa hinaspa [[Waskaran]] (6,768 m) chaykuna kan. [[Ikitus]] llaqtapitaq llipin sach'akunayuq selva hinaspa [[Amarumayu]] hatun mayu ima kan; [[Tumpis suyu]]pitaq ima munay playakuna kan. [[Lampalliqi suyu|Lampalliqipitaq]] ''Valle de las Pirámides'' hinaspa ''Tesoros de [[Sipan]]'' nisqakuna kan. [[Kashamarka suyu]] [[Inka armakuna]] hinaspa sumaq campiñayuq. [[Qispi kay suyu]]taq unay pacha mawk'a [[Chan Chan]] llaqtayuq. == Yachay tarpuy == '''Qillqakuna - Qillqaqkuna''' * (Apu) [[Ollantay]] ([[aranwa]]) * [[Waman Puma de Ayala]] (* 1534 ? (1550 ?) - † c. 1615) * [[Inka Garcilaso de la Vega]] (1539 – 1616) * [[Flora Tristan]] (1803 - 1844) * [[César Vallejo]] (1892 - 1938) * [[José María Arguedas]] (1911 - 1969) * [[Julio Ramón Ribeyro]] (1929 – 1994) * [[Mario Vargas Llosa]] (* 1936) '''Taki kapchiy''' * [[Ima Sumaq]], [[Juan Diego Flórez]], [[Felipe Pinglo Alva]], [[Chabuca Granda]], [[Jesús Vásquez]], [[Tania Libertad]], [[Cecilia Barraza]], [[Arturo Cavero]], [[Eva Ayllón]], [[Dina Páucar Valverde]], [[Sonia Morales]], [[Delfin Garay]], [[Uchpa kusituy|Uchpa]], [[Shapis]], [[Grupo 5]], [[Gian Marco]], [[Susana Baca]] (takiq, ''Grammy'' 2002), [[Susan Ochoa]]. '''Tusuy''' * [[Carccacha]], [[Vania Masías]] == Raymikuna == * [[Pachakamilla Kristu]] * [[Quyllur Rit'i]] [[Rikcha:SeñordelosMilagrosNazarenas.jpg|thumb|right|160px|<center>[[Pachakamilla Kristu]]]] {| {{tablabonita}} ! style="background:#efefef;" | P'unchaw ! style="background:#efefef;" | Suti |- | 1 [[Qhulla puquy killa]] | Musuq wata |- | 2 [[Hatun puquy killa]] | [[Mamacha Kanchi Raymi]] (Punu) |- |- | Iskay kaq [[Intichaw]] [[Hatun puquy killa]]pi | Pisqu pusuqay p'unchaw |- | [[Pawkar waray killa]] - [[Ayriway killa]] | [[Simana Santa|Willka Killa ñan]] |- | 1 [[Aymuray killa]] | [[Llamk'ay p'unchaw]] |- | [[Inti raymi killa]] | [[Quyllur Rit'i]] (Qusqu Suyu) |- | 29 [[Inti raymi killa]] | [[San Pidruwan| Hutsannaq Piru]] wan [[San Pawlu|Hutsannaq Pawlu]] |- | 6 [[Anta situwa killa]] | Yachachiq p'unchaw |- | 7 [[Inti raymi killa]] | [[Arikap maqanakun|Unancha p'unchaw]] |- | [[Inti raymi killa]] | Antikunap takinan p'unchaw |- | 24 [[Inti raymi killa]] | Chakraruna p'unchaw |- | 28 [[Anta situwa killa]] | [[Tayta llaqta phista|Yaya llaqta kusikuy]] |- | 30 [[Chakra yapuy killa]] | [[Santa Rosa Limamanta|Limaqmanta Hutsannaq Rusa]] |- | [[Kantaray killa]] | [[Señor de los Milagros|Illaqmiyuq Riqisqa]] nisqap killan |- | 8 [[Kantarya killa]] | [[Anqamusta wamparpaq maqanakun]] |- | 31 [[Kantarya killa]] | Wiraquchap takin p'unchaw |- | 1 [[Ayamarka killa]] | [[Lliw Hutsannap p'unchawnin]] |- | 8 [[Qhapaq raymi killa]] | [[Map'annaq kunsi]] p'unchaw |- | 9 [[Qhapaq raymi killa]] | [[Ayakuchu maqay]] |- | 25 [[Qhapaq raymi killa]] | [[Nawidad| Ancha Yurí]] |} == Rikchakuna == <center><gallery widths="150"> Rikcha:Peru Blue Marble.png|Piruw (NASA) Rikcha:80 - Machu Picchu - Juin 2009 - edit.jpg|[[Machu Pikchu]] Rikcha:SeñordelosMilagrosNazarenas.jpg|[[Pachakamilla Kristu]] Rikcha:Sta Rosa de Lima por Claudio Coello.jpg|[[Santa Rosa Limamanta]] Rikcha:Condor flying over the Colca canyon in Peru.jpg|[[Kuntur]], [[Qullqa qhichwa]] hawanpi phawaq Rikcha:Escudo Inca Garcilaso.jpg|[[Tupaq Amaru iskay ñiqin]] Rikcha:Chan chan wall1.jpg|Mawk'a wasi pampa, [[Chan Chan]] Rikcha:Peruvian Artwork Calabas.jpg Rikcha:Chavín de Huántar.JPG|[[Wantar Chawin]] Rikcha:Qoyllur R'Iti panoramic overview.jpg|[[Quyllur rit'i]] Rikcha:Marinera Norteña.jpg|[[Marinera]] Rikcha:Ceviche.png|''Ceviche'' Rikcha:Utcubamba amazonas peru.jpg|[[Utkupampa mayu]], [[Amarumayu suyu]] Rikcha:Colca souvenirs.jpg|[[Qullqa Qhichwa]], ([[Ariqipa suyu]] Rikcha:Ayakuchu qhatuq warmi.jpg|Ruru qhatuq warmi, [[Wamanqa]] llaqtapi [[Ayakuchu suyu]]pi Rikcha:Urarina shaman B Dean.jpg|[[Urarina]] [[shaman]], 1988 </gallery> </center> == Apaykachana == * Panamirikana [[ñan]] * [[Khillayñan]]: 3.462 km * [[ñan]]kuna: 72.900 km * 254 antanka pampa == Kaypipas qhaway == * [[Macrorregión Sur]] * [[Lista: Yachay sunturkuna (Piruw)]] * [[Awya Yala]] {{Punku p'anqa Piruw‎}} == Willay pukyukuna == <references/> == Hawa t'inkikuna == {{Commonscat|Peru|Piruw}} * [https://web.archive.org/web/20100730230845/http://www.congreso.gob.pe/_quechua/index.htm www.congreso.gob.pe - Rimana Wasimanta] * [https://web.archive.org/web/20110205010758/http://www.congreso.gob.pe/_quechua/Constitucion.pdf www.congreso.gob.pe / Perú Suyu Hatun Kamay Pirwa 1993] * [http://www.propuestaazul.com/propuestaazul/propuestaazul-quec.pdf Peru: Huk Ñeqen Ekolohika kallpayoq Pacha] * [http://www.indepa.gob.pe/principal/galerias/himno/v05.htm INDEPA, Piruwpa llaqta takin (kastilla simipi widyum)] * [http://www.indepa.gob.pe/principal/galerias/himno/v01.htm INDEPA, Piruwpa llaqta takin (qhichwa simipi widyum)] * [http://www.indepa.gob.pe/principal/galerias/himno/v02.htm INDEPA, Piruwpa llaqta takin (aymara simipi widyum)] * [http://www.indepa.gob.pe/principal/galerias/himno/v03.htm INDEPA, Piruwpa llaqta takin (ashaninka simipi widyum)] * [http://www.indepa.gob.pe/principal/galerias/himno/v04.htm INDEPA, Piruwpa llaqta takin (awahun simipi widyum)] * [https://web.archive.org/web/20110812032518/http://www.petroperu.com.pe/portalweb/index2_qe.asp PETROPERU (qhichwa simipi)] * [https://web.archive.org/web/20100601110040/http://www.petroperu.com.pe/portalweb/index2_ay.asp PETROPERU (aymara simipi)] {{Piruw}} {{Urin Awya Yalapi mama llaqtam}} [[Katiguriya:Mama llaqta (Awya Yala)]] [[Katiguriya:Piruw|!]] he9iwnfb561sc4yf269v3u2z0wsn624 691586 691584 2026-08-29T23:41:47Z Killkaśh walaśh 35320 691586 wikitext text/x-wiki {{Kusa qillqa}} {{Mamallaqta2 | suti = Piruw Ripuwlika | waq sutikuna = República del Perú | rikchap uranpi wallqanqa = no | color = <!-----kikinta rurakun-----> | wallqanqa = <!-----kikinta rurakun-----> | qillqa wallqanqa = <!-----kikinta rurakun-----> | cadre unancha = no | unancha = <!-----kikinta rurakun-----> | qillqa unancha = <!-----kikinta rurakun-----> | audio = <!-----kikinta rurakun-----> | rikcha = <!-----kikinta rurakun-----> | hatun-kaq rikcha = <!-----kikinta rurakun-----> | qillqa = <!-----kikinta rurakun-----> | Llaqta qayanqillqa = <!-----kikinta rurakun-----> | Llaqta taki = ''"[[Piruwpa llaqta takin|Somos libres, seámoslo siempre]]"''<br>''("Qispisqañam kachkanchik, ñawpaq kananchik wiñaypaq")'' | Mamallaqtapa raymin = [[28 ñiqin anta situwa killapi]] [[1821]] | Kamachina laya = <!-----kikinta rurakun-----> | Umalliq = [[Kiku Huhimuri]]<!-----kikinta rurakun-----> | Umalliq pacha = [[2026]] | Umalliq ministru = Luis Galarreta | Parlamento = <!-----kikinta rurakun-----> | Simikuna = [[Qhichwa simi]],<br>[[Aymara simi]]<br>[[Ispaña simi]]<br>[[Chawpi qichwa simi]]<br>[[Wanka simi]]<br>[[Kichwa simi]]<br>[[Ashaninka simi]]<br>[[Matsikenka simi]]<br>Wak piruwpa [[rimay]]kuna | Uma llaqta = [[Lima]]<!-----kikinta rurakun-----> | wikidata = Q2887 | Suyukuna = <!-----kikinta rurakun-----> | Hatunnin llaqta = [[Lima]] | pop = 34 157 t32 runakuna | wata1 = 2026 | alt mini = <!-----kikinta rurakun-----> | alt max = <!-----kikinta rurakun-----> | area = <!-----kikinta rurakun-----> | landarya = | Yaku = <!-----kikinta rurakun-----> | pacha UTC = <!-----kikinta rurakun-----> |coords = {{cal coor|globe:Earth|region:{{{kodea}}}_type:city|display=inline}} |notes area = {{{notes area|}}} |name miscellaneous geo = {{{name miscellaneous geo|}}} |various geo = {{{various geo|}}} |name miscellaneous geo2 = {{{name miscellaneous geo2|}}} |various geo2 = {{{various geo2|}}} | name of date1 = Paqarisqan pacha | name of date2 = Piruw-Qullasuyu Huñunakuy | name of date3 = Pasiphiku Maqanakuy | name of date4 = | date1 = <!-----kikinta rurakun-----> | date2 = 1836-1839 | date3 = 1879-1884 | date4 = | runap-sutin = <!-----kikinta rurakun-----> | pop_name = <!-----kikinta rurakun-----> | population = <!-----kikinta rurakun-----> | population notes = {{{population notes|}}} | density = <!-----kikinta rurakun-----> | nom_pop division a = | population division a = | nom_pop division b = | population division b = | population division notes = {{{population division notes|}}} | name various demography = {{{name various demography|}}} | various demography = {{{various demography|}}} | name various demography2 = {{{name various demography2|}}} | various demography2 = {{{various demography2|}}} | warmi-qhari = <!-----kikinta rurakun-----> | name miscellaneous = {{{name miscellaneous|}}} | miscellaneous = {{{miscellaneous|}}} | Sutichasqa RLR = <!-----kikinta rurakun-----> | RLR (RKK) = <!-----kikinta rurakun-----> | Sutichasqa RLR per cápita= <!-----kikinta rurakun-----> | RLR (RKK) per cápita = <!-----kikinta rurakun-----> | Llamkanaqkaq indisi = <!-----kikinta rurakun-----> | Inflasyun = <!-----kikinta rurakun-----> | RPI = <!-----kikinta rurakun-----> | Llaqtaqullqi = <!-----kikinta rurakun-----> | ISO tuyru = <!-----kikinta rurakun-----> | Internet tuyru = <!-----kikinta rurakun-----> | Karurimana tuyru = <!-----kikinta rurakun-----> | Kaypi wankurisqa = <!-----kikinta rurakun-----> | name divers2 = {{{name divers2|}}} | divers2 = {{{divers2|}}} | source1 = {{{source1|}}} | source2 = {{{source2|}}} | source3 = {{{source3|}}} | source4 = {{{source4|}}} }} '''Piruw'''qa ([[Ispaña simi]]pi: ''[[:es:Perú|Perú]]'', [[Aymara simi]]pi: ''[[:ay:Piruw|Piruw]]'', [[Inlis simi]]: [[:en:Peru|Peru]]) [[Urin Awya Yala|Urin Apyala]]p intichinkayninpi [[Mama llaqta|llaqta]]m. Pata waqtamanta [[Ikwayur|Ikwatur]] llaqtawan, [[Kulumpiya|Kulunsuyu]] llaqtawan tinkuna, inti lluqsiy waqtamantataq [[Parasil]] llaqtawan [[Puliwya|Pulipya]] llaqtawan tinkuna, uray waqtamantataq [[Chili]] suyuwan Puliwya llaqtawan [[Titiqaqa qucha]]wan tinkuna, inti chinkay waqtamantataq [[Pasiphiku mama qucha|Pasihiku mama qucha]]wan tinkusqa. Piruw huk achkaniray kawsayuq mamallaqtam [[tiyayr’itikunayuqmi]] kan, tiyayr’itintaq -Kuntipi, [[Pasiphiku]] chala suyupa [[purun]] pampapi; mamallaqtap wichayninmanta urayantinkama [[Anti walla]]p umanpi; [[Amarumayu|Amarumayup]]pa q'uñi [[Yunka suyu|yunka]]npi- mastarikunmi. Piruwqa 34 hunu runakuna charin, umallaqtantaq hatunnin llaqtapas [[Limaq]]mi. 1.28 hunu km2 (0.5 hunu mi2) charispa, Piruwqa [[Tiksimuyu|Tiqsimuyu]]pi chunqa isqunñiqin, Urin Awyalapi kimsañiqinpas hatunnin mamallaqtam. Piruwqa [[ripuwlika|sapan llaqta]]m, [[Piruwpa umalliqnin|umalliqniyuq]], [[Piruwpa Kunrisu|Qurinaka]] nisqa [[rimana huñunakuy]]niyuqpas. Suyu hina hatunkamachiyllana chawanasqa llaqtanchik, hallp'antaq 1 285 216 km² chhikanmi, Piruwpam 29 hunu tiyaqyuqmi; paykunaqa [[kastillanu|Kastilla]] simi, [[qhichwa simi|Qhichwa]], [[aymara simi|Aymara]] rimaqkunam, chaymanta wah runakunaq rimayninkupis kallantaqmi. Piriuwqa achkaniray unay shamuq [[kultura]]kunap paqarinan kanmi. -Qallarikuq 3500 ñp- [[Norte Chico kultura]]manta, [[Tawantinsuyu]]kama. Norte chico kulturantaq, [[Awya Yala (Mulanpi)|Awyala]]pi ñawpaqnin kulturami, shinallataq sibilisasyunpa pichkamanta shuknin paqarinanmi karqa. Tawantinsuyuntaq, Ñawpaq [[Cristobal Colon|Colon]] Awyalapi hatunnin sibilisasyunmi karqa. Kunan Peru sutichasqa suyuqa, unay [[Wiñay kawsay|wiñaykawsay]]yuq mamallaqtapurapi shukninmi; erensyannintaq chunka waranqa watamantam (ñk.) shamunpas. XVI pachaqwatapi [[Ispaña|Ispaña imperyu]]qa Perupa suyuntam atipanakurqan, chaymi shuk [[Birreynatu|birreynatu]]tam takyachirqan; birreynatuntaq [[Urin Awya Yala|Urin Awyala]]pi tukuymari suyunpi mastarirqan, shinallataq [[Limaq]] llaqtatam umanchakurqan. Awyalapi, superior yachaykaqqa qallarichikusqan 1551 watapi, [[Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin|Mamallaqtap San Markus Kuraq Yachay Wasi]]tam ofisyalisllam takyachispa. Peruqa 1821 watapi ofisyalislla qispichikurqan, hawasuyupi [[José de San Martín]], [[Simón Bolívar]]pas awqaqkunap purisqanmanta, shinallataq [[Ayakuchu batalla]]sqanmanta, Peruqa 1824 watapi qispichisqanta tukuchikun. Shamuq watapi, mamallaqtaqa politikap takyanakaqnin charirqan, ekonomita politikatapas takyarikusqankama wanu rukrisqanrayku. Qhipaqnin, [[Chili]]wan [[Pasiphiku Maqanakuy]]qa (1879-1884) Peruta krisiskaqninman apachikun, chaymanta qhapaqkunataq kamachiyta ayqichikun Partido Civilistamanta. XX pachaqwatapi, mamallaqtaqa coup d’etat-tam, sosyal allinakaqtam, ukhumanta maqanakuytapasmi tuparirqan, shinallataq ekonomip takyakaqnintam wiñaykaqnintapas tuparirqan. 1990 watakunapi, mamallaqtaqa shuk mushuqliberal ekonomi modelutam takyachisqan, kunankamapas tiyanmi. 2000 watakunapi [[Materia Prima|Tiqsi materya]]qa wiñasqankupacha. Peruqa sapakutilla ekonomi wiñaqnin charirqan, hinallataq [[Wakcha kay|wakchakay]]ninta pisiyarqanpas. Qispichisqa mamallaqtashina, Peruqa shuk [[demokrasya]]yuq republika reprasentasyunniyuqmi kan, 25 [[Suyu|suyu]]pi rakisqam, runap puquykaynin hanaqmi charin, yaykunakayninpas chawpi-hanaqmi, [[Runap Puquykaynin Indisi]] (RPI) llapanmanta 82 ñiqin charipakunpash. Shinallataq Awyalapi allin ekonomyayuqmanta shuknin, wiñaykaq tasaqa chawpichasqa 5.9% charin. Shinallataq tiqsimuyupi usqay industria wiñaykaqyuqmanta shuknin, chawpichasqa 9.6% -pash charin. Riqsichisqam ekonomi aktibidadninkuna kanku: [[Qiqlla|minerya]], manufaktura, [[tarpuy]], [[Challwa hap'iy|challwahapiy]]pas, waq wiñachikuq sektoreswan telekomunikasyunshina, [[Bioteknolohya|bioteknolohya]]shina. Mamallaqtaqa [[The Pacific Pumas]]tam chayaqin, kaytaqmi shuk mamallaqtakunamanta politiku tantanakuymi kan. Mamallaqtakunañataqmi Awyalapa chalanpi tiyanku, shinallataq kikin wiñaykaynin tendensyatam kunakupunku. Kay wiñaykaynin positibomi kan, taqyasqa [[makroekonomi]]pa tiqsinta charinpas, allin kamachikuyninta charinpas, shinallataq tiqsimuyupa intirasyunpaq kichasqam kanpas. Peruqa, sosyal qispikayninpi, shuk riqsichisqa mamallaqtami kan, shinallataq, [[APEC]]pi, [[Pasiphiku Aliansa]]pi, Transpasifiku Tantanakuypi, [[Komersyo Tiqsimuyupa Tantanakuy]]ninpipas shuk miembropas kanmi. Peruqa chawpikallpayuq mamallaqtashina riqsichisqami kan Perupa runakunapi mishu, indihina, iwruparuna, aphrikaruna asyarunapas kapun. Aswan riqsisqan simiqa kastillami, achka Perurunakunaraqmi Qichwa, [[Aymara simi|Aymar]], waq simikunatapas rimallankutaq. Runakawsayninkuta piturisqantaqa, [[Kapchiy|arte]]pi, yanuypi, [[literatura]]pi, [[Taki|takiy]]pipas hatun dibersitasta paqarichikusqan. ==Piruw suyukuna== ;[[Piruw suyukuna]] Piruw mama llaqtaqa 24 suyukunapi (departamentokuna) huk Qallu llaqtapiwan (Callao) rakisqam kachkan. Sapa suyuqa kikin kamachiyniyuqmi (gobierno regional). Piruw mama llaqtaqa kimsaman rakin kachkan: Chala suyu (costa), Antikuna/Sallqa suyu (sierra), hinaspa Yunka suyu (selva).  1. Chala suyu (Costa) Kay suyukunaqa mama quchap patanpim kachkan (0-500 msnm). Kaypiqa inti k'anchay hinaspa ch'aki allpakunam kan: [[Piwra suyu]], [[Lampayiqi suyu]], [[Qispi kay suyu]], [[Tunpis suyu]], [[Anqash suyu]] - Chala hinaspa Antikuna.[[Lima suyu]], [[Ika suyu]], [[Areqipa suyu]], [[Muqiwa suyu]], [[Taqna suyu]]. 2. Antikuna / Sallqa suyu (Sierra) Kay suyukunaqa hatun orqukunap chawpinpim kachkan (2300 msnm-manta wisq'asqa). Kaypiqa aswan achka runasimim parlakun.  [[Kashamarka suyu]], [[Wanuku suyu]], [[Pasqu suyu]], [[Hunin suyu]], [[Wankawillka suyu]], [[Ayakuchu suyu]], [[Apurimaq suyu]], [[Qusqu suyu]], [[Punu suyu]]. 3. Yunka suyu (Selva)  Kay suyukunaqa sach'a-sach'a ukhupim kachkan, q'uñi hinaspa paray suyum.  [[Luritu suyu]], [[Ukayali suyu]], [[San Martin suyu]], [[Amaru suyu]], [[Amaru sacha suyu]]. == Llaqtashuti == Formal shutiqa ofisyal kastilla simipi, "República del Perú"-mi kan. Qichwa simipi, "Piruw Mamallaqta"-mi kan wan "Piruw Ripuwlika"-mi kan, Aymar simipipash "Piruw Jacha Suyu"-mi kan. Inlish formal shutillataqmi "Republic of Peru" kan. Llaqtashutiqa Qichwapi "Piruwruna"-mi kan, [[Inlish simi]]pi "Peruvian" kantaqmi. Perup sutinpa pukyunmanta achka theorikunami kan. XVI siklu qallarichkasqapi, [[Panama]] ismupa San Miguel Bahianiraqpi dominakuq kamachiq biru sutichasqami, chaymanta shamunsi. Panamapa uranpi Biru sutichasqa qullqiyuq mamallaqta kaq, indihina rimasqanmanta uyarispaqa, hispanarunaqa shamusqanku chay kit'iman, chaymi Peru - shina sutinchakun. Chaymanta, kastilla konkistadorkunapaq Tawantinsuyuta Piruwsina sutichasqa kapun. Chaymanta Peru sutiqa kay suyupaq riqsichinanpaq kunankama kutipakullantaqmi == Wiñay kawsay == {{QQ|Piruwpa wiñay kawsaynin}} ===Ñawpaq Tawantinsuyu Pacha=== 3000 ñp watamanta 2500ñp watakama, [[Supi mayu|Supi qichwa]]pi, [[Karal]] ruynakuna (Norte Chico sibilisayun), prinsipalmente rumi wasimanta rurachisqa, rikurikunmi. 1000 ñp wataniqmanta - 200 ñp wataniqkama, [[Anti Walla (Piruw)|Anti Walla]] lliwninpi -[[puma]]tam, [[amaru]]tam, [[kuntur]]tapas [[waka]]shina muchaq- [[Chavin|Chavin kultura]]qa puqurikusqanmi. Chaymanta, chalapa hananpi [[Chimu |Chimu kultura]]qa 100 qp-niqmanta - 700 qp-niqkama [[Truhillu]] llaqtapa hawanpi Inti Wakatam, Killa Wakatapashmi konstruisqanku. [[Chala]]pa urayninpitaq, 1 qp-niqmanta 600 qp-niqkama, iñinkupaq, tarpunankupaq qiqukunatam qillqakuq [[Naska|Nasqa kultura]]qa puqurisqanmi. 800 qp wataniqpi, Antikunap Urayninpi Ayakuchu pukrupi [[Wari|Wari kultura]]qa paqarisqanmi. [[Tiwanaku]]pa [[iñiy]]ninmanta ancha influensyayuq kultura kasqanta hamurpakusqansi kan. Sapa suyupa llimpinkunatan riqsichikuqmi chaypas, sañururasqapi aywasqakunapi shukllachisqa temaqa t'iktusqa kanraqmi. Inka [[Qhapaq Ñan]]pa wamaqnin ñanqa puqurichisqanmanta, shinallataq, heometrichasqa -tawakuchuta chimpakuq- llaqtapa wasichakuyninmanta, Wari Imperyu theoriqa -lliw Antikunapi mastarikuq kaspa- riqsichikusqanmi. Shinallataq, 1000-niq watakama qatikusqanta hamurpakusqansi kan. Chalapa hanayninpi [[Lampalliqi suyu|Lampayiqi]] suyupiqa -qurimantapas tumpagamantapas chaninchasqa saynatata rurakuqmanta riqsichsiqa- Sikan kulturaqa Waripa tukuyninpachapi puqurisqanmi Hinallataqsi urinnin suyupiqa [[Tiwanaku]]’qa, paqarimurqan, llapan [[Qullaw]] patapi chimpaq aylluhina. Chanta [[Wari]] Aylluqa paqarikusqan, Antis Llaqta wallpamata puquchirqan, imperiu laya llaqta paqarichispaqa, kay wallpamaqa hanaqninman mastakusqa XVIII pachaqkama. IX pachaqmanta, Wari saqipusqanmanta, [[Anti Walla (Piruw)|Antis Walla]]nta mushuq chawpichaq llaqtakunaqa paqarikusqan, Lampayiqi, [[Chimu]], [[Chincha]] hina, “qipa intermediu” “suyu-suyu llaqta” sutichasqa. ===Tawantinsuyu Pacha=== XV siklupi, [[sapa Inka|Inka]]kuna paqarimusqan kallpasapa istadushina, shuk siklullapi ñawpaq [[Kiristuphar Kulun|Colon]] [[Awya yala|Awyala]]kunapi hatunnin suyutam kutichimushqa, [[Qusqu]] umallaqtanwan.<ref>Rowe, John (1948). "The Kingdom of Chimor". ''Acta Americana''.</ref><ref>{{Cite web |last=Dunnell |first=Tony |date=2019-05-11 |title=Ten Interesting Facts About The Inca Empire |url=https://www.savacations.com/ten-interesting-facts-inca-empire/ |access-date=2025-05-18 |website=SA Vacations |language=en-US}}</ref><ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Pachacuti Inca Yupanqui". Encyclopedia Britannica, 1 Apr. 2024, https://www.britannica.com/biography/Pachacuti-Inca-Yupanqui. Accessed 18 May 2025</ref> Qallariq Qusqu’pa Inkankunaqa shuk uchuy etniku qututa kakuhsqanku, [[Qhichwa runa|Qichwa]]’kunashina sutichasqa. Aslla asllamanta, kimsachunka siklumanta, mastariyta qallarirqanku, chaywan chimpaqinkunata wankuriyta qallarishqanku. Inka’pa mastariyninqa chunka pisqa siklukama hayralla kashqa, piru chay pachamanta llalliypa utqayninta wichayta qallarishqa, wamaqllamanta [[Pachakutiy Inka Yupanki|Pachakuti Inka]] qapaqchashqan pachapi.<ref>{{Cite book |last1=Demarest |first1=Arthur Andrew |url={{google books |plainurl=y |id=IqecX148zLsC|page=57}} |title=Religion and Empire: The Dynamics of Aztec and Inca Expansionism |last2=Conrad |first2=Geoffrey W. |publisher=Cambridge University Press |year=1984 |isbn=0-521-31896-3 |location=Cambridge |pages=57–59}}</ref> Paypa, churinpa ([[Thupa Inka Yupanki]]) kamachishqankupi, Inkakunaqa tukuymari Antis suyuta kamachiyta atishqanku, qapaqchashqankupi runakunataqri 9 [[Hunu|hunu]]manta 16 hunukama kashqa. Pachakuti’qa hunta ley [[Sanampa|sanampa]]ta takyachimushqa, hatunsaya imperiunta allinta kamachinapaq, chaywanpash [[Inti]]’pa churinshina tukuy-atikuq ispiritu-kamachiq awturidadmi kallpachamushqa, -musuqta wasichashqa- Qusqu markamanta kamachispa.<ref>Peru [http://countrystudies.us/peru/3.htm The Incas] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161103012145/http://countrystudies.us/peru/3.htm|date=3 November 2016}}</ref> == Allpa saywachi == {{QQ|Piruwpa allpa saywachi}} Piruw llaqtaqa iskay chunka tawayuq Dipartamintuyuqmi [[Suyu]]kuna,<ref>[https://web.archive.org/web/20220901182324/https://www.sela.org/es/estados-miembros/peru/#:~:text=Organizaci%C3%B3n%20administrativa%3A%2024%20departamentos%20y,%2C%20Tacna%2C%20Tumbes%2C%20Ucayali. https://web.archive.org/web/20220901182324/https://www.sela.org/es/estados-miembros/peru/#:~:text=Organizaci%C3%B3n%20administrativa%3A%2024%20departamentos%20y,%2C%20Tacna%2C%20Tumbes%2C%20Ucayali.]</ref><ref>https://www.distrito.pe/</ref> huk Pruwinsya Constitucionalwan kuska; hatun riqsisqa llaqtakunaqa kaykunan: [[Lima]], [[Ariqipa]], [[Truhillu]], [[Chiklayu]], [[Wankayu]], [[Piwra]], [[Qusqu]] chaymanta [[Chimputi]] llaqtawan. Unay [[pacha]] conquistasqamanta Piruw [[llaqta]]qa kimsa hatunsuyuman t`ipisqa kaqkasqa: [[Chala]] (''Costa'') nisqa [[Pasiphiku mama qucha]]wan tinkusqa; chaymantataq [[Walla]] (''Sierra'') nisqa hanan pata llaqtakuna; chaymantataq [[Urqu]] (''montaña'') nisqa [[Amarumayu sach'a-sach'a suyu]] (''Selva Amazónica'') nisqa karqan. Kayhinaman t'ipisqaqa 1941 watakamallan kaq kasqa; imaraykuchus chhaqay III ''Asamblea General del Instituto Panamericano de Geografía e Historia'' nisqaqa pusaq regionman t`ipiytan apruwasqaku, chaymanta Geógrafo nisqa [[Javier Pulgar Vidal]] nisqa yuyasqa. Kay musuq t`ipiyqa ''Mapa Fisiográfico'' nisqatan rikhurichisqa, chaymi chiqan biogeografican; hinamantan kayhina suyukuna rikhurisqa: {| |- valign="top" | * [[Chala]] * [[Yunka suyu]] * [[Qhichwa suyu]] * [[Suni suyu]] | * [[Puna]] * [[Hanka]] * [[Rupa-Rupa]] * [[Umawa]] |- |} * '''[[:Katiguriya:Urqu (Piruw)|Urqu]]kuna:''' [[Shuyturahu]] - [[Awsanqati]] - [[Sallqantay]] - [[Saksarayuq]] - [[Shaprarahu]] - [[Waskaran]] - [[Yerupaja]] - - '''[[:Katiguriya:Walla (Piruw)|Walla]]kuna''' * '''[[:Katiguriya:Nina urqu (Piruw)|Ariqkuna]]: '''[[Ampay]] - [[Chhachani]] - [[Chupiqiña]] - [[Hamp'atu urqu]] - [[Misti urqu]] * '''[[:Katiguriya:Qucha (Piruw)|Qucha]]kuna:''' [[Titiqaqa qucha]] - [[Chinchayqucha]] - [[Pallqaqucha]] - [[Aqupiya qucha]] [[Chuqllu qucha]] - [[Lankilayu]] - [[Parinaqucha]] - [[Pumaqanchi qucha]] - [[Qunuqucha]] - [[Salinas qucha]] - [[Siwinaqucha]] * '''[[:Katiguriya:Mayu (Piruw)|Mayu]]kuna:''' [[Amarumayu]] - [[Apurimaq]] - [[Huchusuma mayu]] - [[Mantaru]]- [[Marañun mayu|Marañun]] - [[Mayutata]] - [[Pampas mayu]] - [[Putumayu]] - [[Rimaq mayu]] - [[Santa mayu]] - [[Tampu mayu]] - [[Tumpis mayu]] - [[Ukayali]] - [[Willkamayu]] * '''[[:Katiguriya:Wat'a (Piruw)|Wat'a]]kuna:''' [[Chincha wat'akuna]]kuna - [[Ballestas wat'akuna]] - [[Yuraqwat'a]] - [[Titiqaqa wat'a]] - [[Amantani]] - [[Intika]] - [[Uru wat'akuna]] * '''[[:Katiguriya:Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:''' [[Abiseo mayu mamallaqta parki]] - [[Alto Purús mamallaqta parki]] - [[Bahuaja-Sonene mamallaqta parki]] - [[Cerros de Amotape mamallaqta parki]] - [[Cordillera Azul mamallaqta parki]] - [[Cutervo mamallaqta parki]] - [[Manu mamallaqta parki]] - [[Paraqas mamallaqta parki]] - [[Tinku Mariya mamallaqta parki]] - [[Utishi mamallaqta parki]] - [[Waskaran mamallaqta parki]] - [[Yanachaga-Chemillén mamallaqta parki]] === Chiriqunuy === [[Rikcha:Piruw saywitu.png|rikchacha|Kichwa simipi Piruw saywitu]][[Rikcha:Pe-map.png|thumb|236x236px|Kastilla simipi Piruw saywitu|wak=]] *'''Tropikal chiriqunuy:''' {{leyenda|darkgreen|[[Amarumayu sach'a-sach'a suyu|Pluvisilva]]}} {{leyenda|green|Paraymit'a}} {{leyenda|lightblue|Chirapakuna}} {{leyenda|lightgreen|Altu [[pacha]]kuna}} {{leyenda|pink|Transisiwnpa}} *'''[[Qhichwa suyu|Qhichwa]]-[[qunuy]] chiriqunuy:'''{{leyenda|yellow|[[Qhichwa suyu|Qhichwa]]}} {{leyenda|brown|[[Ch'in pacha]]}} *'''[[Pampa]]p chiriqunuy:''' {{leyenda|grey|Qullaw [[Urqu]]wan}} *'''[[Rit'i]]pa chiriqunuy:''' {{leyenda|orange|Altu [[Urqu]]kuna}} == Yurakuna == * [[sara]] - [[papa]] == Uywakuna == * [[kuntur]] - [[tunki]] - [[wik'uña]] - [[chinchilla]] - [[charapa]] - [[tiwrun]] - [[khillaychuki]] [[challwa]] - [[chuqi challwa]] - [[samanna]] - [[pinwinu]] - [[quwi]] - [[añas]] - [[yukra]] - [[wisk'acha]] - [[mach'aqway]] - [[wakamayu]] - [[luru]] - [[puma]] - [[paqucha]] - [[wanaku]] - [[llama]] - [[suwaq'ara]] - [[uturunku]] == Llaqta pusanapaq rakiy == {{QQ|Piruwpa pulitika rakiynin}} Piruw llaqtapiqa kanmi [[:Katiguriya:Suyu (Piruw)|suyu]]kuna, [[:Katiguriya:Pruwinsya (Piruw)|wamani]]kuna (194), [[:Katiguriya:Distritu (Piruw)|k'iti]]kunapas. Piruwpi kanmi 24 suyu, 1 ''constitucional wamani'', ima 1 ''Metropolitana Suyupas'':[[Rikcha:Perú · (lliw).png|thumb|250px|right|Piruwpi suyukuna]] {|cellspacing="0" align="center" style="margin:auto;" ! style="font-size:100%; background:#006400; border:1px solid #808080; " align="center" colspan="6" |<big><span style="color:white;">'''Suyukuna (Piruw)'''</big> <small>(2021)</small></span> |---- !style="background:#006400; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| &nbsp; !style="background:#006400; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:white;">Suyu</span> !width="150px" style="background:#006400; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:white;">Uma llaqta</span> !width="100px" style="background:#006400; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:white;">Runakuna</span> !width="80px" style="background:#006400; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:white;">Hallka k'iti kanchar <br /><small>(km<sup>2</sup>)</small></span> !width="80px" style="background:#006400; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;"| <span style="color:white;">Runa ñit'inakuy <small>(km<sup>2</sup>)</small></span> |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''1''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Amarumayu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Chachapuyas]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|430.811 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|39.249 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|10,98 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''2''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Anqash suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Waras]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.191.872 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|35.915 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|33,19 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''3''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Apurimaq suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Awankay]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|433.494 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|20.896 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|20,75 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''4''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ariqipa suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Ariqipa]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.521.697 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|63.345 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|24,02 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''5''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ayakuchu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Ayakuchu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|673.487 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|43.815 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|15,37 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''6''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Kashamarka suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Kashamarka]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.463.690 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|33.318 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|43,93 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''7''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Qusqu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Qusqu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.372.205 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|71.987 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|19,06 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''8''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Wankawillka suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Wankawillka]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|364.450 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|22.131 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|16,47 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''9''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Wanuku suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Wanuku]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|764.202 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|36.849 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|20,74 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''10''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ika suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Ika]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|992.621 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|21.328 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|46,54 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''11''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Sunin suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Wankayu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.373.898 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|44.197 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|31,09 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''12''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Qispi kay suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Truhillu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|2.045.165 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|25.450 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|80,36 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''13''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Lampalliqi suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Chiklayu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.326.490 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|14.231 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|93,21 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''14''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Lima suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Wachu llaqta]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|11.936.846 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|34.949 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|341,55 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''15''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Luritu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Ikitus]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.038.973 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|368.852 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|2,82 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''16''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Mayutata suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Puerto Maldonado]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|177.856 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|85.301 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|2,09 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''17''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Muqiwa suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Muqiwa]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|195.334 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|15.734 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|12,41 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''18''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Pasqu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Pasqu urqu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|273.080 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|25.320 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|10,79 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''19''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Piwra suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Piwra]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|2.075.301 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|35.892 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|57,82 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''20''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Punu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Punu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.243.471 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|71.999 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|17,27 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''21''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[San Martín suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Muyupampa]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|911.816 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|51.253 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|17,79 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''22''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Taqna suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Taqna]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|378.615 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|16.076 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|23,55 |---- bgcolor=#FFFFFF |"bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''23''' |"bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Tumpis suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Tumpis]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|255.193 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|4.669 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|54,66 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''24''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ukayali suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Pukallpa]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|599.345 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|102.411 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|5,85 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''*''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Qallaw hatun kamachiy wamani]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Qallaw]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.147.646 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|147 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|7.807,12 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''*''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Lima llaqta suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Lima]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|9.821.976 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|2.672 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|3.675,89 |} == Mama llaqta == [[Rikcha:Francisco Sagasti.jpg|thumb|right|140px|[[Francisco Sagasti]]m Piruwpa [[umalliq]]nin (2020-2021).]] [[Rikcha:Pedro Pablo Kuczynski 2016 (cropped).jpg|thumb|right|140px|[[Pedro Pablo Kuczynski]]m Piruwpa [[umalliq]]nin (2016-2018).]] [[Rikcha:Ollanta Humala em Brasília.jpg|thumb|right|140px|[[Ollanta Humala Tasso]]m Piruwpa [[umalliq]]nin (2011-2016).]] * [[Kamay]] - [[Kamachi quq atiy]] - [[Ruraq atiy]] - [[Kamay paqtachi atiy]] - [[Hatun kamachi]] {{QQ|Piruwpa umalliqnin}} {{QQ|Piruwpa Kunrisun}} {{QQ|Piruwpa hatun kamachin}} * [[Dimukrasya]] * Nisqalla Dimukratiya ''(Democracia nominal)'', 1824 – 1895 * Qullqisapallap Dimukratiyan ''(Democracia censataria)'', 1895 - 1930 * Qharikunap Qillqayatiqpa Dimukratiyan ''(Democracia masculina alfabeta)'', 1931 - 1955 * Chaqrusqa Qillqayatiqpa Dimukratiyan ''(Democracia mixta alfabeta)'', 1956 – [[1978]] * Sapsi Dimukratiya ''(Democracia Universal)'', [[1979]] watamanta kunankama * [[Sanancha]]kuna: [[Unancha]] - [[wallqanqa sanancha|Wallqanqa]] - [[Llaqta taki]] - Huk sananchakuna: {{QQ|:Katiguriya:Piruwpa sananchankuna}} {{QQ|Piruwpa unanchan}} {{QQ|Piruwpa wallqanqan}} {{QQ|Piruwpa llaqta takin}} * [[Piruwpa iskarapila]] * [[Piruwpa llaqta qayanqillqanmi]] * Suti ** '''[[Suti]]:''' ''Virú'' ---> ''Pirú'' ---> ''Perú'' ([[kastilla simi]]pi) ---> ''Piruw'' ([[qhichwa simi]]pi) ** '''Tukri [[suti]]n:''' República Peruana (''Piruwki Sapan Llaqta'') [1821 - 1950] ---> República del Perú (''Piruw Sapan Llaqta Republikan'') [1950 [[wata]]manta kunankama] == Runakuna == {{QQ|Piruw suyupi runa llaqtakuna}} [[Rikcha:Peru - Population by region or department (2007).svg|thumb|right|130px|Runakuna (2007 watapi)]] Piruw llaqtapiqa achka [[runa llaqta]]kuna indihina ayllu llaqtakunapas tiyankum, [[Qhichwa runa]], [[Aymara runa]],<ref>https://pueblosoriginarios.com/sur/andina/aymara/aymara.html</ref> [[Awahun runa]], [[Ashaninka runa]],<ref>https://peru.info/es-pe/talento/noticias/6/24/conoce-a-la-etnia-mas-grande-de-la-selva-peruana</ref> hukkunapas. == Rimaykuna == {{QQ|Piruwpi rimaykuna}} {{QQ|Piruwpa suyunkunapi rimaykuna}} * [[Kastilla simi]] (tukri simi hina llamk'achisqa): 16 000 000 rimaq * [[Qhichwa simi]]: 8 000 000 rimaq * [[Aymara simi]]: 500 000 rimaq * [[Awahun simi]]: 45 000 rimaq * [[Ashaninka simi]]: 40 000 rimaq * [[Machiqinqa simi]]: 10 000 rimaq * [[Haqaru simi]]: 3 000 rimaq {|cellspacing="0" align="center" style="margin:auto;" ! style="font-size:100%; background:#EFEFEF; border:1px solid #808080; " align="center" colspan="6" |<big><span style="color:black;">'''Piruwpi simikuna'''</big> <small>(2007)</small></span> |---- !style="background:#EFEFEF; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| &nbsp; !style="background:#EFEFEF; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:black;">Suyu</span> !width="150px" style="background:#EFEFEF; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:black;">Kastilla simita rimaqkuna <small> /1 </small> </span> !width="100px" style="background:#EFEFEF; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:black;">%</span> !width="80px" style="background:#EFEFEF; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:black;">Indihina simita rimaqkuna <small> /1, /2</small> </span> !width="80px" style="background:#EFEFEF; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;"| <span style="color:black;">% </span> |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''1''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Amarumayu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|281.177 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|85,4 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|46,940 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|14.3 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''2''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Anqash suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|653,576 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|68.1 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|303,806 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|31.7 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''3''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Apurimaq suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|100,563 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|28.1 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|256,371 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|71.7 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''4''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ariqipa suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|871,940 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|82.7 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|180,615 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|17.1 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''5''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ayakuchu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|194,216 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|35.7 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|348,720 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|64.1 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''6''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Kashamarka suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1,225,311 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|99.2 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|6,792 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|0.5 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''7''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Qusqu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|485,919 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|46.3 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|558,772 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|53.3 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''8''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Wankawillka suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|140,824 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|35.1 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|259,750 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|64.7 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''9''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Wanuku suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|475,899 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|70.6 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|196,855 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|29.2 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''10''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ika suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|610,410 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|95.0 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|31,194 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|4.9 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''11''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Sunin suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|950,816 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|86.4 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|148,068 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|13.5 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''12''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Qispi kay suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1,443,774 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|99.5 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|4,792 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|0.3 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''13''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Lampalliqi suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|978,150 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|97.5 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|23,323 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|2.3 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''14''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Lima suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|7,202,159 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|93.2 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|510,385 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|6.6 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''15''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Luritu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|707,281 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|92.6 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|55,077 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|7.2 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''16''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Mayutata suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|76,689 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|79.2 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|19,771 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|20.4 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''17''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Muqiwa suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|116,807 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|78.8 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|31,294 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|21.1 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''18''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Pasqu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|226,336 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|90.0 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|24,683 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|9.8 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''19''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Piwra suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1,482,911 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|99.6 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|3,842 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|0.3 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''20''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Punu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|387,191 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|33.8 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|757,685 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|66.1 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''21''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[San Martín suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|631,401 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|98.0 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|11,599 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|1.8 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''22''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Taqna suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|211,526 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|80.1 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|52,318 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|19.8 |---- bgcolor=#FFFFFF |"bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''23''' |"bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Tumpis suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|177,913 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|99.6 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|463 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|0.3 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''24''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ukayali suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|330,112 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|87.7 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|45,527 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|12.1 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''*''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Qallaw hatun kamachiy wamani]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|755,326 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|94.8 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|40,672 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|5.1 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''*''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Lima llaqta suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|- |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|- |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|- |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|- |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''*''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''Llapan''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|20,718,227 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|83.9 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|3,919,314 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|15.9 |} /1 rimaqkuna: 5 / 5+ wata /2 [[qhichwa simi]], [[aymara simi]], [[ashaninka simi]] icha huk indihina simi (mana hawa simi) <small>(Pukyu: <ref>[https://web.archive.org/web/19970412040139/http://www.inei.gob.pe/ www.inei.gob.pe/ (2007)]</ref>)</small> == Iñiykuna == * [[Kristiyanu iñiy]] * [[Tawantinsuyu iñiy]], [[kathuliku]] kristiyanu iñiywan chaqrusqa == Hatun llaqtakuna == {{AP|Lista: Llaqtakuna (Piruw)}} [[Rikcha:Lima Plaza Mayor1 cropped.jpg|thumb|right|200px|[[Lima]], [[uma llaqta]]]] * [[Lima]] 8 500 000 tiyaq * [[Ariqipa]] 850 000 tiyaq * [[Truhillu]] 790 000 tiyaq * [[Piwra]] 315 000 tiyaq * [[Qusqu]] 300 000 tiyaq * [[Hullaqa]] 208 553 tiyaq == Musiku == * [[Kañina]]kuna: ''Sol de plata'', ''Libra peruana'', ''Sol de Oro'', Inti, ''Nuevo Sol'' == Karu puriy == Turistiku llaqtaqa [[Qusqu]], chay Qusqupiqa [[Machu Pikchu]] unay llaqta kan, hinaspa [[Willka Qhichwa]] kan. [[Mayutata suyu]]pi tarikullantaq [[Manu mamallaqta parki]]. [[Punu suyu]]pitaq [[Titiqaqa qucha]], hinaspa [[Sillustani]]pi [[chullpa]]kuna kan. [[Ariqipa suyu]]pitaq [[Misti urqu|Misti nina urqu]], [[Qullqa qhichwa]] hinaspapis [[Nina Urqu Qhichwa]] (''Valle de los volcanes'') tarikullantaq. [[Ika suyu]]pitaq [[Naska siq'ikuna]] hinaspapis [[Paraqas mamallaqta parki]] chaykuna kan. [[Anqash suyu]]pitaq [[Waylas]] qhichwa hinaspa [[Waskaran]] (6,768 m) chaykuna kan. [[Ikitus]] llaqtapitaq llipin sach'akunayuq selva hinaspa [[Amarumayu]] hatun mayu ima kan; [[Tumpis suyu]]pitaq ima munay playakuna kan. [[Lampalliqi suyu|Lampalliqipitaq]] ''Valle de las Pirámides'' hinaspa ''Tesoros de [[Sipan]]'' nisqakuna kan. [[Kashamarka suyu]] [[Inka armakuna]] hinaspa sumaq campiñayuq. [[Qispi kay suyu]]taq unay pacha mawk'a [[Chan Chan]] llaqtayuq. == Yachay tarpuy == '''Qillqakuna - Qillqaqkuna''' * (Apu) [[Ollantay]] ([[aranwa]]) * [[Waman Puma de Ayala]] (* 1534 ? (1550 ?) - † c. 1615) * [[Inka Garcilaso de la Vega]] (1539 – 1616) * [[Flora Tristan]] (1803 - 1844) * [[César Vallejo]] (1892 - 1938) * [[José María Arguedas]] (1911 - 1969) * [[Julio Ramón Ribeyro]] (1929 – 1994) * [[Mario Vargas Llosa]] (* 1936) '''Taki kapchiy''' * [[Ima Sumaq]], [[Juan Diego Flórez]], [[Felipe Pinglo Alva]], [[Chabuca Granda]], [[Jesús Vásquez]], [[Tania Libertad]], [[Cecilia Barraza]], [[Arturo Cavero]], [[Eva Ayllón]], [[Dina Páucar Valverde]], [[Sonia Morales]], [[Delfin Garay]], [[Uchpa kusituy|Uchpa]], [[Shapis]], [[Grupo 5]], [[Gian Marco]], [[Susana Baca]] (takiq, ''Grammy'' 2002), [[Susan Ochoa]]. '''Tusuy''' * [[Carccacha]], [[Vania Masías]] == Raymikuna == * [[Pachakamilla Kristu]] * [[Quyllur Rit'i]] [[Rikcha:SeñordelosMilagrosNazarenas.jpg|thumb|right|160px|<center>[[Pachakamilla Kristu]]]] {| {{tablabonita}} ! style="background:#efefef;" | P'unchaw ! style="background:#efefef;" | Suti |- | 1 [[Qhulla puquy killa]] | Musuq wata |- | 2 [[Hatun puquy killa]] | [[Mamacha Kanchi Raymi]] (Punu) |- |- | Iskay kaq [[Intichaw]] [[Hatun puquy killa]]pi | Pisqu pusuqay p'unchaw |- | [[Pawkar waray killa]] - [[Ayriway killa]] | [[Simana Santa|Willka Killa ñan]] |- | 1 [[Aymuray killa]] | [[Llamk'ay p'unchaw]] |- | [[Inti raymi killa]] | [[Quyllur Rit'i]] (Qusqu Suyu) |- | 29 [[Inti raymi killa]] | [[San Pidruwan| Hutsannaq Piru]] wan [[San Pawlu|Hutsannaq Pawlu]] |- | 6 [[Anta situwa killa]] | Yachachiq p'unchaw |- | 7 [[Inti raymi killa]] | [[Arikap maqanakun|Unancha p'unchaw]] |- | [[Inti raymi killa]] | Antikunap takinan p'unchaw |- | 24 [[Inti raymi killa]] | Chakraruna p'unchaw |- | 28 [[Anta situwa killa]] | [[Tayta llaqta phista|Yaya llaqta kusikuy]] |- | 30 [[Chakra yapuy killa]] | [[Santa Rosa Limamanta|Limaqmanta Hutsannaq Rusa]] |- | [[Kantaray killa]] | [[Señor de los Milagros|Illaqmiyuq Riqisqa]] nisqap killan |- | 8 [[Kantarya killa]] | [[Anqamusta wamparpaq maqanakun]] |- | 31 [[Kantarya killa]] | Wiraquchap takin p'unchaw |- | 1 [[Ayamarka killa]] | [[Lliw Hutsannap p'unchawnin]] |- | 8 [[Qhapaq raymi killa]] | [[Map'annaq kunsi]] p'unchaw |- | 9 [[Qhapaq raymi killa]] | [[Ayakuchu maqay]] |- | 25 [[Qhapaq raymi killa]] | [[Nawidad| Ancha Yurí]] |} == Rikchakuna == <center><gallery widths="150"> Rikcha:Peru Blue Marble.png|Piruw (NASA) Rikcha:80 - Machu Picchu - Juin 2009 - edit.jpg|[[Machu Pikchu]] Rikcha:SeñordelosMilagrosNazarenas.jpg|[[Pachakamilla Kristu]] Rikcha:Sta Rosa de Lima por Claudio Coello.jpg|[[Santa Rosa Limamanta]] Rikcha:Condor flying over the Colca canyon in Peru.jpg|[[Kuntur]], [[Qullqa qhichwa]] hawanpi phawaq Rikcha:Escudo Inca Garcilaso.jpg|[[Tupaq Amaru iskay ñiqin]] Rikcha:Chan chan wall1.jpg|Mawk'a wasi pampa, [[Chan Chan]] Rikcha:Peruvian Artwork Calabas.jpg Rikcha:Chavín de Huántar.JPG|[[Wantar Chawin]] Rikcha:Qoyllur R'Iti panoramic overview.jpg|[[Quyllur rit'i]] Rikcha:Marinera Norteña.jpg|[[Marinera]] Rikcha:Ceviche.png|''Ceviche'' Rikcha:Utcubamba amazonas peru.jpg|[[Utkupampa mayu]], [[Amarumayu suyu]] Rikcha:Colca souvenirs.jpg|[[Qullqa Qhichwa]], ([[Ariqipa suyu]] Rikcha:Ayakuchu qhatuq warmi.jpg|Ruru qhatuq warmi, [[Wamanqa]] llaqtapi [[Ayakuchu suyu]]pi Rikcha:Urarina shaman B Dean.jpg|[[Urarina]] [[shaman]], 1988 </gallery> </center> == Apaykachana == * Panamirikana [[ñan]] * [[Khillayñan]]: 3.462 km * [[ñan]]kuna: 72.900 km * 254 antanka pampa == Kaypipas qhaway == * [[Macrorregión Sur]] * [[Lista: Yachay sunturkuna (Piruw)]] * [[Awya Yala]] {{Punku p'anqa Piruw‎}} == Willay pukyukuna == <references/> == Hawa t'inkikuna == {{Commonscat|Peru|Piruw}} * [https://web.archive.org/web/20100730230845/http://www.congreso.gob.pe/_quechua/index.htm www.congreso.gob.pe - Rimana Wasimanta] * [https://web.archive.org/web/20110205010758/http://www.congreso.gob.pe/_quechua/Constitucion.pdf www.congreso.gob.pe / Perú Suyu Hatun Kamay Pirwa 1993] * [http://www.propuestaazul.com/propuestaazul/propuestaazul-quec.pdf Peru: Huk Ñeqen Ekolohika kallpayoq Pacha] * [http://www.indepa.gob.pe/principal/galerias/himno/v05.htm INDEPA, Piruwpa llaqta takin (kastilla simipi widyum)] * [http://www.indepa.gob.pe/principal/galerias/himno/v01.htm INDEPA, Piruwpa llaqta takin (qhichwa simipi widyum)] * [http://www.indepa.gob.pe/principal/galerias/himno/v02.htm INDEPA, Piruwpa llaqta takin (aymara simipi widyum)] * [http://www.indepa.gob.pe/principal/galerias/himno/v03.htm INDEPA, Piruwpa llaqta takin (ashaninka simipi widyum)] * [http://www.indepa.gob.pe/principal/galerias/himno/v04.htm INDEPA, Piruwpa llaqta takin (awahun simipi widyum)] * [https://web.archive.org/web/20110812032518/http://www.petroperu.com.pe/portalweb/index2_qe.asp PETROPERU (qhichwa simipi)] * [https://web.archive.org/web/20100601110040/http://www.petroperu.com.pe/portalweb/index2_ay.asp PETROPERU (aymara simipi)] {{Piruw}} {{Urin Awya Yalapi mama llaqtam}} [[Katiguriya:Mama llaqta (Awya Yala)]] [[Katiguriya:Piruw|!]] 817jverfifnxtxghyy8gt4owzgpeuq9 691594 691586 2026-08-29T23:59:52Z Killkaśh walaśh 35320 691594 wikitext text/x-wiki {{Kusa qillqa}} {{Mamallaqta2 | suti = Piruw Ripuwlika | waq sutikuna = República del Perú | rikchap uranpi wallqanqa = no | color = <!-----kikinta rurakun-----> | wallqanqa = <!-----kikinta rurakun-----> | qillqa wallqanqa = <!-----kikinta rurakun-----> | cadre unancha = no | unancha = <!-----kikinta rurakun-----> | qillqa unancha = <!-----kikinta rurakun-----> | audio = <!-----kikinta rurakun-----> | rikcha = <!-----kikinta rurakun-----> | hatun-kaq rikcha = <!-----kikinta rurakun-----> | qillqa = <!-----kikinta rurakun-----> | Llaqta qayanqillqa = <!-----kikinta rurakun-----> | Llaqta taki = ''"[[Piruwpa llaqta takin|Somos libres, seámoslo siempre]]"''<br>''("Qispisqañam kachkanchik, ñawpaq kananchik wiñaypaq")'' | Mamallaqtapa raymin = [[28 ñiqin anta situwa killapi]] [[1821]] | Kamachina laya = <!-----kikinta rurakun-----> | Umalliq = [[Kiku Huhimuri]]<!-----kikinta rurakun-----> | Umalliq pacha = [[2026]] | Umalliq ministru = Luis Galarreta | Parlamento = <!-----kikinta rurakun-----> | Simikuna = [[Qhichwa simi]],<br>[[Aymara simi]]<br>[[Ispaña simi]]<br>[[Chawpi qichwa simi]]<br>[[Wanka simi]]<br>[[Kichwa simi]]<br>[[Ashaninka simi]]<br>[[Matsikenka simi]]<br>Wak piruwpa [[rimay]]kuna | Uma llaqta = [[Lima]]<!-----kikinta rurakun-----> | wikidata = Q2887 | Suyukuna = <!-----kikinta rurakun-----> | Hatunnin llaqta = [[Lima]] | pop = 34 157 t32 runakuna | wata1 = 2026 | alt mini = <!-----kikinta rurakun-----> | alt max = <!-----kikinta rurakun-----> | area = <!-----kikinta rurakun-----> | landarya = | Yaku = <!-----kikinta rurakun-----> | pacha UTC = <!-----kikinta rurakun-----> |coords = {{cal coor|globe:Earth|region:{{{kodea}}}_type:city|display=inline}} |notes area = {{{notes area|}}} |name miscellaneous geo = {{{name miscellaneous geo|}}} |various geo = {{{various geo|}}} |name miscellaneous geo2 = {{{name miscellaneous geo2|}}} |various geo2 = {{{various geo2|}}} | name of date1 = Paqarisqan pacha | name of date2 = Piruw-Qullasuyu Huñunakuy | name of date3 = Pasiphiku Maqanakuy | name of date4 = | date1 = <!-----kikinta rurakun-----> | date2 = 1836-1839 | date3 = 1879-1884 | date4 = | runap-sutin = <!-----kikinta rurakun-----> | pop_name = <!-----kikinta rurakun-----> | population = <!-----kikinta rurakun-----> | population notes = {{{population notes|}}} | density = <!-----kikinta rurakun-----> | nom_pop division a = | population division a = | nom_pop division b = | population division b = | population division notes = {{{population division notes|}}} | name various demography = {{{name various demography|}}} | various demography = {{{various demography|}}} | name various demography2 = {{{name various demography2|}}} | various demography2 = {{{various demography2|}}} | warmi-qhari = <!-----kikinta rurakun-----> | name miscellaneous = {{{name miscellaneous|}}} | miscellaneous = {{{miscellaneous|}}} | Sutichasqa RLR = <!-----kikinta rurakun-----> | RLR (RKK) = <!-----kikinta rurakun-----> | Sutichasqa RLR per cápita= <!-----kikinta rurakun-----> | RLR (RKK) per cápita = <!-----kikinta rurakun-----> | Llamkanaqkaq indisi = <!-----kikinta rurakun-----> | Inflasyun = <!-----kikinta rurakun-----> | RPI = <!-----kikinta rurakun-----> | Llaqtaqullqi = <!-----kikinta rurakun-----> | ISO tuyru = <!-----kikinta rurakun-----> | Internet tuyru = <!-----kikinta rurakun-----> | Karurimana tuyru = <!-----kikinta rurakun-----> | Kaypi wankurisqa = <!-----kikinta rurakun-----> | name divers2 = {{{name divers2|}}} | divers2 = {{{divers2|}}} | source1 = {{{source1|}}} | source2 = {{{source2|}}} | source3 = {{{source3|}}} | source4 = {{{source4|}}} }} '''Piruw'''qa ([[Ispaña simi]]pi: ''[[:es:Perú|Perú]]'', [[Aymara simi]]pi: ''[[:ay:Piruw|Piruw]]'', [[Inlis simi]]: [[:en:Peru|Peru]]) [[Urin Awya Yala|Urin Apyala]]p intichinkayninpi [[Mama llaqta|llaqta]]m. Pata waqtamanta [[Ikwayur|Ikwatur]] llaqtawan, [[Kulumpiya|Kulunsuyu]] llaqtawan tinkuna, inti lluqsiy waqtamantataq [[Parasil]] llaqtawan [[Puliwya|Pulipya]] llaqtawan tinkuna, uray waqtamantataq [[Chili]] suyuwan Puliwya llaqtawan [[Titiqaqa qucha]]wan tinkuna, inti chinkay waqtamantataq [[Pasiphiku mama qucha|Pasihiku mama qucha]]wan tinkusqa. Piruw huk achkaniray kawsayuq mamallaqtam [[tiyayr’itikunayuqmi]] kan, tiyayr’itintaq -Kuntipi, [[Pasiphiku]] chala suyupa [[purun]] pampapi; mamallaqtap wichayninmanta urayantinkama [[Anti walla]]p umanpi; [[Amarumayu|Amarumayup]]pa q'uñi [[Yunka suyu|yunka]]npi- mastarikunmi. Piruwqa 34 hunu runakuna charin, umallaqtantaq hatunnin llaqtapas [[Limaq]]mi. 1.28 hunu km2 (0.5 hunu mi2) charispa, Piruwqa [[Tiksimuyu|Tiqsimuyu]]pi chunqa isqunñiqin, Urin Awyalapi kimsañiqinpas hatunnin mamallaqtam. Piruwqa [[ripuwlika|sapan llaqta]]m, [[Piruwpa umalliqnin|umalliqniyuq]], [[Piruwpa Kunrisu|Qurinaka]] nisqa [[rimana huñunakuy]]niyuqpas. Suyu hina hatunkamachiyllana chawanasqa llaqtanchik, hallp'antaq 1 285 216 km² chhikanmi, Piruwpam 29 hunu tiyaqyuqmi; paykunaqa [[kastillanu|Kastilla]] simi, [[qhichwa simi|Qhichwa]], [[aymara simi|Aymara]] rimaqkunam, chaymanta wak runakunap rimayninkupas kallantaqmi. Piruwqa achkhaniray unay shamuq [[kultura]]kunap paqarinan kanmi. - Qallarikuq 3500 ñp- [[Norte Chico kultura]]manta, [[Tawantinsuyu]]kama. Norte chico kulturantaq, [[Awya Yala (Mulanpi)|Awyala]]pi ñawpaqnin kulturami, hinallataq sibilisasyunpa pichkamanta shuknin paqarinanmi karqa. Tawantinsuyuntaq, Ñawpaq [[Cristobal Colon|Colon]] Awyalapi hatunnin sibilisasyunmi karqa. Kunan Piruw sutichasqa suyuqa, unay [[Wiñay kawsay|wiñaykawsay]]yuq mamallaqtapurapi shukninmi; erensyannintaq chunka waranqa watamantam (ñk.) shamunpas. XVI pachaqwatapi [[Ispaña|Ispaña imperyu]]qa Perupa suyuntam atipanakurqan, chaymi huk Ispaña atiyay pachaqa takyachirqan; birreynatuntaq [[Urin Awya Yala|Urin Awyala]]pi tukuymari suyunpi mastarirqan, hinallataq [[Limaq]] llaqtatam umanchakurqan. Awyalapi, aswan yachaykaqqa qallarichikusqan 1551 watapi, [[Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin|Mamallaqtap San Markus Kuraq Yachay Wasi]]tam tukrillam takyachispa. Piruwqa 1821 watapi ispichikurqan, hawasuyupi [[José de San Martín]], [[Simón Bolívar]]pas awqaqkunap purisqanmanta, hinallataq Ayakuchu waqawan pukkllaymanta, Piruwqa 1824 watapi qispichisqanta tukuchikun. Hamuq watakunapi, mamallaqtaqa kawpaypa takyanakaqnin charirqan, musikuta kawpaytapas takyarikusqankama wanu rukrisqanrayku. Qhipaqnin, [[Chili]]wan [[Pasiphiku Maqanakuy]]qa (1879-1884) Piruwta krisiskaqninman apachikun, chaymanta qhapaqkunataq kamachiyta ayqichikun ''Partido Civilista''manta. XX pachakwatapi, wamink'a maqaytam, sapsi allinakaqtam, ukhumanta maqanakuytapasmi tuparirqan, hinallataq musikup takyakaqnintam wiñaykaqnintapas tuparirqan. 1990 watakunapi, mamallaqtaqa huk musuq liberal musiku qatinallatam takyachisqan, kunankamapas tiyanmi. 2000 watakunapi Pachamamap ukhunkunaqa wiñasqankupacha. Piruwqa sapakutilla musiku wiñaqnin charirqan, hinallataq [[Wakcha kay|wakchakay]]ninta pisiyarqanpas. Qispichisqa mamallaqtahina, Peruqa huk [[demokrasya]]yuq republika reprasentasyunniyuqmi kan, 25 [[Suyu|suyu]]pi rakisqam, runap puquykaynin hanaqmi charin, yaykunakayninpas chawpi-hanaqmi, [[Runap Puquykaynin Indisi]] (RPI) llapanmanta 82 ñiqin charipakunpash. Shinallataq Awyalapi allin ekonomyayuqmanta shuknin, wiñaykaq tasaqa chawpichasqa 5.9% charin. Shinallataq tiqsimuyupi usqay industria wiñaykaqyuqmanta shuknin, chawpichasqa 9.6% -pash charin. Riqsichisqam ekonomi aktibidadninkuna kanku: [[Qiqlla|minerya]], manufaktura, [[tarpuy]], [[Challwa hap'iy|challwahapiy]]pas, waq wiñachikuq sektoreswan telekomunikasyunshina, [[Bioteknolohya|bioteknolohya]]shina. Mamallaqtaqa [[The Pacific Pumas]]tam chayaqin, kaytaqmi shuk mamallaqtakunamanta politiku tantanakuymi kan. Mamallaqtakunañataqmi Awyalapa chalanpi tiyanku, shinallataq kikin wiñaykaynin tendensyatam kunakupunku. Kay wiñaykaynin positibomi kan, taqyasqa [[makroekonomi]]pa tiqsinta charinpas, allin kamachikuyninta charinpas, shinallataq tiqsimuyupa intirasyunpaq kichasqam kanpas. Peruqa, sosyal qispikayninpi, shuk riqsichisqa mamallaqtami kan, shinallataq, [[APEC]]pi, [[Pasiphiku Aliansa]]pi, Transpasifiku Tantanakuypi, [[Komersyo Tiqsimuyupa Tantanakuy]]ninpipas shuk miembropas kanmi. Peruqa chawpikallpayuq mamallaqtashina riqsichisqami kan Perupa runakunapi mishu, indihina, iwruparuna, aphrikaruna asyarunapas kapun. Aswan riqsisqan simiqa kastillami, achka Perurunakunaraqmi Qichwa, [[Aymara simi|Aymar]], waq simikunatapas rimallankutaq. Runakawsayninkuta piturisqantaqa, [[Kapchiy|arte]]pi, yanuypi, [[literatura]]pi, [[Taki|takiy]]pipas hatun dibersitasta paqarichikusqan. ==Piruw suyukuna== ;[[Piruw suyukuna]] Piruw mama llaqtaqa 24 suyukunapi (departamentokuna) huk Qallu llaqtapiwan (Callao) rakisqam kachkan. Sapa suyuqa kikin kamachiyniyuqmi (gobierno regional). Piruw mama llaqtaqa kimsaman rakin kachkan: Chala suyu (costa), Antikuna/Sallqa suyu (sierra), hinaspa Yunka suyu (selva).  1. Chala suyu (Costa) Kay suyukunaqa mama quchap patanpim kachkan (0-500 msnm). Kaypiqa inti k'anchay hinaspa ch'aki allpakunam kan: [[Piwra suyu]], [[Lampayiqi suyu]], [[Qispi kay suyu]], [[Tunpis suyu]], [[Anqash suyu]] - Chala hinaspa Antikuna.[[Lima suyu]], [[Ika suyu]], [[Areqipa suyu]], [[Muqiwa suyu]], [[Taqna suyu]]. 2. Antikuna / Sallqa suyu (Sierra) Kay suyukunaqa hatun orqukunap chawpinpim kachkan (2300 msnm-manta wisq'asqa). Kaypiqa aswan achka runasimim parlakun.  [[Kashamarka suyu]], [[Wanuku suyu]], [[Pasqu suyu]], [[Hunin suyu]], [[Wankawillka suyu]], [[Ayakuchu suyu]], [[Apurimaq suyu]], [[Qusqu suyu]], [[Punu suyu]]. 3. Yunka suyu (Selva)  Kay suyukunaqa sach'a-sach'a ukhupim kachkan, q'uñi hinaspa paray suyum.  [[Luritu suyu]], [[Ukayali suyu]], [[San Martin suyu]], [[Amaru suyu]], [[Amaru sacha suyu]]. == Llaqtashuti == Formal shutiqa ofisyal kastilla simipi, "República del Perú"-mi kan. Qichwa simipi, "Piruw Mamallaqta"-mi kan wan "Piruw Ripuwlika"-mi kan, Aymar simipipash "Piruw Jacha Suyu"-mi kan. Inlish formal shutillataqmi "Republic of Peru" kan. Llaqtashutiqa Qichwapi "Piruwruna"-mi kan, [[Inlish simi]]pi "Peruvian" kantaqmi. Perup sutinpa pukyunmanta achka theorikunami kan. XVI siklu qallarichkasqapi, [[Panama]] ismupa San Miguel Bahianiraqpi dominakuq kamachiq biru sutichasqami, chaymanta shamunsi. Panamapa uranpi Biru sutichasqa qullqiyuq mamallaqta kaq, indihina rimasqanmanta uyarispaqa, hispanarunaqa shamusqanku chay kit'iman, chaymi Peru - shina sutinchakun. Chaymanta, kastilla konkistadorkunapaq Tawantinsuyuta Piruwsina sutichasqa kapun. Chaymanta Peru sutiqa kay suyupaq riqsichinanpaq kunankama kutipakullantaqmi == Wiñay kawsay == {{QQ|Piruwpa wiñay kawsaynin}} ===Ñawpaq Tawantinsuyu Pacha=== 3000 ñp watamanta 2500ñp watakama, [[Supi mayu|Supi qichwa]]pi, [[Karal]] ruynakuna (Norte Chico sibilisayun), prinsipalmente rumi wasimanta rurachisqa, rikurikunmi. 1000 ñp wataniqmanta - 200 ñp wataniqkama, [[Anti Walla (Piruw)|Anti Walla]] lliwninpi -[[puma]]tam, [[amaru]]tam, [[kuntur]]tapas [[waka]]shina muchaq- [[Chavin|Chavin kultura]]qa puqurikusqanmi. Chaymanta, chalapa hananpi [[Chimu |Chimu kultura]]qa 100 qp-niqmanta - 700 qp-niqkama [[Truhillu]] llaqtapa hawanpi Inti Wakatam, Killa Wakatapashmi konstruisqanku. [[Chala]]pa urayninpitaq, 1 qp-niqmanta 600 qp-niqkama, iñinkupaq, tarpunankupaq qiqukunatam qillqakuq [[Naska|Nasqa kultura]]qa puqurisqanmi. 800 qp wataniqpi, Antikunap Urayninpi Ayakuchu pukrupi [[Wari|Wari kultura]]qa paqarisqanmi. [[Tiwanaku]]pa [[iñiy]]ninmanta ancha influensyayuq kultura kasqanta hamurpakusqansi kan. Sapa suyupa llimpinkunatan riqsichikuqmi chaypas, sañururasqapi aywasqakunapi shukllachisqa temaqa t'iktusqa kanraqmi. Inka [[Qhapaq Ñan]]pa wamaqnin ñanqa puqurichisqanmanta, shinallataq, heometrichasqa -tawakuchuta chimpakuq- llaqtapa wasichakuyninmanta, Wari Imperyu theoriqa -lliw Antikunapi mastarikuq kaspa- riqsichikusqanmi. Shinallataq, 1000-niq watakama qatikusqanta hamurpakusqansi kan. Chalapa hanayninpi [[Lampalliqi suyu|Lampayiqi]] suyupiqa -qurimantapas tumpagamantapas chaninchasqa saynatata rurakuqmanta riqsichsiqa- Sikan kulturaqa Waripa tukuyninpachapi puqurisqanmi Hinallataqsi urinnin suyupiqa [[Tiwanaku]]’qa, paqarimurqan, llapan [[Qullaw]] patapi chimpaq aylluhina. Chanta [[Wari]] Aylluqa paqarikusqan, Antis Llaqta wallpamata puquchirqan, imperiu laya llaqta paqarichispaqa, kay wallpamaqa hanaqninman mastakusqa XVIII pachaqkama. IX pachaqmanta, Wari saqipusqanmanta, [[Anti Walla (Piruw)|Antis Walla]]nta mushuq chawpichaq llaqtakunaqa paqarikusqan, Lampayiqi, [[Chimu]], [[Chincha]] hina, “qipa intermediu” “suyu-suyu llaqta” sutichasqa. ===Tawantinsuyu Pacha=== XV siklupi, [[sapa Inka|Inka]]kuna paqarimusqan kallpasapa istadushina, shuk siklullapi ñawpaq [[Kiristuphar Kulun|Colon]] [[Awya yala|Awyala]]kunapi hatunnin suyutam kutichimushqa, [[Qusqu]] umallaqtanwan.<ref>Rowe, John (1948). "The Kingdom of Chimor". ''Acta Americana''.</ref><ref>{{Cite web |last=Dunnell |first=Tony |date=2019-05-11 |title=Ten Interesting Facts About The Inca Empire |url=https://www.savacations.com/ten-interesting-facts-inca-empire/ |access-date=2025-05-18 |website=SA Vacations |language=en-US}}</ref><ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Pachacuti Inca Yupanqui". Encyclopedia Britannica, 1 Apr. 2024, https://www.britannica.com/biography/Pachacuti-Inca-Yupanqui. Accessed 18 May 2025</ref> Qallariq Qusqu’pa Inkankunaqa shuk uchuy etniku qututa kakuhsqanku, [[Qhichwa runa|Qichwa]]’kunashina sutichasqa. Aslla asllamanta, kimsachunka siklumanta, mastariyta qallarirqanku, chaywan chimpaqinkunata wankuriyta qallarishqanku. Inka’pa mastariyninqa chunka pisqa siklukama hayralla kashqa, piru chay pachamanta llalliypa utqayninta wichayta qallarishqa, wamaqllamanta [[Pachakutiy Inka Yupanki|Pachakuti Inka]] qapaqchashqan pachapi.<ref>{{Cite book |last1=Demarest |first1=Arthur Andrew |url={{google books |plainurl=y |id=IqecX148zLsC|page=57}} |title=Religion and Empire: The Dynamics of Aztec and Inca Expansionism |last2=Conrad |first2=Geoffrey W. |publisher=Cambridge University Press |year=1984 |isbn=0-521-31896-3 |location=Cambridge |pages=57–59}}</ref> Paypa, churinpa ([[Thupa Inka Yupanki]]) kamachishqankupi, Inkakunaqa tukuymari Antis suyuta kamachiyta atishqanku, qapaqchashqankupi runakunataqri 9 [[Hunu|hunu]]manta 16 hunukama kashqa. Pachakuti’qa hunta ley [[Sanampa|sanampa]]ta takyachimushqa, hatunsaya imperiunta allinta kamachinapaq, chaywanpash [[Inti]]’pa churinshina tukuy-atikuq ispiritu-kamachiq awturidadmi kallpachamushqa, -musuqta wasichashqa- Qusqu markamanta kamachispa.<ref>Peru [http://countrystudies.us/peru/3.htm The Incas] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161103012145/http://countrystudies.us/peru/3.htm|date=3 November 2016}}</ref> == Allpa saywachi == {{QQ|Piruwpa allpa saywachi}} Piruw llaqtaqa iskay chunka tawayuq Dipartamintuyuqmi [[Suyu]]kuna,<ref>[https://web.archive.org/web/20220901182324/https://www.sela.org/es/estados-miembros/peru/#:~:text=Organizaci%C3%B3n%20administrativa%3A%2024%20departamentos%20y,%2C%20Tacna%2C%20Tumbes%2C%20Ucayali. https://web.archive.org/web/20220901182324/https://www.sela.org/es/estados-miembros/peru/#:~:text=Organizaci%C3%B3n%20administrativa%3A%2024%20departamentos%20y,%2C%20Tacna%2C%20Tumbes%2C%20Ucayali.]</ref><ref>https://www.distrito.pe/</ref> huk Pruwinsya Constitucionalwan kuska; hatun riqsisqa llaqtakunaqa kaykunan: [[Lima]], [[Ariqipa]], [[Truhillu]], [[Chiklayu]], [[Wankayu]], [[Piwra]], [[Qusqu]] chaymanta [[Chimputi]] llaqtawan. Unay [[pacha]] conquistasqamanta Piruw [[llaqta]]qa kimsa hatunsuyuman t`ipisqa kaqkasqa: [[Chala]] (''Costa'') nisqa [[Pasiphiku mama qucha]]wan tinkusqa; chaymantataq [[Walla]] (''Sierra'') nisqa hanan pata llaqtakuna; chaymantataq [[Urqu]] (''montaña'') nisqa [[Amarumayu sach'a-sach'a suyu]] (''Selva Amazónica'') nisqa karqan. Kayhinaman t'ipisqaqa 1941 watakamallan kaq kasqa; imaraykuchus chhaqay III ''Asamblea General del Instituto Panamericano de Geografía e Historia'' nisqaqa pusaq regionman t`ipiytan apruwasqaku, chaymanta Geógrafo nisqa [[Javier Pulgar Vidal]] nisqa yuyasqa. Kay musuq t`ipiyqa ''Mapa Fisiográfico'' nisqatan rikhurichisqa, chaymi chiqan biogeografican; hinamantan kayhina suyukuna rikhurisqa: {| |- valign="top" | * [[Chala]] * [[Yunka suyu]] * [[Qhichwa suyu]] * [[Suni suyu]] | * [[Puna]] * [[Hanka]] * [[Rupa-Rupa]] * [[Umawa]] |- |} * '''[[:Katiguriya:Urqu (Piruw)|Urqu]]kuna:''' [[Shuyturahu]] - [[Awsanqati]] - [[Sallqantay]] - [[Saksarayuq]] - [[Shaprarahu]] - [[Waskaran]] - [[Yerupaja]] - - '''[[:Katiguriya:Walla (Piruw)|Walla]]kuna''' * '''[[:Katiguriya:Nina urqu (Piruw)|Ariqkuna]]: '''[[Ampay]] - [[Chhachani]] - [[Chupiqiña]] - [[Hamp'atu urqu]] - [[Misti urqu]] * '''[[:Katiguriya:Qucha (Piruw)|Qucha]]kuna:''' [[Titiqaqa qucha]] - [[Chinchayqucha]] - [[Pallqaqucha]] - [[Aqupiya qucha]] [[Chuqllu qucha]] - [[Lankilayu]] - [[Parinaqucha]] - [[Pumaqanchi qucha]] - [[Qunuqucha]] - [[Salinas qucha]] - [[Siwinaqucha]] * '''[[:Katiguriya:Mayu (Piruw)|Mayu]]kuna:''' [[Amarumayu]] - [[Apurimaq]] - [[Huchusuma mayu]] - [[Mantaru]]- [[Marañun mayu|Marañun]] - [[Mayutata]] - [[Pampas mayu]] - [[Putumayu]] - [[Rimaq mayu]] - [[Santa mayu]] - [[Tampu mayu]] - [[Tumpis mayu]] - [[Ukayali]] - [[Willkamayu]] * '''[[:Katiguriya:Wat'a (Piruw)|Wat'a]]kuna:''' [[Chincha wat'akuna]]kuna - [[Ballestas wat'akuna]] - [[Yuraqwat'a]] - [[Titiqaqa wat'a]] - [[Amantani]] - [[Intika]] - [[Uru wat'akuna]] * '''[[:Katiguriya:Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:''' [[Abiseo mayu mamallaqta parki]] - [[Alto Purús mamallaqta parki]] - [[Bahuaja-Sonene mamallaqta parki]] - [[Cerros de Amotape mamallaqta parki]] - [[Cordillera Azul mamallaqta parki]] - [[Cutervo mamallaqta parki]] - [[Manu mamallaqta parki]] - [[Paraqas mamallaqta parki]] - [[Tinku Mariya mamallaqta parki]] - [[Utishi mamallaqta parki]] - [[Waskaran mamallaqta parki]] - [[Yanachaga-Chemillén mamallaqta parki]] === Chiriqunuy === [[Rikcha:Piruw saywitu.png|rikchacha|Kichwa simipi Piruw saywitu]][[Rikcha:Pe-map.png|thumb|236x236px|Kastilla simipi Piruw saywitu|wak=]] *'''Tropikal chiriqunuy:''' {{leyenda|darkgreen|[[Amarumayu sach'a-sach'a suyu|Pluvisilva]]}} {{leyenda|green|Paraymit'a}} {{leyenda|lightblue|Chirapakuna}} {{leyenda|lightgreen|Altu [[pacha]]kuna}} {{leyenda|pink|Transisiwnpa}} *'''[[Qhichwa suyu|Qhichwa]]-[[qunuy]] chiriqunuy:'''{{leyenda|yellow|[[Qhichwa suyu|Qhichwa]]}} {{leyenda|brown|[[Ch'in pacha]]}} *'''[[Pampa]]p chiriqunuy:''' {{leyenda|grey|Qullaw [[Urqu]]wan}} *'''[[Rit'i]]pa chiriqunuy:''' {{leyenda|orange|Altu [[Urqu]]kuna}} == Yurakuna == * [[sara]] - [[papa]] == Uywakuna == * [[kuntur]] - [[tunki]] - [[wik'uña]] - [[chinchilla]] - [[charapa]] - [[tiwrun]] - [[khillaychuki]] [[challwa]] - [[chuqi challwa]] - [[samanna]] - [[pinwinu]] - [[quwi]] - [[añas]] - [[yukra]] - [[wisk'acha]] - [[mach'aqway]] - [[wakamayu]] - [[luru]] - [[puma]] - [[paqucha]] - [[wanaku]] - [[llama]] - [[suwaq'ara]] - [[uturunku]] == Llaqta pusanapaq rakiy == {{QQ|Piruwpa pulitika rakiynin}} Piruw llaqtapiqa kanmi [[:Katiguriya:Suyu (Piruw)|suyu]]kuna, [[:Katiguriya:Pruwinsya (Piruw)|wamani]]kuna (194), [[:Katiguriya:Distritu (Piruw)|k'iti]]kunapas. Piruwpi kanmi 24 suyu, 1 ''constitucional wamani'', ima 1 ''Metropolitana Suyupas'':[[Rikcha:Perú · (lliw).png|thumb|250px|right|Piruwpi suyukuna]] {|cellspacing="0" align="center" style="margin:auto;" ! style="font-size:100%; background:#006400; border:1px solid #808080; " align="center" colspan="6" |<big><span style="color:white;">'''Suyukuna (Piruw)'''</big> <small>(2021)</small></span> |---- !style="background:#006400; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| &nbsp; !style="background:#006400; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:white;">Suyu</span> !width="150px" style="background:#006400; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:white;">Uma llaqta</span> !width="100px" style="background:#006400; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:white;">Runakuna</span> !width="80px" style="background:#006400; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:white;">Hallka k'iti kanchar <br /><small>(km<sup>2</sup>)</small></span> !width="80px" style="background:#006400; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;"| <span style="color:white;">Runa ñit'inakuy <small>(km<sup>2</sup>)</small></span> |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''1''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Amarumayu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Chachapuyas]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|430.811 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|39.249 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|10,98 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''2''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Anqash suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Waras]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.191.872 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|35.915 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|33,19 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''3''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Apurimaq suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Awankay]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|433.494 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|20.896 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|20,75 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''4''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ariqipa suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Ariqipa]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.521.697 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|63.345 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|24,02 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''5''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ayakuchu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Ayakuchu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|673.487 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|43.815 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|15,37 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''6''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Kashamarka suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Kashamarka]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.463.690 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|33.318 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|43,93 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''7''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Qusqu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Qusqu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.372.205 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|71.987 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|19,06 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''8''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Wankawillka suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Wankawillka]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|364.450 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|22.131 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|16,47 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''9''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Wanuku suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Wanuku]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|764.202 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|36.849 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|20,74 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''10''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ika suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Ika]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|992.621 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|21.328 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|46,54 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''11''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Sunin suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Wankayu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.373.898 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|44.197 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|31,09 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''12''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Qispi kay suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Truhillu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|2.045.165 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|25.450 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|80,36 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''13''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Lampalliqi suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Chiklayu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.326.490 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|14.231 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|93,21 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''14''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Lima suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Wachu llaqta]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|11.936.846 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|34.949 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|341,55 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''15''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Luritu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Ikitus]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.038.973 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|368.852 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|2,82 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''16''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Mayutata suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Puerto Maldonado]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|177.856 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|85.301 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|2,09 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''17''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Muqiwa suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Muqiwa]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|195.334 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|15.734 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|12,41 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''18''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Pasqu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Pasqu urqu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|273.080 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|25.320 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|10,79 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''19''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Piwra suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Piwra]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|2.075.301 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|35.892 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|57,82 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''20''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Punu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Punu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.243.471 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|71.999 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|17,27 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''21''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[San Martín suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Muyupampa]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|911.816 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|51.253 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|17,79 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''22''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Taqna suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Taqna]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|378.615 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|16.076 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|23,55 |---- bgcolor=#FFFFFF |"bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''23''' |"bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Tumpis suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Tumpis]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|255.193 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|4.669 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|54,66 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''24''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ukayali suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Pukallpa]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|599.345 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|102.411 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|5,85 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''*''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Qallaw hatun kamachiy wamani]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Qallaw]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.147.646 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|147 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|7.807,12 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''*''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Lima llaqta suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Lima]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|9.821.976 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|2.672 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|3.675,89 |} == Mama llaqta == [[Rikcha:Francisco Sagasti.jpg|thumb|right|140px|[[Francisco Sagasti]]m Piruwpa [[umalliq]]nin (2020-2021).]] [[Rikcha:Pedro Pablo Kuczynski 2016 (cropped).jpg|thumb|right|140px|[[Pedro Pablo Kuczynski]]m Piruwpa [[umalliq]]nin (2016-2018).]] [[Rikcha:Ollanta Humala em Brasília.jpg|thumb|right|140px|[[Ollanta Humala Tasso]]m Piruwpa [[umalliq]]nin (2011-2016).]] * [[Kamay]] - [[Kamachi quq atiy]] - [[Ruraq atiy]] - [[Kamay paqtachi atiy]] - [[Hatun kamachi]] {{QQ|Piruwpa umalliqnin}} {{QQ|Piruwpa Kunrisun}} {{QQ|Piruwpa hatun kamachin}} * [[Dimukrasya]] * Nisqalla Dimukratiya ''(Democracia nominal)'', 1824 – 1895 * Qullqisapallap Dimukratiyan ''(Democracia censataria)'', 1895 - 1930 * Qharikunap Qillqayatiqpa Dimukratiyan ''(Democracia masculina alfabeta)'', 1931 - 1955 * Chaqrusqa Qillqayatiqpa Dimukratiyan ''(Democracia mixta alfabeta)'', 1956 – [[1978]] * Sapsi Dimukratiya ''(Democracia Universal)'', [[1979]] watamanta kunankama * [[Sanancha]]kuna: [[Unancha]] - [[wallqanqa sanancha|Wallqanqa]] - [[Llaqta taki]] - Huk sananchakuna: {{QQ|:Katiguriya:Piruwpa sananchankuna}} {{QQ|Piruwpa unanchan}} {{QQ|Piruwpa wallqanqan}} {{QQ|Piruwpa llaqta takin}} * [[Piruwpa iskarapila]] * [[Piruwpa llaqta qayanqillqanmi]] * Suti ** '''[[Suti]]:''' ''Virú'' ---> ''Pirú'' ---> ''Perú'' ([[kastilla simi]]pi) ---> ''Piruw'' ([[qhichwa simi]]pi) ** '''Tukri [[suti]]n:''' República Peruana (''Piruwki Sapan Llaqta'') [1821 - 1950] ---> República del Perú (''Piruw Sapan Llaqta Republikan'') [1950 [[wata]]manta kunankama] == Runakuna == {{QQ|Piruw suyupi runa llaqtakuna}} [[Rikcha:Peru - Population by region or department (2007).svg|thumb|right|130px|Runakuna (2007 watapi)]] Piruw llaqtapiqa achka [[runa llaqta]]kuna indihina ayllu llaqtakunapas tiyankum, [[Qhichwa runa]], [[Aymara runa]],<ref>https://pueblosoriginarios.com/sur/andina/aymara/aymara.html</ref> [[Awahun runa]], [[Ashaninka runa]],<ref>https://peru.info/es-pe/talento/noticias/6/24/conoce-a-la-etnia-mas-grande-de-la-selva-peruana</ref> hukkunapas. == Rimaykuna == {{QQ|Piruwpi rimaykuna}} {{QQ|Piruwpa suyunkunapi rimaykuna}} * [[Kastilla simi]] (tukri simi hina llamk'achisqa): 16 000 000 rimaq * [[Qhichwa simi]]: 8 000 000 rimaq * [[Aymara simi]]: 500 000 rimaq * [[Awahun simi]]: 45 000 rimaq * [[Ashaninka simi]]: 40 000 rimaq * [[Machiqinqa simi]]: 10 000 rimaq * [[Haqaru simi]]: 3 000 rimaq {|cellspacing="0" align="center" style="margin:auto;" ! style="font-size:100%; background:#EFEFEF; border:1px solid #808080; " align="center" colspan="6" |<big><span style="color:black;">'''Piruwpi simikuna'''</big> <small>(2007)</small></span> |---- !style="background:#EFEFEF; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| &nbsp; !style="background:#EFEFEF; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:black;">Suyu</span> !width="150px" style="background:#EFEFEF; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:black;">Kastilla simita rimaqkuna <small> /1 </small> </span> !width="100px" style="background:#EFEFEF; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:black;">%</span> !width="80px" style="background:#EFEFEF; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:black;">Indihina simita rimaqkuna <small> /1, /2</small> </span> !width="80px" style="background:#EFEFEF; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;"| <span style="color:black;">% </span> |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''1''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Amarumayu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|281.177 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|85,4 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|46,940 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|14.3 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''2''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Anqash suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|653,576 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|68.1 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|303,806 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|31.7 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''3''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Apurimaq suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|100,563 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|28.1 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|256,371 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|71.7 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''4''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ariqipa suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|871,940 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|82.7 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|180,615 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|17.1 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''5''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ayakuchu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|194,216 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|35.7 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|348,720 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|64.1 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''6''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Kashamarka suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1,225,311 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|99.2 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|6,792 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|0.5 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''7''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Qusqu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|485,919 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|46.3 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|558,772 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|53.3 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''8''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Wankawillka suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|140,824 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|35.1 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|259,750 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|64.7 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''9''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Wanuku suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|475,899 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|70.6 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|196,855 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|29.2 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''10''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ika suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|610,410 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|95.0 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|31,194 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|4.9 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''11''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Sunin suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|950,816 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|86.4 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|148,068 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|13.5 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''12''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Qispi kay suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1,443,774 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|99.5 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|4,792 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|0.3 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''13''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Lampalliqi suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|978,150 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|97.5 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|23,323 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|2.3 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''14''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Lima suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|7,202,159 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|93.2 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|510,385 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|6.6 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''15''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Luritu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|707,281 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|92.6 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|55,077 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|7.2 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''16''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Mayutata suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|76,689 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|79.2 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|19,771 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|20.4 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''17''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Muqiwa suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|116,807 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|78.8 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|31,294 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|21.1 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''18''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Pasqu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|226,336 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|90.0 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|24,683 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|9.8 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''19''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Piwra suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1,482,911 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|99.6 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|3,842 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|0.3 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''20''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Punu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|387,191 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|33.8 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|757,685 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|66.1 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''21''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[San Martín suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|631,401 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|98.0 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|11,599 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|1.8 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''22''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Taqna suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|211,526 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|80.1 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|52,318 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|19.8 |---- bgcolor=#FFFFFF |"bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''23''' |"bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Tumpis suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|177,913 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|99.6 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|463 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|0.3 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''24''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ukayali suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|330,112 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|87.7 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|45,527 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|12.1 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''*''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Qallaw hatun kamachiy wamani]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|755,326 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|94.8 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|40,672 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|5.1 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''*''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Lima llaqta suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|- |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|- |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|- |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|- |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''*''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''Llapan''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|20,718,227 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|83.9 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|3,919,314 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|15.9 |} /1 rimaqkuna: 5 / 5+ wata /2 [[qhichwa simi]], [[aymara simi]], [[ashaninka simi]] icha huk indihina simi (mana hawa simi) <small>(Pukyu: <ref>[https://web.archive.org/web/19970412040139/http://www.inei.gob.pe/ www.inei.gob.pe/ (2007)]</ref>)</small> == Iñiykuna == * [[Kristiyanu iñiy]] * [[Tawantinsuyu iñiy]], [[kathuliku]] kristiyanu iñiywan chaqrusqa == Hatun llaqtakuna == {{AP|Lista: Llaqtakuna (Piruw)}} [[Rikcha:Lima Plaza Mayor1 cropped.jpg|thumb|right|200px|[[Lima]], [[uma llaqta]]]] * [[Lima]] 8 500 000 tiyaq * [[Ariqipa]] 850 000 tiyaq * [[Truhillu]] 790 000 tiyaq * [[Piwra]] 315 000 tiyaq * [[Qusqu]] 300 000 tiyaq * [[Hullaqa]] 208 553 tiyaq == Musiku == * [[Kañina]]kuna: ''Sol de plata'', ''Libra peruana'', ''Sol de Oro'', Inti, ''Nuevo Sol'' == Karu puriy == Turistiku llaqtaqa [[Qusqu]], chay Qusqupiqa [[Machu Pikchu]] unay llaqta kan, hinaspa [[Willka Qhichwa]] kan. [[Mayutata suyu]]pi tarikullantaq [[Manu mamallaqta parki]]. [[Punu suyu]]pitaq [[Titiqaqa qucha]], hinaspa [[Sillustani]]pi [[chullpa]]kuna kan. [[Ariqipa suyu]]pitaq [[Misti urqu|Misti nina urqu]], [[Qullqa qhichwa]] hinaspapis [[Nina Urqu Qhichwa]] (''Valle de los volcanes'') tarikullantaq. [[Ika suyu]]pitaq [[Naska siq'ikuna]] hinaspapis [[Paraqas mamallaqta parki]] chaykuna kan. [[Anqash suyu]]pitaq [[Waylas]] qhichwa hinaspa [[Waskaran]] (6,768 m) chaykuna kan. [[Ikitus]] llaqtapitaq llipin sach'akunayuq selva hinaspa [[Amarumayu]] hatun mayu ima kan; [[Tumpis suyu]]pitaq ima munay playakuna kan. [[Lampalliqi suyu|Lampalliqipitaq]] ''Valle de las Pirámides'' hinaspa ''Tesoros de [[Sipan]]'' nisqakuna kan. [[Kashamarka suyu]] [[Inka armakuna]] hinaspa sumaq campiñayuq. [[Qispi kay suyu]]taq unay pacha mawk'a [[Chan Chan]] llaqtayuq. == Yachay tarpuy == '''Qillqakuna - Qillqaqkuna''' * (Apu) [[Ollantay]] ([[aranwa]]) * [[Waman Puma de Ayala]] (* 1534 ? (1550 ?) - † c. 1615) * [[Inka Garcilaso de la Vega]] (1539 – 1616) * [[Flora Tristan]] (1803 - 1844) * [[César Vallejo]] (1892 - 1938) * [[José María Arguedas]] (1911 - 1969) * [[Julio Ramón Ribeyro]] (1929 – 1994) * [[Mario Vargas Llosa]] (* 1936) '''Taki kapchiy''' * [[Ima Sumaq]], [[Juan Diego Flórez]], [[Felipe Pinglo Alva]], [[Chabuca Granda]], [[Jesús Vásquez]], [[Tania Libertad]], [[Cecilia Barraza]], [[Arturo Cavero]], [[Eva Ayllón]], [[Dina Páucar Valverde]], [[Sonia Morales]], [[Delfin Garay]], [[Uchpa kusituy|Uchpa]], [[Shapis]], [[Grupo 5]], [[Gian Marco]], [[Susana Baca]] (takiq, ''Grammy'' 2002), [[Susan Ochoa]]. '''Tusuy''' * [[Carccacha]], [[Vania Masías]] == Raymikuna == * [[Pachakamilla Kristu]] * [[Quyllur Rit'i]] [[Rikcha:SeñordelosMilagrosNazarenas.jpg|thumb|right|160px|<center>[[Pachakamilla Kristu]]]] {| {{tablabonita}} ! style="background:#efefef;" | P'unchaw ! style="background:#efefef;" | Suti |- | 1 [[Qhulla puquy killa]] | Musuq wata |- | 2 [[Hatun puquy killa]] | [[Mamacha Kanchi Raymi]] (Punu) |- |- | Iskay kaq [[Intichaw]] [[Hatun puquy killa]]pi | Pisqu pusuqay p'unchaw |- | [[Pawkar waray killa]] - [[Ayriway killa]] | [[Simana Santa|Willka Killa ñan]] |- | 1 [[Aymuray killa]] | [[Llamk'ay p'unchaw]] |- | [[Inti raymi killa]] | [[Quyllur Rit'i]] (Qusqu Suyu) |- | 29 [[Inti raymi killa]] | [[San Pidruwan| Hutsannaq Piru]] wan [[San Pawlu|Hutsannaq Pawlu]] |- | 6 [[Anta situwa killa]] | Yachachiq p'unchaw |- | 7 [[Inti raymi killa]] | [[Arikap maqanakun|Unancha p'unchaw]] |- | [[Inti raymi killa]] | Antikunap takinan p'unchaw |- | 24 [[Inti raymi killa]] | Chakraruna p'unchaw |- | 28 [[Anta situwa killa]] | [[Tayta llaqta phista|Yaya llaqta kusikuy]] |- | 30 [[Chakra yapuy killa]] | [[Santa Rosa Limamanta|Limaqmanta Hutsannaq Rusa]] |- | [[Kantaray killa]] | [[Señor de los Milagros|Illaqmiyuq Riqisqa]] nisqap killan |- | 8 [[Kantarya killa]] | [[Anqamusta wamparpaq maqanakun]] |- | 31 [[Kantarya killa]] | Wiraquchap takin p'unchaw |- | 1 [[Ayamarka killa]] | [[Lliw Hutsannap p'unchawnin]] |- | 8 [[Qhapaq raymi killa]] | [[Map'annaq kunsi]] p'unchaw |- | 9 [[Qhapaq raymi killa]] | [[Ayakuchu maqay]] |- | 25 [[Qhapaq raymi killa]] | [[Nawidad| Ancha Yurí]] |} == Rikchakuna == <center><gallery widths="150"> Rikcha:Peru Blue Marble.png|Piruw (NASA) Rikcha:80 - Machu Picchu - Juin 2009 - edit.jpg|[[Machu Pikchu]] Rikcha:SeñordelosMilagrosNazarenas.jpg|[[Pachakamilla Kristu]] Rikcha:Sta Rosa de Lima por Claudio Coello.jpg|[[Santa Rosa Limamanta]] Rikcha:Condor flying over the Colca canyon in Peru.jpg|[[Kuntur]], [[Qullqa qhichwa]] hawanpi phawaq Rikcha:Escudo Inca Garcilaso.jpg|[[Tupaq Amaru iskay ñiqin]] Rikcha:Chan chan wall1.jpg|Mawk'a wasi pampa, [[Chan Chan]] Rikcha:Peruvian Artwork Calabas.jpg Rikcha:Chavín de Huántar.JPG|[[Wantar Chawin]] Rikcha:Qoyllur R'Iti panoramic overview.jpg|[[Quyllur rit'i]] Rikcha:Marinera Norteña.jpg|[[Marinera]] Rikcha:Ceviche.png|''Ceviche'' Rikcha:Utcubamba amazonas peru.jpg|[[Utkupampa mayu]], [[Amarumayu suyu]] Rikcha:Colca souvenirs.jpg|[[Qullqa Qhichwa]], ([[Ariqipa suyu]] Rikcha:Ayakuchu qhatuq warmi.jpg|Ruru qhatuq warmi, [[Wamanqa]] llaqtapi [[Ayakuchu suyu]]pi Rikcha:Urarina shaman B Dean.jpg|[[Urarina]] [[shaman]], 1988 </gallery> </center> == Apaykachana == * Panamirikana [[ñan]] * [[Khillayñan]]: 3.462 km * [[ñan]]kuna: 72.900 km * 254 antanka pampa == Kaypipas qhaway == * [[Macrorregión Sur]] * [[Lista: Yachay sunturkuna (Piruw)]] * [[Awya Yala]] {{Punku p'anqa Piruw‎}} == Willay pukyukuna == <references/> == Hawa t'inkikuna == {{Commonscat|Peru|Piruw}} * [https://web.archive.org/web/20100730230845/http://www.congreso.gob.pe/_quechua/index.htm www.congreso.gob.pe - Rimana Wasimanta] * [https://web.archive.org/web/20110205010758/http://www.congreso.gob.pe/_quechua/Constitucion.pdf www.congreso.gob.pe / Perú Suyu Hatun Kamay Pirwa 1993] * [http://www.propuestaazul.com/propuestaazul/propuestaazul-quec.pdf Peru: Huk Ñeqen Ekolohika kallpayoq Pacha] * [http://www.indepa.gob.pe/principal/galerias/himno/v05.htm INDEPA, Piruwpa llaqta takin (kastilla simipi widyum)] * [http://www.indepa.gob.pe/principal/galerias/himno/v01.htm INDEPA, Piruwpa llaqta takin (qhichwa simipi widyum)] * [http://www.indepa.gob.pe/principal/galerias/himno/v02.htm INDEPA, Piruwpa llaqta takin (aymara simipi widyum)] * [http://www.indepa.gob.pe/principal/galerias/himno/v03.htm INDEPA, Piruwpa llaqta takin (ashaninka simipi widyum)] * [http://www.indepa.gob.pe/principal/galerias/himno/v04.htm INDEPA, Piruwpa llaqta takin (awahun simipi widyum)] * [https://web.archive.org/web/20110812032518/http://www.petroperu.com.pe/portalweb/index2_qe.asp PETROPERU (qhichwa simipi)] * [https://web.archive.org/web/20100601110040/http://www.petroperu.com.pe/portalweb/index2_ay.asp PETROPERU (aymara simipi)] {{Piruw}} {{Urin Awya Yalapi mama llaqtam}} [[Katiguriya:Mama llaqta (Awya Yala)]] [[Katiguriya:Piruw|!]] njypxvxm57hig6v4foyukp5p6rc4pcp 691597 691594 2026-08-30T00:08:20Z Killkaśh walaśh 35320 691597 wikitext text/x-wiki {{Kusa qillqa}} {{Mamallaqta2 | suti = Piruw Ripuwlika | waq sutikuna = República del Perú | rikchap uranpi wallqanqa = no | color = <!-----kikinta rurakun-----> | wallqanqa = <!-----kikinta rurakun-----> | qillqa wallqanqa = <!-----kikinta rurakun-----> | cadre unancha = no | unancha = <!-----kikinta rurakun-----> | qillqa unancha = <!-----kikinta rurakun-----> | audio = <!-----kikinta rurakun-----> | rikcha = <!-----kikinta rurakun-----> | hatun-kaq rikcha = <!-----kikinta rurakun-----> | qillqa = <!-----kikinta rurakun-----> | Llaqta qayanqillqa = <!-----kikinta rurakun-----> | Llaqta taki = ''"[[Piruwpa llaqta takin|Somos libres, seámoslo siempre]]"''<br>''("Qispisqañam kachkanchik, ñawpaq kananchik wiñaypaq")'' | Mamallaqtapa raymin = [[28 ñiqin anta situwa killapi]] [[1821]] | Kamachina laya = <!-----kikinta rurakun-----> | Umalliq = [[Kiku Huhimuri]]<!-----kikinta rurakun-----> | Umalliq pacha = [[2026]] | Umalliq ministru = Luis Galarreta | Parlamento = <!-----kikinta rurakun-----> | Simikuna = [[Qhichwa simi]],<br>[[Aymara simi]]<br>[[Ispaña simi]]<br>[[Chawpi qichwa simi]]<br>[[Wanka simi]]<br>[[Kichwa simi]]<br>[[Ashaninka simi]]<br>[[Matsikenka simi]]<br>Wak piruwpa [[rimay]]kuna | Uma llaqta = [[Lima]]<!-----kikinta rurakun-----> | wikidata = Q2887 | Suyukuna = <!-----kikinta rurakun-----> | Hatunnin llaqta = [[Lima]] | pop = 34 157 t32 runakuna | wata1 = 2026 | alt mini = <!-----kikinta rurakun-----> | alt max = <!-----kikinta rurakun-----> | area = <!-----kikinta rurakun-----> | landarya = | Yaku = <!-----kikinta rurakun-----> | pacha UTC = <!-----kikinta rurakun-----> |coords = {{cal coor|globe:Earth|region:{{{kodea}}}_type:city|display=inline}} |notes area = {{{notes area|}}} |name miscellaneous geo = {{{name miscellaneous geo|}}} |various geo = {{{various geo|}}} |name miscellaneous geo2 = {{{name miscellaneous geo2|}}} |various geo2 = {{{various geo2|}}} | name of date1 = Paqarisqan pacha | name of date2 = Piruw-Qullasuyu Huñunakuy | name of date3 = Pasiphiku Maqanakuy | name of date4 = | date1 = <!-----kikinta rurakun-----> | date2 = 1836-1839 | date3 = 1879-1884 | date4 = | runap-sutin = <!-----kikinta rurakun-----> | pop_name = <!-----kikinta rurakun-----> | population = <!-----kikinta rurakun-----> | population notes = {{{population notes|}}} | density = <!-----kikinta rurakun-----> | nom_pop division a = | population division a = | nom_pop division b = | population division b = | population division notes = {{{population division notes|}}} | name various demography = {{{name various demography|}}} | various demography = {{{various demography|}}} | name various demography2 = {{{name various demography2|}}} | various demography2 = {{{various demography2|}}} | warmi-qhari = <!-----kikinta rurakun-----> | name miscellaneous = {{{name miscellaneous|}}} | miscellaneous = {{{miscellaneous|}}} | Sutichasqa RLR = <!-----kikinta rurakun-----> | RLR (RKK) = <!-----kikinta rurakun-----> | Sutichasqa RLR per cápita= <!-----kikinta rurakun-----> | RLR (RKK) per cápita = <!-----kikinta rurakun-----> | Llamkanaqkaq indisi = <!-----kikinta rurakun-----> | Inflasyun = <!-----kikinta rurakun-----> | RPI = <!-----kikinta rurakun-----> | Llaqtaqullqi = <!-----kikinta rurakun-----> | ISO tuyru = <!-----kikinta rurakun-----> | Internet tuyru = <!-----kikinta rurakun-----> | Karurimana tuyru = <!-----kikinta rurakun-----> | Kaypi wankurisqa = <!-----kikinta rurakun-----> | name divers2 = {{{name divers2|}}} | divers2 = {{{divers2|}}} | source1 = {{{source1|}}} | source2 = {{{source2|}}} | source3 = {{{source3|}}} | source4 = {{{source4|}}} }} '''Piruw'''qa ([[Ispaña simi]]pi: ''[[:es:Perú|Perú]]'', [[Aymara simi]]pi: ''[[:ay:Piruw|Piruw]]'', [[Inlis simi]]: [[:en:Peru|Peru]]) [[Urin Awya Yala|Urin Apyala]]p intichinkayninpi [[Mama llaqta|llaqta]]m. Pata waqtamanta [[Ikwayur|Ikwatur]] llaqtawan, [[Kulumpiya|Kulunsuyu]] llaqtawan tinkuna, inti lluqsiy waqtamantataq [[Parasil]] llaqtawan [[Puliwya|Pulipya]] llaqtawan tinkuna, uray waqtamantataq [[Chili]] suyuwan Puliwya llaqtawan [[Titiqaqa qucha]]wan tinkuna, inti chinkay waqtamantataq [[Pasiphiku mama qucha|Pasihiku mama qucha]]wan tinkusqa. Piruw huk achkaniray kawsayuq mamallaqtam [[tiyayr’itikunayuqmi]] kan, tiyayr’itintaq -Kuntipi, [[Pasiphiku]] chala suyupa [[purun]] pampapi; mamallaqtap wichayninmanta urayantinkama [[Anti walla]]p umanpi; [[Amarumayu|Amarumayup]]pa q'uñi [[Yunka suyu|yunka]]npi- mastarikunmi. Piruwqa 34 hunu runakuna charin, umallaqtantaq hatunnin llaqtapas [[Limaq]]mi. 1.28 hunu km2 (0.5 hunu mi2) charispa, Piruwqa [[Tiksimuyu|Tiqsimuyu]]pi chunqa isqunñiqin, Urin Awyalapi kimsañiqinpas hatunnin mamallaqtam. Piruwqa [[ripuwlika|sapan llaqta]]m, [[Piruwpa umalliqnin|umalliqniyuq]], [[Piruwpa Kunrisu|Qurinaka]] nisqa [[rimana huñunakuy]]niyuqpas. Suyu hina hatunkamachiyllana chawanasqa llaqtanchik, hallp'antaq 1 285 216 km² chhikanmi, Piruwpam 29 hunu tiyaqyuqmi; paykunaqa [[kastillanu|Kastilla]] simi, [[qhichwa simi|Qhichwa]], [[aymara simi|Aymara]] rimaqkunam, chaymanta wak runakunap rimayninkupas kallantaqmi. Piruwqa achkhaniray unay shamuq [[kultura]]kunap paqarinan kanmi. - Qallarikuq 3500 ñp- [[Norte Chico kultura]]manta, [[Tawantinsuyu]]kama. Norte chico kulturantaq, [[Awya Yala (Mulanpi)|Awyala]]pi ñawpaqnin kulturami, hinallataq sibilisasyunpa pichkamanta shuknin paqarinanmi karqa. Tawantinsuyuntaq, Ñawpaq [[Cristobal Colon|Colon]] Awyalapi hatunnin sibilisasyunmi karqa. Kunan Piruw sutichasqa suyuqa, unay [[Wiñay kawsay|wiñaykawsay]]yuq mamallaqtapurapi shukninmi; erensyannintaq chunka waranqa watamantam (ñk.) shamunpas. XVI pachaqwatapi [[Ispaña|Ispaña imperyu]]qa Perupa suyuntam atipanakurqan, chaymi huk Ispaña atiyay pachaqa takyachirqan; birreynatuntaq [[Urin Awya Yala|Urin Awyala]]pi tukuymari suyunpi mastarirqan, hinallataq [[Limaq]] llaqtatam umanchakurqan. Awyalapi, aswan yachaykaqqa qallarichikusqan 1551 watapi, [[Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin|Mamallaqtap San Markus Kuraq Yachay Wasi]]tam tukrillam takyachispa. Piruwqa 1821 watapi ispichikurqan, hawasuyupi [[José de San Martín]], [[Simón Bolívar]]pas awqaqkunap purisqanmanta, hinallataq Ayakuchu waqawan pukkllaymanta, Piruwqa 1824 watapi qispichisqanta tukuchikun. Hamuq watakunapi, mamallaqtaqa kawpaypa takyanakaqnin charirqan, musikuta kawpaytapas takyarikusqankama wanu rukrisqanrayku. Qhipaqnin, [[Chili]]wan [[Pasiphiku Maqanakuy]]qa (1879-1884) Piruwta krisiskaqninman apachikun, chaymanta qhapaqkunataq kamachiyta ayqichikun ''Partido Civilista''manta. XX pachakwatapi, wamink'a maqaytam, sapsi allinakaqtam, ukhumanta maqanakuytapasmi tuparirqan, hinallataq musikup takyakaqnintam wiñaykaqnintapas tuparirqan. 1990 watakunapi, mamallaqtaqa huk musuq liberal musiku qatinallatam takyachisqan, kunankamapas tiyanmi. 2000 watakunapi Pachamamap ukhunkunaqa wiñasqankupacha. Piruwqa sapakutilla musiku wiñaqnin charirqan, hinallataq [[Wakcha kay|wakchakay]]ninta pisiyarqanpas. Qispichisqa mamallaqtahina, Peruqa huk runakamaq ripuwlika rantichaqniyuqmi kan, 25 [[Suyu|suyu]]pi rakisqam, runap puquykaynin hanaqmi charin, yaykunakayninpas chawpi-hanaqmi, [[Runap Puquykaynin Indisi]] (RPI) llapanmanta 82 ñiqin charipakunpash. Hinallataq Awyalapi allin musikuyuqmanta huknin, wiñaykaq tasaqa chawpichasqa 5.9% charin. Hinallataq tiqsimuyupi utqhay kamaychalli wiñaykaqyuqmanta huknin, chawpichasqa 9.6% -pas charin. Riqsichisqam musiku rurayninkuna kanku: [[Qiqlla|minerya]], manufaktura, [[tarpuy]], [[Challwa hap'iy|challwahapiy]]pas, waq wiñachikuq sektoreswan telekomunikasyunshina, [[Bioteknolohya|bioteknolohya]]shina. Mamallaqtaqa [[The Pacific Pumas]]tam chayaqin, kaytaqmi shuk mamallaqtakunamanta politiku tantanakuymi kan. Mamallaqtakunañataqmi Awyalapa chalanpi tiyanku, shinallataq kikin wiñaykaynin tendensyatam kunakupunku. Kay wiñaykaynin positibomi kan, taqyasqa [[makroekonomi]]pa tiqsinta charinpas, allin kamachikuyninta charinpas, shinallataq tiqsimuyupa intirasyunpaq kichasqam kanpas. Peruqa, sosyal qispikayninpi, shuk riqsichisqa mamallaqtami kan, shinallataq, [[APEC]]pi, [[Pasiphiku Aliansa]]pi, Transpasifiku Tantanakuypi, [[Komersyo Tiqsimuyupa Tantanakuy]]ninpipas shuk miembropas kanmi. Peruqa chawpikallpayuq mamallaqtashina riqsichisqami kan Perupa runakunapi mishu, indihina, iwruparuna, aphrikaruna asyarunapas kapun. Aswan riqsisqan simiqa kastillami, achka Perurunakunaraqmi Qichwa, [[Aymara simi|Aymar]], waq simikunatapas rimallankutaq. Runakawsayninkuta piturisqantaqa, [[Kapchiy|arte]]pi, yanuypi, [[literatura]]pi, [[Taki|takiy]]pipas hatun dibersitasta paqarichikusqan. ==Piruw suyukuna== ;[[Piruw suyukuna]] Piruw mama llaqtaqa 24 suyukunapi (departamentokuna) huk Qallu llaqtapiwan (Callao) rakisqam kachkan. Sapa suyuqa kikin kamachiyniyuqmi (gobierno regional). Piruw mama llaqtaqa kimsaman rakin kachkan: Chala suyu (costa), Antikuna/Sallqa suyu (sierra), hinaspa Yunka suyu (selva).  1. Chala suyu (Costa) Kay suyukunaqa mama quchap patanpim kachkan (0-500 msnm). Kaypiqa inti k'anchay hinaspa ch'aki allpakunam kan: [[Piwra suyu]], [[Lampayiqi suyu]], [[Qispi kay suyu]], [[Tunpis suyu]], [[Anqash suyu]] - Chala hinaspa Antikuna.[[Lima suyu]], [[Ika suyu]], [[Areqipa suyu]], [[Muqiwa suyu]], [[Taqna suyu]]. 2. Antikuna / Sallqa suyu (Sierra) Kay suyukunaqa hatun orqukunap chawpinpim kachkan (2300 msnm-manta wisq'asqa). Kaypiqa aswan achka runasimim parlakun.  [[Kashamarka suyu]], [[Wanuku suyu]], [[Pasqu suyu]], [[Hunin suyu]], [[Wankawillka suyu]], [[Ayakuchu suyu]], [[Apurimaq suyu]], [[Qusqu suyu]], [[Punu suyu]]. 3. Yunka suyu (Selva)  Kay suyukunaqa sach'a-sach'a ukhupim kachkan, q'uñi hinaspa paray suyum.  [[Luritu suyu]], [[Ukayali suyu]], [[San Martin suyu]], [[Amaru suyu]], [[Amaru sacha suyu]]. == Llaqtashuti == Formal shutiqa ofisyal kastilla simipi, "República del Perú"-mi kan. Qichwa simipi, "Piruw Mamallaqta"-mi kan wan "Piruw Ripuwlika"-mi kan, Aymar simipipash "Piruw Jacha Suyu"-mi kan. Inlish formal shutillataqmi "Republic of Peru" kan. Llaqtashutiqa Qichwapi "Piruwruna"-mi kan, [[Inlish simi]]pi "Peruvian" kantaqmi. Perup sutinpa pukyunmanta achka theorikunami kan. XVI siklu qallarichkasqapi, [[Panama]] ismupa San Miguel Bahianiraqpi dominakuq kamachiq biru sutichasqami, chaymanta shamunsi. Panamapa uranpi Biru sutichasqa qullqiyuq mamallaqta kaq, indihina rimasqanmanta uyarispaqa, hispanarunaqa shamusqanku chay kit'iman, chaymi Peru - shina sutinchakun. Chaymanta, kastilla konkistadorkunapaq Tawantinsuyuta Piruwsina sutichasqa kapun. Chaymanta Peru sutiqa kay suyupaq riqsichinanpaq kunankama kutipakullantaqmi == Wiñay kawsay == {{QQ|Piruwpa wiñay kawsaynin}} ===Ñawpaq Tawantinsuyu Pacha=== 3000 ñp watamanta 2500ñp watakama, [[Supi mayu|Supi qichwa]]pi, [[Karal]] ruynakuna (Norte Chico sibilisayun), prinsipalmente rumi wasimanta rurachisqa, rikurikunmi. 1000 ñp wataniqmanta - 200 ñp wataniqkama, [[Anti Walla (Piruw)|Anti Walla]] lliwninpi -[[puma]]tam, [[amaru]]tam, [[kuntur]]tapas [[waka]]shina muchaq- [[Chavin|Chavin kultura]]qa puqurikusqanmi. Chaymanta, chalapa hananpi [[Chimu |Chimu kultura]]qa 100 qp-niqmanta - 700 qp-niqkama [[Truhillu]] llaqtapa hawanpi Inti Wakatam, Killa Wakatapashmi konstruisqanku. [[Chala]]pa urayninpitaq, 1 qp-niqmanta 600 qp-niqkama, iñinkupaq, tarpunankupaq qiqukunatam qillqakuq [[Naska|Nasqa kultura]]qa puqurisqanmi. 800 qp wataniqpi, Antikunap Urayninpi Ayakuchu pukrupi [[Wari|Wari kultura]]qa paqarisqanmi. [[Tiwanaku]]pa [[iñiy]]ninmanta ancha influensyayuq kultura kasqanta hamurpakusqansi kan. Sapa suyupa llimpinkunatan riqsichikuqmi chaypas, sañururasqapi aywasqakunapi shukllachisqa temaqa t'iktusqa kanraqmi. Inka [[Qhapaq Ñan]]pa wamaqnin ñanqa puqurichisqanmanta, shinallataq, heometrichasqa -tawakuchuta chimpakuq- llaqtapa wasichakuyninmanta, Wari Imperyu theoriqa -lliw Antikunapi mastarikuq kaspa- riqsichikusqanmi. Shinallataq, 1000-niq watakama qatikusqanta hamurpakusqansi kan. Chalapa hanayninpi [[Lampalliqi suyu|Lampayiqi]] suyupiqa -qurimantapas tumpagamantapas chaninchasqa saynatata rurakuqmanta riqsichsiqa- Sikan kulturaqa Waripa tukuyninpachapi puqurisqanmi Hinallataqsi urinnin suyupiqa [[Tiwanaku]]’qa, paqarimurqan, llapan [[Qullaw]] patapi chimpaq aylluhina. Chanta [[Wari]] Aylluqa paqarikusqan, Antis Llaqta wallpamata puquchirqan, imperiu laya llaqta paqarichispaqa, kay wallpamaqa hanaqninman mastakusqa XVIII pachaqkama. IX pachaqmanta, Wari saqipusqanmanta, [[Anti Walla (Piruw)|Antis Walla]]nta mushuq chawpichaq llaqtakunaqa paqarikusqan, Lampayiqi, [[Chimu]], [[Chincha]] hina, “qipa intermediu” “suyu-suyu llaqta” sutichasqa. ===Tawantinsuyu Pacha=== XV siklupi, [[sapa Inka|Inka]]kuna paqarimusqan kallpasapa istadushina, shuk siklullapi ñawpaq [[Kiristuphar Kulun|Colon]] [[Awya yala|Awyala]]kunapi hatunnin suyutam kutichimushqa, [[Qusqu]] umallaqtanwan.<ref>Rowe, John (1948). "The Kingdom of Chimor". ''Acta Americana''.</ref><ref>{{Cite web |last=Dunnell |first=Tony |date=2019-05-11 |title=Ten Interesting Facts About The Inca Empire |url=https://www.savacations.com/ten-interesting-facts-inca-empire/ |access-date=2025-05-18 |website=SA Vacations |language=en-US}}</ref><ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Pachacuti Inca Yupanqui". Encyclopedia Britannica, 1 Apr. 2024, https://www.britannica.com/biography/Pachacuti-Inca-Yupanqui. Accessed 18 May 2025</ref> Qallariq Qusqu’pa Inkankunaqa shuk uchuy etniku qututa kakuhsqanku, [[Qhichwa runa|Qichwa]]’kunashina sutichasqa. Aslla asllamanta, kimsachunka siklumanta, mastariyta qallarirqanku, chaywan chimpaqinkunata wankuriyta qallarishqanku. Inka’pa mastariyninqa chunka pisqa siklukama hayralla kashqa, piru chay pachamanta llalliypa utqayninta wichayta qallarishqa, wamaqllamanta [[Pachakutiy Inka Yupanki|Pachakuti Inka]] qapaqchashqan pachapi.<ref>{{Cite book |last1=Demarest |first1=Arthur Andrew |url={{google books |plainurl=y |id=IqecX148zLsC|page=57}} |title=Religion and Empire: The Dynamics of Aztec and Inca Expansionism |last2=Conrad |first2=Geoffrey W. |publisher=Cambridge University Press |year=1984 |isbn=0-521-31896-3 |location=Cambridge |pages=57–59}}</ref> Paypa, churinpa ([[Thupa Inka Yupanki]]) kamachishqankupi, Inkakunaqa tukuymari Antis suyuta kamachiyta atishqanku, qapaqchashqankupi runakunataqri 9 [[Hunu|hunu]]manta 16 hunukama kashqa. Pachakuti’qa hunta ley [[Sanampa|sanampa]]ta takyachimushqa, hatunsaya imperiunta allinta kamachinapaq, chaywanpash [[Inti]]’pa churinshina tukuy-atikuq ispiritu-kamachiq awturidadmi kallpachamushqa, -musuqta wasichashqa- Qusqu markamanta kamachispa.<ref>Peru [http://countrystudies.us/peru/3.htm The Incas] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161103012145/http://countrystudies.us/peru/3.htm|date=3 November 2016}}</ref> == Allpa saywachi == {{QQ|Piruwpa allpa saywachi}} Piruw llaqtaqa iskay chunka tawayuq Dipartamintuyuqmi [[Suyu]]kuna,<ref>[https://web.archive.org/web/20220901182324/https://www.sela.org/es/estados-miembros/peru/#:~:text=Organizaci%C3%B3n%20administrativa%3A%2024%20departamentos%20y,%2C%20Tacna%2C%20Tumbes%2C%20Ucayali. https://web.archive.org/web/20220901182324/https://www.sela.org/es/estados-miembros/peru/#:~:text=Organizaci%C3%B3n%20administrativa%3A%2024%20departamentos%20y,%2C%20Tacna%2C%20Tumbes%2C%20Ucayali.]</ref><ref>https://www.distrito.pe/</ref> huk Pruwinsya Constitucionalwan kuska; hatun riqsisqa llaqtakunaqa kaykunan: [[Lima]], [[Ariqipa]], [[Truhillu]], [[Chiklayu]], [[Wankayu]], [[Piwra]], [[Qusqu]] chaymanta [[Chimputi]] llaqtawan. Unay [[pacha]] conquistasqamanta Piruw [[llaqta]]qa kimsa hatunsuyuman t`ipisqa kaqkasqa: [[Chala]] (''Costa'') nisqa [[Pasiphiku mama qucha]]wan tinkusqa; chaymantataq [[Walla]] (''Sierra'') nisqa hanan pata llaqtakuna; chaymantataq [[Urqu]] (''montaña'') nisqa [[Amarumayu sach'a-sach'a suyu]] (''Selva Amazónica'') nisqa karqan. Kayhinaman t'ipisqaqa 1941 watakamallan kaq kasqa; imaraykuchus chhaqay III ''Asamblea General del Instituto Panamericano de Geografía e Historia'' nisqaqa pusaq regionman t`ipiytan apruwasqaku, chaymanta Geógrafo nisqa [[Javier Pulgar Vidal]] nisqa yuyasqa. Kay musuq t`ipiyqa ''Mapa Fisiográfico'' nisqatan rikhurichisqa, chaymi chiqan biogeografican; hinamantan kayhina suyukuna rikhurisqa: {| |- valign="top" | * [[Chala]] * [[Yunka suyu]] * [[Qhichwa suyu]] * [[Suni suyu]] | * [[Puna]] * [[Hanka]] * [[Rupa-Rupa]] * [[Umawa]] |- |} * '''[[:Katiguriya:Urqu (Piruw)|Urqu]]kuna:''' [[Shuyturahu]] - [[Awsanqati]] - [[Sallqantay]] - [[Saksarayuq]] - [[Shaprarahu]] - [[Waskaran]] - [[Yerupaja]] - - '''[[:Katiguriya:Walla (Piruw)|Walla]]kuna''' * '''[[:Katiguriya:Nina urqu (Piruw)|Ariqkuna]]: '''[[Ampay]] - [[Chhachani]] - [[Chupiqiña]] - [[Hamp'atu urqu]] - [[Misti urqu]] * '''[[:Katiguriya:Qucha (Piruw)|Qucha]]kuna:''' [[Titiqaqa qucha]] - [[Chinchayqucha]] - [[Pallqaqucha]] - [[Aqupiya qucha]] [[Chuqllu qucha]] - [[Lankilayu]] - [[Parinaqucha]] - [[Pumaqanchi qucha]] - [[Qunuqucha]] - [[Salinas qucha]] - [[Siwinaqucha]] * '''[[:Katiguriya:Mayu (Piruw)|Mayu]]kuna:''' [[Amarumayu]] - [[Apurimaq]] - [[Huchusuma mayu]] - [[Mantaru]]- [[Marañun mayu|Marañun]] - [[Mayutata]] - [[Pampas mayu]] - [[Putumayu]] - [[Rimaq mayu]] - [[Santa mayu]] - [[Tampu mayu]] - [[Tumpis mayu]] - [[Ukayali]] - [[Willkamayu]] * '''[[:Katiguriya:Wat'a (Piruw)|Wat'a]]kuna:''' [[Chincha wat'akuna]]kuna - [[Ballestas wat'akuna]] - [[Yuraqwat'a]] - [[Titiqaqa wat'a]] - [[Amantani]] - [[Intika]] - [[Uru wat'akuna]] * '''[[:Katiguriya:Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:''' [[Abiseo mayu mamallaqta parki]] - [[Alto Purús mamallaqta parki]] - [[Bahuaja-Sonene mamallaqta parki]] - [[Cerros de Amotape mamallaqta parki]] - [[Cordillera Azul mamallaqta parki]] - [[Cutervo mamallaqta parki]] - [[Manu mamallaqta parki]] - [[Paraqas mamallaqta parki]] - [[Tinku Mariya mamallaqta parki]] - [[Utishi mamallaqta parki]] - [[Waskaran mamallaqta parki]] - [[Yanachaga-Chemillén mamallaqta parki]] === Chiriqunuy === [[Rikcha:Piruw saywitu.png|rikchacha|Kichwa simipi Piruw saywitu]][[Rikcha:Pe-map.png|thumb|236x236px|Kastilla simipi Piruw saywitu|wak=]] *'''Tropikal chiriqunuy:''' {{leyenda|darkgreen|[[Amarumayu sach'a-sach'a suyu|Pluvisilva]]}} {{leyenda|green|Paraymit'a}} {{leyenda|lightblue|Chirapakuna}} {{leyenda|lightgreen|Altu [[pacha]]kuna}} {{leyenda|pink|Transisiwnpa}} *'''[[Qhichwa suyu|Qhichwa]]-[[qunuy]] chiriqunuy:'''{{leyenda|yellow|[[Qhichwa suyu|Qhichwa]]}} {{leyenda|brown|[[Ch'in pacha]]}} *'''[[Pampa]]p chiriqunuy:''' {{leyenda|grey|Qullaw [[Urqu]]wan}} *'''[[Rit'i]]pa chiriqunuy:''' {{leyenda|orange|Altu [[Urqu]]kuna}} == Yurakuna == * [[sara]] - [[papa]] == Uywakuna == * [[kuntur]] - [[tunki]] - [[wik'uña]] - [[chinchilla]] - [[charapa]] - [[tiwrun]] - [[khillaychuki]] [[challwa]] - [[chuqi challwa]] - [[samanna]] - [[pinwinu]] - [[quwi]] - [[añas]] - [[yukra]] - [[wisk'acha]] - [[mach'aqway]] - [[wakamayu]] - [[luru]] - [[puma]] - [[paqucha]] - [[wanaku]] - [[llama]] - [[suwaq'ara]] - [[uturunku]] == Llaqta pusanapaq rakiy == {{QQ|Piruwpa pulitika rakiynin}} Piruw llaqtapiqa kanmi [[:Katiguriya:Suyu (Piruw)|suyu]]kuna, [[:Katiguriya:Pruwinsya (Piruw)|wamani]]kuna (194), [[:Katiguriya:Distritu (Piruw)|k'iti]]kunapas. Piruwpi kanmi 24 suyu, 1 ''constitucional wamani'', ima 1 ''Metropolitana Suyupas'':[[Rikcha:Perú · (lliw).png|thumb|250px|right|Piruwpi suyukuna]] {|cellspacing="0" align="center" style="margin:auto;" ! style="font-size:100%; background:#006400; border:1px solid #808080; " align="center" colspan="6" |<big><span style="color:white;">'''Suyukuna (Piruw)'''</big> <small>(2021)</small></span> |---- !style="background:#006400; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| &nbsp; !style="background:#006400; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:white;">Suyu</span> !width="150px" style="background:#006400; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:white;">Uma llaqta</span> !width="100px" style="background:#006400; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:white;">Runakuna</span> !width="80px" style="background:#006400; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:white;">Hallka k'iti kanchar <br /><small>(km<sup>2</sup>)</small></span> !width="80px" style="background:#006400; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;"| <span style="color:white;">Runa ñit'inakuy <small>(km<sup>2</sup>)</small></span> |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''1''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Amarumayu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Chachapuyas]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|430.811 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|39.249 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|10,98 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''2''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Anqash suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Waras]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.191.872 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|35.915 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|33,19 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''3''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Apurimaq suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Awankay]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|433.494 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|20.896 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|20,75 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''4''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ariqipa suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Ariqipa]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.521.697 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|63.345 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|24,02 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''5''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ayakuchu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Ayakuchu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|673.487 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|43.815 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|15,37 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''6''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Kashamarka suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Kashamarka]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.463.690 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|33.318 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|43,93 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''7''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Qusqu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Qusqu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.372.205 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|71.987 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|19,06 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''8''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Wankawillka suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Wankawillka]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|364.450 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|22.131 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|16,47 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''9''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Wanuku suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Wanuku]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|764.202 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|36.849 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|20,74 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''10''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ika suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Ika]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|992.621 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|21.328 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|46,54 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''11''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Sunin suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Wankayu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.373.898 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|44.197 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|31,09 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''12''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Qispi kay suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Truhillu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|2.045.165 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|25.450 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|80,36 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''13''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Lampalliqi suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Chiklayu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.326.490 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|14.231 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|93,21 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''14''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Lima suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Wachu llaqta]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|11.936.846 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|34.949 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|341,55 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''15''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Luritu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Ikitus]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.038.973 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|368.852 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|2,82 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''16''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Mayutata suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Puerto Maldonado]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|177.856 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|85.301 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|2,09 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''17''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Muqiwa suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Muqiwa]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|195.334 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|15.734 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|12,41 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''18''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Pasqu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Pasqu urqu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|273.080 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|25.320 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|10,79 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''19''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Piwra suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Piwra]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|2.075.301 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|35.892 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|57,82 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''20''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Punu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Punu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.243.471 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|71.999 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|17,27 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''21''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[San Martín suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Muyupampa]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|911.816 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|51.253 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|17,79 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''22''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Taqna suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Taqna]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|378.615 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|16.076 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|23,55 |---- bgcolor=#FFFFFF |"bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''23''' |"bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Tumpis suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Tumpis]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|255.193 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|4.669 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|54,66 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''24''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ukayali suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Pukallpa]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|599.345 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|102.411 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|5,85 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''*''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Qallaw hatun kamachiy wamani]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Qallaw]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.147.646 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|147 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|7.807,12 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''*''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Lima llaqta suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Lima]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|9.821.976 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|2.672 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|3.675,89 |} == Mama llaqta == [[Rikcha:Francisco Sagasti.jpg|thumb|right|140px|[[Francisco Sagasti]]m Piruwpa [[umalliq]]nin (2020-2021).]] [[Rikcha:Pedro Pablo Kuczynski 2016 (cropped).jpg|thumb|right|140px|[[Pedro Pablo Kuczynski]]m Piruwpa [[umalliq]]nin (2016-2018).]] [[Rikcha:Ollanta Humala em Brasília.jpg|thumb|right|140px|[[Ollanta Humala Tasso]]m Piruwpa [[umalliq]]nin (2011-2016).]] * [[Kamay]] - [[Kamachi quq atiy]] - [[Ruraq atiy]] - [[Kamay paqtachi atiy]] - [[Hatun kamachi]] {{QQ|Piruwpa umalliqnin}} {{QQ|Piruwpa Kunrisun}} {{QQ|Piruwpa hatun kamachin}} * [[Dimukrasya]] * Nisqalla Dimukratiya ''(Democracia nominal)'', 1824 – 1895 * Qullqisapallap Dimukratiyan ''(Democracia censataria)'', 1895 - 1930 * Qharikunap Qillqayatiqpa Dimukratiyan ''(Democracia masculina alfabeta)'', 1931 - 1955 * Chaqrusqa Qillqayatiqpa Dimukratiyan ''(Democracia mixta alfabeta)'', 1956 – [[1978]] * Sapsi Dimukratiya ''(Democracia Universal)'', [[1979]] watamanta kunankama * [[Sanancha]]kuna: [[Unancha]] - [[wallqanqa sanancha|Wallqanqa]] - [[Llaqta taki]] - Huk sananchakuna: {{QQ|:Katiguriya:Piruwpa sananchankuna}} {{QQ|Piruwpa unanchan}} {{QQ|Piruwpa wallqanqan}} {{QQ|Piruwpa llaqta takin}} * [[Piruwpa iskarapila]] * [[Piruwpa llaqta qayanqillqanmi]] * Suti ** '''[[Suti]]:''' ''Virú'' ---> ''Pirú'' ---> ''Perú'' ([[kastilla simi]]pi) ---> ''Piruw'' ([[qhichwa simi]]pi) ** '''Tukri [[suti]]n:''' República Peruana (''Piruwki Sapan Llaqta'') [1821 - 1950] ---> República del Perú (''Piruw Sapan Llaqta Republikan'') [1950 [[wata]]manta kunankama] == Runakuna == {{QQ|Piruw suyupi runa llaqtakuna}} [[Rikcha:Peru - Population by region or department (2007).svg|thumb|right|130px|Runakuna (2007 watapi)]] Piruw llaqtapiqa achka [[runa llaqta]]kuna indihina ayllu llaqtakunapas tiyankum, [[Qhichwa runa]], [[Aymara runa]],<ref>https://pueblosoriginarios.com/sur/andina/aymara/aymara.html</ref> [[Awahun runa]], [[Ashaninka runa]],<ref>https://peru.info/es-pe/talento/noticias/6/24/conoce-a-la-etnia-mas-grande-de-la-selva-peruana</ref> hukkunapas. == Rimaykuna == {{QQ|Piruwpi rimaykuna}} {{QQ|Piruwpa suyunkunapi rimaykuna}} * [[Kastilla simi]] (tukri simi hina llamk'achisqa): 16 000 000 rimaq * [[Qhichwa simi]]: 8 000 000 rimaq * [[Aymara simi]]: 500 000 rimaq * [[Awahun simi]]: 45 000 rimaq * [[Ashaninka simi]]: 40 000 rimaq * [[Machiqinqa simi]]: 10 000 rimaq * [[Haqaru simi]]: 3 000 rimaq {|cellspacing="0" align="center" style="margin:auto;" ! style="font-size:100%; background:#EFEFEF; border:1px solid #808080; " align="center" colspan="6" |<big><span style="color:black;">'''Piruwpi simikuna'''</big> <small>(2007)</small></span> |---- !style="background:#EFEFEF; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| &nbsp; !style="background:#EFEFEF; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:black;">Suyu</span> !width="150px" style="background:#EFEFEF; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:black;">Kastilla simita rimaqkuna <small> /1 </small> </span> !width="100px" style="background:#EFEFEF; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:black;">%</span> !width="80px" style="background:#EFEFEF; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:black;">Indihina simita rimaqkuna <small> /1, /2</small> </span> !width="80px" style="background:#EFEFEF; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;"| <span style="color:black;">% </span> |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''1''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Amarumayu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|281.177 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|85,4 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|46,940 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|14.3 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''2''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Anqash suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|653,576 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|68.1 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|303,806 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|31.7 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''3''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Apurimaq suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|100,563 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|28.1 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|256,371 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|71.7 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''4''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ariqipa suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|871,940 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|82.7 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|180,615 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|17.1 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''5''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ayakuchu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|194,216 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|35.7 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|348,720 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|64.1 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''6''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Kashamarka suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1,225,311 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|99.2 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|6,792 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|0.5 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''7''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Qusqu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|485,919 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|46.3 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|558,772 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|53.3 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''8''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Wankawillka suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|140,824 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|35.1 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|259,750 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|64.7 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''9''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Wanuku suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|475,899 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|70.6 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|196,855 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|29.2 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''10''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ika suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|610,410 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|95.0 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|31,194 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|4.9 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''11''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Sunin suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|950,816 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|86.4 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|148,068 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|13.5 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''12''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Qispi kay suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1,443,774 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|99.5 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|4,792 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|0.3 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''13''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Lampalliqi suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|978,150 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|97.5 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|23,323 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|2.3 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''14''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Lima suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|7,202,159 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|93.2 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|510,385 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|6.6 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''15''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Luritu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|707,281 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|92.6 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|55,077 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|7.2 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''16''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Mayutata suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|76,689 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|79.2 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|19,771 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|20.4 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''17''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Muqiwa suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|116,807 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|78.8 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|31,294 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|21.1 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''18''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Pasqu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|226,336 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|90.0 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|24,683 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|9.8 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''19''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Piwra suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1,482,911 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|99.6 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|3,842 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|0.3 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''20''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Punu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|387,191 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|33.8 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|757,685 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|66.1 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''21''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[San Martín suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|631,401 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|98.0 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|11,599 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|1.8 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''22''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Taqna suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|211,526 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|80.1 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|52,318 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|19.8 |---- bgcolor=#FFFFFF |"bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''23''' |"bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Tumpis suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|177,913 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|99.6 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|463 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|0.3 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''24''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ukayali suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|330,112 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|87.7 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|45,527 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|12.1 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''*''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Qallaw hatun kamachiy wamani]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|755,326 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|94.8 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|40,672 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|5.1 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''*''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Lima llaqta suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|- |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|- |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|- |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|- |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''*''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''Llapan''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|20,718,227 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|83.9 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|3,919,314 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|15.9 |} /1 rimaqkuna: 5 / 5+ wata /2 [[qhichwa simi]], [[aymara simi]], [[ashaninka simi]] icha huk indihina simi (mana hawa simi) <small>(Pukyu: <ref>[https://web.archive.org/web/19970412040139/http://www.inei.gob.pe/ www.inei.gob.pe/ (2007)]</ref>)</small> == Iñiykuna == * [[Kristiyanu iñiy]] * [[Tawantinsuyu iñiy]], [[kathuliku]] kristiyanu iñiywan chaqrusqa == Hatun llaqtakuna == {{AP|Lista: Llaqtakuna (Piruw)}} [[Rikcha:Lima Plaza Mayor1 cropped.jpg|thumb|right|200px|[[Lima]], [[uma llaqta]]]] * [[Lima]] 8 500 000 tiyaq * [[Ariqipa]] 850 000 tiyaq * [[Truhillu]] 790 000 tiyaq * [[Piwra]] 315 000 tiyaq * [[Qusqu]] 300 000 tiyaq * [[Hullaqa]] 208 553 tiyaq == Musiku == * [[Kañina]]kuna: ''Sol de plata'', ''Libra peruana'', ''Sol de Oro'', Inti, ''Nuevo Sol'' == Karu puriy == Turistiku llaqtaqa [[Qusqu]], chay Qusqupiqa [[Machu Pikchu]] unay llaqta kan, hinaspa [[Willka Qhichwa]] kan. [[Mayutata suyu]]pi tarikullantaq [[Manu mamallaqta parki]]. [[Punu suyu]]pitaq [[Titiqaqa qucha]], hinaspa [[Sillustani]]pi [[chullpa]]kuna kan. [[Ariqipa suyu]]pitaq [[Misti urqu|Misti nina urqu]], [[Qullqa qhichwa]] hinaspapis [[Nina Urqu Qhichwa]] (''Valle de los volcanes'') tarikullantaq. [[Ika suyu]]pitaq [[Naska siq'ikuna]] hinaspapis [[Paraqas mamallaqta parki]] chaykuna kan. [[Anqash suyu]]pitaq [[Waylas]] qhichwa hinaspa [[Waskaran]] (6,768 m) chaykuna kan. [[Ikitus]] llaqtapitaq llipin sach'akunayuq selva hinaspa [[Amarumayu]] hatun mayu ima kan; [[Tumpis suyu]]pitaq ima munay playakuna kan. [[Lampalliqi suyu|Lampalliqipitaq]] ''Valle de las Pirámides'' hinaspa ''Tesoros de [[Sipan]]'' nisqakuna kan. [[Kashamarka suyu]] [[Inka armakuna]] hinaspa sumaq campiñayuq. [[Qispi kay suyu]]taq unay pacha mawk'a [[Chan Chan]] llaqtayuq. == Yachay tarpuy == '''Qillqakuna - Qillqaqkuna''' * (Apu) [[Ollantay]] ([[aranwa]]) * [[Waman Puma de Ayala]] (* 1534 ? (1550 ?) - † c. 1615) * [[Inka Garcilaso de la Vega]] (1539 – 1616) * [[Flora Tristan]] (1803 - 1844) * [[César Vallejo]] (1892 - 1938) * [[José María Arguedas]] (1911 - 1969) * [[Julio Ramón Ribeyro]] (1929 – 1994) * [[Mario Vargas Llosa]] (* 1936) '''Taki kapchiy''' * [[Ima Sumaq]], [[Juan Diego Flórez]], [[Felipe Pinglo Alva]], [[Chabuca Granda]], [[Jesús Vásquez]], [[Tania Libertad]], [[Cecilia Barraza]], [[Arturo Cavero]], [[Eva Ayllón]], [[Dina Páucar Valverde]], [[Sonia Morales]], [[Delfin Garay]], [[Uchpa kusituy|Uchpa]], [[Shapis]], [[Grupo 5]], [[Gian Marco]], [[Susana Baca]] (takiq, ''Grammy'' 2002), [[Susan Ochoa]]. '''Tusuy''' * [[Carccacha]], [[Vania Masías]] == Raymikuna == * [[Pachakamilla Kristu]] * [[Quyllur Rit'i]] [[Rikcha:SeñordelosMilagrosNazarenas.jpg|thumb|right|160px|<center>[[Pachakamilla Kristu]]]] {| {{tablabonita}} ! style="background:#efefef;" | P'unchaw ! style="background:#efefef;" | Suti |- | 1 [[Qhulla puquy killa]] | Musuq wata |- | 2 [[Hatun puquy killa]] | [[Mamacha Kanchi Raymi]] (Punu) |- |- | Iskay kaq [[Intichaw]] [[Hatun puquy killa]]pi | Pisqu pusuqay p'unchaw |- | [[Pawkar waray killa]] - [[Ayriway killa]] | [[Simana Santa|Willka Killa ñan]] |- | 1 [[Aymuray killa]] | [[Llamk'ay p'unchaw]] |- | [[Inti raymi killa]] | [[Quyllur Rit'i]] (Qusqu Suyu) |- | 29 [[Inti raymi killa]] | [[San Pidruwan| Hutsannaq Piru]] wan [[San Pawlu|Hutsannaq Pawlu]] |- | 6 [[Anta situwa killa]] | Yachachiq p'unchaw |- | 7 [[Inti raymi killa]] | [[Arikap maqanakun|Unancha p'unchaw]] |- | [[Inti raymi killa]] | Antikunap takinan p'unchaw |- | 24 [[Inti raymi killa]] | Chakraruna p'unchaw |- | 28 [[Anta situwa killa]] | [[Tayta llaqta phista|Yaya llaqta kusikuy]] |- | 30 [[Chakra yapuy killa]] | [[Santa Rosa Limamanta|Limaqmanta Hutsannaq Rusa]] |- | [[Kantaray killa]] | [[Señor de los Milagros|Illaqmiyuq Riqisqa]] nisqap killan |- | 8 [[Kantarya killa]] | [[Anqamusta wamparpaq maqanakun]] |- | 31 [[Kantarya killa]] | Wiraquchap takin p'unchaw |- | 1 [[Ayamarka killa]] | [[Lliw Hutsannap p'unchawnin]] |- | 8 [[Qhapaq raymi killa]] | [[Map'annaq kunsi]] p'unchaw |- | 9 [[Qhapaq raymi killa]] | [[Ayakuchu maqay]] |- | 25 [[Qhapaq raymi killa]] | [[Nawidad| Ancha Yurí]] |} == Rikchakuna == <center><gallery widths="150"> Rikcha:Peru Blue Marble.png|Piruw (NASA) Rikcha:80 - Machu Picchu - Juin 2009 - edit.jpg|[[Machu Pikchu]] Rikcha:SeñordelosMilagrosNazarenas.jpg|[[Pachakamilla Kristu]] Rikcha:Sta Rosa de Lima por Claudio Coello.jpg|[[Santa Rosa Limamanta]] Rikcha:Condor flying over the Colca canyon in Peru.jpg|[[Kuntur]], [[Qullqa qhichwa]] hawanpi phawaq Rikcha:Escudo Inca Garcilaso.jpg|[[Tupaq Amaru iskay ñiqin]] Rikcha:Chan chan wall1.jpg|Mawk'a wasi pampa, [[Chan Chan]] Rikcha:Peruvian Artwork Calabas.jpg Rikcha:Chavín de Huántar.JPG|[[Wantar Chawin]] Rikcha:Qoyllur R'Iti panoramic overview.jpg|[[Quyllur rit'i]] Rikcha:Marinera Norteña.jpg|[[Marinera]] Rikcha:Ceviche.png|''Ceviche'' Rikcha:Utcubamba amazonas peru.jpg|[[Utkupampa mayu]], [[Amarumayu suyu]] Rikcha:Colca souvenirs.jpg|[[Qullqa Qhichwa]], ([[Ariqipa suyu]] Rikcha:Ayakuchu qhatuq warmi.jpg|Ruru qhatuq warmi, [[Wamanqa]] llaqtapi [[Ayakuchu suyu]]pi Rikcha:Urarina shaman B Dean.jpg|[[Urarina]] [[shaman]], 1988 </gallery> </center> == Apaykachana == * Panamirikana [[ñan]] * [[Khillayñan]]: 3.462 km * [[ñan]]kuna: 72.900 km * 254 antanka pampa == Kaypipas qhaway == * [[Macrorregión Sur]] * [[Lista: Yachay sunturkuna (Piruw)]] * [[Awya Yala]] {{Punku p'anqa Piruw‎}} == Willay pukyukuna == <references/> == Hawa t'inkikuna == {{Commonscat|Peru|Piruw}} * [https://web.archive.org/web/20100730230845/http://www.congreso.gob.pe/_quechua/index.htm www.congreso.gob.pe - Rimana Wasimanta] * [https://web.archive.org/web/20110205010758/http://www.congreso.gob.pe/_quechua/Constitucion.pdf www.congreso.gob.pe / Perú Suyu Hatun Kamay Pirwa 1993] * [http://www.propuestaazul.com/propuestaazul/propuestaazul-quec.pdf Peru: Huk Ñeqen Ekolohika kallpayoq Pacha] * [http://www.indepa.gob.pe/principal/galerias/himno/v05.htm INDEPA, Piruwpa llaqta takin (kastilla simipi widyum)] * [http://www.indepa.gob.pe/principal/galerias/himno/v01.htm INDEPA, Piruwpa llaqta takin (qhichwa simipi widyum)] * [http://www.indepa.gob.pe/principal/galerias/himno/v02.htm INDEPA, Piruwpa llaqta takin (aymara simipi widyum)] * [http://www.indepa.gob.pe/principal/galerias/himno/v03.htm INDEPA, Piruwpa llaqta takin (ashaninka simipi widyum)] * [http://www.indepa.gob.pe/principal/galerias/himno/v04.htm INDEPA, Piruwpa llaqta takin (awahun simipi widyum)] * [https://web.archive.org/web/20110812032518/http://www.petroperu.com.pe/portalweb/index2_qe.asp PETROPERU (qhichwa simipi)] * [https://web.archive.org/web/20100601110040/http://www.petroperu.com.pe/portalweb/index2_ay.asp PETROPERU (aymara simipi)] {{Piruw}} {{Urin Awya Yalapi mama llaqtam}} [[Katiguriya:Mama llaqta (Awya Yala)]] [[Katiguriya:Piruw|!]] 440x5eyzepn3534mb7vq5fldkzdeax4 691605 691597 2026-08-30T00:27:27Z Killkaśh walaśh 35320 691605 wikitext text/x-wiki {{Kusa qillqa}} {{Mamallaqta2 | suti = Piruw Ripuwlika | waq sutikuna = República del Perú | rikchap uranpi wallqanqa = no | color = <!-----kikinta rurakun-----> | wallqanqa = <!-----kikinta rurakun-----> | qillqa wallqanqa = <!-----kikinta rurakun-----> | cadre unancha = no | unancha = <!-----kikinta rurakun-----> | qillqa unancha = <!-----kikinta rurakun-----> | audio = <!-----kikinta rurakun-----> | rikcha = <!-----kikinta rurakun-----> | hatun-kaq rikcha = <!-----kikinta rurakun-----> | qillqa = <!-----kikinta rurakun-----> | Llaqta qayanqillqa = <!-----kikinta rurakun-----> | Llaqta taki = ''"[[Piruwpa llaqta takin|Somos libres, seámoslo siempre]]"''<br>''("Qispisqañam kachkanchik, ñawpaq kananchik wiñaypaq")'' | Mamallaqtapa raymin = [[28 ñiqin anta situwa killapi]] [[1821]] | Kamachina laya = <!-----kikinta rurakun-----> | Umalliq = [[Kiku Huhimuri]]<!-----kikinta rurakun-----> | Umalliq pacha = [[2026]] | Umalliq ministru = Luis Galarreta | Parlamento = <!-----kikinta rurakun-----> | Simikuna = [[Qhichwa simi]],<br>[[Aymara simi]]<br>[[Ispaña simi]]<br>[[Chawpi qichwa simi]]<br>[[Wanka simi]]<br>[[Kichwa simi]]<br>[[Ashaninka simi]]<br>[[Matsikenka simi]]<br>Wak piruwpa [[rimay]]kuna | Uma llaqta = [[Lima]]<!-----kikinta rurakun-----> | wikidata = Q2887 | Suyukuna = <!-----kikinta rurakun-----> | Hatunnin llaqta = [[Lima]] | pop = 34 157 t32 runakuna | wata1 = 2026 | alt mini = <!-----kikinta rurakun-----> | alt max = <!-----kikinta rurakun-----> | area = <!-----kikinta rurakun-----> | landarya = | Yaku = <!-----kikinta rurakun-----> | pacha UTC = <!-----kikinta rurakun-----> |coords = {{cal coor|globe:Earth|region:{{{kodea}}}_type:city|display=inline}} |notes area = {{{notes area|}}} |name miscellaneous geo = {{{name miscellaneous geo|}}} |various geo = {{{various geo|}}} |name miscellaneous geo2 = {{{name miscellaneous geo2|}}} |various geo2 = {{{various geo2|}}} | name of date1 = Paqarisqan pacha | name of date2 = Piruw-Qullasuyu Huñunakuy | name of date3 = Pasiphiku Maqanakuy | name of date4 = | date1 = <!-----kikinta rurakun-----> | date2 = 1836-1839 | date3 = 1879-1884 | date4 = | runap-sutin = <!-----kikinta rurakun-----> | pop_name = <!-----kikinta rurakun-----> | population = <!-----kikinta rurakun-----> | population notes = {{{population notes|}}} | density = <!-----kikinta rurakun-----> | nom_pop division a = | population division a = | nom_pop division b = | population division b = | population division notes = {{{population division notes|}}} | name various demography = {{{name various demography|}}} | various demography = {{{various demography|}}} | name various demography2 = {{{name various demography2|}}} | various demography2 = {{{various demography2|}}} | warmi-qhari = <!-----kikinta rurakun-----> | name miscellaneous = {{{name miscellaneous|}}} | miscellaneous = {{{miscellaneous|}}} | Sutichasqa RLR = <!-----kikinta rurakun-----> | RLR (RKK) = <!-----kikinta rurakun-----> | Sutichasqa RLR per cápita= <!-----kikinta rurakun-----> | RLR (RKK) per cápita = <!-----kikinta rurakun-----> | Llamkanaqkaq indisi = <!-----kikinta rurakun-----> | Inflasyun = <!-----kikinta rurakun-----> | RPI = <!-----kikinta rurakun-----> | Llaqtaqullqi = <!-----kikinta rurakun-----> | ISO tuyru = <!-----kikinta rurakun-----> | Internet tuyru = <!-----kikinta rurakun-----> | Karurimana tuyru = <!-----kikinta rurakun-----> | Kaypi wankurisqa = <!-----kikinta rurakun-----> | name divers2 = {{{name divers2|}}} | divers2 = {{{divers2|}}} | source1 = {{{source1|}}} | source2 = {{{source2|}}} | source3 = {{{source3|}}} | source4 = {{{source4|}}} }} '''Piruw'''qa ([[Ispaña simi]]pi: ''[[:es:Perú|Perú]]'', [[Aymara simi]]pi: ''[[:ay:Piruw|Piruw]]'', [[Inlis simi]]: [[:en:Peru|Peru]]) [[Urin Awya Yala|Urin Apyala]]p intichinkayninpi [[Mama llaqta|llaqta]]m. Pata waqtamanta [[Ikwayur|Ikwatur]] llaqtawan, [[Kulumpiya|Kulunsuyu]] llaqtawan tinkuna, inti lluqsiy waqtamantataq [[Parasil]] llaqtawan [[Puliwya|Pulipya]] llaqtawan tinkuna, uray waqtamantataq [[Chili]] suyuwan Puliwya llaqtawan [[Titiqaqa qucha]]wan tinkuna, inti chinkay waqtamantataq [[Pasiphiku mama qucha|Pasihiku mama qucha]]wan tinkusqa. Piruw huk achkaniray kawsayuq mamallaqtam [[tiyayr’itikunayuqmi]] kan, tiyayr’itintaq -Kuntipi, [[Pasiphiku]] chala suyupa [[purun]] pampapi; mamallaqtap wichayninmanta urayantinkama [[Anti walla]]p umanpi; [[Amarumayu|Amarumayup]]pa q'uñi [[Yunka suyu|yunka]]npi- mastarikunmi. Piruwqa 34 hunu runakuna charin, umallaqtantaq hatunnin llaqtapas [[Limaq]]mi. 1.28 hunu km2 (0.5 hunu mi2) charispa, Piruwqa [[Tiksimuyu|Tiqsimuyu]]pi chunqa isqunñiqin, Urin Awyalapi kimsañiqinpas hatunnin mamallaqtam. Piruwqa [[ripuwlika|sapan llaqta]]m, [[Piruwpa umalliqnin|umalliqniyuq]], [[Piruwpa Kunrisu|Qurinaka]] nisqa [[rimana huñunakuy]]niyuqpas. Suyu hina hatunkamachiyllana chawanasqa llaqtanchik, hallp'antaq 1 285 216 km² chhikanmi, Piruwpam 29 hunu tiyaqyuqmi; paykunaqa [[kastillanu|Kastilla]] simi, [[qhichwa simi|Qhichwa]], [[aymara simi|Aymara]] rimaqkunam, chaymanta wak runakunap rimayninkupas kallantaqmi. Piruwqa achkhaniray unay shamuq [[kultura]]kunap paqarinan kanmi. - Qallarikuq 3500 ñp- [[Norte Chico kultura]]manta, [[Tawantinsuyu]]kama. Norte chico kulturantaq, [[Awya Yala (Mulanpi)|Awyala]]pi ñawpaqnin kulturami, hinallataq sibilisasyunpa pichkamanta shuknin paqarinanmi karqa. Tawantinsuyuntaq, Ñawpaq [[Cristobal Colon|Colon]] Awyalapi hatunnin sibilisasyunmi karqa. Kunan Piruw sutichasqa suyuqa, unay [[Wiñay kawsay|wiñaykawsay]]yuq mamallaqtapurapi shukninmi; erensyannintaq chunka waranqa watamantam (ñk.) shamunpas. XVI pachaqwatapi [[Ispaña|Ispaña imperyu]]qa Perupa suyuntam atipanakurqan, chaymi huk Ispaña atiyay pachaqa takyachirqan; birreynatuntaq [[Urin Awya Yala|Urin Awyala]]pi tukuymari suyunpi mastarirqan, hinallataq [[Limaq]] llaqtatam umanchakurqan. Awyalapi, aswan yachaykaqqa qallarichikusqan 1551 watapi, [[Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin|Mamallaqtap San Markus Kuraq Yachay Wasi]]tam tukrillam takyachispa. Piruwqa 1821 watapi ispichikurqan, hawasuyupi [[José de San Martín]], [[Simón Bolívar]]pas awqaqkunap purisqanmanta, hinallataq Ayakuchu waqawan pukkllaymanta, Piruwqa 1824 watapi qispichisqanta tukuchikun. Hamuq watakunapi, mamallaqtaqa kawpaypa takyanakaqnin charirqan, musikuta kawpaytapas takyarikusqankama wanu rukrisqanrayku. Qhipaqnin, [[Chili]]wan [[Pasiphiku Maqanakuy]]qa (1879-1884) Piruwta krisiskaqninman apachikun, chaymanta qhapaqkunataq kamachiyta ayqichikun ''Partido Civilista''manta. XX pachakwatapi, wamink'a maqaytam, sapsi allinakaqtam, ukhumanta maqanakuytapasmi tuparirqan, hinallataq musikup takyakaqnintam wiñaykaqnintapas tuparirqan. 1990 watakunapi, mamallaqtaqa huk musuq liwiral musiku qatinallatam takyachisqan, kunankamapas tiyanmi. 2000 watakunapi Pachamamap ukhunkunaqa wiñasqankupacha. Piruwqa sapakutilla musiku wiñaqnin charirqan, hinallataq [[Wakcha kay|wakchakay]]ninta pisiyarqanpas. Qispichisqa mamallaqtahina, Peruqa huk runakamaq ripuwlika rantichaqniyuqmi kan, 25 [[Suyu|suyu]]pi rakisqam, runap puquykaynin hanaqmi charin, yaykunakayninpas chawpi-hanaqmi, [[Runap Puquykaynin Indisi]] (RPI) llapanmanta 82 ñiqin charipakunpash. Hinallataq Awyalapi allin musikuyuqmanta huknin, wiñaykaq tasaqa chawpichasqa 5.9% charin. Hinallataq tiqsimuyupi utqhay kamaychalli wiñaykaqyuqmanta huknin, chawpichasqa 9.6% -pas charin. Riqsichisqam musiku rurayninkuna kanku: [[Qiqlla|minerya]], manufaktura, [[tarpuy]], [[Challwa hap'iy|challwahapiy]]pas, wak wiñachikuq sektoreswan telekomunikasyunshina, [[Bioteknolohya|bioteknolohya]]shina. Mamallaqtaqa [[The Pacific Pumas]]tam chayaqin, kaytaqmi shuk mamallaqtakunamanta politiku tantanakuymi kan. Mamallaqtakunañataqmi Awyalapa chalanpi tiyanku, hinallataq kikin wiñaykaynin tendensyatam kunakupunku. Kay wiñaykaynin positibomi kan, taqyasqa [[makroekonomi]]pa tiqsinta charinpas, allin kamachikuyninta charinpas, shinallataq tiqsimuyupa intirasyunpaq kichasqam kanpas. Piruwqa, sapsil qispikayninpi, huk riqsichisqa mamallaqtami kan, hinallataq, [[APEC]]pi, [[Pasiphiku Aliansa]]pi, Transpasiphiku Tantanakuypi, [[Komersyo Tiqsimuyupa Tantanakuy]]ninpipas huk taqaqpas kanmi. Piruwqa chawpikallpayuq mamallaqtahina riqsichisqami kan. Piruwpa runakunapi misti, inrihina, iwruparuna, aphrikaruna asyarunapas kapun. Aswan riqsisqan simiqa kastillami, achkha Piriuwrunakunaraqmi Qichwa, [[Aymara simi|Aymar]], waq simikunatapas rimallankutaq. Runakawsayninkuta piturisqantaqa, [[Kapchiy|arte]]pi, yanuypi, [[literatura]]pi, [[Taki|takiy]]pipas hatun dibersitasta paqarichikusqan. ==Piruw suyukuna== ;[[Piruw suyukuna]] Piruw mama llaqtaqa 24 suyukunapi (departamentokuna) huk Qallu llaqtapiwan (Callao) rakisqam kachkan. Sapa suyuqa kikin kamachiyniyuqmi (gobierno regional). Piruw mama llaqtaqa kimsaman rakin kachkan: Chala suyu (costa), Antikuna/Sallqa suyu (sierra), hinaspa Yunka suyu (selva).  1. Chala suyu (Costa) Kay suyukunaqa mama quchap patanpim kachkan (0-500 msnm). Kaypiqa inti k'anchay hinaspa ch'aki allpakunam kan: [[Piwra suyu]], [[Lampayiqi suyu]], [[Qispi kay suyu]], [[Tunpis suyu]], [[Anqash suyu]] - Chala hinaspa Antikuna.[[Lima suyu]], [[Ika suyu]], [[Areqipa suyu]], [[Muqiwa suyu]], [[Taqna suyu]]. 2. Antikuna / Sallqa suyu (Sierra) Kay suyukunaqa hatun orqukunap chawpinpim kachkan (2300 msnm-manta wisq'asqa). Kaypiqa aswan achka runasimim parlakun.  [[Kashamarka suyu]], [[Wanuku suyu]], [[Pasqu suyu]], [[Hunin suyu]], [[Wankawillka suyu]], [[Ayakuchu suyu]], [[Apurimaq suyu]], [[Qusqu suyu]], [[Punu suyu]]. 3. Yunka suyu (Selva)  Kay suyukunaqa sach'a-sach'a ukhupim kachkan, q'uñi hinaspa paray suyum.  [[Luritu suyu]], [[Ukayali suyu]], [[San Martin suyu]], [[Amaru suyu]], [[Amaru sacha suyu]]. == Llaqtashuti == Formal shutiqa ofisyal kastilla simipi, "República del Perú"-mi kan. Qichwa simipi, "Piruw Mamallaqta"-mi kan wan "Piruw Ripuwlika"-mi kan, Aymar simipipash "Piruw Jacha Suyu"-mi kan. Inlish formal shutillataqmi "Republic of Peru" kan. Llaqtashutiqa Qichwapi "Piruwruna"-mi kan, [[Inlish simi]]pi "Peruvian" kantaqmi. Perup sutinpa pukyunmanta achka theorikunami kan. XVI siklu qallarichkasqapi, [[Panama]] ismupa San Miguel Bahianiraqpi dominakuq kamachiq biru sutichasqami, chaymanta shamunsi. Panamapa uranpi Biru sutichasqa qullqiyuq mamallaqta kaq, indihina rimasqanmanta uyarispaqa, hispanarunaqa shamusqanku chay kit'iman, chaymi Peru - shina sutinchakun. Chaymanta, kastilla konkistadorkunapaq Tawantinsuyuta Piruwsina sutichasqa kapun. Chaymanta Peru sutiqa kay suyupaq riqsichinanpaq kunankama kutipakullantaqmi == Wiñay kawsay == {{QQ|Piruwpa wiñay kawsaynin}} ===Ñawpaq Tawantinsuyu Pacha=== 3000 ñp watamanta 2500ñp watakama, [[Supi mayu|Supi qichwa]]pi, [[Karal]] ruynakuna (Norte Chico sibilisayun), prinsipalmente rumi wasimanta rurachisqa, rikurikunmi. 1000 ñp wataniqmanta - 200 ñp wataniqkama, [[Anti Walla (Piruw)|Anti Walla]] lliwninpi -[[puma]]tam, [[amaru]]tam, [[kuntur]]tapas [[waka]]shina muchaq- [[Chavin|Chavin kultura]]qa puqurikusqanmi. Chaymanta, chalapa hananpi [[Chimu |Chimu kultura]]qa 100 qp-niqmanta - 700 qp-niqkama [[Truhillu]] llaqtapa hawanpi Inti Wakatam, Killa Wakatapashmi konstruisqanku. [[Chala]]pa urayninpitaq, 1 qp-niqmanta 600 qp-niqkama, iñinkupaq, tarpunankupaq qiqukunatam qillqakuq [[Naska|Nasqa kultura]]qa puqurisqanmi. 800 qp wataniqpi, Antikunap Urayninpi Ayakuchu pukrupi [[Wari|Wari kultura]]qa paqarisqanmi. [[Tiwanaku]]pa [[iñiy]]ninmanta ancha influensyayuq kultura kasqanta hamurpakusqansi kan. Sapa suyupa llimpinkunatan riqsichikuqmi chaypas, sañururasqapi aywasqakunapi shukllachisqa temaqa t'iktusqa kanraqmi. Inka [[Qhapaq Ñan]]pa wamaqnin ñanqa puqurichisqanmanta, shinallataq, heometrichasqa -tawakuchuta chimpakuq- llaqtapa wasichakuyninmanta, Wari Imperyu theoriqa -lliw Antikunapi mastarikuq kaspa- riqsichikusqanmi. Shinallataq, 1000-niq watakama qatikusqanta hamurpakusqansi kan. Chalapa hanayninpi [[Lampalliqi suyu|Lampayiqi]] suyupiqa -qurimantapas tumpagamantapas chaninchasqa saynatata rurakuqmanta riqsichsiqa- Sikan kulturaqa Waripa tukuyninpachapi puqurisqanmi Hinallataqsi urinnin suyupiqa [[Tiwanaku]]’qa, paqarimurqan, llapan [[Qullaw]] patapi chimpaq aylluhina. Chanta [[Wari]] Aylluqa paqarikusqan, Antis Llaqta wallpamata puquchirqan, imperiu laya llaqta paqarichispaqa, kay wallpamaqa hanaqninman mastakusqa XVIII pachaqkama. IX pachaqmanta, Wari saqipusqanmanta, [[Anti Walla (Piruw)|Antis Walla]]nta mushuq chawpichaq llaqtakunaqa paqarikusqan, Lampayiqi, [[Chimu]], [[Chincha]] hina, “qipa intermediu” “suyu-suyu llaqta” sutichasqa. ===Tawantinsuyu Pacha=== XV siklupi, [[sapa Inka|Inka]]kuna paqarimusqan kallpasapa istadushina, shuk siklullapi ñawpaq [[Kiristuphar Kulun|Colon]] [[Awya yala|Awyala]]kunapi hatunnin suyutam kutichimushqa, [[Qusqu]] umallaqtanwan.<ref>Rowe, John (1948). "The Kingdom of Chimor". ''Acta Americana''.</ref><ref>{{Cite web |last=Dunnell |first=Tony |date=2019-05-11 |title=Ten Interesting Facts About The Inca Empire |url=https://www.savacations.com/ten-interesting-facts-inca-empire/ |access-date=2025-05-18 |website=SA Vacations |language=en-US}}</ref><ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Pachacuti Inca Yupanqui". Encyclopedia Britannica, 1 Apr. 2024, https://www.britannica.com/biography/Pachacuti-Inca-Yupanqui. Accessed 18 May 2025</ref> Qallariq Qusqu’pa Inkankunaqa shuk uchuy etniku qututa kakuhsqanku, [[Qhichwa runa|Qichwa]]’kunashina sutichasqa. Aslla asllamanta, kimsachunka siklumanta, mastariyta qallarirqanku, chaywan chimpaqinkunata wankuriyta qallarishqanku. Inka’pa mastariyninqa chunka pisqa siklukama hayralla kashqa, piru chay pachamanta llalliypa utqayninta wichayta qallarishqa, wamaqllamanta [[Pachakutiy Inka Yupanki|Pachakuti Inka]] qapaqchashqan pachapi.<ref>{{Cite book |last1=Demarest |first1=Arthur Andrew |url={{google books |plainurl=y |id=IqecX148zLsC|page=57}} |title=Religion and Empire: The Dynamics of Aztec and Inca Expansionism |last2=Conrad |first2=Geoffrey W. |publisher=Cambridge University Press |year=1984 |isbn=0-521-31896-3 |location=Cambridge |pages=57–59}}</ref> Paypa, churinpa ([[Thupa Inka Yupanki]]) kamachishqankupi, Inkakunaqa tukuymari Antis suyuta kamachiyta atishqanku, qapaqchashqankupi runakunataqri 9 [[Hunu|hunu]]manta 16 hunukama kashqa. Pachakuti’qa hunta ley [[Sanampa|sanampa]]ta takyachimushqa, hatunsaya imperiunta allinta kamachinapaq, chaywanpash [[Inti]]’pa churinshina tukuy-atikuq ispiritu-kamachiq awturidadmi kallpachamushqa, -musuqta wasichashqa- Qusqu markamanta kamachispa.<ref>Peru [http://countrystudies.us/peru/3.htm The Incas] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161103012145/http://countrystudies.us/peru/3.htm|date=3 November 2016}}</ref> == Allpa saywachi == {{QQ|Piruwpa allpa saywachi}} Piruw llaqtaqa iskay chunka tawayuq Dipartamintuyuqmi [[Suyu]]kuna,<ref>[https://web.archive.org/web/20220901182324/https://www.sela.org/es/estados-miembros/peru/#:~:text=Organizaci%C3%B3n%20administrativa%3A%2024%20departamentos%20y,%2C%20Tacna%2C%20Tumbes%2C%20Ucayali. https://web.archive.org/web/20220901182324/https://www.sela.org/es/estados-miembros/peru/#:~:text=Organizaci%C3%B3n%20administrativa%3A%2024%20departamentos%20y,%2C%20Tacna%2C%20Tumbes%2C%20Ucayali.]</ref><ref>https://www.distrito.pe/</ref> huk Pruwinsya Constitucionalwan kuska; hatun riqsisqa llaqtakunaqa kaykunan: [[Lima]], [[Ariqipa]], [[Truhillu]], [[Chiklayu]], [[Wankayu]], [[Piwra]], [[Qusqu]] chaymanta [[Chimputi]] llaqtawan. Unay [[pacha]] conquistasqamanta Piruw [[llaqta]]qa kimsa hatunsuyuman t`ipisqa kaqkasqa: [[Chala]] (''Costa'') nisqa [[Pasiphiku mama qucha]]wan tinkusqa; chaymantataq [[Walla]] (''Sierra'') nisqa hanan pata llaqtakuna; chaymantataq [[Urqu]] (''montaña'') nisqa [[Amarumayu sach'a-sach'a suyu]] (''Selva Amazónica'') nisqa karqan. Kayhinaman t'ipisqaqa 1941 watakamallan kaq kasqa; imaraykuchus chhaqay III ''Asamblea General del Instituto Panamericano de Geografía e Historia'' nisqaqa pusaq regionman t`ipiytan apruwasqaku, chaymanta Geógrafo nisqa [[Javier Pulgar Vidal]] nisqa yuyasqa. Kay musuq t`ipiyqa ''Mapa Fisiográfico'' nisqatan rikhurichisqa, chaymi chiqan biogeografican; hinamantan kayhina suyukuna rikhurisqa: {| |- valign="top" | * [[Chala]] * [[Yunka suyu]] * [[Qhichwa suyu]] * [[Suni suyu]] | * [[Puna]] * [[Hanka]] * [[Rupa-Rupa]] * [[Umawa]] |- |} * '''[[:Katiguriya:Urqu (Piruw)|Urqu]]kuna:''' [[Shuyturahu]] - [[Awsanqati]] - [[Sallqantay]] - [[Saksarayuq]] - [[Shaprarahu]] - [[Waskaran]] - [[Yerupaja]] - - '''[[:Katiguriya:Walla (Piruw)|Walla]]kuna''' * '''[[:Katiguriya:Nina urqu (Piruw)|Ariqkuna]]: '''[[Ampay]] - [[Chhachani]] - [[Chupiqiña]] - [[Hamp'atu urqu]] - [[Misti urqu]] * '''[[:Katiguriya:Qucha (Piruw)|Qucha]]kuna:''' [[Titiqaqa qucha]] - [[Chinchayqucha]] - [[Pallqaqucha]] - [[Aqupiya qucha]] [[Chuqllu qucha]] - [[Lankilayu]] - [[Parinaqucha]] - [[Pumaqanchi qucha]] - [[Qunuqucha]] - [[Salinas qucha]] - [[Siwinaqucha]] * '''[[:Katiguriya:Mayu (Piruw)|Mayu]]kuna:''' [[Amarumayu]] - [[Apurimaq]] - [[Huchusuma mayu]] - [[Mantaru]]- [[Marañun mayu|Marañun]] - [[Mayutata]] - [[Pampas mayu]] - [[Putumayu]] - [[Rimaq mayu]] - [[Santa mayu]] - [[Tampu mayu]] - [[Tumpis mayu]] - [[Ukayali]] - [[Willkamayu]] * '''[[:Katiguriya:Wat'a (Piruw)|Wat'a]]kuna:''' [[Chincha wat'akuna]]kuna - [[Ballestas wat'akuna]] - [[Yuraqwat'a]] - [[Titiqaqa wat'a]] - [[Amantani]] - [[Intika]] - [[Uru wat'akuna]] * '''[[:Katiguriya:Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:''' [[Abiseo mayu mamallaqta parki]] - [[Alto Purús mamallaqta parki]] - [[Bahuaja-Sonene mamallaqta parki]] - [[Cerros de Amotape mamallaqta parki]] - [[Cordillera Azul mamallaqta parki]] - [[Cutervo mamallaqta parki]] - [[Manu mamallaqta parki]] - [[Paraqas mamallaqta parki]] - [[Tinku Mariya mamallaqta parki]] - [[Utishi mamallaqta parki]] - [[Waskaran mamallaqta parki]] - [[Yanachaga-Chemillén mamallaqta parki]] === Chiriqunuy === [[Rikcha:Piruw saywitu.png|rikchacha|Kichwa simipi Piruw saywitu]][[Rikcha:Pe-map.png|thumb|236x236px|Kastilla simipi Piruw saywitu|wak=]] *'''Tropikal chiriqunuy:''' {{leyenda|darkgreen|[[Amarumayu sach'a-sach'a suyu|Pluvisilva]]}} {{leyenda|green|Paraymit'a}} {{leyenda|lightblue|Chirapakuna}} {{leyenda|lightgreen|Altu [[pacha]]kuna}} {{leyenda|pink|Transisiwnpa}} *'''[[Qhichwa suyu|Qhichwa]]-[[qunuy]] chiriqunuy:'''{{leyenda|yellow|[[Qhichwa suyu|Qhichwa]]}} {{leyenda|brown|[[Ch'in pacha]]}} *'''[[Pampa]]p chiriqunuy:''' {{leyenda|grey|Qullaw [[Urqu]]wan}} *'''[[Rit'i]]pa chiriqunuy:''' {{leyenda|orange|Altu [[Urqu]]kuna}} == Yurakuna == * [[sara]] - [[papa]] == Uywakuna == * [[kuntur]] - [[tunki]] - [[wik'uña]] - [[chinchilla]] - [[charapa]] - [[tiwrun]] - [[khillaychuki]] [[challwa]] - [[chuqi challwa]] - [[samanna]] - [[pinwinu]] - [[quwi]] - [[añas]] - [[yukra]] - [[wisk'acha]] - [[mach'aqway]] - [[wakamayu]] - [[luru]] - [[puma]] - [[paqucha]] - [[wanaku]] - [[llama]] - [[suwaq'ara]] - [[uturunku]] == Llaqta pusanapaq rakiy == {{QQ|Piruwpa pulitika rakiynin}} Piruw llaqtapiqa kanmi [[:Katiguriya:Suyu (Piruw)|suyu]]kuna, [[:Katiguriya:Pruwinsya (Piruw)|wamani]]kuna (194), [[:Katiguriya:Distritu (Piruw)|k'iti]]kunapas. Piruwpi kanmi 24 suyu, 1 ''constitucional wamani'', ima 1 ''Metropolitana Suyupas'':[[Rikcha:Perú · (lliw).png|thumb|250px|right|Piruwpi suyukuna]] {|cellspacing="0" align="center" style="margin:auto;" ! style="font-size:100%; background:#006400; border:1px solid #808080; " align="center" colspan="6" |<big><span style="color:white;">'''Suyukuna (Piruw)'''</big> <small>(2021)</small></span> |---- !style="background:#006400; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| &nbsp; !style="background:#006400; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:white;">Suyu</span> !width="150px" style="background:#006400; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:white;">Uma llaqta</span> !width="100px" style="background:#006400; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:white;">Runakuna</span> !width="80px" style="background:#006400; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:white;">Hallka k'iti kanchar <br /><small>(km<sup>2</sup>)</small></span> !width="80px" style="background:#006400; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;"| <span style="color:white;">Runa ñit'inakuy <small>(km<sup>2</sup>)</small></span> |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''1''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Amarumayu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Chachapuyas]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|430.811 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|39.249 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|10,98 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''2''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Anqash suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Waras]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.191.872 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|35.915 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|33,19 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''3''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Apurimaq suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Awankay]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|433.494 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|20.896 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|20,75 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''4''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ariqipa suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Ariqipa]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.521.697 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|63.345 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|24,02 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''5''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ayakuchu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Ayakuchu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|673.487 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|43.815 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|15,37 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''6''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Kashamarka suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Kashamarka]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.463.690 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|33.318 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|43,93 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''7''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Qusqu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Qusqu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.372.205 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|71.987 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|19,06 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''8''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Wankawillka suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Wankawillka]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|364.450 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|22.131 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|16,47 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''9''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Wanuku suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Wanuku]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|764.202 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|36.849 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|20,74 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''10''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ika suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Ika]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|992.621 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|21.328 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|46,54 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''11''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Sunin suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Wankayu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.373.898 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|44.197 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|31,09 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''12''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Qispi kay suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Truhillu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|2.045.165 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|25.450 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|80,36 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''13''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Lampalliqi suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Chiklayu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.326.490 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|14.231 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|93,21 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''14''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Lima suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Wachu llaqta]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|11.936.846 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|34.949 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|341,55 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''15''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Luritu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Ikitus]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.038.973 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|368.852 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|2,82 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''16''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Mayutata suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Puerto Maldonado]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|177.856 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|85.301 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|2,09 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''17''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Muqiwa suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Muqiwa]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|195.334 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|15.734 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|12,41 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''18''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Pasqu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Pasqu urqu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|273.080 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|25.320 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|10,79 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''19''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Piwra suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Piwra]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|2.075.301 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|35.892 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|57,82 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''20''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Punu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Punu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.243.471 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|71.999 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|17,27 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''21''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[San Martín suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Muyupampa]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|911.816 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|51.253 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|17,79 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''22''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Taqna suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Taqna]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|378.615 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|16.076 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|23,55 |---- bgcolor=#FFFFFF |"bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''23''' |"bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Tumpis suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Tumpis]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|255.193 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|4.669 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|54,66 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''24''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ukayali suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Pukallpa]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|599.345 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|102.411 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|5,85 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''*''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Qallaw hatun kamachiy wamani]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Qallaw]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.147.646 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|147 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|7.807,12 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''*''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Lima llaqta suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Lima]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|9.821.976 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|2.672 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|3.675,89 |} == Mama llaqta == [[Rikcha:Francisco Sagasti.jpg|thumb|right|140px|[[Francisco Sagasti]]m Piruwpa [[umalliq]]nin (2020-2021).]] [[Rikcha:Pedro Pablo Kuczynski 2016 (cropped).jpg|thumb|right|140px|[[Pedro Pablo Kuczynski]]m Piruwpa [[umalliq]]nin (2016-2018).]] [[Rikcha:Ollanta Humala em Brasília.jpg|thumb|right|140px|[[Ollanta Humala Tasso]]m Piruwpa [[umalliq]]nin (2011-2016).]] * [[Kamay]] - [[Kamachi quq atiy]] - [[Ruraq atiy]] - [[Kamay paqtachi atiy]] - [[Hatun kamachi]] {{QQ|Piruwpa umalliqnin}} {{QQ|Piruwpa Kunrisun}} {{QQ|Piruwpa hatun kamachin}} * [[Dimukrasya]] * Nisqalla Dimukratiya ''(Democracia nominal)'', 1824 – 1895 * Qullqisapallap Dimukratiyan ''(Democracia censataria)'', 1895 - 1930 * Qharikunap Qillqayatiqpa Dimukratiyan ''(Democracia masculina alfabeta)'', 1931 - 1955 * Chaqrusqa Qillqayatiqpa Dimukratiyan ''(Democracia mixta alfabeta)'', 1956 – [[1978]] * Sapsi Dimukratiya ''(Democracia Universal)'', [[1979]] watamanta kunankama * [[Sanancha]]kuna: [[Unancha]] - [[wallqanqa sanancha|Wallqanqa]] - [[Llaqta taki]] - Huk sananchakuna: {{QQ|:Katiguriya:Piruwpa sananchankuna}} {{QQ|Piruwpa unanchan}} {{QQ|Piruwpa wallqanqan}} {{QQ|Piruwpa llaqta takin}} * [[Piruwpa iskarapila]] * [[Piruwpa llaqta qayanqillqanmi]] * Suti ** '''[[Suti]]:''' ''Virú'' ---> ''Pirú'' ---> ''Perú'' ([[kastilla simi]]pi) ---> ''Piruw'' ([[qhichwa simi]]pi) ** '''Tukri [[suti]]n:''' República Peruana (''Piruwki Sapan Llaqta'') [1821 - 1950] ---> República del Perú (''Piruw Sapan Llaqta Republikan'') [1950 [[wata]]manta kunankama] == Runakuna == {{QQ|Piruw suyupi runa llaqtakuna}} [[Rikcha:Peru - Population by region or department (2007).svg|thumb|right|130px|Runakuna (2007 watapi)]] Piruw llaqtapiqa achka [[runa llaqta]]kuna indihina ayllu llaqtakunapas tiyankum, [[Qhichwa runa]], [[Aymara runa]],<ref>https://pueblosoriginarios.com/sur/andina/aymara/aymara.html</ref> [[Awahun runa]], [[Ashaninka runa]],<ref>https://peru.info/es-pe/talento/noticias/6/24/conoce-a-la-etnia-mas-grande-de-la-selva-peruana</ref> hukkunapas. == Rimaykuna == {{QQ|Piruwpi rimaykuna}} {{QQ|Piruwpa suyunkunapi rimaykuna}} * [[Kastilla simi]] (tukri simi hina llamk'achisqa): 16 000 000 rimaq * [[Qhichwa simi]]: 8 000 000 rimaq * [[Aymara simi]]: 500 000 rimaq * [[Awahun simi]]: 45 000 rimaq * [[Ashaninka simi]]: 40 000 rimaq * [[Machiqinqa simi]]: 10 000 rimaq * [[Haqaru simi]]: 3 000 rimaq {|cellspacing="0" align="center" style="margin:auto;" ! style="font-size:100%; background:#EFEFEF; border:1px solid #808080; " align="center" colspan="6" |<big><span style="color:black;">'''Piruwpi simikuna'''</big> <small>(2007)</small></span> |---- !style="background:#EFEFEF; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| &nbsp; !style="background:#EFEFEF; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:black;">Suyu</span> !width="150px" style="background:#EFEFEF; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:black;">Kastilla simita rimaqkuna <small> /1 </small> </span> !width="100px" style="background:#EFEFEF; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:black;">%</span> !width="80px" style="background:#EFEFEF; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:black;">Indihina simita rimaqkuna <small> /1, /2</small> </span> !width="80px" style="background:#EFEFEF; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;"| <span style="color:black;">% </span> |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''1''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Amarumayu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|281.177 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|85,4 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|46,940 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|14.3 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''2''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Anqash suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|653,576 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|68.1 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|303,806 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|31.7 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''3''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Apurimaq suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|100,563 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|28.1 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|256,371 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|71.7 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''4''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ariqipa suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|871,940 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|82.7 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|180,615 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|17.1 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''5''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ayakuchu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|194,216 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|35.7 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|348,720 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|64.1 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''6''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Kashamarka suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1,225,311 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|99.2 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|6,792 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|0.5 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''7''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Qusqu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|485,919 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|46.3 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|558,772 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|53.3 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''8''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Wankawillka suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|140,824 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|35.1 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|259,750 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|64.7 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''9''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Wanuku suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|475,899 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|70.6 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|196,855 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|29.2 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''10''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ika suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|610,410 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|95.0 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|31,194 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|4.9 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''11''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Sunin suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|950,816 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|86.4 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|148,068 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|13.5 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''12''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Qispi kay suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1,443,774 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|99.5 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|4,792 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|0.3 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''13''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Lampalliqi suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|978,150 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|97.5 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|23,323 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|2.3 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''14''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Lima suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|7,202,159 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|93.2 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|510,385 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|6.6 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''15''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Luritu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|707,281 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|92.6 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|55,077 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|7.2 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''16''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Mayutata suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|76,689 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|79.2 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|19,771 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|20.4 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''17''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Muqiwa suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|116,807 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|78.8 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|31,294 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|21.1 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''18''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Pasqu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|226,336 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|90.0 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|24,683 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|9.8 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''19''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Piwra suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1,482,911 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|99.6 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|3,842 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|0.3 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''20''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Punu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|387,191 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|33.8 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|757,685 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|66.1 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''21''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[San Martín suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|631,401 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|98.0 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|11,599 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|1.8 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''22''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Taqna suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|211,526 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|80.1 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|52,318 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|19.8 |---- bgcolor=#FFFFFF |"bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''23''' |"bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Tumpis suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|177,913 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|99.6 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|463 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|0.3 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''24''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ukayali suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|330,112 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|87.7 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|45,527 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|12.1 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''*''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Qallaw hatun kamachiy wamani]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|755,326 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|94.8 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|40,672 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|5.1 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''*''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Lima llaqta suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|- |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|- |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|- |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|- |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''*''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''Llapan''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|20,718,227 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|83.9 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|3,919,314 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|15.9 |} /1 rimaqkuna: 5 / 5+ wata /2 [[qhichwa simi]], [[aymara simi]], [[ashaninka simi]] icha huk indihina simi (mana hawa simi) <small>(Pukyu: <ref>[https://web.archive.org/web/19970412040139/http://www.inei.gob.pe/ www.inei.gob.pe/ (2007)]</ref>)</small> == Iñiykuna == * [[Kristiyanu iñiy]] * [[Tawantinsuyu iñiy]], [[kathuliku]] kristiyanu iñiywan chaqrusqa == Hatun llaqtakuna == {{AP|Lista: Llaqtakuna (Piruw)}} [[Rikcha:Lima Plaza Mayor1 cropped.jpg|thumb|right|200px|[[Lima]], [[uma llaqta]]]] * [[Lima]] 8 500 000 tiyaq * [[Ariqipa]] 850 000 tiyaq * [[Truhillu]] 790 000 tiyaq * [[Piwra]] 315 000 tiyaq * [[Qusqu]] 300 000 tiyaq * [[Hullaqa]] 208 553 tiyaq == Musiku == * [[Kañina]]kuna: ''Sol de plata'', ''Libra peruana'', ''Sol de Oro'', Inti, ''Nuevo Sol'' == Karu puriy == Turistiku llaqtaqa [[Qusqu]], chay Qusqupiqa [[Machu Pikchu]] unay llaqta kan, hinaspa [[Willka Qhichwa]] kan. [[Mayutata suyu]]pi tarikullantaq [[Manu mamallaqta parki]]. [[Punu suyu]]pitaq [[Titiqaqa qucha]], hinaspa [[Sillustani]]pi [[chullpa]]kuna kan. [[Ariqipa suyu]]pitaq [[Misti urqu|Misti nina urqu]], [[Qullqa qhichwa]] hinaspapis [[Nina Urqu Qhichwa]] (''Valle de los volcanes'') tarikullantaq. [[Ika suyu]]pitaq [[Naska siq'ikuna]] hinaspapis [[Paraqas mamallaqta parki]] chaykuna kan. [[Anqash suyu]]pitaq [[Waylas]] qhichwa hinaspa [[Waskaran]] (6,768 m) chaykuna kan. [[Ikitus]] llaqtapitaq llipin sach'akunayuq selva hinaspa [[Amarumayu]] hatun mayu ima kan; [[Tumpis suyu]]pitaq ima munay playakuna kan. [[Lampalliqi suyu|Lampalliqipitaq]] ''Valle de las Pirámides'' hinaspa ''Tesoros de [[Sipan]]'' nisqakuna kan. [[Kashamarka suyu]] [[Inka armakuna]] hinaspa sumaq campiñayuq. [[Qispi kay suyu]]taq unay pacha mawk'a [[Chan Chan]] llaqtayuq. == Yachay tarpuy == '''Qillqakuna - Qillqaqkuna''' * (Apu) [[Ollantay]] ([[aranwa]]) * [[Waman Puma de Ayala]] (* 1534 ? (1550 ?) - † c. 1615) * [[Inka Garcilaso de la Vega]] (1539 – 1616) * [[Flora Tristan]] (1803 - 1844) * [[César Vallejo]] (1892 - 1938) * [[José María Arguedas]] (1911 - 1969) * [[Julio Ramón Ribeyro]] (1929 – 1994) * [[Mario Vargas Llosa]] (* 1936) '''Taki kapchiy''' * [[Ima Sumaq]], [[Juan Diego Flórez]], [[Felipe Pinglo Alva]], [[Chabuca Granda]], [[Jesús Vásquez]], [[Tania Libertad]], [[Cecilia Barraza]], [[Arturo Cavero]], [[Eva Ayllón]], [[Dina Páucar Valverde]], [[Sonia Morales]], [[Delfin Garay]], [[Uchpa kusituy|Uchpa]], [[Shapis]], [[Grupo 5]], [[Gian Marco]], [[Susana Baca]] (takiq, ''Grammy'' 2002), [[Susan Ochoa]]. '''Tusuy''' * [[Carccacha]], [[Vania Masías]] == Raymikuna == * [[Pachakamilla Kristu]] * [[Quyllur Rit'i]] [[Rikcha:SeñordelosMilagrosNazarenas.jpg|thumb|right|160px|<center>[[Pachakamilla Kristu]]]] {| {{tablabonita}} ! style="background:#efefef;" | P'unchaw ! style="background:#efefef;" | Suti |- | 1 [[Qhulla puquy killa]] | Musuq wata |- | 2 [[Hatun puquy killa]] | [[Mamacha Kanchi Raymi]] (Punu) |- |- | Iskay kaq [[Intichaw]] [[Hatun puquy killa]]pi | Pisqu pusuqay p'unchaw |- | [[Pawkar waray killa]] - [[Ayriway killa]] | [[Simana Santa|Willka Killa ñan]] |- | 1 [[Aymuray killa]] | [[Llamk'ay p'unchaw]] |- | [[Inti raymi killa]] | [[Quyllur Rit'i]] (Qusqu Suyu) |- | 29 [[Inti raymi killa]] | [[San Pidruwan| Hutsannaq Piru]] wan [[San Pawlu|Hutsannaq Pawlu]] |- | 6 [[Anta situwa killa]] | Yachachiq p'unchaw |- | 7 [[Inti raymi killa]] | [[Arikap maqanakun|Unancha p'unchaw]] |- | [[Inti raymi killa]] | Antikunap takinan p'unchaw |- | 24 [[Inti raymi killa]] | Chakraruna p'unchaw |- | 28 [[Anta situwa killa]] | [[Tayta llaqta phista|Yaya llaqta kusikuy]] |- | 30 [[Chakra yapuy killa]] | [[Santa Rosa Limamanta|Limaqmanta Hutsannaq Rusa]] |- | [[Kantaray killa]] | [[Señor de los Milagros|Illaqmiyuq Riqisqa]] nisqap killan |- | 8 [[Kantarya killa]] | [[Anqamusta wamparpaq maqanakun]] |- | 31 [[Kantarya killa]] | Wiraquchap takin p'unchaw |- | 1 [[Ayamarka killa]] | [[Lliw Hutsannap p'unchawnin]] |- | 8 [[Qhapaq raymi killa]] | [[Map'annaq kunsi]] p'unchaw |- | 9 [[Qhapaq raymi killa]] | [[Ayakuchu maqay]] |- | 25 [[Qhapaq raymi killa]] | [[Nawidad| Ancha Yurí]] |} == Rikchakuna == <center><gallery widths="150"> Rikcha:Peru Blue Marble.png|Piruw (NASA) Rikcha:80 - Machu Picchu - Juin 2009 - edit.jpg|[[Machu Pikchu]] Rikcha:SeñordelosMilagrosNazarenas.jpg|[[Pachakamilla Kristu]] Rikcha:Sta Rosa de Lima por Claudio Coello.jpg|[[Santa Rosa Limamanta]] Rikcha:Condor flying over the Colca canyon in Peru.jpg|[[Kuntur]], [[Qullqa qhichwa]] hawanpi phawaq Rikcha:Escudo Inca Garcilaso.jpg|[[Tupaq Amaru iskay ñiqin]] Rikcha:Chan chan wall1.jpg|Mawk'a wasi pampa, [[Chan Chan]] Rikcha:Peruvian Artwork Calabas.jpg Rikcha:Chavín de Huántar.JPG|[[Wantar Chawin]] Rikcha:Qoyllur R'Iti panoramic overview.jpg|[[Quyllur rit'i]] Rikcha:Marinera Norteña.jpg|[[Marinera]] Rikcha:Ceviche.png|''Ceviche'' Rikcha:Utcubamba amazonas peru.jpg|[[Utkupampa mayu]], [[Amarumayu suyu]] Rikcha:Colca souvenirs.jpg|[[Qullqa Qhichwa]], ([[Ariqipa suyu]] Rikcha:Ayakuchu qhatuq warmi.jpg|Ruru qhatuq warmi, [[Wamanqa]] llaqtapi [[Ayakuchu suyu]]pi Rikcha:Urarina shaman B Dean.jpg|[[Urarina]] [[shaman]], 1988 </gallery> </center> == Apaykachana == * Panamirikana [[ñan]] * [[Khillayñan]]: 3.462 km * [[ñan]]kuna: 72.900 km * 254 antanka pampa == Kaypipas qhaway == * [[Macrorregión Sur]] * [[Lista: Yachay sunturkuna (Piruw)]] * [[Awya Yala]] {{Punku p'anqa Piruw‎}} == Willay pukyukuna == <references/> == Hawa t'inkikuna == {{Commonscat|Peru|Piruw}} * [https://web.archive.org/web/20100730230845/http://www.congreso.gob.pe/_quechua/index.htm www.congreso.gob.pe - Rimana Wasimanta] * [https://web.archive.org/web/20110205010758/http://www.congreso.gob.pe/_quechua/Constitucion.pdf www.congreso.gob.pe / Perú Suyu Hatun Kamay Pirwa 1993] * [http://www.propuestaazul.com/propuestaazul/propuestaazul-quec.pdf Peru: Huk Ñeqen Ekolohika kallpayoq Pacha] * [http://www.indepa.gob.pe/principal/galerias/himno/v05.htm INDEPA, Piruwpa llaqta takin (kastilla simipi widyum)] * [http://www.indepa.gob.pe/principal/galerias/himno/v01.htm INDEPA, Piruwpa llaqta takin (qhichwa simipi widyum)] * [http://www.indepa.gob.pe/principal/galerias/himno/v02.htm INDEPA, Piruwpa llaqta takin (aymara simipi widyum)] * [http://www.indepa.gob.pe/principal/galerias/himno/v03.htm INDEPA, Piruwpa llaqta takin (ashaninka simipi widyum)] * [http://www.indepa.gob.pe/principal/galerias/himno/v04.htm INDEPA, Piruwpa llaqta takin (awahun simipi widyum)] * [https://web.archive.org/web/20110812032518/http://www.petroperu.com.pe/portalweb/index2_qe.asp PETROPERU (qhichwa simipi)] * [https://web.archive.org/web/20100601110040/http://www.petroperu.com.pe/portalweb/index2_ay.asp PETROPERU (aymara simipi)] {{Piruw}} {{Urin Awya Yalapi mama llaqtam}} [[Katiguriya:Mama llaqta (Awya Yala)]] [[Katiguriya:Piruw|!]] c62co5ez3rvs8mvf3vmwiug4xsbj0fi 691606 691605 2026-08-30T00:34:06Z Killkaśh walaśh 35320 691606 wikitext text/x-wiki {{Kusa qillqa}} {{Mamallaqta2 | suti = Piruw Ripuwlika | waq sutikuna = República del Perú | rikchap uranpi wallqanqa = no | color = <!-----kikinta rurakun-----> | wallqanqa = <!-----kikinta rurakun-----> | qillqa wallqanqa = <!-----kikinta rurakun-----> | cadre unancha = no | unancha = <!-----kikinta rurakun-----> | qillqa unancha = <!-----kikinta rurakun-----> | audio = <!-----kikinta rurakun-----> | rikcha = <!-----kikinta rurakun-----> | hatun-kaq rikcha = <!-----kikinta rurakun-----> | qillqa = <!-----kikinta rurakun-----> | Llaqta qayanqillqa = <!-----kikinta rurakun-----> | Llaqta taki = ''"[[Piruwpa llaqta takin|Somos libres, seámoslo siempre]]"''<br>''("Qispisqañam kachkanchik, ñawpaq kananchik wiñaypaq")'' | Mamallaqtapa raymin = [[28 ñiqin anta situwa killapi]] [[1821]] | Kamachina laya = <!-----kikinta rurakun-----> | Umalliq = [[Kiku Huhimuri]]<!-----kikinta rurakun-----> | Umalliq pacha = [[2026]] | Umalliq ministru = Luis Galarreta | Parlamento = <!-----kikinta rurakun-----> | Simikuna = [[Qhichwa simi]],<br>[[Aymara simi]]<br>[[Ispaña simi]]<br>[[Chawpi qichwa simi]]<br>[[Wanka simi]]<br>[[Kichwa simi]]<br>[[Ashaninka simi]]<br>[[Matsikenka simi]]<br>Wak piruwpa [[rimay]]kuna | Uma llaqta = [[Lima]]<!-----kikinta rurakun-----> | wikidata = Q2887 | Suyukuna = <!-----kikinta rurakun-----> | Hatunnin llaqta = [[Lima]] | pop = 34 157 t32 runakuna | wata1 = 2026 | alt mini = <!-----kikinta rurakun-----> | alt max = <!-----kikinta rurakun-----> | area = <!-----kikinta rurakun-----> | landarya = | Yaku = <!-----kikinta rurakun-----> | pacha UTC = <!-----kikinta rurakun-----> |coords = {{cal coor|globe:Earth|region:{{{kodea}}}_type:city|display=inline}} |notes area = {{{notes area|}}} |name miscellaneous geo = {{{name miscellaneous geo|}}} |various geo = {{{various geo|}}} |name miscellaneous geo2 = {{{name miscellaneous geo2|}}} |various geo2 = {{{various geo2|}}} | name of date1 = Paqarisqan pacha | name of date2 = Piruw-Qullasuyu Huñunakuy | name of date3 = Pasiphiku Maqanakuy | name of date4 = | date1 = <!-----kikinta rurakun-----> | date2 = 1836-1839 | date3 = 1879-1884 | date4 = | runap-sutin = <!-----kikinta rurakun-----> | pop_name = <!-----kikinta rurakun-----> | population = <!-----kikinta rurakun-----> | population notes = {{{population notes|}}} | density = <!-----kikinta rurakun-----> | nom_pop division a = | population division a = | nom_pop division b = | population division b = | population division notes = {{{population division notes|}}} | name various demography = {{{name various demography|}}} | various demography = {{{various demography|}}} | name various demography2 = {{{name various demography2|}}} | various demography2 = {{{various demography2|}}} | warmi-qhari = <!-----kikinta rurakun-----> | name miscellaneous = {{{name miscellaneous|}}} | miscellaneous = {{{miscellaneous|}}} | Sutichasqa RLR = <!-----kikinta rurakun-----> | RLR (RKK) = <!-----kikinta rurakun-----> | Sutichasqa RLR per cápita= <!-----kikinta rurakun-----> | RLR (RKK) per cápita = <!-----kikinta rurakun-----> | Llamkanaqkaq indisi = <!-----kikinta rurakun-----> | Inflasyun = <!-----kikinta rurakun-----> | RPI = <!-----kikinta rurakun-----> | Llaqtaqullqi = <!-----kikinta rurakun-----> | ISO tuyru = <!-----kikinta rurakun-----> | Internet tuyru = <!-----kikinta rurakun-----> | Karurimana tuyru = <!-----kikinta rurakun-----> | Kaypi wankurisqa = <!-----kikinta rurakun-----> | name divers2 = {{{name divers2|}}} | divers2 = {{{divers2|}}} | source1 = {{{source1|}}} | source2 = {{{source2|}}} | source3 = {{{source3|}}} | source4 = {{{source4|}}} }} '''Piruw'''qa ([[Ispaña simi]]pi: ''[[:es:Perú|Perú]]'', [[Aymara simi]]pi: ''[[:ay:Piruw|Piruw]]'', [[Inlis simi]]: [[:en:Peru|Peru]]) [[Urin Awya Yala|Urin Apyala]]p intichinkayninpi [[Mama llaqta|llaqta]]m. Pata waqtamanta [[Ikwayur|Ikwatur]] llaqtawan, [[Kulumpiya|Kulunsuyu]] llaqtawan tinkuna, inti lluqsiy waqtamantataq [[Parasil]] llaqtawan [[Puliwya|Pulipya]] llaqtawan tinkuna, uray waqtamantataq [[Chili]] suyuwan Puliwya llaqtawan [[Titiqaqa qucha]]wan tinkuna, inti chinkay waqtamantataq [[Pasiphiku mama qucha|Pasihiku mama qucha]]wan tinkusqa. Piruw huk achkaniray kawsayuq mamallaqtam [[tiyayr’itikunayuqmi]] kan, tiyayr’itintaq -Kuntipi, [[Pasiphiku]] chala suyupa [[purun]] pampapi; mamallaqtap wichayninmanta urayantinkama [[Anti walla]]p umanpi; [[Amarumayu|Amarumayup]]pa q'uñi [[Yunka suyu|yunka]]npi- mastarikunmi. Piruwqa 34 hunu runakuna charin, umallaqtantaq hatunnin llaqtapas [[Limaq]]mi. 1.28 hunu km2 (0.5 hunu mi2) charispa, Piruwqa [[Tiksimuyu|Tiqsimuyu]]pi chunqa isqunñiqin, Urin Awyalapi kimsañiqinpas hatunnin mamallaqtam. Piruwqa [[ripuwlika|sapan llaqta]]m, [[Piruwpa umalliqnin|umalliqniyuq]], [[Piruwpa Kunrisu|Qurinaka]] nisqa [[rimana huñunakuy]]niyuqpas. Suyu hina hatunkamachiyllana chawanasqa llaqtanchik, hallp'antaq 1 285 216 km² chhikanmi, Piruwpam 29 hunu tiyaqyuqmi; paykunaqa [[kastillanu|Kastilla]] simi, [[qhichwa simi|Qhichwa]], [[aymara simi|Aymara]] rimaqkunam, chaymanta wak runakunap rimayninkupas kallantaqmi. Piruwqa achkhaniray unay shamuq [[kultura]]kunap paqarinan kanmi. - Qallarikuq 3500 ñp- [[Norte Chico kultura]]manta, [[Tawantinsuyu]]kama. Norte chico kulturantaq, [[Awya Yala (Mulanpi)|Awyala]]pi ñawpaqnin kulturami, hinallataq sibilisasyunpa pichkamanta shuknin paqarinanmi karqa. Tawantinsuyuntaq, Ñawpaq [[Cristobal Colon|Colon]] Awyalapi hatunnin sibilisasyunmi karqa. Kunan Piruw sutichasqa suyuqa, unay [[Wiñay kawsay|wiñaykawsay]]yuq mamallaqtapurapi shukninmi; erensyannintaq chunka waranqa watamantam (ñk.) shamunpas. XVI pachaqwatapi [[Ispaña|Ispaña imperyu]]qa Perupa suyuntam atipanakurqan, chaymi huk Ispaña atiyay pachaqa takyachirqan; birreynatuntaq [[Urin Awya Yala|Urin Awyala]]pi tukuymari suyunpi mastarirqan, hinallataq [[Limaq]] llaqtatam umanchakurqan. Awyalapi, aswan yachaykaqqa qallarichikusqan 1551 watapi, [[Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin|Mamallaqtap San Markus Kuraq Yachay Wasi]]tam tukrillam takyachispa. Piruwqa 1821 watapi ispichikurqan, hawasuyupi [[José de San Martín]], [[Simón Bolívar]]pas awqaqkunap purisqanmanta, hinallataq Ayakuchu waqawan pukkllaymanta, Piruwqa 1824 watapi qispichisqanta tukuchikun. Hamuq watakunapi, mamallaqtaqa kawpaypa takyanakaqnin charirqan, musikuta kawpaytapas takyarikusqankama wanu rukrisqanrayku. Qhipaqnin, [[Chili]]wan [[Pasiphiku Maqanakuy]]qa (1879-1884) Piruwta krisiskaqninman apachikun, chaymanta qhapaqkunataq kamachiyta ayqichikun ''Partido Civilista''manta. XX pachakwatapi, wamink'a maqaytam, sapsi allinakaqtam, ukhumanta maqanakuytapasmi tuparirqan, hinallataq musikup takyakaqnintam wiñaykaqnintapas tuparirqan. 1990 watakunapi, mamallaqtaqa huk musuq liwiral musiku qatinallatam takyachisqan, kunankamapas tiyanmi. 2000 watakunapi Pachamamap ukhunkunaqa wiñasqankupacha. Piruwqa sapakutilla musiku wiñaqnin charirqan, hinallataq [[Wakcha kay|wakchakay]]ninta pisiyarqanpas. Qispichisqa mamallaqtahina, Peruqa huk runakamaq ripuwlika rantichaqniyuqmi kan, 25 [[Suyu|suyu]]pi rakisqam, runap puquykaynin hanaqmi charin, yaykunakayninpas chawpi-hanaqmi, [[Runap Puquykaynin Indisi]] (RPI) llapanmanta 82 ñiqin charipakunpash. Hinallataq Awyalapi allin musikuyuqmanta huknin, wiñaykaq tasaqa chawpichasqa 5.9% charin. Hinallataq tiqsimuyupi utqhay kamaychalli wiñaykaqyuqmanta huknin, chawpichasqa 9.6% -pas charin. Riqsichisqam musiku rurayninkuna kanku: [[Qiqlla|minerya]], manufaktura, [[tarpuy]], [[Challwa hap'iy|challwahapiy]]pas, wak wiñachikuq sektoreswan telekomunikasyunshina, [[Bioteknolohya|bioteknolohya]]shina. Mamallaqtaqa [[The Pacific Pumas]]tam chayaqin, kaytaqmi shuk mamallaqtakunamanta politiku tantanakuymi kan. Mamallaqtakunañataqmi Awyalapa chalanpi tiyanku, hinallataq kikin wiñaykaynin tendensyatam kunakupunku. Kay wiñaykaynin positibomi kan, taqyasqa [[makroekonomi]]pa tiqsinta charinpas, allin kamachikuyninta charinpas, shinallataq tiqsimuyupa intirasyunpaq kichasqam kanpas. Piruwqa, sapsil qispikayninpi, huk riqsichisqa mamallaqtami kan, hinallataq, [[APEC]]pi, [[Pasiphiku Aliansa]]pi, Transpasiphiku Tantanakuypi, [[Komersyo Tiqsimuyupa Tantanakuy]]ninpipas huk taqaqpas kanmi. Piruwqa chawpikallpayuq mamallaqtahina riqsichisqami kan. Piruwpa runakunapi misti, inrihina, iwruparuna, aphrikaruna asyarunapas kapun. Aswan riqsisqan simiqa kastillami, achkha Piriuwrunakunaraqmi Qichwa, [[Aymara simi|Aymar]], waq simikunatapas rimallankutaq. Runakawsayninkuta piturisqantaqa, [[Kapchiy|arte]]pi, yanuypi, [[literatura]]pi, [[Taki|takiy]]pipas hatun ñawraytasta paqarichikusqan. ==Piruw suyukuna== ;[[Piruw suyukuna]] Piruw mama llaqtaqa 24 suyukunapi (departamentokuna) huk Qallu llaqtapiwan (Callao) rakisqam kachkan. Sapa suyuqa kikin kamachiyniyuqmi (gobierno regional). Piruw mama llaqtaqa kimsaman rakin kachkan: Chala suyu (costa), Antikuna/Sallqa suyu (sierra), hinaspa Yunka suyu (selva).  1. Chala suyu (Costa) Kay suyukunaqa mama quchap patanpim kachkan (0-500 msnm). Kaypiqa inti k'anchay hinaspa ch'aki allpakunam kan: [[Piwra suyu]], [[Lampayiqi suyu]], [[Qispi kay suyu]], [[Tunpis suyu]], [[Anqash suyu]] - Chala hinaspa Antikuna.[[Lima suyu]], [[Ika suyu]], [[Areqipa suyu]], [[Muqiwa suyu]], [[Taqna suyu]]. 2. Antikuna / Sallqa suyu (Sierra) Kay suyukunaqa hatun orqukunap chawpinpim kachkan (2300 msnm-manta wisq'asqa). Kaypiqa aswan achka runasimim parlakun.  [[Kashamarka suyu]], [[Wanuku suyu]], [[Pasqu suyu]], [[Hunin suyu]], [[Wankawillka suyu]], [[Ayakuchu suyu]], [[Apurimaq suyu]], [[Qusqu suyu]], [[Punu suyu]]. 3. Yunka suyu (Selva)  Kay suyukunaqa sach'a-sach'a ukhupim kachkan, q'uñi hinaspa paray suyum.  [[Luritu suyu]], [[Ukayali suyu]], [[San Martin suyu]], [[Amaru suyu]], [[Amaru sacha suyu]]. == Llaqtasuti == Formal shutiqa ofisyal kastilla simipi, "República del Perú"-mi kan. Qichwa simipi, "Piruw Mamallaqta"-mi kan wan "Piruw Ripuwlika"-mi kan, Aymar simipipas "Piruw Jacha Suyu"-mi kan. Inlish formal shutillataqmi "Republic of Peru" kan. Llaqtashutiqa Qichwapi "Piruwruna"-mi kan, [[Inlish simi|Inlis simi]]pi "Peruvian" kantaqmi. Perup sutinpa pukyunmanta achka theorikunami kan. XVI siklu qallarichkasqapi, [[Panama]] ismupa San Miguel Bahianiraqpi dominakuq kamachiq Wiru sutichasqami, chaymanta shamunsi. Panamap uranpi Wiru sutichasqa qullqiyuq mamallaqta kaq, indihina rimasqanmanta uyarispaqa, Ispaña runaqa hamusqanku chay kit'iman, chaymi Piruwhina sutinchakun. Chaymanta, kastilla atipaqkunapaq Tawantinsuyuta Piruwsina sutichasqa kapun. Chaymanta Piruw sutiqa kay suyupaq riqsichinanpaq kunankama kutipakullantaqmi == Wiñay kawsay == {{QQ|Piruwpa wiñay kawsaynin}} ===Ñawpaq Tawantinsuyu Pacha=== 3000 ñp watamanta 2500ñp watakama, [[Supi mayu|Supi qichwa]]pi, [[Karal]] ruynakuna (Norte Chico sibilisayun), prinsipalmente rumi wasimanta rurachisqa, rikurikunmi. 1000 ñp wataniqmanta - 200 ñp wataniqkama, [[Anti Walla (Piruw)|Anti Walla]] lliwninpi -[[puma]]tam, [[amaru]]tam, [[kuntur]]tapas [[waka]]shina muchaq- [[Chavin|Chavin kultura]]qa puqurikusqanmi. Chaymanta, chalapa hananpi [[Chimu |Chimu kultura]]qa 100 qp-niqmanta - 700 qp-niqkama [[Truhillu]] llaqtapa hawanpi Inti Wakatam, Killa Wakatapashmi konstruisqanku. [[Chala]]pa urayninpitaq, 1 qp-niqmanta 600 qp-niqkama, iñinkupaq, tarpunankupaq qiqukunatam qillqakuq [[Naska|Nasqa kultura]]qa puqurisqanmi. 800 qp wataniqpi, Antikunap Urayninpi Ayakuchu pukrupi [[Wari|Wari kultura]]qa paqarisqanmi. [[Tiwanaku]]pa [[iñiy]]ninmanta ancha influensyayuq kultura kasqanta hamurpakusqansi kan. Sapa suyupa llimpinkunatan riqsichikuqmi chaypas, sañururasqapi aywasqakunapi shukllachisqa temaqa t'iktusqa kanraqmi. Inka [[Qhapaq Ñan]]pa wamaqnin ñanqa puqurichisqanmanta, shinallataq, heometrichasqa -tawakuchuta chimpakuq- llaqtapa wasichakuyninmanta, Wari Imperyu theoriqa -lliw Antikunapi mastarikuq kaspa- riqsichikusqanmi. Shinallataq, 1000-niq watakama qatikusqanta hamurpakusqansi kan. Chalapa hanayninpi [[Lampalliqi suyu|Lampayiqi]] suyupiqa -qurimantapas tumpagamantapas chaninchasqa saynatata rurakuqmanta riqsichsiqa- Sikan kulturaqa Waripa tukuyninpachapi puqurisqanmi Hinallataqsi urinnin suyupiqa [[Tiwanaku]]’qa, paqarimurqan, llapan [[Qullaw]] patapi chimpaq aylluhina. Chanta [[Wari]] Aylluqa paqarikusqan, Antis Llaqta wallpamata puquchirqan, imperiu laya llaqta paqarichispaqa, kay wallpamaqa hanaqninman mastakusqa XVIII pachaqkama. IX pachaqmanta, Wari saqipusqanmanta, [[Anti Walla (Piruw)|Antis Walla]]nta mushuq chawpichaq llaqtakunaqa paqarikusqan, Lampayiqi, [[Chimu]], [[Chincha]] hina, “qipa intermediu” “suyu-suyu llaqta” sutichasqa. ===Tawantinsuyu Pacha=== XV siklupi, [[sapa Inka|Inka]]kuna paqarimusqan kallpasapa istadushina, shuk siklullapi ñawpaq [[Kiristuphar Kulun|Colon]] [[Awya yala|Awyala]]kunapi hatunnin suyutam kutichimushqa, [[Qusqu]] umallaqtanwan.<ref>Rowe, John (1948). "The Kingdom of Chimor". ''Acta Americana''.</ref><ref>{{Cite web |last=Dunnell |first=Tony |date=2019-05-11 |title=Ten Interesting Facts About The Inca Empire |url=https://www.savacations.com/ten-interesting-facts-inca-empire/ |access-date=2025-05-18 |website=SA Vacations |language=en-US}}</ref><ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Pachacuti Inca Yupanqui". Encyclopedia Britannica, 1 Apr. 2024, https://www.britannica.com/biography/Pachacuti-Inca-Yupanqui. Accessed 18 May 2025</ref> Qallariq Qusqu’pa Inkankunaqa shuk uchuy etniku qututa kakuhsqanku, [[Qhichwa runa|Qichwa]]’kunashina sutichasqa. Aslla asllamanta, kimsachunka siklumanta, mastariyta qallarirqanku, chaywan chimpaqinkunata wankuriyta qallarishqanku. Inka’pa mastariyninqa chunka pisqa siklukama hayralla kashqa, piru chay pachamanta llalliypa utqayninta wichayta qallarishqa, wamaqllamanta [[Pachakutiy Inka Yupanki|Pachakuti Inka]] qapaqchashqan pachapi.<ref>{{Cite book |last1=Demarest |first1=Arthur Andrew |url={{google books |plainurl=y |id=IqecX148zLsC|page=57}} |title=Religion and Empire: The Dynamics of Aztec and Inca Expansionism |last2=Conrad |first2=Geoffrey W. |publisher=Cambridge University Press |year=1984 |isbn=0-521-31896-3 |location=Cambridge |pages=57–59}}</ref> Paypa, churinpa ([[Thupa Inka Yupanki]]) kamachishqankupi, Inkakunaqa tukuymari Antis suyuta kamachiyta atishqanku, qapaqchashqankupi runakunataqri 9 [[Hunu|hunu]]manta 16 hunukama kashqa. Pachakuti’qa hunta ley [[Sanampa|sanampa]]ta takyachimushqa, hatunsaya imperiunta allinta kamachinapaq, chaywanpash [[Inti]]’pa churinshina tukuy-atikuq ispiritu-kamachiq awturidadmi kallpachamushqa, -musuqta wasichashqa- Qusqu markamanta kamachispa.<ref>Peru [http://countrystudies.us/peru/3.htm The Incas] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161103012145/http://countrystudies.us/peru/3.htm|date=3 November 2016}}</ref> == Allpa saywachi == {{QQ|Piruwpa allpa saywachi}} Piruw llaqtaqa iskay chunka tawayuq Dipartamintuyuqmi [[Suyu]]kuna,<ref>[https://web.archive.org/web/20220901182324/https://www.sela.org/es/estados-miembros/peru/#:~:text=Organizaci%C3%B3n%20administrativa%3A%2024%20departamentos%20y,%2C%20Tacna%2C%20Tumbes%2C%20Ucayali. https://web.archive.org/web/20220901182324/https://www.sela.org/es/estados-miembros/peru/#:~:text=Organizaci%C3%B3n%20administrativa%3A%2024%20departamentos%20y,%2C%20Tacna%2C%20Tumbes%2C%20Ucayali.]</ref><ref>https://www.distrito.pe/</ref> huk Pruwinsya Constitucionalwan kuska; hatun riqsisqa llaqtakunaqa kaykunan: [[Lima]], [[Ariqipa]], [[Truhillu]], [[Chiklayu]], [[Wankayu]], [[Piwra]], [[Qusqu]] chaymanta [[Chimputi]] llaqtawan. Unay [[pacha]] conquistasqamanta Piruw [[llaqta]]qa kimsa hatunsuyuman t`ipisqa kaqkasqa: [[Chala]] (''Costa'') nisqa [[Pasiphiku mama qucha]]wan tinkusqa; chaymantataq [[Walla]] (''Sierra'') nisqa hanan pata llaqtakuna; chaymantataq [[Urqu]] (''montaña'') nisqa [[Amarumayu sach'a-sach'a suyu]] (''Selva Amazónica'') nisqa karqan. Kayhinaman t'ipisqaqa 1941 watakamallan kaq kasqa; imaraykuchus chhaqay III ''Asamblea General del Instituto Panamericano de Geografía e Historia'' nisqaqa pusaq regionman t`ipiytan apruwasqaku, chaymanta Geógrafo nisqa [[Javier Pulgar Vidal]] nisqa yuyasqa. Kay musuq t`ipiyqa ''Mapa Fisiográfico'' nisqatan rikhurichisqa, chaymi chiqan biogeografican; hinamantan kayhina suyukuna rikhurisqa: {| |- valign="top" | * [[Chala]] * [[Yunka suyu]] * [[Qhichwa suyu]] * [[Suni suyu]] | * [[Puna]] * [[Hanka]] * [[Rupa-Rupa]] * [[Umawa]] |- |} * '''[[:Katiguriya:Urqu (Piruw)|Urqu]]kuna:''' [[Shuyturahu]] - [[Awsanqati]] - [[Sallqantay]] - [[Saksarayuq]] - [[Shaprarahu]] - [[Waskaran]] - [[Yerupaja]] - - '''[[:Katiguriya:Walla (Piruw)|Walla]]kuna''' * '''[[:Katiguriya:Nina urqu (Piruw)|Ariqkuna]]: '''[[Ampay]] - [[Chhachani]] - [[Chupiqiña]] - [[Hamp'atu urqu]] - [[Misti urqu]] * '''[[:Katiguriya:Qucha (Piruw)|Qucha]]kuna:''' [[Titiqaqa qucha]] - [[Chinchayqucha]] - [[Pallqaqucha]] - [[Aqupiya qucha]] [[Chuqllu qucha]] - [[Lankilayu]] - [[Parinaqucha]] - [[Pumaqanchi qucha]] - [[Qunuqucha]] - [[Salinas qucha]] - [[Siwinaqucha]] * '''[[:Katiguriya:Mayu (Piruw)|Mayu]]kuna:''' [[Amarumayu]] - [[Apurimaq]] - [[Huchusuma mayu]] - [[Mantaru]]- [[Marañun mayu|Marañun]] - [[Mayutata]] - [[Pampas mayu]] - [[Putumayu]] - [[Rimaq mayu]] - [[Santa mayu]] - [[Tampu mayu]] - [[Tumpis mayu]] - [[Ukayali]] - [[Willkamayu]] * '''[[:Katiguriya:Wat'a (Piruw)|Wat'a]]kuna:''' [[Chincha wat'akuna]]kuna - [[Ballestas wat'akuna]] - [[Yuraqwat'a]] - [[Titiqaqa wat'a]] - [[Amantani]] - [[Intika]] - [[Uru wat'akuna]] * '''[[:Katiguriya:Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:''' [[Abiseo mayu mamallaqta parki]] - [[Alto Purús mamallaqta parki]] - [[Bahuaja-Sonene mamallaqta parki]] - [[Cerros de Amotape mamallaqta parki]] - [[Cordillera Azul mamallaqta parki]] - [[Cutervo mamallaqta parki]] - [[Manu mamallaqta parki]] - [[Paraqas mamallaqta parki]] - [[Tinku Mariya mamallaqta parki]] - [[Utishi mamallaqta parki]] - [[Waskaran mamallaqta parki]] - [[Yanachaga-Chemillén mamallaqta parki]] === Chiriqunuy === [[Rikcha:Piruw saywitu.png|rikchacha|Kichwa simipi Piruw saywitu]][[Rikcha:Pe-map.png|thumb|236x236px|Kastilla simipi Piruw saywitu|wak=]] *'''Tropikal chiriqunuy:''' {{leyenda|darkgreen|[[Amarumayu sach'a-sach'a suyu|Pluvisilva]]}} {{leyenda|green|Paraymit'a}} {{leyenda|lightblue|Chirapakuna}} {{leyenda|lightgreen|Altu [[pacha]]kuna}} {{leyenda|pink|Transisiwnpa}} *'''[[Qhichwa suyu|Qhichwa]]-[[qunuy]] chiriqunuy:'''{{leyenda|yellow|[[Qhichwa suyu|Qhichwa]]}} {{leyenda|brown|[[Ch'in pacha]]}} *'''[[Pampa]]p chiriqunuy:''' {{leyenda|grey|Qullaw [[Urqu]]wan}} *'''[[Rit'i]]pa chiriqunuy:''' {{leyenda|orange|Altu [[Urqu]]kuna}} == Yurakuna == * [[sara]] - [[papa]] == Uywakuna == * [[kuntur]] - [[tunki]] - [[wik'uña]] - [[chinchilla]] - [[charapa]] - [[tiwrun]] - [[khillaychuki]] [[challwa]] - [[chuqi challwa]] - [[samanna]] - [[pinwinu]] - [[quwi]] - [[añas]] - [[yukra]] - [[wisk'acha]] - [[mach'aqway]] - [[wakamayu]] - [[luru]] - [[puma]] - [[paqucha]] - [[wanaku]] - [[llama]] - [[suwaq'ara]] - [[uturunku]] == Llaqta pusanapaq rakiy == {{QQ|Piruwpa pulitika rakiynin}} Piruw llaqtapiqa kanmi [[:Katiguriya:Suyu (Piruw)|suyu]]kuna, [[:Katiguriya:Pruwinsya (Piruw)|wamani]]kuna (194), [[:Katiguriya:Distritu (Piruw)|k'iti]]kunapas. Piruwpi kanmi 24 suyu, 1 ''constitucional wamani'', ima 1 ''Metropolitana Suyupas'':[[Rikcha:Perú · (lliw).png|thumb|250px|right|Piruwpi suyukuna]] {|cellspacing="0" align="center" style="margin:auto;" ! style="font-size:100%; background:#006400; border:1px solid #808080; " align="center" colspan="6" |<big><span style="color:white;">'''Suyukuna (Piruw)'''</big> <small>(2021)</small></span> |---- !style="background:#006400; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| &nbsp; !style="background:#006400; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:white;">Suyu</span> !width="150px" style="background:#006400; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:white;">Uma llaqta</span> !width="100px" style="background:#006400; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:white;">Runakuna</span> !width="80px" style="background:#006400; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:white;">Hallka k'iti kanchar <br /><small>(km<sup>2</sup>)</small></span> !width="80px" style="background:#006400; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;"| <span style="color:white;">Runa ñit'inakuy <small>(km<sup>2</sup>)</small></span> |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''1''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Amarumayu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Chachapuyas]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|430.811 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|39.249 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|10,98 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''2''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Anqash suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Waras]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.191.872 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|35.915 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|33,19 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''3''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Apurimaq suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Awankay]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|433.494 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|20.896 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|20,75 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''4''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ariqipa suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Ariqipa]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.521.697 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|63.345 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|24,02 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''5''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ayakuchu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Ayakuchu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|673.487 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|43.815 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|15,37 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''6''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Kashamarka suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Kashamarka]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.463.690 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|33.318 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|43,93 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''7''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Qusqu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Qusqu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.372.205 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|71.987 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|19,06 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''8''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Wankawillka suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Wankawillka]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|364.450 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|22.131 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|16,47 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''9''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Wanuku suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Wanuku]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|764.202 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|36.849 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|20,74 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''10''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ika suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Ika]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|992.621 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|21.328 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|46,54 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''11''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Sunin suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Wankayu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.373.898 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|44.197 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|31,09 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''12''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Qispi kay suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Truhillu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|2.045.165 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|25.450 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|80,36 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''13''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Lampalliqi suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Chiklayu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.326.490 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|14.231 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|93,21 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''14''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Lima suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Wachu llaqta]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|11.936.846 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|34.949 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|341,55 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''15''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Luritu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Ikitus]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.038.973 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|368.852 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|2,82 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''16''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Mayutata suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Puerto Maldonado]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|177.856 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|85.301 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|2,09 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''17''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Muqiwa suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Muqiwa]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|195.334 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|15.734 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|12,41 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''18''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Pasqu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Pasqu urqu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|273.080 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|25.320 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|10,79 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''19''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Piwra suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Piwra]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|2.075.301 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|35.892 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|57,82 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''20''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Punu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Punu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.243.471 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|71.999 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|17,27 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''21''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[San Martín suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Muyupampa]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|911.816 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|51.253 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|17,79 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''22''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Taqna suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Taqna]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|378.615 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|16.076 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|23,55 |---- bgcolor=#FFFFFF |"bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''23''' |"bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Tumpis suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Tumpis]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|255.193 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|4.669 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|54,66 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''24''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ukayali suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Pukallpa]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|599.345 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|102.411 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|5,85 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''*''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Qallaw hatun kamachiy wamani]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Qallaw]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.147.646 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|147 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|7.807,12 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''*''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Lima llaqta suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Lima]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|9.821.976 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|2.672 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|3.675,89 |} == Mama llaqta == [[Rikcha:Francisco Sagasti.jpg|thumb|right|140px|[[Francisco Sagasti]]m Piruwpa [[umalliq]]nin (2020-2021).]] [[Rikcha:Pedro Pablo Kuczynski 2016 (cropped).jpg|thumb|right|140px|[[Pedro Pablo Kuczynski]]m Piruwpa [[umalliq]]nin (2016-2018).]] [[Rikcha:Ollanta Humala em Brasília.jpg|thumb|right|140px|[[Ollanta Humala Tasso]]m Piruwpa [[umalliq]]nin (2011-2016).]] * [[Kamay]] - [[Kamachi quq atiy]] - [[Ruraq atiy]] - [[Kamay paqtachi atiy]] - [[Hatun kamachi]] {{QQ|Piruwpa umalliqnin}} {{QQ|Piruwpa Kunrisun}} {{QQ|Piruwpa hatun kamachin}} * [[Dimukrasya]] * Nisqalla Dimukratiya ''(Democracia nominal)'', 1824 – 1895 * Qullqisapallap Dimukratiyan ''(Democracia censataria)'', 1895 - 1930 * Qharikunap Qillqayatiqpa Dimukratiyan ''(Democracia masculina alfabeta)'', 1931 - 1955 * Chaqrusqa Qillqayatiqpa Dimukratiyan ''(Democracia mixta alfabeta)'', 1956 – [[1978]] * Sapsi Dimukratiya ''(Democracia Universal)'', [[1979]] watamanta kunankama * [[Sanancha]]kuna: [[Unancha]] - [[wallqanqa sanancha|Wallqanqa]] - [[Llaqta taki]] - Huk sananchakuna: {{QQ|:Katiguriya:Piruwpa sananchankuna}} {{QQ|Piruwpa unanchan}} {{QQ|Piruwpa wallqanqan}} {{QQ|Piruwpa llaqta takin}} * [[Piruwpa iskarapila]] * [[Piruwpa llaqta qayanqillqanmi]] * Suti ** '''[[Suti]]:''' ''Virú'' ---> ''Pirú'' ---> ''Perú'' ([[kastilla simi]]pi) ---> ''Piruw'' ([[qhichwa simi]]pi) ** '''Tukri [[suti]]n:''' República Peruana (''Piruwki Sapan Llaqta'') [1821 - 1950] ---> República del Perú (''Piruw Sapan Llaqta Republikan'') [1950 [[wata]]manta kunankama] == Runakuna == {{QQ|Piruw suyupi runa llaqtakuna}} [[Rikcha:Peru - Population by region or department (2007).svg|thumb|right|130px|Runakuna (2007 watapi)]] Piruw llaqtapiqa achka [[runa llaqta]]kuna indihina ayllu llaqtakunapas tiyankum, [[Qhichwa runa]], [[Aymara runa]],<ref>https://pueblosoriginarios.com/sur/andina/aymara/aymara.html</ref> [[Awahun runa]], [[Ashaninka runa]],<ref>https://peru.info/es-pe/talento/noticias/6/24/conoce-a-la-etnia-mas-grande-de-la-selva-peruana</ref> hukkunapas. == Rimaykuna == {{QQ|Piruwpi rimaykuna}} {{QQ|Piruwpa suyunkunapi rimaykuna}} * [[Kastilla simi]] (tukri simi hina llamk'achisqa): 16 000 000 rimaq * [[Qhichwa simi]]: 8 000 000 rimaq * [[Aymara simi]]: 500 000 rimaq * [[Awahun simi]]: 45 000 rimaq * [[Ashaninka simi]]: 40 000 rimaq * [[Machiqinqa simi]]: 10 000 rimaq * [[Haqaru simi]]: 3 000 rimaq {|cellspacing="0" align="center" style="margin:auto;" ! style="font-size:100%; background:#EFEFEF; border:1px solid #808080; " align="center" colspan="6" |<big><span style="color:black;">'''Piruwpi simikuna'''</big> <small>(2007)</small></span> |---- !style="background:#EFEFEF; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| &nbsp; !style="background:#EFEFEF; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:black;">Suyu</span> !width="150px" style="background:#EFEFEF; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:black;">Kastilla simita rimaqkuna <small> /1 </small> </span> !width="100px" style="background:#EFEFEF; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:black;">%</span> !width="80px" style="background:#EFEFEF; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:black;">Indihina simita rimaqkuna <small> /1, /2</small> </span> !width="80px" style="background:#EFEFEF; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;"| <span style="color:black;">% </span> |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''1''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Amarumayu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|281.177 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|85,4 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|46,940 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|14.3 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''2''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Anqash suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|653,576 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|68.1 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|303,806 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|31.7 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''3''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Apurimaq suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|100,563 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|28.1 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|256,371 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|71.7 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''4''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ariqipa suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|871,940 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|82.7 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|180,615 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|17.1 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''5''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ayakuchu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|194,216 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|35.7 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|348,720 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|64.1 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''6''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Kashamarka suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1,225,311 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|99.2 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|6,792 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|0.5 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''7''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Qusqu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|485,919 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|46.3 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|558,772 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|53.3 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''8''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Wankawillka suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|140,824 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|35.1 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|259,750 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|64.7 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''9''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Wanuku suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|475,899 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|70.6 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|196,855 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|29.2 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''10''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ika suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|610,410 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|95.0 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|31,194 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|4.9 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''11''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Sunin suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|950,816 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|86.4 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|148,068 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|13.5 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''12''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Qispi kay suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1,443,774 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|99.5 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|4,792 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|0.3 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''13''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Lampalliqi suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|978,150 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|97.5 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|23,323 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|2.3 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''14''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Lima suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|7,202,159 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|93.2 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|510,385 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|6.6 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''15''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Luritu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|707,281 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|92.6 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|55,077 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|7.2 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''16''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Mayutata suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|76,689 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|79.2 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|19,771 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|20.4 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''17''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Muqiwa suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|116,807 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|78.8 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|31,294 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|21.1 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''18''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Pasqu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|226,336 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|90.0 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|24,683 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|9.8 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''19''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Piwra suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1,482,911 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|99.6 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|3,842 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|0.3 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''20''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Punu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|387,191 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|33.8 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|757,685 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|66.1 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''21''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[San Martín suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|631,401 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|98.0 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|11,599 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|1.8 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''22''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Taqna suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|211,526 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|80.1 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|52,318 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|19.8 |---- bgcolor=#FFFFFF |"bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''23''' |"bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Tumpis suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|177,913 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|99.6 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|463 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|0.3 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''24''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ukayali suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|330,112 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|87.7 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|45,527 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|12.1 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''*''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Qallaw hatun kamachiy wamani]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|755,326 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|94.8 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|40,672 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|5.1 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''*''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Lima llaqta suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|- |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|- |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|- |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|- |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''*''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''Llapan''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|20,718,227 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|83.9 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|3,919,314 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|15.9 |} /1 rimaqkuna: 5 / 5+ wata /2 [[qhichwa simi]], [[aymara simi]], [[ashaninka simi]] icha huk indihina simi (mana hawa simi) <small>(Pukyu: <ref>[https://web.archive.org/web/19970412040139/http://www.inei.gob.pe/ www.inei.gob.pe/ (2007)]</ref>)</small> == Iñiykuna == * [[Kristiyanu iñiy]] * [[Tawantinsuyu iñiy]], [[kathuliku]] kristiyanu iñiywan chaqrusqa == Hatun llaqtakuna == {{AP|Lista: Llaqtakuna (Piruw)}} [[Rikcha:Lima Plaza Mayor1 cropped.jpg|thumb|right|200px|[[Lima]], [[uma llaqta]]]] * [[Lima]] 8 500 000 tiyaq * [[Ariqipa]] 850 000 tiyaq * [[Truhillu]] 790 000 tiyaq * [[Piwra]] 315 000 tiyaq * [[Qusqu]] 300 000 tiyaq * [[Hullaqa]] 208 553 tiyaq == Musiku == * [[Kañina]]kuna: ''Sol de plata'', ''Libra peruana'', ''Sol de Oro'', Inti, ''Nuevo Sol'' == Karu puriy == Turistiku llaqtaqa [[Qusqu]], chay Qusqupiqa [[Machu Pikchu]] unay llaqta kan, hinaspa [[Willka Qhichwa]] kan. [[Mayutata suyu]]pi tarikullantaq [[Manu mamallaqta parki]]. [[Punu suyu]]pitaq [[Titiqaqa qucha]], hinaspa [[Sillustani]]pi [[chullpa]]kuna kan. [[Ariqipa suyu]]pitaq [[Misti urqu|Misti nina urqu]], [[Qullqa qhichwa]] hinaspapis [[Nina Urqu Qhichwa]] (''Valle de los volcanes'') tarikullantaq. [[Ika suyu]]pitaq [[Naska siq'ikuna]] hinaspapis [[Paraqas mamallaqta parki]] chaykuna kan. [[Anqash suyu]]pitaq [[Waylas]] qhichwa hinaspa [[Waskaran]] (6,768 m) chaykuna kan. [[Ikitus]] llaqtapitaq llipin sach'akunayuq selva hinaspa [[Amarumayu]] hatun mayu ima kan; [[Tumpis suyu]]pitaq ima munay playakuna kan. [[Lampalliqi suyu|Lampalliqipitaq]] ''Valle de las Pirámides'' hinaspa ''Tesoros de [[Sipan]]'' nisqakuna kan. [[Kashamarka suyu]] [[Inka armakuna]] hinaspa sumaq campiñayuq. [[Qispi kay suyu]]taq unay pacha mawk'a [[Chan Chan]] llaqtayuq. == Yachay tarpuy == '''Qillqakuna - Qillqaqkuna''' * (Apu) [[Ollantay]] ([[aranwa]]) * [[Waman Puma de Ayala]] (* 1534 ? (1550 ?) - † c. 1615) * [[Inka Garcilaso de la Vega]] (1539 – 1616) * [[Flora Tristan]] (1803 - 1844) * [[César Vallejo]] (1892 - 1938) * [[José María Arguedas]] (1911 - 1969) * [[Julio Ramón Ribeyro]] (1929 – 1994) * [[Mario Vargas Llosa]] (* 1936) '''Taki kapchiy''' * [[Ima Sumaq]], [[Juan Diego Flórez]], [[Felipe Pinglo Alva]], [[Chabuca Granda]], [[Jesús Vásquez]], [[Tania Libertad]], [[Cecilia Barraza]], [[Arturo Cavero]], [[Eva Ayllón]], [[Dina Páucar Valverde]], [[Sonia Morales]], [[Delfin Garay]], [[Uchpa kusituy|Uchpa]], [[Shapis]], [[Grupo 5]], [[Gian Marco]], [[Susana Baca]] (takiq, ''Grammy'' 2002), [[Susan Ochoa]]. '''Tusuy''' * [[Carccacha]], [[Vania Masías]] == Raymikuna == * [[Pachakamilla Kristu]] * [[Quyllur Rit'i]] [[Rikcha:SeñordelosMilagrosNazarenas.jpg|thumb|right|160px|<center>[[Pachakamilla Kristu]]]] {| {{tablabonita}} ! style="background:#efefef;" | P'unchaw ! style="background:#efefef;" | Suti |- | 1 [[Qhulla puquy killa]] | Musuq wata |- | 2 [[Hatun puquy killa]] | [[Mamacha Kanchi Raymi]] (Punu) |- |- | Iskay kaq [[Intichaw]] [[Hatun puquy killa]]pi | Pisqu pusuqay p'unchaw |- | [[Pawkar waray killa]] - [[Ayriway killa]] | [[Simana Santa|Willka Killa ñan]] |- | 1 [[Aymuray killa]] | [[Llamk'ay p'unchaw]] |- | [[Inti raymi killa]] | [[Quyllur Rit'i]] (Qusqu Suyu) |- | 29 [[Inti raymi killa]] | [[San Pidruwan| Hutsannaq Piru]] wan [[San Pawlu|Hutsannaq Pawlu]] |- | 6 [[Anta situwa killa]] | Yachachiq p'unchaw |- | 7 [[Inti raymi killa]] | [[Arikap maqanakun|Unancha p'unchaw]] |- | [[Inti raymi killa]] | Antikunap takinan p'unchaw |- | 24 [[Inti raymi killa]] | Chakraruna p'unchaw |- | 28 [[Anta situwa killa]] | [[Tayta llaqta phista|Yaya llaqta kusikuy]] |- | 30 [[Chakra yapuy killa]] | [[Santa Rosa Limamanta|Limaqmanta Hutsannaq Rusa]] |- | [[Kantaray killa]] | [[Señor de los Milagros|Illaqmiyuq Riqisqa]] nisqap killan |- | 8 [[Kantarya killa]] | [[Anqamusta wamparpaq maqanakun]] |- | 31 [[Kantarya killa]] | Wiraquchap takin p'unchaw |- | 1 [[Ayamarka killa]] | [[Lliw Hutsannap p'unchawnin]] |- | 8 [[Qhapaq raymi killa]] | [[Map'annaq kunsi]] p'unchaw |- | 9 [[Qhapaq raymi killa]] | [[Ayakuchu maqay]] |- | 25 [[Qhapaq raymi killa]] | [[Nawidad| Ancha Yurí]] |} == Rikchakuna == <center><gallery widths="150"> Rikcha:Peru Blue Marble.png|Piruw (NASA) Rikcha:80 - Machu Picchu - Juin 2009 - edit.jpg|[[Machu Pikchu]] Rikcha:SeñordelosMilagrosNazarenas.jpg|[[Pachakamilla Kristu]] Rikcha:Sta Rosa de Lima por Claudio Coello.jpg|[[Santa Rosa Limamanta]] Rikcha:Condor flying over the Colca canyon in Peru.jpg|[[Kuntur]], [[Qullqa qhichwa]] hawanpi phawaq Rikcha:Escudo Inca Garcilaso.jpg|[[Tupaq Amaru iskay ñiqin]] Rikcha:Chan chan wall1.jpg|Mawk'a wasi pampa, [[Chan Chan]] Rikcha:Peruvian Artwork Calabas.jpg Rikcha:Chavín de Huántar.JPG|[[Wantar Chawin]] Rikcha:Qoyllur R'Iti panoramic overview.jpg|[[Quyllur rit'i]] Rikcha:Marinera Norteña.jpg|[[Marinera]] Rikcha:Ceviche.png|''Ceviche'' Rikcha:Utcubamba amazonas peru.jpg|[[Utkupampa mayu]], [[Amarumayu suyu]] Rikcha:Colca souvenirs.jpg|[[Qullqa Qhichwa]], ([[Ariqipa suyu]] Rikcha:Ayakuchu qhatuq warmi.jpg|Ruru qhatuq warmi, [[Wamanqa]] llaqtapi [[Ayakuchu suyu]]pi Rikcha:Urarina shaman B Dean.jpg|[[Urarina]] [[shaman]], 1988 </gallery> </center> == Apaykachana == * Panamirikana [[ñan]] * [[Khillayñan]]: 3.462 km * [[ñan]]kuna: 72.900 km * 254 antanka pampa == Kaypipas qhaway == * [[Macrorregión Sur]] * [[Lista: Yachay sunturkuna (Piruw)]] * [[Awya Yala]] {{Punku p'anqa Piruw‎}} == Willay pukyukuna == <references/> == Hawa t'inkikuna == {{Commonscat|Peru|Piruw}} * [https://web.archive.org/web/20100730230845/http://www.congreso.gob.pe/_quechua/index.htm www.congreso.gob.pe - Rimana Wasimanta] * [https://web.archive.org/web/20110205010758/http://www.congreso.gob.pe/_quechua/Constitucion.pdf www.congreso.gob.pe / Perú Suyu Hatun Kamay Pirwa 1993] * [http://www.propuestaazul.com/propuestaazul/propuestaazul-quec.pdf Peru: Huk Ñeqen Ekolohika kallpayoq Pacha] * [http://www.indepa.gob.pe/principal/galerias/himno/v05.htm INDEPA, Piruwpa llaqta takin (kastilla simipi widyum)] * [http://www.indepa.gob.pe/principal/galerias/himno/v01.htm INDEPA, Piruwpa llaqta takin (qhichwa simipi widyum)] * [http://www.indepa.gob.pe/principal/galerias/himno/v02.htm INDEPA, Piruwpa llaqta takin (aymara simipi widyum)] * [http://www.indepa.gob.pe/principal/galerias/himno/v03.htm INDEPA, Piruwpa llaqta takin (ashaninka simipi widyum)] * [http://www.indepa.gob.pe/principal/galerias/himno/v04.htm INDEPA, Piruwpa llaqta takin (awahun simipi widyum)] * [https://web.archive.org/web/20110812032518/http://www.petroperu.com.pe/portalweb/index2_qe.asp PETROPERU (qhichwa simipi)] * [https://web.archive.org/web/20100601110040/http://www.petroperu.com.pe/portalweb/index2_ay.asp PETROPERU (aymara simipi)] {{Piruw}} {{Urin Awya Yalapi mama llaqtam}} [[Katiguriya:Mama llaqta (Awya Yala)]] [[Katiguriya:Piruw|!]] 8364bce6ro4qy01j2943471uk7hsyz9 691607 691606 2026-08-30T00:41:53Z Killkaśh walaśh 35320 691607 wikitext text/x-wiki {{Kusa qillqa}} {{Mamallaqta2 | suti = Piruw Ripuwlika | waq sutikuna = República del Perú | rikchap uranpi wallqanqa = no | color = <!-----kikinta rurakun-----> | wallqanqa = <!-----kikinta rurakun-----> | qillqa wallqanqa = <!-----kikinta rurakun-----> | cadre unancha = no | unancha = <!-----kikinta rurakun-----> | qillqa unancha = <!-----kikinta rurakun-----> | audio = <!-----kikinta rurakun-----> | rikcha = <!-----kikinta rurakun-----> | hatun-kaq rikcha = <!-----kikinta rurakun-----> | qillqa = <!-----kikinta rurakun-----> | Llaqta qayanqillqa = <!-----kikinta rurakun-----> | Llaqta taki = ''"[[Piruwpa llaqta takin|Somos libres, seámoslo siempre]]"''<br>''("Qispisqañam kachkanchik, ñawpaq kananchik wiñaypaq")'' | Mamallaqtapa raymin = [[28 ñiqin anta situwa killapi]] [[1821]] | Kamachina laya = <!-----kikinta rurakun-----> | Umalliq = [[Kiku Huhimuri]]<!-----kikinta rurakun-----> | Umalliq pacha = [[2026]] | Umalliq ministru = Luis Galarreta | Parlamento = <!-----kikinta rurakun-----> | Simikuna = [[Qhichwa simi]],<br>[[Aymara simi]]<br>[[Ispaña simi]]<br>[[Chawpi qichwa simi]]<br>[[Wanka simi]]<br>[[Kichwa simi]]<br>[[Ashaninka simi]]<br>[[Matsikenka simi]]<br>Wak piruwpa [[rimay]]kuna | Uma llaqta = [[Lima]]<!-----kikinta rurakun-----> | wikidata = Q2887 | Suyukuna = <!-----kikinta rurakun-----> | Hatunnin llaqta = [[Lima]] | pop = 34 157 t32 runakuna | wata1 = 2026 | alt mini = <!-----kikinta rurakun-----> | alt max = <!-----kikinta rurakun-----> | area = <!-----kikinta rurakun-----> | landarya = | Yaku = <!-----kikinta rurakun-----> | pacha UTC = <!-----kikinta rurakun-----> |coords = {{cal coor|globe:Earth|region:{{{kodea}}}_type:city|display=inline}} |notes area = {{{notes area|}}} |name miscellaneous geo = {{{name miscellaneous geo|}}} |various geo = {{{various geo|}}} |name miscellaneous geo2 = {{{name miscellaneous geo2|}}} |various geo2 = {{{various geo2|}}} | name of date1 = Paqarisqan pacha | name of date2 = Piruw-Qullasuyu Huñunakuy | name of date3 = Pasiphiku Maqanakuy | name of date4 = | date1 = <!-----kikinta rurakun-----> | date2 = 1836-1839 | date3 = 1879-1884 | date4 = | runap-sutin = <!-----kikinta rurakun-----> | pop_name = <!-----kikinta rurakun-----> | population = <!-----kikinta rurakun-----> | population notes = {{{population notes|}}} | density = <!-----kikinta rurakun-----> | nom_pop division a = | population division a = | nom_pop division b = | population division b = | population division notes = {{{population division notes|}}} | name various demography = {{{name various demography|}}} | various demography = {{{various demography|}}} | name various demography2 = {{{name various demography2|}}} | various demography2 = {{{various demography2|}}} | warmi-qhari = <!-----kikinta rurakun-----> | name miscellaneous = {{{name miscellaneous|}}} | miscellaneous = {{{miscellaneous|}}} | Sutichasqa RLR = <!-----kikinta rurakun-----> | RLR (RKK) = <!-----kikinta rurakun-----> | Sutichasqa RLR per cápita= <!-----kikinta rurakun-----> | RLR (RKK) per cápita = <!-----kikinta rurakun-----> | Llamkanaqkaq indisi = <!-----kikinta rurakun-----> | Inflasyun = <!-----kikinta rurakun-----> | RPI = <!-----kikinta rurakun-----> | Llaqtaqullqi = <!-----kikinta rurakun-----> | ISO tuyru = <!-----kikinta rurakun-----> | Internet tuyru = <!-----kikinta rurakun-----> | Karurimana tuyru = <!-----kikinta rurakun-----> | Kaypi wankurisqa = <!-----kikinta rurakun-----> | name divers2 = {{{name divers2|}}} | divers2 = {{{divers2|}}} | source1 = {{{source1|}}} | source2 = {{{source2|}}} | source3 = {{{source3|}}} | source4 = {{{source4|}}} }} '''Piruw'''qa ([[Ispaña simi]]pi: ''[[:es:Perú|Perú]]'', [[Aymara simi]]pi: ''[[:ay:Piruw|Piruw]]'', [[Inlis simi]]: [[:en:Peru|Peru]]) [[Urin Awya Yala|Urin Apyala]]p intichinkayninpi [[Mama llaqta|llaqta]]m. Pata waqtamanta [[Ikwayur|Ikwatur]] llaqtawan, [[Kulumpiya|Kulunsuyu]] llaqtawan tinkuna, inti lluqsiy waqtamantataq [[Parasil]] llaqtawan [[Puliwya|Pulipya]] llaqtawan tinkuna, uray waqtamantataq [[Chili]] suyuwan Puliwya llaqtawan [[Titiqaqa qucha]]wan tinkuna, inti chinkay waqtamantataq [[Pasiphiku mama qucha|Pasihiku mama qucha]]wan tinkusqa. Piruw huk achkaniray kawsayuq mamallaqtam [[tiyayr’itikunayuqmi]] kan, tiyayr’itintaq -Kuntipi, [[Pasiphiku]] chala suyupa [[purun]] pampapi; mamallaqtap wichayninmanta urayantinkama [[Anti walla]]p umanpi; [[Amarumayu|Amarumayup]]pa q'uñi [[Yunka suyu|yunka]]npi- mastarikunmi. Piruwqa 34 hunu runakuna charin, umallaqtantaq hatunnin llaqtapas [[Limaq]]mi. 1.28 hunu km2 (0.5 hunu mi2) charispa, Piruwqa [[Tiksimuyu|Tiqsimuyu]]pi chunqa isqunñiqin, Urin Awyalapi kimsañiqinpas hatunnin mamallaqtam. Piruwqa [[ripuwlika|sapan llaqta]]m, [[Piruwpa umalliqnin|umalliqniyuq]], [[Piruwpa Kunrisu|Qurinaka]] nisqa [[rimana huñunakuy]]niyuqpas. Suyu hina hatunkamachiyllana chawanasqa llaqtanchik, hallp'antaq 1 285 216 km² chhikanmi, Piruwpam 29 hunu tiyaqyuqmi; paykunaqa [[kastillanu|Kastilla]] simi, [[qhichwa simi|Qhichwa]], [[aymara simi|Aymara]] rimaqkunam, chaymanta wak runakunap rimayninkupas kallantaqmi. Piruwqa achkhaniray unay shamuq [[kultura]]kunap paqarinan kanmi. - Qallarikuq 3500 ñp- [[Norte Chico kultura]]manta, [[Tawantinsuyu]]kama. Norte chico kulturantaq, [[Awya Yala (Mulanpi)|Awyala]]pi ñawpaqnin kulturami, hinallataq sibilisasyunpa pichkamanta shuknin paqarinanmi karqa. Tawantinsuyuntaq, Ñawpaq [[Cristobal Colon|Colon]] Awyalapi hatunnin sibilisasyunmi karqa. Kunan Piruw sutichasqa suyuqa, unay [[Wiñay kawsay|wiñaykawsay]]yuq mamallaqtapurapi shukninmi; erensyannintaq chunka waranqa watamantam (ñk.) shamunpas. XVI pachaqwatapi [[Ispaña|Ispaña imperyu]]qa Perupa suyuntam atipanakurqan, chaymi huk Ispaña atiyay pachaqa takyachirqan; birreynatuntaq [[Urin Awya Yala|Urin Awyala]]pi tukuymari suyunpi mastarirqan, hinallataq [[Limaq]] llaqtatam umanchakurqan. Awyalapi, aswan yachaykaqqa qallarichikusqan 1551 watapi, [[Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin|Mamallaqtap San Markus Kuraq Yachay Wasi]]tam tukrillam takyachispa. Piruwqa 1821 watapi ispichikurqan, hawasuyupi [[José de San Martín]], [[Simón Bolívar]]pas awqaqkunap purisqanmanta, hinallataq Ayakuchu waqawan pukkllaymanta, Piruwqa 1824 watapi qispichisqanta tukuchikun. Hamuq watakunapi, mamallaqtaqa kawpaypa takyanakaqnin charirqan, musikuta kawpaytapas takyarikusqankama wanu rukrisqanrayku. Qhipaqnin, [[Chili]]wan [[Pasiphiku Maqanakuy]]qa (1879-1884) Piruwta krisiskaqninman apachikun, chaymanta qhapaqkunataq kamachiyta ayqichikun ''Partido Civilista''manta. XX pachakwatapi, wamink'a maqaytam, sapsi allinakaqtam, ukhumanta maqanakuytapasmi tuparirqan, hinallataq musikup takyakaqnintam wiñaykaqnintapas tuparirqan. 1990 watakunapi, mamallaqtaqa huk musuq liwiral musiku qatinallatam takyachisqan, kunankamapas tiyanmi. 2000 watakunapi Pachamamap ukhunkunaqa wiñasqankupacha. Piruwqa sapakutilla musiku wiñaqnin charirqan, hinallataq [[Wakcha kay|wakchakay]]ninta pisiyarqanpas. Qispichisqa mamallaqtahina, Peruqa huk runakamaq ripuwlika rantichaqniyuqmi kan, 25 [[Suyu|suyu]]pi rakisqam, runap puquykaynin hanaqmi charin, yaykunakayninpas chawpi-hanaqmi, [[Runap Puquykaynin Indisi]] (RPI) llapanmanta 82 ñiqin charipakunpash. Hinallataq Awyalapi allin musikuyuqmanta huknin, wiñaykaq tasaqa chawpichasqa 5.9% charin. Hinallataq tiqsimuyupi utqhay kamaychalli wiñaykaqyuqmanta huknin, chawpichasqa 9.6% -pas charin. Riqsichisqam musiku rurayninkuna kanku: [[Qiqlla|minerya]], manufaktura, [[tarpuy]], [[Challwa hap'iy|challwahapiy]]pas, wak wiñachikuq sektoreswan telekomunikasyunshina, [[Bioteknolohya|bioteknolohya]]shina. Mamallaqtaqa [[The Pacific Pumas]]tam chayaqin, kaytaqmi shuk mamallaqtakunamanta politiku tantanakuymi kan. Mamallaqtakunañataqmi Awyalapa chalanpi tiyanku, hinallataq kikin wiñaykaynin tendensyatam kunakupunku. Kay wiñaykaynin positibomi kan, taqyasqa [[makroekonomi]]pa tiqsinta charinpas, allin kamachikuyninta charinpas, shinallataq tiqsimuyupa intirasyunpaq kichasqam kanpas. Piruwqa, sapsil qispikayninpi, huk riqsichisqa mamallaqtami kan, hinallataq, [[APEC]]pi, [[Pasiphiku Aliansa]]pi, Transpasiphiku Tantanakuypi, [[Komersyo Tiqsimuyupa Tantanakuy]]ninpipas huk taqaqpas kanmi. Piruwqa chawpikallpayuq mamallaqtahina riqsichisqami kan. Piruwpa runakunapi misti, inrihina, iwruparuna, aphrikaruna asyarunapas kapun. Aswan riqsisqan simiqa kastillami, achkha Piriuwrunakunaraqmi Qhichwa, [[Aymara simi|Aymara]], wak simikunatapas rimallankutaq. Runakawsayninkuta piturisqantaqa, [[kapchiy]]pi, yanuypi, [[literatura]]pi, [[Taki|takiy]]pipas hatun ñawraytasta paqarichikusqan. ==Piruw suyukuna== ;[[Piruw suyukuna]] Piruw mama llaqtaqa 24 suyukunapi (departamentokuna) huk Qallu llaqtapiwan (Callao) rakisqam kachkan. Sapa suyuqa kikin kamachiyniyuqmi (gobierno regional). Piruw mama llaqtaqa kimsaman rakin kachkan: Chala suyu (costa), Antikuna/Sallqa suyu (sierra), hinaspa Yunka suyu (selva).  1. Chala suyu (Costa) Kay suyukunaqa mama quchap patanpim kachkan (0-500 msnm). Kaypiqa inti k'anchay hinaspa ch'aki allpakunam kan: [[Piwra suyu]], [[Lampayiqi suyu]], [[Qispi kay suyu]], [[Tunpis suyu]], [[Anqash suyu]] - Chala hinaspa Antikuna.[[Lima suyu]], [[Ika suyu]], [[Areqipa suyu]], [[Muqiwa suyu]], [[Taqna suyu]]. 2. Antikuna / Sallqa suyu (Sierra) Kay suyukunaqa hatun orqukunap chawpinpim kachkan (2300 msnm-manta wisq'asqa). Kaypiqa aswan achka runasimim parlakun.  [[Kashamarka suyu]], [[Wanuku suyu]], [[Pasqu suyu]], [[Hunin suyu]], [[Wankawillka suyu]], [[Ayakuchu suyu]], [[Apurimaq suyu]], [[Qusqu suyu]], [[Punu suyu]]. 3. Yunka suyu (Selva)  Kay suyukunaqa sach'a-sach'a ukhupim kachkan, q'uñi hinaspa paray suyum.  [[Luritu suyu]], [[Ukayali suyu]], [[San Martin suyu]], [[Amaru suyu]], [[Amaru sacha suyu]]. == Llaqtasuti == Formal shutiqa ofisyal kastilla simipi, "República del Perú"-mi kan. Qichwa simipi, "Piruw Mamallaqta"-mi kan wan "Piruw Ripuwlika"-mi kan, Aymar simipipas "Piruw Jacha Suyu"-mi kan. Inlish formal shutillataqmi "Republic of Peru" kan. Llaqtashutiqa Qichwapi "Piruwruna"-mi kan, [[Inlish simi|Inlis simi]]pi "Peruvian" kantaqmi. Perup sutinpa pukyunmanta achka theorikunami kan. XVI siklu qallarichkasqapi, [[Panama]] ismupa San Miguel Bahianiraqpi dominakuq kamachiq Wiru sutichasqami, chaymanta shamunsi. Panamap uranpi Wiru sutichasqa qullqiyuq mamallaqta kaq, indihina rimasqanmanta uyarispaqa, Ispaña runaqa hamusqanku chay kit'iman, chaymi Piruwhina sutinchakun. Chaymanta, kastilla atipaqkunapaq Tawantinsuyuta Piruwsina sutichasqa kapun. Chaymanta Piruw sutiqa kay suyupaq riqsichinanpaq kunankama kutipakullantaqmi == Wiñay kawsay == {{QQ|Piruwpa wiñay kawsaynin}} ===Ñawpaq Tawantinsuyu Pacha=== 3000 ñp watamanta 2500ñp watakama, [[Supi mayu|Supi qichwa]]pi, [[Karal]] ruynakuna (Norte Chico sibilisayun), prinsipalmente rumi wasimanta rurachisqa, rikurikunmi. 1000 ñp wataniqmanta - 200 ñp wataniqkama, [[Anti Walla (Piruw)|Anti Walla]] lliwninpi -[[puma]]tam, [[amaru]]tam, [[kuntur]]tapas [[waka]]shina muchaq- [[Chavin|Chavin kultura]]qa puqurikusqanmi. Chaymanta, chalapa hananpi [[Chimu |Chimu kultura]]qa 100 qp-niqmanta - 700 qp-niqkama [[Truhillu]] llaqtapa hawanpi Inti Wakatam, Killa Wakatapashmi konstruisqanku. [[Chala]]pa urayninpitaq, 1 qp-niqmanta 600 qp-niqkama, iñinkupaq, tarpunankupaq qiqukunatam qillqakuq [[Naska|Nasqa kultura]]qa puqurisqanmi. 800 qp wataniqpi, Antikunap Urayninpi Ayakuchu pukrupi [[Wari|Wari kultura]]qa paqarisqanmi. [[Tiwanaku]]pa [[iñiy]]ninmanta ancha influensyayuq kultura kasqanta hamurpakusqansi kan. Sapa suyupa llimpinkunatan riqsichikuqmi chaypas, sañururasqapi aywasqakunapi shukllachisqa temaqa t'iktusqa kanraqmi. Inka [[Qhapaq Ñan]]pa wamaqnin ñanqa puqurichisqanmanta, shinallataq, heometrichasqa -tawakuchuta chimpakuq- llaqtapa wasichakuyninmanta, Wari Imperyu theoriqa -lliw Antikunapi mastarikuq kaspa- riqsichikusqanmi. Shinallataq, 1000-niq watakama qatikusqanta hamurpakusqansi kan. Chalapa hanayninpi [[Lampalliqi suyu|Lampayiqi]] suyupiqa -qurimantapas tumpagamantapas chaninchasqa saynatata rurakuqmanta riqsichsiqa- Sikan kulturaqa Waripa tukuyninpachapi puqurisqanmi Hinallataqsi urinnin suyupiqa [[Tiwanaku]]’qa, paqarimurqan, llapan [[Qullaw]] patapi chimpaq aylluhina. Chanta [[Wari]] Aylluqa paqarikusqan, Antis Llaqta wallpamata puquchirqan, imperiu laya llaqta paqarichispaqa, kay wallpamaqa hanaqninman mastakusqa XVIII pachaqkama. IX pachaqmanta, Wari saqipusqanmanta, [[Anti Walla (Piruw)|Antis Walla]]nta mushuq chawpichaq llaqtakunaqa paqarikusqan, Lampayiqi, [[Chimu]], [[Chincha]] hina, “qipa intermediu” “suyu-suyu llaqta” sutichasqa. ===Tawantinsuyu Pacha=== XV siklupi, [[sapa Inka|Inka]]kuna paqarimusqan kallpasapa istadushina, shuk siklullapi ñawpaq [[Kiristuphar Kulun|Colon]] [[Awya yala|Awyala]]kunapi hatunnin suyutam kutichimushqa, [[Qusqu]] umallaqtanwan.<ref>Rowe, John (1948). "The Kingdom of Chimor". ''Acta Americana''.</ref><ref>{{Cite web |last=Dunnell |first=Tony |date=2019-05-11 |title=Ten Interesting Facts About The Inca Empire |url=https://www.savacations.com/ten-interesting-facts-inca-empire/ |access-date=2025-05-18 |website=SA Vacations |language=en-US}}</ref><ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Pachacuti Inca Yupanqui". Encyclopedia Britannica, 1 Apr. 2024, https://www.britannica.com/biography/Pachacuti-Inca-Yupanqui. Accessed 18 May 2025</ref> Qallariq Qusqu’pa Inkankunaqa shuk uchuy etniku qututa kakuhsqanku, [[Qhichwa runa|Qichwa]]’kunashina sutichasqa. Aslla asllamanta, kimsachunka siklumanta, mastariyta qallarirqanku, chaywan chimpaqinkunata wankuriyta qallarishqanku. Inka’pa mastariyninqa chunka pisqa siklukama hayralla kashqa, piru chay pachamanta llalliypa utqayninta wichayta qallarishqa, wamaqllamanta [[Pachakutiy Inka Yupanki|Pachakuti Inka]] qapaqchashqan pachapi.<ref>{{Cite book |last1=Demarest |first1=Arthur Andrew |url={{google books |plainurl=y |id=IqecX148zLsC|page=57}} |title=Religion and Empire: The Dynamics of Aztec and Inca Expansionism |last2=Conrad |first2=Geoffrey W. |publisher=Cambridge University Press |year=1984 |isbn=0-521-31896-3 |location=Cambridge |pages=57–59}}</ref> Paypa, churinpa ([[Thupa Inka Yupanki]]) kamachishqankupi, Inkakunaqa tukuymari Antis suyuta kamachiyta atishqanku, qapaqchashqankupi runakunataqri 9 [[Hunu|hunu]]manta 16 hunukama kashqa. Pachakuti’qa hunta ley [[Sanampa|sanampa]]ta takyachimushqa, hatunsaya imperiunta allinta kamachinapaq, chaywanpash [[Inti]]’pa churinshina tukuy-atikuq ispiritu-kamachiq awturidadmi kallpachamushqa, -musuqta wasichashqa- Qusqu markamanta kamachispa.<ref>Peru [http://countrystudies.us/peru/3.htm The Incas] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161103012145/http://countrystudies.us/peru/3.htm|date=3 November 2016}}</ref> == Allpa saywachi == {{QQ|Piruwpa allpa saywachi}} Piruw llaqtaqa iskay chunka tawayuq Dipartamintuyuqmi [[Suyu]]kuna,<ref>[https://web.archive.org/web/20220901182324/https://www.sela.org/es/estados-miembros/peru/#:~:text=Organizaci%C3%B3n%20administrativa%3A%2024%20departamentos%20y,%2C%20Tacna%2C%20Tumbes%2C%20Ucayali. https://web.archive.org/web/20220901182324/https://www.sela.org/es/estados-miembros/peru/#:~:text=Organizaci%C3%B3n%20administrativa%3A%2024%20departamentos%20y,%2C%20Tacna%2C%20Tumbes%2C%20Ucayali.]</ref><ref>https://www.distrito.pe/</ref> huk Pruwinsya Constitucionalwan kuska; hatun riqsisqa llaqtakunaqa kaykunan: [[Lima]], [[Ariqipa]], [[Truhillu]], [[Chiklayu]], [[Wankayu]], [[Piwra]], [[Qusqu]] chaymanta [[Chimputi]] llaqtawan. Unay [[pacha]] conquistasqamanta Piruw [[llaqta]]qa kimsa hatunsuyuman t`ipisqa kaqkasqa: [[Chala]] (''Costa'') nisqa [[Pasiphiku mama qucha]]wan tinkusqa; chaymantataq [[Walla]] (''Sierra'') nisqa hanan pata llaqtakuna; chaymantataq [[Urqu]] (''montaña'') nisqa [[Amarumayu sach'a-sach'a suyu]] (''Selva Amazónica'') nisqa karqan. Kayhinaman t'ipisqaqa 1941 watakamallan kaq kasqa; imaraykuchus chhaqay III ''Asamblea General del Instituto Panamericano de Geografía e Historia'' nisqaqa pusaq regionman t`ipiytan apruwasqaku, chaymanta Geógrafo nisqa [[Javier Pulgar Vidal]] nisqa yuyasqa. Kay musuq t`ipiyqa ''Mapa Fisiográfico'' nisqatan rikhurichisqa, chaymi chiqan biogeografican; hinamantan kayhina suyukuna rikhurisqa: {| |- valign="top" | * [[Chala]] * [[Yunka suyu]] * [[Qhichwa suyu]] * [[Suni suyu]] | * [[Puna]] * [[Hanka]] * [[Rupa-Rupa]] * [[Umawa]] |- |} * '''[[:Katiguriya:Urqu (Piruw)|Urqu]]kuna:''' [[Shuyturahu]] - [[Awsanqati]] - [[Sallqantay]] - [[Saksarayuq]] - [[Shaprarahu]] - [[Waskaran]] - [[Yerupaja]] - - '''[[:Katiguriya:Walla (Piruw)|Walla]]kuna''' * '''[[:Katiguriya:Nina urqu (Piruw)|Ariqkuna]]: '''[[Ampay]] - [[Chhachani]] - [[Chupiqiña]] - [[Hamp'atu urqu]] - [[Misti urqu]] * '''[[:Katiguriya:Qucha (Piruw)|Qucha]]kuna:''' [[Titiqaqa qucha]] - [[Chinchayqucha]] - [[Pallqaqucha]] - [[Aqupiya qucha]] [[Chuqllu qucha]] - [[Lankilayu]] - [[Parinaqucha]] - [[Pumaqanchi qucha]] - [[Qunuqucha]] - [[Salinas qucha]] - [[Siwinaqucha]] * '''[[:Katiguriya:Mayu (Piruw)|Mayu]]kuna:''' [[Amarumayu]] - [[Apurimaq]] - [[Huchusuma mayu]] - [[Mantaru]]- [[Marañun mayu|Marañun]] - [[Mayutata]] - [[Pampas mayu]] - [[Putumayu]] - [[Rimaq mayu]] - [[Santa mayu]] - [[Tampu mayu]] - [[Tumpis mayu]] - [[Ukayali]] - [[Willkamayu]] * '''[[:Katiguriya:Wat'a (Piruw)|Wat'a]]kuna:''' [[Chincha wat'akuna]]kuna - [[Ballestas wat'akuna]] - [[Yuraqwat'a]] - [[Titiqaqa wat'a]] - [[Amantani]] - [[Intika]] - [[Uru wat'akuna]] * '''[[:Katiguriya:Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:''' [[Abiseo mayu mamallaqta parki]] - [[Alto Purús mamallaqta parki]] - [[Bahuaja-Sonene mamallaqta parki]] - [[Cerros de Amotape mamallaqta parki]] - [[Cordillera Azul mamallaqta parki]] - [[Cutervo mamallaqta parki]] - [[Manu mamallaqta parki]] - [[Paraqas mamallaqta parki]] - [[Tinku Mariya mamallaqta parki]] - [[Utishi mamallaqta parki]] - [[Waskaran mamallaqta parki]] - [[Yanachaga-Chemillén mamallaqta parki]] === Chiriqunuy === [[Rikcha:Piruw saywitu.png|rikchacha|Kichwa simipi Piruw saywitu]][[Rikcha:Pe-map.png|thumb|236x236px|Kastilla simipi Piruw saywitu|wak=]] *'''Tropikal chiriqunuy:''' {{leyenda|darkgreen|[[Amarumayu sach'a-sach'a suyu|Pluvisilva]]}} {{leyenda|green|Paraymit'a}} {{leyenda|lightblue|Chirapakuna}} {{leyenda|lightgreen|Altu [[pacha]]kuna}} {{leyenda|pink|Transisiwnpa}} *'''[[Qhichwa suyu|Qhichwa]]-[[qunuy]] chiriqunuy:'''{{leyenda|yellow|[[Qhichwa suyu|Qhichwa]]}} {{leyenda|brown|[[Ch'in pacha]]}} *'''[[Pampa]]p chiriqunuy:''' {{leyenda|grey|Qullaw [[Urqu]]wan}} *'''[[Rit'i]]pa chiriqunuy:''' {{leyenda|orange|Altu [[Urqu]]kuna}} == Yurakuna == * [[sara]] - [[papa]] == Uywakuna == * [[kuntur]] - [[tunki]] - [[wik'uña]] - [[chinchilla]] - [[charapa]] - [[tiwrun]] - [[khillaychuki]] [[challwa]] - [[chuqi challwa]] - [[samanna]] - [[pinwinu]] - [[quwi]] - [[añas]] - [[yukra]] - [[wisk'acha]] - [[mach'aqway]] - [[wakamayu]] - [[luru]] - [[puma]] - [[paqucha]] - [[wanaku]] - [[llama]] - [[suwaq'ara]] - [[uturunku]] == Llaqta pusanapaq rakiy == {{QQ|Piruwpa pulitika rakiynin}} Piruw llaqtapiqa kanmi [[:Katiguriya:Suyu (Piruw)|suyu]]kuna, [[:Katiguriya:Pruwinsya (Piruw)|wamani]]kuna (194), [[:Katiguriya:Distritu (Piruw)|k'iti]]kunapas. Piruwpi kanmi 24 suyu, 1 ''constitucional wamani'', ima 1 ''Metropolitana Suyupas'':[[Rikcha:Perú · (lliw).png|thumb|250px|right|Piruwpi suyukuna]] {|cellspacing="0" align="center" style="margin:auto;" ! style="font-size:100%; background:#006400; border:1px solid #808080; " align="center" colspan="6" |<big><span style="color:white;">'''Suyukuna (Piruw)'''</big> <small>(2021)</small></span> |---- !style="background:#006400; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| &nbsp; !style="background:#006400; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:white;">Suyu</span> !width="150px" style="background:#006400; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:white;">Uma llaqta</span> !width="100px" style="background:#006400; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:white;">Runakuna</span> !width="80px" style="background:#006400; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:white;">Hallka k'iti kanchar <br /><small>(km<sup>2</sup>)</small></span> !width="80px" style="background:#006400; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;"| <span style="color:white;">Runa ñit'inakuy <small>(km<sup>2</sup>)</small></span> |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''1''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Amarumayu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Chachapuyas]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|430.811 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|39.249 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|10,98 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''2''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Anqash suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Waras]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.191.872 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|35.915 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|33,19 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''3''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Apurimaq suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Awankay]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|433.494 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|20.896 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|20,75 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''4''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ariqipa suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Ariqipa]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.521.697 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|63.345 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|24,02 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''5''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ayakuchu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Ayakuchu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|673.487 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|43.815 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|15,37 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''6''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Kashamarka suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Kashamarka]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.463.690 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|33.318 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|43,93 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''7''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Qusqu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Qusqu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.372.205 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|71.987 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|19,06 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''8''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Wankawillka suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Wankawillka]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|364.450 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|22.131 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|16,47 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''9''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Wanuku suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Wanuku]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|764.202 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|36.849 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|20,74 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''10''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ika suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Ika]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|992.621 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|21.328 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|46,54 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''11''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Sunin suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Wankayu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.373.898 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|44.197 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|31,09 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''12''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Qispi kay suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Truhillu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|2.045.165 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|25.450 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|80,36 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''13''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Lampalliqi suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Chiklayu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.326.490 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|14.231 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|93,21 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''14''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Lima suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Wachu llaqta]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|11.936.846 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|34.949 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|341,55 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''15''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Luritu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Ikitus]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.038.973 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|368.852 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|2,82 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''16''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Mayutata suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Puerto Maldonado]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|177.856 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|85.301 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|2,09 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''17''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Muqiwa suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Muqiwa]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|195.334 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|15.734 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|12,41 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''18''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Pasqu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Pasqu urqu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|273.080 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|25.320 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|10,79 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''19''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Piwra suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Piwra]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|2.075.301 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|35.892 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|57,82 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''20''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Punu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Punu]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.243.471 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|71.999 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|17,27 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''21''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[San Martín suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Muyupampa]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|911.816 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|51.253 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|17,79 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''22''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Taqna suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Taqna]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|378.615 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|16.076 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|23,55 |---- bgcolor=#FFFFFF |"bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''23''' |"bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Tumpis suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Tumpis]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|255.193 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|4.669 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|54,66 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''24''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ukayali suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Pukallpa]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|599.345 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|102.411 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|5,85 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''*''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Qallaw hatun kamachiy wamani]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Qallaw]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1.147.646 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|147 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|7.807,12 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''*''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Lima llaqta suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|[[Lima]] |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|9.821.976 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|2.672 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|3.675,89 |} == Mama llaqta == [[Rikcha:Francisco Sagasti.jpg|thumb|right|140px|[[Francisco Sagasti]]m Piruwpa [[umalliq]]nin (2020-2021).]] [[Rikcha:Pedro Pablo Kuczynski 2016 (cropped).jpg|thumb|right|140px|[[Pedro Pablo Kuczynski]]m Piruwpa [[umalliq]]nin (2016-2018).]] [[Rikcha:Ollanta Humala em Brasília.jpg|thumb|right|140px|[[Ollanta Humala Tasso]]m Piruwpa [[umalliq]]nin (2011-2016).]] * [[Kamay]] - [[Kamachi quq atiy]] - [[Ruraq atiy]] - [[Kamay paqtachi atiy]] - [[Hatun kamachi]] {{QQ|Piruwpa umalliqnin}} {{QQ|Piruwpa Kunrisun}} {{QQ|Piruwpa hatun kamachin}} * [[Dimukrasya]] * Nisqalla Dimukratiya ''(Democracia nominal)'', 1824 – 1895 * Qullqisapallap Dimukratiyan ''(Democracia censataria)'', 1895 - 1930 * Qharikunap Qillqayatiqpa Dimukratiyan ''(Democracia masculina alfabeta)'', 1931 - 1955 * Chaqrusqa Qillqayatiqpa Dimukratiyan ''(Democracia mixta alfabeta)'', 1956 – [[1978]] * Sapsi Dimukratiya ''(Democracia Universal)'', [[1979]] watamanta kunankama * [[Sanancha]]kuna: [[Unancha]] - [[wallqanqa sanancha|Wallqanqa]] - [[Llaqta taki]] - Huk sananchakuna: {{QQ|:Katiguriya:Piruwpa sananchankuna}} {{QQ|Piruwpa unanchan}} {{QQ|Piruwpa wallqanqan}} {{QQ|Piruwpa llaqta takin}} * [[Piruwpa iskarapila]] * [[Piruwpa llaqta qayanqillqanmi]] * Suti ** '''[[Suti]]:''' ''Virú'' ---> ''Pirú'' ---> ''Perú'' ([[kastilla simi]]pi) ---> ''Piruw'' ([[qhichwa simi]]pi) ** '''Tukri [[suti]]n:''' República Peruana (''Piruwki Sapan Llaqta'') [1821 - 1950] ---> República del Perú (''Piruw Sapan Llaqta Republikan'') [1950 [[wata]]manta kunankama] == Runakuna == {{QQ|Piruw suyupi runa llaqtakuna}} [[Rikcha:Peru - Population by region or department (2007).svg|thumb|right|130px|Runakuna (2007 watapi)]] Piruw llaqtapiqa achka [[runa llaqta]]kuna indihina ayllu llaqtakunapas tiyankum, [[Qhichwa runa]], [[Aymara runa]],<ref>https://pueblosoriginarios.com/sur/andina/aymara/aymara.html</ref> [[Awahun runa]], [[Ashaninka runa]],<ref>https://peru.info/es-pe/talento/noticias/6/24/conoce-a-la-etnia-mas-grande-de-la-selva-peruana</ref> hukkunapas. == Rimaykuna == {{QQ|Piruwpi rimaykuna}} {{QQ|Piruwpa suyunkunapi rimaykuna}} * [[Kastilla simi]] (tukri simi hina llamk'achisqa): 16 000 000 rimaq * [[Qhichwa simi]]: 8 000 000 rimaq * [[Aymara simi]]: 500 000 rimaq * [[Awahun simi]]: 45 000 rimaq * [[Ashaninka simi]]: 40 000 rimaq * [[Machiqinqa simi]]: 10 000 rimaq * [[Haqaru simi]]: 3 000 rimaq {|cellspacing="0" align="center" style="margin:auto;" ! style="font-size:100%; background:#EFEFEF; border:1px solid #808080; " align="center" colspan="6" |<big><span style="color:black;">'''Piruwpi simikuna'''</big> <small>(2007)</small></span> |---- !style="background:#EFEFEF; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| &nbsp; !style="background:#EFEFEF; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:black;">Suyu</span> !width="150px" style="background:#EFEFEF; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:black;">Kastilla simita rimaqkuna <small> /1 </small> </span> !width="100px" style="background:#EFEFEF; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:black;">%</span> !width="80px" style="background:#EFEFEF; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080;"| <span style="color:black;">Indihina simita rimaqkuna <small> /1, /2</small> </span> !width="80px" style="background:#EFEFEF; border-left:1px solid #808080; border-bottom:1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;"| <span style="color:black;">% </span> |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''1''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Amarumayu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|281.177 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|85,4 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|46,940 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|14.3 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''2''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Anqash suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|653,576 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|68.1 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|303,806 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|31.7 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''3''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Apurimaq suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|100,563 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|28.1 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|256,371 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|71.7 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''4''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ariqipa suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|871,940 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|82.7 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|180,615 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|17.1 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''5''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ayakuchu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|194,216 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|35.7 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|348,720 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|64.1 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''6''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Kashamarka suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1,225,311 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|99.2 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|6,792 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|0.5 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''7''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Qusqu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|485,919 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|46.3 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|558,772 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|53.3 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''8''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Wankawillka suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|140,824 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|35.1 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|259,750 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|64.7 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''9''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Wanuku suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|475,899 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|70.6 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|196,855 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|29.2 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''10''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ika suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|610,410 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|95.0 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|31,194 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|4.9 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''11''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Sunin suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|950,816 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|86.4 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|148,068 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|13.5 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''12''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Qispi kay suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1,443,774 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|99.5 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|4,792 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|0.3 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''13''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Lampalliqi suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|978,150 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|97.5 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|23,323 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|2.3 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''14''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Lima suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|7,202,159 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|93.2 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|510,385 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|6.6 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''15''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Luritu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|707,281 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|92.6 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|55,077 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|7.2 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''16''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Mayutata suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|76,689 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|79.2 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|19,771 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|20.4 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''17''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Muqiwa suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|116,807 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|78.8 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|31,294 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|21.1 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''18''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Pasqu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|226,336 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|90.0 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|24,683 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|9.8 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''19''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Piwra suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|1,482,911 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|99.6 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|3,842 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|0.3 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''20''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Punu suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|387,191 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|33.8 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|757,685 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|66.1 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''21''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[San Martín suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|631,401 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|98.0 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|11,599 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|1.8 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''22''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Taqna suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|211,526 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|80.1 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|52,318 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|19.8 |---- bgcolor=#FFFFFF |"bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''23''' |"bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Tumpis suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|177,913 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|99.6 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|463 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|0.3 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''24''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Ukayali suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|330,112 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|87.7 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|45,527 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|12.1 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''*''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Qallaw hatun kamachiy wamani]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|755,326 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|94.8 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|40,672 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|5.1 |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''*''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''[[Lima llaqta suyu]]''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|- |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|- |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|- |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|- |---- bgcolor=#FFFFFF |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''*''' |valign="top" " bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom:1px solid #808080; border-left:1px solid #808080;"|'''Llapan''' |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|20,718,227 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|83.9 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080;" align="center"|3,919,314 |style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right:1px solid #808080;" align="center"|15.9 |} /1 rimaqkuna: 5 / 5+ wata /2 [[qhichwa simi]], [[aymara simi]], [[ashaninka simi]] icha huk indihina simi (mana hawa simi) <small>(Pukyu: <ref>[https://web.archive.org/web/19970412040139/http://www.inei.gob.pe/ www.inei.gob.pe/ (2007)]</ref>)</small> == Iñiykuna == * [[Kristiyanu iñiy]] * [[Tawantinsuyu iñiy]], [[kathuliku]] kristiyanu iñiywan chaqrusqa == Hatun llaqtakuna == {{AP|Lista: Llaqtakuna (Piruw)}} [[Rikcha:Lima Plaza Mayor1 cropped.jpg|thumb|right|200px|[[Lima]], [[uma llaqta]]]] * [[Lima]] 8 500 000 tiyaq * [[Ariqipa]] 850 000 tiyaq * [[Truhillu]] 790 000 tiyaq * [[Piwra]] 315 000 tiyaq * [[Qusqu]] 300 000 tiyaq * [[Hullaqa]] 208 553 tiyaq == Musiku == * [[Kañina]]kuna: ''Sol de plata'', ''Libra peruana'', ''Sol de Oro'', Inti, ''Nuevo Sol'' == Karu puriy == Turistiku llaqtaqa [[Qusqu]], chay Qusqupiqa [[Machu Pikchu]] unay llaqta kan, hinaspa [[Willka Qhichwa]] kan. [[Mayutata suyu]]pi tarikullantaq [[Manu mamallaqta parki]]. [[Punu suyu]]pitaq [[Titiqaqa qucha]], hinaspa [[Sillustani]]pi [[chullpa]]kuna kan. [[Ariqipa suyu]]pitaq [[Misti urqu|Misti nina urqu]], [[Qullqa qhichwa]] hinaspapis [[Nina Urqu Qhichwa]] (''Valle de los volcanes'') tarikullantaq. [[Ika suyu]]pitaq [[Naska siq'ikuna]] hinaspapis [[Paraqas mamallaqta parki]] chaykuna kan. [[Anqash suyu]]pitaq [[Waylas]] qhichwa hinaspa [[Waskaran]] (6,768 m) chaykuna kan. [[Ikitus]] llaqtapitaq llipin sach'akunayuq selva hinaspa [[Amarumayu]] hatun mayu ima kan; [[Tumpis suyu]]pitaq ima munay playakuna kan. [[Lampalliqi suyu|Lampalliqipitaq]] ''Valle de las Pirámides'' hinaspa ''Tesoros de [[Sipan]]'' nisqakuna kan. [[Kashamarka suyu]] [[Inka armakuna]] hinaspa sumaq campiñayuq. [[Qispi kay suyu]]taq unay pacha mawk'a [[Chan Chan]] llaqtayuq. == Yachay tarpuy == '''Qillqakuna - Qillqaqkuna''' * (Apu) [[Ollantay]] ([[aranwa]]) * [[Waman Puma de Ayala]] (* 1534 ? (1550 ?) - † c. 1615) * [[Inka Garcilaso de la Vega]] (1539 – 1616) * [[Flora Tristan]] (1803 - 1844) * [[César Vallejo]] (1892 - 1938) * [[José María Arguedas]] (1911 - 1969) * [[Julio Ramón Ribeyro]] (1929 – 1994) * [[Mario Vargas Llosa]] (* 1936) '''Taki kapchiy''' * [[Ima Sumaq]], [[Juan Diego Flórez]], [[Felipe Pinglo Alva]], [[Chabuca Granda]], [[Jesús Vásquez]], [[Tania Libertad]], [[Cecilia Barraza]], [[Arturo Cavero]], [[Eva Ayllón]], [[Dina Páucar Valverde]], [[Sonia Morales]], [[Delfin Garay]], [[Uchpa kusituy|Uchpa]], [[Shapis]], [[Grupo 5]], [[Gian Marco]], [[Susana Baca]] (takiq, ''Grammy'' 2002), [[Susan Ochoa]]. '''Tusuy''' * [[Carccacha]], [[Vania Masías]] == Raymikuna == * [[Pachakamilla Kristu]] * [[Quyllur Rit'i]] [[Rikcha:SeñordelosMilagrosNazarenas.jpg|thumb|right|160px|<center>[[Pachakamilla Kristu]]]] {| {{tablabonita}} ! style="background:#efefef;" | P'unchaw ! style="background:#efefef;" | Suti |- | 1 [[Qhulla puquy killa]] | Musuq wata |- | 2 [[Hatun puquy killa]] | [[Mamacha Kanchi Raymi]] (Punu) |- |- | Iskay kaq [[Intichaw]] [[Hatun puquy killa]]pi | Pisqu pusuqay p'unchaw |- | [[Pawkar waray killa]] - [[Ayriway killa]] | [[Simana Santa|Willka Killa ñan]] |- | 1 [[Aymuray killa]] | [[Llamk'ay p'unchaw]] |- | [[Inti raymi killa]] | [[Quyllur Rit'i]] (Qusqu Suyu) |- | 29 [[Inti raymi killa]] | [[San Pidruwan| Hutsannaq Piru]] wan [[San Pawlu|Hutsannaq Pawlu]] |- | 6 [[Anta situwa killa]] | Yachachiq p'unchaw |- | 7 [[Inti raymi killa]] | [[Arikap maqanakun|Unancha p'unchaw]] |- | [[Inti raymi killa]] | Antikunap takinan p'unchaw |- | 24 [[Inti raymi killa]] | Chakraruna p'unchaw |- | 28 [[Anta situwa killa]] | [[Tayta llaqta phista|Yaya llaqta kusikuy]] |- | 30 [[Chakra yapuy killa]] | [[Santa Rosa Limamanta|Limaqmanta Hutsannaq Rusa]] |- | [[Kantaray killa]] | [[Señor de los Milagros|Illaqmiyuq Riqisqa]] nisqap killan |- | 8 [[Kantarya killa]] | [[Anqamusta wamparpaq maqanakun]] |- | 31 [[Kantarya killa]] | Wiraquchap takin p'unchaw |- | 1 [[Ayamarka killa]] | [[Lliw Hutsannap p'unchawnin]] |- | 8 [[Qhapaq raymi killa]] | [[Map'annaq kunsi]] p'unchaw |- | 9 [[Qhapaq raymi killa]] | [[Ayakuchu maqay]] |- | 25 [[Qhapaq raymi killa]] | [[Nawidad| Ancha Yurí]] |} == Rikchakuna == <center><gallery widths="150"> Rikcha:Peru Blue Marble.png|Piruw (NASA) Rikcha:80 - Machu Picchu - Juin 2009 - edit.jpg|[[Machu Pikchu]] Rikcha:SeñordelosMilagrosNazarenas.jpg|[[Pachakamilla Kristu]] Rikcha:Sta Rosa de Lima por Claudio Coello.jpg|[[Santa Rosa Limamanta]] Rikcha:Condor flying over the Colca canyon in Peru.jpg|[[Kuntur]], [[Qullqa qhichwa]] hawanpi phawaq Rikcha:Escudo Inca Garcilaso.jpg|[[Tupaq Amaru iskay ñiqin]] Rikcha:Chan chan wall1.jpg|Mawk'a wasi pampa, [[Chan Chan]] Rikcha:Peruvian Artwork Calabas.jpg Rikcha:Chavín de Huántar.JPG|[[Wantar Chawin]] Rikcha:Qoyllur R'Iti panoramic overview.jpg|[[Quyllur rit'i]] Rikcha:Marinera Norteña.jpg|[[Marinera]] Rikcha:Ceviche.png|''Ceviche'' Rikcha:Utcubamba amazonas peru.jpg|[[Utkupampa mayu]], [[Amarumayu suyu]] Rikcha:Colca souvenirs.jpg|[[Qullqa Qhichwa]], ([[Ariqipa suyu]] Rikcha:Ayakuchu qhatuq warmi.jpg|Ruru qhatuq warmi, [[Wamanqa]] llaqtapi [[Ayakuchu suyu]]pi Rikcha:Urarina shaman B Dean.jpg|[[Urarina]] [[shaman]], 1988 </gallery> </center> == Apaykachana == * Panamirikana [[ñan]] * [[Khillayñan]]: 3.462 km * [[ñan]]kuna: 72.900 km * 254 antanka pampa == Kaypipas qhaway == * [[Macrorregión Sur]] * [[Lista: Yachay sunturkuna (Piruw)]] * [[Awya Yala]] {{Punku p'anqa Piruw‎}} == Willay pukyukuna == <references/> == Hawa t'inkikuna == {{Commonscat|Peru|Piruw}} * [https://web.archive.org/web/20100730230845/http://www.congreso.gob.pe/_quechua/index.htm www.congreso.gob.pe - Rimana Wasimanta] * [https://web.archive.org/web/20110205010758/http://www.congreso.gob.pe/_quechua/Constitucion.pdf www.congreso.gob.pe / Perú Suyu Hatun Kamay Pirwa 1993] * [http://www.propuestaazul.com/propuestaazul/propuestaazul-quec.pdf Peru: Huk Ñeqen Ekolohika kallpayoq Pacha] * [http://www.indepa.gob.pe/principal/galerias/himno/v05.htm INDEPA, Piruwpa llaqta takin (kastilla simipi widyum)] * [http://www.indepa.gob.pe/principal/galerias/himno/v01.htm INDEPA, Piruwpa llaqta takin (qhichwa simipi widyum)] * [http://www.indepa.gob.pe/principal/galerias/himno/v02.htm INDEPA, Piruwpa llaqta takin (aymara simipi widyum)] * [http://www.indepa.gob.pe/principal/galerias/himno/v03.htm INDEPA, Piruwpa llaqta takin (ashaninka simipi widyum)] * [http://www.indepa.gob.pe/principal/galerias/himno/v04.htm INDEPA, Piruwpa llaqta takin (awahun simipi widyum)] * [https://web.archive.org/web/20110812032518/http://www.petroperu.com.pe/portalweb/index2_qe.asp PETROPERU (qhichwa simipi)] * [https://web.archive.org/web/20100601110040/http://www.petroperu.com.pe/portalweb/index2_ay.asp PETROPERU (aymara simipi)] {{Piruw}} {{Urin Awya Yalapi mama llaqtam}} [[Katiguriya:Mama llaqta (Awya Yala)]] [[Katiguriya:Piruw|!]] lunab0hdxhbyhjp8wa7939v4y914vg0 Ispaña simi 0 2103 691512 691510 2026-08-29T12:20:04Z Andeanscorpion 35306 691512 wikitext text/x-wiki {{Waylas rimay|Kastilla shimi}} {{Rimay | nombre = Kastilla simi | nativo = Castellano - Español | color = #B6D7A8 | oficial_paises = * {{ATG}}<ref name="gab1">{{cita web|url=https://ab.gov.ag/detail_template.php?page=media/cabinet_notes/2026/2026_may_13-cabinet_meeting|título=Notas de Cabildo|fecha=13 de mayo de 2026|autor=Antigua Barbuda mama llaqtap Kamachiqnin|idioma=inglés}}</ref><ref name="antn">{{Cita web|url=https://antigua.news/2026/05/17/pm-defends-policy-to-make-spanish-the-countrys-official-second-language/|título=Kamachiqpa español simita mamallaktap iskay kaq kamachisqa simin kananta amachakusqan|fecha=17 de mayo de 2026|fechaacceso=5 de junio de 2026|sitioweb=Antigua.news|idioma=inglés}}</ref> * {{ARG}}<ref>{{Cita web|url=https://www.argentina.gob.ar/pais|título=Argentina mama llaqta|fechaacceso=28 de junio de 2024}}</ref> * {{BOL}}<ref>[http://bolivia.infoleyes.com/shownorm.php?id=469 Bolivia mama llaqtap Kamachikuyninpa 5 kaq qillqan]. Bolivia mama llaqtap siminkunatapas qhaway.</ref> * {{CHI}}<ref>Kamachikuypiqa manam español simi kamachisqa simi kananta willakusqachu; ichaqa español simiqa runa kamachiqkunap llamk'ayninkunapi ''de facto'' llamk'achisqa simim. Chile mama llaqtap siminkunatapas qhaway.</ref> * {{COL}}<ref>[http://www.constitucioncolombia.com/titulo-1/capitulo-0/articulo-10 Colombia mama llaqtap Kamachikuyninpa 10 kaq qillqan]. Colombia mama llaqtap siminkunatapas qhaway.</ref> * {{CRC}}<ref>[http://www.costaricaweb.com/general/constitucion.htm#la%20educación%20y%20la%20cultura Costa Rica mama llaqtap Kamachikuyninpa 76 kaq qillqan]. Costa Rica mama llaqtap siminkunatapas qhaway.</ref> * {{CUB}}<ref>[http://www.cuba.cu/gobierno/cuba.htm Cuba mama llaqtap Kamachikuynin], 2 kaq qillqa.</ref> * {{ECU}}<ref>[http://www.asambleanacional.gov.ec/documentos/constitucion_de_bolsillo.pdf Ecuador mama llaqtap Kamachikuynin], 2 kaq qillqa. Ecuador mama llaqtap siminkunatapas qhaway.</ref> * {{SLV}}<ref>[http://www.constitution.org/cons/elsalvad.htm El Salvador mama llaqtap Kamachikuynin], 62 kaq qillqa.</ref> * {{ESP}}<ref name="Constitución ESP">{{Cita web|url=https://www.boe.es/buscar/act.php?id=BOE-A-1978-31229&tn=1&p=20110927#a3|título=España mama llaqtap Kamachikuyninpa 3 kaq qillqan|autor=Estado Boletín Oficialpa Agencia|fecha=29 de diciembre de 1978|publicación=Boletín Oficial del Estado, 311 yupayniyuq}}</ref> * {{GTM}}<ref>[https://guatemala.justia.com/nacionales/constitucion-de-la-republica-de-guatemala/titulo-iii/capitulo-i/#articulo-143 Guatemala mama llaqtap Kamachikuyninpa 143 kaq qillqan]. Guatemala mama llaqtap siminkunatapas qhaway.</ref> * {{GNQ}}<ref name="Guinea Ecuatorial 1995">[http://www.guineaecuatorialpress.com/imgdb/2012/LEYFUNDAMENTALREFORMADA.pdf Guinea Ecuatorial mama llaqtap Kamachikuynin], 4 kaq qillqa. Guinea Ecuatorial mama llaqtap siminkunatapas qhaway.</ref> * {{HON}}<ref>[https://honduras.justia.com/federales/constitucion-politica-de-la-republica-de-honduras-de-1982/titulo-i/capitulo-i/#articulo-6 Honduras mama llaqtap Kamachikuyninpa 6 kaq qillqan]. Honduras mama llaqtap siminkunatapas qhaway.</ref> * {{MEX}}<ref>[http://www.diputados.gob.mx/LeyesBiblio/pdf/257_171215.pdf Indígena runakunap siminkunap hayñinkunap Kamachikuynin], 4 kaq qillqa. Español simi hinallataq riqsisqa indígena simikunaqa mama llaqtap siminkunam.</ref> * {{NIC}}<ref>[https://www.oas.org/juridico/spanish/mesicic3_nic_const.pdf Nicaragua mama llaqtap Kamachikuynin], 11 kaq qillqa. Nicaragua mama llaqtap siminkunatapas qhaway.</ref> * {{PAN}}<ref>[http://www.unesco.org/culture/natlaws/media/pdf/panama/pan_constpol_04_spaorof Panamá mama llaqtap Kamachikuynin], 7 kaq qillqa. Panamá mama llaqtap siminkunatapas qhaway.</ref> * {{PAR}}<ref>[http://jme.gov.py/transito/leyes/cn1992.html Paraguay mama llaqtap Kamachikuynin], 140 kaq qillqa.</ref> * {{PER}}<ref>[http://www4.congreso.gob.pe/ntley/Imagenes/Constitu/Cons1993.pdf Perú mama llaqtap Kamachikuynin], 48 kaq qillqa. Perú mama llaqtap siminkunatapas qhaway.</ref> * {{DOM}}<ref>[http://economia.gob.do/mepyd/wp-content/uploads/archivos/transparencia/base-legal/constitucion-de-la-republica-dominicana.pdf República Dominicana mama llaqtap Kamachikuynin], 29 kaq qillqa.</ref> * {{URU}}<ref>Kamachikuypiqa manam español simi kamachisqa simi kananta willakusqachu; ichaqa español simiqa runa kamachiqkunap llamk'ayninkunapi ''de facto'' llamk'achisqa simim.</ref> * {{VEN}}<ref name="Venezuela">{{Cita web|url=http://www.tsj.gov.ve/legislacion/constitucion1999.htm|título=Venezuela mama llaqtap Kamachikuynin|fechaacceso=10 de enero de 2014|autor=1999 watapi Venezuela mama llaqtap Kamachikuyninta Rurasqa Tantanakuy|fecha=24 de marzo de 2000|editorial=Venezuela mama llaqtap Kamachiq Tribunal Supremo|cita=9 kaq qillqa: Kamachisqa simiqa castellano simim. Indígena simikunapas indígena runakunapaq kamachisqa llamk'achisqa simikunam; llapa República suyuntinpi respetasqa kanan, Naciónpa kawsayninpa, runakunap yachayninpa patrimonio kasqanrayku.}}</ref> | oficial_territorios = [[Burinkin]]<ref>{{Cita web|url=http://www.montraykreyol.org/article/puerto-rico-declara-el-espanol-lengua-oficial-y-relega-el-ingles-a-segundo-idioma|título=Puerto Rico declara el español lengua oficial y relega el inglés a segundo idioma|fecha=13 de octubre de 2015}}</ref> | no_oficial = {{ESH}}<ref>{{Cita web|url=https://archive.spsrasd.info/ar/articles/2018/11/29/18612.html|título=Información sobre la posición de la República Árabe Saharaui Democrática}}</ref> {{AND}} {{ATG}} {{BLZ}} {{GIB}} {{ESH}} | organizaciones = [[Awya Yala Mama Llaqtakunap Tantanakuynin|AYMLLT ]]<br /> Mercosur<br /> Afrikap Huklla kaypaq Tantanakuynin<br /> [[Iwrupa Huñu]]<br /> [[Huñusqa Nasyunkuna]] | hablantes = 635,7 hunu | h1 = 519,1 hunu | h2 = 116,6 hunu | rank = 2 | fam1 = [[Indu iwrupiyu rimaykuna]] | fam2 = [[Italiku rimaykuna]] | fam3 = [[Latinu-Falisku rimaykuna]] | fam4 = [[Romanu rimaykuna]] | fam5 = [[Uksidintal Romanu rimaykuna]] | fam6 = [[Iberu-Romanu rimaykuna]] | escritura = [[Latin siq'i llumpa]] | agencia = [[Asociación de Academias de la Lengua Española]] | iso1 = es | iso2 = spa | iso3 = spa | sil = spa | mapa = Detailed SVG map of the Hispanophone world.svg | mapa_leyenda = Kay mapapi Kastilla simi rimaypa churasqanmi rikuriy. }} '''Kastilla simi'''qa ''(Kastilla simipi: Español, Castellano)'' huk [[romanu simi|rumanu simi]]m, [[latin simi]]manta paqarisqa. [[Ispaña]] mama llaqtapi yurispa, Ispaña llaqtamanta atipaqkunaqa lliw [[Tiksi muyu|Tiqsi muyu]]ntinpi, tukuy chawpiwan uralan [[Awya Yala]]pi mast'arichirqan, chaypi rimasqa simikunata [[kastillanuchay]] nisqawan anchuchispa. Kunanqa ispaña simitaqa kay mama llaqtakunapim riman: * [[Ispaña]] * [[Kuba]], [[Duminikana]] ''(Ayti wat'api)'', [[Burinkin]] ''(Puerto Rico)'' * [[Mishiku]] ''([[de facto]])'', [[Watimala]], [[El Salvador]], [[Honduras]], [[Nikarawa]], [[Kustarika]], [[Panama]] * [[Arhintina]], [[Bulibya]], [[Chili]], [[Ikwadur]], [[Kulumbiya]], [[Parawayi]], [[Piruw]], [[Uruwayi]], [[Winiswila]] * [[Hukllachasqa Amirika Suyukuna]] ''(USA)'' ([[aslla simi]]) * [[Chawpi Pacha Winiya]] ''(Ikwaturyal Winiya)'', [[Kunti Sahara]], chinchay [[Maruku]] * [[Wilis]] ([[aslla simi]]) * [[Philipina wat'akuna]] ([[aslla simi]]) == Hawa t'inkikuna == === Ispaña simipi multimidyam === * [http://www.indepa.gob.pe/principal/galerias/himno/v05.htm INDEPA, Piruwpa llaqta takin (kastilla simipi widyum)] [[Katiguriya:Romanu rimay]] 7f6m0lg27we6rz987qw0qk5282ur4pf 691516 691512 2026-08-29T12:48:52Z Andeanscorpion 35306 691516 wikitext text/x-wiki {{Waylas rimay|Kastilla shimi}} {{Rimay | nombre = Kastilla simi | nativo = Castellano - Español | color = #B6D7A8 | oficial_paises = * {{ATG}}<ref name="gab1">{{cita web|url=https://ab.gov.ag/detail_template.php?page=media/cabinet_notes/2026/2026_may_13-cabinet_meeting|título=Notas de Cabildo|fecha=13 de mayo de 2026|autor=Antigua Barbuda mama llaqtap Kamachiqnin|idioma=inglés}}</ref><ref name="antn">{{Cita web|url=https://antigua.news/2026/05/17/pm-defends-policy-to-make-spanish-the-countrys-official-second-language/|título=Kamachiqpa español simita mamallaktap iskay kaq kamachisqa simin kananta amachakusqan|fecha=17 de mayo de 2026|fechaacceso=5 de junio de 2026|sitioweb=Antigua.news|idioma=inglés}}</ref> * {{ARG}}<ref>{{Cita web|url=https://www.argentina.gob.ar/pais|título=Argentina mama llaqta|fechaacceso=28 de junio de 2024}}</ref> * {{BOL}}<ref>[http://bolivia.infoleyes.com/shownorm.php?id=469 Bolivia mama llaqtap Kamachikuyninpa 5 kaq qillqan]. Bolivia mama llaqtap siminkunatapas qhaway.</ref> * {{CHI}}<ref>Kamachikuypiqa manam español simi kamachisqa simi kananta willakusqachu; ichaqa español simiqa runa kamachiqkunap llamk'ayninkunapi ''de facto'' llamk'achisqa simim. Chile mama llaqtap siminkunatapas qhaway.</ref> * {{COL}}<ref>[http://www.constitucioncolombia.com/titulo-1/capitulo-0/articulo-10 Colombia mama llaqtap Kamachikuyninpa 10 kaq qillqan]. Colombia mama llaqtap siminkunatapas qhaway.</ref> * {{CRC}}<ref>[http://www.costaricaweb.com/general/constitucion.htm#la%20educación%20y%20la%20cultura Costa Rica mama llaqtap Kamachikuyninpa 76 kaq qillqan]. Costa Rica mama llaqtap siminkunatapas qhaway.</ref> * {{CUB}}<ref>[http://www.cuba.cu/gobierno/cuba.htm Cuba mama llaqtap Kamachikuynin], 2 kaq qillqa.</ref> * {{ECU}}<ref>[http://www.asambleanacional.gov.ec/documentos/constitucion_de_bolsillo.pdf Ecuador mama llaqtap Kamachikuynin], 2 kaq qillqa. Ecuador mama llaqtap siminkunatapas qhaway.</ref> * {{SLV}}<ref>[http://www.constitution.org/cons/elsalvad.htm El Salvador mama llaqtap Kamachikuynin], 62 kaq qillqa.</ref> * {{ESP}}<ref name="Constitución ESP">{{Cita web|url=https://www.boe.es/buscar/act.php?id=BOE-A-1978-31229&tn=1&p=20110927#a3|título=España mama llaqtap Kamachikuyninpa 3 kaq qillqan|autor=Estado Boletín Oficialpa Agencia|fecha=29 de diciembre de 1978|publicación=Boletín Oficial del Estado, 311 yupayniyuq}}</ref> * {{GTM}}<ref>[https://guatemala.justia.com/nacionales/constitucion-de-la-republica-de-guatemala/titulo-iii/capitulo-i/#articulo-143 Guatemala mama llaqtap Kamachikuyninpa 143 kaq qillqan]. Guatemala mama llaqtap siminkunatapas qhaway.</ref> * {{GNQ}}<ref name="Guinea Ecuatorial 1995">[http://www.guineaecuatorialpress.com/imgdb/2012/LEYFUNDAMENTALREFORMADA.pdf Guinea Ecuatorial mama llaqtap Kamachikuynin], 4 kaq qillqa. Guinea Ecuatorial mama llaqtap siminkunatapas qhaway.</ref> * {{HON}}<ref>[https://honduras.justia.com/federales/constitucion-politica-de-la-republica-de-honduras-de-1982/titulo-i/capitulo-i/#articulo-6 Honduras mama llaqtap Kamachikuyninpa 6 kaq qillqan]. Honduras mama llaqtap siminkunatapas qhaway.</ref> * {{MEX}}<ref>[http://www.diputados.gob.mx/LeyesBiblio/pdf/257_171215.pdf Indígena runakunap siminkunap hayñinkunap Kamachikuynin], 4 kaq qillqa. Español simi hinallataq riqsisqa indígena simikunaqa mama llaqtap siminkunam.</ref> * {{NIC}}<ref>[https://www.oas.org/juridico/spanish/mesicic3_nic_const.pdf Nicaragua mama llaqtap Kamachikuynin], 11 kaq qillqa. Nicaragua mama llaqtap siminkunatapas qhaway.</ref> * {{PAN}}<ref>[http://www.unesco.org/culture/natlaws/media/pdf/panama/pan_constpol_04_spaorof Panamá mama llaqtap Kamachikuynin], 7 kaq qillqa. Panamá mama llaqtap siminkunatapas qhaway.</ref> * {{PAR}}<ref>[http://jme.gov.py/transito/leyes/cn1992.html Paraguay mama llaqtap Kamachikuynin], 140 kaq qillqa.</ref> * {{PER}}<ref>[http://www4.congreso.gob.pe/ntley/Imagenes/Constitu/Cons1993.pdf Perú mama llaqtap Kamachikuynin], 48 kaq qillqa. Perú mama llaqtap siminkunatapas qhaway.</ref> * {{DOM}}<ref>[http://economia.gob.do/mepyd/wp-content/uploads/archivos/transparencia/base-legal/constitucion-de-la-republica-dominicana.pdf República Dominicana mama llaqtap Kamachikuynin], 29 kaq qillqa.</ref> * {{URU}}<ref>Kamachikuypiqa manam español simi kamachisqa simi kananta willakusqachu; ichaqa español simiqa runa kamachiqkunap llamk'ayninkunapi ''de facto'' llamk'achisqa simim.</ref> * {{VEN}}<ref name="Venezuela">{{Cita web|url=http://www.tsj.gov.ve/legislacion/constitucion1999.htm|título=Venezuela mama llaqtap Kamachikuynin|fechaacceso=10 de enero de 2014|autor=1999 watapi Venezuela mama llaqtap Kamachikuyninta Rurasqa Tantanakuy|fecha=24 de marzo de 2000|editorial=Venezuela mama llaqtap Kamachiq Tribunal Supremo|cita=9 kaq qillqa: Kamachisqa simiqa castellano simim. Indígena simikunapas indígena runakunapaq kamachisqa llamk'achisqa simikunam; llapa República suyuntinpi respetasqa kanan, Naciónpa kawsayninpa, runakunap yachayninpa patrimonio kasqanrayku.}}</ref> | oficial_territorios = [[Burinkin]]<ref>{{Cita web|url=http://www.montraykreyol.org/article/puerto-rico-declara-el-espanol-lengua-oficial-y-relega-el-ingles-a-segundo-idioma|título=Puerto Rico declara el español lengua oficial y relega el inglés a segundo idioma|fecha=13 de octubre de 2015}}</ref> | no_oficial = {{ESH}}<ref>{{Cita web|url=https://archive.spsrasd.info/ar/articles/2018/11/29/18612.html|título=Información sobre la posición de la República Árabe Saharaui Democrática}}</ref> {{AND}} {{ATG}} {{BLZ}} {{GIB}} {{ESH}} | organizaciones = [[Awya Yala Mama Llaqtakunap Tantanakuynin|AYMLLT ]]<br /> Mercosur<br /> Afrikap Huklla kaypaq Tantanakuynin<br /> [[Iwrupa Huñu |Iwrupa Huñu (IH)]]<br /> [[Hukllachasqa Kawsayllaqtakuna|Hukllachasqa Kawsayllaqtakuna (HK)]] | hablantes = 635,7 hunu | h1 = 519,1 hunu | h2 = 116,6 hunu | rank = 2 | fam1 = [[Indu iwrupiyu rimaykuna]] | fam2 = [[Italiku rimaykuna]] | fam3 = [[Latinu-Falisku rimaykuna]] | fam4 = [[Romanu rimaykuna]] | fam5 = [[Uksidintal Romanu rimaykuna]] | fam6 = [[Iberu-Romanu rimaykuna]] | escritura = [[Latin siq'i llumpa]] | agencia = [[Asociación de Academias de la Lengua Española]] | iso1 = es | iso2 = spa | iso3 = spa | sil = spa | mapa = Detailed SVG map of the Hispanophone world.svg | mapa_leyenda = Kay mapapi Kastilla simi rimaypa churasqanmi rikuriy. }} '''Kastilla simi'''qa ''(Kastilla simipi: Español, Castellano)'' huk [[romanu simi|rumanu simi]]m, [[latin simi]]manta paqarisqa. [[Ispaña]] mama llaqtapi yurispa, Ispaña llaqtamanta atipaqkunaqa lliw [[Tiksi muyu|Tiqsi muyu]]ntinpi, tukuy chawpiwan uralan [[Awya Yala]]pi mast'arichirqan, chaypi rimasqa simikunata [[kastillanuchay]] nisqawan anchuchispa. Kunanqa ispaña simitaqa kay mama llaqtakunapim riman: * [[Ispaña]] * [[Kuba]], [[Duminikana]] ''(Ayti wat'api)'', [[Burinkin]] ''(Puerto Rico)'' * [[Mishiku]] ''([[de facto]])'', [[Watimala]], [[El Salvador]], [[Honduras]], [[Nikarawa]], [[Kustarika]], [[Panama]] * [[Arhintina]], [[Bulibya]], [[Chili]], [[Ikwadur]], [[Kulumbiya]], [[Parawayi]], [[Piruw]], [[Uruwayi]], [[Winiswila]] * [[Hukllachasqa Amirika Suyukuna]] ''(USA)'' ([[aslla simi]]) * [[Chawpi Pacha Winiya]] ''(Ikwaturyal Winiya)'', [[Kunti Sahara]], chinchay [[Maruku]] * [[Wilis]] ([[aslla simi]]) * [[Philipina wat'akuna]] ([[aslla simi]]) == Hawa t'inkikuna == === Ispaña simipi multimidyam === * [http://www.indepa.gob.pe/principal/galerias/himno/v05.htm INDEPA, Piruwpa llaqta takin (kastilla simipi widyum)] [[Katiguriya:Romanu rimay]] f395jebdo2ztpem3m7kq71904vbbao4 Inlis simi 0 2112 691521 676842 2026-08-29T13:09:31Z Andeanscorpion 35306 691521 wikitext text/x-wiki {{Rimay | nombre = Inlis simi | nativo = English | color = lawngreen | oficial_paises = * {{GBR}} * {{IRL}} * {{USA}} * {{CAN}} * {{AUS}} * {{NZL}} * {{ZAF}} * {{BLZ}} * {{IND}} * {{LBR}} * {{PHL}} | oficial_territorios = * [[Iwrupa Huñu]] | no_oficial = 57 mama llaqtakunapi, 30 kamachisqa suyukunapi | organizaciones = [[Huñusqa Nasyunkuna]] [[Iwrupa Huñu]] [[Commonwealth]] [[International Criminal Court|ICC]] [[International Monetary Fund|IMF]] [[International Olympic Committee|IOC]] [[ISO]] [[NATO]] [[World Trade Organization|WTO]] [[ASEAN]] [[Organization of American States|OAS]] [[OECD]] | hablantes = 1.457 hunu | h1 = 380 hunu | h2 = 1.077 hunu | rank = | fam1 = [[Indu iwrupiyu rimaykuna]] | fam2 = [[Qirmanu simikuna|Qirmanu rimaykuna]] | fam3 = Kinti Qirmanu rimaykuna | fam4 = Chincha Mamaqucha Qirmanu rimaykuna | fam5 = Inlis rimaykuna | fam5 = Inlis | escritura = [[Latin siq'i llumpa]] | dialectos = Britaniya Inlis simi, Amirika Norte Inlis simi, Karibin Inlis simi, Awstralya Inlis simi, Musuq Silanda Inlis simi, Uralan Afrika Inlis simi, Ilanda Inlis simi | agencia = Mana kanchu, mana kamachisqa | iso1 = en | iso2 = eng | iso3 = eng | lingua = 52-ABA | glotto = stan1293 | glottorefname = English | mapa = English language distribution.svg | mapa_leyenda = Kay mapapi Inlis simi rimaypa churasqanmi rikuriy. }} '''Inlis simi''' icha '''Inlish simi''' ''(English language)'' nisqaqa huk [[Qirmanu simikuna|Qirmañamanta simim]], tukuy [[Tiksimuyu]]ntinpi mast'arisqam. 456.000.000-chá rimaqninkuna kachkan. * [[Hukllachasqa Qhapaq Suyu]] ''(United Kingdom)'', [[Irihallp'a]] * [[Hukllachasqa Amirika Suyukuna|Hukllachasqa Amirika Mamallaqtakuna]] (USA), [[Kanata]], [[Shamayka]], [[Pahamakuna]], [[Purinkin]] (Puerto Rico), [[Wilis]], [[Wayana]] * [[Awustaralya]], [[Musuq Silantha]], [[Phiyi]], [[Guam]], [[Samwa]] * [[Nihirya]], [[Qampiya]], [[Kinya]], [[Namipya]], [[Simpapwi]], [[Urin Aprika|Urin Apirika]] * [[Inriya]], [[Pakisuyu]], [[Philipina wat'akuna]], [[Hong Kong]], [[Sinqapur]] [[Katiguriya:Germanu rimay]] gh25i4eedch9l25xc3oqz4kmw95pbdy 691526 691521 2026-08-29T13:28:18Z Andeanscorpion 35306 691526 wikitext text/x-wiki {{Rimay | nombre = Inlis simi | nativo = English | color = #B6D7A8 | oficial_paises = * {{GBR}} * {{IRL}} * {{USA}} * {{CAN}} * {{AUS}} * {{NZL}} * {{ZAF}} * {{BLZ}} * {{IND}} * {{LBR}} * {{PHL}} | oficial_territorios = * [[Iwrupa Huñu]] | no_oficial = 57 mama llaqtakunapi, 30 kamachisqa suyukunapi | organizaciones = [[Huñusqa Nasyunkuna]] [[Iwrupa Huñu]] [[Commonwealth]] [[International Criminal Court|ICC]] [[International Monetary Fund|IMF]] [[International Olympic Committee|IOC]] [[ISO]] [[NATO]] [[World Trade Organization|WTO]] [[ASEAN]] [[Organization of American States|OAS]] [[OECD]] | hablantes = 1.457 hunu | h1 = 380 hunu | h2 = 1.077 hunu | rank = | fam1 = [[Indu iwrupiyu rimaykuna]] | fam2 = [[Qirmanu simikuna|Qirmanu rimaykuna]] | fam3 = Kinti Qirmanu rimaykuna | fam4 = Chincha Mamaqucha Qirmanu rimaykuna | fam5 = Inlis rimaykuna | escritura = [[Latin siq'i llumpa]] | dialectos = Britaniya Inlis simi, Amirika Norte Inlis simi, Karibin Inlis simi, Awstralya Inlis simi, Musuq Silanda Inlis simi, Uralan Afrika Inlis simi, Ilanda Inlis simi | agencia = Mana kanchu, mana kamachisqa | iso1 = en | iso2 = eng | iso3 = eng | lingua = 52-ABA | glotto = stan1293 | glottorefname = English | mapa = English language distribution.svg | mapa_leyenda = Kay mapapi Inlis simi rimaypa churasqanmi rikuriy. }} '''Inlis simi''' icha '''Inlish simi''' ''(English language)'' nisqaqa huk [[Qirmanu simikuna|Qirmañamanta simim]], tukuy [[Tiksimuyu]]ntinpi mast'arisqam. 456.000.000-chá rimaqninkuna kachkan. * [[Hukllachasqa Qhapaq Suyu]] ''(United Kingdom)'', [[Irihallp'a]] * [[Hukllachasqa Amirika Suyukuna|Hukllachasqa Amirika Mamallaqtakuna]] (USA), [[Kanata]], [[Shamayka]], [[Pahamakuna]], [[Purinkin]] (Puerto Rico), [[Wilis]], [[Wayana]] * [[Awustaralya]], [[Musuq Silantha]], [[Phiyi]], [[Guam]], [[Samwa]] * [[Nihirya]], [[Qampiya]], [[Kinya]], [[Namipya]], [[Simpapwi]], [[Urin Aprika|Urin Apirika]] * [[Inriya]], [[Pakisuyu]], [[Philipina wat'akuna]], [[Hong Kong]], [[Sinqapur]] [[Katiguriya:Germanu rimay]] 2r24vfk7lbo1dy05v5i15yucnhnthbn Qusqu suyu 0 2140 691566 682475 2026-08-29T16:50:01Z Andeanscorpion 35306 Musuq infobox 691566 wikitext text/x-wiki {{suyu | nombre_oficial = Qusqu suyu | nombre_local = Departamento del Cusco | otros_nombres = Qusqu jach'a suyu | tipo_territorio = Departamento | pais = {{PER}} | paisaje = Machu Picchu from the Inca Trail.jpg | pie_paisaje = | bandera = Bandera de Cusco.png | escudo = Escudo de Cusco.png | mapa = Perú Cusco.png | mapa_subdivisiones = División Politica del Cusco.jpg | descripcion_mapa_subdivisiones = Qusqu suyup pruwinsyakuna | capital = [[Qusqu]] | idiomas = [[qhichwa simi]], [[kastilla simi]] | fecha_fundacion = {{pun|18|4|1822}} | tipo_gobierno = | organo_gobierno = | cargo_gobernante = Kamachiq runa | gobernante = [[Jean Paul Benavente García]] | superficie = 72104,41 | superficie_terrestre = | superficie_agua = | altura_maxima = 6372 m | poblacion = 1216168 | fecha_poblacion = 2007 | densidad_poblacion = 16,79 | rango_poblacion = | tipo_subdivisiones = Pruwinsya | subdivisiones = 13 | zona_horaria = UTC-5 | desfase_utc = | sitio_web = | notas = }} '''Qusqu suyu''' ([[aymara simi]]pi: ''Qusqu jach'a suyu''; [[kastilla simi]]pi: ''Departamento del Cusco'') nisqaqa [[Piruw]] mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa [[Qusqu]] llaqtam. == Wiñay kawsay == Kamasqa {{pun|18|4|1822}}. == Allpa saywachi == [[Rikcha:PeruRail Highest point.jpg|thumb|left|160px|[[Qusqumanta Punukama khillay ñan]], [[Raya q'asa]]pi (4.321 m)]] * '''[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyukuna]]:''' [[Machu Pikchu willkachasqa ñawpa suyu]] - [[Manu mamallaqta parki]] - [[Utishi mamallaqta parki]] - [[Machiqinqa ayllu llaqta risirwa]] - [[Megantoni mamallaqta willkachasqa]] * '''[[Q'asa]]kuna''': [[Chimpuya]] (5.150 m) (Qanchi) - [[Walla-Walla]] (4.280 m) (Qispiqanchi) - [[Waylla Apachita]] (4.700 m) (Chumpiwillka) - [[Raya q'asa]] (4.313 m) (K'anas) - [[Yuraqq'asa (Qusqu)|Yuraqq'asa]] (4.300 m), [[Sirapata]] (3.250 m) * '''[[Mayu punku]]kuna''': [[Mayniki]], [[Timpya (mayu punku)|Timpya]] (500 m) (Killapampa pruwinsyapi). === Hatun urqukuna === [[Rikcha:Sacsarayoc Cusco Peru.jpg|thumb|left|160px|[[Saksarayuq]]]] [[Rikcha:Ausangate.jpg|thumb|left|160px|Awsanqati]] {| {{tablabonita}} |- ! Urqu ! Hanaq kay ! Walla ! Pruwinsya ! Distritu |- | [[Awsanqati]] | 6.372 m | [[Willkanuta walla|Willkanuta]] | [[Qispiqanchi]]<br />[[Qanchi]] | [[Uqunqati distritu|Uqunqati]]<br />[[Pitumarka distritu|Pitumarka]] |- | [[Sallqantay]] | 6.271 m | [[Willkapampa walla|Willkapampa]] | [[Urupampa pruwinsya|Urupampa]]<br />Urupampa<br />[[Killapampa pruwinsya|Killapampa]]<br />[[Anta pruwinsya|Anta]] | [[Machu Pikchu distritu|Machu Pikchu]]<br />[[Ullantaytampu distritu|Ullantaytampu]]<br />[[Santa Teresa distritu|Santa Teresa]]<br />[[Limatampu distritu|Limatampu]] |- | [[Qullpa Ananta]] | 6.110 m | Willkanuta | Qispiqanchi | Uqunqati |- | [[Chumpi urqu]] | 6.106 m | Willkanuta | Qispiqanchi<br />Qispiqanchi<br />Qanchi | Uqunqati<br />[[Markapata distritu|Markapata]]<br />Pitumarka |- | [[Alqamarinayuq]] | 6.102 m | Willkanuta | Qispiqanchi | Uqunqati |- | [[Hatun Uma]] | 6.093 m | Willkanuta | Qispiqanchi<br />Qanchi | Uqunqati <br />Pitumarka |- | [[Amruqa]] | 6.049 | Willkanuta | Qispiqanchi<br />Qanchi | Markapata <br />Pitumarka |- | [[Saksarayuq]] | 5.996 | Willkapampa | Killapampa | Santa Teresa |- | [[Willka Wiqi]] | 5.682 m | Willkapampa | Killapampa <br /> Urupampa | [[Wayupata distritu|Wayupata]] <br />Ullantaytampu |- |} === Hatun mayukuna purimuq mayukunawan === [[Rikcha:Urubamba valley1.jpg|thumb|right||200px|[[Willkamayu]]]] {| {{tablabonita}} |- ! [[Apurimaq mayu]] ! [[Willkamayu]] ! [[Pilupata mayu]] ! [[Markapata mayu]] |- | [[Kachimayu]] | [[Willkamayu]] | [[Mayutata]] | [[Arasa mayu]] |- | [[Liwitaka mayu]] | [[Yanatili mayu]] | [[Q'irus mayu]] | [[Nusinisqatu mayu]] |- | [[Wililli mayu|Wililli]] | [[Yawiru mayu|Yawiru]] | [[Paluma mayu|Paluma]] | [[Kamanti mayu]] |- | [[Qañawimayu]] | [[Mapachu mayu]] | [[Tunu mayu]] | [[Asulmayu]] |- | [[Pampakuna mayu]] | [[Timpya mayu]] | . | [[Suqapata mayu]] |- | [[Willawirhin mayu]] | [[Kamisiya mayu]] | . | . |- | [[Chirumpiari mayu]] | [[Picha mayu]] | . | . |- | [[Pichari mayu]] | . | . | . |- |} <small>Pukyu: ''CTAR CUSCO - GRPPDI''</small> === Hatun quchakuna === [[Rikcha:LacSibinacocha Perou.jpg|thumb|right|200px|[[Siwinaqucha]], [[Chiqakupi distritu]]]] {| {{tablabonita}} |- ! Qucha ! Pruwinsya ! Distritu ! Hanaq kay ! km² |- | [[Siwinaqucha]] | [[Qanchi]] | [[Chiqakupi distritu|Chiqakupi]] | 4.865 m | 265.40 |- | [[Pumaqanchi qucha|Pumaqanchi]] | [[Aqumayu pruwinsya|Aqumayu]] | [[Pumaqanchi distritu|Pumaqanchi]] | 3.660 m | 276,70 |- | [[Lankilayu]] | [[K'anas]] | [[Lanki distritu|Lanki]] | 3.960 m | 477,70 |- | [[Asnaqucha]] | [[Aqumayu pruwinsya|Aqumayu]] | [[Musuqllaqta distritu (Aqumayu)|Musuqllaqta]] | 3.760 m | 33,00 |- | [[Pampamarka qucha]] | [[K'anas]] | [[Pampamarka distritu|Pampamarka]] | 3.800 m | 76.50 |- | [[Lukri qucha]] | [[Qispiqanchi]] | [[Lukri (Qispiqanchi) distritu|Lukri]] | 3.170 m | |- | [[Wakarpay]] | [[Qispiqanchi]] | [[Lukri (Qispiqanchi) distritu|Lukri]] | 3.170 m | |- | [[Urqus qucha]] | [[Qispiqanchi]] | [[Urqus distritu|Urqus]] | 3.180 m | |- | [[Waypu qucha]] | [[Urupampa pruwinsya|Urupampa]] | [[Chinchiru distritu|Chinchiru]] | | |- | [[Piuray qucha]] | [[Urupampa pruwinsya|Urupampa]] | [[Chinchiru distritu|Chinchiru]] | | |- | [[Aqupiya qucha]] | [[Aqumayu pruwinsya|Aqumayu]] | | | |} == Yurakuna == * [[Runtuma yura rikch'aq ayllu]] (''familia Cyperaceae'') * [[Qiwuña]] ''[[Polylepis incana]]'' * [[Sawsi]]: ''Salix babylonica'' * ''Typha angustifolia'' == Uywakuna == [[Rikcha:Tunki Tanpupata.jpg|thumb|right|200px|[[Tunki]]]] Qusqu suyupiqa kay [[pisqu]]kunam <ref>[https://web.archive.org/web/20060719040710/http://www.avesdelima.com/lista_wacarpay.htm Sinru qillqa: Wakarpay quchapi pisqukuna] ([[Qhichwa simi]]pi, [[inlish simi]]pi, [[kastilla simi]]pi, [[latin simi]]pi)</ref> kawsanku: * [[Muyusiki]] ''Actitis macularius'' * [[Ch'anka]] ''Agelaius thilius'' * ''Anairetes alpinus'' * [[Waychu]] ''Anairetes flavirostris'' * [[Puka patu]] ''Anas cyanoptera'' * ''Asthenes ottonis'' * [[Sutru]], [[Qucha patu]], [[Ch'ipta patu]], [[Ithapatu]] ''Anas flavirostris'' * [[Puna pili]], [[Llaksa]] ''Anas puna'' * [[Hatun waqar]] ''Ardea alba'' * [[Anka ch'usiq]] ''Buteo poecilochrous'' * ''Cinclodes aricomae'' * [[Awaylla waman]] ''Circus cinereus'' * [[Hakachu]], [[Hak'akllu]] ''Colaptes rupicola'' * [[Siwar q'inti]] ''Colibri coruscans'' * [[Yuraq waqar]] ''Egretta thula'' * [[Hatun k'illichu]], [[Mamani]] ''Falco femoralis'' * [[K'illichu]] ''Falco sparverius'' * [[Chuqa pisqu|Chuqa]]: [[Suk'a]] ''Fulica ardesiaca'' * [[Tiki]] ''Gallinula chloropus'' * [[Anka]] ''Geranoaetus melanoleucus'' * [[Q'illwa]], [[Q'iwlla]] ''Larus serranus'' * ''Leptasthenura xenothorax'' * [[Kullkitu]] ''Metriopelia ceciliae'' * [[Waqwa]], [[Mayu sunsu]], [[Waq-waq]] ''Nycticorax nycticorax'' * [[Inchu wasqar q'inti]] ''Oreonympha nobilis'' * [[Q'inti]] ''Oreotrochilus estella'' * [[Q'upu]] ''Oxyura ferruginea'' * [[Kukuli wampa]] ''Patagioenas fasciata'' * [[Wasqar q'inti]] ''Patagona gigas'' * [[Wampa]] ''Patagioenas maculosa'' * [[Alqamari|Allqamari]], [[Qhiqinqa]], [[Quriqinqi]] ''Phalcoboenus megalopterus'' * [[Maraq-maraq]], [[Yanawiku]] ''Plegades ridgwayi'' * [[Uywantullu]], [[Yakuq uywantullu]] ''Podiceps occipitalis'' * ''Poospiza caesar'' * [[Chulla uywampullu]] ''Rollandia rolland'' * [[Tunki]] ''Rupicola peruviana'' * [[Uchumpila]] ''Tachuris rubigastra'' * [[Pikikuy]] ''Tringa flavipes'' * [[Tiwtinku]] ''Tringa melanoleuca'' * [[Ch'iqullu]] ''Troglodytes aedon'' * [[Liqiliqi]], [[Liq'ichu]], [[Liqli]] ''Vanellus resplendes'' * [[Waylla urpi]] ''Zenaida auriculata'' == Pulitika Rakiy == Chunka kimsayuq pruwinsyanmi kan. {| {{tablabonita}} style="width:35%;" border="1" |- |- style="background:DarkRed; color:white" ! '''Pruwinsya''' ! '''Runakuna&nbsp;(2007)'''&nbsp;<ref name="[http://www.inei.gob.pe]">[https://web.archive.org/web/19970412040139/http://www.inei.gob.pe/ www.inei.gob.pe]</ref> ! '''Uma llaqta''' |- | [[Anta pruwinsya|Anta]] | align="right"| 54.828 | [[Anta llaqta|Anta]] |- | [[Aqumayu pruwinsya|Aqumayu]] | align="right"| 27.357 | [[Aqumayu llaqta|Aqumayu]] |- | [[Chumpiwillka pruwinsya|Chumpiwillka]] | align="right"| 75.585 | [[Santu Tumas (Chumpiwillka)|Santu Tumas]] |- | [[K'anas pruwinsya|K'anas]] | align="right"| 38.293 | [[Yanawqa]] |- | [[Khallka pruwinsya|Khallka]] | align="right"| 65.407 | [[Khallka]] |- | [[Kiskachay pruwinsya|Kiskachay]] | align="right"| 62.698 | [[Yawri llaqta|Yawri]] |- | [[Killapampa pruwinsya|Killapampa]] | align="right"| 166.833 | [[Killapampa]] |- | [[Paruru pruwinsya|Paruru]] | align="right"| 30.939 | [[Paruru]] |- | [[Pawqartampu pruwinsya|Pawqartampu]] | align="right"| 45.877 | [[Pawqartampu]] |- | [[Qanchi pruwinsya|Qanchi]] | align="right"| 96.937 | [[Sikuwani]] |- | [[Qispiqanchi pruwinsya|Qispiqanchi]] | align="right"| 82.173 | [[Urqus]] |- | [[Qusqu pruwinsya|Qusqu]] | align="right"| 367.791 | [[Qusqu]] |- | [[Urupampa pruwinsya|Urupampa]] | align="right"| 56.685 | [[Urupampa]] |- |} == Runakuna == Qusqu suyupiqa [[Amarakaeri]], [[Ashaninka]], [[Machiqinqa]], [[Piru runa]], [[Qhichwa runa]]kunam tiyanku. == Simikuna == {{QQ|Qusqu suyupi rimaykuna}} Qusqu suyupiqa aswanta runasimitam, kastilla simitam rimanku.<ref>[http://www1.inei.gob.pe/perucifrasHTM/inf-soc/cuadro.asp?cod=9022&name=d08_17&ext=jpg www1.inei.gob.pe] (kastilla simi)</ref> {|{{tablabonita}} border="1" style="width:35%;" border="1" |-bgcolor=#EFEFEF ! '''Simi''' ! '''Rimaqkuna 2004 (%) ''' ! '''Rimaqkuna 2009 (%)''' |- |[[Qhichwa simi]] |align="right" | 54,5 |align="right" | 54,3 |- |[[Indihina]] simi <small> /1 </small> |align="right" | 4,1 |align="right" | 0,2 |- |[[Kastilla simi]] |align="right" | 41,1 |align="right" | 45,2 |- |Hukkuna <small> /2 </small> |align="right" | 0,3 |align="right" | 0,3 |- |} <small> /1 [[aymara simi]] huk [[indihina]] simipas </small> <small> /2 [[inlish simi]], [[purtuyis simi]], huk hawa simi, [[Ruqt'u kay|ruqt'u]] runakuna </small> Qusqu suyupiqa [[Qusqu-Qullaw]] runasimitam rimanku. {|{{tablabonita}} border="1" style="width:45%;" border="1" |-bgcolor=#EFEFEF ! '''Pruwinsya''' ! '''Kastilla simita rimaqkuna''' <small> /1 </small> ! '''%''' ! '''Indihina simita rimaqkuna''' <small> /1, /2 </small> ! '''%''' |- | [[Anta pruwinsya|Anta]] |align="right" |13,972 |align="right" |28.2 |align="right" |35,442 |align="right" |71.5 |- | [[Aqumayu pruwinsya|Aqumayu]] |align="right" |2,813 |align="right" |11.7 |align="right" |21,140 |align="right" |88.1 |- | [[Chumpiwillka pruwinsya|Chumpiwillka]] |align="right" |5,377 |align="right" |8.1 |align="right" |60,690 |align="right" |91.7 |- | [[K'anas pruwinsya|K'anas]] |align="right" |2,563 |align="right" |7.6 |align="right" |31,154 |align="right" |92.3 |- | [[Khallka pruwinsya|Khallka]] |align="right" |16,925 |align="right" |29.0 |align="right" |41,285 |align="right" |70.7 |- | [[Kiskachay pruwinsya|Kiskachay]] |align="right" |16,457 |align="right" |29.5 |align="right" |39,248 |align="right" |70.4 |- | [[Killapampa pruwinsya|Killapampa]] |align="right" |75,657 |align="right" |51.1 |align="right" |72,004 |align="right" |48.6 |- | [[Paruru pruwinsya|Paruru]] |align="right" |1,965 |align="right" |7.2 |align="right" |25,378 |align="right" |92.7 |- | [[Pawqartampu pruwinsya|Pawqartampu]] |align="right" |5,185 |align="right" |13.2 |align="right" |34,060 |align="right" |86.6 |- | [[Qanchi pruwinsya|Qanchi]] |align="right" |34,765 |align="right" |39.9 |align="right" |52,288 |align="right" |60.0 |- | [[Qispiqanchi pruwinsya|Qispiqanchi]] |align="right" |17,242 |align="right" |23.9 |align="right" |54,820 |align="right" |76.0 |- | [[Qusqu pruwinsya|Qusqu]] |align="right" |269,619 |align="right" |80.3 |align="right" |64,355 |align="right" |19.2 |- | [[Urupampa pruwinsya|Urupampa]] |align="right" |23,379 |align="right" |45.7 |align="right" |26,908 |align="right" |52.6 |- | Llapan |align="right" |485,919 |align="right" |46.3 |align="right" |558,772 |align="right" |53.3 |- |} <small> /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata </small> <small> /2 Indihina simi: [[qhichwa simi]], [[aymara simi]], [[ashaninka simi]] icha huk indihina simi (mana hawa simi)</small> <small> Pukyu:<ref>[https://web.archive.org/web/19970412040139/http://www.inei.gob.pe/ www.inei.gob.pe/ (2007)]</ref> </small> == Karu puriy == '''Huk karu purinakuna, karu purina mawk'a wasichasqakuna''' : [[Rikcha:Sacsahuaman distant view.jpg|thumb|right|200px|[[Saksaywaman]]]] [[Rikcha:Peru-Inca-Tambomachay.JPG|thumb|200px|[[Tampumach'ay]]]] [[Rikcha:Kanamarca.jpg|thumb|right|200px|[[K'anamarka]]]] [[Rikcha:Urubamba.jpg|thumb|right|200px|[[Willkamayu]]]] [[Rikcha:Ollantaytambo2.jpg|thumb|right|200px|[[Ullantaytampu]]]] [[Rikcha:Pisac1.jpg|thumb|right|200px|[[P'isaq]]]] * '''[[Aqumayu pruwinsya]]pi''' : ** [[Tawa quchakuna]] (Qusqu: 107&nbsp;km): [[Pumaqanchi qucha]], [[Aqupiya qucha]], [[Asnaqucha]], [[Pampamarka qucha]] (Qusqu: * '''[[Anta pruwinsya]]pi:''' * '''[[Khallka pruwinsya]]pi:''' ** [[Khallka]] llaqta (Qusqu: 50&nbsp;km); [[Huch'uy Qusqu]] [[raqay]]kuna; [[Machakancha]] [[armakuna]]; [[Minasmuqu]]; urqukuna: [[Pitusiray]], [[Sawasiray]]. ** [[P'isaq]] llaqta; [[Willka qhichwa]]; [[qhuta]]; [[intiwatana]]; [[pata pata]]kuna * '''[[K'anas]]pi:''' ** [[Qiswa chaka]] (Qusqu: 143&nbsp;km) ([[Q'iwi distritu]]pi) * '''[[Qanchi]]pi:''' ** *[[Raqch'i]] (Wiraqucha) [[Qanchi]] pruwinsyapi ([[Qusqu]] llaqtamanta 112&nbsp;km karum) * '''[[Chumpiwillka]]pi:''' * '''[[Qusqu pruwinsya]]pi:''' ** Qusqu: ''Plaza de Armas'' ** Qusqupi inlisyakuna: *** Qusqu katidral *** ''Compañía de Jesús'' inlisya (1571 watamanta, ''Plaza de Armas'') *** ''San Blas'' inlisya *** ''La Merced'' inlisya kunwintupas (1657 watamanta, ''Calle Mantas'') *** ''Santa Catalina'' inlisya kunwintupas (1605 watamanta, ''Calle Santa Catalina Angosta'') *** ''San Francisco'' inlisya kunwintupas (1645 watamanta, ''Plaza San Francisco'') *** ''San Pedro'' inlisya (1668 watamanta) *** ''Santa Clara'' inlisya munastiryupas (1558 watamanta, ''Alameda de Santa Clara'') *** [[Qurikancha]] / ''Santo Domingo'' inlisya kunwintupas * [[Tampumach'ay]] (Qusqu: 9&nbsp;km ) * [[Puka Pukara]] (Qusqu: 7&nbsp;km) * [[Q'inqu]] (Qusqu llaqta: 6&nbsp;km karum) * [[Saksaywaman]] ([[Qusqu]]: 6&nbsp;km ) * '''[[Kiskachay]]pi:''' ** [[K'anamarka]] ** [[Mawk'allaqta]] * '''[[Killapampa pruwinsya]]pi:''' ** [[Killapampa]] (Qusqu: 230&nbsp;km) ** [[Chuqik'iraw]] ( (Qusqu: 90&nbsp;km, Awankay: 123&nbsp;km, [[Cachora]]: 30&nbsp;km), ([[Awankay]] pruwinsyapi), [[Inka]] llaqta ** [[Q'inqu]] * '''[[Paruru pruwinsya]]pi:''' * '''[[Pawqartampu pruwinsya]]pi:''' - ([[Pawqartampu]]) ** [[Kimsatawa]] / [[Kimsa Krus]] / [[Kimsa chakana]] (''Tres Cruzes'') (Qusqu: 109&nbsp;km) [[Manu mamallaqta parki]]pi qhawana * '''[[Qispiqanchi]]pi:''' - ([[Urqus]]) ** [[Urupisa]] (Qusqu: 24&nbsp;km ** [[Pikillaqta]] (Qusqu: 38&nbsp;km) ** [[Rumiqullqa]] ** [[Antawaylla]] (Qusqu: 45&nbsp;km); 1580 watamanta inlisya; ** [[Tipun]] (Qusqu: 25&nbsp;km), 3.316 m; Intiwatana Pukutuyuj, Pukara, Muqu Krus, Pitupukyu ayamarka, Hatun Wayq'u. * '''[[Urupampa pruwinsya]]pi:''' ** [[Machu Pikchu]] ** [[Willka Qhichwa]] ** [[Urupampa]] llaqta (Qusqu: 78&nbsp;km) ** [[Chinchiru (Qusqu)|Chinchiru]] llaqta (Qusqu: 28&nbsp;km); Chinchirup mawk'a wasichasqankuna; inlisya; [[raqay]]kuna;Quchakuna: [[Waypu qucha]], [[Piwray qucha]]; Urqukuna: [[Sallqantay]], [[Waqaywillka]], [[Pumasillu]], [[Chichun]] ** [[Llaqtapata]] (Qusqu: 50&nbsp;km; [[Machu Pikchu]]: 4&nbsp;km) ** [[Maras]] llaqta (Qusqu: 48&nbsp;km); Maraspa kachi-kachin (Maras: 10&nbsp;km); ** [[Muray]] (Qusqu: 53&nbsp;km; Maras: 9&nbsp;km) ** [[Yukay]]llaqta (Qusqu: 78&nbsp;km) ** [[Ullantaytampu]] (Qusqu: 97&nbsp;km) ** [[Chinchiru (mawk'a llaqta)]] === Raymikuna === [[Rikcha:Inti Raymi.jpg|thumb|left|180px|[[Inti raymi]] [[Saksaywaman]], [[Qusqu]]]] [[Rikcha:Qoyllur R'Iti panoramic overview.jpg|thumb|right|350px|[[Quyllur rit'i]]]] * [[Inti Raymi]] * [[Apu Tayta Chuqikillka]], Hatun Piruw mamasuyup Kawsaynin (2008 watamanta)) * [[Simana Santa]] * [[Quyllur Rit'i]] * [[Santurantikuy]] === Tusuy === * [[Mallkiruna]], [[Mamala]], [[Kiska Qipi]], [[Usha Qasu]], [[Uqatarpu]], [[Qillupisqu]], [[Pawqartampu (tusuy)|Pawqartampu]], [[Tarpu]], [[Sunturpawqar]], [[Kumillu]], [[Albazu]] / [[Negrillo]], [[Sargentu]] / [[Wiphala (tusuy)|Wiphala]], [[Ukuku (tusuy)|Ukuku]], [[Chhallalla Phallchay]], [[Warmipusay]], [[Yunkay (tusuy)|Yunkay]] == Yachachiy == * [[Wawa wasi]]kuna: 2.008 * [[Huch'uy yachay wasi]]kuna: 1.743 * [[Chawpi yachay wasi]]kuna: 399 * [[Yachay suntur]]kuna: ** [[Mama Llaqtap San Antonio Abad Yachay Sunturnin]] == Suyupi paqarisqa == [[Rikcha:Congresista mariasumire.JPG|thumb|right|200px|María Sumire]] * [[Bernardo Tambohuacso]] (*1756, [[Pisaq]]) '''[[Qillqaq]]kuna:''' * [[Andrés Alencastre Gutiérrez]] ([[Killku Warak'a]]), qillqaq * [[Washington Delgado]], qillqaq * [[Inka Garcilaso de la Vega]], qillqaq * [[Ch'aska Anka Ninawaman]] '''[[Pulitiku]]kuna:''' * [[Hilaria Supa]] * [[María Sumire]] == Musiku == * [[Karu puriy]] * [[Qhuya]]: [[Anta]] * [[Allpa llamk'ay]] == Apaykachana == * [[Qusqu]] - [[Lima]] 1.153&nbsp;km * Qusqu - [[Ayakuchu]] 597&nbsp;km * Qusqu - [[Ariqipa]] 623&nbsp;km * Qusqu - [[Punu]] 389&nbsp;km == Kaypipas qhaway == * [[Urupampa walla]] * [[Willkapampa walla]] == Willay pukyukuna == <references/> == Hawa t'inkikuna == * [http://media.peru.info/mapas/cusco.jpg Saywitu: Qusqu suyu] * [https://web.archive.org/web/20081209060953/http://portal.huascaran.edu.pe/Docentes/xtras/pdf/dicc_cusco.pdf Yachakuqkunapa Simi Qullqa - Qusqu Qullaw Qhichwa Simipi] (Liwru ''online'' pdf) * [https://web.archive.org/web/20220521223851/http://www.muniollantaytambo.gob.pe/fullarchivos/choquekillka.pdf Chuqikillka Apu Taytanchispa Uyankuna] (pdf) * [https://web.archive.org/web/20160705070534/http://bvirtual.proeibandes.org/bvirtual/docs/tesis/proeib/Tesis%20marilu%20cusi.pdf bvirtual.proeibandes.org / Huchuy runakunaq imayna uywaynin] (Roccoto llaqta, Paruru pruwinsya, Qusqu suyu) (qhichwa simi, kastilla simi) * [https://web.archive.org/web/20120306022020/http://bvirtual.proeibandes.org/bvirtual/docs/tesis/proeib/Tesis%20Nereo%20Hanco.pdf Nereo Hancco Mamani (qhichwa yachachiq): Irqikunap qhichwa simi kastilla simi ima Qhiwar ayllupi rimasqankumanta] === Churupampa – [[Piluta hayt'ay|Piluta hayt'aq]] warmikuna === * [http://www.quechuanetwork.org/yachaywasi/churubamba.pdf#search=%22churubamba%22 Churubamba – Pelota qaytaq warmikuna (Tiliwisyun Alimanya 27-5-2006)] * [https://web.archive.org/web/20070922092834/http://cbarbier.blog.lemonde.fr/photos/andahuaylillas/dsc02967.html Fulbito à Churubamba/ Fotokuna] * [http://www.elpais.es/articulo/portada/campeonas/Andes/elpepspor/20060604elpepspor_10/Tes/ Las campeonas de los Andes] {{Qusqu suyu}} {{Suyukuna (Piruw)}} [[Katiguriya:Suyu (Piruw)]] [[Katiguriya:Qusqu suyu| ]] 9f11i18wamnk83dkbz0ise6i5l65l70 691567 691566 2026-08-29T16:51:04Z Andeanscorpion 35306 691567 wikitext text/x-wiki {{suyu | nombre_oficial = Qusqu suyu | nombre_local = Departamento del Cusco | otros_nombres = Qusqu jach'a suyu | tipo_territorio = Departamento | pais ={{PER}} | paisaje = Machu Picchu from the Inca Trail.jpg | pie_paisaje = | bandera = Bandera de Cusco.png | escudo = Escudo de Cusco.png | mapa = Perú Cusco.png | mapa_subdivisiones = División Politica del Cusco.jpg | descripcion_mapa_subdivisiones = Qusqu suyup pruwinsyakuna | capital = [[Qusqu]] | idiomas = [[qhichwa simi]], [[kastilla simi]] | fecha_fundacion = {{pun|18|4|1822}} | tipo_gobierno = | organo_gobierno = | cargo_gobernante = Kamachiq runa | gobernante = [[Jean Paul Benavente García]] | superficie = 72104,41 | superficie_terrestre = | superficie_agua = | altura_maxima = 6372 m | poblacion = 1216168 | fecha_poblacion = 2007 | densidad_poblacion = 16,79 | rango_poblacion = | tipo_subdivisiones = Pruwinsya | subdivisiones = 13 | zona_horaria = UTC-5 | desfase_utc = | sitio_web = | notas = }} '''Qusqu suyu''' ([[aymara simi]]pi: ''Qusqu jach'a suyu''; [[kastilla simi]]pi: ''Departamento del Cusco'') nisqaqa [[Piruw]] mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa [[Qusqu]] llaqtam. == Wiñay kawsay == Kamasqa {{pun|18|4|1822}}. == Allpa saywachi == [[Rikcha:PeruRail Highest point.jpg|thumb|left|160px|[[Qusqumanta Punukama khillay ñan]], [[Raya q'asa]]pi (4.321 m)]] * '''[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyukuna]]:''' [[Machu Pikchu willkachasqa ñawpa suyu]] - [[Manu mamallaqta parki]] - [[Utishi mamallaqta parki]] - [[Machiqinqa ayllu llaqta risirwa]] - [[Megantoni mamallaqta willkachasqa]] * '''[[Q'asa]]kuna''': [[Chimpuya]] (5.150 m) (Qanchi) - [[Walla-Walla]] (4.280 m) (Qispiqanchi) - [[Waylla Apachita]] (4.700 m) (Chumpiwillka) - [[Raya q'asa]] (4.313 m) (K'anas) - [[Yuraqq'asa (Qusqu)|Yuraqq'asa]] (4.300 m), [[Sirapata]] (3.250 m) * '''[[Mayu punku]]kuna''': [[Mayniki]], [[Timpya (mayu punku)|Timpya]] (500 m) (Killapampa pruwinsyapi). === Hatun urqukuna === [[Rikcha:Sacsarayoc Cusco Peru.jpg|thumb|left|160px|[[Saksarayuq]]]] [[Rikcha:Ausangate.jpg|thumb|left|160px|Awsanqati]] {| {{tablabonita}} |- ! Urqu ! Hanaq kay ! Walla ! Pruwinsya ! Distritu |- | [[Awsanqati]] | 6.372 m | [[Willkanuta walla|Willkanuta]] | [[Qispiqanchi]]<br />[[Qanchi]] | [[Uqunqati distritu|Uqunqati]]<br />[[Pitumarka distritu|Pitumarka]] |- | [[Sallqantay]] | 6.271 m | [[Willkapampa walla|Willkapampa]] | [[Urupampa pruwinsya|Urupampa]]<br />Urupampa<br />[[Killapampa pruwinsya|Killapampa]]<br />[[Anta pruwinsya|Anta]] | [[Machu Pikchu distritu|Machu Pikchu]]<br />[[Ullantaytampu distritu|Ullantaytampu]]<br />[[Santa Teresa distritu|Santa Teresa]]<br />[[Limatampu distritu|Limatampu]] |- | [[Qullpa Ananta]] | 6.110 m | Willkanuta | Qispiqanchi | Uqunqati |- | [[Chumpi urqu]] | 6.106 m | Willkanuta | Qispiqanchi<br />Qispiqanchi<br />Qanchi | Uqunqati<br />[[Markapata distritu|Markapata]]<br />Pitumarka |- | [[Alqamarinayuq]] | 6.102 m | Willkanuta | Qispiqanchi | Uqunqati |- | [[Hatun Uma]] | 6.093 m | Willkanuta | Qispiqanchi<br />Qanchi | Uqunqati <br />Pitumarka |- | [[Amruqa]] | 6.049 | Willkanuta | Qispiqanchi<br />Qanchi | Markapata <br />Pitumarka |- | [[Saksarayuq]] | 5.996 | Willkapampa | Killapampa | Santa Teresa |- | [[Willka Wiqi]] | 5.682 m | Willkapampa | Killapampa <br /> Urupampa | [[Wayupata distritu|Wayupata]] <br />Ullantaytampu |- |} === Hatun mayukuna purimuq mayukunawan === [[Rikcha:Urubamba valley1.jpg|thumb|right||200px|[[Willkamayu]]]] {| {{tablabonita}} |- ! [[Apurimaq mayu]] ! [[Willkamayu]] ! [[Pilupata mayu]] ! [[Markapata mayu]] |- | [[Kachimayu]] | [[Willkamayu]] | [[Mayutata]] | [[Arasa mayu]] |- | [[Liwitaka mayu]] | [[Yanatili mayu]] | [[Q'irus mayu]] | [[Nusinisqatu mayu]] |- | [[Wililli mayu|Wililli]] | [[Yawiru mayu|Yawiru]] | [[Paluma mayu|Paluma]] | [[Kamanti mayu]] |- | [[Qañawimayu]] | [[Mapachu mayu]] | [[Tunu mayu]] | [[Asulmayu]] |- | [[Pampakuna mayu]] | [[Timpya mayu]] | . | [[Suqapata mayu]] |- | [[Willawirhin mayu]] | [[Kamisiya mayu]] | . | . |- | [[Chirumpiari mayu]] | [[Picha mayu]] | . | . |- | [[Pichari mayu]] | . | . | . |- |} <small>Pukyu: ''CTAR CUSCO - GRPPDI''</small> === Hatun quchakuna === [[Rikcha:LacSibinacocha Perou.jpg|thumb|right|200px|[[Siwinaqucha]], [[Chiqakupi distritu]]]] {| {{tablabonita}} |- ! Qucha ! Pruwinsya ! Distritu ! Hanaq kay ! km² |- | [[Siwinaqucha]] | [[Qanchi]] | [[Chiqakupi distritu|Chiqakupi]] | 4.865 m | 265.40 |- | [[Pumaqanchi qucha|Pumaqanchi]] | [[Aqumayu pruwinsya|Aqumayu]] | [[Pumaqanchi distritu|Pumaqanchi]] | 3.660 m | 276,70 |- | [[Lankilayu]] | [[K'anas]] | [[Lanki distritu|Lanki]] | 3.960 m | 477,70 |- | [[Asnaqucha]] | [[Aqumayu pruwinsya|Aqumayu]] | [[Musuqllaqta distritu (Aqumayu)|Musuqllaqta]] | 3.760 m | 33,00 |- | [[Pampamarka qucha]] | [[K'anas]] | [[Pampamarka distritu|Pampamarka]] | 3.800 m | 76.50 |- | [[Lukri qucha]] | [[Qispiqanchi]] | [[Lukri (Qispiqanchi) distritu|Lukri]] | 3.170 m | |- | [[Wakarpay]] | [[Qispiqanchi]] | [[Lukri (Qispiqanchi) distritu|Lukri]] | 3.170 m | |- | [[Urqus qucha]] | [[Qispiqanchi]] | [[Urqus distritu|Urqus]] | 3.180 m | |- | [[Waypu qucha]] | [[Urupampa pruwinsya|Urupampa]] | [[Chinchiru distritu|Chinchiru]] | | |- | [[Piuray qucha]] | [[Urupampa pruwinsya|Urupampa]] | [[Chinchiru distritu|Chinchiru]] | | |- | [[Aqupiya qucha]] | [[Aqumayu pruwinsya|Aqumayu]] | | | |} == Yurakuna == * [[Runtuma yura rikch'aq ayllu]] (''familia Cyperaceae'') * [[Qiwuña]] ''[[Polylepis incana]]'' * [[Sawsi]]: ''Salix babylonica'' * ''Typha angustifolia'' == Uywakuna == [[Rikcha:Tunki Tanpupata.jpg|thumb|right|200px|[[Tunki]]]] Qusqu suyupiqa kay [[pisqu]]kunam <ref>[https://web.archive.org/web/20060719040710/http://www.avesdelima.com/lista_wacarpay.htm Sinru qillqa: Wakarpay quchapi pisqukuna] ([[Qhichwa simi]]pi, [[inlish simi]]pi, [[kastilla simi]]pi, [[latin simi]]pi)</ref> kawsanku: * [[Muyusiki]] ''Actitis macularius'' * [[Ch'anka]] ''Agelaius thilius'' * ''Anairetes alpinus'' * [[Waychu]] ''Anairetes flavirostris'' * [[Puka patu]] ''Anas cyanoptera'' * ''Asthenes ottonis'' * [[Sutru]], [[Qucha patu]], [[Ch'ipta patu]], [[Ithapatu]] ''Anas flavirostris'' * [[Puna pili]], [[Llaksa]] ''Anas puna'' * [[Hatun waqar]] ''Ardea alba'' * [[Anka ch'usiq]] ''Buteo poecilochrous'' * ''Cinclodes aricomae'' * [[Awaylla waman]] ''Circus cinereus'' * [[Hakachu]], [[Hak'akllu]] ''Colaptes rupicola'' * [[Siwar q'inti]] ''Colibri coruscans'' * [[Yuraq waqar]] ''Egretta thula'' * [[Hatun k'illichu]], [[Mamani]] ''Falco femoralis'' * [[K'illichu]] ''Falco sparverius'' * [[Chuqa pisqu|Chuqa]]: [[Suk'a]] ''Fulica ardesiaca'' * [[Tiki]] ''Gallinula chloropus'' * [[Anka]] ''Geranoaetus melanoleucus'' * [[Q'illwa]], [[Q'iwlla]] ''Larus serranus'' * ''Leptasthenura xenothorax'' * [[Kullkitu]] ''Metriopelia ceciliae'' * [[Waqwa]], [[Mayu sunsu]], [[Waq-waq]] ''Nycticorax nycticorax'' * [[Inchu wasqar q'inti]] ''Oreonympha nobilis'' * [[Q'inti]] ''Oreotrochilus estella'' * [[Q'upu]] ''Oxyura ferruginea'' * [[Kukuli wampa]] ''Patagioenas fasciata'' * [[Wasqar q'inti]] ''Patagona gigas'' * [[Wampa]] ''Patagioenas maculosa'' * [[Alqamari|Allqamari]], [[Qhiqinqa]], [[Quriqinqi]] ''Phalcoboenus megalopterus'' * [[Maraq-maraq]], [[Yanawiku]] ''Plegades ridgwayi'' * [[Uywantullu]], [[Yakuq uywantullu]] ''Podiceps occipitalis'' * ''Poospiza caesar'' * [[Chulla uywampullu]] ''Rollandia rolland'' * [[Tunki]] ''Rupicola peruviana'' * [[Uchumpila]] ''Tachuris rubigastra'' * [[Pikikuy]] ''Tringa flavipes'' * [[Tiwtinku]] ''Tringa melanoleuca'' * [[Ch'iqullu]] ''Troglodytes aedon'' * [[Liqiliqi]], [[Liq'ichu]], [[Liqli]] ''Vanellus resplendes'' * [[Waylla urpi]] ''Zenaida auriculata'' == Pulitika Rakiy == Chunka kimsayuq pruwinsyanmi kan. {| {{tablabonita}} style="width:35%;" border="1" |- |- style="background:DarkRed; color:white" ! '''Pruwinsya''' ! '''Runakuna&nbsp;(2007)'''&nbsp;<ref name="[http://www.inei.gob.pe]">[https://web.archive.org/web/19970412040139/http://www.inei.gob.pe/ www.inei.gob.pe]</ref> ! '''Uma llaqta''' |- | [[Anta pruwinsya|Anta]] | align="right"| 54.828 | [[Anta llaqta|Anta]] |- | [[Aqumayu pruwinsya|Aqumayu]] | align="right"| 27.357 | [[Aqumayu llaqta|Aqumayu]] |- | [[Chumpiwillka pruwinsya|Chumpiwillka]] | align="right"| 75.585 | [[Santu Tumas (Chumpiwillka)|Santu Tumas]] |- | [[K'anas pruwinsya|K'anas]] | align="right"| 38.293 | [[Yanawqa]] |- | [[Khallka pruwinsya|Khallka]] | align="right"| 65.407 | [[Khallka]] |- | [[Kiskachay pruwinsya|Kiskachay]] | align="right"| 62.698 | [[Yawri llaqta|Yawri]] |- | [[Killapampa pruwinsya|Killapampa]] | align="right"| 166.833 | [[Killapampa]] |- | [[Paruru pruwinsya|Paruru]] | align="right"| 30.939 | [[Paruru]] |- | [[Pawqartampu pruwinsya|Pawqartampu]] | align="right"| 45.877 | [[Pawqartampu]] |- | [[Qanchi pruwinsya|Qanchi]] | align="right"| 96.937 | [[Sikuwani]] |- | [[Qispiqanchi pruwinsya|Qispiqanchi]] | align="right"| 82.173 | [[Urqus]] |- | [[Qusqu pruwinsya|Qusqu]] | align="right"| 367.791 | [[Qusqu]] |- | [[Urupampa pruwinsya|Urupampa]] | align="right"| 56.685 | [[Urupampa]] |- |} == Runakuna == Qusqu suyupiqa [[Amarakaeri]], [[Ashaninka]], [[Machiqinqa]], [[Piru runa]], [[Qhichwa runa]]kunam tiyanku. == Simikuna == {{QQ|Qusqu suyupi rimaykuna}} Qusqu suyupiqa aswanta runasimitam, kastilla simitam rimanku.<ref>[http://www1.inei.gob.pe/perucifrasHTM/inf-soc/cuadro.asp?cod=9022&name=d08_17&ext=jpg www1.inei.gob.pe] (kastilla simi)</ref> {|{{tablabonita}} border="1" style="width:35%;" border="1" |-bgcolor=#EFEFEF ! '''Simi''' ! '''Rimaqkuna 2004 (%) ''' ! '''Rimaqkuna 2009 (%)''' |- |[[Qhichwa simi]] |align="right" | 54,5 |align="right" | 54,3 |- |[[Indihina]] simi <small> /1 </small> |align="right" | 4,1 |align="right" | 0,2 |- |[[Kastilla simi]] |align="right" | 41,1 |align="right" | 45,2 |- |Hukkuna <small> /2 </small> |align="right" | 0,3 |align="right" | 0,3 |- |} <small> /1 [[aymara simi]] huk [[indihina]] simipas </small> <small> /2 [[inlish simi]], [[purtuyis simi]], huk hawa simi, [[Ruqt'u kay|ruqt'u]] runakuna </small> Qusqu suyupiqa [[Qusqu-Qullaw]] runasimitam rimanku. {|{{tablabonita}} border="1" style="width:45%;" border="1" |-bgcolor=#EFEFEF ! '''Pruwinsya''' ! '''Kastilla simita rimaqkuna''' <small> /1 </small> ! '''%''' ! '''Indihina simita rimaqkuna''' <small> /1, /2 </small> ! '''%''' |- | [[Anta pruwinsya|Anta]] |align="right" |13,972 |align="right" |28.2 |align="right" |35,442 |align="right" |71.5 |- | [[Aqumayu pruwinsya|Aqumayu]] |align="right" |2,813 |align="right" |11.7 |align="right" |21,140 |align="right" |88.1 |- | [[Chumpiwillka pruwinsya|Chumpiwillka]] |align="right" |5,377 |align="right" |8.1 |align="right" |60,690 |align="right" |91.7 |- | [[K'anas pruwinsya|K'anas]] |align="right" |2,563 |align="right" |7.6 |align="right" |31,154 |align="right" |92.3 |- | [[Khallka pruwinsya|Khallka]] |align="right" |16,925 |align="right" |29.0 |align="right" |41,285 |align="right" |70.7 |- | [[Kiskachay pruwinsya|Kiskachay]] |align="right" |16,457 |align="right" |29.5 |align="right" |39,248 |align="right" |70.4 |- | [[Killapampa pruwinsya|Killapampa]] |align="right" |75,657 |align="right" |51.1 |align="right" |72,004 |align="right" |48.6 |- | [[Paruru pruwinsya|Paruru]] |align="right" |1,965 |align="right" |7.2 |align="right" |25,378 |align="right" |92.7 |- | [[Pawqartampu pruwinsya|Pawqartampu]] |align="right" |5,185 |align="right" |13.2 |align="right" |34,060 |align="right" |86.6 |- | [[Qanchi pruwinsya|Qanchi]] |align="right" |34,765 |align="right" |39.9 |align="right" |52,288 |align="right" |60.0 |- | [[Qispiqanchi pruwinsya|Qispiqanchi]] |align="right" |17,242 |align="right" |23.9 |align="right" |54,820 |align="right" |76.0 |- | [[Qusqu pruwinsya|Qusqu]] |align="right" |269,619 |align="right" |80.3 |align="right" |64,355 |align="right" |19.2 |- | [[Urupampa pruwinsya|Urupampa]] |align="right" |23,379 |align="right" |45.7 |align="right" |26,908 |align="right" |52.6 |- | Llapan |align="right" |485,919 |align="right" |46.3 |align="right" |558,772 |align="right" |53.3 |- |} <small> /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata </small> <small> /2 Indihina simi: [[qhichwa simi]], [[aymara simi]], [[ashaninka simi]] icha huk indihina simi (mana hawa simi)</small> <small> Pukyu:<ref>[https://web.archive.org/web/19970412040139/http://www.inei.gob.pe/ www.inei.gob.pe/ (2007)]</ref> </small> == Karu puriy == '''Huk karu purinakuna, karu purina mawk'a wasichasqakuna''' : [[Rikcha:Sacsahuaman distant view.jpg|thumb|right|200px|[[Saksaywaman]]]] [[Rikcha:Peru-Inca-Tambomachay.JPG|thumb|200px|[[Tampumach'ay]]]] [[Rikcha:Kanamarca.jpg|thumb|right|200px|[[K'anamarka]]]] [[Rikcha:Urubamba.jpg|thumb|right|200px|[[Willkamayu]]]] [[Rikcha:Ollantaytambo2.jpg|thumb|right|200px|[[Ullantaytampu]]]] [[Rikcha:Pisac1.jpg|thumb|right|200px|[[P'isaq]]]] * '''[[Aqumayu pruwinsya]]pi''' : ** [[Tawa quchakuna]] (Qusqu: 107&nbsp;km): [[Pumaqanchi qucha]], [[Aqupiya qucha]], [[Asnaqucha]], [[Pampamarka qucha]] (Qusqu: * '''[[Anta pruwinsya]]pi:''' * '''[[Khallka pruwinsya]]pi:''' ** [[Khallka]] llaqta (Qusqu: 50&nbsp;km); [[Huch'uy Qusqu]] [[raqay]]kuna; [[Machakancha]] [[armakuna]]; [[Minasmuqu]]; urqukuna: [[Pitusiray]], [[Sawasiray]]. ** [[P'isaq]] llaqta; [[Willka qhichwa]]; [[qhuta]]; [[intiwatana]]; [[pata pata]]kuna * '''[[K'anas]]pi:''' ** [[Qiswa chaka]] (Qusqu: 143&nbsp;km) ([[Q'iwi distritu]]pi) * '''[[Qanchi]]pi:''' ** *[[Raqch'i]] (Wiraqucha) [[Qanchi]] pruwinsyapi ([[Qusqu]] llaqtamanta 112&nbsp;km karum) * '''[[Chumpiwillka]]pi:''' * '''[[Qusqu pruwinsya]]pi:''' ** Qusqu: ''Plaza de Armas'' ** Qusqupi inlisyakuna: *** Qusqu katidral *** ''Compañía de Jesús'' inlisya (1571 watamanta, ''Plaza de Armas'') *** ''San Blas'' inlisya *** ''La Merced'' inlisya kunwintupas (1657 watamanta, ''Calle Mantas'') *** ''Santa Catalina'' inlisya kunwintupas (1605 watamanta, ''Calle Santa Catalina Angosta'') *** ''San Francisco'' inlisya kunwintupas (1645 watamanta, ''Plaza San Francisco'') *** ''San Pedro'' inlisya (1668 watamanta) *** ''Santa Clara'' inlisya munastiryupas (1558 watamanta, ''Alameda de Santa Clara'') *** [[Qurikancha]] / ''Santo Domingo'' inlisya kunwintupas * [[Tampumach'ay]] (Qusqu: 9&nbsp;km ) * [[Puka Pukara]] (Qusqu: 7&nbsp;km) * [[Q'inqu]] (Qusqu llaqta: 6&nbsp;km karum) * [[Saksaywaman]] ([[Qusqu]]: 6&nbsp;km ) * '''[[Kiskachay]]pi:''' ** [[K'anamarka]] ** [[Mawk'allaqta]] * '''[[Killapampa pruwinsya]]pi:''' ** [[Killapampa]] (Qusqu: 230&nbsp;km) ** [[Chuqik'iraw]] ( (Qusqu: 90&nbsp;km, Awankay: 123&nbsp;km, [[Cachora]]: 30&nbsp;km), ([[Awankay]] pruwinsyapi), [[Inka]] llaqta ** [[Q'inqu]] * '''[[Paruru pruwinsya]]pi:''' * '''[[Pawqartampu pruwinsya]]pi:''' - ([[Pawqartampu]]) ** [[Kimsatawa]] / [[Kimsa Krus]] / [[Kimsa chakana]] (''Tres Cruzes'') (Qusqu: 109&nbsp;km) [[Manu mamallaqta parki]]pi qhawana * '''[[Qispiqanchi]]pi:''' - ([[Urqus]]) ** [[Urupisa]] (Qusqu: 24&nbsp;km ** [[Pikillaqta]] (Qusqu: 38&nbsp;km) ** [[Rumiqullqa]] ** [[Antawaylla]] (Qusqu: 45&nbsp;km); 1580 watamanta inlisya; ** [[Tipun]] (Qusqu: 25&nbsp;km), 3.316 m; Intiwatana Pukutuyuj, Pukara, Muqu Krus, Pitupukyu ayamarka, Hatun Wayq'u. * '''[[Urupampa pruwinsya]]pi:''' ** [[Machu Pikchu]] ** [[Willka Qhichwa]] ** [[Urupampa]] llaqta (Qusqu: 78&nbsp;km) ** [[Chinchiru (Qusqu)|Chinchiru]] llaqta (Qusqu: 28&nbsp;km); Chinchirup mawk'a wasichasqankuna; inlisya; [[raqay]]kuna;Quchakuna: [[Waypu qucha]], [[Piwray qucha]]; Urqukuna: [[Sallqantay]], [[Waqaywillka]], [[Pumasillu]], [[Chichun]] ** [[Llaqtapata]] (Qusqu: 50&nbsp;km; [[Machu Pikchu]]: 4&nbsp;km) ** [[Maras]] llaqta (Qusqu: 48&nbsp;km); Maraspa kachi-kachin (Maras: 10&nbsp;km); ** [[Muray]] (Qusqu: 53&nbsp;km; Maras: 9&nbsp;km) ** [[Yukay]]llaqta (Qusqu: 78&nbsp;km) ** [[Ullantaytampu]] (Qusqu: 97&nbsp;km) ** [[Chinchiru (mawk'a llaqta)]] === Raymikuna === [[Rikcha:Inti Raymi.jpg|thumb|left|180px|[[Inti raymi]] [[Saksaywaman]], [[Qusqu]]]] [[Rikcha:Qoyllur R'Iti panoramic overview.jpg|thumb|right|350px|[[Quyllur rit'i]]]] * [[Inti Raymi]] * [[Apu Tayta Chuqikillka]], Hatun Piruw mamasuyup Kawsaynin (2008 watamanta)) * [[Simana Santa]] * [[Quyllur Rit'i]] * [[Santurantikuy]] === Tusuy === * [[Mallkiruna]], [[Mamala]], [[Kiska Qipi]], [[Usha Qasu]], [[Uqatarpu]], [[Qillupisqu]], [[Pawqartampu (tusuy)|Pawqartampu]], [[Tarpu]], [[Sunturpawqar]], [[Kumillu]], [[Albazu]] / [[Negrillo]], [[Sargentu]] / [[Wiphala (tusuy)|Wiphala]], [[Ukuku (tusuy)|Ukuku]], [[Chhallalla Phallchay]], [[Warmipusay]], [[Yunkay (tusuy)|Yunkay]] == Yachachiy == * [[Wawa wasi]]kuna: 2.008 * [[Huch'uy yachay wasi]]kuna: 1.743 * [[Chawpi yachay wasi]]kuna: 399 * [[Yachay suntur]]kuna: ** [[Mama Llaqtap San Antonio Abad Yachay Sunturnin]] == Suyupi paqarisqa == [[Rikcha:Congresista mariasumire.JPG|thumb|right|200px|María Sumire]] * [[Bernardo Tambohuacso]] (*1756, [[Pisaq]]) '''[[Qillqaq]]kuna:''' * [[Andrés Alencastre Gutiérrez]] ([[Killku Warak'a]]), qillqaq * [[Washington Delgado]], qillqaq * [[Inka Garcilaso de la Vega]], qillqaq * [[Ch'aska Anka Ninawaman]] '''[[Pulitiku]]kuna:''' * [[Hilaria Supa]] * [[María Sumire]] == Musiku == * [[Karu puriy]] * [[Qhuya]]: [[Anta]] * [[Allpa llamk'ay]] == Apaykachana == * [[Qusqu]] - [[Lima]] 1.153&nbsp;km * Qusqu - [[Ayakuchu]] 597&nbsp;km * Qusqu - [[Ariqipa]] 623&nbsp;km * Qusqu - [[Punu]] 389&nbsp;km == Kaypipas qhaway == * [[Urupampa walla]] * [[Willkapampa walla]] == Willay pukyukuna == <references/> == Hawa t'inkikuna == * [http://media.peru.info/mapas/cusco.jpg Saywitu: Qusqu suyu] * [https://web.archive.org/web/20081209060953/http://portal.huascaran.edu.pe/Docentes/xtras/pdf/dicc_cusco.pdf Yachakuqkunapa Simi Qullqa - Qusqu Qullaw Qhichwa Simipi] (Liwru ''online'' pdf) * [https://web.archive.org/web/20220521223851/http://www.muniollantaytambo.gob.pe/fullarchivos/choquekillka.pdf Chuqikillka Apu Taytanchispa Uyankuna] (pdf) * [https://web.archive.org/web/20160705070534/http://bvirtual.proeibandes.org/bvirtual/docs/tesis/proeib/Tesis%20marilu%20cusi.pdf bvirtual.proeibandes.org / Huchuy runakunaq imayna uywaynin] (Roccoto llaqta, Paruru pruwinsya, Qusqu suyu) (qhichwa simi, kastilla simi) * [https://web.archive.org/web/20120306022020/http://bvirtual.proeibandes.org/bvirtual/docs/tesis/proeib/Tesis%20Nereo%20Hanco.pdf Nereo Hancco Mamani (qhichwa yachachiq): Irqikunap qhichwa simi kastilla simi ima Qhiwar ayllupi rimasqankumanta] === Churupampa – [[Piluta hayt'ay|Piluta hayt'aq]] warmikuna === * [http://www.quechuanetwork.org/yachaywasi/churubamba.pdf#search=%22churubamba%22 Churubamba – Pelota qaytaq warmikuna (Tiliwisyun Alimanya 27-5-2006)] * [https://web.archive.org/web/20070922092834/http://cbarbier.blog.lemonde.fr/photos/andahuaylillas/dsc02967.html Fulbito à Churubamba/ Fotokuna] * [http://www.elpais.es/articulo/portada/campeonas/Andes/elpepspor/20060604elpepspor_10/Tes/ Las campeonas de los Andes] {{Qusqu suyu}} {{Suyukuna (Piruw)}} [[Katiguriya:Suyu (Piruw)]] [[Katiguriya:Qusqu suyu| ]] 2ebzftmr5zgbohz00kp3tj88n2jqt6k Punu suyu 0 2141 691564 691142 2026-08-29T16:47:35Z Andeanscorpion 35306 Musuq infobox 691564 wikitext text/x-wiki {{suyu | nombre_oficial = Punu suyu | nombre_local = Departamento de Puno | otros_nombres = Punu jach'a suyu | tipo_territorio = Departamento | pais = {{PER}} | paisaje = Uros Titicaca 2.jpg | pie_paisaje = Uru wat'akuna, Titiqaqa qucha (Punu suyu, Piruw) | bandera = | escudo = Escudopuno.JPG | mapa = Perú Puno.png | mapa_subdivisiones = | descripcion_mapa_subdivisiones = | capital = [[Punu]] | idiomas = [[qhichwa simi]], [[kastilla simi]], [[aymara simi]] | fecha_fundacion = {{pun|26|4|1822}} | tipo_gobierno = | organo_gobierno = | cargo_gobernante = [[Kamachiq runa]] | gobernante = Walter Aduviri Calisaya | superficie = 72382,25 | superficie_terrestre = | superficie_agua = | altura_maxima = [[Punu]]: 3827 m | poblacion = 1268441 | fecha_poblacion = 2007 | densidad_poblacion = 16,79 | rango_poblacion = | tipo_subdivisiones = Pruwinsya | subdivisiones = 13 | zona_horaria = UTC-5 | desfase_utc = | sitio_web = | notas = }} '''Punu suyu''' nisqaqa ([[aymara simi]]pi: ''Punu jach'a suyu''; [[kastilla simi]]pi: ''Departamento de Puno'') [[Piruw]] mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa [[Punu]] llaqtam. == Wiñay kpawsay == Kamasqa {{pun|26|4|1822}}. == Allpa saywachi == * '''[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:''' [[Bahuaja-Sonene mamallaqta parki]] - [[Titiqaqa mama llaqta risirwa]] - [[Aymara-Lupaka risirwa suyu]] * '''[[Mayu]]kuna:''' [[Huchusuma mayu]] - [[Jilawi mayu]] - [[Lampa mayu]] - [[Pukara mayu (Piruw)|Pukara mayu]] - [[Quwata mayu]] - [[Ramis mayu]] - [[Such'i mayu]] - [[San Gabán mayu]] - [[Wankani mayu]]; [[Kallawaya pruwinsya]]pi: [[Makusani mayu]] - [[Ayapata mayu]] - [[Ayuyani mayu]]; [[Melgar pruwinsya]]pi: [[Nuñuwa mayu]] - [[Q'urawiña mayu]] (''Río Corahuiña'') * '''[[Q'asa]]kuna''': [[Krus Laqa]] (4.850 msnm) - [[Sipitlaqa]] (4.800 msnm) ([[Chukuwitu]] llaqtapi) - [[Iskay Krus]] (4.800 msnm) (San Antonio de Putina llaqtapi); [[Susuyu]] (4.375 msnm) (Kallawaya Puwirtu Punu). * '''[[Qucha]]kuna:''' [[Arapa qucha]] - [[Chakchura qucha]] - [[Lagunillas qucha]] - [[Lurisquta]] - [[Pukaqucha (Punu)|Pukaqucha]] - [[Saqa qucha]] - [[Sara qucha]] - [[Such'i qucha Apulupampa)|Such'i qucha]] - [[Suytuqucha (Punu)‎|Suytuqucha]] - [[Titiqaqa qucha]] - [[Umayu qucha]]; Kallawaya pruwinsyapi: [[Q'umir umiña qucha]] - [[Chunkara qucha (Punu)|Chunkara qucha]] - [[Ururillu qucha]] (Ururillu distritupi) - [[Janq'uquta]] (''Janjojota'') (Ururillu distritupi) * '''[[Wat'a]]kuna:''' ** [[Titiqaqa qucha]]pi: [[Amantani]] - Chilata - Chirita nº 1 - Chirita nº 2 - - [[Istiwis wat'a|Istiwis]] - [[Intika]] - Qipata - [[Sutu wat'a]] - [[Suwasi wat'a|Suwasi]] - [[Tikunata wat'a]] - [[Titiqaqa wat'a]] - [[Uru wat'akuna]] - Ustuti ** [[Wiñaymarka qucha]]pi: Sikaya - Luti - Qawana - Patawata - Yuspiki * '''[[Yaqa wat'a]]kuna:''' [[Chukuwitu yaqa wat'a]] - [[Kapachika]] - [[Qupaqhawana yaqa wat'a]] - [[Wat'a yaqa wat'a]] - [[Wat'asani yaqa wat'a]] * '''[[Walla]]kuna''': [[Apulupampa walla]] - [[Kallawaya walla]] - [[Raya walla]] - [[Willkanuta walla]] === Urqukuna === [[File:Rinconadapuno.JPG|thumb|right|250px|[[Rinkunara]] llaqta chhimp'a [[Ananiya]] urqupi [[Putina pruwinsya]]]] {| class="sortable" border="1" cellpadding="1" cellspacing="0" style="width:50%;" |- align="center" bgcolor="e7dcc3" | rowspan="1"| Suti ||&nbsp;Hanaq kay (~)&nbsp;|| Tiyakuynin |- align="center" |- |bgcolor=#ffffff| [[Achasiri]] |bgcolor=#ffffff align=right| 4.950 m |bgcolor=#ffffff| [[Kallawaya pruwinsya]] |- |bgcolor=#ffffff| [[Allinqhapaq]] |bgcolor=#ffffff align=right| 5.780 m |bgcolor=#ffffff| Kallawaya pruwinsya |- |bgcolor=#ffffff| [[Ananiya]] |bgcolor=#ffffff align=right| 5.853 m |bgcolor=#ffffff| [[Putina pruwinsya]] |- |bgcolor=#ffffff| [[Ariquma]] |bgcolor=#ffffff align=right| - m |bgcolor=#ffffff| Kallawaya pruwinsya |- |bgcolor=#ffffff| [[Chapi rit'i urqu]] |bgcolor=#ffffff align=right| 5.400 m |bgcolor=#ffffff| Putina pruwinsya |- |bgcolor=#ffffff| [[Charantaña]] rit'i urqu |bgcolor=#ffffff align=right| 5.200 m |bgcolor=#ffffff| [[Melgar pruwinsya]], [[Nuñuwa distritu]] |- |bgcolor=#ffffff| [[Chihik'apaq]] |bgcolor=#ffffff align=right| 5.650 m |bgcolor=#ffffff| Kallawaya pruwinsya |- |bgcolor=#ffffff| [[Chimpulla]] |bgcolor=#ffffff align=right| 5.489 m |bgcolor=#ffffff| Melgar pruwinsya, [[Santa Rosa distritu (Melgar)|Santa Rosa distritu]], [[Qusqu suyu]], [[K'anas pruwinsya]], [[Layu distritu]] |- |bgcolor=#ffffff| [[Chuqñaquta rit'i urqu]] |bgcolor=#ffffff align=right| 4.683 m ? 5.800 m ? |bgcolor=#ffffff| Putina pruwinsya |- |bgcolor=#ffffff| [[Hatun Palumani]] |bgcolor=#ffffff align=right| 5.730 m |bgcolor=#ffffff| Putina pruwinsya |- |bgcolor=#ffffff| [[Hatun Sallqa]] rit'i urqu |bgcolor=#ffffff align=right| 5.200 m |bgcolor=#ffffff| Nuñuwa distritu |- |bgcolor=#ffffff| [[Ichhuqullu (Punu)|Ichhuqullu]] rit'i urqu |bgcolor=#ffffff align=right| 5.423 m |bgcolor=#ffffff| Putina pruwinsya |- |bgcolor=#ffffff| [[Jurwari]] rit'i urqu |bgcolor=#ffffff align=right| +5.200 m |bgcolor=#ffffff| Putina pruwinsya |- |bgcolor=#ffffff| [[Kallihun]] |bgcolor=#ffffff align=right| 5.827 m |bgcolor=#ffffff| Putina pruwinsya |- |bgcolor=#ffffff| [[Kalihun]] |bgcolor=#ffffff align=right| 5.350 m |bgcolor=#ffffff| [[Sandia pruwinsya]] |- |bgcolor=#ffffff| [[Karupata|Jarupata]] rit'i urqu |bgcolor=#ffffff align=right| 5.432 m |bgcolor=#ffffff| Nuñuwa distritu |- |bgcolor=#ffffff| [[Kawalluni]] rit'i urqu |bgcolor=#ffffff align=right| +5.400 m |bgcolor=#ffffff| Putina pruwinsya |- |bgcolor=#ffffff| [[Khunurana rit'i urqu (Raya walla)|Khunurana]] |bgcolor=#ffffff align=right| +5.200 m |bgcolor=#ffffff| Santa Rosa distritu |- |bgcolor=#ffffff| [[Kunka rit'i urqu|Kunka]] rit'i urqu |bgcolor=#ffffff align=right| +5.200 m |bgcolor=#ffffff| Melgar pruwinsya, Santa Rosa distritu, Qusqu suyu, K'anas pruwinsya, Layu distritu |- |bgcolor=#ffffff| [[Kunakunka]] rit'i urqu |bgcolor=#ffffff align=right| +5.000 m |bgcolor=#ffffff| Putina pruwinsya |- |bgcolor=#ffffff| [[K'anta q'asa]] |bgcolor=#ffffff align=right| 5.300 m |bgcolor=#ffffff| Nuñuwa distritu |- |bgcolor=#ffffff| [[Lawaña]] rit'i urqu |bgcolor=#ffffff align=right| 5.300 m |bgcolor=#ffffff| Nuñuwa distritu |- |bgcolor=#ffffff| [[Lusuqucha rit'i urqu|Lusuqucha]] rit'i urqu |bgcolor=#ffffff align=right| +5.200 m |bgcolor=#ffffff| Putina pruwinsya |- |bgcolor=#ffffff| [[Lluqisa]] |bgcolor=#ffffff align=right| 5.100 m |bgcolor=#ffffff| Kallawaya pruwinsya |- |bgcolor=#ffffff| [[Muskaya]] |bgcolor=#ffffff align=right| 5.400 m |bgcolor=#ffffff| Melgar pruwinsya, [[Nuñuwa distritu]], Qusqu suyu, K'anas pruwinsya, Layu distritu, [[Qanchi pruwinsya]], [[Marankani distritu]] |- |bgcolor=#ffffff| [[Ñakariya]] rit'i urqu |bgcolor=#ffffff align=right| 5.360 m |bgcolor=#ffffff| Putina pruwinsya, Sandia pruwinsya |- |bgcolor=#ffffff| [[Pumanuta]] rit'i urqu |bgcolor=#ffffff align=right| 5.516 m |bgcolor=#ffffff| Nuñuwa distritu |- |bgcolor=#ffffff| [[Qillma rit'i urqu|Qillma]] rit'i urqu |bgcolor=#ffffff align=right| 5.448 m |bgcolor=#ffffff| Nuñuwa distritu |- |bgcolor=#ffffff| [[Qinamari]] |bgcolor=#ffffff align=right| 5.438 m |bgcolor=#ffffff| Kallawaya pruwinsya |- |bgcolor=#ffffff| [[Rit'i Urmasqa]] rit'i urqu |bgcolor=#ffffff align=right| +5.200 m |bgcolor=#ffffff| Putina pruwinsya |- |bgcolor=#ffffff| [[Rit'ipata]] rit'i urqu |bgcolor=#ffffff align=right| 5.350 m |bgcolor=#ffffff| Sandia pruwinsya |- |bgcolor=#ffffff| [[Sachapata]] rit'i urqu |bgcolor=#ffffff align=right| 5.432 m |bgcolor=#ffffff| Nuñuwa distritu |- |bgcolor=#ffffff| [[Salluyu]] rit'i urqu |bgcolor=#ffffff align=right| 5.999 m |bgcolor=#ffffff| Putina pruwinsya, [[Sina distritu]]; [[Buliwya]]pipas |- |bgcolor=#ffffff| [[San Andrés rit'i urqu]] |bgcolor=#ffffff align=right| +5.200 m |bgcolor=#ffffff| Putina pruwinsya |- |bgcolor=#ffffff| [[Sapunuta]] rit'i urqu |bgcolor=#ffffff align=right| 5.200 m |bgcolor=#ffffff| Nuñuwa distritu |- |bgcolor=#ffffff| [[Santa Juana rit'i urqu|Santa Juana]] |bgcolor=#ffffff align=right| +5.200 m |bgcolor=#ffffff| Nuñuwa distritu, Santa Rosa distritu |- |bgcolor=#ffffff| [[Surapata]] rit'i urqu |bgcolor=#ffffff align=right| 5.324 m |bgcolor=#ffffff| Putina pruwinsya |- |bgcolor=#ffffff| [[Tulallipiña]] rit'i urqu |bgcolor=#ffffff align=right| 5.200 m |bgcolor=#ffffff| Nuñuwa distritu |- |bgcolor=#ffffff| [[Wilaquta rit'i urqu (Sandia)|Wilaquta rit'i urqu]] |bgcolor=#ffffff align=right| 5.179 m |bgcolor=#ffffff| Sandia pruwinsya |- |bgcolor=#ffffff| [[Wisk'achani rit'i urqu (Apulupampa)|Wisk'achani rit'i urqu]] |bgcolor=#ffffff align=right| - m |bgcolor=#ffffff| Putina pruwinsya |- |bgcolor=#ffffff| [[Wisk'achani urqu (Punu)|Wisk'achani]] |bgcolor=#ffffff align=right| - m |bgcolor=#ffffff| [[Wankani pruwinsya]] |- |bgcolor=#ffffff| [[Yanaqaqa urqu (Punu)|Yanaqaqa]] |bgcolor=#ffffff align=right| 5.143 m m |bgcolor=#ffffff| - |- |bgcolor=#ffffff| [[Yuraq Unu]] |bgcolor=#ffffff align=right| - m |bgcolor=#ffffff| - |- |bgcolor=#ffffff| [[Yana Quchilla]] |bgcolor=#ffffff align=right| 5.443 m |bgcolor=#ffffff| Melgar pruwinsya, Santa Rosa distritu (saywa: Punu / Qusqu); [[Willkanuta walla]] / [[Raya walla]] |- |} == Yurakuna == [[Rikcha:Scirpus californicus flowers 2005-03-24.jpg|thumb|right|180px|[[Tutura]] ''(Scirpus californicus)'']] [[Rikcha:Yareta Peru.jpg|thumb|right|180px|Yarita]] * [[Sillu-sillu]] ''Alchemilla pinnata'' * [[Ch'ihi]] ''Agrostis breviculmis'' * [[Garbasillu]] ''Astragalus garbancillus'' (Garbancillo) * [[Yarita]] ''Azorella yareta'' * [[Willma cebadilla]] ''Bromus lanatus'' * ''Bromus unioloides'' (Cebadilla) * [[Sura-sura]] ''Calamagrostis heterophyla'' * [[Mula pastu]] ''Calamagrostis rigida'' * [[Waylla ichhu]] ''Calamagrostis sp.'' * [[Ñapha pastu]] ''Calamagrostis vicunarum'' (Crespillo) * [[Kunkuna]], champa icha [[kunkush]] ''Distichia muscoides'' * [[Awha-awha]] icha [[quwi mirachi]] ''Erodium sp.'' (Amor chico) * [[Chilliwa|Ch'illiwa]] ''Festuca dolichophylla'' * [[Unu jallu]] icha [[aya phallcha]] ''Gentiana peruviana'' * [[Uhutilla]] ''Geranium sp.'' * [[Hununcara]] ''Gnaphalium sp.'' * [[Pilli plateado]] ''Gomphrena sp.'' * [[Huk'uchaq chupan]] ''Hordeum muticum'' (Cola de ratón) * Pilli-pilli ''Hypochoeris sp.'' * [[Hunquillo]] ''Juncus sp.'' * [[Mula pilli]] ''Liabum ovatum'' * ''Lucilia aretioides'' (Pasto estrella) * ''Muhlenbergia ligularis'' (Grama dulce) * [[Llapha]] icha ñapha pastu ''Muhlenbergia peruviana'' * ''Plantago sp.'' (Llantén) * [[Ch'akí llantin]] ''Plantago monticola'' * [[Q'achu]] ''Poa sp.'' * ''Poa candamoana'' (Grama) * [[Tuturilla]] ''Scirpus rigidus'' (Totorilla) * [[Ichhu]] ''Stipa ichu'' * [[Chikmu|Layu]] ''Trifolium peruvianun'' * [[Phusa-phusa]] ''Valeriana '''[[Hampi yura]]kuna:''' [[Rikcha:Doronic-grandes-fleurs massif.jpg|thumb|right|180px|[[Uchuq'aspa]] icha q'illu t'ika (''Calendula officinalis''), huk hampi yura]] * [[ñuñu-ñuñu]] * [[yawar ch'unqa]] ''Oenothera'' * [[pinku punku]] * [[San Pedro Sasawi]] * [[wamanlipa]] ''Senecio caementarius'' * [[wirwina]] ''verbena'' * [[ñukch'u]] ''salvia'' * [[q'illu t'ika]] ''Calendula officinalis'' * [[hinchu-hinchu]] * [[ch'iri-ch'iri]] ''Grindelia boliviana'' * [[sillu-sillu]] ''genus Alchemilla'' * [[uhutilla]] * [[saqarara]] ''Plantago major'' * [[payqu]] ''Chenopodium ambrosioides'' * [[qhanachu]] == Uywakuna == [[Ururillu qucha]]piqa, Melgar pruwinsyapi, kay [[pisqu]] layakunam kawsanku:<ref>[https://web.archive.org/web/20160305202342/http://www.monografias.com/trabajos-pdf4/evaluacion-poblacional-fauna-silvestre-altoandina-puno/evaluacion-poblacional-fauna-silvestre-altoandina-puno.pdf Sallqa uywakuna, Punu] pdf (kastilla simi), r. 13: Ururillu qucha, Melgar</ref> <gallery> Rikcha:Andean Negrito (Lessonia oreas) on the ground, side view.jpg|[[Ch'inqu]] ''Lessonia oreas'' Rikcha:Tringa melanoleuca1.jpg|[[Tiwtinku]] ''Tringa melanoleuca'' File:Zonotrichia capensis-4.jpg|[[Pichinku]] ''Zonotrichia capensis'' File:Snowy Egret HMB RWD.jpg|[[Yuraq waqar]] ''Egretta thula'' Rikcha:Andean Lapwing (Vanellus resplendens) on the ground, side view.jpg|[[Likichu]] ''Vanellus resplendens'' Rikcha:Wren-like Rush-Bird.jpg|[[Tuturiru]] ''Phleocryptes melanops'' Rikcha:Lightmatter flamingo2.jpg|Puka [[pariwana]]: ''Phoenicopterus ruber'' </gallery> * [[Maraq-maraq]] ''Plegadis ridgwayi'' * [[Chuqa pisqu|Chuqa]]: ''Fulica americana'' * [[Ajoya]] ''Fulica gigantea'' * [[Puna pili]] ''Anas versicolor'' * ''Lophonetta specularioides'' = ''Anas specularoides'' ([[kastilla simi]]pi: ''pato cordillerano'') * [[Puka pili]] ''Anas cyanoptera'' * [[Yuraq waqar]] ''Egretta thula'' * [[Sutru]] ''Anas flavirostris'' * [[K'ili]] ("Kele") Centropelma microptera = ''Rollandia microptera'' * [[Ch'inqu]] ''Lessonia oreas'' * [[Q'upu]] ''Oxyura ferruginea'' * [[Tiwtinku]] ''Tringa melanoleuca'' * [[Chulpurunku]] ''Rollandia rolland'' * Urin [[alqamari]] ''Phalcoboenus albogularis'' * [[Puna qiwlla]] ''Larus serranus'' * [[Pichinku]] ''Zonotrichia capensis'' * [[Uywantullu]] ''Podiceps occipitalis'' * [[Tikichu]] ''Gallinula chloropus'' * [[Likichu]] ''Vanellus resplendens'' * [[Tuturiru]] ''Phleocryptes melanops'' * [[Pariwana]] ''Phoenicopterus ruber'' * [[Q'illunchu]] ''Sicalis uropygialis'' Hukkunapas Punu suyupi: '''[[Pisqu]]kuna''': * [[liq'ichu]], likiliki icha liqli ''Vanellus resplendes'' * [[phicilanka]] * [[q'illu pisqu]] * [[k'ilinchu]] (= [[K'illichu]] ?) * [[qhuruqutu]] * [[alqamari|allqamari]] ''Phalcoboenus megalopterus'' * [[chiwanku]] icha ch'iwanku ''Turdus chiguanco'' * [[pasupakuy]] icha ch'iwanku ''Turdus albicollis'' * [[puku puku]] * [[hak'akllu]] ''Colaptes rupicola'' * [[michi-michi (uywa)|michi-michi]] * [[anka]] ''Geranoaetus melanoleucus'' * [[qiwlla]] ''Laridae'' * [[ch'ayña]] ''Carduelis magellanica'' '''[[Yaku]] [[pisqu]]kuna:''' [[Rikcha:Puna Ibis.jpg|thumb|right|200px|[[ch'uwankira]] ''Plegades ridgwayi'']] * [[Chuqa pisqu|chuqa]] ''Fulica'' * [[ch'uwankira]] icha yanawiku ''Plegades ridgwayi'' * [[pariwana]] '''[[Allpa yaku kawsaq]]kuna''': * [[k'ayra]] * [[hamp 'atu]] '''[[Ñuñuq]]kuna:''' * [[Atuq]] ''Vulpes'' * [[tamka]] * [[puma]] ''Puma concolor'' * [[usqhullu]] ''Leopardus colocolo'' '''[[Suchuq]]kuna:''' * [[Mach'aqway]] ''subordo Serpentes'' * [[qaraywa]] ''subordo Sauria'' '''[[Challwa]]kuna:''' * [[trucha]] ''Salmo trutta'' * [[pihirriy]] (pejerrey) == Pulitika Rakiy == Chunka kimsayuq pruwinsyanmi kan: {| {{tablabonita}} style="width:45%;" border="1" |- |- style="background:DarkRed; color:white" ! '''Pruwinsya''' ! '''Runakuna(2007)'''<ref name="[http://www.inei.gob.pe]">[https://web.archive.org/web/19970412040139/http://www.inei.gob.pe/ www.inei.gob.pe]</ref> ! '''Uma llaqta''' ! '''Kuraka''' |- | [[Asankaru pruwinsya|Asankaru]] | align="right"| 136.829 | [[Asankaru]] | Ruben Pachari Inofuente |- | [[Kallawaya pruwinsya|Kallawaya]] | align="right"| 73.946 | [[Makusani llaqta|Makusani]] | Nancy Rossel Angles |- | [[Chukuwitu pruwinsya|Chukuwitu]] | align="right"| 126.259 | [[Chulli llaqta|Chulli]] | Eugenio Barbaito Constanza |- | [[Qullaw pruwinsya|Qullaw]] | align="right"| 81.059 | [[Jilawi (Punu)|Jilawi]] | Fortunato Calli Incacutipa |- | [[Wankani pruwinsya|Wankani]] | align="right"| 69.522 | [[Wankani llaqta|Wankani]] | Alex Gómez Pacoricona |- | [[Lampa pruwinsya|Lampa]] | align="right"| 48.223 | [[Lampa, Piruw|Lampa]] | Ciriaco Isidro Diaz Arestegui |- | [[Melgar pruwinsya|Melgar]] | align="right"| 74.735 | [[Ayawiri]] | Bernardo Natividad Meza Alvarez |- | [[Muhu pruwinsya|Muhu]] | align="right"| 27.819 | [[Muhu, Piruw|Muhu]] | Randolfo Mamani Aracayo |- | [[Punu pruwinsya|Punu]] | align="right"| 229.236 | [[Punu]] | Luis Butron Castillo |- | [[Putina pruwinsya|San Antonio de Putina]] | align="right"| 50.490 | [[Putina]] | Alex Max Sullca Caceres |- | [[Sandia pruwinsya|Sandia]] | align="right"| 62.147 | [[Sandia, Piruw|Sandia]] | Angel Mario Quispe Quispe |- | [[San Ruman pruwinsya|San Ruman]] | align="right"| 240.776 | [[Hullaqa]] | David Maximiliano Mamani Paricahua |- | [[Yunkuyu pruwinsya|Yunkuyu]] | align="right"| 47.400 | [[Yunkuyu]] | Juan Huanca Coarita |- |} == Wiñay kawsay == [[Rikcha:Templo del Sol Titicaca.jpg|thumb|right|200px|[[Titiqaqa wat'a]]pi inti yupaychana wasi]] * [[Manqu Qhapaq]] / [[Mama Uqllu]] * [[Sinchi Ruqa]] * [[Antisuyu]] * [[Kallawaya]] ([[Kallawaya pruwinsya]]pi, [[Sandia pruwinsya]]pipas) == Runakuna == [[Rikcha:02. Islas flotantes de Uros (101).JPG|thumb|right|200px|Wasikuna [[Uru wat'akuna]]]] 2005 watapiqa Punu suyupi 1.245.508 runakunam kawsachkanku. == Simikuna == {{QQ|Punu suyupi rimaykuna}} Punu suyupiqa [[Qusqu-Qullaw]] runasimita, kastilla simita, aymara simita rimanku.<ref>[http://www1.inei.gob.pe/perucifrasHTM/inf-soc/cuadro.asp?cod=9329&name=d21_17&ext=jpg www1.inei.gob.pe] (kastilla simi)</ref> {|{{tablabonita}} border="1" style="width:35%;" border="1" |-bgcolor=#EFEFEF ! '''Simi''' ! '''Rimaqkuna 2004 (%) ''' ! '''Rimaqkuna 2009 (%)''' |- |[[Qhichwa simi]] |align="right" |39,2 |align="right" |38,7 |- |[[Aymara simi]] |align="right" |27,9 |align="right" |25,9 |- |[[Kastilla simi]] |align="right" |32,9 |align="right" |35,4 |- |Huk simi |align="right" | - |align="right" |0,1 |- |} === 1993 watapi === Kay pruwinsyakunapi aswanta qhichwa simitam rimanku 1993 watapi: Kallawaya (88,1%), Lampa (85,0%), Asankaru (83,3%), Melgar (76,9%). Kay pruwinsyakunapi aswanta huk indihina simitam (aswanta aymara simitam) rimanku 1993 watapi: Muhu (87,2%), Yunkuyu (82,5%), Chukuwitu (81,2%), Qullaw (80,9%), Wankani (60,2%). San Ruman pruwinsyapiqa aswanta kastilla simitam rimanku (45,1%) 1993 watapi. {|{{tablabonita}} border="1" style="width:45%;" border="1" |-bgcolor=#EFEFEF ! '''Pruwinsya''' ! '''Kastilla simita rimaqkuna (%) ''' ! '''Qhichwa simita rimaqkuna (%)''' ! '''Huk indihina simita rimaqkuna''' ! '''Hawa simita rimaqkuna''' |- | Llapan |align="right" |23,5 |align="right" |43,5 |align="right" |33,0 |align="right" |0,0 |- | [[Asankaru pruwinsya|Asankaru]] |align="right" |15,4 |align="right" |83,3 |align="right" |1,3 |align="right" |0,0 |- | [[Kallawaya pruwinsya|Kallawaya]] |align="right" |10,9 |align="right" |88,1 |align="right" |1,0 |align="right" |0,0 |- | [[Chukuwitu pruwinsya|Chukuwitu]] |align="right" |18,0 |align="right" |0,8 |align="right" |81,2 |align="right" |0,0 |- | [[Qullaw pruwinsya|Qullaw]] |align="right" |17,8 |align="right" |1,3 |align="right" |80,9 |align="right" |0,0 |- | [[Wankani pruwinsya|Wankani]] |align="right" |10,4 |align="right" |29,4 |align="right" |60,2 |align="right" |0,0 |- | [[Lampa pruwinsya|Lampa]] |align="right" |14,7 |align="right" |85,0 |align="right" |0,3 |align="right" |0,0 |- | [[Melgar pruwinsya|Melgar]] |align="right" |21,7 |align="right" |76,9 |align="right" |1,4 |align="right" |0,0 |- | [[Muhu pruwinsya|Muhu]] |align="right" |11,6 |align="right" |1,2 |align="right" |87,2 |align="right" |0,0 |- | [[Punu pruwinsya|Punu]] |align="right" |33,4 |align="right" |32,8 |align="right" |33,8 |align="right" |0,0 |- | [[Putina pruwinsya|San Antonio de Putina]] |align="right" |15,7 |align="right" |71,0 |align="right" |13,3 |align="right" |0,0 |- | [[Sandia pruwinsya|Sandia]] |align="right" |12,6 |align="right" |73,6 |align="right" |13,8 |align="right" |0,0 |- | [[San Román pruwinsya|San Román]] |align="right" |45,1 |align="right" |44,6 |align="right" |10,2 |align="right" |0,1 |- | [[Yunkuyu pruwinsya|Yunkuyu]] |align="right" |16,8 |align="right" |0,6 |align="right" |82,5 |align="right" |0,1 |- |} <small> Pukyu: [http://www1.inei.gob.pe/biblioineipub/bancopub/Est/Lib0186/CAP0209.HTM www1.inei.gob.pe] </small> === Kunan === Kay llaqtakunapi aswanta [[aymara simi]]tam rimanku: * Chimu, Ojerani, Ichhu, Chuchitu, [[Aqura distritu|Aqura]], [[Illawi distritu|Illawi]], [[Chulli llaqta|Chulli]], Pomata, [[Sipita distritu|Sipita]], [[Yunkuyu]], [[Huchusuma llaqta|Huchusuma]] Kay llaqtakunapi aswanta [[qhichwa simi]]tam rimanku: * [[Pawqarqulla distritu|Pawqarqulla]], [[Hatunqulla]], [[Sillustani]], [[Kapachika|Kapachika yaqa wat'a]], [[Intika]], [[Amantani]], [[Hullaqa]], [[Pukara distritu (Lampa)|Pukara]], [[Ayawiri]], [[Lampa (Punu)|Lampa]], [[Asankaru]], [[Makusani]], [[Sandia distritu|Sandia]]. {|{{tablabonita}} border="1" style="width:45%;" border="1" |-bgcolor=#EFEFEF ! '''Pruwinsya''' ! '''Kastilla simita rimaqkuna''' <small> /1 </small> ! '''%''' ! '''Indihina simita rimaqkuna''' <small> /1, /2 </small> ! '''%''' |- | [[Asankaru pruwinsya|Asankaru]] |align="right" |21,686 |align="right" |17.7 |align="right" |100,903 |align="right" |82.2 |- | [[Kallawaya pruwinsya|Kallawaya]] |align="right" |9,308 |align="right" |14.4 |align="right" |55,411 |align="right" |85.6 |- | [[Chukuwitu pruwinsya|Chukuwitu]] |align="right" |29,308 |align="right" |25.7 |align="right" |84,606 |align="right" |74.2 |- | [[Qullaw pruwinsya|Qullaw]] |align="right" |15,993 |align="right" |21.5 |align="right" |58,306 |align="right" |78.4 |- | [[Wankani pruwinsya|Wankani]] |align="right" |9,312 |align="right" |14.7 |align="right" |53,989 |align="right" |85.2 |- | [[Lampa pruwinsya|Lampa]] |align="right" |10,502 |align="right" |24.0 |align="right" |33,192 |align="right" |75.8 |- | [[Melgar pruwinsya|Melgar]] |align="right" |18,940 |align="right" |28.3 |align="right" |47,929 |align="right" |71.6 |- | [[Muhu pruwinsya|Muhu]] |align="right" |3,275 |align="right" |12.9 |align="right" |22,081 |align="right" |87.0 |- | [[Punu pruwinsya|Punu]] |align="right" |93,228 |align="right" |44.5 |align="right" |115,510 |align="right" |55.1 |- | [[Putina pruwinsya|San Antonio de Putina]] |align="right" |12,856 |align="right" |28.5 |align="right" |32,206 |align="right" |71.4 |- | [[Sandia pruwinsya|Sandia]] |align="right" |18,904 |align="right" |34.0 |align="right" |36,586 |align="right" |65.9 |- | [[San Román pruwinsya|San Román]] |align="right" |130,888 |align="right" |60.1 |align="right" |86,527 |align="right" |39.8 |- | [[Yunkuyu pruwinsya|Yunkuyu]] |align="right" |12,991 |align="right" |29.9 |align="right" |30,439 |align="right" |70.0 |- | Llapan |align="right" |387,191 |align="right" |33.8 |align="right" |757,685 |align="right" |66.1 |- |} <small> /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata </small> <small> /2 Indihina simi: [[qhichwa simi]], [[aymara simi]], [[ashaninka simi]] icha huk indihina simi (mana hawa simi)</small> <small> Pukyu:<ref name = "[http://www.inei.gob.pe]" /> </small> [[Rikcha:Uros Artesanía1 lou.jpg|thumb|right|200px|Karu puriy ([[Uru wat'akuna]])]] [[Rikcha:Atardecer en Sillustani.jpg|thumb|right|200px|[[Sillustani]] llaqtapi [[chullpa]].]] == Raymikuna == * [[Mamacha Kandilariya Raymi]] ([[Punu]]) == Tusuy == * [[Pandilla Puneña]] '''[[Kallawaya pruwinsya]]pi [[tusuy]]kuna''': * [[Unkaku]] * [[Walaychu]] * [[Kallawaya tusuy|Kallawaya]] * [[Wiphala]] * [[Puli-Puli]] * [[Asachu]] * [[Allpaqiru]] * [[Qhaswa]] * [[Cortamonte]] * [[Malli]] * [[Qillwa]] == Karu puriy == Punu suyupitaq [[Titiqaqa qucha]], hinaspa [[Sillustani]]pi [[chullpa]]kuna kan. * [[Titiqaqa qucha]] * [[Uru wat'akuna]] * [[Intika]] * [[Amantani]] * [[Kapachika]] * [[Sillustani]] ([[chullpa]]kuna) * [[Allinqhapaq]] 5.780 m * [[Jisk'airumuqu|Jisk'a Iru Muqu]] * [[Istiwis wat'a]] * [[Aramu Muru Punku]] * [[Kiyaqa qaqa siq'ikuna]] * [[Qulu Qulu (mawk'a llaqta)|Qulu Qulu]] [[chullpa]]kuna * [[Trinchira pukara]] * [[Kutimpu (Punu)|Kutimpu]] == Yachachiy == * [[Wawa wasi]]kuna : 423 * [[Huch'uy yachay wasi]]kuna: 1.897 * [[Chawpi yachay wasi]]kuna: 468 * [[Yachay suntur]]kuna :* [[Universidad Nacional del Altiplano]] :* [[Universidad Andina Néstor Cáceres Velásquez]] :* [[Universidad San Carlos]] :* [[Universidad Peruana Union]] :* [[Universidad Los Ángeles de Chimbote - Centro Académico]] == Apaykachana == * [[Inka Manqu Qhapaq antanka pampa]], [[Hullaqa]]pi * [[Qusqumanta Punukama khillay ñan]] == Suyupi paqarisqa == == Kaypipas qhaway == * [[Apulupampa walla]] * [[Kallawaya walla]] * [[Antikuna]] == Willay pukyukuna == <references/> * [https://web.archive.org/web/20090328120710/http://www.encolombia.com/turismo/Destinosperuanos/departamentodepuno.htm www.encolombia.com] * [http://www.ign.gob.pe/web_espanol/IGN/Pre_normalizacion_NNGG/htm/30-y.htm www.ign.gob.pe / Instituto Geográfico Nacional] * [https://web.archive.org/web/20130119172002/http://www.minem.gob.pe/minem/archivos/file/dgaam/publicaciones/evats/puno/puno3.pdf www.minem.gob.pe] * * [http://www.bvcooperacion.pe/biblioteca/bitstream/123456789/1485/1/BVCI0000968.pdf ''Evaluación, recuperación y conservación dl germoplasma de la alpaca raza suri color'' (Nuñoa - Melgar - Puno] pdf == Hawa t'inkikuna == * [http://media.peru.info/mapas/puno.jpg Saywitu: Punu suyu] * [https://web.archive.org/web/20120227102238/http://bvirtual.proeibandes.org/bvirtual/docs/tesis/proeib/Tesis_Yanet_Tapia.pdf bvirtual.proeibandes.org/ Yanet Tapia: ''Estrategias metodológicas de enseñanza y uso de lenguas en docentes de escuelas EBI en el distrito de Mañazo, Puno''] (kastilla simi; Qhichwa simipi pisichaynin: p.&nbsp;153 - 157) * [https://web.archive.org/web/20060726095615/http://www.puebloindio.org/CISA/Manifiesto_de_Taquile.htm Manifiesto de Taquile] (Kastilla simipi) {{Punku p'anqa Piruw}} {{Punu suyu}} {{Suyukuna (Piruw)}} [[Katiguriya:Suyu (Piruw)]] [[Katiguriya:Punu suyu|!]] pjr90jpc54h0m8kppefwzteitt660h8 691565 691564 2026-08-29T16:48:22Z Andeanscorpion 35306 691565 wikitext text/x-wiki {{suyu | nombre_oficial = Punu suyu | nombre_local = Departamento de Puno | otros_nombres = Punu jach'a suyu | tipo_territorio = Departamento | pais = {{PER}} | paisaje = Uros Titicaca 2.jpg | pie_paisaje = Uru wat'akuna, Titiqaqa qucha (Punu suyu, Piruw) | bandera = Flag of Puno.svg | escudo = Escudopuno.JPG | mapa = Perú Puno.png | mapa_subdivisiones = | descripcion_mapa_subdivisiones = | capital = [[Punu]] | idiomas = [[qhichwa simi]], [[kastilla simi]], [[aymara simi]] | fecha_fundacion = {{pun|26|4|1822}} | tipo_gobierno = | organo_gobierno = | cargo_gobernante = [[Kamachiq runa]] | gobernante = Walter Aduviri Calisaya | superficie = 72382,25 | superficie_terrestre = | superficie_agua = | altura_maxima = [[Punu]]: 3827 m | poblacion = 1268441 | fecha_poblacion = 2007 | densidad_poblacion = 16,79 | rango_poblacion = | tipo_subdivisiones = Pruwinsya | subdivisiones = 13 | zona_horaria = UTC-5 | desfase_utc = | sitio_web = | notas = }} '''Punu suyu''' nisqaqa ([[aymara simi]]pi: ''Punu jach'a suyu''; [[kastilla simi]]pi: ''Departamento de Puno'') [[Piruw]] mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa [[Punu]] llaqtam. == Wiñay kpawsay == Kamasqa {{pun|26|4|1822}}. == Allpa saywachi == * '''[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:''' [[Bahuaja-Sonene mamallaqta parki]] - [[Titiqaqa mama llaqta risirwa]] - [[Aymara-Lupaka risirwa suyu]] * '''[[Mayu]]kuna:''' [[Huchusuma mayu]] - [[Jilawi mayu]] - [[Lampa mayu]] - [[Pukara mayu (Piruw)|Pukara mayu]] - [[Quwata mayu]] - [[Ramis mayu]] - [[Such'i mayu]] - [[San Gabán mayu]] - [[Wankani mayu]]; [[Kallawaya pruwinsya]]pi: [[Makusani mayu]] - [[Ayapata mayu]] - [[Ayuyani mayu]]; [[Melgar pruwinsya]]pi: [[Nuñuwa mayu]] - [[Q'urawiña mayu]] (''Río Corahuiña'') * '''[[Q'asa]]kuna''': [[Krus Laqa]] (4.850 msnm) - [[Sipitlaqa]] (4.800 msnm) ([[Chukuwitu]] llaqtapi) - [[Iskay Krus]] (4.800 msnm) (San Antonio de Putina llaqtapi); [[Susuyu]] (4.375 msnm) (Kallawaya Puwirtu Punu). * '''[[Qucha]]kuna:''' [[Arapa qucha]] - [[Chakchura qucha]] - [[Lagunillas qucha]] - [[Lurisquta]] - [[Pukaqucha (Punu)|Pukaqucha]] - [[Saqa qucha]] - [[Sara qucha]] - [[Such'i qucha Apulupampa)|Such'i qucha]] - [[Suytuqucha (Punu)‎|Suytuqucha]] - [[Titiqaqa qucha]] - [[Umayu qucha]]; Kallawaya pruwinsyapi: [[Q'umir umiña qucha]] - [[Chunkara qucha (Punu)|Chunkara qucha]] - [[Ururillu qucha]] (Ururillu distritupi) - [[Janq'uquta]] (''Janjojota'') (Ururillu distritupi) * '''[[Wat'a]]kuna:''' ** [[Titiqaqa qucha]]pi: [[Amantani]] - Chilata - Chirita nº 1 - Chirita nº 2 - - [[Istiwis wat'a|Istiwis]] - [[Intika]] - Qipata - [[Sutu wat'a]] - [[Suwasi wat'a|Suwasi]] - [[Tikunata wat'a]] - [[Titiqaqa wat'a]] - [[Uru wat'akuna]] - Ustuti ** [[Wiñaymarka qucha]]pi: Sikaya - Luti - Qawana - Patawata - Yuspiki * '''[[Yaqa wat'a]]kuna:''' [[Chukuwitu yaqa wat'a]] - [[Kapachika]] - [[Qupaqhawana yaqa wat'a]] - [[Wat'a yaqa wat'a]] - [[Wat'asani yaqa wat'a]] * '''[[Walla]]kuna''': [[Apulupampa walla]] - [[Kallawaya walla]] - [[Raya walla]] - [[Willkanuta walla]] === Urqukuna === [[File:Rinconadapuno.JPG|thumb|right|250px|[[Rinkunara]] llaqta chhimp'a [[Ananiya]] urqupi [[Putina pruwinsya]]]] {| class="sortable" border="1" cellpadding="1" cellspacing="0" style="width:50%;" |- align="center" bgcolor="e7dcc3" | rowspan="1"| Suti ||&nbsp;Hanaq kay (~)&nbsp;|| Tiyakuynin |- align="center" |- |bgcolor=#ffffff| [[Achasiri]] |bgcolor=#ffffff align=right| 4.950 m |bgcolor=#ffffff| [[Kallawaya pruwinsya]] |- |bgcolor=#ffffff| [[Allinqhapaq]] |bgcolor=#ffffff align=right| 5.780 m |bgcolor=#ffffff| Kallawaya pruwinsya |- |bgcolor=#ffffff| [[Ananiya]] |bgcolor=#ffffff align=right| 5.853 m |bgcolor=#ffffff| [[Putina pruwinsya]] |- |bgcolor=#ffffff| [[Ariquma]] |bgcolor=#ffffff align=right| - m |bgcolor=#ffffff| Kallawaya pruwinsya |- |bgcolor=#ffffff| [[Chapi rit'i urqu]] |bgcolor=#ffffff align=right| 5.400 m |bgcolor=#ffffff| Putina pruwinsya |- |bgcolor=#ffffff| [[Charantaña]] rit'i urqu |bgcolor=#ffffff align=right| 5.200 m |bgcolor=#ffffff| [[Melgar pruwinsya]], [[Nuñuwa distritu]] |- |bgcolor=#ffffff| [[Chihik'apaq]] |bgcolor=#ffffff align=right| 5.650 m |bgcolor=#ffffff| Kallawaya pruwinsya |- |bgcolor=#ffffff| [[Chimpulla]] |bgcolor=#ffffff align=right| 5.489 m |bgcolor=#ffffff| Melgar pruwinsya, [[Santa Rosa distritu (Melgar)|Santa Rosa distritu]], [[Qusqu suyu]], [[K'anas pruwinsya]], [[Layu distritu]] |- |bgcolor=#ffffff| [[Chuqñaquta rit'i urqu]] |bgcolor=#ffffff align=right| 4.683 m ? 5.800 m ? |bgcolor=#ffffff| Putina pruwinsya |- |bgcolor=#ffffff| [[Hatun Palumani]] |bgcolor=#ffffff align=right| 5.730 m |bgcolor=#ffffff| Putina pruwinsya |- |bgcolor=#ffffff| [[Hatun Sallqa]] rit'i urqu |bgcolor=#ffffff align=right| 5.200 m |bgcolor=#ffffff| Nuñuwa distritu |- |bgcolor=#ffffff| [[Ichhuqullu (Punu)|Ichhuqullu]] rit'i urqu |bgcolor=#ffffff align=right| 5.423 m |bgcolor=#ffffff| Putina pruwinsya |- |bgcolor=#ffffff| [[Jurwari]] rit'i urqu |bgcolor=#ffffff align=right| +5.200 m |bgcolor=#ffffff| Putina pruwinsya |- |bgcolor=#ffffff| [[Kallihun]] |bgcolor=#ffffff align=right| 5.827 m |bgcolor=#ffffff| Putina pruwinsya |- |bgcolor=#ffffff| [[Kalihun]] |bgcolor=#ffffff align=right| 5.350 m |bgcolor=#ffffff| [[Sandia pruwinsya]] |- |bgcolor=#ffffff| [[Karupata|Jarupata]] rit'i urqu |bgcolor=#ffffff align=right| 5.432 m |bgcolor=#ffffff| Nuñuwa distritu |- |bgcolor=#ffffff| [[Kawalluni]] rit'i urqu |bgcolor=#ffffff align=right| +5.400 m |bgcolor=#ffffff| Putina pruwinsya |- |bgcolor=#ffffff| [[Khunurana rit'i urqu (Raya walla)|Khunurana]] |bgcolor=#ffffff align=right| +5.200 m |bgcolor=#ffffff| Santa Rosa distritu |- |bgcolor=#ffffff| [[Kunka rit'i urqu|Kunka]] rit'i urqu |bgcolor=#ffffff align=right| +5.200 m |bgcolor=#ffffff| Melgar pruwinsya, Santa Rosa distritu, Qusqu suyu, K'anas pruwinsya, Layu distritu |- |bgcolor=#ffffff| [[Kunakunka]] rit'i urqu |bgcolor=#ffffff align=right| +5.000 m |bgcolor=#ffffff| Putina pruwinsya |- |bgcolor=#ffffff| [[K'anta q'asa]] |bgcolor=#ffffff align=right| 5.300 m |bgcolor=#ffffff| Nuñuwa distritu |- |bgcolor=#ffffff| [[Lawaña]] rit'i urqu |bgcolor=#ffffff align=right| 5.300 m |bgcolor=#ffffff| Nuñuwa distritu |- |bgcolor=#ffffff| [[Lusuqucha rit'i urqu|Lusuqucha]] rit'i urqu |bgcolor=#ffffff align=right| +5.200 m |bgcolor=#ffffff| Putina pruwinsya |- |bgcolor=#ffffff| [[Lluqisa]] |bgcolor=#ffffff align=right| 5.100 m |bgcolor=#ffffff| Kallawaya pruwinsya |- |bgcolor=#ffffff| [[Muskaya]] |bgcolor=#ffffff align=right| 5.400 m |bgcolor=#ffffff| Melgar pruwinsya, [[Nuñuwa distritu]], Qusqu suyu, K'anas pruwinsya, Layu distritu, [[Qanchi pruwinsya]], [[Marankani distritu]] |- |bgcolor=#ffffff| [[Ñakariya]] rit'i urqu |bgcolor=#ffffff align=right| 5.360 m |bgcolor=#ffffff| Putina pruwinsya, Sandia pruwinsya |- |bgcolor=#ffffff| [[Pumanuta]] rit'i urqu |bgcolor=#ffffff align=right| 5.516 m |bgcolor=#ffffff| Nuñuwa distritu |- |bgcolor=#ffffff| [[Qillma rit'i urqu|Qillma]] rit'i urqu |bgcolor=#ffffff align=right| 5.448 m |bgcolor=#ffffff| Nuñuwa distritu |- |bgcolor=#ffffff| [[Qinamari]] |bgcolor=#ffffff align=right| 5.438 m |bgcolor=#ffffff| Kallawaya pruwinsya |- |bgcolor=#ffffff| [[Rit'i Urmasqa]] rit'i urqu |bgcolor=#ffffff align=right| +5.200 m |bgcolor=#ffffff| Putina pruwinsya |- |bgcolor=#ffffff| [[Rit'ipata]] rit'i urqu |bgcolor=#ffffff align=right| 5.350 m |bgcolor=#ffffff| Sandia pruwinsya |- |bgcolor=#ffffff| [[Sachapata]] rit'i urqu |bgcolor=#ffffff align=right| 5.432 m |bgcolor=#ffffff| Nuñuwa distritu |- |bgcolor=#ffffff| [[Salluyu]] rit'i urqu |bgcolor=#ffffff align=right| 5.999 m |bgcolor=#ffffff| Putina pruwinsya, [[Sina distritu]]; [[Buliwya]]pipas |- |bgcolor=#ffffff| [[San Andrés rit'i urqu]] |bgcolor=#ffffff align=right| +5.200 m |bgcolor=#ffffff| Putina pruwinsya |- |bgcolor=#ffffff| [[Sapunuta]] rit'i urqu |bgcolor=#ffffff align=right| 5.200 m |bgcolor=#ffffff| Nuñuwa distritu |- |bgcolor=#ffffff| [[Santa Juana rit'i urqu|Santa Juana]] |bgcolor=#ffffff align=right| +5.200 m |bgcolor=#ffffff| Nuñuwa distritu, Santa Rosa distritu |- |bgcolor=#ffffff| [[Surapata]] rit'i urqu |bgcolor=#ffffff align=right| 5.324 m |bgcolor=#ffffff| Putina pruwinsya |- |bgcolor=#ffffff| [[Tulallipiña]] rit'i urqu |bgcolor=#ffffff align=right| 5.200 m |bgcolor=#ffffff| Nuñuwa distritu |- |bgcolor=#ffffff| [[Wilaquta rit'i urqu (Sandia)|Wilaquta rit'i urqu]] |bgcolor=#ffffff align=right| 5.179 m |bgcolor=#ffffff| Sandia pruwinsya |- |bgcolor=#ffffff| [[Wisk'achani rit'i urqu (Apulupampa)|Wisk'achani rit'i urqu]] |bgcolor=#ffffff align=right| - m |bgcolor=#ffffff| Putina pruwinsya |- |bgcolor=#ffffff| [[Wisk'achani urqu (Punu)|Wisk'achani]] |bgcolor=#ffffff align=right| - m |bgcolor=#ffffff| [[Wankani pruwinsya]] |- |bgcolor=#ffffff| [[Yanaqaqa urqu (Punu)|Yanaqaqa]] |bgcolor=#ffffff align=right| 5.143 m m |bgcolor=#ffffff| - |- |bgcolor=#ffffff| [[Yuraq Unu]] |bgcolor=#ffffff align=right| - m |bgcolor=#ffffff| - |- |bgcolor=#ffffff| [[Yana Quchilla]] |bgcolor=#ffffff align=right| 5.443 m |bgcolor=#ffffff| Melgar pruwinsya, Santa Rosa distritu (saywa: Punu / Qusqu); [[Willkanuta walla]] / [[Raya walla]] |- |} == Yurakuna == [[Rikcha:Scirpus californicus flowers 2005-03-24.jpg|thumb|right|180px|[[Tutura]] ''(Scirpus californicus)'']] [[Rikcha:Yareta Peru.jpg|thumb|right|180px|Yarita]] * [[Sillu-sillu]] ''Alchemilla pinnata'' * [[Ch'ihi]] ''Agrostis breviculmis'' * [[Garbasillu]] ''Astragalus garbancillus'' (Garbancillo) * [[Yarita]] ''Azorella yareta'' * [[Willma cebadilla]] ''Bromus lanatus'' * ''Bromus unioloides'' (Cebadilla) * [[Sura-sura]] ''Calamagrostis heterophyla'' * [[Mula pastu]] ''Calamagrostis rigida'' * [[Waylla ichhu]] ''Calamagrostis sp.'' * [[Ñapha pastu]] ''Calamagrostis vicunarum'' (Crespillo) * [[Kunkuna]], champa icha [[kunkush]] ''Distichia muscoides'' * [[Awha-awha]] icha [[quwi mirachi]] ''Erodium sp.'' (Amor chico) * [[Chilliwa|Ch'illiwa]] ''Festuca dolichophylla'' * [[Unu jallu]] icha [[aya phallcha]] ''Gentiana peruviana'' * [[Uhutilla]] ''Geranium sp.'' * [[Hununcara]] ''Gnaphalium sp.'' * [[Pilli plateado]] ''Gomphrena sp.'' * [[Huk'uchaq chupan]] ''Hordeum muticum'' (Cola de ratón) * Pilli-pilli ''Hypochoeris sp.'' * [[Hunquillo]] ''Juncus sp.'' * [[Mula pilli]] ''Liabum ovatum'' * ''Lucilia aretioides'' (Pasto estrella) * ''Muhlenbergia ligularis'' (Grama dulce) * [[Llapha]] icha ñapha pastu ''Muhlenbergia peruviana'' * ''Plantago sp.'' (Llantén) * [[Ch'akí llantin]] ''Plantago monticola'' * [[Q'achu]] ''Poa sp.'' * ''Poa candamoana'' (Grama) * [[Tuturilla]] ''Scirpus rigidus'' (Totorilla) * [[Ichhu]] ''Stipa ichu'' * [[Chikmu|Layu]] ''Trifolium peruvianun'' * [[Phusa-phusa]] ''Valeriana '''[[Hampi yura]]kuna:''' [[Rikcha:Doronic-grandes-fleurs massif.jpg|thumb|right|180px|[[Uchuq'aspa]] icha q'illu t'ika (''Calendula officinalis''), huk hampi yura]] * [[ñuñu-ñuñu]] * [[yawar ch'unqa]] ''Oenothera'' * [[pinku punku]] * [[San Pedro Sasawi]] * [[wamanlipa]] ''Senecio caementarius'' * [[wirwina]] ''verbena'' * [[ñukch'u]] ''salvia'' * [[q'illu t'ika]] ''Calendula officinalis'' * [[hinchu-hinchu]] * [[ch'iri-ch'iri]] ''Grindelia boliviana'' * [[sillu-sillu]] ''genus Alchemilla'' * [[uhutilla]] * [[saqarara]] ''Plantago major'' * [[payqu]] ''Chenopodium ambrosioides'' * [[qhanachu]] == Uywakuna == [[Ururillu qucha]]piqa, Melgar pruwinsyapi, kay [[pisqu]] layakunam kawsanku:<ref>[https://web.archive.org/web/20160305202342/http://www.monografias.com/trabajos-pdf4/evaluacion-poblacional-fauna-silvestre-altoandina-puno/evaluacion-poblacional-fauna-silvestre-altoandina-puno.pdf Sallqa uywakuna, Punu] pdf (kastilla simi), r. 13: Ururillu qucha, Melgar</ref> <gallery> Rikcha:Andean Negrito (Lessonia oreas) on the ground, side view.jpg|[[Ch'inqu]] ''Lessonia oreas'' Rikcha:Tringa melanoleuca1.jpg|[[Tiwtinku]] ''Tringa melanoleuca'' File:Zonotrichia capensis-4.jpg|[[Pichinku]] ''Zonotrichia capensis'' File:Snowy Egret HMB RWD.jpg|[[Yuraq waqar]] ''Egretta thula'' Rikcha:Andean Lapwing (Vanellus resplendens) on the ground, side view.jpg|[[Likichu]] ''Vanellus resplendens'' Rikcha:Wren-like Rush-Bird.jpg|[[Tuturiru]] ''Phleocryptes melanops'' Rikcha:Lightmatter flamingo2.jpg|Puka [[pariwana]]: ''Phoenicopterus ruber'' </gallery> * [[Maraq-maraq]] ''Plegadis ridgwayi'' * [[Chuqa pisqu|Chuqa]]: ''Fulica americana'' * [[Ajoya]] ''Fulica gigantea'' * [[Puna pili]] ''Anas versicolor'' * ''Lophonetta specularioides'' = ''Anas specularoides'' ([[kastilla simi]]pi: ''pato cordillerano'') * [[Puka pili]] ''Anas cyanoptera'' * [[Yuraq waqar]] ''Egretta thula'' * [[Sutru]] ''Anas flavirostris'' * [[K'ili]] ("Kele") Centropelma microptera = ''Rollandia microptera'' * [[Ch'inqu]] ''Lessonia oreas'' * [[Q'upu]] ''Oxyura ferruginea'' * [[Tiwtinku]] ''Tringa melanoleuca'' * [[Chulpurunku]] ''Rollandia rolland'' * Urin [[alqamari]] ''Phalcoboenus albogularis'' * [[Puna qiwlla]] ''Larus serranus'' * [[Pichinku]] ''Zonotrichia capensis'' * [[Uywantullu]] ''Podiceps occipitalis'' * [[Tikichu]] ''Gallinula chloropus'' * [[Likichu]] ''Vanellus resplendens'' * [[Tuturiru]] ''Phleocryptes melanops'' * [[Pariwana]] ''Phoenicopterus ruber'' * [[Q'illunchu]] ''Sicalis uropygialis'' Hukkunapas Punu suyupi: '''[[Pisqu]]kuna''': * [[liq'ichu]], likiliki icha liqli ''Vanellus resplendes'' * [[phicilanka]] * [[q'illu pisqu]] * [[k'ilinchu]] (= [[K'illichu]] ?) * [[qhuruqutu]] * [[alqamari|allqamari]] ''Phalcoboenus megalopterus'' * [[chiwanku]] icha ch'iwanku ''Turdus chiguanco'' * [[pasupakuy]] icha ch'iwanku ''Turdus albicollis'' * [[puku puku]] * [[hak'akllu]] ''Colaptes rupicola'' * [[michi-michi (uywa)|michi-michi]] * [[anka]] ''Geranoaetus melanoleucus'' * [[qiwlla]] ''Laridae'' * [[ch'ayña]] ''Carduelis magellanica'' '''[[Yaku]] [[pisqu]]kuna:''' [[Rikcha:Puna Ibis.jpg|thumb|right|200px|[[ch'uwankira]] ''Plegades ridgwayi'']] * [[Chuqa pisqu|chuqa]] ''Fulica'' * [[ch'uwankira]] icha yanawiku ''Plegades ridgwayi'' * [[pariwana]] '''[[Allpa yaku kawsaq]]kuna''': * [[k'ayra]] * [[hamp 'atu]] '''[[Ñuñuq]]kuna:''' * [[Atuq]] ''Vulpes'' * [[tamka]] * [[puma]] ''Puma concolor'' * [[usqhullu]] ''Leopardus colocolo'' '''[[Suchuq]]kuna:''' * [[Mach'aqway]] ''subordo Serpentes'' * [[qaraywa]] ''subordo Sauria'' '''[[Challwa]]kuna:''' * [[trucha]] ''Salmo trutta'' * [[pihirriy]] (pejerrey) == Pulitika Rakiy == Chunka kimsayuq pruwinsyanmi kan: {| {{tablabonita}} style="width:45%;" border="1" |- |- style="background:DarkRed; color:white" ! '''Pruwinsya''' ! '''Runakuna(2007)'''<ref name="[http://www.inei.gob.pe]">[https://web.archive.org/web/19970412040139/http://www.inei.gob.pe/ www.inei.gob.pe]</ref> ! '''Uma llaqta''' ! '''Kuraka''' |- | [[Asankaru pruwinsya|Asankaru]] | align="right"| 136.829 | [[Asankaru]] | Ruben Pachari Inofuente |- | [[Kallawaya pruwinsya|Kallawaya]] | align="right"| 73.946 | [[Makusani llaqta|Makusani]] | Nancy Rossel Angles |- | [[Chukuwitu pruwinsya|Chukuwitu]] | align="right"| 126.259 | [[Chulli llaqta|Chulli]] | Eugenio Barbaito Constanza |- | [[Qullaw pruwinsya|Qullaw]] | align="right"| 81.059 | [[Jilawi (Punu)|Jilawi]] | Fortunato Calli Incacutipa |- | [[Wankani pruwinsya|Wankani]] | align="right"| 69.522 | [[Wankani llaqta|Wankani]] | Alex Gómez Pacoricona |- | [[Lampa pruwinsya|Lampa]] | align="right"| 48.223 | [[Lampa, Piruw|Lampa]] | Ciriaco Isidro Diaz Arestegui |- | [[Melgar pruwinsya|Melgar]] | align="right"| 74.735 | [[Ayawiri]] | Bernardo Natividad Meza Alvarez |- | [[Muhu pruwinsya|Muhu]] | align="right"| 27.819 | [[Muhu, Piruw|Muhu]] | Randolfo Mamani Aracayo |- | [[Punu pruwinsya|Punu]] | align="right"| 229.236 | [[Punu]] | Luis Butron Castillo |- | [[Putina pruwinsya|San Antonio de Putina]] | align="right"| 50.490 | [[Putina]] | Alex Max Sullca Caceres |- | [[Sandia pruwinsya|Sandia]] | align="right"| 62.147 | [[Sandia, Piruw|Sandia]] | Angel Mario Quispe Quispe |- | [[San Ruman pruwinsya|San Ruman]] | align="right"| 240.776 | [[Hullaqa]] | David Maximiliano Mamani Paricahua |- | [[Yunkuyu pruwinsya|Yunkuyu]] | align="right"| 47.400 | [[Yunkuyu]] | Juan Huanca Coarita |- |} == Wiñay kawsay == [[Rikcha:Templo del Sol Titicaca.jpg|thumb|right|200px|[[Titiqaqa wat'a]]pi inti yupaychana wasi]] * [[Manqu Qhapaq]] / [[Mama Uqllu]] * [[Sinchi Ruqa]] * [[Antisuyu]] * [[Kallawaya]] ([[Kallawaya pruwinsya]]pi, [[Sandia pruwinsya]]pipas) == Runakuna == [[Rikcha:02. Islas flotantes de Uros (101).JPG|thumb|right|200px|Wasikuna [[Uru wat'akuna]]]] 2005 watapiqa Punu suyupi 1.245.508 runakunam kawsachkanku. == Simikuna == {{QQ|Punu suyupi rimaykuna}} Punu suyupiqa [[Qusqu-Qullaw]] runasimita, kastilla simita, aymara simita rimanku.<ref>[http://www1.inei.gob.pe/perucifrasHTM/inf-soc/cuadro.asp?cod=9329&name=d21_17&ext=jpg www1.inei.gob.pe] (kastilla simi)</ref> {|{{tablabonita}} border="1" style="width:35%;" border="1" |-bgcolor=#EFEFEF ! '''Simi''' ! '''Rimaqkuna 2004 (%) ''' ! '''Rimaqkuna 2009 (%)''' |- |[[Qhichwa simi]] |align="right" |39,2 |align="right" |38,7 |- |[[Aymara simi]] |align="right" |27,9 |align="right" |25,9 |- |[[Kastilla simi]] |align="right" |32,9 |align="right" |35,4 |- |Huk simi |align="right" | - |align="right" |0,1 |- |} === 1993 watapi === Kay pruwinsyakunapi aswanta qhichwa simitam rimanku 1993 watapi: Kallawaya (88,1%), Lampa (85,0%), Asankaru (83,3%), Melgar (76,9%). Kay pruwinsyakunapi aswanta huk indihina simitam (aswanta aymara simitam) rimanku 1993 watapi: Muhu (87,2%), Yunkuyu (82,5%), Chukuwitu (81,2%), Qullaw (80,9%), Wankani (60,2%). San Ruman pruwinsyapiqa aswanta kastilla simitam rimanku (45,1%) 1993 watapi. {|{{tablabonita}} border="1" style="width:45%;" border="1" |-bgcolor=#EFEFEF ! '''Pruwinsya''' ! '''Kastilla simita rimaqkuna (%) ''' ! '''Qhichwa simita rimaqkuna (%)''' ! '''Huk indihina simita rimaqkuna''' ! '''Hawa simita rimaqkuna''' |- | Llapan |align="right" |23,5 |align="right" |43,5 |align="right" |33,0 |align="right" |0,0 |- | [[Asankaru pruwinsya|Asankaru]] |align="right" |15,4 |align="right" |83,3 |align="right" |1,3 |align="right" |0,0 |- | [[Kallawaya pruwinsya|Kallawaya]] |align="right" |10,9 |align="right" |88,1 |align="right" |1,0 |align="right" |0,0 |- | [[Chukuwitu pruwinsya|Chukuwitu]] |align="right" |18,0 |align="right" |0,8 |align="right" |81,2 |align="right" |0,0 |- | [[Qullaw pruwinsya|Qullaw]] |align="right" |17,8 |align="right" |1,3 |align="right" |80,9 |align="right" |0,0 |- | [[Wankani pruwinsya|Wankani]] |align="right" |10,4 |align="right" |29,4 |align="right" |60,2 |align="right" |0,0 |- | [[Lampa pruwinsya|Lampa]] |align="right" |14,7 |align="right" |85,0 |align="right" |0,3 |align="right" |0,0 |- | [[Melgar pruwinsya|Melgar]] |align="right" |21,7 |align="right" |76,9 |align="right" |1,4 |align="right" |0,0 |- | [[Muhu pruwinsya|Muhu]] |align="right" |11,6 |align="right" |1,2 |align="right" |87,2 |align="right" |0,0 |- | [[Punu pruwinsya|Punu]] |align="right" |33,4 |align="right" |32,8 |align="right" |33,8 |align="right" |0,0 |- | [[Putina pruwinsya|San Antonio de Putina]] |align="right" |15,7 |align="right" |71,0 |align="right" |13,3 |align="right" |0,0 |- | [[Sandia pruwinsya|Sandia]] |align="right" |12,6 |align="right" |73,6 |align="right" |13,8 |align="right" |0,0 |- | [[San Román pruwinsya|San Román]] |align="right" |45,1 |align="right" |44,6 |align="right" |10,2 |align="right" |0,1 |- | [[Yunkuyu pruwinsya|Yunkuyu]] |align="right" |16,8 |align="right" |0,6 |align="right" |82,5 |align="right" |0,1 |- |} <small> Pukyu: [http://www1.inei.gob.pe/biblioineipub/bancopub/Est/Lib0186/CAP0209.HTM www1.inei.gob.pe] </small> === Kunan === Kay llaqtakunapi aswanta [[aymara simi]]tam rimanku: * Chimu, Ojerani, Ichhu, Chuchitu, [[Aqura distritu|Aqura]], [[Illawi distritu|Illawi]], [[Chulli llaqta|Chulli]], Pomata, [[Sipita distritu|Sipita]], [[Yunkuyu]], [[Huchusuma llaqta|Huchusuma]] Kay llaqtakunapi aswanta [[qhichwa simi]]tam rimanku: * [[Pawqarqulla distritu|Pawqarqulla]], [[Hatunqulla]], [[Sillustani]], [[Kapachika|Kapachika yaqa wat'a]], [[Intika]], [[Amantani]], [[Hullaqa]], [[Pukara distritu (Lampa)|Pukara]], [[Ayawiri]], [[Lampa (Punu)|Lampa]], [[Asankaru]], [[Makusani]], [[Sandia distritu|Sandia]]. {|{{tablabonita}} border="1" style="width:45%;" border="1" |-bgcolor=#EFEFEF ! '''Pruwinsya''' ! '''Kastilla simita rimaqkuna''' <small> /1 </small> ! '''%''' ! '''Indihina simita rimaqkuna''' <small> /1, /2 </small> ! '''%''' |- | [[Asankaru pruwinsya|Asankaru]] |align="right" |21,686 |align="right" |17.7 |align="right" |100,903 |align="right" |82.2 |- | [[Kallawaya pruwinsya|Kallawaya]] |align="right" |9,308 |align="right" |14.4 |align="right" |55,411 |align="right" |85.6 |- | [[Chukuwitu pruwinsya|Chukuwitu]] |align="right" |29,308 |align="right" |25.7 |align="right" |84,606 |align="right" |74.2 |- | [[Qullaw pruwinsya|Qullaw]] |align="right" |15,993 |align="right" |21.5 |align="right" |58,306 |align="right" |78.4 |- | [[Wankani pruwinsya|Wankani]] |align="right" |9,312 |align="right" |14.7 |align="right" |53,989 |align="right" |85.2 |- | [[Lampa pruwinsya|Lampa]] |align="right" |10,502 |align="right" |24.0 |align="right" |33,192 |align="right" |75.8 |- | [[Melgar pruwinsya|Melgar]] |align="right" |18,940 |align="right" |28.3 |align="right" |47,929 |align="right" |71.6 |- | [[Muhu pruwinsya|Muhu]] |align="right" |3,275 |align="right" |12.9 |align="right" |22,081 |align="right" |87.0 |- | [[Punu pruwinsya|Punu]] |align="right" |93,228 |align="right" |44.5 |align="right" |115,510 |align="right" |55.1 |- | [[Putina pruwinsya|San Antonio de Putina]] |align="right" |12,856 |align="right" |28.5 |align="right" |32,206 |align="right" |71.4 |- | [[Sandia pruwinsya|Sandia]] |align="right" |18,904 |align="right" |34.0 |align="right" |36,586 |align="right" |65.9 |- | [[San Román pruwinsya|San Román]] |align="right" |130,888 |align="right" |60.1 |align="right" |86,527 |align="right" |39.8 |- | [[Yunkuyu pruwinsya|Yunkuyu]] |align="right" |12,991 |align="right" |29.9 |align="right" |30,439 |align="right" |70.0 |- | Llapan |align="right" |387,191 |align="right" |33.8 |align="right" |757,685 |align="right" |66.1 |- |} <small> /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata </small> <small> /2 Indihina simi: [[qhichwa simi]], [[aymara simi]], [[ashaninka simi]] icha huk indihina simi (mana hawa simi)</small> <small> Pukyu:<ref name = "[http://www.inei.gob.pe]" /> </small> [[Rikcha:Uros Artesanía1 lou.jpg|thumb|right|200px|Karu puriy ([[Uru wat'akuna]])]] [[Rikcha:Atardecer en Sillustani.jpg|thumb|right|200px|[[Sillustani]] llaqtapi [[chullpa]].]] == Raymikuna == * [[Mamacha Kandilariya Raymi]] ([[Punu]]) == Tusuy == * [[Pandilla Puneña]] '''[[Kallawaya pruwinsya]]pi [[tusuy]]kuna''': * [[Unkaku]] * [[Walaychu]] * [[Kallawaya tusuy|Kallawaya]] * [[Wiphala]] * [[Puli-Puli]] * [[Asachu]] * [[Allpaqiru]] * [[Qhaswa]] * [[Cortamonte]] * [[Malli]] * [[Qillwa]] == Karu puriy == Punu suyupitaq [[Titiqaqa qucha]], hinaspa [[Sillustani]]pi [[chullpa]]kuna kan. * [[Titiqaqa qucha]] * [[Uru wat'akuna]] * [[Intika]] * [[Amantani]] * [[Kapachika]] * [[Sillustani]] ([[chullpa]]kuna) * [[Allinqhapaq]] 5.780 m * [[Jisk'airumuqu|Jisk'a Iru Muqu]] * [[Istiwis wat'a]] * [[Aramu Muru Punku]] * [[Kiyaqa qaqa siq'ikuna]] * [[Qulu Qulu (mawk'a llaqta)|Qulu Qulu]] [[chullpa]]kuna * [[Trinchira pukara]] * [[Kutimpu (Punu)|Kutimpu]] == Yachachiy == * [[Wawa wasi]]kuna : 423 * [[Huch'uy yachay wasi]]kuna: 1.897 * [[Chawpi yachay wasi]]kuna: 468 * [[Yachay suntur]]kuna :* [[Universidad Nacional del Altiplano]] :* [[Universidad Andina Néstor Cáceres Velásquez]] :* [[Universidad San Carlos]] :* [[Universidad Peruana Union]] :* [[Universidad Los Ángeles de Chimbote - Centro Académico]] == Apaykachana == * [[Inka Manqu Qhapaq antanka pampa]], [[Hullaqa]]pi * [[Qusqumanta Punukama khillay ñan]] == Suyupi paqarisqa == == Kaypipas qhaway == * [[Apulupampa walla]] * [[Kallawaya walla]] * [[Antikuna]] == Willay pukyukuna == <references/> * [https://web.archive.org/web/20090328120710/http://www.encolombia.com/turismo/Destinosperuanos/departamentodepuno.htm www.encolombia.com] * [http://www.ign.gob.pe/web_espanol/IGN/Pre_normalizacion_NNGG/htm/30-y.htm www.ign.gob.pe / Instituto Geográfico Nacional] * [https://web.archive.org/web/20130119172002/http://www.minem.gob.pe/minem/archivos/file/dgaam/publicaciones/evats/puno/puno3.pdf www.minem.gob.pe] * * [http://www.bvcooperacion.pe/biblioteca/bitstream/123456789/1485/1/BVCI0000968.pdf ''Evaluación, recuperación y conservación dl germoplasma de la alpaca raza suri color'' (Nuñoa - Melgar - Puno] pdf == Hawa t'inkikuna == * [http://media.peru.info/mapas/puno.jpg Saywitu: Punu suyu] * [https://web.archive.org/web/20120227102238/http://bvirtual.proeibandes.org/bvirtual/docs/tesis/proeib/Tesis_Yanet_Tapia.pdf bvirtual.proeibandes.org/ Yanet Tapia: ''Estrategias metodológicas de enseñanza y uso de lenguas en docentes de escuelas EBI en el distrito de Mañazo, Puno''] (kastilla simi; Qhichwa simipi pisichaynin: p.&nbsp;153 - 157) * [https://web.archive.org/web/20060726095615/http://www.puebloindio.org/CISA/Manifiesto_de_Taquile.htm Manifiesto de Taquile] (Kastilla simipi) {{Punku p'anqa Piruw}} {{Punu suyu}} {{Suyukuna (Piruw)}} [[Katiguriya:Suyu (Piruw)]] [[Katiguriya:Punu suyu|!]] mq9905vglm9nybfigw03ke684431gt9 Luritu suyu 0 2144 691568 686138 2026-08-29T16:53:10Z Andeanscorpion 35306 Musuq infobox 691568 wikitext text/x-wiki {{suyu | nombre_oficial = Luritu suyu | nombre_local = Departamento de Loreto | otros_nombres = | tipo_territorio = Departamento | pais = {{PER}} | paisaje = Iquitos et l'Amazonie 979.jpg | pie_paisaje = | bandera = Sin bandera.svg | escudo = 15loescudo.jpg | mapa = Perú_Loreto.png | mapa_subdivisiones = División Politica de Loreto.jpg | descripcion_mapa_subdivisiones = Luritu suyup wamaninkuna | capital = [[Ikitus]] | idiomas = [[kastilla simi]] | fecha_fundacion = {{pun|7|2|1866}} | tipo_gobierno = | organo_gobierno = | cargo_gobernante = Kamachiq runa | gobernante = Elisbán Ochoa Sosa | superficie = 368851,95 | superficie_terrestre = | superficie_agua = | altura_maxima = | poblacion = 891732 | fecha_poblacion = 2007 | densidad_poblacion = | rango_poblacion = | tipo_subdivisiones = Pruwinsya | subdivisiones = 8 | zona_horaria = UTC-5 | desfase_utc = | sitio_web = | notas = }} '''Luritu suyu''' ([[ispaña simi]]pi: ''Departamento de Loreto'') nisqaqa [[Piruw]] mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa [[Ikitus]] llaqtam. == Wiñay kawsay == Kamasqa {{pun|7|2|1866}}. == Allpa saywachi == * '''[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyukuna]]:''' [[Cordillera Azul mamallaqta parki]] - [[Allpawayu-Mishana mama llaqta risirwa]] - [[Pakaya-Samirya mama llaqta risirwa]] - [[Güeppí risirwa suyu]] - [[Pukakuru risirwa suyu]] - [[Sierra del Divisor risirwa suyu]] * '''[[Mayu]]kuna:''' [[Amarumayu]], [[Napu mayu]], [[Nanay mayu]], [[Marañun mayu|Marañun]], [[Ukayali]], [[Wallaqa mayu]], [[Yawari mayu]], [[Putumayu]]. * '''[[Qucha]]kuna:''' [[Rimachi qucha]] ==Pulitika rakiy== Pusaq pruwinsiyanmi kan: {| {{tablabonita}} style="width:40%;" border="1" |- |- style="background:DarkRed; color:white" ! '''Pruwinsya''' ! '''Runakuna(2007)'''<ref name="[http://www.inei.gob.pe]">[https://web.archive.org/web/19970412040139/http://www.inei.gob.pe/ www.inei.gob.pe]</ref> ! '''Uma llaqta''' |- | [[Alto Amazonas pruwinsya|Alto Amazonas]] | align="right"| 104 667 | [[Yurimawas]] |- | [[Datem del Marañón pruwinsya|Datem del Marañón]] | align="right"| 49 571 | [[San Lorenzo (Luritu)|San Lorenzo]] |- | [[Luritu pruwinsya|Luritu]] | align="right"| 62 165 | [[Nawta]] |- | [[Mariscal Ramón Castilla pruwinsya|Mariscal Ramón Castilla]] | align="right"| 54 829 | [[Kawalluqucha]] |- | [[Maynas pruwinsya|Maynas]] | align="right"| 492 992 | [[Ikitus]] |- | [[Putumayu pruwinsya|Putumayu]] | align="right"| 9 534 | [[San Antonio del Estrecho]] |- | [[Rikina pruwinsya|Rikina]] | align="right"| 65 692 | [[Rikina]] |- | [[Ukayali pruwinsya|Ukayali]] | align="right"| 61 816 | [[Kuntamana]] |- |} == Runakuna == Mariscal Ramón Castilla pruwinsyapi, Maynas pruwinsyapipas [[Yagua]] runakunaqa tiyanku. [[Urarina]] runakunaqa Luritu pruwinsyapi tiyanku. Rikina pruwinsyapiqa [[Mayuruna]]kuna, [[Kapanawa]] runakunapas kawsanku, Datem del Marañón pruwinsyapiqa [[Wamwisa runa]]kuna [[Chayawita]]pas kawsanku. Ukayaki pruwinsyapiqa [[Shipibo-Conibo runa|Shipibo-Conibo]] runakuna, [[Cashibo-Cacataibo]], [[Piru runa]]kunapas tiyanku. Maynas pruwinsyapiqa [[Napuruna]]kuna tiyanku. Alto Amazonas pruwinsyapiqa [[Chamikuru]] runakuna [[Chayawita]]pas tiyanku. ==Simikuna == {{QQ|Luritu suyupi rimaykuna}} {|{{tablabonita}} border="1" style="width:45%;" border="1" |-bgcolor=#EFEFEF ! '''Pruwinsya''' ! '''Kastilla simita rimaqkuna''' <small> /1 </small> ! '''%''' ! '''Indihina simita rimaqkuna''' <small> /1, /2 </small> ! '''%''' |- | [[Alto Amazonas pruwinsya|Alto Amazonas]] |align="right" |76,518 |align="right" |86.2 |align="right" |12,143 |align="right" |13.7 |- | [[Datem del Marañón pruwinsya|Datem del Marañón]] |align="right" |20,450 |align="right" |50.9 |align="right" |19,709 |align="right" |49.0 |- | [[Luritu pruwinsya|Luritu]] |align="right" |47,265 |align="right" |90.7 |align="right" |4,757 |align="right" |9.1 |- | [[Mariscal Ramón Castilla pruwinsya|Mariscal Ramón Castilla]] |align="right" |40,863 |align="right" |89.5 |align="right" |4,711 |align="right" |10.3 |- | [[Maynas pruwinsya|Maynas]] |align="right" |422,314 |align="right" |98.2 |align="right" |6,966 |align="right" |1.6 |- | [[Rikina pruwinsya|Rikina]] |align="right" |53,585 |align="right" |97.4 |align="right" |1,370 |align="right" |2.5 |- | [[Ukayali pruwinsya|Ukayali]] |align="right" |46,286 |align="right" |89.4 |align="right" |5,421 |align="right" |10.5 |- | Llapan |align="right" |707,281 |align="right" |92.6 |align="right" |55,077 |align="right" |7.2 |- |} <small> /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata </small> <small> /2 Indihina simi: [[qhichwa simi]], [[aymara simi]], [[ashaninka simi]] icha huk indihina simi (mana hawa simi)</small> <small> Pukyu: <ref>[https://web.archive.org/web/19970412040139/http://www.inei.gob.pe/ www.inei.gob.pe/]</ref> </small> == Suyupi paqarisqa == == Kaypipas qhaway == * [[Taraputu]] == Rikchakuna == <gallery> Rikcha:Amazonian rainforest.JPG|[[Paray sach'a-sach'a]], Luritu suyu Image:Urarina shaman B Dean.jpg|[[Urarina]] [[paqu yachaq]], 1988 </gallery> == Willay pukyukuna == <references/> == Hawa t'inkikuna == * [http://media.peru.info/mapas/loreto.jpg Saywitu: Luritu suyu] {{Punku p'anqa Piruw‎}} {{Luritu suyu}} {{Suyukuna (Piruw)}} [[Katiguriya:Suyu (Piruw)]] [[Katiguriya:Luritu suyu| ]] f1apuh168vgou5de0y5reg4i3i0whpm 691569 691568 2026-08-29T16:53:44Z Andeanscorpion 35306 691569 wikitext text/x-wiki {{suyu | nombre_oficial = Luritu suyu | nombre_local = Departamento de Loreto | otros_nombres = | tipo_territorio = Departamento | pais = {{PER}} | paisaje = Iquitos et l'Amazonie 979.jpg | pie_paisaje = | bandera = Bandera Región Loreto.svg | escudo = 15loescudo.jpg | mapa = Perú_Loreto.png | mapa_subdivisiones = División Politica de Loreto.jpg | descripcion_mapa_subdivisiones = Luritu suyup wamaninkuna | capital = [[Ikitus]] | idiomas = [[kastilla simi]] | fecha_fundacion = {{pun|7|2|1866}} | tipo_gobierno = | organo_gobierno = | cargo_gobernante = Kamachiq runa | gobernante = Elisbán Ochoa Sosa | superficie = 368851,95 | superficie_terrestre = | superficie_agua = | altura_maxima = | poblacion = 891732 | fecha_poblacion = 2007 | densidad_poblacion = | rango_poblacion = | tipo_subdivisiones = Pruwinsya | subdivisiones = 8 | zona_horaria = UTC-5 | desfase_utc = | sitio_web = | notas = }} '''Luritu suyu''' ([[ispaña simi]]pi: ''Departamento de Loreto'') nisqaqa [[Piruw]] mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa [[Ikitus]] llaqtam. == Wiñay kawsay == Kamasqa {{pun|7|2|1866}}. == Allpa saywachi == * '''[[Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyukuna]]:''' [[Cordillera Azul mamallaqta parki]] - [[Allpawayu-Mishana mama llaqta risirwa]] - [[Pakaya-Samirya mama llaqta risirwa]] - [[Güeppí risirwa suyu]] - [[Pukakuru risirwa suyu]] - [[Sierra del Divisor risirwa suyu]] * '''[[Mayu]]kuna:''' [[Amarumayu]], [[Napu mayu]], [[Nanay mayu]], [[Marañun mayu|Marañun]], [[Ukayali]], [[Wallaqa mayu]], [[Yawari mayu]], [[Putumayu]]. * '''[[Qucha]]kuna:''' [[Rimachi qucha]] ==Pulitika rakiy== Pusaq pruwinsiyanmi kan: {| {{tablabonita}} style="width:40%;" border="1" |- |- style="background:DarkRed; color:white" ! '''Pruwinsya''' ! '''Runakuna(2007)'''<ref name="[http://www.inei.gob.pe]">[https://web.archive.org/web/19970412040139/http://www.inei.gob.pe/ www.inei.gob.pe]</ref> ! '''Uma llaqta''' |- | [[Alto Amazonas pruwinsya|Alto Amazonas]] | align="right"| 104 667 | [[Yurimawas]] |- | [[Datem del Marañón pruwinsya|Datem del Marañón]] | align="right"| 49 571 | [[San Lorenzo (Luritu)|San Lorenzo]] |- | [[Luritu pruwinsya|Luritu]] | align="right"| 62 165 | [[Nawta]] |- | [[Mariscal Ramón Castilla pruwinsya|Mariscal Ramón Castilla]] | align="right"| 54 829 | [[Kawalluqucha]] |- | [[Maynas pruwinsya|Maynas]] | align="right"| 492 992 | [[Ikitus]] |- | [[Putumayu pruwinsya|Putumayu]] | align="right"| 9 534 | [[San Antonio del Estrecho]] |- | [[Rikina pruwinsya|Rikina]] | align="right"| 65 692 | [[Rikina]] |- | [[Ukayali pruwinsya|Ukayali]] | align="right"| 61 816 | [[Kuntamana]] |- |} == Runakuna == Mariscal Ramón Castilla pruwinsyapi, Maynas pruwinsyapipas [[Yagua]] runakunaqa tiyanku. [[Urarina]] runakunaqa Luritu pruwinsyapi tiyanku. Rikina pruwinsyapiqa [[Mayuruna]]kuna, [[Kapanawa]] runakunapas kawsanku, Datem del Marañón pruwinsyapiqa [[Wamwisa runa]]kuna [[Chayawita]]pas kawsanku. Ukayaki pruwinsyapiqa [[Shipibo-Conibo runa|Shipibo-Conibo]] runakuna, [[Cashibo-Cacataibo]], [[Piru runa]]kunapas tiyanku. Maynas pruwinsyapiqa [[Napuruna]]kuna tiyanku. Alto Amazonas pruwinsyapiqa [[Chamikuru]] runakuna [[Chayawita]]pas tiyanku. ==Simikuna == {{QQ|Luritu suyupi rimaykuna}} {|{{tablabonita}} border="1" style="width:45%;" border="1" |-bgcolor=#EFEFEF ! '''Pruwinsya''' ! '''Kastilla simita rimaqkuna''' <small> /1 </small> ! '''%''' ! '''Indihina simita rimaqkuna''' <small> /1, /2 </small> ! '''%''' |- | [[Alto Amazonas pruwinsya|Alto Amazonas]] |align="right" |76,518 |align="right" |86.2 |align="right" |12,143 |align="right" |13.7 |- | [[Datem del Marañón pruwinsya|Datem del Marañón]] |align="right" |20,450 |align="right" |50.9 |align="right" |19,709 |align="right" |49.0 |- | [[Luritu pruwinsya|Luritu]] |align="right" |47,265 |align="right" |90.7 |align="right" |4,757 |align="right" |9.1 |- | [[Mariscal Ramón Castilla pruwinsya|Mariscal Ramón Castilla]] |align="right" |40,863 |align="right" |89.5 |align="right" |4,711 |align="right" |10.3 |- | [[Maynas pruwinsya|Maynas]] |align="right" |422,314 |align="right" |98.2 |align="right" |6,966 |align="right" |1.6 |- | [[Rikina pruwinsya|Rikina]] |align="right" |53,585 |align="right" |97.4 |align="right" |1,370 |align="right" |2.5 |- | [[Ukayali pruwinsya|Ukayali]] |align="right" |46,286 |align="right" |89.4 |align="right" |5,421 |align="right" |10.5 |- | Llapan |align="right" |707,281 |align="right" |92.6 |align="right" |55,077 |align="right" |7.2 |- |} <small> /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata </small> <small> /2 Indihina simi: [[qhichwa simi]], [[aymara simi]], [[ashaninka simi]] icha huk indihina simi (mana hawa simi)</small> <small> Pukyu: <ref>[https://web.archive.org/web/19970412040139/http://www.inei.gob.pe/ www.inei.gob.pe/]</ref> </small> == Suyupi paqarisqa == == Kaypipas qhaway == * [[Taraputu]] == Rikchakuna == <gallery> Rikcha:Amazonian rainforest.JPG|[[Paray sach'a-sach'a]], Luritu suyu Image:Urarina shaman B Dean.jpg|[[Urarina]] [[paqu yachaq]], 1988 </gallery> == Willay pukyukuna == <references/> == Hawa t'inkikuna == * [http://media.peru.info/mapas/loreto.jpg Saywitu: Luritu suyu] {{Punku p'anqa Piruw‎}} {{Luritu suyu}} {{Suyukuna (Piruw)}} [[Katiguriya:Suyu (Piruw)]] [[Katiguriya:Luritu suyu| ]] 6qu9tep8a227ysk2m5i3iwp1guoqbug Aymara simi 0 2171 691541 673390 2026-08-29T14:25:23Z Andeanscorpion 35306 Musuq infobox 691541 wikitext text/x-wiki {{Rimay | nombre = Aymar simi, Aymara simi | nativo = Aymar aru, Aymara aru, Jaqi aru | color = #6AA84F | oficial_paises = * {{BOL}} * {{PER}} | no_oficial = * {{ARG}} * {{BRA}} * {{CHL}} * {{USA}} * {{ESP}} * {{JPN}} | zona = Chawpi Antikuna | hablantes = 2.2 hunu | rank = 120 | fam1 = Aru rimaykuna | iso1 = ay | iso2 = aym | iso3 = aym | sil = achka | l1 = ayr | l1n = Chawpi Aymara | l2 = ayc | l2n = Uralan Aymara | mapa = Aymara-language-domain-es-001.svg | mapa_leyenda = Aymara simi k'itikuna }} [[Rikcha:Aymaran-bolivia-001.png|thumb|right|Wuliwiya suyupi Aymara simi k'itikuna]] '''Aymara simi''' icha '''Aymar simi''' (aymara simipi: ''Aymar aru, kastilla simipi: Aimara'') nisqaqa 3.000.000 [[aymara runa]]kunap [[rimay]]ninmi, kay [[mama llaqta]]kunapi: * [[Wuliwiya]]: 2.000.000 rimaqkuna - 1.600.000 aymara rimaq 1992 watapi (Albó 1995) * [[Piruw]]: 500.000 rimaqkuna - 300.000 - 500.000 rimaq 1976 watapi (350.320 rimaq, Cerrón Palomino 1987) * [[Chili]]: 10.000 rimaqkuna - 48.477 aymara (runakuna: 14+ wata) 1992-93 watakunapi (Hatun Yupaypi) (Aylwin 1994) == Huk rimakuna == Kaymi huk aymara rimakuna ([[qhichwa simi]] - aymara simi): * Ñuqa: Naya * Qam: Juma * Pay: Jupa * Ñuqanchik: Jiwasa, jiwasanaka * Ñuqayku: Nanaka * Arí: Jisa * Manam: Janiwa * Hatun: Jach'a * Uchuy: Jisk'a * [[Wawa]]: Wawa * [[Tayta|Yaya]]: Awki, tata * [[Mama]]: Tayka, mama * [[Qhari]]: Chacha * [[Warmi]]: Warmi * [[Dyus|Syus]]: Tatitu, Yus == Aymara simi k'itikuna == (1992 watamanta yupaykuna, runakuna: 6+ wata, <ref>[https://web.archive.org/web/20070408231723/http://butler.cc.tut.fi/~fabre/BookInternetVersio/Dic=Aymara.pdf butler.cc.tut.fi Aymara simi k'itikuna (Albo 1995)] (kastilla simi)</ref>) === Wuliwiyapi === * [[Chuqiyapu suyu]] ** [[Pedro Domingo Murillo pruwinsya|Pedro Domingo Murillo pruwinsiya]] *** Chakrapura k'itikuna: 93% aymara simi rimaq *** [[Chuqiyapu]]: 40% aymara simi rimaq, 10% [[qhichwa simi]] rimaq, 54% [[kastilla simi]] rimaq *** [[Altu llaqta]] 60% aymara simi rimaq, 53% aymara simi/kastilla simi, 35% kastilla simi ** [[Umasuyu pruwinsya|Umasuyu pruwinsiya]]: 96% aymara simi rimaq ** [[Paqaqi pruwinsya|Paqaqi pruwinsiya]]: 94% aymara ** [[Eliodoro Camacho pruwinsya|Eliodoro Camacho pruwinsiya]]: 97% aymara ** [[Muñecas pruwinsya|Muñecas pruwinsiya]] 99% aymara ** [[Lariqaqa pruwinsya|Lariqaqa pruwinsiya]]: 95% aymara *** [[Taqliwi kantun]] (Litoral): 83% aymara *** Kantunkuna: Consata, Mapiri kantun, Sarampiuni kantun, Tipuani kantun, Wanay kantun, Santa Rosa de Challana, [[Tiyupunti kantun]], Litoral ** [[Franz Tamayo pruwinsya|Franz Tamayo pruwinsiya]]: 98% aymara simi rimaq, 16% qhichwa simi rimaq ** [[Inkawi pruwinsya|Inkawi pruwinsiya]]: 95% aymara *** [[Wiyacha]] llaqta 60% aymara, 55% aymara/kastilla simi, 38% kastilla simi ** [[José Ramón Loayza pruwinsya|José Ramón Loayza pruwinsiya]]: 94% aymara ** [[Inkisiwi pruwinsya|Inkisiwi pruwinsiya]] *** Chakrapura k'itillikuna: 89% aymara *** Qullqiri llaqta: 41% aymara, 25% qhichwa, 45% kastilla simi ** [[Antikuna pruwinsya|Antikuna pruwinsiya]]: 97% aymara ** [[Aruma pruwinsya|Aruma pruwinsiya]]: 94% aymara ** [[Manqu Qhapaq pruwinsya|Manqu Qhapaq pruwinsiya]]: 93% aymara] ** [[Gualberto Villarroel pruwinsya|Gualberto Villarroel pruwinsiya]]: 97% aymara ** [[José Manuel Pando pruwinsya|José Manuel Pando pruwinsiya]] 97% aymara ** [[Chinchay Yunka pruwinsya|Chinchay Yunka pruwinsiya]] 69% aymara, 91% aymara/kastilla simi, 29% kastilla simi, 4% qhichwa *** [[Quruyqu]] k'itipi: Quruyqu, Mururata, Pacollo, Challa, Suapi *** [[Quripata munisipyu|Quripata]] k'itipi: Quripata kantun, Arapata kantun, Trinidad Pampa, Milluwaya kantun ** [[Uralan Yunka pruwinsya|Uralan Yunka pruwinsiya]] *** [[Asunta munisipyu|Asunta]]: La Asunta kantun, Villa Barrientos kantun, Las Mercedes kantun, Colopampa Grande kantun *** [[Chulumani munisipyu|Chulumani]]: [[Chulumani kantun]], [[Chirca kantun]], [[Wankani kantun (Uralan Yunka)|Wankani kantun]], [[Ocobaya kantun]], Tajma, Victorio Lanza, *** [[Yanakachi munisipyu|Yanakachi]]: [[Yanakachi kantun]], Villa Aspiazu kantun *** [[Irupana munisipyu|Irupana]]: [[Irupana kantun]], [[Chicaloma kantun]], [[Laza kantun]], La Plazuela kantun, Tres Rios kantun, Lambate kantun, Taca kantun *** Pariguaya *** Kantunkuna: Villa Barrientos 82% aymara, Colopampa 95% aymara ** [[Qarañawi pruwinsya|Qarañawi pruwinsiya]] *** Kantunkuna: Churu kantun 80% aymara, Inkawara kantun 89% aymara, Villa Elevación kantun 86% aymara, Carrasco kantun 89% aymara, Carrasco La Reserva kantun 83% aymara, San Pablo kantun 89% aymara, Calama kantun 84% aymara, San Lorenzo 90% aymara * [[Uru-Uru suyu]] ** [[Uru-Uru pruwinsya|Uru-Uru pruwinsiya]] 77% aymara simi rimaq, 23% aymara-qhichwa] ** [[Uru-Uru]] llaqta: 22% aymara, 40% qhichwa, 99% kastilla simi ** Qaranqa pruwinsya: 94% aymara ** [[Sajama pruwinsya|Sajama pruwinsiya]]: 90% aymara ** [[Litoral pruwinsya|Litoral pruwinsiya]]: 76% aymara, 14% qhichwa, 90% kastilla simi ** [[Ladislao Cabrera pruwinsya|Ladislao Cabrera pruwinsiya]]: 91% aymara, 20% qhichwa ** [[Atawallpa pruwinsya|Atawallpa pruwinsiya]]: 87% aymara, 28% qhichwa, 92% kastilla; [[chipaya simi]] rimaq, 39% aymara/chipaya simi rimaq (uru-chipaya) ** [[Sawkari pruwinsya|Sawkari pruwinsiya]]: 83% aymara, 31% aymara/qhichwa ** [[Tomas Barrón pruwinsya|Tomas Barrón pruwinsiya]]: 82% aymara, 6% aymara/qhichwa ** [[Uralan Qaranqa pruwinsya|Uralan Qaranqa pruwinsiya]]: 96% aymara ** [[San Pedro de Totora pruwinsya|San Pedro de Totora pruwinsiya]]: 90% aymara ** [[Chinchay Qaranqa pruwinsya|Chinchay Qaranqa pruwinsiya]]: 97% aymara ** [[Puerto de Mejillones pruwinsya|Puerto de Mejillones pruwinsiya]]: 67% aymara, 9% qhichwa, 97% kastilla ** [[Ch'allapata pruwinsya|Ch'allapata pruwinsiya]] icha [[Eduardo Avaroa pruwinsya|Eduardo Avaroa pruwinsiya]]: *** [[Challapata|Ch'allapata]] llaqta: 25% aymara, 65% qhichwa ** [[Puwpu pruwinsya|Puwpu pruwinsiya]]: 23% aymara ** [[Pantaléon Dalence pruwinsya|Pantaléon Dalence pruwinsiya]] *** [[Wanuni]] llaqta: 64% qhichwa, 16% aymara ** [[Santiago Wari pruwinsya|Santiago Wari pruwinsiya]] (Sebastián Pagador): 73% aymara, 55% qhichwa * [[P'utuqsi suyu]]: ** [[Daniel Campos pruwinsya|Daniel Campos pruwinsiya]]: 71% aymara, 98% qhichwa ** [[Chinchay Lipis pruwinsya|Chinchay Lipis pruwinsiya]]: 4% aymara, 89% qhichwa ** [[Antonio Quijarro pruwinsya|Antonio Quijarro pruwinsiya]]: 17% aymara, 74% qhichwa *** Coroma kantun: 69% aymara, 72% qhichwa, 82% kastilla *** [[Uyuni]] llaqta: 13% aymara, 46% qhichwa ** [[Rafael Bustillo pruwinsya|Rafael Bustillo pruwinsiya]] *** Kantunkuna: [[Unsiya kantun]], [[Aymaya kantun]], [[Chukiuta kantun]], [[Musuq Qulcha kantun]], [[Qala Qala kantun]], [[Llallawa kantun]], Sicoya ** [[Charkas pruwinsya]]: qhichwa simi aymara simipas (kantunkuna: [[San Pedro de Buena Vista kantun]], [[Moscari kantun]], [[Mikani kantun]], [[Toracari kantun]], Quinamara, [[Tampu Khasa kantun]], [[Carasi kantun]], Pucara, [[Turu Turu kantun]], [[Julu kantun (Charkas)|Julu kantun]], [[Añawani kantun]], [[Yambata kantun]]) *** Coacarí kantun: 57% aymara ** [[Alonso de Ibáñez pruwinsya|Alonso de Ibáñez pruwinsiya]] qhichwa simi aymara simipas (kantunkuna: Sakaka kantun, Wila Sirka kantun, Charca, Iturata, Carcoma) *** Kantunkunapi: Sillu Sillu, Qhariphuyu kantun, Chujlla kantun, Wanaquma kantun, Challwiri kantun, Jankhu Jankhu kantun, Juntawi kantun, Chaykuriri kantun, Ovejería, Wila Wila, Tarwa Chapi: 90-100% aymara ** [[Chayanta pruwinsya|Chayanta pruwinsiya]] qhichwa simi aymara simipas (kantunkuna: Chayala kantun, Qampaya kantun, Puquqwata kantun, Takarani kantun, Qisim Phuku kantun) ** [[Tomás Frías pruwinsya|Tomás Frías pruwinsiya]] *** [[Urmiri kantun]] 74% aymara, 99% qhichwa, 68% kastilla * [[Quchapampa suyu]]: ** [[Jayupaya pruwinsya|Jayupaya pruwinsiya]] *** [[Kukapata kantun]] 90% aymara *** [[Kallchani kantun]]: 5% aymara *** [[Jayupaya kantun]]: 11% aymara ** [[Tapaqari pruwinsya|Tapaqari pruwinsiya]] *** Leque kantun: 95% aymara, 35% aymara-qhichwa, 39% qhichwa, 52% kastilla *** Ch'alla kantun: 83% aymara, 50% aymara-qhichwa, 66% qhichwa, 83% kastilla simi * [[Chuqichaka suyu]]: ** [[Urupisa pruwinsya|Urupisa pruwinsiya]]pi, Pujpu kantun * [[Beni suyu]]: ** [[Ballivián pruwinsya|Ballivián pruwinsiya]]: [[Rurrenabaque munisipyu|Rurrenabaque]], Yukumu === Piruwpi === * [[Punu suyu]] ** [[Wankani pruwinsya|Wankani pruwinsiya]] ** [[Punu pruwinsya|Punu pruwinsiya]]: [[Aqura distritu]], [[Platiriya distritu]] [[Chukuwitu distritu]], [[Pichakani distritu]] ** [[Putina pruwinsya|Putina pruwinsiya]] ** [[Chukuwitu pruwinsya|Chukuwitu pruwinsiya]] (''Juli'') * [[Taqna suyu]] ** [[Tarata pruwinsya|Tarata pruwinsiya]] * [[Muqiwa suyu]] ** [[General Sánchez Cerro pruwinsya|General Sánchez Cerro pruwinsiya]] ** [[Mariscal Nieto pruwinsya|Mariscal Nieto pruwinsiya]] === Chilipi === 48.477 aymara rimaq (runa 14+ wata) 1992-93 watakunapi (Hatun yupaypi) (Aylwin 1994), aswanta [[Qullaw]]pi: * ''Región XIV I-pas'' ([[Arika Parinaqutapas suyu]] [[Tarapaka suyu]]pas): Tarapaka, Arica, Iquique, 15.439 runa * ''Región II'' ([[Antofagasta suyu]]): 4.187 runa * ''Región III'' ([[Atakama suyu]]): 1.289 runa * ''Región IV'' ([[Kukimpu suyu]]): 2.093 runa * ''Región V'' ([[Valparaíso suyu]]): 2.968 runa * ''Región Metropolitana'' ([[Santiago suyu]]): 12.165 runa * ''Región VI'' ([[Libertador General Bernardo O'Higgins suyu]]): 1.316 runa * ''Región VII'' ([[Mawlli suyu]]): 1.725 runa * ''Región VIII'' ([[Biobío suyu]]): 3.815 runa * ''Región IX'' ([[Arawkaniya suyu]]): 1.199 runa * ''Región XIV, X-pas'' ([[Mayukuna suyu]] [[Quchakuna suyu]]pas): 1.602 runa * ''Región XI'' ([[Aisén suyu]]): 131 runa * ''Región XII'' ([[Magallanes Antartika suyu]]): 203 runa == Kaypipas qhaway == * [[Aymara runa]] == Pukyukuna == <references/> == Hawa t'inkikuna == === Aymara runakunapaq [[simi qullqa]]kuna === * [http://www.ucb.edu.bo/BibliotecaAymara/php/index.php?option=12&exp=A ''Biblioteca Virtual Aymara, Universidad Católica Boliviana "San Pablo"''] (aymara simi - kastilla simi, kastilla simi - aymara simi) * [http://www.illa-a.org/cd/diccionarios/LudovicoBertonioMuchosCambios.pdf Ludovico Bertonio] (1612) * [http://portal.perueduca.edu.pe/Docentes/xtras/pdf/dicc_aymara.pdf '''Yatiqirinaka Aru Pirwa''' ''(Yachakuqkunapa Simi Qullqa - Aymara simipi)''] Liwru ''online'' 8,0MB * [https://web.archive.org/web/20111107175028/http://www.ucb.edu.bo/aymara/index.php?title=Suma_irxata%C3%B1a www.ucb.edu.bo / '''Iñiy''' simi qullqa]: (aymara simi - kastilla simi) === [[Simi qullqa]]kuna: Aymara simi - Huk simikuna === * [http://www.illa-a.org/cd/diccionarios/arusiminee.doc ARUSIMIÑEE, Simiqullqa: kastilla simi - aymara simi - waraniyi simi - qhichwa simi] * [http://www.illa-a.org/cd/diccionarios/NuevosTerminosAimaras.html GLOSARIO DE NUEVOS TÉRMINOS AIMARAS] (kastilla simi- aymara simi) === Aymara simimanta yachay === * [http://www.illa-a.org/cd/literatura/AymaraCompendioEstructura.pdf Aymara: Compendio de estructura fonológica y gramatical] === Aymara simipi multimidiyam === * [http://www.indepa.gob.pe/principal/galerias/himno/v02.htm INDEPA, Piruwpa llaqta takin (aymara simipi widyum)] * [http://www.youtube.com/watch?v=UtCie4VHNdY&feature=related Sonia Morales, Dina Páucar, Movistar ruruchinapaq qhaturipi] [[Katiguriya:Aymara haqaru rimay]] [[Katiguriya:Piruwpi rimay]] [[Katiguriya:Wuliwiyapi rimay]] [[Katiguriya:Chilipi rimay]] kotzgi1wmm3noyifafrjzwjkw99v3qr 691542 691541 2026-08-29T14:27:54Z Andeanscorpion 35306 691542 wikitext text/x-wiki {{Rimay | nombre = Aymar simi, Aymara simi | nativo = Aymar aru, Aymara aru, Jaqi aru | color = #6AA84F | oficial_paises = * {{BOL}} * {{PER}} | no_oficial = * {{ARG}} * {{BRA}} * {{CHL}} * {{USA}} * {{ESP}} * {{JPN}} | zona = Chawpi Antikuna | hablantes = 2.2 hunu | rank = 120 | fam1 = Aru rimaykuna | fam2 = Aymar rimaykuna | iso1 = ay | iso2 = aym | iso3 = aym | sil = achka | l1 = ayr | l1n = Chawpi Aymara | l2 = ayc | l2n = Uralan Aymara | mapa = Aymara-language-domain-es-001.svg | mapa_leyenda = Aymara simi k'itikuna }} [[Rikcha:Aymaran-bolivia-001.png|thumb|right|Wuliwiya suyupi Aymara simi k'itikuna]] '''Aymara simi''' icha '''Aymar simi''' (aymara simipi: ''Aymar aru, kastilla simipi: Aimara'') nisqaqa 3.000.000 [[aymara runa]]kunap [[rimay]]ninmi, kay [[mama llaqta]]kunapi: * [[Wuliwiya]]: 2.000.000 rimaqkuna - 1.600.000 aymara rimaq 1992 watapi (Albó 1995) * [[Piruw]]: 500.000 rimaqkuna - 300.000 - 500.000 rimaq 1976 watapi (350.320 rimaq, Cerrón Palomino 1987) * [[Chili]]: 10.000 rimaqkuna - 48.477 aymara (runakuna: 14+ wata) 1992-93 watakunapi (Hatun Yupaypi) (Aylwin 1994) == Huk rimakuna == Kaymi huk aymara rimakuna ([[qhichwa simi]] - aymara simi): * Ñuqa: Naya * Qam: Juma * Pay: Jupa * Ñuqanchik: Jiwasa, jiwasanaka * Ñuqayku: Nanaka * Arí: Jisa * Manam: Janiwa * Hatun: Jach'a * Uchuy: Jisk'a * [[Wawa]]: Wawa * [[Tayta|Yaya]]: Awki, tata * [[Mama]]: Tayka, mama * [[Qhari]]: Chacha * [[Warmi]]: Warmi * [[Dyus|Syus]]: Tatitu, Yus == Aymara simi k'itikuna == (1992 watamanta yupaykuna, runakuna: 6+ wata, <ref>[https://web.archive.org/web/20070408231723/http://butler.cc.tut.fi/~fabre/BookInternetVersio/Dic=Aymara.pdf butler.cc.tut.fi Aymara simi k'itikuna (Albo 1995)] (kastilla simi)</ref>) === Wuliwiyapi === * [[Chuqiyapu suyu]] ** [[Pedro Domingo Murillo pruwinsya|Pedro Domingo Murillo pruwinsiya]] *** Chakrapura k'itikuna: 93% aymara simi rimaq *** [[Chuqiyapu]]: 40% aymara simi rimaq, 10% [[qhichwa simi]] rimaq, 54% [[kastilla simi]] rimaq *** [[Altu llaqta]] 60% aymara simi rimaq, 53% aymara simi/kastilla simi, 35% kastilla simi ** [[Umasuyu pruwinsya|Umasuyu pruwinsiya]]: 96% aymara simi rimaq ** [[Paqaqi pruwinsya|Paqaqi pruwinsiya]]: 94% aymara ** [[Eliodoro Camacho pruwinsya|Eliodoro Camacho pruwinsiya]]: 97% aymara ** [[Muñecas pruwinsya|Muñecas pruwinsiya]] 99% aymara ** [[Lariqaqa pruwinsya|Lariqaqa pruwinsiya]]: 95% aymara *** [[Taqliwi kantun]] (Litoral): 83% aymara *** Kantunkuna: Consata, Mapiri kantun, Sarampiuni kantun, Tipuani kantun, Wanay kantun, Santa Rosa de Challana, [[Tiyupunti kantun]], Litoral ** [[Franz Tamayo pruwinsya|Franz Tamayo pruwinsiya]]: 98% aymara simi rimaq, 16% qhichwa simi rimaq ** [[Inkawi pruwinsya|Inkawi pruwinsiya]]: 95% aymara *** [[Wiyacha]] llaqta 60% aymara, 55% aymara/kastilla simi, 38% kastilla simi ** [[José Ramón Loayza pruwinsya|José Ramón Loayza pruwinsiya]]: 94% aymara ** [[Inkisiwi pruwinsya|Inkisiwi pruwinsiya]] *** Chakrapura k'itillikuna: 89% aymara *** Qullqiri llaqta: 41% aymara, 25% qhichwa, 45% kastilla simi ** [[Antikuna pruwinsya|Antikuna pruwinsiya]]: 97% aymara ** [[Aruma pruwinsya|Aruma pruwinsiya]]: 94% aymara ** [[Manqu Qhapaq pruwinsya|Manqu Qhapaq pruwinsiya]]: 93% aymara] ** [[Gualberto Villarroel pruwinsya|Gualberto Villarroel pruwinsiya]]: 97% aymara ** [[José Manuel Pando pruwinsya|José Manuel Pando pruwinsiya]] 97% aymara ** [[Chinchay Yunka pruwinsya|Chinchay Yunka pruwinsiya]] 69% aymara, 91% aymara/kastilla simi, 29% kastilla simi, 4% qhichwa *** [[Quruyqu]] k'itipi: Quruyqu, Mururata, Pacollo, Challa, Suapi *** [[Quripata munisipyu|Quripata]] k'itipi: Quripata kantun, Arapata kantun, Trinidad Pampa, Milluwaya kantun ** [[Uralan Yunka pruwinsya|Uralan Yunka pruwinsiya]] *** [[Asunta munisipyu|Asunta]]: La Asunta kantun, Villa Barrientos kantun, Las Mercedes kantun, Colopampa Grande kantun *** [[Chulumani munisipyu|Chulumani]]: [[Chulumani kantun]], [[Chirca kantun]], [[Wankani kantun (Uralan Yunka)|Wankani kantun]], [[Ocobaya kantun]], Tajma, Victorio Lanza, *** [[Yanakachi munisipyu|Yanakachi]]: [[Yanakachi kantun]], Villa Aspiazu kantun *** [[Irupana munisipyu|Irupana]]: [[Irupana kantun]], [[Chicaloma kantun]], [[Laza kantun]], La Plazuela kantun, Tres Rios kantun, Lambate kantun, Taca kantun *** Pariguaya *** Kantunkuna: Villa Barrientos 82% aymara, Colopampa 95% aymara ** [[Qarañawi pruwinsya|Qarañawi pruwinsiya]] *** Kantunkuna: Churu kantun 80% aymara, Inkawara kantun 89% aymara, Villa Elevación kantun 86% aymara, Carrasco kantun 89% aymara, Carrasco La Reserva kantun 83% aymara, San Pablo kantun 89% aymara, Calama kantun 84% aymara, San Lorenzo 90% aymara * [[Uru-Uru suyu]] ** [[Uru-Uru pruwinsya|Uru-Uru pruwinsiya]] 77% aymara simi rimaq, 23% aymara-qhichwa] ** [[Uru-Uru]] llaqta: 22% aymara, 40% qhichwa, 99% kastilla simi ** Qaranqa pruwinsya: 94% aymara ** [[Sajama pruwinsya|Sajama pruwinsiya]]: 90% aymara ** [[Litoral pruwinsya|Litoral pruwinsiya]]: 76% aymara, 14% qhichwa, 90% kastilla simi ** [[Ladislao Cabrera pruwinsya|Ladislao Cabrera pruwinsiya]]: 91% aymara, 20% qhichwa ** [[Atawallpa pruwinsya|Atawallpa pruwinsiya]]: 87% aymara, 28% qhichwa, 92% kastilla; [[chipaya simi]] rimaq, 39% aymara/chipaya simi rimaq (uru-chipaya) ** [[Sawkari pruwinsya|Sawkari pruwinsiya]]: 83% aymara, 31% aymara/qhichwa ** [[Tomas Barrón pruwinsya|Tomas Barrón pruwinsiya]]: 82% aymara, 6% aymara/qhichwa ** [[Uralan Qaranqa pruwinsya|Uralan Qaranqa pruwinsiya]]: 96% aymara ** [[San Pedro de Totora pruwinsya|San Pedro de Totora pruwinsiya]]: 90% aymara ** [[Chinchay Qaranqa pruwinsya|Chinchay Qaranqa pruwinsiya]]: 97% aymara ** [[Puerto de Mejillones pruwinsya|Puerto de Mejillones pruwinsiya]]: 67% aymara, 9% qhichwa, 97% kastilla ** [[Ch'allapata pruwinsya|Ch'allapata pruwinsiya]] icha [[Eduardo Avaroa pruwinsya|Eduardo Avaroa pruwinsiya]]: *** [[Challapata|Ch'allapata]] llaqta: 25% aymara, 65% qhichwa ** [[Puwpu pruwinsya|Puwpu pruwinsiya]]: 23% aymara ** [[Pantaléon Dalence pruwinsya|Pantaléon Dalence pruwinsiya]] *** [[Wanuni]] llaqta: 64% qhichwa, 16% aymara ** [[Santiago Wari pruwinsya|Santiago Wari pruwinsiya]] (Sebastián Pagador): 73% aymara, 55% qhichwa * [[P'utuqsi suyu]]: ** [[Daniel Campos pruwinsya|Daniel Campos pruwinsiya]]: 71% aymara, 98% qhichwa ** [[Chinchay Lipis pruwinsya|Chinchay Lipis pruwinsiya]]: 4% aymara, 89% qhichwa ** [[Antonio Quijarro pruwinsya|Antonio Quijarro pruwinsiya]]: 17% aymara, 74% qhichwa *** Coroma kantun: 69% aymara, 72% qhichwa, 82% kastilla *** [[Uyuni]] llaqta: 13% aymara, 46% qhichwa ** [[Rafael Bustillo pruwinsya|Rafael Bustillo pruwinsiya]] *** Kantunkuna: [[Unsiya kantun]], [[Aymaya kantun]], [[Chukiuta kantun]], [[Musuq Qulcha kantun]], [[Qala Qala kantun]], [[Llallawa kantun]], Sicoya ** [[Charkas pruwinsya]]: qhichwa simi aymara simipas (kantunkuna: [[San Pedro de Buena Vista kantun]], [[Moscari kantun]], [[Mikani kantun]], [[Toracari kantun]], Quinamara, [[Tampu Khasa kantun]], [[Carasi kantun]], Pucara, [[Turu Turu kantun]], [[Julu kantun (Charkas)|Julu kantun]], [[Añawani kantun]], [[Yambata kantun]]) *** Coacarí kantun: 57% aymara ** [[Alonso de Ibáñez pruwinsya|Alonso de Ibáñez pruwinsiya]] qhichwa simi aymara simipas (kantunkuna: Sakaka kantun, Wila Sirka kantun, Charca, Iturata, Carcoma) *** Kantunkunapi: Sillu Sillu, Qhariphuyu kantun, Chujlla kantun, Wanaquma kantun, Challwiri kantun, Jankhu Jankhu kantun, Juntawi kantun, Chaykuriri kantun, Ovejería, Wila Wila, Tarwa Chapi: 90-100% aymara ** [[Chayanta pruwinsya|Chayanta pruwinsiya]] qhichwa simi aymara simipas (kantunkuna: Chayala kantun, Qampaya kantun, Puquqwata kantun, Takarani kantun, Qisim Phuku kantun) ** [[Tomás Frías pruwinsya|Tomás Frías pruwinsiya]] *** [[Urmiri kantun]] 74% aymara, 99% qhichwa, 68% kastilla * [[Quchapampa suyu]]: ** [[Jayupaya pruwinsya|Jayupaya pruwinsiya]] *** [[Kukapata kantun]] 90% aymara *** [[Kallchani kantun]]: 5% aymara *** [[Jayupaya kantun]]: 11% aymara ** [[Tapaqari pruwinsya|Tapaqari pruwinsiya]] *** Leque kantun: 95% aymara, 35% aymara-qhichwa, 39% qhichwa, 52% kastilla *** Ch'alla kantun: 83% aymara, 50% aymara-qhichwa, 66% qhichwa, 83% kastilla simi * [[Chuqichaka suyu]]: ** [[Urupisa pruwinsya|Urupisa pruwinsiya]]pi, Pujpu kantun * [[Beni suyu]]: ** [[Ballivián pruwinsya|Ballivián pruwinsiya]]: [[Rurrenabaque munisipyu|Rurrenabaque]], Yukumu === Piruwpi === * [[Punu suyu]] ** [[Wankani pruwinsya|Wankani pruwinsiya]] ** [[Punu pruwinsya|Punu pruwinsiya]]: [[Aqura distritu]], [[Platiriya distritu]] [[Chukuwitu distritu]], [[Pichakani distritu]] ** [[Putina pruwinsya|Putina pruwinsiya]] ** [[Chukuwitu pruwinsya|Chukuwitu pruwinsiya]] (''Juli'') * [[Taqna suyu]] ** [[Tarata pruwinsya|Tarata pruwinsiya]] * [[Muqiwa suyu]] ** [[General Sánchez Cerro pruwinsya|General Sánchez Cerro pruwinsiya]] ** [[Mariscal Nieto pruwinsya|Mariscal Nieto pruwinsiya]] === Chilipi === 48.477 aymara rimaq (runa 14+ wata) 1992-93 watakunapi (Hatun yupaypi) (Aylwin 1994), aswanta [[Qullaw]]pi: * ''Región XIV I-pas'' ([[Arika Parinaqutapas suyu]] [[Tarapaka suyu]]pas): Tarapaka, Arica, Iquique, 15.439 runa * ''Región II'' ([[Antofagasta suyu]]): 4.187 runa * ''Región III'' ([[Atakama suyu]]): 1.289 runa * ''Región IV'' ([[Kukimpu suyu]]): 2.093 runa * ''Región V'' ([[Valparaíso suyu]]): 2.968 runa * ''Región Metropolitana'' ([[Santiago suyu]]): 12.165 runa * ''Región VI'' ([[Libertador General Bernardo O'Higgins suyu]]): 1.316 runa * ''Región VII'' ([[Mawlli suyu]]): 1.725 runa * ''Región VIII'' ([[Biobío suyu]]): 3.815 runa * ''Región IX'' ([[Arawkaniya suyu]]): 1.199 runa * ''Región XIV, X-pas'' ([[Mayukuna suyu]] [[Quchakuna suyu]]pas): 1.602 runa * ''Región XI'' ([[Aisén suyu]]): 131 runa * ''Región XII'' ([[Magallanes Antartika suyu]]): 203 runa == Kaypipas qhaway == * [[Aymara runa]] == Pukyukuna == <references/> == Hawa t'inkikuna == === Aymara runakunapaq [[simi qullqa]]kuna === * [http://www.ucb.edu.bo/BibliotecaAymara/php/index.php?option=12&exp=A ''Biblioteca Virtual Aymara, Universidad Católica Boliviana "San Pablo"''] (aymara simi - kastilla simi, kastilla simi - aymara simi) * [http://www.illa-a.org/cd/diccionarios/LudovicoBertonioMuchosCambios.pdf Ludovico Bertonio] (1612) * [http://portal.perueduca.edu.pe/Docentes/xtras/pdf/dicc_aymara.pdf '''Yatiqirinaka Aru Pirwa''' ''(Yachakuqkunapa Simi Qullqa - Aymara simipi)''] Liwru ''online'' 8,0MB * [https://web.archive.org/web/20111107175028/http://www.ucb.edu.bo/aymara/index.php?title=Suma_irxata%C3%B1a www.ucb.edu.bo / '''Iñiy''' simi qullqa]: (aymara simi - kastilla simi) === [[Simi qullqa]]kuna: Aymara simi - Huk simikuna === * [http://www.illa-a.org/cd/diccionarios/arusiminee.doc ARUSIMIÑEE, Simiqullqa: kastilla simi - aymara simi - waraniyi simi - qhichwa simi] * [http://www.illa-a.org/cd/diccionarios/NuevosTerminosAimaras.html GLOSARIO DE NUEVOS TÉRMINOS AIMARAS] (kastilla simi- aymara simi) === Aymara simimanta yachay === * [http://www.illa-a.org/cd/literatura/AymaraCompendioEstructura.pdf Aymara: Compendio de estructura fonológica y gramatical] === Aymara simipi multimidiyam === * [http://www.indepa.gob.pe/principal/galerias/himno/v02.htm INDEPA, Piruwpa llaqta takin (aymara simipi widyum)] * [http://www.youtube.com/watch?v=UtCie4VHNdY&feature=related Sonia Morales, Dina Páucar, Movistar ruruchinapaq qhaturipi] [[Katiguriya:Aymara haqaru rimay]] [[Katiguriya:Piruwpi rimay]] [[Katiguriya:Wuliwiyapi rimay]] [[Katiguriya:Chilipi rimay]] ir1km7gjd8aqbtewi4831yskjwepr55 Phransia simi 0 2176 691531 685674 2026-08-29T13:59:20Z Andeanscorpion 35306 Musuq infobox 691531 wikitext text/x-wiki {{Rimay | nombre = Phransia simi | nativo = Français | color = #6AA84F | oficial_paises = * {{FRA}} * {{BEL}} * {{CHE}} * {{LUX}} * {{CAN}} * {{HTI}} * {{COD}} * {{CIV}} * {{SEN}} * {{MLI}} * {{NER}} * {{BFA}} * {{TGO}} * {{BEN}} * {{GIN}} * {{CMR}} * {{GAB}} * {{COG}} * {{TCD}} * {{CAF}} * {{DJI}} * {{RWA}} * {{BDI}} * {{COM}} * {{VUT}} * {{SYC}} * {{MRT}} * {{GHA}} * {{GNQ}} | hablantes = 130 hunu | h1 = 80 hunu | h2 = 50 hunu | rank = 13 | fam1 = Indu iwrupiyu rimaykuna | fam2 = Italiku rimaykuna | fam3 = Romanu rimaykuna | fam4 = Ransis simi | escritura = [[Latin siq'i llumpa]] | organizaciones = Ransia simi Akademya | iso1 = fr | iso2 = fre/fra | iso3 = fra | sil = fra | mapa = Countries where French is an official language.svg | mapa_leyenda = Phransia simi kamachisqa utaq llapa runakunap rimayninmi }} '''Phransia simi''',<ref>{{Ref Soto|147|y. 245 - ransis}}</ref> '''Fransis simi''' icha '''Ransiya simi''' nisqaqa huk [[romanu simi]]m, [[latin simi]]manta paqarisqa. [[Fransiya]] mama llaqtapi yurispa, fransis atipaqkunaqa lliw [[Tiksi muyu]]ntinpi, [[Kanada]]pi, [[Afrika]]pipas mast'arqan, chaypi rimasqa simikunata anchuchispa. Kunanqa purtuyis simitaqa kay mama llaqtakunapim rimanku: * [[Ransiya]], kunti [[Suysa]], uralan [[Bilhika]] * [[Kanada]], [[Ayti mama llaqta|Ayti]], [[Ransis Wayana]] * [[Afrika]] mama llaqtakunapi ufisyal rimay * [[Ransis Pulinisya]] == Pukyukuna == <references /> [[Katiguriya:Romanu rimay]] lcrye1uwaosq8w5i55zfew12xhgv4zb 691532 691531 2026-08-29T14:02:16Z Andeanscorpion 35306 691532 wikitext text/x-wiki {{Rimay | nombre = Phransia simi | nativo = Français | color = #6AA84F | oficial_paises = * {{FRA}} * {{BEL}} * {{CHE}} * {{LUX}} * {{CAN}} * {{HTI}} * {{COD}} * {{CIV}} * {{SEN}} * {{MLI}} * {{NER}} * {{BFA}} * {{TGO}} * {{BEN}} * {{GIN}} * {{CMR}} * {{GAB}} * {{COG}} * {{TCD}} * {{CAF}} * {{DJI}} * {{RWA}} * {{BDI}} * {{COM}} * {{VUT}} * {{SYC}} * {{MRT}} * {{GHA}} * {{GNQ}} | hablantes = 130 hunu | h1 = 80 hunu | h2 = 50 hunu | rank = 13 | fam1 = [[Indu iwrupiyu rimaykuna]] | fam2 = Italiku rimaykuna | fam3 = [[Romanu rimaykuna]] | fam4 = Kinti Romanu rimaykuna | fam5 = Galu-Iberiku rimaykuna | fam6 = Galu-Romanu rimaykuna | fam7 = Oil rimaykuna | escritura = [[Latin siq'i llumpa]] | organizaciones = Ransia simi Akademya | iso1 = fr | iso2 = fre/fra | iso3 = fra | sil = fra | mapa = Countries where French is an official language.svg | mapa_leyenda = Phransia simi kamachisqa utaq llapa runakunap rimayninmi }} '''Phransia simi''',<ref>{{Ref Soto|147|y. 245 - ransis}}</ref> '''Fransis simi''' icha '''Ransiya simi''' nisqaqa huk [[romanu simi]]m, [[latin simi]]manta paqarisqa. [[Fransiya]] mama llaqtapi yurispa, fransis atipaqkunaqa lliw [[Tiksi muyu]]ntinpi, [[Kanada]]pi, [[Afrika]]pipas mast'arqan, chaypi rimasqa simikunata anchuchispa. Kunanqa purtuyis simitaqa kay mama llaqtakunapim rimanku: * [[Ransiya]], kunti [[Suysa]], uralan [[Bilhika]] * [[Kanada]], [[Ayti mama llaqta|Ayti]], [[Ransis Wayana]] * [[Afrika]] mama llaqtakunapi ufisyal rimay * [[Ransis Pulinisya]] == Pukyukuna == <references /> [[Katiguriya:Romanu rimay]] 9zan9kpdeuyjomlmi03grsacksby84x Chiriwanu simi 0 2188 691533 678307 2026-08-29T14:13:54Z Andeanscorpion 35306 691533 wikitext text/x-wiki {{Rimay | nombre = Warani simi | nativo = Avañe'ẽ | color = #6AA84F | oficial_paises = * {{PRY}} * {{BOL}} | oficial_territorios = * {{ARG}} — Kurrientis * {{BRA}} — Takuru | organizaciones = * Waraniyi simip Yachaywasi * Mercosur | hablantes = ~6 hunu | h1 = ~6 hunu | h2 = mana riqsisqa | rank = Mana ñawpaq pachakpurachu | fam1 = [[Tupi rimaykuna]] | fam2 = [[Tupi waraniyi rimaykuna]] | fam3 = Waraniyi simi | escritura = [[Latin siq'i llumpa]] | dialectos = * [[Parawayi]] Warani * Kurrientis Warani * Mbyá Warani * Chiripa Warani * [[Chinchay]] [[Buliwya]] Warani * [[Kunti]] Buliwya Warani | iso1 = gn | iso2 = grn | iso3 = grn | sil = achka | l1 = gnw | l1n = Simba | l2 = gui | l2n = Chiriwanu | l3 = gug | l3n = Parawayi | l4 = gun | l4n = Mbya | l5 = guq | l5n = Achiy wayaki | l6 = kgk | l6n = Kaywa | l7 = nhd | l7n = Chiripa | l8 = pta | l8n = Pay tawitira | l9 = tai | l9n = Tapitiy | l10 = xet | l10n = Shita | mapa = Map-Guaraniphone Southamerica.svg | mapa_leyenda = Warani simi rimaypa churasqanmi rikuriy. }} '''Chiriwanu simi''' icha '''Warani simi''' (''Avañe'ẽ''; [[kastilla simi]]pi: ''Guaraní'') nisqaqa [[Waraniyi runa]]kunap rimasqan [[rimay]]mi, [[Parawayi]]pi, uralan [[Parasil|Parasilpi]], chinchay [[Arhintina]]pi, anti [[Wuliwya|Wuliwyapipas]]. Parawayipi yaqa tukuy runakunam waraniyi simita rimanku, [[misti]]kunapas. == K'iti rimayninkuna == Waraniyi simip [[k'iti rimay]]ninkunaqa kaymi: [[Parawayi waraniyi]] (gug), [[Simba waraniyi]] ([[Simba runa|Simba]] - gnw), [[Chiriwanu waraniyi]] ([[Chiriwanu|Chiriguano]] - gui), [[Mbya waraniyi]] ([[Mbya|Mbyá]] - gun), [[Achiy wayaki waraniyi]] ([[Aché Guayakí]] - guq), [[Kaywa waraniyi]] ([[Kaiwá]] - kgk), [[Chiripa waraniyi]] ([[Chiripá]] - nhd), [[Pay tawitira waraniyi]] ([[Paí tavyterá]] - pta), [[Tapitiy waraniyi]] ([[Tapieté]] - tai), [[Shita waraniyi]] ([[Xetá]] - xet). == Huk rimakuna == Kaymi huk waraniyi rimakuna (Qhichwa simi - Waraniyi simi): * [[qhari]]: kuimba'e, ava; man, homme * [[warmi]]: kuña; woman * [[uma]]: akã; head * [[k'aklla]]: tatypy;cheek * [[ñawi]]: tesa, hesa, esa; eye * [[rinri]]: nambi; ear * [[maki]]: po; hand * [[inti]]: kuarahy, kuarachi; Sun * [[killa]]: jasy; Moon * [[yaku]]: y ; water * [[nina]]: tata, ata, rata; fire * [[urqu]]: yvaty, yvyty, yvytyrusu; mount *[[junyjunu]]: moetata ; trillyon = 10<sup>12</sup> *[[p'aqchiy]]: moataka; to pump *[[ñanchana]]:arakavimae; compass == Hawa t'inkikuna == * [http://www.illa-a.org/cd/diccionarios/arusiminee.doc ARUSIMIÑEE, Simiqullqa: kastilla simi - aymara simi - waraniyi simi - qhichwa simi] == Yupaykuna == * 1 – peteĩ * 2 – mokõi * 3 – mbohapy * 4 – irundy * 5 – po * 6 – poteĩ * 7 – pokõi * 8 – poapy * 9 – porundy * 10 – pa * 11 – pateĩ * 12 – pakõi * 13 – paapy * 14 – parundy * 15 – papo * 16 – papoteĩ * 17 – papokõi * 18 – papoapy * 19 – paporundy * 20 – mokõipa * 30 – mbohapypa * 40 – irundypa * 50 – popa * 60 – poteĩpa * 70 – pokõipa * 80 – poapypa * 90 – porundypa * 100 – sa * 1000 – su * 100000 – sua [[Katiguriya:Tupi waraniyi rimay]] [[Katiguriya:Parawayipi rimay]] [[Katiguriya:Buliwyapi rimay]] [[Katiguriya:Brasilpi rimay]] [[Katiguriya:Arhintinapi rimay]] 0dah17r5fmk9nuwvt1sl8o3q7bslb95 691534 691533 2026-08-29T14:14:25Z Andeanscorpion 35306 691534 wikitext text/x-wiki {{Rimay | nombre = Warani simi | nativo = Avañe'ẽ | color = #6AA84F | oficial_paises = * {{PRY}} * {{BOL}} | oficial_territorios = * {{ARG}} — Kurrientis * {{BRA}} — Takuru | organizaciones = * Waraniyi simip Yachaywasi * Mercosur | hablantes = ~6 hunu | h1 = ~6 hunu | h2 = mana riqsisqa | rank = Mana ñawpaq pachakpurachu | fam1 = [[Tupi rimaykuna]] | fam2 = [[Tupi waraniyi rimaykuna]] | fam3 = Waraniyi simi | escritura = [[Latin siq'i llumpa]] | dialectos = * [[Parawayi]] Warani * Kurrientis Warani * Mbyá Warani * Chiripa Warani * [[Chinchay]] [[Buliwya]] Warani * [[Kunti]] Buliwya Warani | iso1 = gn | iso2 = grn | iso3 = grn | sil = achka | l1 = gnw | l1n = Simba | l2 = gui | l2n = Chiriwanu | l3 = gug | l3n = Parawayi | l4 = gun | l4n = Mbya | l5 = guq | l5n = Achiy wayaki | l6 = kgk | l6n = Kaywa | l7 = nhd | l7n = Chiripa | l8 = pta | l8n = Pay tawitira | l9 = tai | l9n = Tapitiy | l10 = xet | l10n = Shita | mapa = Map-Guaraniphone Southamerica.svg | mapa_leyenda = Warani simi rimaypa churasqanmi rikuriy. }} '''Warani simi''' icha '''Chiriwanu simi''' (''Avañe'ẽ''; [[kastilla simi]]pi: ''Guaraní'') nisqaqa [[Waraniyi runa]]kunap rimasqan [[rimay]]mi, [[Parawayi]]pi, uralan [[Parasil|Parasilpi]], chinchay [[Arhintina]]pi, anti [[Wuliwya|Wuliwyapipas]]. Parawayipi yaqa tukuy runakunam waraniyi simita rimanku, [[misti]]kunapas. == K'iti rimayninkuna == Waraniyi simip [[k'iti rimay]]ninkunaqa kaymi: [[Parawayi waraniyi]] (gug), [[Simba waraniyi]] ([[Simba runa|Simba]] - gnw), [[Chiriwanu waraniyi]] ([[Chiriwanu|Chiriguano]] - gui), [[Mbya waraniyi]] ([[Mbya|Mbyá]] - gun), [[Achiy wayaki waraniyi]] ([[Aché Guayakí]] - guq), [[Kaywa waraniyi]] ([[Kaiwá]] - kgk), [[Chiripa waraniyi]] ([[Chiripá]] - nhd), [[Pay tawitira waraniyi]] ([[Paí tavyterá]] - pta), [[Tapitiy waraniyi]] ([[Tapieté]] - tai), [[Shita waraniyi]] ([[Xetá]] - xet). == Huk rimakuna == Kaymi huk waraniyi rimakuna (Qhichwa simi - Waraniyi simi): * [[qhari]]: kuimba'e, ava; man, homme * [[warmi]]: kuña; woman * [[uma]]: akã; head * [[k'aklla]]: tatypy;cheek * [[ñawi]]: tesa, hesa, esa; eye * [[rinri]]: nambi; ear * [[maki]]: po; hand * [[inti]]: kuarahy, kuarachi; Sun * [[killa]]: jasy; Moon * [[yaku]]: y ; water * [[nina]]: tata, ata, rata; fire * [[urqu]]: yvaty, yvyty, yvytyrusu; mount *[[junyjunu]]: moetata ; trillyon = 10<sup>12</sup> *[[p'aqchiy]]: moataka; to pump *[[ñanchana]]:arakavimae; compass == Hawa t'inkikuna == * [http://www.illa-a.org/cd/diccionarios/arusiminee.doc ARUSIMIÑEE, Simiqullqa: kastilla simi - aymara simi - waraniyi simi - qhichwa simi] == Yupaykuna == * 1 – peteĩ * 2 – mokõi * 3 – mbohapy * 4 – irundy * 5 – po * 6 – poteĩ * 7 – pokõi * 8 – poapy * 9 – porundy * 10 – pa * 11 – pateĩ * 12 – pakõi * 13 – paapy * 14 – parundy * 15 – papo * 16 – papoteĩ * 17 – papokõi * 18 – papoapy * 19 – paporundy * 20 – mokõipa * 30 – mbohapypa * 40 – irundypa * 50 – popa * 60 – poteĩpa * 70 – pokõipa * 80 – poapypa * 90 – porundypa * 100 – sa * 1000 – su * 100000 – sua [[Katiguriya:Tupi waraniyi rimay]] [[Katiguriya:Parawayipi rimay]] [[Katiguriya:Buliwyapi rimay]] [[Katiguriya:Brasilpi rimay]] [[Katiguriya:Arhintinapi rimay]] d23wehhxxo72j8egbp7j7i0vu6tovfi 691535 691534 2026-08-29T14:18:26Z Andeanscorpion 35306 691535 wikitext text/x-wiki {{Rimay | nombre = Warani simi | nativo = Avañe'ẽ | color = #6AA84F | oficial_paises = * {{PRY}} * {{BOL}} | oficial_territorios = * {{ARG}} — Kurrientis * {{BRA}} — Takuru | organizaciones = * Waraniyi simip Yachaywasi * Mercosur | hablantes = ~6 hunu | h1 = ~6 hunu | h2 = mana riqsisqa | rank = Mana ñawpaq pachakpurachu | fam1 = [[Tupi rimaykuna]] | fam2 = [[Tupi waraniyi rimaykuna]] | fam3 = Waraniyi simi | escritura = [[Latin siq'i llumpa]] | dialectos = * [[Parawayi]] Warani * Kurrientis Warani * Mbyá Warani * Chiripa Warani * [[Chiriwanu simi |(Chinchay Buliwya)/Chiriwanu]] Warani * [[Kunti]] Buliwya Warani | iso1 = gn | iso2 = grn | iso3 = grn | sil = achka | l1 = gnw | l1n = Simba | l2 = gui | l2n = Chiriwanu | l3 = gug | l3n = Parawayi | l4 = gun | l4n = Mbya | l5 = guq | l5n = Achiy wayaki | l6 = kgk | l6n = Kaywa | l7 = nhd | l7n = Chiripa | l8 = pta | l8n = Pay tawitira | l9 = tai | l9n = Tapitiy | l10 = xet | l10n = Shita | mapa = Map-Guaraniphone Southamerica.svg | mapa_leyenda = Warani simi rimaypa churasqanmi rikuriy. }} '''Warani simi''' icha '''Chiriwanu simi''' (''Avañe'ẽ''; [[kastilla simi]]pi: ''Guaraní'') nisqaqa [[Waraniyi runa]]kunap rimasqan [[rimay]]mi, [[Parawayi]]pi, uralan [[Parasil|Parasilpi]], chinchay [[Arhintina]]pi, anti [[Wuliwya|Wuliwyapipas]]. Parawayipi yaqa tukuy runakunam waraniyi simita rimanku, [[misti]]kunapas. == K'iti rimayninkuna == Waraniyi simip [[k'iti rimay]]ninkunaqa kaymi: [[Parawayi waraniyi]] (gug), [[Simba waraniyi]] ([[Simba runa|Simba]] - gnw), [[Chiriwanu waraniyi]] ([[Chiriwanu|Chiriguano]] - gui), [[Mbya waraniyi]] ([[Mbya|Mbyá]] - gun), [[Achiy wayaki waraniyi]] ([[Aché Guayakí]] - guq), [[Kaywa waraniyi]] ([[Kaiwá]] - kgk), [[Chiripa waraniyi]] ([[Chiripá]] - nhd), [[Pay tawitira waraniyi]] ([[Paí tavyterá]] - pta), [[Tapitiy waraniyi]] ([[Tapieté]] - tai), [[Shita waraniyi]] ([[Xetá]] - xet). == Huk rimakuna == Kaymi huk waraniyi rimakuna (Qhichwa simi - Waraniyi simi): * [[qhari]]: kuimba'e, ava; man, homme * [[warmi]]: kuña; woman * [[uma]]: akã; head * [[k'aklla]]: tatypy;cheek * [[ñawi]]: tesa, hesa, esa; eye * [[rinri]]: nambi; ear * [[maki]]: po; hand * [[inti]]: kuarahy, kuarachi; Sun * [[killa]]: jasy; Moon * [[yaku]]: y ; water * [[nina]]: tata, ata, rata; fire * [[urqu]]: yvaty, yvyty, yvytyrusu; mount *[[junyjunu]]: moetata ; trillyon = 10<sup>12</sup> *[[p'aqchiy]]: moataka; to pump *[[ñanchana]]:arakavimae; compass == Hawa t'inkikuna == * [http://www.illa-a.org/cd/diccionarios/arusiminee.doc ARUSIMIÑEE, Simiqullqa: kastilla simi - aymara simi - waraniyi simi - qhichwa simi] == Yupaykuna == * 1 – peteĩ * 2 – mokõi * 3 – mbohapy * 4 – irundy * 5 – po * 6 – poteĩ * 7 – pokõi * 8 – poapy * 9 – porundy * 10 – pa * 11 – pateĩ * 12 – pakõi * 13 – paapy * 14 – parundy * 15 – papo * 16 – papoteĩ * 17 – papokõi * 18 – papoapy * 19 – paporundy * 20 – mokõipa * 30 – mbohapypa * 40 – irundypa * 50 – popa * 60 – poteĩpa * 70 – pokõipa * 80 – poapypa * 90 – porundypa * 100 – sa * 1000 – su * 100000 – sua [[Katiguriya:Tupi waraniyi rimay]] [[Katiguriya:Parawayipi rimay]] [[Katiguriya:Buliwyapi rimay]] [[Katiguriya:Brasilpi rimay]] [[Katiguriya:Arhintinapi rimay]] cts70nfqhvk4n0bp4z476vvjawdyfu2 691536 691535 2026-08-29T14:18:53Z Andeanscorpion 35306 691536 wikitext text/x-wiki {{Rimay | nombre = Warani simi | nativo = Avañe'ẽ | color = #6AA84F | oficial_paises = * {{PRY}} * {{BOL}} | oficial_territorios = * {{ARG}} — Kurrientis * {{BRA}} — Takuru | organizaciones = * Waraniyi simip Yachaywasi * Mercosur | hablantes = ~6 hunu | h1 = ~6 hunu | h2 = mana riqsisqa | rank = Mana ñawpaq pachakpurachu | fam1 = [[Tupi rimaykuna]] | fam2 = [[Tupi waraniyi rimaykuna]] | fam3 = Waraniyi simi | escritura = [[Latin siq'i llumpa]] | dialectos = * [[Parawayi]] Warani * Kurrientis Warani * Mbyá Warani * Chiripa Warani * [[Chiriwanu simi |(Chinchay Buliwya) - Chiriwanu]] Warani * [[Kunti]] Buliwya Warani | iso1 = gn | iso2 = grn | iso3 = grn | sil = achka | l1 = gnw | l1n = Simba | l2 = gui | l2n = Chiriwanu | l3 = gug | l3n = Parawayi | l4 = gun | l4n = Mbya | l5 = guq | l5n = Achiy wayaki | l6 = kgk | l6n = Kaywa | l7 = nhd | l7n = Chiripa | l8 = pta | l8n = Pay tawitira | l9 = tai | l9n = Tapitiy | l10 = xet | l10n = Shita | mapa = Map-Guaraniphone Southamerica.svg | mapa_leyenda = Warani simi rimaypa churasqanmi rikuriy. }} '''Warani simi''' icha '''Chiriwanu simi''' (''Avañe'ẽ''; [[kastilla simi]]pi: ''Guaraní'') nisqaqa [[Waraniyi runa]]kunap rimasqan [[rimay]]mi, [[Parawayi]]pi, uralan [[Parasil|Parasilpi]], chinchay [[Arhintina]]pi, anti [[Wuliwya|Wuliwyapipas]]. Parawayipi yaqa tukuy runakunam waraniyi simita rimanku, [[misti]]kunapas. == K'iti rimayninkuna == Waraniyi simip [[k'iti rimay]]ninkunaqa kaymi: [[Parawayi waraniyi]] (gug), [[Simba waraniyi]] ([[Simba runa|Simba]] - gnw), [[Chiriwanu waraniyi]] ([[Chiriwanu|Chiriguano]] - gui), [[Mbya waraniyi]] ([[Mbya|Mbyá]] - gun), [[Achiy wayaki waraniyi]] ([[Aché Guayakí]] - guq), [[Kaywa waraniyi]] ([[Kaiwá]] - kgk), [[Chiripa waraniyi]] ([[Chiripá]] - nhd), [[Pay tawitira waraniyi]] ([[Paí tavyterá]] - pta), [[Tapitiy waraniyi]] ([[Tapieté]] - tai), [[Shita waraniyi]] ([[Xetá]] - xet). == Huk rimakuna == Kaymi huk waraniyi rimakuna (Qhichwa simi - Waraniyi simi): * [[qhari]]: kuimba'e, ava; man, homme * [[warmi]]: kuña; woman * [[uma]]: akã; head * [[k'aklla]]: tatypy;cheek * [[ñawi]]: tesa, hesa, esa; eye * [[rinri]]: nambi; ear * [[maki]]: po; hand * [[inti]]: kuarahy, kuarachi; Sun * [[killa]]: jasy; Moon * [[yaku]]: y ; water * [[nina]]: tata, ata, rata; fire * [[urqu]]: yvaty, yvyty, yvytyrusu; mount *[[junyjunu]]: moetata ; trillyon = 10<sup>12</sup> *[[p'aqchiy]]: moataka; to pump *[[ñanchana]]:arakavimae; compass == Hawa t'inkikuna == * [http://www.illa-a.org/cd/diccionarios/arusiminee.doc ARUSIMIÑEE, Simiqullqa: kastilla simi - aymara simi - waraniyi simi - qhichwa simi] == Yupaykuna == * 1 – peteĩ * 2 – mokõi * 3 – mbohapy * 4 – irundy * 5 – po * 6 – poteĩ * 7 – pokõi * 8 – poapy * 9 – porundy * 10 – pa * 11 – pateĩ * 12 – pakõi * 13 – paapy * 14 – parundy * 15 – papo * 16 – papoteĩ * 17 – papokõi * 18 – papoapy * 19 – paporundy * 20 – mokõipa * 30 – mbohapypa * 40 – irundypa * 50 – popa * 60 – poteĩpa * 70 – pokõipa * 80 – poapypa * 90 – porundypa * 100 – sa * 1000 – su * 100000 – sua [[Katiguriya:Tupi waraniyi rimay]] [[Katiguriya:Parawayipi rimay]] [[Katiguriya:Buliwyapi rimay]] [[Katiguriya:Brasilpi rimay]] [[Katiguriya:Arhintinapi rimay]] hoh2ogoi7c63nge5x8eikckcy5tf36q 691537 691536 2026-08-29T14:19:25Z Andeanscorpion 35306 691537 wikitext text/x-wiki {{Rimay | nombre = Warani simi | nativo = Avañe'ẽ | color = #6AA84F | oficial_paises = * {{PRY}} * {{BOL}} | oficial_territorios = * {{ARG}} — Kurrientis * {{BRA}} — Takuru | organizaciones = * Waraniyi simip Yachaywasi * Mercosur | hablantes = ~6 hunu | h1 = ~6 hunu | h2 = mana riqsisqa | rank = Mana ñawpaq pachakpurachu | fam1 = [[Tupi rimaykuna]] | fam2 = [[Tupi waraniyi rimaykuna]] | fam3 = Waraniyi simi | escritura = [[Latin siq'i llumpa]] | dialectos = * [[Parawayi]] Warani * Kurrientis Warani * Mbyá Warani * Chiripa Warani * (Chinchay Buliwya) - Chiriwanu Warani * [[Kunti]] Buliwya Warani | iso1 = gn | iso2 = grn | iso3 = grn | sil = achka | l1 = gnw | l1n = Simba | l2 = gui | l2n = Chiriwanu | l3 = gug | l3n = Parawayi | l4 = gun | l4n = Mbya | l5 = guq | l5n = Achiy wayaki | l6 = kgk | l6n = Kaywa | l7 = nhd | l7n = Chiripa | l8 = pta | l8n = Pay tawitira | l9 = tai | l9n = Tapitiy | l10 = xet | l10n = Shita | mapa = Map-Guaraniphone Southamerica.svg | mapa_leyenda = Warani simi rimaypa churasqanmi rikuriy. }} '''Warani simi''' icha '''Chiriwanu simi''' (''Avañe'ẽ''; [[kastilla simi]]pi: ''Guaraní'') nisqaqa [[Waraniyi runa]]kunap rimasqan [[rimay]]mi, [[Parawayi]]pi, uralan [[Parasil|Parasilpi]], chinchay [[Arhintina]]pi, anti [[Wuliwya|Wuliwyapipas]]. Parawayipi yaqa tukuy runakunam waraniyi simita rimanku, [[misti]]kunapas. == K'iti rimayninkuna == Waraniyi simip [[k'iti rimay]]ninkunaqa kaymi: [[Parawayi waraniyi]] (gug), [[Simba waraniyi]] ([[Simba runa|Simba]] - gnw), [[Chiriwanu waraniyi]] ([[Chiriwanu|Chiriguano]] - gui), [[Mbya waraniyi]] ([[Mbya|Mbyá]] - gun), [[Achiy wayaki waraniyi]] ([[Aché Guayakí]] - guq), [[Kaywa waraniyi]] ([[Kaiwá]] - kgk), [[Chiripa waraniyi]] ([[Chiripá]] - nhd), [[Pay tawitira waraniyi]] ([[Paí tavyterá]] - pta), [[Tapitiy waraniyi]] ([[Tapieté]] - tai), [[Shita waraniyi]] ([[Xetá]] - xet). == Huk rimakuna == Kaymi huk waraniyi rimakuna (Qhichwa simi - Waraniyi simi): * [[qhari]]: kuimba'e, ava; man, homme * [[warmi]]: kuña; woman * [[uma]]: akã; head * [[k'aklla]]: tatypy;cheek * [[ñawi]]: tesa, hesa, esa; eye * [[rinri]]: nambi; ear * [[maki]]: po; hand * [[inti]]: kuarahy, kuarachi; Sun * [[killa]]: jasy; Moon * [[yaku]]: y ; water * [[nina]]: tata, ata, rata; fire * [[urqu]]: yvaty, yvyty, yvytyrusu; mount *[[junyjunu]]: moetata ; trillyon = 10<sup>12</sup> *[[p'aqchiy]]: moataka; to pump *[[ñanchana]]:arakavimae; compass == Hawa t'inkikuna == * [http://www.illa-a.org/cd/diccionarios/arusiminee.doc ARUSIMIÑEE, Simiqullqa: kastilla simi - aymara simi - waraniyi simi - qhichwa simi] == Yupaykuna == * 1 – peteĩ * 2 – mokõi * 3 – mbohapy * 4 – irundy * 5 – po * 6 – poteĩ * 7 – pokõi * 8 – poapy * 9 – porundy * 10 – pa * 11 – pateĩ * 12 – pakõi * 13 – paapy * 14 – parundy * 15 – papo * 16 – papoteĩ * 17 – papokõi * 18 – papoapy * 19 – paporundy * 20 – mokõipa * 30 – mbohapypa * 40 – irundypa * 50 – popa * 60 – poteĩpa * 70 – pokõipa * 80 – poapypa * 90 – porundypa * 100 – sa * 1000 – su * 100000 – sua [[Katiguriya:Tupi waraniyi rimay]] [[Katiguriya:Parawayipi rimay]] [[Katiguriya:Buliwyapi rimay]] [[Katiguriya:Brasilpi rimay]] [[Katiguriya:Arhintinapi rimay]] 3208o6ymsmrrimh1xdise8l3tqyvgxw 691538 691537 2026-08-29T14:20:47Z Andeanscorpion 35306 691538 wikitext text/x-wiki {{Rimay | nombre = Warani simi | nativo = Avañe'ẽ | color = #6AA84F | oficial_paises = * {{PRY}} * {{BOL}} | oficial_territorios = * {{ARG}} — Kurrientis * {{BRA}} — Takuru | organizaciones = * Waraniyi simip Yachaywasi * Mercosur | hablantes = ~6 hunu | h1 = ~6 hunu | h2 = mana riqsisqa | rank = Mana ñawpaq pachakpurachu | fam1 = [[Tupi rimaykuna]] | fam2 = [[Tupi waraniyi rimaykuna]] | fam3 = Waraniyi simi | escritura = [[Latin siq'i llumpa]] | dialectos = * [[Parawayi]] Warani * Kurrientis Warani * Mbyá Warani * Chiripa Warani * (Chinchay Buliwya) - Chiriwanu Warani * [[Kunti]] Buliwya Warani | iso1 = gn | iso2 = grn | iso3 = grn | sil = achka | l1 = gnw | l1n = Simba | l2 = gui | l2n = Chiriwanu | l3 = gug | l3n = Parawayi | l4 = gun | l4n = Mbya | l5 = guq | l5n = Achiy wayaki | l6 = kgk | l6n = Kaywa | l7 = nhd | l7n = Chiripa | l8 = pta | l8n = Pay tawitira | l9 = tai | l9n = Tapitiy | l10 = xet | l10n = Shita | mapa = Map-Guaraniphone Southamerica.svg | mapa_leyenda = Warani simi rimaypa churasqanmi rikuriy. }} '''Warani simi''' icha '''Chiriwanu simi''' (''Avañe'ẽ''; [[kastilla simi]]pi: ''Guaraní'') nisqaqa [[Waraniyi runa]]kunap rimasqan [[rimay]]mi, [[Parawayi]]pi, uralan [[Parasil|Parasilpi]], chinchay [[Arhintina]]pi, anti [[Wuliwya|Wuliwyapipas]]. Chiriwanu (Chiriguano) nisqakunaqa Waraniyi runakunaman kapuq indihina runa llaqtam, 100.000-chá runayuq, Hatun Chakupi - anti Buliwyapi (Santa Krus suyupi), kunti Parawayipi, chincha Arhintinapipas (Salta wamani, Formosa wamani, Chaku wamanipi) - kawsaq. Parawayipi yaqa tukuy runakunam waraniyi simita rimanku, [[misti]]kunapas. == K'iti rimayninkuna == Waraniyi simip [[k'iti rimay]]ninkunaqa kaymi: [[Parawayi waraniyi]] (gug), [[Simba waraniyi]] ([[Simba runa|Simba]] - gnw), [[Chiriwanu waraniyi]] ([[Chiriwanu|Chiriguano]] - gui), [[Mbya waraniyi]] ([[Mbya|Mbyá]] - gun), [[Achiy wayaki waraniyi]] ([[Aché Guayakí]] - guq), [[Kaywa waraniyi]] ([[Kaiwá]] - kgk), [[Chiripa waraniyi]] ([[Chiripá]] - nhd), [[Pay tawitira waraniyi]] ([[Paí tavyterá]] - pta), [[Tapitiy waraniyi]] ([[Tapieté]] - tai), [[Shita waraniyi]] ([[Xetá]] - xet). == Huk rimakuna == Kaymi huk waraniyi rimakuna (Qhichwa simi - Waraniyi simi): * [[qhari]]: kuimba'e, ava; man, homme * [[warmi]]: kuña; woman * [[uma]]: akã; head * [[k'aklla]]: tatypy;cheek * [[ñawi]]: tesa, hesa, esa; eye * [[rinri]]: nambi; ear * [[maki]]: po; hand * [[inti]]: kuarahy, kuarachi; Sun * [[killa]]: jasy; Moon * [[yaku]]: y ; water * [[nina]]: tata, ata, rata; fire * [[urqu]]: yvaty, yvyty, yvytyrusu; mount *[[junyjunu]]: moetata ; trillyon = 10<sup>12</sup> *[[p'aqchiy]]: moataka; to pump *[[ñanchana]]:arakavimae; compass == Hawa t'inkikuna == * [http://www.illa-a.org/cd/diccionarios/arusiminee.doc ARUSIMIÑEE, Simiqullqa: kastilla simi - aymara simi - waraniyi simi - qhichwa simi] == Yupaykuna == * 1 – peteĩ * 2 – mokõi * 3 – mbohapy * 4 – irundy * 5 – po * 6 – poteĩ * 7 – pokõi * 8 – poapy * 9 – porundy * 10 – pa * 11 – pateĩ * 12 – pakõi * 13 – paapy * 14 – parundy * 15 – papo * 16 – papoteĩ * 17 – papokõi * 18 – papoapy * 19 – paporundy * 20 – mokõipa * 30 – mbohapypa * 40 – irundypa * 50 – popa * 60 – poteĩpa * 70 – pokõipa * 80 – poapypa * 90 – porundypa * 100 – sa * 1000 – su * 100000 – sua [[Katiguriya:Tupi waraniyi rimay]] [[Katiguriya:Parawayipi rimay]] [[Katiguriya:Buliwyapi rimay]] [[Katiguriya:Brasilpi rimay]] [[Katiguriya:Arhintinapi rimay]] m4680kksd4t6w3gtf62nitz484l4six 691539 691538 2026-08-29T14:21:22Z Andeanscorpion 35306 691539 wikitext text/x-wiki {{Rimay | nombre = Warani simi | nativo = Avañe'ẽ | color = #6AA84F | oficial_paises = * {{PRY}} * {{BOL}} | oficial_territorios = * {{ARG}} — Kurrientis * {{BRA}} — Takuru | organizaciones = * Waraniyi simip Yachaywasi * Mercosur | hablantes = ~6 hunu | h1 = ~6 hunu | h2 = mana riqsisqa | rank = Mana ñawpaq pachakpurachu | fam1 = [[Tupi rimaykuna]] | fam2 = [[Tupi waraniyi rimaykuna]] | fam3 = Waraniyi simi | escritura = [[Latin siq'i llumpa]] | dialectos = * [[Parawayi]] Warani * Kurrientis Warani * Mbyá Warani * Chiripa Warani * (Chinchay Buliwya) - Chiriwanu Warani * [[Kunti]] Buliwya Warani | iso1 = gn | iso2 = grn | iso3 = grn | sil = achka | l1 = gnw | l1n = Simba | l2 = gui | l2n = Chiriwanu | l3 = gug | l3n = Parawayi | l4 = gun | l4n = Mbya | l5 = guq | l5n = Achiy wayaki | l6 = kgk | l6n = Kaywa | l7 = nhd | l7n = Chiripa | l8 = pta | l8n = Pay tawitira | l9 = tai | l9n = Tapitiy | l10 = xet | l10n = Shita | mapa = Map-Guaraniphone Southamerica.svg | mapa_leyenda = Warani simi rimaypa churasqanmi rikuriy. }} '''Warani simi''' icha '''Chiriwanu simi''' (''Avañe'ẽ''; [[kastilla simi]]pi: ''Guaraní'') nisqaqa [[Waraniyi runa]]kunap rimasqan [[rimay]]mi, [[Parawayi]]pi, uralan [[Parasil|Parasilpi]], chinchay [[Arhintina]]pi, anti [[Wuliwya|Wuliwyapipas]]. [[Chiriwanu]] nisqakunaqa Waraniyi runakunaman kapuq indihina runa llaqtam, 100.000-chá runayuq, Hatun Chakupi - anti Buliwyapi (Santa Krus suyupi), kunti Parawayipi, chincha Arhintinapipas (Salta wamani, Formosa wamani, Chaku wamanipi) - kawsaq. Parawayipi yaqa tukuy runakunam waraniyi simita rimanku, [[misti]]kunapas. == K'iti rimayninkuna == Waraniyi simip [[k'iti rimay]]ninkunaqa kaymi: [[Parawayi waraniyi]] (gug), [[Simba waraniyi]] ([[Simba runa|Simba]] - gnw), [[Chiriwanu waraniyi]] ([[Chiriwanu|Chiriguano]] - gui), [[Mbya waraniyi]] ([[Mbya|Mbyá]] - gun), [[Achiy wayaki waraniyi]] ([[Aché Guayakí]] - guq), [[Kaywa waraniyi]] ([[Kaiwá]] - kgk), [[Chiripa waraniyi]] ([[Chiripá]] - nhd), [[Pay tawitira waraniyi]] ([[Paí tavyterá]] - pta), [[Tapitiy waraniyi]] ([[Tapieté]] - tai), [[Shita waraniyi]] ([[Xetá]] - xet). == Huk rimakuna == Kaymi huk waraniyi rimakuna (Qhichwa simi - Waraniyi simi): * [[qhari]]: kuimba'e, ava; man, homme * [[warmi]]: kuña; woman * [[uma]]: akã; head * [[k'aklla]]: tatypy;cheek * [[ñawi]]: tesa, hesa, esa; eye * [[rinri]]: nambi; ear * [[maki]]: po; hand * [[inti]]: kuarahy, kuarachi; Sun * [[killa]]: jasy; Moon * [[yaku]]: y ; water * [[nina]]: tata, ata, rata; fire * [[urqu]]: yvaty, yvyty, yvytyrusu; mount *[[junyjunu]]: moetata ; trillyon = 10<sup>12</sup> *[[p'aqchiy]]: moataka; to pump *[[ñanchana]]:arakavimae; compass == Hawa t'inkikuna == * [http://www.illa-a.org/cd/diccionarios/arusiminee.doc ARUSIMIÑEE, Simiqullqa: kastilla simi - aymara simi - waraniyi simi - qhichwa simi] == Yupaykuna == * 1 – peteĩ * 2 – mokõi * 3 – mbohapy * 4 – irundy * 5 – po * 6 – poteĩ * 7 – pokõi * 8 – poapy * 9 – porundy * 10 – pa * 11 – pateĩ * 12 – pakõi * 13 – paapy * 14 – parundy * 15 – papo * 16 – papoteĩ * 17 – papokõi * 18 – papoapy * 19 – paporundy * 20 – mokõipa * 30 – mbohapypa * 40 – irundypa * 50 – popa * 60 – poteĩpa * 70 – pokõipa * 80 – poapypa * 90 – porundypa * 100 – sa * 1000 – su * 100000 – sua [[Katiguriya:Tupi waraniyi rimay]] [[Katiguriya:Parawayipi rimay]] [[Katiguriya:Buliwyapi rimay]] [[Katiguriya:Brasilpi rimay]] [[Katiguriya:Arhintinapi rimay]] skv35v85cf1jwulhhi87r3i2jmuker6 Berlin 0 2457 691571 682464 2026-08-29T17:33:15Z Andeanscorpion 35306 Musuq infobox 691571 wikitext text/x-wiki {{Suyu | nombre_oficial = Berlin | nombre_local = Berlin | otros_nombres = | tipo_territorio = Bundesland-Stadtstaat | pais = {{GER}} | paisaje = Siegessaeule Aussicht 10-13 img4 Tiergarten.jpg | pie_paisaje = Berlin llaqtap rikchaynin | bandera = Flag of Berlin.svg | escudo = DEU Berlin COA.svg | mapa = Germany Laender Berlin.png | mapa_subdivisiones = | descripcion_mapa_subdivisiones = | capital = Berlin | idiomas = Alimanya simi | fecha_fundacion = 1244 | tipo_gobierno = | organo_gobierno = | cargo_gobernante = Land kamachiq | gobernante = Kai Wegner | superficie = 891,85 | superficie_terrestre = | superficie_agua = | altura_maxima = 115 | poblacion = 3769495 | fecha_poblacion = 2019 | densidad_poblacion = 3891,3 | rango_poblacion = | tipo_subdivisiones = Distritukuna | subdivisiones = 12 | zona_horaria = CET | desfase_utc = UTC+1 / UTC+2 | sitio_web = www.berlin.de | notas = }} [[Rikcha:Brandenburger-tor-berlin.jpg|thumb|''Brandenburger Tor'', Berlin]] [[Rikcha:Berlin Olympiastadion nach Umbau.jpg|thumb|''Olympiastadion Berlin'']] '''Berlin''' llaqtaqa [[Alimanya]] mama llaqtap [[uma llaqta]]nmi. Chaypiqa 3.440.441 runakunam kawsanku (2010 watapi). == Wiñay kawsay == * [[Berlin pirqa]] (1961-1989) == Rakiy == {| {{tablabonita}} |- style="text-align:center;" !'''Distritu''' || Runakuna <br /><small>30-XI-2006</small> || Hallka k'iti kanchar <br /> km² ! rowspan=13 | [[Rikcha:Berlin.svg|300px]] |- | align="left" | [[Bezirk Charlottenburg-Wilmersdorf|Charlottenburg-Wilmersdorf]] || 315.702 || 64,72 |- | align="left" | [[Bezirk Friedrichshain-Kreuzberg|Friedrichshain-Kreuzberg]] || 265.843 || 20,16 |- | align="left" | [[Bezirk Lichtenberg|Lichtenberg]] || 258.944 || 52,29 |- | align="left" | [[Bezirk Marzahn-Hellersdorf|Marzahn-Hellersdorf]] || 249.802 || 61,74 |- | align="left" | [[Bezirk Mitte|Mitte]] || 326.500 || 39,47 |- | align="left" | [[Bezirk Neukölln|Neukölln]] || 305.691 || 44,93 |- | align="left" | [[Bezirk Pankow|Pankow]] || 358.073|| 103,01 |- | align="left" | [[Bezirk Reinickendorf|Reinickendorf]] || 242.652 || 89,46 |- | align="left" | [[Bezirk Spandau|Spandau]] || 224.342 || 91,91 |- | align="left" | [[Bezirk Steglitz-Zehlendorf|Steglitz-Zehlendorf]] || 288.848 ||102,50 |- | align="left" | [[Bezirk Tempelhof-Schöneberg|Tempelhof-Schöneberg]] || 332.140 || 53,09 |- | align="left" | [[Bezirk Treptow-Köpenick|Treptow-Köpenick]] || 236.722 || 168,42 |} == Ñaña llaqtakuna == {| | width="33%" valign="top" | * [[Los Angeles]], [[USA]] (1967) * [[Paris]], [[Ransiya]] (1987) * [[Madrid]], [[Ispaña]] (1988) * [[Istanbul]], [[Turkiya]] (1988) * [[Moskwa]], [[Rusya]] (1990) * [[Warszawa]], [[Pulunya]] (1991) | width="33%" valign="top" | * [[Budapest]], [[Unriya]] (1991) * [[Brüssel]], [[Bilhika]] (1992) * [[Yakarta]], [[Indunisya]] (1993) * [[Taschkent]], [[Usbekistan]] (1993) * [[Mishiku llaqta]], [[Mishiku]] (1993) * [[Beijing]], [[Chunwa]] (1994) | width="33%" valign="top" | * [[Tokio]], [[Nihun]] (1994) * [[Buenos Aires]], [[Arhintina]] (1994) * [[Praha]], [[Chiksuyu]] (1995) * [[Windhoek]], [[Namibya]] (2000) * [[London]], [[Hukllachasqa Qhapaq Suyu]] (2000) |} == Hawa tinkikuna == * {{commonscat}} [[Katiguriya:Uma llaqta]] [[Katiguriya:Uma llaqta (Iwrupa)]] [[Katiguriya:Llaqta (Alimanya)]] [[Katiguriya:Suyu (Alimanya)]] [[Katiguriya:Berlin|!]] tksn6sjnh0c962vdds8mv4obwh91h2x Hukllachasqa Qhapaq Marka 0 2792 691528 683965 2026-08-29T13:41:10Z Andeanscorpion 35306 691528 wikitext text/x-wiki {{MamaLlaqta | nombre_oficial = ''United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland''<br />Hatun Piritanya-Pata Irlanrap Hukllachasqa Qhapaq Markanku | nombre_común = Hukllachasqa Qhapaq Suyu | imagen_bandera = Flag of the United Kingdom.svg | imagen_escudo = Royal Coat of Arms of the United Kingdom.svg | imagen_escudo_tamaño = 120px | símbolos = | imagen_mapa = Europe-UK.svg | lema_nacional = ''[[Dieu et mon droit]]''<br />([[Ransis simi]]pi: "Apun Hayñiypas") | himno_nacional = ''[[God Save the King]]'' <small>(Apun Quyata Amachachun)</small> | capital = [[Lunrun]] | capital_población = 14.945.000 ([[2004]]) | capital_coor = 51°30'N0°7'O 51° 30’ N 0° 7’ E | idiomas_oficiales = [[Inlish simi]] | gobierno = [[Sapan kallpay]] (''parlamentaria'') | dirigentes_títulos = [[Qhapaq]]<br />[[Uma kamayuq]] | dirigentes_nombres = [[Karlus III]]<br />[[:en: Keir Starmer|Keir Starmer]] | fundación = Formación | fundación_hitos = | fundación_fechas = [[1 ñiqin qhulla puquy killapi]] [[1801]] | superficie = 244.825 | superficie_puesto = 78 | superficie_agua = 1,34 % | población = 66.971.411 ([[2022]]) | población_puesto = 22 | población_densidad = 270,7 | PIB_nominal = $ 2.373.685 millones | PIB_nominal_año = 2006 | PIB_nominal_puesto = 5 | PIB_nominal_per_cápita = $ 39.213 (2006) | PIB = $ 2.121.766 millones | PIB_año = 2006 | PIB_puesto = 6 | PIB_per_cápita = $ 35.051 (2006) | IDH = 0 | IDH_año = 2006 | IDH_puesto = 18 | IDH_categoría = <span style="color:#009900;">alto</span> | moneda = [[Liwra istirlina]] (£) ([[ISO 4217|GBP]]) = 100 pinikis | gentilicio = Piritañiku | horario = [[Greenwich Mean Time|GMT]] +0 y [[UTC]] +1 | horario_verano = [[British Summer Time|BST]] | cctld = [[.uk]] | código_telefónico = 44 | prefijo_radiofónico = 2AA-2ZZ, GAA-GZZ, MAA-MZZ, VPA-VSZ, ZBA-ZJZ, ZNA-ZOZ, ZQA-ZQZ | código_ISO = 826 / GBR / GB | miembro_de = [[:en:Commonwealth|Commonwealth]], [[Unión Europea|UE]], [[:en:NATO|OTAN]], [[ONU]], [[OCDE]], [[OSCE]], [[G-8]] }} [[Rikcha:Uk-map-de.png|thumb|right|290px|[[Hukllachasqa Qhapaq Suyu]]]] '''Riynu Uniru, Hukllachasqa/Hukyasqa Qhapaq Marka/Llaqta (HQM)(HQL)''','''Hatun Piritañap, Pata Irihallp'ap ima Qhapaq Llaqtanku'''qa<ref> '''Hatun Piritañap, Chinchay Irihallp'ap ima Qhapaq Llaqtanku,''' Qhapaq Llaqta utaq Qhapaq marka (Reino) Qhapaq suyu (Imperio)</ref> ([[inlish simi|Inlis simi]]pi: ''United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland'', ''UK''; [[Kastilla simi]]pi: ''Reino Unido de Gran Bretaña e Irlanda del Norte'') [[Iwrupa]]pi llaqtam Sapan kallpay. Uma llaqtanqa [[London|Lunrun]] llaqtam. == Wiñay kawsay == {{Pun|1|5|1707}} Sapan kallpay == Allpa saywachi == * 244 820 km² * 60 209 500 [[runa]]kuna ([[2005]]) === Urqukuna === [[Rikcha:BenNevis2005.jpg|thumb|left|200px|[[ben Nevis]], [[Iskusya]]]] Aswan hatun [[urqu]]kuna: * [[Iskuthallp'a]]: [[Ben Nevis]] ([[Nevis Range]], 1,344&nbsp;m) * [[Kamri]]: [[Snowdon]] ([[Cambrian Mountains]], 1,085&nbsp;m) * [[Inlatirra|Inlispampa]]: [[Scafell Pike]] ([[Cumbrian Mountains]], 977&nbsp;m) * [[Chinchay Irihallp'a]]: [[Slieve Donard]] ([[Mourne Mountains]], 852&nbsp;m) Hatun urqukuna: * Iskusya: [[Cairngorms]], [[Cheviot Hills]], [[Scottish Highlands]], [[Southern Uplands]], [[Grampian Mountains (Scotland)|Grampian Mountains]] * Kamri: [[Brecon Beacons]], [[Cambrian Mountains]], [[Snowdonia]], [[Black Mountains, Wales|Black Mountains]], [[Preseli Hills]] * Inlispampa: [[Malvern Hills AONB|Malvern Hills]], [[Mendip Hills]], [[North Downs]], [[Peak District]], [[Pennines]], [[Salisbury Plain]], [[South Downs]], [[Shropshire Hills AONB|Shropshire Hills]], [[Yorkshire Wolds]] * Chinchay Ilanda: [[Mourne Mountains]], [[Antrim Plateau]], [[Sperrin Mountains]] === Quchakuna === [[Rikcha:LochLomond(wfmillar)Jan2000.jpg|thumb|left|200px|[[Loch Lomond]]]] <table {{tablabonita}}> <tr><th> <th>Qucha<th> Hallka k'iti k'anchar (km²)<th>Tiyay <tr><th>1<td>[[Lough Neagh]]<td>381,7<td>Chinchay Ilanda <tr><th>2<td>Lower [[Lough Erne]]<td>105,1<td>Chinchay Ilanda <tr><th>3<td>[[Loch Lomond]]<td>71,1<td>Iskusya <tr><th>4<td>[[Loch Ness]]<td>56,6<td>Iskusya <tr><th>5<td>Upper [[Lough Erne]]<td>43,0<td>Chinchay Ilanda <tr><th>6<td>[[Loch Awe]]<td>38,7<td>Iskusya <tr><th>7<td>[[Loch Maree]]<td>28,5<td>Iskusya <tr><th>8<td>[[Loch Morar]]<td>26,7<td>Iskusya <tr><th>9<td>[[Loch Tay]]<td>26,4<td>Iskusya <tr><th>10<td>[[Loch Shin]]<td>22,5<td>Iskusya </table> === Mayukuna === [[Rikcha:Dartmoor Clapper Bridge.jpg|thumb|left|270px|[[Dartmoor]] suyupi]] * Kamri, Inlispampa: [[Severn mayu]] (354 km) * Inlispampa: [[Thames mayu]] (346 km) * Iskusya: [[Tay mayu]] (188 km) * Chinchay Ilanda: [[Bann mayu]] (122 km) * Kamri: [[Tywi mayu]] (103 km) === Wat'akuna === [[Rikcha:St Michaels Mount.jpg|thumb|left|200px|[[St. Michael's Mount]] wat'a, [[Cornwall]]]] * [[Inlatirra|Inlispampa]] suyupi wat'ankuna ** [[Lundy]] ** [[Isles of Scilly]] / [[Scilly wat'akuna]] ** [[Isle of Wight]] / [[Wight wat'a]] ** [[Farne Islands]] / [[Farne wat'akuna]] ** [[Lindisfarne]] ** [[Isle of Portland]] / [[Portland wat'a]] ** [[Walney Island]] / [[Walney wat'a]] * [[Iskusya]] suyupi wat'ankuna ** [[Orkney Islands]] / [[Orkney wat'akuna]] ** [[Shetland Islands]] / [[Shetland wat'akuna]] ** [[Inner Hebrides]] ** [[Outer Hebrides]] ** [[Rockall]] ** [[Bass Rock]] ** [[Fair Isle]] / [[Fair wat'a]] * [[Kamri]] suyupi wat'ankuna ** [[Anglesey]] ** [[Skomer Island]] / [[Skomer wat'a]] ** [[Skokholm Island]] / [[Skokholm wat'a]] ** [[Ramsey Island]] / [[Ramsey wat'a]] ** [[Bardsey Island]] / [[Bardsey wat'a]] ** [[Holy Island]] * [[Chinchay Ilanda]] suyupi wat'ankuna ** [[Rathlin Island]] / [[Rathlin wat'a]] === Mama llaqta parkikuna === * [[Yorkshire Dales mama llaqta parki]] * [[North York Moors mama llaqta parki]] == Runakuna == 60.294.000 runa 2004 watapi * [[Iskusya]]: 8,5 % * [[Kamri]]: 4,9 % * [[Inlatirra|Inlispampa]]: 83,7 % * [[Chinchay Ilanda]]: 2,9 % == Simikuna == * [[Inlish simi]]: ufisyal rimay hina llamk'achisqa * [[Simi]]kuna: [[Kamri simi]], [[Iskusya simi]], [[Ilanda simi]] hukkunapas == Kawpay Rak'iy == Hukllachasqa Qhapaq Suyumanqa kay suyukunam kapunku: * [[Hatun Piritaniya|Hatun Piritanya]] ** {{ENG}} ''(England)'' ** {{ESC}} ''(Scotland)'' ** {{GAL}} ''(Wales)'' * {{INO}} ''(Northern Ireland)'': [[Ilanda wat'a]]pi == Hatun llaqtakuna == [[Rikcha:050114 2495 london city.jpg|thumb|right|280px|[[London]]]] {| {{prettytable}} |----- |colspan="7" align="center" bgcolor="#008080" | <font color="white" > '''Llaqtakuna (Hukllachasqa Qhapaq Suyu)''' |----- |rowspan="2" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Yy.''' || rowspan="2" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Llaqta''' || colspan="4" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Runakuna''' || rowspan="2" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Riqyun''' / '''Suyu''' |----- |align="center" bgcolor="#98FB98" | '''1981''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''1991''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''2001''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''2006''' |----- |align=right | 1. || [[London]] || align=right | 6 574 000 || align=right | 6 638 109 || align=right | 7 172 091 || align=right | 7 489 022 || [[Hatun Lunrun]] |----- |align=right | 2. || [[Birmingham]] || align=right | 1.013.995 || align=right | 965.928 || align=right | 970.892 || align=right | 986.969 || [[West Midlands (Region)|West Midlands]] |----- |align=right | 3. || [[Glasgow]] || align=right | 765.030 || align=right | 658.379 || align=right | 629.501 || align=right | 607.192 || [[Iskusya]] |----- |align=right | 4. || [[Liverpool]] || align=right | 538.809 || align=right | 481.786 || align=right | 469.017 || align=right | 468.584 || [[North West England]] |----- |align=right | 5. || [[Leeds]] || align=right | 445.242 || align=right | 424.194 || align=right | 443.247 || align=right | 457.875 || [[Yorkshire and the Humber]] |----- |align=right | 6. || [[Sheffield]] || align=right | 470.685 || align=right | 431.607 || align=right | 439.866 || align=right | 448.596 || [[Yorkshire and the Humber]] |----- |align=right | 7. || [[Edinburgh]] || align=right | 420.169 || align=right | 400.632 || align=right | 430.082 || align=right | 438.501 || [[Iskusya]] |----- |align=right | 8. || [[Bristol]] || align=right | 413.861 || align=right | 407.992 || align=right | 420.556 || align=right | 432.967 || [[South West England]] |----- |align=right | 9. || [[Manchester]] || align=right | 437.612 || align=right | 402.889 || align=right | 394.269 || align=right | 395.514 || [[North West England]] |----- |align=right | 10. || [[Leicester]] || align=right | 324.394 || align=right | 318.518 || align=right | 330.574 || align=right | 341.201 || [[East Midlands]] |----- |align=right | 11. || [[Coventry]] || align=right | 318.718 || align=right | 299.316 || align=right | 303.475 || align=right | 309.323 || [[West Midlands (Region)|West Midlands]] |----- |align=right | 12. || [[Cardiff]] || align=right | 262.313 || align=right | 272.129 || align=right | 292.150 || align=right | 304.777 || [[Wales]] |----- |align=right | 13. || |[[Kingston upon Hull]] || align=right | 322.144 || align=right | 310.636 || align=right | 301.416 || align=right | 302.225 || [[Yorkshire and the Humber]] |----- |align=right | 14. || [[Bradford]] || align=right | 293.336 || align=right | 289.376 || align=right | 293.717 || align=right | 300.478 || [[Yorkshire and the Humber]] |----- |align=right | 15. || [[Belfast]] || align=right | 295.223 || align=right | 279.237 || align=right | 277.391 || align=right | 274.678 || [[Chinchay Ilanda]] |----- |align=right | 16. || [[Stoke-on-Trent]] || align=right | 272.446 || align=right | 266.543 || align=right | 259.252 || align=right | 260.452 || [[West Midlands (Region)|West Midlands]] |----- |align=right | 17. || [[Wolverhampton]] || align=right | 263.501 || align=right | 257.943 || align=right | 251.462 || align=right | 252.874 || [[West Midlands (Region)|West Midlands]] |----- |align=right | 18. || [[Southampton]] || align=right | 211.321 || align=right | 210.138 || align=right | 234.224 || align=right | 249.189 || [[South East England]] |----- |align=right | 19. || [[Plymouth]] || align=right | 238.583 || align=right | 245.295 || align=right | 243.795 || align=right | 247.923 || [[South West England]] |----- |align=right | 20. || [[Reading]] || align=right | 194.727 || align=right | 213.474 || align=right | 232.662 || align=right | 246.814 || [[South East England]] |----- |align=right | 21. || [[Nottingham]] || align=right | 273.300 || align=right | 270.222 || align=right | 249.584 || align=right | 245.615 || [[East Midlands]] |----- |align=right | 22. || [[Derby]] || align=right | 218.026 || align=right | 223.836 || align=right | 229.407 || align=right | 236.245 || [[East Midlands]] |----- |align=right | 23. || [[Dudley]] || align=right | 186.513 || align=right | 192.171 || align=right | 194.919 || align=right | 199.918 || [[West Midlands (Region)|West Midlands]] |----- |align=right | 24. || [[Northampton]] || align=right | 154.172 || align=right | 179.596 || align=right | 189.474 || align=right | 199.112 || [[East Midlands]] |----- |align=right | 25. || [[Portsmouth]] || align=right | 174.218 || align=right | 174.690 || align=right | 187.056 || align=right | 195.845 || [[South East England]] |----- |align=right | 26. || [[Luton]] || align=right | 163.209 || align=right | 171.671 || align=right | 185.543 || align=right | 195.617 || [[East of England]] |----- |align=right | 27. || [[Newcastle upon Tyne]] || align=right | 199.064 || align=right | 189.150 || align=right | 189.863 || align=right | 192.870 || [[North East England]] |----- |align=right | 28. || [[Preston]] || align=right | 166.675 || align=right | 177.660 || align=right | 184.836 || align=right | 192.001 || [[North West England]] |----- |align=right | 29. || [[Aberdeen]] || align=right | 190.465 || align=right | 182.133 || align=right | 184.788 || align=right | 184.031 || [[Iskusya]] |----- |align=right | 30. || [[Norwich]] || align=right | 169.814 || align=right | 171.304 || align=right | 174.047 || align=right | 178.388 || [[East of England]] |----- |align=right | 31. || [[Sunderland (Durham)|Sunderland]] || align=right | 195.064 || align=right | 183.310 || align=right | 177.739 || align=right | 177.862 || [[North East England]] |----- |align=right | 32. || [[Bournemouth]] || align=right | 142.829 || align=right | 155.488 || align=right | 167.527 || align=right | 176.795 || [[South West England]] |----- |align=right | 33. || [[Walsall]] || align=right | 177.923 || align=right | 174.739 || align=right | 170.994 || align=right | 172.260 || [[West Midlands (Region)|West Midlands]] |----- |align=right | 34. || [[Swansea]] || align=right | 172.433 || align=right | 171.038 || align=right | 169.880 || align=right | 171.146 || [[Wales]] |----- |align=right | 35. || [[Swindon]] || align=right | 127.348 || align=right | 145.236 || align=right | 155.432 || align=right | 164.076 || [[South West England]] |----- |align=right | 36. || [[Southend-on-Sea]] || align=right | 155.720 || align=right | 158.517 || align=right | 160.257 || align=right | 164.015 || [[East of England]] |----- |align=right | 37. || [[Oxford]] || align=right | 113.847 || align=right | 118.795 || align=right | 143.016 || align=right | 157.568 || [[South East England]] |----- |align=right | 38. || [[Poole]] || align=right | 122.815 || align=right | 138.479 || align=right | 144.800 || align=right | 151.283 || [[South West England]] |----- |align=right | 39. || [[Dundee]] || align=right | 174.345 || align=right | 157.808 || align=right | 154.674 || align=right | 151.236 || [[Iskusya]] |----- |align=right | 40. || [[Huddersfield]] || align=right | 147.825 || align=right | 143.726 || align=right | 146.234 || align=right | 149.607 || [[Yorkshire and the Humber]] |----- |align=right | 41. || [[York]] || align=right | 123.126 || align=right | 124.609 || align=right | 137.505 || align=right | 145.854 || [[Yorkshire and the Humber]] |----- |align=right | 42. || [[Ipswich]] || align=right | 129.661 || align=right | 130.157 || align=right | 138.718 || align=right | 144.965 || [[East of England]] |----- |align=right | 43. || [[Blackpool]] || align=right | 146.297 || align=right | 146.262 || align=right | 142.283 || align=right | 143.154 || [[North West England]] |----- |align=right | 44. || [[Middlesbrough]] || align=right | 158.516 || align=right | 147.430 || align=right | 142.691 || align=right | 142.587 || [[North East England]] |----- |align=right | 45. || [[Bolton (Greater Manchester)|Bolton]] || align=right | 143.960 || align=right | 139.020 || align=right | 139.403 || align=right | 141.701 || [[North West England]] |----- |align=right | 46. || [[Peterborough]] || align=right | 113.404 || align=right | 134.788 || align=right | 136.292 || align=right | 140.926 || [[East of England]] |----- |align=right | 47. || [[Brighton]] || align=right | 134.581 || align=right | 124.851 || align=right | 134.293 || align=right | 140.152 || [[South East England]] |----- |align=right | 48. || [[Stockport]] || align=right | 135.489 || align=right | 132.813 || align=right | 136.082 || align=right | 139.699 || [[North West England]] |----- |align=right | 49. || [[Oldbury]]-[[Smethwick]] || align=right | 153.268 || align=right | 145.542 || align=right | 139.855 || align=right | 139.529 || [[West Midlands (Region)|West Midlands]] |----- |align=right | 50. || [[Slough]] || align=right | 106.341 || align=right | 110.708 || align=right | 126.276 || align=right | 136.037 || [[South East England]] |----- |align=right | 51. || [[West Bromwich]] || align=right | 153.725 || align=right | 146.386 || align=right | 136.940 || align=right | 135 140 || [[West Midlands (Region)|West Midlands]] |----- |align=right | 52. || [[Cambridge]] || align=right | 87.111 || align=right | 95.682 || align=right | 117.717 || align=right | 131.301 || [[East of England]] |----- |align=right | 53. || [[Gloucester]] || align=right | 106.526 || align=right | 114.003 || align=right | 123.205 || align=right | 130.039 || [[South West England]] |----- |align=right | 54. || [[Watford]] || align=right | 109.503 || align=right | 113.080 || align=right | 120.960 || align=right | 126.834 || [[East of England]] |----- |align=right | 55. || [[Newport (Wales)|Newport]] || align=right | 115.896 || align=right | 115.522 || align=right | 116.143 || align=right | 117.636 || [[Wales]] |----- |align=right | 55. || [[Rotherham]] || align=right | 122.374 || align=right | 121.380 || align=right | 117.262 || align=right | 117.582 || [[Yorkshire and the Humber]] |----- |align=right | 57. || [[Exeter]] || align=right | 88.235 || align=right | 94.717 || align=right | 106.772 || align=right | 114.697 || [[South West England]] |----- |align=right | 58. || [[Eastbourne]] || align=right | 86.715 || align=right | 94.793 || align=right | 106.562 || align=right | 114.477 || [[South East England]] |----- |align=right | 59. || [[Colchester]] || align=right | 87.476 || align=right | 96.063 || align=right | 104.390 || align=right | 110.618 || [[East of England]] |----- |align=right | 60. || [[Crawley]] || align=right | 80.113 || align=right | 88.203 || align=right | 100.547 || align=right | 108.690 || [[South East England]] |----- |align=right | 61. || [[Sutton Coldfield]] || align=right | 102.572 || align=right | 106.001 || align=right | 105.452 || align=right | 107.316 || [[West Midlands (Region)|West Midlands]] |----- |align=right | 62. || [[Blackburn]] || align=right | 109.564 || align=right | 105.994 || align=right | 105.085 || align=right | 106.330 || [[North West England]] |----- |align=right | 63. || [[Oldham]] || align=right | 107.095 || align=right | 103.931 || align=right | 103.544 || align=right | 105.004 || [[North West England]] |----- |align=right | 64. || [[Woking]]-[[Byfleet]] || align=right | 92.667 || align=right | 98.138 || align=right | 101.127 || align=right | 104.548 || [[South East England]] |----- |align=right | 65. || [[Cheltenham]] || align=right | 87.188 || align=right | 91.301 || align=right | 98.875 || align=right | 104.301 || [[South West England]] |----- |align=right | 66. || [[Chelmsford]] || align=right | 91.109 || align=right | 97.451 || align=right | 99.962 || align=right | 103.256 || [[East of England]] |----- |align=right | 67. || [[St Helens (Merseyside)|Saint Helens]] || align=right | 114.397 || align=right | 106.293 || align=right | 102.629 || align=right | 102.446 || [[North West England]] |----- |align=right | 68. || [[Gillingham]] || align=right | 92.531 || align=right | 94.923 || align=right | 98.403 || align=right | 101.810 || [[South East England]] |----- |align=right | 69. || [[Basildon]] || align=right | 94.800 || align=right | 100.924 || align=right | 99.876 || align=right | 101.619 || [[East of England]] |----- |align=right | 70. || [[Worcester]] || align=right | 75.466 || align=right | 82.661 || align=right | 94.029 || align=right | 101.521 || [[West Midlands (Region)|West Midlands]] |------ |align=right | 71. || [[Worthing]] || align=right | 90.687 || align=right | 95.732 || align=right | 96.964 || align=right | 99.551 || [[South East England]] |------ |align=right | 72. || [[Rochdale]] || align=right | 97.292 || align=right | 94.313 || align=right | 95.796 || align=right | 97.918 || [[North West England]] |------ |align=right | 73. || [[Basingstoke]] || align=right | 73.027 || align=right | 77.837 || align=right | 90.171 || align=right | 97.916 || [[South East England]] |------ |align=right | 74. || [[Solihull]] || align=right | 93.940 || align=right | 94.531 || align=right | 94.753 || align=right | 96.559 || [[West Midlands (Region)|West Midlands]] |------ |align=right | 75. || [[Harlow (Essex)|Harlow]] || align=right | 79.150 || align=right | 74.629 || align=right | 88.296 || align=right | 95.949 || [[East of England]] |------ |align=right | 76. || [[Bath]] || align=right | 84.283 || align=right | 85.202 || align=right | 90.144 || align=right | 93.963 || [[South West England]] |------ |align=right | 77. || [[Southport]] || align=right | 88.596 || align=right | 90.959 || align=right | 91.404 || align=right | 93.367 || [[North West England]] |------ |align=right | 78. || [[Maidstone]] || align=right | 86.067 || align=right | 90.878 || align=right | 89.684 || align=right | 91.094 || [[South East England]] |------ |align=right | 79. || [[Lincoln (Lincolnshire)|Lincoln]] || align=right | 79.980 || align=right | 80.281 || align=right | 85.963 || align=right | 90.008 || [[East Midlands]] |------ |align=right | 80. || [[Hastings]] || align=right | 74.979 || align=right | 81.139 || align=right | 85.828 || align=right | 89.856 || [[South East England]] |------ |align=right | 81. || [[Derry]] || align=right | 62.697 || align=right | 72.334 || align=right | 83.699 || align=right | 88.120 || [[Nordirland]] |------ |align=right | 82. || [[Grimsby]] || align=right | 91.532 || align=right | 90.703 || align=right | 87.574 || align=right | 87.786 || [[East Midlands]] |------ |align=right | 83. || [[Bedford]] || align=right | 75.632 || align=right | 73.917 || align=right | 82.488 || align=right | 87.703 || [[East of England]] |------ |align=right | 84. || [[Harrogate]] || align=right | 63.637 || align=right | 66.178 || align=right | 85.128 || align=right | 87.429 || [[Yorkshire and the Humber]] |------ |align=right | 85. || [[Darlington]] || align=right | 85.519 || align=right | 86.767 || align=right | 86.082 || align=right | 87.399 || [[North East England]] |------ |align=right | 86. || [[Hartlepool]] || align=right | 91.749 || align=right | 87.310 || align=right | 86.075 || align=right | 86.799 || [[North East England]] |------ |align=right | 87. || [[Hemel Hempstead]] || align=right | 80.110 || align=right | 79.235 || align=right | 83.118 || align=right | 86.211 || [[East of England]] |------ |align=right | 88. || [[Stevenage]] || align=right | 74.757 || align=right | 76.064 || align=right | 81.482 || align=right | 85.407 || [[East of England]] |------ |align=right | 89. || [[St Albans|Saint Albans]] || align=right | 76.709 || align=right | 80.376 || align=right | 82.429 || align=right | 85.022 || [[East of England]] |------ |align=right | 90. || [[Weston-super-Mare]] || align=right | 60.851 || align=right | 69.372 || align=right | 78.044 || align=right | 84.101 || [[South West England]] |------ |align=right | 91. || [[South Shields]] || align=right | 86.488 || align=right | 83.704 || align=right | 82.854 || align=right | 83.783 || [[North East England]] |------ |align=right | 92. || [[Halifax (West Yorkshire)|Halifax]] || align=right | 76.675 || align=right | 91.069 || align=right | 83.570 || align=right | 82.271 || [[Yorkshire and the Humber]] |------ |align=right | 93. || [[Chester]] || align=right | 80.154 || align=right | 80.110 || align=right | 80.121 || align=right | 81.538 || [[North West England]] |------ |align=right | 94. || [[Warrington]] || align=right | 81.366 || align=right | 82.812 || align=right | 80.661 || align=right | 81.293 || [[North West England]] |------ |align=right | 95. || [[Birkenhead]] || align=right | 99.075 || align=right | 93.087 || align=right | 83.729 || align=right | 81.230 || [[North West England]] |------ |align=right | 96. || [[High Wycombe]] || align=right | 69.575 || align=right | 71.718 || align=right | 77.178 || align=right | 81.117 || [[South East England]] |------ |align=right | 97. || [[Wigan]] || align=right | 88 725 || align=right | 85 819 || align=right | 81 203 || align=right | 80 597 || [[North West England]] |} == Kaypipas qhaway == == Hawa t'inkikuna == {{commonscat|United Kingdom|Hukllachasqa Qhapaq Suyu}} {{Iwrupa}} [[Katiguriya:Iwrupa]] [[Katiguriya:Hukllachasqa Qhapaq Suyu| ]] 48jbe71ss0yie41ssa2253s93svrv4e 691529 691528 2026-08-29T13:46:44Z Andeanscorpion 35306 691529 wikitext text/x-wiki {{MamaLlaqta | nombre_oficial = ''United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland''<br />Hatun Piritanya-Pata(Chinchay) Irihallp'ap Hukllachasqa Qhapaq Marka(Llaqta)nku | nombre_común = Hukllachasqa Qhapaq Suyu | imagen_bandera = Flag of the United Kingdom.svg | imagen_escudo = Royal Coat of Arms of the United Kingdom.svg | imagen_escudo_tamaño = 120px | símbolos = | imagen_mapa = Europe-UK.svg | lema_nacional = ''[[Dieu et mon droit]]''<br />([[Ransis simi]]pi: "Apun Hayñiypas") | himno_nacional = ''[[God Save the King]]'' <small>(Apun Quyata Amachachun)</small> | capital = [[Lunrun]] | capital_población = 14.945.000 ([[2004]]) | capital_coor = 51°30'N0°7'O 51° 30’ N 0° 7’ E | idiomas_oficiales = [[Inlish simi]] | gobierno = [[Sapan kallpay]] (''parlamentaria'') | dirigentes_títulos = [[Qhapaq]]<br />[[Uma kamayuq]] | dirigentes_nombres = [[Karlus III]]<br />[[:en: Keir Starmer|Keir Starmer]] | fundación = Formación | fundación_hitos = | fundación_fechas = [[1 ñiqin qhulla puquy killapi]] [[1801]] | superficie = 244.825 | superficie_puesto = 78 | superficie_agua = 1,34 % | población = 66.971.411 ([[2022]]) | población_puesto = 22 | población_densidad = 270,7 | PIB_nominal = $ 2.373.685 millones | PIB_nominal_año = 2006 | PIB_nominal_puesto = 5 | PIB_nominal_per_cápita = $ 39.213 (2006) | PIB = $ 2.121.766 millones | PIB_año = 2006 | PIB_puesto = 6 | PIB_per_cápita = $ 35.051 (2006) | IDH = 0 | IDH_año = 2006 | IDH_puesto = 18 | IDH_categoría = <span style="color:#009900;">alto</span> | moneda = [[Liwra istirlina]] (£) ([[ISO 4217|GBP]]) = 100 pinikis | gentilicio = Piritañiku | horario = [[Greenwich Mean Time|GMT]] +0 y [[UTC]] +1 | horario_verano = [[British Summer Time|BST]] | cctld = [[.uk]] | código_telefónico = 44 | prefijo_radiofónico = 2AA-2ZZ, GAA-GZZ, MAA-MZZ, VPA-VSZ, ZBA-ZJZ, ZNA-ZOZ, ZQA-ZQZ | código_ISO = 826 / GBR / GB | miembro_de = [[:en:Commonwealth|Commonwealth]], [[Unión Europea|UE]], [[:en:NATO|OTAN]], [[ONU]], [[OCDE]], [[OSCE]], [[G-8]] }} [[Rikcha:Uk-map-de.png|thumb|right|290px|[[Hukllachasqa Qhapaq Suyu]]]] '''Riynu Uniru, Hukllachasqa/Hukyasqa Qhapaq Marka/Llaqta (HQM/HQL)''','''Hatun Piritañap, Pata Irihallp'ap ima Qhapaq Llaqtanku'''qa<ref> '''Hatun Piritañap, Chinchay Irihallp'ap ima Qhapaq Llaqtanku,''' Qhapaq Llaqta utaq Qhapaq marka (Reino) Qhapaq suyu (Imperio)</ref> ([[inlish simi|Inlis simi]]pi: ''United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland'', ''UK''; [[Kastilla simi]]pi: ''Reino Unido de Gran Bretaña e Irlanda del Norte'') [[Iwrupa]]pi llaqtam Sapan kallpay. Uma llaqtanqa [[London|Lunrun]] llaqtam. == Wiñay kawsay == {{Pun|1|5|1707}} Sapan kallpay == Allpa saywachi == * 244 820 km² * 60 209 500 [[runa]]kuna ([[2005]]) === Urqukuna === [[Rikcha:BenNevis2005.jpg|thumb|left|200px|[[ben Nevis]], [[Iskusya]]]] Aswan hatun [[urqu]]kuna: * [[Iskuthallp'a]]: [[Ben Nevis]] ([[Nevis Range]], 1,344&nbsp;m) * [[Kamri]]: [[Snowdon]] ([[Cambrian Mountains]], 1,085&nbsp;m) * [[Inlatirra|Inlispampa]]: [[Scafell Pike]] ([[Cumbrian Mountains]], 977&nbsp;m) * [[Chinchay Irihallp'a]]: [[Slieve Donard]] ([[Mourne Mountains]], 852&nbsp;m) Hatun urqukuna: * Iskusya: [[Cairngorms]], [[Cheviot Hills]], [[Scottish Highlands]], [[Southern Uplands]], [[Grampian Mountains (Scotland)|Grampian Mountains]] * Kamri: [[Brecon Beacons]], [[Cambrian Mountains]], [[Snowdonia]], [[Black Mountains, Wales|Black Mountains]], [[Preseli Hills]] * Inlispampa: [[Malvern Hills AONB|Malvern Hills]], [[Mendip Hills]], [[North Downs]], [[Peak District]], [[Pennines]], [[Salisbury Plain]], [[South Downs]], [[Shropshire Hills AONB|Shropshire Hills]], [[Yorkshire Wolds]] * Chinchay Ilanda: [[Mourne Mountains]], [[Antrim Plateau]], [[Sperrin Mountains]] === Quchakuna === [[Rikcha:LochLomond(wfmillar)Jan2000.jpg|thumb|left|200px|[[Loch Lomond]]]] <table {{tablabonita}}> <tr><th> <th>Qucha<th> Hallka k'iti k'anchar (km²)<th>Tiyay <tr><th>1<td>[[Lough Neagh]]<td>381,7<td>Chinchay Ilanda <tr><th>2<td>Lower [[Lough Erne]]<td>105,1<td>Chinchay Ilanda <tr><th>3<td>[[Loch Lomond]]<td>71,1<td>Iskusya <tr><th>4<td>[[Loch Ness]]<td>56,6<td>Iskusya <tr><th>5<td>Upper [[Lough Erne]]<td>43,0<td>Chinchay Ilanda <tr><th>6<td>[[Loch Awe]]<td>38,7<td>Iskusya <tr><th>7<td>[[Loch Maree]]<td>28,5<td>Iskusya <tr><th>8<td>[[Loch Morar]]<td>26,7<td>Iskusya <tr><th>9<td>[[Loch Tay]]<td>26,4<td>Iskusya <tr><th>10<td>[[Loch Shin]]<td>22,5<td>Iskusya </table> === Mayukuna === [[Rikcha:Dartmoor Clapper Bridge.jpg|thumb|left|270px|[[Dartmoor]] suyupi]] * Kamri, Inlispampa: [[Severn mayu]] (354 km) * Inlispampa: [[Thames mayu]] (346 km) * Iskusya: [[Tay mayu]] (188 km) * Chinchay Ilanda: [[Bann mayu]] (122 km) * Kamri: [[Tywi mayu]] (103 km) === Wat'akuna === [[Rikcha:St Michaels Mount.jpg|thumb|left|200px|[[St. Michael's Mount]] wat'a, [[Cornwall]]]] * [[Inlatirra|Inlispampa]] suyupi wat'ankuna ** [[Lundy]] ** [[Isles of Scilly]] / [[Scilly wat'akuna]] ** [[Isle of Wight]] / [[Wight wat'a]] ** [[Farne Islands]] / [[Farne wat'akuna]] ** [[Lindisfarne]] ** [[Isle of Portland]] / [[Portland wat'a]] ** [[Walney Island]] / [[Walney wat'a]] * [[Iskusya]] suyupi wat'ankuna ** [[Orkney Islands]] / [[Orkney wat'akuna]] ** [[Shetland Islands]] / [[Shetland wat'akuna]] ** [[Inner Hebrides]] ** [[Outer Hebrides]] ** [[Rockall]] ** [[Bass Rock]] ** [[Fair Isle]] / [[Fair wat'a]] * [[Kamri]] suyupi wat'ankuna ** [[Anglesey]] ** [[Skomer Island]] / [[Skomer wat'a]] ** [[Skokholm Island]] / [[Skokholm wat'a]] ** [[Ramsey Island]] / [[Ramsey wat'a]] ** [[Bardsey Island]] / [[Bardsey wat'a]] ** [[Holy Island]] * [[Chinchay Ilanda]] suyupi wat'ankuna ** [[Rathlin Island]] / [[Rathlin wat'a]] === Mama llaqta parkikuna === * [[Yorkshire Dales mama llaqta parki]] * [[North York Moors mama llaqta parki]] == Runakuna == 60.294.000 runa 2004 watapi * [[Iskusya]]: 8,5 % * [[Kamri]]: 4,9 % * [[Inlatirra|Inlispampa]]: 83,7 % * [[Chinchay Ilanda]]: 2,9 % == Simikuna == * [[Inlish simi]]: ufisyal rimay hina llamk'achisqa * [[Simi]]kuna: [[Kamri simi]], [[Iskusya simi]], [[Ilanda simi]] hukkunapas == Kawpay Rak'iy == Hukllachasqa Qhapaq Suyumanqa kay suyukunam kapunku: * [[Hatun Piritaniya|Hatun Piritanya]] ** {{ENG}} ''(England)'' ** {{ESC}} ''(Scotland)'' ** {{GAL}} ''(Wales)'' * {{INO}} ''(Northern Ireland)'': [[Ilanda wat'a]]pi == Hatun llaqtakuna == [[Rikcha:050114 2495 london city.jpg|thumb|right|280px|[[London]]]] {| {{prettytable}} |----- |colspan="7" align="center" bgcolor="#008080" | <font color="white" > '''Llaqtakuna (Hukllachasqa Qhapaq Suyu)''' |----- |rowspan="2" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Yy.''' || rowspan="2" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Llaqta''' || colspan="4" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Runakuna''' || rowspan="2" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Riqyun''' / '''Suyu''' |----- |align="center" bgcolor="#98FB98" | '''1981''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''1991''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''2001''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''2006''' |----- |align=right | 1. || [[London]] || align=right | 6 574 000 || align=right | 6 638 109 || align=right | 7 172 091 || align=right | 7 489 022 || [[Hatun Lunrun]] |----- |align=right | 2. || [[Birmingham]] || align=right | 1.013.995 || align=right | 965.928 || align=right | 970.892 || align=right | 986.969 || [[West Midlands (Region)|West Midlands]] |----- |align=right | 3. || [[Glasgow]] || align=right | 765.030 || align=right | 658.379 || align=right | 629.501 || align=right | 607.192 || [[Iskusya]] |----- |align=right | 4. || [[Liverpool]] || align=right | 538.809 || align=right | 481.786 || align=right | 469.017 || align=right | 468.584 || [[North West England]] |----- |align=right | 5. || [[Leeds]] || align=right | 445.242 || align=right | 424.194 || align=right | 443.247 || align=right | 457.875 || [[Yorkshire and the Humber]] |----- |align=right | 6. || [[Sheffield]] || align=right | 470.685 || align=right | 431.607 || align=right | 439.866 || align=right | 448.596 || [[Yorkshire and the Humber]] |----- |align=right | 7. || [[Edinburgh]] || align=right | 420.169 || align=right | 400.632 || align=right | 430.082 || align=right | 438.501 || [[Iskusya]] |----- |align=right | 8. || [[Bristol]] || align=right | 413.861 || align=right | 407.992 || align=right | 420.556 || align=right | 432.967 || [[South West England]] |----- |align=right | 9. || [[Manchester]] || align=right | 437.612 || align=right | 402.889 || align=right | 394.269 || align=right | 395.514 || [[North West England]] |----- |align=right | 10. || [[Leicester]] || align=right | 324.394 || align=right | 318.518 || align=right | 330.574 || align=right | 341.201 || [[East Midlands]] |----- |align=right | 11. || [[Coventry]] || align=right | 318.718 || align=right | 299.316 || align=right | 303.475 || align=right | 309.323 || [[West Midlands (Region)|West Midlands]] |----- |align=right | 12. || [[Cardiff]] || align=right | 262.313 || align=right | 272.129 || align=right | 292.150 || align=right | 304.777 || [[Wales]] |----- |align=right | 13. || |[[Kingston upon Hull]] || align=right | 322.144 || align=right | 310.636 || align=right | 301.416 || align=right | 302.225 || [[Yorkshire and the Humber]] |----- |align=right | 14. || [[Bradford]] || align=right | 293.336 || align=right | 289.376 || align=right | 293.717 || align=right | 300.478 || [[Yorkshire and the Humber]] |----- |align=right | 15. || [[Belfast]] || align=right | 295.223 || align=right | 279.237 || align=right | 277.391 || align=right | 274.678 || [[Chinchay Ilanda]] |----- |align=right | 16. || [[Stoke-on-Trent]] || align=right | 272.446 || align=right | 266.543 || align=right | 259.252 || align=right | 260.452 || [[West Midlands (Region)|West Midlands]] |----- |align=right | 17. || [[Wolverhampton]] || align=right | 263.501 || align=right | 257.943 || align=right | 251.462 || align=right | 252.874 || [[West Midlands (Region)|West Midlands]] |----- |align=right | 18. || [[Southampton]] || align=right | 211.321 || align=right | 210.138 || align=right | 234.224 || align=right | 249.189 || [[South East England]] |----- |align=right | 19. || [[Plymouth]] || align=right | 238.583 || align=right | 245.295 || align=right | 243.795 || align=right | 247.923 || [[South West England]] |----- |align=right | 20. || [[Reading]] || align=right | 194.727 || align=right | 213.474 || align=right | 232.662 || align=right | 246.814 || [[South East England]] |----- |align=right | 21. || [[Nottingham]] || align=right | 273.300 || align=right | 270.222 || align=right | 249.584 || align=right | 245.615 || [[East Midlands]] |----- |align=right | 22. || [[Derby]] || align=right | 218.026 || align=right | 223.836 || align=right | 229.407 || align=right | 236.245 || [[East Midlands]] |----- |align=right | 23. || [[Dudley]] || align=right | 186.513 || align=right | 192.171 || align=right | 194.919 || align=right | 199.918 || [[West Midlands (Region)|West Midlands]] |----- |align=right | 24. || [[Northampton]] || align=right | 154.172 || align=right | 179.596 || align=right | 189.474 || align=right | 199.112 || [[East Midlands]] |----- |align=right | 25. || [[Portsmouth]] || align=right | 174.218 || align=right | 174.690 || align=right | 187.056 || align=right | 195.845 || [[South East England]] |----- |align=right | 26. || [[Luton]] || align=right | 163.209 || align=right | 171.671 || align=right | 185.543 || align=right | 195.617 || [[East of England]] |----- |align=right | 27. || [[Newcastle upon Tyne]] || align=right | 199.064 || align=right | 189.150 || align=right | 189.863 || align=right | 192.870 || [[North East England]] |----- |align=right | 28. || [[Preston]] || align=right | 166.675 || align=right | 177.660 || align=right | 184.836 || align=right | 192.001 || [[North West England]] |----- |align=right | 29. || [[Aberdeen]] || align=right | 190.465 || align=right | 182.133 || align=right | 184.788 || align=right | 184.031 || [[Iskusya]] |----- |align=right | 30. || [[Norwich]] || align=right | 169.814 || align=right | 171.304 || align=right | 174.047 || align=right | 178.388 || [[East of England]] |----- |align=right | 31. || [[Sunderland (Durham)|Sunderland]] || align=right | 195.064 || align=right | 183.310 || align=right | 177.739 || align=right | 177.862 || [[North East England]] |----- |align=right | 32. || [[Bournemouth]] || align=right | 142.829 || align=right | 155.488 || align=right | 167.527 || align=right | 176.795 || [[South West England]] |----- |align=right | 33. || [[Walsall]] || align=right | 177.923 || align=right | 174.739 || align=right | 170.994 || align=right | 172.260 || [[West Midlands (Region)|West Midlands]] |----- |align=right | 34. || [[Swansea]] || align=right | 172.433 || align=right | 171.038 || align=right | 169.880 || align=right | 171.146 || [[Wales]] |----- |align=right | 35. || [[Swindon]] || align=right | 127.348 || align=right | 145.236 || align=right | 155.432 || align=right | 164.076 || [[South West England]] |----- |align=right | 36. || [[Southend-on-Sea]] || align=right | 155.720 || align=right | 158.517 || align=right | 160.257 || align=right | 164.015 || [[East of England]] |----- |align=right | 37. || [[Oxford]] || align=right | 113.847 || align=right | 118.795 || align=right | 143.016 || align=right | 157.568 || [[South East England]] |----- |align=right | 38. || [[Poole]] || align=right | 122.815 || align=right | 138.479 || align=right | 144.800 || align=right | 151.283 || [[South West England]] |----- |align=right | 39. || [[Dundee]] || align=right | 174.345 || align=right | 157.808 || align=right | 154.674 || align=right | 151.236 || [[Iskusya]] |----- |align=right | 40. || [[Huddersfield]] || align=right | 147.825 || align=right | 143.726 || align=right | 146.234 || align=right | 149.607 || [[Yorkshire and the Humber]] |----- |align=right | 41. || [[York]] || align=right | 123.126 || align=right | 124.609 || align=right | 137.505 || align=right | 145.854 || [[Yorkshire and the Humber]] |----- |align=right | 42. || [[Ipswich]] || align=right | 129.661 || align=right | 130.157 || align=right | 138.718 || align=right | 144.965 || [[East of England]] |----- |align=right | 43. || [[Blackpool]] || align=right | 146.297 || align=right | 146.262 || align=right | 142.283 || align=right | 143.154 || [[North West England]] |----- |align=right | 44. || [[Middlesbrough]] || align=right | 158.516 || align=right | 147.430 || align=right | 142.691 || align=right | 142.587 || [[North East England]] |----- |align=right | 45. || [[Bolton (Greater Manchester)|Bolton]] || align=right | 143.960 || align=right | 139.020 || align=right | 139.403 || align=right | 141.701 || [[North West England]] |----- |align=right | 46. || [[Peterborough]] || align=right | 113.404 || align=right | 134.788 || align=right | 136.292 || align=right | 140.926 || [[East of England]] |----- |align=right | 47. || [[Brighton]] || align=right | 134.581 || align=right | 124.851 || align=right | 134.293 || align=right | 140.152 || [[South East England]] |----- |align=right | 48. || [[Stockport]] || align=right | 135.489 || align=right | 132.813 || align=right | 136.082 || align=right | 139.699 || [[North West England]] |----- |align=right | 49. || [[Oldbury]]-[[Smethwick]] || align=right | 153.268 || align=right | 145.542 || align=right | 139.855 || align=right | 139.529 || [[West Midlands (Region)|West Midlands]] |----- |align=right | 50. || [[Slough]] || align=right | 106.341 || align=right | 110.708 || align=right | 126.276 || align=right | 136.037 || [[South East England]] |----- |align=right | 51. || [[West Bromwich]] || align=right | 153.725 || align=right | 146.386 || align=right | 136.940 || align=right | 135 140 || [[West Midlands (Region)|West Midlands]] |----- |align=right | 52. || [[Cambridge]] || align=right | 87.111 || align=right | 95.682 || align=right | 117.717 || align=right | 131.301 || [[East of England]] |----- |align=right | 53. || [[Gloucester]] || align=right | 106.526 || align=right | 114.003 || align=right | 123.205 || align=right | 130.039 || [[South West England]] |----- |align=right | 54. || [[Watford]] || align=right | 109.503 || align=right | 113.080 || align=right | 120.960 || align=right | 126.834 || [[East of England]] |----- |align=right | 55. || [[Newport (Wales)|Newport]] || align=right | 115.896 || align=right | 115.522 || align=right | 116.143 || align=right | 117.636 || [[Wales]] |----- |align=right | 55. || [[Rotherham]] || align=right | 122.374 || align=right | 121.380 || align=right | 117.262 || align=right | 117.582 || [[Yorkshire and the Humber]] |----- |align=right | 57. || [[Exeter]] || align=right | 88.235 || align=right | 94.717 || align=right | 106.772 || align=right | 114.697 || [[South West England]] |----- |align=right | 58. || [[Eastbourne]] || align=right | 86.715 || align=right | 94.793 || align=right | 106.562 || align=right | 114.477 || [[South East England]] |----- |align=right | 59. || [[Colchester]] || align=right | 87.476 || align=right | 96.063 || align=right | 104.390 || align=right | 110.618 || [[East of England]] |----- |align=right | 60. || [[Crawley]] || align=right | 80.113 || align=right | 88.203 || align=right | 100.547 || align=right | 108.690 || [[South East England]] |----- |align=right | 61. || [[Sutton Coldfield]] || align=right | 102.572 || align=right | 106.001 || align=right | 105.452 || align=right | 107.316 || [[West Midlands (Region)|West Midlands]] |----- |align=right | 62. || [[Blackburn]] || align=right | 109.564 || align=right | 105.994 || align=right | 105.085 || align=right | 106.330 || [[North West England]] |----- |align=right | 63. || [[Oldham]] || align=right | 107.095 || align=right | 103.931 || align=right | 103.544 || align=right | 105.004 || [[North West England]] |----- |align=right | 64. || [[Woking]]-[[Byfleet]] || align=right | 92.667 || align=right | 98.138 || align=right | 101.127 || align=right | 104.548 || [[South East England]] |----- |align=right | 65. || [[Cheltenham]] || align=right | 87.188 || align=right | 91.301 || align=right | 98.875 || align=right | 104.301 || [[South West England]] |----- |align=right | 66. || [[Chelmsford]] || align=right | 91.109 || align=right | 97.451 || align=right | 99.962 || align=right | 103.256 || [[East of England]] |----- |align=right | 67. || [[St Helens (Merseyside)|Saint Helens]] || align=right | 114.397 || align=right | 106.293 || align=right | 102.629 || align=right | 102.446 || [[North West England]] |----- |align=right | 68. || [[Gillingham]] || align=right | 92.531 || align=right | 94.923 || align=right | 98.403 || align=right | 101.810 || [[South East England]] |----- |align=right | 69. || [[Basildon]] || align=right | 94.800 || align=right | 100.924 || align=right | 99.876 || align=right | 101.619 || [[East of England]] |----- |align=right | 70. || [[Worcester]] || align=right | 75.466 || align=right | 82.661 || align=right | 94.029 || align=right | 101.521 || [[West Midlands (Region)|West Midlands]] |------ |align=right | 71. || [[Worthing]] || align=right | 90.687 || align=right | 95.732 || align=right | 96.964 || align=right | 99.551 || [[South East England]] |------ |align=right | 72. || [[Rochdale]] || align=right | 97.292 || align=right | 94.313 || align=right | 95.796 || align=right | 97.918 || [[North West England]] |------ |align=right | 73. || [[Basingstoke]] || align=right | 73.027 || align=right | 77.837 || align=right | 90.171 || align=right | 97.916 || [[South East England]] |------ |align=right | 74. || [[Solihull]] || align=right | 93.940 || align=right | 94.531 || align=right | 94.753 || align=right | 96.559 || [[West Midlands (Region)|West Midlands]] |------ |align=right | 75. || [[Harlow (Essex)|Harlow]] || align=right | 79.150 || align=right | 74.629 || align=right | 88.296 || align=right | 95.949 || [[East of England]] |------ |align=right | 76. || [[Bath]] || align=right | 84.283 || align=right | 85.202 || align=right | 90.144 || align=right | 93.963 || [[South West England]] |------ |align=right | 77. || [[Southport]] || align=right | 88.596 || align=right | 90.959 || align=right | 91.404 || align=right | 93.367 || [[North West England]] |------ |align=right | 78. || [[Maidstone]] || align=right | 86.067 || align=right | 90.878 || align=right | 89.684 || align=right | 91.094 || [[South East England]] |------ |align=right | 79. || [[Lincoln (Lincolnshire)|Lincoln]] || align=right | 79.980 || align=right | 80.281 || align=right | 85.963 || align=right | 90.008 || [[East Midlands]] |------ |align=right | 80. || [[Hastings]] || align=right | 74.979 || align=right | 81.139 || align=right | 85.828 || align=right | 89.856 || [[South East England]] |------ |align=right | 81. || [[Derry]] || align=right | 62.697 || align=right | 72.334 || align=right | 83.699 || align=right | 88.120 || [[Nordirland]] |------ |align=right | 82. || [[Grimsby]] || align=right | 91.532 || align=right | 90.703 || align=right | 87.574 || align=right | 87.786 || [[East Midlands]] |------ |align=right | 83. || [[Bedford]] || align=right | 75.632 || align=right | 73.917 || align=right | 82.488 || align=right | 87.703 || [[East of England]] |------ |align=right | 84. || [[Harrogate]] || align=right | 63.637 || align=right | 66.178 || align=right | 85.128 || align=right | 87.429 || [[Yorkshire and the Humber]] |------ |align=right | 85. || [[Darlington]] || align=right | 85.519 || align=right | 86.767 || align=right | 86.082 || align=right | 87.399 || [[North East England]] |------ |align=right | 86. || [[Hartlepool]] || align=right | 91.749 || align=right | 87.310 || align=right | 86.075 || align=right | 86.799 || [[North East England]] |------ |align=right | 87. || [[Hemel Hempstead]] || align=right | 80.110 || align=right | 79.235 || align=right | 83.118 || align=right | 86.211 || [[East of England]] |------ |align=right | 88. || [[Stevenage]] || align=right | 74.757 || align=right | 76.064 || align=right | 81.482 || align=right | 85.407 || [[East of England]] |------ |align=right | 89. || [[St Albans|Saint Albans]] || align=right | 76.709 || align=right | 80.376 || align=right | 82.429 || align=right | 85.022 || [[East of England]] |------ |align=right | 90. || [[Weston-super-Mare]] || align=right | 60.851 || align=right | 69.372 || align=right | 78.044 || align=right | 84.101 || [[South West England]] |------ |align=right | 91. || [[South Shields]] || align=right | 86.488 || align=right | 83.704 || align=right | 82.854 || align=right | 83.783 || [[North East England]] |------ |align=right | 92. || [[Halifax (West Yorkshire)|Halifax]] || align=right | 76.675 || align=right | 91.069 || align=right | 83.570 || align=right | 82.271 || [[Yorkshire and the Humber]] |------ |align=right | 93. || [[Chester]] || align=right | 80.154 || align=right | 80.110 || align=right | 80.121 || align=right | 81.538 || [[North West England]] |------ |align=right | 94. || [[Warrington]] || align=right | 81.366 || align=right | 82.812 || align=right | 80.661 || align=right | 81.293 || [[North West England]] |------ |align=right | 95. || [[Birkenhead]] || align=right | 99.075 || align=right | 93.087 || align=right | 83.729 || align=right | 81.230 || [[North West England]] |------ |align=right | 96. || [[High Wycombe]] || align=right | 69.575 || align=right | 71.718 || align=right | 77.178 || align=right | 81.117 || [[South East England]] |------ |align=right | 97. || [[Wigan]] || align=right | 88 725 || align=right | 85 819 || align=right | 81 203 || align=right | 80 597 || [[North West England]] |} == Kaypipas qhaway == == Hawa t'inkikuna == {{commonscat|United Kingdom|Hukllachasqa Qhapaq Suyu}} {{Iwrupa}} [[Katiguriya:Iwrupa]] [[Katiguriya:Hukllachasqa Qhapaq Suyu| ]] mixwyko04vqo8l3bv7srwnuga60aru5 691530 691529 2026-08-29T13:52:05Z Andeanscorpion 35306 691530 wikitext text/x-wiki {{MamaLlaqta | nombre_oficial = ''United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland''<br />Hatun Piritanya-Pata(Chinchay) Irihallp'ap Hukllachasqa Qhapaq Marka(Llaqta)nku | nombre_común = Hukllachasqa Qhapaq Suyu | imagen_bandera = Flag of the United Kingdom.svg | imagen_escudo = Royal Coat of Arms of the United Kingdom.svg | imagen_escudo_tamaño = 120px | símbolos = | imagen_mapa = Europe-UK.svg | lema_nacional = ''[[Dieu et mon droit]]''<br />([[Ransis simi]]pi: "Apun Hayñiypas") | himno_nacional = ''[[God Save the King]]'' <small>(Apun Quyata Amachachun)</small> | capital = [[Lunrun]] | capital_población = 14.945.000 ([[2004]]) | capital_coor = 51°30'N0°7'O 51° 30’ N 0° 7’ E | idiomas_oficiales = [[Inlish simi]] | gobierno = [[Sapan kallpay]] (''parlamentaria'') | dirigentes_títulos = [[Qhapaq]]<br />[[Uma kamayuq]] | dirigentes_nombres = [[Karlus III]]<br />[[:en: Keir Starmer|Keir Starmer]] | fundación = Formación | fundación_hitos = | fundación_fechas = [[1 ñiqin qhulla puquy killapi]] [[1801]] | superficie = 244.825 | superficie_puesto = 78 | superficie_agua = 1,34 % | población = 66.971.411 ([[2022]]) | población_puesto = 22 | población_densidad = 270,7 | PIB_nominal = $ 2.373.685 millones | PIB_nominal_año = 2006 | PIB_nominal_puesto = 5 | PIB_nominal_per_cápita = $ 39.213 (2006) | PIB = $ 2.121.766 millones | PIB_año = 2006 | PIB_puesto = 6 | PIB_per_cápita = $ 35.051 (2006) | IDH = 0 | IDH_año = 2006 | IDH_puesto = 18 | IDH_categoría = <span style="color:#009900;">alto</span> | moneda = [[Liwra istirlina]] (£) ([[ISO 4217|GBP]]) = 100 pinikis | gentilicio = Piritañiku | horario = [[Greenwich Mean Time|GMT]] +0 y [[UTC]] +1 | horario_verano = [[British Summer Time|BST]] | cctld = [[.uk]] | código_telefónico = 44 | prefijo_radiofónico = 2AA-2ZZ, GAA-GZZ, MAA-MZZ, VPA-VSZ, ZBA-ZJZ, ZNA-ZOZ, ZQA-ZQZ | código_ISO = 826 / GBR / GB | miembro_de = [[:en:Commonwealth|Commonwealth]], [[Unión Europea|UE]], [[:en:NATO|OTAN]], [[ONU]], [[OCDE]], [[OSCE]], [[G-8]] }} [[Rikcha:Uk-map-de.png|thumb|right|290px|[[Hukllachasqa Qhapaq Suyu]]]] '''Riynu Uniru, Hukllachasqa/Hukyasqa Qhapaq Marka/Llaqta (HQM/HQL)''','''Hatun Piritañap, Pata Irihallp'ap ima Qhapaq Llaqtanku''' '''Hatun Piritañap, Chinchay Irihallp'ap ima Qhapaq Llaqtanku,'''<ref>Qhapaq Llaqta utaq Qhapaq marka (Reino), Qhapaq suyu (Imperio)</ref> ([[inlish simi|Inlis simi]]pi: ''United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland'', ''UK''; [[Kastilla simi]]pi: ''Reino Unido de Gran Bretaña e Irlanda del Norte'') [[Iwrupa]]pi llaqtam Sapan kallpay. Uma llaqtanqa [[London|Lunrun]] llaqtam. == Wiñay kawsay == {{Pun|1|5|1707}} Sapan kallpay == Allpa saywachi == * 244 820 km² * 60 209 500 [[runa]]kuna ([[2005]]) === Urqukuna === [[Rikcha:BenNevis2005.jpg|thumb|left|200px|[[ben Nevis]], [[Iskusya]]]] Aswan hatun [[urqu]]kuna: * [[Iskuthallp'a]]: [[Ben Nevis]] ([[Nevis Range]], 1,344&nbsp;m) * [[Kamri]]: [[Snowdon]] ([[Cambrian Mountains]], 1,085&nbsp;m) * [[Inlatirra|Inlispampa]]: [[Scafell Pike]] ([[Cumbrian Mountains]], 977&nbsp;m) * [[Chinchay Irihallp'a]]: [[Slieve Donard]] ([[Mourne Mountains]], 852&nbsp;m) Hatun urqukuna: * Iskusya: [[Cairngorms]], [[Cheviot Hills]], [[Scottish Highlands]], [[Southern Uplands]], [[Grampian Mountains (Scotland)|Grampian Mountains]] * Kamri: [[Brecon Beacons]], [[Cambrian Mountains]], [[Snowdonia]], [[Black Mountains, Wales|Black Mountains]], [[Preseli Hills]] * Inlispampa: [[Malvern Hills AONB|Malvern Hills]], [[Mendip Hills]], [[North Downs]], [[Peak District]], [[Pennines]], [[Salisbury Plain]], [[South Downs]], [[Shropshire Hills AONB|Shropshire Hills]], [[Yorkshire Wolds]] * Chinchay Ilanda: [[Mourne Mountains]], [[Antrim Plateau]], [[Sperrin Mountains]] === Quchakuna === [[Rikcha:LochLomond(wfmillar)Jan2000.jpg|thumb|left|200px|[[Loch Lomond]]]] <table {{tablabonita}}> <tr><th> <th>Qucha<th> Hallka k'iti k'anchar (km²)<th>Tiyay <tr><th>1<td>[[Lough Neagh]]<td>381,7<td>Chinchay Ilanda <tr><th>2<td>Lower [[Lough Erne]]<td>105,1<td>Chinchay Ilanda <tr><th>3<td>[[Loch Lomond]]<td>71,1<td>Iskusya <tr><th>4<td>[[Loch Ness]]<td>56,6<td>Iskusya <tr><th>5<td>Upper [[Lough Erne]]<td>43,0<td>Chinchay Ilanda <tr><th>6<td>[[Loch Awe]]<td>38,7<td>Iskusya <tr><th>7<td>[[Loch Maree]]<td>28,5<td>Iskusya <tr><th>8<td>[[Loch Morar]]<td>26,7<td>Iskusya <tr><th>9<td>[[Loch Tay]]<td>26,4<td>Iskusya <tr><th>10<td>[[Loch Shin]]<td>22,5<td>Iskusya </table> === Mayukuna === [[Rikcha:Dartmoor Clapper Bridge.jpg|thumb|left|270px|[[Dartmoor]] suyupi]] * Kamri, Inlispampa: [[Severn mayu]] (354 km) * Inlispampa: [[Thames mayu]] (346 km) * Iskusya: [[Tay mayu]] (188 km) * Chinchay Ilanda: [[Bann mayu]] (122 km) * Kamri: [[Tywi mayu]] (103 km) === Wat'akuna === [[Rikcha:St Michaels Mount.jpg|thumb|left|200px|[[St. Michael's Mount]] wat'a, [[Cornwall]]]] * [[Inlatirra|Inlispampa]] suyupi wat'ankuna ** [[Lundy]] ** [[Isles of Scilly]] / [[Scilly wat'akuna]] ** [[Isle of Wight]] / [[Wight wat'a]] ** [[Farne Islands]] / [[Farne wat'akuna]] ** [[Lindisfarne]] ** [[Isle of Portland]] / [[Portland wat'a]] ** [[Walney Island]] / [[Walney wat'a]] * [[Iskusya]] suyupi wat'ankuna ** [[Orkney Islands]] / [[Orkney wat'akuna]] ** [[Shetland Islands]] / [[Shetland wat'akuna]] ** [[Inner Hebrides]] ** [[Outer Hebrides]] ** [[Rockall]] ** [[Bass Rock]] ** [[Fair Isle]] / [[Fair wat'a]] * [[Kamri]] suyupi wat'ankuna ** [[Anglesey]] ** [[Skomer Island]] / [[Skomer wat'a]] ** [[Skokholm Island]] / [[Skokholm wat'a]] ** [[Ramsey Island]] / [[Ramsey wat'a]] ** [[Bardsey Island]] / [[Bardsey wat'a]] ** [[Holy Island]] * [[Chinchay Ilanda]] suyupi wat'ankuna ** [[Rathlin Island]] / [[Rathlin wat'a]] === Mama llaqta parkikuna === * [[Yorkshire Dales mama llaqta parki]] * [[North York Moors mama llaqta parki]] == Runakuna == 60.294.000 runa 2004 watapi * [[Iskusya]]: 8,5 % * [[Kamri]]: 4,9 % * [[Inlatirra|Inlispampa]]: 83,7 % * [[Chinchay Ilanda]]: 2,9 % == Simikuna == * [[Inlish simi]]: ufisyal rimay hina llamk'achisqa * [[Simi]]kuna: [[Kamri simi]], [[Iskusya simi]], [[Ilanda simi]] hukkunapas == Kawpay Rak'iy == Hukllachasqa Qhapaq Suyumanqa kay suyukunam kapunku: * [[Hatun Piritaniya|Hatun Piritanya]] ** {{ENG}} ''(England)'' ** {{ESC}} ''(Scotland)'' ** {{GAL}} ''(Wales)'' * {{INO}} ''(Northern Ireland)'': [[Ilanda wat'a]]pi == Hatun llaqtakuna == [[Rikcha:050114 2495 london city.jpg|thumb|right|280px|[[London]]]] {| {{prettytable}} |----- |colspan="7" align="center" bgcolor="#008080" | <font color="white" > '''Llaqtakuna (Hukllachasqa Qhapaq Suyu)''' |----- |rowspan="2" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Yy.''' || rowspan="2" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Llaqta''' || colspan="4" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Runakuna''' || rowspan="2" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Riqyun''' / '''Suyu''' |----- |align="center" bgcolor="#98FB98" | '''1981''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''1991''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''2001''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''2006''' |----- |align=right | 1. || [[London]] || align=right | 6 574 000 || align=right | 6 638 109 || align=right | 7 172 091 || align=right | 7 489 022 || [[Hatun Lunrun]] |----- |align=right | 2. || [[Birmingham]] || align=right | 1.013.995 || align=right | 965.928 || align=right | 970.892 || align=right | 986.969 || [[West Midlands (Region)|West Midlands]] |----- |align=right | 3. || [[Glasgow]] || align=right | 765.030 || align=right | 658.379 || align=right | 629.501 || align=right | 607.192 || [[Iskusya]] |----- |align=right | 4. || [[Liverpool]] || align=right | 538.809 || align=right | 481.786 || align=right | 469.017 || align=right | 468.584 || [[North West England]] |----- |align=right | 5. || [[Leeds]] || align=right | 445.242 || align=right | 424.194 || align=right | 443.247 || align=right | 457.875 || [[Yorkshire and the Humber]] |----- |align=right | 6. || [[Sheffield]] || align=right | 470.685 || align=right | 431.607 || align=right | 439.866 || align=right | 448.596 || [[Yorkshire and the Humber]] |----- |align=right | 7. || [[Edinburgh]] || align=right | 420.169 || align=right | 400.632 || align=right | 430.082 || align=right | 438.501 || [[Iskusya]] |----- |align=right | 8. || [[Bristol]] || align=right | 413.861 || align=right | 407.992 || align=right | 420.556 || align=right | 432.967 || [[South West England]] |----- |align=right | 9. || [[Manchester]] || align=right | 437.612 || align=right | 402.889 || align=right | 394.269 || align=right | 395.514 || [[North West England]] |----- |align=right | 10. || [[Leicester]] || align=right | 324.394 || align=right | 318.518 || align=right | 330.574 || align=right | 341.201 || [[East Midlands]] |----- |align=right | 11. || [[Coventry]] || align=right | 318.718 || align=right | 299.316 || align=right | 303.475 || align=right | 309.323 || [[West Midlands (Region)|West Midlands]] |----- |align=right | 12. || [[Cardiff]] || align=right | 262.313 || align=right | 272.129 || align=right | 292.150 || align=right | 304.777 || [[Wales]] |----- |align=right | 13. || |[[Kingston upon Hull]] || align=right | 322.144 || align=right | 310.636 || align=right | 301.416 || align=right | 302.225 || [[Yorkshire and the Humber]] |----- |align=right | 14. || [[Bradford]] || align=right | 293.336 || align=right | 289.376 || align=right | 293.717 || align=right | 300.478 || [[Yorkshire and the Humber]] |----- |align=right | 15. || [[Belfast]] || align=right | 295.223 || align=right | 279.237 || align=right | 277.391 || align=right | 274.678 || [[Chinchay Ilanda]] |----- |align=right | 16. || [[Stoke-on-Trent]] || align=right | 272.446 || align=right | 266.543 || align=right | 259.252 || align=right | 260.452 || [[West Midlands (Region)|West Midlands]] |----- |align=right | 17. || [[Wolverhampton]] || align=right | 263.501 || align=right | 257.943 || align=right | 251.462 || align=right | 252.874 || [[West Midlands (Region)|West Midlands]] |----- |align=right | 18. || [[Southampton]] || align=right | 211.321 || align=right | 210.138 || align=right | 234.224 || align=right | 249.189 || [[South East England]] |----- |align=right | 19. || [[Plymouth]] || align=right | 238.583 || align=right | 245.295 || align=right | 243.795 || align=right | 247.923 || [[South West England]] |----- |align=right | 20. || [[Reading]] || align=right | 194.727 || align=right | 213.474 || align=right | 232.662 || align=right | 246.814 || [[South East England]] |----- |align=right | 21. || [[Nottingham]] || align=right | 273.300 || align=right | 270.222 || align=right | 249.584 || align=right | 245.615 || [[East Midlands]] |----- |align=right | 22. || [[Derby]] || align=right | 218.026 || align=right | 223.836 || align=right | 229.407 || align=right | 236.245 || [[East Midlands]] |----- |align=right | 23. || [[Dudley]] || align=right | 186.513 || align=right | 192.171 || align=right | 194.919 || align=right | 199.918 || [[West Midlands (Region)|West Midlands]] |----- |align=right | 24. || [[Northampton]] || align=right | 154.172 || align=right | 179.596 || align=right | 189.474 || align=right | 199.112 || [[East Midlands]] |----- |align=right | 25. || [[Portsmouth]] || align=right | 174.218 || align=right | 174.690 || align=right | 187.056 || align=right | 195.845 || [[South East England]] |----- |align=right | 26. || [[Luton]] || align=right | 163.209 || align=right | 171.671 || align=right | 185.543 || align=right | 195.617 || [[East of England]] |----- |align=right | 27. || [[Newcastle upon Tyne]] || align=right | 199.064 || align=right | 189.150 || align=right | 189.863 || align=right | 192.870 || [[North East England]] |----- |align=right | 28. || [[Preston]] || align=right | 166.675 || align=right | 177.660 || align=right | 184.836 || align=right | 192.001 || [[North West England]] |----- |align=right | 29. || [[Aberdeen]] || align=right | 190.465 || align=right | 182.133 || align=right | 184.788 || align=right | 184.031 || [[Iskusya]] |----- |align=right | 30. || [[Norwich]] || align=right | 169.814 || align=right | 171.304 || align=right | 174.047 || align=right | 178.388 || [[East of England]] |----- |align=right | 31. || [[Sunderland (Durham)|Sunderland]] || align=right | 195.064 || align=right | 183.310 || align=right | 177.739 || align=right | 177.862 || [[North East England]] |----- |align=right | 32. || [[Bournemouth]] || align=right | 142.829 || align=right | 155.488 || align=right | 167.527 || align=right | 176.795 || [[South West England]] |----- |align=right | 33. || [[Walsall]] || align=right | 177.923 || align=right | 174.739 || align=right | 170.994 || align=right | 172.260 || [[West Midlands (Region)|West Midlands]] |----- |align=right | 34. || [[Swansea]] || align=right | 172.433 || align=right | 171.038 || align=right | 169.880 || align=right | 171.146 || [[Wales]] |----- |align=right | 35. || [[Swindon]] || align=right | 127.348 || align=right | 145.236 || align=right | 155.432 || align=right | 164.076 || [[South West England]] |----- |align=right | 36. || [[Southend-on-Sea]] || align=right | 155.720 || align=right | 158.517 || align=right | 160.257 || align=right | 164.015 || [[East of England]] |----- |align=right | 37. || [[Oxford]] || align=right | 113.847 || align=right | 118.795 || align=right | 143.016 || align=right | 157.568 || [[South East England]] |----- |align=right | 38. || [[Poole]] || align=right | 122.815 || align=right | 138.479 || align=right | 144.800 || align=right | 151.283 || [[South West England]] |----- |align=right | 39. || [[Dundee]] || align=right | 174.345 || align=right | 157.808 || align=right | 154.674 || align=right | 151.236 || [[Iskusya]] |----- |align=right | 40. || [[Huddersfield]] || align=right | 147.825 || align=right | 143.726 || align=right | 146.234 || align=right | 149.607 || [[Yorkshire and the Humber]] |----- |align=right | 41. || [[York]] || align=right | 123.126 || align=right | 124.609 || align=right | 137.505 || align=right | 145.854 || [[Yorkshire and the Humber]] |----- |align=right | 42. || [[Ipswich]] || align=right | 129.661 || align=right | 130.157 || align=right | 138.718 || align=right | 144.965 || [[East of England]] |----- |align=right | 43. || [[Blackpool]] || align=right | 146.297 || align=right | 146.262 || align=right | 142.283 || align=right | 143.154 || [[North West England]] |----- |align=right | 44. || [[Middlesbrough]] || align=right | 158.516 || align=right | 147.430 || align=right | 142.691 || align=right | 142.587 || [[North East England]] |----- |align=right | 45. || [[Bolton (Greater Manchester)|Bolton]] || align=right | 143.960 || align=right | 139.020 || align=right | 139.403 || align=right | 141.701 || [[North West England]] |----- |align=right | 46. || [[Peterborough]] || align=right | 113.404 || align=right | 134.788 || align=right | 136.292 || align=right | 140.926 || [[East of England]] |----- |align=right | 47. || [[Brighton]] || align=right | 134.581 || align=right | 124.851 || align=right | 134.293 || align=right | 140.152 || [[South East England]] |----- |align=right | 48. || [[Stockport]] || align=right | 135.489 || align=right | 132.813 || align=right | 136.082 || align=right | 139.699 || [[North West England]] |----- |align=right | 49. || [[Oldbury]]-[[Smethwick]] || align=right | 153.268 || align=right | 145.542 || align=right | 139.855 || align=right | 139.529 || [[West Midlands (Region)|West Midlands]] |----- |align=right | 50. || [[Slough]] || align=right | 106.341 || align=right | 110.708 || align=right | 126.276 || align=right | 136.037 || [[South East England]] |----- |align=right | 51. || [[West Bromwich]] || align=right | 153.725 || align=right | 146.386 || align=right | 136.940 || align=right | 135 140 || [[West Midlands (Region)|West Midlands]] |----- |align=right | 52. || [[Cambridge]] || align=right | 87.111 || align=right | 95.682 || align=right | 117.717 || align=right | 131.301 || [[East of England]] |----- |align=right | 53. || [[Gloucester]] || align=right | 106.526 || align=right | 114.003 || align=right | 123.205 || align=right | 130.039 || [[South West England]] |----- |align=right | 54. || [[Watford]] || align=right | 109.503 || align=right | 113.080 || align=right | 120.960 || align=right | 126.834 || [[East of England]] |----- |align=right | 55. || [[Newport (Wales)|Newport]] || align=right | 115.896 || align=right | 115.522 || align=right | 116.143 || align=right | 117.636 || [[Wales]] |----- |align=right | 55. || [[Rotherham]] || align=right | 122.374 || align=right | 121.380 || align=right | 117.262 || align=right | 117.582 || [[Yorkshire and the Humber]] |----- |align=right | 57. || [[Exeter]] || align=right | 88.235 || align=right | 94.717 || align=right | 106.772 || align=right | 114.697 || [[South West England]] |----- |align=right | 58. || [[Eastbourne]] || align=right | 86.715 || align=right | 94.793 || align=right | 106.562 || align=right | 114.477 || [[South East England]] |----- |align=right | 59. || [[Colchester]] || align=right | 87.476 || align=right | 96.063 || align=right | 104.390 || align=right | 110.618 || [[East of England]] |----- |align=right | 60. || [[Crawley]] || align=right | 80.113 || align=right | 88.203 || align=right | 100.547 || align=right | 108.690 || [[South East England]] |----- |align=right | 61. || [[Sutton Coldfield]] || align=right | 102.572 || align=right | 106.001 || align=right | 105.452 || align=right | 107.316 || [[West Midlands (Region)|West Midlands]] |----- |align=right | 62. || [[Blackburn]] || align=right | 109.564 || align=right | 105.994 || align=right | 105.085 || align=right | 106.330 || [[North West England]] |----- |align=right | 63. || [[Oldham]] || align=right | 107.095 || align=right | 103.931 || align=right | 103.544 || align=right | 105.004 || [[North West England]] |----- |align=right | 64. || [[Woking]]-[[Byfleet]] || align=right | 92.667 || align=right | 98.138 || align=right | 101.127 || align=right | 104.548 || [[South East England]] |----- |align=right | 65. || [[Cheltenham]] || align=right | 87.188 || align=right | 91.301 || align=right | 98.875 || align=right | 104.301 || [[South West England]] |----- |align=right | 66. || [[Chelmsford]] || align=right | 91.109 || align=right | 97.451 || align=right | 99.962 || align=right | 103.256 || [[East of England]] |----- |align=right | 67. || [[St Helens (Merseyside)|Saint Helens]] || align=right | 114.397 || align=right | 106.293 || align=right | 102.629 || align=right | 102.446 || [[North West England]] |----- |align=right | 68. || [[Gillingham]] || align=right | 92.531 || align=right | 94.923 || align=right | 98.403 || align=right | 101.810 || [[South East England]] |----- |align=right | 69. || [[Basildon]] || align=right | 94.800 || align=right | 100.924 || align=right | 99.876 || align=right | 101.619 || [[East of England]] |----- |align=right | 70. || [[Worcester]] || align=right | 75.466 || align=right | 82.661 || align=right | 94.029 || align=right | 101.521 || [[West Midlands (Region)|West Midlands]] |------ |align=right | 71. || [[Worthing]] || align=right | 90.687 || align=right | 95.732 || align=right | 96.964 || align=right | 99.551 || [[South East England]] |------ |align=right | 72. || [[Rochdale]] || align=right | 97.292 || align=right | 94.313 || align=right | 95.796 || align=right | 97.918 || [[North West England]] |------ |align=right | 73. || [[Basingstoke]] || align=right | 73.027 || align=right | 77.837 || align=right | 90.171 || align=right | 97.916 || [[South East England]] |------ |align=right | 74. || [[Solihull]] || align=right | 93.940 || align=right | 94.531 || align=right | 94.753 || align=right | 96.559 || [[West Midlands (Region)|West Midlands]] |------ |align=right | 75. || [[Harlow (Essex)|Harlow]] || align=right | 79.150 || align=right | 74.629 || align=right | 88.296 || align=right | 95.949 || [[East of England]] |------ |align=right | 76. || [[Bath]] || align=right | 84.283 || align=right | 85.202 || align=right | 90.144 || align=right | 93.963 || [[South West England]] |------ |align=right | 77. || [[Southport]] || align=right | 88.596 || align=right | 90.959 || align=right | 91.404 || align=right | 93.367 || [[North West England]] |------ |align=right | 78. || [[Maidstone]] || align=right | 86.067 || align=right | 90.878 || align=right | 89.684 || align=right | 91.094 || [[South East England]] |------ |align=right | 79. || [[Lincoln (Lincolnshire)|Lincoln]] || align=right | 79.980 || align=right | 80.281 || align=right | 85.963 || align=right | 90.008 || [[East Midlands]] |------ |align=right | 80. || [[Hastings]] || align=right | 74.979 || align=right | 81.139 || align=right | 85.828 || align=right | 89.856 || [[South East England]] |------ |align=right | 81. || [[Derry]] || align=right | 62.697 || align=right | 72.334 || align=right | 83.699 || align=right | 88.120 || [[Nordirland]] |------ |align=right | 82. || [[Grimsby]] || align=right | 91.532 || align=right | 90.703 || align=right | 87.574 || align=right | 87.786 || [[East Midlands]] |------ |align=right | 83. || [[Bedford]] || align=right | 75.632 || align=right | 73.917 || align=right | 82.488 || align=right | 87.703 || [[East of England]] |------ |align=right | 84. || [[Harrogate]] || align=right | 63.637 || align=right | 66.178 || align=right | 85.128 || align=right | 87.429 || [[Yorkshire and the Humber]] |------ |align=right | 85. || [[Darlington]] || align=right | 85.519 || align=right | 86.767 || align=right | 86.082 || align=right | 87.399 || [[North East England]] |------ |align=right | 86. || [[Hartlepool]] || align=right | 91.749 || align=right | 87.310 || align=right | 86.075 || align=right | 86.799 || [[North East England]] |------ |align=right | 87. || [[Hemel Hempstead]] || align=right | 80.110 || align=right | 79.235 || align=right | 83.118 || align=right | 86.211 || [[East of England]] |------ |align=right | 88. || [[Stevenage]] || align=right | 74.757 || align=right | 76.064 || align=right | 81.482 || align=right | 85.407 || [[East of England]] |------ |align=right | 89. || [[St Albans|Saint Albans]] || align=right | 76.709 || align=right | 80.376 || align=right | 82.429 || align=right | 85.022 || [[East of England]] |------ |align=right | 90. || [[Weston-super-Mare]] || align=right | 60.851 || align=right | 69.372 || align=right | 78.044 || align=right | 84.101 || [[South West England]] |------ |align=right | 91. || [[South Shields]] || align=right | 86.488 || align=right | 83.704 || align=right | 82.854 || align=right | 83.783 || [[North East England]] |------ |align=right | 92. || [[Halifax (West Yorkshire)|Halifax]] || align=right | 76.675 || align=right | 91.069 || align=right | 83.570 || align=right | 82.271 || [[Yorkshire and the Humber]] |------ |align=right | 93. || [[Chester]] || align=right | 80.154 || align=right | 80.110 || align=right | 80.121 || align=right | 81.538 || [[North West England]] |------ |align=right | 94. || [[Warrington]] || align=right | 81.366 || align=right | 82.812 || align=right | 80.661 || align=right | 81.293 || [[North West England]] |------ |align=right | 95. || [[Birkenhead]] || align=right | 99.075 || align=right | 93.087 || align=right | 83.729 || align=right | 81.230 || [[North West England]] |------ |align=right | 96. || [[High Wycombe]] || align=right | 69.575 || align=right | 71.718 || align=right | 77.178 || align=right | 81.117 || [[South East England]] |------ |align=right | 97. || [[Wigan]] || align=right | 88 725 || align=right | 85 819 || align=right | 81 203 || align=right | 80 597 || [[North West England]] |} == Kaypipas qhaway == == Hawa t'inkikuna == {{commonscat|United Kingdom|Hukllachasqa Qhapaq Suyu}} {{Iwrupa}} [[Katiguriya:Iwrupa]] [[Katiguriya:Hukllachasqa Qhapaq Suyu| ]] liid9az0z66eu7izfl6mpwmf3ja6rxl Llaqta kallpay 0 3632 691593 684437 2026-08-29T23:59:04Z Killkaśh walaśh 35320 691593 wikitext text/x-wiki [[Rikcha:2019 Democracy index.svg|rikchacha|400px|]] '''Llaqtayuqkunamanta kamachisqa Llaqta runa kamachiy, Runallaqtawan Kamachikuy, Runallaqtap kamachiynisqan, Runallaqtakaman, Runallaqtap kamachisqan, Llaqta kallpay''' icha '''Akllanakuspa kamachinakuy''', '''Runakamay''', '''Thimukarasya''' icha '''Thimukrasya''' ([[grigu simi]]manta: ''Δημοκρατία'', chaymanta [[kastilla simi]]pi: ''democracia'') nisqa [[mama llaqta]]piqa mama llaqtayuq [[runa]]kunaqa mama llaqta [[pusaq runa]]nkunata, [[umalliq]] nisqa runatapas [[akllanakuy|akllankum]]. Huk pulitiku [[ñasa]]kunapiqa dimukratiya nisqap [[hayu]]nqa '''[[diktatura]]m'''. # '''Llaqta kallpaypa'''. Kuraq kaykunata wiyan. ''Democrático''. # '''Llaqta kallpa munaq'''. Llaqta kallpayta qatin. ''Demócrata''. # '''Llaqta kallpayllapa'''. Llaqta kallpay kamatsinqannaw. ''Democraticamente''. # '''Llaqta kallpatsay'''. Llaqta kallpayman hatiy. ''Democratizar''. <ref> Anqas simipi</ref> # '''Llaqta kallpay'''qa manam pitsqa wata ushaychaw pushaqkuna akrayllatsu; mayqam runapis shumaq rikashqa kananmi, mana pii harunantsu. ==Imapi== *[[Kamachiy]] <references/> [[Katiguriya:Mama llaqta]] [[Katiguriya:Akllanakuspa kamachinakuy|!]] 0ov3le6muzb85f1gqf5cj4ptas3dgd4 Suisa 0 3673 691522 686120 2026-08-29T13:19:27Z Andeanscorpion 35306 691522 wikitext text/x-wiki {{MamaLlaqta | nombre_oficial = ''Schweizerische Eidgenossenschaft''<br />''Confédération suisse''<br />''Confederazione Svizzera''<br />''Confederaziun svizra''<br />''Confoederatio Helvetica''<br />Confederación Helvética | nombre_común = Suisa | imagen_bandera = Flag of Switzerland (Pantone).svg | imagen_escudo = Coat of Arms of Switzerland (Pantone).svg | imagen_escudo_tamaño = 120px | símbolos = | imagen_mapa = LocationSwitzerland.svg | lema_nacional = ''Uno para todos, todos para uno''<br />en [[Latin simi|Latin]]: ''[[Unus pro omnibus, omnes pro uno]]'' | himno_nacional = ''[[Cantique Suisse]]'' | capital = [[Bern]] | capital_población = 136.338 ([[2003]]) | capital_coor_fmt = | capital_coor = 46_57_N_7_27_E 46°57′ N 7°27′ E | ciudad_principal = [[Zürich]] | idiomas_oficiales = [[Aliman simi|Aliman]], [[Phransia simi|Phransia]], [[Italia simi|Italia]], [[Riturumanu simi|Riturumanu]] | gobierno = [[Phidiral republika]] | dirigentes_títulos =[[Consejo Federal Suizo]] | dirigentes_nombres =[[Micheline Calmy-Rey]] <br />[[Didier Burkhalter]] <br />[[Ueli Maurer]]<br />[[Hans-Rudolf Merz]]<br />[[Eveline Widmer-Schlumpf]]<br />[[Doris Leuthard]]([[Presidente|P]])<br />[[Moritz Leuenberger]] | fundación = Independencia | fundación_hitos = • Declarada<br /> • Reconocida | fundación_fechas = del [[Sacro Imperio Romano]]<br />[[1 de agosto]] de [[1291]]<br />[[24 de octubre]] de [[1648]] | superficie = 41.285 | superficie_puesto = 132 | superficie_agua = 3,7% | fronteras = 1.852 | costas = 0 | población = 7.261.200 | población_puesto = 92 | población_densidad = 176 | PIB_nominal = US$ 365.937 millones | PIB_nominal_año = 2005 | PIB_nominal_puesto = 17 | PIB_nominal_per_cápita = 50.532 | PIB = US$ 252,900 millones | PIB_año = 2006 | PIB_puesto = 36 | PIB_per_cápita = 37.369 | IDH = 0,947 | IDH_año = 2006 | IDH_puesto = 9 | IDH_categoría = <font color="#009900">'''Alto'''</font> | moneda = [[Franco suizo]] ([[ISO 4217|CHF]]) = 100 rappen | gentilicio = Suizo, -a<br /> helvecio, -a<br /> helvético, -a | horario =[[UTC]] +1 | horario_verano =[[UTC]]+2 | cctld =.ch | código_telefónico =41 | prefijo_radiofónico = HEA-HEZ</code>, <code>HBA-HBZ | código_ISO = 756 / CHE / CH | miembro_de = [[ONU]], [[EFTA]], [[OCDE]], [[OSCE]] | notas = }} '''Suisa, Suwisuhallp'a, Suwisa, Irwytia, Irwitsuyu''' icha '''Suwishallp'a''' ([[Aliman simi]]pi ''Schweiz'', [[ransis simi]]pi ''Suisse'', [[Italia simi]]pi ''Svizzera'', [[Riturumanu simi]]pi ''Svizra'' [[Latin simi]]pi ''Helvetia'', ) [[Iwrupa]]pi mama llaqtam. Uma llaqtanqa [[Bern]] llaqtam. Suwisapiqa 7.476.200 runakunam kawsachkanku (2005). Hanaq kay 41.285 km². == Allpa saywachi == * '''[[Urqu]]kuna:''' [[Alpikuna]] * '''[[Qucha]]kuna:''' * '''[[Mayu]]kuna:''' == Kawpay Rak'iy == [[Rikcha:Karte Kantone der Schweiz farbig 1996.png|thumb|left|180px|Suwisa mama llaqtapi kantunkuna]] 26 kantun {| border=0 cellpadding=0 cellspacing=0 |- valign=top | width=33% | * [[Aargau]] * [[Appenzell Innerrhoden]]* * [[Appenzell Ausserrhoden]]* * [[Basel]]* * [[Basel-Landschaft]]* * [[Bern kantun|Bern]] * [[Fribourg kantun|Fribourg]] * [[Geneve kantun|Geneve]] * [[Glarus kantun|Glarus]] * [[Graubünden]] * [[Jura kantun|Jura]] * [[Lucerne kantun|Lucerne]] * [[Neuchâtel kantun|Neuchâtel]] | width=33% | * [[Nidwalden]]* * [[Obwalden]]* * [[Schaffhausen kantun|Schaffhausen]] * [[Schwyz kantun|Schwyz]] * [[Solothurn kantun|Solothurn]] * [[St. Gallen kantun|St. Gallen]] * [[Thurgau]] * [[Ticino]] * [[Uri kantun|Uri]] * [[Valais]] * [[Vaud]] * [[Zug kantun|Zug]] * [[Zürich kantun|Zürich]] |} == Simikuna == [[Rikcha:Sprachen_CH_2000.png|thumb|left|180px|Suwisapi rimaykuna]] Suwisa mama llaqtapiqa runakuna [[aliman simi]]tam, [[phransis simi]]tam, [[italya simi]]tam [[riturumanu simi]]tampas rimanku. == Hatun Llaqtakuna == {| class="wikitable" style="clear:left" |----- ! colspan="6" style="background:#FFDEAD" | Llaqtakuna (Suwisa) |----- ! rowspan="2" | || rowspan="2" | Llaqta || colspan="3" | Runakuna || rowspan="2" | Kantun (''Kanton'') |----- ! 1990 || 2000 || 2005 |----- |align=right | 1. || [[Zürich]] || align=right | 365'043 || align=right | 363'272 || align=right | 347'517 || [[Zürich suyu|Zürich]] |----- |align=right | 2. || [[Genève]] / Genf || align=right | 171'042 || align=right | 177'964 || align=right | 178'722 || [[Genève suyu|Genève]] |----- |align=right | 3. || [[Basel]] || align=right | 178'428 || align=right | 166'558 || align=right | 163'930 || [[Basel-Stadt suyu|Basel-Stadt]] |----- |align=right | 4. || [[Bern]] || align=right | 136'338 || align=right | 128'634 || align=right | 122'178 || [[Bern suyu|Bern]] |----- |align=right | 5. || [[Lausanne]] || align=right | 128'112 || align=right | 124'914 || align=right | 117'388 || [[Vaud suyu|Waadt]] |----- |align=right | 6. || [[Winterthur]] || align=right | 86'959 || align=right | 90'483 || align=right | 93'546 || [[Zürich suyu|Zürich]] |----- |align=right | 7. || [[Sankt Gallen]] || align=right | 75'237 || align=right | 72'626 || align=right | 70'316 || [[Sankt Gallen suyu|Sankt Gallen]] |----- |align=right | 8. || [[Luzern]] || align=right | 61'034 || align=right | 59'496 || align=right | 57'533 || [[Luzern suyu|Luzern]] |----- |align=right | 9. || [[Lugano]] || align=right | 39'708 || align=right | 43'537 || align=right | 49'223 || [[Ticino suyu|Ticino]] |----- |align=right | 10. || [[Biel]] || align=right | 51'893 || align=right | 48'655 || align=right | 48'735 || [[Bern suyu|Bern]] |----- |align=right | 11. || [[Thun]] || align=right | 38'211 || align=right | 40'377 || align=right | 41'138 || [[Bern suyu|Bern]] |----- |align=right | 12. || [[Köniz]] || align=right | 37'309 || align=right | 37'782 || align=right | 37'250 || [[Bern suyu|Bern]] |----- |align=right | 13. || [[La Chaux-de-Fonds]] || align=right | 36'894 || align=right | 37'016 || align=right | 36'809 || [[Neuchâtel suyu|Neuchâtel]] |----- |align=right | 14. || [[Schaffhausen]] || align=right | 34'225 || align=right | 33'628 || align=right | 33'569 || [[Schaffhausen suyu|Schaffhausen]] |----- |align=right | 15. || [[Fribourg]] || align=right | 36’355 || align=right | 35’547 || align=right | 33'008 || [[Fribourg suyu|Fribourg]] |----- |align=right | 16. || [[Chur]] || align=right | 32’868 || align=right | 32’989 || align=right | 32'409 || [[Graubünden suyu|Graubünden]] |----- |align=right | 17. || [[Neuchâtel]] || align=right | 33’579 || align=right | 32’914 || align=right | 32'117 || [[Neuchâtel suyu|Neuchâtel]] |----- |align=right | 18. || [[Vernier]] || align=right | 28’482 || align=right | 29’559 || align=right | 30'020 || [[Kanton Genf|Genf]] |----- |align=right | 19. || [[Uster]] || align=right | 25’182 || align=right | 28’571 || align=right | 29'855 || [[Kanton Zürich|Zürich]] |----- |align=right | 20. || [[Sion]] || align=right | 25’336 || align=right | 27’171 || align=right | 28'510 || [[Kanton Wallis|Wallis]] |----- |align=right | 21. || [[Emmen LU|Emmen]] || align=right | 25’407 || align=right | 26’885 || align=right | 26'906 || [[Kanton Luzern|Luzern]] |----- |align=right | 22. || [[Lancy]] || align=right | 22’960 || align=right | 25’688 || align=right | 26'905 || [[Kanton Genf|Genf]] |----- |align=right | 23. || [[Kriens]] || align=right | 23’079 || align=right | 24’742 || align=right | 25'336 || [[Kanton Luzern|Luzern]] |----- |align=right | 24. || [[Yverdon-les-Bains]] || align=right | 22’758 || align=right | 24’376 || align=right | 24'415 || [[Kanton Waadt|Waadt]] |----- |align=right | 25. || [[Zug]] || align=right | 21’705 || align=right | 22’973 || align=right | 24'179 || [[Kanton Zug|Zug]] |----- |align=right | 26. || [[Montreux]] || align=right | 22’917 || align=right | 22’454 || align=right | 23'023 || [[Kanton Waadt|Waadt]] |----- |align=right | 27. || [[Dübendorf]] || align=right | 21’106 || align=right | 22’216 || align=right | 22'707 || [[Kanton Zürich|Zürich]] |----- |align=right | 28. || [[Dietikon]] || align=right | 21’152 || align=right | 21’353 || align=right | 22'178 || [[Kanton Zürich|Zürich]] |----- |align=right | 29. || [[Frauenfeld]] || align=right | 20’577 || align=right | 21’954 || align=right | 22'058 || [[Kanton Thurgau|Thurgau]] |----- |align=right | 30. || [[Baar ZG|Baar]] || align=right | 16’147 || align=right | 19’407 || align=right | 20'843 || [[Kanton Zug|Zug]] |----- |align=right | 31. || [[Riehen]] || align=right | 19’914 || align=right | 20’370 || align=right | 20'472 || [[Kanton Basel-Stadt|Basel-Stadt]] |----- |align=right | 32. || [[Meyrin]] || align=right | 19’519 || align=right | 19’548 || align=right | 19'661 || [[Kanton Genf|Genf]] |----- |align=right | 33. || [[Wetzikon]] || align=right | 16’696 || align=right | 18’129 || align=right | 19'417 || [[Kanton Zürich|Zürich]] |----- |align=right | 34. || [[Wädenswil]] || align=right | 19’440 || align=right | 19’464 || align=right | 19'378 || [[Kanton Zürich|Zürich]] |----- |align=right | 35. || [[Carouge GE|Carouge]] || align=right | 15’036 || align=right | 17’590 || align=right | 18'884 || [[Kanton Genf|Genf]] |----- |align=right | 36. || ''[[Reinach BL|Reinach]]'' || align=right | 17’905 || align=right | 18’323 || align=right | 18'536 || [[Kanton Basel-Landschaft|Basel-Landschaft]] |----- |align=right | 37. || ''[[Wettingen]]'' || align=right | 17’706 || align=right | 17’870 || align=right | 18'318 || [[Kanton Aargau|Aargau]] |----- |align=right | 38. || [[Allschwil]] || align=right | 18’802 || align=right | 18’131 || align=right | 18'158 || [[Kanton Basel-Landschaft|Basel-Landschaft]] |----- |align=right | 39. || [[Renens VD|Renens]] || align=right | 18’109 || align=right | 18’406 || align=right | 18'136 || [[Kanton Waadt|Waadt]] |----- |align=right | 40. || [[Horgen ZH|Horgen]] || align=right | 16’463 || align=right | 17’432 || align=right | 17'909 || [[Kanton Zürich|Zürich]] |----- |align=right | 41. || [[Kreuzlingen]] || align=right | 17’239 || align=right | 17’118 || align=right | 17'691 || [[Kanton Thurgau|Thurgau]] |----- |align=right | 42. || [[Jona SG|Jona]] || align=right | 15’264 || align=right | 16’947 || align=right | 17'689 || [[Kanton Sankt Gallen|Sankt Gallen]] |----- |align=right | 43. || [[Nyon]] || align=right | 14’747 || align=right | 16’182 || align=right | 17'235 || [[Kanton Waadt|Waadt]] |----- |align=right | 44. || [[Onex]] || align=right | 15’736 || align=right | 16’419 || align=right | 17'167 || [[Kanton Genf|Genf]] |----- |align=right | 45. || [[Kloten]] || align=right | 16’148 || align=right | 17’190 || align=right | 17'070 || [[Kanton Zürich|Zürich]] |----- |align=right | 46. || [[Gossau SG|Gossau]] || align=right | 15’562 || align=right | 16’805 || align=right | 17'020 || [[Kanton Sankt Gallen|Sankt Gallen]] |----- |align=right | 47. || [[Wil SG|Wil]] || align=right | 16’450 || align=right | 16’392 || align=right | 17'015 || [[Kanton Sankt Gallen|Sankt Gallen]] |----- |align=right | 48. || [[Bellinzona]] || align=right | 16’849 || align=right | 16’463 || align=right | 16'880 || [[Kanton Tessin|Tessin]] |----- |align=right | 49. || [[Muttenz]] || align=right | 17’181 || align=right | 16’654 || align=right | 16'845 || [[Kanton Basel-Landschaft|Basel-Landschaft]] |----- |align=right | 50. || [[Vevey]] || align=right | 15’968 || align=right | 16’202 || align=right | 16'664 || [[Kanton Waadt|Waadt]] |----- |align=right | 51. || [[Olten]] || align=right | 17’805 || align=right | 16’757 || align=right | 16'633 || [[Kanton Solothurn|Solothurn]] |----- |align=right | 52. || [[Pully]] || align=right | 15’612 || align=right | 16’034 || align=right | 16'500 || [[Kanton Waadt|Waadt]] |----- |align=right | 53. || [[Thalwil]] || align=right | 15’647 || align=right | 15’805 || align=right | 16'347 || [[Kanton Zürich|Zürich]] |----- |align=right | 54. || [[Baden AG|Baden]] || align=right | 15’718 || align=right | 16’270 || align=right | 16'295 || [[Kanton Aargau|Aargau]] |----- |align=right | 55. || [[Littau LU|Littau]] || align=right | 15’432 || align=right | 15’929 || align=right | 16'160 || [[Kanton Luzern|Luzern]] |----- |align=right | 56. || [[Grenchen]] || align=right | 16’241 || align=right | 15’938 || align=right | 15'839 || [[Kanton Solothurn|Solothurn]] |----- |align=right | 57. || [[Adliswil]] || align=right | 15’776 || align=right | 15’822 || align=right | 15'710 || [[Kanton Zürich|Zürich]] |----- |align=right | 58. || [[Regensdorf]] || align=right | 11’284 || align=right | 15’098 || align=right | 15'538 || [[Kanton Zürich|Zürich]] |----- |align=right | 59. || [[Monthey]] || align=right | 13’790 || align=right | 13’933 || align=right | 15'476 || [[Kanton Wallis|Wallis]] |----- |align=right | 60. || [[Aarau]] || align=right | 16’481 || align=right | 15’470 || align=right | 15'454 || [[Kanton Aargau|Aargau]] |----- |align=right | 61. || [[Herisau]] || align=right | 15’624 || align=right | 15’882 || align=right | 15'245 || [[Kanton Appenzell Ausserrhoden|Appenzell Ausserrhoden]] |----- |align=right | 62. || [[Volketswil]] || align=right | 12’241 || align=right | 14’070 || align=right | 15'174 || [[Kanton Zürich|Zürich]] |----- |align=right | 63. || [[Sierre]] || align=right | 14’143 || align=right | 14’317 || align=right | 15'123 || [[Kanton Wallis|Wallis]] |----- |align=right | 64. || [[Steffisburg]] || align=right | 13’522 || align=right | 14’349 || align=right | 15'122 || [[Kanton Bern|Bern]] |----- |align=right | 65. || [[Solothurn]]|| align=right | 15’748 || align=right | 15’489 || align=right | 15'079 || [[Kanton Solothurn|Solothurn]] |----- |align=right | 66. || [[Illnau-Effretikon]] || align=right | 14’566 || align=right | 14’491 || align=right | 15'056 || [[Kanton Zürich|Zürich]] |----- |align=right | 67. || [[Martigny VS|Martigny]] || align=right | 13’481 || align=right | 14’361 || align=right | 14'973 || [[Kanton Wallis|Wallis]] |----- |align=right | 68. || [[Ostermundigen]] || align=right | 16’704 || align=right | 15’452 || align=right | 14'886 || [[Kanton Bern|Bern]] |----- |align=right | 69. || [[Bülach]] || align=right | 13’472 || align=right | 13’999 || align=right | 14'878 || [[Kanton Zürich|Zürich]] |----- |align=right | 70. || [[Pratteln]] || align=right | 15’486 || align=right | 14’904 || align=right | 14'845 || [[Basel-Landschaft]] |----- |align=right | 71. || [[Burgdorf BE|Burgdorf]] || align=right | 15’373 || align=right | 14’714 || align=right | 14'796 || [[Kanton Bern|Bern]] |----- |align=right | 72. || ''[[Freienbach SZ|Freienbach]]'' || align=right | 11’186 || align=right | 13’055 || align=right | 14'629 || [[Kanton Schwyz|Schwyz]] |----- |align=right | 73. || [[Locarno]] || align=right | 13’796 || align=right | 14’561 || align=right | 14'556 || [[Kanton Tessin|Tessin]] |----- |align=right | 74. || [[Schwyz (munisipyu)|Schwyz]] || align=right | 12’872 || align=right | 13’802 || align=right | 14'310 || [[Kanton Schwyz|Schwyz]] |----- |align=right | 75. || [[Langenthal]] || align=right | 14’350 || align=right | 14’078 || align=right | 14'294 || [[Kanton Bern|Bern]] |----- |align=right | 76. || [[Binningen]] || align=right | 13’996 || align=right | 13’977 || align=right | 14'243 || [[Basel-Landschaft]] |----- |align=right | 77. || [[Wohlen AG|Wohlen]] || align=right | 12’498 || align=right | 13’329 || align=right | 14'035 || [[Kanton Aargau|Aargau]] |----- |align=right | 78. || [[Morges VD|Morges]] || align=right | 13’891 || align=right | 14’154 || align=right | 13'984 || [[Kanton Waadt|Waadt]] |----- |align=right | 79. || [[Cham ZG|Cham]] || align=right | 10’861 || align=right | 13’159 || align=right | 13'791 || [[Kanton Zug|Zug]] |----- |align=right | 80. || [[Einsiedeln]] || align=right | 10’869 || align=right | 12’622 || align=right | 13'370 || [[Kanton Schwyz|Schwyz]] |----- |align=right | 81. || [[Schlieren]] || align=right | 13’814 || align=right | 13’356 || align=right | 13'339 || [[Kanton Zürich|Zürich]] |----- |align=right | 82. || [[Thônex]] || align=right | 10’180 || align=right | 12’141 || align=right | 13'092 || [[Kanton Genf|Genf]] |----- |align=right | 83. || [[Liestal]] || align=right | 12’853 || align=right | 10’429 || align=right | 13'052 || [[Kanton Basel-Landschaft|Basel-Landschaft]] |----- |align=right | 84. || [[Küsnacht ZH|Küsnacht]] || align=right | 12’384 || align=right | 12’484 || align=right | 12'980 || [[Kanton Zürich|Zürich]] |----- |align=right | 85. || [[Opfikon]] || align=right | 11’872 || align=right | 12’062 || align=right | 12'912 || [[Kanton Zürich|Zürich]] |----- |align=right | 86. || [[Arbon]] || align=right | 12’415 || align=right | 12’906 || align=right | 12'853 || [[Kanton Thurgau|Thurgau]] |----- |align=right | 87. || [[Stäfa]] || align=right | 10’539 || align=right | 11’567 || align=right | 12'787 || [[Kanton Zürich|Zürich]] |----- |align=right | 88. || [[Muri bei Bern|Muri]] || align=right | 12’680 || align=right | 12’571 || align=right | 12'458 || [[Kanton Bern|Bern]] |----- |align=right | 89. || [[Horw]] || align=right | 11’782 || align=right | 12’648 || align=right | 12'431 || [[Kanton Luzern|Luzern]] |----- |align=right | 90. || [[Wallisellen]] || align=right | 11’216 || align=right | 11’939 || align=right | 12'429 || [[Kanton Zürich|Zürich]] |----- |align=right | 91. || [[Bulle FR|Bulle]] || align=right | 9’062 || align=right | 11’149 || align=right | 12'411 || [[Kanton Freiburg|Freiburg]] |----- |align=right | 92. || [[Spiez]] || align=right | 11’182 || align=right | 12’027 || align=right | 12'339 || [[Kanton Bern|Bern]] |----- |align=right | 93. || [[Uzwil]] || align=right | 10’980 || align=right | 11’977 || align=right | 12'074 || [[Kanton Sankt Gallen|Sankt Gallen]] |----- |align=right | 94. || [[Brig-Glis]] || align=right | 10’602 || align=right | 11’590 || align=right | 12'029 || [[Kanton Wallis|Wallis]] |----- |align=right | 95. || [[Versoix GE|Versoix]] || align=right | 8’604 || align=right | 10’309 || align=right | 11'868 || [[Kanton Genf|Genf]] |----- |align=right | 96. || [[Zollikon]] || align=right | 11’406 || align=right | 11’662 || align=right | 11'861 || [[Kanton Zürich|Zürich]] |----- |align=right | 97. || [[Meilen]] || align=right | 10’749 || align=right | 11’480 || align=right | 11'794 || [[Kanton Zürich|Zürich]] |----- |align=right | 98. || [[Küssnacht am Rigi|Küssnacht]] || align=right | 9’461 || align=right | 10’704 || align=right | 11'636 || [[Kanton Schwyz|Schwyz]] |----- |align=right | 99. || [[Münchenstein]] || align=right | 11’650 || align=right | 11’702 || align=right | 11'588 || [[Kanton Basel-Landschaft|Basel-Landschaft]] |----- |align=right | 100. || [[Amriswil]] || align=right | 10’426 || align=right | 11’357 || align=right | 11'515 || [[Kanton Thurgau|Thurgau]] |----- |align=right | 101. || [[Ebikon]] || align=right | 11’068 || align=right | 11’322 || align=right | 11'491 || [[Kanton Luzern|Luzern]] |----- |align=right | 102. || [[Richterswil]] || align=right | 9’882 || align=right | 10’354 || align=right | 11'388 || [[Kanton Zürich|Zürich]] |----- |align=right | 103. || [[Rüti ZH|Rüti]] || align=right | 10’513 || align=right | 10’804 || align=right | 11'376 || [[Kanton Zürich|Zürich]] |----- |align=right | 104. || [[Delémont]] || align=right | 11’548 || align=right | 11’353 || align=right | 11'276 || [[Kanton Jura|Jura]] |----- |align=right | 105. || [[Worb]] || align=right | 11’604 || align=right | 10’895 || align=right | 11'137 || [[Kanton Bern|Bern]] |----- |align=right | 106. || [[Münsingen BE|Münsingen]] || align=right | 10’101 || align=right | 10’937 || align=right | 10'974 || [[Kanton Bern|Bern]] |----- |align=right | 107. || [[Lyss]] || align=right | 9’941 || align=right | 10’659 || align=right | 10'908 || [[Kanton Bern|Bern]] |----- |align=right | 108. || [[Rheinfelden AG|Rheinfelden]] || align=right | 9’761 || align=right | 10’673 || align=right | 10'859 || [[Kanton Aargau|Aargau]] |----- |align=right | 109. || [[Ittigen]] || align=right | 11’381 || align=right | 10’991 || align=right | 10'839 || [[Kanton Bern|Bern]] |----- |align=right | 110. || [[Davos]] || align=right | 10’957 || align=right | 11’417 || align=right | 10'817 || [[Kanton Graubünden|Graubünden]] |----- |align=right | 111. || [[Prilly]] || align=right | 11’284 || align=right | 10’955 || align=right | 10'672 || [[Kanton Waadt|Waadt]] |----- |align=right | 112. || [[Oftringen]] || align=right | 9’883 || align=right | 10’305 || align=right | 10'635 || [[Kanton Aargau|Aargau]] |----- |align=right | 113. || [[Gland VD|Gland]] || align=right | 7’109 || align=right | 9’663 || align=right | 10'625 || [[Kanton Waadt|Waadt]] |----- |align=right | 114. || [[Altstätten SG|Altstätten]] || align=right | 10’249 || align=right | 10’381 || align=right | 10'547 || [[Kanton Sankt Gallen|Sankt Gallen]] |----- |align=right | 115. || [[Buchs SG|Buchs]] || align=right | 9’801 || align=right | 10’399 || align=right | 10'547 || [[Kanton Sankt Gallen|Sankt Gallen]] |----- |align=right | 116. || [[La Tour-de-Peilz]] || align=right | 10’197 || align=right | 10’230 || align=right | 10'474 || [[Kanton Waadt|Waadt]] |----- |align=right | 117. || [[Ecublens VD|Ecublens]] || align=right | 9’743 || align=right | 10’227 || align=right | 10'302 || [[Kanton Waadt|Waadt]] |----- |align=right | 118. || [[Birsfelden]] || align=right | 11’290 || align=right | 10’429 || align=right | 10'240 || [[Kanton Basel-Landschaft|Basel-Landschaft]] |----- |align=right | 119. || [[Zofingen]] || align=right | 9’444 || align=right | 9’432 || align=right | 10'228 || [[Kanton Aargau|Aargau]] |----- |align=right | 120. || [[Le Locle]] || align=right | 11’313 || align=right | 10’529 || align=right | 10'226 || [[Kanton Neuenburg|Neuenburg]] |----- |align=right | 121. || [[Affoltern am Albis]] || align=right | 9’461 || align=right | 10’314 || align=right | 10'176 || [[Kanton Zürich|Zürich]] |----- |align=right | 122. || [[Chêne-Bougeries]] || align=right | 9'076 || align=right | 9'759 || align=right | 10'061 || [[Kanton Genf|Genf]] |} == Rikchakuna == <gallery> Rikcha:ZurichNacht.jpg|Zürich Rikcha:Ibergeregg sea of fog.jpg|Schwyz kantunpi Rikcha:Matterhorn Riffelsee 2005-06-11.jpg|[[Matterhorn]] </gallery> == Suwisa llaqtapi paqarisqa == * [[Richard Ernst]] * [[Roger Federer]] * [[Carl Gustav Jung]] * [[Hans Küng]] * [[Jean-Jacques Rousseau]] [[Katiguriya:Mama llaqta (Iwrupa)]] [[Katiguriya:Suwisa|!]] misvfq9kpr5m75yopxyv3jtk4rftnb4 Ilinusuyu 0 4083 691523 675453 2026-08-29T13:21:20Z Andeanscorpion 35306 691523 wikitext text/x-wiki {{MamaLlaqta | nombre_oficial = Ελληνική Δημοκρατία<br />''Elinikí Dimokratía''<br />Qirisya Ripuwlika | nombre_común = Ilinusuyu | imagen_bandera = Flag of Greece.svg | imagen_escudo = Coat_of_arms_of_Greece.svg | imagen_escudo_tamaño = 120px | símbolos = | imagen_mapa = EU_location_GRE.png | lema_nacional = ''[[Eleutheria i thanatos|Ελευθερία ή Θάνατος]]'' <br /> ''Libertad o muerte'' | himno_nacional = ''[[Imnos is tin Eleftherian|Ύμνος εις την Ελευθερίαν]]'' | capital = [[Athina]] | capital_población = 3.005.322 hab ([[Estudios DEH 2006]]) | capital_coor_fmt = | capital_coor = 38°00'N23°43'E 38° 00’ N 23° 43’ E | ciudad_principal = [[Athina]] | idiomas_oficiales = [[Qiriyiku simi]] | gobierno = [[República parlamentaria]]¹ | dirigentes_títulos = [[Presidente de Grecia|Presidente]] <br /> [[Primer Ministro de Grecia|Primer Ministro]] | dirigentes_nombres = [[Katerina Sakellaropoulou]] <br /> [[Kyriakos Mitsotakis]] | fundación = [[Independencia]] | fundación_hitos = - declaración <br />- reconocida | fundación_fechas = del [[Imperio Otomano]] <br /> [[25 de marzo]] de [[1821]] <br /> [[1829]] | superficie = 131.990 (incluyendo aguas internas e islotes) | superficie_puesto = 96 | superficie_agua = fronteras = 1.935 km | costas = 15.021 km | población = 10.569.703 (2021) | densidad: 79,1 | población_puesto = 89 | población_densidad = 79,1 | PIB_nominal = US$ 213.698 millones | PIB_nominal_año = 2005 | PIB_nominal_puesto = 28 | PIB_nominal_per_cápita = US$ 27.610 (2006) | PIB = US$ 261.018'000.000 | PIB_año = 2006 | PIB_puesto = 37 | PIB_per_cápita = US$ 23.519 | IDH = 0.912 | IDH_año = 2003 | IDH_puesto = 24 | IDH_categoría = <span style="color:#009900;">Elevado</span> | moneda = [[Iwru]] ([[ISO 4217|EUR]])² | gentilicio = Griego, griega | horario = [[EET]] | horario_verano = [[EEST]] | cctld = [[.gr]] [[.el]] | código_telefónico = 30 | prefijo_radiofónico = SVA-SZZ / J4A-J4Z | código_ISO = 300 / GRC / GR | miembro_de = [[ONU]], [[UE]], [[OTAN]], [[OCDE]], [[OSCE]] | notas= ¹En [[1974]], fue rechazada la monarquía por vía referendaria<br /> ²Antes de [[2002]] [[dracma]] }} '''Qirisya,''' '''Qirikusuyu''', '''Hilinusuyu''' icha '''Ilinikasuyu''' ([[Qirisya simi|Ilinusuyu simipi]]: ''Ελλάδα [Elláda]'' icha ''Ἑλλάς [Hellás]'') [[Iwrupa]]pi mama llaqta. Uma llaqtanqa [[Athina]] llaqtam. * 131.990 km² * 10.569.000 runa (2021) == Runakuna == === Simikuna === * [[Qirisya simi|Ilinusuyu icha Qiriku simi]]: tukri rimay == Wiñay kawsay == * [[Mawk'a Grisya|Mawk'a Qirisya]] == Hatun llaqtakuna == * [[Athina]] {| {{prettytable}} |----- |colspan="9" align="center" bgcolor="#FFA500" | '''Llaqtakuna (Qirisya)''' |----- |rowspan="2" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''''' || colspan="2" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''''' || colspan="4" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Runakuna''' || rowspan="2" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Suyu''' || rowspan="2" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''''' |----- |align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Transkripsyun''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Grigu simipi''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''1981''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''1991''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''2001''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''2006''' |----- |align=right | 1. || [[Athina]] || Αθήνα || align=right | 885.737 || align=right | 772.072 || align=right | 745.514 || align=right | 725.049 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 2. || [[Thessaloniki]] || Θεσσαλονίκη || align=right | 406.413 || align=right | 383.967 || align=right | 363.987 || align=right | 351.646 || [[Zentralmakedonien]] || Thessaloniki |----- |align=right | 3. || [[Piréws]] || Πειραιεύς || align=right | 196.389 || align=right | 182.671 || align=right | 175.697 || align=right | 171.578 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 4. || [[Patra]] || Πάτρα || align=right | 142.163 || align=right | 152.570 || align=right | 160.400 || align=right | 164.059 || [[Westgriechenland]] || Patras |----- |align=right | 5. || [[Iraklion]] || Ηράκλειον || align=right | 102.398 || align=right | 115.270 || align=right | 130.914 || align=right | 138.749 || [[Kreta]] || Iraklion |----- |align=right | 6. || [[Peristeri]] || Περιστέρι || align=right | 140.858 || align=right | 137.288 || align=right | 137.918 || align=right | 137.570 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 7. || [[Larisa]] || Λάρισα || align=right | 102.048 || align=right | 112.777 || align=right | 124.394 || align=right | 129.852 || [[Thessalien]] || Larisa |----- |align=right | 8. || [[Kallithea]] || Καλλιθέα || align=right | 117.319 || align=right | 114.233 || align=right | 109.609 || align=right | 107.269 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 9. || [[Nikaia]] || Νίκαια || align=right | 90.368 || align=right | 87.597 || align=right | 93.086 || align=right | 95.002 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 10. || [[Kalamaria]] || Καλαμαριά || align=right | 51.676 || align=right | 80.698 || align=right | 87.255 || align=right | 92.622 || [[Zentralmakedonien]] || Thessaloniki |----- |align=right | 11. || [[Gliphada]] || Γλυφάδα || align=right | 44.018 || align=right | 63.306 || align=right | 80.409 || align=right | 90.621 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 12. || [[Bolos]] || Βόλος || align=right | 71.378 || align=right | 77.192 || align=right | 82.439 || align=right | 84.913 || [[Thessalien]] || Volos |----- |align=right | 13. || [[Akharnes]] || Αχαρνές || align=right | 40.185 || align=right | 61.052 || align=right | 75.329 || align=right | 84.195 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 14. || [[Ilion]] || Ίλιον || align=right | 72.427 || align=right | 78.326 || align=right | 80.859 || align=right | 81.825 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 15. || [[Keratsini]] || Κερατσίνι || align=right | 74.179 || align=right | 71.982 || align=right | 76.102 || align=right | 77.511 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 16. || [[Iliúpoli]] || Ηλιούπολη || align=right | 69.560 || align=right | 75.037 || align=right | 75.904 || align=right | 76.441 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 17. || [[Nea Smirni]] || Νέα Σμύρνη || align=right | 67.408 || align=right | 69.749 || align=right | 73.986 || align=right | 75.777 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 18. || [[Khalandri]] || Χαλάνδρι || align=right | 54.320 || align=right | 66.285 || align=right | 71.684 || align=right | 74.820 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 19. || [[Zographos]] || Ζωγράφος || align=right | 84.548 || align=right | 80.492 || align=right | 76.115 || align=right | 73.935 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 20. || [[Amarusi]] || Αμαρούσι || align=right | 48.151 || align=right | 64.092 || align=right | 69.470 || align=right | 72.985 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 21. || [[Aigaleo]] || Αιγάλεω || align=right | 81.906 || align=right | 78.563 || align=right | 74.046 || align=right | 71.863 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 22. || [[Koridallos]] || Κορυδαλλός || align=right | 61.313 || align=right | 63.184 || align=right | 67.456 || align=right | 69.255 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 23. || [[Agios Dimitrios]] || Άγιος Δημήτριος || align=right | 51.421 || align=right | 57.574 || align=right | 65.173 || align=right | 68.919 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 24. || [[Nea Ionía]] || Νέα Ιωνία || align=right | 59.202 || align=right | 60.635 || align=right | 66.017 || align=right | 68.301 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 25. || [[Palaió Pháliro]] || Παλαιό Φάληρο || align=right | 53.273 || align=right | 61.371 || align=right | 64.759 || align=right | 66.652 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 26. || [[Ewosmos]] || Εύοσμος || align=right | 26.528 || align=right | 28.821 || align=right | 52.624 || align=right | 66.233 || [[Zentralmakedonien]] || Thessaloniki |----- |align=right | 27. || [[Ioánnina]] || Ιωάννινα || align=right | 44.829 || align=right | 56.699 || align=right | 61.629 || align=right | 64.585 || [[Epirus]] || Ioannina |----- |align=right | 28. || [[Biron]] || Βύρων || align=right | 57.880 || align=right | 58.523 || align=right | 61.102 || align=right | 62.079 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 29. || [[Agia Paraskewí]] || Αγία Παρασκευή || align=right | 32.904 || align=right | 47.463 || align=right | 56.836 || align=right | 61.669 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 30. || [[Kabala]] || Καβάλα || align=right | 56.375 || align=right | 56.571 || align=right | 58.663 || align=right | 59.378 || [[Ostmakedonien und Thrakien]] || Kavala |----- |align=right | 31. || [[Galatsi]] || Γαλάτσι || align=right | 50.096 || align=right | 57.230 || align=right | 58.042 || align=right | 58.737 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 32. || [[Rodos]] || Ρόδος || align=right | 40.392 || align=right | 42.400 || align=right | 52.318 || align=right | 57.148 || [[Südliche Ägäis]] || Rhodos |----- |align=right | 33. || [[Serres]] || Σέρρες || align=right | 45.213 || align=right | 50.017 || align=right | 54.266 || align=right | 56.291 || [[Zentralmakedonien]] || Serres |----- |align=right | 34. || [[Khanía]] || Χανία || align=right | 47.451 || align=right | 50.077 || align=right | 53.373 || align=right | 54.855 || [[Kreta]] || Chania |----- |align=right | 35. || [[Khalkida]] || Χαλκίδα || align=right | 44.867 || align=right | 51.646 || align=right | 53.584 || align=right | 54.775 || [[Mittelgriechenland]] || Chalkida |----- |align=right | 36. || [[Aleksandrúpoli]] || Αλεξανδρούπολη || align=right | 34.535 || align=right | 37.904 || align=right | 48.885 || align=right | 54.068 || [[Ostmakedonien und Thrakien]] || Alexandroupolis |----- |align=right | 37. || [[Katerini]] || Κατερίνη || align=right | 38.404 || align=right | 43.613 || align=right | 50.510 || align=right | 54.010 || [[Zentralmakedonien]] || Katerini |----- |align=right | 38. || [[Petrúpoli]] || Πετρούπολη || align=right | 27.902 || align=right | 38.278 || align=right | 48.327 || align=right | 53.755 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 39. || [[Kalamata]] || Καλαμάτα || align=right | 42.075 || align=right | 43.625 || align=right | 49.154 || align=right | 51.616 || [[Peloponnes (Verwaltungsregion)|Peloponnes]] || Kalamata |----- |align=right | 40. || [[Tríkala]] || Τρίκαλα || align=right | 40.857 || align=right | 45.835 || align=right | 48.686 || align=right | 50.078 || [[Thessalien]] || Trikala |----- |align=right | 41. || [[Ksanthi]] || Ξάνθη || align=right | 31.541 || align=right | 37.430 || align=right | 45.111 || align=right | 49.032 || [[Ostmakedonien und Thrakien]] || Xanthi |----- |align=right | 42. || [[Lamía]] || Λαμία || align=right | 41.667 || align=right | 44.084 || align=right | 46.406 || align=right | 47.449 || [[Mittelgriechenland]] || Lamia |----- |align=right | 43. || [[Iráklio]] || Ηράκλειο || align=right | 37.833 || align=right | 42.905 || align=right | 45.926 || align=right | 47.274 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 44. || [[Komotiní]] || Κομοτηνή || align=right | 34.051 || align=right | 37.036 || align=right | 43.326 || align=right | 46.234 || [[Ostmakedonien und Thrakien]] || Komotini |----- |align=right | 45. || [[Kiphisiá]] || Κηφισιά || align=right | 31.876 || align=right | 39.166 || align=right | 43.929 || align=right | 46.222 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 46. || [[Sikíes]] || Συκέαις || align=right | 33.789 || align=right | 34.059 || align=right | 41.726 || align=right | 45.804 || [[Zentralmakedonien]] || Thessaloniki |----- |align=right | 47. || [[Khaidari]] || Χαϊδάρι || align=right | 47.396 || align=right | 44.831 || align=right | 45.227 || align=right | 45.275 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 48. || [[Beria]] || Βέροια || align=right | 37.087 || align=right | 37.858 || align=right | 42.794 || align=right | 44.900 || [[Zentralmakedonien]] || Veria |----- |align=right | 49. || [[Drama llaqta]] || Δράμα || align=right | 36.109 || align=right | 37.604 || align=right | 42.501 || align=right | 44.675 || [[Ostmakedonien und Thrakien]] || Drama |----- |align=right | 50. || [[Agrinio]] || Αγρίνιο || align=right | 35.774 || align=right | 39.368 || align=right | 42.390 || align=right | 43.805 || [[Westgriechenland]] || Agrinio |----- |align=right | 51. || [[Stawrúpoli]] || Σταυρούπολις || align=right | 32.225 || align=right | 37.596 || align=right | 41.653 || align=right | 43.618 || [[Zentralmakedonien]] || Thessaloniki |----- |align=right | 52. || [[Ampelókipi]] || Αμπελόκηποι || align=right | 40.033 || align=right | 40.093 || align=right | 40.959 || align=right | 41.256 || [[Zentralmakedonien]] || Thessaloniki |----- |align=right | 53. || [[Álimos]] || Άλιμος || align=right | 27.036 || align=right | 32.024 || align=right | 38.047 || align=right | 41.131 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 54. || [[Polikhni]] || Πολίχνη || align=right | 22.597 || align=right | 27.894 || align=right | 36.146 || align=right | 40.735 || [[Zentralmakedonien]] || Thessaloniki |----- |align=right | 55. || [[Kozani]] || Κοζάνη || align=right | 30.994 || align=right | 31.553 || align=right | 35.242 || align=right | 36.804 || [[Westmakedonien]] || Kozani |----- |align=right | 56. || [[Asprópirgos]] || Ασπρόπυργος || align=right | 11.816 || align=right | 15.715 || align=right | 27.741 || align=right | 34.202 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 57. || [[Agii Anárgiri]] || Άγιοι Ανάργυροι || align=right | 30.300 || align=right | 30.739 || align=right | 32.957 || align=right | 33.950 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 58. || [[Argirúpoli]] || Αργυρούπολη || align=right | 26.100 || align=right | 31.530 || align=right | 33.158 || align=right | 33.849 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 59. || [[Karditsa]] || Καρδίτσα || align=right | 27.291 || align=right | 30.067 || align=right | 32.031 || align=right | 32.974 || [[Thessalien]] || Karditsa |----- |align=right | 60. || [[Nea Ionía]] || Νέα Ιωνία || align=right | 26.400 || align=right | 27.904 || align=right | 30.804 || align=right | 32.303 || [[Thessalien]] || Nea Ionia |----- |align=right | 61. || [[Agia Barbara]] || Αγία Βαρβάρα || align=right | 29.500 || align=right | 28.706 || align=right | 30.562 || align=right | 31.380 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 62. || [[Kholargós]] || Χολαργός || align=right | 31.700 || align=right | 33.691 || align=right | 32.166 || align=right | 31.377 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 63. || [[Brilissia]] || Βριλήσσια || align=right | 7.600 || align=right | 16.571 || align=right | 25.582 || align=right | 31.276 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 64. || [[Kórinthos]] || Κόρινθος || align=right | 22.658 || align=right | 27.412 || align=right | 29.787 || align=right | 31.167 || [[Peloponnes (Verwaltungsregion)|Peloponnes]] || Korinth |----- |align=right | 65. || [[Réthimno]] || Ρέθυμνο || align=right | 18.910 || align=right | 23.420 || align=right | 27.868 || align=right | 30 429 || [[Kreta]] || Rethymnon |----- |align=right | 66. || [[Ptolemaída]] || Πτολεμαΐδα || align=right | 22.109 || align=right | 25.125 || align=right | 28.679 || align=right | 30.398 || [[Westmakedonien]] || Ptolemaida |----- |align=right | 67. || [[Neápoli]] || Νεάπολη || align=right | 31.500 || align=right | 30.568 || align=right | 30.279 || align=right | 30.052 || [[Zentralmakedonien]] || Thessaloniki |----- |align=right | 68. || [[Boula]] || Βούλα || align=right | 10.500 || align=right | 17.998 || align=right | 25.532 || align=right | 30.000 || [[Attika]] || Athen |} {{Iwrupa}} [[Katiguriya:Mama llaqta (Iwrupa)]] [[Katiguriya:Grisya]] exj0keqj39ax4h291ssng1riiwdaqzi 691524 691523 2026-08-29T13:24:39Z Andeanscorpion 35306 691524 wikitext text/x-wiki {{MamaLlaqta | nombre_oficial = Ελληνική Δημοκρατία<br />''Elinikí Dimokratía''<br />Qirisya Ripuwlika | nombre_común = Ilinusuyu | imagen_bandera = Flag of Greece.svg | imagen_escudo = Coat_of_arms_of_Greece.svg | imagen_escudo_tamaño = 120px | símbolos = | imagen_mapa = EU_location_GRE.png | lema_nacional = ''[[Eleutheria i thanatos|Ελευθερία ή Θάνατος]]'' <br /> ''Libertad o muerte'' | himno_nacional = ''[[Imnos is tin Eleftherian|Ύμνος εις την Ελευθερίαν]]'' | capital = [[Athina]] | capital_población = 3.005.322 hab ([[Estudios DEH 2006]]) | capital_coor_fmt = | capital_coor = 38°00'N23°43'E 38° 00’ N 23° 43’ E | ciudad_principal = [[Athina]] | idiomas_oficiales = [[Qiriyiku simi]] | gobierno = [[República parlamentaria]]¹ | dirigentes_títulos = [[Presidente de Grecia|Presidente]] <br /> [[Primer Ministro de Grecia|Primer Ministro]] | dirigentes_nombres = [[Katerina Sakellaropoulou]] <br /> [[Kyriakos Mitsotakis]] | fundación = [[Independencia]] | fundación_hitos = - declaración <br />- reconocida | fundación_fechas = del [[Imperio Otomano]] <br /> [[25 de marzo]] de [[1821]] <br /> [[1829]] | superficie = 131.990 (incluyendo aguas internas e islotes) | superficie_puesto = 96 | superficie_agua = fronteras = 1.935 km | costas = 15.021 km | población = 10.569.703 (2021) | densidad: 79,1 | población_puesto = 89 | población_densidad = 79,1 | PIB_nominal = US$ 213.698 millones | PIB_nominal_año = 2005 | PIB_nominal_puesto = 28 | PIB_nominal_per_cápita = US$ 27.610 (2006) | PIB = US$ 261.018'000.000 | PIB_año = 2006 | PIB_puesto = 37 | PIB_per_cápita = US$ 23.519 | IDH = 0.912 | IDH_año = 2003 | IDH_puesto = 24 | IDH_categoría = <span style="color:#009900;">Elevado</span> | moneda = [[Iwru]] ([[ISO 4217|EUR]])² | gentilicio = Griego, griega | horario = [[EET]] | horario_verano = [[EEST]] | cctld = [[.gr]] [[.el]] | código_telefónico = 30 | prefijo_radiofónico = SVA-SZZ / J4A-J4Z | código_ISO = 300 / GRC / GR | miembro_de = [[ONU]], [[UE]], [[OTAN]], [[OCDE]], [[OSCE]] | notas= ¹En [[1974]], fue rechazada la monarquía por vía referendaria<br /> ²Antes de [[2002]] [[dracma]] }} '''Qirisya, '''Hilinusuyu,''' '''Ilinisuyu''' icha '''Ilininsuyu''' ([[Qirisya simi|Ilinusuyu simipi]]: ''Ελλάδα [Elláda]'' icha ''Ἑλλάς [Hellás]'') [[Iwrupa]]pi mama llaqta. Uma llaqtanqa [[Athina]] llaqtam. * 131.990 km² * 10.569.000 runa (2021) == Runakuna == === Simikuna === * [[Qirisya simi|Ilinusuyu icha Qiriku simi]]: tukri rimay == Wiñay kawsay == * [[Mawk'a Grisya|Mawk'a Qirisya]] == Hatun llaqtakuna == * [[Athina]] {| {{prettytable}} |----- |colspan="9" align="center" bgcolor="#FFA500" | '''Llaqtakuna (Qirisya)''' |----- |rowspan="2" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''''' || colspan="2" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''''' || colspan="4" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Runakuna''' || rowspan="2" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Suyu''' || rowspan="2" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''''' |----- |align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Transkripsyun''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Grigu simipi''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''1981''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''1991''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''2001''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''2006''' |----- |align=right | 1. || [[Athina]] || Αθήνα || align=right | 885.737 || align=right | 772.072 || align=right | 745.514 || align=right | 725.049 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 2. || [[Thessaloniki]] || Θεσσαλονίκη || align=right | 406.413 || align=right | 383.967 || align=right | 363.987 || align=right | 351.646 || [[Zentralmakedonien]] || Thessaloniki |----- |align=right | 3. || [[Piréws]] || Πειραιεύς || align=right | 196.389 || align=right | 182.671 || align=right | 175.697 || align=right | 171.578 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 4. || [[Patra]] || Πάτρα || align=right | 142.163 || align=right | 152.570 || align=right | 160.400 || align=right | 164.059 || [[Westgriechenland]] || Patras |----- |align=right | 5. || [[Iraklion]] || Ηράκλειον || align=right | 102.398 || align=right | 115.270 || align=right | 130.914 || align=right | 138.749 || [[Kreta]] || Iraklion |----- |align=right | 6. || [[Peristeri]] || Περιστέρι || align=right | 140.858 || align=right | 137.288 || align=right | 137.918 || align=right | 137.570 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 7. || [[Larisa]] || Λάρισα || align=right | 102.048 || align=right | 112.777 || align=right | 124.394 || align=right | 129.852 || [[Thessalien]] || Larisa |----- |align=right | 8. || [[Kallithea]] || Καλλιθέα || align=right | 117.319 || align=right | 114.233 || align=right | 109.609 || align=right | 107.269 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 9. || [[Nikaia]] || Νίκαια || align=right | 90.368 || align=right | 87.597 || align=right | 93.086 || align=right | 95.002 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 10. || [[Kalamaria]] || Καλαμαριά || align=right | 51.676 || align=right | 80.698 || align=right | 87.255 || align=right | 92.622 || [[Zentralmakedonien]] || Thessaloniki |----- |align=right | 11. || [[Gliphada]] || Γλυφάδα || align=right | 44.018 || align=right | 63.306 || align=right | 80.409 || align=right | 90.621 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 12. || [[Bolos]] || Βόλος || align=right | 71.378 || align=right | 77.192 || align=right | 82.439 || align=right | 84.913 || [[Thessalien]] || Volos |----- |align=right | 13. || [[Akharnes]] || Αχαρνές || align=right | 40.185 || align=right | 61.052 || align=right | 75.329 || align=right | 84.195 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 14. || [[Ilion]] || Ίλιον || align=right | 72.427 || align=right | 78.326 || align=right | 80.859 || align=right | 81.825 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 15. || [[Keratsini]] || Κερατσίνι || align=right | 74.179 || align=right | 71.982 || align=right | 76.102 || align=right | 77.511 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 16. || [[Iliúpoli]] || Ηλιούπολη || align=right | 69.560 || align=right | 75.037 || align=right | 75.904 || align=right | 76.441 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 17. || [[Nea Smirni]] || Νέα Σμύρνη || align=right | 67.408 || align=right | 69.749 || align=right | 73.986 || align=right | 75.777 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 18. || [[Khalandri]] || Χαλάνδρι || align=right | 54.320 || align=right | 66.285 || align=right | 71.684 || align=right | 74.820 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 19. || [[Zographos]] || Ζωγράφος || align=right | 84.548 || align=right | 80.492 || align=right | 76.115 || align=right | 73.935 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 20. || [[Amarusi]] || Αμαρούσι || align=right | 48.151 || align=right | 64.092 || align=right | 69.470 || align=right | 72.985 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 21. || [[Aigaleo]] || Αιγάλεω || align=right | 81.906 || align=right | 78.563 || align=right | 74.046 || align=right | 71.863 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 22. || [[Koridallos]] || Κορυδαλλός || align=right | 61.313 || align=right | 63.184 || align=right | 67.456 || align=right | 69.255 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 23. || [[Agios Dimitrios]] || Άγιος Δημήτριος || align=right | 51.421 || align=right | 57.574 || align=right | 65.173 || align=right | 68.919 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 24. || [[Nea Ionía]] || Νέα Ιωνία || align=right | 59.202 || align=right | 60.635 || align=right | 66.017 || align=right | 68.301 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 25. || [[Palaió Pháliro]] || Παλαιό Φάληρο || align=right | 53.273 || align=right | 61.371 || align=right | 64.759 || align=right | 66.652 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 26. || [[Ewosmos]] || Εύοσμος || align=right | 26.528 || align=right | 28.821 || align=right | 52.624 || align=right | 66.233 || [[Zentralmakedonien]] || Thessaloniki |----- |align=right | 27. || [[Ioánnina]] || Ιωάννινα || align=right | 44.829 || align=right | 56.699 || align=right | 61.629 || align=right | 64.585 || [[Epirus]] || Ioannina |----- |align=right | 28. || [[Biron]] || Βύρων || align=right | 57.880 || align=right | 58.523 || align=right | 61.102 || align=right | 62.079 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 29. || [[Agia Paraskewí]] || Αγία Παρασκευή || align=right | 32.904 || align=right | 47.463 || align=right | 56.836 || align=right | 61.669 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 30. || [[Kabala]] || Καβάλα || align=right | 56.375 || align=right | 56.571 || align=right | 58.663 || align=right | 59.378 || [[Ostmakedonien und Thrakien]] || Kavala |----- |align=right | 31. || [[Galatsi]] || Γαλάτσι || align=right | 50.096 || align=right | 57.230 || align=right | 58.042 || align=right | 58.737 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 32. || [[Rodos]] || Ρόδος || align=right | 40.392 || align=right | 42.400 || align=right | 52.318 || align=right | 57.148 || [[Südliche Ägäis]] || Rhodos |----- |align=right | 33. || [[Serres]] || Σέρρες || align=right | 45.213 || align=right | 50.017 || align=right | 54.266 || align=right | 56.291 || [[Zentralmakedonien]] || Serres |----- |align=right | 34. || [[Khanía]] || Χανία || align=right | 47.451 || align=right | 50.077 || align=right | 53.373 || align=right | 54.855 || [[Kreta]] || Chania |----- |align=right | 35. || [[Khalkida]] || Χαλκίδα || align=right | 44.867 || align=right | 51.646 || align=right | 53.584 || align=right | 54.775 || [[Mittelgriechenland]] || Chalkida |----- |align=right | 36. || [[Aleksandrúpoli]] || Αλεξανδρούπολη || align=right | 34.535 || align=right | 37.904 || align=right | 48.885 || align=right | 54.068 || [[Ostmakedonien und Thrakien]] || Alexandroupolis |----- |align=right | 37. || [[Katerini]] || Κατερίνη || align=right | 38.404 || align=right | 43.613 || align=right | 50.510 || align=right | 54.010 || [[Zentralmakedonien]] || Katerini |----- |align=right | 38. || [[Petrúpoli]] || Πετρούπολη || align=right | 27.902 || align=right | 38.278 || align=right | 48.327 || align=right | 53.755 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 39. || [[Kalamata]] || Καλαμάτα || align=right | 42.075 || align=right | 43.625 || align=right | 49.154 || align=right | 51.616 || [[Peloponnes (Verwaltungsregion)|Peloponnes]] || Kalamata |----- |align=right | 40. || [[Tríkala]] || Τρίκαλα || align=right | 40.857 || align=right | 45.835 || align=right | 48.686 || align=right | 50.078 || [[Thessalien]] || Trikala |----- |align=right | 41. || [[Ksanthi]] || Ξάνθη || align=right | 31.541 || align=right | 37.430 || align=right | 45.111 || align=right | 49.032 || [[Ostmakedonien und Thrakien]] || Xanthi |----- |align=right | 42. || [[Lamía]] || Λαμία || align=right | 41.667 || align=right | 44.084 || align=right | 46.406 || align=right | 47.449 || [[Mittelgriechenland]] || Lamia |----- |align=right | 43. || [[Iráklio]] || Ηράκλειο || align=right | 37.833 || align=right | 42.905 || align=right | 45.926 || align=right | 47.274 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 44. || [[Komotiní]] || Κομοτηνή || align=right | 34.051 || align=right | 37.036 || align=right | 43.326 || align=right | 46.234 || [[Ostmakedonien und Thrakien]] || Komotini |----- |align=right | 45. || [[Kiphisiá]] || Κηφισιά || align=right | 31.876 || align=right | 39.166 || align=right | 43.929 || align=right | 46.222 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 46. || [[Sikíes]] || Συκέαις || align=right | 33.789 || align=right | 34.059 || align=right | 41.726 || align=right | 45.804 || [[Zentralmakedonien]] || Thessaloniki |----- |align=right | 47. || [[Khaidari]] || Χαϊδάρι || align=right | 47.396 || align=right | 44.831 || align=right | 45.227 || align=right | 45.275 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 48. || [[Beria]] || Βέροια || align=right | 37.087 || align=right | 37.858 || align=right | 42.794 || align=right | 44.900 || [[Zentralmakedonien]] || Veria |----- |align=right | 49. || [[Drama llaqta]] || Δράμα || align=right | 36.109 || align=right | 37.604 || align=right | 42.501 || align=right | 44.675 || [[Ostmakedonien und Thrakien]] || Drama |----- |align=right | 50. || [[Agrinio]] || Αγρίνιο || align=right | 35.774 || align=right | 39.368 || align=right | 42.390 || align=right | 43.805 || [[Westgriechenland]] || Agrinio |----- |align=right | 51. || [[Stawrúpoli]] || Σταυρούπολις || align=right | 32.225 || align=right | 37.596 || align=right | 41.653 || align=right | 43.618 || [[Zentralmakedonien]] || Thessaloniki |----- |align=right | 52. || [[Ampelókipi]] || Αμπελόκηποι || align=right | 40.033 || align=right | 40.093 || align=right | 40.959 || align=right | 41.256 || [[Zentralmakedonien]] || Thessaloniki |----- |align=right | 53. || [[Álimos]] || Άλιμος || align=right | 27.036 || align=right | 32.024 || align=right | 38.047 || align=right | 41.131 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 54. || [[Polikhni]] || Πολίχνη || align=right | 22.597 || align=right | 27.894 || align=right | 36.146 || align=right | 40.735 || [[Zentralmakedonien]] || Thessaloniki |----- |align=right | 55. || [[Kozani]] || Κοζάνη || align=right | 30.994 || align=right | 31.553 || align=right | 35.242 || align=right | 36.804 || [[Westmakedonien]] || Kozani |----- |align=right | 56. || [[Asprópirgos]] || Ασπρόπυργος || align=right | 11.816 || align=right | 15.715 || align=right | 27.741 || align=right | 34.202 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 57. || [[Agii Anárgiri]] || Άγιοι Ανάργυροι || align=right | 30.300 || align=right | 30.739 || align=right | 32.957 || align=right | 33.950 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 58. || [[Argirúpoli]] || Αργυρούπολη || align=right | 26.100 || align=right | 31.530 || align=right | 33.158 || align=right | 33.849 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 59. || [[Karditsa]] || Καρδίτσα || align=right | 27.291 || align=right | 30.067 || align=right | 32.031 || align=right | 32.974 || [[Thessalien]] || Karditsa |----- |align=right | 60. || [[Nea Ionía]] || Νέα Ιωνία || align=right | 26.400 || align=right | 27.904 || align=right | 30.804 || align=right | 32.303 || [[Thessalien]] || Nea Ionia |----- |align=right | 61. || [[Agia Barbara]] || Αγία Βαρβάρα || align=right | 29.500 || align=right | 28.706 || align=right | 30.562 || align=right | 31.380 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 62. || [[Kholargós]] || Χολαργός || align=right | 31.700 || align=right | 33.691 || align=right | 32.166 || align=right | 31.377 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 63. || [[Brilissia]] || Βριλήσσια || align=right | 7.600 || align=right | 16.571 || align=right | 25.582 || align=right | 31.276 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 64. || [[Kórinthos]] || Κόρινθος || align=right | 22.658 || align=right | 27.412 || align=right | 29.787 || align=right | 31.167 || [[Peloponnes (Verwaltungsregion)|Peloponnes]] || Korinth |----- |align=right | 65. || [[Réthimno]] || Ρέθυμνο || align=right | 18.910 || align=right | 23.420 || align=right | 27.868 || align=right | 30 429 || [[Kreta]] || Rethymnon |----- |align=right | 66. || [[Ptolemaída]] || Πτολεμαΐδα || align=right | 22.109 || align=right | 25.125 || align=right | 28.679 || align=right | 30.398 || [[Westmakedonien]] || Ptolemaida |----- |align=right | 67. || [[Neápoli]] || Νεάπολη || align=right | 31.500 || align=right | 30.568 || align=right | 30.279 || align=right | 30.052 || [[Zentralmakedonien]] || Thessaloniki |----- |align=right | 68. || [[Boula]] || Βούλα || align=right | 10.500 || align=right | 17.998 || align=right | 25.532 || align=right | 30.000 || [[Attika]] || Athen |} {{Iwrupa}} [[Katiguriya:Mama llaqta (Iwrupa)]] [[Katiguriya:Grisya]] ifdwto371b0edp5a04lbj93wx3iv5rw 691525 691524 2026-08-29T13:27:02Z Andeanscorpion 35306 691525 wikitext text/x-wiki {{MamaLlaqta | nombre_oficial = Ελληνική Δημοκρατία<br />''Elinikí Dimokratía''<br />Qirisya Ripuwlika | nombre_común = Ilinusuyu | imagen_bandera = Flag of Greece.svg | imagen_escudo = Coat_of_arms_of_Greece.svg | imagen_escudo_tamaño = 120px | símbolos = | imagen_mapa = EU_location_GRE.png | lema_nacional = ''[[Eleutheria i thanatos|Ελευθερία ή Θάνατος]]'' <br /> ''Libertad o muerte'' | himno_nacional = ''[[Imnos is tin Eleftherian|Ύμνος εις την Ελευθερίαν]]'' | capital = [[Athina]] | capital_población = 3.005.322 hab ([[Estudios DEH 2006]]) | capital_coor_fmt = | capital_coor = 38°00'N23°43'E 38° 00’ N 23° 43’ E | ciudad_principal = [[Athina]] | idiomas_oficiales = [[Qiriyiku simi]] | gobierno = [[República parlamentaria]]¹ | dirigentes_títulos = [[Presidente de Grecia|Presidente]] <br /> [[Primer Ministro de Grecia|Primer Ministro]] | dirigentes_nombres = [[Katerina Sakellaropoulou]] <br /> [[Kyriakos Mitsotakis]] | fundación = [[Independencia]] | fundación_hitos = - declaración <br />- reconocida | fundación_fechas = del [[Imperio Otomano]] <br /> [[25 de marzo]] de [[1821]] <br /> [[1829]] | superficie = 131.990 (incluyendo aguas internas e islotes) | superficie_puesto = 96 | superficie_agua = fronteras = 1.935 km | costas = 15.021 km | población = 10.569.703 (2021) | densidad: 79,1 | población_puesto = 89 | población_densidad = 79,1 | PIB_nominal = US$ 213.698 millones | PIB_nominal_año = 2005 | PIB_nominal_puesto = 28 | PIB_nominal_per_cápita = US$ 27.610 (2006) | PIB = US$ 261.018'000.000 | PIB_año = 2006 | PIB_puesto = 37 | PIB_per_cápita = US$ 23.519 | IDH = 0.912 | IDH_año = 2003 | IDH_puesto = 24 | IDH_categoría = <span style="color:#009900;">Elevado</span> | moneda = [[Iwru]] ([[ISO 4217|EUR]])² | gentilicio = Griego, griega | horario = [[EET]] | horario_verano = [[EEST]] | cctld = [[.gr]] [[.el]] | código_telefónico = 30 | prefijo_radiofónico = SVA-SZZ / J4A-J4Z | código_ISO = 300 / GRC / GR | miembro_de = [[ONU]], [[UE]], [[OTAN]], [[OCDE]], [[OSCE]] | notas= ¹En [[1974]], fue rechazada la monarquía por vía referendaria<br /> ²Antes de [[2002]] [[dracma]] }} '''Qirisya, Hilinusuyu, Ilinusuyu''' icha '''Ilinunsuyu''' ([[Qirisya simi|Ilinusuyu simipi]]: ''Ελλάδα [Elláda]'' icha ''Ἑλλάς [Hellás]'') [[Iwrupa]]pi mama llaqta. Uma llaqtanqa [[Athina]] llaqtam. * 131.990 km² * 10.569.000 runa (2021) == Runakuna == === Simikuna === * [[Qirisya simi|Ilinusuyu icha Qiriku simi]]: tukri rimay == Wiñay kawsay == * [[Mawk'a Grisya|Mawk'a Qirisya]] == Hatun llaqtakuna == * [[Athina]] {| {{prettytable}} |----- |colspan="9" align="center" bgcolor="#FFA500" | '''Llaqtakuna (Qirisya)''' |----- |rowspan="2" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''''' || colspan="2" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''''' || colspan="4" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Runakuna''' || rowspan="2" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Suyu''' || rowspan="2" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''''' |----- |align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Transkripsyun''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Grigu simipi''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''1981''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''1991''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''2001''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''2006''' |----- |align=right | 1. || [[Athina]] || Αθήνα || align=right | 885.737 || align=right | 772.072 || align=right | 745.514 || align=right | 725.049 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 2. || [[Thessaloniki]] || Θεσσαλονίκη || align=right | 406.413 || align=right | 383.967 || align=right | 363.987 || align=right | 351.646 || [[Zentralmakedonien]] || Thessaloniki |----- |align=right | 3. || [[Piréws]] || Πειραιεύς || align=right | 196.389 || align=right | 182.671 || align=right | 175.697 || align=right | 171.578 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 4. || [[Patra]] || Πάτρα || align=right | 142.163 || align=right | 152.570 || align=right | 160.400 || align=right | 164.059 || [[Westgriechenland]] || Patras |----- |align=right | 5. || [[Iraklion]] || Ηράκλειον || align=right | 102.398 || align=right | 115.270 || align=right | 130.914 || align=right | 138.749 || [[Kreta]] || Iraklion |----- |align=right | 6. || [[Peristeri]] || Περιστέρι || align=right | 140.858 || align=right | 137.288 || align=right | 137.918 || align=right | 137.570 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 7. || [[Larisa]] || Λάρισα || align=right | 102.048 || align=right | 112.777 || align=right | 124.394 || align=right | 129.852 || [[Thessalien]] || Larisa |----- |align=right | 8. || [[Kallithea]] || Καλλιθέα || align=right | 117.319 || align=right | 114.233 || align=right | 109.609 || align=right | 107.269 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 9. || [[Nikaia]] || Νίκαια || align=right | 90.368 || align=right | 87.597 || align=right | 93.086 || align=right | 95.002 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 10. || [[Kalamaria]] || Καλαμαριά || align=right | 51.676 || align=right | 80.698 || align=right | 87.255 || align=right | 92.622 || [[Zentralmakedonien]] || Thessaloniki |----- |align=right | 11. || [[Gliphada]] || Γλυφάδα || align=right | 44.018 || align=right | 63.306 || align=right | 80.409 || align=right | 90.621 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 12. || [[Bolos]] || Βόλος || align=right | 71.378 || align=right | 77.192 || align=right | 82.439 || align=right | 84.913 || [[Thessalien]] || Volos |----- |align=right | 13. || [[Akharnes]] || Αχαρνές || align=right | 40.185 || align=right | 61.052 || align=right | 75.329 || align=right | 84.195 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 14. || [[Ilion]] || Ίλιον || align=right | 72.427 || align=right | 78.326 || align=right | 80.859 || align=right | 81.825 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 15. || [[Keratsini]] || Κερατσίνι || align=right | 74.179 || align=right | 71.982 || align=right | 76.102 || align=right | 77.511 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 16. || [[Iliúpoli]] || Ηλιούπολη || align=right | 69.560 || align=right | 75.037 || align=right | 75.904 || align=right | 76.441 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 17. || [[Nea Smirni]] || Νέα Σμύρνη || align=right | 67.408 || align=right | 69.749 || align=right | 73.986 || align=right | 75.777 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 18. || [[Khalandri]] || Χαλάνδρι || align=right | 54.320 || align=right | 66.285 || align=right | 71.684 || align=right | 74.820 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 19. || [[Zographos]] || Ζωγράφος || align=right | 84.548 || align=right | 80.492 || align=right | 76.115 || align=right | 73.935 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 20. || [[Amarusi]] || Αμαρούσι || align=right | 48.151 || align=right | 64.092 || align=right | 69.470 || align=right | 72.985 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 21. || [[Aigaleo]] || Αιγάλεω || align=right | 81.906 || align=right | 78.563 || align=right | 74.046 || align=right | 71.863 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 22. || [[Koridallos]] || Κορυδαλλός || align=right | 61.313 || align=right | 63.184 || align=right | 67.456 || align=right | 69.255 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 23. || [[Agios Dimitrios]] || Άγιος Δημήτριος || align=right | 51.421 || align=right | 57.574 || align=right | 65.173 || align=right | 68.919 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 24. || [[Nea Ionía]] || Νέα Ιωνία || align=right | 59.202 || align=right | 60.635 || align=right | 66.017 || align=right | 68.301 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 25. || [[Palaió Pháliro]] || Παλαιό Φάληρο || align=right | 53.273 || align=right | 61.371 || align=right | 64.759 || align=right | 66.652 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 26. || [[Ewosmos]] || Εύοσμος || align=right | 26.528 || align=right | 28.821 || align=right | 52.624 || align=right | 66.233 || [[Zentralmakedonien]] || Thessaloniki |----- |align=right | 27. || [[Ioánnina]] || Ιωάννινα || align=right | 44.829 || align=right | 56.699 || align=right | 61.629 || align=right | 64.585 || [[Epirus]] || Ioannina |----- |align=right | 28. || [[Biron]] || Βύρων || align=right | 57.880 || align=right | 58.523 || align=right | 61.102 || align=right | 62.079 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 29. || [[Agia Paraskewí]] || Αγία Παρασκευή || align=right | 32.904 || align=right | 47.463 || align=right | 56.836 || align=right | 61.669 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 30. || [[Kabala]] || Καβάλα || align=right | 56.375 || align=right | 56.571 || align=right | 58.663 || align=right | 59.378 || [[Ostmakedonien und Thrakien]] || Kavala |----- |align=right | 31. || [[Galatsi]] || Γαλάτσι || align=right | 50.096 || align=right | 57.230 || align=right | 58.042 || align=right | 58.737 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 32. || [[Rodos]] || Ρόδος || align=right | 40.392 || align=right | 42.400 || align=right | 52.318 || align=right | 57.148 || [[Südliche Ägäis]] || Rhodos |----- |align=right | 33. || [[Serres]] || Σέρρες || align=right | 45.213 || align=right | 50.017 || align=right | 54.266 || align=right | 56.291 || [[Zentralmakedonien]] || Serres |----- |align=right | 34. || [[Khanía]] || Χανία || align=right | 47.451 || align=right | 50.077 || align=right | 53.373 || align=right | 54.855 || [[Kreta]] || Chania |----- |align=right | 35. || [[Khalkida]] || Χαλκίδα || align=right | 44.867 || align=right | 51.646 || align=right | 53.584 || align=right | 54.775 || [[Mittelgriechenland]] || Chalkida |----- |align=right | 36. || [[Aleksandrúpoli]] || Αλεξανδρούπολη || align=right | 34.535 || align=right | 37.904 || align=right | 48.885 || align=right | 54.068 || [[Ostmakedonien und Thrakien]] || Alexandroupolis |----- |align=right | 37. || [[Katerini]] || Κατερίνη || align=right | 38.404 || align=right | 43.613 || align=right | 50.510 || align=right | 54.010 || [[Zentralmakedonien]] || Katerini |----- |align=right | 38. || [[Petrúpoli]] || Πετρούπολη || align=right | 27.902 || align=right | 38.278 || align=right | 48.327 || align=right | 53.755 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 39. || [[Kalamata]] || Καλαμάτα || align=right | 42.075 || align=right | 43.625 || align=right | 49.154 || align=right | 51.616 || [[Peloponnes (Verwaltungsregion)|Peloponnes]] || Kalamata |----- |align=right | 40. || [[Tríkala]] || Τρίκαλα || align=right | 40.857 || align=right | 45.835 || align=right | 48.686 || align=right | 50.078 || [[Thessalien]] || Trikala |----- |align=right | 41. || [[Ksanthi]] || Ξάνθη || align=right | 31.541 || align=right | 37.430 || align=right | 45.111 || align=right | 49.032 || [[Ostmakedonien und Thrakien]] || Xanthi |----- |align=right | 42. || [[Lamía]] || Λαμία || align=right | 41.667 || align=right | 44.084 || align=right | 46.406 || align=right | 47.449 || [[Mittelgriechenland]] || Lamia |----- |align=right | 43. || [[Iráklio]] || Ηράκλειο || align=right | 37.833 || align=right | 42.905 || align=right | 45.926 || align=right | 47.274 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 44. || [[Komotiní]] || Κομοτηνή || align=right | 34.051 || align=right | 37.036 || align=right | 43.326 || align=right | 46.234 || [[Ostmakedonien und Thrakien]] || Komotini |----- |align=right | 45. || [[Kiphisiá]] || Κηφισιά || align=right | 31.876 || align=right | 39.166 || align=right | 43.929 || align=right | 46.222 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 46. || [[Sikíes]] || Συκέαις || align=right | 33.789 || align=right | 34.059 || align=right | 41.726 || align=right | 45.804 || [[Zentralmakedonien]] || Thessaloniki |----- |align=right | 47. || [[Khaidari]] || Χαϊδάρι || align=right | 47.396 || align=right | 44.831 || align=right | 45.227 || align=right | 45.275 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 48. || [[Beria]] || Βέροια || align=right | 37.087 || align=right | 37.858 || align=right | 42.794 || align=right | 44.900 || [[Zentralmakedonien]] || Veria |----- |align=right | 49. || [[Drama llaqta]] || Δράμα || align=right | 36.109 || align=right | 37.604 || align=right | 42.501 || align=right | 44.675 || [[Ostmakedonien und Thrakien]] || Drama |----- |align=right | 50. || [[Agrinio]] || Αγρίνιο || align=right | 35.774 || align=right | 39.368 || align=right | 42.390 || align=right | 43.805 || [[Westgriechenland]] || Agrinio |----- |align=right | 51. || [[Stawrúpoli]] || Σταυρούπολις || align=right | 32.225 || align=right | 37.596 || align=right | 41.653 || align=right | 43.618 || [[Zentralmakedonien]] || Thessaloniki |----- |align=right | 52. || [[Ampelókipi]] || Αμπελόκηποι || align=right | 40.033 || align=right | 40.093 || align=right | 40.959 || align=right | 41.256 || [[Zentralmakedonien]] || Thessaloniki |----- |align=right | 53. || [[Álimos]] || Άλιμος || align=right | 27.036 || align=right | 32.024 || align=right | 38.047 || align=right | 41.131 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 54. || [[Polikhni]] || Πολίχνη || align=right | 22.597 || align=right | 27.894 || align=right | 36.146 || align=right | 40.735 || [[Zentralmakedonien]] || Thessaloniki |----- |align=right | 55. || [[Kozani]] || Κοζάνη || align=right | 30.994 || align=right | 31.553 || align=right | 35.242 || align=right | 36.804 || [[Westmakedonien]] || Kozani |----- |align=right | 56. || [[Asprópirgos]] || Ασπρόπυργος || align=right | 11.816 || align=right | 15.715 || align=right | 27.741 || align=right | 34.202 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 57. || [[Agii Anárgiri]] || Άγιοι Ανάργυροι || align=right | 30.300 || align=right | 30.739 || align=right | 32.957 || align=right | 33.950 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 58. || [[Argirúpoli]] || Αργυρούπολη || align=right | 26.100 || align=right | 31.530 || align=right | 33.158 || align=right | 33.849 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 59. || [[Karditsa]] || Καρδίτσα || align=right | 27.291 || align=right | 30.067 || align=right | 32.031 || align=right | 32.974 || [[Thessalien]] || Karditsa |----- |align=right | 60. || [[Nea Ionía]] || Νέα Ιωνία || align=right | 26.400 || align=right | 27.904 || align=right | 30.804 || align=right | 32.303 || [[Thessalien]] || Nea Ionia |----- |align=right | 61. || [[Agia Barbara]] || Αγία Βαρβάρα || align=right | 29.500 || align=right | 28.706 || align=right | 30.562 || align=right | 31.380 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 62. || [[Kholargós]] || Χολαργός || align=right | 31.700 || align=right | 33.691 || align=right | 32.166 || align=right | 31.377 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 63. || [[Brilissia]] || Βριλήσσια || align=right | 7.600 || align=right | 16.571 || align=right | 25.582 || align=right | 31.276 || [[Attika]] || Athen |----- |align=right | 64. || [[Kórinthos]] || Κόρινθος || align=right | 22.658 || align=right | 27.412 || align=right | 29.787 || align=right | 31.167 || [[Peloponnes (Verwaltungsregion)|Peloponnes]] || Korinth |----- |align=right | 65. || [[Réthimno]] || Ρέθυμνο || align=right | 18.910 || align=right | 23.420 || align=right | 27.868 || align=right | 30 429 || [[Kreta]] || Rethymnon |----- |align=right | 66. || [[Ptolemaída]] || Πτολεμαΐδα || align=right | 22.109 || align=right | 25.125 || align=right | 28.679 || align=right | 30.398 || [[Westmakedonien]] || Ptolemaida |----- |align=right | 67. || [[Neápoli]] || Νεάπολη || align=right | 31.500 || align=right | 30.568 || align=right | 30.279 || align=right | 30.052 || [[Zentralmakedonien]] || Thessaloniki |----- |align=right | 68. || [[Boula]] || Βούλα || align=right | 10.500 || align=right | 17.998 || align=right | 25.532 || align=right | 30.000 || [[Attika]] || Athen |} {{Iwrupa}} [[Katiguriya:Mama llaqta (Iwrupa)]] [[Katiguriya:Grisya]] twalj3js5o2gqrbe68ulg2aaj0zvugu Rususuyu 0 5747 691553 679308 2026-08-29T15:41:13Z Andeanscorpion 35306 691553 wikitext text/x-wiki {{MamaLlaqta | nombre_oficial = Российская Федерация<br>''Rossíyskaya Federátsiya''<br>Rusu Huñuku | nombre_común = Rusya | de = de | imagen_bandera = Flag of Russia.svg | imagen_escudo = Coat of Arms of the Russian Federation.svg | imagen_escudo_tamaño = 90px | símbolos = | imagen_mapa = Location Russia.svg | imagen_mapa_tamaño = 290px | lema_nacional = Ninguno | himno_nacional = ''[[Himno de la Federación Rusa]]'' | capital = [[Moskwa]] | capital_población = 11 273 400 ([[2004]]) | capital_coor_fmt = | capital_coor = 55_45_N_37_37_E_ 55°45′ N 37°37′ E | ciudad_principal = [[Moskwa]] | idiomas_oficiales = [[Rusu simi]] | gobierno = [[Republika]], [[Dimukrasya]] | dirigentes_títulos = [[Umalliq]]<br /><br />[[Uma kamayuq]] | dirigentes_nombres = [[Vladimir Putin]] (Владимир Путин)<br>[[:ru: Мишустин,Михаил Владимирович Mikhail Mishustin]] (Михаил Мишустин) | fundación = [[Qispikusqa]] | fundación_hitos = &nbsp;• Rimarisqa<br>&nbsp;• Chaninchasqa | fundación_fechas = [[Susyalista Suwit Republikakunap Huñun|Suwit Huñumanta]]<br>{{Pun|12|6|1990}}<br>[[24 ñiqin chakra yapuy killapi]] [[1991]] | superficie = 17 075 200 | superficie_puesto = 1 | superficie_agua = 0.5 | fronteras = 20.017 [[kilómetro|km]] | costas = 37 653 km | población = 142 893 540 ([[2006]]) | población_puesto = 8 | población_densidad = 8 | PIB_nominal = [[Dólar estadounidense|USD]] 979 048 millones | PIB_nominal_año = 2006 | PIB_nominal_puesto = 11 | PIB_nominal_per_cápita = USD 6 856 (2006) | PIB = [[Dólar estadounidense|USD]] 1.727.349 millones | PIB_año = 2006 | PIB_puesto = 9 | PIB_per_cápita = USD 12 096 (2006) | IDH = 0.797 | IDH_año = 2006 | IDH_puesto = 65 | IDH_categoría = <font color="#ffcc00">medio</font> | moneda = [[Rublli]] (''Рубль'', <code>[[ISO 4217|RUB]]</code>) | gentilicio = ruso, -a | horario = [[CEST]] ([[Tiempo Coordinado Universal|UTC]]+2 a +12) | horario_verano = [[CEST]] ([[Tiempo Coordinado Universal|UTC]]+3 a -1) | cctld = .ru | código_telefónico = 7 | prefijo_radiofónico = RAA-RZZ, UAA-UIZ | código_ISO = 643 / RUS / RU | miembro_de = [[ONU]], [[APEC]], [[CBSS]], [[OSCE]], [[G8]] }} '''Rusu Huñuku''', Rusuhallp'a''', '''Rusya''' icha '''Rusiya''' ([[rusu simi]]pi: ''Россия'') nisqaqa [[Iwrupa]]pi huk [[republika|ripuplika]] [[mama llaqta]]m. Uma llaqtanqa [[Moskwa|Muskuw]] llaqtam. == Suyuq historianmanta == [[File:Продаж кріпаків з аукціону.jpg|thumb|230px|Noble runakunapura sirwiq qhatuymanta siq'i - pachak watakunapi Rusiyap kawsaynin.]] 7-9 siglokunapiqa eslavo oriental ayllukunam kaypi tiyarqaku yaqa llapan [[Ukrayina]] nacionpi, paykunapas kunan Rususuyu nacionpa inti chinkaykuy ladonman astakurqaku. Chawpi pachakunapiqa iskaynintin mama llaqtakunap allpankunaqa huk suyup rakinmi karqan, chay suyup uma llaqtanqa Kiyiw llaqtam karqan. XII pachakwatapi Kiyiwan suyuqa sapaq prinsipalkunamanmi t'aqakuyta qallarirqan. XII pachakwatapi Yuri Dolgoruky, Kiyiw kamachikuq Vladimir Monomakhpa 6 kaq churin, manam kamachiy tiyanapi derechoyuqchu karqan, chayraykutaq wichay-inti lluqsimuy ladupi allpakunata hap'inanpaqmi rirqan. Chhaynapin 12 siglo chawpipi eslavo ayllukuna Chawpi Rususuyu hallp’akunapi tarikurqanku. Manaraq chayamuchkaptinkum, kunan tiempopi finlandés runakunapa hichpallanpi kaq ayllukunaqa Muskuw llaqtapa kasqanpi yacharqaku, chaytaqa Dolgoruky sutiyuq runam huk uchuy llaqtacha hina kamarirqa.Vladimir-Suzdal (Rususuyu chawpinpi) Principadowan Kiyiwan 1169 watapi maqanakuy qallarirqan, chaymi Kiivan qhapaq suyumanta t'aqakurqan<ref>Прибалтийско-финские народы России / Отв. ред. Е.И. Клементьев, Н.В. Шлыгина. — М.,: Наука, 2003. — С. 361. — 671 с.</ref> [[File:Alexander Nevsky shroud 03 by shakko.JPG|thumb|170px|Alexander Nevsky]] 1240 watapi Batup invasionninmanta qhipaman, wichaypi kamachiqkunap umalliqnin Alexander Nevsky Batup uywasqan churinmi tukurqan, Alejandrop Horda nisqap ladunpi awqanakuypi yanapasqanraykum 16 watayuq churin Daniil ñawpaq Muskuw kamachikuq tukurqan, chaymi kunan pacha Rusiyap wiñayninman aparqan. Kunan Rusiyap allpanpi huk hatun chawpi pacha llaqtataq Veliky Novgorod karqan - sapaq republikap chawpin, sapa kuti Muskuwan maqanakuq, 1478 watapilla Moskwa atipasqa. Hamuq Ukranya , Bielorrusiya mama llaqtakunaqa 14 kaq pachakwatapi hamuq Rususuyu mama llaqtamanta t'aqanakurqanku, Lituania mama llaqtap Hatun Dukayunman tukurqan (18 kaq pachakwatakama kay iskay llaqtakunaqa qayllallapim karqan, kunankamapas Ukranya , Bielorrusiya simikunap rimayninkunaqa 84% nisqawanmi tupan).XV pachakwatap tukukuyninpiqa Quri Huñuqa Crimea qhapaq suyuman, Astrakhan, Kazan Khanate nisqaman, Moscovita suyumanpas ch'usaqyachisqa karqan, ñawpaq amistadninkunawan, vecinonkunawanpas sapa kuti maqanakuykunata rurarqan, ñawpaqtaqa Lituania hatun Ducado nisqawan. Sapa kutim Lituaniawan Moskwawan Smolensk llaqtapaq maqanakuy karqan. Rusiya runakunaqa Chinchay Eslavo ayllukunamantam lluqsispa sapaq mama llaqtata kamarirqan, 16 kaq pachakwatapi Moscovita suyup pachanpi<ref>Тарас А. Е. Войны Московской Руси с Великим княжеством Литовским и Речью Посполитой в XIV—XVII вв. — М.; Минск : АСТ; Харвест, 2006. — 800</ref><ref>Русско-литовские и русско-польские войны // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907</ref><ref>Кром М. М. Стародубская война (1534—1537). Из истории русско-литовских отношений. — М.: Рубежи XXI, 2008.</ref><ref>Записки о Московіи XVI вѣка сэра Джерома Горсея. Переводъ съ англійскаго Н. А. Бѣлозерской. Съ предисловіемъ и примечаніями Н. И. Костомарова.— С.-Петербургъ: Изданіе А. С. Суворина, 1909. — 159 с.</ref>. [[File:Muscovy 1390 1525.png|thumb|230px|Muskuw qhapaq suyu - Rusiyap sunqun]] XV, XVI pachakwatakunapi runakunaqa Ukranyamanta elite nisqatam kamarqan, Ukranyap allpanta amachaspa, Zaporizhzhia Allpapi (Ukranyap uralanpi) tiyarqanku, vecinokunap atakasqanmanta, chaymantataqmi Cosaku nispa suticharqanku. Kunan pacha Rusiya runakunaqa XVII pachakwatapi Ukranyap allpankunaman hamurqanku, Ukranya runakuna 1648-1654 watapi Pulunya awqanakuypi Bohdan Khmelnytskyp pusasqan maqanakuptin, chaymantataq Rusiyawan hukllanakuy rimanakuykunata rurarqan<ref>[http://litopys.org.ua/ohienko/oh14.htm XIVЯК МОСКВА ЗНИЩИЛА ВОЛЮ ДРУКУ КИЄВО-ПЕЧЕРСЬКОЇ ЛАВРИ]</ref>. Ucrania runakunaqa manam oficialmentechu llaqtayuq hinachu qhawarisqaku, sapa kutim Rusiyap ukhunpi kallpawan llamk'aqkunaman kacharqanku, 1654 watapi rimanakuypa mana kasuspa. (10.000 Ucrania runakuna wañurqanku mana ch'uya kaptin Ladoga kanal rurakuchkaptin.) Chaywanmi Hetman Ivan Mazepa hatarirqan 1708 watapi, payqa Rusiyawan rimanakuynintam t'aqarqan, Sueciamanta amachasqa kayta maskarqan<ref>[https://archive.org/details/OtmStMalPechSl1905/1905/page/n5/mode/1up?view=theater Об отмене стеснений малорусского печатного слова]</ref> 1775 watapi Rusiyaqa Ukranyap Kusakukunata chinkachirqan, chaywantaq Ukranya runakunap achka sirwiq kayninku, Rusifikación - Ukranya simip, culturanpas kamachiypi chinkachisqa karqan. Kay kamachiypa ancha riqsisqa rikch'anachiyninkunaqa Ems kamachiymi (Эмский указ) Rusiyap ukhu ministrun Piotr Valuev (Валуевский циркуляр) kamachiyninpas, Ukranya runakunap mama siminta rimananta hark'arqan<ref>[http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Valuievskyj_tsyrkuliar ВАЛУЄВСЬКИЙ ЦИРКУЛЯР]</ref>. [[File:Валуєвський циркуляр. Valuev Circular.jpg|thumb|200px|Piotr Valuev 1863 watapi kamachiynin: manam ima Ucrania simipas karqanchu, manam kanchu, manataqmi kanmanchu, pipas kay nisqanwan mana acuerdopi kaptinqa Rusiyap awqanmi.]] 1914 watapi Nicolás II kamachiqmi hark'arqan Rusiyap qhapaq suyunpi Ukranyamanta riqsisqa qillqaq Taras Shevchenko sutiyuq runap paqarisqanmanta pachak wata hunt'akuyninta<ref>[https://kpi.ua/shevchenko-revolt Ювілей Т.Г. Шевченка і студентські заворушення в Києві 100 років тому]</ref> 1917 watapi qallariypi Alexander Kerenskypa pusasqan pawqar waray killapi Revolución nisqa kamachiyta urquspa Rusiyata República nisqa kananpaqmi churarqan, ñawpaq sarunchasqa achka llaqtakunaman kacharisqa kanankupaq maqanakunankupaq<ref>Корніеєнко Агніешка Розстріляне відродження / Rozstrzeelane odrodzenie, Краків-Перемишль 2010 (пол.), 272 с.</ref> <ref> Від українізації до русифікації. Інформаційний бюлетень ЗП УГВР. — Ч. 2. — Нью-Йорк, 1970.</ref> 1917 watapi tukukuyninpi kamachiyman hamuspa, Vladimir Lenin ñawpaq Rusiyap republikanpi llaqta maqanakuyta willarqan, huk rakintaq 1917–1921 watakunapi Ukranya Runa Republikawan Suwit Huñu Rusiyawan awqanakuymi karqan, chaymi Ukranyata Pulunyawan Rusiyawan rakinakurqan (1922 watamanta Suwit Huñuwan)<ref>Репресовані кінематографісти. Актуальна пам'ять: Статті й документи /Кінематографічні студії. Випуск п'ятий. — К.: «Кіно-Театр»; «АРТ КНИГА», 2017. — 176 с.</ref>. 1932–1933 watakunapi Joseph Stalinpa kamachisqan Suwit Huñup kamachiyninmi Holodomor (yarqay rurasqa yarqay) nisqatam rurarqan, achka mama llaqtakunam Ukranya llaqtata wañuchiy nispa riqsirqanku, 10 hunu runakunap kawsaynintam wañuchirqan<ref>Історія української літератури XX століття: у 2 кн.: 1910—1930-ті роки: Навч. посібник/ за ред. В. Г. Дончика. — Кн. 1. — К.: Либідь, 1993. — С. 21.</ref>. [[File:Gulag Location Map.png|thumb|240px|Stalinpa dictadura pachanpi rikurimuq gulag campo de concentración nisqakunaq mapa]] 1937 watapi NKVD (qhipaman Unión Soviéticap Ministerio de Asuntos Internos nisqa sutiwan sutichasqa) yaqa llapan Ucraniamanta yachaysapa runakunata, culturamanta runakunata, yachaqkunatapas balearqanku, chaymantataqmi ayankuta pakallapi p'amparqanku Bykivnyan sach'a-sach'api, chaypim huk monumento sayarichisqa karqan Ralyan Unión thuñikuptin<ref>Українська література XX століття: навч.-метод. посіб. для студентів 2-го курсу, які навчаються за спец. 035 — Філологія (заоч. форма) / Нар. укр. акад., каф. українознавства; упоряд. О. В. Слюніна. — Харків: Вид-во НУА, 2018. — 128 с.</ref>. 1941-1945 watapi, chay mama llaqtaqa tukuyninpi nazikunap hap'isqan karqan, sapa 5 kaq Ukranya civil wañurqan. 1960, 1980 watakunapi, Soviet kamachiyqa disidentekunata hark'aykunata ruwarqan, carcelkunaman kachaspa, psiquiátrico hampina wasikunaman churaspa, Ucraniamanta aswan riqsisqa disidente Vasyl Stus karqan<ref>Каганов Ю. О. Опозиційний виклик: Україна і Центрально-Східна Європа 1980-х — 1991 рр. — Запоріжжя, 2009.Касьянов Г. В. Незгодні: українська інтелігенція в русі опору 1960- 80-х років. — К., 1995</ref> <ref>Русначенко А. М. Національно-визвольний рух в Україні середина 1950-х — початок 1990-х років. — К., 1998.</ref>.. 1985-1991 watakunapi Unión Soviética nacionqa thuñikurqan, 1991 watapi 24 agosto killapitaq Ucrania nacionqa independencia nisqa kananpaq willarqan. Vladimir Putinpa kimsa ñiqin kamachiyninpi, 2012 watapi kamachiyta qallariptin, Rusiyaqa hatun rimayta hark'ayta qallarirqan, Putinpas Ukranyap inti lluqsimuy ladupi kaq suyukunap qayllanpi awqaqkunata huñuyta qallarirqan, chaymantataqmi hatun pantasqa willaykunata chay mama llaqtap kuntranpi qallarirqan. Atiyta waqaychananpaq, chay pacha Ukranyap umalliqnin Viktor Yanukovych Putinta mañakurqan awqaqkunata kachananpaq, Ukranyaman 2013 watapi yaykunanpaq, chayraykutaq Euromaidan sutiwan riqsisqa protestakuna karqan. 20 ñiqin pawqar waray killapi 2014 p'unchawpi Yanukovych Kiev llaqtapi kachkaptin, Rusiya Ukranyap uralanpi Crimea yaqa wat'ata hap'iyta qallarirqan, chaymantataq ayqikuq Yanukovychman amachasqa kayta qurqan.12 ñiqin ayriway killapi 2014 p'unchawpi Rusiyaqa Ukranyap inti lluqsimuy ladupi maqanakuyta qallarirqan, Rusiyap Servicio Federal de Seguridad nisqap Igor Girkinpa umalliqninwan Sloviansk llaqtata atakaptin. 13 ñiqin ayriway killapi Ukranya mama llaqtaqa Rusiyap awqayninta hark'anapaq antiterrorista (ATO) llamk'ayta qallarirqan<ref> [https://nikvesti.com/news/incidents/59805 Террористы привязали мужчину с украинским флагом к столбу в Зугрэсе]</ref> <ref> [https://news.obozrevatel.com/politics/80167-popavshij-v-plen-boets-ato-rasskazal-ob-izdevatelstvah-tolpyi-u-stolba-pozora.htm Попавший в плен боец АТО рассказал об издевательствах толпы у "столба позора"]</ref><ref> [https://www.5.ua/suspilstvo/nezlamni-iryna-dovhan-istoriia-donechchanky-katovanoi-okupantamy-za-dopomohu-ukrainskym-biitsiam-197262.html НЕZЛАМНІ: Ірина Довгань - історія донеччанки, катованої окупантами за допомогу українським бійцям ]</ref><ref> [https://web.archive.org/web/20160902091720/http://uapress.info/uk/news/show/37843 Патріотка Ірина Довгань, яку катували терористи, розповіла, чому не вважає себе героїнею]</ref>. [[File:Ruins of Donetsk International airport (16).jpg|thumb|250px|Donetsk aeropuertoqa Rusiyap awqaqkunap thuñichisqanmi karqan, 2014 watapi chay llaqtata hap'ispa]] Ni awọn agbegbe ti o gba, awọn ara ilu Russia bẹrẹ iparun nla ti awọn iwe-ede Yukirenia lati awọn ile-ẹkọ ẹkọ, awọn ile ọnọ, ati awọn ile-ikawe ti ko ni ibamu pẹlu awọn iṣedede ti ete ti Ilu Russia, ati ṣẹda eto ti awọn ibudó “filtration” nibiti awọn ara ilu ti wa ni tubu ati jiya. 2022 watakama Rusiyaqa "Donetsk Llaqta Republika" nisqa marionetawanmi, paypa sapallan kamachiqninqa Moskwa llaqtapi tiyaq Alexander Borodai sutiyuq pulitiku karqan, Ukranyawan pakasqa awqanakuytam rurarqan, chaytaq hunt'asqa awqanakuymanmi tukurqan.2022 watapi Rusiyantinpi achka awqanakuy hark'aq rikuchiykunam karqan, chaykunataqa amachay kallpakunam hark'arqan. Ucrania nacionpiqa Rusia nacionmi guerrapi hatun huchakunata ruwarqan, ahinataq tiyaq cheqaskunata bombardearqan, Mariupol hina llaqtakunata llapanta thunirqan, civil runakunata qatiykacharqan, sotanokunapipas ñak’arichirqan. Aswan hatun hucha civilkuna contra karqan Bucha llaqtapi disparasqanku, chaymi karqan marzo killapi 2022 watapi<ref>Laruelle M. Accusing Russia of fascism (англ.) // Russia in Global Affairs. — 2020. — Iss. 18, no. 4. — P. 100—123.</ref> <ref>Garaev D. The Methodology of the ‘Russian World’and ‘Russian Islam:’New Ideologies of the Post-Socialist Context (англ.) // The Soviet and Post-Soviet Review. — 2021. — Iss. 48, no. 3. — P. 367—390.</ref> <ref>Лариса Дмитрівна Якубова. Рашизм: звір з безодні. — Akademperiodyka, 2023. — 315 с. </ref> <ref>Tsygankov, Daniel Beruf, Verbannung, Schicksal: Iwan Iljin und Deutschland // Archiv fuer Rechts- und Sozialphilosophie. — Bielefeld, 2001. — Vol. 87. — 1. Quartal. — Heft 1. — S. 44—60.</ref>. Chay hap'isqa allpakunapiqa, Rusiya runakunaqa Ukranya simipi qillqasqakunatam achkata chinkachiyta qallarirqanku, yachay wasikunamanta, museokunamanta, bibliotecakunamantapas, chaykunaqa manam Rusiyap kamachiyninman hinachu karqan, chaymantataqmi huk sistema de "filtración" nisqa campamentokunata kamarqanku, chaypim llaqta runakunata wisq'arqanku, ñak'arichirqanku ima<ref>[https://memopzk.org/figurant/moskalyov-aleksej-vladimirovich/ Москалёв Алексей Владимирович]</ref>.<ref>[https://suspilne.media/kyiv/785809-poskodzena-budivla-med-zakladu-e-zagibli-rf-zavdala-povtornogo-udaru-po-kievu/ Пошкоджена будівля медзакладу, є загиблі: РФ завдала повторного удару по Києву]</ref>. [[File:Destroyed apartment building 40a Buchmy Street, Kharkiv after Russian shelling by Kharkivian (03).jpg|thumb|250px|Rususuyu nacionpa bombardeasqanwan dañasqa wasimanta huknin, 2022]] Hinaspapas Rusia nacionmanta Timofey Sergeytsev sutiyoq político cientificopa qelqasqanmi maytu “¿Imatan Rusia Ucrania nacionwan ruwanan?”, nispa. (Rusia simipi: Что Россия должна сделать с Украиной?), sutichasqa karqan “rusa simipi runa wañuchiymanta qelqa” nispa, chaytaqa suticharqan Estados Unidos nacionmanta Timothy Snyder sutiyoq historiamanta yachaqmi<ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-61208404 'You can't imagine the conditions' - Accounts emerge of Russian detention camps]</ref> <ref>[https://www.huffpost.com/entry/filtration-camps-russia-ukraine-war_n_624ac8b9e4b0e44de9c485ea Mariupol Women Report Russians Taking Ukrainians To 'Filtration Camps']</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/world/2022/jun/12/ukrainians-who-fled-to-georgia-reveal-details-of-russias-filtration-camps Ukrainians who fled to Georgia reveal details of Russia’s ‘filtration camps’]</ref><ref>[https://snyder.substack.com/p/russias-genocide-handbook Russia's genocide handbook]</ref> <ref>[https://kanaldim.tv/ru/eto-nastoyashhij-konczlager-21-filtraczionnyj-lager-sozdali-okkupanty-na-donetchine/ Это настоящий концлагерь: 21 фильтрационный лагерь создали оккупанты на Донетчине]</ref>. == Allpa saywachi == * '''[[Urqu]]kuna:''' * '''[[Qucha]]kuna:''' * '''[[Mayu]]kuna:''' == Llaqta pusana rakiy == == Hatun llaqtakuna == * [[Moskwa|Muskuw]] (uma llaqta) * [[Sankt Peterburg]] (1917 watakama uma llaqta kasqa; 1924-1991 Leningrad) {| {{prettytable}} |----- |colspan="7" align="center" bgcolor="#FFA500" | '''Llaqtakuna''' |----- |rowspan="2" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''''' || colspan="2" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Suti''' || colspan="3" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Runakuna''' || rowspan="2" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Suyu''' |----- |align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Transkripsyun''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Rusu simipi''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''1989''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''2002''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''2005''' |----- |align=right | 1. || [[Moskwa|Muskuw]] || Москва || align=right | 8 769 117 || align=right | 10 126 424 || align=right | 10 381 222 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 2. || [[Sankt Petersburg]]<sup>1</sup> || Санкт-Петербург || align=right | 4 460 424 || align=right | 4 159 635 || align=right | 4 039 745 || [[Chinchay-Kunti Rusya]] |----- |align=right | 3. || [[Nowosibirsk]]<sup>2</sup> || Новосибирск || align=right | 1 436 516 || align=right | 1 425 508 || align=right | 1 419 007 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 4. || [[Jekaterinburg]]<sup>3</sup> || Екатеринбург || align=right | 1 364 621 || align=right | 1 293 537 || align=right | 1 287573 || [[Ural suyu|Ural]] |----- |align=right | 5. || [[Nizhniy Novgorod]]<sup>4</sup> || Нижний Новгород || align=right | 1 438 133 || align=right | 1 311 252 || align=right | 1 284 164 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 6. || [[Samara]]<sup>5</sup> || Самара || align=right | 1 254 460 || align=right | 1 157 880 || align=right | 1 134 730 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 7. || [[Omsk]] || Омск || align=right | 1 148 418 || align=right | 1 134 016 || align=right | 1 129 281 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 8. || [[Kazan]] || Казань || align=right | 1 094 378 || align=right | 1 105 289 || align=right | 1 104 738 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 9. || [[Rostow na Donu]] || Ростов-на-Дону || align=right | 1 019 305 || align=right | 1 068 267 || align=right | 1 074 482 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 10. || [[Chellabinsk]] || Челябинск || align=right | 1 141 777 || align=right | 1 077 174 || align=right | 1 062 919 || [[Ural suyu|Ural]] |----- |align=right | 11. || [[Ufa (Rusya)|Ufa]] || Уфа || align=right | 1.082.052 || align=right | 1.042.437 || align=right | 1.033.338 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 12. || [[Volgograd]]<sup>6</sup> || Волгоград || align=right | 998.894 || align=right | 1.011.417 || align=right | 1.010.320 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 13. || [[Perm (Rusya)|Perm]]<sup>7</sup> || Пермь || align=right | 1.090.944 || align=right | 1.001.653 || align=right | 982.419 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 14. || [[Krasnojarsk]] || Красноярск || align=right | 912.629 || align=right | 909.341 || align=right | 907.451 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 15. || [[Saratow]] || Саратов || align=right | 904.643 || align=right | 873.055 || align=right | 863.725 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 16. || [[Voronesh]] || Воронеж || align=right | 886.844 || align=right | 848.752 || align=right | 840.582 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 17. || [[Togliatti]]<sup>8</sup> || Тольятти || align=right | 630.543 || align=right | 702.879 || align=right | 718.486 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 18. || [[Krasnodar]]<sup>9</sup> || Краснодар || align=right | 620.516 || align=right | 646.175 || align=right | 649.851 || [[Urin Rusiya suyu|Urin Rusiya]] |----- |align=right | 19. || [[Ullanovsk]]<sup>10</sup> || Ульяновск || align=right | 625.155 || align=right | 635.947 || align=right | 640.680 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 20. || [[Izhevsk]]<sup>11</sup> || Ижевск || align=right | 635.109 || align=right | 632.140 || align=right | 631.038 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 21. || [[Jaroslavl]] || Ярославль || align=right | 632.991 || align=right | 613.088 || align=right | 606.730 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 22. || [[Barnaul]] || Барнаул || align=right | 601.811 || align=right | 600.749 || align=right | 599.579 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 23. || [[Vladivostok]] || Владивосток || align=right | 633.838 || align=right | 594.701 || align=right | 587.022 || [[Karu Anti suyu|Karu Anti]] |----- |align=right | 24. || [[Irkutsk]] || Иркутск || align=right | 626.135 || align=right | 593.604 || align=right | 586.695 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 25. || [[Khabarowsk]] || Хабаровск || align=right | 600.623 || align=right | 583.072 || align=right | 578.303 || [[Karu Anti suyu|Karu Anti]] |----- |align=right | 26. || [[Orenburg]]<sup>12</sup> || Оренбург || align=right | 546.501 || align=right | 549.361 || align=right | 550.204 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 27. || [[Novokuzñetsk]]<sup>13</sup> || Новокузнецк || align=right | 599.947 || align=right | 549.870 || align=right | 539.616 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 28. || [[Rjasan]] || Рязань || align=right | 514.638 || align=right | 521.560 || align=right | 520.173 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 29. || [[Tjumen]] || Тюмень || align=right | 476.869 || align=right | 510.719 || align=right | 519.119 || [[Ural suyu|Ural]] |----- |align=right | 30. || [[Naberezhnyje Tschelny]]<sup>14</sup> || Набережные Челны || align=right | 500.309 || align=right | 518.896 || align=right | 540.769 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 31. || [[Lipetsk]] || Липецк || align=right | 449.635 || align=right | 506.114 || align=right | 515.655 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 32. || [[Pensa]] || Пенза || align=right | 542.612 || align=right | 518.025 || align=right | 512.602 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 33. || [[Astrachan]] || Астрахань || align=right | 509.210 || align=right | 504.501 || align=right | 502.533 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 34. || [[Makhachkala]]<sup>15</sup> || Махачкала || align=right | 317.475 || align=right | 462.412 || align=right | 497.959 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 35. || [[Tomsk]] || Томск || align=right | 501.963 || align=right | 487.838 || align=right | 485.519 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 36. || [[Kemerovo]]<sup>16</sup> || Кемерово || align=right | 520.263 || align=right | 484.754 || align=right | 477.090 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 37. || [[Tula (Rusya)|Tula]] || Тула || align=right | 539.980 || align=right | 481.216 || align=right | 468.825 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 38. || [[Kirov (Rusya)|Kirow]]<sup>17</sup> || Киров || align=right | 440.240 || align=right | 457.578 || align=right | 457.383 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 39. || [[Cheboksary]] || Чебоксары || align=right | 419.592 || align=right | 440.621 || align=right | 446.781 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 40. || [[Kaliningrad]]<sup>18</sup> || Калининград || align=right | 401.280 || align=right | 430.003 || align=right | 434.954 || [[Chinchay-Kunti Rusya]] |----- |align=right | 41. || [[Brjansk]] || Брянск || align=right | 452.160 || align=right | 431.526 || align=right | 427.236 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 42. || [[Ivanovo]] || Иваново || align=right | 481.042 || align=right | 431.721 || align=right | 420.839 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 43. || [[Magnitogorsk]] || Магнитогорск || align=right | 440.321 || align=right | 418.545 || align=right | 413.351 || [[Ural suyu|Ural]] |----- |align=right | 44. || [[Kursk]] || Курск || align=right | 424.239 || align=right | 412.442 || align=right | 409.431 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 45. || [[Tver]]<sup>19</sup> || Тверь || align=right | 450.941 || align=right | 408.903 || align=right | 400.212 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 46. || [[Nizhniy Tagil]] || Нижний Тагил || align=right | 439.521 || align=right | 390.498 || align=right | 381.116 || [[Ural suyu|Ural]] |----- |align=right | 47. || [[Stavropol]] || Ставрополь || align=right | 318.928 || align=right | 354.867 || align=right | 363.064 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 48. || [[Ulan-Ude]]<sup>20</sup> || Улан-Удэ || align=right | 352.530 || align=right | 359.391 || align=right | 360.278 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 49. || [[Belgorod]] || Белгород || align=right | 300.408 || align=right | 337.030 || align=right | 345.289 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 50. || [[Arkhangelsk]] || Архангельск || align=right | 415.921 || align=right | 356.051 || align=right | 344.600 || [[Chinchay-Kunti Rusya]] |----- |align=right | 51. || [[Kurgan (Rusya)|Kurgan]] || Курган || align=right | 355.517 || align=right | 345.515 || align=right | 343.129 || [[Ural suyu|Ural]] |----- |align=right | 52. || [[Kaluga]] || Калуга || align=right | 311.399 || align=right | 334.751 || align=right | 338.978 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 53. || [[Orjol]] || Орёл || align=right | 336.862 || align=right | 333.310 || align=right | 331.127 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 54. || [[Sochi]] || Сочи || align=right | 311.648 || align=right | 328.809 || align=right | 327.608 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 55. || [[Wolshski]] || Волжский || align=right | 268.842 || align=right | 313.169 || align=right | 323.293 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 56. || [[Smolensk]] || Смоленск || align=right | 341.483 || align=right | 325.137 || align=right | 320.991 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 57. || [[Murmansk]] || Мурманск || align=right | 468.039 || align=right | 336.137 || align=right | 319.263 || [[Chinchay-Kunti Rusya]] |----- |align=right | 58. || [[Vladikavkaz]]<sup>21</sup> || Владикавказ || align=right | 300.198 || align=right | 315.608 || align=right | 317.370 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 59. || [[Cherepovets]] || Череповец || align=right | 310.463 || align=right | 311.869 || align=right | 311.850 || [[Chinchay-Kunti Rusya]] |----- |align=right | 60. || [[Vladimir (Russland)|Wladimir]] || Владимир || align=right | 349.702 || align=right | 315.954 || align=right | 310.024 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 61. || [[Chita (Rusya)|Chita]] || Чита || align=right | 365.754 || align=right | 316.643 || align=right | 308.291 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 62. || [[Saransk]] || Саранск || align=right | 312.128 || align=right | 304.866 || align=right | 303.394 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 63. || [[Surgut]] || Сургут || align=right | 247.823 || align=right | 285.027 || align=right | 300.367 || [[Ural suyu|Ural]] |----- |align=right | 64. || [[Vologda]] || Вологда || align=right | 282.802 || align=right | 293.046 || align=right | 294.889 || [[Chinchay-Kunti Rusya]] |----- |align=right | 65. || [[Tambov]] || Тамбов || align=right | 304.600 || align=right | 293.658 || align=right | 290.933 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 66. || [[Nalchik]] || Нальчик || align=right | 234.547 || align=right | 274.974 || align=right | 282.913 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 67. || [[Taganrog]] || Таганрог || align=right | 291.622 || align=right | 281.947 || align=right | 279.056 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 68. || [[Kostroma]] || Кострома || align=right | 278.414 || align=right | 278.750 || align=right | 277.656 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 69. || [[Komsomolsk na Amure]] || Комсомольск-на-Амуре || align=right | 315.325 || align=right | 281.035 || align=right | 275.164 || [[Karu Anti suyu|Karu Anti]] |----- |align=right | 70. || [[Sterlitamak]] || Стерлитамак || align=right | 247.457 || align=right | 264.362 || align=right | 267.231 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 71. || [[Petrozawodsk]] || Петрозаводск || align=right | 269.485 || align=right | 266.160 || align=right | 265.025 || [[Chinchay-Kunti Rusya]] |----- |align=right | 72. || [[Bratsk]] || Братск || align=right | 255.705 || align=right | 259.335 || align=right | 259.991 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 73. || [[Joshkar-Ola]]<sup>22</sup> || Йошкар-Ола || align=right | 241.601 || align=right | 256.719 || align=right | 259.540 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 74. || [[Dzerzhinsk (Oka)|Dzerzhinsk]] || Дзержинск || align=right | 285.071 || align=right | 261.334 || align=right | 256.537 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 75. || [[Orsk]] || Орск || align=right | 270.711 || align=right | 250.963 || align=right | 246.836 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 76. || [[Nizhnevartovsk]] || Нижневартовск || align=right | 241.457 || align=right | 239.044 || align=right | 244.937 || [[Ural suyu|Ural]] |----- |align=right | 77. || [[Angarsk]] || Ангарск || align=right | 265.835 || align=right | 247.118 || align=right | 243.158 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 78. || [[Novorossijsk]] || Новороссийск || align=right | 185.938 || align=right | 232.079 || align=right | 241.856 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 79. || [[Nizhnekamsk]] || Нижнекамск || align=right | 190.793 || align=right | 225.399 || align=right | 234.297 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 80. || [[Syktyvkar]]<sup>23</sup> || Сыктывкар || align=right | 232.117 || align=right | 230.011 || align=right | 230.139 || [[Chinchay-Kunti Rusya]] |----- |align=right | 81. || [[Zelenograd]] || Зеленоград || align=right | 158.294 || align=right | 215.727 || align=right | 228.294 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 82. || [[Stari Oskol]] || Старый Оскол || align=right | 173.917 || align=right | 215.898 || align=right | 226.977 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 83. || [[Shakhty]] || Шахты || align=right | 225.797 || align=right | 222.592 || align=right | 221.312 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 84. || [[Blagoveshchensk]] || Благовещенск || align=right | 205.553 || align=right | 219.221 || align=right | 221.296 || [[Karu Anti suyu|Karu Anti]] |----- |align=right | 85. || [[Rybinsk]]<sup>24</sup> || Рыбинск || align=right | 251.442 || align=right | 222.653 || align=right | 216.724 || [[Chinchay-Kunti Rusya]] |----- |align=right | 86. || [[Bijsk]] || Бийск || align=right | 233.238 || align=right | 218.562 || align=right | 215.430 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 87. || [[Prokopjevsk]] || Прокопьевск || align=right | 273.838 || align=right | 224.597 || align=right | 215.270 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 88. || [[Jakutsk]] || Якутск || align=right | 186.626 || align=right | 210.642 || align=right | 215.063 || [[Karu Anti suyu|Karu Anti]] |----- |align=right | 89. || [[Velikiy Novgorod]]<sup>25</sup> || Великий Новгород || align=right | 229.126 || align=right | 216.856 || align=right | 215.062 || [[Chinchay-Kunti Rusya]] |----- |align=right | 90. || [[Pskow]] || Псков || align=right | 203.789 || align=right | 202.780 || align=right | 201.990 || [[Chinchay-Kunti Rusya]] |----- |align=right | 91. || [[Balakovo]] || Балаково || align=right | 197.391 || align=right | 200.470 || align=right | 201.920 || [[Wolga suyu|Wolga]] |} == Simikuna == * [[Rusu simi]] * hukkunapas == Kaypipas qhaway == == Willay pukyukuna == <references/> == Hawa t'inkikuna == {{commonscat|Russia}} [[Katiguriya:Mama llaqta (Asya)]] [[Katiguriya:Mama llaqta (Iwrupa)]] [[Katiguriya:Rusya| ]] n0o8hxljjfkqvyzeewtg5q4jravd8th 691554 691553 2026-08-29T15:41:50Z Andeanscorpion 35306 691554 wikitext text/x-wiki {{MamaLlaqta | nombre_oficial = Российская Федерация<br>''Rossíyskaya Federátsiya''<br>Rusu Huñuku | nombre_común = Rusya | de = de | imagen_bandera = Flag of Russia.svg | imagen_escudo = Coat of Arms of the Russian Federation.svg | imagen_escudo_tamaño = 90px | símbolos = | imagen_mapa = Location Russia.svg | imagen_mapa_tamaño = 290px | lema_nacional = Ninguno | himno_nacional = ''[[Himno de la Federación Rusa]]'' | capital = [[Moskwa]] | capital_población = 11 273 400 ([[2004]]) | capital_coor_fmt = | capital_coor = 55_45_N_37_37_E_ 55°45′ N 37°37′ E | ciudad_principal = [[Moskwa]] | idiomas_oficiales = [[Rusu simi]] | gobierno = [[Republika]], [[Dimukrasya]] | dirigentes_títulos = [[Umalliq]]<br /><br />[[Uma kamayuq]] | dirigentes_nombres = [[Vladimir Putin]] (Владимир Путин)<br>[[:ru: Мишустин,Михаил Владимирович Mikhail Mishustin]] (Михаил Мишустин) | fundación = [[Qispikusqa]] | fundación_hitos = &nbsp;• Rimarisqa<br>&nbsp;• Chaninchasqa | fundación_fechas = [[Susyalista Suwit Republikakunap Huñun|Suwit Huñumanta]]<br>{{Pun|12|6|1990}}<br>[[24 ñiqin chakra yapuy killapi]] [[1991]] | superficie = 17 075 200 | superficie_puesto = 1 | superficie_agua = 0.5 | fronteras = 20.017 [[kilómetro|km]] | costas = 37 653 km | población = 142 893 540 ([[2006]]) | población_puesto = 8 | población_densidad = 8 | PIB_nominal = [[Dólar estadounidense|USD]] 979 048 millones | PIB_nominal_año = 2006 | PIB_nominal_puesto = 11 | PIB_nominal_per_cápita = USD 6 856 (2006) | PIB = [[Dólar estadounidense|USD]] 1.727.349 millones | PIB_año = 2006 | PIB_puesto = 9 | PIB_per_cápita = USD 12 096 (2006) | IDH = 0.797 | IDH_año = 2006 | IDH_puesto = 65 | IDH_categoría = <font color="#ffcc00">medio</font> | moneda = [[Rublli]] (''Рубль'', <code>[[ISO 4217|RUB]]</code>) | gentilicio = ruso, -a | horario = [[CEST]] ([[Tiempo Coordinado Universal|UTC]]+2 a +12) | horario_verano = [[CEST]] ([[Tiempo Coordinado Universal|UTC]]+3 a -1) | cctld = .ru | código_telefónico = 7 | prefijo_radiofónico = RAA-RZZ, UAA-UIZ | código_ISO = 643 / RUS / RU | miembro_de = [[ONU]], [[APEC]], [[CBSS]], [[OSCE]], [[G8]] }} '''Rusuhallp'a''', '''Rusya''' icha '''Rusiya''' ([[rusu simi]]pi: ''Россия'') nisqaqa [[Iwrupa]]pi huk [[republika|ripuplika]] [[mama llaqta]]m. Uma llaqtanqa [[Moskwa|Muskuw]] llaqtam. == Suyuq historianmanta == [[File:Продаж кріпаків з аукціону.jpg|thumb|230px|Noble runakunapura sirwiq qhatuymanta siq'i - pachak watakunapi Rusiyap kawsaynin.]] 7-9 siglokunapiqa eslavo oriental ayllukunam kaypi tiyarqaku yaqa llapan [[Ukrayina]] nacionpi, paykunapas kunan Rususuyu nacionpa inti chinkaykuy ladonman astakurqaku. Chawpi pachakunapiqa iskaynintin mama llaqtakunap allpankunaqa huk suyup rakinmi karqan, chay suyup uma llaqtanqa Kiyiw llaqtam karqan. XII pachakwatapi Kiyiwan suyuqa sapaq prinsipalkunamanmi t'aqakuyta qallarirqan. XII pachakwatapi Yuri Dolgoruky, Kiyiw kamachikuq Vladimir Monomakhpa 6 kaq churin, manam kamachiy tiyanapi derechoyuqchu karqan, chayraykutaq wichay-inti lluqsimuy ladupi allpakunata hap'inanpaqmi rirqan. Chhaynapin 12 siglo chawpipi eslavo ayllukuna Chawpi Rususuyu hallp’akunapi tarikurqanku. Manaraq chayamuchkaptinkum, kunan tiempopi finlandés runakunapa hichpallanpi kaq ayllukunaqa Muskuw llaqtapa kasqanpi yacharqaku, chaytaqa Dolgoruky sutiyuq runam huk uchuy llaqtacha hina kamarirqa.Vladimir-Suzdal (Rususuyu chawpinpi) Principadowan Kiyiwan 1169 watapi maqanakuy qallarirqan, chaymi Kiivan qhapaq suyumanta t'aqakurqan<ref>Прибалтийско-финские народы России / Отв. ред. Е.И. Клементьев, Н.В. Шлыгина. — М.,: Наука, 2003. — С. 361. — 671 с.</ref> [[File:Alexander Nevsky shroud 03 by shakko.JPG|thumb|170px|Alexander Nevsky]] 1240 watapi Batup invasionninmanta qhipaman, wichaypi kamachiqkunap umalliqnin Alexander Nevsky Batup uywasqan churinmi tukurqan, Alejandrop Horda nisqap ladunpi awqanakuypi yanapasqanraykum 16 watayuq churin Daniil ñawpaq Muskuw kamachikuq tukurqan, chaymi kunan pacha Rusiyap wiñayninman aparqan. Kunan Rusiyap allpanpi huk hatun chawpi pacha llaqtataq Veliky Novgorod karqan - sapaq republikap chawpin, sapa kuti Muskuwan maqanakuq, 1478 watapilla Moskwa atipasqa. Hamuq Ukranya , Bielorrusiya mama llaqtakunaqa 14 kaq pachakwatapi hamuq Rususuyu mama llaqtamanta t'aqanakurqanku, Lituania mama llaqtap Hatun Dukayunman tukurqan (18 kaq pachakwatakama kay iskay llaqtakunaqa qayllallapim karqan, kunankamapas Ukranya , Bielorrusiya simikunap rimayninkunaqa 84% nisqawanmi tupan).XV pachakwatap tukukuyninpiqa Quri Huñuqa Crimea qhapaq suyuman, Astrakhan, Kazan Khanate nisqaman, Moscovita suyumanpas ch'usaqyachisqa karqan, ñawpaq amistadninkunawan, vecinonkunawanpas sapa kuti maqanakuykunata rurarqan, ñawpaqtaqa Lituania hatun Ducado nisqawan. Sapa kutim Lituaniawan Moskwawan Smolensk llaqtapaq maqanakuy karqan. Rusiya runakunaqa Chinchay Eslavo ayllukunamantam lluqsispa sapaq mama llaqtata kamarirqan, 16 kaq pachakwatapi Moscovita suyup pachanpi<ref>Тарас А. Е. Войны Московской Руси с Великим княжеством Литовским и Речью Посполитой в XIV—XVII вв. — М.; Минск : АСТ; Харвест, 2006. — 800</ref><ref>Русско-литовские и русско-польские войны // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907</ref><ref>Кром М. М. Стародубская война (1534—1537). Из истории русско-литовских отношений. — М.: Рубежи XXI, 2008.</ref><ref>Записки о Московіи XVI вѣка сэра Джерома Горсея. Переводъ съ англійскаго Н. А. Бѣлозерской. Съ предисловіемъ и примечаніями Н. И. Костомарова.— С.-Петербургъ: Изданіе А. С. Суворина, 1909. — 159 с.</ref>. [[File:Muscovy 1390 1525.png|thumb|230px|Muskuw qhapaq suyu - Rusiyap sunqun]] XV, XVI pachakwatakunapi runakunaqa Ukranyamanta elite nisqatam kamarqan, Ukranyap allpanta amachaspa, Zaporizhzhia Allpapi (Ukranyap uralanpi) tiyarqanku, vecinokunap atakasqanmanta, chaymantataqmi Cosaku nispa suticharqanku. Kunan pacha Rusiya runakunaqa XVII pachakwatapi Ukranyap allpankunaman hamurqanku, Ukranya runakuna 1648-1654 watapi Pulunya awqanakuypi Bohdan Khmelnytskyp pusasqan maqanakuptin, chaymantataq Rusiyawan hukllanakuy rimanakuykunata rurarqan<ref>[http://litopys.org.ua/ohienko/oh14.htm XIVЯК МОСКВА ЗНИЩИЛА ВОЛЮ ДРУКУ КИЄВО-ПЕЧЕРСЬКОЇ ЛАВРИ]</ref>. Ucrania runakunaqa manam oficialmentechu llaqtayuq hinachu qhawarisqaku, sapa kutim Rusiyap ukhunpi kallpawan llamk'aqkunaman kacharqanku, 1654 watapi rimanakuypa mana kasuspa. (10.000 Ucrania runakuna wañurqanku mana ch'uya kaptin Ladoga kanal rurakuchkaptin.) Chaywanmi Hetman Ivan Mazepa hatarirqan 1708 watapi, payqa Rusiyawan rimanakuynintam t'aqarqan, Sueciamanta amachasqa kayta maskarqan<ref>[https://archive.org/details/OtmStMalPechSl1905/1905/page/n5/mode/1up?view=theater Об отмене стеснений малорусского печатного слова]</ref> 1775 watapi Rusiyaqa Ukranyap Kusakukunata chinkachirqan, chaywantaq Ukranya runakunap achka sirwiq kayninku, Rusifikación - Ukranya simip, culturanpas kamachiypi chinkachisqa karqan. Kay kamachiypa ancha riqsisqa rikch'anachiyninkunaqa Ems kamachiymi (Эмский указ) Rusiyap ukhu ministrun Piotr Valuev (Валуевский циркуляр) kamachiyninpas, Ukranya runakunap mama siminta rimananta hark'arqan<ref>[http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Valuievskyj_tsyrkuliar ВАЛУЄВСЬКИЙ ЦИРКУЛЯР]</ref>. [[File:Валуєвський циркуляр. Valuev Circular.jpg|thumb|200px|Piotr Valuev 1863 watapi kamachiynin: manam ima Ucrania simipas karqanchu, manam kanchu, manataqmi kanmanchu, pipas kay nisqanwan mana acuerdopi kaptinqa Rusiyap awqanmi.]] 1914 watapi Nicolás II kamachiqmi hark'arqan Rusiyap qhapaq suyunpi Ukranyamanta riqsisqa qillqaq Taras Shevchenko sutiyuq runap paqarisqanmanta pachak wata hunt'akuyninta<ref>[https://kpi.ua/shevchenko-revolt Ювілей Т.Г. Шевченка і студентські заворушення в Києві 100 років тому]</ref> 1917 watapi qallariypi Alexander Kerenskypa pusasqan pawqar waray killapi Revolución nisqa kamachiyta urquspa Rusiyata República nisqa kananpaqmi churarqan, ñawpaq sarunchasqa achka llaqtakunaman kacharisqa kanankupaq maqanakunankupaq<ref>Корніеєнко Агніешка Розстріляне відродження / Rozstrzeelane odrodzenie, Краків-Перемишль 2010 (пол.), 272 с.</ref> <ref> Від українізації до русифікації. Інформаційний бюлетень ЗП УГВР. — Ч. 2. — Нью-Йорк, 1970.</ref> 1917 watapi tukukuyninpi kamachiyman hamuspa, Vladimir Lenin ñawpaq Rusiyap republikanpi llaqta maqanakuyta willarqan, huk rakintaq 1917–1921 watakunapi Ukranya Runa Republikawan Suwit Huñu Rusiyawan awqanakuymi karqan, chaymi Ukranyata Pulunyawan Rusiyawan rakinakurqan (1922 watamanta Suwit Huñuwan)<ref>Репресовані кінематографісти. Актуальна пам'ять: Статті й документи /Кінематографічні студії. Випуск п'ятий. — К.: «Кіно-Театр»; «АРТ КНИГА», 2017. — 176 с.</ref>. 1932–1933 watakunapi Joseph Stalinpa kamachisqan Suwit Huñup kamachiyninmi Holodomor (yarqay rurasqa yarqay) nisqatam rurarqan, achka mama llaqtakunam Ukranya llaqtata wañuchiy nispa riqsirqanku, 10 hunu runakunap kawsaynintam wañuchirqan<ref>Історія української літератури XX століття: у 2 кн.: 1910—1930-ті роки: Навч. посібник/ за ред. В. Г. Дончика. — Кн. 1. — К.: Либідь, 1993. — С. 21.</ref>. [[File:Gulag Location Map.png|thumb|240px|Stalinpa dictadura pachanpi rikurimuq gulag campo de concentración nisqakunaq mapa]] 1937 watapi NKVD (qhipaman Unión Soviéticap Ministerio de Asuntos Internos nisqa sutiwan sutichasqa) yaqa llapan Ucraniamanta yachaysapa runakunata, culturamanta runakunata, yachaqkunatapas balearqanku, chaymantataqmi ayankuta pakallapi p'amparqanku Bykivnyan sach'a-sach'api, chaypim huk monumento sayarichisqa karqan Ralyan Unión thuñikuptin<ref>Українська література XX століття: навч.-метод. посіб. для студентів 2-го курсу, які навчаються за спец. 035 — Філологія (заоч. форма) / Нар. укр. акад., каф. українознавства; упоряд. О. В. Слюніна. — Харків: Вид-во НУА, 2018. — 128 с.</ref>. 1941-1945 watapi, chay mama llaqtaqa tukuyninpi nazikunap hap'isqan karqan, sapa 5 kaq Ukranya civil wañurqan. 1960, 1980 watakunapi, Soviet kamachiyqa disidentekunata hark'aykunata ruwarqan, carcelkunaman kachaspa, psiquiátrico hampina wasikunaman churaspa, Ucraniamanta aswan riqsisqa disidente Vasyl Stus karqan<ref>Каганов Ю. О. Опозиційний виклик: Україна і Центрально-Східна Європа 1980-х — 1991 рр. — Запоріжжя, 2009.Касьянов Г. В. Незгодні: українська інтелігенція в русі опору 1960- 80-х років. — К., 1995</ref> <ref>Русначенко А. М. Національно-визвольний рух в Україні середина 1950-х — початок 1990-х років. — К., 1998.</ref>.. 1985-1991 watakunapi Unión Soviética nacionqa thuñikurqan, 1991 watapi 24 agosto killapitaq Ucrania nacionqa independencia nisqa kananpaq willarqan. Vladimir Putinpa kimsa ñiqin kamachiyninpi, 2012 watapi kamachiyta qallariptin, Rusiyaqa hatun rimayta hark'ayta qallarirqan, Putinpas Ukranyap inti lluqsimuy ladupi kaq suyukunap qayllanpi awqaqkunata huñuyta qallarirqan, chaymantataqmi hatun pantasqa willaykunata chay mama llaqtap kuntranpi qallarirqan. Atiyta waqaychananpaq, chay pacha Ukranyap umalliqnin Viktor Yanukovych Putinta mañakurqan awqaqkunata kachananpaq, Ukranyaman 2013 watapi yaykunanpaq, chayraykutaq Euromaidan sutiwan riqsisqa protestakuna karqan. 20 ñiqin pawqar waray killapi 2014 p'unchawpi Yanukovych Kiev llaqtapi kachkaptin, Rusiya Ukranyap uralanpi Crimea yaqa wat'ata hap'iyta qallarirqan, chaymantataq ayqikuq Yanukovychman amachasqa kayta qurqan.12 ñiqin ayriway killapi 2014 p'unchawpi Rusiyaqa Ukranyap inti lluqsimuy ladupi maqanakuyta qallarirqan, Rusiyap Servicio Federal de Seguridad nisqap Igor Girkinpa umalliqninwan Sloviansk llaqtata atakaptin. 13 ñiqin ayriway killapi Ukranya mama llaqtaqa Rusiyap awqayninta hark'anapaq antiterrorista (ATO) llamk'ayta qallarirqan<ref> [https://nikvesti.com/news/incidents/59805 Террористы привязали мужчину с украинским флагом к столбу в Зугрэсе]</ref> <ref> [https://news.obozrevatel.com/politics/80167-popavshij-v-plen-boets-ato-rasskazal-ob-izdevatelstvah-tolpyi-u-stolba-pozora.htm Попавший в плен боец АТО рассказал об издевательствах толпы у "столба позора"]</ref><ref> [https://www.5.ua/suspilstvo/nezlamni-iryna-dovhan-istoriia-donechchanky-katovanoi-okupantamy-za-dopomohu-ukrainskym-biitsiam-197262.html НЕZЛАМНІ: Ірина Довгань - історія донеччанки, катованої окупантами за допомогу українським бійцям ]</ref><ref> [https://web.archive.org/web/20160902091720/http://uapress.info/uk/news/show/37843 Патріотка Ірина Довгань, яку катували терористи, розповіла, чому не вважає себе героїнею]</ref>. [[File:Ruins of Donetsk International airport (16).jpg|thumb|250px|Donetsk aeropuertoqa Rusiyap awqaqkunap thuñichisqanmi karqan, 2014 watapi chay llaqtata hap'ispa]] Ni awọn agbegbe ti o gba, awọn ara ilu Russia bẹrẹ iparun nla ti awọn iwe-ede Yukirenia lati awọn ile-ẹkọ ẹkọ, awọn ile ọnọ, ati awọn ile-ikawe ti ko ni ibamu pẹlu awọn iṣedede ti ete ti Ilu Russia, ati ṣẹda eto ti awọn ibudó “filtration” nibiti awọn ara ilu ti wa ni tubu ati jiya. 2022 watakama Rusiyaqa "Donetsk Llaqta Republika" nisqa marionetawanmi, paypa sapallan kamachiqninqa Moskwa llaqtapi tiyaq Alexander Borodai sutiyuq pulitiku karqan, Ukranyawan pakasqa awqanakuytam rurarqan, chaytaq hunt'asqa awqanakuymanmi tukurqan.2022 watapi Rusiyantinpi achka awqanakuy hark'aq rikuchiykunam karqan, chaykunataqa amachay kallpakunam hark'arqan. Ucrania nacionpiqa Rusia nacionmi guerrapi hatun huchakunata ruwarqan, ahinataq tiyaq cheqaskunata bombardearqan, Mariupol hina llaqtakunata llapanta thunirqan, civil runakunata qatiykacharqan, sotanokunapipas ñak’arichirqan. Aswan hatun hucha civilkuna contra karqan Bucha llaqtapi disparasqanku, chaymi karqan marzo killapi 2022 watapi<ref>Laruelle M. Accusing Russia of fascism (англ.) // Russia in Global Affairs. — 2020. — Iss. 18, no. 4. — P. 100—123.</ref> <ref>Garaev D. The Methodology of the ‘Russian World’and ‘Russian Islam:’New Ideologies of the Post-Socialist Context (англ.) // The Soviet and Post-Soviet Review. — 2021. — Iss. 48, no. 3. — P. 367—390.</ref> <ref>Лариса Дмитрівна Якубова. Рашизм: звір з безодні. — Akademperiodyka, 2023. — 315 с. </ref> <ref>Tsygankov, Daniel Beruf, Verbannung, Schicksal: Iwan Iljin und Deutschland // Archiv fuer Rechts- und Sozialphilosophie. — Bielefeld, 2001. — Vol. 87. — 1. Quartal. — Heft 1. — S. 44—60.</ref>. Chay hap'isqa allpakunapiqa, Rusiya runakunaqa Ukranya simipi qillqasqakunatam achkata chinkachiyta qallarirqanku, yachay wasikunamanta, museokunamanta, bibliotecakunamantapas, chaykunaqa manam Rusiyap kamachiyninman hinachu karqan, chaymantataqmi huk sistema de "filtración" nisqa campamentokunata kamarqanku, chaypim llaqta runakunata wisq'arqanku, ñak'arichirqanku ima<ref>[https://memopzk.org/figurant/moskalyov-aleksej-vladimirovich/ Москалёв Алексей Владимирович]</ref>.<ref>[https://suspilne.media/kyiv/785809-poskodzena-budivla-med-zakladu-e-zagibli-rf-zavdala-povtornogo-udaru-po-kievu/ Пошкоджена будівля медзакладу, є загиблі: РФ завдала повторного удару по Києву]</ref>. [[File:Destroyed apartment building 40a Buchmy Street, Kharkiv after Russian shelling by Kharkivian (03).jpg|thumb|250px|Rususuyu nacionpa bombardeasqanwan dañasqa wasimanta huknin, 2022]] Hinaspapas Rusia nacionmanta Timofey Sergeytsev sutiyoq político cientificopa qelqasqanmi maytu “¿Imatan Rusia Ucrania nacionwan ruwanan?”, nispa. (Rusia simipi: Что Россия должна сделать с Украиной?), sutichasqa karqan “rusa simipi runa wañuchiymanta qelqa” nispa, chaytaqa suticharqan Estados Unidos nacionmanta Timothy Snyder sutiyoq historiamanta yachaqmi<ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-61208404 'You can't imagine the conditions' - Accounts emerge of Russian detention camps]</ref> <ref>[https://www.huffpost.com/entry/filtration-camps-russia-ukraine-war_n_624ac8b9e4b0e44de9c485ea Mariupol Women Report Russians Taking Ukrainians To 'Filtration Camps']</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/world/2022/jun/12/ukrainians-who-fled-to-georgia-reveal-details-of-russias-filtration-camps Ukrainians who fled to Georgia reveal details of Russia’s ‘filtration camps’]</ref><ref>[https://snyder.substack.com/p/russias-genocide-handbook Russia's genocide handbook]</ref> <ref>[https://kanaldim.tv/ru/eto-nastoyashhij-konczlager-21-filtraczionnyj-lager-sozdali-okkupanty-na-donetchine/ Это настоящий концлагерь: 21 фильтрационный лагерь создали оккупанты на Донетчине]</ref>. == Allpa saywachi == * '''[[Urqu]]kuna:''' * '''[[Qucha]]kuna:''' * '''[[Mayu]]kuna:''' == Llaqta pusana rakiy == == Hatun llaqtakuna == * [[Moskwa|Muskuw]] (uma llaqta) * [[Sankt Peterburg]] (1917 watakama uma llaqta kasqa; 1924-1991 Leningrad) {| {{prettytable}} |----- |colspan="7" align="center" bgcolor="#FFA500" | '''Llaqtakuna''' |----- |rowspan="2" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''''' || colspan="2" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Suti''' || colspan="3" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Runakuna''' || rowspan="2" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Suyu''' |----- |align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Transkripsyun''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Rusu simipi''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''1989''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''2002''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''2005''' |----- |align=right | 1. || [[Moskwa|Muskuw]] || Москва || align=right | 8 769 117 || align=right | 10 126 424 || align=right | 10 381 222 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 2. || [[Sankt Petersburg]]<sup>1</sup> || Санкт-Петербург || align=right | 4 460 424 || align=right | 4 159 635 || align=right | 4 039 745 || [[Chinchay-Kunti Rusya]] |----- |align=right | 3. || [[Nowosibirsk]]<sup>2</sup> || Новосибирск || align=right | 1 436 516 || align=right | 1 425 508 || align=right | 1 419 007 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 4. || [[Jekaterinburg]]<sup>3</sup> || Екатеринбург || align=right | 1 364 621 || align=right | 1 293 537 || align=right | 1 287573 || [[Ural suyu|Ural]] |----- |align=right | 5. || [[Nizhniy Novgorod]]<sup>4</sup> || Нижний Новгород || align=right | 1 438 133 || align=right | 1 311 252 || align=right | 1 284 164 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 6. || [[Samara]]<sup>5</sup> || Самара || align=right | 1 254 460 || align=right | 1 157 880 || align=right | 1 134 730 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 7. || [[Omsk]] || Омск || align=right | 1 148 418 || align=right | 1 134 016 || align=right | 1 129 281 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 8. || [[Kazan]] || Казань || align=right | 1 094 378 || align=right | 1 105 289 || align=right | 1 104 738 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 9. || [[Rostow na Donu]] || Ростов-на-Дону || align=right | 1 019 305 || align=right | 1 068 267 || align=right | 1 074 482 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 10. || [[Chellabinsk]] || Челябинск || align=right | 1 141 777 || align=right | 1 077 174 || align=right | 1 062 919 || [[Ural suyu|Ural]] |----- |align=right | 11. || [[Ufa (Rusya)|Ufa]] || Уфа || align=right | 1.082.052 || align=right | 1.042.437 || align=right | 1.033.338 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 12. || [[Volgograd]]<sup>6</sup> || Волгоград || align=right | 998.894 || align=right | 1.011.417 || align=right | 1.010.320 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 13. || [[Perm (Rusya)|Perm]]<sup>7</sup> || Пермь || align=right | 1.090.944 || align=right | 1.001.653 || align=right | 982.419 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 14. || [[Krasnojarsk]] || Красноярск || align=right | 912.629 || align=right | 909.341 || align=right | 907.451 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 15. || [[Saratow]] || Саратов || align=right | 904.643 || align=right | 873.055 || align=right | 863.725 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 16. || [[Voronesh]] || Воронеж || align=right | 886.844 || align=right | 848.752 || align=right | 840.582 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 17. || [[Togliatti]]<sup>8</sup> || Тольятти || align=right | 630.543 || align=right | 702.879 || align=right | 718.486 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 18. || [[Krasnodar]]<sup>9</sup> || Краснодар || align=right | 620.516 || align=right | 646.175 || align=right | 649.851 || [[Urin Rusiya suyu|Urin Rusiya]] |----- |align=right | 19. || [[Ullanovsk]]<sup>10</sup> || Ульяновск || align=right | 625.155 || align=right | 635.947 || align=right | 640.680 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 20. || [[Izhevsk]]<sup>11</sup> || Ижевск || align=right | 635.109 || align=right | 632.140 || align=right | 631.038 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 21. || [[Jaroslavl]] || Ярославль || align=right | 632.991 || align=right | 613.088 || align=right | 606.730 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 22. || [[Barnaul]] || Барнаул || align=right | 601.811 || align=right | 600.749 || align=right | 599.579 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 23. || [[Vladivostok]] || Владивосток || align=right | 633.838 || align=right | 594.701 || align=right | 587.022 || [[Karu Anti suyu|Karu Anti]] |----- |align=right | 24. || [[Irkutsk]] || Иркутск || align=right | 626.135 || align=right | 593.604 || align=right | 586.695 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 25. || [[Khabarowsk]] || Хабаровск || align=right | 600.623 || align=right | 583.072 || align=right | 578.303 || [[Karu Anti suyu|Karu Anti]] |----- |align=right | 26. || [[Orenburg]]<sup>12</sup> || Оренбург || align=right | 546.501 || align=right | 549.361 || align=right | 550.204 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 27. || [[Novokuzñetsk]]<sup>13</sup> || Новокузнецк || align=right | 599.947 || align=right | 549.870 || align=right | 539.616 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 28. || [[Rjasan]] || Рязань || align=right | 514.638 || align=right | 521.560 || align=right | 520.173 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 29. || [[Tjumen]] || Тюмень || align=right | 476.869 || align=right | 510.719 || align=right | 519.119 || [[Ural suyu|Ural]] |----- |align=right | 30. || [[Naberezhnyje Tschelny]]<sup>14</sup> || Набережные Челны || align=right | 500.309 || align=right | 518.896 || align=right | 540.769 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 31. || [[Lipetsk]] || Липецк || align=right | 449.635 || align=right | 506.114 || align=right | 515.655 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 32. || [[Pensa]] || Пенза || align=right | 542.612 || align=right | 518.025 || align=right | 512.602 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 33. || [[Astrachan]] || Астрахань || align=right | 509.210 || align=right | 504.501 || align=right | 502.533 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 34. || [[Makhachkala]]<sup>15</sup> || Махачкала || align=right | 317.475 || align=right | 462.412 || align=right | 497.959 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 35. || [[Tomsk]] || Томск || align=right | 501.963 || align=right | 487.838 || align=right | 485.519 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 36. || [[Kemerovo]]<sup>16</sup> || Кемерово || align=right | 520.263 || align=right | 484.754 || align=right | 477.090 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 37. || [[Tula (Rusya)|Tula]] || Тула || align=right | 539.980 || align=right | 481.216 || align=right | 468.825 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 38. || [[Kirov (Rusya)|Kirow]]<sup>17</sup> || Киров || align=right | 440.240 || align=right | 457.578 || align=right | 457.383 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 39. || [[Cheboksary]] || Чебоксары || align=right | 419.592 || align=right | 440.621 || align=right | 446.781 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 40. || [[Kaliningrad]]<sup>18</sup> || Калининград || align=right | 401.280 || align=right | 430.003 || align=right | 434.954 || [[Chinchay-Kunti Rusya]] |----- |align=right | 41. || [[Brjansk]] || Брянск || align=right | 452.160 || align=right | 431.526 || align=right | 427.236 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 42. || [[Ivanovo]] || Иваново || align=right | 481.042 || align=right | 431.721 || align=right | 420.839 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 43. || [[Magnitogorsk]] || Магнитогорск || align=right | 440.321 || align=right | 418.545 || align=right | 413.351 || [[Ural suyu|Ural]] |----- |align=right | 44. || [[Kursk]] || Курск || align=right | 424.239 || align=right | 412.442 || align=right | 409.431 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 45. || [[Tver]]<sup>19</sup> || Тверь || align=right | 450.941 || align=right | 408.903 || align=right | 400.212 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 46. || [[Nizhniy Tagil]] || Нижний Тагил || align=right | 439.521 || align=right | 390.498 || align=right | 381.116 || [[Ural suyu|Ural]] |----- |align=right | 47. || [[Stavropol]] || Ставрополь || align=right | 318.928 || align=right | 354.867 || align=right | 363.064 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 48. || [[Ulan-Ude]]<sup>20</sup> || Улан-Удэ || align=right | 352.530 || align=right | 359.391 || align=right | 360.278 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 49. || [[Belgorod]] || Белгород || align=right | 300.408 || align=right | 337.030 || align=right | 345.289 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 50. || [[Arkhangelsk]] || Архангельск || align=right | 415.921 || align=right | 356.051 || align=right | 344.600 || [[Chinchay-Kunti Rusya]] |----- |align=right | 51. || [[Kurgan (Rusya)|Kurgan]] || Курган || align=right | 355.517 || align=right | 345.515 || align=right | 343.129 || [[Ural suyu|Ural]] |----- |align=right | 52. || [[Kaluga]] || Калуга || align=right | 311.399 || align=right | 334.751 || align=right | 338.978 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 53. || [[Orjol]] || Орёл || align=right | 336.862 || align=right | 333.310 || align=right | 331.127 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 54. || [[Sochi]] || Сочи || align=right | 311.648 || align=right | 328.809 || align=right | 327.608 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 55. || [[Wolshski]] || Волжский || align=right | 268.842 || align=right | 313.169 || align=right | 323.293 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 56. || [[Smolensk]] || Смоленск || align=right | 341.483 || align=right | 325.137 || align=right | 320.991 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 57. || [[Murmansk]] || Мурманск || align=right | 468.039 || align=right | 336.137 || align=right | 319.263 || [[Chinchay-Kunti Rusya]] |----- |align=right | 58. || [[Vladikavkaz]]<sup>21</sup> || Владикавказ || align=right | 300.198 || align=right | 315.608 || align=right | 317.370 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 59. || [[Cherepovets]] || Череповец || align=right | 310.463 || align=right | 311.869 || align=right | 311.850 || [[Chinchay-Kunti Rusya]] |----- |align=right | 60. || [[Vladimir (Russland)|Wladimir]] || Владимир || align=right | 349.702 || align=right | 315.954 || align=right | 310.024 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 61. || [[Chita (Rusya)|Chita]] || Чита || align=right | 365.754 || align=right | 316.643 || align=right | 308.291 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 62. || [[Saransk]] || Саранск || align=right | 312.128 || align=right | 304.866 || align=right | 303.394 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 63. || [[Surgut]] || Сургут || align=right | 247.823 || align=right | 285.027 || align=right | 300.367 || [[Ural suyu|Ural]] |----- |align=right | 64. || [[Vologda]] || Вологда || align=right | 282.802 || align=right | 293.046 || align=right | 294.889 || [[Chinchay-Kunti Rusya]] |----- |align=right | 65. || [[Tambov]] || Тамбов || align=right | 304.600 || align=right | 293.658 || align=right | 290.933 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 66. || [[Nalchik]] || Нальчик || align=right | 234.547 || align=right | 274.974 || align=right | 282.913 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 67. || [[Taganrog]] || Таганрог || align=right | 291.622 || align=right | 281.947 || align=right | 279.056 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 68. || [[Kostroma]] || Кострома || align=right | 278.414 || align=right | 278.750 || align=right | 277.656 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 69. || [[Komsomolsk na Amure]] || Комсомольск-на-Амуре || align=right | 315.325 || align=right | 281.035 || align=right | 275.164 || [[Karu Anti suyu|Karu Anti]] |----- |align=right | 70. || [[Sterlitamak]] || Стерлитамак || align=right | 247.457 || align=right | 264.362 || align=right | 267.231 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 71. || [[Petrozawodsk]] || Петрозаводск || align=right | 269.485 || align=right | 266.160 || align=right | 265.025 || [[Chinchay-Kunti Rusya]] |----- |align=right | 72. || [[Bratsk]] || Братск || align=right | 255.705 || align=right | 259.335 || align=right | 259.991 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 73. || [[Joshkar-Ola]]<sup>22</sup> || Йошкар-Ола || align=right | 241.601 || align=right | 256.719 || align=right | 259.540 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 74. || [[Dzerzhinsk (Oka)|Dzerzhinsk]] || Дзержинск || align=right | 285.071 || align=right | 261.334 || align=right | 256.537 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 75. || [[Orsk]] || Орск || align=right | 270.711 || align=right | 250.963 || align=right | 246.836 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 76. || [[Nizhnevartovsk]] || Нижневартовск || align=right | 241.457 || align=right | 239.044 || align=right | 244.937 || [[Ural suyu|Ural]] |----- |align=right | 77. || [[Angarsk]] || Ангарск || align=right | 265.835 || align=right | 247.118 || align=right | 243.158 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 78. || [[Novorossijsk]] || Новороссийск || align=right | 185.938 || align=right | 232.079 || align=right | 241.856 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 79. || [[Nizhnekamsk]] || Нижнекамск || align=right | 190.793 || align=right | 225.399 || align=right | 234.297 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 80. || [[Syktyvkar]]<sup>23</sup> || Сыктывкар || align=right | 232.117 || align=right | 230.011 || align=right | 230.139 || [[Chinchay-Kunti Rusya]] |----- |align=right | 81. || [[Zelenograd]] || Зеленоград || align=right | 158.294 || align=right | 215.727 || align=right | 228.294 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 82. || [[Stari Oskol]] || Старый Оскол || align=right | 173.917 || align=right | 215.898 || align=right | 226.977 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 83. || [[Shakhty]] || Шахты || align=right | 225.797 || align=right | 222.592 || align=right | 221.312 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 84. || [[Blagoveshchensk]] || Благовещенск || align=right | 205.553 || align=right | 219.221 || align=right | 221.296 || [[Karu Anti suyu|Karu Anti]] |----- |align=right | 85. || [[Rybinsk]]<sup>24</sup> || Рыбинск || align=right | 251.442 || align=right | 222.653 || align=right | 216.724 || [[Chinchay-Kunti Rusya]] |----- |align=right | 86. || [[Bijsk]] || Бийск || align=right | 233.238 || align=right | 218.562 || align=right | 215.430 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 87. || [[Prokopjevsk]] || Прокопьевск || align=right | 273.838 || align=right | 224.597 || align=right | 215.270 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 88. || [[Jakutsk]] || Якутск || align=right | 186.626 || align=right | 210.642 || align=right | 215.063 || [[Karu Anti suyu|Karu Anti]] |----- |align=right | 89. || [[Velikiy Novgorod]]<sup>25</sup> || Великий Новгород || align=right | 229.126 || align=right | 216.856 || align=right | 215.062 || [[Chinchay-Kunti Rusya]] |----- |align=right | 90. || [[Pskow]] || Псков || align=right | 203.789 || align=right | 202.780 || align=right | 201.990 || [[Chinchay-Kunti Rusya]] |----- |align=right | 91. || [[Balakovo]] || Балаково || align=right | 197.391 || align=right | 200.470 || align=right | 201.920 || [[Wolga suyu|Wolga]] |} == Simikuna == * [[Rusu simi]] * hukkunapas == Kaypipas qhaway == == Willay pukyukuna == <references/> == Hawa t'inkikuna == {{commonscat|Russia}} [[Katiguriya:Mama llaqta (Asya)]] [[Katiguriya:Mama llaqta (Iwrupa)]] [[Katiguriya:Rusya| ]] opr85mkazgyv5j5gdlhcznz2lvgadwf 691555 691554 2026-08-29T15:42:51Z Andeanscorpion 35306 /* Hatun llaqtakuna */ 691555 wikitext text/x-wiki {{MamaLlaqta | nombre_oficial = Российская Федерация<br>''Rossíyskaya Federátsiya''<br>Rusu Huñuku | nombre_común = Rusya | de = de | imagen_bandera = Flag of Russia.svg | imagen_escudo = Coat of Arms of the Russian Federation.svg | imagen_escudo_tamaño = 90px | símbolos = | imagen_mapa = Location Russia.svg | imagen_mapa_tamaño = 290px | lema_nacional = Ninguno | himno_nacional = ''[[Himno de la Federación Rusa]]'' | capital = [[Moskwa]] | capital_población = 11 273 400 ([[2004]]) | capital_coor_fmt = | capital_coor = 55_45_N_37_37_E_ 55°45′ N 37°37′ E | ciudad_principal = [[Moskwa]] | idiomas_oficiales = [[Rusu simi]] | gobierno = [[Republika]], [[Dimukrasya]] | dirigentes_títulos = [[Umalliq]]<br /><br />[[Uma kamayuq]] | dirigentes_nombres = [[Vladimir Putin]] (Владимир Путин)<br>[[:ru: Мишустин,Михаил Владимирович Mikhail Mishustin]] (Михаил Мишустин) | fundación = [[Qispikusqa]] | fundación_hitos = &nbsp;• Rimarisqa<br>&nbsp;• Chaninchasqa | fundación_fechas = [[Susyalista Suwit Republikakunap Huñun|Suwit Huñumanta]]<br>{{Pun|12|6|1990}}<br>[[24 ñiqin chakra yapuy killapi]] [[1991]] | superficie = 17 075 200 | superficie_puesto = 1 | superficie_agua = 0.5 | fronteras = 20.017 [[kilómetro|km]] | costas = 37 653 km | población = 142 893 540 ([[2006]]) | población_puesto = 8 | población_densidad = 8 | PIB_nominal = [[Dólar estadounidense|USD]] 979 048 millones | PIB_nominal_año = 2006 | PIB_nominal_puesto = 11 | PIB_nominal_per_cápita = USD 6 856 (2006) | PIB = [[Dólar estadounidense|USD]] 1.727.349 millones | PIB_año = 2006 | PIB_puesto = 9 | PIB_per_cápita = USD 12 096 (2006) | IDH = 0.797 | IDH_año = 2006 | IDH_puesto = 65 | IDH_categoría = <font color="#ffcc00">medio</font> | moneda = [[Rublli]] (''Рубль'', <code>[[ISO 4217|RUB]]</code>) | gentilicio = ruso, -a | horario = [[CEST]] ([[Tiempo Coordinado Universal|UTC]]+2 a +12) | horario_verano = [[CEST]] ([[Tiempo Coordinado Universal|UTC]]+3 a -1) | cctld = .ru | código_telefónico = 7 | prefijo_radiofónico = RAA-RZZ, UAA-UIZ | código_ISO = 643 / RUS / RU | miembro_de = [[ONU]], [[APEC]], [[CBSS]], [[OSCE]], [[G8]] }} '''Rusuhallp'a''', '''Rusya''' icha '''Rusiya''' ([[rusu simi]]pi: ''Россия'') nisqaqa [[Iwrupa]]pi huk [[republika|ripuplika]] [[mama llaqta]]m. Uma llaqtanqa [[Moskwa|Muskuw]] llaqtam. == Suyuq historianmanta == [[File:Продаж кріпаків з аукціону.jpg|thumb|230px|Noble runakunapura sirwiq qhatuymanta siq'i - pachak watakunapi Rusiyap kawsaynin.]] 7-9 siglokunapiqa eslavo oriental ayllukunam kaypi tiyarqaku yaqa llapan [[Ukrayina]] nacionpi, paykunapas kunan Rususuyu nacionpa inti chinkaykuy ladonman astakurqaku. Chawpi pachakunapiqa iskaynintin mama llaqtakunap allpankunaqa huk suyup rakinmi karqan, chay suyup uma llaqtanqa Kiyiw llaqtam karqan. XII pachakwatapi Kiyiwan suyuqa sapaq prinsipalkunamanmi t'aqakuyta qallarirqan. XII pachakwatapi Yuri Dolgoruky, Kiyiw kamachikuq Vladimir Monomakhpa 6 kaq churin, manam kamachiy tiyanapi derechoyuqchu karqan, chayraykutaq wichay-inti lluqsimuy ladupi allpakunata hap'inanpaqmi rirqan. Chhaynapin 12 siglo chawpipi eslavo ayllukuna Chawpi Rususuyu hallp’akunapi tarikurqanku. Manaraq chayamuchkaptinkum, kunan tiempopi finlandés runakunapa hichpallanpi kaq ayllukunaqa Muskuw llaqtapa kasqanpi yacharqaku, chaytaqa Dolgoruky sutiyuq runam huk uchuy llaqtacha hina kamarirqa.Vladimir-Suzdal (Rususuyu chawpinpi) Principadowan Kiyiwan 1169 watapi maqanakuy qallarirqan, chaymi Kiivan qhapaq suyumanta t'aqakurqan<ref>Прибалтийско-финские народы России / Отв. ред. Е.И. Клементьев, Н.В. Шлыгина. — М.,: Наука, 2003. — С. 361. — 671 с.</ref> [[File:Alexander Nevsky shroud 03 by shakko.JPG|thumb|170px|Alexander Nevsky]] 1240 watapi Batup invasionninmanta qhipaman, wichaypi kamachiqkunap umalliqnin Alexander Nevsky Batup uywasqan churinmi tukurqan, Alejandrop Horda nisqap ladunpi awqanakuypi yanapasqanraykum 16 watayuq churin Daniil ñawpaq Muskuw kamachikuq tukurqan, chaymi kunan pacha Rusiyap wiñayninman aparqan. Kunan Rusiyap allpanpi huk hatun chawpi pacha llaqtataq Veliky Novgorod karqan - sapaq republikap chawpin, sapa kuti Muskuwan maqanakuq, 1478 watapilla Moskwa atipasqa. Hamuq Ukranya , Bielorrusiya mama llaqtakunaqa 14 kaq pachakwatapi hamuq Rususuyu mama llaqtamanta t'aqanakurqanku, Lituania mama llaqtap Hatun Dukayunman tukurqan (18 kaq pachakwatakama kay iskay llaqtakunaqa qayllallapim karqan, kunankamapas Ukranya , Bielorrusiya simikunap rimayninkunaqa 84% nisqawanmi tupan).XV pachakwatap tukukuyninpiqa Quri Huñuqa Crimea qhapaq suyuman, Astrakhan, Kazan Khanate nisqaman, Moscovita suyumanpas ch'usaqyachisqa karqan, ñawpaq amistadninkunawan, vecinonkunawanpas sapa kuti maqanakuykunata rurarqan, ñawpaqtaqa Lituania hatun Ducado nisqawan. Sapa kutim Lituaniawan Moskwawan Smolensk llaqtapaq maqanakuy karqan. Rusiya runakunaqa Chinchay Eslavo ayllukunamantam lluqsispa sapaq mama llaqtata kamarirqan, 16 kaq pachakwatapi Moscovita suyup pachanpi<ref>Тарас А. Е. Войны Московской Руси с Великим княжеством Литовским и Речью Посполитой в XIV—XVII вв. — М.; Минск : АСТ; Харвест, 2006. — 800</ref><ref>Русско-литовские и русско-польские войны // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907</ref><ref>Кром М. М. Стародубская война (1534—1537). Из истории русско-литовских отношений. — М.: Рубежи XXI, 2008.</ref><ref>Записки о Московіи XVI вѣка сэра Джерома Горсея. Переводъ съ англійскаго Н. А. Бѣлозерской. Съ предисловіемъ и примечаніями Н. И. Костомарова.— С.-Петербургъ: Изданіе А. С. Суворина, 1909. — 159 с.</ref>. [[File:Muscovy 1390 1525.png|thumb|230px|Muskuw qhapaq suyu - Rusiyap sunqun]] XV, XVI pachakwatakunapi runakunaqa Ukranyamanta elite nisqatam kamarqan, Ukranyap allpanta amachaspa, Zaporizhzhia Allpapi (Ukranyap uralanpi) tiyarqanku, vecinokunap atakasqanmanta, chaymantataqmi Cosaku nispa suticharqanku. Kunan pacha Rusiya runakunaqa XVII pachakwatapi Ukranyap allpankunaman hamurqanku, Ukranya runakuna 1648-1654 watapi Pulunya awqanakuypi Bohdan Khmelnytskyp pusasqan maqanakuptin, chaymantataq Rusiyawan hukllanakuy rimanakuykunata rurarqan<ref>[http://litopys.org.ua/ohienko/oh14.htm XIVЯК МОСКВА ЗНИЩИЛА ВОЛЮ ДРУКУ КИЄВО-ПЕЧЕРСЬКОЇ ЛАВРИ]</ref>. Ucrania runakunaqa manam oficialmentechu llaqtayuq hinachu qhawarisqaku, sapa kutim Rusiyap ukhunpi kallpawan llamk'aqkunaman kacharqanku, 1654 watapi rimanakuypa mana kasuspa. (10.000 Ucrania runakuna wañurqanku mana ch'uya kaptin Ladoga kanal rurakuchkaptin.) Chaywanmi Hetman Ivan Mazepa hatarirqan 1708 watapi, payqa Rusiyawan rimanakuynintam t'aqarqan, Sueciamanta amachasqa kayta maskarqan<ref>[https://archive.org/details/OtmStMalPechSl1905/1905/page/n5/mode/1up?view=theater Об отмене стеснений малорусского печатного слова]</ref> 1775 watapi Rusiyaqa Ukranyap Kusakukunata chinkachirqan, chaywantaq Ukranya runakunap achka sirwiq kayninku, Rusifikación - Ukranya simip, culturanpas kamachiypi chinkachisqa karqan. Kay kamachiypa ancha riqsisqa rikch'anachiyninkunaqa Ems kamachiymi (Эмский указ) Rusiyap ukhu ministrun Piotr Valuev (Валуевский циркуляр) kamachiyninpas, Ukranya runakunap mama siminta rimananta hark'arqan<ref>[http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Valuievskyj_tsyrkuliar ВАЛУЄВСЬКИЙ ЦИРКУЛЯР]</ref>. [[File:Валуєвський циркуляр. Valuev Circular.jpg|thumb|200px|Piotr Valuev 1863 watapi kamachiynin: manam ima Ucrania simipas karqanchu, manam kanchu, manataqmi kanmanchu, pipas kay nisqanwan mana acuerdopi kaptinqa Rusiyap awqanmi.]] 1914 watapi Nicolás II kamachiqmi hark'arqan Rusiyap qhapaq suyunpi Ukranyamanta riqsisqa qillqaq Taras Shevchenko sutiyuq runap paqarisqanmanta pachak wata hunt'akuyninta<ref>[https://kpi.ua/shevchenko-revolt Ювілей Т.Г. Шевченка і студентські заворушення в Києві 100 років тому]</ref> 1917 watapi qallariypi Alexander Kerenskypa pusasqan pawqar waray killapi Revolución nisqa kamachiyta urquspa Rusiyata República nisqa kananpaqmi churarqan, ñawpaq sarunchasqa achka llaqtakunaman kacharisqa kanankupaq maqanakunankupaq<ref>Корніеєнко Агніешка Розстріляне відродження / Rozstrzeelane odrodzenie, Краків-Перемишль 2010 (пол.), 272 с.</ref> <ref> Від українізації до русифікації. Інформаційний бюлетень ЗП УГВР. — Ч. 2. — Нью-Йорк, 1970.</ref> 1917 watapi tukukuyninpi kamachiyman hamuspa, Vladimir Lenin ñawpaq Rusiyap republikanpi llaqta maqanakuyta willarqan, huk rakintaq 1917–1921 watakunapi Ukranya Runa Republikawan Suwit Huñu Rusiyawan awqanakuymi karqan, chaymi Ukranyata Pulunyawan Rusiyawan rakinakurqan (1922 watamanta Suwit Huñuwan)<ref>Репресовані кінематографісти. Актуальна пам'ять: Статті й документи /Кінематографічні студії. Випуск п'ятий. — К.: «Кіно-Театр»; «АРТ КНИГА», 2017. — 176 с.</ref>. 1932–1933 watakunapi Joseph Stalinpa kamachisqan Suwit Huñup kamachiyninmi Holodomor (yarqay rurasqa yarqay) nisqatam rurarqan, achka mama llaqtakunam Ukranya llaqtata wañuchiy nispa riqsirqanku, 10 hunu runakunap kawsaynintam wañuchirqan<ref>Історія української літератури XX століття: у 2 кн.: 1910—1930-ті роки: Навч. посібник/ за ред. В. Г. Дончика. — Кн. 1. — К.: Либідь, 1993. — С. 21.</ref>. [[File:Gulag Location Map.png|thumb|240px|Stalinpa dictadura pachanpi rikurimuq gulag campo de concentración nisqakunaq mapa]] 1937 watapi NKVD (qhipaman Unión Soviéticap Ministerio de Asuntos Internos nisqa sutiwan sutichasqa) yaqa llapan Ucraniamanta yachaysapa runakunata, culturamanta runakunata, yachaqkunatapas balearqanku, chaymantataqmi ayankuta pakallapi p'amparqanku Bykivnyan sach'a-sach'api, chaypim huk monumento sayarichisqa karqan Ralyan Unión thuñikuptin<ref>Українська література XX століття: навч.-метод. посіб. для студентів 2-го курсу, які навчаються за спец. 035 — Філологія (заоч. форма) / Нар. укр. акад., каф. українознавства; упоряд. О. В. Слюніна. — Харків: Вид-во НУА, 2018. — 128 с.</ref>. 1941-1945 watapi, chay mama llaqtaqa tukuyninpi nazikunap hap'isqan karqan, sapa 5 kaq Ukranya civil wañurqan. 1960, 1980 watakunapi, Soviet kamachiyqa disidentekunata hark'aykunata ruwarqan, carcelkunaman kachaspa, psiquiátrico hampina wasikunaman churaspa, Ucraniamanta aswan riqsisqa disidente Vasyl Stus karqan<ref>Каганов Ю. О. Опозиційний виклик: Україна і Центрально-Східна Європа 1980-х — 1991 рр. — Запоріжжя, 2009.Касьянов Г. В. Незгодні: українська інтелігенція в русі опору 1960- 80-х років. — К., 1995</ref> <ref>Русначенко А. М. Національно-визвольний рух в Україні середина 1950-х — початок 1990-х років. — К., 1998.</ref>.. 1985-1991 watakunapi Unión Soviética nacionqa thuñikurqan, 1991 watapi 24 agosto killapitaq Ucrania nacionqa independencia nisqa kananpaq willarqan. Vladimir Putinpa kimsa ñiqin kamachiyninpi, 2012 watapi kamachiyta qallariptin, Rusiyaqa hatun rimayta hark'ayta qallarirqan, Putinpas Ukranyap inti lluqsimuy ladupi kaq suyukunap qayllanpi awqaqkunata huñuyta qallarirqan, chaymantataqmi hatun pantasqa willaykunata chay mama llaqtap kuntranpi qallarirqan. Atiyta waqaychananpaq, chay pacha Ukranyap umalliqnin Viktor Yanukovych Putinta mañakurqan awqaqkunata kachananpaq, Ukranyaman 2013 watapi yaykunanpaq, chayraykutaq Euromaidan sutiwan riqsisqa protestakuna karqan. 20 ñiqin pawqar waray killapi 2014 p'unchawpi Yanukovych Kiev llaqtapi kachkaptin, Rusiya Ukranyap uralanpi Crimea yaqa wat'ata hap'iyta qallarirqan, chaymantataq ayqikuq Yanukovychman amachasqa kayta qurqan.12 ñiqin ayriway killapi 2014 p'unchawpi Rusiyaqa Ukranyap inti lluqsimuy ladupi maqanakuyta qallarirqan, Rusiyap Servicio Federal de Seguridad nisqap Igor Girkinpa umalliqninwan Sloviansk llaqtata atakaptin. 13 ñiqin ayriway killapi Ukranya mama llaqtaqa Rusiyap awqayninta hark'anapaq antiterrorista (ATO) llamk'ayta qallarirqan<ref> [https://nikvesti.com/news/incidents/59805 Террористы привязали мужчину с украинским флагом к столбу в Зугрэсе]</ref> <ref> [https://news.obozrevatel.com/politics/80167-popavshij-v-plen-boets-ato-rasskazal-ob-izdevatelstvah-tolpyi-u-stolba-pozora.htm Попавший в плен боец АТО рассказал об издевательствах толпы у "столба позора"]</ref><ref> [https://www.5.ua/suspilstvo/nezlamni-iryna-dovhan-istoriia-donechchanky-katovanoi-okupantamy-za-dopomohu-ukrainskym-biitsiam-197262.html НЕZЛАМНІ: Ірина Довгань - історія донеччанки, катованої окупантами за допомогу українським бійцям ]</ref><ref> [https://web.archive.org/web/20160902091720/http://uapress.info/uk/news/show/37843 Патріотка Ірина Довгань, яку катували терористи, розповіла, чому не вважає себе героїнею]</ref>. [[File:Ruins of Donetsk International airport (16).jpg|thumb|250px|Donetsk aeropuertoqa Rusiyap awqaqkunap thuñichisqanmi karqan, 2014 watapi chay llaqtata hap'ispa]] Ni awọn agbegbe ti o gba, awọn ara ilu Russia bẹrẹ iparun nla ti awọn iwe-ede Yukirenia lati awọn ile-ẹkọ ẹkọ, awọn ile ọnọ, ati awọn ile-ikawe ti ko ni ibamu pẹlu awọn iṣedede ti ete ti Ilu Russia, ati ṣẹda eto ti awọn ibudó “filtration” nibiti awọn ara ilu ti wa ni tubu ati jiya. 2022 watakama Rusiyaqa "Donetsk Llaqta Republika" nisqa marionetawanmi, paypa sapallan kamachiqninqa Moskwa llaqtapi tiyaq Alexander Borodai sutiyuq pulitiku karqan, Ukranyawan pakasqa awqanakuytam rurarqan, chaytaq hunt'asqa awqanakuymanmi tukurqan.2022 watapi Rusiyantinpi achka awqanakuy hark'aq rikuchiykunam karqan, chaykunataqa amachay kallpakunam hark'arqan. Ucrania nacionpiqa Rusia nacionmi guerrapi hatun huchakunata ruwarqan, ahinataq tiyaq cheqaskunata bombardearqan, Mariupol hina llaqtakunata llapanta thunirqan, civil runakunata qatiykacharqan, sotanokunapipas ñak’arichirqan. Aswan hatun hucha civilkuna contra karqan Bucha llaqtapi disparasqanku, chaymi karqan marzo killapi 2022 watapi<ref>Laruelle M. Accusing Russia of fascism (англ.) // Russia in Global Affairs. — 2020. — Iss. 18, no. 4. — P. 100—123.</ref> <ref>Garaev D. The Methodology of the ‘Russian World’and ‘Russian Islam:’New Ideologies of the Post-Socialist Context (англ.) // The Soviet and Post-Soviet Review. — 2021. — Iss. 48, no. 3. — P. 367—390.</ref> <ref>Лариса Дмитрівна Якубова. Рашизм: звір з безодні. — Akademperiodyka, 2023. — 315 с. </ref> <ref>Tsygankov, Daniel Beruf, Verbannung, Schicksal: Iwan Iljin und Deutschland // Archiv fuer Rechts- und Sozialphilosophie. — Bielefeld, 2001. — Vol. 87. — 1. Quartal. — Heft 1. — S. 44—60.</ref>. Chay hap'isqa allpakunapiqa, Rusiya runakunaqa Ukranya simipi qillqasqakunatam achkata chinkachiyta qallarirqanku, yachay wasikunamanta, museokunamanta, bibliotecakunamantapas, chaykunaqa manam Rusiyap kamachiyninman hinachu karqan, chaymantataqmi huk sistema de "filtración" nisqa campamentokunata kamarqanku, chaypim llaqta runakunata wisq'arqanku, ñak'arichirqanku ima<ref>[https://memopzk.org/figurant/moskalyov-aleksej-vladimirovich/ Москалёв Алексей Владимирович]</ref>.<ref>[https://suspilne.media/kyiv/785809-poskodzena-budivla-med-zakladu-e-zagibli-rf-zavdala-povtornogo-udaru-po-kievu/ Пошкоджена будівля медзакладу, є загиблі: РФ завдала повторного удару по Києву]</ref>. [[File:Destroyed apartment building 40a Buchmy Street, Kharkiv after Russian shelling by Kharkivian (03).jpg|thumb|250px|Rususuyu nacionpa bombardeasqanwan dañasqa wasimanta huknin, 2022]] Hinaspapas Rusia nacionmanta Timofey Sergeytsev sutiyoq político cientificopa qelqasqanmi maytu “¿Imatan Rusia Ucrania nacionwan ruwanan?”, nispa. (Rusia simipi: Что Россия должна сделать с Украиной?), sutichasqa karqan “rusa simipi runa wañuchiymanta qelqa” nispa, chaytaqa suticharqan Estados Unidos nacionmanta Timothy Snyder sutiyoq historiamanta yachaqmi<ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-61208404 'You can't imagine the conditions' - Accounts emerge of Russian detention camps]</ref> <ref>[https://www.huffpost.com/entry/filtration-camps-russia-ukraine-war_n_624ac8b9e4b0e44de9c485ea Mariupol Women Report Russians Taking Ukrainians To 'Filtration Camps']</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/world/2022/jun/12/ukrainians-who-fled-to-georgia-reveal-details-of-russias-filtration-camps Ukrainians who fled to Georgia reveal details of Russia’s ‘filtration camps’]</ref><ref>[https://snyder.substack.com/p/russias-genocide-handbook Russia's genocide handbook]</ref> <ref>[https://kanaldim.tv/ru/eto-nastoyashhij-konczlager-21-filtraczionnyj-lager-sozdali-okkupanty-na-donetchine/ Это настоящий концлагерь: 21 фильтрационный лагерь создали оккупанты на Донетчине]</ref>. == Allpa saywachi == * '''[[Urqu]]kuna:''' * '''[[Qucha]]kuna:''' * '''[[Mayu]]kuna:''' == Llaqta pusana rakiy == == Hatun llaqtakuna == * [[Moskwa|Muskuw]] (uma llaqta) * [[Sankt Peterburg]] (1917 watakama uma llaqta kasqa; 1924-1991 Leningrad) {| {{prettytable}} |----- |colspan="7" align="center" bgcolor="#FFA500" | '''Llaqtakuna''' |----- |rowspan="2" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''''' || colspan="2" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Suti''' || colspan="3" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Runakuna''' || rowspan="2" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Suyu''' |----- |align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Transkripsyun''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Rusu simipi''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''1989''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''2002''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''2005''' |----- |align=right | 1. || [[Moskwa|Muskuw]] || Москва || align=right | 8 769 117 || align=right | 10 126 424 || align=right | 10 381 222 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 2. || [[Sankt Petersburg]]<sup>1</sup> || Санкт-Петербург || align=right | 4 460 424 || align=right | 4 159 635 || align=right | 4 039 745 || [[Chinchay-Kunti Rusya]] |----- |align=right | 3. || [[Nowosibirsk]]<sup>2</sup> || Новосибирск || align=right | 1 436 516 || align=right | 1 425 508 || align=right | 1 419 007 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 4. || [[Jekaterinburg]]<sup>3</sup> || Екатеринбург || align=right | 1 364 621 || align=right | 1 293 537 || align=right | 1 287573 || [[Ural suyu|Ural]] |----- |align=right | 5. || [[Nizhniy Novgorod]]<sup>4</sup> || Нижний Новгород || align=right | 1 438 133 || align=right | 1 311 252 || align=right | 1 284 164 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 6. || [[Samara]]<sup>5</sup> || Самара || align=right | 1 254 460 || align=right | 1 157 880 || align=right | 1 134 730 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 7. || [[Omsk]] || Омск || align=right | 1 148 418 || align=right | 1 134 016 || align=right | 1 129 281 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 8. || [[Kazan]] || Казань || align=right | 1 094 378 || align=right | 1 105 289 || align=right | 1 104 738 || [[Tatarsuyu|Wolga]] |----- |align=right | 9. || [[Rostow na Donu]] || Ростов-на-Дону || align=right | 1 019 305 || align=right | 1 068 267 || align=right | 1 074 482 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 10. || [[Chellabinsk]] || Челябинск || align=right | 1 141 777 || align=right | 1 077 174 || align=right | 1 062 919 || [[Ural suyu|Ural]] |----- |align=right | 11. || [[Ufa (Rusya)|Ufa]] || Уфа || align=right | 1.082.052 || align=right | 1.042.437 || align=right | 1.033.338 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 12. || [[Volgograd]]<sup>6</sup> || Волгоград || align=right | 998.894 || align=right | 1.011.417 || align=right | 1.010.320 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 13. || [[Perm (Rusya)|Perm]]<sup>7</sup> || Пермь || align=right | 1.090.944 || align=right | 1.001.653 || align=right | 982.419 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 14. || [[Krasnojarsk]] || Красноярск || align=right | 912.629 || align=right | 909.341 || align=right | 907.451 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 15. || [[Saratow]] || Саратов || align=right | 904.643 || align=right | 873.055 || align=right | 863.725 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 16. || [[Voronesh]] || Воронеж || align=right | 886.844 || align=right | 848.752 || align=right | 840.582 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 17. || [[Togliatti]]<sup>8</sup> || Тольятти || align=right | 630.543 || align=right | 702.879 || align=right | 718.486 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 18. || [[Krasnodar]]<sup>9</sup> || Краснодар || align=right | 620.516 || align=right | 646.175 || align=right | 649.851 || [[Urin Rusiya suyu|Urin Rusiya]] |----- |align=right | 19. || [[Ullanovsk]]<sup>10</sup> || Ульяновск || align=right | 625.155 || align=right | 635.947 || align=right | 640.680 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 20. || [[Izhevsk]]<sup>11</sup> || Ижевск || align=right | 635.109 || align=right | 632.140 || align=right | 631.038 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 21. || [[Jaroslavl]] || Ярославль || align=right | 632.991 || align=right | 613.088 || align=right | 606.730 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 22. || [[Barnaul]] || Барнаул || align=right | 601.811 || align=right | 600.749 || align=right | 599.579 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 23. || [[Vladivostok]] || Владивосток || align=right | 633.838 || align=right | 594.701 || align=right | 587.022 || [[Karu Anti suyu|Karu Anti]] |----- |align=right | 24. || [[Irkutsk]] || Иркутск || align=right | 626.135 || align=right | 593.604 || align=right | 586.695 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 25. || [[Khabarowsk]] || Хабаровск || align=right | 600.623 || align=right | 583.072 || align=right | 578.303 || [[Karu Anti suyu|Karu Anti]] |----- |align=right | 26. || [[Orenburg]]<sup>12</sup> || Оренбург || align=right | 546.501 || align=right | 549.361 || align=right | 550.204 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 27. || [[Novokuzñetsk]]<sup>13</sup> || Новокузнецк || align=right | 599.947 || align=right | 549.870 || align=right | 539.616 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 28. || [[Rjasan]] || Рязань || align=right | 514.638 || align=right | 521.560 || align=right | 520.173 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 29. || [[Tjumen]] || Тюмень || align=right | 476.869 || align=right | 510.719 || align=right | 519.119 || [[Ural suyu|Ural]] |----- |align=right | 30. || [[Naberezhnyje Tschelny]]<sup>14</sup> || Набережные Челны || align=right | 500.309 || align=right | 518.896 || align=right | 540.769 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 31. || [[Lipetsk]] || Липецк || align=right | 449.635 || align=right | 506.114 || align=right | 515.655 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 32. || [[Pensa]] || Пенза || align=right | 542.612 || align=right | 518.025 || align=right | 512.602 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 33. || [[Astrachan]] || Астрахань || align=right | 509.210 || align=right | 504.501 || align=right | 502.533 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 34. || [[Makhachkala]]<sup>15</sup> || Махачкала || align=right | 317.475 || align=right | 462.412 || align=right | 497.959 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 35. || [[Tomsk]] || Томск || align=right | 501.963 || align=right | 487.838 || align=right | 485.519 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 36. || [[Kemerovo]]<sup>16</sup> || Кемерово || align=right | 520.263 || align=right | 484.754 || align=right | 477.090 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 37. || [[Tula (Rusya)|Tula]] || Тула || align=right | 539.980 || align=right | 481.216 || align=right | 468.825 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 38. || [[Kirov (Rusya)|Kirow]]<sup>17</sup> || Киров || align=right | 440.240 || align=right | 457.578 || align=right | 457.383 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 39. || [[Cheboksary]] || Чебоксары || align=right | 419.592 || align=right | 440.621 || align=right | 446.781 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 40. || [[Kaliningrad]]<sup>18</sup> || Калининград || align=right | 401.280 || align=right | 430.003 || align=right | 434.954 || [[Chinchay-Kunti Rusya]] |----- |align=right | 41. || [[Brjansk]] || Брянск || align=right | 452.160 || align=right | 431.526 || align=right | 427.236 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 42. || [[Ivanovo]] || Иваново || align=right | 481.042 || align=right | 431.721 || align=right | 420.839 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 43. || [[Magnitogorsk]] || Магнитогорск || align=right | 440.321 || align=right | 418.545 || align=right | 413.351 || [[Ural suyu|Ural]] |----- |align=right | 44. || [[Kursk]] || Курск || align=right | 424.239 || align=right | 412.442 || align=right | 409.431 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 45. || [[Tver]]<sup>19</sup> || Тверь || align=right | 450.941 || align=right | 408.903 || align=right | 400.212 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 46. || [[Nizhniy Tagil]] || Нижний Тагил || align=right | 439.521 || align=right | 390.498 || align=right | 381.116 || [[Ural suyu|Ural]] |----- |align=right | 47. || [[Stavropol]] || Ставрополь || align=right | 318.928 || align=right | 354.867 || align=right | 363.064 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 48. || [[Ulan-Ude]]<sup>20</sup> || Улан-Удэ || align=right | 352.530 || align=right | 359.391 || align=right | 360.278 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 49. || [[Belgorod]] || Белгород || align=right | 300.408 || align=right | 337.030 || align=right | 345.289 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 50. || [[Arkhangelsk]] || Архангельск || align=right | 415.921 || align=right | 356.051 || align=right | 344.600 || [[Chinchay-Kunti Rusya]] |----- |align=right | 51. || [[Kurgan (Rusya)|Kurgan]] || Курган || align=right | 355.517 || align=right | 345.515 || align=right | 343.129 || [[Ural suyu|Ural]] |----- |align=right | 52. || [[Kaluga]] || Калуга || align=right | 311.399 || align=right | 334.751 || align=right | 338.978 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 53. || [[Orjol]] || Орёл || align=right | 336.862 || align=right | 333.310 || align=right | 331.127 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 54. || [[Sochi]] || Сочи || align=right | 311.648 || align=right | 328.809 || align=right | 327.608 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 55. || [[Wolshski]] || Волжский || align=right | 268.842 || align=right | 313.169 || align=right | 323.293 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 56. || [[Smolensk]] || Смоленск || align=right | 341.483 || align=right | 325.137 || align=right | 320.991 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 57. || [[Murmansk]] || Мурманск || align=right | 468.039 || align=right | 336.137 || align=right | 319.263 || [[Chinchay-Kunti Rusya]] |----- |align=right | 58. || [[Vladikavkaz]]<sup>21</sup> || Владикавказ || align=right | 300.198 || align=right | 315.608 || align=right | 317.370 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 59. || [[Cherepovets]] || Череповец || align=right | 310.463 || align=right | 311.869 || align=right | 311.850 || [[Chinchay-Kunti Rusya]] |----- |align=right | 60. || [[Vladimir (Russland)|Wladimir]] || Владимир || align=right | 349.702 || align=right | 315.954 || align=right | 310.024 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 61. || [[Chita (Rusya)|Chita]] || Чита || align=right | 365.754 || align=right | 316.643 || align=right | 308.291 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 62. || [[Saransk]] || Саранск || align=right | 312.128 || align=right | 304.866 || align=right | 303.394 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 63. || [[Surgut]] || Сургут || align=right | 247.823 || align=right | 285.027 || align=right | 300.367 || [[Ural suyu|Ural]] |----- |align=right | 64. || [[Vologda]] || Вологда || align=right | 282.802 || align=right | 293.046 || align=right | 294.889 || [[Chinchay-Kunti Rusya]] |----- |align=right | 65. || [[Tambov]] || Тамбов || align=right | 304.600 || align=right | 293.658 || align=right | 290.933 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 66. || [[Nalchik]] || Нальчик || align=right | 234.547 || align=right | 274.974 || align=right | 282.913 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 67. || [[Taganrog]] || Таганрог || align=right | 291.622 || align=right | 281.947 || align=right | 279.056 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 68. || [[Kostroma]] || Кострома || align=right | 278.414 || align=right | 278.750 || align=right | 277.656 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 69. || [[Komsomolsk na Amure]] || Комсомольск-на-Амуре || align=right | 315.325 || align=right | 281.035 || align=right | 275.164 || [[Karu Anti suyu|Karu Anti]] |----- |align=right | 70. || [[Sterlitamak]] || Стерлитамак || align=right | 247.457 || align=right | 264.362 || align=right | 267.231 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 71. || [[Petrozawodsk]] || Петрозаводск || align=right | 269.485 || align=right | 266.160 || align=right | 265.025 || [[Chinchay-Kunti Rusya]] |----- |align=right | 72. || [[Bratsk]] || Братск || align=right | 255.705 || align=right | 259.335 || align=right | 259.991 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 73. || [[Joshkar-Ola]]<sup>22</sup> || Йошкар-Ола || align=right | 241.601 || align=right | 256.719 || align=right | 259.540 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 74. || [[Dzerzhinsk (Oka)|Dzerzhinsk]] || Дзержинск || align=right | 285.071 || align=right | 261.334 || align=right | 256.537 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 75. || [[Orsk]] || Орск || align=right | 270.711 || align=right | 250.963 || align=right | 246.836 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 76. || [[Nizhnevartovsk]] || Нижневартовск || align=right | 241.457 || align=right | 239.044 || align=right | 244.937 || [[Ural suyu|Ural]] |----- |align=right | 77. || [[Angarsk]] || Ангарск || align=right | 265.835 || align=right | 247.118 || align=right | 243.158 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 78. || [[Novorossijsk]] || Новороссийск || align=right | 185.938 || align=right | 232.079 || align=right | 241.856 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 79. || [[Nizhnekamsk]] || Нижнекамск || align=right | 190.793 || align=right | 225.399 || align=right | 234.297 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 80. || [[Syktyvkar]]<sup>23</sup> || Сыктывкар || align=right | 232.117 || align=right | 230.011 || align=right | 230.139 || [[Chinchay-Kunti Rusya]] |----- |align=right | 81. || [[Zelenograd]] || Зеленоград || align=right | 158.294 || align=right | 215.727 || align=right | 228.294 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 82. || [[Stari Oskol]] || Старый Оскол || align=right | 173.917 || align=right | 215.898 || align=right | 226.977 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 83. || [[Shakhty]] || Шахты || align=right | 225.797 || align=right | 222.592 || align=right | 221.312 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 84. || [[Blagoveshchensk]] || Благовещенск || align=right | 205.553 || align=right | 219.221 || align=right | 221.296 || [[Karu Anti suyu|Karu Anti]] |----- |align=right | 85. || [[Rybinsk]]<sup>24</sup> || Рыбинск || align=right | 251.442 || align=right | 222.653 || align=right | 216.724 || [[Chinchay-Kunti Rusya]] |----- |align=right | 86. || [[Bijsk]] || Бийск || align=right | 233.238 || align=right | 218.562 || align=right | 215.430 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 87. || [[Prokopjevsk]] || Прокопьевск || align=right | 273.838 || align=right | 224.597 || align=right | 215.270 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 88. || [[Jakutsk]] || Якутск || align=right | 186.626 || align=right | 210.642 || align=right | 215.063 || [[Karu Anti suyu|Karu Anti]] |----- |align=right | 89. || [[Velikiy Novgorod]]<sup>25</sup> || Великий Новгород || align=right | 229.126 || align=right | 216.856 || align=right | 215.062 || [[Chinchay-Kunti Rusya]] |----- |align=right | 90. || [[Pskow]] || Псков || align=right | 203.789 || align=right | 202.780 || align=right | 201.990 || [[Chinchay-Kunti Rusya]] |----- |align=right | 91. || [[Balakovo]] || Балаково || align=right | 197.391 || align=right | 200.470 || align=right | 201.920 || [[Wolga suyu|Wolga]] |} == Simikuna == * [[Rusu simi]] * hukkunapas == Kaypipas qhaway == == Willay pukyukuna == <references/> == Hawa t'inkikuna == {{commonscat|Russia}} [[Katiguriya:Mama llaqta (Asya)]] [[Katiguriya:Mama llaqta (Iwrupa)]] [[Katiguriya:Rusya| ]] a5mowmoqip4mpikazu9xg24xg14whmu 691556 691555 2026-08-29T15:43:21Z Andeanscorpion 35306 /* Hatun llaqtakuna */ 691556 wikitext text/x-wiki {{MamaLlaqta | nombre_oficial = Российская Федерация<br>''Rossíyskaya Federátsiya''<br>Rusu Huñuku | nombre_común = Rusya | de = de | imagen_bandera = Flag of Russia.svg | imagen_escudo = Coat of Arms of the Russian Federation.svg | imagen_escudo_tamaño = 90px | símbolos = | imagen_mapa = Location Russia.svg | imagen_mapa_tamaño = 290px | lema_nacional = Ninguno | himno_nacional = ''[[Himno de la Federación Rusa]]'' | capital = [[Moskwa]] | capital_población = 11 273 400 ([[2004]]) | capital_coor_fmt = | capital_coor = 55_45_N_37_37_E_ 55°45′ N 37°37′ E | ciudad_principal = [[Moskwa]] | idiomas_oficiales = [[Rusu simi]] | gobierno = [[Republika]], [[Dimukrasya]] | dirigentes_títulos = [[Umalliq]]<br /><br />[[Uma kamayuq]] | dirigentes_nombres = [[Vladimir Putin]] (Владимир Путин)<br>[[:ru: Мишустин,Михаил Владимирович Mikhail Mishustin]] (Михаил Мишустин) | fundación = [[Qispikusqa]] | fundación_hitos = &nbsp;• Rimarisqa<br>&nbsp;• Chaninchasqa | fundación_fechas = [[Susyalista Suwit Republikakunap Huñun|Suwit Huñumanta]]<br>{{Pun|12|6|1990}}<br>[[24 ñiqin chakra yapuy killapi]] [[1991]] | superficie = 17 075 200 | superficie_puesto = 1 | superficie_agua = 0.5 | fronteras = 20.017 [[kilómetro|km]] | costas = 37 653 km | población = 142 893 540 ([[2006]]) | población_puesto = 8 | población_densidad = 8 | PIB_nominal = [[Dólar estadounidense|USD]] 979 048 millones | PIB_nominal_año = 2006 | PIB_nominal_puesto = 11 | PIB_nominal_per_cápita = USD 6 856 (2006) | PIB = [[Dólar estadounidense|USD]] 1.727.349 millones | PIB_año = 2006 | PIB_puesto = 9 | PIB_per_cápita = USD 12 096 (2006) | IDH = 0.797 | IDH_año = 2006 | IDH_puesto = 65 | IDH_categoría = <font color="#ffcc00">medio</font> | moneda = [[Rublli]] (''Рубль'', <code>[[ISO 4217|RUB]]</code>) | gentilicio = ruso, -a | horario = [[CEST]] ([[Tiempo Coordinado Universal|UTC]]+2 a +12) | horario_verano = [[CEST]] ([[Tiempo Coordinado Universal|UTC]]+3 a -1) | cctld = .ru | código_telefónico = 7 | prefijo_radiofónico = RAA-RZZ, UAA-UIZ | código_ISO = 643 / RUS / RU | miembro_de = [[ONU]], [[APEC]], [[CBSS]], [[OSCE]], [[G8]] }} '''Rusuhallp'a''', '''Rusya''' icha '''Rusiya''' ([[rusu simi]]pi: ''Россия'') nisqaqa [[Iwrupa]]pi huk [[republika|ripuplika]] [[mama llaqta]]m. Uma llaqtanqa [[Moskwa|Muskuw]] llaqtam. == Suyuq historianmanta == [[File:Продаж кріпаків з аукціону.jpg|thumb|230px|Noble runakunapura sirwiq qhatuymanta siq'i - pachak watakunapi Rusiyap kawsaynin.]] 7-9 siglokunapiqa eslavo oriental ayllukunam kaypi tiyarqaku yaqa llapan [[Ukrayina]] nacionpi, paykunapas kunan Rususuyu nacionpa inti chinkaykuy ladonman astakurqaku. Chawpi pachakunapiqa iskaynintin mama llaqtakunap allpankunaqa huk suyup rakinmi karqan, chay suyup uma llaqtanqa Kiyiw llaqtam karqan. XII pachakwatapi Kiyiwan suyuqa sapaq prinsipalkunamanmi t'aqakuyta qallarirqan. XII pachakwatapi Yuri Dolgoruky, Kiyiw kamachikuq Vladimir Monomakhpa 6 kaq churin, manam kamachiy tiyanapi derechoyuqchu karqan, chayraykutaq wichay-inti lluqsimuy ladupi allpakunata hap'inanpaqmi rirqan. Chhaynapin 12 siglo chawpipi eslavo ayllukuna Chawpi Rususuyu hallp’akunapi tarikurqanku. Manaraq chayamuchkaptinkum, kunan tiempopi finlandés runakunapa hichpallanpi kaq ayllukunaqa Muskuw llaqtapa kasqanpi yacharqaku, chaytaqa Dolgoruky sutiyuq runam huk uchuy llaqtacha hina kamarirqa.Vladimir-Suzdal (Rususuyu chawpinpi) Principadowan Kiyiwan 1169 watapi maqanakuy qallarirqan, chaymi Kiivan qhapaq suyumanta t'aqakurqan<ref>Прибалтийско-финские народы России / Отв. ред. Е.И. Клементьев, Н.В. Шлыгина. — М.,: Наука, 2003. — С. 361. — 671 с.</ref> [[File:Alexander Nevsky shroud 03 by shakko.JPG|thumb|170px|Alexander Nevsky]] 1240 watapi Batup invasionninmanta qhipaman, wichaypi kamachiqkunap umalliqnin Alexander Nevsky Batup uywasqan churinmi tukurqan, Alejandrop Horda nisqap ladunpi awqanakuypi yanapasqanraykum 16 watayuq churin Daniil ñawpaq Muskuw kamachikuq tukurqan, chaymi kunan pacha Rusiyap wiñayninman aparqan. Kunan Rusiyap allpanpi huk hatun chawpi pacha llaqtataq Veliky Novgorod karqan - sapaq republikap chawpin, sapa kuti Muskuwan maqanakuq, 1478 watapilla Moskwa atipasqa. Hamuq Ukranya , Bielorrusiya mama llaqtakunaqa 14 kaq pachakwatapi hamuq Rususuyu mama llaqtamanta t'aqanakurqanku, Lituania mama llaqtap Hatun Dukayunman tukurqan (18 kaq pachakwatakama kay iskay llaqtakunaqa qayllallapim karqan, kunankamapas Ukranya , Bielorrusiya simikunap rimayninkunaqa 84% nisqawanmi tupan).XV pachakwatap tukukuyninpiqa Quri Huñuqa Crimea qhapaq suyuman, Astrakhan, Kazan Khanate nisqaman, Moscovita suyumanpas ch'usaqyachisqa karqan, ñawpaq amistadninkunawan, vecinonkunawanpas sapa kuti maqanakuykunata rurarqan, ñawpaqtaqa Lituania hatun Ducado nisqawan. Sapa kutim Lituaniawan Moskwawan Smolensk llaqtapaq maqanakuy karqan. Rusiya runakunaqa Chinchay Eslavo ayllukunamantam lluqsispa sapaq mama llaqtata kamarirqan, 16 kaq pachakwatapi Moscovita suyup pachanpi<ref>Тарас А. Е. Войны Московской Руси с Великим княжеством Литовским и Речью Посполитой в XIV—XVII вв. — М.; Минск : АСТ; Харвест, 2006. — 800</ref><ref>Русско-литовские и русско-польские войны // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907</ref><ref>Кром М. М. Стародубская война (1534—1537). Из истории русско-литовских отношений. — М.: Рубежи XXI, 2008.</ref><ref>Записки о Московіи XVI вѣка сэра Джерома Горсея. Переводъ съ англійскаго Н. А. Бѣлозерской. Съ предисловіемъ и примечаніями Н. И. Костомарова.— С.-Петербургъ: Изданіе А. С. Суворина, 1909. — 159 с.</ref>. [[File:Muscovy 1390 1525.png|thumb|230px|Muskuw qhapaq suyu - Rusiyap sunqun]] XV, XVI pachakwatakunapi runakunaqa Ukranyamanta elite nisqatam kamarqan, Ukranyap allpanta amachaspa, Zaporizhzhia Allpapi (Ukranyap uralanpi) tiyarqanku, vecinokunap atakasqanmanta, chaymantataqmi Cosaku nispa suticharqanku. Kunan pacha Rusiya runakunaqa XVII pachakwatapi Ukranyap allpankunaman hamurqanku, Ukranya runakuna 1648-1654 watapi Pulunya awqanakuypi Bohdan Khmelnytskyp pusasqan maqanakuptin, chaymantataq Rusiyawan hukllanakuy rimanakuykunata rurarqan<ref>[http://litopys.org.ua/ohienko/oh14.htm XIVЯК МОСКВА ЗНИЩИЛА ВОЛЮ ДРУКУ КИЄВО-ПЕЧЕРСЬКОЇ ЛАВРИ]</ref>. Ucrania runakunaqa manam oficialmentechu llaqtayuq hinachu qhawarisqaku, sapa kutim Rusiyap ukhunpi kallpawan llamk'aqkunaman kacharqanku, 1654 watapi rimanakuypa mana kasuspa. (10.000 Ucrania runakuna wañurqanku mana ch'uya kaptin Ladoga kanal rurakuchkaptin.) Chaywanmi Hetman Ivan Mazepa hatarirqan 1708 watapi, payqa Rusiyawan rimanakuynintam t'aqarqan, Sueciamanta amachasqa kayta maskarqan<ref>[https://archive.org/details/OtmStMalPechSl1905/1905/page/n5/mode/1up?view=theater Об отмене стеснений малорусского печатного слова]</ref> 1775 watapi Rusiyaqa Ukranyap Kusakukunata chinkachirqan, chaywantaq Ukranya runakunap achka sirwiq kayninku, Rusifikación - Ukranya simip, culturanpas kamachiypi chinkachisqa karqan. Kay kamachiypa ancha riqsisqa rikch'anachiyninkunaqa Ems kamachiymi (Эмский указ) Rusiyap ukhu ministrun Piotr Valuev (Валуевский циркуляр) kamachiyninpas, Ukranya runakunap mama siminta rimananta hark'arqan<ref>[http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Valuievskyj_tsyrkuliar ВАЛУЄВСЬКИЙ ЦИРКУЛЯР]</ref>. [[File:Валуєвський циркуляр. Valuev Circular.jpg|thumb|200px|Piotr Valuev 1863 watapi kamachiynin: manam ima Ucrania simipas karqanchu, manam kanchu, manataqmi kanmanchu, pipas kay nisqanwan mana acuerdopi kaptinqa Rusiyap awqanmi.]] 1914 watapi Nicolás II kamachiqmi hark'arqan Rusiyap qhapaq suyunpi Ukranyamanta riqsisqa qillqaq Taras Shevchenko sutiyuq runap paqarisqanmanta pachak wata hunt'akuyninta<ref>[https://kpi.ua/shevchenko-revolt Ювілей Т.Г. Шевченка і студентські заворушення в Києві 100 років тому]</ref> 1917 watapi qallariypi Alexander Kerenskypa pusasqan pawqar waray killapi Revolución nisqa kamachiyta urquspa Rusiyata República nisqa kananpaqmi churarqan, ñawpaq sarunchasqa achka llaqtakunaman kacharisqa kanankupaq maqanakunankupaq<ref>Корніеєнко Агніешка Розстріляне відродження / Rozstrzeelane odrodzenie, Краків-Перемишль 2010 (пол.), 272 с.</ref> <ref> Від українізації до русифікації. Інформаційний бюлетень ЗП УГВР. — Ч. 2. — Нью-Йорк, 1970.</ref> 1917 watapi tukukuyninpi kamachiyman hamuspa, Vladimir Lenin ñawpaq Rusiyap republikanpi llaqta maqanakuyta willarqan, huk rakintaq 1917–1921 watakunapi Ukranya Runa Republikawan Suwit Huñu Rusiyawan awqanakuymi karqan, chaymi Ukranyata Pulunyawan Rusiyawan rakinakurqan (1922 watamanta Suwit Huñuwan)<ref>Репресовані кінематографісти. Актуальна пам'ять: Статті й документи /Кінематографічні студії. Випуск п'ятий. — К.: «Кіно-Театр»; «АРТ КНИГА», 2017. — 176 с.</ref>. 1932–1933 watakunapi Joseph Stalinpa kamachisqan Suwit Huñup kamachiyninmi Holodomor (yarqay rurasqa yarqay) nisqatam rurarqan, achka mama llaqtakunam Ukranya llaqtata wañuchiy nispa riqsirqanku, 10 hunu runakunap kawsaynintam wañuchirqan<ref>Історія української літератури XX століття: у 2 кн.: 1910—1930-ті роки: Навч. посібник/ за ред. В. Г. Дончика. — Кн. 1. — К.: Либідь, 1993. — С. 21.</ref>. [[File:Gulag Location Map.png|thumb|240px|Stalinpa dictadura pachanpi rikurimuq gulag campo de concentración nisqakunaq mapa]] 1937 watapi NKVD (qhipaman Unión Soviéticap Ministerio de Asuntos Internos nisqa sutiwan sutichasqa) yaqa llapan Ucraniamanta yachaysapa runakunata, culturamanta runakunata, yachaqkunatapas balearqanku, chaymantataqmi ayankuta pakallapi p'amparqanku Bykivnyan sach'a-sach'api, chaypim huk monumento sayarichisqa karqan Ralyan Unión thuñikuptin<ref>Українська література XX століття: навч.-метод. посіб. для студентів 2-го курсу, які навчаються за спец. 035 — Філологія (заоч. форма) / Нар. укр. акад., каф. українознавства; упоряд. О. В. Слюніна. — Харків: Вид-во НУА, 2018. — 128 с.</ref>. 1941-1945 watapi, chay mama llaqtaqa tukuyninpi nazikunap hap'isqan karqan, sapa 5 kaq Ukranya civil wañurqan. 1960, 1980 watakunapi, Soviet kamachiyqa disidentekunata hark'aykunata ruwarqan, carcelkunaman kachaspa, psiquiátrico hampina wasikunaman churaspa, Ucraniamanta aswan riqsisqa disidente Vasyl Stus karqan<ref>Каганов Ю. О. Опозиційний виклик: Україна і Центрально-Східна Європа 1980-х — 1991 рр. — Запоріжжя, 2009.Касьянов Г. В. Незгодні: українська інтелігенція в русі опору 1960- 80-х років. — К., 1995</ref> <ref>Русначенко А. М. Національно-визвольний рух в Україні середина 1950-х — початок 1990-х років. — К., 1998.</ref>.. 1985-1991 watakunapi Unión Soviética nacionqa thuñikurqan, 1991 watapi 24 agosto killapitaq Ucrania nacionqa independencia nisqa kananpaq willarqan. Vladimir Putinpa kimsa ñiqin kamachiyninpi, 2012 watapi kamachiyta qallariptin, Rusiyaqa hatun rimayta hark'ayta qallarirqan, Putinpas Ukranyap inti lluqsimuy ladupi kaq suyukunap qayllanpi awqaqkunata huñuyta qallarirqan, chaymantataqmi hatun pantasqa willaykunata chay mama llaqtap kuntranpi qallarirqan. Atiyta waqaychananpaq, chay pacha Ukranyap umalliqnin Viktor Yanukovych Putinta mañakurqan awqaqkunata kachananpaq, Ukranyaman 2013 watapi yaykunanpaq, chayraykutaq Euromaidan sutiwan riqsisqa protestakuna karqan. 20 ñiqin pawqar waray killapi 2014 p'unchawpi Yanukovych Kiev llaqtapi kachkaptin, Rusiya Ukranyap uralanpi Crimea yaqa wat'ata hap'iyta qallarirqan, chaymantataq ayqikuq Yanukovychman amachasqa kayta qurqan.12 ñiqin ayriway killapi 2014 p'unchawpi Rusiyaqa Ukranyap inti lluqsimuy ladupi maqanakuyta qallarirqan, Rusiyap Servicio Federal de Seguridad nisqap Igor Girkinpa umalliqninwan Sloviansk llaqtata atakaptin. 13 ñiqin ayriway killapi Ukranya mama llaqtaqa Rusiyap awqayninta hark'anapaq antiterrorista (ATO) llamk'ayta qallarirqan<ref> [https://nikvesti.com/news/incidents/59805 Террористы привязали мужчину с украинским флагом к столбу в Зугрэсе]</ref> <ref> [https://news.obozrevatel.com/politics/80167-popavshij-v-plen-boets-ato-rasskazal-ob-izdevatelstvah-tolpyi-u-stolba-pozora.htm Попавший в плен боец АТО рассказал об издевательствах толпы у "столба позора"]</ref><ref> [https://www.5.ua/suspilstvo/nezlamni-iryna-dovhan-istoriia-donechchanky-katovanoi-okupantamy-za-dopomohu-ukrainskym-biitsiam-197262.html НЕZЛАМНІ: Ірина Довгань - історія донеччанки, катованої окупантами за допомогу українським бійцям ]</ref><ref> [https://web.archive.org/web/20160902091720/http://uapress.info/uk/news/show/37843 Патріотка Ірина Довгань, яку катували терористи, розповіла, чому не вважає себе героїнею]</ref>. [[File:Ruins of Donetsk International airport (16).jpg|thumb|250px|Donetsk aeropuertoqa Rusiyap awqaqkunap thuñichisqanmi karqan, 2014 watapi chay llaqtata hap'ispa]] Ni awọn agbegbe ti o gba, awọn ara ilu Russia bẹrẹ iparun nla ti awọn iwe-ede Yukirenia lati awọn ile-ẹkọ ẹkọ, awọn ile ọnọ, ati awọn ile-ikawe ti ko ni ibamu pẹlu awọn iṣedede ti ete ti Ilu Russia, ati ṣẹda eto ti awọn ibudó “filtration” nibiti awọn ara ilu ti wa ni tubu ati jiya. 2022 watakama Rusiyaqa "Donetsk Llaqta Republika" nisqa marionetawanmi, paypa sapallan kamachiqninqa Moskwa llaqtapi tiyaq Alexander Borodai sutiyuq pulitiku karqan, Ukranyawan pakasqa awqanakuytam rurarqan, chaytaq hunt'asqa awqanakuymanmi tukurqan.2022 watapi Rusiyantinpi achka awqanakuy hark'aq rikuchiykunam karqan, chaykunataqa amachay kallpakunam hark'arqan. Ucrania nacionpiqa Rusia nacionmi guerrapi hatun huchakunata ruwarqan, ahinataq tiyaq cheqaskunata bombardearqan, Mariupol hina llaqtakunata llapanta thunirqan, civil runakunata qatiykacharqan, sotanokunapipas ñak’arichirqan. Aswan hatun hucha civilkuna contra karqan Bucha llaqtapi disparasqanku, chaymi karqan marzo killapi 2022 watapi<ref>Laruelle M. Accusing Russia of fascism (англ.) // Russia in Global Affairs. — 2020. — Iss. 18, no. 4. — P. 100—123.</ref> <ref>Garaev D. The Methodology of the ‘Russian World’and ‘Russian Islam:’New Ideologies of the Post-Socialist Context (англ.) // The Soviet and Post-Soviet Review. — 2021. — Iss. 48, no. 3. — P. 367—390.</ref> <ref>Лариса Дмитрівна Якубова. Рашизм: звір з безодні. — Akademperiodyka, 2023. — 315 с. </ref> <ref>Tsygankov, Daniel Beruf, Verbannung, Schicksal: Iwan Iljin und Deutschland // Archiv fuer Rechts- und Sozialphilosophie. — Bielefeld, 2001. — Vol. 87. — 1. Quartal. — Heft 1. — S. 44—60.</ref>. Chay hap'isqa allpakunapiqa, Rusiya runakunaqa Ukranya simipi qillqasqakunatam achkata chinkachiyta qallarirqanku, yachay wasikunamanta, museokunamanta, bibliotecakunamantapas, chaykunaqa manam Rusiyap kamachiyninman hinachu karqan, chaymantataqmi huk sistema de "filtración" nisqa campamentokunata kamarqanku, chaypim llaqta runakunata wisq'arqanku, ñak'arichirqanku ima<ref>[https://memopzk.org/figurant/moskalyov-aleksej-vladimirovich/ Москалёв Алексей Владимирович]</ref>.<ref>[https://suspilne.media/kyiv/785809-poskodzena-budivla-med-zakladu-e-zagibli-rf-zavdala-povtornogo-udaru-po-kievu/ Пошкоджена будівля медзакладу, є загиблі: РФ завдала повторного удару по Києву]</ref>. [[File:Destroyed apartment building 40a Buchmy Street, Kharkiv after Russian shelling by Kharkivian (03).jpg|thumb|250px|Rususuyu nacionpa bombardeasqanwan dañasqa wasimanta huknin, 2022]] Hinaspapas Rusia nacionmanta Timofey Sergeytsev sutiyoq político cientificopa qelqasqanmi maytu “¿Imatan Rusia Ucrania nacionwan ruwanan?”, nispa. (Rusia simipi: Что Россия должна сделать с Украиной?), sutichasqa karqan “rusa simipi runa wañuchiymanta qelqa” nispa, chaytaqa suticharqan Estados Unidos nacionmanta Timothy Snyder sutiyoq historiamanta yachaqmi<ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-61208404 'You can't imagine the conditions' - Accounts emerge of Russian detention camps]</ref> <ref>[https://www.huffpost.com/entry/filtration-camps-russia-ukraine-war_n_624ac8b9e4b0e44de9c485ea Mariupol Women Report Russians Taking Ukrainians To 'Filtration Camps']</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/world/2022/jun/12/ukrainians-who-fled-to-georgia-reveal-details-of-russias-filtration-camps Ukrainians who fled to Georgia reveal details of Russia’s ‘filtration camps’]</ref><ref>[https://snyder.substack.com/p/russias-genocide-handbook Russia's genocide handbook]</ref> <ref>[https://kanaldim.tv/ru/eto-nastoyashhij-konczlager-21-filtraczionnyj-lager-sozdali-okkupanty-na-donetchine/ Это настоящий концлагерь: 21 фильтрационный лагерь создали оккупанты на Донетчине]</ref>. == Allpa saywachi == * '''[[Urqu]]kuna:''' * '''[[Qucha]]kuna:''' * '''[[Mayu]]kuna:''' == Llaqta pusana rakiy == == Hatun llaqtakuna == * [[Moskwa|Muskuw]] (uma llaqta) * [[Sankt Peterburg]] (1917 watakama uma llaqta kasqa; 1924-1991 Leningrad) {| {{prettytable}} |----- |colspan="7" align="center" bgcolor="#FFA500" | '''Llaqtakuna''' |----- |rowspan="2" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''''' || colspan="2" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Suti''' || colspan="3" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Runakuna''' || rowspan="2" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Suyu''' |----- |align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Transkripsyun''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Rusu simipi''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''1989''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''2002''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''2005''' |----- |align=right | 1. || [[Moskwa|Muskuw]] || Москва || align=right | 8 769 117 || align=right | 10 126 424 || align=right | 10 381 222 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 2. || [[Sankt Petersburg]]<sup>1</sup> || Санкт-Петербург || align=right | 4 460 424 || align=right | 4 159 635 || align=right | 4 039 745 || [[Chinchay-Kunti Rusya]] |----- |align=right | 3. || [[Nowosibirsk]]<sup>2</sup> || Новосибирск || align=right | 1 436 516 || align=right | 1 425 508 || align=right | 1 419 007 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 4. || [[Jekaterinburg]]<sup>3</sup> || Екатеринбург || align=right | 1 364 621 || align=right | 1 293 537 || align=right | 1 287573 || [[Ural suyu|Ural]] |----- |align=right | 5. || [[Nizhniy Novgorod]]<sup>4</sup> || Нижний Новгород || align=right | 1 438 133 || align=right | 1 311 252 || align=right | 1 284 164 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 6. || [[Samara]]<sup>5</sup> || Самара || align=right | 1 254 460 || align=right | 1 157 880 || align=right | 1 134 730 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 7. || [[Omsk]] || Омск || align=right | 1 148 418 || align=right | 1 134 016 || align=right | 1 129 281 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 8. || [[Kazan]] || Казань || align=right | 1 094 378 || align=right | 1 105 289 || align=right | 1 104 738 || [[Tatarsuyu]] |----- |align=right | 9. || [[Rostow na Donu]] || Ростов-на-Дону || align=right | 1 019 305 || align=right | 1 068 267 || align=right | 1 074 482 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 10. || [[Chellabinsk]] || Челябинск || align=right | 1 141 777 || align=right | 1 077 174 || align=right | 1 062 919 || [[Ural suyu|Ural]] |----- |align=right | 11. || [[Ufa (Rusya)|Ufa]] || Уфа || align=right | 1.082.052 || align=right | 1.042.437 || align=right | 1.033.338 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 12. || [[Volgograd]]<sup>6</sup> || Волгоград || align=right | 998.894 || align=right | 1.011.417 || align=right | 1.010.320 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 13. || [[Perm (Rusya)|Perm]]<sup>7</sup> || Пермь || align=right | 1.090.944 || align=right | 1.001.653 || align=right | 982.419 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 14. || [[Krasnojarsk]] || Красноярск || align=right | 912.629 || align=right | 909.341 || align=right | 907.451 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 15. || [[Saratow]] || Саратов || align=right | 904.643 || align=right | 873.055 || align=right | 863.725 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 16. || [[Voronesh]] || Воронеж || align=right | 886.844 || align=right | 848.752 || align=right | 840.582 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 17. || [[Togliatti]]<sup>8</sup> || Тольятти || align=right | 630.543 || align=right | 702.879 || align=right | 718.486 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 18. || [[Krasnodar]]<sup>9</sup> || Краснодар || align=right | 620.516 || align=right | 646.175 || align=right | 649.851 || [[Urin Rusiya suyu|Urin Rusiya]] |----- |align=right | 19. || [[Ullanovsk]]<sup>10</sup> || Ульяновск || align=right | 625.155 || align=right | 635.947 || align=right | 640.680 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 20. || [[Izhevsk]]<sup>11</sup> || Ижевск || align=right | 635.109 || align=right | 632.140 || align=right | 631.038 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 21. || [[Jaroslavl]] || Ярославль || align=right | 632.991 || align=right | 613.088 || align=right | 606.730 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 22. || [[Barnaul]] || Барнаул || align=right | 601.811 || align=right | 600.749 || align=right | 599.579 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 23. || [[Vladivostok]] || Владивосток || align=right | 633.838 || align=right | 594.701 || align=right | 587.022 || [[Karu Anti suyu|Karu Anti]] |----- |align=right | 24. || [[Irkutsk]] || Иркутск || align=right | 626.135 || align=right | 593.604 || align=right | 586.695 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 25. || [[Khabarowsk]] || Хабаровск || align=right | 600.623 || align=right | 583.072 || align=right | 578.303 || [[Karu Anti suyu|Karu Anti]] |----- |align=right | 26. || [[Orenburg]]<sup>12</sup> || Оренбург || align=right | 546.501 || align=right | 549.361 || align=right | 550.204 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 27. || [[Novokuzñetsk]]<sup>13</sup> || Новокузнецк || align=right | 599.947 || align=right | 549.870 || align=right | 539.616 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 28. || [[Rjasan]] || Рязань || align=right | 514.638 || align=right | 521.560 || align=right | 520.173 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 29. || [[Tjumen]] || Тюмень || align=right | 476.869 || align=right | 510.719 || align=right | 519.119 || [[Ural suyu|Ural]] |----- |align=right | 30. || [[Naberezhnyje Tschelny]]<sup>14</sup> || Набережные Челны || align=right | 500.309 || align=right | 518.896 || align=right | 540.769 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 31. || [[Lipetsk]] || Липецк || align=right | 449.635 || align=right | 506.114 || align=right | 515.655 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 32. || [[Pensa]] || Пенза || align=right | 542.612 || align=right | 518.025 || align=right | 512.602 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 33. || [[Astrachan]] || Астрахань || align=right | 509.210 || align=right | 504.501 || align=right | 502.533 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 34. || [[Makhachkala]]<sup>15</sup> || Махачкала || align=right | 317.475 || align=right | 462.412 || align=right | 497.959 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 35. || [[Tomsk]] || Томск || align=right | 501.963 || align=right | 487.838 || align=right | 485.519 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 36. || [[Kemerovo]]<sup>16</sup> || Кемерово || align=right | 520.263 || align=right | 484.754 || align=right | 477.090 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 37. || [[Tula (Rusya)|Tula]] || Тула || align=right | 539.980 || align=right | 481.216 || align=right | 468.825 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 38. || [[Kirov (Rusya)|Kirow]]<sup>17</sup> || Киров || align=right | 440.240 || align=right | 457.578 || align=right | 457.383 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 39. || [[Cheboksary]] || Чебоксары || align=right | 419.592 || align=right | 440.621 || align=right | 446.781 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 40. || [[Kaliningrad]]<sup>18</sup> || Калининград || align=right | 401.280 || align=right | 430.003 || align=right | 434.954 || [[Chinchay-Kunti Rusya]] |----- |align=right | 41. || [[Brjansk]] || Брянск || align=right | 452.160 || align=right | 431.526 || align=right | 427.236 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 42. || [[Ivanovo]] || Иваново || align=right | 481.042 || align=right | 431.721 || align=right | 420.839 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 43. || [[Magnitogorsk]] || Магнитогорск || align=right | 440.321 || align=right | 418.545 || align=right | 413.351 || [[Ural suyu|Ural]] |----- |align=right | 44. || [[Kursk]] || Курск || align=right | 424.239 || align=right | 412.442 || align=right | 409.431 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 45. || [[Tver]]<sup>19</sup> || Тверь || align=right | 450.941 || align=right | 408.903 || align=right | 400.212 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 46. || [[Nizhniy Tagil]] || Нижний Тагил || align=right | 439.521 || align=right | 390.498 || align=right | 381.116 || [[Ural suyu|Ural]] |----- |align=right | 47. || [[Stavropol]] || Ставрополь || align=right | 318.928 || align=right | 354.867 || align=right | 363.064 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 48. || [[Ulan-Ude]]<sup>20</sup> || Улан-Удэ || align=right | 352.530 || align=right | 359.391 || align=right | 360.278 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 49. || [[Belgorod]] || Белгород || align=right | 300.408 || align=right | 337.030 || align=right | 345.289 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 50. || [[Arkhangelsk]] || Архангельск || align=right | 415.921 || align=right | 356.051 || align=right | 344.600 || [[Chinchay-Kunti Rusya]] |----- |align=right | 51. || [[Kurgan (Rusya)|Kurgan]] || Курган || align=right | 355.517 || align=right | 345.515 || align=right | 343.129 || [[Ural suyu|Ural]] |----- |align=right | 52. || [[Kaluga]] || Калуга || align=right | 311.399 || align=right | 334.751 || align=right | 338.978 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 53. || [[Orjol]] || Орёл || align=right | 336.862 || align=right | 333.310 || align=right | 331.127 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 54. || [[Sochi]] || Сочи || align=right | 311.648 || align=right | 328.809 || align=right | 327.608 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 55. || [[Wolshski]] || Волжский || align=right | 268.842 || align=right | 313.169 || align=right | 323.293 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 56. || [[Smolensk]] || Смоленск || align=right | 341.483 || align=right | 325.137 || align=right | 320.991 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 57. || [[Murmansk]] || Мурманск || align=right | 468.039 || align=right | 336.137 || align=right | 319.263 || [[Chinchay-Kunti Rusya]] |----- |align=right | 58. || [[Vladikavkaz]]<sup>21</sup> || Владикавказ || align=right | 300.198 || align=right | 315.608 || align=right | 317.370 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 59. || [[Cherepovets]] || Череповец || align=right | 310.463 || align=right | 311.869 || align=right | 311.850 || [[Chinchay-Kunti Rusya]] |----- |align=right | 60. || [[Vladimir (Russland)|Wladimir]] || Владимир || align=right | 349.702 || align=right | 315.954 || align=right | 310.024 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 61. || [[Chita (Rusya)|Chita]] || Чита || align=right | 365.754 || align=right | 316.643 || align=right | 308.291 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 62. || [[Saransk]] || Саранск || align=right | 312.128 || align=right | 304.866 || align=right | 303.394 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 63. || [[Surgut]] || Сургут || align=right | 247.823 || align=right | 285.027 || align=right | 300.367 || [[Ural suyu|Ural]] |----- |align=right | 64. || [[Vologda]] || Вологда || align=right | 282.802 || align=right | 293.046 || align=right | 294.889 || [[Chinchay-Kunti Rusya]] |----- |align=right | 65. || [[Tambov]] || Тамбов || align=right | 304.600 || align=right | 293.658 || align=right | 290.933 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 66. || [[Nalchik]] || Нальчик || align=right | 234.547 || align=right | 274.974 || align=right | 282.913 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 67. || [[Taganrog]] || Таганрог || align=right | 291.622 || align=right | 281.947 || align=right | 279.056 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 68. || [[Kostroma]] || Кострома || align=right | 278.414 || align=right | 278.750 || align=right | 277.656 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 69. || [[Komsomolsk na Amure]] || Комсомольск-на-Амуре || align=right | 315.325 || align=right | 281.035 || align=right | 275.164 || [[Karu Anti suyu|Karu Anti]] |----- |align=right | 70. || [[Sterlitamak]] || Стерлитамак || align=right | 247.457 || align=right | 264.362 || align=right | 267.231 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 71. || [[Petrozawodsk]] || Петрозаводск || align=right | 269.485 || align=right | 266.160 || align=right | 265.025 || [[Chinchay-Kunti Rusya]] |----- |align=right | 72. || [[Bratsk]] || Братск || align=right | 255.705 || align=right | 259.335 || align=right | 259.991 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 73. || [[Joshkar-Ola]]<sup>22</sup> || Йошкар-Ола || align=right | 241.601 || align=right | 256.719 || align=right | 259.540 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 74. || [[Dzerzhinsk (Oka)|Dzerzhinsk]] || Дзержинск || align=right | 285.071 || align=right | 261.334 || align=right | 256.537 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 75. || [[Orsk]] || Орск || align=right | 270.711 || align=right | 250.963 || align=right | 246.836 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 76. || [[Nizhnevartovsk]] || Нижневартовск || align=right | 241.457 || align=right | 239.044 || align=right | 244.937 || [[Ural suyu|Ural]] |----- |align=right | 77. || [[Angarsk]] || Ангарск || align=right | 265.835 || align=right | 247.118 || align=right | 243.158 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 78. || [[Novorossijsk]] || Новороссийск || align=right | 185.938 || align=right | 232.079 || align=right | 241.856 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 79. || [[Nizhnekamsk]] || Нижнекамск || align=right | 190.793 || align=right | 225.399 || align=right | 234.297 || [[Wolga suyu|Wolga]] |----- |align=right | 80. || [[Syktyvkar]]<sup>23</sup> || Сыктывкар || align=right | 232.117 || align=right | 230.011 || align=right | 230.139 || [[Chinchay-Kunti Rusya]] |----- |align=right | 81. || [[Zelenograd]] || Зеленоград || align=right | 158.294 || align=right | 215.727 || align=right | 228.294 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 82. || [[Stari Oskol]] || Старый Оскол || align=right | 173.917 || align=right | 215.898 || align=right | 226.977 || [[Chawpi Rusya suyu|Chawpi Rusya]] |----- |align=right | 83. || [[Shakhty]] || Шахты || align=right | 225.797 || align=right | 222.592 || align=right | 221.312 || [[Urin Rusya suyu|Urin Rusya]] |----- |align=right | 84. || [[Blagoveshchensk]] || Благовещенск || align=right | 205.553 || align=right | 219.221 || align=right | 221.296 || [[Karu Anti suyu|Karu Anti]] |----- |align=right | 85. || [[Rybinsk]]<sup>24</sup> || Рыбинск || align=right | 251.442 || align=right | 222.653 || align=right | 216.724 || [[Chinchay-Kunti Rusya]] |----- |align=right | 86. || [[Bijsk]] || Бийск || align=right | 233.238 || align=right | 218.562 || align=right | 215.430 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 87. || [[Prokopjevsk]] || Прокопьевск || align=right | 273.838 || align=right | 224.597 || align=right | 215.270 || [[Sibir suyu|Sibir]] |----- |align=right | 88. || [[Jakutsk]] || Якутск || align=right | 186.626 || align=right | 210.642 || align=right | 215.063 || [[Karu Anti suyu|Karu Anti]] |----- |align=right | 89. || [[Velikiy Novgorod]]<sup>25</sup> || Великий Новгород || align=right | 229.126 || align=right | 216.856 || align=right | 215.062 || [[Chinchay-Kunti Rusya]] |----- |align=right | 90. || [[Pskow]] || Псков || align=right | 203.789 || align=right | 202.780 || align=right | 201.990 || [[Chinchay-Kunti Rusya]] |----- |align=right | 91. || [[Balakovo]] || Балаково || align=right | 197.391 || align=right | 200.470 || align=right | 201.920 || [[Wolga suyu|Wolga]] |} == Simikuna == * [[Rusu simi]] * hukkunapas == Kaypipas qhaway == == Willay pukyukuna == <references/> == Hawa t'inkikuna == {{commonscat|Russia}} [[Katiguriya:Mama llaqta (Asya)]] [[Katiguriya:Mama llaqta (Iwrupa)]] [[Katiguriya:Rusya| ]] je22sxm38oycrvqxrfobjpmrqbmqa46 Plantilla:IND 10 8394 691527 657004 2026-08-29T13:30:33Z Andeanscorpion 35306 691527 wikitext text/x-wiki [[Image:Flag of India.svg|20px]]&nbsp;[[Intia]]<noinclude> [[Katiguriya:Wikipedia:Wiphalakunap Plantillankukuna|IND]] </noinclude> jzfl3tcl41tv0tyuon3dl7e501m48kh Quchapampa suyu 0 8858 691549 682482 2026-08-29T15:31:22Z Andeanscorpion 35306 Musuq infobox 691549 wikitext text/x-wiki {{Suyu | nombre_oficial = Quchapampa suyu | nombre_local = Departamento de Cochabamba | otros_nombres = Quchapampa jach'a suyu | tipo_territorio = Departamento | pais = {{BOL}} | paisaje = Vacas, Laguna Parquqhucha.JPG | pie_paisaje = [[Parququcha]], [[Wak'as munisipyu]], [[Quchapampa suyu]] | bandera = Flag_of_Cochabamba.svg | escudo = Escudo del Cochabamba.svg | mapa = Cochabamba in Bolivia.svg | mapa_subdivisiones = Bolivia department of cochabamba.png | descripcion_mapa_subdivisiones = Quchapampap suyup pruwinsyankuna | capital = [[Quchapampa]] | idiomas = [[Qhichwa simi]], [[Kastilla simi]], [[Aymara simi]], [[Waraniyi simi]], [[Yurakari simi]] | fecha_fundacion = {{pun|23|1|1826}} | tipo_gobierno = | organo_gobierno = | cargo_gobernante = Llaqta kamachiq | gobernante = [[Humberto Sanchez]] | superficie = 55.631 km² | superficie_terrestre = | superficie_agua = | altura_maxima = 2.558 m | poblacion = 1.455.711 | fecha_poblacion = 2001 | densidad_poblacion = 30,05 runak./km² | rango_poblacion = | tipo_subdivisiones = Pruwinsyankuna | subdivisiones = 16 | zona_horaria = BOT (UTC-4) | desfase_utc = | sitio_web = https://web.archive.org/web/20060903100054/http://www.prefecturacochabamba.gov.bo/ | notas = }} [[Rikcha:Punatalija.JPG|thumb|right|200px|Talija puna]] [[Rikcha:Laguna Corani (Represa) Chapare Bolivia.jpg|thumb|right|200px|[[Qurani qucha]], [[Chapariy pruwinsya]]]] '''Quchapampa suyu''' ([[aymara simi]]pi: ''Quchapampa jach'a suyu''; [[kastilla simi]]pi: ''Departamento de Cochabamba'') nisqaqa [[Puliwya]] mama llaqtapi huk suyum. [[Uma llaqta]]nqa [[Quchapampa]] llaqtam. Quchapampa suyu tarikun chawpipi Puliwya suyupi. Antiman kantun [[Santa Krus suyu]]wan, qullaman kantun [[Chuqichaka suyu]]wan, [[P'utuqsi suyu]]wan, kuntiman kantun [[Uru Uru suyu]]wan, [[Chuqiyapu suyu]]wan, chinchamantaq kantun [[Beni suyu]]wan. == Allpa saywachi == * '''[[Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyukuna]]:''' [[Tunari mamallaqta parki]] - [[Carrasco mamallaqta parki]] - [[Isiboro Secure mamallaqta parki]] - [[Inkakasani Altamachi Anti fauna mama llaqta risirwa]] - [[Ripichun mach'aykuna sallqa kawsay willkachasqa]] * '''[[Urqu]]kuna:''' [[Tunari urqu|Tunari]], [[Arcopongo]], [[Kukapata urqu|Kukapata]], [[Mazo Cruz]], [[Yanaqaqa]], [[Tutura urqu|Tutura]] ;[[Kunturpuñuna]], [[Khurupanpa]], [[P'allqaluma]], [[Juch'uy Llallawa]], [[Quturipunta]] ([[Arani pruwinsya]]pi); * '''[[Qucha]]kuna:''' [[Qurani qucha]] ([[Chapariy pruwinsya]]pi); [[Rudiyu qucha]]; [[Parququcha]], [[Asiruqucha (Quchapampa)|Asiruqucha]], [[Junt'utuyu]], [[Pilawit'u]], [[Qullpaqucha]], [[Yanatama]] ([[Wak'as (munisipyu)|Wak'as munisipyupi]]); [[K'ichkiqucha]] ([[Tarata pruwinsya (Buliwya)|Tarata pruwinsyapi]]), [[Larati qucha]], [[Wara Wara qucha (Quchapampa)|Wara Wara qucha]] * '''[[Mayu]]kuna:''' [[Chapariy mayu]], [[Jayupaya mayu|Jayupaya]], [[Qutakajis mayu|Qutakajis]], [[Misicuni mayu|Misicuni]], [[Altamachi mayu|Altamachi]], [[Mamorecillo mayu|Mamorecillo]]; == Yurakuna == '''Sachakuna''' hukkunapas: <ref> {{Ref Bentley}}</ref> {| |- valign="top" | * [[Allqu thaqu]] ''(Acacia macracantha)'' * [[Harka|Jarka]] ''(Acacia visco)'' * [[Ch'illka]] ''(Baccharis salicifolia)'' * [[Ch'illka|T'ula]] ''(Baccharis sp.)'' * [[China t'ula]] ''(Baccharis tricuneata)'' * [[Khiñi]] ''(Colletia spinosissima)'' * [[Ch'akatiya]] ''(Dodonaea viscosa)'' * [[Ulala]] ''(Eriocereus tephracanthus)'' * [[Chuchuruma]] ''(Eryngium paniculatum)'' * [[China kalistu]] ''(Eucalyptus camaldulenses)'' * [[Urqu kalistu]] ''(Eucalyptus globulus)'' * [[Igu]] ''(Ficus sp.)'' (kastilla simi: ''Higuera'', ''Higo'') * [[Lluq'i]] ''(Kageneckia lanceolata)'' * [[Allqu tuna]] ''(Opuntia cochabambensis)'' | * [[Tunas|Tuna]] / Tunas ''(Opuntia ficus-indica)'' * [[Mulli hamillu|Mulli jamillu]] ''(Phrigilantus cunaecifolius)'' * ''[[Alamo]]'' ''(Populus deltoides)'' * [[Yuraq thaqu]] ''(Prosopis alba)'' * [[Lurasnu]] ''(Prunus persica)'' * [[Wayaw]] ''(Salix humboldtiana)'' * [[Tikira]] / Tisikira ''(Schinopsis haenkeana)'' * [[Luyu luyu]] ''(Schinus polygamus)'' * [[Krus Mulli]] ''(Schinus sp.)'' * [[Mulli]] ''(Schinus molle)'' * [[Waych'a]] ''(Senecio clivicolus)'' * [[Phasakana]] ''(Trichocereus sp.)'' * [[Japa Japa]] |- |} == Llaqta pusana rakiy == Chunka suqtayuq wamanikuna kan: {| {{tablabonita}} style="width:50%;" border="1" |- style="background:DarkRed; color:white" !Wamani !km² !Runakuna (2001) <ref> [http://www.ine.gov.bo www.ine.gov.bo] </ref> !Uma llaqta ! '''Runakuna&nbsp;(2001)'''&nbsp; |- |[[Arqi pruwinsya|Arqi]] | align="right"| 1.077 | align="right"| 23.464 |[[Arqi]] | align="right"| 487 |- |[[Bolívar pruwinsya (Buliwya)|Bolívar]] |align="right"| 413 | align="right"| 8.635 |[[Bolívar llaqta|Bolívar]] | align="right"| 467 |- |[[Campero pruwinsya|Campero]] | align="right"| 5.550 | align="right"| 37.011 |[[Aykili]] | align="right"| 7.381 |- |[[Carrasco pruwinsya|Carrasco]] | align="right"| 15.045 | align="right"| 116.203 |[[Tutura (llaqta)|Tutura]] | align="right"| 1.597 |- |[[Chapariy pruwinsya]] | align="right"| 12.445 | align="right"| 187.368 |[[Sakawa]] | align="right"| 92.581 |- |[[Esteban Arce pruwinsya|Esteban Arce]] | align="right"| 1.245 | align="right"| 31.997 |[[T'arata (Quchapampa)|T'arata]] | align="right"| 3.323 |- |[[Germán Jordán pruwinsya|Germán Jordán]] | align="right"| 305 | align="right"| 31.768 |[[Klisa]] | align="right"| 6.534 |- |[[Jarani pruwinsya|Jarani]] | align="right"| 506 | align="right"| 24.053 |[[Jarani]] | align="right"| 3.512 |- |[[Jayupaya pruwinsya|Jayupaya]] | align="right"| 9.620 | align="right"| 60.959 |[[Jayupaya llaqta|Jayupaya]] | align="right"| 2.014 |- |[[Kapinuta pruwinsya|Kapinuta]] | align="right"| 1.495 | align="right"| 25.582 |[[Kapinuta]] | align="right"| 4.766 |- |[[Killaqullu pruwinsya|Killaqullu]] | align="right"| 720 | align="right"| 246.803 |[[Killaqullu]] | align="right"| 74.980 |- |[[Misk'i pruwinsya]] | align="right"| 2.730 | align="right"| 36.181 |[[Misk'i llaqta|Misk'i]] | align="right"| 2.677 |- |[[Punata pruwinsya|Punata]] | align="right"| 850 | align="right"| 47.735 |[[Punata]] | align="right"| 14.742 |- |[[Quchapampa pruwinsya|Quchapampa]] | align="right"| 391 | align="right"| 517.224 |[[Quchapampa]] | align="right"| 516.683 |- |[[Tapaqari pruwinsya|Tapaqari]] | align="right"| 1.500 | align="right"| 25.919 |[[Tapaqari]] | align="right"| 411 |- |[[Tiraqi pruwinsya|Tiraqi]] | align="right"| 1.739 | align="right"| 35.017 |[[Tiraqi]] | align="right"| 1.906 |- |} * [[Lista:Pulitika rakiy (Buliwya)]] == Wiñay kawsay == === Pruwinsyakunap sutinkuna === * Bolívar pruwinsya: [[Simón Bolívar]] * Esteban Arce pruwinsya: [[Esteban Arce]] * Campero pruwinsya: [[Narciso Campero]] * Germán Jordán pruwinsya: [[Germán Jordán]] == Runakuna == Quchapampa suyupiqa aswanta [[Qhichwa runa]]kunam tiyanku. {|{{tablabonita}} border="1" style="width:30%;" border="1" |-bgcolor=#EFEFEF ! '''Runa llaqta''' ! '''%''' |- |[[Qhichwa runa|Qhichwa]] |align="right" |66,2 |- |[[Aymara runa|Aymara]] |align="right" |7,0 |- |[[Waraniyi runa|Waraniyi]], [[Chikitus runa|Chikitus]], [[Moxos runa|Moxos]] |align="right" |0,7 |- |Mana [[indihina]] |align="right" |25,6 |- |Huk indihina runa llaqta |align="right" |0,5 |- |} <small>Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo</small> * [[Aphru-buliwiyanu runa|Aphru-buliwiyanu]] * [[Mosetén]] * [[Moxos runa|Moxos]] * [[Yurakari runa]] === Simikuna === Quchapampa suyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku. <ref>[http://obd.descentralizacion.gov.bo/departamental/fichas/ obd.descentralizacion.gov.bo / ''Observatorio Bolivia Democrático''] (kastilla simi)</ref> {|{{tablabonita}} border="1" style="width:30%;" border="1" |-bgcolor=#EFEFEF ! '''Simi''' ! '''Suyu''' ! '''Buliwya''' |- |[[Qhichwa simi]] | align="right" |872.010 |align="right" |2.281.198 |- |[[Aymara simi]] |align="right" |84.921 |align="right" |1.525.321 |- |[[Waraniyi simi]] |align="right" |1.379 |align="right" |62.575 |- |Huk [[indihina]] simi |align="right" |3.351 |align="right" |49.432 |- |[[Kastilla simi]] |align="right" |1.101.822 |align="right" |6.821.626 |- |Hawa simi |align="right" |40.579 |align="right" |250.754 |- |Indihina similla |align="right" |269.588 |align="right" |960.491 |- |Kastilla simi indihina simipas |align="right" |648.195 |align="right" |2.739.407 |- |Kastilla simi hawa simipas |align="right" |454.273 |align="right" |4.115.751 |- |} == Musiku == == Aswan hatun llaqtakuna == [[Rikcha:Cochabamba panorama (cuadrado - square).jpg|thumb|right|180px|Quchapampa]] {| class="wikitable" border="0" style="background:#ffffff" align="top" class="sortable wikitable" font- size:95% |+ style="background:#CC3300; color:white;" | Quchapampa suyupi aswan hatun llaqtakuna <ref name="[http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&geo=-729&srt=n1pn&col=adhoq&msz=1500&pt=c&va=x&srt=1npn]"> {{cite web|url=http://world-gazetteer.com/|title=world-gazetteer|archiveurl=http://web.archive.org/web/20010309110056/http://world-gazetteer.com/|archivedate=2001-03-09}} </ref> |- ! Llaqta ! Runakuna <br> (2001) ! Runakuna <br> (~ 2009) ! Llaqta ! Runakuna <br>(2001) ! Runakuna <br>(~ 2009) |- | [[Quchapampa]] | align=right | 516.683 | align=right | 616.943 | [[Illataco]] | align=right | 3.531 | align=right | 4.586 |- | [[Sakawa]] | align=right | 92.581 | align=right | 105.105 | [[Jarani]] | align=right | 3.512 | align=right | 4.166 |- | [[Killaqullu]] | align=right | 74.980 | align=right | 85.224 | [[El Paso (Quchapampa)|El Paso]] | align=right | 3.344 | align=right | 4.343 |- | [[Qullqapirwa]] | align=right | 41.637 | align=right | 47.430 | [[T'arata (Quchapampa)|T'arata]] | align=right | 3.323 | align=right | 3.967 |- | [[Tikipaya]] | align=right | 26.732 | align=right | 30.480 | [[Sipi Sipi]] | align=right | 3.134 | align=right | 4.715 |- | [[Punata]] | align=right | 14.742 | align=right | 17.336 | [[Irpa Irpa]] | align=right | 2.721 | align=right | 3.382 |- | [[Wint'u]] | align=right | 14.180 | align=right | 18.418 | [[Misk'i]] | align=right | 2.677 | align=right | 3.477 |- | [[Aykili]] | align=right | 7.381 | align=right | 9.826 | [[Chulla (Quchapampa)|Chulla]] | align=right | 2.522 | align=right | 3.276 |- | [[Klisa]] | align=right | 6.534 | align=right | 8.293 | [[Tunari llaqta|Tunari]] | align=right | 2.510 | align=right | 3.260 |- | [[Ivirgarzama]] | align=right | 6.366 | align=right | 11.746 | [[Bulo Bulo]] | align=right | 2.389 | align=right | 3.103 |- | [[Irunqullu]] | align=right | 4.778 | align=right | 6.206 | [[Ucureña]] | align=right | 2.306 | align=right | 2.995 |- | [[Kapinuta]] | align=right | 4.766 | align=right | 5.810 | [[Sexta Parte]] | align=right | 2.213 | align=right | 2.874 |- | [[Shinahuta]] | align=right | 4.291 | align=right | 5.810 | [[Tulata]] | align=right | 2.207 | align=right | 2.867 |- | [[Chimuri]] | align=right | 3.874 | align=right | 6.975 | [[Montenegro (Quchapammpa)|Montenegro]] | align=right | 2.159 | align=right | 2.804 |- | [[Entre Ríos (Quchapampa)|Entre Ríos]] | align=right | 3.796 | align=right | 4.931 | [[San Benito llaqta (Quchapampa)|San Benito]] | align=right | 2.029 | align=right | 2.635 |- | [[Qulumi]] | align=right | 3.699 | align=right | 4.101 | [[Jayupaya llaqta|Jayupaya]] | align=right | 2.014 | align=right | 2.616 |- |} == Yachay tarpuy == === Inlisyakuna === <gallery> Rikcha:Cochabamba-Plaza.jpg|Katidral, [[Quchapampa]] Rikcha:Templo San José de Tarata.jpg|San Husiy inlisya, [[Tarata (Quchapampa)|Tarata]] Rikcha:Catedral San Juan Bautista, Punata.jpg|San Juan Bautista, [[Punata]] Rikcha:Vacas, Templo de Santa Bárbara.JPG|Santa Bárbara inlisya, [[Wak'as]] Rikcha:Quillacolo, Templo de San Ildefonso.JPG|San Ildefonso inlisya, [[Killaqullu]] </gallery> * Katidral, Quchapampa * San Francisco inlisya kunwintuwan (1581 watamanta) * Santo Domingo inlisya (1778 watamanta) * Santa Teresa inlisya kunwintuwan * San Ildefonso inlisya == Karu puriy == [[Rikcha:Tinkus cochabamba.jpg|thumb|right|200px| [[Tinku (tusuy)|Tinku]], [[Quchapampa]] ]] [[Rikcha:Cristo de la Concordia 02.jpg|thumb|right|140px|''Cristo de la Concordia'', Quchapampa]] * [[Payrumani]] * [[Killaqullu]] * [[Armakuna]]: La Cabaña, Liriuni, Kehuiña, Cayacayani * [[Inkaraqay]] * [[Sipi Sipi munisipyu|Sipi Sipi]], [[Killaqullu pruwinsya]]pi * [[Wintu]], Killaqullu pruwinsyapi * [[Tarata (Quchapampa)|Tarata]] * [[Jarani]] * [[Tutura (llaqta)|Tutura]] * [[Tikipaya]] * [[Klisa]] * [[K'ichkiqucha]] ([[Angustora qucha (Buliwya)|Angustora qucha]]) * [[Inkachaka (Quchapampa)|Inkachaka]] (Quchapampa: 90 km) * [[Villa Tunari]] * [[Puerto Villarroel munisipyu|Puerto Villaroel]] * [[Chapari]] riqyun * [[Inkallaqta]] * [[Carrasco mamallaqta parki|Carrasco mama llaqta parki]] * [[Isiboro Secure mamallaqta parki|Isiboro Secure mama llaqta parki]] [[Chapari pruwinsya]]pi == Raymikuna == * ''[[Virgen de Urkupiña]]'' == Yachachiy == [[Rikcha:Univalle coliseo.jpg|thumb|right|200px|''[[Universidad del Valle]]'']] * [[Yachay suntur]]kuna ** ''[[Universidad del Valle]]'' ** [[Ismael Montes Hatun Yachay Wasi]], [[Wak'as munisipyu]]pi == Yanuy == [[Rikcha:Silpancho.jpg|thumb|right|200px|Sillp'anchu]] * [[Ch'ajchu]] * [[Jak'alawa]] * [[Jank'akipa]] * [[Jawri uchu]] * [[K'allu]] * [[K'asauchu]] * [[K'awi]] * [[Laphin]] * [[Lluqhalla chupi]] * [[Llusp'ichi]] * [[Matamwri]] * [[Patas uchu]] * [[Papawayk'u]] * [[P'ampaku]] * [[Sillp'anchu]] * [[T'iqu]] * [[Tujuri]] == Pukllaykuna == * [[T'uquyt'uqula]] * [[T'ijcha]] * [[Wachaypili]] * [[Sumaq Pakanki]] == Tusuy == * [[Bailecito]] * [[Cueca]] * [[Wayñu]] == Suyupi paqarisqa runakuna == * [[Pedro Blanco Soto]] (1795-1829), umalliq * [[José Maria de Achá]] (1810-1868), umalliq * [[Mariano Melgarejo]] (1820-1871), umalliq * [[Gualberto Villarroel]] (1908-1946), umalliq * [[René Barrientos Ortuño]] (1919-1969), umalliq * [[Jorge Quiroga Ramírez]] (*1960), umalliq * [[Eduardo Rodríguez]] (*1956), umalliq * [[Esteban Arce]] (1765-1815), awqaq pusaq * [[Jaime Laredo]] (*1941), waqachiq * [[Nataniel Aguirre]] (1843-1888), qillqaq * [[Edmundo Paz Soldán]] (*1967), qillqaq == Apaykachana == * [[Jorge Wilstermann antanka pampa]] == Kaypipas qhaway == == Pukyukuna == <references/> * [https://web.archive.org/web/20090510011221/http://www.redpizarra.org/Cochabamba/Cochabamba www.redpizarra.org] == Hawa t'inkikuna == * [https://web.archive.org/web/20080427195720/http://umd.descentralizacion.gov.bo/departamental/fichas/ficha_gen.php?depto=03 Quchapampa suyu: Yupaykuna] * [https://web.archive.org/web/20201001180113/http://bvirtual.proeibandes.org/bvirtual/docs/tesis/proeib/Tesis_Vidal_Arratia.pdf bvirtual.proeibandes.org / Vidal Celedonio Arratia Torrez: Ñawpaqta riqsinakunaraq, chantaraq EIB] (qhichwa simi, kastilla simi) * [https://web.archive.org/web/20171118095550/http://bvirtual.proeibandes.org/bvirtual/docs/tesis/proeib/Tesis%20Evangelio%20Munhos.pdf bvirtual.proeibandes.org/ Evangelio Muñoz Cardozo: ''Representación social de escuela en el imaginario colectivo indígena''] (qhichwa simi, kastilla simi) * [https://web.archive.org/web/20160705060739/http://bvirtual.proeibandes.org/bvirtual/docs/tesis/proeib/Tesis_Maria_Toainga.pdf bvirtual.proeibandes.org / María Toainga Masaquiza: ''Enseñanza del castellano como segunda lengua'' (tesis)] (kichwa simi, kastilla simi) * [https://web.archive.org/web/20160308061037/http://bvirtual.proeibandes.org/bvirtual/docs/tesis/proeib/Tesis_Olga_Siles.pdf bvirtual.proeibandes.org / Olga Siles Veliz: ''Uso de los módulos quechuas en las unidades educativas de Pie de Gallo y Candelaria'' ([[Qulumi munisipyu]], 2001)] (kastilla simi; Qhichwa simipi pisichaynin: p. 129 - 130) * [https://web.archive.org/web/20131127064629/http://bvirtual.proeibandes.org/bvirtual/docs/tesis/proeib/Tesis_Cristina_Teran.pdf bvirtual.proeibandes.org / Cristina Teran: La Enseñanza de la lengua quechua en el sistema educativo escolar del área urbana de Tiquipaya ([[Tikipaya munisipyu]], Buliwya, 2006)] (kastilla simi; P'anqap pisiyaynin (qhichwa simipi): p. iv - x) {{Punku p'anqa Buliwya}} {{commonscat|Department of Cochabamba }} {{Quchapampa suyu}} {{Suyukuna (Buliwya)}} [[Katiguriya:Suyu (Buliwya)]] [[Katiguriya:Quchapampa suyu|!]] nbsl3iwahp3zygi2kgl3xg43s1d2qk3 691550 691549 2026-08-29T15:31:59Z Andeanscorpion 35306 691550 wikitext text/x-wiki {{Suyu | nombre_oficial = Quchapampa suyu | nombre_local = Departamento de Cochabamba | otros_nombres = Quchapampa jach'a suyu | tipo_territorio = Departamento | pais = {{BOL}} | paisaje = Vacas, Laguna Parquqhucha.JPG | pie_paisaje = [[Parququcha]], [[Wak'as munisipyu]], [[Quchapampa suyu]] | bandera = Flag_of_Cochabamba.svg | escudo = Escudo del Cochabamba.svg | mapa = Cochabamba in Bolivia.svg | mapa_subdivisiones = Bolivia department of cochabamba.png | descripcion_mapa_subdivisiones = Quchapampap suyup pruwinsyankuna | capital = [[Quchapampa]] | idiomas = [[Qhichwa simi]], [[Kastilla simi]], [[Aymara simi]], [[Waraniyi simi]], [[Yurakari simi]] | fecha_fundacion = {{pun|23|1|1826}} | tipo_gobierno = | organo_gobierno = | cargo_gobernante = Llaqta kamachiq | gobernante = [[Humberto Sanchez]] | superficie = 55.631 km² | superficie_terrestre = | superficie_agua = | altura_maxima = 2.558 m | poblacion = 1.455.711 | fecha_poblacion = 2001 | densidad_poblacion = 30,05 runak./km² | rango_poblacion = | tipo_subdivisiones = Pruwinsyankuna | subdivisiones = 16 | zona_horaria = BOT (UTC-4) | desfase_utc = | sitio_web = https://web.archive.org/web/20060903100054/http://www.prefecturacochabamba.gov.bo/ | notas = }} [[Rikcha:Punatalija.JPG|thumb|right|200px|Talija puna]] [[Rikcha:Laguna Corani (Represa) Chapare Bolivia.jpg|thumb|right|200px|[[Qurani qucha]], [[Chapariy pruwinsya]]]] '''Quchapampa suyu''' ([[aymara simi]]pi: ''Quchapampa jach'a suyu''; [[kastilla simi]]pi: ''Departamento de Cochabamba'') nisqaqa [[Puliwya]] mama llaqtapi huk suyum. [[Uma llaqta]]nqa [[Quchapampa]] llaqtam. Quchapampa suyu tarikun chawpipi Puliwya suyupi. Antiman kantun [[Santa Krus suyu]]wan, qullaman kantun [[Chuqichaka suyu]]wan, [[P'utuqsi suyu]]wan, kuntiman kantun [[Uru Uru suyu]]wan, [[Chuqiyapu suyu]]wan, chinchamantaq kantun [[Beni suyu]]wan. == Allpa saywachi == * '''[[Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa suyukuna]]:''' [[Tunari mamallaqta parki]] - [[Carrasco mamallaqta parki]] - [[Isiboro Secure mamallaqta parki]] - [[Inkakasani Altamachi Anti fauna mama llaqta risirwa]] - [[Ripichun mach'aykuna sallqa kawsay willkachasqa]] * '''[[Urqu]]kuna:''' [[Tunari urqu|Tunari]], [[Arcopongo]], [[Kukapata urqu|Kukapata]], [[Mazo Cruz]], [[Yanaqaqa]], [[Tutura urqu|Tutura]] ;[[Kunturpuñuna]], [[Khurupanpa]], [[P'allqaluma]], [[Juch'uy Llallawa]], [[Quturipunta]] ([[Arani pruwinsya]]pi); * '''[[Qucha]]kuna:''' [[Qurani qucha]] ([[Chapariy pruwinsya]]pi); [[Rudiyu qucha]]; [[Parququcha]], [[Asiruqucha (Quchapampa)|Asiruqucha]], [[Junt'utuyu]], [[Pilawit'u]], [[Qullpaqucha]], [[Yanatama]] ([[Wak'as (munisipyu)|Wak'as munisipyupi]]); [[K'ichkiqucha]] ([[Tarata pruwinsya (Buliwya)|Tarata pruwinsyapi]]), [[Larati qucha]], [[Wara Wara qucha (Quchapampa)|Wara Wara qucha]] * '''[[Mayu]]kuna:''' [[Chapariy mayu]], [[Jayupaya mayu|Jayupaya]], [[Qutakajis mayu|Qutakajis]], [[Misicuni mayu|Misicuni]], [[Altamachi mayu|Altamachi]], [[Mamorecillo mayu|Mamorecillo]]; == Yurakuna == '''Sachakuna''' hukkunapas: <ref> {{Ref Bentley}}</ref> {| |- valign="top" | * [[Allqu thaqu]] ''(Acacia macracantha)'' * [[Harka|Jarka]] ''(Acacia visco)'' * [[Ch'illka]] ''(Baccharis salicifolia)'' * [[Ch'illka|T'ula]] ''(Baccharis sp.)'' * [[China t'ula]] ''(Baccharis tricuneata)'' * [[Khiñi]] ''(Colletia spinosissima)'' * [[Ch'akatiya]] ''(Dodonaea viscosa)'' * [[Ulala]] ''(Eriocereus tephracanthus)'' * [[Chuchuruma]] ''(Eryngium paniculatum)'' * [[China kalistu]] ''(Eucalyptus camaldulenses)'' * [[Urqu kalistu]] ''(Eucalyptus globulus)'' * [[Igu]] ''(Ficus sp.)'' (kastilla simi: ''Higuera'', ''Higo'') * [[Lluq'i]] ''(Kageneckia lanceolata)'' * [[Allqu tuna]] ''(Opuntia cochabambensis)'' | * [[Tunas|Tuna]] / Tunas ''(Opuntia ficus-indica)'' * [[Mulli hamillu|Mulli jamillu]] ''(Phrigilantus cunaecifolius)'' * ''[[Alamo]]'' ''(Populus deltoides)'' * [[Yuraq thaqu]] ''(Prosopis alba)'' * [[Lurasnu]] ''(Prunus persica)'' * [[Wayaw]] ''(Salix humboldtiana)'' * [[Tikira]] / Tisikira ''(Schinopsis haenkeana)'' * [[Luyu luyu]] ''(Schinus polygamus)'' * [[Krus Mulli]] ''(Schinus sp.)'' * [[Mulli]] ''(Schinus molle)'' * [[Waych'a]] ''(Senecio clivicolus)'' * [[Phasakana]] ''(Trichocereus sp.)'' * [[Japa Japa]] |- |} == Llaqta pusana rakiy == Chunka suqtayuq wamanikuna kan: {| {{tablabonita}} style="width:50%;" border="1" |- style="background:DarkRed; color:white" !Wamani !km² !Runakuna (2001) <ref> [http://www.ine.gov.bo www.ine.gov.bo] </ref> !Uma llaqta ! '''Runakuna&nbsp;(2001)'''&nbsp; |- |[[Arqi pruwinsya|Arqi]] | align="right"| 1.077 | align="right"| 23.464 |[[Arqi]] | align="right"| 487 |- |[[Bolívar pruwinsya (Buliwya)|Bolívar]] |align="right"| 413 | align="right"| 8.635 |[[Bolívar llaqta|Bolívar]] | align="right"| 467 |- |[[Campero pruwinsya|Campero]] | align="right"| 5.550 | align="right"| 37.011 |[[Aykili]] | align="right"| 7.381 |- |[[Carrasco pruwinsya|Carrasco]] | align="right"| 15.045 | align="right"| 116.203 |[[Tutura (llaqta)|Tutura]] | align="right"| 1.597 |- |[[Chapariy pruwinsya]] | align="right"| 12.445 | align="right"| 187.368 |[[Sakawa]] | align="right"| 92.581 |- |[[Esteban Arce pruwinsya|Esteban Arce]] | align="right"| 1.245 | align="right"| 31.997 |[[T'arata (Quchapampa)|T'arata]] | align="right"| 3.323 |- |[[Germán Jordán pruwinsya|Germán Jordán]] | align="right"| 305 | align="right"| 31.768 |[[Klisa]] | align="right"| 6.534 |- |[[Jarani pruwinsya|Jarani]] | align="right"| 506 | align="right"| 24.053 |[[Jarani]] | align="right"| 3.512 |- |[[Jayupaya pruwinsya|Jayupaya]] | align="right"| 9.620 | align="right"| 60.959 |[[Jayupaya llaqta|Jayupaya]] | align="right"| 2.014 |- |[[Kapinuta pruwinsya|Kapinuta]] | align="right"| 1.495 | align="right"| 25.582 |[[Kapinuta]] | align="right"| 4.766 |- |[[Killaqullu pruwinsya|Killaqullu]] | align="right"| 720 | align="right"| 246.803 |[[Killaqullu]] | align="right"| 74.980 |- |[[Misk'i pruwinsya]] | align="right"| 2.730 | align="right"| 36.181 |[[Misk'i llaqta|Misk'i]] | align="right"| 2.677 |- |[[Punata pruwinsya|Punata]] | align="right"| 850 | align="right"| 47.735 |[[Punata]] | align="right"| 14.742 |- |[[Quchapampa pruwinsya|Quchapampa]] | align="right"| 391 | align="right"| 517.224 |[[Quchapampa]] | align="right"| 516.683 |- |[[Tapaqari pruwinsya|Tapaqari]] | align="right"| 1.500 | align="right"| 25.919 |[[Tapaqari]] | align="right"| 411 |- |[[Tiraqi pruwinsya|Tiraqi]] | align="right"| 1.739 | align="right"| 35.017 |[[Tiraqi]] | align="right"| 1.906 |- |} * [[Lista:Pulitika rakiy (Buliwya)]] == Wiñay kawsay == === Pruwinsyakunap sutinkuna === * Bolívar pruwinsya: [[Simón Bolívar]] * Esteban Arce pruwinsya: [[Esteban Arce]] * Campero pruwinsya: [[Narciso Campero]] * Germán Jordán pruwinsya: [[Germán Jordán]] == Runakuna == Quchapampa suyupiqa aswanta [[Qhichwa runa]]kunam tiyanku. {|{{tablabonita}} border="1" style="width:30%;" border="1" |-bgcolor=#EFEFEF ! '''Runa llaqta''' ! '''%''' |- |[[Qhichwa runa|Qhichwa]] |align="right" |66,2 |- |[[Aymara runa|Aymara]] |align="right" |7,0 |- |[[Waraniyi runa|Waraniyi]], [[Chikitus runa|Chikitus]], [[Moxos runa|Moxos]] |align="right" |0,7 |- |Mana [[indihina]] |align="right" |25,6 |- |Huk indihina runa llaqta |align="right" |0,5 |- |} <small>Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo</small> * [[Aphru-buliwiyanu runa|Aphru-buliwiyanu]] * [[Mosetén]] * [[Moxos runa|Moxos]] * [[Yurakari runa]] === Simikuna === Quchapampa suyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku. <ref>[http://obd.descentralizacion.gov.bo/departamental/fichas/ obd.descentralizacion.gov.bo / ''Observatorio Bolivia Democrático''] (kastilla simi)</ref> {|{{tablabonita}} border="1" style="width:30%;" border="1" |-bgcolor=#EFEFEF ! '''Simi''' ! '''Suyu''' ! '''Buliwya''' |- |[[Qhichwa simi]] | align="right" |872.010 |align="right" |2.281.198 |- |[[Aymara simi]] |align="right" |84.921 |align="right" |1.525.321 |- |[[Waraniyi simi]] |align="right" |1.379 |align="right" |62.575 |- |Huk [[indihina]] simi |align="right" |3.351 |align="right" |49.432 |- |[[Kastilla simi]] |align="right" |1.101.822 |align="right" |6.821.626 |- |Hawa simi |align="right" |40.579 |align="right" |250.754 |- |Indihina similla |align="right" |269.588 |align="right" |960.491 |- |Kastilla simi indihina simipas |align="right" |648.195 |align="right" |2.739.407 |- |Kastilla simi hawa simipas |align="right" |454.273 |align="right" |4.115.751 |- |} == Musiku == == Aswan hatun llaqtakuna == [[Rikcha:Cochabamba panorama (cuadrado - square).jpg|thumb|right|180px|Quchapampa]] {| class="wikitable" border="0" style="background:#ffffff" align="top" class="sortable wikitable" font- size:95% |+ style="background:#CC3300; color:white;" | Quchapampa suyupi aswan hatun llaqtakuna <ref name="[http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&geo=-729&srt=n1pn&col=adhoq&msz=1500&pt=c&va=x&srt=1npn]"> {{cite web|url=http://world-gazetteer.com/|title=world-gazetteer|archiveurl=http://web.archive.org/web/20010309110056/http://world-gazetteer.com/|archivedate=2001-03-09}} </ref> |- ! Llaqta ! Runakuna <br> (2001) ! Runakuna <br> (~ 2009) ! Llaqta ! Runakuna <br>(2001) ! Runakuna <br>(~ 2009) |- | [[Quchapampa]] | align=right | 516.683 | align=right | 616.943 | [[Illataco]] | align=right | 3.531 | align=right | 4.586 |- | [[Sakawa]] | align=right | 92.581 | align=right | 105.105 | [[Jarani]] | align=right | 3.512 | align=right | 4.166 |- | [[Killaqullu]] | align=right | 74.980 | align=right | 85.224 | [[El Paso (Quchapampa)|El Paso]] | align=right | 3.344 | align=right | 4.343 |- | [[Qullqapirwa]] | align=right | 41.637 | align=right | 47.430 | [[T'arata (Quchapampa)|T'arata]] | align=right | 3.323 | align=right | 3.967 |- | [[Tikipaya]] | align=right | 26.732 | align=right | 30.480 | [[Sipi Sipi]] | align=right | 3.134 | align=right | 4.715 |- | [[Punata]] | align=right | 14.742 | align=right | 17.336 | [[Irpa Irpa]] | align=right | 2.721 | align=right | 3.382 |- | [[Wint'u]] | align=right | 14.180 | align=right | 18.418 | [[Misk'i]] | align=right | 2.677 | align=right | 3.477 |- | [[Aykili]] | align=right | 7.381 | align=right | 9.826 | [[Chulla (Quchapampa)|Chulla]] | align=right | 2.522 | align=right | 3.276 |- | [[Klisa]] | align=right | 6.534 | align=right | 8.293 | [[Tunari llaqta|Tunari]] | align=right | 2.510 | align=right | 3.260 |- | [[Ivirgarzama]] | align=right | 6.366 | align=right | 11.746 | [[Bulo Bulo]] | align=right | 2.389 | align=right | 3.103 |- | [[Irunqullu]] | align=right | 4.778 | align=right | 6.206 | [[Ucureña]] | align=right | 2.306 | align=right | 2.995 |- | [[Kapinuta]] | align=right | 4.766 | align=right | 5.810 | [[Sexta Parte]] | align=right | 2.213 | align=right | 2.874 |- | [[Shinahuta]] | align=right | 4.291 | align=right | 5.810 | [[Tulata]] | align=right | 2.207 | align=right | 2.867 |- | [[Chimuri]] | align=right | 3.874 | align=right | 6.975 | [[Montenegro (Quchapammpa)|Montenegro]] | align=right | 2.159 | align=right | 2.804 |- | [[Entre Ríos (Quchapampa)|Entre Ríos]] | align=right | 3.796 | align=right | 4.931 | [[San Benito llaqta (Quchapampa)|San Benito]] | align=right | 2.029 | align=right | 2.635 |- | [[Qulumi]] | align=right | 3.699 | align=right | 4.101 | [[Jayupaya llaqta|Jayupaya]] | align=right | 2.014 | align=right | 2.616 |- |} == Yachay tarpuy == === Inlisyakuna === <gallery> Rikcha:Cochabamba-Plaza.jpg|Katidral, [[Quchapampa]] Rikcha:Templo San José de Tarata.jpg|San Husiy inlisya, [[Tarata (Quchapampa)|Tarata]] Rikcha:Catedral San Juan Bautista, Punata.jpg|San Juan Bautista, [[Punata]] Rikcha:Vacas, Templo de Santa Bárbara.JPG|Santa Bárbara inlisya, [[Wak'as]] Rikcha:Quillacolo, Templo de San Ildefonso.JPG|San Ildefonso inlisya, [[Killaqullu]] </gallery> * Katidral, Quchapampa * San Francisco inlisya kunwintuwan (1581 watamanta) * Santo Domingo inlisya (1778 watamanta) * Santa Teresa inlisya kunwintuwan * San Ildefonso inlisya == Karu puriy == [[Rikcha:Tinkus cochabamba.jpg|thumb|right|200px| [[Tinku (tusuy)|Tinku]], [[Quchapampa]] ]] [[Rikcha:Cristo de la Concordia 02.jpg|thumb|right|140px|''Cristo de la Concordia'', Quchapampa]] * [[Payrumani]] * [[Killaqullu]] * [[Armakuna]]: La Cabaña, Liriuni, Kehuiña, Cayacayani * [[Inkaraqay]] * [[Sipi Sipi munisipyu|Sipi Sipi]], [[Killaqullu pruwinsya]]pi * [[Wintu]], Killaqullu pruwinsyapi * [[Tarata (Quchapampa)|Tarata]] * [[Jarani]] * [[Tutura (llaqta)|Tutura]] * [[Tikipaya]] * [[Klisa]] * [[K'ichkiqucha]] ([[Angustora qucha (Buliwya)|Angustora qucha]]) * [[Inkachaka (Quchapampa)|Inkachaka]] (Quchapampa: 90 km) * [[Villa Tunari]] * [[Puerto Villarroel munisipyu|Puerto Villaroel]] * [[Chapari]] riqyun * [[Inkallaqta]] * [[Carrasco mamallaqta parki|Carrasco mama llaqta parki]] * [[Isiboro Secure mamallaqta parki|Isiboro Secure mama llaqta parki]] [[Chapari pruwinsya]]pi == Raymikuna == * ''[[Virgen de Urkupiña]]'' == Yachachiy == [[Rikcha:Univalle coliseo.jpg|thumb|right|200px|''[[Universidad del Valle]]'']] * [[Yachay suntur]]kuna ** ''[[Universidad del Valle]]'' ** [[Ismael Montes Hatun Yachay Wasi]], [[Wak'as munisipyu]]pi == Yanuy == [[Rikcha:Silpancho.jpg|thumb|right|200px|Sillp'anchu]] * [[Ch'ajchu]] * [[Jak'alawa]] * [[Jank'akipa]] * [[Jawri uchu]] * [[K'allu]] * [[K'asauchu]] * [[K'awi]] * [[Laphin]] * [[Lluqhalla chupi]] * [[Llusp'ichi]] * [[Matamwri]] * [[Patas uchu]] * [[Papawayk'u]] * [[P'ampaku]] * [[Sillp'anchu]] * [[T'iqu]] * [[Tujuri]] == Pukllaykuna == * [[T'uquyt'uqula]] * [[T'ijcha]] * [[Wachaypili]] * [[Sumaq Pakanki]] == Tusuy == * [[Bailecito]] * [[Cueca]] * [[Wayñu]] == Suyupi paqarisqa runakuna == * [[Pedro Blanco Soto]] (1795-1829), umalliq * [[José Maria de Achá]] (1810-1868), umalliq * [[Mariano Melgarejo]] (1820-1871), umalliq * [[Gualberto Villarroel]] (1908-1946), umalliq * [[René Barrientos Ortuño]] (1919-1969), umalliq * [[Jorge Quiroga Ramírez]] (*1960), umalliq * [[Eduardo Rodríguez]] (*1956), umalliq * [[Esteban Arce]] (1765-1815), awqaq pusaq * [[Jaime Laredo]] (*1941), waqachiq * [[Nataniel Aguirre]] (1843-1888), qillqaq * [[Edmundo Paz Soldán]] (*1967), qillqaq == Apaykachana == * [[Jorge Wilstermann antanka pampa]] == Kaypipas qhaway == == Pukyukuna == <references/> * [https://web.archive.org/web/20090510011221/http://www.redpizarra.org/Cochabamba/Cochabamba www.redpizarra.org] == Hawa t'inkikuna == * [https://web.archive.org/web/20080427195720/http://umd.descentralizacion.gov.bo/departamental/fichas/ficha_gen.php?depto=03 Quchapampa suyu: Yupaykuna] * [https://web.archive.org/web/20201001180113/http://bvirtual.proeibandes.org/bvirtual/docs/tesis/proeib/Tesis_Vidal_Arratia.pdf bvirtual.proeibandes.org / Vidal Celedonio Arratia Torrez: Ñawpaqta riqsinakunaraq, chantaraq EIB] (qhichwa simi, kastilla simi) * [https://web.archive.org/web/20171118095550/http://bvirtual.proeibandes.org/bvirtual/docs/tesis/proeib/Tesis%20Evangelio%20Munhos.pdf bvirtual.proeibandes.org/ Evangelio Muñoz Cardozo: ''Representación social de escuela en el imaginario colectivo indígena''] (qhichwa simi, kastilla simi) * [https://web.archive.org/web/20160705060739/http://bvirtual.proeibandes.org/bvirtual/docs/tesis/proeib/Tesis_Maria_Toainga.pdf bvirtual.proeibandes.org / María Toainga Masaquiza: ''Enseñanza del castellano como segunda lengua'' (tesis)] (kichwa simi, kastilla simi) * [https://web.archive.org/web/20160308061037/http://bvirtual.proeibandes.org/bvirtual/docs/tesis/proeib/Tesis_Olga_Siles.pdf bvirtual.proeibandes.org / Olga Siles Veliz: ''Uso de los módulos quechuas en las unidades educativas de Pie de Gallo y Candelaria'' ([[Qulumi munisipyu]], 2001)] (kastilla simi; Qhichwa simipi pisichaynin: p. 129 - 130) * [https://web.archive.org/web/20131127064629/http://bvirtual.proeibandes.org/bvirtual/docs/tesis/proeib/Tesis_Cristina_Teran.pdf bvirtual.proeibandes.org / Cristina Teran: La Enseñanza de la lengua quechua en el sistema educativo escolar del área urbana de Tiquipaya ([[Tikipaya munisipyu]], Buliwya, 2006)] (kastilla simi; P'anqap pisiyaynin (qhichwa simipi): p. iv - x) {{Punku p'anqa Buliwya}} {{commonscat|Department of Cochabamba }} {{Quchapampa suyu}} {{Suyukuna (Buliwya)}} [[Katiguriya:Suyu (Buliwya)]] [[Katiguriya:Quchapampa suyu|!]] enev39qn8gr3xfl281g17os4vmgefr0 Uru Uru suyu 0 8891 691551 682491 2026-08-29T15:34:49Z Andeanscorpion 35306 Musuq infobox 691551 wikitext text/x-wiki {{Suyu | nombre_oficial = Uru Uru suyu | nombre_local = Departamento de Oruro | otros_nombres = Ururu jach'a suyu | tipo_territorio = Departamento | pais = {{BOL}} | paisaje = Oruro.jpg | pie_paisaje = [[Uru Uru]] | bandera = Flag_of_Oruro.svg | escudo = Escudo Oruro.jpg | mapa = Oruro in Bolivia.svg | mapa_subdivisiones = Bolivia department of Oruro.png | descripcion_mapa_subdivisiones = Uru Uru suyup pruwinsyankuna | capital = [[Uru Uru]] | idiomas = [[Qhichwa simi]], [[Kastilla simi]], [[Aymara simi]], [[Waraniyi simi]], hukkuna | fecha_fundacion = {{pun|5|9|1826}} | tipo_gobierno = | organo_gobierno = | cargo_gobernante = Prefecto | gobernante = Santos Tito Véliz | superficie = 53.558 km² | superficie_terrestre = | superficie_agua = | altura_maxima = - m | poblacion = 392.451 | fecha_poblacion = 2001 | densidad_poblacion = 7 runa / km² | rango_poblacion = | tipo_subdivisiones = Pruwinsyankuna | subdivisiones = 16 | zona_horaria = BOT (UTC-4) | desfase_utc = | sitio_web = https://web.archive.org/web/20100718065126/http://www.preforuro.gov.bo/ | notas = }} '''Uru Uru suyu''' icha '''Ururu suyu''' ([[aymara simi]]pi: ''Ururu jach'a suyu''; [[kastilla simi]]pi: ''Departamento de Oruro'') nisqaqa huk suyum [[Buliwya]] mama llaqtapi. [[Uma llaqta]]nqa [[Uru Uru]] ([[Ururu]]) llaqtam. == Allpa saywachi == * '''[[Buliwyapi mamallaqta parkikuna risirwakunapas|Amachasqa suyukuna]]:''' [[Sajama mamallaqta parki]] * '''[[Urqu]]kuna''': [[Sajama]] - [[Parinaquta]] - [[Kimsachata]]: [[Aqutanku]], [[Umurata]], [[Kapurata]]; - [[Wayna P'utuqsi (Sajama)|Wayna P'utuqsi]] - [[Chachakumani (Uru Uru)|Chachakumani]] - [[Chullkani]] - Pacha Qullu (Kimsa Misa) (''Pacha Kkollu Quimsa Misa'') (4.702 m) (nina urqu, Litoral pruwinsyapi) - Inka Qhamachu (4.792 m) (Litoral pruwinsyapi) - [[Laram Q'awa urqu (Uru Uru)|Laram Q'awa]] - [[Tata Sawaya]] - [[Tunupa urqu (Atawallpa)|Tunupa]] - [[Qhawaray]] * '''[[Qucha]]kuna''': [[Puwpu qucha]] - [[Uru Uru qucha]] - [[Qullpasa kachi qucha]] - [[Wañaquta]] * '''[[Mayu]]kuna''': [[Huchusuma mayu]] - [[Laq'a Jawira]] - [[Lawqa mayu]] - [[Pilkumayu]] ==Pulitika Rakiy== Chunka suqtayuq pruwinsyanmi kan. {| {{tablabonita}} style="width:50%;" border="1" |- |- style="background:DarkRed; color:white" !Pruwinsya !km² ! '''Runakuna&nbsp;(2001)'''&nbsp;<ref> [http://www.ine.gov.bo www.ine.gov.bo] </ref> !Uma llaqta ! '''Runakuna&nbsp;(2001)'''&nbsp; |- |[[Chinchay Qaranqa pruwinsya|Chinchay Qaranqa]] | align="right"| 870 | align="right"| 5.790 | [[Wayllamarka]] | align="right"| 439 |- | [[Ch'allapata pruwinsya|Ch'allapata]] (Eduardo Avaroa) | align="right"| 4.015 | align="right"| 27.675 | [[Ch'allapata (Uru-Uru)|Ch'allapata]] | align="right"| 7.683 |- |[[Ladislao Cabrera pruwinsya|Ladislao Cabrera]] | align="right"| 8.818 | align="right"| 11.698 | [[Salinas de Garci Mendoza]] | align="right"| 584 |- |[[Litoral pruwinsya|Litoral]] | align="right"| 2.894 | align="right"| 4.555 | [[Wachaqalla]] | align="right"| 1.650 |- |[[Pantaléon Dalence pruwinsya|Pantaléon Dalence]] | align="right"| 1.210 | align="right"| 23.608 | [[Wanuni]] | align="right"| 15.106 |- |[[Puerto de Mejillones pruwinsya|Puerto de Mejillones]] | align="right"| 785 | align="right"| 1.130 | [[La Rivera]] | align="right"| - |- |[[Puwpu pruwinsya|Puwpu]] | align="right"| 3.061 | align="right"| 14.984 | [[Puwpu]] | align="right"| 1.923 |- |[[Qaranqa pruwinsya|Qaranqa]] | align="right"| 5.472 | align="right"| 10.163 | [[Qhurqhi]] | align="right"| 845 |- |[[San Pedro de Totora pruwinsya|San Pedro de Totora]] | align="right"| 1.487 | align="right"| 4.941 |[[Tutura llaqta (Uru-Uru)|T'utura]] | align="right"| 212 |- |[[Sajama pruwinsya|Sajama]] | align="right"| 5.790 | align="right"| 9.438 |[[Karanka Kurawara]] | align="right"| 1.314 |- |[[Sawaya pruwinsya|Sawaya]] | align="right"| 5.885 | align="right"| 7.114 | [[Sawaya]] | align="right"| 573 |- |[[Sawkari pruwinsya|Sawkari]] | align="right"| 1.671 | align="right"| 7.763 |[[Toledo (Uru-Uru)|Toledo]] | align="right"| 685 |- |[[Sebastián Pagador pruwinsya|Sebastián Pagador]] | align="right"| 1.972 | align="right"| 10.221 |[[Santiago Wari]] | align="right"| 2.999 |- |[[Tomas Barrón pruwinsya|Tomas Barrón]] | align="right"| 356 | align="right"| 5.424 |[[Kalistu llaqta|Kalistu]] | align="right"| 2.474 |- |[[Urin Qaranqa pruwinsya|Urin Qaranqa]] | align="right"|3.536 | align="right"| 6.136 | [[Antamarka (Uru Uru)|Antamarka]] | align="right"| 302 |- |[[Uru Uru pruwinsya|Uru Uru]] | align="right"| 5.766 | align="right"| 241.811 | [[Uru Uru]] | align="right"| 201.230 |- |} * [[Lista:Pulitika rakiy (Buliwya)]] == Runakuna == Uru Uru suyupiqa aswanta [[Aymara runa|Aymara]], [[Qhichwa runa]]kunam tiyanku. {|{{tablabonita}} border="1" style="width:30%;" border="1" |-bgcolor=#EFEFEF ! '''Runa llaqta''' ! '''%''' |- |[[Qhichwa runa|Qhichwa]] |align="right" |35,7 |- |[[Aymara runa|Aymara]] |align="right" |37,4 |- |[[Waraniyi runa|Waraniyi]], [[Chikitus runa|Chikitus]], [[Moxos runa|Moxos]] |align="right" |0,2 |- |Mana [[indihina]] |align="right" |26,1 |- |Huk indihina runa llaqta |align="right" |0,6 |- |} <small>Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo</small> * [[Uru runa]] === Simikuna === Uru Uru suyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku. <ref>[http://obd.descentralizacion.gov.bo/departamental/fichas/ obd.descentralizacion.gov.bo / ''Observatorio Bolivia Democrático''] (kastilla simi)</ref> {|{{tablabonita}} border="1" style="width:30%;" border="1" |-bgcolor=#EFEFEF ! '''Simi''' ! '''Suyu''' ! '''Buliwya''' |- |[[Qhichwa simi]] | align="right" |134.289 |align="right" |2.281.198 |- |[[Aymara simi]] |align="right" |127.086 |align="right" |1.525.321 |- |[[Waraniyi simi]] |align="right" |383 |align="right" |62.575 |- |Huk [[indihina]] simi |align="right" |1.943 |align="right" |49.432 |- |[[Kastilla simi]] |align="right" |342.332 |align="right" |6.821.626 |- |Hawa simi |align="right" |6.878 |align="right" |250.754 |- |Indihina similla |align="right" |30.745 |align="right" |960.491 |- |Indihina simi kastilla simipas |align="right" |188.963 |align="right" |2.739.407 |- |Kastilla simi hawa simipas |align="right" |153.439 |align="right" |4.115.751 |- |} == Aswan hatun llaqtakuna == [[Rikcha:Salinas.jpg|thumb|right|180px|Salinas de Garci Mendoza]] {| class="wikitable" border="0" style="background:#ffffff" align="top" class="sortable wikitable" font- size:95% |+ style="background:#CC3300; color:white;" | Uru-Uru suyupi aswan hatun llaqtakuna <ref name="[http://world-gazetteer.com/wg.php?x=1&men=gcis&lng=en&des=gamelan&geo=-731&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=1npao]"> {{cite web|url=http://world-gazetteer.com/|title=world-gazetteer|archiveurl=http://web.archive.org/web/20010309110056/http://world-gazetteer.com/|archivedate=2001-03-09}} </ref> |- ! Llaqta ! Runakuna <br> (2001) ! Runakuna <br> (~ 2009) ! Llaqta ! Runakuna <br>(2001) ! Runakuna <br>(~ 2009) |- | [[Uru Uru]] | align=right | 201.230 | align=right | 232.114 | [[Siwaruyu]] (''Sevaruyo'') | align=right | 924 | align=right | 1.112 |- | [[Wanuni]] | align=right | 15.106 | align=right | 17.172 | [[Qillqata]] | align=right | 881 | align=right | 1.060 |- | [[Ch'allapata (Uru Uru)|Ch'allapata]] | align=right | 7.683 | align=right | 9.295 | [[Chuqiña]] | align=right | 871 | align=right | 1.048 |- | [[Q'araqullu]] | align=right | 4.412 | align=right | 5.324 | [[Qhurqhi]] | align=right | 845 | align=right | 1.017 |- | [[Santiago Wari]] | align=right | 2.999 | align=right | 3.623 | [[Killaqa]] | align=right | 841 | align=right | 1.012 |- | [[Kalistu llaqta]] (''Eucaliptus'') | align=right | 2.474 | align=right | 2.388 | [[Pisiga Bolívar]] | align=right | 718 | align=right | 864 |- | [[Machaqamarka (Pantaléon Dalence)|Machaqamarka]] | align=right | 2.206 | align=right | 2.038 | [[Toledo (Uru Uru)|Toledo]] | align=right | 685 | align=right | 824 |- | [[Puwpu]] | align=right | 1.923 | align=right | 1.841 | [[Allqamarka]] | align=right | 593 | align=right | 714 |- | [[La Joya llaqta (Uru-Uru)|La Joya]] | align=right | 1.817 | align=right | 2.186 | [[Salinas de Garci Mendoza]] | align=right | 584 | align=right | 703 |- | [[Wachaqalla]] | align=right | 1.650 | align=right | 1.985 | [[Upukiri]] (''Opoqueri'') | align=right | 582 | align=right | 700 |- | [[Karanka Kurawara]] | align=right | 1.314 | align=right | 1.581 | [[Amachuma]] | align=right | 576 | align=right | 693 |- | [[Bolívar qhuya]] <br>(''Campamento Bolívar'', <br>(Antequera kantunpi) | align=right | 1.120 | align=right | 1.348 | [[Sawaya]] | align=right | 573 | align=right | 689 |- | [[Pasña llaqta|Pasña]] | align=right | 1.090 | align=right | 1.312 | [[Pampa Awllaqa]] | align=right | 525 | align=right | 632 |- | [[Kulta Krus]] (''Cruce Culta'') | align=right | 1.038 | align=right | 1.249 | [[San Pedro de Condo]] | align=right | 520 | align=right | 626 |- | [[Turqu]] | align=right | 1.022 | align=right | 1.230 | [[Katari Q'awa]] (''Cataricahua'') | align=right | 497 | align=right | 598 |- | [[Tutura llaqta (Uru Uru)|T'utura]] | align=right | 1.013 | align=right | 1.187 | [[Qullpasa]] ''(Coipasa)'' | align=right | 484 | align=right | 582 |- |} == Uru Uru suyupi paqarisqa == [[Evo Morales]], Buliwya suyup kunan umalliqnin paqarimurqa [[Isallawi]] llaqtapi, [[Jurinuqa kantun]]pi, [[Urin Qaranqa pruwinsya]]pi, {{pun|26|10|1959}}. == Karu puriy == [[Rikcha:Carnaval de Oruro dia I (60).JPG|thumb|right|200px|[[Karnawal]] 2007 watapi, [[Uru-Uru]]]] [[Rikcha:Orquesta Sinfónica de Oruro.jpg|thumb|right|200px|[[Sinphuniku yatawaki Uru Uru]]]] * [[Uru Uru pukllay]] == Apaykachana == # [[Uru Uru]] - [[Challapata]] - [[Yuqalla munisipyu|Yuqalla]] - [[P'utuqsi]] # Uru Uru - [[Qaraqullu munisipyu|Qaraqullu]] - [[Caihuasi]] - Kunfital - [[Quchapampa]] # [[Pisiga]] - Uru Uru - Caihuasi == Kaypipas qhaway == == Pukyukuna == <references/> == Hawa t'inkikuna == * [https://web.archive.org/web/20160308060449/http://bvirtual.proeibandes.org/bvirtual/docs/tesis/proeib/Tesis_Cirilo_Valda.pdf bvirtual.proeibandes.org Cirilo Valda Pereira (tesis): ''Relaciónes entre la capacitación docente y la producción de textos en el aula en quechua normalizado''] (qhichwa simi, kastilla simi) {{Punku p'anqa Buliwya}} {{Uru Uru suyu}} {{Suyukuna (Buliwya)}} [[Katiguriya:Suyu (Buliwya)]] [[Katiguriya:Uru Uru suyu| ]] c7gyrrlwvtm1k18wpzxnj5f6q3lbgan Wini suyu 0 8894 691563 682329 2026-08-29T16:44:52Z Andeanscorpion 35306 Musuq infobox 691563 wikitext text/x-wiki {{Suyu | nombre_oficial = Wini suyu | nombre_local = Departamento del Beni | otros_nombres = Wini jach'a suyu | tipo_territorio = Departamento | pais = {{BOL}} | paisaje = Macheteros.JPG | pie_paisaje = Moxos runakuna, Wini suyu | bandera = Flag_of_Beni.svg | escudo = Escudo_de_Beni.JPG | mapa = Beni in Bolivia.svg | mapa_subdivisiones = Bolivia department of beni.png | descripcion_mapa_subdivisiones = Wini suyupi pruwinsyakuna | capital = [[Kimsantin llaqta]] | idiomas = [[kastilla simi]], [[yurakari simi]], [[kayuwawa simi]], [[qhichwa simi]], [[waraniyi simi]], [[aymara simi]], [[chiman simi]] | fecha_fundacion = {{pun|18|11|1842}} | tipo_gobierno = | organo_gobierno = | cargo_gobernante = Prefecto | gobernante = [[Ernesto Suárez]] | superficie = 213564 | superficie_terrestre = | superficie_agua = | altura_maxima = | poblacion = 362521 | fecha_poblacion = 2001 | densidad_poblacion = 1,93 | rango_poblacion = | tipo_subdivisiones = Pruwinsya | subdivisiones = 8 | zona_horaria = UTC-4 | desfase_utc = | sitio_web = | notas = }} '''Wini''' nisqaqa [[Puliwya]] mama llaqtapi huk suyum (Beni, Kastilla simipi). Uma llaqtanqa [[Kimsantin llaqta]]m. == Allpa saywachi == * '''[[Buliwyapi mamallaqta parkikuna risirwakunapas|Amachasqa suyukuna]]:''' [[Isiboro Secure mamallaqta parki]] - [[Beni kawsay pacha risirwa]] - [[Pilón Lajas kawsay pacha risirwa]] * '''[[Mayu]]kuna:''' [[Beni mayu|Beni]] - [[Iténez mayu|Iténez]] ([[Guaporé mayu|Guaporé]]) - [[Mamuriy mayu|Mamuriy]] - [[Maniqui mayu|Maniqui]] - [[Mercedes mayu]] - [[Yata mayu]] * '''[[Qucha]]kuna:''' [[Arani qucha]] - [[Mercedes qucha]] - [[Victoria qucha (Beni)|Victoria qucha]] - [[Yusala qucha]] == Llaqta pusana Rakiy == Pusaq wamanim kan. {| {{tablabonita}} style="width:45%;" border="1" |- |- style="background:DarkRed; color:white" !Pruwinsya !km² ! '''Runakuna&nbsp;(2001)'''&nbsp;<ref> [http://www.ine.gov.bo www.ine.gov.bo] </ref> !Uma llaqta ! '''Runakuna&nbsp;(2001)'''&nbsp;<ref> [http://www.ine.gov.bo www.ine.gov.bo] </ref> |- |[[Cercado (Beni) pruwinsya|Cercado]] | align="right"|12.276 | align="right"|82.653 |[[San Javier (Cercado)|San Javier]] | align="right"| 199 |- |[[Vaca Díez pruwinsya|Vaca Díez]] | align="right"|22.434 | align="right"|116.421 |[[Riberalta]] | align="right"| 64.511 |- |[[José Ballivián pruwinsya|José Ballivián]] | align="right"|40.444 | align="right"|68.174 |[[Santos Reyes (Beni)|Santos Reyes]] | align="right"| 6.222 |- |[[Yakuma pruwinsya|Yakuma]] | align="right"|34.686 | align="right"|29.048 |[[Santa Ana Yakumamanta]] | align="right"| 12.877 |- |[[Moxos pruwinsya|Moxos]] | align="right"|33.316 | align="right"|20.496 |[[San Ignacio de Moxos llaqta|San Ignacio de Moxos]] | align="right"| 8.893 |- |[[Marbán pruwinsya|Marbán]] | align="right"|15.126 | align="right"|14.454 |[[Luritu (Marbán)|Luritu]] | align="right"| 843 |- |[[Mamuriy pruwinsya|Mamuriy]] | align="right"|18.706 | align="right"|12.397 |[[San Joaquín (Mamuriy)|San Joaquín]] | align="right"| 3.518 |- |[[Iténez pruwinsya|Iténez]] | align="right"|36.576 | align="right"|18.878 |[[Magdalena (Iténez)|Magdalena]] | align="right"| 4.379 |- |} * [[Lista:Pulitika rakiy (Buliwya)]] == Runakuna == Beni suyupiqa aswanta hawaruna runakunam tiyanku. {|{{tablabonita}} border="1" style="width:30%;" border="1" |-bgcolor=#EFEFEF ! '''Runa llaqta''' ! '''%''' |- |[[Qhichwa runa|Qhichwa]] |align="right" |3,4 |- |[[Aymara runa|Aymara]] |align="right" |3,6 |- |[[Waraniyi runa|Waraniyi]], [[Chikitus runa|Chikitus]], [[Moxos runa|Moxos]] |align="right" |15,0 |- | [[indihina|hawaruna]] |align="right" |67,2 |- |Huk pachan runa llaqta |align="right" |10,8 |- |} <small>Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo</small> * [[Kanichana runa]] * [[Kawineño]] * [[Kayuwawa runa]] * [[Moxos runa]] * [[Siryono]] * [[Yurakari runa]] == Simikuna == Beni suyupiqa kastilla simitam lliwmanta astawan rimanku. <ref>[http://obd.descentralizacion.gov.bo/departamental/fichas/ obd.descentralizacion.gov.bo / ''Observatorio Bolivia Democrático''] (kastilla simi)</ref> {|{{tablabonita}} border="1" style="width:35%;" border="1" |-bgcolor=#EFEFEF ! '''Simi''' ! '''Suyu''' ! '''Buliwya''' |- |[[Qhichwa simi]] | align="right" |8.643 |align="right" |2.281.198 |- |[[Aymara simi]] |align="right" |7.910 |align="right" |1.525.321 |- |[[Waraniyi simi]] |align="right" |396 |align="right" |62.575 |- |Huk [[indihina]] simi |align="right" |16.695 |align="right" |49.432 |- |[[Kastilla simi]] |align="right" |331.547 |align="right" |6.821.626 |- |Hawa simi |align="right" |6.512 |align="right" |250.754 |- |Indihina similla |align="right" |7.854 |align="right" |960.491 |- |Kastilla simi indihina simipas |align="right" |24.171 |align="right" |2.739.407 |- |Kastilla simi hawa simipas |align="right" |307.680 |align="right" |4.115.751 |- |} == Aswan hatun llaqtakuna == {| class="wikitable" border="0" style="background:#ffffff" align="top" class="sortable wikitable" font- size:95% |+ style="background:#CC3300; color:white;" | Beni suyupi aswan hatun llaqtakuna <ref name="[http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&geo=-729&srt=n1pn&col=adhoq&msz=1500&pt=c&va=x&srt=1npn]"> {{cite web|url=http://world-gazetteer.com/|title=world-gazetteer|archiveurl=http://web.archive.org/web/20010309110056/http://world-gazetteer.com/|archivedate=2001-03-09}} </ref> |- ! Llaqta ! Runakuna <br /> (2001) ! Runakuna <br /> (~ 2009) ! Llaqta ! Runakuna <br />(2001) ! Runakuna <br />(~ 2009) |- | [[Kimsantin llaqta]] (''Trinidad'') | align=right | 75.987 | align=right | 94.348 | [[Puente San Pablo]] | align=right | 1.709 | align=right | 2.103 |- | [[Riberalta]] | align=right | 64.511 | align=right | 88.059 | [[Exaltación]] | align=right | 1.476 | align=right | 1.816 |- | [[Wayaramirin]] | align=right | 33.095 | align=right | 37.612 | [[Cachuela Esperanza]] | align=right | 1.364 | align=right | 1.678 |- | [[San Borja]] | align=right | 16.891 | align=right | 23.664 | [[San Lorenzo de Moxos]] | align=right | 1.137 | align=right | 1.399 |- | [[Santa Ana Yakumamanta]] | align=right | 12.877 | align=right | 15.844 | [[Casarabe]] | align=right | 894 | align=right | 1.100 |- | [[San Ignacio de Moxos]] | align=right | 9.240 | align=right | 15.674 | [[El Perú (Beni)|El Perú]] | align=right | 887 | align=right | 1.091 |- | [[Rurrenabaque]] | align=right | 8.460 | align=right | 13.037 | [[Luritu (Marbán)|Luritu]] | align=right | 843 | align=right | 1 037 |- | [[Santos Reyes (Beni)|Reyes]] | align=right | 6.222 | align=right | 8.510 | [[Desengaño]] | align=right | 799 | align=right | 983 |- | [[San Ramón (Mamuriy)|San Ramón]] | align=right | 4.426 | align=right | 5.385 | [[Loma Suárez]] | align=right | 778 | align=right | 957 |- | [[Magdalena (Iténez)|Magdalena]] | align=right | 4.379 | align=right | 4.720 | [[San Francisco (Beni)|San Francisco]] | align=right | 728 | align=right | 896 |- | [[San Joaquín (Mamuriy)|San Joaquín]] | align=right | 4.094 | align=right | 4.589 | [[Rosario del Yata]] | align=right | 657 | align=right | 808 |- | [[Santa Rosa Yakumamanta]] | align=right | 4.022 | align=right | 4.949 | [[Puerto Barador]] | align=right | 632 | align=right | 778 |- | [[Yucumo]] | align=right | 3.090 | align=right | 3.802 | [[Remanso]] | align=right | 615 | align=right | 757 |- | [[Baure]] | align=right | 2.422 | align=right | 2.980 | [[El Carmen del Iruyañez]] | align=right | 582 | align=right | 716 |- | [[Huacaraje]] | align=right | 2.342 | align=right | 2.882 | [[Tumichucua]] | align=right | 554 | align=right | 682 |- | [[Bella Vista (Beni)|Bella Vista]] | align=right | 3.699 | align=right | 4.101 | [[San José (Beni)|San José]] | align=right | 545 | align=right | 671 |- |} == Suyupi paqarisqa== == Kaypipas qhaway == {{Punku p'anqa Buliwya}} == Pukyukuna == <references/> {{Beni suyu}} {{Suyukuna (Buliwya)}} [[Katiguriya:Suyu (Buliwya)]] [[Katiguriya:Beni suyu| ]] e8u073b01yphe5sbiglppwxyt323463 Chuqichaka suyu 0 8895 691547 682328 2026-08-29T15:24:41Z Andeanscorpion 35306 Musuq infobox 691547 wikitext text/x-wiki {{Suyu | nombre_oficial = Chuqichaka suyu | nombre_local = Departamento de Chuquisaca | otros_nombres = Chuqisaka jach'a suyu (aym.) | tipo_territorio = Departamento | pais = {{BOL}} | paisaje = La Recoleta.jpg | pie_paisaje = Rikulita nisqa suntur, [[Chuqichaka]] llaqtapi (Chuqichaka suyupi) | bandera = Flag_of_Chuquisaca.svg | escudo = Coats of arms of None.svg | mapa = Chuquisaca in Bolivia.svg | mapa_subdivisiones = Bolivia department of chuquisaca.png | descripcion_mapa_subdivisiones = Chuqichaka suyupi pruwinsyakuna | capital = [[Chuqichaka]] | idiomas = [[Qhichwa simi]]; [[Kastilla simi]] | fecha_fundacion = {{pun|23|2|1826}} | tipo_gobierno = | organo_gobierno = | cargo_gobernante = Prefecto | gobernante = [[Savina Cuéllar]] | superficie = 51.524 km² | superficie_terrestre = | superficie_agua = | altura_maxima = - m | poblacion = 572.165 | fecha_poblacion = 2001 | densidad_poblacion = 10,3 runa / km² | rango_poblacion = | tipo_subdivisiones = Pruwinsyakuna | subdivisiones = 10 | zona_horaria = UTC-4 | desfase_utc = | sitio_web = https://web.archive.org/web/20090420044908/http://www.chuquisaca.gov.bo/ | notas = }} '''Chuqichaka suyu''' nisqaqa ([[aymara simi]]pi: ''Chuqisaka jach'a suyu''; [[kastilla simi]]pi: ''Departamento de Chuquisaca'') [[Buliwya]] mama llaqtapi huk suyum. [[Uma llaqta]]nqa [[Chuqichaka]] (''Sucre'') llaqtam. == Allpa saywachi == * '''[[Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna|Amachasqa sallqa suyukuna]]:''' [[Iñao mamallaqta parki‎]] - [[Palmar kawsay suyu]] * '''[[Urqu]]kuna:''' [[Ch'akimayu urqu]] - [[Chatakila urqu]] - [[Chillwi urqu]] - [[Hatun Q'asa]] - [[Inti Rumi]] - [[Liwi Liwi]] - [[Pantipampa]] - [[Sisipunku]] - [[Sukapampa]] - [[Sukapampa Punta]] - [[Supay Qallu]] - [[Turrisilla]] - [[Wayq'upampa Punta]]; '''[[Walla]]:''' [[Los Frailes walla]] * '''[[Qucha]]kuna:''' [[K'ullpina qucha]] * '''[[Mayu]]kuna:''' [[Parapiti mayu|Parapiti]] - [[Pilkumayu]] - [[Presto mayu|Presto]] - [[Chico mayu|Chico]] - [[Zudañez mayu|Zudañez]] - [[Tumina mayu|Tumina]] - [[Asiru mayu|Asiru]] - [[Camargo mayu|Camargo]] - [[Tumusla mayu|Tumusla]] - [[Camblaya mayu|Camblaya]] - [[Pilaya mayu|Pilaya]] - [[Ingre mayu|Ingre]] == Pulitika Rakiy == Chuqichaka suyupi chunka pruwinsyam. {| {{tablabonita}} style="width:45%;" border="1" |- |- style="background:DarkRed; color:white" !Pruwinsya ! '''Runakuna&nbsp;(2001)'''&nbsp;<ref>[http://www.ine.gov.bo www.ine.gov.bo]</ref> !Uma llaqta ! '''Runakuna&nbsp;(2001)'''&nbsp; |- |[[Azurduy pruwinsya|Azurduy]] | align="right"| 27.140 |[[Azurduy llaqta|Azurduy]] | align="right"| 1.098 |- |[[Belisario Boeto pruwinsya|Belisario Boeto]] | align="right"| 12.277 |[[Villa Serrano]] | align="right"| 2.877 |- |[[Chinchay Cinti pruwinsya|Chinchay Cinti]] | align="right"| 69.512 |[[Camargo]] | align="right"| 4.502 |- |[[Hernando Siles pruwinsya|Hernando Siles]] | align="right"| 36.511 |[[Monteagudo]] | align="right"| 7.285 |- |[[Luis Calvo pruwinsya|Luis Calvo]] | align="right"| 20.479 |[[Muyupampa (Chuqichaka)|Muyupampa]] | align="right"| 2.327 |- |[[Tumina pruwinsya|Tumina]] | align="right"| 37.482 |[[Padilla]] | align="right"| 2.714 |- |[[Urin Sinti pruwinsya|Urin Sinti]] | align="right"| 24.321 |[[Villa Abecia]] | align="right"| 954 |- |[[Oropeza pruwinsya|Oropeza]] | align="right"| 241.376 |[[Chuqichaka]] | align="right"| 193.876 |- |[[Yampara pruwinsya|Yampara]] | align="right"| 29.567 |[[Tarapuku]] | align="right"| 2.442 |- |[[Zudáñez pruwinsya|Jaime Zudáñez]] | align="right"| 32.857 | [[Takupaya (Chuqichaka)|Takupaya]] | align="right"| 1.976 |- |} * [[Lista:Pulitika rakiy (Buliwya)]] == Runakuna == Chuqichaka suyupiqa aswanta [[Qhichwa runa]]kunam tiyanku. {|{{tablabonita}} border="1" style="width:30%;" border="1" |-bgcolor=#EFEFEF ! '''Runa llaqta''' ! '''%''' |- |[[Qhichwa runa|Qhichwa]] |align="right" |61,1 |- |[[Aymara runa|Aymara]] |align="right" |1,3 |- |[[Waraniyi runa|Waraniyi]], [[Chikitus runa|Chikitus]], [[Moxos runa|Moxos]] |align="right" |2,8 |- |Mana [[indihina]] |align="right" |34,4 |- |Huk indihina runa llaqta |align="right" |0,4 |- |} <small>Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo</small> * [[Waraniyi runa]] == Simikuna == Chuqichaka suyupiqa kastilla, qhichwa, simikunatam lliwmanta astawan rimanku.<ref>[http://obd.descentralizacion.gov.bo/departamental/fichas/ obd.descentralizacion.gov.bo / ''Observatorio Bolivia Democrático''] (kastilla simi)</ref> {|{{tablabonita}} border="1" style="width:30%;" border="1" |-bgcolor=#EFEFEF ! '''Simi''' ! '''Suyu''' ! '''Buliwya''' |- |[[Qhichwa simi]] | align="right" |298.050 |align="right" |2.281.198 |- |[[Aymara simi]] |align="right" |4.308 |align="right" |1.525.321 |- |[[Waraniyi simi]] |align="right" |8.330 |align="right" |62.575 |- |Huk [[indihina]] simi |align="right" |145 |align="right" |49.432 |- |[[Kastilla simi]] |align="right" |376.071 |align="right" |6.821.626 |- |Hawa simi |align="right" |8.840 |align="right" |250.754 |- |Indihina similla |align="right" |122.401 |align="right" |960.491 |- |Indihina simi kastilla simipas |align="right" |185.598 |align="right" |2.739.407 |- |Kastilla simi hawa simipas |align="right" |190.599 |align="right" |4.115.751 |- |} == Aswan hatun llaqtakuna == [[Rikcha:Camargo.JPG|thumb|right|200px|Camargo]] {| class="wikitable" border="0" style="background:#ffffff" align="top" class="sortable wikitable" font- size:95% |+ style="background:#CC3300; color:white;" | Chuqichaka suyupi aswan hatun llaqtakuna <ref name="[http://world-gazetteer.com/wg.php?x=1&men=gcis&lng=en&des=gamelan&geo=-728&srt=1npn&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=1npn]"> {{cite web|url=http://world-gazetteer.com/|title=world-gazetteer|archiveurl=http://web.archive.org/web/20010309110056/http://world-gazetteer.com/|archivedate=2001-03-09}}</ref> |- ! Llaqta ! Runakuna <br /> (2001) ! Runakuna <br /> (~ 2009) ! Llaqta ! Runakuna <br />(2001) ! Runakuna <br />(~ 2009) |- | [[Chuqichaka]] (''Sucre'') | align=right | 193.876 | align=right | 295.455 | [[Azurduy llaqta|Azurduy]] | align=right | 1.098 | align=right | 1.397 |- | [[Monteagudo]] | align=right | 7.285 | align=right | 11.034 | [[Machariti]] | align=right | 1.090 | align=right | 1.386 |- | [[Camargo]] | align=right | 4.502 | align=right | 5.858 | [[Hanan Sajlina]] <br /> (''Sajlina Alta'') | align=right | 1.026 | align=right | 1.305 |- | [[Villa Serrano]] | align=right | 2.877 | align=right | 3.659 | [[Tumina]] | align=right | 983 | align=right | 1.250 |- | [[Padilla]] | align=right | 2.714 | align=right | 3.586 | [[Charkas llaqta|Charkas]] | align=right | 950 | align=right | 1.208 |- | [[Tarapuku]] | align=right | 2.442 | align=right | 2.767 | [[Yamparayis]] | align=right | 903 | align=right | 1.149 |- | [[Muyupampa (Chuqichaka)|Muyupampa]] | align=right | 2.327 | align=right | 2.910 | [[Palacio Tambo]] | align=right | 847 | align=right | 1.066 |- | [[K'ullpina]] | align=right | 2.103 | align=right | 2.675 | [[Alkala]] | align=right | 838 | align=right | 3.276 |- | [[Zudáñez llaqta|Zudáñez]] | align=right | 6.534 | align=right | 8.293 | [[Pristu]] (''Presto'') | align=right | 793 | align=right | 1.009 |- | [[Candua]] | align=right | 1.805 | align=right | 2.296 | [[Inkawasi (Chinchay Sinti)|Inkawasi]] | align=right | 738 | align=right | 939 |- | [[Yutala]] | align=right | 1.538 | align=right | 1.956 | [[Awisya llaqta|Awisya]] | align=right | 733 | align=right | 932 |- | [[Supachuy]] | align=right | 1.478 | align=right | 1.880 | [[Chaku llaqta|Chaku]] (''Chaco'') | align=right | 727 | align=right | 925 |- | [[Redención Pampa]] | align=right | 1.363 | align=right | 1.734 | [[Lampazar]] | align=right | 679 | align=right | 864 |- | [[San Lukas (Chinchay Sinti)|San Lukas]] | align=right | 1.360 | align=right | 1.730 | [[Sotomayor llaqta|Sotomayor]] | align=right | 676 | align=right | 860 |- | [[Wakarita]] | align=right | 1.336 | align=right | 1.699 | [[Tiguipa Estación]] | align=right | 668 | align=right | 850 |- | [[Pampawasi]] <br /> (''Pampa Huasi'') | align=right | 1.108 | align=right | 1.409 | [[Tarwita]] | align=right | 652 | align=right | 829 |- |} == Karu puriy == * [[Inkamach'ay (Urupisa pruwinsya)|Inkamach'ay]] * [[Kal Urqu]] == Suyupi paqarisqakuna == * [[José Mariano Serrano]] == Kaypipas qhaway == == Pukyukuna == <references/> == Hawa t'inkikuna == {{Punku p'anqa Buliwya}} {{commonscat|Beni}} {{Chuqichaka suyu}} {{Suyukuna (Buliwya)}} [[Katiguriya:Suyu (Buliwya)]] [[Katiguriya:Chuqichaka suyu| ]] egy5uunmnhx9t9030ydah03nvl3zjxw Chuqiyapu suyu 0 8896 691544 682479 2026-08-29T15:17:37Z Andeanscorpion 35306 Musuq infobox 691544 wikitext text/x-wiki {{Suyu | nombre_oficial = Chuqiyapu suyu | nombre_local = Departamento de La Paz | otros_nombres = Chuqiyapu jach'a suyu (aym.) | tipo_territorio = Departamento | pais = {{BOL}} | paisaje = Tiahuanaco Sun port.jpg | pie_paisaje = Tiwanaku, Chuqiyapu suyu | bandera = Flag of lapaz.svg | escudo = Escudodearmaslapaz.gif | mapa = La Paz in Bolivia.svg | mapa_subdivisiones = Bolivia Departamento La Paz.png | descripcion_mapa_subdivisiones = Chuqiyapu suyupi pruwinsyakuna | capital = Chuqiyapu | idiomas = [[Kastilla simi]], [[Aymara simi]], [[Qhichwa simi]], [[Waraniyi simi]], [[Takana simi]] | fecha_fundacion = {{pun|23|1|1826}} | tipo_gobierno = | organo_gobierno = | cargo_gobernante = Llaqta kamachiq | gobernante = César Cocarico Yana | superficie = 133985 | superficie_terrestre = | superficie_agua = | altura_maxima = | poblacion = 2812000 | fecha_poblacion = 2005 | densidad_poblacion = | rango_poblacion = | tipo_subdivisiones = Pruwinsyakuna | subdivisiones = 20 | zona_horaria = UTC-4 | desfase_utc = | sitio_web = | notas = }} {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="1" align="right" width=290px style="margin-left:1em; background:#006400; font-size: 95%;" |- bgcolor="#006400" ! colspan="2" | {| border="0" cellspacing="0" cellpadding="0" align="center" |- bgcolor="#006400" | <span style="color:white;">'''Chuqiyapu suyu <br/> <small> Chuqiyapu jach'a suyu </small> <br/> <small> Departamento de La Paz </small> '''</span> |} |- |- bgcolor="#FFFFFF" ! colspan="2" align="center" | [[Image:Tiahuanaco Sun port.jpg|290px|]] |-bgcolor="#FFFFFF" |colspan="2" style="text-align:center; font-size:smaller" | [[Tiwanaku]], (Chuqiyapu suyu) |- style="color: white; background: #006400; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Saywitu''' | style="color: white; border-left:1px solid #999"| '''Wallqanqa''' |- style="background: white" |rowspan=6| [[Image:La Paz in Bolivia.svg|145px|center|]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Image:Escudodearmaslapaz.gif|70px|center|]] |- style="background: #FFFFFF;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #006400; text-align:center;" |style="color: white; border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Unancha''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Image:Flag of lapaz.svg|100px|center|Chukiyapu llaqtap unanchan]] |- style="background: #FFFFFF; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- align="center" ! colspan="2" | . |- bgcolor="#FFFFFF" | [[Mama llaqta]] || [[Image:Flag of Bolivia (state).svg|25px]] [[Buliwya|Wuliwya]] |- bgcolor="#FFFFFF" | [[Tinkurachina siwi]]kuna || |- bgcolor="#FFFFFF" | [[Uma llaqta]] || [[Chuqiyapu]] |- bgcolor="#FFFFFF" | [[:Katiguriya:Pruwinsya (Buliwya)|Pruwinsya]]kuna || 20 |- bgcolor="#FFFFFF" | [[:Katiguriya:Munisipyu (Buliwya)|Munisipyu]]kuna || 85 <small>(2009 watapi) </small> <ref> [http://www.bolivia.com/noticIAS/AutoNoticias/DetalleNoticia42293.asp www.bolivia.com] (kastilla simi) </ref> |- bgcolor="#FFFFFF" | [[:Katiguriya:Kantun (Buliwya)|Kantun]]kuna || ~ 432 |- bgcolor="#FFFFFF" | [[Rimay|Simi]]kuna || [[kastilla simi]], [[aymara simi]], [[qhichwa simi]], [[waraniyi simi]], [[takana simi]] |- bgcolor="#FFFFFF" | [[Runa]]kuna || 2.349.885 ''<small>(''ine'' 2001)</small>'' <br> 2.812.000 ''<small>(2005)</small>'' |- bgcolor="#FFFFFF" | [[Runa ñit'inakuy]]|| - runa / km² ''<small>(2001)</small>'' |- bgcolor="#FFFFFF" | [[Hallka k'iti kanchar]] || 133.985 km² |- bgcolor="#FFFFFF" | Hanaq kay|| - m |- bgcolor="#FFFFFF" | Kamasqa wata || {{pun|23|1|1826}} |- bgcolor="#FFFFFF" | [[Llaqta kamachiq]] || [[César Cocarico|César Cocarico Yana]] |- bgcolor="#FFFFFF" |[[Karu rimay yupay]] || |- bgcolor="#FFFFFF" | [[Pacha suyu]]|| UTC-4 |- bgcolor="#FFFFFF" | [[Qhichwa simi]]pi llika tiyanan|| |- bgcolor="#FFFFFF" | [[Aymara simi]]pi llika tiyanan|| |- bgcolor="#FFFFFF" | [[Kastilla simi]]pi llika tiyanan|| [https://web.archive.org/web/20080516054501/http://www.prefecturalpz.gov.bo/ prefecturalpz.gov.bo] |- !colspan="2" align="center" bgcolor="#006400" style="text-align:center; font-size:larger; | <span style="color:white;">'''Chuqiyapu suyupi pruwinsyakuna'''</span> |-bgcolor="#FFFFFF" |colspan="2" style="text-align:center; font-size:smaller" |[[image:Bolivia Departamento La Paz.png|290px|]]| |} '''Chuqiyapu suyu''' ([[aymara simi]]pi: ''Chuqiyapu<ref>María Cristina Egido, Contacto de Lenguas en el Piedemonte Andino (Alto Perú, S. XVII), p. 105 <br>''Chuquiabo (Chuquiago, Chupiabo)''<br /><small> 8 ...dixeron al padre, como viuian y estaban poblados a veras del Rio que baja de cotacaxas, que se junta con el que baja de chuquiago, y sus Yungas (Rel.1ª, frg. 12: 32).</small> <br /><br> <small> 9 ...en las juntas del Rio Chuquiabo con Veni habitan los Hucumas [...] al rio de Chupiabo llaman Vopy (Carta, frg. 842).</small> <br> ''Chuquiavo/ Chuquiago'' era el nombre genérico que recibía la zona central del actual departamento de La Paz. Según A. de Alcedo (1786: s.v. Paz) sería, en principio, el nombre de la "hermosa llanura" sobre la que se fundó la ciudad de La Paz. Siguiendo los datos que ofrece D. Justiniano de la Rocha (2004: 717) este nombre procedería del topónimo aymará Chuquiapu, río cercano a La Paz por donde se desplazaban pepitas de oro y en sus arenas de la orilla se encontraba también oro; por ello lo denominaron “sembradío (''yapu'') "de oro" (''choque'' o ''chuqui'')<br /> </ref> jach'a suyu''; [[kastilla simi]]pi: ''Departamento de La Paz'') nisqaqa [[Wuliwya|Puliwya]] mama llaqtapi huk suyum. [[Uma llaqta]]nqa [[Chuqiyapu]] llaqtam. == Allpa saywachi == * '''[[Buliwyapi mamallaqta parkikuna risirwakunapas|Amachasqa suyukuna]]:''' [[Madidi mamallaqta parki]] - [[Qutapata mamallaqta parki]] - [[Apulupampa sallqa pacha suyu]] - [[Pilón Lajas kawsay pacha risirwa]] * '''[[Urqu]]kuna:''' [[Chachakumani (Chuqiyapu)|Chachakumani]] - [[Chakaltaya]] - [[Ch'iyar Juqhu]] - - [[Illampu]] - [[Illimani]] - [[Janq'u Uma]] - [[Kunturiri rit'i urqu (Pukarani)|Kunturiri]] - [[Mururata]] - [[Sirk'i Qullu]] - [[Wayna P'utuqsi (Chuqiyapu)|Wayna P'utuqsi]] - * '''[[Qucha]]kuna:''' [[Chilata qucha]] - [[Titiqaqa qucha]] * '''[[Mayu]]kuna:''' [[Beni mayu]] - [[Challa suyu mayu]] - [[Esmeralda mayu]] - [[Heath mayu]] - [[Huchusuma mayu]] - [[Mayutata mayu]] - [[San Cristobal mayu]] - [[Surata mayu]] - [[Tiyupunti mayu]] - [[Untujawi mayu]] == Pulitika Rakiy == Chuqiyapu suyupiqa kanmi 20 pruwinsya, 75 munisipyu, 438 kantun. {| {{tablabonita}} style="width:50%;" border="1" |- |- style="background:DarkRed; color:white" !Puruwinsiya !km² ! '''Runakuna&nbsp;(2001)'''&nbsp;<ref> [http://www.ine.gov.bo www.ine.gov.bo] </ref> !Uma llaqta ! '''Runakuna&nbsp;(2001)'''&nbsp; |- |[[Abel Iturralde pruwinsya|Abel Iturralde]] | align="right"|42.815 | align="right"|11.828 |[[Ixiamas]] | align="right"| 1.775 |- |[[Antikuna pruwinsya|Antikuna]] | align="right"|1.658 | align="right"|69.636 |[[Pukarani]] | align="right"| 918 |- |[[Bautista Saavedra pruwinsya|Bautista Saavedra]] | align="right"|2.525 | align="right"| 11.374 |[[Charasani]] | align="right"| 501 |- |[[Chinchay Yunka pruwinsya|Chinchay Yunka]] | align="right"|1.720 | align="right"|23.681 |[[Quruyqu]] | align="right"| 2.197 |- |[[Eliodoro Camacho pruwinsya|Eliodoro Camacho]] | align="right"|2.080 | align="right"|57.877 |[[Waychu llaqta|Waychu]] | align="right"| 1.123 |- |[[Franz Tamayo pruwinsya|Franz Tamayo]] | align="right"|15.900 | align="right"|18.386 |[[Apulu]] | align="right"| 2.123 |- |[[Gualberto Villarroel pruwinsya|Gualberto Villaroel]] | align="right"|1.935 | align="right"|15.722 |[[Kurawara]] | align="right"| 292 |- |[[Inkawi pruwinsya]] | align="right"|5.410 | align="right"|95.906 |[[Wiyacha]] | align="right"| 29.108 |- |[[Inkisiwi pruwinsya|Inkisiwi]] | align="right"|6.430 | align="right"| 59.167 |[[Inkisiwi]] | align="right"| 581 |- |[[Jaruma pruwinsya|Jaruma]] | align="right"|4.510 | align="right"| 86.480 |[[Sika Sika]] | align="right"| 3.831 |- |[[José Manuel Pando pruwinsya|José Manuel Pando]] | align="right"|1.976 | align="right"|6.137 |[[Machaqa]] | align="right"| 819 |- |[[José Ramón Loayza pruwinsya|José Ramón Loayza]] | align="right"|3.370 | align="right"|43.731 |[[Luriway]] | align="right"| 434 |- |[[Lariqaqa pruwinsya|Lariqaqa]] | align="right"|8.110 | align="right"|68.063 |[[Surata]] | align="right"| 2.217 |- |[[Manqu Qhapaq pruwinsya |Manqu Qhapaq]] | align="right"|367 | align="right"|22.892 |[[Qupaqhawana]] | align="right"| 4.161 |- |[[Muñecas pruwinsya|Muñecas]] | align="right"|4.965 | align="right"|25.132 |[[Chuma]] | align="right"| 392 |- |[[Pakaqi pruwinsya|Pakaqi]] | align="right"|10.584 | align="right"|49.183 |[[Kuru Kuru]] | align="right"| 1.884 |- |[[Pedro Domingo Murillo pruwinsya|Pedro Domingo Murillo]] | align="right"|4.705 | align="right"|1.484.328 |[[Pallqa (Pedro Domingo Murillo)|Pallqa]] | align="right"| 894 |- |[[Qarañawi pruwinsya|Qarañawi]] | align="right"|3.400 | align="right"|51.153 |[[Qarañawi]] | align="right"| 12.083 |- |[[Umasuyu pruwinsya |Umasuyu]] | align="right"|2.065 | align="right"|85.570 |[[Jach'ak'achi (Buliwya)|Jach'ak'achi]] | align="right"| 7.540 |- |[[Urin Yunka pruwinsya|Urin Yunka]] | align="right"|5.770 | align="right"|63.639 |[[Chulumani]] | align="right"| 2.724 |- |'''Llapan:''' | align="right"|'''133.985 [[km²]]''' | | | |- |} :* [[Lista:Pulitika rakiy (Buliwya)]] == Runakuna == Chuqiyapu suyupiqa 2.812.000 runakunam kawsachkanku (2005). === Runa llaqtakuna === Suyupiqa aswanta [[Aymara runa]]kunam tiyanku. {|{{tablabonita}} border="1" style="width:35%;" border="1" |-bgcolor=#EFEFEF ! '''Runa llaqta''' ! '''%''' |- |[[Qhichwa runa|Qhichwa]] |align="right" |7,8 |- |[[Aymara runa|Aymara]] |align="right" |68,4 |- |[[Waraniyi runa|Waraniyi]], [[Chikitus runa|Chikitus]], [[Moxos runa|Moxos]] |align="right" |0,5 |- |Mana [[indihina]] |align="right" |22,5 |- |Huk indihina runa llaqta |align="right" |0,7 |- |} <small>Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo</small> Huk indihina runa llaqtakuna: * [[Araona runa]] * [[Aphru-buliwiyanu runa]] * [[Chiman runa]] * [[Kallawaya]] * [[Uru runa]] === Simikuna === Suyupiqa kastilla, aymara, qhichwa, waraniyi, [[takana simi|takana]] simikunatam lliwmanta astawan rimanku. <ref>[http://obd.descentralizacion.gov.bo/departamental/fichas/ obd.descentralizacion.gov.bo / ''Observatorio Bolivia Democrático''] (kastilla simi)</ref> {|{{tablabonita}} border="1" style="width:35%;" border="1" |-bgcolor=#EFEFEF ! '''Simi''' ! '''Suyu''' ! '''Buliwya''' |- |[[Qhichwa simi]] | align="right" |158.260 |align="right" |2.281.198 |- |[[Aymara simi]] |align="right" |1.181.593 |align="right" |1.525.321 |- |[[Waraniyi simi]] |align="right" |1.526 |align="right" |62.575 |- |Huk [[indihina]] simi |align="right" |4.446 |align="right" |49.432 |- |[[Kastilla simi]] |align="right" |1.973.708 |align="right" |6.821.626 |- |Hawa simi |align="right" |70.448 |align="right" |250.754 |- |Indihina similla |align="right" |257.242 |align="right" |960.491 |- |Indihina simi kastilla simipas |align="right" |1.027.999 |align="right" |2.739.407 |- |Kastilla simi hawa simipas |align="right" |946.650 |align="right" |4.115.751 |- |} === Pruwinsyakunap sutinkuna === * Abel Iturralde pruwinsya: [[Abel Iturralde]], [[pulitiku]] * Franz Tamayo pruwinsya: ** kamasqa 23-I-1826 (mawk'a suti: [[Caupolicán]] (Bajo Caupolicánwan, kunan: Abel Iturralde pruwinsya) **20 -XII-1967: musuq suti: Franz Tamayo pruwinsya ([[Franz Tamayo]], [[qillqaq]]) * Qarañawi pruwinsya: 16-XII, 1992-watakama Chinchay Yunka pruwinsyap rakiynin karqan * Pedro Domingo Murillo pruwinsya: ** mawk'a suti: Cercado; ** 17-X-1912: Pedro Domingo Murillo pruwinsya ([[Pedro Domingo Murillo]], * Chuqiyapu, ''patriota'') * Chinchay Yunka pruwinsyaqa Urin Yunka pruwinsyawan huk pruwinsya karqan: Yunka pruwinsya ** [[Yunka runa]]kunamanta suti (huk [[runa llaqta]]) ** 12-I-1900: iskay rakiy, Chinchay Yunka pruwinsya Uralan Yunka pruwinsyapas (D.S. 1-VII-1899, [[José Manuel Pando]], [[umalliq]]) * Bautista Saavedra pruwinsya: [[Bautista Saavedra]], umalliq, qillqaq * Muñecas pruwinsya: [[Idelfonso de las Muñecas]], ([[awqaq pusaq]]) * Lariqaqa pruwinsya: huk [[aymara simi]]manta suti: [[Llaricaxa runa]], huk k'itipi kawsaq [[Aymara runa|aymara]] runa llaqta * Manqu Qhapaq pruwinsya: [[Manqu Qhapaq]] * Umasuyu pruwinsya: [[Umasuyu runa]]kuna * José Ramón Loayza pruwinsya: [[José Ramón Loayza]], [[wamink'a]], [[umalliq ranti]] * Gualberto Villarroel pruwinsya: [[Gualberto Villarroel]], umalliq ** 31-XII, 1962 watakama: Aruma pruwinsyap rakiynin karqan. * Aruma pruwinsya: [[Jayamara runa]]kuna pachapi k'itip sutin Sika Sika karqan. * Pakaqi pruwinsya: Runa llaqtamanta: ''Pacajaque'' (''los hombres águila'') * José Manuel Pando pruwinsya: [[José Manuel Pando]], umalliq * Eliodoro Camacho pruwinsya: [[Eliodoro Camacho]], wamink'a == Aswan hatun llaqtakuna == {| class="wikitable" border="0" style="background:#ffffff" align="top" class="sortable wikitable" font- size:95% |+ style="background:#CC3300; color:white;" | Chuqiyapu suyupi aswan hatun llaqtakuna <ref name="[http://world-gazetteer.com/wg.php?x=1230871965&men=gcis&lng=en&des=gamelan&geo=-730&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=1npan]"> {{cite web|url=http://world-gazetteer.com/|title=world-gazetteer|archiveurl=http://web.archive.org/web/20010309110056/http://world-gazetteer.com/|archivedate=2001-03-09}} </ref> |- ! Llaqta ! Runakuna <br> (2001) ! Runakuna <br> (~ 2009) ! Llaqta ! Runakuna <br>(2001) ! Runakuna <br>(~ 2009) |- | [[Chuqiyapu]] | align=right | 789.585 | align=right | 887.512 | [[Q'imi llaqta|Q'imi]] | align=right | 2.439 | align=right | 2.533 |- | [[Altu llaqta]] | align=right | 647.350 | align=right | 949.912 | [[Qullqincha]] | align=right | 2.352 | align=right | 2.906 |- | [[Wiyacha]] | align=right | 29.108 | align=right | 35.968 | [[San Buenaventura (Chuqiyapu)|San Buenaventura]] | align=right | 2.264 | align=right | 2.798 |- | [[Qarañawi]] | align=right | 12.083 | align=right | 18.781 | [[Huchusuma llaqta|Huchusuma]] | align=right | 2.219 | align=right | 2.742 |- | [[Achuqalla llaqta|Achuqalla]] | align=right | 10.369 | align=right | 12.813 | [[Surata]] | align=right | 2.217 | align=right | 2.464 |- | [[Patakamaya]] | align=right | 8.414 | align=right | 11.746 | [[Quripata]] | align=right | 2.205 | align=right | 2.295 |- | [[Achakachi]] | align=right | 7.540 | align=right | 10.091 | [[Quruyqu]] | align=right | 2.197 | align=right | 2.715 |- | [[Qupaqhawana]] | align=right | 4.161 | align=right | 5.162 | [[Apulu]] | align=right | 2.123 | align=right | 2.623 |- | [[Qullqiri]] | align=right | 4.004 | align=right | 4.040 | [[Batallas]] | align=right | 1.966 | align=right | 2.429 |- | [[Wanay llaqta|Wanay]] | align=right | 3.890 | align=right | 4.043 | [[Chima]] | align=right | 1.936 | align=right | 2.098 |- | [[Sika Sika]] | align=right | 3.831 | align=right | 4.734 | [[Qullana (Jaruma)|Qullana]] | align=right | 1.936 | align=right | 2.293 |- | [[Lawachaka]] (''Lahuachaca'') | align=right | 2.986 | align=right | 3.534 | [[Kuru Kuru]] | align=right | 1.884 | align=right | 2.328 |- | [[Palos Blancos]] | align=right | 2.961 | align=right | 3.659 | [[Irupana]] | align=right | 1.882 | align=right | 2.326 |- | [[Chulumani]] | align=right | 2.724 | align=right | 3.406 | [[Amariti]] (''Amarete'') | align=right | 1.741 | align=right | 2.151 |- | [[Tipuani]] | align=right | 2.563 | align=right | 2.779 | [[Ixiamas]] | align=right | 1.733 | align=right | 2.141 |- | [[Mapiri]] | align=right | 2.561 | align=right | 2.823 | [[Qala Qala (Chuqiyapu)|Qala Qala]] (''Cala Cala'') | align=right | 1.678 | align=right | 2.073 |- |} == Karu puriy == * [[Tiwanaku]] * [[Qhunqhu Wankani]] == Yachachiy == * [[Wawa wasi]]kuna : * [[Huch'uy yachay wasi]]kuna: * [[Chawpi yachay wasi]]kuna: * [[Yachay suntur]]kuna == Suyupi paqarisqa == * [[Félix Layme Pairumani]] * [[Ismael Montes]] * [[Tupaq Katari]] == Apaykachana == # [[Huchusuma llaqta]], [[Ch'akimayu]], Sinkata, [[Q'araqullu munisipyu|Q'araqullu]], [[Uru Uru]] # Kasani, [[Qhupaqhawana (Buliwya)|Qhupaqhawana]], [[Tikina]], Warina, [[Altu llaqta]] # [[Chuqiyapu]], Untuawi, Yulusa, [[Qarañawi]], Sapichu, Kikiwiy, Yukumu, [[San Borja]], [[Kimsantin llaqta]]. # Puente Villa, [[Chulumani]], [[Irupana]]. # Yulusa, [[Quruyqu]], [[Quripata]], Willachaka ''(Puente Villa)''. # Qarañawi, Allquchi, Walliwiyan, Tiyupunti. # [[Jach'ak'achi]], [[Surata]]. # Iskuma, [[Waychu llaqta]]. # Altu llaqta, Warina, Achakachi, Iskuma, [[Charasani]], [[Apulu]], [[Ixiamas]], [[San Buenaventura munisipyu|San Buenaventura]] == Kaypipas qhaway == == Pukyukuna == * <references/> * [https://web.archive.org/web/20081007082127/http://www.ci-lapaz.gov.bo/ES/TuCiudadLaPaz/Paginas/LasProvincias.aspx www.ci-lapaz.gov.bo] == Hawa t'inkikuna == * [https://web.archive.org/web/20231006023415/https://bvirtual.proeibandes.org/bvirtual/docs/tesis/proeib/Tesis_Leonardo_Nina.pdf Leonardo Nina Choque, ''El uso de plantas medicinales: Primeras experiencias de diversificación curricular en el distrito educativo Charazani-Curva'', 2004] pdf (qhichwa simi (r. iii - r. xii), kastilla simi) {{Punku p'anqa Buliwya}} {{Chuqiyapu suyu}} {{Suyukuna (Buliwya)}} [[Katiguriya:Suyu (Buliwya)]] [[Katiguriya:Chuqiyapu suyu| ]] cjmk79z7o0d3t2va1u4xvk594qs9xz1 691545 691544 2026-08-29T15:18:00Z Andeanscorpion 35306 691545 wikitext text/x-wiki {{Suyu | nombre_oficial = Chuqiyapu suyu | nombre_local = Departamento de La Paz | otros_nombres = Chuqiyapu jach'a suyu (aym.) | tipo_territorio = Departamento | pais = {{BOL}} | paisaje = Tiahuanaco Sun port.jpg | pie_paisaje = Tiwanaku, Chuqiyapu suyu | bandera = Flag of lapaz.svg | escudo = Escudodearmaslapaz.gif | mapa = La Paz in Bolivia.svg | mapa_subdivisiones = Bolivia Departamento La Paz.png | descripcion_mapa_subdivisiones = Chuqiyapu suyupi pruwinsyakuna | capital = Chuqiyapu | idiomas = [[Kastilla simi]], [[Aymara simi]], [[Qhichwa simi]], [[Waraniyi simi]], [[Takana simi]] | fecha_fundacion = {{pun|23|1|1826}} | tipo_gobierno = | organo_gobierno = | cargo_gobernante = Llaqta kamachiq | gobernante = César Cocarico Yana | superficie = 133985 | superficie_terrestre = | superficie_agua = | altura_maxima = | poblacion = 2812000 | fecha_poblacion = 2005 | densidad_poblacion = | rango_poblacion = | tipo_subdivisiones = Pruwinsyakuna | subdivisiones = 20 | zona_horaria = UTC-4 | desfase_utc = | sitio_web = | notas = }} '''Chuqiyapu suyu''' ([[aymara simi]]pi: ''Chuqiyapu<ref>María Cristina Egido, Contacto de Lenguas en el Piedemonte Andino (Alto Perú, S. XVII), p. 105 <br>''Chuquiabo (Chuquiago, Chupiabo)''<br /><small> 8 ...dixeron al padre, como viuian y estaban poblados a veras del Rio que baja de cotacaxas, que se junta con el que baja de chuquiago, y sus Yungas (Rel.1ª, frg. 12: 32).</small> <br /><br> <small> 9 ...en las juntas del Rio Chuquiabo con Veni habitan los Hucumas [...] al rio de Chupiabo llaman Vopy (Carta, frg. 842).</small> <br> ''Chuquiavo/ Chuquiago'' era el nombre genérico que recibía la zona central del actual departamento de La Paz. Según A. de Alcedo (1786: s.v. Paz) sería, en principio, el nombre de la "hermosa llanura" sobre la que se fundó la ciudad de La Paz. Siguiendo los datos que ofrece D. Justiniano de la Rocha (2004: 717) este nombre procedería del topónimo aymará Chuquiapu, río cercano a La Paz por donde se desplazaban pepitas de oro y en sus arenas de la orilla se encontraba también oro; por ello lo denominaron “sembradío (''yapu'') "de oro" (''choque'' o ''chuqui'')<br /> </ref> jach'a suyu''; [[kastilla simi]]pi: ''Departamento de La Paz'') nisqaqa [[Wuliwya|Puliwya]] mama llaqtapi huk suyum. [[Uma llaqta]]nqa [[Chuqiyapu]] llaqtam. == Allpa saywachi == * '''[[Buliwyapi mamallaqta parkikuna risirwakunapas|Amachasqa suyukuna]]:''' [[Madidi mamallaqta parki]] - [[Qutapata mamallaqta parki]] - [[Apulupampa sallqa pacha suyu]] - [[Pilón Lajas kawsay pacha risirwa]] * '''[[Urqu]]kuna:''' [[Chachakumani (Chuqiyapu)|Chachakumani]] - [[Chakaltaya]] - [[Ch'iyar Juqhu]] - - [[Illampu]] - [[Illimani]] - [[Janq'u Uma]] - [[Kunturiri rit'i urqu (Pukarani)|Kunturiri]] - [[Mururata]] - [[Sirk'i Qullu]] - [[Wayna P'utuqsi (Chuqiyapu)|Wayna P'utuqsi]] - * '''[[Qucha]]kuna:''' [[Chilata qucha]] - [[Titiqaqa qucha]] * '''[[Mayu]]kuna:''' [[Beni mayu]] - [[Challa suyu mayu]] - [[Esmeralda mayu]] - [[Heath mayu]] - [[Huchusuma mayu]] - [[Mayutata mayu]] - [[San Cristobal mayu]] - [[Surata mayu]] - [[Tiyupunti mayu]] - [[Untujawi mayu]] == Pulitika Rakiy == Chuqiyapu suyupiqa kanmi 20 pruwinsya, 75 munisipyu, 438 kantun. {| {{tablabonita}} style="width:50%;" border="1" |- |- style="background:DarkRed; color:white" !Puruwinsiya !km² ! '''Runakuna&nbsp;(2001)'''&nbsp;<ref> [http://www.ine.gov.bo www.ine.gov.bo] </ref> !Uma llaqta ! '''Runakuna&nbsp;(2001)'''&nbsp; |- |[[Abel Iturralde pruwinsya|Abel Iturralde]] | align="right"|42.815 | align="right"|11.828 |[[Ixiamas]] | align="right"| 1.775 |- |[[Antikuna pruwinsya|Antikuna]] | align="right"|1.658 | align="right"|69.636 |[[Pukarani]] | align="right"| 918 |- |[[Bautista Saavedra pruwinsya|Bautista Saavedra]] | align="right"|2.525 | align="right"| 11.374 |[[Charasani]] | align="right"| 501 |- |[[Chinchay Yunka pruwinsya|Chinchay Yunka]] | align="right"|1.720 | align="right"|23.681 |[[Quruyqu]] | align="right"| 2.197 |- |[[Eliodoro Camacho pruwinsya|Eliodoro Camacho]] | align="right"|2.080 | align="right"|57.877 |[[Waychu llaqta|Waychu]] | align="right"| 1.123 |- |[[Franz Tamayo pruwinsya|Franz Tamayo]] | align="right"|15.900 | align="right"|18.386 |[[Apulu]] | align="right"| 2.123 |- |[[Gualberto Villarroel pruwinsya|Gualberto Villaroel]] | align="right"|1.935 | align="right"|15.722 |[[Kurawara]] | align="right"| 292 |- |[[Inkawi pruwinsya]] | align="right"|5.410 | align="right"|95.906 |[[Wiyacha]] | align="right"| 29.108 |- |[[Inkisiwi pruwinsya|Inkisiwi]] | align="right"|6.430 | align="right"| 59.167 |[[Inkisiwi]] | align="right"| 581 |- |[[Jaruma pruwinsya|Jaruma]] | align="right"|4.510 | align="right"| 86.480 |[[Sika Sika]] | align="right"| 3.831 |- |[[José Manuel Pando pruwinsya|José Manuel Pando]] | align="right"|1.976 | align="right"|6.137 |[[Machaqa]] | align="right"| 819 |- |[[José Ramón Loayza pruwinsya|José Ramón Loayza]] | align="right"|3.370 | align="right"|43.731 |[[Luriway]] | align="right"| 434 |- |[[Lariqaqa pruwinsya|Lariqaqa]] | align="right"|8.110 | align="right"|68.063 |[[Surata]] | align="right"| 2.217 |- |[[Manqu Qhapaq pruwinsya |Manqu Qhapaq]] | align="right"|367 | align="right"|22.892 |[[Qupaqhawana]] | align="right"| 4.161 |- |[[Muñecas pruwinsya|Muñecas]] | align="right"|4.965 | align="right"|25.132 |[[Chuma]] | align="right"| 392 |- |[[Pakaqi pruwinsya|Pakaqi]] | align="right"|10.584 | align="right"|49.183 |[[Kuru Kuru]] | align="right"| 1.884 |- |[[Pedro Domingo Murillo pruwinsya|Pedro Domingo Murillo]] | align="right"|4.705 | align="right"|1.484.328 |[[Pallqa (Pedro Domingo Murillo)|Pallqa]] | align="right"| 894 |- |[[Qarañawi pruwinsya|Qarañawi]] | align="right"|3.400 | align="right"|51.153 |[[Qarañawi]] | align="right"| 12.083 |- |[[Umasuyu pruwinsya |Umasuyu]] | align="right"|2.065 | align="right"|85.570 |[[Jach'ak'achi (Buliwya)|Jach'ak'achi]] | align="right"| 7.540 |- |[[Urin Yunka pruwinsya|Urin Yunka]] | align="right"|5.770 | align="right"|63.639 |[[Chulumani]] | align="right"| 2.724 |- |'''Llapan:''' | align="right"|'''133.985 [[km²]]''' | | | |- |} :* [[Lista:Pulitika rakiy (Buliwya)]] == Runakuna == Chuqiyapu suyupiqa 2.812.000 runakunam kawsachkanku (2005). === Runa llaqtakuna === Suyupiqa aswanta [[Aymara runa]]kunam tiyanku. {|{{tablabonita}} border="1" style="width:35%;" border="1" |-bgcolor=#EFEFEF ! '''Runa llaqta''' ! '''%''' |- |[[Qhichwa runa|Qhichwa]] |align="right" |7,8 |- |[[Aymara runa|Aymara]] |align="right" |68,4 |- |[[Waraniyi runa|Waraniyi]], [[Chikitus runa|Chikitus]], [[Moxos runa|Moxos]] |align="right" |0,5 |- |Mana [[indihina]] |align="right" |22,5 |- |Huk indihina runa llaqta |align="right" |0,7 |- |} <small>Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo</small> Huk indihina runa llaqtakuna: * [[Araona runa]] * [[Aphru-buliwiyanu runa]] * [[Chiman runa]] * [[Kallawaya]] * [[Uru runa]] === Simikuna === Suyupiqa kastilla, aymara, qhichwa, waraniyi, [[takana simi|takana]] simikunatam lliwmanta astawan rimanku. <ref>[http://obd.descentralizacion.gov.bo/departamental/fichas/ obd.descentralizacion.gov.bo / ''Observatorio Bolivia Democrático''] (kastilla simi)</ref> {|{{tablabonita}} border="1" style="width:35%;" border="1" |-bgcolor=#EFEFEF ! '''Simi''' ! '''Suyu''' ! '''Buliwya''' |- |[[Qhichwa simi]] | align="right" |158.260 |align="right" |2.281.198 |- |[[Aymara simi]] |align="right" |1.181.593 |align="right" |1.525.321 |- |[[Waraniyi simi]] |align="right" |1.526 |align="right" |62.575 |- |Huk [[indihina]] simi |align="right" |4.446 |align="right" |49.432 |- |[[Kastilla simi]] |align="right" |1.973.708 |align="right" |6.821.626 |- |Hawa simi |align="right" |70.448 |align="right" |250.754 |- |Indihina similla |align="right" |257.242 |align="right" |960.491 |- |Indihina simi kastilla simipas |align="right" |1.027.999 |align="right" |2.739.407 |- |Kastilla simi hawa simipas |align="right" |946.650 |align="right" |4.115.751 |- |} === Pruwinsyakunap sutinkuna === * Abel Iturralde pruwinsya: [[Abel Iturralde]], [[pulitiku]] * Franz Tamayo pruwinsya: ** kamasqa 23-I-1826 (mawk'a suti: [[Caupolicán]] (Bajo Caupolicánwan, kunan: Abel Iturralde pruwinsya) **20 -XII-1967: musuq suti: Franz Tamayo pruwinsya ([[Franz Tamayo]], [[qillqaq]]) * Qarañawi pruwinsya: 16-XII, 1992-watakama Chinchay Yunka pruwinsyap rakiynin karqan * Pedro Domingo Murillo pruwinsya: ** mawk'a suti: Cercado; ** 17-X-1912: Pedro Domingo Murillo pruwinsya ([[Pedro Domingo Murillo]], * Chuqiyapu, ''patriota'') * Chinchay Yunka pruwinsyaqa Urin Yunka pruwinsyawan huk pruwinsya karqan: Yunka pruwinsya ** [[Yunka runa]]kunamanta suti (huk [[runa llaqta]]) ** 12-I-1900: iskay rakiy, Chinchay Yunka pruwinsya Uralan Yunka pruwinsyapas (D.S. 1-VII-1899, [[José Manuel Pando]], [[umalliq]]) * Bautista Saavedra pruwinsya: [[Bautista Saavedra]], umalliq, qillqaq * Muñecas pruwinsya: [[Idelfonso de las Muñecas]], ([[awqaq pusaq]]) * Lariqaqa pruwinsya: huk [[aymara simi]]manta suti: [[Llaricaxa runa]], huk k'itipi kawsaq [[Aymara runa|aymara]] runa llaqta * Manqu Qhapaq pruwinsya: [[Manqu Qhapaq]] * Umasuyu pruwinsya: [[Umasuyu runa]]kuna * José Ramón Loayza pruwinsya: [[José Ramón Loayza]], [[wamink'a]], [[umalliq ranti]] * Gualberto Villarroel pruwinsya: [[Gualberto Villarroel]], umalliq ** 31-XII, 1962 watakama: Aruma pruwinsyap rakiynin karqan. * Aruma pruwinsya: [[Jayamara runa]]kuna pachapi k'itip sutin Sika Sika karqan. * Pakaqi pruwinsya: Runa llaqtamanta: ''Pacajaque'' (''los hombres águila'') * José Manuel Pando pruwinsya: [[José Manuel Pando]], umalliq * Eliodoro Camacho pruwinsya: [[Eliodoro Camacho]], wamink'a == Aswan hatun llaqtakuna == {| class="wikitable" border="0" style="background:#ffffff" align="top" class="sortable wikitable" font- size:95% |+ style="background:#CC3300; color:white;" | Chuqiyapu suyupi aswan hatun llaqtakuna <ref name="[http://world-gazetteer.com/wg.php?x=1230871965&men=gcis&lng=en&des=gamelan&geo=-730&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=1npan]"> {{cite web|url=http://world-gazetteer.com/|title=world-gazetteer|archiveurl=http://web.archive.org/web/20010309110056/http://world-gazetteer.com/|archivedate=2001-03-09}} </ref> |- ! Llaqta ! Runakuna <br> (2001) ! Runakuna <br> (~ 2009) ! Llaqta ! Runakuna <br>(2001) ! Runakuna <br>(~ 2009) |- | [[Chuqiyapu]] | align=right | 789.585 | align=right | 887.512 | [[Q'imi llaqta|Q'imi]] | align=right | 2.439 | align=right | 2.533 |- | [[Altu llaqta]] | align=right | 647.350 | align=right | 949.912 | [[Qullqincha]] | align=right | 2.352 | align=right | 2.906 |- | [[Wiyacha]] | align=right | 29.108 | align=right | 35.968 | [[San Buenaventura (Chuqiyapu)|San Buenaventura]] | align=right | 2.264 | align=right | 2.798 |- | [[Qarañawi]] | align=right | 12.083 | align=right | 18.781 | [[Huchusuma llaqta|Huchusuma]] | align=right | 2.219 | align=right | 2.742 |- | [[Achuqalla llaqta|Achuqalla]] | align=right | 10.369 | align=right | 12.813 | [[Surata]] | align=right | 2.217 | align=right | 2.464 |- | [[Patakamaya]] | align=right | 8.414 | align=right | 11.746 | [[Quripata]] | align=right | 2.205 | align=right | 2.295 |- | [[Achakachi]] | align=right | 7.540 | align=right | 10.091 | [[Quruyqu]] | align=right | 2.197 | align=right | 2.715 |- | [[Qupaqhawana]] | align=right | 4.161 | align=right | 5.162 | [[Apulu]] | align=right | 2.123 | align=right | 2.623 |- | [[Qullqiri]] | align=right | 4.004 | align=right | 4.040 | [[Batallas]] | align=right | 1.966 | align=right | 2.429 |- | [[Wanay llaqta|Wanay]] | align=right | 3.890 | align=right | 4.043 | [[Chima]] | align=right | 1.936 | align=right | 2.098 |- | [[Sika Sika]] | align=right | 3.831 | align=right | 4.734 | [[Qullana (Jaruma)|Qullana]] | align=right | 1.936 | align=right | 2.293 |- | [[Lawachaka]] (''Lahuachaca'') | align=right | 2.986 | align=right | 3.534 | [[Kuru Kuru]] | align=right | 1.884 | align=right | 2.328 |- | [[Palos Blancos]] | align=right | 2.961 | align=right | 3.659 | [[Irupana]] | align=right | 1.882 | align=right | 2.326 |- | [[Chulumani]] | align=right | 2.724 | align=right | 3.406 | [[Amariti]] (''Amarete'') | align=right | 1.741 | align=right | 2.151 |- | [[Tipuani]] | align=right | 2.563 | align=right | 2.779 | [[Ixiamas]] | align=right | 1.733 | align=right | 2.141 |- | [[Mapiri]] | align=right | 2.561 | align=right | 2.823 | [[Qala Qala (Chuqiyapu)|Qala Qala]] (''Cala Cala'') | align=right | 1.678 | align=right | 2.073 |- |} == Karu puriy == * [[Tiwanaku]] * [[Qhunqhu Wankani]] == Yachachiy == * [[Wawa wasi]]kuna : * [[Huch'uy yachay wasi]]kuna: * [[Chawpi yachay wasi]]kuna: * [[Yachay suntur]]kuna == Suyupi paqarisqa == * [[Félix Layme Pairumani]] * [[Ismael Montes]] * [[Tupaq Katari]] == Apaykachana == # [[Huchusuma llaqta]], [[Ch'akimayu]], Sinkata, [[Q'araqullu munisipyu|Q'araqullu]], [[Uru Uru]] # Kasani, [[Qhupaqhawana (Buliwya)|Qhupaqhawana]], [[Tikina]], Warina, [[Altu llaqta]] # [[Chuqiyapu]], Untuawi, Yulusa, [[Qarañawi]], Sapichu, Kikiwiy, Yukumu, [[San Borja]], [[Kimsantin llaqta]]. # Puente Villa, [[Chulumani]], [[Irupana]]. # Yulusa, [[Quruyqu]], [[Quripata]], Willachaka ''(Puente Villa)''. # Qarañawi, Allquchi, Walliwiyan, Tiyupunti. # [[Jach'ak'achi]], [[Surata]]. # Iskuma, [[Waychu llaqta]]. # Altu llaqta, Warina, Achakachi, Iskuma, [[Charasani]], [[Apulu]], [[Ixiamas]], [[San Buenaventura munisipyu|San Buenaventura]] == Kaypipas qhaway == == Pukyukuna == * <references/> * [https://web.archive.org/web/20081007082127/http://www.ci-lapaz.gov.bo/ES/TuCiudadLaPaz/Paginas/LasProvincias.aspx www.ci-lapaz.gov.bo] == Hawa t'inkikuna == * [https://web.archive.org/web/20231006023415/https://bvirtual.proeibandes.org/bvirtual/docs/tesis/proeib/Tesis_Leonardo_Nina.pdf Leonardo Nina Choque, ''El uso de plantas medicinales: Primeras experiencias de diversificación curricular en el distrito educativo Charazani-Curva'', 2004] pdf (qhichwa simi (r. iii - r. xii), kastilla simi) {{Punku p'anqa Buliwya}} {{Chuqiyapu suyu}} {{Suyukuna (Buliwya)}} [[Katiguriya:Suyu (Buliwya)]] [[Katiguriya:Chuqiyapu suyu| ]] tdnma5f7o5yh8iy0vyt3hvk76wmp96r 691546 691545 2026-08-29T15:19:12Z Andeanscorpion 35306 691546 wikitext text/x-wiki {{Suyu | nombre_oficial = Chuqiyapu suyu | nombre_local = Departamento de La Paz | otros_nombres = Chuqiyapu jach'a suyu (aym.) | tipo_territorio = Departamento | pais = {{BOL}} | paisaje = Tiahuanaco Sun port.jpg | pie_paisaje = Tiwanaku, Chuqiyapu suyu | bandera = Flag of lapaz.svg | escudo = Escudodearmaslapaz.gif | mapa = La Paz in Bolivia.svg | mapa_subdivisiones = Bolivia Departamento La Paz.png | descripcion_mapa_subdivisiones = Chuqiyapu suyupi pruwinsyakuna | capital = [[Chuqiyapu]] | idiomas = [[Kastilla simi]], [[Aymara simi]], [[Qhichwa simi]], [[Waraniyi simi]], [[Takana simi]] | fecha_fundacion = {{pun|23|1|1826}} | tipo_gobierno = | organo_gobierno = | cargo_gobernante = Llaqta kamachiq | gobernante = César Cocarico Yana | superficie = 133985 | superficie_terrestre = | superficie_agua = | altura_maxima = | poblacion = 2812000 | fecha_poblacion = 2005 | densidad_poblacion = | rango_poblacion = | tipo_subdivisiones = Pruwinsyakuna | subdivisiones = 20 | zona_horaria = UTC-4 | desfase_utc = | sitio_web = | notas = }} '''Chuqiyapu suyu''' ([[aymara simi]]pi: ''Chuqiyapu<ref>María Cristina Egido, Contacto de Lenguas en el Piedemonte Andino (Alto Perú, S. XVII), p. 105 <br>''Chuquiabo (Chuquiago, Chupiabo)''<br /><small> 8 ...dixeron al padre, como viuian y estaban poblados a veras del Rio que baja de cotacaxas, que se junta con el que baja de chuquiago, y sus Yungas (Rel.1ª, frg. 12: 32).</small> <br /><br> <small> 9 ...en las juntas del Rio Chuquiabo con Veni habitan los Hucumas [...] al rio de Chupiabo llaman Vopy (Carta, frg. 842).</small> <br> ''Chuquiavo/ Chuquiago'' era el nombre genérico que recibía la zona central del actual departamento de La Paz. Según A. de Alcedo (1786: s.v. Paz) sería, en principio, el nombre de la "hermosa llanura" sobre la que se fundó la ciudad de La Paz. Siguiendo los datos que ofrece D. Justiniano de la Rocha (2004: 717) este nombre procedería del topónimo aymará Chuquiapu, río cercano a La Paz por donde se desplazaban pepitas de oro y en sus arenas de la orilla se encontraba también oro; por ello lo denominaron “sembradío (''yapu'') "de oro" (''choque'' o ''chuqui'')<br /> </ref> jach'a suyu''; [[kastilla simi]]pi: ''Departamento de La Paz'') nisqaqa [[Wuliwya|Puliwya]] mama llaqtapi huk suyum. [[Uma llaqta]]nqa [[Chuqiyapu]] llaqtam. == Allpa saywachi == * '''[[Buliwyapi mamallaqta parkikuna risirwakunapas|Amachasqa suyukuna]]:''' [[Madidi mamallaqta parki]] - [[Qutapata mamallaqta parki]] - [[Apulupampa sallqa pacha suyu]] - [[Pilón Lajas kawsay pacha risirwa]] * '''[[Urqu]]kuna:''' [[Chachakumani (Chuqiyapu)|Chachakumani]] - [[Chakaltaya]] - [[Ch'iyar Juqhu]] - - [[Illampu]] - [[Illimani]] - [[Janq'u Uma]] - [[Kunturiri rit'i urqu (Pukarani)|Kunturiri]] - [[Mururata]] - [[Sirk'i Qullu]] - [[Wayna P'utuqsi (Chuqiyapu)|Wayna P'utuqsi]] - * '''[[Qucha]]kuna:''' [[Chilata qucha]] - [[Titiqaqa qucha]] * '''[[Mayu]]kuna:''' [[Beni mayu]] - [[Challa suyu mayu]] - [[Esmeralda mayu]] - [[Heath mayu]] - [[Huchusuma mayu]] - [[Mayutata mayu]] - [[San Cristobal mayu]] - [[Surata mayu]] - [[Tiyupunti mayu]] - [[Untujawi mayu]] == Pulitika Rakiy == Chuqiyapu suyupiqa kanmi 20 pruwinsya, 75 munisipyu, 438 kantun. {| {{tablabonita}} style="width:50%;" border="1" |- |- style="background:DarkRed; color:white" !Puruwinsiya !km² ! '''Runakuna&nbsp;(2001)'''&nbsp;<ref> [http://www.ine.gov.bo www.ine.gov.bo] </ref> !Uma llaqta ! '''Runakuna&nbsp;(2001)'''&nbsp; |- |[[Abel Iturralde pruwinsya|Abel Iturralde]] | align="right"|42.815 | align="right"|11.828 |[[Ixiamas]] | align="right"| 1.775 |- |[[Antikuna pruwinsya|Antikuna]] | align="right"|1.658 | align="right"|69.636 |[[Pukarani]] | align="right"| 918 |- |[[Bautista Saavedra pruwinsya|Bautista Saavedra]] | align="right"|2.525 | align="right"| 11.374 |[[Charasani]] | align="right"| 501 |- |[[Chinchay Yunka pruwinsya|Chinchay Yunka]] | align="right"|1.720 | align="right"|23.681 |[[Quruyqu]] | align="right"| 2.197 |- |[[Eliodoro Camacho pruwinsya|Eliodoro Camacho]] | align="right"|2.080 | align="right"|57.877 |[[Waychu llaqta|Waychu]] | align="right"| 1.123 |- |[[Franz Tamayo pruwinsya|Franz Tamayo]] | align="right"|15.900 | align="right"|18.386 |[[Apulu]] | align="right"| 2.123 |- |[[Gualberto Villarroel pruwinsya|Gualberto Villaroel]] | align="right"|1.935 | align="right"|15.722 |[[Kurawara]] | align="right"| 292 |- |[[Inkawi pruwinsya]] | align="right"|5.410 | align="right"|95.906 |[[Wiyacha]] | align="right"| 29.108 |- |[[Inkisiwi pruwinsya|Inkisiwi]] | align="right"|6.430 | align="right"| 59.167 |[[Inkisiwi]] | align="right"| 581 |- |[[Jaruma pruwinsya|Jaruma]] | align="right"|4.510 | align="right"| 86.480 |[[Sika Sika]] | align="right"| 3.831 |- |[[José Manuel Pando pruwinsya|José Manuel Pando]] | align="right"|1.976 | align="right"|6.137 |[[Machaqa]] | align="right"| 819 |- |[[José Ramón Loayza pruwinsya|José Ramón Loayza]] | align="right"|3.370 | align="right"|43.731 |[[Luriway]] | align="right"| 434 |- |[[Lariqaqa pruwinsya|Lariqaqa]] | align="right"|8.110 | align="right"|68.063 |[[Surata]] | align="right"| 2.217 |- |[[Manqu Qhapaq pruwinsya |Manqu Qhapaq]] | align="right"|367 | align="right"|22.892 |[[Qupaqhawana]] | align="right"| 4.161 |- |[[Muñecas pruwinsya|Muñecas]] | align="right"|4.965 | align="right"|25.132 |[[Chuma]] | align="right"| 392 |- |[[Pakaqi pruwinsya|Pakaqi]] | align="right"|10.584 | align="right"|49.183 |[[Kuru Kuru]] | align="right"| 1.884 |- |[[Pedro Domingo Murillo pruwinsya|Pedro Domingo Murillo]] | align="right"|4.705 | align="right"|1.484.328 |[[Pallqa (Pedro Domingo Murillo)|Pallqa]] | align="right"| 894 |- |[[Qarañawi pruwinsya|Qarañawi]] | align="right"|3.400 | align="right"|51.153 |[[Qarañawi]] | align="right"| 12.083 |- |[[Umasuyu pruwinsya |Umasuyu]] | align="right"|2.065 | align="right"|85.570 |[[Jach'ak'achi (Buliwya)|Jach'ak'achi]] | align="right"| 7.540 |- |[[Urin Yunka pruwinsya|Urin Yunka]] | align="right"|5.770 | align="right"|63.639 |[[Chulumani]] | align="right"| 2.724 |- |'''Llapan:''' | align="right"|'''133.985 [[km²]]''' | | | |- |} :* [[Lista:Pulitika rakiy (Buliwya)]] == Runakuna == Chuqiyapu suyupiqa 2.812.000 runakunam kawsachkanku (2005). === Runa llaqtakuna === Suyupiqa aswanta [[Aymara runa]]kunam tiyanku. {|{{tablabonita}} border="1" style="width:35%;" border="1" |-bgcolor=#EFEFEF ! '''Runa llaqta''' ! '''%''' |- |[[Qhichwa runa|Qhichwa]] |align="right" |7,8 |- |[[Aymara runa|Aymara]] |align="right" |68,4 |- |[[Waraniyi runa|Waraniyi]], [[Chikitus runa|Chikitus]], [[Moxos runa|Moxos]] |align="right" |0,5 |- |Mana [[indihina]] |align="right" |22,5 |- |Huk indihina runa llaqta |align="right" |0,7 |- |} <small>Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo</small> Huk indihina runa llaqtakuna: * [[Araona runa]] * [[Aphru-buliwiyanu runa]] * [[Chiman runa]] * [[Kallawaya]] * [[Uru runa]] === Simikuna === Suyupiqa kastilla, aymara, qhichwa, waraniyi, [[takana simi|takana]] simikunatam lliwmanta astawan rimanku. <ref>[http://obd.descentralizacion.gov.bo/departamental/fichas/ obd.descentralizacion.gov.bo / ''Observatorio Bolivia Democrático''] (kastilla simi)</ref> {|{{tablabonita}} border="1" style="width:35%;" border="1" |-bgcolor=#EFEFEF ! '''Simi''' ! '''Suyu''' ! '''Buliwya''' |- |[[Qhichwa simi]] | align="right" |158.260 |align="right" |2.281.198 |- |[[Aymara simi]] |align="right" |1.181.593 |align="right" |1.525.321 |- |[[Waraniyi simi]] |align="right" |1.526 |align="right" |62.575 |- |Huk [[indihina]] simi |align="right" |4.446 |align="right" |49.432 |- |[[Kastilla simi]] |align="right" |1.973.708 |align="right" |6.821.626 |- |Hawa simi |align="right" |70.448 |align="right" |250.754 |- |Indihina similla |align="right" |257.242 |align="right" |960.491 |- |Indihina simi kastilla simipas |align="right" |1.027.999 |align="right" |2.739.407 |- |Kastilla simi hawa simipas |align="right" |946.650 |align="right" |4.115.751 |- |} === Pruwinsyakunap sutinkuna === * Abel Iturralde pruwinsya: [[Abel Iturralde]], [[pulitiku]] * Franz Tamayo pruwinsya: ** kamasqa 23-I-1826 (mawk'a suti: [[Caupolicán]] (Bajo Caupolicánwan, kunan: Abel Iturralde pruwinsya) **20 -XII-1967: musuq suti: Franz Tamayo pruwinsya ([[Franz Tamayo]], [[qillqaq]]) * Qarañawi pruwinsya: 16-XII, 1992-watakama Chinchay Yunka pruwinsyap rakiynin karqan * Pedro Domingo Murillo pruwinsya: ** mawk'a suti: Cercado; ** 17-X-1912: Pedro Domingo Murillo pruwinsya ([[Pedro Domingo Murillo]], * Chuqiyapu, ''patriota'') * Chinchay Yunka pruwinsyaqa Urin Yunka pruwinsyawan huk pruwinsya karqan: Yunka pruwinsya ** [[Yunka runa]]kunamanta suti (huk [[runa llaqta]]) ** 12-I-1900: iskay rakiy, Chinchay Yunka pruwinsya Uralan Yunka pruwinsyapas (D.S. 1-VII-1899, [[José Manuel Pando]], [[umalliq]]) * Bautista Saavedra pruwinsya: [[Bautista Saavedra]], umalliq, qillqaq * Muñecas pruwinsya: [[Idelfonso de las Muñecas]], ([[awqaq pusaq]]) * Lariqaqa pruwinsya: huk [[aymara simi]]manta suti: [[Llaricaxa runa]], huk k'itipi kawsaq [[Aymara runa|aymara]] runa llaqta * Manqu Qhapaq pruwinsya: [[Manqu Qhapaq]] * Umasuyu pruwinsya: [[Umasuyu runa]]kuna * José Ramón Loayza pruwinsya: [[José Ramón Loayza]], [[wamink'a]], [[umalliq ranti]] * Gualberto Villarroel pruwinsya: [[Gualberto Villarroel]], umalliq ** 31-XII, 1962 watakama: Aruma pruwinsyap rakiynin karqan. * Aruma pruwinsya: [[Jayamara runa]]kuna pachapi k'itip sutin Sika Sika karqan. * Pakaqi pruwinsya: Runa llaqtamanta: ''Pacajaque'' (''los hombres águila'') * José Manuel Pando pruwinsya: [[José Manuel Pando]], umalliq * Eliodoro Camacho pruwinsya: [[Eliodoro Camacho]], wamink'a == Aswan hatun llaqtakuna == {| class="wikitable" border="0" style="background:#ffffff" align="top" class="sortable wikitable" font- size:95% |+ style="background:#CC3300; color:white;" | Chuqiyapu suyupi aswan hatun llaqtakuna <ref name="[http://world-gazetteer.com/wg.php?x=1230871965&men=gcis&lng=en&des=gamelan&geo=-730&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=1npan]"> {{cite web|url=http://world-gazetteer.com/|title=world-gazetteer|archiveurl=http://web.archive.org/web/20010309110056/http://world-gazetteer.com/|archivedate=2001-03-09}} </ref> |- ! Llaqta ! Runakuna <br> (2001) ! Runakuna <br> (~ 2009) ! Llaqta ! Runakuna <br>(2001) ! Runakuna <br>(~ 2009) |- | [[Chuqiyapu]] | align=right | 789.585 | align=right | 887.512 | [[Q'imi llaqta|Q'imi]] | align=right | 2.439 | align=right | 2.533 |- | [[Altu llaqta]] | align=right | 647.350 | align=right | 949.912 | [[Qullqincha]] | align=right | 2.352 | align=right | 2.906 |- | [[Wiyacha]] | align=right | 29.108 | align=right | 35.968 | [[San Buenaventura (Chuqiyapu)|San Buenaventura]] | align=right | 2.264 | align=right | 2.798 |- | [[Qarañawi]] | align=right | 12.083 | align=right | 18.781 | [[Huchusuma llaqta|Huchusuma]] | align=right | 2.219 | align=right | 2.742 |- | [[Achuqalla llaqta|Achuqalla]] | align=right | 10.369 | align=right | 12.813 | [[Surata]] | align=right | 2.217 | align=right | 2.464 |- | [[Patakamaya]] | align=right | 8.414 | align=right | 11.746 | [[Quripata]] | align=right | 2.205 | align=right | 2.295 |- | [[Achakachi]] | align=right | 7.540 | align=right | 10.091 | [[Quruyqu]] | align=right | 2.197 | align=right | 2.715 |- | [[Qupaqhawana]] | align=right | 4.161 | align=right | 5.162 | [[Apulu]] | align=right | 2.123 | align=right | 2.623 |- | [[Qullqiri]] | align=right | 4.004 | align=right | 4.040 | [[Batallas]] | align=right | 1.966 | align=right | 2.429 |- | [[Wanay llaqta|Wanay]] | align=right | 3.890 | align=right | 4.043 | [[Chima]] | align=right | 1.936 | align=right | 2.098 |- | [[Sika Sika]] | align=right | 3.831 | align=right | 4.734 | [[Qullana (Jaruma)|Qullana]] | align=right | 1.936 | align=right | 2.293 |- | [[Lawachaka]] (''Lahuachaca'') | align=right | 2.986 | align=right | 3.534 | [[Kuru Kuru]] | align=right | 1.884 | align=right | 2.328 |- | [[Palos Blancos]] | align=right | 2.961 | align=right | 3.659 | [[Irupana]] | align=right | 1.882 | align=right | 2.326 |- | [[Chulumani]] | align=right | 2.724 | align=right | 3.406 | [[Amariti]] (''Amarete'') | align=right | 1.741 | align=right | 2.151 |- | [[Tipuani]] | align=right | 2.563 | align=right | 2.779 | [[Ixiamas]] | align=right | 1.733 | align=right | 2.141 |- | [[Mapiri]] | align=right | 2.561 | align=right | 2.823 | [[Qala Qala (Chuqiyapu)|Qala Qala]] (''Cala Cala'') | align=right | 1.678 | align=right | 2.073 |- |} == Karu puriy == * [[Tiwanaku]] * [[Qhunqhu Wankani]] == Yachachiy == * [[Wawa wasi]]kuna : * [[Huch'uy yachay wasi]]kuna: * [[Chawpi yachay wasi]]kuna: * [[Yachay suntur]]kuna == Suyupi paqarisqa == * [[Félix Layme Pairumani]] * [[Ismael Montes]] * [[Tupaq Katari]] == Apaykachana == # [[Huchusuma llaqta]], [[Ch'akimayu]], Sinkata, [[Q'araqullu munisipyu|Q'araqullu]], [[Uru Uru]] # Kasani, [[Qhupaqhawana (Buliwya)|Qhupaqhawana]], [[Tikina]], Warina, [[Altu llaqta]] # [[Chuqiyapu]], Untuawi, Yulusa, [[Qarañawi]], Sapichu, Kikiwiy, Yukumu, [[San Borja]], [[Kimsantin llaqta]]. # Puente Villa, [[Chulumani]], [[Irupana]]. # Yulusa, [[Quruyqu]], [[Quripata]], Willachaka ''(Puente Villa)''. # Qarañawi, Allquchi, Walliwiyan, Tiyupunti. # [[Jach'ak'achi]], [[Surata]]. # Iskuma, [[Waychu llaqta]]. # Altu llaqta, Warina, Achakachi, Iskuma, [[Charasani]], [[Apulu]], [[Ixiamas]], [[San Buenaventura munisipyu|San Buenaventura]] == Kaypipas qhaway == == Pukyukuna == * <references/> * [https://web.archive.org/web/20081007082127/http://www.ci-lapaz.gov.bo/ES/TuCiudadLaPaz/Paginas/LasProvincias.aspx www.ci-lapaz.gov.bo] == Hawa t'inkikuna == * [https://web.archive.org/web/20231006023415/https://bvirtual.proeibandes.org/bvirtual/docs/tesis/proeib/Tesis_Leonardo_Nina.pdf Leonardo Nina Choque, ''El uso de plantas medicinales: Primeras experiencias de diversificación curricular en el distrito educativo Charazani-Curva'', 2004] pdf (qhichwa simi (r. iii - r. xii), kastilla simi) {{Punku p'anqa Buliwya}} {{Chuqiyapu suyu}} {{Suyukuna (Buliwya)}} [[Katiguriya:Suyu (Buliwya)]] [[Katiguriya:Chuqiyapu suyu| ]] 046poplq2me4bzo77lgpaqqofcntp9t P'utuqsi suyu 0 8903 691548 682365 2026-08-29T15:28:10Z Andeanscorpion 35306 Musuq infobox 691548 wikitext text/x-wiki {{Suyu | nombre_oficial = P'utuqsi suyu | nombre_local = Departamento de Potosí | otros_nombres = P'utuqsi jach'a suyu | tipo_territorio = Departamento | pais = {{BOL}} | paisaje = Potosi air.jpg | pie_paisaje = [[P'utuqsi]], [[P'utuqsi suyu]] | bandera = Flag of potosi.svg | escudo = Escudo de Potosí.svg | mapa = Potosi in Bolivia.svg | mapa_subdivisiones = Bolivia department of potosi.png | descripcion_mapa_subdivisiones = P'utuqsi suyupi pruwinsyakuna | capital = [[P'utuqsi]] | idiomas = [[Qhichwa simi]], [[Kastilla simi]], [[Aymara simi]], [[Waraniyi simi]], hukkuna | fecha_fundacion = {{pun|23|1|1826}} | tipo_gobierno = | organo_gobierno = | cargo_gobernante = Prefecto | gobernante = [[Mario Virreira]] | superficie = 118.218 km² | superficie_terrestre = | superficie_agua = | altura_maxima = - m | poblacion = 709.013 | fecha_poblacion = 2001 | densidad_poblacion = 6,25 runa / km² | rango_poblacion = | tipo_subdivisiones = Pruwinsyakuna | subdivisiones = 16 | zona_horaria = BOT (UTC-4) | desfase_utc = | sitio_web = https://web.archive.org/web/20100808134647/http://www.potositurismo.com.bo/ | notas = }} '''P'utuqsi suyu''' nisqaqa ([[aymara simi]]pi: ''P'utuqsi jach'a suyu''; [[kastilla simi]]pi: ''Departamento de Potosí'') [[Buliwya]] mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa [[P'utuqsi]] llaqtam. == Allpa saywachi == * '''[[Buliwyapi mamallaqta parkikuna risirwakunapas|Amachasqa suyukuna]]:''' [[T'uru T'uru mamallaqta parki]] - [[Eduardo Abaroa anti faunapaq mama llaqta risirwa]] * '''[[Urqu]]kuna''': [[Araral]] - [[Iruphut'unku (Chinchay Lipis-Chili)|Iruphut'unku]] - [[Juriqi]] - [[Likankawur]] - [[Linsur]] - [[Lipis]] - [[Michina urqu|Michina]] - [[Musuq Pacha nina urqu]] - [[P'utuqsi urqu]] - [[Qhawana (nina urqu)|Qhawana]] - [[Tuqurpuri]] - [[Uturunku (nina urqu)|Uturunku]] - [[Wayaqi‎]] - [[Silala urqu|Silala]] - [[Suniqira urqu|Suniqira]] - [[Suri Phuyu]] - [[Tinti]]; '''[[Walla]]kuna:''' [[Buliwyap Kunti Wallan]] - [[Chichas walla]] - [[Lipis walla]] - [[Los Frailes walla]] * '''[[Qucha]]kuna''': [[Pukaqucha|Puka qucha]] - [[Q'umirqucha|Q'umir qucha]] - [[Challwiri q'umir qucha]] - [[Asnaq qucha]] - [[Yuraqqucha|Yuraq qucha]] - [[Chiwana kachi qucha]] - [[Khari Khari quchakuna]] - [[Kañapa qucha]] - [[Khara qucha]] * '''[[Mayu]]kuna''': [[Caine mayu|Caine]] - [[Chayanta mayu|Chayanta]] - [[Guadalupe mayu|Guadalupe]] - [[Pillku Mayu]] - [[Motaca mayu|Motaca]] - [[T'uruchipa mayu|T'uruchipa]] - [[Tumusla mayu|Tumusla]] - [[San Juan del Oro mayu|San Juan del Oro]] - [[Márquez mayu|Márquez mayu]] - [[Hatun Lípez mayu|Hatun Lípez mayu]] * '''[[Ch'in pacha]]kuna:''' [[Siluli ch'in pacha]] - [[Salvador Dalí ch'in pacha]] ==Pulitika Rakiy== * Chunka suqtayuq pruwinsyanmi kan: {| {{tablabonita}} style="width:50%;" border="1" |- |- style="background:DarkRed; color:white" !Pruwinsya !km² ! '''Runakuna&nbsp;(2001)'''&nbsp;<ref> [http://www.ine.gov.bo www.ine.gov.bo] </ref> !Uma llaqta ! '''Runakuna&nbsp;(2001)'''&nbsp; |- |[[Alonso de Ibáñez pruwinsya|Alonso de Ibáñez]] | align="right"|2.170 | align="right"| 27.755 | [[Saqaqa]] | align="right"| 1.619 |- |[[Antonio Quijarro pruwinsya|Antonio Quijarro]] | align="right"|14.890 | align="right"|37.428 |[[Uyuni]] | align="right"| 10.551 |- |[[Bernardino Bilbao pruwinsya|Bernardino Bilbao]] | align="right"|640 | align="right"|10.623 |[[Arampampa]] | align="right"| 552 |- |[[Charkas pruwinsya|Charkas]] | align="right"|2.964 | align="right"|38.174 |[[San Pedro de Buena Vista]] | align="right"| 955 |- |[[Chayanta pruwinsya|Chayanta]] | align="right"|7.026 | align="right"|90.205 |[[Qullqichaka]] | align="right"| 1.816 |- |[[Cornelio Saavedra pruwinsya|Cornelio Saavedra]] | align="right"|2.375 | align="right"|59.219 |[[Betanzos]] | align="right"| 4.168 |- |[[Daniel Campos pruwinsya|Daniel Campos]] | align="right"|12.106 | align="right"|5.067 |[[Llika llaqta|Llika]] | align="right"| 553 |- |[[Enrique Baldivieso pruwinsya|Enrique Baldivieso]] | align="right"|2.254 | align="right"|1.640 |[[San Agustín (P'utuqsi)|San Agustín]] | align="right"| 533 |- |[[José María Linares pruwinsya|José María Linares]] | align="right"|5.136 | align="right"|50.899 |[[Puna (José María Linares pruwinsya)|Puna]] | align="right"| 1.209 |- |[[Modesto Omiste pruwinsya|Modesto Omiste]] | align="right"|2.260 | align="right"|36.266 |[[Villazón]] | align="right"| 28.045 |- |[[Chinchay Chichas pruwinsya|Chinchay Chichas]] | align="right"|8.979 | align="right"|35.323 |[[Qutaqayta]] | align="right"| 1.645 |- | [[Chinchay Lipis pruwinsya|Chinchay Lipis]] | align="right"|20.892 | align="right"|10.460 |[[Qulcha "K"]] | align="right"| 853 |- |[[Rafael Bustillo pruwinsya|Rafael Bustillo]] | align="right"|2.235 | align="right"|76.254 |[[Unsiya]] | align="right"| 5.709 |- |[[Urin Chichas pruwinsya|Urin Chichas]] | align="right"|8.516 | align="right"|47.873 |[[Tupisa]] | align="right"| 21.707 |- | [[Urin Lipis pruwinsya|Urin Lipis]] | align="right"|22.355 | align="right"|4.905 |[[San Pawlu Lipis]] | align="right"| 221 |- | [[Tomás Frías pruwinsya|Tomás Frías]] | align="right"|3.420 | align="right"|176.922 |[[P'utuqsi]] | align="right"| 132.966 |- |} : * [[Lista:Pulitika rakiy (Buliwya)]] == Runakuna == P'utuqsi suyupiqa aswanta [[Qhichwa runa]]kunam tiyanku. {|{{tablabonita}} border="1" style="width:30%;" border="1" |-bgcolor=#EFEFEF ! '''Runa llaqta''' ! '''%''' |- |[[Qhichwa runa|Qhichwa]] |align="right" |77,1 |- |[[Aymara runa|Aymara]] |align="right" |6,3 |- |[[Waraniyi runa|Waraniyi]], [[Chikitus runa|Chikitus]], [[Moxos runa|Moxos]] |align="right" |0,1 |- |Mana [[indihina]] |align="right" |16,1 |- |Huk indihina runa llaqta |align="right" |0,3 |- |} <small>Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo</small> == Simikuna == P'utuqsi suyupiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku. <ref>[http://obd.descentralizacion.gov.bo/departamental/fichas/ obd.descentralizacion.gov.bo / ''Observatorio Bolivia Democrático''] (kastilla simi)</ref> {|{{tablabonita}} border="1" style="width:30%;" border="1" |-bgcolor=#EFEFEF ! '''Simi''' ! '''Suyu''' ! '''Buliwya''' |- |[[Qhichwa simi]] | align="right" |514.421 |align="right" |2.281.198 |- |[[Aymara simi]] |align="right" |57.738 |align="right" |1.525.321 |- |[[Waraniyi simi]] |align="right" |374 |align="right" |62.575 |- |Huk [[indihina]] simi |align="right" |356 |align="right" |49.432 |- |[[Kastilla simi]] |align="right" |438.204 |align="right" |6.821.626 |- |Hawa simi |align="right" |3.771 |align="right" |250.754 |- |Indihina similla |align="right" |226.967 |align="right" |960.491 |- |Indihina simi kastilla simipas |align="right" |301.280 |align="right" |2.739.407 |- |Kastilla simi hawa simipas |align="right" |136.980 |align="right" |4.115.751 |- |} == Aswan hatun llaqtakuna == {| class="wikitable" border="0" style="background:#ffffff" align="top" class="sortable wikitable" font- size:95% |+ style="background:#CC3300; color:white;" | P'utuqsi suyupi aswan hatun llaqtakuna <ref name="[http://world-gazetteer.com/wg.php?x=1&men=gcis&lng=en&des=gamelan&geo=-733&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=1npao]"> {{cite web|url=http://world-gazetteer.com/|title=world-gazetteer|archiveurl=http://web.archive.org/web/20010309110056/http://world-gazetteer.com/|archivedate=2001-03-09}} </ref> |- ! Llaqta ! Runakuna <br> (2001) ! Runakuna <br> (~ 2009) ! Llaqta ! Runakuna <br>(2001) ! Runakuna <br>(~ 2009) |- | [[P'utuqsi]] | align=right | 132.966 | align=right | 164.600 | [[Agua de Castilla]] | align=right | 1.504 | align=right | 1.741 |- | [[Villazón]] | align=right | 28.045 | align=right | 34.787 | [[Uquri]] | align=right | 1.408 | align=right | 1.630 |- | [[Tupisa]] | align=right | 21.707 | align=right | 24.842 | [[Qala Qala (P'utuqsi)|Qala Qala]] | align=right | 1.335 | align=right | 1.545 |- | [[Llallawa]] | align=right | 20.065 | align=right | 18.340 | [[Tasna Rosario]] | align=right | 1.243 | align=right | 1.439 |- | [[Uyuni]] | align=right | 10.551 | align=right | 10.620 | [[Puna (José María Linares pruwinsya)|Puna]] | align=right | 1.209 | align=right | 1.399 |- | [[Siglo XX (Buliwya)|Siglo XX]] | align=right | 7.202 | align=right | 8.336 | [[Tres Cruces Garnica]] | align=right | 1.148 | align=right | 1.329 |- | [[Unsiya]] | align=right | 5.709 | align=right | 5.160 | [[Qaysa "D"]] | align=right | 1.135 | align=right | 1.314 |- | [[Betanzos]] | align=right | 4.168 | align=right | 6.160 | [[Rawilu]] | align=right | 1.119 | align=right | 1.295 |- | [[Santa Bárbara (P'utuqsi)|Santa Bárbara]] | align=right | 2.505 | align=right | 2.661 | [[Siete Suyos]] | align=right | 1.117 | align=right | 1.293 |- | [[Chayanta llaqta|Chayanta]] | align=right | 2.072 | align=right | 2.398 | [[Puquqwata (P'utuqsi)|Puquqwata]] | align=right | 1.029 | align=right | 1.191 |- | [[Katawi (P'utuqsi)|Katawi]] | align=right | 2.060 | align=right | 2.384 | [[Ánimas]] | align=right | 1.025 | align=right | 1.186 |- | [[Atucha]] | align=right | 2.033 | align=right | 1.844 | [[San Pedro de Buena Vista]] | align=right | 955 | align=right | 1.105 |- | [[Purqu]] | align=right | 1.975 | align=right | 2.286 | [[San Kristuwal (Chinchay Lipis)|San Kristuwal]] | align=right | 922 | align=right | 1.067 |- | [[Qullqichaka]] | align=right | 1.816 | align=right | 1.753 | [[Quchas (P'utuqsi)|Quchas]] | align=right | 895 | align=right | 1.036 |- | [[Qutaqayta]] | align=right | 1.645 | align=right | 1.904 | [[Qulcha "K"]] | align=right | 853 | align=right | 987 |- | [[Sakaka]] | align=right | 1.619 | align=right | 1.874 | [[Sagrario (Buliwya)|Sagrario]] | align=right | 847 | align=right | 980 |- |} == Karu puriy == [[Rikcha:El Sillar o Valle de la Luna Potosí Bolivia.jpg|thumb|right|200px|Killa Qhichwa (''El Sillar'')]] * [[Asnaq qucha (Chinchay Lipis)]] * [[Asnaq qucha (Urin Lipis)]] * [[Challwiri kachi qucha]] * [[Challwiri q'umir qucha]] * [[Chiwana kachi qucha]] * [[Kari Kari quchakuna]] * [[Kañapa qucha]] * [[Khara qucha]] * [[Pukaqucha]] * [[Q'illuqucha (P'utuqsi)|Q'illuqucha]] * [[Q'umirqucha]] * [[Ukhuqucha]] * [[Uyuni kachi qucha]] * [[Yuraqqucha]] * [[Killa Qhichwa (P'utuqsi suyu, Buliwya)|Killa Qhichwa]] * [[Sach'a Rumi]] * [[Paqariy Inti]] * [[Qhari Wayq'u]] * [[Siluli ch'in pacha]] * [[Turu Turu mamallaqta parki]] == Suyupi paqarisqa == * [[Cornelio Saavedra]] == Apaykachana == # [[P'utuqsi]] - [[Challapata]] - [[Uru Uru]] # P'utuqsi - [[Khuchu Ingenio]] - [[Camargo]] - [[Tarija]] # P'utuqsi - [[Uyuni]] - [[Hito 60]] # Kuchu Ingenio - [[Tupisa]] - [[Villazón]] == Kaypipas qhaway == == Pukyukuna == <references/> == Hawa t'inkikuna == * [https://web.archive.org/web/20100808134647/http://www.potositurismo.com.bo/ Karu puriy] * [https://web.archive.org/web/20160308061900/http://bvirtual.proeibandes.org/bvirtual/docs/tesis/proeib/Tesis_Marcelino_Vidaurre.pdf Marcelino Vidaurre Cazón (''tesis''): Pachakamay yanapaq p'anqakunap Tupiza qhichua ayllupi apaykachaynin] (qhichwa simi, kastilla simi) * [https://web.archive.org/web/20160308060619/http://bvirtual.proeibandes.org/bvirtual/docs/tesis/proeib/Tesis%20Alex%20Cuiza.pdf bvirtual.proeibandes.org / Alex Eleuterio Cuiza Romano: Conocimientos de crianza de animales en la educación ... (''tesis'')] (qhichwa simi, kastilla simi) {{Punku p'anqa Buliwya}} {{P'utuqsi suyu}} {{Suyukuna (Buliwya)}} [[Katiguriya:Suyu (Buliwya)]] [[Katiguriya:P'utuqsi suyu| ]] kehv5vb2dl2gxnxb29zr5omhz5ncrvf Plantilla:Suyukuna (Buliwya) 10 9221 691562 648719 2026-08-29T16:34:43Z Andeanscorpion 35306 691562 wikitext text/x-wiki {| style="clear:both; margin-top:.5em; text-align:center" width="100%" class="toccolours itwiki_template_toc" | [[Rikcha:Coat of arms of Bolivia.svg|30px|Wallqanqa (Buliwya)]] ! style="background: #006400;" | [[:Katiguriya:Suyu (Buliwya)|<span style="color:white;">Suyukuna (Buliwya)</span>]] | [[Rikcha:Flag of Bolivia.svg|30px|Unancha (Buliwya)]] |- | || [[Rikcha:Flag of Beni.svg|20px]]&nbsp;[[Wini]] · [[Rikcha:Flag of Chuquisaca.svg|20px]]&nbsp;[[Chuqichaka suyu|Chuqichaka]] · [[Rikcha:Flag of lapaz.svg|20px]]&nbsp;[[Chuqiyapu suyu|Chuqiyapu]] · [[Rikcha:Flag of Pando.svg|20px]]&nbsp;[[Pando]] · [[Rikcha:Flag of Potosí.svg|20px]]&nbsp;[[P'utuqsi suyu|P'utuqsi]] · · [[Rikcha:Flag of Cochabamba.svg|20px]]&nbsp;[[Quchapampa suyu|Quchapampa]] · [[Rikcha:Flag of Santa Cruz.svg|20px]]&nbsp;[[Willka Chakana suyu|Santa Krus]] · [[Rikcha:Flag of Tarija.svg|20px]]&nbsp;[[Tarija suyu|Tarija]] · [[Rikcha:Flag of Oruro.svg|20px]]&nbsp;[[Uru Uru suyu|Uru Uru]]|| |} <noinclude> [[Katiguriya:Suyu (Buliwya)]] [[Katiguriya:Wikipidiya:Plantillakuna]] </noinclude> nfkwgk8g6xas7pfjtzv7fxjf2dx7tta Kazan 0 11775 691552 588044 2026-08-29T15:38:48Z Andeanscorpion 35306 691552 wikitext text/x-wiki [[Rikcha:Kazan.jpg|thumb|right|285px|]] '''Kazan''' nisqaqa ([[rusu simi]]pi: ''Казань'') [[Rusiya]] mama llaqtapi, [[Tatarsuyu]]pi, huk [[llaqta]]m. Kasan llaqtapiqa 1.110.000 runam kawsachkan (2005). == Llaqtapi paqarisqa runakuna == == Kaypipas qhaway == == Hawa t'inkikuna == {{commonscat|Kazan}} [[Katiguriya:Llaqta (Rusiya)]] 8bm7gbow78d1it600vrtrxo4h0dtcjn Witurya listritu 0 12157 691613 637121 2026-08-30T07:33:54Z InternetArchiveBot 25132 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 691613 wikitext text/x-wiki {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="1" align="right" width=290px style="margin-left:1em; background:#698B22; font-size: 95%;" |- bgcolor="#698B22" ! colspan="2" | {| border="0" cellspacing="0" cellpadding="0" align="center" |- bgcolor="#698B22" | <font size="+0,2" color="white">'''La Victoria distritu'''<br>Distrito de La Victoria</br></font> |} |- |- bgcolor="#FFFFFF" ! colspan="2" align="center" | [[Rikcha:Municipalidad Peru Lima La Victoria.jpg|290px|Witurya munisipyu]] |-bgcolor="#FFFFFF" |colspan="2" style="text-align:center; font-size:smaller" | [[La Victoria distritu]]pi Munisipyu |- bgcolor="#FFFFFF" |- style="color: white; background: #698B22; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Saywitu''' | style="color: white; border-left:1px solid #999"| '''Wallqanqa''' |- style="background: white" |rowspan=6| [[Rikcha:Map of Lima highlighting La Victoria.PNG|center|145px| La Victoria, Lima]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Rikcha:Escudo La Victoria Lima.png|70px|center|Witurya distritu wallqanqa]] |- style="background: #FFFFFF;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #698B22; text-align:center;" |style="color: white; border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Unancha''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Rikcha:Bandera La Victoria Lima.png|100px|center|Witurya distritu unancha]] |- style="background: #698B22; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- align="center" ! colspan="2" | . |- align="center" |- |- bgcolor="#FFFFFF" |- style="color: white; background: #458B00; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" |- style="background: #458B00; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- |- bgcolor="#FFFFFF" | [[Mama llaqta]] || [[Rikcha:Flag of Peru.svg|25px]] [[Piruw]] |- bgcolor="#FFFFFF" | [[Tinkurachina siwi]]kuna || 12º 03´ 54" S, 76º 01´ 52" W |- bgcolor="#FFFFFF" | [[Uma llaqta]] || [[La Victoria]] |- bgcolor="#FFFFFF" | [[:Katiguriya:Suyu (Piruw)|Suyu]] || [[Lima llaqta suyu|Lima]] |- bgcolor="#FFFFFF" | [[:Katiguriya:Pruwinsya (Piruw)|Pruwinsya]] || [[Lima pruwinsya|Lima]] |- bgcolor="#FFFFFF" | [[Runa]]kuna || 190 218'' <small>(inei2005)</small>'' |- bgcolor="#FFFFFF" | [[Runa ñit'inakuy]]|| 21 764,1 runa/km² <br> ''<small>(inei 2005)</small>'' |- bgcolor="#FFFFFF" | [[Hallka k'iti kanchar]] || 8,74 km² |- bgcolor="#FFFFFF" | Hanaq kay || 133 m |- bgcolor="#FFFFFF" | Kamasqa wata || {{pun|2|2|1920}} |- bgcolor="#FFFFFF" | [[Kuraka]] || [[George Forsyth]]<br>'' <small>(2019-2022)</small>'' |- bgcolor="#FFFFFF" | [[Llaqta]]kuna || Matute, El Porvenir,<br> Balconcillo, Santa Catalina |- bgcolor="#FFFFFF" |- bgcolor="#FFFFFF" | [[Karu rimay yupay]] || |- bgcolor="#FFFFFF" | [[Pacha suyu]]|| |- bgcolor="#FFFFFF" | [[Qhichwa simi]]pi <br> llika tiyanan||[www.] |- bgcolor="#FFFFFF" !colspan="2" align="center" bgcolor="#698B22" style="text-align:center; font-size:larger; | <font color=white>'''Lima pruwinsya ''' |- |- bgcolor="#FFFFFF" ! colspan="2" align="center" | [[Rikcha:Escudo Puente Piedra.png|50px|Lima]] |- |- bgcolor="#FFFFFF" |- style="color: white; background: #458B00; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" |- style="background: #458B00; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- |- align="center" ! colspan="2" | |} [[Rikcha:SMLV20080001.JPG|thumb|right|290px|[[Pachakamilla Kristu]] (La Victoria distritu, 2008)]] [[Rikcha:Torre_Interbank_Lima.jpg|thumb||right|290px|[[Banco Interbank]] wasiqa La Victoria distritupi]] '''Witurya listritu''' ([[kastilla simi]]pi: ''distrito de La Victoria'') nisqaqa [[Lima pruwinsya|Ancha Limaq]]pa huk listritum, [[Piruw]] Sapan llaqtapi. == Wiñay kawsay == Puncha'w kamasqa {{Pun|2|2|1920}}, [[Augusto Leguía]] Umalliq. == Allpa saywachi == * '''[[Urqu]]kuna''': * '''[[Mayu]]kuna''': [[Rimaq mayu]] * '''[[Qucha]]kuna:''' == Llaqtakuna Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna == Uma llaqtanqa [[La Victoria]] llaqtam. * Matute * El Porvenir * Balconcillo * Santa Catalina == Llaqta pusaqkuna == === Kurakakuna === * 1984-1986: Alejandro Bazán Gonzáles, Izquierda Unida (PCP). * 1987-1989: Andrés Espejo Luna Victoria, Partido Aprista Peruano. * 1990-1992: Juan Navarro Quiroz, Fredemo (AP) * 1993-1995: Carlos Caamaño Castro, Movimiento OBRAS. * 1996-1998: Juan Teobaldo Olazábal Segovia, Movimiento Somos Lima. * 1999-2002: Jorge Bonifaz Carmona, Partido Democrático Somos Perú * 2003-2006: Alejandro Bazán Gonzáles, Partido Democrático Somos Perú. * 2007-2014: Alberto Sánchez Aizcorbe, Alianza electoral Unidad Nacional. * 2015-2018: Elías Cuba Bautista, Partido Solidaridad Nacional. * 2019-2022: George Patrick Forsyth Sommer. == Waki == === Runakuna === 190 218 runakuna === Iñiy === ==== Llaqtap amachana santun ==== * [[Pachakamilla Kristu]] * [[Wituryakuna Pallan]] * Sunqu Hisusmanta * [[Santa Rosa Limamanta]] == Yachay tarpuy == ===Yachaychiy === * [[Colegio Nacional Isabel la Católica (Lima)|Colegio Isabel la Católica]] * [[Colegio Nacional Pedro A. Labarthe]] * [[Colegio América de La Victoria]] * [[Colegio Reyna de las Américas]] == Karu puriy == * [[Manqu Qhapaq]] [[pata]] == Musiku == == Apaykachana == == Distritupi paqarisqa runakuna == == Kaypipas qhaway == * [[Limaq]] * [[Klub Alianza Lima]] == Hawa t'inkikuna == {{commonscat|La Victoria District}} * [https://web.archive.org/web/20210124153542/http://www.munilavictoria.gob.pe/ La Victoria Munisipyu Uficial Qillqa web] * [http://www.clubalianzalima.com/ Klub Alianza Lima] {{Distritukuna (Lima)}} [[Katiguriya:Distritu (Piruw)]] [[Katiguriya:Distritu (Lima pruwinsya)]] 3dxm3t6bui94mdfa9zr57l6be752sy2 Katalunya 0 12632 691572 673059 2026-08-29T17:39:08Z Andeanscorpion 35306 Musuq infobox 691572 wikitext text/x-wiki {{Suyu | nombre_oficial = Katalunya | nombre_local = Catalunya | otros_nombres = Cataluña | tipo_territorio = Comunidad autónoma | pais = {{ESP}} | paisaje = Palau Nacional.jpg | pie_paisaje = Palau Nacional, Barcelona | bandera = Flag of Catalonia.svg | escudo = Escudo de Cataluña.svg | mapa = Localización de Cataluña.svg | mapa_subdivisiones = | descripcion_mapa_subdivisiones = | capital = [[Barcelona]] | idiomas = [[katalan simi]], [[kastilla simi]], aranés simi | fecha_fundacion = {{pun|29|9|1977}} | tipo_gobierno = | organo_gobierno = | cargo_gobernante = Umalliq | gobernante = Carles Puigdemont | superficie = 32091 | superficie_terrestre = | superficie_agua = | altura_maxima = | poblacion = 7197174 | fecha_poblacion = | densidad_poblacion = 224,1 | rango_poblacion = | tipo_subdivisiones = Pruwinsya | subdivisiones = | zona_horaria = | desfase_utc = | sitio_web = | notas = }} '''Katalunya''' icha '''Kataluña'''qa ([[katalan simi]]pi: ''Catalunya'', [[kastilla simi]]pi: ''Cataluña'') huk suyum (''comunidad autónoma'') [[Ispaña]] mama llaqtapi. [[Uma llaqta]]nqa [[Barcelona]] llaqtam. ''Atinchik'' munan tapuyta akraq runakunata Katalunya qispikananpaq <ref> ''El País''pi, panpay killa, 2016 </ref> == Allpa saywachi == * '''[[Urqu]]kuna:''' * '''[[Qucha]]kuna:''' * '''[[Mayu]]kuna:''' == Rimaykuna == * [[Katalan simi]] (lliwmanta aswan runakuna, Katalunya suyupi tukri simi) * [[Kastilla simi]] (tukri simipas) * [[Uqsitan simi]] (Aran qhichwapi) == Suyupi paqarisqa == Mana paqarisqa, piruwki "Chulu" Sutil haytaran ''Parsa''paq. ==Qillqay Pukyukuna== {{listaref}} == Kaypipas qhaway == == Hawa t'inkikuna == {{commons|Catalunya}} [[Katiguriya:Suyu (Ispaña)]] [[Katiguriya:Katalunya|!]] nnc239b4c0xg664b77j4c3m1thdtyt8 Iwrupa Huñu 0 13842 691580 654299 2026-08-29T22:37:09Z Qari Pukara 35323 691580 wikitext text/x-wiki [[Rikcha:Enlargement of the European Union 77.gif|rikchacha|upright=1.5|Iwrupa Huñup mast'akuyninpa wiñay kawsaynin.]]'''Iwrupa Huñu''', '''IH''' nisqaqa ([[inlish simi]]pi: ''European Union'', ''EU'', [[kastilla simi]]pi: ''Unión Europea'', ''UE'') [[mama llaqta]]kunap [[tantanakuy]]nimi, kunanqa iskay chunka qanchisniyuqmi wankurisqa [[Iwrupa]]pi mama llaqta kachkan. [[1 ñiqin ayamarq'a killapi]] [[1993]] p'unchawpim kamasqa karqan, [[Iwrupa Huñu Rimanakusqa]] ''(Tratado de la Unión Europea)'' chanirikuptin, [[1957]] watapi kamasqa [[Iwrupa Musiku Huñu]]p qatiqnin. == Tantataq Suyukuna == {| |- valign=top | width=33%| * {{AUT}} * {{GER}} * {{BEL}} * {{BGR}} * {{CYP}} * {{HRV}} * {{DEN}} * {{SVK}} * {{SVN}} | width=33%| * {{ESP}} * {{EST}} * {{FIN}} * {{FRA}} * {{GRC}} * {{HUN}} * {{IRL}} * {{ITA}} * {{LVA}} | width=33%| * {{LTU}} * {{LUX}} * {{MLT}} * {{NED}} * {{POL}} * {{PRT}} * {{CZE}} * {{ROU}} * {{SWE}} |} == Hawa t'inkikuna == [[Rikcha:Flag of Europe.svg|rikchacha|left|upright=.4|Iwrupa Huñup unanchan.]] [[Rikcha:EU Member states and Candidate countries map.svg|rikchacha|upright=1.5|Iwrupa Huñupi wankurisqa mama llaqtakuna.]] [[Rikcha:Belgique - Bruxelles - Schuman - Berlaymont - 01.jpg|thumb|upright=1.5|Comisión Europea.]] {{clear|left}} == Links == * http://europa.eu/ {{commons|European Union}} qsjiw1e8h33mqyoyhge67nc980r27bh 691588 691580 2026-08-29T23:45:39Z Qari Pukara 35323 691588 wikitext text/x-wiki [[Rikcha:Enlargement of the European Union 77.gif|rikchacha|upright=1.5|Iwrupa Huñup mast'akuyninpa wiñay kawsaynin.]]'''Iwrupa Huñu''', '''IH''' nisqaqa ([[inlish simi]]pi: ''European Union'', ''EU'', [[kastilla simi]]pi: ''Unión Europea'', ''UE'') kawpay qullqikamachikuy [[mama llaqta]]kunap Huñuq ([[tantanakuy]]nimi hina). Iskay chunka qanchisniyuq (27) Iwrupamanta Suyu (Tantataq Suyukuna otaq ''Estado miembro'' nisqa) ukupim Iwrupa Huñu kay. Iskay chunka tawayuq (24) Tukrisimikuna ukupim Iwrupa Huñu rimakuy. Wakin IH suyukuna ukupim europacha ([[inlish simi]]pi: ''eurozone'', [[kastilla simi]]pi: eurozona) kay. Kunanqa iskay chunka qanchisniyuqmi wankurisqa [[Iwrupa]]pi mama llaqta kachkan. [[1 ñiqin ayamarq'a killapi]] [[1993]] p'unchawpim kamasqa karqan, [[Iwrupa Huñu Rimanakusqa]] ''(Tratado de la Unión Europea)'' chanirikuptin, [[1957]] watapi kamasqa [[Iwrupa Musiku Huñu]]p qatiqnin. == Tantataq Suyukuna == {| |- valign=top | width=33%| * {{AUT}} * {{GER}} * {{BEL}} * {{BGR}} * {{CYP}} * {{HRV}} * {{DEN}} * {{SVK}} * {{SVN}} | width=33%| * {{ESP}} * {{EST}} * {{FIN}} * {{FRA}} * {{GRC}} * {{HUN}} * {{IRL}} * {{ITA}} * {{LVA}} | width=33%| * {{LTU}} * {{LUX}} * {{MLT}} * {{NED}} * {{POL}} * {{PRT}} * {{CZE}} * {{ROU}} * {{SWE}} |} == Europacha otaq llaqtaqullqi == {| |- valign=top | width=33%| * {{AUT}} * {{GER}} * {{BEL}} * {{BGR}} * {{CYP}} * {{HRV}} * {{DEN}} * {{SVK}} * {{SVN}} | width=33%| * {{ESP}} * {{EST}} * {{FIN}} * {{FRA}} * {{GRC}} * {{HUN}} * {{IRL}} * {{ITA}} * {{LVA}} | width=33%| * {{LTU}} * {{LUX}} * {{MLT}} * {{NED}} * {{POL}} * {{PRT}} * {{CZE}} * {{ROU}} * {{SWE}} |} == Hawa t'inkikuna == [[Rikcha:Flag of Europe.svg|rikchacha|left|upright=.4|Iwrupa Huñup unanchan.]] [[Rikcha:EU Member states and Candidate countries map.svg|rikchacha|upright=1.5|Iwrupa Huñupi wankurisqa mama llaqtakuna.]] [[Rikcha:Belgique - Bruxelles - Schuman - Berlaymont - 01.jpg|thumb|upright=1.5|Comisión Europea.]] {{clear|left}} == Links == * http://europa.eu/ {{commons|European Union}} 5wtqo3pcewscjidlxg5rxhdohz4w27t 691591 691588 2026-08-29T23:51:24Z Qari Pukara 35323 691591 wikitext text/x-wiki [[Rikcha:Enlargement of the European Union 77.gif|rikchacha|upright=1.5|Iwrupa Huñup mast'akuyninpa wiñay kawsaynin.]]'''Iwrupa Huñu''', '''IH''' nisqaqa ([[inlish simi]]pi: ''European Union'', ''EU'', [[kastilla simi]]pi: ''Unión Europea'', ''UE'') kawpay qullqikamachikuy [[mama llaqta]]kunap Huñuq ([[tantanakuy]]nimi hina). Iskay chunka qanchisniyuq (27) Iwrupamanta Suyu (Tantataq Suyukuna otaq ''Estado miembro'' nisqa) ukupim Iwrupa Huñu kay. Iskay chunka tawayuq (24) Tukrisimikuna ukupim Iwrupa Huñu rimakuy. Wakin IH suyukuna ukupim iwrupacha ([[inlish simi]]pi: ''eurozone'', [[kastilla simi]]pi: eurozona) kay. Iwrupachamanta suyupi, iwruqa (€) llaqtaqullqi kay. Kunanqa iskay chunka qanchisniyuqmi wankurisqa [[Iwrupa]]pi mama llaqta kachkan. [[1 ñiqin ayamarq'a killapi]] [[1993]] p'unchawpim kamasqa karqan, [[Iwrupa Huñu Rimanakusqa]] ''(Tratado de la Unión Europea)'' chanirikuptin, [[1957]] watapi kamasqa [[Iwrupa Musiku Huñu]]p qatiqnin. == Tantataq Suyukuna == {| |- valign=top | width=33%| * {{AUT}} * {{GER}} * {{BEL}} * {{BGR}} * {{CYP}} * {{HRV}} * {{DEN}} * {{SVK}} * {{SVN}} | width=33%| * {{ESP}} * {{EST}} * {{FIN}} * {{FRA}} * {{GRC}} * {{HUN}} * {{IRL}} * {{ITA}} * {{LVA}} | width=33%| * {{LTU}} * {{LUX}} * {{MLT}} * {{NED}} * {{POL}} * {{PRT}} * {{CZE}} * {{ROU}} * {{SWE}} |} == Europacha otaq llaqtaqullqi == == Hawa t'inkikuna == [[Rikcha:Flag of Europe.svg|rikchacha|left|upright=.4|Iwrupa Huñup unanchan.]] [[Rikcha:EU Member states and Candidate countries map.svg|rikchacha|upright=1.5|Iwrupa Huñupi wankurisqa mama llaqtakuna.]] [[Rikcha:Belgique - Bruxelles - Schuman - Berlaymont - 01.jpg|thumb|upright=1.5|Comisión Europea.]] {{clear|left}} == Links == * http://europa.eu/ {{commons|European Union}} kdjtch3y703mb77vvqy8yplk57rv6lz 691595 691591 2026-08-30T00:02:16Z Qari Pukara 35323 Pasé los estados miembro a una nueva sección. Cambién la introducción para agregar el numero de estados miembro, lenguas oficiales y mención a la eurozona. Agregué una sección de monedas oficiales. 691595 wikitext text/x-wiki [[Rikcha:Enlargement of the European Union 77.gif|rikchacha|upright=1.5|Iwrupa Huñup mast'akuyninpa wiñay kawsaynin.]]'''Iwrupa Huñu''', '''IH''' nisqaqa ([[inlish simi]]pi: ''European Union'', ''EU'', [[kastilla simi]]pi: ''Unión Europea'', ''UE'') kawpay qullqikamachikuy [[mama llaqta]]kunap Huñuq ([[tantanakuy]]nimi hina). Iskay chunka qanchisniyuq (27) Iwrupamanta Suyu (Tantataq Suyukuna otaq ''Estado miembro'' nisqa) ukupim Iwrupa Huñu kay. Iskay chunka tawayuq (24) Tukrisimikuna ukupim Iwrupa Huñu rimakuy. Wakin IH suyukuna ukupim iwrupacha ([[inlish simi]]pi: ''eurozone'', [[kastilla simi]]pi: eurozona) kay. Iwrupachamanta suyupi, iwruqa (€) llaqtaqullqi kay. Kunanqa iskay chunka qanchisniyuqmi wankurisqa [[Iwrupa]]pi mama llaqta kachkan. [[1 ñiqin ayamarq'a killapi]] [[1993]] p'unchawpim kamasqa karqan, [[Iwrupa Huñu Rimanakusqa]] ''(Tratado de la Unión Europea)'' chanirikuptin, [[1957]] watapi kamasqa [[Iwrupa Musiku Huñu]]p qatiqnin. == Tantataq Suyukuna == {| |- valign=top | width=33%| * {{AUT}} * {{GER}} * {{BEL}} * {{BGR}} * {{CYP}} * {{HRV}} * {{DEN}} * {{SVK}} * {{SVN}} | width=33%| * {{ESP}} * {{EST}} * {{FIN}} * {{FRA}} * {{GRC}} * {{HUN}} * {{IRL}} * {{ITA}} * {{LVA}} | width=33%| * {{LTU}} * {{LUX}} * {{MLT}} * {{NED}} * {{POL}} * {{PRT}} * {{CZE}} * {{ROU}} * {{SWE}} |} == Europacha otaq llaqtaqullqi == {| class="wikitable" |+ ! ! ! ! |- | | | | |- | | | | |- | | | | |} == Hawa t'inkikuna == [[Rikcha:Flag of Europe.svg|rikchacha|left|upright=.4|Iwrupa Huñup unanchan.]] [[Rikcha:EU Member states and Candidate countries map.svg|rikchacha|upright=1.5|Iwrupa Huñupi wankurisqa mama llaqtakuna.]] [[Rikcha:Belgique - Bruxelles - Schuman - Berlaymont - 01.jpg|thumb|upright=1.5|Comisión Europea.]] {{clear|left}} == Links == * http://europa.eu/ {{commons|European Union}} 45hsdp26tunbs26bnk7936nzjzz52tq 691599 691595 2026-08-30T00:09:58Z Qari Pukara 35323 691599 wikitext text/x-wiki [[Rikcha:Enlargement of the European Union 77.gif|rikchacha|upright=1.5|Iwrupa Huñup mast'akuyninpa wiñay kawsaynin.]]'''Iwrupa Huñu''', '''IH''' nisqaqa ([[inlish simi]]pi: ''European Union'', ''EU'', [[kastilla simi]]pi: ''Unión Europea'', ''UE'') kawpay qullqikamachikuy [[mama llaqta]]kunap Huñuq ([[tantanakuy]]nimi hina). Iskay chunka qanchisniyuq (27) Iwrupamanta Suyu (Tantataq Suyukuna otaq ''Estado miembro'' nisqa) ukupim Iwrupa Huñu kay. Iskay chunka tawayuq (24) Tukrisimikuna ukupim Iwrupa Huñu rimakuy. Wakin IH suyukuna ukupim iwrupacha ([[inlish simi]]pi: ''eurozone'', [[kastilla simi]]pi: eurozona) kay. Iwrupachamanta suyupi, [[iwru]]<nowiki/>qa (€) llaqtaqullqi kay. Kunanqa iskay chunka qanchisniyuqmi wankurisqa [[Iwrupa]]pi mama llaqta kachkan. [[1 ñiqin ayamarq'a killapi]] [[1993]] p'unchawpim kamasqa karqan, [[Iwrupa Huñu Rimanakusqa]] ''(Tratado de la Unión Europea)'' chanirikuptin, [[1957]] watapi kamasqa [[Iwrupa Musiku Huñu]]p qatiqnin. == Tantataq Suyukuna == {| |- valign=top | width=33%| * {{AUT}} * {{GER}} * {{BEL}} * {{BGR}} * {{CYP}} * {{HRV}} * {{DEN}} * {{SVK}} * {{SVN}} | width=33%| * {{ESP}} * {{EST}} * {{FIN}} * {{FRA}} * {{GRC}} * {{HUN}} * {{IRL}} * {{ITA}} * {{LVA}} | width=33%| * {{LTU}} * {{LUX}} * {{MLT}} * {{NED}} * {{POL}} * {{PRT}} * {{CZE}} * {{ROU}} * {{SWE}} |} == Europacha otaq llaqtaqullqi == {| class="wikitable" |+ ! ! ! ! |- | | | | |- | | | | |- | | | | |} == Hawa t'inkikuna == [[Rikcha:Flag of Europe.svg|rikchacha|left|upright=.4|Iwrupa Huñup unanchan.]] [[Rikcha:EU Member states and Candidate countries map.svg|rikchacha|upright=1.5|Iwrupa Huñupi wankurisqa mama llaqtakuna.]] [[Rikcha:Belgique - Bruxelles - Schuman - Berlaymont - 01.jpg|thumb|upright=1.5|Comisión Europea.]] {{clear|left}} == Links == * http://europa.eu/ {{commons|European Union}} mdju2irspe8q7fkstnkdgurf2yxdo0v 691601 691599 2026-08-30T00:12:59Z Qari Pukara 35323 691601 wikitext text/x-wiki [[Rikcha:Enlargement of the European Union 77.gif|rikchacha|upright=1.5|Iwrupa Huñup mast'akuyninpa wiñay kawsaynin.]]'''Iwrupa Huñu''', '''IH''' nisqaqa ([[inlish simi]]pi: ''European Union'', ''EU'', [[kastilla simi]]pi: ''Unión Europea'', ''UE'') kawpay qullqikamachikuy [[mama llaqta]]kunap Huñuq ([[tantanakuy]]nimi hina). Iskay chunka qanchisniyuq (27) Iwrupamanta Suyu (Tantataq Suyukuna otaq ''Estado miembro'' nisqa) Iwrupa Huñu ukupim kanku. Iskay chunka tawayuq (24) Tukrisimikuna ukupim Iwrupa Huñu rimakuy. Wakin IH suyukuna ukupim iwrupacha ([[inlish simi]]pi: ''eurozone'', [[kastilla simi]]pi: eurozona) kay. Iwrupachamanta suyupi, [[iwru]]<nowiki/>qa (€) llaqtaqullqi kay. Kunanqa iskay chunka qanchisniyuqmi wankurisqa [[Iwrupa]]pi mama llaqta kachkan. [[1 ñiqin ayamarq'a killapi]] [[1993]] p'unchawpim kamasqa karqan, [[Iwrupa Huñu Rimanakusqa]] ''(Tratado de la Unión Europea)'' chanirikuptin, [[1957]] watapi kamasqa [[Iwrupa Musiku Huñu]]p qatiqnin. == Tantataq Suyukuna == {| |- valign=top | width=33%| * {{AUT}} * {{GER}} * {{BEL}} * {{BGR}} * {{CYP}} * {{HRV}} * {{DEN}} * {{SVK}} * {{SVN}} | width=33%| * {{ESP}} * {{EST}} * {{FIN}} * {{FRA}} * {{GRC}} * {{HUN}} * {{IRL}} * {{ITA}} * {{LVA}} | width=33%| * {{LTU}} * {{LUX}} * {{MLT}} * {{NED}} * {{POL}} * {{PRT}} * {{CZE}} * {{ROU}} * {{SWE}} |} == Europacha otaq llaqtaqullqi == {| class="wikitable" |+ ! ! ! ! |- | | | | |- | | | | |- | | | | |} == Hawa t'inkikuna == [[Rikcha:Flag of Europe.svg|rikchacha|left|upright=.4|Iwrupa Huñup unanchan.]] [[Rikcha:EU Member states and Candidate countries map.svg|rikchacha|upright=1.5|Iwrupa Huñupi wankurisqa mama llaqtakuna.]] [[Rikcha:Belgique - Bruxelles - Schuman - Berlaymont - 01.jpg|thumb|upright=1.5|Comisión Europea.]] {{clear|left}} == Links == * http://europa.eu/ {{commons|European Union}} j8n94pp14quc6icp2dflzd7sx5ab3sk 691608 691601 2026-08-30T01:06:21Z Qari Pukara 35323 691608 wikitext text/x-wiki [[Rikcha:Enlargement of the European Union 77.gif|rikchacha|upright=1.5|Iwrupa Huñup mast'akuyninpa wiñay kawsaynin.]]'''Iwrupa Huñu''', '''IH''' nisqaqa ([[inlish simi]]pi: ''European Union'', ''EU'', [[kastilla simi]]pi: ''Unión Europea'', ''UE'') kawpay qullqikamachikuy [[mama llaqta]]kunap Huñuq ([[tantanakuy]]nimi hina). Iskay chunka qanchisniyuq (27) Iwrupamanta Suyu (Tantataq Suyukuna otaq ''Estado miembro'' nisqa) Iwrupa Huñu ukupim kanku. Iskay chunka tawayuq (24) Tukrisimikuna Iwrupa Huñu ukupim rimakunku. Wakin IH suyukuna iwrupacha ([[inlish simi]]pi: ''eurozone'', [[kastilla simi]]pi: eurozona) ukupim kanku. Iwrupacha suyukuna, [[iwru]] (€) llaqtaqullqim kan. Kunanqa iskay chunka qanchisniyuqmi wankurisqa [[Iwrupa]]pi mama llaqta kachkan. [[1 ñiqin ayamarq'a killapi]] [[1993]] p'unchawpim kamasqa karqan, [[Iwrupa Huñu Rimanakusqa]] ''(Tratado de la Unión Europea)'' chanirikuptin, [[1957]] watapi kamasqa [[Iwrupa Musiku Huñu]]p qatiqnin. == Tantataq Suyukuna == {| |- valign=top | width=33%| * {{AUT}} * {{GER}} * {{BEL}} * {{BGR}} * {{CYP}} * {{HRV}} * {{DEN}} * {{SVK}} * {{SVN}} | width=33%| * {{ESP}} * {{EST}} * {{FIN}} * {{FRA}} * {{GRC}} * {{HUN}} * {{IRL}} * {{ITA}} * {{LVA}} | width=33%| * {{LTU}} * {{LUX}} * {{MLT}} * {{NED}} * {{POL}} * {{PRT}} * {{CZE}} * {{ROU}} * {{SWE}} |} == Llaqtaqullqikuna == {| class="wikitable" |+ !Suyu !ISO !Llaqtaqullqi !Ñawpas-euro llaqtaqullqi |- |Awstiriya |AT |iwru (€) |shillinq |- |Alimaña |DE |iwru (€) |marku |- |Pilhika |BE |iwru (€) |ranku |- |Wulqarya |BG |iwru (€) |liw |- |Kipru |CY |iwru (€) |liwra |- |Hurwatsuyu |HR |iwru (€) |kuna |- |Thanispampa |DK |kuruna (kr.) | - |- |Isluwakya |SK |iwru (€) |kuruna |- |Isluwinya |SI |iwru (€) |tular |- |Ispaña |ES |iwru (€) |pisita |- |Lyisti |EE |iwru (€) |kuruna |- |Suwami |FI |iwru (€) |marka |- |Ransiya |FR |iwru (€) |ranku |- |Qirisya |GR [EL] |iwru (€) |turaqma |- |Mayarsuyu |HU |phurintu (Ft.) | - |- |Irihallpa |IE |iwru (€) |liwra |- |Italya |IT |iwru (€) |lira |- |Latwiya |LV |iwru (€) |latis |- |Lituwa |LT |iwru (€) |litas |- |Luksimbur |LU |iwru (€) |ranku |- |Malta |MT |iwru (€) |lira |- |Urasuyu |NL |iwru (€) |phurintu |- |Pulunya |PL |sulutiy (zl) | - |- |Purtuqal |PT |iwru (€) |iskudu |- |Chiksuyu |CZ |kuruna (Kc) | - |- |Rumanya |RO |liw (L.) | - |- |Suwiriqi |SE |kuruna (kr.) | - |} == Hawa t'inkikuna == [[Rikcha:Flag of Europe.svg|rikchacha|left|upright=.4|Iwrupa Huñup unanchan.]] [[Rikcha:EU Member states and Candidate countries map.svg|rikchacha|upright=1.5|Iwrupa Huñupi wankurisqa mama llaqtakuna.]] [[Rikcha:Belgique - Bruxelles - Schuman - Berlaymont - 01.jpg|thumb|upright=1.5|Comisión Europea.]] {{clear|left}} == Links == * http://europa.eu/ {{commons|European Union}} eazzqhafctnwr515n67nawnm6jzbvsi 691609 691608 2026-08-30T01:09:09Z Qari Pukara 35323 691609 wikitext text/x-wiki [[Rikcha:Enlargement of the European Union 77.gif|rikchacha|upright=1.5|Iwrupa Huñup mast'akuyninpa wiñay kawsaynin.]]'''Iwrupa Huñu''', '''IH''' nisqaqa ([[inlish simi]]pi: ''European Union'', ''EU'', [[kastilla simi]]pi: ''Unión Europea'', ''UE'') kawpay qullqikamachikuy [[mama llaqta]]kunap Huñuq ([[tantanakuy]]nimi hina). Iskay chunka qanchisniyuq (27) Iwrupamanta Suyu (Tantataq Suyukuna otaq ''Estado miembro'' nisqa) Iwrupa Huñu ukupim kanku. Iskay chunka tawayuq (24) Tukrisimikuna Iwrupa Huñu ukupim rimakunku. Wakin IH suyukuna iwrupacha ([[inlish simi]]pi: ''eurozone'', [[kastilla simi]]pi: eurozona) ukupim kanku. Iwrupacha suyukuna, [[iwru]] (€) llaqtaqullqim kan. Kunanqa iskay chunka qanchisniyuqmi wankurisqa [[Iwrupa]]pi mama llaqta kachkan. [[1 ñiqin ayamarq'a killapi]] [[1993]] p'unchawpim kamasqa karqan, [[Iwrupa Huñu Rimanakusqa]] ''(Tratado de la Unión Europea)'' chanirikuptin, [[1957]] watapi kamasqa [[Iwrupa Musiku Huñu]]p qatiqnin. == Tantataq Suyukuna == {| |- valign=top | width=33%| * {{AUT}} * {{GER}} * {{BEL}} * {{BGR}} * {{CYP}} * {{HRV}} * {{DEN}} * {{SVK}} * {{SVN}} | width=33%| * {{ESP}} * {{EST}} * {{FIN}} * {{FRA}} * {{GRC}} * {{HUN}} * {{IRL}} * {{ITA}} * {{LVA}} | width=33%| * {{LTU}} * {{LUX}} * {{MLT}} * {{NED}} * {{POL}} * {{PRT}} * {{CZE}} * {{ROU}} * {{SWE}} |} == Llaqtaqullqikuna == {| class="wikitable" |+ !Suyu !ISO !Kunan Llaqtaqullqi !ñawpa llaqtaqullqi |- |Awstiriya |AT |iwru (€) |shillinq |- |Alimaña |DE |iwru (€) |marku |- |Pilhika |BE |iwru (€) |ranku |- |Wulqarya |BG |iwru (€) |liw |- |Kipru |CY |iwru (€) |liwra |- |Hurwatsuyu |HR |iwru (€) |kuna |- |Thanispampa |DK |kuruna (kr.) | - |- |Isluwakya |SK |iwru (€) |kuruna |- |Isluwinya |SI |iwru (€) |tular |- |Ispaña |ES |iwru (€) |pisita |- |Lyisti |EE |iwru (€) |kuruna |- |Suwami |FI |iwru (€) |marka |- |Ransiya |FR |iwru (€) |ranku |- |Qirisya |GR [EL] |iwru (€) |turaqma |- |Mayarsuyu |HU |phurintu (Ft.) | - |- |Irihallpa |IE |iwru (€) |liwra |- |Italya |IT |iwru (€) |lira |- |Latwiya |LV |iwru (€) |latis |- |Lituwa |LT |iwru (€) |litas |- |Luksimbur |LU |iwru (€) |ranku |- |Malta |MT |iwru (€) |lira |- |Urasuyu |NL |iwru (€) |phurintu |- |Pulunya |PL |sulutiy (zl) | - |- |Purtuqal |PT |iwru (€) |iskudu |- |Chiksuyu |CZ |kuruna (Kc) | - |- |Rumanya |RO |liw (L.) | - |- |Suwiriqi |SE |kuruna (kr.) | - |} == Hawa t'inkikuna == [[Rikcha:Flag of Europe.svg|rikchacha|left|upright=.4|Iwrupa Huñup unanchan.]] [[Rikcha:EU Member states and Candidate countries map.svg|rikchacha|upright=1.5|Iwrupa Huñupi wankurisqa mama llaqtakuna.]] [[Rikcha:Belgique - Bruxelles - Schuman - Berlaymont - 01.jpg|thumb|upright=1.5|Comisión Europea.]] {{clear|left}} == Links == * http://europa.eu/ {{commons|European Union}} nfknxodwcq7nzkndmfrvjbjcs3wwnxz Córdoba 0 14579 691576 589049 2026-08-29T17:56:34Z Andeanscorpion 35306 /* {{COL}} */ 691576 wikitext text/x-wiki {{Niyta munan|Córdoba}} == Llaqtakuna == === {{ESP}} === :* '''[[Córdoba (Ispaña)]]''', [[Andalucía]] suyupi :* '''[[Córdoba pruwinsya (Ispaña)]]''', [[Andalucía]] suyupi ==== Ispañap wiñay kawsasqan ==== :* '''[[Corduba]]''', Córdobap ñawpaq sutin; :* '''[[Córdoba Emiratu]]''', Damasku Kalifatup huk suyun; :* '''[[Córdoba Kalifatu]]''', huk islam qhapaq suyu; :* '''[[Córdoba del Tucumán]]''', Kastilla Kamachiy pachapi (kunan [[Córdoba (Arhintina)]]); === {{ARG}} === :* '''[[Córdoba (Arhintina)]]''' :* '''[[Córdoba pruwinsya (Arhintina)]]''' === {{COL}} === :* '''[[Córdoba (Bolívar)]]''', Bolívar suyupi; :* '''[[Córdoba (Quindío)]]''', Quindío suyupi; :* '''[[Córdoba suyu (Kulumbya)|Córdoba (Kulumbya)]]''', huk suyu; === {{USA}} === :* '''[[Córdoba (Alabama)]]'''; :* '''[[Córdoba (Alaska)]]'''; :* '''[[Córdoba (South Carolina)]]'''; :* '''[[Córdoba (Illinois)]]'''; :* '''[[Córdoba (New Mexico)]]'''; :* '''[[Córdoba (Tennessee)]]'''; === {{MEX}} === :* '''[[Córdoba (Durango)]]'''; :* '''[[Córdoba (Veracruz)]]'''; {{Disambig}} kqh5inmw6is546p2s4atvaj48q2izcy 691577 691576 2026-08-29T17:57:45Z Andeanscorpion 35306 /* {{ARG}} */ 691577 wikitext text/x-wiki {{Niyta munan|Córdoba}} == Llaqtakuna == === {{ESP}} === :* '''[[Córdoba (Ispaña)]]''', [[Andalucía]] suyupi :* '''[[Córdoba pruwinsya (Ispaña)]]''', [[Andalucía]] suyupi ==== Ispañap wiñay kawsasqan ==== :* '''[[Corduba]]''', Córdobap ñawpaq sutin; :* '''[[Córdoba Emiratu]]''', Damasku Kalifatup huk suyun; :* '''[[Córdoba Kalifatu]]''', huk islam qhapaq suyu; :* '''[[Córdoba del Tucumán]]''', Kastilla Kamachiy pachapi (kunan [[Córdoba (Arhintina)]]); === {{ARG}} === :* '''[[Córdoba (Arhintina)| Córdoba Llaqta]]''' :* '''[[Córdoba suyu (Arhintina)]]''' === {{COL}} === :* '''[[Córdoba (Bolívar)]]''', Bolívar suyupi; :* '''[[Córdoba (Quindío)]]''', Quindío suyupi; :* '''[[Córdoba suyu (Kulumbya)|Córdoba (Kulumbya)]]''', huk suyu; === {{USA}} === :* '''[[Córdoba (Alabama)]]'''; :* '''[[Córdoba (Alaska)]]'''; :* '''[[Córdoba (South Carolina)]]'''; :* '''[[Córdoba (Illinois)]]'''; :* '''[[Córdoba (New Mexico)]]'''; :* '''[[Córdoba (Tennessee)]]'''; === {{MEX}} === :* '''[[Córdoba (Durango)]]'''; :* '''[[Córdoba (Veracruz)]]'''; {{Disambig}} bncqdk6xwlwhl4srebq8quk51mjwnz4 Quwi 0 21341 691585 617565 2026-08-29T23:37:10Z Jesus1669 35325 Agregamos comida hechas a base de cuy y algunas caracteristicas biologicas 691585 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = pink | name = Quwi / Saka / Haka / Kuy | image = Cuyejos.JPG | image_caption = [[Wasi quwi]] ''(Cavia porcellus)'' | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Rodentia]] | familia = [[Caviidae]] | genus = '''Cavia''' | genus_authority = [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1766 | subdivision_ranks = species | subdivision = *''[[Cavia anolaimae]]'' *''[[Cavia aperea]]'' *''[[Cavia fulgida]]'' *''[[Cavia guianae]]'' *''[[Cavia magna]]'' *''[[Cavia nana]]'' *''[[Cavia porcellus]]'' *''[[Cavia tschudii]]'' }} '''Quwi''', '''Saka''' icha '''Haka''', [[kichwa]]pi '''Kuy''' (latin simipi ''Cavia porcellus'') nisqakunaqa, [[Awya Yala]]pi kawsaq [[ñuñuq]], [[khankiq]] [[uywa]]kunam. '''Cuic, cuic, cuic''' ninku qiwata muskikur. Allin aswan Antisuyupi mikuyta ruranku quwiwan. Aychan kallpa mirachiq, qhali qukuq. Ñuñuq quwikunata chukchawan, kischasqa ñawikunawan, purisqata allintam yachan paqarinku. == Rikch'aqkuna == * [[Purun quwi]] ''(Cavia tschudii)'' * [[Sach'a quwi]] ''(Cavia aperea)'' * [[Wasi quwi]] ''(Cavia porcellus)'' ==Quwimanta mikuna== * Quwi chupi. * Quwi uchupi. * Quwi kankaq. * Quwi chicharrusqa. * Quwiwan pepián. * Quwimanta pachamanka. <br /> == Hawa t'inkikuna == {{commonscat|Cavia}} {{wikispecies|Cavia}} [[Katiguriya:Khankiq]] b0o2iawdblu3n7j1zju32yl4fobzy7y 691598 691585 2026-08-30T00:09:19Z Killkaśh walaśh 35320 /* Quwimanta mikuna */ 691598 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = pink | name = Quwi / Saka / Haka / Kuy | image = Cuyejos.JPG | image_caption = [[Wasi quwi]] ''(Cavia porcellus)'' | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Rodentia]] | familia = [[Caviidae]] | genus = '''Cavia''' | genus_authority = [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1766 | subdivision_ranks = species | subdivision = *''[[Cavia anolaimae]]'' *''[[Cavia aperea]]'' *''[[Cavia fulgida]]'' *''[[Cavia guianae]]'' *''[[Cavia magna]]'' *''[[Cavia nana]]'' *''[[Cavia porcellus]]'' *''[[Cavia tschudii]]'' }} '''Quwi''', '''Saka''' icha '''Haka''', [[kichwa]]pi '''Kuy''' (latin simipi ''Cavia porcellus'') nisqakunaqa, [[Awya Yala]]pi kawsaq [[ñuñuq]], [[khankiq]] [[uywa]]kunam. '''Cuic, cuic, cuic''' ninku qiwata muskikur. Allin aswan Antisuyupi mikuyta ruranku quwiwan. Aychan kallpa mirachiq, qhali qukuq. Ñuñuq quwikunata chukchawan, kischasqa ñawikunawan, purisqata allintam yachan paqarinku. == Rikch'aqkuna == * [[Purun quwi]] ''(Cavia tschudii)'' * [[Sach'a quwi]] ''(Cavia aperea)'' * [[Wasi quwi]] ''(Cavia porcellus)'' ==Quwimanta mikhuna== * Quwi chupi. * Quwi uchupi. * Quwi kankaq. * Quwi chicharrusqa. * Quwiwan pepián. * Quwimanta pachamanka. <br /> == Hawa t'inkikuna == {{commonscat|Cavia}} {{wikispecies|Cavia}} [[Katiguriya:Khankiq]] e1r8pqaef1u15t2aedft65xk07yj49f 691600 691598 2026-08-30T00:12:00Z Killkaśh walaśh 35320 691600 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = pink | name = Quwi / Saka / Haka / Kuy | image = Cuyejos.JPG | image_caption = [[Wasi quwi]] ''(Cavia porcellus)'' | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Rodentia]] | familia = [[Caviidae]] | genus = '''Cavia''' | genus_authority = [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1766 | subdivision_ranks = species | subdivision = *''[[Cavia anolaimae]]'' *''[[Cavia aperea]]'' *''[[Cavia fulgida]]'' *''[[Cavia guianae]]'' *''[[Cavia magna]]'' *''[[Cavia nana]]'' *''[[Cavia porcellus]]'' *''[[Cavia tschudii]]'' }} '''Quwi''', '''Saka''' icha '''Haka''', [[kichwa]]pi '''Kuy''' (latin simipi ''Cavia porcellus'') nisqakunaqa, [[Awya Yala]]pi kawsaq [[ñuñuq]], [[khankiq]] [[uywa]]kunam. "'''Kuwik, kuwik, kuwik"''' nispa ninku qiwata muskhikuspa. Allin aswan Antisuyupi mikuyta ruranku quwiwan. Aychan kallpa mirachiq, qhali qukuq. Ñuñuq quwikunata chukchawan, kischasqa ñawikunawan, purisqata allintam yachan paqarinku. == Rikch'aqkuna == * [[Purun quwi]] ''(Cavia tschudii)'' * [[Sach'a quwi]] ''(Cavia aperea)'' * [[Wasi quwi]] ''(Cavia porcellus)'' ==Quwimanta mikhuna== * Quwi chupi. * Quwi uchupi. * Quwi kankaq. * Quwi chicharrusqa. * Quwiwan pepián. * Quwimanta pachamanka. <br /> == Hawa t'inkikuna == {{commonscat|Cavia}} {{wikispecies|Cavia}} [[Katiguriya:Khankiq]] 2l26nsbj2w8v9uh2af1rlfv4t6shajk 691602 691600 2026-08-30T00:13:26Z Killkaśh walaśh 35320 691602 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = pink | name = Quwi / Saka / Haka / Kuy | image = Cuyejos.JPG | image_caption = [[Wasi quwi]] ''(Cavia porcellus)'' | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Rodentia]] | familia = [[Caviidae]] | genus = '''Cavia''' | genus_authority = [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1766 | subdivision_ranks = species | subdivision = *''[[Cavia anolaimae]]'' *''[[Cavia aperea]]'' *''[[Cavia fulgida]]'' *''[[Cavia guianae]]'' *''[[Cavia magna]]'' *''[[Cavia nana]]'' *''[[Cavia porcellus]]'' *''[[Cavia tschudii]]'' }} '''Quwi''', '''Saka''' icha '''Haka''', [[kichwa]]pi '''Kuy''' (latin simipi ''Cavia porcellus'') nisqakunaqa, [[Awya Yala]]pi kawsaq [[ñuñuq]], [[khankiq]] [[uywa]]kunam. "'''Kuwik, kuwik, kuwik"''' nispa ninku qiwata muskhikuspa. Allin aswan antisuyupi mikhuyta ruranku quwiwan. Aychan kallpa mirachiq, qhaliyachiq. Ñuñuq quwikunata chukchawan, kischasqa ñawikunawan, purisqata allintam yachan paqarinku. == Rikch'aqkuna == * [[Purun quwi]] ''(Cavia tschudii)'' * [[Sach'a quwi]] ''(Cavia aperea)'' * [[Wasi quwi]] ''(Cavia porcellus)'' ==Quwimanta mikhuna== * Quwi chupi. * Quwi uchupi. * Quwi kankaq. * Quwi chicharrusqa. * Quwiwan pepián. * Quwimanta pachamanka. <br /> == Hawa t'inkikuna == {{commonscat|Cavia}} {{wikispecies|Cavia}} [[Katiguriya:Khankiq]] qw686kzg34rs1o8w3c1bxhtpv5ihjf3 691603 691602 2026-08-30T00:21:15Z Killkaśh walaśh 35320 691603 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = pink | name = Quwi / Saka / Haka / Kuy | image = Cuyejos.JPG | image_caption = [[Wasi quwi]] ''(Cavia porcellus)'' | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Rodentia]] | familia = [[Caviidae]] | genus = '''Cavia''' | genus_authority = [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1766 | subdivision_ranks = species | subdivision = *''[[Cavia anolaimae]]'' *''[[Cavia aperea]]'' *''[[Cavia fulgida]]'' *''[[Cavia guianae]]'' *''[[Cavia magna]]'' *''[[Cavia nana]]'' *''[[Cavia porcellus]]'' *''[[Cavia tschudii]]'' }} '''Quwi''', '''Saka''' icha '''Haka''', [[kichwa]]pi '''Kuy''' (latin simipi ''Cavia porcellus'') nisqakunaqa, [[Awya Yala]]pi kawsaq [[ñuñuq]], [[khankiq]] [[uywa]]kunam. "'''Kuwik, kuwik, kuwik"''' nispa ninku qiwata muskhikuspa. Allin aswan antisuyupi mikhuyta ruranku quwiwan. Aychan kallpa mirachiq, qhaliyachiq. Quwip uñankunaqa chukchawanmi, kichasqa ñawikunawanmi, hinaspa puriyta yachaspa paqarinku. == Rikch'aqkuna == * [[Purun quwi]] ''(Cavia tschudii)'' * [[Sach'a quwi]] ''(Cavia aperea)'' * [[Wasi quwi]] ''(Cavia porcellus)'' ==Quwimanta mikhuna== * Quwi chupi. * Quwi uchupi. * Quwi kankaq. * Quwi chicharrusqa. * Quwiwan pepián. * Quwimanta pachamanka. <br /> == Hawa t'inkikuna == {{commonscat|Cavia}} {{wikispecies|Cavia}} [[Katiguriya:Khankiq]] 1sbykxffsgeg1s3h6clfmolug2q0wzy 691604 691603 2026-08-30T00:21:44Z Killkaśh walaśh 35320 691604 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = pink | name = Quwi / Saka / Haka / Kuy | image = Cuyejos.JPG | image_caption = [[Wasi quwi]] ''(Cavia porcellus)'' | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Rodentia]] | familia = [[Caviidae]] | genus = '''Cavia''' | genus_authority = [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1766 | subdivision_ranks = species | subdivision = *''[[Cavia anolaimae]]'' *''[[Cavia aperea]]'' *''[[Cavia fulgida]]'' *''[[Cavia guianae]]'' *''[[Cavia magna]]'' *''[[Cavia nana]]'' *''[[Cavia porcellus]]'' *''[[Cavia tschudii]]'' }} '''Quwi''', '''Saka''' icha '''Haka''', [[kichwa]]pi '''Kuy''' (latin simipi ''Cavia porcellus'') nisqakunaqa, [[Awya Yala]]pi kawsaq [[ñuñuq]], [[khankiq]] [[uywa]]kunam. "'''Kuwik, kuwik, kuwik"''' nispa ninku qiwata muskhikuspa. Allin aswan antisuyupi mikhuyta ruranku quwiwan. Aychan kallpa mirachiq, qhaliyachiq. Quwip uñankunaqa chukchawanmi, kichasqa ñawikunawanmi, hinaspa puriyta yachaspam paqarinku. == Rikch'aqkuna == * [[Purun quwi]] ''(Cavia tschudii)'' * [[Sach'a quwi]] ''(Cavia aperea)'' * [[Wasi quwi]] ''(Cavia porcellus)'' ==Quwimanta mikhuna== * Quwi chupi. * Quwi uchupi. * Quwi kankaq. * Quwi chicharrusqa. * Quwiwan pepián. * Quwimanta pachamanka. <br /> == Hawa t'inkikuna == {{commonscat|Cavia}} {{wikispecies|Cavia}} [[Katiguriya:Khankiq]] i51xyvrfhwm3qm33sbwchdfvateibm6 Wamink'a maqay 0 27201 691592 678175 2026-08-29T23:52:59Z Killkaśh walaśh 35320 691592 wikitext text/x-wiki [[Rikcha:Czolg zamach majowy.jpg|thumb|250px|[[Pulunya]]pi wamink'a maqay, 1926 watapi.]] '''Mamallaqta takak nisqa''' (Golpe de Estado) icha '''Wamink'a maqay''' nisqapiqa hatun [[awqaq pusaq]]kunam, [[wamink'a]]kunam [[mama llaqta]]pi [[kamachiy]]ninta hap'in, kachkaqraq kamachiqkunata [[ayñi]]nkunap atiyninwan [[qarquy|qarquspa]]. Apya Yalap wiñay kawsasqanpi ancha [[yawar]]sapa wamink'a maqayqa [[Chili]]pi 1973 watapi [[Augusto Pinochet]]pa maqayninmi karqan: [[Salvador Allende]] sutiyuq chiqan [[umalliq]]nintam [[runa sipiy|sipirqan]]. Huk wamink'a maqaykunataq manam yawarniyuqchu, ahinataq [[Piruw]]pi [[Juan Velasco Alvarado]]p [[Fernando Belaúnde Terry]]-ta qarquynin. [[Katiguriya:Mama llaqta]] [[Katiguriya:Wiñay kawsay]] [[Katiguriya:Maqanakuy yachay]] hh5ub3gwfanvrr8qsryzlzpruktjpsi Tupi simi 0 31774 691540 638008 2026-08-29T14:24:21Z Andeanscorpion 35306 Musuq infobox 691540 wikitext text/x-wiki {{Rimay | nombre = Tupi simi | nativo = ñe'engatú | color = #6AA84F | oficial_paises = | oficial_territorios = | no_oficial = * {{BRA}} | hablantes = 30 waranqa | h1 = | h2 = | rank = Mana ñawpaq pachakpurachu | fam1 = Tupi rimaykuna | fam2 = Tupi-Warani rimaykuna | fam3 = Tupi simi | escritura = Latin siq'i llumpa | iso1 = | iso2 = tup | iso3 = | sil = }} '''Tupi simi''' nisqaqa ñawpa pacha [[Brasil]]pa anti chalanpi kawsaq [[Tupi runa]]kunap [[rimay]]nisi karqan, [[waraniyi simi]]man ancha rikch'akuqllas, [[tupi waraniyi rimaykuna]]man kapuq. Brasil [[Purtugal]]pa [[kulunya]]n kachkaptin, chay tupi simita tukuy Brasilpis [[runa llaqta]]pura rimarqanku, hinallataqsi ''blanco'' nisqa runakunapas, "sapsi simi" ''(Língua geral)'' nisqas. Iskaynintin [[k'iti rimay]]si karqan: [[Amarumayu sach'a-sach'a suyu]]piqa ura [[Amarumayu]]p patanpi kawsaq [[Tupinamba]] runakunap rimayninmanta yurisqa ''Amarumayu sapsi simi (Língua geral amazônica)'' icha [[ñengatu]] ''(allin rimay)'' nisqatas rimarqan. Chay Tupinamba mama k'itipi runakunaqa manañam tupi simitachu riman, ichataq [[Yanamayu]]p patanpi, [[Kulumbya]]wan [[Winisuyla]]wan saywapim 30.000-chá runakuna chay ñengatu simitaraq rimanku. Uralan Brasilpitaq ''Uralan sapsi simi (Língua geral austral, Língua geral paulista)'' icha [[uralan tupi simi]] nisqatas rimarqanku. Chay uralan tupi rimayqa 19 kaq pachakwatapis wañurqan. [[Katiguriya:Brasilpi rimay]] [[Katiguriya:Tupi waraniyi rimay]] mf52dlhcqv00iov97epn12et5iq1370 Siq'isqa rikchasapa willakuy 0 42736 691578 660323 2026-08-29T22:32:04Z ~2026-47092-90 35328 691578 wikitext text/x-wiki [[Rikcha:Carl_Barks_a_Finnland_94.jpg|thumb|[[Carl Barks]], [[Walt Disney]]pa ruruchinanpaq [[Donald Patu]]manta rikchasapa willakuykunata siq'iq, siq'isqankunata [[silq'uy|silq'uchkaq]], 1994 watapi.]] '''Siq'isqa rikch'asapa willakuy''' nisqaqa ([[inlish simi]]pi: ''comics'', [[kastilla simi]]pi: ''historieta'') achka [[siq'isqa]] [[rikch'a]]chakunamanta rurasqa [[willakuy]]cham, [[qillqay|qillqasqa]] rimayniyuqpas, [[willay p'anqa]]pi icha [[liwru]]pi. [[Walt Disney]] sutiyuq [[kuyu walltay pusaq]]mi ancha achka siq'isqa rikchasapa willakuykunata rurarqan. == Hawa t'inkikuna == {{commons|comics}} [[Katiguriya:Simi kapchiy]] mszjgyhs7j65aojb2r7t9mqpdfldbkr 691579 691578 2026-08-29T22:34:22Z ~2026-47092-90 35328 691579 wikitext text/x-wiki [[Rikcha:Carl_Barks_a_Finnland_94.jpg|thumb|[[Carl Barks]], [[Walt Disney]]pa ruruchinanpaq [[Donald Patu]]manta rikchasapa willakuykunata siq'iq, siq'isqankunata [[silq'uy|silq'uchkaq]], 1994 watapi.]] '''Siq'isqa rikch'asapa willakuy''' nisqaqa ([[inlish simi]]pi: ''comics'', [[kastilla simi]]pi: ''historieta'') achka [[siq'isqa]] [[rikch'a]]chakunamanta rurasqa [[willakuy]]cham, [[qillqay|qillqasqa]] rimayniyuqpas, [[willay p'anqa]]pi icha [[liwru]]pi. [[Walt Disney]] sutiyuq [[kuyu walltay pusaq|kuyu wallthay pusaq]]mi ancha achka siq'isqa rikchasapa willakuykunata rurarqan. == Hawa t'inkikuna == {{commons|comics}} [[Katiguriya:Simi kapchiy]] rhk1rj1u53l6s0bcn0i6ut6ztd6h8l8 691581 691579 2026-08-29T22:38:32Z Killkaśh walaśh 35320 691581 wikitext text/x-wiki [[Rikcha:Carl_Barks_a_Finnland_94.jpg|thumb|[[Carl Barks]], [[Walt Disney]]pa ruruchinanpaq [[Donald Patu]]manta rikchasapa willakuykunata siq'iq, siq'isqankunata [[silq'uy|silq'uchkaq]], 1994 watapi.]] '''Siq'isqa rikch'asapa willakuy''' nisqaqa ([[inlish simi|inlis simi]]pi: ''comics'', [[kastilla simi]]pi: ''historieta'') achka [[siq'isqa]] [[rikch'a]]chakunamanta rurasqa [[willakuy]]cham, [[qillqay|qillqasqa]] rimayniyuqpas, [[willay p'anqa]]pi icha [[liwru]]pi. [[Walt Disney]] sutiyuq [[kuyu walltay pusaq|kuyu wallthay pusaq]]mi ancha achka siq'isqa rikchasapa willakuykunata rurarqan. == Hawa t'inkikuna == {{commons|comics}} [[Katiguriya:Simi kapchiy]] 8wqwgoedylea0kames77q6wixpl1yg1 691582 691581 2026-08-29T22:58:23Z Killkaśh walaśh 35320 691582 wikitext text/x-wiki [[Rikcha:Carl_Barks_a_Finnland_94.jpg|thumb|[[Carl Barks]], [[Walt Disney]]pa ruruchinanpaq [[Donald Patu]]manta rikchasapa willakuykunata siq'iq, siq'isqankunata [[silq'uy|silq'uchkaq]], 1994 watapi.]] '''Siq'isqa rikch'asapa willakuy''' nisqaqa ([[inlish simi|inlis simi]]pi: ''comics'', [[kastilla simi]]pi: ''historieta'') achkha [[siq'isqa]] [[rikch'a]]chakunamanta rurasqa [[willakuy]]cham, [[qillqay|qillqasqa]] rimayniyuqpas, [[willay p'anqa]]pi icha [[liwru]]pi. [[Walt Disney]] sutiyuq [[kuyu walltay pusaq|kuyu wallthay pusaq]]mi ancha achkha siq'isqa rikchasapa willakuykunata rurarqan. == Hawa t'inkikuna == {{commons|comics}} [[Katiguriya:Simi kapchiy]] qqsl7w6dqjr0puh6bvhc4cdly18phc2 691583 691582 2026-08-29T23:07:30Z Killkaśh walaśh 35320 691583 wikitext text/x-wiki [[Rikcha:Carl_Barks_a_Finnland_94.jpg|thumb|[[Carl Barks]], [[Walt Disney]]pa ruruchinanpaq [[Donald Patu]]manta rikchasapa willakuykunata siq'iq, siq'isqankunata [[silq'uy|silq'uchkaq]], 1994 watapi.]] '''Siq'isqa rikch'asapa willakuy''' nisqaqa ([[inlish simi|inlis simi]]pi: ''comics'', [[kastilla simi]]pi: ''historieta'') achkha [[siq'isqa]] [[rikch'a]]chakunamanta rurasqa [[willakuy]]cham, [[qillqay|qillqasqa]] rimayniyuqpas, [[willay p'anqa]]pi icha [[liwru]]pi. [[Walt Disney]] sutiyuq [[kuyu walltay pusaq|kuyu wallthay pusaq]]mi ancha achkha siq'isqa rikch'asapa willakuykunata rurarqan. == Hawa t'inkikuna == {{commons|comics}} [[Katiguriya:Simi kapchiy]] iose29kp3o405lk9ox07d8o9q5y8jbi Tirisa Lisieuxmanta 0 48558 691612 687014 2026-08-30T06:55:01Z InternetArchiveBot 25132 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 691612 wikitext text/x-wiki {{Kawsay}} [[Rikcha:Santa Teresita Lima 0005.JPG|Santa Teresita inlisya ([[Lima]]).|thumb|right|220px]] '''Tirisa Kolkatamanta''', ''María Francisca Teresa Martín Guerin'' sutiyuq warmipa, (kastilla simipi: Teresa de Lisieux, Santa Teresita del Niño Jesús O.C.D.) paq (* {{Pun|2|01|1873}} paqarisqa [[Alençon]] llaqtapi - † {{Pun|30|09|1897}} wañusqa [[Lisieux]] llaqtapi). Kathuliku santu. Taytan: Louis Martin (Luis Martin); Maman: Azélie-Marie Guérin (María Celia Guérin). Yachaywasi: == Kaypipas qhaway == * [[Kathuliku Inlisya]] == Hawa t'inkikuna == {{commonscat|Thérèse de Lisieux}} * [http://www.divvol.org/santoral/index.php?s=1001&m=OCTUBRE&l=A Biografía de Santa Teresa de Lisieux en santoral católico de ''divinavoluntad.net''] * [https://web.archive.org/web/20111001184527/http://www.teresadelisieux.com/ Página web sobre Santa Teresa de Lisieux] * [https://web.archive.org/web/20120119023246/http://www.vitaspirituale.it/news.php?nid=129 Página web sobre La Poesia de Santa Teresa de Lisieux en ''Rivista di Vita Spirituale''] * [http://www.enciclopediacatolica.com/t/teresalisieux.htm/ artículo en la ''Enciclopedia católica''] * [https://web.archive.org/web/20080723234106/http://www.lluviaderosas.com/ Página web dedicada a Santa Teresita] * [https://web.archive.org/web/20110119153132/http://www.therese.com.mx/ Página con la vida, ambiente y espiritualidad de Therese] * [http://caminoteresiano.es.tl/ Página dedicada a Teresita y su caminito espiritual, varias cosas sobre la fe Católica muy interesantes] * [https://web.archive.org/web/20110903215034/http://www.devocionesypromesas.com.ar/santa_teresita_novena.htm Novena a Santa Teresita del Niño Jesús] * [http://www.thereseoflisieux.org/their-pastoral-significance Beatos Celia Guerin y Louis Martin: Compañeros a nostra Viaje] * [http://www.thereseoflisieux.org/un-mapa-del-camino-de-confianz/ Un mapa del camino de confianz y amour de Santa Teresa de Lisieux] * [https://web.archive.org/web/20201007131238/http://thereseoflisieux.org/ Completa del sitio Web en Inglés sobre la vida, los escritos, la espiritualidad y la misión de Santa Teresa de Lisieux y sobre el Beato Zélie y Louis Martin] {{DEFAULTSORT:Tirisa de Lisieux}} [[Katiguriya:Warmi]] [[Katiguriya:Paqarisqa 1873]] [[Katiguriya:Wañusqa 1897]] [[Katiguriya:Kathuliku Inlisya]] [[Katiguriya:Kathuliku santu]] [[Katiguriya:Kathuliku santu (Ransiya)]] enfvysldg2nb9e0gllonlbijsiaaa9o Mishiku suyu 0 50247 691573 683851 2026-08-29T17:44:23Z Andeanscorpion 35306 Musuq infobox 691573 wikitext text/x-wiki {{Suyu | nombre_oficial = Mishiku suyu | nombre_local = Estado Libre y Soberano de México | otros_nombres = | tipo_territorio = Estado | pais = {{MEX}} | paisaje = GovPalToluca.JPG | pie_paisaje = Toluca, Mishiku suyu | bandera = Mexico stateflags Estado de Mexico.png | escudo = Coat of arms of Mexico State.svg | mapa = Mexico (state) in Mexico.svg | mapa_subdivisiones = Municipios de Estado de México.svg | descripcion_mapa_subdivisiones = Munisipyukuna | capital = [[Toluca de Lerdo]] | idiomas = | fecha_fundacion = {{Pun|24|03|1824}} | tipo_gobierno = | organo_gobierno = | cargo_gobernante = Gubirnadur | gobernante = Eruviel Ávila Villegas | superficie = 22499 | superficie_terrestre = | superficie_agua = | altura_maxima = 5500 | poblacion = 15175862 | fecha_poblacion = 2010 | densidad_poblacion = 655,9 | rango_poblacion = | tipo_subdivisiones = Munisipyu | subdivisiones = 125 | zona_horaria = | desfase_utc = -7 | sitio_web = www.edomex.gob.mx | notas = }} '''Mishiku suyu''' ([[kastilla simi]]pi: Estado Libre y Soberano de México), nisqaqa [[Mishiku]]pi huk suyum. [[Uma llaqta]]nqa [[Toluca de Lerdo]] llaqtam. == Wiñay kawsay == Kamasqa 1824 watapi. == Allpa saywachi == == Pulitiku rakiy == 125 munisipyukuna == Chiriqunuy == == Runakuna == == Hatun llaqtakuna == * [[Toluca de Lerdo]] runakuna. * [[Ecatepec de Morelos]], 196 953 runakuna. == Kaypipas qhaway == * [[Pulitika rakiy (Mishiku)]] == Hawa t'inkikuna == {{commonscat|México (state)}} * [http://www.edomex.gob.mx Gobierno del Estado de Mishiku] Uficial qillqa web. * [https://web.archive.org/web/20080131123603/http://www1.edomexico.gob.mx/turismo/esp/index.html Sitio oficial de la Secretaría de Turismo] * [https://web.archive.org/web/20061002001613/http://www.inegi.gob.mx/geo/default.asp?c=124&e=15 INEGI: Información Geográfica del Estado de México] * [https://web.archive.org/web/20060508050606/http://www.inegi.gob.mx/est/default.asp?c=4327&e=15 INEGI: Estadísticas sociodemográficas del Estado de México] * [https://web.archive.org/web/20120204110217/http://www.iapem.org.mx/ Instituto de Administración Pública del Estado de México] * [http://www.canacintraem.org.mx/ Cámara Nacional de la Industria de Transformación Estado de México] * [https://web.archive.org/web/20101005174427/http://www.seiem.gob.mx/ Servicios Educativos Integrados al Estado de México ] * [http://www.codhem.org.mx/ Comisión de Derechos Humanos del Estado de México] {{Suyukuna (Mishiku)}} [[Katiguriya:Mishiku suyu| ]] [[Katiguriya:Suyu (Mishiku)]] 5itbmquh3ny1bl1bmpgbz88jhs0k42d 691574 691573 2026-08-29T17:45:14Z Andeanscorpion 35306 691574 wikitext text/x-wiki {{Suyu | nombre_oficial = Mishiku suyu | nombre_local = Estado Libre y Soberano de México | otros_nombres = Edomex | tipo_territorio = Estado | pais = {{MEX}} | paisaje = GovPalToluca.JPG | pie_paisaje = Toluca, Mishiku suyu | bandera = Mexico stateflags Estado de Mexico.png | escudo = Coat of arms of Mexico State.svg | mapa = Mexico (state) in Mexico.svg | mapa_subdivisiones = Municipios de Estado de México.svg | descripcion_mapa_subdivisiones = Munisipyukuna | capital = [[Toluca de Lerdo]] | idiomas = | fecha_fundacion = {{Pun|24|03|1824}} | tipo_gobierno = | organo_gobierno = | cargo_gobernante = Gubirnadur | gobernante = Eruviel Ávila Villegas | superficie = 22499 | superficie_terrestre = | superficie_agua = | altura_maxima = 5500 | poblacion = 15175862 | fecha_poblacion = 2010 | densidad_poblacion = 655,9 | rango_poblacion = | tipo_subdivisiones = Munisipyu | subdivisiones = 125 | zona_horaria = | desfase_utc = -7 | sitio_web = www.edomex.gob.mx | notas = }} '''Mishiku suyu''' ([[kastilla simi]]pi: Estado Libre y Soberano de México), nisqaqa [[Mishiku]]pi huk suyum. [[Uma llaqta]]nqa [[Toluca de Lerdo]] llaqtam. == Wiñay kawsay == Kamasqa 1824 watapi. == Allpa saywachi == == Pulitiku rakiy == 125 munisipyukuna == Chiriqunuy == == Runakuna == == Hatun llaqtakuna == * [[Toluca de Lerdo]] runakuna. * [[Ecatepec de Morelos]], 196 953 runakuna. == Kaypipas qhaway == * [[Pulitika rakiy (Mishiku)]] == Hawa t'inkikuna == {{commonscat|México (state)}} * [http://www.edomex.gob.mx Gobierno del Estado de Mishiku] Uficial qillqa web. * [https://web.archive.org/web/20080131123603/http://www1.edomexico.gob.mx/turismo/esp/index.html Sitio oficial de la Secretaría de Turismo] * [https://web.archive.org/web/20061002001613/http://www.inegi.gob.mx/geo/default.asp?c=124&e=15 INEGI: Información Geográfica del Estado de México] * [https://web.archive.org/web/20060508050606/http://www.inegi.gob.mx/est/default.asp?c=4327&e=15 INEGI: Estadísticas sociodemográficas del Estado de México] * [https://web.archive.org/web/20120204110217/http://www.iapem.org.mx/ Instituto de Administración Pública del Estado de México] * [http://www.canacintraem.org.mx/ Cámara Nacional de la Industria de Transformación Estado de México] * [https://web.archive.org/web/20101005174427/http://www.seiem.gob.mx/ Servicios Educativos Integrados al Estado de México ] * [http://www.codhem.org.mx/ Comisión de Derechos Humanos del Estado de México] {{Suyukuna (Mishiku)}} [[Katiguriya:Mishiku suyu| ]] [[Katiguriya:Suyu (Mishiku)]] hl3h01ncgo9y8jl21zp3alsslx5q2rr Ontario pruwinsya 0 50300 691575 674823 2026-08-29T17:52:34Z Andeanscorpion 35306 Musuq infobox 691575 wikitext text/x-wiki {{Suyu | nombre_oficial = Ontario suyu | nombre_local = Ontario | otros_nombres = | tipo_territorio = Province (en, fr) | pais = {{CAN}} | paisaje = DSCN4270 thousandislands e.jpg | pie_paisaje = Ontario, Kanada | bandera = Flag of Ontario.svg | escudo = Coat of Arms of Ontario.svg | mapa = Ontario in Canada.svg | mapa_subdivisiones = | descripcion_mapa_subdivisiones = | capital = [[Toronto]] | idiomas = | fecha_fundacion = {{Pun|1|07|1867}} | tipo_gobierno = | organo_gobierno = | cargo_gobernante = Uma kamayuq | gobernante = Doug Ford | superficie = 1076395 | superficie_terrestre = | superficie_agua = | altura_maxima = | poblacion = 12792619 | fecha_poblacion = 2010 | densidad_poblacion = 13,93 | rango_poblacion = | tipo_subdivisiones = Munisipyu | subdivisiones = 447 | zona_horaria = | desfase_utc = | sitio_web = www.ontario.go.ca | notas = }} '''Ontario''', [[Kanada]] mama llaqtap [[pruwinsya]]. Ontario pruwinsya 12 792 619 runakunam kawsachkanku (2010). Uma llaqta: [[Toronto]] == Wiñay kawsay == Kamasqa {{Pun|1|07|1867}} == Pulitiku rakiy == 447 munisipyunkuna wan 8 suyuxa munisipyukuna. === Llaqtakuna === * [[Toronto]] * [[Ottawa]] * [[Greater Sudbury|Sudbury]] * [[Hamilton (Ontario)|Hamilton]]. == Yachachiy == * [[Yachay suntur]]kuna: ** == Kaypipas qhaway == * [[Pulitika rakiy (Kanada)]] == Rikchakuna == <gallery> Rikcha:Ontario legislative building.JPG| Ontario legislative wasi Rikcha:Ottawa guards.jpg| Ottawa guards Rikcha:Niagara Falls and Maid of the Mist 2005.JPG| Niágara Wamp'u. Rikcha:Kawartha Highlands PP.JPG| Kawartha Highlands PP. </gallery> == Hawa t'inkikuna == {{commonscat|Ontario|Ontario}} * [http://www.gov.on.ca/ Uficial web Ontario] * [https://web.archive.org/web/20060822135351/http://www.tourism.gov.on.ca/english/index.html Ministerio de turismo de Ontario] * [http://www.ontariotravel.net Portal de turismo oficial de Ontario] * [https://web.archive.org/web/20080620000644/http://www.historicbridges.org/map_ont.htm Puentes históricos de Ontario]. * [https://web.archive.org/web/20060426190806/http://atlas.gc.ca/site/english/maps/reference/provincesterritories/ontario/referencemap_image_view Mapa] * [https://web.archive.org/web/20060210164858/http://www.ontariotenants.ca/government/mpp.phtml Ontario MPP Contact Information] * [https://web.archive.org/web/20070224035220/http://www.hanifworld.com/Nature.htm Fotos de la naturaleza de Ontario] * [http://archives.cbc.ca/IDD-1-73-893/politics_economy/elections_ontario/ CBC Digital Archives - Ontario Elections: Twenty Tumultuous Years] {{Pruwinsyakuna (Kanada)}} [[Katiguriya:Pruwinsya (Kanada)]] [[Katiguriya:Ontario pruwinsya| ]] tnx66v4vq80rzhvta42pjeu7z82z3zh Amarumayu suyu (Kulumbya) 0 50407 691570 676098 2026-08-29T17:01:27Z Andeanscorpion 35306 691570 wikitext text/x-wiki {{suyu | nombre_oficial = Amarumayu suyu | nombre_local = Departamento del Amazonas | otros_nombres = | tipo_territorio = Departamento | pais = {{COL}} | paisaje = Leticia-Houses.jpg | pie_paisaje = Leticia, Amarumayu suyu | bandera = Flag_of_Amazonas_(Colombia).svg | escudo = Escudo de Amazonas (Colombia).svg | mapa = Amazonas in Colombia (mainland).svg | mapa_subdivisiones = Mapa de Amazonas (político).svg | descripcion_mapa_subdivisiones = Wamani wan munisipyunmi kan 1. El Encanto<br> 2. La Chorrera<br> 3. La Pedrera<br> 4. La Victoria<br> 5. Leticia<br> 6. Mirití-Paraná<br> 7. Puerto Alegría<br> 8. Puerto Arica<br> 9. Puerto Nariño<br> 10. Puerto Santander<br> 11. Tarapacá | capital = [[Leticia]] | idiomas = [[kastilla simi]], [[runa simi]] | fecha_fundacion = {{pun|4|7|1991}} | tipo_gobierno = | organo_gobierno = | cargo_gobernante = [[Kamachiq runa]] | gobernante = [[Carlos Rodríguez Celis]] | superficie = 109665 | superficie_terrestre = | superficie_agua = | altura_maxima = | poblacion = 72017 | fecha_poblacion = 2005 | densidad_poblacion = 0,66 | rango_poblacion = | tipo_subdivisiones = Pruwinsya | subdivisiones = 2 | zona_horaria = UTC-5 | desfase_utc = | sitio_web = | notas = }} '''Amarumayu suyu''' nisqaqa ([[kastilla simi]]pi: ''Amazonas'') [[Kulumbya]] mama llaqtapi huk [[suyu]]m. Uma llaqtanqa [[Leticia]] llaqtam. == Wiñay kawsay == Departamento p'unchaw kamasqa [[1991]] wata. == Allpa saywachi == * '''[[Urqu]]kuna:''' * '''[[Qucha]]kuna:''' * '''[[Mayu]]kuna:''' == Pulitika rakiy == 9 wamani wan 2 munisipyunmi kan. {| class="wikitable" |- ! Munisipyukuna wan Wamanikuna ! Saywitu |- | # [[Rikcha:Sin bandera.svg|22px]] [[El Encanto]] # [[Rikcha:Sin bandera.svg|22px]] [[La Chorrera (Amarumayu)|La Chorrera]] # [[Rikcha:Sin bandera.svg|22px]] [[La Pedrera (Amarumayu)|La Pedrera]] # [[Rikcha:Sin bandera.svg|22px]] [[La Victoria (Amarumayu)|La Victoria]] # [[Rikcha:Flag of Leticia (Colombia).svg|border|22px]] [[Leticia]] # [[Rikcha:Sin bandera.svg|22px]] [[Mirití-Paraná]] # [[Rikcha:Sin bandera.svg|22px]] [[Puerto Alegría (Amarumayu)|Puerto Alegría]] # [[Rikcha:Sin bandera.svg|22px]] [[Puerto Arica]] # [[Rikcha:Flag of Puerto Narino (Colombia).svg|border|22px]] [[Puerto Nariño]] # [[Rikcha:Sin bandera.svg|22px]] [[Puerto Santander (Amarumayu)|Puerto Santander]] # [[Rikcha:Sin bandera.svg|22px]] [[Tarapacá (Amarumayu)|Tarapacá]] |[[Rikcha:Mapa de Amazonas (político).svg|300px]] |} == Runakuna == == Markapi paqarisqa == == Kaypipas qhaway == == Hawa t'inkikuna == {{commonscat|Amazonas (Colombia)}} * [http://www.amazonas.gov.co Uficial qillqa web Amarumayu Gubirnasyun] (kastilla simipi) * [https://web.archive.org/web/20081121031018/http://siatac.siac.net.co/ Información ambiental de la Amazonia colombiana] * [https://web.archive.org/web/20111213140110/http://www.enciclopediacolombiana.com/articulos/geografia/departamentos/amazonas/simbolos/bandera.php?id=7 Bandera del Departamento del Amazonas. En Enciclopedia Colombiana] * [https://web.archive.org/web/20111213140336/http://www.enciclopediacolombiana.com/articulos/geografia/departamentos/amazonas/simbolos/escudo.php?id=8 Escudo del Departamento del Amazonas. En Enciclopedia Colombiana] * [https://web.archive.org/web/20111213141441/http://www.enciclopediacolombiana.com/articulos/geografia/departamentos/amazonas/simbolos/himno.php?id=6 Himno del Departamento del Amazonas. En Enciclopedia Colombiana] {{Suyukuna (Kulumbya)}} [[Katiguriya:Suyu (Kulumbya)]] [[Katiguriya:Amarumayu suyu (Kulumbya)|!]] 1k3lp4fdfwu5rjyupa8zkwsf25byhd4 Monagas suyu 0 50491 691610 663628 2026-08-30T04:13:11Z InternetArchiveBot 25132 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 691610 wikitext text/x-wiki [[Rikcha:Monagas in Venezuela.svg|thumb|right|220px|Monagas suyu, [[Winisuyla]]pi]] '''Monagas suyu''' ([[kastilla simi]]pi: ''Estado Monagas'') nisqaqa [[Winisuyla]]pi huk suyum. 28 900 km². Uma llaqtanqa [[Maturín]] llaqtam. == Kaypipas qhaway == == Hawa t'inkikuna == {{commonscat|Monagas}} * [https://web.archive.org/web/20130305013243/http://www.monagas.gob.ve/ Monagas Kamachiq] * [https://web.archive.org/web/20061028144845/http://www.gobiernoenlinea.gob.ve/venezuela/perfil_monagas.html Perfil Monagas] [[Katiguriya:Monagas suyu| ]] [[Katiguriya:Suyu (Winisuyla)]] {{Suyukuna (Winisuyla)}} qqwbb8wyvhbomtotcclxocofy06bo62 Sainsbury's 0 63365 691611 687461 2026-08-30T06:15:29Z InternetArchiveBot 25132 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 691611 wikitext text/x-wiki [[Rikcha:Sainsbury's Logo.svg|rikchacha|Sainsbury'spa riqsinapaq rikch'an]] [[Rikcha:Sainsbury's, Trinity Walk, Wakefield, West Yorkshire (23rd May 2020).jpg|rikchacha|Sainsbury's, Trinity Walk, Wakefield, Qunti Yorkshire]] '''J Sainsbury plc''', '''Sainsbury's''' sutiwan qhatuq, huk Hukllachasqa Qhapaq Suyumanta yalliq-qhatuwasim, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi yalliq qhatu-wasikunap iskay kaq aswan hatun waskharnin,<ref name="kant">[https://web.archive.org/web/20220704124059/https://www.kantarworldpanel.com/en/grocery-market-share/great-britain/snapshot/12.06.22 "Kantar willaku Qhapaq raymi killa 2019"]''.''</ref> 2022 wata, Sitwa killapi Hukllachasqa Qhapaq Suyu yalliq-qhatuwasi rantikuykunap sapa pachakmanta 14.6% rantikuyniyuq kanmi.<ref>{{Cite web|date=13 ñiqin Tarpuy killa, 2022 watapi|title=Big four line-up changes as UK grocery price inflation accelerates again|url=https://www.kantar.com/uki/inspiration/fmcg/2022-wp-big-four-line-up-changes-as-grocery-price-inflation-accelerates-again}}(Inlis simipi)</ref> == Hawa t'inkikuna == * [https://www.about.sainsburys.co.uk/ Wakiykurku llikak'iti] * [https://www.sainsburys.co.uk/ Rantipallayaq llikak'iti] == Pukyukuna == kj77mokhbk66vy64lr5sduky8tcnjio Ruraq:Santi Chuco/Taller6 2 63654 691513 691480 2026-08-29T12:34:19Z Santi Chuco 250 691513 wikitext text/x-wiki {{Ficha de persona |nombre = Anton Samplonius Angobaldo |imagen = |tamaño = |otros nombres = |fecha de nacimiento = 31 de octubre de 1967 |lugar de nacimiento = {{bandera|Perú}} [[Lima]], [[Perú]] |fecha de fallecimiento = |lugar de fallecimiento = |nacionalidad = [[Peruana]] |descripción = |educación = |alma máter = [[Universidad Nacional Mayor de San Marcos]] |area = cirujano dentista, investigador y escritor |años activo = |premios = Premio Hipólito Unánue }} '''Anton Humberto Samplonius Angobaldo''' (Lima, 31 de octubre de 1967) es un cirujano [[dentista]],<ref name="ccdp"/><ref name="col1"/> investigador<ref name="col1">{{Cita web|url=https://col.org.pe/col-promovera-la-investigacion-historica-con-aportes-del-dr-anton-samplonius/ |título=COL promoverá la investigación histórica con aportes del Dr. Anton Samplonius |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= col.org.pe}}</ref><ref name="libreria">{{Cita web|url= https://libreriadelima.com/libro/odontologia-antropologica-arte-ciencia-e-historia-del-alivio-y-curacion-de-la-patologia-dental-en-los-andes-centrales-precolombinos/|título= ODONTOLOGÍA ANTROPOLÓGICA. Arte, ciencia e historia del alivio y curación de la patología dental en los Andes Centrales precolombinos|fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb=libreriadelima }}</ref> y [[escritor]] peruano.<ref name="isbn0">{{Cita web|url=https://isbn.bnp.gob.pe/catalogo.php?mode=busqueda_menu&id_autor=69767 |título= Autor: Samplonius Angobaldo, Anton 69767 |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= isbn.bnp.gob.pe}}</ref><ref name="bibliotecadigital">{{Cita web|url=https://www.bibliotecadigitaldebogota.gov.co/search/?search_text=Anton+Samplonius |título=Anton Samplonius |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= bibliotecadigitaldebogota.gov.co}}</ref> Estudió odontología en la [[Universidad Nacional Mayor de San Marcos]] (UNMSM),<ref name="scribd3">{{Cita web|url= https://es.scribd.com/document/947805497/libro-de-resumenes-v2|título= Mummy Research Conference Abstracts 2025 |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= Scribd}}</ref> es investigador en antropología dental<ref name="col1"/> y conferencista a nivel nacional e internacional.<ref name="scribd2">{{Cita web|url= https://es.scribd.com/document/364846369/Programa-PAMinSA-VII|título= VII Reunión de Paleopatología en Sudamérica |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= Scribd}}</ref><ref name="scribd4"/><ref name="rpp"/> Fue gestor y presidente de la Comisión del Centro Histórico de la Identidad Odontológica Peruana – Luis Valdivia Vera para El Colegio Odontológico del Perú (COP).<ref name="scribd3"/><ref name="ccdp">{{Cita web|url= https://ccdp.org.pe/uncategorized/juramento-comision-del-centro-historico-de-la-identidad-odontologica-peruana-luis-valdivia-vera |título=juramentó Comisión del Centro Histórico de la Identidad Odontológica Peruana |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= ccdp.org.pe}}</ref><ref name="ccdp2">{{Cita web|url=https://ccdp.org.pe/uncategorized/en-esplendida-ceremonia-cop-inauguro-museo-de-la-odontologia-peruana-unico-en-el-pais |título= En espléndida ceremonia cop inauguró museo|fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= ccdp.org.pe}}</ref> Escribió y publicó el tratado de antropología dental ''ODONTOLOGÍA ANTROPOLÓGICA. Arte, ciencia e historia del alivio y curación de la patología dental en los Andes Centrales precolombinos'' (2021), que ganó el Premio Hipólito Unánue a la mejor edición científica en el campo de las [[Ciencias de la salud]] 2022<ref name="ccdp3">{{Cita web|url=https://ccdp.org.pe/noticias/por-el-dia-de-la-odontologia-peruana-se-homenajeo-a-cirujano-dentistas-de-lima-y-callao-con-25-y-50-anos-de-ejercicio-profesional |título=Por el día de la odontología peruana |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= ccdp.org.pe}}</ref><ref name="diarioviral">{{Cita web|url=https://diarioviral.pe/cultura/literatura-del-bestiario-andino-20422 |título=Literatura del bestiario andino |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= diarioviral.p}}</ref> por la Fundación Instituto Hipólito Unánue.<ref name="fihu">{{Cita web|url=https://www.fihu.org.pe/relacion-de-ganadores-1984-2013/ |título= Relación de Ganadores Mejor Edición Científica|fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb=fihu.org.pe }}</ref><ref name="fihu2">{{Cita web|url=https://www.fihu.org.pe/relacion-de-ganadores-2021/ |título= Relación de Ganadores (2022)|fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= fihu.org.pe}}</ref> Samplonius ha sido ponente y también mencionado en varias conferencias y simposios como la de PAMinSA VI 2015,<ref name="researchgate1">{{Cita web|url= https://www.researchgate.net/publication/280320608_PAMinSA_VI_2015_Libro_de_resumenes_-_Book_of_abstracts |título= PAMinSA VI 2015 Libro de resumenes|fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= Researchgate}}</ref> VII Reunión de la Asociación de Paleopatología en Sudamérica (PAMinSA-VII 2017), de Chile,<ref name="scribd2"/> 11.° Congreso Mundial de Estudios sobre Momias Cusco 2025,<ref name="scribd3"/> [[Charlas Culturales de Huaycán]],<ref name="scribd5">{{Cita web|url=https://es.scribd.com/document/398430974/REVISTA-CHAMPAL |título=Huarochirí: Revista El Champal, Vol. 1|fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb=Scribd}}</ref><ref name="you">{{Cita web |url=https://www.youtube.com/watch?v=BqcF0nMAsNs |título= Odontología Antropológica - Anton Samplonius: Charlas Culturales |fechaacceso=2 de agosto de 2026|sitioweb=Youtube}}</ref> [[Feria Internacional del Libro de Lima|26 Feria Internacional del Libro de Lima 2022]],<ref name="scribd4">{{Cita web|url=https://es.scribd.com/document/584557613/Catalogo-Comprimido-1 |título= Catalogo Comprimido |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= Scribd}}</ref><ref name="rpp">{{Cita web|url=https://rpp.pe/cultura/literatura/fil-lima-2022-marco-zileri-katya-adaui-y-la-agenda-completa-para-este-miercoles-27-de-julio-noticia-1420698 |título= FIL Lima 2022: Marco Zileri, Katya Adaui y la agenda completa para este miércoles 27 de julio|fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= RPP}}</ref> etc. <ref name="">{{Cita web|url= |título= |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb=}}</ref> == Publicaciones == ===Artículos académicos=== Trabajos científicos del investigador.<ref name="researchgate.net">{{Cita web|url=https://www.researchgate.net/profile/Anton-Samplonius-3|título=Anton Samplonius - Publications |fechaacceso=28 de agosto de 2026|sitioweb=ResearchGate}}</ref> * {{aut|Samplonius, A.}}, {{aut|Otero-Injoque, J.}} 2022. ''Perspectiva histórica de la importancia de la agremiación odontológica''.<ref name="">{{Cita web|url=https://www.researchgate.net/publication/366666589_Perspectiva_historica_de_la_importancia_de_la_agremiacion_odontologica|título=Perspectiva histórica de la importancia de la agremiación odontológica|fechaacceso=28 de agosto de 2026|sitioweb=ResearchGate}}</ref> Revista Científica Odontológica. 10(4):e127. {{doi|10.21142/2523-2754-1004-2022-127}} * {{aut|Samplonius, A.}}, {{aut|Kolp-Godoy, M.}} 2021. ''Dental Anthropological Report: Exploring plant-based treatments through the analysis of dental calculus and sediment of dental caries in a woman from the Late Preceramic Period, Peru''.<ref name="">{{Cita web|url=https://www.researchgate.net/publication/355642646_Dental_Anthropological_Report_Exploring_plant-based_treatments_through_the_analysis_of_dental_calculus_and_sediment_of_dental_caries_in_a_woman_from_the_Late_Preceramic_Period_Peru|título=Dental Anthropological Report: Exploring plant-based treatments through the analysis of dental calculus and sediment of dental caries in a woman from the Late Preceramic Period, Peru|fechaacceso=28 de agosto de 2026|sitioweb=ResearchGate}}</ref> Annals of Anatomy - Anatomischer Anzeiger. 240(1):151849. {{doi|10.1016/j.aanat.2021.151849}} == Obras == === Antropología y Medicina === * ''ODONTOLOGÍA ANTROPOLÓGICA. Arte, ciencia e historia del alivio y curación de la patología dental en los Andes Centrales precolombinos'' (Del Autor, 2021). ISBN 978-612-00-6195-4 (Obra ganadora del Premio Hipólito Unánue)<ref name="ccdp3"/><ref name="fihu"/><ref name="fihu2"/><ref name="diarioviral"/> === Novela === * ''Ciudad Hélix'' (Perú: Zafiro, 2021).<ref name="isbn3">{{Cita web|url= https://isbn.bnp.gob.pe/catalogo.php?mode=detalle&nt=124076|título=Ciudad Hélix |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= isbn.bnp.gob.pe}}</ref> ISBN 978-612-48687-2-6 * ''YARO NAVEGANTE'' (Medina Liber, 2020). ISBN 978-9949-7482-8-0 === Cuento === * ''Un delfín rosado en el espacio'' (Altazor, 2024).<ref name="isbn1">{{Cita web|url=https://isbn.bnp.gob.pe/catalogo.php?mode=detalle&nt=150850 |título= ISBN 978-612-5055-88-0 - Agencias ISBN|fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= isbn.bnp.gob.pe}}</ref> ISBN 978-612-5055-88-0 * ''Chuqe Chinchay: cuentos andinos de ciencia ficción, fantasía y horror'' (Perú: Zafiro, 2022).<ref name="isbn4">{{Cita web|url= https://isbn.bnp.gob.pe/catalogo.php?mode=detalle&nt=129983|título=Chuque Chinchay |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= isbn.bnp.gob.pe}}</ref> ISBN 978-612-5067-06-7 == Cine == * ''[[El club de la seducción]]'' (2026), actor.<ref name="Inst">{{Cita web|url=https://www.instagram.com/p/DcHAZC6ga-H/ |título= El club de la seducción|fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= Instagram}}</ref> == Reconocimientos == * Premio Nacional Hipólito Unánue a la mejor edición científica sobre Ciencias Médicas (Odontología).<ref name="ccdp3"/><ref name="diarioviral"/> Fundación Instituto Hipólito Unánue.<ref name="fihu"/><ref name="fihu2"/> * Presidente de la Comisión del Centro Histórico de la Identidad Odontológica Peruana – Luis Valdivia Vera.<ref name="scribd3"/><ref name="ccdp"/><ref name="ccdp2"/> * Reconocimiento en la Alianza para la Investigación Histórica por El Colegio Odontológico de Lima (COL). == Referencias == {{listaref|2}} {{NF|1967||Samplonius Angobaldo, Anton}} [[:Categoría:Escritores de Lima]] [[:Categoría:Investigadores de Perú]] [[:Categoría:Odontólogos de Perú]] [[:Categoría:Alumnado de la Universidad Nacional Mayor de San Marcos]] [[:Categoría:Sanmarquinos (siglo XX)]] ru8a54pshjl4ehf3byvlnan8ww3vesl 691515 691513 2026-08-29T12:47:15Z Santi Chuco 250 691515 wikitext text/x-wiki {{Ficha de persona |nombre = Anton Samplonius Angobaldo |imagen = |tamaño = |otros nombres = |fecha de nacimiento = 31 de octubre de 1967 |lugar de nacimiento = {{bandera|Perú}} [[Lima]], [[Perú]] |fecha de fallecimiento = |lugar de fallecimiento = |nacionalidad = [[Peruana]] |descripción = |educación = |alma máter = [[Universidad Nacional Mayor de San Marcos]] |area = cirujano dentista, investigador y escritor |años activo = |premios = Premio Hipólito Unánue }} '''Anton Humberto Samplonius Angobaldo''' (Lima, 31 de octubre de 1967) es un cirujano [[dentista]],<ref name="ccdp"/><ref name="col1"/> investigador<ref name="col1">{{Cita web|url=https://col.org.pe/col-promovera-la-investigacion-historica-con-aportes-del-dr-anton-samplonius/ |título=COL promoverá la investigación histórica con aportes del Dr. Anton Samplonius |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= col.org.pe}}</ref><ref name="libreria">{{Cita web|url= https://libreriadelima.com/libro/odontologia-antropologica-arte-ciencia-e-historia-del-alivio-y-curacion-de-la-patologia-dental-en-los-andes-centrales-precolombinos/|título= ODONTOLOGÍA ANTROPOLÓGICA. Arte, ciencia e historia del alivio y curación de la patología dental en los Andes Centrales precolombinos|fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb=libreriadelima }}</ref> y [[escritor]] peruano.<ref name="isbn0">{{Cita web|url=https://isbn.bnp.gob.pe/catalogo.php?mode=busqueda_menu&id_autor=69767 |título= Autor: Samplonius Angobaldo, Anton 69767 |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= isbn.bnp.gob.pe}}</ref><ref name="bibliotecadigital">{{Cita web|url=https://www.bibliotecadigitaldebogota.gov.co/search/?search_text=Anton+Samplonius |título=Anton Samplonius |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= bibliotecadigitaldebogota.gov.co}}</ref> Estudió odontología en la [[Universidad Nacional Mayor de San Marcos]] (UNMSM),<ref name="scribd3">{{Cita web|url= https://es.scribd.com/document/947805497/libro-de-resumenes-v2|título= Mummy Research Conference Abstracts 2025 |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= Scribd}}</ref> es investigador en antropología dental<ref name="col1"/> y conferencista a nivel nacional e internacional.<ref name="scribd2">{{Cita web|url= https://es.scribd.com/document/364846369/Programa-PAMinSA-VII|título= VII Reunión de Paleopatología en Sudamérica |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= Scribd}}</ref><ref name="scribd4"/><ref name="rpp"/> Fue gestor y presidente de la Comisión del Centro Histórico de la Identidad Odontológica Peruana – Luis Valdivia Vera para El Colegio Odontológico del Perú (COP).<ref name="scribd3"/><ref name="ccdp">{{Cita web|url= https://ccdp.org.pe/uncategorized/juramento-comision-del-centro-historico-de-la-identidad-odontologica-peruana-luis-valdivia-vera |título=juramentó Comisión del Centro Histórico de la Identidad Odontológica Peruana |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= ccdp.org.pe}}</ref><ref name="ccdp2">{{Cita web|url=https://ccdp.org.pe/uncategorized/en-esplendida-ceremonia-cop-inauguro-museo-de-la-odontologia-peruana-unico-en-el-pais |título= En espléndida ceremonia cop inauguró museo|fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= ccdp.org.pe}}</ref> Escribió y publicó el tratado de antropología dental ''ODONTOLOGÍA ANTROPOLÓGICA. Arte, ciencia e historia del alivio y curación de la patología dental en los Andes Centrales precolombinos'' (2021), que ganó el Premio Hipólito Unánue a la mejor edición científica en el campo de las [[Ciencias de la salud]] 2022<ref name="ccdp3">{{Cita web|url=https://ccdp.org.pe/noticias/por-el-dia-de-la-odontologia-peruana-se-homenajeo-a-cirujano-dentistas-de-lima-y-callao-con-25-y-50-anos-de-ejercicio-profesional |título=Por el día de la odontología peruana |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= ccdp.org.pe}}</ref><ref name="diarioviral">{{Cita web|url=https://diarioviral.pe/cultura/literatura-del-bestiario-andino-20422 |título=Literatura del bestiario andino |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= diarioviral.p}}</ref> por la Fundación Instituto Hipólito Unánue.<ref name="fihu">{{Cita web|url=https://www.fihu.org.pe/relacion-de-ganadores-1984-2013/ |título= Relación de Ganadores Mejor Edición Científica|fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb=fihu.org.pe }}</ref><ref name="fihu2">{{Cita web|url=https://www.fihu.org.pe/relacion-de-ganadores-2021/ |título= Relación de Ganadores (2022)|fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= fihu.org.pe}}</ref> Samplonius ha sido ponente y también mencionado en varias conferencias y simposios como la de PAMinSA VI 2015,<ref name="researchgate1">{{Cita web|url= https://www.researchgate.net/publication/280320608_PAMinSA_VI_2015_Libro_de_resumenes_-_Book_of_abstracts |título= PAMinSA VI 2015 Libro de resumenes|fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= Researchgate}}</ref> VII Reunión de la Asociación de Paleopatología en Sudamérica (PAMinSA-VII 2017), de Chile,<ref name="scribd2"/> 11.° Congreso Mundial de Estudios sobre Momias Cusco 2025,<ref name="scribd3"/> [[Charlas Culturales de Huaycán]],<ref name="scribd5">{{Cita web|url=https://es.scribd.com/document/398430974/REVISTA-CHAMPAL |título=Huarochirí: Revista El Champal, Vol. 1|fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb=Scribd}}</ref><ref name="you">{{Cita web |url=https://www.youtube.com/watch?v=BqcF0nMAsNs |título= Odontología Antropológica - Anton Samplonius: Charlas Culturales |fechaacceso=2 de agosto de 2026|sitioweb=Youtube}}</ref> [[Feria Internacional del Libro de Lima|26 Feria Internacional del Libro de Lima 2022]],<ref name="scribd4">{{Cita web|url=https://es.scribd.com/document/584557613/Catalogo-Comprimido-1 |título= Catalogo Comprimido |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= Scribd}}</ref><ref name="rpp">{{Cita web|url=https://rpp.pe/cultura/literatura/fil-lima-2022-marco-zileri-katya-adaui-y-la-agenda-completa-para-este-miercoles-27-de-julio-noticia-1420698 |título= FIL Lima 2022: Marco Zileri, Katya Adaui y la agenda completa para este miércoles 27 de julio|fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= RPP}}</ref> etc. <ref name="">{{Cita web|url= |título= |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb=}}</ref> == Publicaciones == ===Artículos académicos=== Trabajos científicos del investigador.<ref name="researchgate.net">{{Cita web|url=https://www.researchgate.net/profile/Anton-Samplonius-3|título=Anton Samplonius - Publications |fechaacceso=28 de agosto de 2026|sitioweb=ResearchGate}}</ref> * {{aut|Samplonius, A.}}, {{aut|Otero-Injoque, J.}} 2022. ''Perspectiva histórica de la importancia de la agremiación odontológica''.<ref name="">{{Cita web|url=https://www.researchgate.net/publication/366666589_Perspectiva_historica_de_la_importancia_de_la_agremiacion_odontologica|título=Perspectiva histórica de la importancia de la agremiación odontológica|fechaacceso=28 de agosto de 2026|sitioweb=ResearchGate}}</ref><ref name="pmc">{{Cita web|url= https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10880697/|título=Historical perspective of the importance of dental societies |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb=pmc.ncbi.nlm.nih.gov}}</ref> Revista Científica Odontológica. 10(4):e127. {{doi|10.21142/2523-2754-1004-2022-127}} * {{aut|Samplonius, A.}}, {{aut|Kolp-Godoy, M.}} 2021. ''Dental Anthropological Report: Exploring plant-based treatments through the analysis of dental calculus and sediment of dental caries in a woman from the Late Preceramic Period, Peru''.<ref name="">{{Cita web|url=https://www.researchgate.net/publication/355642646_Dental_Anthropological_Report_Exploring_plant-based_treatments_through_the_analysis_of_dental_calculus_and_sediment_of_dental_caries_in_a_woman_from_the_Late_Preceramic_Period_Peru|título=Dental Anthropological Report: Exploring plant-based treatments through the analysis of dental calculus and sediment of dental caries in a woman from the Late Preceramic Period, Peru|fechaacceso=28 de agosto de 2026|sitioweb=ResearchGate}}</ref> Annals of Anatomy - Anatomischer Anzeiger. 240(1):151849. {{doi|10.1016/j.aanat.2021.151849}} == Obras == === Antropología y Medicina === * ''ODONTOLOGÍA ANTROPOLÓGICA. Arte, ciencia e historia del alivio y curación de la patología dental en los Andes Centrales precolombinos'' (Del Autor, 2021). ISBN 978-612-00-6195-4 (Obra ganadora del Premio Hipólito Unánue)<ref name="ccdp3"/><ref name="fihu"/><ref name="fihu2"/><ref name="diarioviral"/> === Novela === * ''Ciudad Hélix'' (Perú: Zafiro, 2021).<ref name="isbn3">{{Cita web|url= https://isbn.bnp.gob.pe/catalogo.php?mode=detalle&nt=124076|título=Ciudad Hélix |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= isbn.bnp.gob.pe}}</ref> ISBN 978-612-48687-2-6 * ''YARO NAVEGANTE'' (Medina Liber, 2020). ISBN 978-9949-7482-8-0 === Cuento === * ''Un delfín rosado en el espacio'' (Altazor, 2024).<ref name="isbn1">{{Cita web|url=https://isbn.bnp.gob.pe/catalogo.php?mode=detalle&nt=150850 |título= ISBN 978-612-5055-88-0 - Agencias ISBN|fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= isbn.bnp.gob.pe}}</ref> ISBN 978-612-5055-88-0 * ''Chuqe Chinchay: cuentos andinos de ciencia ficción, fantasía y horror'' (Perú: Zafiro, 2022).<ref name="isbn4">{{Cita web|url= https://isbn.bnp.gob.pe/catalogo.php?mode=detalle&nt=129983|título=Chuque Chinchay |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= isbn.bnp.gob.pe}}</ref> ISBN 978-612-5067-06-7 == Cine == * ''[[El club de la seducción]]'' (2026), actor.<ref name="Inst">{{Cita web|url=https://www.instagram.com/p/DcHAZC6ga-H/ |título= El club de la seducción|fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= Instagram}}</ref> == Reconocimientos == * Premio Nacional Hipólito Unánue a la mejor edición científica sobre Ciencias Médicas (Odontología).<ref name="ccdp3"/><ref name="diarioviral"/> Fundación Instituto Hipólito Unánue.<ref name="fihu"/><ref name="fihu2"/> * Presidente de la Comisión del Centro Histórico de la Identidad Odontológica Peruana – Luis Valdivia Vera.<ref name="scribd3"/><ref name="ccdp"/><ref name="ccdp2"/> * Reconocimiento en la Alianza para la Investigación Histórica por El Colegio Odontológico de Lima (COL). == Referencias == {{listaref|2}} {{NF|1967||Samplonius Angobaldo, Anton}} [[:Categoría:Escritores de Lima]] [[:Categoría:Investigadores de Perú]] [[:Categoría:Odontólogos de Perú]] [[:Categoría:Alumnado de la Universidad Nacional Mayor de San Marcos]] [[:Categoría:Sanmarquinos (siglo XX)]] qjvc4a8ha676z8alftqi9d4dye2thlx 691517 691515 2026-08-29T12:50:21Z Santi Chuco 250 691517 wikitext text/x-wiki {{Ficha de persona |nombre = Anton Samplonius Angobaldo |imagen = |tamaño = |otros nombres = |fecha de nacimiento = 31 de octubre de 1967 |lugar de nacimiento = {{bandera|Perú}} [[Lima]], [[Perú]] |fecha de fallecimiento = |lugar de fallecimiento = |nacionalidad = [[Peruana]] |descripción = |educación = |alma máter = [[Universidad Nacional Mayor de San Marcos]] |area = cirujano dentista, investigador y escritor |años activo = |premios = Premio Hipólito Unánue }} '''Anton Humberto Samplonius Angobaldo''' (Lima, 31 de octubre de 1967) es un cirujano [[dentista]],<ref name="ccdp"/><ref name="col1"/> investigador<ref name="col1">{{Cita web|url=https://col.org.pe/col-promovera-la-investigacion-historica-con-aportes-del-dr-anton-samplonius/ |título=COL promoverá la investigación histórica con aportes del Dr. Anton Samplonius |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= col.org.pe}}</ref><ref name="libreria">{{Cita web|url= https://libreriadelima.com/libro/odontologia-antropologica-arte-ciencia-e-historia-del-alivio-y-curacion-de-la-patologia-dental-en-los-andes-centrales-precolombinos/|título= ODONTOLOGÍA ANTROPOLÓGICA. Arte, ciencia e historia del alivio y curación de la patología dental en los Andes Centrales precolombinos|fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb=libreriadelima }}</ref> y [[escritor]] peruano.<ref name="isbn0">{{Cita web|url=https://isbn.bnp.gob.pe/catalogo.php?mode=busqueda_menu&id_autor=69767 |título= Autor: Samplonius Angobaldo, Anton 69767 |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= isbn.bnp.gob.pe}}</ref><ref name="bibliotecadigital">{{Cita web|url=https://www.bibliotecadigitaldebogota.gov.co/search/?search_text=Anton+Samplonius |título=Anton Samplonius |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= bibliotecadigitaldebogota.gov.co}}</ref> Estudió odontología en la [[Universidad Nacional Mayor de San Marcos]] (UNMSM),<ref name="scribd3">{{Cita web|url= https://es.scribd.com/document/947805497/libro-de-resumenes-v2|título= Mummy Research Conference Abstracts 2025 |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= Scribd}}</ref> es investigador en antropología dental<ref name="col1"/> y conferencista a nivel nacional e internacional.<ref name="scribd2">{{Cita web|url= https://es.scribd.com/document/364846369/Programa-PAMinSA-VII|título= VII Reunión de Paleopatología en Sudamérica |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= Scribd}}</ref><ref name="scribd4"/><ref name="rpp"/> Fue gestor y presidente de la Comisión del Centro Histórico de la Identidad Odontológica Peruana – Luis Valdivia Vera para El Colegio Odontológico del Perú (COP).<ref name="scribd3"/><ref name="ccdp">{{Cita web|url= https://ccdp.org.pe/uncategorized/juramento-comision-del-centro-historico-de-la-identidad-odontologica-peruana-luis-valdivia-vera |título=juramentó Comisión del Centro Histórico de la Identidad Odontológica Peruana |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= ccdp.org.pe}}</ref><ref name="ccdp2">{{Cita web|url=https://ccdp.org.pe/uncategorized/en-esplendida-ceremonia-cop-inauguro-museo-de-la-odontologia-peruana-unico-en-el-pais |título= En espléndida ceremonia cop inauguró museo|fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= ccdp.org.pe}}</ref> Escribió y publicó el tratado de antropología dental ''ODONTOLOGÍA ANTROPOLÓGICA. Arte, ciencia e historia del alivio y curación de la patología dental en los Andes Centrales precolombinos'' (2021), que ganó el Premio Hipólito Unánue a la mejor edición científica en el campo de las [[Ciencias de la salud]] 2022<ref name="ccdp3">{{Cita web|url=https://ccdp.org.pe/noticias/por-el-dia-de-la-odontologia-peruana-se-homenajeo-a-cirujano-dentistas-de-lima-y-callao-con-25-y-50-anos-de-ejercicio-profesional |título=Por el día de la odontología peruana |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= ccdp.org.pe}}</ref><ref name="diarioviral">{{Cita web|url=https://diarioviral.pe/cultura/literatura-del-bestiario-andino-20422 |título=Literatura del bestiario andino |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= diarioviral.p}}</ref> por la Fundación Instituto Hipólito Unánue.<ref name="fihu">{{Cita web|url=https://www.fihu.org.pe/relacion-de-ganadores-1984-2013/ |título= Relación de Ganadores Mejor Edición Científica|fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb=fihu.org.pe }}</ref><ref name="fihu2">{{Cita web|url=https://www.fihu.org.pe/relacion-de-ganadores-2021/ |título= Relación de Ganadores (2022)|fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= fihu.org.pe}}</ref> Samplonius ha sido ponente y también mencionado en varias conferencias y simposios como la de PAMinSA VI 2015,<ref name="researchgate1">{{Cita web|url= https://www.researchgate.net/publication/280320608_PAMinSA_VI_2015_Libro_de_resumenes_-_Book_of_abstracts |título= PAMinSA VI 2015 Libro de resumenes|fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= Researchgate}}</ref> VII Reunión de la Asociación de Paleopatología en Sudamérica (PAMinSA-VII 2017), de Chile,<ref name="scribd2"/> 11.° Congreso Mundial de Estudios sobre Momias Cusco 2025,<ref name="scribd3"/> [[Charlas Culturales de Huaycán]],<ref name="scribd5">{{Cita web|url=https://es.scribd.com/document/398430974/REVISTA-CHAMPAL |título=Huarochirí: Revista El Champal, Vol. 1|fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb=Scribd}}</ref><ref name="you">{{Cita web |url=https://www.youtube.com/watch?v=BqcF0nMAsNs |título= Odontología Antropológica - Anton Samplonius: Charlas Culturales |fechaacceso=2 de agosto de 2026|sitioweb=Youtube}}</ref> [[Feria Internacional del Libro de Lima|26 Feria Internacional del Libro de Lima 2022]],<ref name="scribd4">{{Cita web|url=https://es.scribd.com/document/584557613/Catalogo-Comprimido-1 |título= Catalogo Comprimido |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= Scribd}}</ref><ref name="rpp">{{Cita web|url=https://rpp.pe/cultura/literatura/fil-lima-2022-marco-zileri-katya-adaui-y-la-agenda-completa-para-este-miercoles-27-de-julio-noticia-1420698 |título= FIL Lima 2022: Marco Zileri, Katya Adaui y la agenda completa para este miércoles 27 de julio|fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= RPP}}</ref> etc. == Publicaciones == ===Artículos académicos=== Trabajos científicos del investigador.<ref name="researchgate.net">{{Cita web|url=https://www.researchgate.net/profile/Anton-Samplonius-3|título=Anton Samplonius - Publications |fechaacceso=28 de agosto de 2026|sitioweb=ResearchGate}}</ref> * {{aut|Samplonius, A.}}, {{aut|Otero-Injoque, J.}} 2022. ''Perspectiva histórica de la importancia de la agremiación odontológica''.<ref name="">{{Cita web|url=https://www.researchgate.net/publication/366666589_Perspectiva_historica_de_la_importancia_de_la_agremiacion_odontologica|título=Perspectiva histórica de la importancia de la agremiación odontológica|fechaacceso=28 de agosto de 2026|sitioweb=ResearchGate}}</ref><ref name="pmc">{{Cita web|url= https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10880697/|título=Historical perspective of the importance of dental societies |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb=pmc.ncbi.nlm.nih.gov}}</ref><ref name="pubmed">{{Cita web|url= https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38390604/|título=Historical perspective of the importance of dental societies |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb=pubmed.ncbi.nlm.nih.gov}}</ref> Revista Científica Odontológica. 10(4):e127. {{doi|10.21142/2523-2754-1004-2022-127}} * {{aut|Samplonius, A.}}, {{aut|Kolp-Godoy, M.}} 2021. ''Dental Anthropological Report: Exploring plant-based treatments through the analysis of dental calculus and sediment of dental caries in a woman from the Late Preceramic Period, Peru''.<ref name="">{{Cita web|url=https://www.researchgate.net/publication/355642646_Dental_Anthropological_Report_Exploring_plant-based_treatments_through_the_analysis_of_dental_calculus_and_sediment_of_dental_caries_in_a_woman_from_the_Late_Preceramic_Period_Peru|título=Dental Anthropological Report: Exploring plant-based treatments through the analysis of dental calculus and sediment of dental caries in a woman from the Late Preceramic Period, Peru|fechaacceso=28 de agosto de 2026|sitioweb=ResearchGate}}</ref> Annals of Anatomy - Anatomischer Anzeiger. 240(1):151849. {{doi|10.1016/j.aanat.2021.151849}} == Obras == === Antropología y Medicina === * ''ODONTOLOGÍA ANTROPOLÓGICA. Arte, ciencia e historia del alivio y curación de la patología dental en los Andes Centrales precolombinos'' (Del Autor, 2021). ISBN 978-612-00-6195-4 (Obra ganadora del Premio Hipólito Unánue)<ref name="ccdp3"/><ref name="fihu"/><ref name="fihu2"/><ref name="diarioviral"/> === Novela === * ''Ciudad Hélix'' (Perú: Zafiro, 2021).<ref name="isbn3">{{Cita web|url= https://isbn.bnp.gob.pe/catalogo.php?mode=detalle&nt=124076|título=Ciudad Hélix |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= isbn.bnp.gob.pe}}</ref> ISBN 978-612-48687-2-6 * ''YARO NAVEGANTE'' (Medina Liber, 2020). ISBN 978-9949-7482-8-0 === Cuento === * ''Un delfín rosado en el espacio'' (Altazor, 2024).<ref name="isbn1">{{Cita web|url=https://isbn.bnp.gob.pe/catalogo.php?mode=detalle&nt=150850 |título= ISBN 978-612-5055-88-0 - Agencias ISBN|fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= isbn.bnp.gob.pe}}</ref> ISBN 978-612-5055-88-0 * ''Chuqe Chinchay: cuentos andinos de ciencia ficción, fantasía y horror'' (Perú: Zafiro, 2022).<ref name="isbn4">{{Cita web|url= https://isbn.bnp.gob.pe/catalogo.php?mode=detalle&nt=129983|título=Chuque Chinchay |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= isbn.bnp.gob.pe}}</ref> ISBN 978-612-5067-06-7 == Cine == * ''[[El club de la seducción]]'' (2026), actor.<ref name="Inst">{{Cita web|url=https://www.instagram.com/p/DcHAZC6ga-H/ |título= El club de la seducción|fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= Instagram}}</ref> == Reconocimientos == * Premio Nacional Hipólito Unánue a la mejor edición científica sobre Ciencias Médicas (Odontología).<ref name="ccdp3"/><ref name="diarioviral"/> Fundación Instituto Hipólito Unánue.<ref name="fihu"/><ref name="fihu2"/> * Presidente de la Comisión del Centro Histórico de la Identidad Odontológica Peruana – Luis Valdivia Vera.<ref name="scribd3"/><ref name="ccdp"/><ref name="ccdp2"/> * Reconocimiento en la Alianza para la Investigación Histórica por El Colegio Odontológico de Lima (COL). == Referencias == {{listaref|2}} {{NF|1967||Samplonius Angobaldo, Anton}} [[:Categoría:Escritores de Lima]] [[:Categoría:Investigadores de Perú]] [[:Categoría:Odontólogos de Perú]] [[:Categoría:Alumnado de la Universidad Nacional Mayor de San Marcos]] [[:Categoría:Sanmarquinos (siglo XX)]] bhzdobm4yq9ezyqaq1m21u1hzgrfzeq 691518 691517 2026-08-29T12:54:17Z Santi Chuco 250 691518 wikitext text/x-wiki {{Ficha de persona |nombre = Anton Samplonius Angobaldo |imagen = |tamaño = |otros nombres = |fecha de nacimiento = 31 de octubre de 1967 |lugar de nacimiento = {{bandera|Perú}} [[Lima]], [[Perú]] |fecha de fallecimiento = |lugar de fallecimiento = |nacionalidad = [[Peruana]] |descripción = |educación = |alma máter = [[Universidad Nacional Mayor de San Marcos]] |area = cirujano dentista, investigador y escritor |años activo = |premios = Premio Hipólito Unánue }} '''Anton Humberto Samplonius Angobaldo''' (Lima, 31 de octubre de 1967) es un cirujano [[dentista]],<ref name="ccdp"/><ref name="col1"/> investigador<ref name="col1">{{Cita web|url=https://col.org.pe/col-promovera-la-investigacion-historica-con-aportes-del-dr-anton-samplonius/ |título=COL promoverá la investigación histórica con aportes del Dr. Anton Samplonius |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= col.org.pe}}</ref><ref name="libreria">{{Cita web|url= https://libreriadelima.com/libro/odontologia-antropologica-arte-ciencia-e-historia-del-alivio-y-curacion-de-la-patologia-dental-en-los-andes-centrales-precolombinos/|título= ODONTOLOGÍA ANTROPOLÓGICA. Arte, ciencia e historia del alivio y curación de la patología dental en los Andes Centrales precolombinos|fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb=libreriadelima }}</ref> y [[escritor]] peruano.<ref name="isbn0">{{Cita web|url=https://isbn.bnp.gob.pe/catalogo.php?mode=busqueda_menu&id_autor=69767 |título= Autor: Samplonius Angobaldo, Anton 69767 |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= isbn.bnp.gob.pe}}</ref><ref name="bibliotecadigital">{{Cita web|url=https://www.bibliotecadigitaldebogota.gov.co/search/?search_text=Anton+Samplonius |título=Anton Samplonius |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= bibliotecadigitaldebogota.gov.co}}</ref> Estudió odontología en la [[Universidad Nacional Mayor de San Marcos]] (UNMSM),<ref name="scribd3">{{Cita web|url= https://es.scribd.com/document/947805497/libro-de-resumenes-v2|título= Mummy Research Conference Abstracts 2025 |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= Scribd}}</ref> es investigador en antropología dental<ref name="col1"/> y conferencista a nivel nacional e internacional.<ref name="scribd2">{{Cita web|url= https://es.scribd.com/document/364846369/Programa-PAMinSA-VII|título= VII Reunión de Paleopatología en Sudamérica |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= Scribd}}</ref><ref name="scribd4"/><ref name="rpp"/> Fue gestor y presidente de la Comisión del Centro Histórico de la Identidad Odontológica Peruana – Luis Valdivia Vera para El Colegio Odontológico del Perú (COP).<ref name="scribd3"/><ref name="ccdp">{{Cita web|url= https://ccdp.org.pe/uncategorized/juramento-comision-del-centro-historico-de-la-identidad-odontologica-peruana-luis-valdivia-vera |título=juramentó Comisión del Centro Histórico de la Identidad Odontológica Peruana |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= ccdp.org.pe}}</ref><ref name="ccdp2">{{Cita web|url=https://ccdp.org.pe/uncategorized/en-esplendida-ceremonia-cop-inauguro-museo-de-la-odontologia-peruana-unico-en-el-pais |título= En espléndida ceremonia cop inauguró museo|fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= ccdp.org.pe}}</ref> Escribió y publicó el libro de antropología dental ''ODONTOLOGÍA ANTROPOLÓGICA. Arte, ciencia e historia del alivio y curación de la patología dental en los Andes Centrales precolombinos'' (2021), que ganó el Premio Hipólito Unánue a la mejor edición científica en el campo de las [[Ciencias de la salud]] 2022<ref name="ccdp3">{{Cita web|url=https://ccdp.org.pe/noticias/por-el-dia-de-la-odontologia-peruana-se-homenajeo-a-cirujano-dentistas-de-lima-y-callao-con-25-y-50-anos-de-ejercicio-profesional |título=Por el día de la odontología peruana |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= ccdp.org.pe}}</ref><ref name="diarioviral">{{Cita web|url=https://diarioviral.pe/cultura/literatura-del-bestiario-andino-20422 |título=Literatura del bestiario andino |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= diarioviral.p}}</ref> por la Fundación Instituto Hipólito Unánue.<ref name="fihu">{{Cita web|url=https://www.fihu.org.pe/relacion-de-ganadores-1984-2013/ |título= Relación de Ganadores Mejor Edición Científica|fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb=fihu.org.pe }}</ref><ref name="fihu2">{{Cita web|url=https://www.fihu.org.pe/relacion-de-ganadores-2021/ |título= Relación de Ganadores (2022)|fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= fihu.org.pe}}</ref> Samplonius ha sido ponente y también mencionado en varias conferencias y simposios como la de PAMinSA VI 2015,<ref name="researchgate1">{{Cita web|url= https://www.researchgate.net/publication/280320608_PAMinSA_VI_2015_Libro_de_resumenes_-_Book_of_abstracts |título= PAMinSA VI 2015 Libro de resumenes|fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= Researchgate}}</ref> VII Reunión de la Asociación de Paleopatología en Sudamérica (PAMinSA-VII 2017), de Chile,<ref name="scribd2"/> 11.° Congreso Mundial de Estudios sobre Momias Cusco 2025,<ref name="scribd3"/> [[Charlas Culturales de Huaycán]],<ref name="scribd5">{{Cita web|url=https://es.scribd.com/document/398430974/REVISTA-CHAMPAL |título=Huarochirí: Revista El Champal, Vol. 1|fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb=Scribd}}</ref><ref name="you">{{Cita web |url=https://www.youtube.com/watch?v=BqcF0nMAsNs |título= Odontología Antropológica - Anton Samplonius: Charlas Culturales |fechaacceso=2 de agosto de 2026|sitioweb=Youtube}}</ref> [[Feria Internacional del Libro de Lima|26 Feria Internacional del Libro de Lima 2022]],<ref name="scribd4">{{Cita web|url=https://es.scribd.com/document/584557613/Catalogo-Comprimido-1 |título= Catalogo Comprimido |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= Scribd}}</ref><ref name="rpp">{{Cita web|url=https://rpp.pe/cultura/literatura/fil-lima-2022-marco-zileri-katya-adaui-y-la-agenda-completa-para-este-miercoles-27-de-julio-noticia-1420698 |título= FIL Lima 2022: Marco Zileri, Katya Adaui y la agenda completa para este miércoles 27 de julio|fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= RPP}}</ref> etc. == Publicaciones == ===Artículos académicos=== Trabajos científicos del investigador.<ref name="researchgate.net">{{Cita web|url=https://www.researchgate.net/profile/Anton-Samplonius-3|título=Anton Samplonius - Publications |fechaacceso=28 de agosto de 2026|sitioweb=ResearchGate}}</ref> * {{aut|Samplonius, A.}}, {{aut|Otero-Injoque, J.}} 2022. ''Perspectiva histórica de la importancia de la agremiación odontológica''.<ref name="">{{Cita web|url=https://www.researchgate.net/publication/366666589_Perspectiva_historica_de_la_importancia_de_la_agremiacion_odontologica|título=Perspectiva histórica de la importancia de la agremiación odontológica|fechaacceso=28 de agosto de 2026|sitioweb=ResearchGate}}</ref><ref name="pmc">{{Cita web|url= https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10880697/|título=Historical perspective of the importance of dental societies |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb=pmc.ncbi.nlm.nih.gov}}</ref><ref name="pubmed">{{Cita web|url= https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38390604/|título=Historical perspective of the importance of dental societies |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb=pubmed.ncbi.nlm.nih.gov}}</ref> Revista Científica Odontológica. 10(4):e127. {{doi|10.21142/2523-2754-1004-2022-127}} * {{aut|Samplonius, A.}}, {{aut|Kolp-Godoy, M.}} 2021. ''Dental Anthropological Report: Exploring plant-based treatments through the analysis of dental calculus and sediment of dental caries in a woman from the Late Preceramic Period, Peru''.<ref name="">{{Cita web|url=https://www.researchgate.net/publication/355642646_Dental_Anthropological_Report_Exploring_plant-based_treatments_through_the_analysis_of_dental_calculus_and_sediment_of_dental_caries_in_a_woman_from_the_Late_Preceramic_Period_Peru|título=Dental Anthropological Report: Exploring plant-based treatments through the analysis of dental calculus and sediment of dental caries in a woman from the Late Preceramic Period, Peru|fechaacceso=28 de agosto de 2026|sitioweb=ResearchGate}}</ref> Annals of Anatomy - Anatomischer Anzeiger. 240(1):151849. {{doi|10.1016/j.aanat.2021.151849}} == Obras == === Antropología y Medicina === * ''ODONTOLOGÍA ANTROPOLÓGICA. Arte, ciencia e historia del alivio y curación de la patología dental en los Andes Centrales precolombinos'' (Del Autor, 2021). ISBN 978-612-00-6195-4 (Obra ganadora del Premio Hipólito Unánue)<ref name="ccdp3"/><ref name="fihu"/><ref name="fihu2"/><ref name="diarioviral"/> === Novela === * ''Ciudad Hélix'' (Perú: Zafiro, 2021).<ref name="isbn3">{{Cita web|url= https://isbn.bnp.gob.pe/catalogo.php?mode=detalle&nt=124076|título=Ciudad Hélix |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= isbn.bnp.gob.pe}}</ref> ISBN 978-612-48687-2-6 * ''YARO NAVEGANTE'' (Medina Liber, 2020). ISBN 978-9949-7482-8-0 === Cuento === * ''Un delfín rosado en el espacio'' (Altazor, 2024).<ref name="isbn1">{{Cita web|url=https://isbn.bnp.gob.pe/catalogo.php?mode=detalle&nt=150850 |título= ISBN 978-612-5055-88-0 - Agencias ISBN|fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= isbn.bnp.gob.pe}}</ref> ISBN 978-612-5055-88-0 * ''Chuqe Chinchay: cuentos andinos de ciencia ficción, fantasía y horror'' (Perú: Zafiro, 2022).<ref name="isbn4">{{Cita web|url= https://isbn.bnp.gob.pe/catalogo.php?mode=detalle&nt=129983|título=Chuque Chinchay |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= isbn.bnp.gob.pe}}</ref> ISBN 978-612-5067-06-7 == Cine == * ''[[El club de la seducción]]'' (2026), actor.<ref name="Inst">{{Cita web|url=https://www.instagram.com/p/DcHAZC6ga-H/ |título= El club de la seducción|fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= Instagram}}</ref> == Reconocimientos == * Premio Nacional Hipólito Unánue a la mejor edición científica sobre Ciencias Médicas (Odontología).<ref name="ccdp3"/><ref name="diarioviral"/> Fundación Instituto Hipólito Unánue.<ref name="fihu"/><ref name="fihu2"/> * Presidente de la Comisión del Centro Histórico de la Identidad Odontológica Peruana – Luis Valdivia Vera.<ref name="scribd3"/><ref name="ccdp"/><ref name="ccdp2"/> * Reconocimiento en la Alianza para la Investigación Histórica por El Colegio Odontológico de Lima (COL). == Referencias == {{listaref|2}} {{NF|1967||Samplonius Angobaldo, Anton}} [[:Categoría:Escritores de Lima]] [[:Categoría:Investigadores de Perú]] [[:Categoría:Odontólogos de Perú]] [[:Categoría:Alumnado de la Universidad Nacional Mayor de San Marcos]] [[:Categoría:Sanmarquinos (siglo XX)]] mna8f3u23blpz3fdb0vemokreopqy69 691520 691518 2026-08-29T12:55:44Z Santi Chuco 250 691520 wikitext text/x-wiki {{Ficha de persona |nombre = Anton Samplonius Angobaldo |imagen = |tamaño = |otros nombres = |fecha de nacimiento = 31 de octubre de 1967 |lugar de nacimiento = {{bandera|Perú}} [[Lima]], [[Perú]] |fecha de fallecimiento = |lugar de fallecimiento = |nacionalidad = [[Peruana]] |descripción = |educación = |alma máter = [[Universidad Nacional Mayor de San Marcos]] |area = cirujano dentista, investigador y escritor |años activo = |premios = Premio Hipólito Unánue }} '''Anton Humberto Samplonius Angobaldo''' (Lima, 31 de octubre de 1967) es un cirujano [[dentista]],<ref name="ccdp"/><ref name="col1"/> investigador<ref name="col1">{{Cita web|url=https://col.org.pe/col-promovera-la-investigacion-historica-con-aportes-del-dr-anton-samplonius/ |título=COL promoverá la investigación histórica con aportes del Dr. Anton Samplonius |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= col.org.pe}}</ref><ref name="libreria">{{Cita web|url= https://libreriadelima.com/libro/odontologia-antropologica-arte-ciencia-e-historia-del-alivio-y-curacion-de-la-patologia-dental-en-los-andes-centrales-precolombinos/|título= ODONTOLOGÍA ANTROPOLÓGICA. Arte, ciencia e historia del alivio y curación de la patología dental en los Andes Centrales precolombinos|fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb=libreriadelima }}</ref> y [[escritor]] peruano.<ref name="isbn0">{{Cita web|url=https://isbn.bnp.gob.pe/catalogo.php?mode=busqueda_menu&id_autor=69767 |título= Autor: Samplonius Angobaldo, Anton 69767 |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= isbn.bnp.gob.pe}}</ref><ref name="bibliotecadigital">{{Cita web|url=https://www.bibliotecadigitaldebogota.gov.co/search/?search_text=Anton+Samplonius |título=Anton Samplonius |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= bibliotecadigitaldebogota.gov.co}}</ref> Estudió odontología en la [[Universidad Nacional Mayor de San Marcos]] (UNMSM),<ref name="scribd3">{{Cita web|url= https://es.scribd.com/document/947805497/libro-de-resumenes-v2|título= Mummy Research Conference Abstracts 2025 |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= Scribd}}</ref> es investigador en antropología dental<ref name="col1"/> y conferencista a nivel nacional e internacional.<ref name="scribd2">{{Cita web|url= https://es.scribd.com/document/364846369/Programa-PAMinSA-VII|título= VII Reunión de Paleopatología en Sudamérica |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= Scribd}}</ref><ref name="scribd4"/><ref name="rpp"/> Fue gestor y presidente de la Comisión del Centro Histórico de la Identidad Odontológica Peruana – Luis Valdivia Vera para El Colegio Odontológico del Perú (COP).<ref name="scribd3"/><ref name="ccdp">{{Cita web|url= https://ccdp.org.pe/uncategorized/juramento-comision-del-centro-historico-de-la-identidad-odontologica-peruana-luis-valdivia-vera |título=juramentó Comisión del Centro Histórico de la Identidad Odontológica Peruana |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= ccdp.org.pe}}</ref><ref name="ccdp2">{{Cita web|url=https://ccdp.org.pe/uncategorized/en-esplendida-ceremonia-cop-inauguro-museo-de-la-odontologia-peruana-unico-en-el-pais |título= En espléndida ceremonia cop inauguró museo|fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= ccdp.org.pe}}</ref> Escribió y publicó el libro de [[antropología dental]] ''ODONTOLOGÍA ANTROPOLÓGICA. Arte, ciencia e historia del alivio y curación de la patología dental en los Andes Centrales precolombinos'' (2021), que ganó el Premio Hipólito Unánue a la mejor edición científica en el campo de las [[Ciencias de la salud]] 2022<ref name="ccdp3">{{Cita web|url=https://ccdp.org.pe/noticias/por-el-dia-de-la-odontologia-peruana-se-homenajeo-a-cirujano-dentistas-de-lima-y-callao-con-25-y-50-anos-de-ejercicio-profesional |título=Por el día de la odontología peruana |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= ccdp.org.pe}}</ref><ref name="diarioviral">{{Cita web|url=https://diarioviral.pe/cultura/literatura-del-bestiario-andino-20422 |título=Literatura del bestiario andino |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= diarioviral.p}}</ref> por la Fundación Instituto Hipólito Unánue.<ref name="fihu">{{Cita web|url=https://www.fihu.org.pe/relacion-de-ganadores-1984-2013/ |título= Relación de Ganadores Mejor Edición Científica|fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb=fihu.org.pe }}</ref><ref name="fihu2">{{Cita web|url=https://www.fihu.org.pe/relacion-de-ganadores-2021/ |título= Relación de Ganadores (2022)|fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= fihu.org.pe}}</ref> Samplonius ha sido ponente y también mencionado en varias conferencias y simposios como la de PAMinSA VI 2015,<ref name="researchgate1">{{Cita web|url= https://www.researchgate.net/publication/280320608_PAMinSA_VI_2015_Libro_de_resumenes_-_Book_of_abstracts |título= PAMinSA VI 2015 Libro de resumenes|fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= Researchgate}}</ref> VII Reunión de la Asociación de Paleopatología en Sudamérica (PAMinSA-VII 2017), de Chile,<ref name="scribd2"/> 11.° Congreso Mundial de Estudios sobre Momias Cusco 2025,<ref name="scribd3"/> [[Charlas Culturales de Huaycán]],<ref name="scribd5">{{Cita web|url=https://es.scribd.com/document/398430974/REVISTA-CHAMPAL |título=Huarochirí: Revista El Champal, Vol. 1|fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb=Scribd}}</ref><ref name="you">{{Cita web |url=https://www.youtube.com/watch?v=BqcF0nMAsNs |título= Odontología Antropológica - Anton Samplonius: Charlas Culturales |fechaacceso=2 de agosto de 2026|sitioweb=Youtube}}</ref> [[Feria Internacional del Libro de Lima|26 Feria Internacional del Libro de Lima 2022]],<ref name="scribd4">{{Cita web|url=https://es.scribd.com/document/584557613/Catalogo-Comprimido-1 |título= Catalogo Comprimido |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= Scribd}}</ref><ref name="rpp">{{Cita web|url=https://rpp.pe/cultura/literatura/fil-lima-2022-marco-zileri-katya-adaui-y-la-agenda-completa-para-este-miercoles-27-de-julio-noticia-1420698 |título= FIL Lima 2022: Marco Zileri, Katya Adaui y la agenda completa para este miércoles 27 de julio|fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= RPP}}</ref> etc. == Publicaciones == ===Artículos académicos=== Trabajos científicos del investigador.<ref name="researchgate.net">{{Cita web|url=https://www.researchgate.net/profile/Anton-Samplonius-3|título=Anton Samplonius - Publications |fechaacceso=28 de agosto de 2026|sitioweb=ResearchGate}}</ref> * {{aut|Samplonius, A.}}, {{aut|Otero-Injoque, J.}} 2022. ''Perspectiva histórica de la importancia de la agremiación odontológica''.<ref name="">{{Cita web|url=https://www.researchgate.net/publication/366666589_Perspectiva_historica_de_la_importancia_de_la_agremiacion_odontologica|título=Perspectiva histórica de la importancia de la agremiación odontológica|fechaacceso=28 de agosto de 2026|sitioweb=ResearchGate}}</ref><ref name="pmc">{{Cita web|url= https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10880697/|título=Historical perspective of the importance of dental societies |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb=pmc.ncbi.nlm.nih.gov}}</ref><ref name="pubmed">{{Cita web|url= https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38390604/|título=Historical perspective of the importance of dental societies |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb=pubmed.ncbi.nlm.nih.gov}}</ref> Revista Científica Odontológica. 10(4):e127. {{doi|10.21142/2523-2754-1004-2022-127}} * {{aut|Samplonius, A.}}, {{aut|Kolp-Godoy, M.}} 2021. ''Dental Anthropological Report: Exploring plant-based treatments through the analysis of dental calculus and sediment of dental caries in a woman from the Late Preceramic Period, Peru''.<ref name="">{{Cita web|url=https://www.researchgate.net/publication/355642646_Dental_Anthropological_Report_Exploring_plant-based_treatments_through_the_analysis_of_dental_calculus_and_sediment_of_dental_caries_in_a_woman_from_the_Late_Preceramic_Period_Peru|título=Dental Anthropological Report: Exploring plant-based treatments through the analysis of dental calculus and sediment of dental caries in a woman from the Late Preceramic Period, Peru|fechaacceso=28 de agosto de 2026|sitioweb=ResearchGate}}</ref> Annals of Anatomy - Anatomischer Anzeiger. 240(1):151849. {{doi|10.1016/j.aanat.2021.151849}} == Obras == === Antropología y Medicina === * ''ODONTOLOGÍA ANTROPOLÓGICA. Arte, ciencia e historia del alivio y curación de la patología dental en los Andes Centrales precolombinos'' (Del Autor, 2021). ISBN 978-612-00-6195-4 (Obra ganadora del Premio Hipólito Unánue)<ref name="ccdp3"/><ref name="fihu"/><ref name="fihu2"/><ref name="diarioviral"/> === Novela === * ''Ciudad Hélix'' (Perú: Zafiro, 2021).<ref name="isbn3">{{Cita web|url= https://isbn.bnp.gob.pe/catalogo.php?mode=detalle&nt=124076|título=Ciudad Hélix |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= isbn.bnp.gob.pe}}</ref> ISBN 978-612-48687-2-6 * ''YARO NAVEGANTE'' (Medina Liber, 2020). ISBN 978-9949-7482-8-0 === Cuento === * ''Un delfín rosado en el espacio'' (Altazor, 2024).<ref name="isbn1">{{Cita web|url=https://isbn.bnp.gob.pe/catalogo.php?mode=detalle&nt=150850 |título= ISBN 978-612-5055-88-0 - Agencias ISBN|fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= isbn.bnp.gob.pe}}</ref> ISBN 978-612-5055-88-0 * ''Chuqe Chinchay: cuentos andinos de ciencia ficción, fantasía y horror'' (Perú: Zafiro, 2022).<ref name="isbn4">{{Cita web|url= https://isbn.bnp.gob.pe/catalogo.php?mode=detalle&nt=129983|título=Chuque Chinchay |fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= isbn.bnp.gob.pe}}</ref> ISBN 978-612-5067-06-7 == Cine == * ''[[El club de la seducción]]'' (2026), actor.<ref name="Inst">{{Cita web|url=https://www.instagram.com/p/DcHAZC6ga-H/ |título= El club de la seducción|fechaacceso=29 de agosto de 2026|sitioweb= Instagram}}</ref> == Reconocimientos == * Premio Nacional Hipólito Unánue a la mejor edición científica sobre Ciencias Médicas (Odontología).<ref name="ccdp3"/><ref name="diarioviral"/> Fundación Instituto Hipólito Unánue.<ref name="fihu"/><ref name="fihu2"/> * Presidente de la Comisión del Centro Histórico de la Identidad Odontológica Peruana – Luis Valdivia Vera.<ref name="scribd3"/><ref name="ccdp"/><ref name="ccdp2"/> * Reconocimiento en la Alianza para la Investigación Histórica por El Colegio Odontológico de Lima (COL). == Referencias == {{listaref|2}} {{NF|1967||Samplonius Angobaldo, Anton}} [[:Categoría:Escritores de Lima]] [[:Categoría:Investigadores de Perú]] [[:Categoría:Odontólogos de Perú]] [[:Categoría:Alumnado de la Universidad Nacional Mayor de San Marcos]] [[:Categoría:Sanmarquinos (siglo XX)]] aphb96bcakf74wujzs4s881r62sgmid Módulo:Infobox/Simi 828 65014 691514 691511 2026-08-29T12:43:57Z Andeanscorpion 35306 Creacion del mapa 691514 Scribunto text/plain local p = {} -- ========================================================= -- MÓDULO: INFOBOX/SIMI -- Ficha de idioma para Wikipedia Runa Simi -- Arquitectura visual basada en Infobox Langue -- ========================================================= local function clean(value) if value == nil then return nil end value = mw.text.trim(tostring(value)) if value == "" then return nil end return value end local function arg(args, name) return clean(args[name]) end -- ========================================================= -- FILA -- ========================================================= local function row(label, value) value = clean(value) if not value then return "" end return '|-\n' .. '! style="width:35%; vertical-align:top;" | ' .. label .. '\n' .. '| style="vertical-align:top;" | ' .. value .. '\n' end -- ========================================================= -- SUBTÍTULO / SECCIÓN -- ========================================================= local function section(title, color, font) return '|-\n' .. '! colspan="2" style="' .. 'text-align:left; ' .. 'font-size:100%; ' .. 'color:' .. font .. '; ' .. 'background-color:' .. color .. '; ' .. 'padding:0.2em 0.4em;" | ' .. title .. '\n' end -- ========================================================= -- LISTA CON VIÑETAS -- ========================================================= local function list(value) value = clean(value) if not value then return "" end local items = {} for line in mw.text.gsplit(value, "\n") do line = mw.text.trim(line) if line ~= "" then line = mw.ustring.gsub(line, "^%*%s*", "") items[#items + 1] = "<li>" .. line .. "</li>" end end if #items == 0 then return "" end return '<ul style="margin:0; padding-left:1.5em;">' .. table.concat(items) .. "</ul>" end -- ========================================================= -- FAMILIA LINGÜÍSTICA -- ========================================================= local function buildFamily(args, name) local families = {} for i = 1, 15 do local value = arg(args, "fam" .. i) if value then families[#families + 1] = value end end if #families == 0 then return arg(args, "familia") or "" end local output = {} for i, value in ipairs(families) do local indent = (i - 1) * 15 output[#output + 1] = '<div style="margin-left:' .. indent .. 'px; line-height:100%;">' .. value .. "</div>" end return table.concat(output) end -- ========================================================= -- HABLANTES -- ========================================================= local function buildSpeakers(args) local total = arg(args, "hablantes") local native = arg(args, "h1") local other = arg(args, "h2") if not total and not native and not other then return "" end local output = {} if total then output[#output + 1] = total end if native then output[#output + 1] = "<br />&bull;&nbsp;" .. "Mama rimay: " .. native end if other then output[#output + 1] = "<br />&bull;&nbsp;" .. "Hukkuna: " .. other end return table.concat(output) end -- ========================================================= -- CÓDIGOS ISO -- ========================================================= local function buildIso(args) local codes = { {"[[ISO 639-1]]", arg(args, "iso1")}, {"[[ISO 639-2]]", arg(args, "iso2")}, {"[[ISO 639-3]]", arg(args, "iso3")}, {"[[ISO 639-4]]", arg(args, "iso4")}, {"[[ISO 639-5]]", arg(args, "iso5")}, {"[[ISO 639-6]]", arg(args, "iso6")} } local output = {} local exists = false for _, code in ipairs(codes) do if code[2] then exists = true end end if not exists then return "" end output[#output + 1] = section("Tuyrukuna", "#FFFFFF", "#000000") for _, code in ipairs(codes) do output[#output + 1] = row(code[1], code[2]) end return table.concat(output) end -- ========================================================= -- SIL -- ========================================================= local function buildSil(args) local sil = arg(args, "sil") if not sil then return "" end local value = sil if sil == "achka" then local links = {} for i = 1, 25 do local code = arg(args, "l" .. i) local label = arg(args, "l" .. i .. "n") if code then local text = "[https://www.ethnologue.com/language/" .. code .. " " .. code .. "]" if label then text = text .. " – " .. label end links[#links + 1] = text end end value = "Llapa k'iti rimayqa kikin tuyruyuqmi" if #links > 0 then value = value .. "<br />" .. table.concat(links, "<br />") end end return row( "[[SIL International|SIL]]", value ) end -- ========================================================= -- CÓDIGOS ADICIONALES -- ========================================================= local function buildAdditionalCodes(args) local output = {} local linglist = arg(args, "linglist") local lingua = arg(args, "lingua") local glotto = arg(args, "glotto") local glottorefname = arg(args, "glottorefname") if linglist or lingua or glotto or glottorefname then output[#output + 1] = section("Simi tuyruykuna", "#FFFFFF", "#000000") if linglist then output[#output + 1] = row("[[Linguasphere]]", linglist) end if lingua then output[#output + 1] = row("Linguasphere", lingua) end if glotto then output[#output + 1] = row("[[Glottolog]]", glotto) end if glottorefname then output[#output + 1] = row("Glottolog", glottorefname) end end return table.concat(output) end -- ========================================================= -- MAPA -- ========================================================= local function buildMap(args, name) local map = arg(args, "mapa") if not map then return "" end local caption = arg(args, "mapa_leyenda") if not caption then caption = "Maypim " .. name .. "ta rimachkanku" end return '|-\n' .. '! colspan="2" style="text-align:left; padding:0.2em 0.4em;" | Mapa\n' .. '|-\n' .. '| colspan="2" style="text-align:center;" | ' .. '[[File:' .. map .. '|frameless|250px]]' .. '<br /><small>' .. caption .. '</small>\n' end -- ========================================================= -- FUNCIÓN PRINCIPAL -- ========================================================= function p.main(frame) local args = frame:getParent().args local name = arg(args, "nombre") or mw.title.getCurrentTitle().text local native = arg(args, "nativo") local image = arg(args, "imagen") local imageSize = arg(args, "tamaño_imagen") or "180px" local imageCaption = arg(args, "imagen_pie") local color = arg(args, "color") or "#FFFFFF" local font = arg(args, "font") or "#000000" local output = {} -- ===================================================== -- INICIO -- ===================================================== output[#output + 1] = '{| class="infobox toccolours right toptextcells" ' .. 'align="right" ' .. 'style="width:22.7em; line-height:1.4em; ' .. 'text-align:left; padding:.23em; margin-left:15px; ' .. 'background:#FFFFFF;"' -- ===================================================== -- TÍTULO -- ===================================================== output[#output + 1] = '|-\n' .. '! colspan="2" ' .. 'style="font-size:110%; ' .. 'color:' .. font .. '; ' .. 'background-color:' .. color .. '; ' .. 'text-align:center;" | ' .. (native or name) if native and native ~= name then output[#output + 1] = '<br /><small>' .. name .. '</small>' end output[#output + 1] = '\n' -- ===================================================== -- IMAGEN -- ===================================================== if image then output[#output + 1] = '|-\n' .. '| colspan="2" ' .. 'style="text-align:center; padding:0.4em;" | ' .. '[[File:' .. image .. '|' .. imageSize .. ']]\n' if imageCaption then output[#output + 1] = '|-\n' .. '| colspan="2" ' .. 'style="text-align:center;" | ' .. '<small>' .. imageCaption .. '</small>\n' end end -- ===================================================== -- INFORMACIÓN -- ===================================================== output[#output + 1] = section("Willakuy", color, font) output[#output + 1] = row("Rimaqkuna:", buildSpeakers(args)) output[#output + 1] = row( "[[Anexo:Lista de lenguas por número de hablantes|Ñiqi]]:", arg(args, "rank") ) output[#output + 1] = row( "[[Qillqa]]:", arg(args, "escritura") ) output[#output + 1] = row( "Rimaypa rikchayninkuna:", arg(args, "dialectos") or arg(args, "variantes") ) -- ===================================================== -- FAMILIA -- ===================================================== local family = buildFamily(args, name) if family ~= "" then output[#output + 1] = section( "Rimaykunap ayllun", color, font ) output[#output + 1] = row( "Rimaykunap ayllun:", family ) end -- ===================================================== -- ESTATUS -- ===================================================== local officialCountries = arg(args, "oficial_paises") local officialTerritories = arg(args, "oficial_territorios") local nonOfficial = arg(args, "no_oficial") local organizations = arg(args, "organizaciones") if officialCountries or officialTerritories or nonOfficial then output[#output + 1] = section( "Kamachisqa kaynin", color, font ) if officialCountries then output[#output + 1] = row( "Kamachisqa mama llaqtakuna:", list(officialCountries) ) end if officialTerritories then output[#output + 1] = row( "Kamachisqa suyukuna:", list(officialTerritories) ) end if nonOfficial then output[#output + 1] = row( "Mana kamachisqa:", list(nonOfficial) ) end end -- ===================================================== -- ORGANIZACIONES -- ===================================================== if organizations then output[#output + 1] = section( "Tantanakuykuna", color, font ) output[#output + 1] = row( "Tantanakuykuna:", list(organizations) ) end -- ===================================================== -- CÓDIGOS -- ===================================================== output[#output + 1] = buildIso(args) output[#output + 1] = buildSil(args) output[#output + 1] = buildAdditionalCodes(args) -- ===================================================== -- MAPA -- ===================================================== output[#output + 1] = buildMap(args, name) -- ===================================================== -- ENLACES FINALES -- ===================================================== output[#output + 1] = '|-\n' .. '| colspan="2" style="text-align:center; padding:0.4em;" |\n' .. '<small>Kaytapas qhaway:<br />' .. '[[Rimay]] · [[Rimaykunap ayllun]] · ' .. '[[:Katiguriya:Rimay]]</small>\n' -- ===================================================== -- FIN -- ===================================================== output[#output + 1] = "|}" return table.concat(output, "\n") end return p lxaqvwssyuhek6zyxrkvfwuz0gikpnp 691543 691514 2026-08-29T15:08:09Z Andeanscorpion 35306 691543 Scribunto text/plain local p = {} -- ========================================================= -- MÓDULO: INFOBOX/SIMI -- Ficha de idioma para Wikipedia Runa Simi -- Arquitectura visual basada en Infobox Langue -- ========================================================= local function clean(value) if value == nil then return nil end value = mw.text.trim(tostring(value)) if value == "" then return nil end return value end local function arg(args, name) return clean(args[name]) end -- ========================================================= -- FILA -- ========================================================= local function row(label, value) value = clean(value) if not value then return "" end return '|-\n' .. '! style="width:35%; vertical-align:top;" | ' .. label .. '\n' .. '| style="vertical-align:top;" | ' .. value .. '\n' end -- ========================================================= -- SUBTÍTULO / SECCIÓN -- ========================================================= local function section(title, color, font) return '|-\n' .. '! colspan="2" style="' .. 'text-align:left; ' .. 'font-size:100%; ' .. 'color:' .. font .. '; ' .. 'background-color:' .. color .. '; ' .. 'padding:0.2em 0.4em;" | ' .. title .. '\n' end -- ========================================================= -- LISTA CON VIÑETAS -- ========================================================= local function list(value) value = clean(value) if not value then return "" end local items = {} for line in mw.text.gsplit(value, "\n") do line = mw.text.trim(line) if line ~= "" then line = mw.ustring.gsub(line, "^%*%s*", "") items[#items + 1] = "<li>" .. line .. "</li>" end end if #items == 0 then return "" end return '<ul style="margin:0; padding-left:1.5em;">' .. table.concat(items) .. "</ul>" end -- ========================================================= -- FAMILIA LINGÜÍSTICA -- ========================================================= local function buildFamily(args, name) local families = {} for i = 1, 15 do local value = arg(args, "fam" .. i) if value then families[#families + 1] = value end end if #families == 0 then return arg(args, "familia") or "" end local output = {} for i, value in ipairs(families) do local indent = (i - 1) * 15 output[#output + 1] = '<div style="margin-left:' .. indent .. 'px; line-height:100%;">' .. value .. "</div>" end return table.concat(output) end -- ========================================================= -- HABLANTES -- ========================================================= local function buildSpeakers(args) local total = arg(args, "hablantes") local native = arg(args, "h1") local other = arg(args, "h2") if not total and not native and not other then return "" end local output = {} if total then output[#output + 1] = total end if native then output[#output + 1] = "<br />&bull;&nbsp;" .. "Mama rimay: " .. native end if other then output[#output + 1] = "<br />&bull;&nbsp;" .. "Hukkuna: " .. other end return table.concat(output) end -- ========================================================= -- CÓDIGOS ISO -- ========================================================= local function buildIso(args) local codes = { {"[[ISO 639-1]]", arg(args, "iso1")}, {"[[ISO 639-2]]", arg(args, "iso2")}, {"[[ISO 639-3]]", arg(args, "iso3")}, {"[[ISO 639-4]]", arg(args, "iso4")}, {"[[ISO 639-5]]", arg(args, "iso5")}, {"[[ISO 639-6]]", arg(args, "iso6")} } local output = {} local exists = false for _, code in ipairs(codes) do if code[2] then exists = true end end if not exists then return "" end output[#output + 1] = section("Tuyrukuna", "#FFFFFF", "#000000") for _, code in ipairs(codes) do output[#output + 1] = row(code[1], code[2]) end return table.concat(output) end -- ========================================================= -- SIL -- ========================================================= local function buildSil(args) local sil = arg(args, "sil") if not sil then return "" end local value = sil if sil == "achka" then local links = {} for i = 1, 25 do local code = arg(args, "l" .. i) local label = arg(args, "l" .. i .. "n") if code then local text = "[https://www.ethnologue.com/language/" .. code .. " " .. code .. "]" if label then text = text .. " – " .. label end links[#links + 1] = text end end value = "Llapa k'iti rimayqa kikin tuyruyuqmi" if #links > 0 then value = value .. "<br />" .. table.concat(links, "<br />") end end return row( "[[SIL International|SIL]]", value ) end -- ========================================================= -- CÓDIGOS ADICIONALES -- ========================================================= local function buildAdditionalCodes(args) local output = {} local linglist = arg(args, "linglist") local lingua = arg(args, "lingua") local glotto = arg(args, "glotto") local glottorefname = arg(args, "glottorefname") if linglist or lingua or glotto or glottorefname then output[#output + 1] = section("Simi tuyruykuna", "#FFFFFF", "#000000") if linglist then output[#output + 1] = row("[[Linguasphere]]", linglist) end if lingua then output[#output + 1] = row("Linguasphere", lingua) end if glotto then output[#output + 1] = row("[[Glottolog]]", glotto) end if glottorefname then output[#output + 1] = row("Glottolog", glottorefname) end end return table.concat(output) end -- ========================================================= -- MAPA -- ========================================================= local function buildMap(args, name) local map = arg(args, "mapa") if not map then return "" end local caption = arg(args, "mapa_leyenda") if not caption then caption = "Maypim " .. name .. "ta rimachkanku" end return '|-\n' .. '! colspan="2" style="text-align:left; padding:0.2em 0.4em;" | Saywitu\n' .. '|-\n' .. '| colspan="2" style="text-align:center;" | ' .. '[[File:' .. map .. '|frameless|250px]]' .. '<br /><small>' .. caption .. '</small>\n' end -- ========================================================= -- FUNCIÓN PRINCIPAL -- ========================================================= function p.main(frame) local args = frame:getParent().args local name = arg(args, "nombre") or mw.title.getCurrentTitle().text local native = arg(args, "nativo") local image = arg(args, "imagen") local imageSize = arg(args, "tamaño_imagen") or "180px" local imageCaption = arg(args, "imagen_pie") local color = arg(args, "color") or "#FFFFFF" local font = arg(args, "font") or "#000000" local output = {} -- ===================================================== -- INICIO -- ===================================================== output[#output + 1] = '{| class="infobox toccolours right toptextcells" ' .. 'align="right" ' .. 'style="width:22.7em; line-height:1.4em; ' .. 'text-align:left; padding:.23em; margin-left:15px; ' .. 'background:#FFFFFF;"' -- ===================================================== -- TÍTULO -- ===================================================== output[#output + 1] = '|-\n' .. '! colspan="2" ' .. 'style="font-size:110%; ' .. 'color:' .. font .. '; ' .. 'background-color:' .. color .. '; ' .. 'text-align:center;" | ' .. (native or name) if native and native ~= name then output[#output + 1] = '<br /><small>' .. name .. '</small>' end output[#output + 1] = '\n' -- ===================================================== -- IMAGEN -- ===================================================== if image then output[#output + 1] = '|-\n' .. '| colspan="2" ' .. 'style="text-align:center; padding:0.4em;" | ' .. '[[File:' .. image .. '|' .. imageSize .. ']]\n' if imageCaption then output[#output + 1] = '|-\n' .. '| colspan="2" ' .. 'style="text-align:center;" | ' .. '<small>' .. imageCaption .. '</small>\n' end end -- ===================================================== -- INFORMACIÓN -- ===================================================== output[#output + 1] = section("Willakuy", color, font) output[#output + 1] = row("Rimaqkuna:", buildSpeakers(args)) output[#output + 1] = row( "[[Anexo:Lista de lenguas por número de hablantes|Ñiqi]]:", arg(args, "rank") ) output[#output + 1] = row( "[[Qillqa]]:", arg(args, "escritura") ) output[#output + 1] = row( "Rimaypa rikchayninkuna:", arg(args, "dialectos") or arg(args, "variantes") ) -- ===================================================== -- FAMILIA -- ===================================================== local family = buildFamily(args, name) if family ~= "" then output[#output + 1] = section( "Rimaykunap ayllun", color, font ) output[#output + 1] = row( "Rimaykunap ayllun:", family ) end -- ===================================================== -- ESTATUS -- ===================================================== local officialCountries = arg(args, "oficial_paises") local officialTerritories = arg(args, "oficial_territorios") local nonOfficial = arg(args, "no_oficial") local organizations = arg(args, "organizaciones") if officialCountries or officialTerritories or nonOfficial then output[#output + 1] = section( "Kamachisqa kaynin", color, font ) if officialCountries then output[#output + 1] = row( "Kamachisqa mama llaqtakuna:", list(officialCountries) ) end if officialTerritories then output[#output + 1] = row( "Kamachisqa suyukuna:", list(officialTerritories) ) end if nonOfficial then output[#output + 1] = row( "Mana kamachisqa:", list(nonOfficial) ) end end -- ===================================================== -- ORGANIZACIONES -- ===================================================== if organizations then output[#output + 1] = section( "Tantanakuykuna", color, font ) output[#output + 1] = row( "Tantanakuykuna:", list(organizations) ) end -- ===================================================== -- CÓDIGOS -- ===================================================== output[#output + 1] = buildIso(args) output[#output + 1] = buildSil(args) output[#output + 1] = buildAdditionalCodes(args) -- ===================================================== -- MAPA -- ===================================================== output[#output + 1] = buildMap(args, name) -- ===================================================== -- ENLACES FINALES -- ===================================================== output[#output + 1] = '|-\n' .. '| colspan="2" style="text-align:center; padding:0.4em;" |\n' .. '<small>Kaytapas qhaway:<br />' .. '[[Rimay]] · [[Rimaykunap ayllun]] · ' .. '[[:Katiguriya:Rimay]]</small>\n' -- ===================================================== -- FIN -- ===================================================== output[#output + 1] = "|}" return table.concat(output, "\n") end return p h6rfesqh9z46dnqz82b13tqaib4cwma Rimanakuy:Qhichua simi 1 65015 691519 2026-08-29T12:54:53Z Andeanscorpion 35306 Musuq raki: /* Apertura de pagina para correccion de infobox */ 691519 wikitext text/x-wiki == Apertura de pagina para correccion de infobox == Necesito por favor acceso a la página para corregir e implementar la estructura de la nueva infobox. Gracias [[Ruraq:Andeanscorpion|Andeanscorpion]] ([[Ruraq rimanakuy:Andeanscorpion|rimanakuy]]) 12:54 29 awu 2026 (UTC) ao5o66x2qjpc892acymcx6ygd05wbkb Tatarsuyu 0 65016 691557 2026-08-29T15:49:14Z Andeanscorpion 35306 Musuq infobox 691557 wikitext text/x-wiki {{Suyu | nombre_oficial = Tatarsuyu | nombre_local = Татарстан Республикасы | otros_nombres = Tatarstan Respublikası | tipo_territorio = Республика (Respublika) - República | pais = {{RUS}} | paisaje = Губернаторский_дворец_(Казань).jpg | pie_paisaje = Umalliqpa wasi, [[Kazan]] | bandera = Flag of Tatarstan.svg | escudo = Coat of arms of Tatarstan.svg | mapa = Tatarstan in Russia.svg | mapa_subdivisiones = Tatarstan in European Russia.svg | descripcion_mapa_subdivisiones = Tatarsuyupa Iwrupa Rususuyupi tarin | capital = [[Kazan]] | idiomas = [[Rusu simi]], Tatar simi | fecha_fundacion = {{pun|27|5|1920}} | tipo_gobierno = | organo_gobierno = Tatarstan suyu Qhapaq Kamachiy Wasin | cargo_gobernante = Tatarstan suyu umalliq | gobernante = Rustam Minnijánov | superficie = 67.836 km² | superficie_terrestre = | superficie_agua = | altura_maxima = 343 m | poblacion = 3.822.038 | fecha_poblacion = 2013 | densidad_poblacion = 56,33 runa / km² | rango_poblacion = 8 | tipo_subdivisiones = | subdivisiones = | zona_horaria = MSK (UTC+3) | desfase_utc = +3 | sitio_web = www.tatar.ru | notas = RU-TA }} 6aaxokdna7d2gsesdppkcio8znyr5hb 691558 691557 2026-08-29T16:04:38Z Andeanscorpion 35306 Precisiones - Division politica rusa 691558 wikitext text/x-wiki {{Suyu | nombre_oficial = Tatarsuyu | nombre_local = Татарстан Республикасы | otros_nombres = Tatarstan Respublikası | tipo_territorio = Республика (Respublika) - República | pais = {{RUS}} | paisaje = Губернаторский_дворец_(Казань).jpg | pie_paisaje = Umalliqpa wasi, [[Kazan]] | bandera = Flag of Tatarstan.svg | escudo = Coat of arms of Tatarstan.svg | mapa = Tatarstan in Russia.svg | mapa_subdivisiones = Tatarstan in European Russia.svg | descripcion_mapa_subdivisiones = Tatarsuyupa Iwrupa Rususuyupi tarin | capital = [[Kazan]] | idiomas = [[Rusu simi]], Tatar simi | fecha_fundacion = {{pun|27|5|1920}} | tipo_gobierno = | organo_gobierno = Tatarstan suyu Qhapaq Kamachiy Wasin | cargo_gobernante = Tatarstan suyu umalliq | gobernante = Rustam Minnijánov | superficie = 67.836 km² | superficie_terrestre = | superficie_agua = | altura_maxima = 343 m | poblacion = 3.822.038 | fecha_poblacion = 2013 | densidad_poblacion = 56,33 runa / km² | rango_poblacion = 8 | tipo_subdivisiones = | subdivisiones = | zona_horaria = MSK (UTC+3) | desfase_utc = +3 | sitio_web = www.tatar.ru | notas = RU-TA }} '''Tatarsuyu''', kamachisqa sutinmi [[Rusya simi]]: ''Республика Татарстан'' (''Respublika Tatarstan''), Tatar simi: ''Татарстан Республикасы'' (''Tatarstan Respublikası'') , [[Rususuyu]]pi iskay chunka tawayuq (Respublika) suyukuna hukninmi.. Kay iskay chunka tawayuq respublikakunaqa tawa chunka pusaqniyuq sapa kamachiy óblastkuna, isqun kraikuna, tawa sapa kamachiy suyukuna, sapa kamachiy k'iti, kimsa federal llaqtakuna hinaspa huk Rususuyup sapa óblastwan kuska, Rususuyup pusaq chunka isqunniyuq federal kamachiy k'itikunata ruwanku. ikq6s4e3psne629cfb02452ezd5apsq 691559 691558 2026-08-29T16:05:48Z Andeanscorpion 35306 691559 wikitext text/x-wiki {{Suyu | nombre_oficial = Tatarsuyu | nombre_local = Татарстан Республикасы | otros_nombres = Tatarstan Respublikası | tipo_territorio = Республика (Respublika) - República | pais = {{RUS}} | paisaje = Губернаторский_дворец_(Казань).jpg | pie_paisaje = Umalliqpa wasi, [[Kazan]] | bandera = Flag of Tatarstan.svg | escudo = Coat of arms of Tatarstan.svg | mapa = Tatarstan in Russia.svg | mapa_subdivisiones = Tatarstan in European Russia.svg | descripcion_mapa_subdivisiones = Tatarsuyupa Iwrupa Rususuyupi tarin | capital = [[Kazan]] | idiomas = [[Rusu simi]], Tatar simi | fecha_fundacion = {{pun|27|5|1920}} | tipo_gobierno = | organo_gobierno = Tatarstan suyu Qhapaq Kamachiy Wasin | cargo_gobernante = Tatarstan suyu umalliq | gobernante = Rustam Minnijánov | superficie = 67.836 km² | superficie_terrestre = | superficie_agua = | altura_maxima = 343 m | poblacion = 3.822.038 | fecha_poblacion = 2013 | densidad_poblacion = 56,33 runa / km² | rango_poblacion = 8 | tipo_subdivisiones = | subdivisiones = | zona_horaria = MSK (UTC+3) | desfase_utc = +3 | sitio_web = www.tatar.ru | notas = RU-TA }} '''Tatarsuyu''', kamachisqa sutinmi Tatar simi: ''Татарстан Республикасы'' (''Tatarstan Respublikası''), [[Rus simi]]: ''Республика Татарстан'' (''Respublika Tatarstan''), [[Rususuyu]]pi iskay chunka tawayuq (Respublika) suyukuna hukninmi.. Kay iskay chunka tawayuq respublikakunaqa tawa chunka pusaqniyuq sapa kamachiy óblastkuna, isqun kraikuna, tawa sapa kamachiy suyukuna, sapa kamachiy k'iti, kimsa federal llaqtakuna hinaspa huk Rususuyup sapa óblastwan kuska, Rususuyup pusaq chunka isqunniyuq federal kamachiy k'itikunata ruwanku. 3vvkk10gfd8uogixgaj4fdrc4c8kijl 691560 691559 2026-08-29T16:06:20Z Andeanscorpion 35306 691560 wikitext text/x-wiki {{Suyu | nombre_oficial = Tatarsuyu | nombre_local = Татарстан Республикасы | otros_nombres = Tatarstan Respublikası | tipo_territorio = Республика (Respublika) - República | pais = {{RUS}} | paisaje = Губернаторский_дворец_(Казань).jpg | pie_paisaje = Umalliqpa wasi, [[Kazan]] | bandera = Flag of Tatarstan.svg | escudo = Coat of arms of Tatarstan.svg | mapa = Tatarstan in Russia.svg | mapa_subdivisiones = Tatarstan in European Russia.svg | descripcion_mapa_subdivisiones = Tatarsuyupa Iwrupa Rususuyupi tarin | capital = [[Kazan]] | idiomas = [[Rusu simi]], Tatar simi | fecha_fundacion = {{pun|27|5|1920}} | tipo_gobierno = | organo_gobierno = Tatarstan suyu Qhapaq Kamachiy Wasin | cargo_gobernante = Tatarstan suyu umalliq | gobernante = Rustam Minnijánov | superficie = 67.836 km² | superficie_terrestre = | superficie_agua = | altura_maxima = 343 m | poblacion = 3.822.038 | fecha_poblacion = 2013 | densidad_poblacion = 56,33 runa / km² | rango_poblacion = 8 | tipo_subdivisiones = | subdivisiones = | zona_horaria = MSK (UTC+3) | desfase_utc = +3 | sitio_web = www.tatar.ru | notas = RU-TA }} '''Tatarsuyu''', kamachisqa sutinmi Tatar simi: ''Татарстан Республикасы'' (''Tatarstan Respublikası''), [[Rusya simi|Rus simi]]: ''Республика Татарстан'' (''Respublika Tatarstan''), [[Rususuyu]]pi iskay chunka tawayuq (Respublika) suyukuna hukninmi.. Kay iskay chunka tawayuq respublikakunaqa tawa chunka pusaqniyuq sapa kamachiy óblastkuna, isqun kraikuna, tawa sapa kamachiy suyukuna, sapa kamachiy k'iti, kimsa federal llaqtakuna hinaspa huk Rususuyup sapa óblastwan kuska, Rususuyup pusaq chunka isqunniyuq federal kamachiy k'itikunata ruwanku. p3ku151umxxaokccrkw4naba90wyl89 691561 691560 2026-08-29T16:06:59Z Andeanscorpion 35306 691561 wikitext text/x-wiki {{Suyu | nombre_oficial = Tatarsuyu | nombre_local = Татарстан Республикасы | otros_nombres = Tatarstan Respublikası | tipo_territorio = Республика (Respublika) | pais = {{RUS}} | paisaje = Губернаторский_дворец_(Казань).jpg | pie_paisaje = Umalliqpa wasi, [[Kazan]] | bandera = Flag of Tatarstan.svg | escudo = Coat of arms of Tatarstan.svg | mapa = Tatarstan in Russia.svg | mapa_subdivisiones = Tatarstan in European Russia.svg | descripcion_mapa_subdivisiones = Tatarsuyupa Iwrupa Rususuyupi tarin | capital = [[Kazan]] | idiomas = [[Rusu simi]], Tatar simi | fecha_fundacion = {{pun|27|5|1920}} | tipo_gobierno = | organo_gobierno = Tatarstan suyu Qhapaq Kamachiy Wasin | cargo_gobernante = Tatarstan suyu umalliq | gobernante = Rustam Minnijánov | superficie = 67.836 km² | superficie_terrestre = | superficie_agua = | altura_maxima = 343 m | poblacion = 3.822.038 | fecha_poblacion = 2013 | densidad_poblacion = 56,33 runa / km² | rango_poblacion = 8 | tipo_subdivisiones = | subdivisiones = | zona_horaria = MSK (UTC+3) | desfase_utc = +3 | sitio_web = www.tatar.ru | notas = RU-TA }} '''Tatarsuyu''', kamachisqa sutinmi Tatar simi: ''Татарстан Республикасы'' (''Tatarstan Respublikası''), [[Rusya simi|Rus simi]]: ''Республика Татарстан'' (''Respublika Tatarstan''), [[Rususuyu]]pi iskay chunka tawayuq (Respublika) suyukuna hukninmi.. Kay iskay chunka tawayuq respublikakunaqa tawa chunka pusaqniyuq sapa kamachiy óblastkuna, isqun kraikuna, tawa sapa kamachiy suyukuna, sapa kamachiy k'iti, kimsa federal llaqtakuna hinaspa huk Rususuyup sapa óblastwan kuska, Rususuyup pusaq chunka isqunniyuq federal kamachiy k'itikunata ruwanku. dpylkv2ssb9uxliksa5nbrzouy0fz02 Quya Reyna 0 65017 691587 2026-08-29T23:44:02Z ~2026-47215-61 35330 musuq p'anqa 691587 wikitext text/x-wiki '''Quya Reyna'''qa ('''Reyna Maribel Suñagua Copa''') [[Bolivia|Bolivia suyu]]manta [[Aymara runa|Aymara]] [[qillqaq]]<nowiki/>mi, [[yachaq]]<nowiki/>mi ima. == Kawsaynin == [[El Alto]]<nowiki/>pi [[1995]] watapi paqarisqa hinaspa wiñasqa. Taytamamankuqa [[qhatuq]]mi kanku. Paypis irqi kaspan [[riwista]]ta qhatuq. [[San Andrés hatun yachay wasi]]pi [[comunicación social]] yachayta qispirqa. == Qillqaynin == [[2022]] watapim [[Los Hijos de Goni]] sutiyuq [[mayt'u]]<nowiki/>ta [[Sobres Selectas]] [[mayt'u wasi]]wan paqarichirqa. e8yfesz5syoc0f6ayrlm29ton4f2rpj 691589 691587 2026-08-29T23:48:29Z Emma vq 22038 <nowiki/> 691589 wikitext text/x-wiki '''Quya Reyna'''qa ('''Reyna Maribel Suñagua Copa''') [[Bolivia|Bolivia suyu]]manta [[Aymara runa|Aymara]] [[qillqaq]]<nowiki/>mi, [[yachaq]]<nowiki/>mi ima. == Kawsaynin == [[El Alto]]<nowiki/>pi [[1995]] watapi paqarisqa hinaspa wiñasqa. Taytamamankuqa [[qhatuq]]<nowiki/>mi kanku. Paypis irqi kaspan [[riwista]]<nowiki/>ta qhatuq. [[San Andrés hatun yachay wasi]]<nowiki/>pi [[comunicación social]] yachayta qispirqa. == Qillqaynin == [[2022]] watapim [[Los Hijos de Goni]] sutiyuq [[mayt'u]]<nowiki/>ta [[Sobres Selectas]] [[mayt'u wasi]]<nowiki/>wan paqarichirqa. d69b9rsfkzpylim1q2z30tnz8wy0s9y 691590 691589 2026-08-29T23:48:57Z Emma vq 22038 <nowiki/> 691590 wikitext text/x-wiki '''Quya Reyna'''qa ('''Reyna Maribel Suñagua Copa''') [[Bolivia|Bolivia suyu]]<nowiki/>manta [[Aymara runa|Aymara]] [[qillqaq]]<nowiki/>mi, [[yachaq]]<nowiki/>mi ima. == Kawsaynin == [[El Alto]]<nowiki/>pi [[1995]] watapi paqarisqa hinaspa wiñasqa. Taytamamankuqa [[qhatuq]]<nowiki/>mi kanku. Paypis irqi kaspan [[riwista]]<nowiki/>ta qhatuq. [[San Andrés hatun yachay wasi]]<nowiki/>pi [[comunicación social]] yachayta qispirqa. == Qillqaynin == [[2022]] watapim [[Los Hijos de Goni]] sutiyuq [[mayt'u]]<nowiki/>ta [[Sobres Selectas]] [[mayt'u wasi]]<nowiki/>wan paqarichirqa. c1swxgh3cz7vyr3madl3msmwrpv655u 691596 691590 2026-08-30T00:06:19Z Emma vq 22038 691596 wikitext text/x-wiki '''Quya Reyna'''qa ('''Reyna Maribel Suñagua Copa''') [[Bolivia|Bolivia suyu]]<nowiki/>manta [[Aymara runa|Aymara]] [[qillqaq]]<nowiki/>mi, [[yachaq]]<nowiki/>mi ima. [[Rikcha:QUYA REYNA..jpg|rikchacha|wak=Quya Reyna|Quya Reyna [[Los Hijos de Goni]] riqsichiypi]] == Kawsaynin == [[El Alto]]<nowiki/>pi [[1995]] watapi paqarisqa hinaspa wiñasqa. Taytamamankuqa [[qhatuq]]<nowiki/>mi kanku. Paypis irqi kaspan [[riwista]]<nowiki/>ta qhatuq. [[San Andrés hatun yachay wasi]]<nowiki/>pi [[comunicación social]] yachayta qispirqa. == Qillqaynin == [[2022]] watapim [[Los Hijos de Goni]] sutiyuq [[mayt'u]]<nowiki/>ta [[Sobres Selectas]] [[mayt'u wasi]]<nowiki/>wan paqarichirqa. 2vlahs75cbll9tngq7gr02zyedc2eaa