ဝီကီးပီးဒီးယား rkiwiki https://rki.wikipedia.org/wiki/%E1%80%A1%E1%80%93%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%85%E1%80%AC%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%AC MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter မီဒီယာ အထူး ဆွီးနွီးချက် အသုံးပြုလူ အသုံးပြုလူ ဆွီးနွီးချက် ဝီကီးပီးဒီးယား ဝီကီးပီးဒီးယား ဆွီးနွီးချက် ဖိုင် ဖိုင် ဆွီးနွီးချက် မီဒီယာဝီကီ မီဒီယာဝီကီ ဆွီးနွီးချက် တမ်းပလိတ် တမ်းပလိတ် ဆွီးနွီးချက် အကူအညီ အကူအညီ ဆွီးနွီးချက် ကဏ္ဍ ကဏ္ဍ ဆွီးနွီးချက် TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 4028 21089 17952 2026-09-10T06:22:21Z WPPilot 1321 21089 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = Wat Kalayanamitr | native_name = | image = Wat Kanlayanamit - Entrance.jpg | image_size = 250px | alt = | caption = | map_type = Thailand Bangkok | map_size = | map_alt = | map_caption = | location = | coordinates = {{coord|13.739939|100.491226}} | religious_affiliation = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | deity = | country = [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] | functional_status = | website = | founded_by = Chaophraya Nikonbodin | year_completed = ၁၈၂၅ }} '''ကလျာဏမိတ်ကျောင်းတော်''' ('''{{lang-rki|ကလျာဏမိတ္တ ဝရမဟာဝိဟာရ}}'''၊ {{lang-pi|Kalyāṇamitta Varamahāvihāra}}) စွာ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၊ [[ဘန်ကောက်မြို့]]ဟိ ဗုဒ္ဓကျောင်းတော်တခုဖြစ်တေ။ [[ကျောက်ဖယားမြစ်]]ဧ့ Thonburi ကမ်းနဖူးဟိ ကလျာဏ(Kanlaya) အရပ်မာ တည်ဟိရေ။ ကျောင်းတော်ကို Chaophraya Nikonbodin က ၁၉၂၅ ခုနှစ်မာ တည်ထောင်ခရေ။ သူစွာ ကျောင်းတော်ကို တတိယရာမဘုရင်ကို လှူဒါန်းခရေ။ သူစွာ ကလျာဏာမိတ်မိသားစုဧ့ ဘိုးဖီးဘီဘင်လည်း ဖြစ်တေ။ ==ရုပ်ပုံများ== <gallery> File:Wat Kalayanamit Woramahawiharn Buddha in the Palilai posture by Don Ramey Logan.jpg File:Bangkok wat kanlayanimitr 003.jpg|Buddha File:พระวิหารหลวง วัดกัลยาณมิตร.JPG File:Bangkok wat kanlayanimitr 001.jpg </gallery> ==ကိုးကား== {{reflist}} [[Category:ထိုင်းနိုင်ငံက ဇာတီပုထိုးနန့် ဘုရားကျောင်းတိ]] 8rhxin8f8m78fjz95nxm5xxnpgxr85d 0 5748 21086 2026-09-09T13:34:59Z Tejoebārsa 137 Created page with "{{ဗုဒ္ဓဘာသာ}} '''ဓာရဏ ပရိတ်တော်''' သည် မြတ်ဗုဒ္ဓဘုရားသျှင်၏ အာဝေဏိကဂုဏ်တော်(၁၈)ပါးကို ဖော်ကျူးပူဇော်ထားခြင်း ဖြစ်တေ။ ဒေဂုဏ်တော်တိစွာ မြတ်စွာဘုရား၏ သီးသန့်ကိုယ်ပိုင်ဂုဏ်တော်တ..." 21086 wikitext text/x-wiki {{ဗုဒ္ဓဘာသာ}} '''ဓာရဏ ပရိတ်တော်''' သည် မြတ်ဗုဒ္ဓဘုရားသျှင်၏ အာဝေဏိကဂုဏ်တော်(၁၈)ပါးကို ဖော်ကျူးပူဇော်ထားခြင်း ဖြစ်တေ။ ဒေဂုဏ်တော်တိစွာ မြတ်စွာဘုရား၏ သီးသန့်ကိုယ်ပိုင်ဂုဏ်တော်တိဖြစ်တေ။ ဓာရဏ ပရိတ်တော်ကို ရွတ်ဖတ်ပူဇော်သူရို့မာ အ,ကာလ မရဏအမျိုးမျိုးရို့မှ လွတ်မြောက်နှိုင်ရေ။ သတ္တဝါတိုင်း လူတိုင်းပင် တရက်နိမာ သေရစွာမာ ဓမ္မတာဖြစ်တေ။ ယကေလေ့ အကာလ မရဏမှ လွတ်မြောက်ရေလို့ ဆိုစွာမာ [[ကံ#ဥပစ္ဆေဒကကံ|ဥပစ္ဆေဒကကံ]]ကြောင့် မသီရ၊ မသီနှိုင်ခြင်းကို ဆိုလိုရေ။ ==ဓာရဏပရိတ် ပါဠိ== နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။ ဗုဒ္ဓါနံ ဇီဝိတဿ န သက္ကာ ကေနစိ အန္တရာယော ကာတုံ၊ တထာ မေ ဟောတု။ အတီတံသေ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော အပ္ပဋိဟတံ ဉာဏံ၊ အနာဂတံသေ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော အပ္ပဋိဟတံ ဉာဏံ၊ ပစ္စုပ္ပန္နံသေ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော အပ္ပဋိဟတံ ဉာဏံ။ ဣမေဟိ တီဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတဿ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော သဗ္ဗံ ကာယကမ္မံ ဉာဏပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဉာဏာနုပရိဝတ္တံ၊ သဗ္ဗံ ဝစီကမ္မံ ဉာဏပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဉာဏာနုပရိဝတ္တံ၊ သဗ္ဗံ မနောကမ္မံ ဉာဏပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဉာဏာနုပရိဝတ္တံ။ ဣမေဟိ ဆဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတဿ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော နတ္ထိ ဆန္ဒဿ ဟာနိ၊ နတ္ထိ ဓမ္မဒေသနာယ ဟာနိ၊ နတ္ထိ ဝီရိယဿ ဟာနိ၊ နတ္ထိ ဝိပဿနာယ ဟာနိ၊ နတ္ထိ သမာဓိဿ ဟာနိ၊ နတ္ထိ ဝိမုတ္တိယာ ဟာနိ။ ဣမေဟိ ဒွါဒသဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတဿ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော နတ္ထိ ဒဝါ၊ နတ္ထိ ရဝါ၊ နတ္ထိ အပ္ဖုဋံ၊ နတ္ထိ ဝေဂါယိတတ္တံ၊ နတ္ထိ အဗျာဝဋမနော၊ နတ္ထိ အပ္ပဋိသင်္ခါနုပေက္ခာ။ ဣမေဟိ အဋ္ဌာရသဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတဿ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော၊ နမော သတ္တန္နံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါနံ။ နတ္ထိ တထာဂတဿ ကာယဒုစ္စရိတံ၊ နတ္ထိ တထာဂတဿ ဝစီဒုစ္စရိတံ၊ နတ္ထိ တထာဂတဿ မနောဒုစ္စရိတံ၊ နတ္ထိ အတီတံသေ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ပဋိဟတံ ဉာဏံ၊ နတ္ထိ အနာဂတံသေ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ပဋိဟတံ ဉာဏံ၊နတ္ထိ ပစ္စုပ္ပန္နံသေ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ပဋိဟတံ ဉာဏံ၊ နတ္ထိ သဗ္ဗံ ကာယကမ္မံ ဉာဏာပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဉာဏံ နာနုပရိဝတ္တံ၊ နတ္ထိ သဗ္ဗံ ဝစီကမ္မံ ဉာဏာပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဉာဏံ နာနုပရိဝတ္တံ၊ နတ္ထိ သဗ္ဗံ မနောကမ္မံ ဉာဏာပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဉာဏံ နာနုပရိဝတ္တံ၊ ဣမံ ဓာရဏံ အမိတံ အသမံ သဗ္ဗသတ္တာနံ တာဏံ လေဏံ သံသာရဘယဘိတာနံ အဂ္ဂံ မဟာတေဇံ။ ဣမံ အာနန္ဒ ဓာရဏပရိတ္တံ ဓာရေဟိ ဝါရေဟိ ပရိပုစ္ဆာဟိ။ တဿ ကာယေ ဝိသံ န ကမေယျ၊ ဥဒကေ န လဂ္ဂေယျ၊ အဂ္ဂိ န ဍဟေယျ၊ နာနာဘယဝိကော၊ န ဧကာဟာရကော၊ န ဒွိဟာရကော၊ န တိဟာရကော၊ န စတုဟာရကော၊ န ဥမ္မတ္တကံ၊ န မူဠကံ၊ မနုဿေဟိ အမနုဿေဟိ န ဟိံသကာ။ တံ ဓာရဏပရိတ္တံ ယထာ ကတမေ၊ ဇာလော မဟာဇာလော၊ ဇာလိတ္တေ မဟာဇာလိတ္တေ၊ ပုဂ္ဂေ မဟာပုဂ္ဂေ၊ သမ္ပတ္တေ မဟာသမ္ပတ္တေ၊ ဘူတင်္ဂမှိ တမင်္ဂလံ။ ဣမံ ခေါ ပနာနန္ဒ ဓာရဏပရိတ္တံ သတ္တသတ္တတိသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓကောဋီဟိ ဘာသိတံ၊ ဝတ္တေ အဝတ္တေ၊ ဂန္ဓဝေ အဂန္ဓဝေ၊ နောမေ အနောမေ၊ သေဝေ အသီဝေ၊ ကာယေ အကာယေ၊ ဓာရဏေ အဓာရဏေ၊ ဣလ္လိ မိလ္လိ၊ တိလ္လိ မိလ္လိ၊ ယောရုက္ခေ မဟာယောရုက္ခေ၊ ဘူတင်္ဂမှိ တမင်္ဂလံ။ ဣမံ ခေါ ပနာနန္ဒ ဓာရဏပရိတ္တံ နဝနဝုတိယာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓကောဋီဟိ ဘာသိတံ၊ ဒိဋ္ဌိလာ ဒဏ္ဍိလာ မန္တိလာ ရောဂိလာ ခရလာ ဒုဗ္ဘိလာ။ ဧတေန သစ္စဝဇ္ဇေန သောတ္ထိမေ ဟောတု သဗ္ဗဒါ။ ==ဓာရဏပရိတ် မြန်မာပြန်== '''ဗုဒ္ဓါနံ''' − မြတ်စွာဘုရားရို့၏။ '''ဇီဝိတဿ''' − အသက်၏။ '''အန္တရာယော''' − ဖီးအန္တရာယ်ကို။ '''ကေနစိ''' − တယောက်ယောက်သော သူစွာ။ '''ကာတုံ''' − ပြုခြင်းငှာ။ '''န သက္ကာ''' − မတတ်နိုင်။ " '''ဗုဒ္ဓါနံ''' " - မြတ်စွာဘုရားရို့၏ ၊ " '''သဗ္ဗညုတညာဏဿ''' " - သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကို ၊ " '''ကေနစိ''' " - တစုံတယောက် သောသူစွာ။ " '''အန္တရာယော''' " - ဖီးအန္တရာယ်ကို ၊ " '''ကာတုံ''' " - ပြုခြင်းငှာ၊ " '''န သက္ကာ''' " − မတတ်နိုင် ၊ " '''တထာ''' " - ယင်းတတူ ၊ " '''မေ''' " - ငါ့အား ၊ " '''တေ''' " - သင့်အား၊ " '''အမှာကံ''' " - ငါရို့အား ၊ " '''တုမှာကံ''' " - သင်ရို့အား ၊ " '''ဟောတု''' " - ဖြစ်ပါစီသတည်း။ " '''ဗုဒ္ဓါနံ''' " − မြတ်စွာဘုရားရို့၏ ၊ " '''အဘိဟဋာနံ''' " − ရှီးရှုဆောင်အပ်ကုန်သော ၊  " '''စတုန္နံ ပစ္စယာနံ''' " - ၀န်လေးပါးရို့ကို ၊ " '''ကေနစိ''' " - တယောက်ယောက် သောသူစွာ ၊ " '''အန္တရာယော''' " ဖီးအန္တရာယ်ကို ၊ " '''ကာတုံ''' " - ပြုခြင်းငှာ ၊ " '''န သက္ကာ''' " - မတတ်နိုင် ၊ " '''တထာ''' " - ယင်းတတူ ၊ " '''မေ''' " - ငါ့အား ၊ " '''တေ''' " - သင့်အား၊ " '''အမှာကံ''' " - ငါရို့အား ၊ " '''တုမှာကံ''' " - သင်ရို့အား ၊ " '''ဟောတု''' " - ဖြစ်ပါစီသတည်း။ " '''ဗုဒ္ဓါနံ''' " − မြတ်စွာဘုရားရို့၏ ၊ " '''အသီတိယာနုဗျဉ္ဇနာနံ ဝါ''' " - သျှစ်ဆယ်သောလက္ခဏာတော်ရို့၏ ပင်ဖြစ်ဖြစ် ၊ "'''ဗျာမပ္ပဘာယ ဝါ''' " - တလံမျှသော ရောင်ခြည်တော်ကို ပင်ဖြစ်ဖြစ် ၊ " '''ကေနစိ''' " - တယောက်ယောက် သောသူစွာ ၊ " '''အန္တရာယော''' " - ဖီးအန္တရာယ်ကို ၊ " '''ကာတုံ''' " - ပြုခြင်းငှာ ၊ " '''န သက္ကာ''' " - မတတ်နိုင် ၊ " '''တထာ''' " - ယင်းတတူ ၊ " '''မေ''' " - ငါ့အား ၊ " '''တေ''' " - သင့်အား၊ " '''အမှာကံ''' " - ငါရို့အား ၊ " '''တုမှာကံ''' " - သင်ရို့အား ၊ " '''ဟောတု''' " - ဖြစ်ပါစီသတည်း။ '''ဣမေသံ စတုန္နံ''' − ဒေလေးပါးရို့၏။ '''အန္တရာယော''' − အန္တရာယ်ကို။ '''ကေနစိ''' − တယောက်ယောက်သောသူစွာ။ '''ကာတုံ''' − ပြုခြင်းငှါ။ '''န သက္ကာ''' − မတတ်နိုင်။ '''တထာ''' − ယင်းတတူ။ '''မေ''' − အကျွန်ုပ်အား။ '''ဟောတု''' − ဖြစ်ပါစီသတည်း။ '''ဘဂဝတော''' − ဘုန်းတော်ခြောက်ပါးနန့် ပြည့်စုံတော်မူသော။ '''ဗုဒ္ဓဿ''' − မြတ်စွာဘုရားအား။ '''အတီတံသေ''' − လွန်လီပြီးရေအဖို့မာ။ '''အပ္ပဋိဟတံ ဉာဏံ''' − အဆီးအတား အပိတ်အပင်မဟိရေ ဉာဏ်တော်ရေ။ '''ဟောတိ''' − ဖြစ်၏။ '''ဘဂဝတော''' − ဘုန်းတော်ခြောက်ပါးနန့် ပြည်စုံတော်မူသော။''' ဗုဒ္ဓဿ''' − မြတ်စွာဘုရားအား။ '''အနာဂတံသေ''' − နောင်လာအံ့သော အနာဂတ်အဖို့မာ။ '''အပ္ပဋိဟတံ ဉာဏံ''' − အဆီးအတား အပိတ်အပင် မဟိရေ ဉာဏ်တော်ရေ။ '''ဟောတိ''' − ဖြစ်၏။ '''ဘဂဝတော''' − ဘုန်းတော်ခြောက်ပါးနန့် ပြည့်စုံတော်မူသော။ '''ဗုဒ္ဓဿ''' − မြတ်စွာဘုရားအား။ '''ပစ္စုပ္ပန္နံသေ''' − ပစ္စုပ္ပန်မျက် မှောက်ဖြစ်ရေ အဖို့မာ။ '''အပ္ပဋိဟတံ ဉာဏံ''' − အဆီးအတား အပိတ်အပင် မဟိရေ ဉာဏ်တော်ရေ။ '''ဟောတိ''' − ဖြစ်၏။ '''တိဟိ''' − သုံးပါးကုန်သော။ '''ဣမေဟိ ဓမ္မေဟိ''' − ဒေကျေးဇုတရားတော်ရို့နန့်။ '''သမန္နာဂတဿ''' − ပြည့်စုံတော်မူသော။ '''ဘဂဝတော''' − ဘုန်းတော်ခြောက်ပါးနန့် ပြည့်စုံတော်မူသော။ '''ဗုဒ္ဓဿ''' − မြတ်စွာဘုရားရေ။ '''သဗ္ဗံ''' − အားလုံးသော။ '''ကာယကမ္မံ''' − ကိုယ်ဖြင့်ပြုအပ်ရေ အမှုရေ။ '''ဉာဏပုဗ္ဗင်္ဂမံ''' − ဉာဏ်တော်ပြဋ္ဌာန်းခြင်းဟိရေ။ '''ဉာဏာနုပရိဝတ္တံ''' − ဉာဏ်တော်၏ နောက်ကို အစိုင်လိုက်ရေ။ '''ဟောတိ''' − ဖြစ်၏။ '''သဗ္ဗံ''' - အားလုံးသော၊ '''ဝဇီကမ္မံ''' - နှုတ်ဖြင့်ပြီးရေအမှုသည်၊ '''ဉာဏပုဗ္ဗင်္ဂမံ''' - ဉာဏ်တော်ပြဋ္ဌာန်းခြင်းဟိရေ၊ '''ဉာဏာနုပရိ ဝတ္တံ''' - ဉာဏ်တော်၏နောက်ကို အစိုင်လိုက်ရေ '''ဟောတိ''' - ဖြစ်၏။ '''သဗ္ဗံ''' − အားလုံးသော။ '''မနောကမ္မံ''' − နှလုံးဖြင့်ပြီးသော အမှုရေ။ '''ဉာဏပုဗ္ဗင်္ဂမံ''' − ဉာဏ်တော်ပြဋ္ဌာန်းခြင်းဟိရေ။ '''ဉာဏာနုပရိဝတ္တံ''' − ဉာဏ်တော်၏ နောက်ကို အစိုင်လိုက်ရေ။ '''ဟောတိ''' − ဖြစ်၏။ '''ဆဟိ''' − ခြောက်ပါးကုန်သော။ '''ဣမေဟိ ဓမ္မေဟိ''' − ဒေကျေးဇုတရားတော်ရို့နန့်။ '''သမန္နာဂတဿ''' − ပြည့်စုံတော်မူသော။ '''ဘဂဝတော''' − ဘုန်းတော်ခြောက်ပါးနန့် ပြည့်စုံတော်မူသော။ '''ဗုဒ္ဓဿ''' − မြတ်စွာဘုရားရေ။ '''ဆန္ဒဿ''' − သတ္တဝါရို့၏ အကျိုးစီးပွားကို ပြုလိုရေ ဆန္ဒတော်၏။ '''ဟာနိ '''− ဆုတ်ယုတ်ခြင်းစွာ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''ဓမ္မဒေသနာယ''' − တရားတော် ဟောပြောခြင်း၏။ '''ဟာနိ''' − ဆုတ်ယုတ်ခြင်းရေ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''ဝီရိယဿ''' − သူတပါးရို့၏ အကျိုးစီးပွားအတွက် ဆောင်ရွက်ခြင်းမာ လုံ့လဝီရိယတော်၏။ '''ဟာနိ''' − ဆုတ်ယုတ်ခြင်းရေ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''ဝိပဿနာယ''' − သင်္ခါရတရားရို့ကို အနိစ္စ အစဟိရေ လက္ခဏာရီးသုံးပါးဖြင့် ရှုမှု “ဝိပဿနာ” ဉာဏ်တော်၏။ '''ဟာနိ''' − ဆုတ်ယုတ်ခြင်းရေ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''သမာဓိဿ''' − စိတ်တည်ကြည်မှု “သမာဓိ” တော်၏။ '''ဟာနိ''' − ဆုတ်ယုတ်ခြင်းရေ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''ဝိမုတ္တိယာ''' − အရဟတ္တဖိုလ်ကို ဝင်စားတော်မူခြင်း၏။ '''ဟာနိ''' − ဆုတ်ယုတ်ခြင်းရေ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''ဒွါဒသဟိ''' − တဆယ့်နှစ်ပါးကုန်သော။ '''ဣမေဟိ ဓမ္မေဟိ''' − ဒေကျေးဇုတရားတော်ရို့နန့်။ '''သမန္နဂတဿ''' − ပြည့်စုံတော်မူသော။ '''ဘဂဝတော''' − ဘုန်းတော်ခြောက်ပါးနန့် ပြည့်စုံတော်မူသော။ '''ဗုဒ္ဓဿ''' − မြတ်စွာဘုရားရေ။ '''ဒဝါ''' − ရယ်မြူးလိုရေတွက်နန့် ပြုမူပြောဆိုခြင်းစွာ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''ရဝါ''' − သတိလွတ်ပနာ ချွတ်ယွင်းပြုမူ ပြောဆိုခြင်းစွာ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''အဖုဋံ''' − ဉာဏ်တော်ဖြင့် မတွိမထိ မသိအပ်ရေ တရားစွာ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''ဝေဂါယိတတ္တံ''' − ဉာဏ်ဖြင့် မဆင်မခြင် အမြမြန်ဆဆန် ပြုရေအမှုစွာ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''အဗျာဝဋမနော''' − သူတပါးရို့အတွက် ကြောင့်ကြမဲ့ ဖြစ်ရေ စိတ်နှလုံးတော်စွာ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''အပ္ပဋိသင်္ခါနုပေက္ခာ''' − ဉာဏ်ဖြင့် မဆင်မခြင် လျစ်လျူရှုသော အမှုစွာ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''အဋ္ဌာရသဟိ''' − တဆယ့်သျှစ်ပါးကုန်သော။ '''ဣမေဟိ ဓမ္မေဟိ''' − ဒေကျေးဇုတရားတော်ရို့နန့်။ '''သမန္နာဂတဿ''' − ပြည့်စုံတော်မူသော။ '''ဗုဒ္ဓဿ''' − မြတ်စွာဘုရားအား။ '''နမော''' − ဇိခိုးပါ၏။ '''သတ္တန္နံ''' − ခုနစ်ဆူကုန်သော။ '''သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါနံ''' − ဝပဿီ၊ သိခီ၊ ဝေဿဘူ၊ ကကုသန္ဓ၊ ကောဏာဂမန၊ ကဿပ၊ ဂေါတမ လို့ဆိုရေ မြတ်စွာဘုရားသျှင် ရို့အား။ '''နမော''' − ဇိခိုးပါ၏။ <nowiki/>'''တထာဂတဿ''' − ဝိပဿီ အစဟိရေ ရှေးဘုရားရို့ပိုင် လာခြင်းကောင်းတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားရေ။ '''ကာယဒုစ္စရိတံ''' − ကိုယ်ဖြင့် ပြုအပ်ရေ မကောင်းမှု “ကာယဒုစရိုက်” ရေ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''တထာဂတဿ''' − မြတ်စွာဘုရားရေ။ '''ဝစီဒုစ္စရိတံ''' − နှုတ်ဖြင့်ပြုအပ်ရေ မကောင်းမှု “ဝစီဒုစရိုက်” ရေ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''တထာဂတဿ''' − မြတ်စွာဘုရားရေ။ '''မနောဒုစ္စရိတံ''' − စိတ်ဖြင့်ပြုအပ်ရေ မကောင်းမှု “မနောဒုစရိုက်” ရေ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''အတီတံသေ''' − လွန်လီပြီးရေ အဖို့ကာလမာ။ '''ဗုဒ္ဓဿ''' − မြတ်စွာဘုရားအား။ '''ပဋိဟတံ ဉာဏံ''' − ဆီးတားပိတ်ပင်ခြင်းဟိရေ ဉာဏ်တော်ရေ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''အနာဂတံသေ''' − နောင်လာလတ္တံသော အဖို့ကာလမာ။ '''ဗုဒ္ဓဿ''' − မြတ်စွာဘုရားအား။ '''ပဋိဟတံ ဉာဏံ''' − ဆီးတားပိတ်ပင်ခြင်းဟိရေ ဉာဏ်တော်ရေ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''ပစ္စုပ္ပန္နံသေ''' − မျက် မှောက်သော အဖို့ကာလမာ။ '''ဗုဒ္ဓဿ''' − မြတ်စွာဘုရားအား။ '''ပဋိဟတံ ဉာဏံ''' − ဆီးတားပိတ်ပင်ခြင်းဟိရေ ဉာဏ်တော်ရေ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''ဗုဒ္ဓဿ''' − မြတ်စွာဘုရားရေ။ '''သဗ္ဗံ''' − အားလုံးသော။ '''ကာယကမ္မံ''' − ကိုယ်ဖြင့်ပြုအပ်ရေ အမှုရေ။ '''ဉာဏာပုဗ္ဗင်္ဂမံ''' − ဉာဏ်တော်လျှင် ရှေ့မလားခြင်းရေ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''ဉာဏံ''' − ဉာဏ်တော်သို့။ '''နာနုပရိဝတ္တံ''' − အစိုင်မလိုက်ခြင်းစွာ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''ဗုဒ္ဓဿ''' − မြတ်စွာဘုရားရေ။ '''သဗ္ဗံ''' − အားလုံးသော။ '''ဝစီကမ္မံ''' − နှုတ်ဖြင့်ပြုအပ်ရေ အမှုရေ။ '''ဉာဏာပုဗ္ဗင်္ဂမံ''' − ဉာဏ်တော်လျှင် ရှေ့သွား မဟိခြင်းစွာ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''ဉာဏံ''' − ဉာဏ်တော်သို့။ '''နာနုပရိဝတ္တံ''' − အစိုင်မလိုက်ခြင်းစွာ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''ဗုဒ္ဓဿ''' − မြတ်စွာဘုရားရေ။ '''သဗ္ဗံ''' − အားလုံးသော။ '''မနောကမ္မံ''' − စိတ်ဖြင့်ပြုအပ်ရေ အမှုရေ။ '''ဉာဏာပုဗ္ဗင်္ဂမံ''' − ဉာဏ်တော်လျှင် ရှေ့သွား မဟိခြင်းစွာ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''ဉာဏံ''' − ဉာဏ်တော်သို့။ '''နာနုပရိဝတ္တံ''' − အစိုင်မလိုက်ခြင်းစွာ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''ဣမံ ဓာရဏံ''' − ဒေအဆောင်ရေ။ '''ဝါ''' − ဒေဆောင်ထားအပ်ရေ ဓာရဏ ပရိတ်တော်ရေ။ '''အမိတံ''' − မနှိုင်းယှဉ်အပ်။ '''အသမံ''' − တူမျှခြင်းလည်း မဟိ။ '''သဗ္ဗသတ္တာနံ''' − ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါအပေါင်းတိ၏။ '''တာဏံ''' − ခိုမှီကိုးကွယ်ရာလည်း ဖြစ်၏။ '''လေဏံ''' − ပုန်းအောင်လှဲရာလည်း ဖြစ်၏။ '''သံသာရဘယဘီတာနံ''' − သံသရာဖီးကို ကြောက်ရွံ့သောသူရို့၏။ '''အဂ္ဂံ''' − အလွန်မြတ်သော။ '''ပရိတ္တံ''' − အရံအတားဖြစ်၏။ '''မဟာတေဇံ''' − ကြီးရေ တန်ခိုးဟိန်စော် အာနုဘော်ဟိရေ။ '''ပရိတ္တံ''' − အရံအတား ဖြစ်၏။ '''အာနန္န''' − ချစ်သားအနန္ဒာ။ '''ဣမံ ဓာရဏပရိတ္တံ''' − ဒေတန်ခိုးတေဇော် အာနုဘော် ကြီးမြတ်သော ဓာရဏပရိတ်တော်ကို။ '''ဓာရေဟိ''' − ရွတ်ဆောင်ပါလော့။''' ဝါရေဟိ''' − မှတ်သားပါလော့။ '''ပရိပုစ္ဆာဟိ''' − မီးမြန်းစူးစမ်းဆင်ခြင်လော့။ '''တဿ''' − ယင်းပိုင် ရွတ်ဆောင်၊ မှတ်သား၊ မီးမြန်းစူးစမ်းဆင်ခြင်သောသူ၏။ '''ကာယေ''' − ကိုယ်မာ။ '''တသံ''' − မြွီနဂါးအစဟိစွာရို့၏ အဆိပ်ရေ။ '''န ကမေယျ ''' − မကျရောက်ရာ။ '''ဥဒကေ''' − ရေမာ။ '''န လဂ္ဂေယျ ''' − မငြိတွယ် မနစ်မွန်းရာ။ '''အဂ္ဂိ''' − မီးရေ။ '''န ဍဟေယျ''' − မလောင်ကျွမ်းရာ။ '''နာနာဘယဝိကော''' − အထူးထူး အပြားပြား များပြားစွာသော ဖီးရန်ရို့စွာ မထိရောက်နိုင်ရာ။ '''န ဧကာဟာရကော''' − တစုံတယောက် မျှ တရက် မကောင်းကြံသော သူစွာလေ့ မကြံနိုင်ရာ။ '''န ဒွိဟာရကော''' − နှစ်ရက် မကောင်းကြံသော သူစွာလေ့ မကြံနိုင်ရာ။ '''န တိဟာရကော''' − သုံးရက် မကောင်း ကြံ သူစွာလေ့ မကြံနိုင်ရာ။ '''န စတုဟာရကော''' − လေးရက် မကောင်းကြံသောသူစွာလေ့ မကြံနိုင်ရာ။ '''န ဥမ္မတ္တကံ''' − ရူးသွပ် ပျံ့ရွင့်သော အနာစွာလေ့ မဖြစ်နိုင်ရာ။ '''န မူဠကံ''' − တွေဝေမိုက် မဲသော အနာစွာလေ့ မဖြစ်နိုင်ရာ။ '''မနုဿေဟိ''' − လူရို့ ပင်ဖြစ်ဖြစ်။ '''အမနုဿေဟိ''' − ဘီလူးရို့ပင်ဖြစ်ဖြစ်။ '''န ဟိံသကာ''' − မညှဉ်းဆဲ မဖျက်ဆီး မနှိပ်စက်နိုင်ရာ။ '''တံ ဓာရဏပရိတ္တံ''' − ထိုဓာရဏ ပရိတ်တော်ရေ။ '''ယထာ ကတေမေ''' − ဇာရို့လဲ ဟူမူကား။ '''ဇာလော''' − စကြဝဠာ ကမ္ဘာတသောင်းကို လောင်ကျွမ်းစီရေ နေခုနစ်စင်း၏ အဟိန်အစော်ပိုင် ဖီးအန္တရာယ်အပေါင်းတိကို လောင်ကျွမ်းပယ်ပျောက်စီနှိုင်ရေ တန်ခိုးဟိန်စော် အာနုဘော်ဟိ၏။ '''မဟာဇာလော''' − နတ်၊ သိကြား၊ နဂါး၊ ဂဠုန်၊ ကုမ္ဘဏ် ဘီလူး၊ ရက္ခိုသ် အစဟိသည်ရို့ကို တားမြစ်နှိုင်ရေ သံကွန်ရက်နန့်တူသော ဘုန်းတန်ခိုးဟိန်စော် အာနုဘော်ဟိ၏။ '''ဇာလိတ္တေ''' − မင်း၊ သခိုး၊ မချစ်မကြိုက်လိုရေသူဟု ဆိုအပ်ရေ ရန်သူအန္တရာယ်အပေါင်းကိုလေ့ ဖယ်ယှားတားမြစ်နိုင်၏။ '''မဟာဇာလိတ္တေ''' − ရောဂန္တရ ကပ်၊ သတ္တန္တရကပ်၊ ဒုဗ္ဘိက္ခန္တရကပ်ဟု ဆိုအပ်ရေ ကပ်သုံးပါးရို့မှ ကင်းလွတ်စီနှိုင်၏။ '''ပုဂ္ဂေ''' − အမိဝမ်းမားမာ ပဋိသန္ဓေနေကေလေ့ အ ခြင်း၊ ဆွံခြင်း၊ ဇွန်းကျခြင်း၊ ရူးသွပ်ပျံ့ရွင့်ခြင်း အနာမျိုးရို့မှ လွတ်စီနှိုင်၏။ '''မဟာပုဂ္ဂေ''' − အပင်၊ တောင်၊ ကမ်း၊ ချောက်ရို့မှ ကျငြားကေလေ့ မသီနှိုင်ရာ။ '''သမ္ပတ္တေ''' − မရသိမ့်ရေ စည်းစိမ်ချမ်းသာ ရတနာအပေါင်းကိုလေ့ ရစီနှိုင်၏။ '''မဟာသမ္ပတ္တေ''' − ရပြီးရေ စည်းစိမ်ချမ်းသာ ရတနာဥစ္စာ အပေါင်းကိုလေ့ ကြီးကျယ်ပြန့်ပွား များစီ၏။ '''ဘူတင်္ဂမှိ''' − ဟုတ်မှန်ရေတွက်နန့်။ '''တမင်္ဂလံ''' − အမိုက်ပျောက်လို့ အလင်းရောက်စီနှိုင်၏။ '''အာနန္န''' − ချစ်သားအာနန္ဒာ။ '''ခေါ ပန''' − စင်စစ်မူကား။ '''ဣမံ ဓာရဏပရိတ္တံ''' − ဒေဓာရဏပရိတ်တော်ကို။ '''သတ္တသတ္တတိသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓကောဋီဟိ''' − ခုနစ်ဆယ့်ခုနစ်ကဋီကုန်သော ဘုရားသျှင်ရို့စွာ။ '''ဘာသိတံ''' − ကောင်းစွာဟောတော်မူအပ်ပြီ။ '''ဝတ္တေ''' − ကောင်းရေ အကျိုးနန့်ယှဉ်၏။''' အဝတ္တေ''' − မကောင်းရေ အကျိုးနန့် မယှဉ်။ '''ဂန္ဓဝေ''' − ကောင်းရေ တရားအရသာ အနံ့မျိုးကို ဆောင်၏။ '''အဂန္ဓဝေ''' − မကောင်းရေ တရားအရသာ အနံ့မျိုးကို မဆောင်။ '''နောမေ''' − ကောင်းရေစိတ်နှလုံးကို ဆောင်၏။ '''အနောမေ''' − မကောင်းရေ စိတ်နှလုံးကို မဆောင်။ '''သေဝေ''' − သူတော်ကောင်းရို့နန့် ပေါင်းဖော်လက်တွဲ မှီဝဲရစွာဖြစ်၏။ '''အသေဝေ''' − သူတော်မဟုတ် သူယုတ်ရို့နန့် မပေါင်းဖော် မလက်တွဲ မမှီဝဲရစွာဖြစ်၏။ '''ကာယေ''' − ကောင်းရေကိုယ်ကို ဖြစ်စီ၏။ '''အကာယေ''' − မကောင်းရေ ကိုယ်ကို မဖြစ်စီရာ။ '''ဓာရဏေ''' − ကောင်းရေ ကုသိုလ်အမှုကို ပြုဆောင်ရ၏။ '''အဓာရဏေ''' − မကောင်းရေ အကုသိုလ်အမှုကို မပြုမဆောင်ရ။ '''ဣလ္လိ''' − ကောင်းရေအိပ်မ က် ကို မြင်မက် ရ၏။ '''မိလ္လိ''' − မကောင်းရေ အိပ်မ က်ကို မမြင်မက်ရ။'''တိလ္လိ''' − ကောင်းရေ အတိတ်နိမိတ်ကို မြင်ရ၏။ '''မိလ္လိ''' − မကောင်းရေ အတိတ်နိမိတ်ကို မမြင်ရ။ '''ယောရုက္ခေ''' − သီပြီးရေ အပင်ရို့ကို ရှင်စီနှိုင်၏။ '''မဟာယောရုက္ခေ''' − ရှင်ပြီးရေအပင်ရို့ကိုလေ့ အကိုင်းအခတ် အရွက်အလက်နန့် ပြည့်စုံစီနှိုင်၏။ '''ဘူတင်္ဂမှိ''' − ဟုတ်မှတ်ရေအတွက်နန့်။ '''တမင်္ဂလံ''' − အမိုက်ပျောက်လို့ အလင်းရောက်နိုင်၏။ '''အာနန္ဒ''' − ချစ်သားအာနန္ဒာ။ '''ခေါ ပန '''− စင်စစ်။ '''ဣမံ ဓာရဏပရိတ္တံ''' − ဒေဓာရဏပရိတ်တော်ကို။ '''နဝနဝုတိယာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓကောဋီဟိ''' − ကိုးဆယ့်ကိုးကဋီကုန်သော ဘုရားသျှင်ရို့စွာ။ '''ဘာသိတံ''' − ဟောတော်မူအပ်ပြီ။ '''ဒိဋ္ဌိလာ''' − မကောင်းသနန့် ကြံသောသူရို့၏ အကြံအစည်ကိုလေ့ သိမြင်နိုင်၏။ '''ဒဏ္ဍိလာ''' − ဓား၊ လှံ၊ လက်နက်၊ လေး၊ မြား၊ မီးပေါက်၊ အမြောက် အစဟိရေ ဖီးရို့စွာလေ့ မထိရောက်စီနှိုင်။ '''မန္တိလာ''' − မန္တန်၊ မန္တရား၊ ဂါထာ၊ အင်းအိုင်တရို့စွာလေ့ ထက် မြက်နိုင်၏။ '''ရောဂိလာ''' −  ရောဂါအန္တရာယ်မျိုးရို့ကိုလေ့ မထိမရောက်နိုင်။ '''ခရလာ''' - ကြမ်းတမ်း ခက် မာသော အနာမျိုးရို့ကိုလေ့ မဖြစ်နိုင်။ '''ဒုဗ္ဘိလာ''' − ကြိုး၊ ထိတ်၊ သံခြီကျင်း၊ ကပ်ဘိ၊ တွင်းလောင်၊ ပင်းသကား၊ လိုင်ထောက်ကိုလေ့ လွတ်စီနှိုင်၏။ '''ဧတေန သစ္စဝဇ္ဇေန''' − ဒေမှန်ကန်သော သစ္စာစကားကြောင့်။ '''သဗ္ဗဒါ''' − အခါခပ်သိမ်း။ '''မေ''' − ငါ့အား။ ('''တေ''' − သင့်အား။ '''အမှာကံ''' − ငါရို့အား။ '''တုမှာကံ''' − သင့်ရို့အား။) '''သောတ္ထိ''' − ချမ်းသာခြင်းစွာ။ '''ဟောတု''' − ဖြစ်ပါစီသတည်း။ ဓာရဏပရိတ် နိဿယ ပြီး၏။<ref>my.wikipedia.org</ref> ==ကိုးကား== [[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]] hy0n8cdfmnep90rr0vbi9et3756ngsa 21087 21086 2026-09-09T13:36:11Z Tejoebārsa 137 21087 wikitext text/x-wiki {{ဗုဒ္ဓဘာသာ}} '''ဓာရဏ ပရိတ်တော်''' သည် မြတ်ဗုဒ္ဓဘုရားသျှင်၏ အာဝေဏိကဂုဏ်တော်(၁၈)ပါးကို ဖော်ကျူးပူဇော်ထားခြင်း ဖြစ်တေ။ ဒေဂုဏ်တော်တိစွာ မြတ်စွာဘုရား၏ သီးသန့်ကိုယ်ပိုင်ဂုဏ်တော်တိဖြစ်တေ။ ဓာရဏ ပရိတ်တော်ကို ရွတ်ဖတ်ပူဇော်သူရို့မာ အ,ကာလ မရဏအမျိုးမျိုးရို့မှ လွတ်မြောက်နှိုင်ရေ။ သတ္တဝါတိုင်း လူတိုင်းပင် တရက်နိမာ သေရစွာမာ ဓမ္မတာဖြစ်တေ။ ယကေလေ့ အကာလ မရဏမှ လွတ်မြောက်ရေလို့ ဆိုစွာမာ [[ကံ#ဥပစ္ဆေဒကကံ|ဥပစ္ဆေဒကကံ]]ကြောင့် မသီရ၊ မသီနှိုင်ခြင်းကို ဆိုလိုရေ။ ==ဓာရဏပရိတ် ပါဠိ== နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။ ဗုဒ္ဓါနံ ဇီဝိတဿ န သက္ကာ ကေနစိ အန္တရာယော ကာတုံ၊ တထာ မေ ဟောတု။ အတီတံသေ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော အပ္ပဋိဟတံ ဉာဏံ၊ အနာဂတံသေ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော အပ္ပဋိဟတံ ဉာဏံ၊ ပစ္စုပ္ပန္နံသေ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော အပ္ပဋိဟတံ ဉာဏံ။ ဣမေဟိ တီဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတဿ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော သဗ္ဗံ ကာယကမ္မံ ဉာဏပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဉာဏာနုပရိဝတ္တံ၊ သဗ္ဗံ ဝစီကမ္မံ ဉာဏပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဉာဏာနုပရိဝတ္တံ၊ သဗ္ဗံ မနောကမ္မံ ဉာဏပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဉာဏာနုပရိဝတ္တံ။ ဣမေဟိ ဆဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတဿ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော နတ္ထိ ဆန္ဒဿ ဟာနိ၊ နတ္ထိ ဓမ္မဒေသနာယ ဟာနိ၊ နတ္ထိ ဝီရိယဿ ဟာနိ၊ နတ္ထိ ဝိပဿနာယ ဟာနိ၊ နတ္ထိ သမာဓိဿ ဟာနိ၊ နတ္ထိ ဝိမုတ္တိယာ ဟာနိ။ ဣမေဟိ ဒွါဒသဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတဿ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော နတ္ထိ ဒဝါ၊ နတ္ထိ ရဝါ၊ နတ္ထိ အပ္ဖုဋံ၊ နတ္ထိ ဝေဂါယိတတ္တံ၊ နတ္ထိ အဗျာဝဋမနော၊ နတ္ထိ အပ္ပဋိသင်္ခါနုပေက္ခာ။ ဣမေဟိ အဋ္ဌာရသဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတဿ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော၊ နမော သတ္တန္နံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါနံ။ နတ္ထိ တထာဂတဿ ကာယဒုစ္စရိတံ၊ နတ္ထိ တထာဂတဿ ဝစီဒုစ္စရိတံ၊ နတ္ထိ တထာဂတဿ မနောဒုစ္စရိတံ၊ နတ္ထိ အတီတံသေ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ပဋိဟတံ ဉာဏံ၊ နတ္ထိ အနာဂတံသေ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ပဋိဟတံ ဉာဏံ၊နတ္ထိ ပစ္စုပ္ပန္နံသေ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ပဋိဟတံ ဉာဏံ၊ နတ္ထိ သဗ္ဗံ ကာယကမ္မံ ဉာဏာပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဉာဏံ နာနုပရိဝတ္တံ၊ နတ္ထိ သဗ္ဗံ ဝစီကမ္မံ ဉာဏာပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဉာဏံ နာနုပရိဝတ္တံ၊ နတ္ထိ သဗ္ဗံ မနောကမ္မံ ဉာဏာပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဉာဏံ နာနုပရိဝတ္တံ၊ ဣမံ ဓာရဏံ အမိတံ အသမံ သဗ္ဗသတ္တာနံ တာဏံ လေဏံ သံသာရဘယဘိတာနံ အဂ္ဂံ မဟာတေဇံ။ ဣမံ အာနန္ဒ ဓာရဏပရိတ္တံ ဓာရေဟိ ဝါရေဟိ ပရိပုစ္ဆာဟိ။ တဿ ကာယေ ဝိသံ န ကမေယျ၊ ဥဒကေ န လဂ္ဂေယျ၊ အဂ္ဂိ န ဍဟေယျ၊ နာနာဘယဝိကော၊ န ဧကာဟာရကော၊ န ဒွိဟာရကော၊ န တိဟာရကော၊ န စတုဟာရကော၊ န ဥမ္မတ္တကံ၊ န မူဠကံ၊ မနုဿေဟိ အမနုဿေဟိ န ဟိံသကာ။ တံ ဓာရဏပရိတ္တံ ယထာ ကတမေ၊ ဇာလော မဟာဇာလော၊ ဇာလိတ္တေ မဟာဇာလိတ္တေ၊ ပုဂ္ဂေ မဟာပုဂ္ဂေ၊ သမ္ပတ္တေ မဟာသမ္ပတ္တေ၊ ဘူတင်္ဂမှိ တမင်္ဂလံ။ ဣမံ ခေါ ပနာနန္ဒ ဓာရဏပရိတ္တံ သတ္တသတ္တတိသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓကောဋီဟိ ဘာသိတံ၊ ဝတ္တေ အဝတ္တေ၊ ဂန္ဓဝေ အဂန္ဓဝေ၊ နောမေ အနောမေ၊ သေဝေ အသီဝေ၊ ကာယေ အကာယေ၊ ဓာရဏေ အဓာရဏေ၊ ဣလ္လိ မိလ္လိ၊ တိလ္လိ မိလ္လိ၊ ယောရုက္ခေ မဟာယောရုက္ခေ၊ ဘူတင်္ဂမှိ တမင်္ဂလံ။ ဣမံ ခေါ ပနာနန္ဒ ဓာရဏပရိတ္တံ နဝနဝုတိယာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓကောဋီဟိ ဘာသိတံ၊ ဒိဋ္ဌိလာ ဒဏ္ဍိလာ မန္တိလာ ရောဂိလာ ခရလာ ဒုဗ္ဘိလာ။ ဧတေန သစ္စဝဇ္ဇေန သောတ္ထိမေ ဟောတု သဗ္ဗဒါ။ ==ဓာရဏပရိတ် ရခိုင်ပြန်== '''ဗုဒ္ဓါနံ''' − မြတ်စွာဘုရားရို့၏။ '''ဇီဝိတဿ''' − အသက်၏။ '''အန္တရာယော''' − ဖီးအန္တရာယ်ကို။ '''ကေနစိ''' − တယောက်ယောက်သော သူစွာ။ '''ကာတုံ''' − ပြုခြင်းငှာ။ '''န သက္ကာ''' − မတတ်နိုင်။ " '''ဗုဒ္ဓါနံ''' " - မြတ်စွာဘုရားရို့၏ ၊ " '''သဗ္ဗညုတညာဏဿ''' " - သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကို ၊ " '''ကေနစိ''' " - တစုံတယောက် သောသူစွာ။ " '''အန္တရာယော''' " - ဖီးအန္တရာယ်ကို ၊ " '''ကာတုံ''' " - ပြုခြင်းငှာ၊ " '''န သက္ကာ''' " − မတတ်နိုင် ၊ " '''တထာ''' " - ယင်းတတူ ၊ " '''မေ''' " - ငါ့အား ၊ " '''တေ''' " - သင့်အား၊ " '''အမှာကံ''' " - ငါရို့အား ၊ " '''တုမှာကံ''' " - သင်ရို့အား ၊ " '''ဟောတု''' " - ဖြစ်ပါစီသတည်း။ " '''ဗုဒ္ဓါနံ''' " − မြတ်စွာဘုရားရို့၏ ၊ " '''အဘိဟဋာနံ''' " − ရှီးရှုဆောင်အပ်ကုန်သော ၊  " '''စတုန္နံ ပစ္စယာနံ''' " - ၀န်လေးပါးရို့ကို ၊ " '''ကေနစိ''' " - တယောက်ယောက် သောသူစွာ ၊ " '''အန္တရာယော''' " ဖီးအန္တရာယ်ကို ၊ " '''ကာတုံ''' " - ပြုခြင်းငှာ ၊ " '''န သက္ကာ''' " - မတတ်နိုင် ၊ " '''တထာ''' " - ယင်းတတူ ၊ " '''မေ''' " - ငါ့အား ၊ " '''တေ''' " - သင့်အား၊ " '''အမှာကံ''' " - ငါရို့အား ၊ " '''တုမှာကံ''' " - သင်ရို့အား ၊ " '''ဟောတု''' " - ဖြစ်ပါစီသတည်း။ " '''ဗုဒ္ဓါနံ''' " − မြတ်စွာဘုရားရို့၏ ၊ " '''အသီတိယာနုဗျဉ္ဇနာနံ ဝါ''' " - သျှစ်ဆယ်သောလက္ခဏာတော်ရို့၏ ပင်ဖြစ်ဖြစ် ၊ "'''ဗျာမပ္ပဘာယ ဝါ''' " - တလံမျှသော ရောင်ခြည်တော်ကို ပင်ဖြစ်ဖြစ် ၊ " '''ကေနစိ''' " - တယောက်ယောက် သောသူစွာ ၊ " '''အန္တရာယော''' " - ဖီးအန္တရာယ်ကို ၊ " '''ကာတုံ''' " - ပြုခြင်းငှာ ၊ " '''န သက္ကာ''' " - မတတ်နိုင် ၊ " '''တထာ''' " - ယင်းတတူ ၊ " '''မေ''' " - ငါ့အား ၊ " '''တေ''' " - သင့်အား၊ " '''အမှာကံ''' " - ငါရို့အား ၊ " '''တုမှာကံ''' " - သင်ရို့အား ၊ " '''ဟောတု''' " - ဖြစ်ပါစီသတည်း။ '''ဣမေသံ စတုန္နံ''' − ဒေလေးပါးရို့၏။ '''အန္တရာယော''' − အန္တရာယ်ကို။ '''ကေနစိ''' − တယောက်ယောက်သောသူစွာ။ '''ကာတုံ''' − ပြုခြင်းငှါ။ '''န သက္ကာ''' − မတတ်နိုင်။ '''တထာ''' − ယင်းတတူ။ '''မေ''' − အကျွန်ုပ်အား။ '''ဟောတု''' − ဖြစ်ပါစီသတည်း။ '''ဘဂဝတော''' − ဘုန်းတော်ခြောက်ပါးနန့် ပြည့်စုံတော်မူသော။ '''ဗုဒ္ဓဿ''' − မြတ်စွာဘုရားအား။ '''အတီတံသေ''' − လွန်လီပြီးရေအဖို့မာ။ '''အပ္ပဋိဟတံ ဉာဏံ''' − အဆီးအတား အပိတ်အပင်မဟိရေ ဉာဏ်တော်ရေ။ '''ဟောတိ''' − ဖြစ်၏။ '''ဘဂဝတော''' − ဘုန်းတော်ခြောက်ပါးနန့် ပြည်စုံတော်မူသော။''' ဗုဒ္ဓဿ''' − မြတ်စွာဘုရားအား။ '''အနာဂတံသေ''' − နောင်လာအံ့သော အနာဂတ်အဖို့မာ။ '''အပ္ပဋိဟတံ ဉာဏံ''' − အဆီးအတား အပိတ်အပင် မဟိရေ ဉာဏ်တော်ရေ။ '''ဟောတိ''' − ဖြစ်၏။ '''ဘဂဝတော''' − ဘုန်းတော်ခြောက်ပါးနန့် ပြည့်စုံတော်မူသော။ '''ဗုဒ္ဓဿ''' − မြတ်စွာဘုရားအား။ '''ပစ္စုပ္ပန္နံသေ''' − ပစ္စုပ္ပန်မျက် မှောက်ဖြစ်ရေ အဖို့မာ။ '''အပ္ပဋိဟတံ ဉာဏံ''' − အဆီးအတား အပိတ်အပင် မဟိရေ ဉာဏ်တော်ရေ။ '''ဟောတိ''' − ဖြစ်၏။ '''တိဟိ''' − သုံးပါးကုန်သော။ '''ဣမေဟိ ဓမ္မေဟိ''' − ဒေကျေးဇုတရားတော်ရို့နန့်။ '''သမန္နာဂတဿ''' − ပြည့်စုံတော်မူသော။ '''ဘဂဝတော''' − ဘုန်းတော်ခြောက်ပါးနန့် ပြည့်စုံတော်မူသော။ '''ဗုဒ္ဓဿ''' − မြတ်စွာဘုရားရေ။ '''သဗ္ဗံ''' − အားလုံးသော။ '''ကာယကမ္မံ''' − ကိုယ်ဖြင့်ပြုအပ်ရေ အမှုရေ။ '''ဉာဏပုဗ္ဗင်္ဂမံ''' − ဉာဏ်တော်ပြဋ္ဌာန်းခြင်းဟိရေ။ '''ဉာဏာနုပရိဝတ္တံ''' − ဉာဏ်တော်၏ နောက်ကို အစိုင်လိုက်ရေ။ '''ဟောတိ''' − ဖြစ်၏။ '''သဗ္ဗံ''' - အားလုံးသော၊ '''ဝဇီကမ္မံ''' - နှုတ်ဖြင့်ပြီးရေအမှုသည်၊ '''ဉာဏပုဗ္ဗင်္ဂမံ''' - ဉာဏ်တော်ပြဋ္ဌာန်းခြင်းဟိရေ၊ '''ဉာဏာနုပရိ ဝတ္တံ''' - ဉာဏ်တော်၏နောက်ကို အစိုင်လိုက်ရေ '''ဟောတိ''' - ဖြစ်၏။ '''သဗ္ဗံ''' − အားလုံးသော။ '''မနောကမ္မံ''' − နှလုံးဖြင့်ပြီးသော အမှုရေ။ '''ဉာဏပုဗ္ဗင်္ဂမံ''' − ဉာဏ်တော်ပြဋ္ဌာန်းခြင်းဟိရေ။ '''ဉာဏာနုပရိဝတ္တံ''' − ဉာဏ်တော်၏ နောက်ကို အစိုင်လိုက်ရေ။ '''ဟောတိ''' − ဖြစ်၏။ '''ဆဟိ''' − ခြောက်ပါးကုန်သော။ '''ဣမေဟိ ဓမ္မေဟိ''' − ဒေကျေးဇုတရားတော်ရို့နန့်။ '''သမန္နာဂတဿ''' − ပြည့်စုံတော်မူသော။ '''ဘဂဝတော''' − ဘုန်းတော်ခြောက်ပါးနန့် ပြည့်စုံတော်မူသော။ '''ဗုဒ္ဓဿ''' − မြတ်စွာဘုရားရေ။ '''ဆန္ဒဿ''' − သတ္တဝါရို့၏ အကျိုးစီးပွားကို ပြုလိုရေ ဆန္ဒတော်၏။ '''ဟာနိ '''− ဆုတ်ယုတ်ခြင်းစွာ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''ဓမ္မဒေသနာယ''' − တရားတော် ဟောပြောခြင်း၏။ '''ဟာနိ''' − ဆုတ်ယုတ်ခြင်းရေ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''ဝီရိယဿ''' − သူတပါးရို့၏ အကျိုးစီးပွားအတွက် ဆောင်ရွက်ခြင်းမာ လုံ့လဝီရိယတော်၏။ '''ဟာနိ''' − ဆုတ်ယုတ်ခြင်းရေ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''ဝိပဿနာယ''' − သင်္ခါရတရားရို့ကို အနိစ္စ အစဟိရေ လက္ခဏာရီးသုံးပါးဖြင့် ရှုမှု “ဝိပဿနာ” ဉာဏ်တော်၏။ '''ဟာနိ''' − ဆုတ်ယုတ်ခြင်းရေ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''သမာဓိဿ''' − စိတ်တည်ကြည်မှု “သမာဓိ” တော်၏။ '''ဟာနိ''' − ဆုတ်ယုတ်ခြင်းရေ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''ဝိမုတ္တိယာ''' − အရဟတ္တဖိုလ်ကို ဝင်စားတော်မူခြင်း၏။ '''ဟာနိ''' − ဆုတ်ယုတ်ခြင်းရေ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''ဒွါဒသဟိ''' − တဆယ့်နှစ်ပါးကုန်သော။ '''ဣမေဟိ ဓမ္မေဟိ''' − ဒေကျေးဇုတရားတော်ရို့နန့်။ '''သမန္နဂတဿ''' − ပြည့်စုံတော်မူသော။ '''ဘဂဝတော''' − ဘုန်းတော်ခြောက်ပါးနန့် ပြည့်စုံတော်မူသော။ '''ဗုဒ္ဓဿ''' − မြတ်စွာဘုရားရေ။ '''ဒဝါ''' − ရယ်မြူးလိုရေတွက်နန့် ပြုမူပြောဆိုခြင်းစွာ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''ရဝါ''' − သတိလွတ်ပနာ ချွတ်ယွင်းပြုမူ ပြောဆိုခြင်းစွာ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''အဖုဋံ''' − ဉာဏ်တော်ဖြင့် မတွိမထိ မသိအပ်ရေ တရားစွာ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''ဝေဂါယိတတ္တံ''' − ဉာဏ်ဖြင့် မဆင်မခြင် အမြမြန်ဆဆန် ပြုရေအမှုစွာ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''အဗျာဝဋမနော''' − သူတပါးရို့အတွက် ကြောင့်ကြမဲ့ ဖြစ်ရေ စိတ်နှလုံးတော်စွာ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''အပ္ပဋိသင်္ခါနုပေက္ခာ''' − ဉာဏ်ဖြင့် မဆင်မခြင် လျစ်လျူရှုသော အမှုစွာ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''အဋ္ဌာရသဟိ''' − တဆယ့်သျှစ်ပါးကုန်သော။ '''ဣမေဟိ ဓမ္မေဟိ''' − ဒေကျေးဇုတရားတော်ရို့နန့်။ '''သမန္နာဂတဿ''' − ပြည့်စုံတော်မူသော။ '''ဗုဒ္ဓဿ''' − မြတ်စွာဘုရားအား။ '''နမော''' − ဇိခိုးပါ၏။ '''သတ္တန္နံ''' − ခုနစ်ဆူကုန်သော။ '''သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါနံ''' − ဝပဿီ၊ သိခီ၊ ဝေဿဘူ၊ ကကုသန္ဓ၊ ကောဏာဂမန၊ ကဿပ၊ ဂေါတမ လို့ဆိုရေ မြတ်စွာဘုရားသျှင် ရို့အား။ '''နမော''' − ဇိခိုးပါ၏။ <nowiki/>'''တထာဂတဿ''' − ဝိပဿီ အစဟိရေ ရှေးဘုရားရို့ပိုင် လာခြင်းကောင်းတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားရေ။ '''ကာယဒုစ္စရိတံ''' − ကိုယ်ဖြင့် ပြုအပ်ရေ မကောင်းမှု “ကာယဒုစရိုက်” ရေ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''တထာဂတဿ''' − မြတ်စွာဘုရားရေ။ '''ဝစီဒုစ္စရိတံ''' − နှုတ်ဖြင့်ပြုအပ်ရေ မကောင်းမှု “ဝစီဒုစရိုက်” ရေ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''တထာဂတဿ''' − မြတ်စွာဘုရားရေ။ '''မနောဒုစ္စရိတံ''' − စိတ်ဖြင့်ပြုအပ်ရေ မကောင်းမှု “မနောဒုစရိုက်” ရေ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''အတီတံသေ''' − လွန်လီပြီးရေ အဖို့ကာလမာ။ '''ဗုဒ္ဓဿ''' − မြတ်စွာဘုရားအား။ '''ပဋိဟတံ ဉာဏံ''' − ဆီးတားပိတ်ပင်ခြင်းဟိရေ ဉာဏ်တော်ရေ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''အနာဂတံသေ''' − နောင်လာလတ္တံသော အဖို့ကာလမာ။ '''ဗုဒ္ဓဿ''' − မြတ်စွာဘုရားအား။ '''ပဋိဟတံ ဉာဏံ''' − ဆီးတားပိတ်ပင်ခြင်းဟိရေ ဉာဏ်တော်ရေ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''ပစ္စုပ္ပန္နံသေ''' − မျက် မှောက်သော အဖို့ကာလမာ။ '''ဗုဒ္ဓဿ''' − မြတ်စွာဘုရားအား။ '''ပဋိဟတံ ဉာဏံ''' − ဆီးတားပိတ်ပင်ခြင်းဟိရေ ဉာဏ်တော်ရေ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''ဗုဒ္ဓဿ''' − မြတ်စွာဘုရားရေ။ '''သဗ္ဗံ''' − အားလုံးသော။ '''ကာယကမ္မံ''' − ကိုယ်ဖြင့်ပြုအပ်ရေ အမှုရေ။ '''ဉာဏာပုဗ္ဗင်္ဂမံ''' − ဉာဏ်တော်လျှင် ရှေ့မလားခြင်းရေ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''ဉာဏံ''' − ဉာဏ်တော်သို့။ '''နာနုပရိဝတ္တံ''' − အစိုင်မလိုက်ခြင်းစွာ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''ဗုဒ္ဓဿ''' − မြတ်စွာဘုရားရေ။ '''သဗ္ဗံ''' − အားလုံးသော။ '''ဝစီကမ္မံ''' − နှုတ်ဖြင့်ပြုအပ်ရေ အမှုရေ။ '''ဉာဏာပုဗ္ဗင်္ဂမံ''' − ဉာဏ်တော်လျှင် ရှေ့သွား မဟိခြင်းစွာ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''ဉာဏံ''' − ဉာဏ်တော်သို့။ '''နာနုပရိဝတ္တံ''' − အစိုင်မလိုက်ခြင်းစွာ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''ဗုဒ္ဓဿ''' − မြတ်စွာဘုရားရေ။ '''သဗ္ဗံ''' − အားလုံးသော။ '''မနောကမ္မံ''' − စိတ်ဖြင့်ပြုအပ်ရေ အမှုရေ။ '''ဉာဏာပုဗ္ဗင်္ဂမံ''' − ဉာဏ်တော်လျှင် ရှေ့သွား မဟိခြင်းစွာ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''ဉာဏံ''' − ဉာဏ်တော်သို့။ '''နာနုပရိဝတ္တံ''' − အစိုင်မလိုက်ခြင်းစွာ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''ဣမံ ဓာရဏံ''' − ဒေအဆောင်ရေ။ '''ဝါ''' − ဒေဆောင်ထားအပ်ရေ ဓာရဏ ပရိတ်တော်ရေ။ '''အမိတံ''' − မနှိုင်းယှဉ်အပ်။ '''အသမံ''' − တူမျှခြင်းလည်း မဟိ။ '''သဗ္ဗသတ္တာနံ''' − ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါအပေါင်းတိ၏။ '''တာဏံ''' − ခိုမှီကိုးကွယ်ရာလည်း ဖြစ်၏။ '''လေဏံ''' − ပုန်းအောင်လှဲရာလည်း ဖြစ်၏။ '''သံသာရဘယဘီတာနံ''' − သံသရာဖီးကို ကြောက်ရွံ့သောသူရို့၏။ '''အဂ္ဂံ''' − အလွန်မြတ်သော။ '''ပရိတ္တံ''' − အရံအတားဖြစ်၏။ '''မဟာတေဇံ''' − ကြီးရေ တန်ခိုးဟိန်စော် အာနုဘော်ဟိရေ။ '''ပရိတ္တံ''' − အရံအတား ဖြစ်၏။ '''အာနန္န''' − ချစ်သားအနန္ဒာ။ '''ဣမံ ဓာရဏပရိတ္တံ''' − ဒေတန်ခိုးတေဇော် အာနုဘော် ကြီးမြတ်သော ဓာရဏပရိတ်တော်ကို။ '''ဓာရေဟိ''' − ရွတ်ဆောင်ပါလော့။''' ဝါရေဟိ''' − မှတ်သားပါလော့။ '''ပရိပုစ္ဆာဟိ''' − မီးမြန်းစူးစမ်းဆင်ခြင်လော့။ '''တဿ''' − ယင်းပိုင် ရွတ်ဆောင်၊ မှတ်သား၊ မီးမြန်းစူးစမ်းဆင်ခြင်သောသူ၏။ '''ကာယေ''' − ကိုယ်မာ။ '''တသံ''' − မြွီနဂါးအစဟိစွာရို့၏ အဆိပ်ရေ။ '''န ကမေယျ ''' − မကျရောက်ရာ။ '''ဥဒကေ''' − ရေမာ။ '''န လဂ္ဂေယျ ''' − မငြိတွယ် မနစ်မွန်းရာ။ '''အဂ္ဂိ''' − မီးရေ။ '''န ဍဟေယျ''' − မလောင်ကျွမ်းရာ။ '''နာနာဘယဝိကော''' − အထူးထူး အပြားပြား များပြားစွာသော ဖီးရန်ရို့စွာ မထိရောက်နိုင်ရာ။ '''န ဧကာဟာရကော''' − တစုံတယောက် မျှ တရက် မကောင်းကြံသော သူစွာလေ့ မကြံနိုင်ရာ။ '''န ဒွိဟာရကော''' − နှစ်ရက် မကောင်းကြံသော သူစွာလေ့ မကြံနိုင်ရာ။ '''န တိဟာရကော''' − သုံးရက် မကောင်း ကြံ သူစွာလေ့ မကြံနိုင်ရာ။ '''န စတုဟာရကော''' − လေးရက် မကောင်းကြံသောသူစွာလေ့ မကြံနိုင်ရာ။ '''န ဥမ္မတ္တကံ''' − ရူးသွပ် ပျံ့ရွင့်သော အနာစွာလေ့ မဖြစ်နိုင်ရာ။ '''န မူဠကံ''' − တွေဝေမိုက် မဲသော အနာစွာလေ့ မဖြစ်နိုင်ရာ။ '''မနုဿေဟိ''' − လူရို့ ပင်ဖြစ်ဖြစ်။ '''အမနုဿေဟိ''' − ဘီလူးရို့ပင်ဖြစ်ဖြစ်။ '''န ဟိံသကာ''' − မညှဉ်းဆဲ မဖျက်ဆီး မနှိပ်စက်နိုင်ရာ။ '''တံ ဓာရဏပရိတ္တံ''' − ထိုဓာရဏ ပရိတ်တော်ရေ။ '''ယထာ ကတေမေ''' − ဇာရို့လဲ ဟူမူကား။ '''ဇာလော''' − စကြဝဠာ ကမ္ဘာတသောင်းကို လောင်ကျွမ်းစီရေ နေခုနစ်စင်း၏ အဟိန်အစော်ပိုင် ဖီးအန္တရာယ်အပေါင်းတိကို လောင်ကျွမ်းပယ်ပျောက်စီနှိုင်ရေ တန်ခိုးဟိန်စော် အာနုဘော်ဟိ၏။ '''မဟာဇာလော''' − နတ်၊ သိကြား၊ နဂါး၊ ဂဠုန်၊ ကုမ္ဘဏ် ဘီလူး၊ ရက္ခိုသ် အစဟိသည်ရို့ကို တားမြစ်နှိုင်ရေ သံကွန်ရက်နန့်တူသော ဘုန်းတန်ခိုးဟိန်စော် အာနုဘော်ဟိ၏။ '''ဇာလိတ္တေ''' − မင်း၊ သခိုး၊ မချစ်မကြိုက်လိုရေသူဟု ဆိုအပ်ရေ ရန်သူအန္တရာယ်အပေါင်းကိုလေ့ ဖယ်ယှားတားမြစ်နိုင်၏။ '''မဟာဇာလိတ္တေ''' − ရောဂန္တရ ကပ်၊ သတ္တန္တရကပ်၊ ဒုဗ္ဘိက္ခန္တရကပ်ဟု ဆိုအပ်ရေ ကပ်သုံးပါးရို့မှ ကင်းလွတ်စီနှိုင်၏။ '''ပုဂ္ဂေ''' − အမိဝမ်းမားမာ ပဋိသန္ဓေနေကေလေ့ အ ခြင်း၊ ဆွံခြင်း၊ ဇွန်းကျခြင်း၊ ရူးသွပ်ပျံ့ရွင့်ခြင်း အနာမျိုးရို့မှ လွတ်စီနှိုင်၏။ '''မဟာပုဂ္ဂေ''' − အပင်၊ တောင်၊ ကမ်း၊ ချောက်ရို့မှ ကျငြားကေလေ့ မသီနှိုင်ရာ။ '''သမ္ပတ္တေ''' − မရသိမ့်ရေ စည်းစိမ်ချမ်းသာ ရတနာအပေါင်းကိုလေ့ ရစီနှိုင်၏။ '''မဟာသမ္ပတ္တေ''' − ရပြီးရေ စည်းစိမ်ချမ်းသာ ရတနာဥစ္စာ အပေါင်းကိုလေ့ ကြီးကျယ်ပြန့်ပွား များစီ၏။ '''ဘူတင်္ဂမှိ''' − ဟုတ်မှန်ရေတွက်နန့်။ '''တမင်္ဂလံ''' − အမိုက်ပျောက်လို့ အလင်းရောက်စီနှိုင်၏။ '''အာနန္န''' − ချစ်သားအာနန္ဒာ။ '''ခေါ ပန''' − စင်စစ်မူကား။ '''ဣမံ ဓာရဏပရိတ္တံ''' − ဒေဓာရဏပရိတ်တော်ကို။ '''သတ္တသတ္တတိသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓကောဋီဟိ''' − ခုနစ်ဆယ့်ခုနစ်ကဋီကုန်သော ဘုရားသျှင်ရို့စွာ။ '''ဘာသိတံ''' − ကောင်းစွာဟောတော်မူအပ်ပြီ။ '''ဝတ္တေ''' − ကောင်းရေ အကျိုးနန့်ယှဉ်၏။''' အဝတ္တေ''' − မကောင်းရေ အကျိုးနန့် မယှဉ်။ '''ဂန္ဓဝေ''' − ကောင်းရေ တရားအရသာ အနံ့မျိုးကို ဆောင်၏။ '''အဂန္ဓဝေ''' − မကောင်းရေ တရားအရသာ အနံ့မျိုးကို မဆောင်။ '''နောမေ''' − ကောင်းရေစိတ်နှလုံးကို ဆောင်၏။ '''အနောမေ''' − မကောင်းရေ စိတ်နှလုံးကို မဆောင်။ '''သေဝေ''' − သူတော်ကောင်းရို့နန့် ပေါင်းဖော်လက်တွဲ မှီဝဲရစွာဖြစ်၏။ '''အသေဝေ''' − သူတော်မဟုတ် သူယုတ်ရို့နန့် မပေါင်းဖော် မလက်တွဲ မမှီဝဲရစွာဖြစ်၏။ '''ကာယေ''' − ကောင်းရေကိုယ်ကို ဖြစ်စီ၏။ '''အကာယေ''' − မကောင်းရေ ကိုယ်ကို မဖြစ်စီရာ။ '''ဓာရဏေ''' − ကောင်းရေ ကုသိုလ်အမှုကို ပြုဆောင်ရ၏။ '''အဓာရဏေ''' − မကောင်းရေ အကုသိုလ်အမှုကို မပြုမဆောင်ရ။ '''ဣလ္လိ''' − ကောင်းရေအိပ်မ က် ကို မြင်မက် ရ၏။ '''မိလ္လိ''' − မကောင်းရေ အိပ်မ က်ကို မမြင်မက်ရ။'''တိလ္လိ''' − ကောင်းရေ အတိတ်နိမိတ်ကို မြင်ရ၏။ '''မိလ္လိ''' − မကောင်းရေ အတိတ်နိမိတ်ကို မမြင်ရ။ '''ယောရုက္ခေ''' − သီပြီးရေ အပင်ရို့ကို ရှင်စီနှိုင်၏။ '''မဟာယောရုက္ခေ''' − ရှင်ပြီးရေအပင်ရို့ကိုလေ့ အကိုင်းအခတ် အရွက်အလက်နန့် ပြည့်စုံစီနှိုင်၏။ '''ဘူတင်္ဂမှိ''' − ဟုတ်မှတ်ရေအတွက်နန့်။ '''တမင်္ဂလံ''' − အမိုက်ပျောက်လို့ အလင်းရောက်နိုင်၏။ '''အာနန္ဒ''' − ချစ်သားအာနန္ဒာ။ '''ခေါ ပန '''− စင်စစ်။ '''ဣမံ ဓာရဏပရိတ္တံ''' − ဒေဓာရဏပရိတ်တော်ကို။ '''နဝနဝုတိယာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓကောဋီဟိ''' − ကိုးဆယ့်ကိုးကဋီကုန်သော ဘုရားသျှင်ရို့စွာ။ '''ဘာသိတံ''' − ဟောတော်မူအပ်ပြီ။ '''ဒိဋ္ဌိလာ''' − မကောင်းသနန့် ကြံသောသူရို့၏ အကြံအစည်ကိုလေ့ သိမြင်နိုင်၏။ '''ဒဏ္ဍိလာ''' − ဓား၊ လှံ၊ လက်နက်၊ လေး၊ မြား၊ မီးပေါက်၊ အမြောက် အစဟိရေ ဖီးရို့စွာလေ့ မထိရောက်စီနှိုင်။ '''မန္တိလာ''' − မန္တန်၊ မန္တရား၊ ဂါထာ၊ အင်းအိုင်တရို့စွာလေ့ ထက် မြက်နိုင်၏။ '''ရောဂိလာ''' −  ရောဂါအန္တရာယ်မျိုးရို့ကိုလေ့ မထိမရောက်နိုင်။ '''ခရလာ''' - ကြမ်းတမ်း ခက် မာသော အနာမျိုးရို့ကိုလေ့ မဖြစ်နိုင်။ '''ဒုဗ္ဘိလာ''' − ကြိုး၊ ထိတ်၊ သံခြီကျင်း၊ ကပ်ဘိ၊ တွင်းလောင်၊ ပင်းသကား၊ လိုင်ထောက်ကိုလေ့ လွတ်စီနှိုင်၏။ '''ဧတေန သစ္စဝဇ္ဇေန''' − ဒေမှန်ကန်သော သစ္စာစကားကြောင့်။ '''သဗ္ဗဒါ''' − အခါခပ်သိမ်း။ '''မေ''' − ငါ့အား။ ('''တေ''' − သင့်အား။ '''အမှာကံ''' − ငါရို့အား။ '''တုမှာကံ''' − သင့်ရို့အား။) '''သောတ္ထိ''' − ချမ်းသာခြင်းစွာ။ '''ဟောတု''' − ဖြစ်ပါစီသတည်း။ ဓာရဏပရိတ် နိဿယ ပြီး၏။<ref>my.wikipedia.org</ref> ==ကိုးကား== [[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]] qa6pqs45lbanbnq4g3afdt678nipdlm 21088 21087 2026-09-09T13:37:39Z Tejoebārsa 137 21088 wikitext text/x-wiki {{ဗုဒ္ဓဘာသာ}} '''ဓာရဏ ပရိတ်တော်''' စွာ မြတ်ဗုဒ္ဓဘုရားသျှင်၏ အာဝေဏိကဂုဏ်တော်(၁၈)ပါးကို ဖော်ကျူးပူဇော်ထားခြင်း ဖြစ်တေ။ ဒေဂုဏ်တော်တိစွာ မြတ်စွာဘုရား၏ သီးသန့်ကိုယ်ပိုင်ဂုဏ်တော်တိဖြစ်တေ။ ဓာရဏ ပရိတ်တော်ကို ရွတ်ဖတ်ပူဇော်သူရို့မာ အ,ကာလ မရဏအမျိုးမျိုးရို့မှ လွတ်မြောက်နှိုင်ရေ။ သတ္တဝါတိုင်း လူတိုင်းပင် တရက်နိမာ သေရစွာမာ ဓမ္မတာဖြစ်တေ။ ယကေလေ့ အကာလ မရဏမှ လွတ်မြောက်ရေလို့ ဆိုစွာမာ [[ကံ#ဥပစ္ဆေဒကကံ|ဥပစ္ဆေဒကကံ]]ကြောင့် မသီရ၊ မသီနှိုင်ခြင်းကို ဆိုလိုရေ။ ==ဓာရဏပရိတ် ပါဠိ== နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။ ဗုဒ္ဓါနံ ဇီဝိတဿ န သက္ကာ ကေနစိ အန္တရာယော ကာတုံ၊ တထာ မေ ဟောတု။ အတီတံသေ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော အပ္ပဋိဟတံ ဉာဏံ၊ အနာဂတံသေ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော အပ္ပဋိဟတံ ဉာဏံ၊ ပစ္စုပ္ပန္နံသေ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော အပ္ပဋိဟတံ ဉာဏံ။ ဣမေဟိ တီဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတဿ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော သဗ္ဗံ ကာယကမ္မံ ဉာဏပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဉာဏာနုပရိဝတ္တံ၊ သဗ္ဗံ ဝစီကမ္မံ ဉာဏပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဉာဏာနုပရိဝတ္တံ၊ သဗ္ဗံ မနောကမ္မံ ဉာဏပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဉာဏာနုပရိဝတ္တံ။ ဣမေဟိ ဆဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတဿ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော နတ္ထိ ဆန္ဒဿ ဟာနိ၊ နတ္ထိ ဓမ္မဒေသနာယ ဟာနိ၊ နတ္ထိ ဝီရိယဿ ဟာနိ၊ နတ္ထိ ဝိပဿနာယ ဟာနိ၊ နတ္ထိ သမာဓိဿ ဟာနိ၊ နတ္ထိ ဝိမုတ္တိယာ ဟာနိ။ ဣမေဟိ ဒွါဒသဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတဿ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော နတ္ထိ ဒဝါ၊ နတ္ထိ ရဝါ၊ နတ္ထိ အပ္ဖုဋံ၊ နတ္ထိ ဝေဂါယိတတ္တံ၊ နတ္ထိ အဗျာဝဋမနော၊ နတ္ထိ အပ္ပဋိသင်္ခါနုပေက္ခာ။ ဣမေဟိ အဋ္ဌာရသဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတဿ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော၊ နမော သတ္တန္နံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါနံ။ နတ္ထိ တထာဂတဿ ကာယဒုစ္စရိတံ၊ နတ္ထိ တထာဂတဿ ဝစီဒုစ္စရိတံ၊ နတ္ထိ တထာဂတဿ မနောဒုစ္စရိတံ၊ နတ္ထိ အတီတံသေ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ပဋိဟတံ ဉာဏံ၊ နတ္ထိ အနာဂတံသေ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ပဋိဟတံ ဉာဏံ၊နတ္ထိ ပစ္စုပ္ပန္နံသေ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ပဋိဟတံ ဉာဏံ၊ နတ္ထိ သဗ္ဗံ ကာယကမ္မံ ဉာဏာပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဉာဏံ နာနုပရိဝတ္တံ၊ နတ္ထိ သဗ္ဗံ ဝစီကမ္မံ ဉာဏာပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဉာဏံ နာနုပရိဝတ္တံ၊ နတ္ထိ သဗ္ဗံ မနောကမ္မံ ဉာဏာပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဉာဏံ နာနုပရိဝတ္တံ၊ ဣမံ ဓာရဏံ အမိတံ အသမံ သဗ္ဗသတ္တာနံ တာဏံ လေဏံ သံသာရဘယဘိတာနံ အဂ္ဂံ မဟာတေဇံ။ ဣမံ အာနန္ဒ ဓာရဏပရိတ္တံ ဓာရေဟိ ဝါရေဟိ ပရိပုစ္ဆာဟိ။ တဿ ကာယေ ဝိသံ န ကမေယျ၊ ဥဒကေ န လဂ္ဂေယျ၊ အဂ္ဂိ န ဍဟေယျ၊ နာနာဘယဝိကော၊ န ဧကာဟာရကော၊ န ဒွိဟာရကော၊ န တိဟာရကော၊ န စတုဟာရကော၊ န ဥမ္မတ္တကံ၊ န မူဠကံ၊ မနုဿေဟိ အမနုဿေဟိ န ဟိံသကာ။ တံ ဓာရဏပရိတ္တံ ယထာ ကတမေ၊ ဇာလော မဟာဇာလော၊ ဇာလိတ္တေ မဟာဇာလိတ္တေ၊ ပုဂ္ဂေ မဟာပုဂ္ဂေ၊ သမ္ပတ္တေ မဟာသမ္ပတ္တေ၊ ဘူတင်္ဂမှိ တမင်္ဂလံ။ ဣမံ ခေါ ပနာနန္ဒ ဓာရဏပရိတ္တံ သတ္တသတ္တတိသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓကောဋီဟိ ဘာသိတံ၊ ဝတ္တေ အဝတ္တေ၊ ဂန္ဓဝေ အဂန္ဓဝေ၊ နောမေ အနောမေ၊ သေဝေ အသီဝေ၊ ကာယေ အကာယေ၊ ဓာရဏေ အဓာရဏေ၊ ဣလ္လိ မိလ္လိ၊ တိလ္လိ မိလ္လိ၊ ယောရုက္ခေ မဟာယောရုက္ခေ၊ ဘူတင်္ဂမှိ တမင်္ဂလံ။ ဣမံ ခေါ ပနာနန္ဒ ဓာရဏပရိတ္တံ နဝနဝုတိယာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓကောဋီဟိ ဘာသိတံ၊ ဒိဋ္ဌိလာ ဒဏ္ဍိလာ မန္တိလာ ရောဂိလာ ခရလာ ဒုဗ္ဘိလာ။ ဧတေန သစ္စဝဇ္ဇေန သောတ္ထိမေ ဟောတု သဗ္ဗဒါ။ ==ဓာရဏပရိတ် ရခိုင်ပြန်== '''ဗုဒ္ဓါနံ''' − မြတ်စွာဘုရားရို့၏။ '''ဇီဝိတဿ''' − အသက်၏။ '''အန္တရာယော''' − ဖီးအန္တရာယ်ကို။ '''ကေနစိ''' − တယောက်ယောက်သော သူစွာ။ '''ကာတုံ''' − ပြုခြင်းငှာ။ '''န သက္ကာ''' − မတတ်နိုင်။ " '''ဗုဒ္ဓါနံ''' " - မြတ်စွာဘုရားရို့၏ ၊ " '''သဗ္ဗညုတညာဏဿ''' " - သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကို ၊ " '''ကေနစိ''' " - တစုံတယောက် သောသူစွာ။ " '''အန္တရာယော''' " - ဖီးအန္တရာယ်ကို ၊ " '''ကာတုံ''' " - ပြုခြင်းငှာ၊ " '''န သက္ကာ''' " − မတတ်နိုင် ၊ " '''တထာ''' " - ယင်းတတူ ၊ " '''မေ''' " - ငါ့အား ၊ " '''တေ''' " - သင့်အား၊ " '''အမှာကံ''' " - ငါရို့အား ၊ " '''တုမှာကံ''' " - သင်ရို့အား ၊ " '''ဟောတု''' " - ဖြစ်ပါစီသတည်း။ " '''ဗုဒ္ဓါနံ''' " − မြတ်စွာဘုရားရို့၏ ၊ " '''အဘိဟဋာနံ''' " − ရှီးရှုဆောင်အပ်ကုန်သော ၊  " '''စတုန္နံ ပစ္စယာနံ''' " - ၀န်လေးပါးရို့ကို ၊ " '''ကေနစိ''' " - တယောက်ယောက် သောသူစွာ ၊ " '''အန္တရာယော''' " ဖီးအန္တရာယ်ကို ၊ " '''ကာတုံ''' " - ပြုခြင်းငှာ ၊ " '''န သက္ကာ''' " - မတတ်နိုင် ၊ " '''တထာ''' " - ယင်းတတူ ၊ " '''မေ''' " - ငါ့အား ၊ " '''တေ''' " - သင့်အား၊ " '''အမှာကံ''' " - ငါရို့အား ၊ " '''တုမှာကံ''' " - သင်ရို့အား ၊ " '''ဟောတု''' " - ဖြစ်ပါစီသတည်း။ " '''ဗုဒ္ဓါနံ''' " − မြတ်စွာဘုရားရို့၏ ၊ " '''အသီတိယာနုဗျဉ္ဇနာနံ ဝါ''' " - သျှစ်ဆယ်သောလက္ခဏာတော်ရို့၏ ပင်ဖြစ်ဖြစ် ၊ "'''ဗျာမပ္ပဘာယ ဝါ''' " - တလံမျှသော ရောင်ခြည်တော်ကို ပင်ဖြစ်ဖြစ် ၊ " '''ကေနစိ''' " - တယောက်ယောက် သောသူစွာ ၊ " '''အန္တရာယော''' " - ဖီးအန္တရာယ်ကို ၊ " '''ကာတုံ''' " - ပြုခြင်းငှာ ၊ " '''န သက္ကာ''' " - မတတ်နိုင် ၊ " '''တထာ''' " - ယင်းတတူ ၊ " '''မေ''' " - ငါ့အား ၊ " '''တေ''' " - သင့်အား၊ " '''အမှာကံ''' " - ငါရို့အား ၊ " '''တုမှာကံ''' " - သင်ရို့အား ၊ " '''ဟောတု''' " - ဖြစ်ပါစီသတည်း။ '''ဣမေသံ စတုန္နံ''' − ဒေလေးပါးရို့၏။ '''အန္တရာယော''' − အန္တရာယ်ကို။ '''ကေနစိ''' − တယောက်ယောက်သောသူစွာ။ '''ကာတုံ''' − ပြုခြင်းငှါ။ '''န သက္ကာ''' − မတတ်နိုင်။ '''တထာ''' − ယင်းတတူ။ '''မေ''' − အကျွန်ုပ်အား။ '''ဟောတု''' − ဖြစ်ပါစီသတည်း။ '''ဘဂဝတော''' − ဘုန်းတော်ခြောက်ပါးနန့် ပြည့်စုံတော်မူသော။ '''ဗုဒ္ဓဿ''' − မြတ်စွာဘုရားအား။ '''အတီတံသေ''' − လွန်လီပြီးရေအဖို့မာ။ '''အပ္ပဋိဟတံ ဉာဏံ''' − အဆီးအတား အပိတ်အပင်မဟိရေ ဉာဏ်တော်ရေ။ '''ဟောတိ''' − ဖြစ်၏။ '''ဘဂဝတော''' − ဘုန်းတော်ခြောက်ပါးနန့် ပြည်စုံတော်မူသော။''' ဗုဒ္ဓဿ''' − မြတ်စွာဘုရားအား။ '''အနာဂတံသေ''' − နောင်လာအံ့သော အနာဂတ်အဖို့မာ။ '''အပ္ပဋိဟတံ ဉာဏံ''' − အဆီးအတား အပိတ်အပင် မဟိရေ ဉာဏ်တော်ရေ။ '''ဟောတိ''' − ဖြစ်၏။ '''ဘဂဝတော''' − ဘုန်းတော်ခြောက်ပါးနန့် ပြည့်စုံတော်မူသော။ '''ဗုဒ္ဓဿ''' − မြတ်စွာဘုရားအား။ '''ပစ္စုပ္ပန္နံသေ''' − ပစ္စုပ္ပန်မျက် မှောက်ဖြစ်ရေ အဖို့မာ။ '''အပ္ပဋိဟတံ ဉာဏံ''' − အဆီးအတား အပိတ်အပင် မဟိရေ ဉာဏ်တော်ရေ။ '''ဟောတိ''' − ဖြစ်၏။ '''တိဟိ''' − သုံးပါးကုန်သော။ '''ဣမေဟိ ဓမ္မေဟိ''' − ဒေကျေးဇုတရားတော်ရို့နန့်။ '''သမန္နာဂတဿ''' − ပြည့်စုံတော်မူသော။ '''ဘဂဝတော''' − ဘုန်းတော်ခြောက်ပါးနန့် ပြည့်စုံတော်မူသော။ '''ဗုဒ္ဓဿ''' − မြတ်စွာဘုရားရေ။ '''သဗ္ဗံ''' − အားလုံးသော။ '''ကာယကမ္မံ''' − ကိုယ်ဖြင့်ပြုအပ်ရေ အမှုရေ။ '''ဉာဏပုဗ္ဗင်္ဂမံ''' − ဉာဏ်တော်ပြဋ္ဌာန်းခြင်းဟိရေ။ '''ဉာဏာနုပရိဝတ္တံ''' − ဉာဏ်တော်၏ နောက်ကို အစိုင်လိုက်ရေ။ '''ဟောတိ''' − ဖြစ်၏။ '''သဗ္ဗံ''' - အားလုံးသော၊ '''ဝဇီကမ္မံ''' - နှုတ်ဖြင့်ပြီးရေအမှုသည်၊ '''ဉာဏပုဗ္ဗင်္ဂမံ''' - ဉာဏ်တော်ပြဋ္ဌာန်းခြင်းဟိရေ၊ '''ဉာဏာနုပရိ ဝတ္တံ''' - ဉာဏ်တော်၏နောက်ကို အစိုင်လိုက်ရေ '''ဟောတိ''' - ဖြစ်၏။ '''သဗ္ဗံ''' − အားလုံးသော။ '''မနောကမ္မံ''' − နှလုံးဖြင့်ပြီးသော အမှုရေ။ '''ဉာဏပုဗ္ဗင်္ဂမံ''' − ဉာဏ်တော်ပြဋ္ဌာန်းခြင်းဟိရေ။ '''ဉာဏာနုပရိဝတ္တံ''' − ဉာဏ်တော်၏ နောက်ကို အစိုင်လိုက်ရေ။ '''ဟောတိ''' − ဖြစ်၏။ '''ဆဟိ''' − ခြောက်ပါးကုန်သော။ '''ဣမေဟိ ဓမ္မေဟိ''' − ဒေကျေးဇုတရားတော်ရို့နန့်။ '''သမန္နာဂတဿ''' − ပြည့်စုံတော်မူသော။ '''ဘဂဝတော''' − ဘုန်းတော်ခြောက်ပါးနန့် ပြည့်စုံတော်မူသော။ '''ဗုဒ္ဓဿ''' − မြတ်စွာဘုရားရေ။ '''ဆန္ဒဿ''' − သတ္တဝါရို့၏ အကျိုးစီးပွားကို ပြုလိုရေ ဆန္ဒတော်၏။ '''ဟာနိ '''− ဆုတ်ယုတ်ခြင်းစွာ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''ဓမ္မဒေသနာယ''' − တရားတော် ဟောပြောခြင်း၏။ '''ဟာနိ''' − ဆုတ်ယုတ်ခြင်းရေ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''ဝီရိယဿ''' − သူတပါးရို့၏ အကျိုးစီးပွားအတွက် ဆောင်ရွက်ခြင်းမာ လုံ့လဝီရိယတော်၏။ '''ဟာနိ''' − ဆုတ်ယုတ်ခြင်းရေ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''ဝိပဿနာယ''' − သင်္ခါရတရားရို့ကို အနိစ္စ အစဟိရေ လက္ခဏာရီးသုံးပါးဖြင့် ရှုမှု “ဝိပဿနာ” ဉာဏ်တော်၏။ '''ဟာနိ''' − ဆုတ်ယုတ်ခြင်းရေ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''သမာဓိဿ''' − စိတ်တည်ကြည်မှု “သမာဓိ” တော်၏။ '''ဟာနိ''' − ဆုတ်ယုတ်ခြင်းရေ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''ဝိမုတ္တိယာ''' − အရဟတ္တဖိုလ်ကို ဝင်စားတော်မူခြင်း၏။ '''ဟာနိ''' − ဆုတ်ယုတ်ခြင်းရေ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''ဒွါဒသဟိ''' − တဆယ့်နှစ်ပါးကုန်သော။ '''ဣမေဟိ ဓမ္မေဟိ''' − ဒေကျေးဇုတရားတော်ရို့နန့်။ '''သမန္နဂတဿ''' − ပြည့်စုံတော်မူသော။ '''ဘဂဝတော''' − ဘုန်းတော်ခြောက်ပါးနန့် ပြည့်စုံတော်မူသော။ '''ဗုဒ္ဓဿ''' − မြတ်စွာဘုရားရေ။ '''ဒဝါ''' − ရယ်မြူးလိုရေတွက်နန့် ပြုမူပြောဆိုခြင်းစွာ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''ရဝါ''' − သတိလွတ်ပနာ ချွတ်ယွင်းပြုမူ ပြောဆိုခြင်းစွာ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''အဖုဋံ''' − ဉာဏ်တော်ဖြင့် မတွိမထိ မသိအပ်ရေ တရားစွာ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''ဝေဂါယိတတ္တံ''' − ဉာဏ်ဖြင့် မဆင်မခြင် အမြမြန်ဆဆန် ပြုရေအမှုစွာ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''အဗျာဝဋမနော''' − သူတပါးရို့အတွက် ကြောင့်ကြမဲ့ ဖြစ်ရေ စိတ်နှလုံးတော်စွာ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''အပ္ပဋိသင်္ခါနုပေက္ခာ''' − ဉာဏ်ဖြင့် မဆင်မခြင် လျစ်လျူရှုသော အမှုစွာ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''အဋ္ဌာရသဟိ''' − တဆယ့်သျှစ်ပါးကုန်သော။ '''ဣမေဟိ ဓမ္မေဟိ''' − ဒေကျေးဇုတရားတော်ရို့နန့်။ '''သမန္နာဂတဿ''' − ပြည့်စုံတော်မူသော။ '''ဗုဒ္ဓဿ''' − မြတ်စွာဘုရားအား။ '''နမော''' − ဇိခိုးပါ၏။ '''သတ္တန္နံ''' − ခုနစ်ဆူကုန်သော။ '''သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါနံ''' − ဝပဿီ၊ သိခီ၊ ဝေဿဘူ၊ ကကုသန္ဓ၊ ကောဏာဂမန၊ ကဿပ၊ ဂေါတမ လို့ဆိုရေ မြတ်စွာဘုရားသျှင် ရို့အား။ '''နမော''' − ဇိခိုးပါ၏။ <nowiki/>'''တထာဂတဿ''' − ဝိပဿီ အစဟိရေ ရှေးဘုရားရို့ပိုင် လာခြင်းကောင်းတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားရေ။ '''ကာယဒုစ္စရိတံ''' − ကိုယ်ဖြင့် ပြုအပ်ရေ မကောင်းမှု “ကာယဒုစရိုက်” ရေ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''တထာဂတဿ''' − မြတ်စွာဘုရားရေ။ '''ဝစီဒုစ္စရိတံ''' − နှုတ်ဖြင့်ပြုအပ်ရေ မကောင်းမှု “ဝစီဒုစရိုက်” ရေ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''တထာဂတဿ''' − မြတ်စွာဘုရားရေ။ '''မနောဒုစ္စရိတံ''' − စိတ်ဖြင့်ပြုအပ်ရေ မကောင်းမှု “မနောဒုစရိုက်” ရေ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''အတီတံသေ''' − လွန်လီပြီးရေ အဖို့ကာလမာ။ '''ဗုဒ္ဓဿ''' − မြတ်စွာဘုရားအား။ '''ပဋိဟတံ ဉာဏံ''' − ဆီးတားပိတ်ပင်ခြင်းဟိရေ ဉာဏ်တော်ရေ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''အနာဂတံသေ''' − နောင်လာလတ္တံသော အဖို့ကာလမာ။ '''ဗုဒ္ဓဿ''' − မြတ်စွာဘုရားအား။ '''ပဋိဟတံ ဉာဏံ''' − ဆီးတားပိတ်ပင်ခြင်းဟိရေ ဉာဏ်တော်ရေ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''ပစ္စုပ္ပန္နံသေ''' − မျက် မှောက်သော အဖို့ကာလမာ။ '''ဗုဒ္ဓဿ''' − မြတ်စွာဘုရားအား။ '''ပဋိဟတံ ဉာဏံ''' − ဆီးတားပိတ်ပင်ခြင်းဟိရေ ဉာဏ်တော်ရေ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''ဗုဒ္ဓဿ''' − မြတ်စွာဘုရားရေ။ '''သဗ္ဗံ''' − အားလုံးသော။ '''ကာယကမ္မံ''' − ကိုယ်ဖြင့်ပြုအပ်ရေ အမှုရေ။ '''ဉာဏာပုဗ္ဗင်္ဂမံ''' − ဉာဏ်တော်လျှင် ရှေ့မလားခြင်းရေ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''ဉာဏံ''' − ဉာဏ်တော်သို့။ '''နာနုပရိဝတ္တံ''' − အစိုင်မလိုက်ခြင်းစွာ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''ဗုဒ္ဓဿ''' − မြတ်စွာဘုရားရေ။ '''သဗ္ဗံ''' − အားလုံးသော။ '''ဝစီကမ္မံ''' − နှုတ်ဖြင့်ပြုအပ်ရေ အမှုရေ။ '''ဉာဏာပုဗ္ဗင်္ဂမံ''' − ဉာဏ်တော်လျှင် ရှေ့သွား မဟိခြင်းစွာ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''ဉာဏံ''' − ဉာဏ်တော်သို့။ '''နာနုပရိဝတ္တံ''' − အစိုင်မလိုက်ခြင်းစွာ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''ဗုဒ္ဓဿ''' − မြတ်စွာဘုရားရေ။ '''သဗ္ဗံ''' − အားလုံးသော။ '''မနောကမ္မံ''' − စိတ်ဖြင့်ပြုအပ်ရေ အမှုရေ။ '''ဉာဏာပုဗ္ဗင်္ဂမံ''' − ဉာဏ်တော်လျှင် ရှေ့သွား မဟိခြင်းစွာ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''ဉာဏံ''' − ဉာဏ်တော်သို့။ '''နာနုပရိဝတ္တံ''' − အစိုင်မလိုက်ခြင်းစွာ။ '''နတ္ထိ''' − မဟိ။ '''ဣမံ ဓာရဏံ''' − ဒေအဆောင်ရေ။ '''ဝါ''' − ဒေဆောင်ထားအပ်ရေ ဓာရဏ ပရိတ်တော်ရေ။ '''အမိတံ''' − မနှိုင်းယှဉ်အပ်။ '''အသမံ''' − တူမျှခြင်းလည်း မဟိ။ '''သဗ္ဗသတ္တာနံ''' − ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါအပေါင်းတိ၏။ '''တာဏံ''' − ခိုမှီကိုးကွယ်ရာလည်း ဖြစ်၏။ '''လေဏံ''' − ပုန်းအောင်လှဲရာလည်း ဖြစ်၏။ '''သံသာရဘယဘီတာနံ''' − သံသရာဖီးကို ကြောက်ရွံ့သောသူရို့၏။ '''အဂ္ဂံ''' − အလွန်မြတ်သော။ '''ပရိတ္တံ''' − အရံအတားဖြစ်၏။ '''မဟာတေဇံ''' − ကြီးရေ တန်ခိုးဟိန်စော် အာနုဘော်ဟိရေ။ '''ပရိတ္တံ''' − အရံအတား ဖြစ်၏။ '''အာနန္န''' − ချစ်သားအနန္ဒာ။ '''ဣမံ ဓာရဏပရိတ္တံ''' − ဒေတန်ခိုးတေဇော် အာနုဘော် ကြီးမြတ်သော ဓာရဏပရိတ်တော်ကို။ '''ဓာရေဟိ''' − ရွတ်ဆောင်ပါလော့။''' ဝါရေဟိ''' − မှတ်သားပါလော့။ '''ပရိပုစ္ဆာဟိ''' − မီးမြန်းစူးစမ်းဆင်ခြင်လော့။ '''တဿ''' − ယင်းပိုင် ရွတ်ဆောင်၊ မှတ်သား၊ မီးမြန်းစူးစမ်းဆင်ခြင်သောသူ၏။ '''ကာယေ''' − ကိုယ်မာ။ '''တသံ''' − မြွီနဂါးအစဟိစွာရို့၏ အဆိပ်ရေ။ '''န ကမေယျ ''' − မကျရောက်ရာ။ '''ဥဒကေ''' − ရေမာ။ '''န လဂ္ဂေယျ ''' − မငြိတွယ် မနစ်မွန်းရာ။ '''အဂ္ဂိ''' − မီးရေ။ '''န ဍဟေယျ''' − မလောင်ကျွမ်းရာ။ '''နာနာဘယဝိကော''' − အထူးထူး အပြားပြား များပြားစွာသော ဖီးရန်ရို့စွာ မထိရောက်နိုင်ရာ။ '''န ဧကာဟာရကော''' − တစုံတယောက် မျှ တရက် မကောင်းကြံသော သူစွာလေ့ မကြံနိုင်ရာ။ '''န ဒွိဟာရကော''' − နှစ်ရက် မကောင်းကြံသော သူစွာလေ့ မကြံနိုင်ရာ။ '''န တိဟာရကော''' − သုံးရက် မကောင်း ကြံ သူစွာလေ့ မကြံနိုင်ရာ။ '''န စတုဟာရကော''' − လေးရက် မကောင်းကြံသောသူစွာလေ့ မကြံနိုင်ရာ။ '''န ဥမ္မတ္တကံ''' − ရူးသွပ် ပျံ့ရွင့်သော အနာစွာလေ့ မဖြစ်နိုင်ရာ။ '''န မူဠကံ''' − တွေဝေမိုက် မဲသော အနာစွာလေ့ မဖြစ်နိုင်ရာ။ '''မနုဿေဟိ''' − လူရို့ ပင်ဖြစ်ဖြစ်။ '''အမနုဿေဟိ''' − ဘီလူးရို့ပင်ဖြစ်ဖြစ်။ '''န ဟိံသကာ''' − မညှဉ်းဆဲ မဖျက်ဆီး မနှိပ်စက်နိုင်ရာ။ '''တံ ဓာရဏပရိတ္တံ''' − ထိုဓာရဏ ပရိတ်တော်ရေ။ '''ယထာ ကတေမေ''' − ဇာရို့လဲ ဟူမူကား။ '''ဇာလော''' − စကြဝဠာ ကမ္ဘာတသောင်းကို လောင်ကျွမ်းစီရေ နေခုနစ်စင်း၏ အဟိန်အစော်ပိုင် ဖီးအန္တရာယ်အပေါင်းတိကို လောင်ကျွမ်းပယ်ပျောက်စီနှိုင်ရေ တန်ခိုးဟိန်စော် အာနုဘော်ဟိ၏။ '''မဟာဇာလော''' − နတ်၊ သိကြား၊ နဂါး၊ ဂဠုန်၊ ကုမ္ဘဏ် ဘီလူး၊ ရက္ခိုသ် အစဟိသည်ရို့ကို တားမြစ်နှိုင်ရေ သံကွန်ရက်နန့်တူသော ဘုန်းတန်ခိုးဟိန်စော် အာနုဘော်ဟိ၏။ '''ဇာလိတ္တေ''' − မင်း၊ သခိုး၊ မချစ်မကြိုက်လိုရေသူဟု ဆိုအပ်ရေ ရန်သူအန္တရာယ်အပေါင်းကိုလေ့ ဖယ်ယှားတားမြစ်နိုင်၏။ '''မဟာဇာလိတ္တေ''' − ရောဂန္တရ ကပ်၊ သတ္တန္တရကပ်၊ ဒုဗ္ဘိက္ခန္တရကပ်ဟု ဆိုအပ်ရေ ကပ်သုံးပါးရို့မှ ကင်းလွတ်စီနှိုင်၏။ '''ပုဂ္ဂေ''' − အမိဝမ်းမားမာ ပဋိသန္ဓေနေကေလေ့ အ ခြင်း၊ ဆွံခြင်း၊ ဇွန်းကျခြင်း၊ ရူးသွပ်ပျံ့ရွင့်ခြင်း အနာမျိုးရို့မှ လွတ်စီနှိုင်၏။ '''မဟာပုဂ္ဂေ''' − အပင်၊ တောင်၊ ကမ်း၊ ချောက်ရို့မှ ကျငြားကေလေ့ မသီနှိုင်ရာ။ '''သမ္ပတ္တေ''' − မရသိမ့်ရေ စည်းစိမ်ချမ်းသာ ရတနာအပေါင်းကိုလေ့ ရစီနှိုင်၏။ '''မဟာသမ္ပတ္တေ''' − ရပြီးရေ စည်းစိမ်ချမ်းသာ ရတနာဥစ္စာ အပေါင်းကိုလေ့ ကြီးကျယ်ပြန့်ပွား များစီ၏။ '''ဘူတင်္ဂမှိ''' − ဟုတ်မှန်ရေတွက်နန့်။ '''တမင်္ဂလံ''' − အမိုက်ပျောက်လို့ အလင်းရောက်စီနှိုင်၏။ '''အာနန္န''' − ချစ်သားအာနန္ဒာ။ '''ခေါ ပန''' − စင်စစ်မူကား။ '''ဣမံ ဓာရဏပရိတ္တံ''' − ဒေဓာရဏပရိတ်တော်ကို။ '''သတ္တသတ္တတိသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓကောဋီဟိ''' − ခုနစ်ဆယ့်ခုနစ်ကဋီကုန်သော ဘုရားသျှင်ရို့စွာ။ '''ဘာသိတံ''' − ကောင်းစွာဟောတော်မူအပ်ပြီ။ '''ဝတ္တေ''' − ကောင်းရေ အကျိုးနန့်ယှဉ်၏။''' အဝတ္တေ''' − မကောင်းရေ အကျိုးနန့် မယှဉ်။ '''ဂန္ဓဝေ''' − ကောင်းရေ တရားအရသာ အနံ့မျိုးကို ဆောင်၏။ '''အဂန္ဓဝေ''' − မကောင်းရေ တရားအရသာ အနံ့မျိုးကို မဆောင်။ '''နောမေ''' − ကောင်းရေစိတ်နှလုံးကို ဆောင်၏။ '''အနောမေ''' − မကောင်းရေ စိတ်နှလုံးကို မဆောင်။ '''သေဝေ''' − သူတော်ကောင်းရို့နန့် ပေါင်းဖော်လက်တွဲ မှီဝဲရစွာဖြစ်၏။ '''အသေဝေ''' − သူတော်မဟုတ် သူယုတ်ရို့နန့် မပေါင်းဖော် မလက်တွဲ မမှီဝဲရစွာဖြစ်၏။ '''ကာယေ''' − ကောင်းရေကိုယ်ကို ဖြစ်စီ၏။ '''အကာယေ''' − မကောင်းရေ ကိုယ်ကို မဖြစ်စီရာ။ '''ဓာရဏေ''' − ကောင်းရေ ကုသိုလ်အမှုကို ပြုဆောင်ရ၏။ '''အဓာရဏေ''' − မကောင်းရေ အကုသိုလ်အမှုကို မပြုမဆောင်ရ။ '''ဣလ္လိ''' − ကောင်းရေအိပ်မ က် ကို မြင်မက် ရ၏။ '''မိလ္လိ''' − မကောင်းရေ အိပ်မ က်ကို မမြင်မက်ရ။'''တိလ္လိ''' − ကောင်းရေ အတိတ်နိမိတ်ကို မြင်ရ၏။ '''မိလ္လိ''' − မကောင်းရေ အတိတ်နိမိတ်ကို မမြင်ရ။ '''ယောရုက္ခေ''' − သီပြီးရေ အပင်ရို့ကို ရှင်စီနှိုင်၏။ '''မဟာယောရုက္ခေ''' − ရှင်ပြီးရေအပင်ရို့ကိုလေ့ အကိုင်းအခတ် အရွက်အလက်နန့် ပြည့်စုံစီနှိုင်၏။ '''ဘူတင်္ဂမှိ''' − ဟုတ်မှတ်ရေအတွက်နန့်။ '''တမင်္ဂလံ''' − အမိုက်ပျောက်လို့ အလင်းရောက်နိုင်၏။ '''အာနန္ဒ''' − ချစ်သားအာနန္ဒာ။ '''ခေါ ပန '''− စင်စစ်။ '''ဣမံ ဓာရဏပရိတ္တံ''' − ဒေဓာရဏပရိတ်တော်ကို။ '''နဝနဝုတိယာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓကောဋီဟိ''' − ကိုးဆယ့်ကိုးကဋီကုန်သော ဘုရားသျှင်ရို့စွာ။ '''ဘာသိတံ''' − ဟောတော်မူအပ်ပြီ။ '''ဒိဋ္ဌိလာ''' − မကောင်းသနန့် ကြံသောသူရို့၏ အကြံအစည်ကိုလေ့ သိမြင်နိုင်၏။ '''ဒဏ္ဍိလာ''' − ဓား၊ လှံ၊ လက်နက်၊ လေး၊ မြား၊ မီးပေါက်၊ အမြောက် အစဟိရေ ဖီးရို့စွာလေ့ မထိရောက်စီနှိုင်။ '''မန္တိလာ''' − မန္တန်၊ မန္တရား၊ ဂါထာ၊ အင်းအိုင်တရို့စွာလေ့ ထက် မြက်နိုင်၏။ '''ရောဂိလာ''' −  ရောဂါအန္တရာယ်မျိုးရို့ကိုလေ့ မထိမရောက်နိုင်။ '''ခရလာ''' - ကြမ်းတမ်း ခက် မာသော အနာမျိုးရို့ကိုလေ့ မဖြစ်နိုင်။ '''ဒုဗ္ဘိလာ''' − ကြိုး၊ ထိတ်၊ သံခြီကျင်း၊ ကပ်ဘိ၊ တွင်းလောင်၊ ပင်းသကား၊ လိုင်ထောက်ကိုလေ့ လွတ်စီနှိုင်၏။ '''ဧတေန သစ္စဝဇ္ဇေန''' − ဒေမှန်ကန်သော သစ္စာစကားကြောင့်။ '''သဗ္ဗဒါ''' − အခါခပ်သိမ်း။ '''မေ''' − ငါ့အား။ ('''တေ''' − သင့်အား။ '''အမှာကံ''' − ငါရို့အား။ '''တုမှာကံ''' − သင့်ရို့အား။) '''သောတ္ထိ''' − ချမ်းသာခြင်းစွာ။ '''ဟောတု''' − ဖြစ်ပါစီသတည်း။ ဓာရဏပရိတ် နိဿယ ပြီး၏။<ref>my.wikipedia.org</ref> ==ကိုးကား== [[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]] 87vnao53kuulwoi1w5uvpgz2dmoegjl 0 5749 21090 2026-09-10T10:32:14Z Retkhaberi 224 Created page with "{{Coord|1|N|38|E|display=title}} {{Infobox country | နိုင်ငံနာမည်အပြည့် = ကင်ညာ သမ္မတနိုင်ငံ | နာမည်_ရင်း = ''Jamhuri ya Kenya''{{nobold|<small>([[ဆွာဟီလီဘာသာစကား|ဆွာဟီလီ]])</small>}} | ပုံ_အလံ = Flag of Kenya.svg | ပုံ_တံဆိပ် = Coat of arms of Kenya (Official).svg | နိုင်ငံတော်ဆောင..." 21090 wikitext text/x-wiki {{Coord|1|N|38|E|display=title}} {{Infobox country | နိုင်ငံနာမည်အပြည့် = ကင်ညာ သမ္မတနိုင်ငံ | နာမည်_ရင်း = ''Jamhuri ya Kenya''{{nobold|<small>([[ဆွာဟီလီဘာသာစကား|ဆွာဟီလီ]])</small>}} | ပုံ_အလံ = Flag of Kenya.svg | ပုံ_တံဆိပ် = Coat of arms of Kenya (Official).svg | နိုင်ငံတော်ဆောင်ပုဒ် = "[[Harambee]]" <small>(ဆွာဟီလီ)</small><br />{{small|"Let us all pull together"}} | နိုင်ငံတော်တေးခြင်း = "[[Ee Mungu Nguvu Yetu]]"<br />({{Lang-en|"O God of all creation"}})<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:National anthem of Kenya, performed by the United States Navy Band.wav|center]]</div> | image_map = {{Switcher|[[File:Kenya (orthographic projection).svg|frameless]]|Show globe|[[File:Location Kenya AU Africa.svg|frameless]]|Show map of Africa|default=1}} | map_caption = | image_map2 = | မြို့တော် = [[နိုင်ရိုဘီမြို့]] | coordinates = {{Coord|1|16|S|36|48|E|type:city}} | အကြီးဆုံးမြို့ = မြို့တော် | အကြီးဆုံးပြည်နယ် = | ရုံးသုံးဘာသာတိ = {{hlist |[[အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား|အင်္ဂလိပ်]]|[[ဆွာဟီလီဘာသာစကား|ဆွာဟီလီ]]<ref name="Conlang">Constitution (2009) Art. 7 [National, official and other languages] "(1) The national language of the Republic is Swahili. (2) The official languages of the Republic are Swahili and English. (3) The State shall–-–- (a) promote and protect the diversity of language of the people of Kenya; and (b) promote the development and use of indigenous languages, Kenyan Sign language, Braille and other communication formats and technologies accessible to persons with disabilities."</ref>}} | languages_type = အမျိုးသားဘာသာစကား | languages = [[ဆွာဟီလီဘာသာစကား|ဆွာဟီလီ]]<ref name="Conlang"/> | ethnic_groups = {{unbulleted list | ၁၇.၁၃% [[:en:Kikuyu people|ခီခုယု]] | ၁၄.၃၅% [[:en:Luhya people|လုယာ]] | ၁၃.၃၇% [[:en:Kalenjin people|ကာလန်ဂျင်း]] | ၁၀.၆၅% [[:en:Luo people|လူအို]] | ၉.၈၁% [[:en:Kamba people|ကမ်ဘာ]] | ၅.၈၅% [[:en:Somalis|ဆိုမာလီ]] | ၅.၆၈% [[:en:Kisii people|ကစ်ဆီ]] | ၅.၂၃% [[:en:Mijikenda peoples|မီဂျီကန်ဒါ]] | ၄.၁၅% [[:en:Meru people|မေရု]] | ၁၃.၇၈% အရာ }} | ethnic_groups_year = ၂၀၁၉<ref name=Census2019a>{{cite web|url=https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-iv-distribution-of-population-by-socio-economic-characteristics&wpdmdl=5730&ind=7HRl6KateNzKXCJaxxaHSh1qe6C1M6VHznmVmKGBKgO5qIMXjby1XHM2u_swXdiR |title=2019 Kenya Population and Housing Census Volume IV: Distribution of Population by Socio-Economic Characteristics |access-date=24 March 2020 |website=Kenya National Bureau of Statistics| df=dmy}}</ref> | religion = <!-- direct figures from ReligionUNdata reference -->{{ublist |item_style=white-space:nowrap; |၈၅.၅% [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] |—၆၀.၈% ပရိုတက်စတင့် |—၂၀.၆% ကက်သလစ် |—၄.၁% အရာခရစ်ယာန် |၁၀.၉% အစ္စလာမ် |၁.၆% [[ဘာသာမဲ့]] |၀.၇% အာဖရိကရိုးရာယုံကြည်မှု |၁.၃% အရာ}} | religion_year = ၂၀၁၉<ref name=Census2019a /> | demonym = [[:en:Demographics of Kenya|Kenyan]] | government_type = [[ပြည်ထောင်စုစနစ်|ပြည်ထောင်စု]] [[သမ္မတစနစ်|သမ္မတ]] [[:en:Constitution of Kenya|ဖွဲ့စည်းပုံ]] [[သမ္မတနိုင်ငံ|သမ္မတနိုင်ငံစနစ်]] | leader_title1 = [[ကင်ညာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|သမ္မတ]] | leader_name1 = အူဟူရု ကင်ညာတာ | leader_title2 = [[ကင်ညာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယသမ္မတ|ဒုသမ္မတ]] | leader_name2 = ဝီလျံ ရူတို | leader_title3 = [[ကင်ညာ ဆီးနိတ်လွှတ်တော်|ဆီးနိတ်လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ]] | leader_name3 = ကန်နက် လုဆာကာ | leader_title4 = [[ကင်ညာ အမျိုးသားသားလွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌ|အမျိုးသားသားလွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌ]] | leader_name4 = ဂျက်စတင် မူတူရီ | leader_title5 = [[ကင်ညာ တရာသူကြီးချုပ်|တရားလူကြီးချုပ်]] | leader_name5 = မာရ်သာ ခူးမီ | leader_title6 = [[ကင်ညာ ရှိနိန့်ချုပ်|ရှိနီချုပ်]] | leader_name6 = ပေါလ် ကီဟာရာ ကာရီယူကီ | legislature = [[ကင်ညာနိုင်ငံ၏ ပါလီမန်|ပါလီမန်]] | upper_house = [[ကင်ညာ ဆီးနိတ်လွှတ်တော်|ဆီးနိတ်လွှတ်တော်]] | lower_house = [[အမျိုးသားလွှတ်တော် (ကင်ညာ)|အမျိုးသားလွှတ်တော်]] | sovereignty_type =လွတ်လပ်ရီးရဟိခြင်း | ထူထောင်ရီး_နာမည်(၁) = [[ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်း]]မှ | ထူထောင်ရီး_ခုနှစ်(၁) = ဒီဇန်ဘာ ၁၂၊ ၁၉၆၃ | ထူထောင်ရီး_နာမည်(၂) = သမ္မတနိုင်ငံ ထူထောင်ခြင်း <br /> | ထူထောင်ရီး_ခုနှစ်(၂) = ဒီဇန်ဘာ ၁၂၊ ၁၉၆၄ | area_km2 = ၅၈၀,၃၆၇ | area_footnote = <ref name="unstats08">{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012/Table03.pdf|title=Demographic Yearbook – Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density|publisher=United Nations Statistics Division|year=2012|access-date=4 September 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012.htm|title=United Nations Statistics Division - Demographic and Social Statistics|website=unstats.un.org}}</ref> | area_rank = ၄၈ <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = ၂၂၄,၉၆၀ <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = ၂.၃ | အမြင့်ဆုံးနီရာ = | အရှေဆုံးမြစ် = | အကြီးဆုံးအင်း = | ကမ်ရိုးတန်း = | population_estimate = ၅၄,၉၈၅,၆၉၈<ref>{{cite web |url=https://www.macrotrends.net/countries/KEN/kenya/population-growth-rate |title=Kenya Population Growth Rate 1950-2021 |website=Macrotrends.net |access-date=27 June 2021 |archive-date=27 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210527122658/https://www.macrotrends.net/countries/KEN/kenya/population-growth-rate }}</ref> | population_estimate_year = ၂၀၂၁ | population_estimate_rank = 29th | population_census = ၄၇,၅၆၄,၂၉၆<ref name =KNBS2019>{{cite web|url=https://www.knbs.or.ke/?p=5621 |title=2019 Kenya Population and Housing Census Results |access-date=15 November 2019 |website=Kenya National Bureau of Statistics|date=4 November 2019 | df=dmy }}</ref> | population_census_rank = | population_census_year = ၂၀၁၉ | population_density_km2 = ၇၈ | population_density_sq_mi = ၂၀၂ <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = ၁၂၄ | ပွဲများ = | GDP_PPP = $၂၅၀.၈၅၄ ဘီလီယံ<ref name=imf2>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=63&pr.y=1&sy=2015&ey=2022&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=664&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects (valuation of Kenya GDP) |publisher=International Monetary Fund}}</ref> | GDP_PPP_year = ၂၀၂၀ | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_per_capita = $၅,၂၇၄ <ref name="IMFWEOKE">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=33&pr.y=15&sy=2017&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=664&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC%2CPCPIPCH&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, April 2019 |publisher=[[နိုင်ငံတကာ ‌ငွီကြေးရန်ပုံဖေသာအဖွဲ့]] |website=IMF.org |access-date=15 June 2019}}</ref> | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = $၁၀၉.၁၁၆ ဘီလီယံ<ref name="IMFWEOKE"/> | GDP_nominal_year = ၂၀၂၀ | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_per_capita = $၂,၂၉၆<ref name="IMFWEOKE"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = | Gini = ၄၀.၈ <!--number only--> | Gini_year = ၂၀၁၅ | Gini_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI |title=Gini index |year=2019 |publisher=[[ကမ္ဘာ့ဘဏ်]] |access-date=17 June 2021 }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.601 <!--number only--> | HDI_year = 2019<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|title=Human Development Report 2020|language=en|publisher=[[ကုလသမဂ္ဂ ဖွံ့ဖြိုးမှု အစီအစိုင်]]|date=December 15, 2020|access-date=December 15, 2020}}</ref> | HDI_rank = ၁၄၃ | ဗဟိုဘဏ် = | ဖေသာ = ကင်ညာ ရှီလင် | currency_code = KES | time_zone = [[East Africa Time|EAT]] | utc_offset = +3 | date_format = dd/mm/yy ([[အေဒီ]]) | drives_on = ဇာ | cctld = [[.ke]] | အထိမ်းအမှတ်များ = | ISO 3166-1 = | calling_code = +၂၅၄ | footnotes = {{big|<ref name=cia/>}} According to the CIA, estimates for this country explicitly take into account the effects of mortality because of AIDS; this can result in lower life expectancy, higher infant mortality and death rates, lower population and growth rates, and changes in the distribution of population by age and sex, than would otherwise be expected. }} '''ကင်ညာနိုင်ငံ'''၏ တရားဝင်နာမည်မာ ကင်ညာသမ္မတနိုင်ငံ ဖြစ်ပြီးကေ အရှိ အာဖရိကဟိ အာဖရိက ဂရိတ်လိတ်ခ် ဒေသမာ ဟိရေ နိုင်ငံတနိုင်ငံ ဖြစ်တေ။ ကင်ညာနိုင်ငံ၏ [[မြို့တော်]]နန့် အကြီးဆုံးမြို့မာ [[နိုင်ရိုဘီမြို့]] ဖြစ်တေ။ ကင်ညာနိုင်ငံသည် [[အီကွေတာ]]ထက်မာ တည်ဟိပြီး အရှိတောင်ဖက်မာ အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ အရှိမြောက်ဖက်မာ [[ဆိုမာလီယာနိုင်ငံ]]၊ မြောက်ဖက်မာ [[အီသီယိုးပီးယားနိုင်ငံ]]၊ အနောက်မြောက်ဖက်မာ [[တောင်ဆူဒန်နိုင်ငံ]] အနောက်ဖက်မာ [[ယူဂန်းဒါးနိုင်ငံ]] နန့် တောင်ဖက်မာ [[တန်ဇေးနီးယားနိုင်ငံ]] ရို့ တည်ဟိရေ။ ကင်ညာနိုင်ငံသည် အကျယ်အဝန်းအနိန်နန့် ၂၂၄,၄၄၅ စတုရန်းမိုင် (၅၈၁,၃၀၉ စတုရန်းကီလိုမီတာ) ဟိပြီးး ၂၀၁၂ ခုနှစ် ဂျူလိုင်လမာ လူဦးရွီ ၄၄ သန်းမျှ ဟိရေ။ ကင်ညာနိုင်ငံသည် [[အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ]] ကမ်းရိုးတန်း တလျှောက်မာ ပူနွေးပြီး စွတ်သော ရာသီဥတုမျိုး ဟိရေ။ ယင်းကနိန် ကုန်းမား မြို့တော် ဟိရာသို့ ဝင်ရောက်လားလျှင် တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များ ပေါများရေ ဆာဗားနားမြက်ခင်းပြင်၏ ရာသီဥတုမျိုး သို့ ပြောင်းလဲလားရေ။ နိုင်ရိုဘီမာ အီးမြရေ ရာသီဥတု ဟိပြီးး အမြဲတမ်း နှင်းဖုံးလွှမ်းနိန်ရေ တောင်ထွဋ် ၃ ခု ဟိရေ [[ကင်ညာတောင်]]သို့ နီးကပ်လာရေ နန့် အမျှ ပိုပြီးကေ အေးလာရေ။ ယင်းကနိန် ကုန်းမားသို့ ဆက်ပနာ ဝင်ရောက်လားလျှင် ဝိတိုရိယအိုင် နံဘေးတဝိုက်တွက် ပူနွေးပြီး စွတ်သော အပူပိုင်း ရာသီဥတုသို့ နောက်ထပ်ပြန်ပနာ ပြောင်းလဲ လားရေ။ ယင်းကနိန်တဆင့် အနောက်ပိုင်းဟိ တောအုပ်နန့် တောင်ထူထပ်သော နီရာတွင် သမမျှတသော ရာသီဥတုသို့ နောက်ထပ် ပြောင်းလဲလားရေ။ အီသီယိုးပီးယားနိုင်ငံနန့် ဆိုမာလီယာနိုင်ငံရို့နန့် နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်နိန်ရေ အရှိမြောက် ဒေသမာ [[ကန္တာရ]]နီးပါးမျှ ဖြစ်ရေ ခြောက်သွိရေရှား ရပ်ဝန်းဒေသ ဖြစ်တေ။ ကမ္ဘာထက်မာ ဒုတိယမြောက် အကြီးဆုံးသော [[ရီချိုအိုင်]] ဖြစ်ပြီးကေ အပူပိုင်းဒေသ [[ရီကန်]]များမာ အကြီးဆုံး ဖြစ်ရေ [[ဝိတိုရိယအိုင်]]သည် အနောက်တောင်ဖက်မာ တည်ဟိပြီး ယူဂန်ဒါနိုင်ငံ၊ တန်ဇေးနီးယား နိုင်ငံရို့နန့် ပိုင်နက် ဝီမျှ ထားရေ။ ကင်ညာနိုင်ငံသည် ယူဂန်ဒါနိုင်ငံ နန့် တန်ဇေးနီးယားနိုင်ငံရို့နန့် တတူ [[သားရိုင်းတိရစ္ဆာန်]] ကြည့်ရှုရန် အတွက် ထင်ရှားပြီး အရှိနန့်အနောက် ဆာဗို အမျိုးသား ဟင်းခင်း၊ [[မာဆိုင်းမာရာ]]၊ [[နာကူရူးကန် အမျိုးသား ဟင်းခင်း]]၊ [[အာဘာဒဲ အမျိုးသား ဟင်းခင်း]] အစဟိရေ တောရိုင်း တိရစ္ဆာန် ထိန်းသိမ်းရီး ဒေသနန့် [[အမျိုးသားဟင်းခင်း]]တိကြောင့်လည်း ထင်ရှားရေ။ ယင်းအပြင် [[လာမူး]] ပိုင်ယှောင် [[ကမ္ဘာ့အမွီခံနီရာ]]များ လည်း ဟိပြီးး နိုင်ငံတကာ [[ရွက်လှီပြိုင်ပွဲ]] နှစ်စိုင်ကျင်းပရာ ဖြစ်ရေ [[ကီလီဖီ ကမ်းခြီ]] ပိုင်ယှောင် ကမ္ဘာကျော် [[ကမ်းခြီ]]တိလေ့ ဟိရေ။ ကင်ညာနိုင်ငံ ပါဝင်ရေ [[အာဖရိက ဂရိတ်လိတ်ခ် ဒေသ]]မာ [[ကျောက်ခေတ်ဟောင်း ခေတ်ဦး]] ကာလ ကပင် လူသားရို့ နီထိုင်ခကတ်တေ။ အေဒီ ပထမ ထောင်စုနှစ်မာ အနောက်-အလယ် အာဖရိကမှ [[ဘန်တူ]] ရို့၏ နယ်မြီချဲ့ထွင်မှု ရောက်ဟိပါလတ်တေ။ ဒေနိခေတ်နိုင်ငံတိ၏ နယ်နိမိတ်မာ [[နိုင်ဂါ-ကွန်ဂို ဘာသာစကား]]များ၊ [[နိုင်လို-ဆာဟာရ ဘာသာစကား]]များ၊ [[အာဖရို-အေးရှားတ ဘာသာစကား]]တိ၏ ဆုံဆည်းရာ ဒေသ ဖြစ်သဖြင့် [[အာဖရိကတိုက်]]ကြီး၏ [[လူမျိုး]] နန့် [[ဘာသာစကား]]ရို့ ရောပြွမ်းရာ ဒေသဖြစ်သဖြင့် ကင်ညာနိုင်ငံသည် [[ယိုင်ကျေးမှု]] ပေါင်းစုံဟိရာ နိုင်ငံ ဖြစ်လာခရေ။ ဥရောပသား နန့် အာရပ်ရို့ ခေတ်သစ် အစောပိုင်းကပင် မွမ်ဘာဆာ ကမ်းရိုးတန်း ဒေသကို ရောက်ဟိလာခပြီး ဥရောပသားရို့က ၁၉ ရာစု အစပိုင်းကပင် နိုင်ငံ အထဲပိုင်းသို့ စူးစမ်း ရှာဖွီ ခကတ်တေ။ ဗြိတိသျှ အင်ပိုင်ယာက အရှိအာဖရိက ပရိုတက်ထရိတ် ကို ၁၈၉၅ မာ တည်ထောင်ခပြီးကေ ၁၉၂၀ မာ ကင်ညာကိုလိုနီနယ်မြီ အဖြစ်စတင်ခရေ။ ကင်ညာ သမ္မတနိုင်ငံသည် ၁၉၆၃ ခုနှစ် ဒီဇန်ဘာလမာ လွတ်လပ်ရီး ရခရေ။ ၂၀၁၀ သြဂတ်လ ပြည်လုံးကျွတ် ဆန္ဒခံယူပွဲ အပြီး ကင်ညာနိုင်ငံ၏ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြီခံ ဥပဒေ အသစ်ကို ရီးဆွဲပြီးကေ ကင်ညာရေ တစိတ်တပိုင်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ဒေသ ၄၇ ခု အဖြစ် ခွဲခြားခပြီးကေ ရွီးချယ်ခံ ဒေသအုပ်ချုပ်ရီးမှူးတိက အုပ်ချုပ်ကတ်တေ။ မြို့တော် နိုင်ရိုဘီမြို့မာ ဒေသအထဲ စီးပွားရီး အချက်အချာ နီရာ ဖြစ်တေ။ ကင်ညာနိုင်ငံ၏ စီးပွားရီးမာ အရှိတောင် အာဖရိကနန့် အလယ်အာဖရိကမာ စုစုပေါင်း ပြည်မား ထုတ်ကုန်အနိန်နန့် အကြီးမားဆုံး ဖြစ်တေ။ <ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=52&pr.y=2&sy=2008&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=644&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= Ethiopia GDP purchasing power 2010: 86 billion]. Imf.org. 14 September 2006.</ref><ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?sy=2008&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=664&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=69&pr.y=14 Kenya GDP purchasing power 2010: 66 Billion]. Imf.org. 14 September 2006.</ref> စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီးမာ အဓိက စီးပွားရီး လုပ်ငန်း ဖြစ်ပြီးကေ အယင်ခေါက်ကတည်းက လက်ဖက် နန့် ကော်ဖီရို့ကို အဓိက တင်ပို့ခပြီး ဂုချိန်ခါ ဥရောပသို့ ပန်း များ တင်ပို့ရောင်းချဗျာယ် ဟိရေ။ ဝန်ဆောင်မှု လုပ်ငန်းမာလေ့သော့ နိုင်ငံ၏ အဓိက စီးပွားရီး မောင်းနှင်အား တခုပင် ဖြစ်တေ။ ကင်ညာရေ အရှိအာဖရိက အဖွဲ့၏ အဖွဲ့ဝင် ဖြစ်တေ။ တခြားသော အာဖရိကနိုင်ငံတိနန့် နှိုင်းယှဉ်ကေ ကင်ညာမာ နိုင်ငံရီး နန့် စီးပွားရီး ပိုပြီးကေ တိုင်းမှု ဟိရေ။ ==နာမည်မှည့်ခေါ်ခြင်း== နိုင်ငံ၏ နာမည်မာ ကင်ညာတောင် ကို အစွဲပြုပနာ မှည့်ခေါ်ထားခြင်းဖြစ်ပြီ: နိုင်ငံ၏ထင်ရှားသော အမှတ်အသားနန့် [[အာဖရိက]]တိုက်မာ ဒုတိယမြောက် အမြင့်ဆုံးတောင် ဖြစ်တေ။ ==ပထဝီဝင်နန့် ရာသီဥတု== [[File:Un-kenya.png|thumb|right|ကင်ညာနိုင်ငံ၏ မြီပုံ]] စတုရန်းမိုင်ပေါင်း ၂၂၄,၀၈၁ မိုင် (စတုရန်းကီလိုမီတာ ၅၈၀,၃၆၇ ကီလိုမီတာ)<ref name=cia>{{cite web |author=Central Intelligence Agency |authorlink=Central Intelligence Agency |publisher=The World Factbook |title=Kenya |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ke.html |year=2012 |accessdate=28 May 2013 |archivedate=31 August 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200831033452/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ke.html }}</ref> မျှ ဟိသဖြင့် ကင်ညာနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာထက်မာ ၄၇ ခုမြောက် အကြီးဆုံးနိုင်ငံ ဖြ်စလို့ မာဒါဂတ်စကားနိုင်ငံ၏ နောက်ခါ ကပ်လို့ လိုက်ရေ။ မြောက်လတ္တီကျု ၅° မှတောင်လတ္တီကျု ၅° အထဲ၊ အရှိလီာင်ဂျီကျု ၃၄° မှ ၄၂° အထဲ တည်ဟိရေ။ အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ၏ ကမ်းရိုးတန်းမှ အစပြုလျှက် မြေနိမ့်ဒေသတိမာ အထဲပိုင်း ကုန်းမြီမြင့် အဖြစ် တဆတ်ဆတ် မြင့်မားလားရေ။ ကုန်းမြီမြင့်တိမာ ကင်ညာတောင်ကြား ဒေသဖြင့် ပိုင်းခြာထားပြီး အရှိပိုင်းမာ ကောင်းမွန်သော စိုက်ပျိုးမြေများ ဟိရာ ကုန်းမြီမြင့် တခု ဟိရေ။ ကင်ညာကုန်းမြင့်ဒေသမာ အာဖရိကမာ အအောင်မြင်ဆုံးသော စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီး ဒေသများ ပါဝင်ရေ။ ကုန်းမြင့်ဒေသမာ ကင်ညာမာ အမြင့်ဆုံးနန့် အာဖရိကတိုက်ထက်မာ ဒုတိယမြောက် အမြင့်ဆုံး ဖြစ်ရေ ၁၇,၀၅၇ ပေ (၅,၁၉၉ မီတာ) အမြင့် ဟိရေ ကင်ညာတောင် ပါဝင်ဗျယ်ဒေး ရီခဲတောင်တိလေ့ ဟိရေ။ ၁၉,၃၄၁ ပေ ( ၅,၈၉၅ မီတာ) မြင့်သော ကီလီမန်ဂျာရိုတောင်ကို ကင်ညာနိုင်ငံမှ လှမ်းမြင်နှိုင်ရေ။ ကင်ညာနိုင်ငံ၏ ရာသီဥတုမာ ကမ်းရိုးတန်းဒေသမာ အပူပိုင်းမှ အစပြုလျှက် ကုန်းတွင်းပိုင်းမာ သမမျှတသော ရာသီဥတု ဟိကာ မြောက်ဘက်နန့် အရှိမြောက်ဘက်ပိုင်းမာ ကန္တာရဆန်သော ရာသီဥတု ဟိရေ။ လတိုင်းမာ နီသာပြီး တနှစ်လုံးလုံး နွီရာသီနန့် ကိုက်ညီသော အဝတ်အထည်တိကိုရာ ဝတ်ဆင်ကတ်တေ။ အထဲပိုင်း မြင့်သော ဒေသများမာ ညည့်ခါသား နန့် မိုးသောက်ဖက်အစောပိုင်းမာ အေး လေ့ ဟိရေ။ မိုးရွာချိန် ရှည်လျားသော ရာသီဥတုမာ မတ်၊ဧပြီလမှ မေ၊ ဂျုန်လ အထိ ဖြစ်တေ။ မိုးရွာချိန် တိုတောင်းသော ရာသီဥတုမာ အောက်တိုဘာလမှ နိုဝင်ဘာ ဒီဇန်ဘာ အထိ ဖြစ်တေ။ မိုးရွာသွန်းမှုကို တခါတရီ သည်းထန်ပြီး အများအားဖြင့် နိခင်းဖက်သား နန့် ညစာဖက်များမာ ရွာလေ့ ဟိရေ။ မိုးရွာသွန်းသောလများမာ အပူချိန်မာမူ မြင့်နီမြဲ ဖြစ်တတ်ရေ။ အပူဆုံး အချိန်မာ ဖေဖဝါရီလ နန့် မာ့ခ်ျလ ဖြစ်ပြီးကေ မိုးရွာချိန် ရှည်လျားသော ရာသီဥတု မရောက်ခင် ဖြစ်တေ။ အအီးဆုံးမာ ဂျူလိုင်လမာ ဖြစ်ပြီးကေ သြဂတ်လ အလယ်အထိ အေးတတ်ရေ။ [[File:A lone giraffe in Nairobi National Park.jpg|thumb|နိုင်ရိုဘီမြို့ နောက်ခံဖြင့် နိုင်ရိုဘီအမျိုးသားဟင်းခင်းမှ သစ်ကုလားအုပ် တကောင်]] {|class="wikitable" style="text-align:right;" |+ {{resize|110%|Average annual temperatures}} !colspan="2" style="text-align:left;"| မြို့ ! အမြင့်(မီတာ) !! အမြင့်ဆုံး(°C) !! အနိမ့်ဆုံး (°C) |- |align="left" | မွန်ဘာဆာ{{Spaces|2}} | style="text-align:center;"| {{Smaller|ကမ်းရိုးတန်းမြို့}} | ၁၇ || ၃၂.၃ || ၂၃.၈ |- |align="left" | နိုင်ရိုဘီ | style="text-align:center;"| {{Smaller|မြို့တော်}} | ၁,၆၆၁ || ၂၅.၂ || ၁၃.၆ |- |align="left" | ကီဆူမူ | style="text-align:center;"| {{Smaller|ကန်စပ်မြို့}} | ၁,၁၃၁ || ၃၁.၈ || ၁၆.၉ |- |align="left" | အယ်လ်ဒိုရက် | style="text-align:center;"| {{Smaller|တောင်ကြားမြို့}} | ၂,၀၈၅ || ၂၃.၆ || ၉.၅ |- |align="left" | လော့ဒ်ဝါ | style="text-align:center;"| {{Smaller|ခြောက်သွိမြီာက်ပိုင်းလွင်ပြင်}} | ၅၀၆|| ၃၄.၈ || ၂၃.၇ |- |align="left" | မန်ဒဲရာ | style="text-align:center;"| {{Smaller|ခြောက်သွိမြီာက်ပိုင်းလွင်ပြင်}} | ၅၀၆ || ၃၄.၈ || ၂၅.၇ |} ===တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များ=== ကင်ညာနိုင်ငံမာ တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များ အတွက် ရည်ရွယ်ထားရေ ဂွက် မြောက်မြားစွာ ဟိပြီးး အပြာရောင် ဝိုင်းဘိစ် သတ္တဝါများ နန့် အရာ ဘိုဗစ်(ကျွဲနွားနန့် မျိုးနွယ်တူ) သတ္တဝါများ နှစ်စိုင် အစုလိုက်အပြုံလိုက် ရွှိပြောင်းရာမာ ပါဝင်နီကြဖြစ်ရေ မာဆိုင်းမာရာပိုင်ယှောင် ဒေသများ အပါအဝင် ဖြစ်တေ။ နှစ်စိုင် နှစ်တိုင်း ဝိုင်းဘိစ် ကောင်ရေ ၂၅၀,၀၀၀ ကျော် ခြောက်သွိသော ရာသီမာ အစာဟိရာ နီရာကို ခက်ခဲကြမ်းတမ်း ရှည်လျားစွာ ပြောင်းရွိရင်း သီဆုံးကတ်တေ။ အာဖရိက၏ [[သတ္တဝါကြီး၅မျိုး]] ဖြစ်ရေ [[ခြင်္သေ့]]၊ [[ကျားသစ်]]၊ [[အာဖရိကကျွဲ]]၊ [[ကြံ့]] နန့် [[အာဖရိကဆင်]] အားလုံးကို ကင်ညာနိုင်ငံမာ တွိရရေ။ တခြားသော တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များ၊ [[တွားလားသတ္တဝါများ နန့် ငှက်တိကိုလည်း ကင်ညာဟိ အမျိုးသား ဟင်းခင်းများ နန့် အမဲလိုက်ရာ နီရာများမာ တွိရရေ။ နှစ်စိုင်နှစ်တိုင်း ဂျုန်လမှ စတ်တင်ဘာလ အထဲ သတ္တဝါရို့ အစုလိုက် အပြုံလိုက် ရွှိပြောင်းမှု (အထူးအနိန်နန့် [[ဝိုင်းဘိစ်]]တိ၏ ရွှိပြောင်းမှု) မာ တိရစ္ဆာန်ကောင်ရေ သန်းပေါင်းများစွာ ပါဝင်လေ့ ဟိကတ်တေ။ ကင်ညာရေ ကမ္ဘာ့ သဘာဝ အံ့ဖွယ်တခု ဖြစ်ရေ ဝိုင်းဘိစ် သတ္တဝါများ အစုလိုက် အပြုံလိုက် ရွှိပြောင်းခြင်း ဖြစ်ပွားရာ နီရာ တခု ဖြစ်တေ။ ၁၁.၅ သန်းမျှသော ထိုသတ္တဝါတိစွာ နှစ်စိုင်နှစ်တိုင်း မိုင် ၁၈၀၀ ကျော်လှောက် ကွာဝီးသော တန်ဇေးနီးယားနိုင်ငံ [[ဆရင်ဂတီ]] မှ မာဆိုင်းမာရာ အထိ ရေနန့်အစာ ရှာဖွီရန် ပုံမှန် လက်ယာရစ် ရွှိပြောင်းလေ့ ဟိကတ်တေ။ ==သမိုင်း== ===[[သမိုင်းမတင်မီခေတ်]]=== [[File:Turkana Boy.jpg|thumb|right|150px|၁.၆ သန်းနှစ် သက်တမ်းဟိရေ စွာကာနာလူငယ် ဟိုမိုအီရပ်တက် ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်း]] ကင်ညာနိုင်ငံမာ လွန်ခရေ နှစ်ပေါင်း သန်း၂၀၀ ကျော် မီဆိုဇိုးရစ်ခေတ်က ကြီးမားရေ [[မိကျောင်း]] ရုပ်ကြွင်းများ ကို တွိဟိထားရေ။ ထို ရုပ်ကြွင်းတိကို ယူစွားတက္ကသိုလ် နန့် ကင်ညာ အမျိုးသားပြတိုက်မှ အဖွဲ့များ ၂၀၀၄ ခုနှစ် ဂျူလိုင်လမှ သြဂတ်လ အထဲ စွာကာနာကန် နံဘေး လိုကီတောင် ချောက်ကမ်းထောင်းမာ တူးဖော်ရှာဖွီရာမှ တွိဟိခြင်း ဖြစ်တေ။<ref>[https://web.archive.org/web/20070310201631/http://www.abc.net.au/news/newsitems/200503/s1320324.htm Kenya's first dinosaur dig yields fossil wealth], ''ABC News Online'', 10 March 2005.</ref> အရှိအာဖရိကမာ တွိဟိသော ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းများ အရ ပရိုင်းမိတ်တိစွာ ထိုဒေသမာ လွန်ခရေ နှစ်ပေါင်း သန်း ၂၀ ကျော် ကပင် လှည့်ပတ်လားလာနီခရေဟု ညွှန်ပြနီရေ။ ပရုန်းနရုန်း ကင်ညာနိုင်ငံ၏ စွာကာနာရီကန် နံဘေး တွိဟိချက်များ အရ ဟိုမိုဟက်ဘီလစ် (လွန်ခရေ နှစ်ပေါင်း ၁.၈သန်းမှ ၂.၅ သန်းကြား) နန့် ဟိုမို အီရပ်တပ် (လွန်ခရေ နှစ်ပေါင်း ၁.၈သန်း မှ နှစ်ပေါင်း ၃သိန်းခွဲ ကြား) အစဟိရေ ဒေနိခေတ်လူရို့ တိုက်ရိုက် <ref>[http://sinanthropus.blogspot.com/2006/07/problems-with-out-of-savannahstan.html Sinanthropus: Problems with “Out of Savannahstan”<!-- Bot generated title -->]</ref> ဆင်းသက်ရာ လူတူသတ္တဝါများ ပလေစတိုဆင်း ခေတ်က နီထိုင်ခရေလို့ ညွှန်ပြနီရေ။<ref>{{Cite web |title=Not Found<!-- Bot generated title --> |url=http://www.breitbart.com/Big-Peace/2013/10/19/New-Fossilized-Skull-Means-Home-Erectus-Sole-Human-Ancestor |accessdate=24 July 2014 |archivedate=14 July 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714151811/http://www.breitbart.com/Big-Peace/2013/10/19/New-Fossilized-Skull-Means-Home-Erectus-Sole-Human-Ancestor }}</ref> ၁၉၈၄ ခုနှစ် စွာကာနာ ရီကန်မာ တူးဖော်ရှာဖွီ နေစဉ်အထဲ ရစ်ချက် လီကီး သည် ကာမိုရာ ကီမူးနန့် တတူ နှစ်ပေါင်း ၁.၆ သန်း သက်တမ်းဟိရေ ဟိုမိုအီရပ်တက် ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်း စွာကာနာလူငယ်ကို ရှာဖွီတွိဟိခရေ။ ===ကျောက်ခေတ်သစ်=== ကင်ညာနိုင်ငံမာ လူရို့၏ သမိုင်းသက်တမ်း အစမှ စပြီးကေ လူသားရို့ အခြီချ နီထိုင်ခကတ်တေ။ ဒေနိခေတ် ကင်ညာနီရာတွင် ပထမဆုံး နီထိုင်ကတ်သူတိမာ မုဆိုးနန့်စုဆောင်းရှာဖွီသူ အုပ်စုများဖြစ်ပြီးကေ ဒေနိခေတ် ခွိုင်ဆန် စကားပြောသူတိ နန့် နီးစပ်ရေ။<ref name="EhretC18">Ehret, C. (2002) ''The Civilizations of Africa: a History to 1800,'' University Press of Virginia, ISBN 081392085X.</ref> ဟိုလူများ နီရာတွင် အစားထိုး ဝင်ရောက်လှာသူတိမာ ကူသျှစ်တ စကားပြောသော ထွန်ယက်စိုက်ပျိုးရီး နန့် မွေးမြူရီး လုပ်ကိုင်သူတိ ဖြစ်တေ။<ref name="EhretHRSC">Ehret, C. (1980) ''The historical reconstruction of Southern Cushitic phonology and vocabulary'', Kölner Beiträge zur Afrikanistik 5, Bd., Reimer, Berlin.</ref> ဟိုပိုင်စင်းခေတ် အစောပိုင်းမာ ဒေသမား ရာသီဥတုမာ ခြောက်သွိမှုမှ စွတ်မှုသို့ ပြောင်းလဲလာသဖြင့် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီး လုပ်ငန်းများ လုပ်ကိုင်ရန် အခွင့်သာပါလတ်တေ။<ref name=EhretC18/> ဘီစီ ၅၀၀ ခန့်မာ ဒေနိခေတ် ကင်ညာနိုင်ငံမှ နိုင်လိုတ စကားပြောသူတိ၏ ဘိုးဖီးများ ဖြစ်ရေ နိုင်လိုတ စကားပြော ထွန်ယက်စိုက်ပျိုးမွိးမြူသူတိ ဒေနိခေတ် တောင်ဆူဒန် နီရာမှ ကင်ညာနီရာသို့ စတင် ပြောင်းရွိလာခကတ်တေ။<ref name="EhretCHS">Ehret, C. (1983) ''Culture History in the Southern Sudan'', J. Mack, P. Robertshaw, Eds., British Institute in Eastern Africa, Nairobi, pp. 19–48, ISBN 1872566049.</ref><ref name="AmbroseALR">Ambrose, S.H. (1982). "Archaeological and linguistic reconstructions of history in East Africa." In Ehert, C., and Posnansky, M. (eds.), ''The archaeological and linguistic reconstruction of African history'', University of California Press, ISBN 0520045939.</ref><ref name="AmbroseSG">Ambrose, S.H. (1986) ''Sprache und Geschichte in Afrika'' 7.2, 11.</ref> ကင်ညာနိုင်ငံဟိ နိုင်လိုတ စကားပြောသော လူမျိုးစုများမာ ဆမ်ဘူရူလူမျိုး၊ လူးအိုလူမျိုး၊ စွာကာနာလူမျိုး၊ မာဆိုင်းလူမျိုး အစဟိစွာရို့ ပါဝင်ရေ။<ref name="ILO">International Labour Office, [http://books.google.com/books?id=_84Gg-o5BhYC&printsec=frontcover ''Traditional occupations of indigenous and tribal peoples: emerging trends''], (International Labour Organization: 2000), p. 55, ISBN 9221122581.</ref> အေဒီ ပထမ ထောင်စုနှစ် အထဲ ဘန်တူစကားပြောသော လယ်သမားများ ဒေသမားသို့ ရွှိပြောင်းလှာခကတ်တေ။<ref name="EhretACA">Ehret, C. (1998) ''An African Classical Age : Eastern and Southern Africa in World History, 1000 BCE to 400 CE.'', University Press of Virginia, Charlottesville, pp. xvii, 354, ISBN 0813920574.</ref> ဘန်တူတိစွာ ဒေနိခေတ် နိုင်ဂျီးရီးယားနိုင်ငံ အရှိပိုင်း နန့် ကင်မရွန်းနိုင်ငံ အနောက်ပိုင်း ဒေသများ ဖြစ်ရေ ဘီနူးမြစ် တလျှောက်ဟိ အနောက် အာဖရိက ဒေသများမာ နီထိုင်ခသူများ ဖြစ်တေ။<ref name="EhretACA" /> ဘန်တူရို့ ပြောင်းရွိလာယားနောက် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီးမာ တိုးတက်မှုတိနန့် သံထည်လုပ်ငန်းတိကို ဒေသအတွင်းကို ယူဆောင်ပါလတ်တေ။<ref name="WayneSmith">Smith, C. Wayne (1995) ''Crop Production: Evolution, History, and Technology'', John Wiley & Sons, p. 132, {{ISBN|0-471-07972-3}}.</ref> ကင်ညာမာ ဟိရေ ဘန်တူလူမျိုးများမာ ကီကူရူးလူမျိုး၊ လူယာ လူမျိုး၊ ကမ်ဇာလူမျိုး၊ ကီဆီးလူမျိုး၊ မီရူးလူမျိုး၊ အမ်ဘိုလူမျိုး၊ အမ်ဘီရီးလူမျိုး၊ ဝါဒါဝီဒါ-ဝါတူဝီတာလူမျိုး၊ ဝါပိုကိုမိုလူမျိုး နန့် မီဂျီကန်ဒါ လူမျိုး ရို့လေ့ ပါဝင်ရေ။ ဂရိတ်လိတ်ဒေသမာ ၁၅ ရာစု အထိ နီထိုင်ခကတ်ပြီးကေ ဂုချိန်ခါ ပျောက်ကွယ်လားရေ ဆီရီကွာလူမျိုး တိမာလေ့ အယင်က ထင်ရှားရေ။ ကင်ညာနိုင်ငံ အထဲပိုင်းမှ ထင်ရှားသော သမိုင်းမတင်မီခေတ်က နီရာများမာ စွာကာနာရီကန်၏ အနောက်ပိုင်းဟိ နာမိုရာတွန်ဂါ ရှီးဟောင်းနယ်မြီ နန့် မီဂိုရီ ကောင်တီဟိ တံတိုင်းခတ် နီထိုင်ရာ သင်မ်လိချ် အိုဟင်ဂါ နယ်မြီရို့ ဖြစ်တေ။ ===ဆွာဟီလီ ယိုင်ကျေးမှုနန့် ကုန်သွယ်ရီး (၁ ရာစုကနိန် ၁၉ ရာစု အထိ)=== [[File:Lamu door.jpg|thumb|right|လာမူဟိ ဆွာဟီလီ ရိုးရာ သစ်သားတန်းခါး]] ကင်ညာ ကမ်းရိုးတန်းသည် ပန်းဖဲဆရာတိ နန့် လယ်သမားများ၊ မဆများ၊ တံငါများ ကျင်လည်ကျက်စားရာ ဒေသဖြစ်ပြီးကေ ထိုသူရို့မှ ကင်ညာနိုင်ငံ၏ စီးပွားရီးအတွက် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီး၊ ပိုက်ချခြင်း သံထုတ်လုပ်ခြင်း၊ ပြည်ပနိုင်ငံများ နန့် ကုန်သွယ်ခြင်းရို့ဖြင့် အထောက်အကူ ပီးခရေ။<ref name="pbs.org">{{cite web |url=http://www.pbs./wonders/fr_e2.htm |title=Wonders of the African World |publisher=Public Broadcasting Service |accessdate=16 April 2010 }}{{Dead link|date=January 2021 }}</ref> အာရေဗျ တောင်ပိုင်းမှ အာရပ်ရို့စွာ ကမ်းရိုးတန်းမာ နီထိုင်သော ဘန်တူလူမျိုး ရို့ကြားမာ ဝင်ရောက်အခြီချကတ်ပြီး မွမ်ဘာဆာ၊ မာလင်ဒီ နန့် ဇမ်ဇီဘာ ရို့အပါအဝင် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ရေ မြို့ပြနိူင်ငံတိကို တည်ထောင်ရာမာ ပါဝင်ကူညီခကတ်တေ။ အာရပ်မှ ရွိ့ပြောင်းလာသူရို့က အစ္စလာမ် ဘာသာကိုလေ့ ထိုဒေသနန့် မိတ်ဆက်ပီးခကတ်တေ။ ယင်းပိုင် ယိုင်ကျေးမှုများ ရောနှောခြင်းကြောင့် ကမ်းရိုးတန်းဟိ ဒေသခံ ဘန်တူရို့၏ ဆွာဟီလီ ယိုင်ကျေးမှု နန့် ဘာသာစကားရို့မာ အာရပ်ရို့၏ လွှမ်းမိုးမှု သိသာစွာ ဟိနီကြောင်း တွိရရေ။<ref name="Nanjira">Don Nanjira, Daniel (2010) [http://books.google.com/books?id=LZuxGsXVPoMC&printsec=frontcover ''African Foreign Policy and Diplomacy: From Antiquity to the 21st century''], ABC-CLIO, p. 114 ISBN 0313379823.</ref> ကီလ်ဝါ ဆူလတန် စော်ဘွားနယ်မြီသည် သည် ကီလ်ဝါဟု ခေါ်သော ဒေနိခေတ် တန်ဇေးနီးယားနိုင်ငံ နီရာတွင် အခြီပြု အုပ်စိုးခရေ ဆူလတန် စော်ဘွားနယ်မြီ ဖြစ်တေ။ ထိုအုပ်ချုပ်မှု ၏အာဏာ အမြင့်မားဆုံး အချိန်မာ ဩဇာအာဏာမာ ကင်ညာအပါအဝင် ဆွာဟီလီ ကမ်းရိုးတန်း တခုလုံးကို ဖြန့်ကျက်ထားနိုင်ခရေ။ ထိုဆူလတန် စော်ဘွားနယ်မြီကို ၁၀ ရာစုမာ အီရန်တောင်ပိုင်း ရှီရဇ် ဒေသမှ ပါရှား ဆူလတန် တဦး<ref>Hastings, James (2003) ''Encyclopedia of Religion and Ethics Part 24'', Kessinger Publishing, p. 847</ref> ဖြ်အစဟိရေ အလီ အစ်ဘ် အယ်လ် ဟာဆန် ရှီရာဇီ <ref>شاكر مصطفى, ''موسوعة دوال العالم الأسلامي ورجالها الجزء الثالث'', (دار العلم للملايين: 1993), p. 1360</ref> က တည်ထောင်ခရေ။ နောက်ပိုင်း ဆက်ခံရေ ဆူလတန်တိစွာ သန္စွာကျောက်ဖြင့် ကုလားမသိတ်တိကို တည်ဆောက်ခကတ်ပြီးကေ ကြီးပြားတိကိုလည်း စတင် သုံးစွဲခကတ်တေ။<ref name="Watson">Nicolini, Beatrice and Watson, Penelope-Jane (2004) [http://books.google.com/books?id=kVwhcDDhHQkC&printsec=frontcover ''Makran, Oman, and Zanzibar''], Volume 3 of Islam in Africa, BRILL, p. 62 ISBN 9004137807.</ref> [[File:British Museum Kilwa pot sherds.jpg|thumb|left|၁၀ရာစုမာ ပါရှား ဆူလတန် အလီ အစ်ဘ် အယ်လ် ဟာဇန် ရှီရာဇီ ထူထောင်ခရေကီလ်ဝါ ဆူလတန် စော်ဘွားနယ်မြီမှ အိုးစန္ဒြမ်းများ]] ဆွာဟီလီရို့စွာ မွမ်ဘာဆာကို အဓိက ဆိပ်ခုံမြို့ တခု အဖြစ်တည်ဆောက်ခပြီးကေ နံဘေးအနားဟိ မြို့ပြနိူင်ငံတိရာမက ပါရှား၊ အာရေဗျ နန့် အိန္ဒိယဟိ ကုန်သွယ်ရီး အချက်အချာ နီရာတိနန့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်မှု ပြုခကတ်တေ။ <ref>{{cite book|url=http://books.google.com/?id=6u3CRDloG-YC&pg=PA22 |title=Hybrid Urbanism |publisher=Greenwood Publishing Group |date= 30 March 2001|isbn=978-0-275-96612-6|author=Alsayyad, Nezar}}</ref> ၁၇ ရာစု နောက်ပိုင်း ဆွာဟီလီ ကမ်းရိုးတန်းကို အိုမာနီ အာရပ်ရို့ သိမ်းပိုက်ပြီး တိုက်ရိုက် အုပ်ချုပ်ရေ အခါမှ အိုမန် နန့် ဇန်ဇီဘာဟိ စိုက်ခင်းရို့ဟိ အလုပ်သမား လိုအပ်မှုကို ဖြည့်ဆည်းရန် အာရပ်ရို့က ကျွန်ရောင်းဝယ်မှုကို စတင်ခကတ်တေ။ <ref>"[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/548305/slavery/24157/Slave-societies Slavery (sociology)]". ''Encyclopædia Britannica'' Online.</ref> အစပိုင်းမာ ရောင်းဝယ်သူရို့မာ အိုမန်မှရာ အဓိက လာကတ်ကေလေ့ နောက်ပိုင်းမာ ဇန်ဇီတစ်ခုလေ့သင့်လည်း မကန်မဝှန် လာရောက်ကတ်တေ။<ref>[http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/data/2001/10/01/html/ft_20011001.6.html Swahili Coast] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071230022459/http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/data/2001/10/01/html/ft_20011001.6.html |date=30 December 2007 }}. Nationalgeographic.com.</ref> ယင်းချင့်အပြင် ပေါ်တူဂီ ရို့ကလည်း အတ္တလန္တိတ် သမုဒ္ဒရာကို ဖြတ်ပနာ ကျွန်အရောင်းအဝယ်ပြုရာမာ ဗြိတိသျှ ကျွန်စနစ် ဖျက်သိမ်းရီး သမားရို့၏ ကြားဖြတ်နှောင့်ယှက်မှုကို ကြုံရသဖြင့် အိုမန်နန့် ဇန်ဇီဘာရို့ ပါးက အကျွန်ျားကို စတင် ဝယ်ယူခကတ်လီရေ။ ဆွာဟီလီ ဘာသာစကား၊ အာရပ်ဘာသာ စကားပါဝင်ရေ ဘန်တူ ဘာသာစကား၊ ပါရှား ဘာသာစကားနန့် အရာ အရှိအလယ်ပိုင်းနန့် အာသျှတောင်ပိုင်းမှ အငှားသုံးသော စကားလုံးတိဖြင့် ခြားနားသော လူမျိုးရို့ အရာ ကုန်သွယ်ရာမာ အသုံးပြုရေ ဘာသာစကားတခု ပေါ်ထွက်လှာခရေ။ ဆွာဟီလီ ဘာသာစကားတွင်လည်း ဂုချိန်ခါ အင်္ဂလိပ်ဘာရာမှ ငှားသုံးသော စကားလုံးတိ ဟိရေ။ ရာစုနှစ်ပေါင်း များစွာ အထဲ ကင်ညာကမ်းရိုးတန်းသည် ကုန်ကပင်ားနန့် စွန့်စားလီလာသူတိအတွက် အိမ်ရှင် အဖြစ် တည်ဟိခရေ။ ကင်ညာကမ်းရိုးတန်းမာ စီတန်း တည်ဟိနိန်ရေ မြို့ပြများမာ မာလင်ဒီ လည်း အပါအဝင် ဖြစ်တေ။ ထိုမြို့မာ ၁၄ ရာစုခါကပင် ဆွာဟီလီရို့၏ အရေးပါသော နီထိုင်ရာ အဖြစ်တည်ဟိနီခပြီးကေ တချိန်က အာဖရိက ဂရိတ်လိတ် ဒေသမာ မွမ်ဘာဆာနန့် အပြိုင်အဆိုင် ထင်ရှားခရေ။ မာလင်ဒီသည် သာမန်အနိန်နန့် နိုင်ငံခြားသားတိ အတွက် ဖော်ရွေသော ဆိပ်ခုံမြို့ တမြို့ပင် ဖြစ်တေ။ ၁၄၁၄မာ မာလင်ဒီဟိ ဆွာဟီလီ ဆူလတန်က စူးစမ်းရှာဖွီသူ [[ကျန်းဟီ]]၏ ခရီးစိုင်မာ တရုတ်ပြည် မင်မင်းဆက်နန့် သံတမာန် ဆက်ဆံရီး စတင်ခရေ။<ref>{{cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/nova/sultan/expl2_01.html |title=Sultan of Malinda, PBS |publisher=Pbs.org |accessdate=16 April 2010}}</ref>မာလင်ဒီ အာဏာပိုင်ရို့စွာ ၁၄၉၈မာ ပေါ်တူဂီ စူးစမ်းရှာဖွီသူ [[ဗတ်စကို ဒဂါးမား]] ကိုလေ့ လက်ခံကြိုဆိုခကတ်တေ။ ===ဗြိတိသျှကင်ညာ (၁၈၈၈-၁၉၆၂)=== [[File:Africa 1909 16a.png|thumb|right|၁၉၀၉ ခုနှစ်မာ တွိရသော ဗြိတိသျှ အရှိအာဖရိက]] ဇမ်ဇီဘာဟိ ဆူလတန်၏ ကမ်းရိုးတန်း ပိုင်ဆိုင်မှု ကို ဂျာမန်ရို့က အထိန်းသိမ်းခံ နိုင်ငံ အဖြစ် စတင်တည်ထောင်ရာမှ ကင်ညာ၏ ကိုလိုနီ သမိုင်းကြောင်း စတင်ခပြီးကေ ၁၈၈၈ ခုနှစ်မာ ဗြိတိသျှ အရှိအာဖရိက ကုမ္ပဏီ စတင် ရောက်ဟိပါလတ်တေ။ ဂျာမန်ရို့က ၁၈၉၀ မာ ဗြိတိန်သို့ ကမ်းရိုးတန်း ပိုင်ဆိုင်မှုကို ပီးအပ်ရာမှ ဗြိတိသျှရို့၏ နေမဝင် အင်ပါယာ တပ်မတော် ၏ လှုပ်ယှားမှု ရပ်တန့်လားခီရေ။ ယပြီးနောက်မာ နိုင်ငံအထဲ ဖြတ်သန်းလားရေ ကင်ညာ-ယူဂန်ဒါ ရထားလမ်းကို ဗြိတိသျှရို့က စတင်ဖောက်လုပ်ခကတ်တေ။<ref name="Encyclopedia Britannica">Encyclopædia Britannica</ref> ထို ရထားလမ်းအား အချို့ ဒေသခံ လူမျိုးရို့က လက်မခံပဲ ကန့် တော်လှန်ခကတ်ပြီးကေ အထူးအနိန်နန့် နန်ဒီ လူမျိုးတိက ၁၈၉၀ မှ ၁၉၀၀ ထိ ဆယ်နှစ်ထိအောင် ဖြစ်တေ။ ယကေလေ့သော့ ဗြိတိသျှရို့က ရထားလမ်းကို ပြီးဆုံးအောင် ဖောက်နိုင်ခရေ။ နန်ဒီရို့စွာ ရထားလမ်း ဖောက်လုပ်ခြင်းကို နှောင့်ယှက်သော ပထမဆုံးသော ဒေသခံများ ဖြစ်ကတ်တေ။ ၁၉၂၀ မာ အရှိအာဖရိက အထိန်းသိမ်းခံ နိုင်ငံအား ကိုလိုနီ အဖြစ် ပြောင်းလဲခပြီး ထိုဒေသဟိ အမြင့်ဆုံးတောင်ကို အစွဲပြုကာ ကင်ညာဟု နာမည်သစ် ပီးခရေ။<ref name="Encyclopedia Britannica"/> ရထားလမ်း ဖောက်လုပ်နေချိန်ခါ လိုအပ်ရေ တတ်ကျွမ်းရေ လုပ်သားတိ အတွက် အိန္ဒိယ တိုင်းရင်းသား အမြောက်အမြား ဝင်ရောက် ပါလတ်တေ။<ref name="R. Mugo Gatheru 2005">[[R. Mugo Gatheru]] (2005) ''Kenya: From Colonization to Independence, 1888–1970'', McFarland, ISBN 0786421991</ref> ယင်းရို့၏ သားစိုင်မြီးဆက် အိန္ဒိယသားတိမာ ကင်ညာနိုင်ငံမာ ဆက်ပနာဟိနီလို့ပြီး နောင်မာ အစ်စမေးလ် မူဆလင် နန့် ဆစ်ခ် အစဟိရေ ကင်ညာဟိ သိသာထင်ရှားသော အိန္ဒိယ အုပ်စုများ ဖြစ်လာခရေ။<ref>{{cite web|author=Jenkins, Orville Boyd |url=http://orvillejenkins.com/profiles/sikh.html |title=Sikh |publisher=Orvillejenkins.com |accessdate=16 April 2010}}</ref> ဆာဗိုနယ်ကို ဖြတ်ပနာ ရထားလမ်း ဖောက်လုပ်နေချိန်ခါ အချို့ အိန္ဒိယ ရထားလမ်း အလုပ်သမားတိနန့် ဒေသခံ အာဖရိက အလုပ်သမားတိမာ [[ဆာဗို လူသားစား ခြင်္သေ့များ]] ဟု နာမည်ရရေ ခြင်္သေ့ နှစ်ကောင်၏ တိုက်ခိုက်မှုကို ခံခရရေ။<ref>{{cite web |url=http://www.magicalkenya.com/default.nsf/doc21/4YQ4W3FZEI64?opendocument&l=1&e=7&s=1 |title=Ismaili muslim |publisher=Magicalkenya.com |accessdate=16 April 2010 |archivedate=3 January 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090103151208/http://www.magicalkenya.com/default.nsf/doc21/4YQ4W3FZEI64?opendocument&l=1&e=7&s=1 }}</ref> ၁၉၁၄ သြဂတ်လ ပထမကမ္ဘာစစ် ဖြစ်ရေ အခါမှ ဗြိတိသျှ အရှိ အာဖရိက ဘုရင်ခံ နန့် ဂျာမန် အရှိအာဖရိက ဘုရင်ခံရို့ နုနယ်သိမ့်ရေ ကိုလိုနီတိကို တိုက်ပွဲတိက ကင်းလွတ်ဖို့အတွက် ယာယီ မပစ်ခေတ်ရီး သဘောတူညီမှု ရယူခရေ။ ဒုတိယ ဗိုလ်မှူးကြီး ပေါလ် ဗွန် လက်တောင်း ဗော်ဘက်ခ် သည် ဂျာမန် စစ်တပ်တိကို ဦးဆောင်လို့ ဗြိတိသျှရို့၏ အရင်းအမြစ်တိကို တတ်နိုင်သမျှ ထိန်းချုပ်နိုင်ဖို့ အတွက် ဆုံးဖြတ်ခရေ။ ဂျာမနီ နိုင်ငံနန့် လုံးဝ အဆက်အသွယ် ပြတ်တောက်နိန်ရေ်လည်း ဗွန်လက်တောင်း သည် ထိရောက်သော ပြောက်ကျားစစ်ကို ဆင်နွဲနှိုင်ခပြီး ကမ်းလွန် မာနီထိုင်လို့ ဗြိတိသျှရို့၏ ရိက္ခာတိကို လမ်းမှ ဖြတ်တောက်လို့ လုံးဝ မယှုံးနိမ့်ဘဲ ဟိနိန်ခရေ။ နောက်ဆုံး ၁၉၁၈ ခုနှစ် စစ်ကြီး ပြီးဆုံးပြီး ၁၄ ရက် ကြာရေ အခါမှမှ ဒေနိခေတ် ဇမ်ဘီယာနိုင်ငံ နီရာဖြစ်ရေ မြောက်ရိုဒီးရှားမာ လက်နက်ချခရေ။<ref name="R. Mugo Gatheru 2005"/> [[File:Kurve bei Mombasa.jpg|thumb|left|၁၈၉၉ ခုနှစ် ကင်ညာ-ယူဂန်ဒါ ရထားလမ်းကို မွမ်ဘာဆာ နံဘေးမာ တွိရပုံ]] ဗွန်လက်တောင်း ကို ဖမ်းမိနှိုင်ဖို့အတွက် ဗြိတိသျှ ရို့စွာ အိန္ဒိယမှ ဗြိတိသျှ အိန္ဒိယ စစ်တပ်ကို ပို့လွှတ်ခပြီး သယ်ယူပို့ဆောင်ရီးမာ ကုန်းတွင်းပိုင်းကျသော နီရာတိက ရိက္ခာတိကို သယ်ပို့နိုင်ဖို့ အထမ်းသမား အမြောက်အမြားကို အသုံးပြုခရရေ။ ကယ်ရီယာကော့ပ် ဟုခေါ်သော စစ်တပ်ကို ဖွဲ့စည်းခပြီးကေ အာဖရိကသား ၄ သိန်းကျော်ကို အသုံးပြုခရာ ထိုသူရို့၏ ရေရှည် နိုင်ငံရီးမာ ပါဝင်ပတ်သက်မှု အတွက် အထောက်အပံ့ တခု ဖြစ်ခရေ။<ref name="R. Mugo Gatheru 2005"/> ၂၀ ရာစု အစောပိုင်းမာ အထဲပိုင်း ကုန်းမြင့်ဒေသမာ ဗြိတိသျှ နန့် အရာ ဥရောပ လယ်သမားရို့ အခြီချခကတ်ပြီးယင်းရို့မာ ကော်ဖီ နန့် လက်ဖက် ရို့ကို စိုက်ပျိုးခြင်းနန့် ကြွယ်ဝချမ်းသာ လာခကတ်တေ။<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html "We Want Our Country"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723000220/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html |date=23 July 2013 }}. Time. 5 November 1965.</ref>၁၉၃၀ ပြည့်နှစ်များမာ ထိုဒေသမာ နီထိုင်သူ လူဖြူ ၃၀,၀၀၀ ခန့် အထိ ဟိလာခပြီး နိုင်ငံစီးပွားရီး ကို သူရို့၏ ပံ့ပိုးမှုကြောင့် နိုင်ငံရီးမာ ပြောရီး ဆိုခွင့် ရလာခကတ်တေ။ အလယ်ပိုင်းကုန်းမြင့် ဒေသမာ အယင်ကတည်းက ကီကူယူး လူမျိုး တသန်းခန့် နီထိုင်ခကတ်ပြီးကေ ရွှိပြောင်း လယ်သမားများ အဖြစ် နီထိုင်ခကတ်သဖြင့် ဥရောပရို့၏ ဥပဒေအရ မြီယာပိုင်ဆိုင်ခွင့် မဟိ ပါ၊၊ နောက်ခါ အခြီချ နီထိုင်သူရို့က သူရို့၏ အကျိုးစီးပွားကို ကာကွယ်ရန် ရွှိပြောင်း လယ်သမားရို့ ကော်ဖီ စိုက်ပျိုးမှုကို ပိတ်ပင်ခပြီးကေ တဲခွန် ကောက်ခံခဲ့သဖြင့် မြီယာမဟိသူရို့မာ သူရို့၏ လုပ်အားအတွက် ပြန်ရစွာမှာ နည်းစွာထက်နည်းပါလတ်တေ။ ထိုဒေသမာ ဆက်ပနာနီထိုင်ရန် မဖြစ်နှိုင်တော့ သဖြင့် မြို့ကြီးတိသို့ အစုလိုက်အပြုံလိုက် ပြောင်းရွိခကတ်တေ။<ref name="R. Mugo Gatheru 2005"/> ၁၉၅၀ ခုနှစ်များမာ ကင်ညာမာ နီထိုင်သော လူဖြူ ၈၀,၀၀၀ မျှ ဟိရေ။<ref>"''[http://books.google.com/books?id=R-r3g6OdLEUC&pg=PA28 Kenya]''". Matthew Firestone (2009). p. 28. ISBN 1741047730</ref> ၁၉၅၂ ခုနှစ်မာ [[အဲလိဇဘက် ၂ ဘုရင်မကြီး]] နန့် သူမ၏ ခင်ပွန်း ဖိလစ် မင်းသားရို့ ကင်ညာနိုင်ငံ ထရီးတော့ပ် ဟိုရေမာ အပန်းဖြီခရီး လာရောက်နီခိုက်မာ သူမ၏ ဖခင် ဆဌမမြောက် ဂျော့ရှ် ဘုရင် အိပ်နီရင်း ဆုံးပါးလားခရေ။ မင်းသမီးငယ်သည် သူမ၏ ခရီးစိုင်ကို ဖျက်သိမ်းပြီး အိမ်ကို အပြင်းပြန်ကာ ထီးနန်းကို ဆက်ခံခရေ။ ၁၉၅၃ ခုနှစ်မာ အဲလိဇဘက် ဘုရင်မ ၂ သည် [[ဝက်မင်စတာ ဘုရားကျောင်း]]မာ ဘိသိက်ခံခပြီးကေ လူတဦးက သူမသည် အာဖရိကဟိ သစ်ပင်ထက်သို့ မင်းသမီး အဖြစ် တက်လားပြီး ဘုရင်မ အဖြစ် ပြန်ဆင်းလှာခရေလို့ တင်စားပြောဆိုလီရေ။<ref>{{cite news| url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/the_queens_diamond_jubilee/9046958/Diamond-Jubilee-the-moment-that-Princess-Elizabeth-became-Queen.html | location=London | work=The Daily Telegraph | first=Hugo | last=Vickers | title=Diamond Jubilee: the moment that Princess Elizabeth became Queen | date=29 January 2012}}</ref> ====မောမော ပုန်ကန်မှု (၁၉၅၂-၁၉၅၉)==== [[File:Statue of Dedan Kimathi Nairobi, Kenya.jpg|thumb|၁၉၅၀ ခုနှစ်များ အထဲက ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီစနစ်ကို ပုန်ကန်တိုက်ခိုက်ခရေ ကင်ညာ မောမော သူပုန် ဂေါင်းဆောင် ဒီဒန် ကီမာသီ၏ ရုပ်တု]] ၁၉၅၂ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလမှ ၁၉၅၉ ခုနှစ် ဒီဇန်ဘာလ အထိ ကင်ညာနိုင်ငံမာ ဗြိတိသျှရို့၏ အုပ်ချုပ်မှုကို တွန်းလှန်သော မောမော ပုန်ကန်မှု ဖြစ်ပေါ်သဖြင့် အရီးပေါ် အခြီအနီ ဖြစ်ပွားခရေ။ ဘုရင်ခံမှ ဘုရင်၏ အာဖရိက ရိုက်ဖေါင်းတပ် အပါအဝင် ဗြိတိသျှနန့် အာဖရိကတပ်တိကို တောင်းခံ ခရေ။ ဗြိတိသျှ ရို့စွာ သူပုန် နှိမ်နှင်းရီးကို ၁၉၅၃ ခုနှစ် မေ လမှ စတင်ခပြီးကေ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဂျော့ရှ် အားစ်ကိုင်း မှ ကိုလိုနီ တပ်တိကို ဦးဆောင်ခဲ့ကာ [[ဝင်စတန် ချာချီ]] က နောက်ခါ ထောက်ပင့်ပီးခရေ။<ref name="Wunyabari O. Maloba 1993">Maloba, Wunyabari O. (1993) ''Mau Mau and Kenya: An Analysis of Peasant Revolt'', Indiana University Press, 0852557450.</ref> ဂျင်နရယ် ချိုင်းနား ဟု နာမည်ရရေ ဝါအူဟီအူ အီတိုတဲ ကို ၁၉၅၄ ခုနှစ် ဂျန်နဝါရီ ၁၅မာ ဖမ်းဆီးရမိရာ နောက်ဆက်တွဲ စစ်ဆီးမီးမြန်းမှုတိမှ မောမော တပ်ရို့၏ ဖွဲ့စည်းပုံကို ပိုပြီးကေ နားလည် သိဟိခရေ။ ဗြိတိသျှ ရို့စွာ စစ်ကောင်စီ၏ ခွင့်ပြုချက်ဖြင့် ရက်သတ္တပတ်ပေါင်း များစွာ ပြင်ဆင် စီမံခပြီးကေနောက် ၁၉၅၄ ခုနှစ် ဧပြီလ ၂၄ မာ အန်ဗေးစစ်ဆင်ရီးကို စတင်ခရေ။ ထိုစစ်ဆင်ရီးမှ နိုင်ရိုဘီကို စစ်ရီး အရ ထိန်းချုပ်နှိုင်ခပြီး မြို့မားနီသူရို့ကို စိစစ်ကာ မောမော ထောက်ခံသူတိကို အကျိုင်းစခန်းတိသို့ ပို့ဆောင်ခရေ။ အငှားသားာင့်တပ်များမာ အာဖရိက သစ္စာခံများ ပါဝင်ဗျယ်ဒေး ဗြိတိသျှ စစ်တပ်နန့် ဘုရင်၏ ရိုက်ဖေါင်းတပ်ပိုင်ယှောင် နိုင်ငံခြား စစ်တပ်များ မပါဝင်သဖြင့် အစိုးရ၏ နည်းဗျူဟာ များမာ အချက်အချာ ဖြစ်လာခရေ။ အရီးပေါ် အခြီအနီ အပြီးမာ အငှားသားာင့်တပ်တိက မောမောသူပုန် ၄,၆၈၆ ဦးကို သတ်ပစ်ခပြီးကေ သူပုန် စုစုပေါင်း၏ ၄၂ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ဖြစ်တေ။ ၁၉၅၆ ခုနှစ် အောက်တိုဘာ ၂၁မာ နိုင်အာရီမာ ဒီဒန် ကီမာသီကို ဖမ်းဆီးရမိရာနောက် မောမောရို့၏ ယှုံးနိမ့်ခြင်း အပြီးသို့ တိုင်ခပြီးကေ စစ်ရီးတိုက်ပွဲများ ပြီးဆုံးခရေ။<ref name="Wunyabari O. Maloba 1993"/> ထိုအချိန်များ အထဲ မြေပိုင်ဆိုင်မှု နန့် ဆိုင်ရေ စနစ်တိကို သိသိသာသာ ပြောင်းလဲခရေ။ ထိုအထဲမာ အထင်ရှားဆုံးမာ သစ္စာခံတိကို ဆုပီးလို့ မောမောတိကို ဒဏ်ပီးသော ဆွင်နာတန် အစီအစိုင်ပင် ဖြစ်တေ။ ===လွတ်လပ်သော ကင်ညာနိုင်ငံ (၁၉၆၃)=== [[File:Jomo Kenyatta.jpg|thumb|150px|ကင်ညာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံးသမ္မတ နန့် ကင်ညာကို တည်ထောင်သူ ဂျိုမို ကင်ညတ်တာ]] ၁၉၅၇ ခုနှစ်မာ ကင်ညာနိုင်ငံသားရို့မှ ဥပဒေပြု ကောင်စီသို့ တိုက်ရိုက်ရွီးချယ်သော ပထမဆုံး ရွီးကောက်ပွဲ ကျင်းပနိုင်ခရေ။ ဗြိတိသျှရို့က အစွန်းမရောက်သော ဒေသခံ ပြိုင်ဖက်ရို့ကို အာဏာလွှဲပီးရန် မျှော်လင့်ထားခသောလည်း ကင်ညာ အာဖရိက အမျိုးသား တပ်ပေါင်းစုမှ ဂျိုမို ကင်ညတ်စွာက ၁၉၆၃ ခုနှစ် ဒီဇန်ဘာ ၁၂ ရက် ကင်ညာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရီး မရမီ အချိန်အချေမာ အစိုးရ ဖွဲ့စည်းနှိုင်ခပြီး ထိုနိမှာပင် ကင်ညာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး ဖွဲ့စည်းပုံ အခြီခံ ဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းခရေ။<ref>{{cite web |url=http://www.kenyadocex.com/political.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100828080219/http://www.kenyadocex.com/political.html |archivedate=28 August 2010 |title=Political – Welcome to THE Kenya Document Exchange |publisher=Kenyadocex.com |accessdate=1 August 2010 }}</ref> တစ်ချိန်တည်းမာပင် ကင်ညာစစ်တပ်မှ မြောက်ပိုင်းနယ်စပ် ခရိုင်မာ နီထိုင်ပြီး မြောက်ဘက် ဆိုမာလီ သမ္မတနိုင်ငံဟိ သူရို့၏ မျိုးနွယ်တူတိနန့် ပူးပေါင်းချင်သော ဆိုမာလီ သူပုန်တိနန့် ရှီဖတာစစ်ပွဲကို ဆင်နွှဲရရေ။<ref>Bruce Baker, ''Escape from Domination in Africa: Political Disengagement & Its Consequences'', (Africa World Press: 2003), p.83</ref> ၁၉၆၇ အောက်တိုဘာလ အာသျှုရာ ကြေညာချက်ဖြင့် အပစ်အခတ် ရပ်စဲရီးကို သဘောတူနှိုင်ခကေလေ့ ၁၉၆၉ ခုနှစ်အထိ တိုင်းအီးချမ်းမှု မဟိဘဲ ဖြစ်နီခရေ။<ref name="Hogg1986">{{cite journal | last1 = Hogg | first1 = Richard | year = 1986 | title = The New Pastoralism: Poverty and Dependency in Northern Kenya | url = https://archive.org/details/sim_africa-uk_1986_56_3/page/319 | journal = Africa: Journal of the International African Institute | volume = 56 | issue = 3 | pages = 319–333 | jstor = 1160687 | doi = 10.2307/1160687 }}</ref><ref name="Howell1968">{{cite journal | last1 = Howell | first1 = John |date=May 1968 | title = An Analysis of Kenyan Foreign Policy | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-modern-african-studies_1968_6_1/page/29 | journal = The Journal of Modern African Studies | volume = 6 | issue = 1 | pages = 29–48 | jstor = 158675 | doi = 10.1017/S0022278X00016657 }}</ref>နောက်ထပ် ကျူးကျော် ဝင်ရောက်မှုတိကို တွန်းလှန်နိုင်ဖို့ အတွက် ၁၉၆၉ ခုနှစ်မာ ကင်ညာရေ အီသီယိုးပီးယားနိုင်ငံနန့် ကာကွယ်ရီး သဘောတူညီချက်ကို လက်မှတ်ထိုးခပြီးကေ ဂုထိတိုင် အသက်ဝင်နီဆဲ ဖြစ်တေ။<ref>{{cite web|author=Pike, John |url=http://www.globalsecurity.org/military/library/report/1992/BHK.htm |title=Post-Independence Low Intensity Conflict in Kenya |publisher=Globalsecurity.org |year=1992 |accessdate=16 April 2010}}</ref> ၁၉၆၄ ခုနှစ် ဒီဇန်ဘာလ ၁၂ ရက်မာ ကင်ညာသမ္မတနိုင်ငံ အဖြစ်ကြေညာခပြီးကေ ဂျိုမို ကင်ညတ်စွာရေ ကင်ညာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး သမ္မတ ဖြစ်လာခရေ။<ref>{{cite web |title=Kenya at the United Nations |author=Permanent Mission of the Republic of Kenya to the United Nations |url=http://kenyaun.org/polhistory.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090608141216/http://kenyaun.org/polhistory.html |archivedate=8 June 2009 |year=2002 |publisher=Consulate General of Kenya in New York |accessdate=15 February 2010 }}</ref> ====မွိုင်ခေတ် (၁၉၇၈-၂၀၀၂)==== ၁၉၇၈ ခုနှစ် ကင်ယတ်တာ ကွယ်လွန်ပြီးကေမာ ဒင်နီယယ် အာရပ် မွိုင် သမ္မတ ဖြစ်လာခရေ။ ဒင်နီယယ် အာရပ် မွိုင်သည် ၁၉၇၉၊ ၁၉၈၃ နန့် ၁၉၈၈ ခုနှစ် ရို့မာကျင်းပသော ရွီးကောက်ပွဲများမာ နိူင်းပြိုင်သူ မဟိဘဲ သမ္မတ အဖြစ် ဆက်ပနာ အရွီးခံခရေ။ ထိုရွီးကောက်ပွဲတိမာ တပါတီ စနစ် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြီခံ ဥပဒေ အောက်မာ ကျင်းပခြင်း ဖြစ်တေ။ ၁၉၈၃ ခုနှစ် ရွီးကောက်ပွဲကို တနှစ်စောလို့ ကျင်းပခပြီးကေ ၁၉၈၂ ခုနှစ် သြဂတ်လ ၂ ရက် ယှူရေသော စစ်တပ်၏ အာဏာသိမ်းမှုကြောင့် ဖြစ်တေ။ [[File:Moi and Bush.jpg|thumb|right|ကင်ညာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယမြောက် သမ္မတ ဒင်နီယယ် အာရပ် မွိုင်ကို အမေရိကန် သမ္မတဟောင်း ဂျော့ချ် ဒဗလျူ ဘုရှ် နန့် တတူ တွိရပုံ]] ယှူရေသော အာဏာသိမ်းမှုကို လီတပ်မှ ရာထူးငယ်သော ဝါရင့် တပ်သား အဆင့်ဟိ ဟဲဇာကိုင်းယား အိုချူ ကာမှ ဦးဆောင်စီမံပနာ လီတပ် အထဲမှ စစ်မှုထမ်း အမိန့်ဖြင့် ဝင်ရောက်နီသော တပ်သားတိ အဓိက ပါဝင်ရေ။ အာဏာသိမ်းရန် ကြံစည်မှုကို ဆိုမာလီ စစ်ဘက် အရာဟိဟောင်း ဖြစ်ရေ စစ်ဦးစီးချုပ် မာမု မိုဟာမက် ဦးဆောင်သော တပ်များ မှ အယင့်ယင် နှိမ်နင်း နိုင်ခရေ။<ref>{{cite book|title=Society|year=1992|publisher=Nyamora Communications Limited|page=12|url=http://books.google.com/books?id=3MctAQAAIAAJ}}</ref> ထိုတပ်ဖွဲ့များမာ ရဲဘက်မှ စစ်ရီးတပ်ဖွဲ့များ ပါဝင်ရေ။ ၁၉၈၀ ခုနှစ် ဂါရစ်ဆာ လူသတ်ပွဲ အပြင် ကင်ညာတပ်တိစွာ ၁၉၈၄ မာ ကင်ညာ အရှိမြောက် ခရိုင်မှ အရပ်သားတိကို အစုလိုက် အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်သော ဝါဂဲလာ လူသတ်ပွဲကို ကျူးလွန် ခကတ်တေ။ ၂၀၁၁ ခုနှစ်မာ ဟိုလူသတ်ပွဲတိနန့် ပတ်သက်ပြီးကေ စစ်ဆီးရန် တရားဝင် အမိန့်ထုတ်ပြန်ခရေ။<ref>{{cite news|title=Wagalla massacre: Raila Odinga orders Kenya probe|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12463001|accessdate=14 November 2013|newspaper=BBC|date=11 February 2011}}</ref> ၁၉၈၈ ခုနှစ် ရွီးကောက်ပွဲမာ လျှို့ဝှက်မဲပီးစနစ် အစား မဲပီးသူတိက ကိုယ်ရို့ ကြိုက်နှစ်သက်သော အမတ်၏ နောက်မာ တန်းစီရေ စနစ်ကို ပြောင်းလဲ ကျင့်သုံးခရေ။ ထိုအချက်ကြောင့် ဒီမိုကရေစီ မဆန်သော အစိုးရ၏ သရုပ်ကို အမြင့်မားဆုံး ဖော်ပြခပြီး ဖွဲ့စည်းပုံ အခြီခံဥပဒေကို ပြင်ဆင်ရန် လှုပ်ယှားမှုများ အဝှမ်း ဖြစ်လာခရေ။ ပါတီတခုတည်းကိုရာ ခွင့်ပြုရေ ပုဒ်မ အပါအဝင် အရာ စကားအက်ဖွယ်ရာ ပုဒ်မ မကန်မဝှန်ကို ရွီးကောက်ပွဲပြီး နှစ်များမာ ပြင်ဆင်ခကတ်တေ။<ref>{{cite book |url=http://religiousfreedom.lib.virginia.edu/rihand/Kenya.html |title=Handbook on Religious Liberty Around the World |chapter=Kenya |editor=Moreno, Pedro C. |place=Charlottesville, VA |publisher=The Rutherford Institute |access-date=29 July 2014 |archive-date=29 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100629014936/http://religiousfreedom.lib.virginia.edu/rihand/Kenya.html |url-status=dead }}</ref> ၁၉၉၂ ခုနှစ် နန့် ၁၉၉၇ ခုနှစ် ပါတီစုံ ဒီမိုကရေစီ ရွီးကောက်ပွဲများမာ ဒင်နီယယ် အာရပ် မွိုင် ပင် ပြန်ပနာ အရွီးခံခရရေ။<ref name="ReferenceA">{{cite journal | last1 = Anderson | first1 = David M. | year = 2003 | title = Kenya's Elections 2002 – The Dawning of a New Era? | url = https://archive.org/details/sim_african-affairs_2003-04_102_407/page/331 | journal = African Affairs | volume = 102 | issue = 407| pages = 331–342 | doi = 10.1093/afraf/adg007 }}</ref> ====၂၀၀၀ ပြည့်နှစ်များ==== ၂၀၀၂ ခုနှစ်မာ မွိုင်သည် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြီခံ ဥပဒေအရ ဆက်ပနာ နိူင်းပြိုင်ခွင့် မဟိဘဲနန့် အတိုက်အခံ ညွန့်ပေါင်းအဖွဲ့ "အမျိုးသား သတင်းရီသောက် ညွန့်ပေါင်း" မှ နိူင်းပြိုင်သော မွိုင်း ကီဘာကီ မှ သမ္မတ ဖြစ်လာခရေ။ ထိုရွီးကောက်ပွဲသည် လွတ်လပ်ပြီး တရားမျှတသော ရွီးကောက်ပွဲ အဖြစ် ဒေသခံ နန့် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ စောင့်ကြည်သူတိမှ သတ်မှတ်ခပြီး ကင်ညာနိုင်ငံ ဒီမိုကရေစီ ဖွံ့ဖြိုးမှုအတွက် အလှည့်အပြောင်း အချိန်တခု ဖြစ်လာခရေ။<ref name="ReferenceA"/> ၂၀၁၁ ခုနှစ်မာ နှစ်နှစ် ဆက်တိုက် မိုးခေါင်ခပြီးကေ နှစ် ၆၀ အထဲ အဆိုးရွားဆုံး မိုးခေါင်မှု ဖြစ်ခရေ။ အထူးအနိန်နန့် အနောက်မြောက် စွာကာနာ ဒေသမာ အထိခိုက်ဆုံး ဖြစ်ခပြီးကေ<ref name="RedCross">{{cite web |url=http://www.kbc.co.ke/news.asp?nid=71528 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120104173650/http://www.kbc.co.ke/news.asp?nid=71528 |archivedate=4 January 2012 |title=Red Cross warns of catastrophe in Turkana |publisher=Kbc.co.ke |date=25 July 2011 |accessdate=7 August 2011 |author=Koech, Dennis }}</ref> အကျိုးဆက်အားဖြင့် ဒေသအထဲဟိ ကျောင်းတိကို ပိတ်ပစ်ခရရေ။<ref name="Kscafthit">{{cite web|url=http://www.indcatholicnews.com/news.php?viewStory=18686 |title=Kenya: schools close as famine takes hold in Turkana |publisher=Indcatholicnews.com |date=28 July 2011 |accessdate=7 August 2011}}</ref> ထို ကပ်ဘေးကို ၂၀၁၂ အစောပိုင်းမာ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်သော ကယ်ဆယ်ရီး လုပ်ငန်းတိနန့် ကျော်လွန် နိုင်ခရေ။ ယပြီးနောက်မာ ကူညီကယ်ဆယ်ရီး အဖွဲ့တိက ရီပီးမြောင်းများတူးဖော်ခြင်း နန့် အပင်မျိုးစိတိကို ဖြန့်ဖြူးခြင်း အပါအဝင် ပြန်ပနာထူထောင်ရီး လုပ်ငန်းတိကို အာရုံစိုက် လုပ်ဆောင်ခကတ်တေ။<ref name="Unsfisiobrr">Gettleman, Jeffrey (3 February 2012) [http://www.nytimes.com/2012/02/04/world/africa/un-says-famine-in-somalia-is-over-but-risks-remain.html U.N. Says Famine in Somalia Is Over, but Risks Remain]. New York Times.</ref> ==အစိုးရနန့် နိုင်ငံရီး== [[File:Mwai Kibaki, October 2003.jpg|thumb|သမ္မတဟောင်း မွိုင်း ကီဘာကီ]] ကင်ညာရေ သမ္မတ ဦးဆောင်သော တက်စားပြု ဒီမိုကရက်တ သမ္မတနိုင်ငံ ဖြစ်တေ။ သမ္မတသည် နိုင်ငံ၏ဂေါင်းဆောင် နန့် အစိုးရ အဖွဲ့၏ ဂေါင်းဆောင်ဖြစ်ကာ ပါတီစုံ စနစ်ကို ကျင့်သုံးရေ။ အုပ်ချုပ်ရီး အာဏာကို အစိုးရက ကျင့်သုံးရေ။ ဥပဒေပြု အာဏာကို အစိုးရနန့် အမျိုးသား လွှတ်တော် သို့မဟုတ် ပါလီမန် အောက်လွှတ်တော် သို့ အပ်နှင်း ထားရေ။ တရားစီရင်ရီးမှာ အုပ်ချုပ်ရီး နန့် ဥပဒေပြုရီးရို့မှ သီးသန့်ဖြစ်တေ။ အယင်က အထူးအနိန်နန့် အယင် သမ္မတ ဒင်နီယယ် အာရပ် မွိုင် လက်ထက်မာ အုပ်ချုပ်ရီးပိုင်းမှ တရားစီရင်ရီးရေ ကိစ္စရပ်များမာ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ရေဟု စိုးရိမ်မကင်း ဟိခကတ်တေ။ ကင်ညာနိုင်ငံသည် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ပွင့်လင်းမြင်ရာမှု အဖွဲ့ ၏နိုင်ငံအသီးသီးရို့၏ အများပြည်သူနန့်ဆိုင်ရေ နီရာများမာ ဖြစ်ပေါ်ရေ ခြစားမှုတိ ကိုတိုင်းတာသော [[အဂတိ လိုက်စားမှု နိုင်ငံများ နှိုင်းနိူင်းစာရင်း]] မာ အနိမ့်ပိုင်းမာ ကျရောက်ရေ။ ၂၀၁၂ ခုနှစ်မာ ကင်ညာနိုင်ငံသည် နိုင်ငံပေါင်း ၁၇၆ နိုင်ငံမာ နံပါတ် ၁၃၉ နီရာတွင် ဟိနီယား အမှတ်အားဖြင့် ၂၇/၁၀၀ ဖြစ်တေ။<ref name="TICPI">{{cite web|title=Transparency International: CPI|url=http://www.transparency.org/country#KEN|publisher=Transparency International|accessdate=29 May 2013|archive-date=12 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200512190640/https://www.transparency.org/country#KEN}}</ref> ယကေလေ့သော့ ကင်ညာ အစိုးရ အဖွဲ့၏ လုပ်ဆောင်ချက်တိမာ ခြစားမှု တိုက်ဖျက်ရီး အတွက် သိသာထင်ရှားသော တိုးတက်မှု တချို့ ဟိလာရေ။ နမူနာအနိန်နန့် လွတ်လပ်သော ခြစားမှု တိုက်ဖျက်ရီး ကော်မသျှင် အသစ် ဖွဲ့စည်းခြင်း ဖြစ်တေ။<ref>{{cite web|title=Business Corruption in Kenya|url=http://www.business-anti-corruption.com/country-profiles/sub-saharan-africa/kenya/business-corruption-in-kenya.aspx|publisher=Business Anti-Corruption Portal|accessdate=4 April 2014}}</ref> ၁၉၉၇ ခုနှစ် အထွေထွေ ရွီးကောက်ပွဲ အပြီးမာ ကင်ညာနိုင်ငံ၏ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြီခံဥပဒေကို ပိုပြီးကေ အသေးစိတ်ကျစွာ ပြင်ဆင်နိုင်ဖို့ အတွက် ကင်ညာနိုင်ငံ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြီခံဥပဒေ ပြန်ပနာသုံးသပ်ရီး ဥပဒေကို လွှတ်တော်မှ အတည်ပြုပြဋ္ဌာန်းခရေ။<ref>[http://www.kenyaconstitution.org/history/ A short history of the 2010 Kenya constitution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030152612/http://www.kenyaconstitution.org/history/ |date=30 October 2012 }}. kenyaconstitution.org</ref> ၂၀၀၂ ခုနှစ် ကင်ညာနိုင်ငံမာ ဒီမိုကရေစီနည်းကျ ပွင့်လင်းသော ရွီးကောက်ပွဲကို ကျင်းပခပြီးကေ နိုင်ငံတကာ လိ့လာသူတိက လွတ်လပ်လို့ တရားမျှတရေဟု သုံးသပ်ကတ်တေ။ ၂၀၀၂ ခုနှစ် ရွီးကောက်ပွဲသည် ကင်ညာနိုင်ငံ၏ ဒီမိုကရေစီ ဖြစ်ပေါ်တိုးတက်မှုအတွက် အရေးကြီးသော အလှည့်အပြောင်းတခု ဖြစ်ခပြီးကေ ကင်ညာနိုင်ငံကို လွတ်လပ်ရီး ရကပင် အုပ်ချုပ်ခရေ ကင်ညာ အာဖရိက အမျိုးသား တပ်ပေါင်းစု မှ နိုင်ငံရီးပါတီများ ညွန့်ပေါင်း အဖွဲ့ဖြစ်ရေ အမျိုးသား သတင်းရီသောက် ညွန့်ပေါင်း အဖွဲ့သို့ ငြိမ်းချမ်းစွာ အာဏာ လွှဲပြောင်း ပီးခရေ။ သမ္မတ မွိုင်း ကီဘာကီ လက်ထက်မာ အာဏာရလာရေ ညွန့်ပေါင်း အစိုးရသစ်သည် စီးပွားရီး တိုးတက်မှု ဖြစ်ပေါ်ရန်၊ ခြစားမှု တိုက်ဖျက်ရန်၊ ပညာရီး တိုးမြှင့်ရန် နန့် အခြီခံ ဥပဒေကို ပြန်ပနာရီးဆွဲရန် ကိစ္စရပ်တိကို ဦးတည်ဆောင်ရွက်ဖို့လို့ ကတိသတ်ခရေ။ အချို့ ကတိတိရာ လက်တွိ အကောင်အထည် ပေါ်လှာခရေ။ မူလတန်း ပညာရီးမာ အခမဲ့ ဖြစ်လာရေ။ ၂၀၀၇ ခုနှစ်မာ ၂၀၀၈ ခုနှစ်မှ စပြီးကေ အထက်တန်း ပညာရီး အတွက် ကုန်ကျ စရိတ်ကို အစိုးရမှ များစွာ ထောက်ပင့်မည် ဟု အစိုးရမှ ကြေညာချက် ထုတ်ခပြီးကေ အစိုးရမှ ကျောင်းလခ အားလုံးကို ပီးခရေ။ <ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7239577.stm |title=Africa &#124; Free secondary schools for Kenya |publisher=BBC News |date=11 February 2008 |accessdate=26 February 2013}}</ref> ===၂၀၀၇ ရွီးကောက်ပွဲများ=== ၂၀၀၇ ခုနှစ် ကင်ညာ အထွေထွေ ရွီးကောက်ပွဲကို ၂၀၀၇ ခုနှစ် ဒီဇန်ဘာ ၂၇ မာ ကျင်းပခရေ။<ref>K'telwa, Kipkirui (26 October 2007) [http://allafrica.com/stories/200710261072.html ECK sets poll date as Raila maintains lead] ''The Standard''.</ref> ထိုရွီးကောက်ပွဲမာ သမ္မတ၊ ပါလီမန် နန့် အရပ်ဘက်ဆိုင်ရာ အားလုံး အတွက် ဖြစ်တေ။ ပါလီမန် ရွီးကောက်ပွဲမာ လွတ်လပ်ပြီး ယေဘူယျအားဖြင့် တရားမျှတရေဟု ဆိုနှိုင်ရေ။ ထိုရွီးကောက်ပွဲမှ သိသာသော ပြောင်းလဲမှု များစွာ ဖြစ်ပေါ်ခရေ။ ထိုအထဲက ကောက်နှုတ် တင်ပြရကေ- * ကိုယ်ရို့ နီရာ အတွက် ပြန်ပနာနိူင်းပြိုင်သော အမတ် ၁၉၀ ဦး ထဲက ၇၁ ဦးသာ ပြန်ပနာ အရွီးခံရရေ။ * ကိုယ်ရို့ နီရာအတွက် ပြန်လှည်နိူင်းပြိုင်သော ဝန်ကြီး ၂၀ ဦး ယှုံးနိမ့်ခရေ။ *၂၀၀၂ ခုနှစ် အတွက် တရားဝင် အတိုက်အခံ အဖွဲ့ဖြစ်ရေ ကင်ညာ အာဖရိက အမျိုးသားတပ်ပေါင်းစုမာ ၆၂ နီရာမှ ၁၄ နီရာသို့ လျော့ကျလားခီရေ။ * ကင်ညာနိုင်ငံ၏ သမိုင်းမာ အများဆုံး အဖြစ် အမျိုးသမီး ၁၅ ဦး ရွီးချယ်ခံခရရေ။ အစဟိစွာရို့ ဖြစ်တေ။ ရွီးကောက်ပွဲ အတွက် အဓိက စကားအက်ကတ်တေ ပြဿနာတိမာ- * ဒေသအလိုက် ဖွံ့ဖြိုးရီး ရန်ပုံဖေသာများ ခွဲဝီပီးမှု * အမတ်ရို့၏ လစာ တိုးမြှင့်မှု * ၉ ကြိမ်မြောက် ပါလီမန်မှ အတည်ပြု/အတည်မပြု ခရေ ဥပဒေများ * ဖွဲ့စည်းပုံ အခြီခံ ဥပဒေ ပြောင်းလဲခြင်းရို့ ဖြစ်တေ။ သမ္မတ ရွီးကောက်ပွဲမာမှု လက်ဟိသမ္မတ ကီဘာကီသည် အမျိုးသားစည်းလုံးညီညွတ်ရီးပါတီမှ နိန်ပနာ ပြန်ပနာအရွီးခံရန် နိူင်းပြိုင်ခပြီး ပြိုင်ဘက်မာ အဓိက အတိုက်အခံ ပါတီဖြစ်ရေ လိမ္မော်ရောင် ဒီမိုကရက်တ လှုပ်ယှားမှု ပါတီ ဖြစ်တေ။ နိုင်ငံတကာ လိ့လာသူတိက ရွီးကောက်ပွဲသည် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ စံနှုန်း မမီ ဟု ပြောဆို ဝေဖန်ခကတ်တေ။ လိမ္မော်ရောင် ဒီမိုကရက်တ လှုပ်ယှားမှု ပါတီ နှစ်ခြမ်းကွဲခပြီးကေ အသစ်ဖွဲ့စည်းသော လိမ္မော်ရောင် ဒီမိုကရက်တပါတီ-ကင်ညာမှ အရွီးခံသူ ကာလွန်ဇို မတ်စ်ယိုကာ ထံကို အရေးပါသော မဲအရွီအတွက် ၈ ရာခိုင်နှုန်း ပါလားခပြီးကေ ကြက်စာကောက် နိူင်းပြိုင်မှုကို လိမ္မော်ရောင် ဒီမိုကရက်တပါတီမှ အရွီးခံသူ ရိုင်လာ အိုဒင်ဂါနန့် ကီဘာကီရို့ နှစ်ဦးသာ ဖြစ်တေ။ ကင်ညာ ရွီးကောက်ပွဲ ကော်မသျှင် ဌာနချုပ်မာ မဲရွီတွက်နေစဉ် အိုဒင်ဂါ ထောက်ခံသူတိသော မဲဆန္ဒနယ်မှ မဲများ ဦးစွာ ရောက်ဟိလာသဖြင့် အိုဒင်ဂါ မာ ပထမမာ မသိမသာ မဲ အသာရနီခပြီးကေ နောက်မာ သိသိသာသာ မဲ အသာရပါလတ်တေ။ မဲတိကို ဆက်ပနာရွီတွက်နီခပြီးကေနောက် ကီဘာကီ ထောက်ခံသူတိသော မဲဆန္ဒနယ်မှ မဲများ ရောက်လှာသော အခါမှ ကီဘာကီမှ မဲ အရွီအတွက် အမီလိုက်ပါလတ်ပြီးကေ သိသိသာသာ ကျော်တက်လားခရေ။ ယင်းအတွက်နန့် ကင်ညာရွီးကောက်ပွဲ ကော်မသျှင်၏ လုပ်ဆောင်ချက် မားယွင်းရေလို့ ဆိုပြီး ကန့် ဆန္ဒပြမှုတိ ဖြစ်ပွားခရေ။ အိုဒင်ဂါက ကိုယ့်ဘာသာ ပြည်သူ့ သမ္မတ ဟု ကြေညာခပြီးကေ မဲပြန်ပနာရွီတွက်ရန် တောင်းဆိုခရေ။<ref>[https://web.archive.org/web/20080312123250/http://www.chinadaily.com.cn/language_tips/auvideo/2008-01/07/content_6375707.htm Kenya election violence threatens its economic gains]. chinadaily.com.cn (7 January 2008).</ref> ကန့်ဆန္ဒပြမှုတိမှ လူမျိုးရီး အကြမ်းဖက်မှုတိ ဖြစ်ပွားခပြီးကေ ပစ္စည်းဥစ္စာတိကို ဖျက်ဆီးခကတ်သဖြင့် လူ ၁၀၀၀ ခန့် သီဆုံးပြီး လူ ၆၀၀,၀၀ ခန့် ကိုယ်ရို့ နီအိမ်မှ စွန့်ခွာ ထွက်ဗြီးခရရေ။<ref name="reuters">"[http://www.reuters.com/article/homepageCrisis/idUSL0743589._CH_.2400 Up to 1,000 killed in Kenya crisis – Odinga] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090715200529/http://www.reuters.com/article/homepageCrisis/idUSL0743589._CH_.2400 |date=15 July 2009 }}". Reuters. 7 January 2008.</ref><ref>"[http://www.iol.co.za/index.php?set_id=1&click_id=68&art_id=nw20080113081804606C678503 Kenya death toll hits 693: report]{{Dead link|date=December 2021 }}". IOL: News for South Africa and the World. 13 January 2008.</ref><ref name=ODI>Samir Elhawary (2008) [http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=1522&title=crisis-kenya-land-displacement Crisis in Kenya: land, displacement and the search for 'durable solutions'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100226064907/http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=1522&title=crisis-kenya-land-displacement |date=26 February 2010 }} Overseas Development Institute</ref> ထိုစကားအက်မှုမှ ၁၉၉၂ နန့် ၁၉၉၇ ရွီးကောက်ပွဲများမာ ဖြ်စပွားခရေ နောက်ခံအခြီအနီများ ဖြစ်ရေ မြီယာခွဲဝီမှု နန့် ဆိုင်ရေ တင်းမာမှုတိ ပြန်ပနာပေါ်ပေါက် ပါလတ်တေ။<ref name=ODI/> လူ သိန်းပေါင်းများစွာရို့သည် ကိုယ်ရို့၏ မြေမှ ဖိအားပီး နှင်ထုတ်ခံခရပြီး ဒေသ အတွင်းကို လက်နက်များ တင်သွင်းလာရေဟု ဆိုကတ်ရေ။ ၂၀၁၃ ရွီးကောက်ပွဲ အတွက် မျှော်လင့်လို့ လုပ်ကိုင်ခရေလို့လည်း ဆိုကတ်ရေ။<ref name=ODI/> ကုလသမဂ္ဂ အထွေထွေ အတွင်းရီးဖူးချုပ်ဟောင်း [[ကိုဖီ အာနန်း]] ဦးဆောင်သော အာဖရိကဟိ ထင်ရှားသော ပုဂ္ဂိုလ်တိက နိုင်ငံရီး အကျပ်အတည်းအတွက် ငြိမ်းချမ်းသော အဖြီတခုကို ညှိနှိုင်း ရှာဖွီ ပီးခကတ်တေ။ ရွီးကောက်ပွဲ အဓိကရုဏ်းများ ဖြစ်ပွားပြီးကေ အစိုးရနန့် လူမှုရီး အဖွဲ့အစည်းတိက အနာဂတ်မာ ယင်းပိုင်သော အခြီအနီများ မဖြစ်ပေါ်စီရန် အတွက် အစီအစိုင်တိကို စတင်ခကတ်တေ။ ဥပမာအနိန်နန့် အမှန်တရား၊ တရားမျှတမှုနန့် ပြန်ပနာပေါင်းစည်းရီး ကော်မသျှင်မှ လူ့အဖွဲ့အစည်းနန့် တွိဆုံဆွေးနွေးပွဲများ လုပ်ဆောင်ခြင်း၊ ဘုရားရှိခိုးကျောင်းတိမှ ငြိမ်းချမ်းရီး ဆွေးနွေးပွဲများ စတင်ခြင်း နန့် ကင်ညာ အမျိုးသား တွိဆုံဆွေးနွေးပွဲနန့် ပြန်ပနာပေါင်းစည်းရီးရို့ စတင်ခခြင်း ဖြစ်တေ။ ===၂၀၀၈=== [[File:Raila Odinga, 2009 World Economic Forum on Africa-1.jpg|thumb|right|ဝန်ကြီးချုပ်ဟောင်း ရိုင်လာ အိုဒင်ဂါ]] ၂၀၀၈ ခုနှစ် ဖေဖဝါရီလ ၂၈ ရက်မာ ကီဘာကီ နန့် အိုဒင်ဂါရို့ ညွန့်ပေါင်း အစိုးရ ဖွဲ့ရန် သဘောတူညီချက် လက်မှတ်ရီးထိုးခပြီးကေ ထိုသဘောတူညီချက် အရ အိုဒင်ဂါသည် ကင်ညာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယမြောက် ဝန်ကြီးချုပ် ဖြစ်လာခရေ။ ထို သဘောတူညီချက် အရ ပါလီမန် အထဲ ပါတီရို့၏ အင်အားပေါ်မူတည်ပနာ အမျိုးသား စည်းလုံးညီညွတ်ရီး ပါတီ နန့် လိမ္မော်ရောင် ဒီမိုကရက်တ လှုပ်ယှားမှု ပါတီ နှစ်ခု စလုံးမှ အမတ်တိကို အစိုးရ အဖွဲ့မာ ဝန်ကြီး ခန့်အပ်ရန် ဖြစ်တေ။ ယင်းအပြင် အစိုးရ အဖွဲ့မာ ဒု-သမ္မတ တဦး နန့် ဒု-ဝန်ကြီးချုပ် နှစ်ဦး ခန့်အပ်ရန်လည်း သဘောတူညီကတ်တေ။ ငြင်းခုံဆွေးနွေးမှုတိ အပြီးမာ ပါလီမန်မှ ထိုသဘောတူညီချက်ကို ထောက်ခံခပြီးကေ ညွန့်ပေါင်း အစိုးရဖို့ လက်ဟိ လွှတ်တော် သက်တမ်း ကုန်သည် အထိ သို့မဟုတ် တဖက်ဘက်မှ ထိုသဘောတူညီချက်မှ နုတ်ထွက်သည် အထိ သက်တမ်းဟိဖို့ဟု သတ်မှတ်ခကတ်တေ။<ref>{{cite web|title=Agreement on the Principles of Partnership of the Coalition Government|url=http://www.dialoguekenya.org/index.php/agreements.html|work=Kenya National Dialogue & Reconciliation|accessdate=3 June 2013|archivedate=24 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130824030037/http://dialoguekenya.org/index.php/agreements.html}}</ref> ဝန်ကြီးချုပ်၏ အုပ်ချုပ်ရီး အသစ်မာ အစိုးရ၏ ယန္တရားတိကို စီမံခံ့ခွဲနိုင်ဖို့ အတွက် အာဏာနန့် လုပ်ပိုင်ခွင့် ပါဝင်ဗျယ်ဒေး လွှတ်တော်မာ အမတ်ရာခိုင်နှုန်းများရေ ပါတီ သို့မဟုတ် ညွန့်ပေါင်း အဖွဲ့၏ ဂေါင်းဆောင် ရွီးချယ်ခံ လွှတ်တော် အမတ်မှ ဦးဆောင်ရဖို့ ဖြစ်တေ။ ကိုဖီအာနန်းနန့် ကုလသမဂ္ဂမှ ကြောထောက်နောက်ခံပြုထားရေ သူ၏ အဖွဲ့၊ အာဖရိက သမ္မဂ္ဂ ဥက္ကဋ္ဌ ဂျာကာယာ ကီကွီတီရို့ အယင်က ပြိုင်ဘက်များ သဘောတူ လက်မှတ်ထိုးပွဲသို့ တတူတကွ ခေါ်ဆောင်လာစွာကို နိုင်ငံတော် ရုပ်သံမှ ထုတ်ရွင့်ပနာ တကမ္ဘာလုံးမှ စောင့်ကြည့်နီခကတ်တေ။ ၂၀၀၈ ခု၊ ဖေဖဝါရီ ၂၉ မာ ပါတီနှစ်ဖွဲ့မှ ကိုယ်စားလှယ်များ အာဏာ ခွဲဝီရီး သဘောတူညီမှုနန့် ဆိုင်ရေ အသေးစိတ် အချက်အလက်တိကို ညှိနှိုင်းဆွေးနွေးခကတ်တေ။<ref>[https://web.archive.org/web/20080305205228/http://edition.cnn.com/2008/WORLD/africa/02/29/us.kenya.ap/index.html 'Hope is back' for Kenya]. CNN.com (29 February 2008)</ref>အာဖရိကမာ အတိုင်းဆုံးနန့် အကြွယ်ဝဆုံး ဖြစ်ခသော နိုင်ငံအား ပြန်ပနာ ကယ်ဆယ်ရန် ရည်ရွယ်လို့ ကင်ညာ ဥပဒေပြု အမတ်တိက အာဏာခွဲခြမ်းရီး သဘောတူညီချက်ကို ၂၀၀၈ ခု၊ မာ့ခ်ျလ ၁၈ ရက်တွက် တခဲနက် အတည်ပြုခကတ်တေ။ သဘောတူညီချက်မှ ကီဘာကီ၏ အမျိုးသား စည်းလုံးညီညွတ်ရီး ပါတီနန့် အိုဒင်ဂါ၏ လိမ္မော်ရောင် ဒီမိုကရက်တ လှုပ်ယှားမှု ပါတီရို့ကို တတူတကွ ပေါင်းစည်းခပြီးကေ အာဏာကို အမောင်နှမျှ ခွဲဝီယူထားရေ မဟာ ညွန့်ပေါင်း အစိုးရ ဖွဲ့စည်းမှု အတွက် အရိပ်လက္ခဏာ ဖြစ်ခရေ။ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/africa/2008/03/200852512613636225.html Kenyan MPs pass power-share law]. Al Jazeera English (18 March 2008)</ref> ===မဟာ ညွန့်ပေါင်း အစိုးရ=== ၂၀၀၈ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁၃ ရက်မာ သမ္မတ ကီဘာကီသည် ဝန်ကြီး ၄၁ ဦးပါဝင်ရေ မဟာ ညွန့်ပေါင်း အစိုးရအဖွဲ့ကို ကြေညာခပြီးကေ ထိုအဖွဲ့မာ ဝန်ကြီးချုပ် နန့် ယင်းဧ့ လက်ထောက် ဝန်ကြီးချုပ် နှစ်ဦး ပါဝင်ရေ။ ဒု-ဝန်ကြီး ၅၀ ဦး အပါအဝင် အစိုးရ အဖွဲ့သည် ၂၀၀၈ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁၇ ရက်မာ နိုင်ရိုဘီမြို့ နိုင်ငံတော် အိမ်တော်မာ ဒေါက်တာ ကိုဖီ အာနန်း နန့် အရာ ဖိတ်ကြားထားရေ ဂုဏ်သရေဟိ ပုဂ္ဂိုလ်များ ရှိနှစ်မှာ ကျမ်းသစ္စာ ကျိန်ဆိုခရေ။ ဝန်ကြီးချုပ် ရာထူးကို ဖယ်ယှားရန်<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8486238.stm |title=Kenya MPs opt to scrap prime minister position |publisher=BBC News |date=28 January 2010 |accessdate=16 April 2010}}</ref> နန့် တချိန်တည်းမာသမ္မတ၏ အခွင့်အာဏာကို လျှော့ချဖို့အတွက် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြီခံ ဥပဒေကို ပြောင်းလဲရန် စိုင်းစားခကတ်တေ။ ၂၀၁၀ ခုနှစ် သြဂတ်လ ၄ ရက်မာ ပြင်ဆင်ရန် လျာထားရေ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြီခံ ဥပဒေအတွက် ပြည်လုံးကျွတ် ဆန္ဒခံယူပြွ ကျင်းပခပြီးကေ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြီခံ ဥပဒေ အသစ်မာ ထောက်ခံမဲ မကန်မဝှန် အသာရယား အတည်ဖြစ်လာခရေ။<ref name="bbc20100805">{{cite news | title = Kenyans back change to constitution in referendum | work=BBC | date = 5 August 2010 | url = http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-10876635 | accessdate =6 August 2010}}</ref> အခြားပျင်ဆင်ချက်များ နန့် တတူ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြီခံ ဥပဒေ အသစ်မာ ဒေသခံ အစိုးရတိသို့ အခွင့်အာဏာ ပိုပြီးကေပီးအပ်ခပြီးကေ ကင်ညာနိုင်ငံသားရို့အား နိုင်ငံသား အခွင့်အရီးများ ပြဋ္ဌာန်းပီးခရေ။<ref name="Gettleman">{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2010/08/06/world/africa/06kenya.html?_r=1|title=Kenyans Approve New Constitution |publisher=The New York Times |date=5 August 2010 |accessdate=11 August 2010 | first=Jeffrey | last=Gettleman}}</ref> ထို ဖွဲ့စည်းပုံ အခြီခံ ဥပဒေကို ၂၀၁၀ ခုနှစ် သြဂတ်လ ၂၇ ရက်မာ နိုင်ရိုဘီမြို့ အူဟူရူ ဟင်းခင်းမာ အမြောက် ၂၁ ချက် ပစ်ဖောက် ဂုဏ်ပြုမှု အပါအဝင် ပျော်ရွှင်ဖွီ အခမ်းအနား အဖြစ် တရားဝင် အတည်ပြု ကြေညာခရေ။ ထို အခမ်းအနားကို အာဖရိက ဂေါင်းဆောင် မကန်မဝှန်က ချီးမြှောက်ခကတ်ပြီးကေ နိုင်ငံတကာ အသိုင်းအဝန်းမှ ချီးကျူးခကတ်တေ။ ထိုနိမှ စပြီးကေ ဒုတိယ သမ္မတနိုင်ငံတော်၏ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြီခံ ဥပဒေ အသက်ဝင်လှာခရေ။ ===၂၀၁၃ ရွီးကောက်ပွဲတိနန့် အစိုးရသစ်=== ဖွဲ့စည်းပုံ အခြီခံဥပဒေ အသစ်နန့် တတူ သမ္မတ ကီဘာကီမာ ရွီးကောက်ခံနှိုင်ရေ သက်တမ်းကျော်လွန်သွားသဖြင့် တတိယ သက်တမ်း ရွီးကောက်ခံပိုင်ခွင့် မဟိတော့ဘဲ ဒု-ဝန်ကြီးချုပ် အူဟူရူ ကင်ယတ်တာမာ မာ့ခ်ျလ ၂၀၁၃ ခုနှစ်မာ မဲအရွီအတွက် ၅၀.၅၁ ရာခိုင်နှုန်းဖြင့် နိူင်းပြိုင် အနိုင်ရခပြီးကေ သမ္မတဖြစ်လာခရေ။ ====နိုင်ငံတကာ ဂေါင်းဆောင်များ လည်ပတ်ခြင်း==== သမ္မတ ကင်ယတ်တာနန့် ဒု-သမ္မတ ဝီလီယမ် ရူတို ရို့ ၂၀၁၃ ခုနှစ် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ရာဇဝတ်တရားရုံးမာ ၂၀၀၇ ခုနှစ် ရွီးကောက်ပွဲ အပြီး အရီးအခင်းများ အတွက် တရားရှိဆိုင် နိန်ရသဖြင့် ကင်ညာနိုင်ငံသား တဦး၏ သားဖြစ်သူ အမေရိကန် သမ္မတ [[ဇာရက် အိုဘားမား]] က ၂၀၁၃ ခုနှစ် အာဖရိက ခရီးစိုင် အထဲ ကင်ညာနိုင်ငံကို အလည်အပတ် မပြု ခဲ့ပါ၊၊<ref>Epatko, Larisa, [http://www.pbs.org/newshour/rundown/2013/06/africa-tour.html "Why Obama Is Visiting Senegal, South Africa and Tanzania But Not Kenya"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140121185125/http://www.pbs.org/newshour/rundown/2013/06/africa-tour.html |date=21 January 2014 }}, ''PBS NewsHour'', 25 June 2013. Retrieved 18 August 2013.</ref> ထိုနှစ် နွီရာသီ နှောင်းပိုင်းမာ ကင်ယတ်စွာရေ တရုတ်သမ္မတ [[ရှီကျင့်ဖျင်]] ၏ ဖိတ်ကြားချက်အရ တရုတ်နိုင်ငံသို့ အလည်အပတ် လားရောက်ခပြီးကေ ရုရှားနိုင်ငံမာ တထောက်နားခကေလေ့ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုကိုမူ သမ္မတ အဖြစ် အလည်အပတ် မပြုခပါ၊၊<ref name=wp01>Raghavan, Sudarsan, [http://www.washingtonpost.com/world/in-snub-to-washington-kenyan-president-visits-china-russia-in-first-official-visit-outside-africa/2013/08/17/baaed162-06a4-11e3-bfc5-406b928603b2_story.html "In snub to Washington, Kenyan president visits China, Russia first"], Washington ''Post'', 17 August 2013. Ambassador Liu's comments at ''capitalfm.co.ke'' linked to here [http://www.capitalfm.co.ke/eblog/2013/08/16/kenya-and-china-achieving-shared-dreams-hand-in-hand/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130818125924/http://www.capitalfm.co.ke/eblog/2013/08/16/kenya-and-china-achieving-shared-dreams-hand-in-hand/ |date=18 August 2013 }}. Retrieved 18 August 2013.</ref> ===အုပ်ချုပ်ရီး ဒေသများ=== [[File:Map showing Counties underthe new kenyan constitution..gif|thumb|ကင်ညာ၏ ကောင်တီ ၄၇ ခု]] ကင်ညာနိုင်ငံသည် တစိတ်တပိုင်း ကိုယ်ပိုင် အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ကောင်တီ ၄၇ ခု အဖြစ် ပိုင်းခြာထားပြီး ထိုကောင်တီတိကို ဖွဲ့စည်းပုံ အခြီခံ ဥပဒေသစ်အရ ၂၀၁၃ ခုနှစ် မာ့ခ်ျလမာ ကျင်းပသော ပထမဆုံး အထွေထွေ ရွီးကောက်ပွဲမှ ရွီးကောက်တင်မြှောက်ထားရေ အုပ်ချုပ်ရီးမှူးတိက ဦးဆောင် အုပ်ချုပ်ရေ။ ထို ကောင်တီ ၄၇ ခုသည် အဂု အခါ နိုင်ငံ၏ ပထမ အဆင့် တိုင်းဒေသကြီးများ အဖြစ် ဟိကတ်တေ။ အယင် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြီခံ ဥပဒေ အဟောင်းအရ ကင်ညာ နိုင်ငံမာ ပြည်နယ် ၈ ခု ဟိပြီးး သမ္မတမှ ခန့်အပ်ရေ ပြည်နယ်အုပ်ချုပ်ရီးမှူး တိက အုပ်ချုပ်ခကတ်တေ။ ထို ပြည်နယ်တိကို ခရိုင်များ အဖြစ် ဆက်ပနာ ပိုင်းခြား ကတ်တေ။ ကောင်တီ တခုချင်းစီမာ မဲဆန္ဒနယ်များ ပါဝင်ကတ်တေ။ ၂၀၁၀မာ ယာယီ နယ်နိမိတ်သတ်မှတ်ရီး ကော်မသျှင်ကို ဖွဲ့စည်းခပြီးကေ မဲဆန္ဒနယ်တိကို ပြန်ပနာသုံးသပ်ခဲ့ကာ ယင်းဧ့ အစီအစာခံစာအရ မဲဆန္ဒနယ် အသစ် ၈၀ ခုကို ထပ်မံ ဖြည့်သွင်းရန် အဆိုပြုခရေ။ ၂၀၁၃ ရွီးကောက်ပွဲ မရောက်ခင်က ကင်ညာနိုင်ငံမာ မဲဆန္ဒနယ်ပေါင်း ၂၁၀ ခု ဟိခရေ။<ref>Kenya Roads Board [https://web.archive.org/web/20080113052023/http://www.krb.go.ke/constituency.php Constituency funding under the RMLF]</ref> ==စီးပွားရီး== ကင်ညာနိုင်ငံသည် အရှိနန့် အလယ်အာဖရိကမာ အကြီးဆုံးနန့် အစီးတက်ဆုံး စီးပွားရီး ဟိရေနိုင်ငံ ဖြစ်ကေလေ့ ကြွယ်ဝသော မြို့နေ လူဦးရွီ အချို့အလပ်ကြောင့် ကင်ညာနိုင်ငံအား ချမ်းသာသောနိုင်ငံဟု အထင်ရောက်စရာ ဟိရေ။ ယကေလေ့သော့ ကင်ညာနိုင်ငံသည် ဆင်းရဲသော ဖွံ့ဖြိုးဆဲ နိုင်ငံ တခုရာ ဖြစ်ပြီးကေ [[လူထုဖွံ့ဖြိုးရီးညွှန်းကိန်းနိုင်ငံများစာရင်း]]အနိန်နန့် ၀.၅၁၉ လှောက်ရာ ဟိပြီးကေ နိုင်ငံပေါင်း ၁၈၆ နိုင်ငံမာ အဆင့် ၁၄၅ လှောက်ရာ ဟိကာ ကမ္ဘာထက်မာ အနိမ့်ကျဆုံး နိုင်ငံ တနိုင်ငံ ဖြစ်တေ။ ၃၈ ရာခိုင်နှုန်းသော ကင်ညာနိုင်ငံသားရို့မာ လုံးဝ ဖွဲရာကျဗျာယ် ဟိကတ်တေ။<ref>[http://www.businessdailyafrica.com/Kenya-poverty-level-is-down-to-38-per-cent-says-World-Bank-/-/539552/1886338/-/hboscsz/-/index.html Kenya’s economic growth prospects hang on exports, says World Bank – Money Markets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141128100359/http://www.businessdailyafrica.com/Kenya-poverty-level-is-down-to-38-per-cent-says-World-Bank-/-/539552/1886338/-/hboscsz/-/index.html |date=28 November 2014 }}. businessdailyafrica.com. Retrieved on 9 August 2013.</ref> အရေးပါသော စိုက်ပျိုးမွေမြူရီး ကဏ္ဍမာ ဖွံ့ဖြိုးမှု အနည်းဆုံး ဖြစ်ပြီးကေ ထုတ်ကုန် စွမ်းရည်ပြည့်ဝမှု မဟိပေ။ ၇၅ ရာခိုင်နှုန်းသော အလုပ်သမားရို့ ထိုကဏ္ဍမာ လုပ်ကိုင်ပြီးကေ ဟိကြသဖြင့် အစားအသီာက် ဖူလုံပြီး ဖွံ့ဖြိုးသော နိုင်ငံတိ၏ အလုပ်သမား ၃ရာခိုင်နှုန်းနန့် ယှဉ်ကေ ကောင်းကောင်းများလှရေ။ [[File:Mombasa-MarketHall.jpg|thumb|right|မွမ်ဘာဆာဟိ ဈီးခန်းမ]] အနောက်နိုင်ငံတိက အလှူရှင်တိ၏ အစိုးရနန့် ပတ်သက်ပြီး မျှော်လင့်ထားရေပိုင် ဖြစ်မလာပြီးကေ စိတ်ပျက်မှုတိ ဟိကေလေ့ စီးပွားရီးသည် များစွာ ဖွံ့ဖြိုးလာစွာကို တွိရရေ။ ခရီးလား လုပ်ငန်းအားဖြင့် အလွန် ကောင်းမွန်ပြီး၊ ပညာရီး နန့် ဆက်သွယ်ရီးရို့မာ အတော်အသင့် ကောင်းမွန်ကာ မိုးခေါင်ရေနှစ်များ အပြီး စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီး ကဏ္ဍ အထူးအနိန်နန့် လက်ဖက်စိုက်ပျိုးမှုမာ လက်ခံနှိုင်လောက်ရေ အနိန်အထား ဟိရေ။<ref name="lcweb2.loc.gov"/> ကင်ညာနိုင်ငံ၏ စီးပွားရီးသည် ၂၀၀၇ ခုနှစ်မာ ၇ ရာခိုင်နှုန်း ကျော်လှောက် တိုးတက်လာခပြီး နိုင်ငံခြား ကြွီးမြီတိကို များစွာ လျော့ချနိုင်ခရေ။<ref name="lcweb2.loc.gov"/> ယကေလေ့သော့ ထိုအရာတိမာ ၂၀၀၇ ခုနှစ် သမ္မတ ရွီးကောက်ပွဲ အပြီး စကားအက်မှုတိ နန့် နောက်ဆက်တွဲ မငြိမ်သက်မှုတိကြောင့် အယင့်အယင် ပြောင်းလဲလားခီရေ။ အရှိနန့် အလယ်အာဖရိကဟိ အကြီးမားဆုံး စီးပွားရီး ဟိရေ နိုင်ငံမာ ဝန်ဆောင်မှု ကဏ္ဍမာ ကြောက်မခန်းလိလိ တိုးတက်လာခပြီး အယင် ဆယ်စုနှစ် အထဲက အလျှင်အပြင်း တိုးချဲ့လာရေ ဆက်သွယ်ရီး နန့် ငွီကြေးဆိုင်ရာ ကိစ္စရပ်တိကြောင့် ဖြစ်ကာ ဂုခါ စုစုပေါင်း ပြည်မား ထုတ်ကုန်၏ ၆၂ ရာခိုင်နှုန်းကို ပံ့ပိုးပီးဗျာယ် ဟိရေ။ ယကေလေ့သော့ ၂၂ ရာခိုင်နှုန်းမျှ သော စုစုပေါင်း ပြည်မား ထုတ်ကုန်တိမာ စိတ်မချရရေ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီး ကဏ္ဍမှ ထွက်ပေါ်လှာပြီး ထိုကဏ္ဍမာ ပြည်မား အလုပ်သမား၏ ၇၅ ရာခိုင်နှုန်း လုပ်ကိုင်ပြီးကေ ဟိရေ။ (စီးပွားရီး နိမ့်ကျသော နိုင်ငံများမာ တွိရတတ်ရေ စီးပွားရီး ဖွံ့ဖြိုးမှု အတွက် အဓိက တွန်းအားဖြစ်ရေ အစားအသီာက် လုံခြုံမှု မဟိခြင်း ဖြစ်တေ။) နိုင်ငံ လူဦးရွီ အင်တန်များများမာ ဝမ်းညင်မွတ်သိပ်မှုနန့် အမြဲကြုံတွိနိန်ရပြီး အစားအသီာက် အထောက်အပံ့များထက်မာ များစွာ မှီခိုနီရရေ။ စက်ရုံနန့် ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းမာ စုစုပေါင်း ပြည်မား ထုတ်ကုန်၏ ၁၆ ရာခိုင်နှုန်းလှောက်ရာ ဟိပြီးး အသီးငယ်ဆုံးသော ကဏ္ဍ ဖြစ်တေ။ ကင်ညာရေ အယင်က လွတ်လပ်သော စျီးကွက်ဟိပြီးး လောင်စာဆီ ထုတ်လုပ်မှု ကဏ္ဍမာ အစိုးရ၏ ဈီးနှုန်းနန့် ဆိုင်ရေ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်မှု စိကေချေလှောက်သာ ဟိရေ။ ယကေလေ့သော့ ပရုန်းနရုန်း ပြဋ္ဌာန်းလိုက်သော ဥပဒေ အရ အစိုးရ အနေနန့် မဟိမဖြစ် လိုအပ်ရေ ကုန်ပစ္စည်းများ ဖြစ်ရေ ဂျုံမှုန့်၊ ရနံဆီ နန့် ဟင်းချက်ဆီ အစဟိစွာရို့မာ ဈီးနှုန်းကို ဆုံးဖြတ်ခွင့် နန့် ထိန်းချုပ်ခွင့် ဟိလာရေ။ အဂု မဟိဖို့ရာ ဖြစ်ရေ ကင်ညာ ဒက်ရုံးနန့် ဆက်သွယ်ရီး ကုမ္ပဏီ ပိုင်ယှောင် နိုင်ငံပိုင် ကော်ပိုရီးယှင်းတိကို ပုဂ္ဂလိကပိုင် ပြုလုပ်ခြင်းအနိန်နန့် အရှိအာဖရိက၏ အကျိုးအမြတ် အများဆုံး ကုမ္ပဏီ ဖြစ်ရေ ဆာဖရီကွန် ပိုင်ယှောင် ဆက်သွယ်ရီး ကုမ္ပဏီများ ပုဂ္ဂလိက ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု မကန်မဝှန်ဖြင့် ပြန်ပနာ အသက်ဝင်လှာခရေ။ [[File:Kenya Export Treemap.jpg|thumb|left|ကင်ညာ၏ ထုတ်ကုန် တင်ပို့မှု ခွဲတမ်း]] ၂၀၁၁ ခုနှစ် မေလ လှောက်မှန်းချက်အရ စီးပွားရီး မျှော်မှန်းချက်မာ အကောင်းဖက်မာ ဟိပြီးး ၄-၅ ရာခိုင်နှုန်းခန့် စုစုပေါင်း ပြည်မားထုတ်ကုန် တန်ဖိုး တိုးတက်လိမ့်မေဟု မျှော်လင့်ရရေ။ အထူးအနိန်နန့် ခရီးလားလုပ်ငန်း၊ ဆက်သွယ်ရီး၊ သယ်ယူပို့ဆောင်ရီး၊ ဆောက်လုပ်ရီး လုပ်ငန်းများမာ တိုးချဲ့မှု နန့် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီး ကဏ္ဍ ပြန်ပနာ မြင့်တက်လာမှုကြောင့် ဖြစ်တေ။ ကမ္ဘာ့ဘဏ်က ၂၀၁၂ ခုနှစ်မာ ၄.၃ ရာခိုင်နှုန်း စီးပွားရီး တိုးတက်မှု ဟိဖို့ဟု လှောက်မှန်း ခရေ။ .<ref name=WorldBanki>{{cite web|url=http://www.worldbank.org/en/news/press-release/2012/12/05/energizing-kenya-s-economy-and-creating-quality-jobs|title=Kenya Economic Update|publisher=The World Bank|author=Fengler, Wolfgang|date=5 December 2012|access-date=30 July 2014|archive-date=9 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130309030739/http://www.worldbank.org/en/news/press-release/2012/12/05/energizing-kenya-s-economy-and-creating-quality-jobs|url-status=dead}}</ref> [[File:Kenya, Trends in the Human Development Index 1970-2010.png|thumb|ကင်ညာ၏ ၁၉၇၀မှ ၂၀၁၀ အထဲ လူထုဖွံ့ဖြိုးရီးညွှန်းကိန်း အတက်အကျ]] [[File:Safari Gepard Tsavo Kenia 02.JPG|thumb|အရှိဆာဗို အမျိုးသားဟင်းခင်း]] ၁၉၉၆ မာ့ခ်ျလမာ ကင်ညာနိုင်ငံ၊ တန်ဇေးနီးယားနိုင်ငံ နန့် ယူဂန်ဒါးနိုင်ငံ ရို့မှ သမ္မတများ အရှိအာဖရိကအစုအဝေး ကို ပြန်ပနာ ဖွဲ့စည်းခရေ။ အရှိအာဖရိက အစုအဝေး ၏ ရည်မှန်းချက်တိမာ ကုန်သွယ်ခွန် နန့် အကောက်ခွန်များ ညီတူညီမျှ ဟိရန်၊ လူများ လွတ်လပ်စွာ လားလာနိုင်ဖို့ နန့် ဒေသအထဲ အခြီခံ အဆောက်အအုံများ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်စီရန် ဖြစ်တေ။ ၂၀၀၄ ခုနှစ် မာ့ခ်ျလမာ အရှိ အာဖရိက နိုင်ငံ ၃ ခုရို့ အကောက်ခွန် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရီး သဘောတူညီချက်ကို လက်မှတ်ရီးထိုးခရေ။ ပိုပြီးကေထိရောက်ယား အမြတ်အစွန်းများစွာ ရဟိစီရေ နည်းပညာ-အသိပညာ-တတ်ကျွမ်းမှုကို အခြီခံသော ဝန်ဆောင်မှု လုပ်ငန်းဖြစ်ရေ စက်ရုံနန့် ကုန်ထုတ်လုပ်ရီး လုပ်ငန်းများမာ အလုပ်သမားထု၏ ၂၅ ရာခိုင်နှုန်းသာ ဟိကေလေ့ ကျန်ဟိနီသော စုစုပေါင်း ပြည်မား ထုတ်ကုန်၏ ၇၅ ရာခိုင်နှုန်းကို ပံ့ပိုးပီးရေ။<ref name="lcweb2.loc.gov">{{cite web|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Kenya.pdf |publisher=Library of Congress |work=Federal Research Division|title=Country Profile: Kenya |date=June 2007 |accessdate=23 April 2011}}</ref> ကင်ညာရေ အရှိနန့် အလယ်အာဖရိကဟိ ငွီကြေးဝန်ဆောင်မှု လုပ်ငန်းအတွက် အချက်အချာ နီရာ ဖြစ်တေ။ နိုင်ရိုဘီ စဖိ အိတ်ချိန်း သည် စျီးကွက် အရင်းပြုခြင်းအနိန်နန့် အာဖရိကမာ စတုတ္ထနီရာတွင် ဟိရေ။ ကင်ညာ၏ ဘဏ်လုပ်ငန်းကို ကင်ညာ ဗဟိုဘဏ်က ကြီးကြပ်ကွပ်ကဲပြီး ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရီးဘဏ် လုပ်ငန်းပေါင်း ၄၃ခု အပြင် တခြားသော ဘဏ်မဟုတ်ရေ ငွီကြေးဆိုင်ရာ အဖွဲ့အစည်းများ ဖြစ်ရေ အပေါင်ခံ ကုမ္ပဏီများ၊ ဖေသာစုဖေသာချီး အဖွဲ့အစည်း ၄ ခု နန့် နိုင်ငံခြားဖေသာ လဲလှယ်ရီး လုပ်ငန်းပေါင်း များစွာ ဟိရေ။<ref name="lcweb2.loc.gov"/> ===ကမ္ဘာလှည့် ခရီးလားလုပ်ငန်း=== [[File:Elephants at Amboseli national park against Mount Kilimanjaro.jpg|thumb|ကီလီမန်ဂျာရိုတောင်ကို နောက်ခံပြုထားရေ အမ်ဘိုဆယ်လီ အမျိုးသားဟင်းခင်းမှ ဆင်များ]] ကင်ညာနိုင်ငံ၏ စုစုပေါင်း ပြည်မား ထုတ်ကုန်၏ ၆၁ ရာခိုင်နှုန်းကို ပံ့ပိုးပီးရေ ဝန်ဆောင်မှု ကဏ္ဍမာ ကမ္ဘာလှည့် ခရီးလား လုပ်ငန်းမာ အဓိက ဖြစ်တေ။ [[ကမ္ဘာလှည့် ခရီးလားလုပ်ငန်း]]သည် လွတ်လပ်ရီး ရရေ အချိန်မှ စပြီးကေ နှစ်အင်တန်များများမာ ပုံမှန် ဖွံ့ဖြိုးမှု ဟိခပြီး ၁၉၈၀ ပြည့်နှစ်တိသို့ အရောက်မာ နိုင်ငံ၏ အဓိက နိုင်ငံခြားဖေသာ ရဟိသော လုပ်ငန်းတခု ဖြစ်လာရေ။ ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသည်များမာ [[ဂျာမနီနိုင်ငံ]] နန့် [[ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း]]မှ အများဆုံး ဖြစ်ပြီးကေ ကမ်းရိုးတန်း ဒေသဟိ ကမ်းခြီများ နန့် အရှိတောင်ဘက်ဟိ အလွန်ကျယ်ပြန့်ပြီး ၈၀၃၄ စတုရန်းမိုင် (၂၀,၈၀၈ စတုရန်းကီလိုမီတာ) ဟိရေ အရှိ နန့် အနောက် ဆာဗို အမျိုးသား ဟင်းခင်းရို့ အဓိက ပါဝင်ရေ တောရိုင်းတိရစ္ဆာန် ထိန်းသိမ်းရီး နယ်မြီတိက [[ကမ္ဘာလှည့် ခရီးလား]]များ အတွက် အဓိက သိမ်းသွင်းမှု ဖြစ်တေ။ ကမ္ဘာလှည့် ခရီးလား လုပ်ငန်းသည် အယင် နှစ်စိကေချေက သိသိသာသာ ပြန်ပနာတိုးတက်လာခပြီး နိုင်ငံ၏ [[စီးပွားရီး]] ဖွံ့ဖြိုးမှု အဟိန်အဟုန် ရလာစီရန် အဓိက ပံ့ပိုးပီးရေ အစိတ်အပိုင်းပင် ဖြစ်တေ။ ဂုချိန်ခါ ကမ္ဘာလှည့် ခရီးလားလုပ်ငန်းသည် ကင်ညာနိုင်ငံ၏ အဓိက နိုင်ငံခြား ဝင်ငွီ ရဟိရာ ကဏ္ဍ ဖြစ်ပြီးကေ [[ပန်း]]၊ [[လက်ဖက်]] နန့် [[ကော်ဖီ]] တင်ပို့မှုရို့က နောက်ခါ လိုက်ရေ။ ၂၀၀၆ ခုနှစ်မာ ကမ္ဘာလှည့် ခရီးလား လုပ်ငန်းမှ အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၈၀၃ သန်း ရဟိခပြီးကေ အယင်နှစ် ရဟိခရေ အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၆၉၉ သန်းမှ တိုးတက်လာခြင်း ဖြစ်တေ။ အဂုအချိန်မာ ကင်ညာနိုင်ငံမာ စျီးပြုရန်ကုန်တိုက်များ မကန်မဝှန် ဟိနီယာ ဖြစ်တေ။ ယင်းချင့်အပြင် ဟိုက်ပါမတ်ကတ်ကြီး ၂ ခုလည်း ကင်ညာမာ ဟိနီယာ ဖြစ်တေ။ ===စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီး လုပ်ငန်း=== [[File:Kenya-Tealand-Near-Kericho-2012.JPG|thumb|ကဲရိုချီ ကောင်တီ၊ ကဲရိုချီ နံဘေးမှ လက်ဖက်စိုက်ခင်း]] စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီး လုပ်ငန်းသည် ကင်ညာနိုင်ငံ၏ စုစုပေါင်း ပြည်မားထုတ်ကုန် (ဂျီဒီပီ) အား ဝန်ဆောင်မှု ကဏ္ဍ ပြီးကေ ဒုတိယမြောက် အများဆုံး ပံ့ပိုးရေ ကဏ္ဍ ဖြစ်တေ။ ၂၀၀၅ ခုနှစ်မာ သစ်တော လုပ်ငန်းနန့် ပိုက်ချလုပ်ငန်း အပါအဝင် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီး လုပ်ငန်းသည် ဂျီဒီပီ၏ ၂၄ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ဟိပြီးး လစာရဟိသော အလုပ်သမား၏ ၁၈ ရာခိုင်နှုန်း နန့် ပြည်ပပို့ကုန် အမြတ်ဖေသာ၏ ၅၀ ရာခိုင်နှုန်း မျှ ဟိရေ။ အဓိက ဝင်ငွီရရေ ကောက်ပဲသီးနှံတိမာ လက်ဖက်၊ ဟော်ရီကာချာ ကောက်ပဲသီးနှံများ နန့် ကော်ဖီ ရို့ ဖြစ်တေ။ ဟော်ရီကာချာ ကောက်ပဲသီးနှံများ နန့် လက်ဖက်ရို့စွာ အဓိက ဖွံဖြိုးတိုးတက်လာရေ ကဏ္ဍများ ဖြစ်ပြီးကေ ကင်ညာနိုင်ငံ ပြည်ပပို့ကုန်၏ တန်ဖိုးအများဆုံး နှစ်ခု ဖြစ်တေ။ အစားအသီာက်အတွက် အဓိက ဖြစ်ရေ ပြောင်းပိုင်ယှောင် အသီးအနှံတိမာ ရာသီဥတု အပြောင်းအလဲပေါ် များစွာ မူတည်နီရေ။ စိုက်ပျိုးနိုင်စွမ်း လျော့ကျမှုကြောင့် အစားအသီာက် အကူအညီများ အခါအနိန်နန့် လိုအပ်ဗျာယ် ဟိရေ။ နမူနာအနိန်နန့် ၂၀၀၄ ခုနှစ် ကင်ညာနိုင်ငံ၏ မိုးခေါင်မှုကြောင့် လူ ၁.၈ သန်း အတွက် အစားအသီာက် အကူအညီ လိုအပ်ခရေ။ [[File:2DU Kenya 86 (5367322642).jpg|thumb|left|ကင်ညာတောင် ဒေသမာ အလုပ်လုပ်နိန်ရေ ကင်ညာ လယ်သမား တဦး]] အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ခြောက်သွိဆန်သော ဒေသတိအတွက် ကောက်ပဲသီးနှံ သုတေသန အဖွဲ့ မှ ဦးဆောင်သော ယာယီပူးပေါင်းအဖွဲ့ တခုမှ လယ်သမားတိအား ခြောက်သွိသော ဒေသများမာ ပဲစင်းငုံ အမျိုးအစားအသစ်တိကို ပြောင်းအစား စိုက်ပျိုးရန် အတွက် ကူညီရာမာ အောင်မြင်မှု တချို့ ရခရေ။ ပဲစင်းငုံသည် မိုးခေါင်မှုကို ကြံ့ကြံ့ခံနှိုင်ရား နှစ်စိုင်မိုးရီချိန် ၆၅၀ မီလီမီတာ အောက်နည်းသော ဒေသများမာ စိုက်ပျိုးနှိုင်ရေ။ နောက်ဆက်တွဲ စီမံကိန်းတိမှ ပဲလုံးသီးကို စီးပွားဖြစ်ထုတ်လုပ်ဖို့အတွက် ဒေသအထဲ မျိုးစိ ထုတ်လုပ်မှု နန့် စိုက်ပျိုးရီး ဆိုင်ရာ ရောင်းဝယ်ဖောက်ကားသူတိ၏ ကွန်ယက်ကို တိုးတက်စီခြင်းနန့် အားပီးအားမြှောက် ပြုခရေ။ ယင်းပိုင် ပြုလုပ်ရာမာ နိုင်ရိုဘီနန့် မွန်ဘာဆာရို့မာ ထုတ်လုပ်သူနန့် လက်ကားရောင်းချသူတိကို ချိတ်ဆက်ပီးခြင်း နန့် ထုတ်လုပ်သူရို့၏ ရောင်စျီးကို ၂၀ ရာခိုင်နှုန်းမှ ၂၅ ရာခိုင်နှုန်း အထိ တိုးမြှင့်စီခြင်းရို့ ပါဝင်ရေ။ [[ပဲစင်းငုံ]]ကို စီးပွားဖြစ် ထုတ်လုပ်ရောင်းချခြင်း ကြောင့် လယ်သမား တချို့ရို့အား လက်ကိုင်ဖုန်း မှစပြီးကေ စိုက်ပျိုးနှိုင်ရေ မြေ နန့် မွိးမြူနှိုင်ရေ တိရစ္ဆာန်များ အထိ ပစ္စည်းဥစ္စာတိကို ပိုင်ဆိုင်စေသဖြင့် ဆင်းရဲမားမှ လွတ်မြောက်ဖို့အတွက် လမ်းစကို ဖွင့်ပီးခခြင်း ဖြစ်တေ။<ref>[http://exploreit.icrisat.org/page/eastern_and_southern_africa/887/329 Pigeonpea in Eastern and Southern Africa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718193632/http://exploreit.icrisat.org/page/eastern_and_southern_africa/887/329 |date=18 July 2014 }}. ICRISAT Posted 10 October 2012. Downloaded 26 January 2014.</ref> လက်ဖက်၊ ကော်ဖီ၊ [[နာနတ်လျှော်]]၊ [[ဆီးဂန္ဓမာ]]၊ [[ပြောင်း]]နန့် [[ဂျုံ]]ရို့ကို အာဖရိကဟိ အအောင်မြင်ဆုံး စိုက်ပျိုးရီး ဒေသတခုဖြစ်ရေ မြေဩဇာကောင်းမွန်ရေ ကုန်းမြင့်ဒေသများမာ စိုက်ပျိုးကတ်တေ။ မွေးမြူရီး လုပ်ငန်းတိမာ ခြောက်သွိဆန်သော ကန္တာရဒေသများ မှ မြောက်ပိုင်းနန့် အရှိပိုင်း ဒေသများ အထိ လုပ်ကိုင်ကတ်တေ။ [[အုန်းသီး]]၊ [[နန္ဒရာသီး]]၊ [[သီဟိုဠ်စိ]]၊ [[ခြည်]]၊ [[ကြံ]]၊ နာနတ်လျှော် နန့် ပြောင်း ရို့ကို မြေနိမ့်ဒေသများမာ စိုက်ပျိုးကတ်တေ။ ယကေလေ့သော့ ကင်ညာနိုင်ငံသည် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီး ကဏ္ဍမာ အစားအစာ ဖူလုံမှုနန့် ယင်းနန့်ဆက်စပ်သော ဖွဲရာကျမှုတိုကို ဖြီယှင်းရန် အတွက် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု နန့် ထိရောက်မှု အဆင့်တခုသို့ မတက်လှမ်းနှိုင်သိမ့်ပါ၊၊ ၅၃ ရာခိုင်နှုန်းသော နိုင်ငံသားတိမာ ဖွဲရာကျမှု စံသတ်မှတ်ချက်အောက် နိမ့်ကျနီကတ်ပြီးနိုင်ငံသား မကန်မဝှန်မာ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်းနန့် အမြဲတစေ ကြုံတွိနိန်ရပြီး အစားအသီာက် အကူအညီ ထက်မာ မှီခိုနီရရေ။ ဆိုးရွားသောလမ်းများ၊ မလောက်ငှသော ရထားလမ်းများ၊ ဟုတ်တိပတ်တိ အသုံးမပြုနှိုင်ရေ ရီကြောင်းပို့ဆောင်ရီး နန့် စျီးခက် လီကြောင်းပို့ဆောင်ရီးရို့ကြောင့် ခြောက်သွိ ဒေသနန့် ခြောက်သွိဆန် ဒေသတိကို ဝီးလံခေါင်းပါးသော ဒေသများ အဖြစ် တည်ဟိစီရား တချို့ဒေသများဟိ လယ်သမားတိမာ စျီးကွက်သို့ မတင်ပို့နိုင်သဖြင့် အစားအသီာက်များ လယ်ပြင်အတွင်းမာပင် ပုပ်သိုးပျက်စီးခြင်းနန့် ကြုံတွိရရေ။ ယင်းအတွက်နန့်၂၀၁၁ ခုနှစ် သြဂတ်လ နန့် စတ်တင်ဘာလ နောက်ပိုင်းမာ ကြက်ခြေနီအဖွဲ့မှ ကင်ညာအတွက် ကင်ညာနိုင်ငံသားတိ နာမည်ရရေ အစီအစိုင်ကို စတင်ခရေ။<ref>[http://conferences.ifpri.org/2020africaconference/program/day1summaries/kinyua.pdf Towards Achieving Food Security in Kenya]. Joseph Kinyua, Permanent Secretary, Ministry of Agriculture, Kenya; 1 April 2004, Kampala, Uganda</ref> ===စက်ရုံနန့်ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း=== [[File:Kencom house.jpg|thumb|right|နိုင်ရိုဘီဟိ ကင်ညာကူးသန်းရောင်းဝယ်ရီးဘဏ် ဌာနချုပ်]] ကင်ညာနိုင်ငံသည် အာဖရိက ဂရိတ်လိတ်ဒေသမာ စက်မှုလုပ်ငန်း အဖွံ့ဖြိုးဆုံး နိုင်ငံဖြစ်ကေလေ့ ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းသည် ဂျီဒီပီ၏ ၁၄ ရာခိုင်နှုန်းမျှကိုသာ ပံ့ပိုးပီးရေ။ ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းတိမာ မြို့ပြဒေသကြီးများ ဖြစ်ရေ နိုင်ရိုဘီ၊ မွမ်ဘာဆာ နန့် ကီဆူမူး ရို့မာ စုပြုံတည်ဟိနီကတ်ပြီးအစားအသီာက် ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းများ ဖြစ်ရေ သီးနှံများ အချောသပ်ခြင်း၊ ဘီယာ ထုတ်လုပ်ခြင်း၊ ကြံကြိတ်ခြင်း နန့် လူသုံးကုန် ပစ္စည်းထုတ်လုပ်ရီး လုပ်ငန်းများ ဖြစ်ကတ်တေ။ ဂုချိန်ခါ အလျှင်အပြင်း တိုးတက်လာနိန်ရေ ဇမ်းဗွက် ထုတ်လုပ်ရီး လုပ်ငန်း ဟိနီရေ။ ကင်ညာမာ ပြည်ပမှ တင်ပို့လာရေ လောင်စာဆီ အကြမ်းစားတိကို လောင်စာဆီနန့် သက်ဆိုင်ရေ ပစ္စည်းများ အဖြစ် ပြောင်းလဲပီးရေ လောင်စာဆီ အချောထုတ် လုပ်ငန်းလည်း ဟိပြီးး အဓိကကတော့ခါ ပြည်မား စျီးကွက် အတွက် ရည်ရွယ်ရေ။ ယင်းချင့်အပြင် ဒေသအထဲ ဂျွာကာလီဟု ရည်ညွှန်းကတ်တေ အိမ်သုံးပစ္စည်းများ၊ မော်တော်ယာဉ် အစိတ်အပိုင်းများ၊ လယ်ယာသုံး ပစ္စည်းများ ကို စနစ်တကျ မဟုတ်ရေ နည်းလမ်းဖြင့် ထုတ်လုပ်ကတ်တေ လုပ်ငန်းတိလေ့ သိသာထင်ယှားစွာ ဟိပြီးး ချဲ့ထွင်နိကတ်ရေ။ ကင်ညာရေ အမေရိကန် အစိုးရ၏ အာဖရိက ဖွံ့ဖြိုးရီး နန့် အခွင့်အလမ်းဖန်တီးရီး ဥပဒေမာ အထောက်အပံ့ရရေ နိုင်ငံများမာ ပါဝင်သဖြင့် အဂုနှစ်ပိုင်းများမာ ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းတိအား အထောက်အပံ့ ဖြ်အစဟိစွာ။ ထိုဥပဒေ အသက်ဝင်သော ၂၀၀၀ ခုနှစ်မှစပြီးကေ ကင်ညာမှ အမေရိကန်သို့ တင်ပို့ရောင်းချသော အဝတ်အထည်မာ အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၄၄ သန်းတန်ဖိုးမှ ၂၀၀၆ ခုနှစ်မာ အမေရိကန်ဒေါ်လာ သန်း ၂၇၀ အထိ တိုးတက်ပါလတ်တေ။ အရာ ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း ဖွံ့ဖြိုးရီးအတွက် အထောက်အကူပြုရေ အရာတိမာ စက်ကိရိယာတိနန့် ကုန်ကြမ်း အတွက် အကောက်ခွန် ကင်းလွတ်ခွင့်ပီးခြင်း အစဟိရေ အစိုးရမှ စီစိုင်ပီးသော အခွန်အကောက် သတ်မှတ်ချက်တိပင် ဖြစ်တေ။ ===စွမ်းအင်=== ကင်ညာနိုင်ငံ၏ လျှပ်စစ်စွမ်းအင် အများစုကတော့ခါ တာနာမြစ် အထက်ပိုင်း ဆည်တိနန့် အနောက်ဘက် စွာကွယ်ချောက်ဆည် ဟိ ရေအားလျှပ်စစ် စက်ရုံတိက လာရေ။ ကျန်ဟိရေ လျှပ်စစ်ဓာတ်အားတိကို ကမ်းရိုးတန်းပေါ်ဟိ လောင်စာဆီသုံး လျှပ်စစ် စက်ရုံ၊ နိုင်ရိုဘီမြို့ နံဘေး အော်လ်ကယ်ရီးယားဟိ မြီကြီးအပူချိန်သုံး လျှပ်စစ် စက်ရုံ နန့် ယူဂန်းဒါးနိုင်ငံမှ တင်သွင်းခြင်းရို့ ဖြင့် ရဟိရေ။ ၂၀၀၁ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၃ ခုနှစ် အတွင်းမှာ ကင်ညာဟိ လျှပ်စစ်ဓာတ်အား အသုံးပြုမှုကို ၁,၁၄၂ မက်ဂါဝပ် ဟိရေ။ ၁၉၉၇ ခုနှစ်က ကင်ညာပါဝါ ကုမ္ပဏီ နာမည်ဖြင့် ဖွဲ့စည်းခရေ နိုင်ငံပိုင် ကင်ညာလျှပ်စစ်ဓာတ်အားထုတ်လုပ်ရီး ကုမ္ပဏီက လျှပ်စစ်ဓာတ်အား ထုတ်လုပ်မှုကို လုပ်ဆောင်ပြီး ကင်ညာပါဝါ ကုမ္ပဏီက နိုင်ငံအထဲ လျှပ်စစ်ဓာတ်အား ထုတ်လွှတ်ဖြန့်ဖြူးခြင်းကို လုပ်ဆောင်ရေ။ မိုးခေါင်မှုကြောင့် ရီစီးလျော့နည်းရေ အခါမှ လျှပ်စစ်ဓာတ်အား မလောက်ငှမှုနန့် အမြဲတစေ ကြုံတွိရလေ့ ဟိရေ။ လျှပ်စစ်ဓာတ်အား လောက်ငှစွာ ရဟိနိုင်ဖို့ အတွက် ကင်ညာနိုင်ငံမှ နျူးကလီးယား စွမ်းအင်သုံး လျှပ်စစ်ဓာတ်အား စက်ရုံကို ၂၀၁၇ မာ တည်ဆောက်နိုင်ဖို့ ရည်မှန်းဗျာယ် ဟိရေ။<ref>McGregor, Sarah (20 September 2010) [http://www.bloomberg.com/news/2010-09-20/kenya-aims-to-build-a-nuclear-power-plant-by-2017-minister-nyoike-says.html Kenya Aims to Build a Nuclear Power Plant by 2017]. bloomberg.com.</ref> [[File:Worker in Olkaria Kenya.jpg|thumb|အော်လ်ကယ်ရီးယားဟိ မြီကြီးအပူချိန်သုံး လျှပ်စစ် စက်ရုံမှ အလုပ်သမားများ]] ကင်ညာနိုင်ငံ စွာကာနာ မာ ရီနံများ ဟိကြောင့် သက်သီအခိုင်အမာ ဟိပြီးး စီးပွားဖြစ် ထုတ်လုပ်နှိုင်ဖို့ဟု ပရုန်းနရုန်း တွိဟိထားရေ။ တူလ်လိုး ရီနံ ကုမ္ပဏီမှ လှောက်မှန်းချက်အရ ကင်ညာမာ ရီနံ စုစုပေါင်း ၁၀ ဘီလီယံ စည်ခန့် ဟိဖို့ဟု ဆိုရေ။<ref>[http://www.bloomberg.com/news/2013-08-19/kenya-from-nowhere-plans-east-africa-s-first-oil-exports-energy.html Kenya From Nowhere Plans East Africa’s First Oil Exports: Energy]. bloomberg.com.</ref> အရာ ရီနံထွက်ဟိရေ ဒေသများ ဟိမဟိကို ဆက်ပနာ ရှာဖွီဗျာယ် ဟိရေ။ ကင်ညာနိုင်ငံသည် လက်ဟိမာ လိုအပ်ရေ လောင်စာပါးကြမ်းတိကို တင်သွင်းဗျာယ် ဟိရေ။ အရှိအာဖရိက၏ အကြီးဆုံး စီးပွားရီး ဟိရေ ကင်ညာနိုင်ငံမာ မဟာဗျူဟာမြောက် ရီနံ ထိန်းသိမ်းဖယ်ချန်မှု မဟိဘဲ ချမှတ်ထားရေ စည်းမျှိုင်းစည်းကမ်းအရ ၂၁ ရက်စာ ဆီ ထိန်းသိမ်းဖယ်ချန်ခြင်းသာ ဟိရေ။ လောင်စာဆီ တင်သွင်းမှုကို နိုင်ငံ သွင်းကုန်၏ ၂၀ ရာခိုင်နှုန်းမှ ၂၅ ရာခိုင်နှုန်း အထိ ဟိရေ။<ref>[http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE74J0F220110520?pageNumber=1&virtualBrandChannel=0 Kenya plans strategic oil reserve] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120619062331/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE74J0F220110520?pageNumber=1&virtualBrandChannel=0 |date=19 June 2012 }}. Reuters (10 November 2011).</ref> ===တရုတ်ရို့၏ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု နန့် ကုန်သွယ်ရီး=== ၂၀၁၃ ခုနှစ် သမ္မတ ကင်ယတ်တာ ဘေဂျင်းမြို့ကို အလည်အပတ်လားရောက်ချိန် ကင်ညာနိုင်ငံဟိ တရုတ်သံအမတ် လျူဂွမ်ယွမ်၏ ကင်ညာနိုင်ငံ ကက်ပီရေ အက်ဖ်အမ် ရေဒီယိုဝက်ဘ်ဆိုက်ဒ်မာ ထုတ်ပြန်ရေ အဆိုအရ ၂၀၁၂ ခုနှစ် အထိ ကင်ညာနိုင်ငံဟိ တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ၏ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုကို ၄၇၄ မီလီယံ ဒေါ်လာဟိပြီးး ကင်ညာနိုင်ငံ၏ အများဆုံးသော နိုင်ငံခြား တိုက်ရိုက် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု ဖြစ်ပြီးကေ နှစ်နိုင်ငံ အထဲ ကုန်သွယ်ရီး ကူးလူးဆက်ဆံမှုကို အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၂.၈၄ ဘီလီယံ အထိ ဟိရေ။ ယင်းပိုင် လားရောက်လည်ပတ်ချိန်မာ သမ္မတရုံး၏ ထုတ်ပြန်ချက်အရ သမ္မတ ကင်ယတ်တာ နန့်အတူ စီးပွားရီး လုပ်ငန်းရှင် ၆၀ ဦးရို့ ပါဝင်ခပြီး ကင်ညာနိုင်ငံတောင်ပိုင်း မွမ်ဘာဆာ ဆိပ်ခုံမှ အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံ ယူဂန်ဒါး သို့ ဆက်သွယ်ထားရေ ဒေါ်လာ ၂.၅ ဘီလီယံ တန်ဖိုးဟိရေ ရထားလမ်းဖောက်ရန် အစီအစိုင်နန့် ဒေါ်လာ ၁.၈ ဘီလီယံ တန်သော ဆည် ဆောက်ဖို့အတွက် တရုတ်ရို့ပါးမှ ထောက်ပင့်ကူညီမှု ရရန် မျှော်လင့်ခြင်း ဖြစ်တေဟု ဆိုရေ။<ref name=wp01/> ဩစတြေးလျနိုင်ငံဟိ ဩစတြေးလျ ဘေ့စ်အရင်းအမြစ် ကုမ္ပဏီ၏ ကုမ္ပဏီခွဲ ဖြစ်ရေ ဘေ့စ် တိုက်တေနီယမ် ကုမ္ပဏီမှ တရုတ်နိုင်ငံသို့ ပထမဆုံး တင်ပို့မှု အဖြစ် အီလ်မန်နိုက် (ilmenite) ၂၅,၀၀၀ တန်ကို ကင်ညာ ကမ်းရိုးတန်းမြို့ ကီလ်ဖီကီမှ တဆင့် တင်ပို့ခပြီး ထိုတင်ပို့မှုမှ ကင်ညာနိုင်ငံ အတွက် ကင်ညာသျှီလင် ၁၅ ဘီလီယံ မှ ၂၀ ဘီလံယံ အထိ ဝင်ငွီ ရဖို့ဟု မျှော်မှန်းရရေ။<ref>[https://www.standardmedia.co.ke/business/article/2000104631/kenya-joins-mineral-exporters-as-first-titanium-cargo-leaves-port Kenya joins mineral exporters as first titanium cargo leaves port :: Kenya - The Standard<!-- Bot generated title -->]</ref> ===ဗွီးရှင်း ၂၀၃၀=== [[File:Vision2030 logo.svg|thumb|right|ဗွီးရှင်း ၂၀၃၀၏ တရားဝင် လိုဂို]] ၂၀၀၇ ခုနှစ်မာ ကင်ညာ အစိုးရရေ ဗွီးရှင်း ၂၀၃၀ ဟုနာမည်ရရေ စီးပွားရီး ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု အစီအစိုင်ကို ဖော်ထုတ် ကြေညာခပြီးကေ ၂၀၃၀ ခုနှစ်မာ အာသျှကျားများ နန့် တန်းတူ ဖြစ်ရန် ရည်ရွယ်ချက် ဖြစ်တေ။ ၂၀၁၃ ခုနှစ်မာ အမျိုးသား ရာသီဥတု ပြောင်းလဲမှု လုပ်ဆောင်ချက် အစီအစိုင်ကို စတင်ခပြီးကေ ဗွီးရှင်း ၂၀၃၀မာ ရာသီဥတု အပြောင်းလဲကို အဓိက ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု အချက်အဖြစ်မှ ဖယ်ချန် ထားခခြင်းကာ လစ်ဟာမှုသာ ဖြစ်ကြောင်း အသိအမှတ်ပြု ကြေညာခရေ။ စာမျက်နှာ ၂၀၀ မျှ ဟိရေ အစီအစိုင်ကို ရာသီဥတုနန့် ဖွံဖြိုးတိုးတက်ရီး ဆိုင်ရာ အသိပညာ ကွန်ယက်၏ ပံ့ပိုးမှုဖြင့် ရီးဆွဲခခြင်း ဖြစ်ပြီးကေ ကင်ညာ အစိုးရ၏ ဗွီးရှင်းအဖြစ် ကာဗွန်ပမာဏ စိကေချေဖြင့် ရာသီဥတုကို မထိခိုက်စီဘဲ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်စေဖို့ လမ်းကြောင်းကို ချပြခရေ။ ၂၀၁၃ ခုနှစ် အစီအစိုင် ကို ဖော်ထုတ်ပြသရာမာ စီမံကိန်း၊ အမျိုးသား ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရီး နန့် ဗွီးရှင်း ၂၀၃၀ ဝန်ကြီးဌာန၏ ဝန်ကြီးမှ အသစ်ပြောင်းလဲရီးဆွဲသော အစီအစိုင်မာ ရာသီဥတုနန့် ဆိုင်ရေ ကိစ္အစဟိစွာ အခရာသော အစိတ်အပိုင်း ဖြ်စဖို့လို့ အလီးအနက် ပြောကြားခရေ။ ယင်းအတွက်နန့် တိုက်ရိုက် ဖြစ်ပြီးကေ ခိုင်မာရေ အစီအစိုင် အကောင်အထည်ဖော်ရီးဆိုင်ရာ အခြီခံကို ဖန်တီးနှိုင်ဖို့ ဖြစ်ပြီးကေ ရာသီဥတု ပြောင်းလဲမှုကို စီးပွားရီး တခုလုံးနန့် ပတ်သက်ဆက်နွယ်နိန်ရေ ကိစ္စအဖြစ် သတ်မှတ်ဖို့လို့လည်း အသီအချာ ပြောကြားခရေ။<ref>[http://cdkn.org/2013/03/news-kenyas-national-climate-change-action-plan-is-officially-launched/ NEWS: Kenya’s National Climate Change Action Plan is officially launched], Climate & Development Knowledge Network, 28 March 2013</ref> {| class="wikitable" style="font-size:90%;" |+ style="line-height:1.0em;"| {{resize|120%|စီးပွားရီး အကျိုင်းချုပ်}} |- !style="text-align:left;"| ဂျီဒီပီ | အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၄၁.၈၄ ဘီလီယံ (၂၀၁၂) ဖြင့် ပေါက်ဈီး။ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၇၆.၀၇ ဘီလီယံ (ဝယ်ယူနို်ငစွမ်း ကွာခြားမှုနှုန်း၊ ၂၀၁၂ ထည့်သွင်းပြီး) တရားဝင် ဂျီဒီပီ ကိန်းဂဏန်းမာ မပါဝင်ရေ တရားဝင် ထည့်သွင်းမရွီတွက်ရေ စီးပွားရီးလည်း ဟိရေ။ |- !style="text-align:left;"| နှစ်စိုင် စီးပွားရီး တိုးတက်မှုနှုန်း | ၅.၁% (၂၀၁၂) |- !style="text-align:left;"| တဦးချင်း ဝင်ငွီ | တဦးချင်း ဝင်ငွီ (ဝယ်ယူနိုင်စွမ်း ကွာခြားမှုနှုန်းဖြင့် တွက်ချက်ရား) = အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၁,၈၀၀ |- !style="text-align:left;"| စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီး ဆိုင်ရာ ထုတ်လုပ်မှု | လက်ဖက်၊ ကော်ဖီ၊ ပြောင်း၊ ဂျုံ၊ ကြံ၊ သစ်သီး၊ ဟင်းသီးဟင်းရွက်၊ နို့ထွက်ပစ္စည်း၊ အမဲသား၊ဝက်သား၊ကြက်ဥ |- !style="text-align:left;"| ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း | အသေးစား လူသုံးပစ္စည်း (ပလတ်စတ၊ ပရိဘောဂ၊ ဘက်ထရီ၊ ချေထည်၊ အဝတ်အထည်၊ သပုံ၊ ဆီးကလိပ်၊ ဂျုံမှုန့်)၊ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီး ပစ္စည်းများ၊ ဟော်ရီကားချား ပစ္စည်းများ၊ ရီနံ သန့်စင်ခြင်း၊ အလူမီနီယံ၊ စတီးလ်၊ ခဲ၊ ဇမ်းဗွက်၊ စီးပွားဖြစ် သင်္ဘောပြင်ခြင်း၊ ကမ္ဘာလှည့် ခရီးလားလုပ်ငန်း |} {| class="wikitable" style="font-size:90%;" |+ style="line-height:1.0em;"| ၂၀၁၂ ကုန်သွယ်မှု |- !style="text-align:left;"| တင်ပို့ကုန် | အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၅.၉၄၂ ဘီလီယံ | လက်ဖက်၊ ကော်ဖီ၊ ဟော်ရီကားချား ထုတ်ကုန်၊ လောင်စာဆီဆိုင်ရာ ထုတ်ကုန်၊ ဇမ်းဗွက်၊ ငါး |- !style="text-align:left;"| အဓိက စျီးကွက်တိ |colspan="2"|[[ယူဂန်းဒါးနိုင်ငံ]] ၉.၉%၊ [[တန်ဇေးနီးယားနိုင်ငံ]] ၉.၆%၊ နယ်သာလန်နိုင်ငံ ၈.၄%၊ ယူကေ ၈.၁%၊ အီဂျစ် ၄.၉%၊ ကွန်ဂိုဒီမိုကရက်တ သမ္မတနိုင်ငံ ၄.၂% (၂၀၁၂) <ref name=cia/> |- !style="text-align:left;"| တင်သွင်းကုန် | အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၁၄.၃၉ ဘီလီယံ | စက်နန့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရီး ယာဉ်များ၊ လောင်စာဆီ ပစ္စည်းများ၊ မော်တော်ယာဉ်၊ သံနန့် စတီးလ်၊ရီဆင် နန့် ပလတ်စတ |- !style="text-align:left;"| အဓိက ရောင်းချသူတိ |colspan="2"| တရုတ် ၁၅.၃%၊ အိန္ဒိယ ၁၃.၈%၊ အာရပ်စော်ဘွားများ ပြည်ထောင်စု ၁၀.၅%၊ ဆော်ဒီအာရေဗျ ၇.၃%၊ တောင်အာဖရိက ၅.၅%၊ ဂျပန် ၄.၀% (၂၀၁၂)<ref name=cia/> |} ===ရီနံရှာဖွီခြင်း=== [[File:Kenya Aerial 2009-08-27 14-26-44.JPG|thumb|စွာကာနာ ကောင်တီ၏ နယ်နိမိတ် စွာကာနာကန်]] ကင်ညာနိုင်ငံ စွာကာနာ ကောင်တီမာ ရီနံများ ဟိရေဟု အခို်ငအမာ သက်သီဟိရေ။ သမ္မတ မွိုင် ကီဘာကီက ၂၀၁၂ ခုနှစ် မာ့ခ်ျလ ၂၆ ရက်မာ အင်ဂလို-အိုင်းရစ်ရှ် ကုမ္ပဏီ ရီနံ ရှာဖွေရီး ကုမ္ပဏီ တခုဖြစ်ရေ တာလိုး ရီနံကုမ္ပဏီက ရီနံတိကို ရှာဖွီတွိဟိခပြီးကေ စီးပွားဖြစ် ထုတ်လုပ်နိုင်မှုနန့် ပတ်သက်ပြီးကေမူ ၃ နှစ်ခန့် လိ့လာပြီးမှ အတည်ပြုရဖို့ဟု ကြေညာခရေ။<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-17513488 BBC News – Kenya oil discovery after Tullow Oil drilling]. Bbc.co.uk. 26 March 2012.</ref> ၂၀၀၆ ခုနှစ် အစောပိုင်းမာ တရုတ်သမ္မတ [[ဟူကျင်တောင်း]] က ရီနံရှာဖွေရီး စာချုပ်တခုကို ကင်ညာနိုင်ငံနန့် ချုပ်ဆိုခပြီးကေ ထိုစာချုပ်မာ တရုတ်၏အယင့်အယင် ကျယ်ပြန့်လာရေ စီးပွားရီးသို့ အာဖရိကမှ သဘာဝ အရင်းအမြစ်များ စီးဝင်လှာစီရန် အတွက် ရည်ရွယ်သော သဘောတူညီချက်တိထဲက တခုဖြစ်တေ။ ထိုသဘောတူညီချက်မှ တရုတ်နိုင်ငံပိုင် ကမ်းလွန် ရီနံနန့် သဘာဝဓာတ်ဖေသာ့ ရှာဖွေရီး ကုမ္ပဏီ တခု ဖြစ်တေ တရုတ်အမျိုးသားကမ်းလွန်ရီနံ ကော်ပိုရီးယှင်း (စီအန်အိုအိုစီ) အား ကင်ညာနိုင်ငံမာ ရီနံရှာဖွီရန် ခွင့်ပြုခပြီး ယင်းရို့မှ ဆူဒန်နိုင်ငံနန့် ကင်ညာနိုင်ငံ နယ်စပ်နန့် ကမ်းရိုးတန်း ရီပြင်မာ ပထမဆုံး အစမ်းမားများ တူးဖော်ခရေ။ ရီနံများ ရှာဖွီတွိဟိခကြောင်း တရားဝင် လှောက်မှန်းချက် ထုတ်ပြန်ခခြင်း တိလေ့ ဟိခရေ။ <ref>{{cite news|url=http://www.ft.com/cms/s/0/a51a39d2-280c-11db-b25c-0000779e2340.html|title=China's scramble for Africa finds a welcome in Kenya |last=Barber |first=Lionel |author2=England, Andrew |date=10 August 2006|work=Financial Times |accessdate=27 June 2008}}</ref> ===အချေအလုပ်သမားနန့် ပြည့်တန်ဆာ ပြဿနာ=== [[File:Maasai People Clothing.jpg|thumb|မာဆိုင်း လူမျိုးများ]] အချေသူငယ်တိအား အလုပ်ခိုင်းစီမှုကို ကင်ညာနိုင်ငံမာ နီရာအဝှမ်းတွိရရေ။ အလုပ်လုပ်ကိုင်နိန်ရေ အချေအများစုကို စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီး လုပ်ငန်းမာ တွိရရေ။<ref name="Country profile report – Kenya">{{cite web|title=Country profile report – Kenya|year=2009|publisher=United Nations|url=http://www.unhcr.org/refworld/pdfid/4d4a6806d.pdf}}</ref> ၂၀၀၆ခုနှစ် ယူနီဆက်ဖ်၏ လှောက်မှန်းချက်အရ မာလင်ဒီ၊ မွမ်ဘာဆာ၊ ကာလီဖီ နန့် ဒီယာနီ ကမ်းရိုးတန်းဒေသများဟိ ကလိန့်မေသျှေ ၃၀ ရာခိုင်နှုန်းမာ ပြည့်တန်ဆာ လုပ်ငန်း လုပ်ကိုင်နိကတ်ရေဟု ဆိုရေ။ ကျားမ နန့် အချေသူငယ်ဆိုင်ရာ ဝန်ကြီးဌာနက ၂၀၀၉ ခုနှစ်မာ အချေသူငယ်ကာကွယ်ရီးဆိုင်ရာ အရာဟိ ၉၀၀ ကို ခန့်အပ်ခီရေ။ အချေ အလုပ်သမား ပြဿနာမာ ဖွဲရာကျမှု၊ ပညာသင်ရန် အခက်အခဲဟိမှု၊ အစိုးရ အဖွဲ့အစည်းများ အားနည်းမှုရို့ကြောင့် ဖြစ်တေ။<ref name="Country profile report – Kenya"/> ကင်ညာရေ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ သဘောတူညီချက် အမှတ် ၈၁ ဖြစ်ရေ စက်ရုံဆိုင်ရာ အလုပ်သမား စစ်ဆီးရီး နန့် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ သဘောတူညီချက် အမှတ် ၁၂၉ ဖြစ်ရေ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီး ဆိုင်ရာ အလုပ်သမား စစ်ဆီးရီး ရို့ကို သဘောတူ လက်မှတ်ရီးထိုးထားရေ။<ref>{{cite journal|title=The Invisible Child Worker in Kenya: The Intersection of Poverty, Legislation and Culture|author=Suda, Collette|journal=Nordic Journal of African Studies|volume=10|pages=163–175|year=2001|url=http://www.njas.helsinki.fi/pdf-files/vol10num2/suda.pdf|issue=2|archive-date=15 February 2019|access-date=1 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20190215084810/http://www.njas.helsinki.fi/pdf-files/vol10num2/suda.pdf|url-status=dead}} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.njas.helsinki.fi/pdf-files/vol10num2/suda.pdf |access-date=1 August 2014 |archive-date=15 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190215084810/http://www.njas.helsinki.fi/pdf-files/vol10num2/suda.pdf }}</ref> ==လူဦးရွီ ပျံ့နှံ့တည်ဟိပုံ== [[File:Kikuyu woman traditional dress.jpg|thumb|right|ရိုးရာဝတ်စုံဖြင့် တွိရသော ကီကူရူး အမျိုးသမီးတဦး]] ကင်ညာနိုင်ငံမာ လူမျိုးပေါင်းစုံကို တွိရပြီး အာဖရိကဟိ အဓိက လူမျိုးနွယ်စု နန့် ဘာသာစကားကွဲ အများစု ကို တွိရရေ။ ခန့်မှန်းခြီအနိန်နန့် လူမျိုးစုပေါင်း ၄၂ ခုလောက် ဟိပြီးး ဘန်တူလူမျိုး (၆၇%)၊ နိုင်လိုတ လူမျိုး (၃၀%) ရို့မာ ဒေသခံ နီထိုင်သူ အများစု ဖြစ်ကတ်တေ။<ref name="Asongumarr">{{cite book|author=Asongu, J. J. and Marr, Marvee |title=Doing Business Abroad: A Handbook for Expatriates|year=2007|publisher=Greenview Publishing Co.|isbn=0979797632|pages=12 & 112}}</ref> ကူသျှစ်တ လူမျိုးတိမာ လူနည်းစု ဖြစ်ပြီးကေ အာရပ်လူမျိုး၊အိန္ဒိယလူမျိုး နန့် ဥရောပသားတိမာလေ့သော့ လူနည်းစု ဖြစ်ကတ်တေ။<ref name="Asongumarr"/><ref name="Okothndaloh">Okoth, A. and Ndaloh, A. (2006) [http://books.google.com/books?id=bfT2njyPThgC&pg=PA60 ''Peak Revision K.C.P.E. Social Studies''], East African Publishers, pp. 60–61 ISBN 9966254501.</ref> စီအိုင်အေ ကမ္ဘာ့အချက်အလက်များ စာအုပ်အရ နိုင်ငံအထဲဟိ လူမျိုးစုတိမာ ကီကူရူး ၂၂%၊ လူယာ ၁၄%၊ လူယို ၁၃%၊ ကလန်ဂျင်း ၁၂ %၊ ကမ်ဘာ ၁၁%၊ ကီစီး ၆%၊ အရာ အာဖရိကသား ၁၅% နန့် အာဖရိကသား မဟုတ်ရေ အာသျှ၊ ဥရောပနန့် အာရပ်လူမျိုးတိမာ ၁% ရို့ ဖြစ်ကတ်တေ။<ref name=cia/> နိုင်ငံအထဲဟိ လူဦးရွီ အများစုကတော့ခါ လူငယ်များဖြစ်ပြီးကေ ၇၃% သော နီထိုင်သူတိမာ အသက်၃၀ အောက် ဖြစ်ကတ်ကာ လူဦးရွီတိုးနှုန်း ကကောင်းလျင်ဗျာယ် ဟိရေ။<ref>"[http://www.csmonitor.com/2008/0114/p17s01-wmgn.html Why a new president may slow population growth]". Csmonitor.com. 14 January 2008.</ref><ref>Zinkina J., Korotayev A. [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=360&Itemid=1 Explosive Population Growth in Tropical Africa: Crucial Omission in Development Forecasts (Emerging Risks and Way Out). ''World Futures'' 70/2 (2014): 120–139] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091015161946/http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content |date=15 October 2009 }}.</ref>အယင် ရာစုနှစ် အထဲ ၂.၉ သန်းမှ သန်း ၄၀ သို့ တိုးပွားလာရေ။<ref>"[http://www.nytimes.com/2008/01/17/opinion/17iht-edheinsohn.1.9292632.html Exploding population]". The New York Times. 7 January 2008.</ref> ကင်ညာဟိ လူမျိုး အများစုတိမာ ယင်းရို့နီထိုင်ရာ လူမျိုးစု အထဲ သူရို့၏ မိခင်ဘာသာစကားကို ပြောဆိုကတ်ရေ။ အရာ လူမျိုးစုတိနန့် ဆက်သွယ်ရာမာမူ ရုံးသုံးဘာသာစကား နှစ်ခု ဖြစ်ရေ အင်္ဂလိပ် ဘာသာစကား နန့် ဆွာဟီလီ ဘာသာစကားရို့ကို သင့်လျော်ပိုင် အသုံးပြုကတ်တေ။ အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားကို ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရီး၊ ကျောင်းတိ နန့် အစိုးရ ဌာနများမာ ကျယ်ပြန့်စွာ ပြောဆိုကတ်ရေ။<ref name="Cugrwed">{{cite book|last=Proquest Info & Learning (COR)|title=Culturegrams: World Edition|year=2009|publisher=Proquest/Csa Journal Div|isbn=0977809161|page=98}}</ref> မြို့ပြတိကြား နန့် ကျေးလက်ဒေသမာ နီထိုင်သူရို့မာမူ ဘာသာစကား မကန်မဝှန် မပြောတတ်ကတ်ဘဲ ယင်းရို့၏ မိခင်ဘာသာစကားကိုရာ ပြောဆိုကတ်ရေ။<ref name="Broassim">{{cite book|author=Brown, E. K.; Asher, R. E. and Simpson, J. M. Y. |title=Encyclopedia of language & linguistics, Volume 1, Edition 2|year=2006|publisher=Elsevier|isbn=0080442994|page=181}}</ref> အက်သနိုလော့ဂျ် ၏ အဆိုအရ ကင်ညာနိုင်ငံမာ ပြောဆိုရေ ဘာသာစကား ၆၉ မျိုး ဟိရေ။ ဘာသာစကား အများစုကတော့ခါ နိုင်ဂါ-ကွန်ဂို ဘန်တူ ဘာသာစကားခွဲနန့် နိုင်လို-ဆာဟာရ နိုင်လိုတ ဘာသာစကားခွဲရို့မာ ပါဝင်ကတ်ပြီးနိုင်ငံအထဲဟိ ဘန်တူလူမျိုးများ နန့် နိုင်လိုတလူမျိုးများ အသီးသီး ပြောဆိုကတ်ရေ။ ကူသျှစ်တနန့် အာရပ်လူမျိုးစုရို့ အသုံးပြုရေဘာသာစကားတိမာ အာဖရို-အာသျှ မိသားစုမာ ပါဝင်ကတ်ပြီးအိန္ဒိယနန့် ဥရောပ နီထိုင်သူရို့ အသုံးပြုရေ ဘာသာစကားတိမာ အင်ဒို-ဥရောပ မိသားစုမာ ပါဝင်ကတ်တေ။<ref name="Ethnken">[http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=KE Languages of Kenya]. Ethnologue.com.</ref> ယင်းအပြင် ကင်ညာ၏ မြို့တော်ဖြစ်ရေ နို်ငရိုဘီမြို့မာ ကီဘဲယာဟု ခေါ်သော ကမ္ဘာ့ အကြီးဆုံး ကျူးကျော်ရပ်ကွက် ဟိရေ။ ထိုကျူးကျော် ရပ်ကွက်မာ ဒေသခံ ၁၇၀,၀၀၀<ref name="nation1">{{cite news|url=http://www.nation.co.ke/News/Kibera%20numbers%20fail%20to%20add%20up/-/1056/1003404/-/13ga38xz/-/index.html|title=Myth shattered: Kibera numbers fail to add up|date=3 September 2010|publisher=[[Daily Nation]]|first=Muchiri|last=Karanja|accessdate=4 September 2010}}</ref> မှ ၁ သန်း အထိ နီထိုင်ကတ်ရေလို့ ယုံကြည်ရရေ။ <ref>{{cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2010/03/100322/swimming-in-sewage-for-world-water-day/ |title=World Water Day Focus on Global Sewage Flood |publisher=News.nationalgeographic.com |date=22 March 2010 |accessdate=10 February 2012}}</ref>မြောက်ဘက် ဒါဘတ်ဟိ ယူအင်န်ဟိတ်ချ်စီအာရ်မာလည်း လူဦးရွီ ၅၀၀,၀၀၀ လောက်ကို နီရာချထားပီးရေ။<ref name="DadaabPop">[http://www.unhcr.org/cgi-bin/texis/vtx/search?page=search&docid=4e579df59&query=dadaab The UN Refugee Agency]. Unhcr.org.</ref> ===ဘာသာရီး=== [[File:Catholic Church in Mombasa.JPG|thumb|right|မွမ်ဘာဆာဟိ ဟိုလီးဂိုစ့် ကက်သီဒေချင့်ရေ ဘုရားကျောင်း]] ကင်ညာဟိ လူဦးရွီ အများစုကတော့ခါ ခရစ်ယာန်ဘာသာဝင် (၈၃%) များ ဖြစ်ကတ်ပြီး ၄၇.၇ ရာခိုင်နှုန်းမာ ပရိုတက်စတင့်များ ဖြစ်ကာ ၂၃.၅ ရာခိုင်နှုန်းမာ လက်တင်ဘုရားကျောင်းမှ အခွဲ ရိုမန်ကက်သလစ်များ ဖြစ်ကတ်တေ။<ref name="KNBS">Wycliffe Ambetsa Oparanya (31 August 2010) {{Cite web |title=2009 Population & Housing Census Results |url=http://www.knbs.or.ke/docs/PresentationbyMinisterforPlanningrevised.pdf |accessdate=1 August 2014 |archivedate=13 November 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111113152122/http://www.knbs.or.ke/docs/PresentationbyMinisterforPlanningrevised.pdf }}. Ministry of State for Planning. knbs.or.ke</ref> အရှိအာဖရိက ပရက်ဘီစတီးယန်း ဘုရားကျောင်းမှ ကင်ညာနန့် နံဘေးဝန်းကျင် နိုင်ငံရို့မာ ကိုးကွယ်သူ ၃ သန်းမျှ ဟိရေ။<ref>[http://www.reformiert-online.net/adressen/detail.php?id=1390&lg=eng Address data base of Reformed churches and institutions]. Reformiert-online.net. Retrieved on 16 April 2013.</ref> ယင်းချင့်အပြင် ကွန်ဆာဗေးတ ပြုပျင်ရီး ဘုရားကျောင်းတိ ဖြစ်ရေ အာဖရိက ဧဝံဂေလိ ပရက်စ်ဘီတီးရီးယန်း ဘုရားကျောင်း၊ <ref>[http://www.wrfnet.org/c/portal/layout?p_l_id=PUB.1.24&p_p_id=62_INSTANCE_119G&p_p_action=0&p_p_state=maximized&p_p_mode=view&p_p_col_id=&p_p_col_pos=0&p_p_col_count=0&_62_INSTANCE_119G_struts_action=%2Fjournal_articles%2Fview&_62_INSTANCE_119G_groupId=1&_62_INSTANCE_119G_articleId=479&_62_INSTANCE_119G_version=1.0 The World Reformed Fellowship – Promoting Reformed Partnerships Worldwide – News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127092806/http://www.wrfnet.org/c/portal/layout?p_l_id=PUB.1.24&p_p_id=62_INSTANCE_119G&p_p_action=0&p_p_state=maximized&p_p_mode=view&p_p_col_id=&p_p_col_pos=0&p_p_col_count=0&_62_INSTANCE_119G_struts_action=/journal_articles/view&_62_INSTANCE_119G_groupId=1&_62_INSTANCE_119G_articleId=479&_62_INSTANCE_119G_version=1.0 |date=27 November 2024 }}. Wrfnet.org. Retrieved on 16 April 2013.</ref> လွတ်လပ်သော ကင်ညာ ပရက်စ်ဘီတီးရီးယန်း ဘုရားကျောင်း နန့် အရှိအာဖရိက ပြုပျင်ရီး ဘုရားကျောင်း တိလေ့ ဟိကတ်တေ။ ကင်ညာနိုင်ငံသား ၆၁၂,၂၀၀ ဦးမာ ရှီးရိုးစွဲ ခရစ်ယာန် ဘာသာဝင်များ ဖြစ်ကတ်တေ။<ref>{{cite web |url=http://www.oikoumene.org/en/member-churches/regions/africa/kenya.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080311215546/http://www.oikoumene.org/en/member-churches/regions/africa/kenya.html |archivedate=11 March 2008 |title=Kenya |publisher=Oikoumene.org |date=3 February 2008 |accessdate=26 February 2013 }}</ref> မှတ်သားဖွယ်ရာ တခုမာ ကင်ညာမာ အကြမ်းဖက်မှုနန့် စစ်ကို ပြင်းပြင်းထန်ထန် ဆန့်ကျင်သော ကွေကာ ခရစ်ယာန် ဂိုဏ်းဝင် ကမ္ဘာထက်မာ အများဆုံ ဖြစ်ပြီးကေ ၁၃၃,၀၀၀ ဦး ဟိရေ။<ref>[http://www.fwccamericas.org/publications/images/fwcc_map_2007_sm.gif Finding Quakers Around the World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101215155622/http://www.fwccamericas.org/publications/images/fwcc_map_2007_sm.gif |date=15 December 2010 }}. FWCC. GIF map</ref> တခြားသော ဘာသာ ယုံကြည်သက်ဝင်သူတိမာလေ့သော့ အတော်အသင့် ဟိပြီးး မွတ်စလင် ၁၁.၂%၊ ဘာသာမဲ့ ၂.၄% နန့် အာဖရိက ရိုးရာ ကိုးကွယ်ယုံကြည်သူ ၁.၇% ဟိရေ။<ref name="KNBS"/> ကင်ညာ၏ မွတ်စလင် ၆၀ ရာခိုင်နှုန်းမာ ကမ်းရိုးတန်း ဒေသများမာ နီထိုင်ကတ်ပြီး ထိုဒေသဟိ လူဦးရွီ၏ ၅၀% ဖြစ်တေ။ မွတ်စလင် ၄ ရာခိုင်နှုန်းမာ အာ့မဒီယာ ဖြစ်ပြီးကေ၊ ၈ ရာခိုင်နှုန်းမာ ရှီယာ့ ဖြစ်ကာ တခြားသော ၈ ရာခိုင်နှုန်းမာ ဂိုဏ်းမဟိရေ မွတ်စလင်များ ဖြစ်ပနာ ၇၃ ရာခိုင်နှုန်းမာ ဆွန်နီ မူစလင်များ ဖြစ်တေ။<ref>Pew Forum on Religious & Public life. 9 August 2012. Retrieved 16 November 2013.</ref> ကမ်းရိုးတန်း ဒေသ၏ အနောက်ပိုင်း ဒေသတိမာ ခရစ်ယာန် အများစု ဖြစ်တေ။ ကင်ညာနိုင်ငံ အရှိပိုင်းဒေသ၏ အပေါ်ပိုင်းမာ နိုင်ငံအထဲ မူစလင် ၁၀ ရာခိုင်နှုန်း နီထိုင်ရာ ဒေသဖြစ်ပြီးကေ ထိုဒေသတွ်င လူများစု ကိုးကွယ်ရာ ဘာသာ အဖြစ် တည်ဟိရေ။<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2008/108374.htm |title=Kenya: International Religious Freedom Report 2008|work=U.S. Department of State |year=2008 |accessdate=16 April 2010}}</ref>ယင်းချင့်အပြင် ကင်ညာမာ ဟိန္ဒူ လူဦးရွီ မကန်မဝှန် ဟိပြီးး ၃ သိန်းခန့် ဖြစ်ကာ နိုင်ငံ အထဲ စီးပွားရီးမာ အချက်အချာ ကျသော နီရာမှ ပါဝင်ပတ်သက်နီသူတိ ဖြစ်ကာ အိန္ဒိယမှ လာကြသူတိ ဖြစ်တေ။ ယင်းအပြင် ဗဟိုင်း ဘာသာဝင် စိကေချေလှောက် ဟိရေ။<ref>{{cite web |url=http://www.adherents.com/largecom/com_bahai.html |title=Largest Baha'i Communities |publisher=Adherents.com |accessdate=26 June 2010 |archivedate=7 July 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100707164054/http://www.adherents.com/largecom/com_bahai.html }}</ref> ===ကျန်းမာရီး=== [[File:Kapsowarhospital1.jpg|thumb|right|ကပ်ဆိုဝါဟိ အေအိုင်စီ ကပ်ဆိုဝါဆီးရုံ ပြင်ပလူမမာဌာန]] ကျေးလက် နန့် ဝန်ထမ်းမလောက်ငှသော မြို့ပြဟိ ဆီးပီးခန်း၊ ကျန်းမာရီး ဌာန နန့် ပုဂ္ဂလိက ဆီးခန်းတိသို့ လာရောက် ကုသကတ်တေ လူမမာ ၈၀ ရာခိုင်နှုန်းကို သူနာပြုတိက ကုသကတ်တေ။ ပိုပြီးကေသပွတ်အူလိုက် ရောဂါတိအတွက် ဆီးခန်း အရာဟိတိ၊ ဒက်တင်များ နန့် အထူးကုများ ထံကို လွှဲပြောင်းပီးကတ်တေ။ ကင်ညာနိုင်ငံ အမျိုးသား စာရင်းအင်း ဗျူရို၏ မှတ်တမ်းအရ ၂၀၁၁ ခုနှစ်မာ ကင်ညာနိုင်ငံမာ လူဦးရွီ ၄၃ သန်းအတွက် အသိအမှတ်ပြု သူနာပြု ၆၅,၀၀၀၊ ဆီးခန်း အရာဟိ ၈,၆၀၀ နန့် ဒက်တင် ၇,၀၀၀ ဟိရေ။ (ထိုစာရင်းမာ သီဆုံးလားသူတိနန့် ကျန်းမာရီး နယ်ပယ်မာ ဆက်ပနာ မလုပ်ကိုင်တော့သူတိ ပါဝင်သဖြင့် စာရင်းဇယား အမှန်မာ ထိုထက် နည်းနှိုင်ရေ။ ကျန်းမာရီး ကဏ္ဍမာ ကြီးမားရေ အောင်မြင်မှုတိ ရဟိ ကေလေ့ ကင်ညာရေ ခေါ်တောင်းမှုတိစွာနန့် ရှိဆိုင်နိန်ရဆဲ ဖြစ်တေ။ လူ့သက်တမ်း လှောက်မှန်းခြီမှာ ၂၀၀၉ ခုနှစ်မာ ၅၅ နှစ်သို့ လျော့ကျလားပြီးကေ ၁၉၉၀ ခုနှစ် နန့် ယှဉ်ကေ ၅ နှစ်မျှ လျော့ကျသွားခြင်း ဖြစ်တေ။<ref>[http://www.unicef.org/infobycountry/kenya_statistics.html#85 UNICEF Statistics: Kenya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190604143317/https://www.unicef.org/infobycountry/kenya_statistics.html#85 |date=4 June 2019 }}. Unicef.org.</ref> မွီးကင်းစ အချေသီဆုံးမှုကို ၂၀၁၂ ခုနှစ်မာ ၁၀၀၀ လျှင် ၄၄ ဦးမျှ ဟိသဖြင့် မြင့်မားဆဲဟု ဆိုနှိုင်ရေ။<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2091rank.html?countryName=Kenya&countryCode=ke&regionCode=afr&rank=53#ke Infant Mortality ranks] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200802233410/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2091rank.html?countryName=Kenya&countryCode=ke&regionCode=afr&rank=53#ke |date=2 August 2020 }}. CIA World Factbook</ref> ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရီး အဖွဲ့၏ အဆိုအရ အချေမွီးဖွားရာမာ ၄၂ ရာခိုင်နှုန်းလှောက်ရာ တတ်ကျွမ်းသော ပညာသျှင်တိက စောင့်ကြပ်မွီးဖွားပီးနှိုင်ရေဟု လှောက်မှန်းရရေ။<ref>[http://www.who.int/gho/publications/world_health_statistics/EN_WHS2011_Part1.pdf WHO Health-Related Millennium Development Goals Report 2011].</ref> ဖွဲရာကျမှုနန့် ဆိုင်ရေ ရောဂါတိမာ နိုင်ငံ၏ စီးပွားရီး စွမ်းဆောင်နိုင်မှုနန့် ကြွယ်ဝမှု ဖြန့်ဝီခြင်း အစဟိစွာရို့နန့် တိုက်ရိုက်ပတ်သက်နီရေ။ ကင်ညာနိုင်ငံသား တဝက်လှောက်မာ ဖွဲရာကျမှု သတ်မှတ်ချက်ရေ အောက်မာ နီထိုင်ဗျာယ် ဟိကတ်တေ။ ကြိုတင်ကာကွယ်နှိုင်ရေ ရောဂါများ ဖြစ်ရေ ငှက်ဖျား၊ ဟိတ်ချ်အိုင်ဗွီ/အေအိုင်ဒီအက်စ်၊ နျူမိုးနီးယား၊ ဝမ်းရောဂါနန့် အာဟာရ ချို့တဲ့ခြင်းကာ ကြီးစွာသော ဝန်ထုတ်ဒါဏ်ပိုး ဖြစ်ပြီးကေ အချေသူငယ်တိကို အဓိက သီဆုံးစီရေ အကြောင်းအရာ ဖြစ်ကာ သီဆုံးမှုတိစွာ အတွက် တရားခံဖြစ်တေ။ အတိနန့် ဆိုင်ရော ကျန်းမာရီး ကဏ္ဍမာ ပေါ်လစီ မခိုင်မာခြင်း၊ အကျင့်ပျက်ခြစားခြင်း၊ ကျန်းမာရီး ဝန်ထမ်း မလောက်ငှခြင်း၊ စီမံခန့်ခွဲမှု အားနည်းခြင်း နန့် ဂေါင်းဆောင်မှု ညံ့ဖျင်းခြင်းရို့သည် အဓိက ပြစ်တင်ရန် အချက်တိ ဖြစ်တေ။ ၂၀၀၉ ခုနှစ် လှောက်မှန်းချက်အရ အိတ်ချ်အိုင်ဗွီတွိဟိမှုမာ အရွယ်ရောက်ယားသူတိ၏ ၆.၃% အထိ ဟိရေ။<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2155rank.html?countryName=Kenya&countryCode=ke&regionCode=afr&rank=11#ke CIA World Factbook: HIV/AIDS – Adult Prevalence Rate Rankings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190329123741/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2155rank.html?countryName=Kenya&countryCode=ke&regionCode=afr&rank=11#ke |date=29 March 2019 }}. Cia.gov. Retrieved on 23 April 2012.</ref> ယကေလေ့သော့ ၂၀၁၁ ခုနှစ် UNAIDS ၏ အစီအစာခံစာ အရ အိတ်ချ်အိုင်ဗွီ ပြန့်ပွားမှု နန့် ဆက်စပ်လို့ ကင်ညာမာ တိုးတက်မှုတိ ဟိလှာယား အိတ်ချ်အိုင်ဗွီတွိဟိမှုမာ အသက် ၁၅ နှစ်မှ ၂၄ နှစ်အထဲ လူငယ်များ နန့် ဝမ်းကြီး အမျိုးသမီးများမာ လျော့နည်းလာရေဟု ဆိုရေ။<ref>[http://www.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/unaidspublication/2011/JC2216_WorldAIDSday_report_2011_en.pdf UNAIDS World AIDS Day Report 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140824062831/http://www.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/unaidspublication/2011/JC2216_WorldAIDSday_report_2011_en.pdf |date=24 August 2014 }}.</ref> ကင်ညာနိုင်ငံ၏ အချေ[[မွီးဖွားနှုန်း]]မာ အမျိုးသမီး တဦးလျှင် အချေ ၄.၄၉ ဦးမျှ ဖြစ်တေဟု ၂၀၁၂ မာ လှောက်မှန်းရရေ။<ref>[http://www.google.com/publicdata/explore?ds=n4ff2muj8bh2a_&ctype=l&strail=false&bcs=d&nselm=h&met_y=TFR&fdim_y=scenario:1&scale_y=lin&ind_y=false&rdim=world&idim=country:KE&ifdim=world&tstart=1106895600000&tend=2842498800000 Forecast provided] by [[International Futures]] and hosted by Google's [[Public Data Explorer]]</ref> ကင်ညာအစိုးရ၏ ၂၀၀၈-၀၉ စစ်တမ်း အရ စုစုပေါင်း အချေ[[မွီးဖွားနှုန်း]]မာ ၄.၆ % ဖြစ်ပြီးကေ ထိမ်းမြားပြီး အမျိုးသမီးများမာ ပဋိသန္ဓေ ဟန့်တားခြင်းကာ ၄၆ ရာခိုင်နှုန်း ဖြစ်တေဟု သိရရေ။<ref>[http://statistics.knbs.or.ke/nada/index.php/catalog/23 Kenya – Kenya Demographic and Health Survey 2008–09] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190102045335/http://statistics.knbs.or.ke/nada/index.php/catalog/23 |date=2 January 2019 }}. Kenya National Data Archive (KeNADA)</ref> မိခင် သီဆုံးမှုနှုန်းမာ မြင့်မားပြီး အမျိုးသမီး မအင်္ဂါစိ ဖြတ်တောက်ခြင်း နန့် တစိတ်တပိုင်း သက်ဆိုင်နိန်ရေ။<ref name="lcweb2.loc.gov"/> ထို လုပ်ဆောင်မှုကို ဂုချိန်ခါ လျော့နည်းလာယား နိုင်ငံ ခေတ်မီတိုးတက်လာမှု အပြင် ၂၀၁၁ ခုနှစ် ထိုအပြုအမူကို တားမြစ် ပိတ်ပင်လိုက်ခြင်း ကြောင့်လည်း ဖြစ်တေ။ <ref>{{cite news |url=http://www.guardian.co.uk/society/sarah-boseley-global-health/2011/sep/08/women-africa | last=Boseley | first=Sarah | accessdate=7 January 2012 | title=FGM: Kenya acts against unkindest cut | date=8 September 2011 | publisher=The Guardian | location=London}}</ref> ==ပညာရီး== [[File:Community work in Kenya DVIDS342488.jpg|thumb|စာသင်ခန်းအထဲမှ အချေများ]] လွတ်လပ်သော ကင်ညာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး ပညာရီး စနစ်ကို ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီရို့က စတင်ခခြင်း ဖြစ်တေ။<ref name="edu">{{cite web|title=Education|url=http://www.information.go.ke/index.php?option=com_content&task=view&id=57&Itemid=183|work=Ministry of Information and Communications|publisher=Government of Kenya|accessdate=23 April 2011|archivedate=2 June 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090602221207/http://www.information.go.ke/index.php?option=com_content&task=view&id=57&Itemid=183}}</ref>၁၉၆၃ ခုနှစ်၊ ဒီဇန်ဘာ ၁၂ ရက် ကင်ညာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရီး ရယားနောက်မာ အိုမင်ဒဲ ကော်မသျှင်ဟု နာမည်ရရေ အာဏာပိုင် အဖွဲ့အစည်းတခုကို ဖွဲ့စည်းခပြီးကေ နိုင်ငံ၏ အချုပ်အခြာ အာဏာပိုင်ဆိုင်မှုနန့် စပ်လျဉ်းသော အပြောင်းအလဲတိကို စတင်ပြုလုပ်ဖို့ ရည်ရွယ်ရေ။ ထိုကော်မသျှင်မှ ယင်းချိန်တွင် အရေးပါသော ကိစ္စရပ်များ ဖြစ်ရေ ယိုင်ကျေးမှု ဆိုင်ရာ အမှတ်လက္ခဏာနန့် စည်းလုံးညီညွတ်မှုရို့ကို အာရုံစိုက် လုပ်ဆောင်ရေ။ သမိုင်းနန့် ပထဝီရို့မာ ပါဝင်ရေ သင်ရိုးတိကို ပြောင်းလဲခြင်းအားဖြင့် နိုင်ငံ၏ စုစည်းမှုကို ညွှန်းဆိုနှိုင်ရန် ရည်ရွယ်ရေ။ ၁၉၆၄ မှ ၁၉၈၅ အထဲ ၇-၄-၂-၃ စနစ်ကို စတင်ကျင့်သုံးခရေ။ မူလတန်းမာ ၇ နှစ်၊ အထက်တန်း အချေပိုင်းမာ ၄ နှစ်၊ အထက်တန်း အကြီးပိုင်းမာ ၂ နှစ် နန့် တက္ကသိုလ်မာ ၃ နှစ် ရို့ဖြစ်တေ။ ကျောင်းအားလုံးမာ တူညီရေ သင်ရိုးညွှန်းတမ်း ဟိရေ။ ၁၉၈၁ ခုနှစ်မာ သမ္မတမှ လမ်းညွှန်သော ဒုတိယ တက္ကသိုလ် ဖွင့်လှစ်နိုင်ဖို့ လုပ်ဆောင်ဖို့ အဖွဲ့ ကို ဖွဲ့စည်းခပြီးကေ ဒုတိယတက္ကသိုလ် တခု ဖွင့်လှစ်နိုင်ဖို့ နန့် ပညာရီး စနစ်တခုလုံးကို ပြုပျင်ပြောင်းလဲရန် အတွက် နည်းလမ်းရှာဖွီနိုင်ဖို့ ရည်ရွယ်ရေ။<ref name="edu"/> ကော်မတီမှ ၇-၄-၂-၃ စနစ် အစား ၈-၄-၄ စနစ် (မူလတန်းမာ ၈နှစ်၊ အထက်တန်းမာ ၄ နှစ် နန့် တက္ကသိုလ်တွ ၄ နှစ်) ကို ပြောင်းလဲ ကျင့်သုံးရန် အဆိုပြုခရေ။ ၁၉၈၅ မာ ၈-၄-၄ စနစ်ကို အစပြုခပြီးကေ ၇-၄-၂-၃ စနစ်ကို မူအနိန်နန့် အဆုံးသတ်ခကေလေ့ စနစ်ဟောင်းမှ နောက်ဆုံးလက်သုတ် ကျောင်းသား တိက ကင်ညာ တက္ကသိုလ်တိက ၁၉၉၂ ခုနှစ်မှရာ ဘွဲ့ရဟိခရေ။<ref name="edu"/> လက်ဟိ ၈-၄-၄ စနစ်ကို ၁၉၈၅ ခုနှစ် ဂျန်နဝါရီလမာ စတင်ခရေ။<ref name="ferre">{{cite journal | last=Ferre | first=Celine | date=February 2009 | title=Age at First Child: Does Education Delay Fertility Timing? The Case of Kenya | publisher=World Bank | series=Policy Research Working Paper | issue=4833 | url=http://library1.nida.ac.th/worldbankf/fulltext/wps04833.pdf | archive-date=10 August 2013 | access-date=2 August 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130810215910/http://library1.nida.ac.th/worldbankf/fulltext/wps04833.pdf | url-status=dead }}</ref><ref name="eshiwani">{{cite journal| last=Eshiwani | first=G.S. | year=1990 | title=Implementing Educational Policies in Kenya | publisher=World Bank | series=Africa Technical Department Series Discussion Paper | issue=85 |url=http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2000/01/11/000178830_98101903573855/Rendered/PDF/multi_page.pdf}}</ref> ထိုစနစ်မှ အသက်မွီးဝမ်းကြောင်း ဘာသာရပ်တိကို အလီးအနက် ထားခပြီး စနစ်သည် အနိန်နန့် ကျောင်းမှ ထွက်လားသူတိ အနိန်နန့် ကိုယ်ပိုင်အလုပ်လုပ်နိုင်ဖို့ သို့မဟုတ် အရပ်ဘက် ကဏ္ဍများမာ အလုပ်ရဟိနိုင်ဖို့ အတွက် ယူဆ အကောင်အထည် ဖော်ခခြင်း ဖြစ်တေ။ ၂၀၀၃ ခုနှစ် ဂျန်နဝါရီလမာ ကင်ညာ အစိုးရမှ မူလတန်း အခမဲ့ ပညာရီးကို ကြေညာခရေ။ ရလဒ်အနိန်နန့် မူလတန်းမာ ကျောင်းအပ်သူ ၇၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့် တိုးတက်ပါလတ်တေ။ အထက်တန်းနန့် အဆင့်မြင့်တန်း ပညာရီး အတွက်မူ ကျောင်းလခ ပီးဖို့ လိုအပ်နိန်သိမ့်သဖြင့် ကျောင်းအပ်မှု သိသာစွာ များပြားမလာပါ၊၊ ၂၀၀၇ ခုနှစ်မာ အစိုးရမှ ကျောင်းလခ အားလုံးကို အားလုံးခံပြီး အထက်တန်းပညာရီးကို အထောက်အပံ့များစွာ ပီးဖို့ဟု ကြေညာခရေ။ [[File:MSc student at Kenyatta University.jpg|thumb|right|နိုင်ရိုဘီ ကင်ယတ်တာ တက္ကသိုလ်မှ မဟာသိပ္ပံ ကျောင်းသားတဦး]] ကောင်မချေျားသည် အသက် ၅ နှစ်အရွယ်အထိ မူကြိုကျောင်းတိကို ပုဂ္ဂလိကကျောင်းတိမာ တက်ရောက်ကတ်တေ။ မူကြိုမာ ၁ နှစ်မှ ၃ နှစ် (ကေဂျီ၁၊ ကေဂျီ၂၊ ကေဂျီ၃)အထိ ကြာတတ်ပြီး အဂုပရုန်းနရုန်းထိအောင် အစိုးရက အထောက်အပံ့ပီးဖို့ ပေါ်လစီ မဟိသဖြင့် မိဘတိက အခကြီးဖေသာ အားလုံးခံရရေ။ ကေဂျီ၃ ပြီးပနာ အချေများ ပထမတန်းသို့ တက်ရောက်နိုင်ဖို့ အဆင်သင့် ဖြစ်ရေအခါ မူကြိုကျောင်းဆင်းပွဲကို အကြီးအကျယ် ကျင်းပလေ့ ဟိကတ်တေ။ အခြီခံပညာ အတန်းမာ ၆ နှစ်မှစပြီးကေ ၁၂ နှစ်မျှ ကြာမြင့်ကာ မူလတန်းမာ ၈ နှစ်နန့် အထက်တန်းမာ ၄ နှစ် ဖြစ်တေ။ အစိုးရကျောင်းတိမာ မူလတန်း ပညာရီးမာ အခမဲ့ ဖြစ်ပနာ မူလတန်း ပြီးဆုံးရေ အခါမှ လူငယ်အတတ်သင်ကျောင်းတိ သို့မဟုတ် ကျေးရွာ ပေါ်လီတက်ခုနစ်တိကို တက်ရောက်နှိုင်ရေ။ ယပိုင်မဟုတ်ခကေ ကိုယ်ရို့ အစီအစိုင်ဖြင့် စက်ချုပ်၊ လက်သမား၊ ကားပြင်၊ အုတ်စီ၊ ပန်းရန် စရေ အလုပ်များမာ အလုပ်သင် အဖြစ် လိ့လာကတ်တေ။ အထက်တန်းအောင်မြင်ကေ ပေါ်လီတက်ခုနစ်များ သို့မဟုတ် နည်းပညာ ကောလိပ်များမာ ၃နှစ်မျှ ဆက်ပနာ တက်ရောက်နှိုင်ရား ယပိုင်မဟုတ်ခကေ တက္ကသိုလ်သို့ တိုက်ရိုက်တက်ရောက်ပနာ ၄ နှစ်မျှ ဆက်ပနာ သင်ကြားနှိုင်ရေ။ ပေါ်လီတက်ခုနစ် သို့မဟုတ် ကောလိပ်တိက အောင်မြင်သူတိမာ လုပ်ငန်းခွင်သို့ ဝင်ရောက်နှိုင်ရား တနှစ် သို့မဟုတ် နှစ်နှစ် အတွိအကြုံဟိပါက အထူးပြု အဆင့်မြင့် ဒီပလိုမာတိကို ရယူနှိုင်ရေ။ ယပိုင်မဟုတ်ခကေ တက္ကသိုလ်သို့လည်း ဆက်ပနာ တက်ရောက်နှိုင်ရား သက်ဆိုင်ရာ ဘာသာရပ်များမာ ဒုတိယနှစ် သို့မဟုတ် တတိယနှစ်မှ စပြီးကေ တက်ရောက်နှိုင်ရေ။ အလုပ်သျှင် မကန်မဝှန်မာ အဆင့်မြင့် ဒီပလိုမာ လက်မှတ်ကို ဘွဲ့လက်မှတ် အနိန်နန့် လက်ခံကတ်ပြီးတချို့ တက္ကသိုလ်များမာ ဘွဲ့လွန်သင်တန်းသို့ တိုက်ရိုက် သို့မဟုတ် အပြင်း ဝင်ရောက်ခွင့် ရဟိကတ်တေ။ ကင်ညာဟိ အများနန့်ဆိုင်သော တက္ကသိုလ်တိမာ အလွန်စီးပွားဖြစ် လုပ်ဆောင်သော အဖွဲ့အစည်းများ ဖြစ်ပြီးကေ အထက်တန်းအောင်မြင်သူထဲက စိကေချေလှောက်ကိုရာ အစိုးရမှ ထောက်ပင့်သော ပညာသင်ဆုဖြင့် ကိုယ်ရို့ နှစ်သက်ရာ ဘာသာရပ်ကို ဆက်ပနာသင်ကြားနှိုင်ရေ။ အများစုကတော့ခါ ဝိဇ္ဇာဘာသာရပ်တိသို့ ဝင်ရောက်ကတ်ပြီးထိုဘာသာရပ်တိမာ သင်ကြားပို့ချရန် အတွက် ဖေသာကုန်ကြီးကျ နည်းလို့ ဖြစ်တေ။ ယပိုင်မဟုတ်ခကေ ကိုယ့်ဘာသာ အားလုံးအကျ ခံပြီး ကျောင်းလခကို အပြည့်ပီးပြီးကေ တက်ရောက်နှိုင်ရေ။ အရည်အခြင်းမွှီရေ်လည်း အရွေးမခံရရေ ကျောင်းသားတိမာ အလယ်အလတ်တန်း ဖြစ်ရေ ဒီပလိုမာ ပရိုဂရမ်တိကို အစိုးရ သို့မဟုတ် ပုဂ္ဂလိက တက္ကသိုလ်၊ ကောလိပ်နန့် ပေါ်လီတက်ခုနစ်များမာ တက်ရောက်ဖို့ ရွီးချယ်ကတ်တေ။ နိုင်ငံ၏ စာတတ်မြောက်မှုနှုန်းမာ လူဦးရွီ၏ ၈၅ ရာခိုင်နှုန်း ဟိရေ။ အသက် ၃ နှစ်မှ ၅ နှစ် အထိ အချေတိအတွက် ရည်ရွယ်ဖွင့်လှစ်သော မူကြိုကျောင်းတိမာ ပညာရီး စနစ် ၏ အခရာသော အစိတ်အပိုင်း တခု ဖြစ်ပြီးကေ ပထမတန်းသို့ တက်ရောက်ဖို့ အခရာသော လိုအပ်ချက်တခု ဖြစ်တေ။ မူလတန်း အရာတွင်ရေ အခါမှ ကျောင်းသားတိမာ ကင်ညာမူလတန်းပညာရီး အောင်လက်မှတ် (ကေစီပီအီး) အတွက် စာမိန်းပွဲ ဖြေဆိုကတ်ရယား ထိုစာမိန်းပွဲမှ အထက်တန်းသို့ ဆက်ပနာတက်ရောက်နှိုင်ဖို့ သို့မဟုတ် အသက်မွီးဝမ်းကျောင်း ပညာသင်ကျောင်းတိသို့ ဆက်ပနာတက်ရောက်နှိုင်ဖို့ စသည်ရို့ကို အဆုံးအဖြတ်ပီးရေ။ မူလတန်း နီရေ အသက်အရွယ်မာ ၆နှစ် ၇နှစ် မှ ၁၃နှစ် ၁၄နှစ် အထိ ဖြစ်တေ။ အထက်တန်းသို့ ဆက်ပနာတက်ရောက်သူတိမာ လေးနှစ်ပြီးရေ အခါမှ ကင်ညာအထက်တန်းပညာရီး အောင်လက်မှတ် (ကေစီအက်စ်အီး) ကို ဖြေဆိုကတ်ရယား ထိုစာမိန်းပွဲမှ တက္ကသိုလ်သို့ ဆက်ပနာတက်ရောက်နှိုင်ဖို့၊ အသက်မွီးဝမ်းကြောင်း ပညာ သင်ကြားနှိုင်ဖို့ သို့မဟုတ် အလုပ်လုပ်နှိုင်ဖို့ စသည်ရို့ကို အဆုံးအဖြတ်ပီးရေ။ ကျောင်းသားတိမာ ကိုယ်ရို့ ကြိုက်နှစ်သက်ရာ ၈ ဘာသာကို ရွီးချယ် ဖြေဆိုနှိုင်ကေလေ့ အင်္ဂလိပ်၊ ဆွာဟီလီ နန့် သင်္ချာရို့မှ မယူမနီရ ဘာသာရပ်များ ဖြစ်တေ။ ပေါင်းစပ် ဝင်ခွင့် စိစစ်ရီး အဖွဲ့မာ အစိုးရ တက္ကသိုလ်တိသို့ တက်ရောက်ဖို့ ကျောင်းသားတိကို ရွီးချယ်ရန် ဖြစ်တေ။ အစိုးရ ကျောင်းတိ အပြင် နိုင်ငံ အထဲ ပုဂ္ဂလိက ကျောင်းပေါင်းများစွာ ဟိပြီးး အများစုကတော့ခါ မြို့ပြမာ ဖြစ်တေ။ ယင်းအတူ နိုင်ငံတကာကျောင်း တချို့လည်း ဟိပြီးး ကင်ညာနိုင်ငံ ပြည်ပမှ ပညာရီး စနစ် အမျိုးမျိုးရို့ကို သင်ကြားပီးဗျာယ် ဟိရေ။ ==ယိုင်ကျေးမှု== [[File:Kenyan dancers.jpg|thumb|right|ကင်ညာမှ ကလေချေနန့် ကလေ့မေများ ရိုးရာအကကို ကနိန်ပုံ]] [[File:Nation media house.jpg|thumb|နေးရှင်းမီဒီယာ ဂရု တည်ဟိရာ နိန်ရှင်းမီဒီယာဟောက်စ်]] ကင်ညာနိုင်ငံသည် အမျိုးမျိုး ကွဲပြားခြားနားရေ ယိုင်ကျေးမှုများ ဟိရေ နိုင်ငံ ဖြစ်တေ။ လူမျိုးစုစွဲဝါဒသည် ကင်ညာနိုင်ငံ၏ အဓိက ပြဿနာ တခု ဖြစ်ကေလေ့ လူမျိုးစုတိ၏ တရားသီကားကျပုံစံနန့် ဒေသအလိုက် စကားပြော အသံထွက် ကွဲပြားခြားနားမှုတိမာ တနိုင်ငံလုံးမာ ရယ်ရွှင်ကြည်နူးဖွယ်ရာ ကိစ္စရပ်တခု ဖြစ်တေ။ လူမျိုးကို စွဲလို့ ခေါ်ဝေါ်ခြင်းကို ကင်ညာမာ ရိုင်းစိုင်းရေလို့ မခေါ်နိုင်ပါ၊၊ ကင်ညာဟိ ထင်ရှားသော လူမျိုးတိမာ ကမ်းရိုးတန်းဒေသမှ ဆွာဟီလီ လူမျိုးများ၊ မြောက်ဘက်မှ တိရစ္ဆာန်မွေးသော လူမျိုးစုများ နန့် အလယ်ပိုင်းနန့် အနောက်ပိုင်းမှ အမျိုးမျိုးသော လူမျိုးများ ဖြစ်ကတ်တေ။ မာဆိုင်းလူမျိုးတိမာ ကင်ညာမာ လူနည်းစု ဖြစ်ကေလေ့ ကမ္ဘာလှည့် ခရီးလားလုပ်ငန်းကြောင့် လူသိများကတ်တေ။ မာဆိုင်းလူမျိုးတိစွာ သူရို့၏ ခန္ဓာကိုယ်အထက်ပိုင်းကို ကြီးကျယ်စွာ ဆင်ယင်ခြင်းနန့် ကျောက်မျက်ရတနာ မကန်မဝှန် ဝတ်ဆင်ခြင်းရို့ကြောင့် ထင်ရှားရေ။ ကင်ညာမာ ကကောင်းများလွန်းရေ ဂီတ၊ ရုပ်မြင်သံကြားနန့် ပြဇာတ် များ ဟိရေ။ ===မီဒီယာ=== ကင်ညာ၏ မီဒီယာမာ ပုံမှန်ဆိုလို့ဟိကေ နနောင်းမှု ဟိပြီးး ကင်ညာနန့် ကမ္ဘာတဝှမ်းမှ နောက်ဆုံးရ သတင်းတိကို အချိန်နန့် တပြေးညီ တင်ဆက်နိုင်စွမ်း ဟိရုံရာမက နောက်ဆုံးရ အထူးသတင်းများ၊ စီးပွားရီး သတင်းများ၊ အားကဇပ် သတင်းများ နန့် ဖျော်ဖြီရီး သတင်းတိကိုလည်း တင်ဆက်နိုင်စွမ်း ဟိရေ။ ထင်ရှားသော သတင်းစာတိမာ * ဒေးလီးနေးရှင်း (နေးရှင်း မီဒီယာ ဂရု၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်ပြီးကေ စျီးကွက်အဝီ အများဆုံး ရဟိထားရေ။) * စတန်းဒတ် * စတား * ပီးပဲလ် *အရှိ အာဖရိက အပတ်စိုင် * တိုင်းဖ လီယို ရို့ ဖြ်စကတ်တေ။ ရုပ်မြင်သံကြား ကွန်ကုန်းဖြီျားမာ * ကင်ညာ ရုပ်မြင်သံကြား ကော်ပိုရီးယှင်း (Kenya Broadcasting Corporation (KBC)) * စီတီဇင် တီဗွီ * ကင်ညာ ရေလီဗီးရှင်း နက်ဝပ် (KTN) * အင်န်တီဗွီ (နေးရှင်း မီဒီယာ ဂရု၏ အစိတ်အပိုင်း) * ကစ်စ် ရေလီဗွီးရှင်း * ကေ၂၄ ရေလီဗွီးရှင်း *ကျူ - တီဗွီ * ကက်စ် - တီဗွီ ရို့ ပါဝင်ရေ။ ယင့်ချင့် မြီပြင် ရုပ်သံလွှင် ဌာနများ အားလုံးမာ ဒစ်ဂျစ်ရေ စနစ်ဖြင့် ထုတ်ရွှင့်ကတ်တေ။ ===စာပီ=== [[File:Ngũgĩ wa Thiong'o (signing autographs in London).jpg|thumb|right|ကင်ညာ စာရီးဆရာ ဂူဂီးဝ တီအောင်ဂို]] ဂူဂီးဝ တီအောင်ဂို (Ngũgĩ wa Thiong'o)သည် ကင်ညာနိုင်ငံ ဟိ စာရီးဆရာတိမာ လူသိအများဆုံး ဖြစ်တေ။ သူ၏ စာအုပ်ဖြစ်ရေ မငိုနန့် အချေ (Weep Not, Child) စာအုပ်မာ ဗြိတိသျှ လက်အောက်မာ ဟိရေ ကင်ညာနိုင်ငံမှ ဘဝကို ခြယ်မှုန်း ရီးသားထားရေ။ ထိုဇာတ်လမ်းမာ မောမောရို့ကြောင့် ကင်ညာနိုင်ငံသားရို့ အပေါ် သက်ရောက်မှုတိ အကြောင်းပင် ဖြစ်တေ။ ထိုစာအုပ်မာ ကိုလိုနီစနစ်၊ ပညာရီး နန့် အချစ်ရို့ကို ရောနှော ဇာတ်လမ်း ဆင်ထားသဖြင့် အာဖရိကဟိ လူသိအများဆုံး စာအုပ်တိမာ တအုပ် အပါအဝင် ဖြစ်တေ။ အမ်.ဂျီ.ဗာဆန်ဂျီ (M.G. Vassanji) ၏ ၂၀၀၃ ခုနှစ် ဝထု ဖြစ်ရေ ဗီကရမ်လော ကြားမှ ကမ္ဘာ (The In-Between World of Vikram Lall) စာအုပ်မာ ၂၀၀၃ ခုနှစ် ဂေလာဆုကို ရဟိခရေ။ ထိုဇာတ်လမ်းမာ ကင်ညာနိုင်ငံဟိ အိန္ဒိယမျိုးနွယ်မှ ဆင်းသက်လာသူ တယောက်နန့် သူ၏ မိသားစုရို့၏ကင်ညာနိုင်ငံ ကိုလိုနီ စနစ်မှ ကိုလိုနီ ခေတ်လွန်စနစ်သို့ နိုင်ငံရီး အခင်းအကျင်း ကူးပြောင်းလှာသော အခါမှ လိုက်လျောညီထွေ ဖြစ်ယောင် နီထိုင်ရမှုရို့ကို ဝထုဆန်ဆန် ရီးသားထားရေ မှတ်တမ်း တခု ဖြစ်တေ။ ယင်းအပြင် ၂၀၀၃ ခုနှစ်မှစပြီးကေ စာပီဂျာနယ် တခု ဖြစ်ရေ ကွာနီ သည် ခေတ်ပြိုင် စာပီတိကို ထုတ်ဝီဗျာယ် ဟိရေ။ ===ဂီတ=== [[File:Juacali 2.jpg|thumb|right|ကင်ညာမှ ထင်ရှားသော ဂီတသမား ဂျွာကာလီ]] ကင်ညာမာ ဒေသမား ဘာသာစကား ၄၀ကျော်ကို အခြီခံသော ရိုးရာဂီတ အမျိုးမျိုး ရို့အပြင် အမျိုးမျိုး ကွဲပြားသော ဂီတပုံသဏ္ဌန်များ ဟိရေ။<ref>[http://www.wipo.int/wipo_magazine/en/2007/04/article_0001.html On the Beat – Tapping the Potential of Kenya's Music Industry], WIPO Magazine (July 2007).</ref> ကင်ညာ၏ ထင်ရှားသောသော ဂီတမာ ဂစ်စွာရေ အခရာသော တူရိယာ တခု ဖြစ်တေ။ ဂစ်တာ ရစ်သမ် မာ အလွန်ဗလဗွီသတ်ပြီး ဒေသခံ စည်းချက်တိနန့် နိုင်ငံခြား စည်းချက်တိ ရောနှောနိန်ရေ။ အထူးအနိန်နန့် ကွန်ဂိုသားရို့၏ ကာဗာချာ ရစ်သမ်မာ တွိနှိုင်ရေ။ ကင်ညာ၏ ထင်ရှားသော ဂီတမာ အစိတ်အပိုင်း တခုနန့် တခုအကြား အပြန်အလှန် သက်ရောက်မှု နန့် ပရုန်းနရုန်းမာ ပညာပြထားရေ ဂစ်တာ ဆိုလိုတိလေ့ ပါဝင်ရေကို တွိရရေ။ ဂျွာကာလီ အပါဝင် ဟစ်ပ်ဟော့ပ် အဆိုတော် မကန်မဝှန်လည်း ဟိရေ။ တေးခြင်းစာသားတိမာ အများအားဖြင့် ဆွာဟီလီ သို့မဟုတ် အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် ဖြစ်တေ။ ကွန်ဂိုသား ဂီတသမားရို့ပါးမှ ရယူထားရေ လင်ဂါလာ ဘာသာစကားဖြင့် စာသားတိလည်း ပရုန်းနရုန်း ပေါ်ထွက်လှာစွာကို တွိရရေ။ တေးခြင်းစာသားတိကို ဒေသသုံး ဘာသာစကားတိဖြင့်လည်း ရီးဖွဲ့ကတ်တေ။ မြို့ပြ လေဒီအိုတိမာ ပုံမှန်ဆိုလို့ဟိကေ အင်္ဂလိပ်တေးခြင်းတိကိုရာ ထုတ်ရွှင့်လေ့ ဟိပြီးး ဒေသသုံး ဘာသာစကားတိဖြင့် ထုတ်ရွှင့်သော ရေဒီယိုအသံရွှင့်ဌာနတိလေ့ ဟိရေ။ ယင့်လောက်ရာမက ကင်ညာမာ ခရစ်ယာန် ဂေါ်စပယ် ဂီတတိလေ့ ပျံ့နှံ့လာစွာကို တွိနှိုင်ရေ။ ဒေသခံ ဂေါ်စပယ် ဂီတသမားများမာ ကင်ညာဘွိုင်းကာရယ် မာ ထင်ရှားရေ။ ၁၉၆၀ ခုနှစ် နှောင်းပိုင်းတိက စပြီးကေ ဘင်ဂါ ဂီတသည် ထင်ရှားလာယား အထူးအနိန်နန့် ဝိတိရိယရီကန် တဝိုက်ဒေသများမာ ဖြစ်တေ။ ဘင်ဂါဆိုရေ စကားလုံးကို ပေါ့ပ် ဂီတ ဇာအမျိုးအစားကို မဆို ရည်ညွှန်းရာမာလည်း အသုံးပြုကတ်တေ။ ဘေ့စ်ဂီတာ၊ ဂစ်တာ နန့် ပါကပ်ရှင်းရို့မာ အသုံးများသော တူရိယာများ ဖြစ်တေ။ ===အားကဇပ်=== [[File:Loroupe, Tegla.JPG|thumb|right|၂၀၊၂၅ နန့် ၃၀ ကီလိုမီတာအတွက် ကမ္ဘာ့စံချိန် တင်ထားရေ ကင်ညာမှ တက်ဂလာ လိုရုကို ဂျာမနီနိုင်ငံမာ တွိရစဉ်]] ကင်ညာနိုင်ငံသည် အာကစပ် မကန်မဝှန်ကို လုပ်ဆောင်ကတ်ပြီးယင်းရို့ထဲမာ ခရစ်ကက်၊ ကားပြိုင်ခြင်း၊ ဘောလုံး၊ ရပ်ဂ်ဘီ နန့် လက်ဝှေ့ရို့ ပါဝင်ရေ။ ယကေလေ့သော့ ကင်ညာရေ တာလတ်နန့် တာဝီးပြေး အားကဇပ်သမားတိအတွက် ထင်ရှားရေ။ ကင်ညာရေ အိုလံပစ် ကစပ်ပွဲနန့် ဓနသဟာယနိုင်ငံများ ကစပ်ပွဲရို့ အတွက် အမျိုးမျိုးသော အကွာအဝီးရို့အတွက် ချန်ပီယံတိကို အမြဲတစေ မွီးထုတ်ပီးဗျာယ် ဟိပြီးး အထူးအနိန်နန့် မီတာ ၈၀၀၊ မီတာ ၁၅၀၀၊ မီတာ ၃၀၀၀၊ မီတာ ၅၀၀၀၊ မီတာ ၁၀၀၀၀ နန့် မာရသွန် ရို့ ဖြစ်တေ။ ကင်ညာ အာကစပ်သမားများ အထူးအနိန်နန့် ကာလန်ဂျင်း လူမျိုးရို့မာ ကမ္ဘာထက်မာ အဗြီးပြိုင်ပွဲတိအတွက် မော်ရိုကိုနန့် အီသီယိုးပီးယားရို့၏ နိူင်းပြိုင်မှုကြောင့် နီရာ အရ လျော့နည်းလားကေလေ့ နီရာ မကန်မဝှန်ကို ရယူထားဆဲ ဖြစ်တေ။ ကင်ညာ၏ ထင်ရှားသော အားကဇပ်သမားတိထဲမာ ဘော့စတွန် မာရသွန် ချန်ပီယံဆု နှစ်ကြိမ်နန့် ကမ္ဘာ့ချန်ပီယံ နှစ်ကြိမ် ရဟိထားရေ ကက်သရင်း ဒရဲဘာ၊ အယင် မာရသွန် ကမ္ဘာ့စံချိန် တင်ခသူ ပေါလ် တာဂတ် နန့် ဂျွန်ဂူဂီရို့ ပါဝင်ရေ။ ကင်ညာနိုင်ငံသည် ဘေဂျင်း အိုလံပစ်မာ ဆုတံဆိပ် တချို့ ရဟိခပြီးကေ ရွှီ ၆ခု၊ ဖေသာ ၄ ခု နန့် ကြီး ၄ ခု ဖြစ်ကာ ၂၀၀၈ အိုလံပစ်အထဲ အာဖရိက၏ အအောင်မြင်ဆုံး နိုင်ငံ ဖြစ်ခရေ။ အာကစပ် သမား အသစ်များမာ အာရုံစိုက်မှု ခံရသူတိမာ အမျိုးသမီး မီတာ ၈၀၀ ရွှီတံဆိပ် ဆုရှင် ပန်မလာ ဂျယ်လီမို နန့် အမျိုးသား မာရသွန်ပွဲမာ အနို်ငရခရေ ဆင်မြူရယ် ဝန်ဂျူရူ ရို့ ဖြစ်ကတ်တေ။ ကင်ညာနိုင်ငံ၏ လက်ဟိအောင်မြင်နိန်ရေ အဗြီး အားကဇပ်ကို ဦးဆောင်လမ်းပြခသူမာ အနားယူလားပြီဖြစ်ရေ ၁၉၇၀ ပြည့်နှစ်တိက အိုလံပစ် နန့် ဓနသဟာယ အားကဇပ်ပွဲ ချန်ပီယံဟောင်းကစ်ပ်ချိုဂ ကေနို ဖြစ်ပြီးကေ ယင်းဧ့ နောက်မာ ဓနသဟာယ ကစပ်ပွဲချန်ပီယံ ဟင်နရီ ရိုနို က ကမ္ဘာ့စံချိန် ပေါင်းမြောက်မြားစွာကို ဆက်တိုက်ရယူနိုင်ခရေ။ နောက်ပိုင်းမာ ကင်ညာ အာကစပ်သမား အသိုင်းအဝိုင်းမာ ကင်ညာကစပ်သမား အမြောက်အမြား ဘက်ပြောင်းခြင်းနန့် ကြုံတွိနိန်ရပြီး အထူးအနိန်နန့် ဘာရိန်းနိုင်ငံ နန့် ကာတာနိုင်ငံတိသို့ ဖြစ်တေ။<ref name="IAAF">IAAF: [http://www.iaaf.net/mm/Document/imported/42196.pdf Changes of Allegiance 1998 to 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130509091352/http://www.iaaf.net/mm/Document/imported/42196.pdf |date=9 May 2013 }}.</ref> ကင်ညာ အားကဇပ် ဝန်ကြီးဌာနက ဘက်ပြောင်းခြင်းကို ဟန့်တားရန် ကြိုးစားကေလေ့ ဆက်ပနာ ဖြစ်ပွားနီတုန်း ဖြစ်ပြီးကေ နောက်ဆုံး အနိန်နန့် ဘားနတ် လာဂတ်က အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုကို တက်စားပြု နိူင်းပြိုင်ခြင်းပင် ဖြစ်တေ။<ref name="IAAF"/> ထို့သို့ ဘက်ပြောင်းချင်း အများစုကတော့ခါ စီးပွားရီး သို့မဟုတ် ငွီကြေးဆိုင်ရာ ကိစ္စရပ်များ ဖြင့် သက်ဆိုင်နိန်ရေ။ အချို့ ကင်ညာ အဗြီးသမားတိမာ နိုင်ငံ၏ အလွန်အားကောင်းရေ တက်စားပြု အသင်းသို့ ဝင်ရောက်ဖို့ အရည်အခြင်း မမှီနှိုင်ရေ်လည်း အခြားနိုင်ငံတိကို တက်စားပြုဖို့မူ လွယ်ကူနေခြင်းကြောင့် ဖြစ်တေ။ [[File:David Rudisha Daegu 2011.jpg|thumb|left|အိုလံပစ် မီတာ ၈၀၀ ကမ္ဘာ့ စံချိန်တင် ကစပ်သမား ဒေးဗစ် ရူဒီရှား]] ကင်ညာ၏ အမျိုးသမီး ချွေးခံဘော အသင်းမာ အာဖရိက မာ ထင်ရှားပြီး ကလပ်အသင်းများ နန့် နိုင်ငံ တက်စားပြု အသင်း နှစ်ခုစလုံး အယင် ဆယ်စုနှစ် အထဲ အာဖရိကတိုက်၏ ချန်ပီယံ ပြိုင်ပွဲများမာ အနိုင်ရဟိခရေ။ အမျိုးသမီး ချွေးခံဘော အသင်းမာ အိုလံပစ် နန့် ကမ္ဘာ့ ဖလားရို့မာ ဝင်ရောက် နိူင်းပြိုင်ခကေလေ့ သိသာထင်ရှားရေ အောင်မြင်မှု မရဟိခဲ့ပါ၊၊ ခရစ်ကက်မာ အရာထင်ရှားပြီး အောင်မြင်သော အားကဇပ် တမျိုး ဖြစ်တေ။ ကင်ညာ ခရစ်ကက် အသင်းသည် ခရစ်ကက် ကမ္ဘာ့ဖလားမာ ၁၉၉၆ ခုနှစ် ကပင် ပါဝင်နိူင်းပြိုင်ခရေ။ သူရို့စွာ ကမ္ဘာ့ ကောင်းဘီယက် ခရစ်ကက် အသင်း တချို့ကို အနိုင်ရခပြီးကေ ၂၀၁၃ ခရစ်ကက် ကမ္ဘာ့ဖလားမာ ဆီမီးဖိုင်နယ် အဆင့်အထိ ရောက်ဟိခရေ။ ကင်ညာ၏ ရပ်ဂ်ဘီ အသင်းမာလေ့သော့ စွံပြီး နှစ်စိုင်ကျင်းပသော ဆာဖာရီ ဆဲဗင်း ပြိုင်ပွဲမာ အထူးထင်ရှားရေ။ ကင်ညာ၏ အမျိုးသား အသင်းမာ ၂၀၀၆ ခုနှစ်မာ ကမ္ဘာ့ အဆင့် ၇ သတ်မှတ်ခြင်း ခံခရရေ။ ကင်ညာနိုင်ငံ၏ အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်းမာလေ့သော့ ဒေသအထဲ အားကောင်းရေ အသင်းတသင်း ဖြစ်တေ။ ယကေလေ့သော့ ကင်ညာ ဘောလုံး အဖွဲ့ချုပ်အထဲ စကားအက်မှုတိကြောင့် အောင်မြင်မှုကျဆင်းခရရေ။<ref>New Vision, 3 June 2004: [http://www.newvision.co.ug/PA/8/30/364022 Wrangles land Kenya indefinite FIFA ban] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080110015009/http://www.newvision.co.ug/PA/8/30/364022 |date=10 January 2008 }}</ref>ထို့အတွက်ကြောင့် ကမ္ဘာ့ ဘောလုံး အဖွဲ့ချုပ်၏ ပိတ်ပင်ခြင်းကို ခံခရပြီး ၂၀၀၇ခုနှစ် မာ့ခ်ျလမာမှ ပြန်ပနာ ကစပ်ခွင့် ရဟိခရေ။ ကားပြိုင်ပွဲများမာမူ ကင်ညာရေ ကမ္ဘာပေါ်တွ်င အခက်ခဲ အကြမ်းတမ်းဆုံးဟု ဆိုစမှတ်ပြုကတ်တေ ကမ္ဘာကျော် ဆာဖာရီ ရယ်လီ ကျင်းပရာ နီရာဖြစ်တေ။ <ref>The Auto Channel, 21 July 2001: [http://www.theautochannel.com/news/2001/07/22/025841.html FIA RALLY: Delecour takes points finish on Safari Rally debut]</ref> ထိုပြိုင်ပွဲမာ ကမ္ဘာ့ ရယ်လီ ချန်ပီယံ ပြိုင်ပွဲ၏ တစိတ်တဒေသအဖြစ် နှစ်ပေါင်းများစွာ ဟိခပြီး ၂၀၀၂ ခုနှစ် နောက်ပိုင်းမာ ငွီကြေး အခက်အခဲကြောင့် ဖယ်ချန်ထားခြင်း ခံခရရေ။ ကင်ညာမှ ကမ္ဘာ့ ကောင်းဘီယက် ရယ်လီ ကစပ်သမားတိမာ ထိုပြိုင်ပွဲမာ ဝင်ရောက်နိူင်းပြိုင် အနိုင်ရခဖူးရေ။ ထိုရယ်လီ ပြိုင်ပွဲမာ အာဖရိက ရယ်လီ ချန်ပီယံ ပြိုင်ပွဲ၏ တစိတ်တဒေသ အဖြစ် နှစ်စိုင် ကျင်းပမြဲ ဖြစ်ကေလေ့ လာဖို့ နှစ်စိကေချေအထဲ ကမ္ဘာ့ ရယ်လီ ချန်ပီယံ ပြိုင်ပွဲသို့ ပြန်ပနာဝင်ရောက်ခွင့် ရဟိရန် မျှော်လင့်ဗျာယ် ဟိကတ်တေ။ ===ဟင်းလျာများ=== [[File:Ugali & Sukuma Wiki.jpg|thumb|right|ကင်ညာဟင်းလျာ အတွဲအဆက် ဖြစ်ရေ အူဂါလီ နန့် ဆူကူမာ ဝီကီး]] ကင်ညာသားရို့သည် တရက်လျှင် သုံးနပ် စားကတ်ပြီး စောစောရီရီမာ မိုးထစာ၊ နိခင်းမာ နိလယ်စာနန့် ညည့်ခါသားမာ ညစာရို့ ဖြစ်ကတ်တေ။ ထိုအတွင်းမှာ မိုးသောက်ဖက် ၁၀ နာရီ လက်ဖက်ရည်ချိန် နန့် ညဇာ ၄ နာရီ လက်ဖက်ရည်ချိန် ရို့လေ့ ဟိရေ။ မိုးထစာမာ လက်ဖက်ရည် သို့မဟုတ် ယာဂုနန့် ပေါင်မုန့်၊ ချာပါတီ၊ မာဟာမရီ၊ အာလူးပြုတ် သို့မဟုတ် မြောက်ဥပြုတ် ရို့ကို စားသုံးလီ့ ဟိကတ်တေ။ နိလယ်စာနန့် ညစာ အတွက်မူ လူ အများစုကတော့ခါ အူဂါလီ နန့် ဟင်းသီးဟင်းရွက်၊ နို့ချိုင်၊ အသား၊ ငါး သို့မဟုတ် တခြားသော ပြုတ်ချက်စာတိ ကို စားသုံးကတ်ရေ။ ကင်ညာအနောက်ပိုင်းဟိ လူယာ၊ လူအို နန့် ကလန်ဂျင်းလူမျိုး တိမာ ရိုးရာ အစားအစာတိ အတွက် လိုင်းဟု ခေါ်သော ပြာမှ ရရေ ဟင်းခတ်တမျိုးကို အသုံးပြုကတ်ပြီးမာဆစ်ဟု ခေါ်သော ရိုးရာ နို့ သောက်စရာ တမျိုးကို သောက်သုံးကတ်ရေ။ ထိုဒေသအထဲ လိုင်ခြောင်း ကင်ဆာ အဖြစ်များမှု အတွက် လိုင်းမာ တရားခံ ဖြစ်တေ ဆိုရေ အချက်ကိုမူ စိသားကိုက် မပြောနှိုင်သိမ့်ပါ၊၊ နိုင်ရိုဘီ အစဟိရေ မြို့ကြီးများမာမူ စတီးယား၊ ကေအက်ဖ်စီ၊ <ref>{{cite web|url=http://worldnews.nbcnews.com/_news/2012/08/10/13223149-fast-food-finds-fans-in-sub-sahara-africa-where-obesity-problem-is-growing?lite |title=Fast food finds fans in sub-Sahara Africa, where obesity problem is growing – World News |publisher=Worldnews.nbcnews.com |date=24 October 2012 |accessdate=26 February 2013}}</ref> ဆပ်ဝေး<ref>[http://www.businessdailyafrica.com/Subway-to-open-first-Kenya-outlet-in-August/-/539552/1691534/-/bax3pa/-/index.html US fast food chain to open first Kenya outlet in August – Money Markets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181023161931/https://www.businessdailyafrica.com/Subway-to-open-first-Kenya-outlet-in-August/-/539552/1691534/-/bax3pa/-/index.html |date=23 October 2018 }}. businessdailyafrica.com. Retrieved on 9 August 2013.</ref> အစဟိရေ အပြင်းပြင်ဆင် ချက်ပြုတ်ပီးရေ စားသောက်ဆိုင်များ ဟိရေ။ နိလယ်စာအထဲ ထုတ်ပိုးယူလားနှိုင်ရေ ထင်ရှားသော ဖစ်ရှ်အင်န်ချစ်ပ် ( ငါးနန့်အာလူးကြော်) စားသောက်ဆိုင်တိလေ့ ဟိရေ။ ==အရာကြည့်ရန်== ==ကိုးကား== {{reflist|2}} [[Category:ကင်ညာနိုင်ငံ]] [[Category:နိုင်ငံတိ]] [[Category:အာဖရိကတိုက်ဟိ နိုင်ငံတိ]] [[Category:ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံတိ]] [[Category:အာဖရိကသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံတိ]] c3ctdeppn6v5di4ao6tbi59whfov0zz 0 5750 21091 2026-09-10T10:50:42Z Retkhaberi 224 Created page with "{{Coord|6|N|12|E|display=title}} {{Infobox country |နိုင်ငံနာမည်အပြည့် = ကင်မရွန်း သမ္မတနိုင်ငံ<br />Republic of Cameroon | common_name = ကင်မရွန်းနိုင်ငံ | native_name = {{native name|fr|République du Cameroun}} {{native name|ff|Renndaandi Kamerun}} |ပုံ_အလံ = Flag of Cameroon.svg |alt = Vertical tr..." 21091 wikitext text/x-wiki {{Coord|6|N|12|E|display=title}} {{Infobox country |နိုင်ငံနာမည်အပြည့် = ကင်မရွန်း သမ္မတနိုင်ငံ<br />Republic of Cameroon | common_name = ကင်မရွန်းနိုင်ငံ | native_name = {{native name|fr|République du Cameroun}} {{native name|ff|Renndaandi Kamerun}} |ပုံ_အလံ = Flag of Cameroon.svg |alt = Vertical tricolor (green, red, yellow) with a five-pointed gold star in the center of the red. |ပုံ_တံဆိပ် = Coat of arms of Cameroon.svg | symbol_type = Coat of arms |alt_coat = Tricolor shield before two crossed fasces. Its center is an inverted red kite shape covered with a purple outline of Cameroon below a gold star, with the scales of justice superimposed. Its left is green and its right is gold. Banners with fine print are above and below. |နိုင်ငံတော်ဆောင်ပုဒ် = <br />{{native phrase|fr|"Paix – Travail – Patrie"|italics=off}}<br />{{small|"Peace – Work – Fatherland"}} |နိုင်ငံတော်တေးခြင်း = <<br />{{native phrase|fr|[[O Cameroon, Cradle of Our Forefathers|Ô Cameroun, Berceau de nos Ancêtres]]|nolink=yes}}<br />{{raise|0.2em|({{Lang-en|"O Cameroon, Cradle of our Forefathers"}}) }}<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;"> </div> | image_map = File:Cameroon (orthographic projection).svg | alt_map = Location of Cameroon on the globe. | image_map2 = |မြို့တော် = [[ယောင်အွန်ဒေးမြို့]]<ref name="CIA" /> | coordinates = {{Coord|3|52|N|11|31|E|type:city}} | largest_city = [[ယောင်အွန်ဒေးမြို့]] (city proper) [[ဒူအာလာမြို့]] (metropolitan area) |ရုံးသုံးဘာသာတိ = {{Plainlist| * [[ပြင်သစ်ဘာသာစကား|ပြင်သစ်]] * [[အိန်းဂလိချ်ဘာသာစကား|အိန်းဂလိချ်]] }} | regional_languages = {{Plainlist| * [[:en:Cameroonian Pidgin English|Cameroonian Pidgin English]] * [[:en:Fula language|Fula]] * [[:en:Ewondo language|Ewondo]] * [[:en:Chadian Arabic|Chadian Arabic]] * [[:en:Igbo language|Igbo]] * [[:en:Camfranglais|Camfranglais]] }} |လူမျိုးများ = {{vunblist | {{nowrap|၃၁% [[:en:Ethnic groups in Cameroon|Cameroon Highlanders]]}} | ၁၉% [[:en:Bantu peoples|Equatorial Bantu]] | ၁၁% [[:en:Kirdi|Kirdi]] | ၁၀% [[:en:Fula people|Fulani]] | ၈% [[:en:Bantu peoples|Northwestern Bantu]] | ၇% Igbo | ၇% Eastern Nigritic | ၇% other African | <၁% non-African }} | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; | ၇၀.၇% [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] | ၂၄.၄% [[အစ္စလာမ်ဘာသာ]] | ၂.၃% [[:en:Traditional African religions|ရိုးရားယုံကြည်မှု]] | ၂.၁% [[ဘာသာမဲ့]] | ၀.၅% အရာ }} | religion_year = ၂၀၁၈ | religion_ref = <ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cameroon/#people-and-society|title=Cameroon - the World Factbook|access-date=8 September 2021|archive-date=10 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110023649/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cameroon/#people-and-society|url-status=dead}}</ref> | demonym = Cameroonian | government_type = [[ပြည်ထောင်စုစနစ်|ပြည်ထောင်စု]] [[Dominant-party system|တပါတီ]] [[Semi-presidential system|သမ္မတတပိုင်း]] [[သမ္မတနိုင်ငံ|ဖွဲ့စည်းပုံသမ္မတစနစ်]] |ဂေါင်းဆောင်_ရာထူး(၁) = [[President of Cameroon|President]] |ဂေါင်းဆောင်_နာမည်(၁) = [[ပေါလ် ဘီယာ]] |ဂေါင်းဆောင်_ရာထူး(၂) = [[ကင်မရွန်းနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်|ဝန်ကြီးချုပ်]] |ဂေါင်းဆောင်_နာမည်(၂) = ဂျိုးဆက် အန်ဂူတီ | legislature = [[ကင်မရွန်းနိုင်ငံ၏ ပါလီမန်|ပါလီမန်]] | upper_house = [[ဆီးနိတ်လွှတ်တော် (ကင်မရွန်း)|ဆီးနိတ်]] | lower_house = [[အမျိုးသားလွှတ်တော် (ကင်မရွန်း)|အမျိုးသားလွှတ်တော်]] | sovereignty_type = {{nobold|[[ပြင်သစ်]]နန့် [[ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်း]]မှ}} လွတ်လပ်ရီးရ | established_event1 = ကြေညာခဲ့ | established_date1 = ၁၉၆၀ ခုနှစ် ဂျန်နဝါရီလ ၁ ရက် | established_event2 = {{nowrap|အယင်ဗြိတိသျှကင်းမရွန်းနန့်<br /> ပေါင်းစည်းခြင်း}} | established_date2 = ၁၉၆၁ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၁ ရက် | area_km2 = ၄၇၅,၄၄၂ | area_rank = ၅၃ <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] sourced from the UN--> | area_sq_mi = ၁၈၃,၅၆၉ <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> |area_magnitude = 1 E11 | percent_water = ၀.၅၇ <!--CIA World Factbook--> | population_estimate = {{increase neutral}}၂၆,၅၄၅,၈၆၄ <ref>United Nations. "World Population Prospects 2020".</ref> | population_census = ၁၇,၄၆၃,၈၃၆<ref>{{cite web |title=Rapport de présentation des résultats définitifs |url=http://www.statistics-cameroon.org/downloads/Rapport_de_presentation_3_RGPH.pdf |page=6 |publisher=Institut national de la statistique |access-date=21 July 2012 |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813123335/http://www.statistics-cameroon.org/downloads/Rapport_de_presentation_3_RGPH.pdf |archive-date=13 August 2012 }}</ref> | population_estimate_year = ၂၀၂၀ | population_estimate_rank = ၅၁ <!-- ''[http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/wpp2006.htm World Population Prospects: The 2006 Revision Population Database]''. 2006. United Nations Population Division.--> | population_census_year = ၂၀၀၅ | population_density_km2 = ၃၉.၇ | population_density_sq_mi = ၁၀၂,၈ <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = ၁၆၇ <!--UN World Population Prospects--> | GDP_PPP = {{increase}}$၁၀၁.၉၅၀ ဘီလီယံ<ref name="imf2">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=622,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2018&ey=2026&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2021 |publisher=[[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ငွီကြေးရန်ပုံဖေသာအဖွဲ့]] |website=IMF.org |access-date=6 April 2021}}</ref> | GDP_PPP_year = ၂၀၂၁ | GDP_PPP_rank = ၉၄ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}}$၃,၇၄၅<ref name="imf2"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ၁၅၁ | GDP_nominal = {{increase}}$၄၄.၈၉၃ ဘီလီယံ<ref name="imf2"/> | GDP_nominal_rank = ၈၉ | GDP_nominal_year = ၂၀၂၁ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}}$၁,၆၄၉<ref name="imf2"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ၁၅၀ | Gini = ၄၆.၆ <!--number only--> | Gini_year = ၂၀၁၄ | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?source=2&series=SI.POV.GINI |title=GINI index (World Bank estimate) |publisher=[[ကမ္ဘာ့ဘဏ်]] |website=databank.worldbank.org |access-date=7 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180331192040/http://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?source=2&series=SI.POV.GINI |archive-date=31 March 2018 }}</ref> | Gini_rank = | HDI = ၀.၅၆၃ <!--number only--> | HDI_year = ၂၀၁၉<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = steady<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=[[ကုလသမဂ္ဂ ဖွံ့ဖြိုးမှု အစီအစိုင်]]|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 December 2020}}</ref> | HDI_rank = ၁၅၃ |ဖေသာ = [[ဗဟိုအာဖရိက CFA ဖရန့်]] | currency_code = XAF | time_zone = [[အနောက်အာဖရိကဒေသ စံတော်ချိန်|WAT]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | date_format = dd/mm/yyyy <br> yyyy/mm/dd | drives_on = ညာ | calling_code = [[ကင်မရွန်းနိုင်ငံဟိ ရေလီဖုန်းနံပါတ်များ|+237]] | cctld = [[.cm]] | footnote_a = These are the titles as given in the ''Constitution of the Republic of Cameroon'', Article X ({{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20060228030033/http://confinder.richmond.edu/admin/docs/Cameroon.pdf |date=28 February 2006 |title=English }} and {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20060228030033/http://www.prc.cm/instit/consti.htm |date=28 February 2006 |title=French }} versions). 18 January 1996. The French version of the song is sometimes called {{lang|fr|Chant de Ralliement}}, as in Swarovski Orchestra (2004). ''National Anthems of the World''. Koch International Classics; and the English version "O Cameroon, Cradle of Our Forefathers", as in DeLancey and DeLancey 61. }} '''ကင်မရွန်းနိုင်ငံ'''၏ ရုံးသုံးနာမည်မာ ကင်မရွန်းသမ္မတနိုင်ငံ ဖြစ်ပြီးကေ အလယ်အာဖရိကမာ တည်ဟိရေ နိုင်ငံတခုဖြစ်တေ။ အနောက်ဖက်မာ [[နိုင်ဂျီးရီးယားနိုင်ငံ]]၊ အရှိဖက်မာ [[ဗဟိုအာဖရိကသမ္မတနိုင်ငံ]]၊ အရှိမြောက်ဖက်မာ [[ချဒ်နိုင်ငံ]]၊ တောင်ဖက်မာ [[အီကွေတာဂီနီနိုင်ငံ]]၊ [[ဂါဘွန်နိုင်ငံ]]နန့် [[ကွန်ဂိုသမ္မတနိုင်ငံ]] ရို့နန့် နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်ဗျာယ် ဟိရေ။ ကင်မရွန်းနိုင်ငံ၏ ကမ်းရိုးတန်းသည် အထဲဟိုက်ဂျိုင်တာလောင် တခု ဖြစ်ရေ ဘွန်နီပင်လယ်အော်ထက်မာ တည်ဟိပြီး ယင်းမာ ဂီနီဂျိုင်တာလောင်နန့် [[အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာ]]ရို့၏ တစိတ်တဒေသ ဖြစ်တေ။ နိုင်ငံအတွင်းမှာ ပထဝီဝင်အနိန်အထားပေါင်းစုံနန့် ယိုင်ကျေးမှုပေါင်းစုံ ရောနှောဗျာယ် ဟိနိန်ရေကြောင့် ကင်မရွန်းနိုင်ငံကို အာဖရိကတိုက်ငယ်အချေ လို့လေ့ တင်စားခေါ်ဆိုကတ်တေ။ သဘာဝ ပထဝီဝင် အနိန်နန့် အပန်းဖြီကမ်းခြီများ၊ သဲကန္တာရများ၊ တောင်တန်းများ၊ မိုးသစ်တောများ၊ [[ဆာဗားနားမြက်ခင်းပြင်]] များအစုံဟိရေ။ အမြင့်ဆုံးတောင်ထွတ်မာ နိုင်ငံအနောက်တောင်ပိုင်းဟိ ကင်မရွန်းတောင်ထိပ် ဖြစ်တေ။ အကြီးဆုံးမြို့တော်တိမာ ဒူဝါလာ (Douala)၊ [[ယောင်အွန်ဒေး]] (Yaoundé) နန့် ဂရူဝါ (Garoua) ရို့ဖြစ်ကတ်တေ။ ကင်မရွန်းမာ ဘာသာစကားမျိုးကွဲပေါင်း (၂၀၀) ကျော်ဟိရေ။ ကင်မရွန်းနိုင်ငံသည် သူရို့၏ တမူထူးခြားရေ makossa နန့် bikutsi ဂီတအနုပညာတိကြောင့်ပင်ဖြစ်ဖြစ်၊ ကင်မရွန်းဘောလုံးအသင်းကြောင့်ပင်ဖြစ်ဖြစ် ကမ္ဘာ့အလယ်မာ လူသိများထင်ရှားရေ။ နိုင်ငံ၏ တရားဝင် ရုံးသုံးဘာသာစကား အနိန်နန့် အိန်းဂလိချ် နန့် ပြင်သစ်ဘာသာစကားတိကို သတ်မှတ်ထားရေ။ အစောပိုင်း လူနီမှုတိမာ ချဒ်ရီကန် ကြီးဝန်းကျင်ဟိ ဆောင် ယိုင်ကျေးမှု လူ့အဖွဲ့အစည်း၊ အရှိတောင်ပိုင်း မိုးသစ်တောအထဲဟိ ဘာကာ မုဆိုးရွာတိ ဖြစ်ကတ်တေ။ ထိုဒေသ ကမ်းရိုးတန်းသို့ ၁၅ ရာစုနှစ်မာ ပေါ်တူဂီလူမျိုး စူးစမ်းရှာဖွီသူရို့ ရောက်ဟိလာကတ်ပြီး ရိုင်ယိုဒေါ့စ်ကင်မရိုးစ် (''Rio dos Camarões'') ဟု အမည်ပီးခကတ်တေ။ အဓိပ္ပာယ်မာ ပုစွန်မြစ် ဟု ဖြစ်တေ။ ထိုနာမည်မှတဆင့် အဂုခေါ်မာနိန်ရေ ကင်မရွန်းနာမည် ဖြစ်ပေါ်လာရေ။ ၁၉ ရာစုနှစ်က နိုင်ငံမြောက်ပိုင်းမာ ဖူလာနီ စစ်သားတိက အာဒါမဝါစော်ဘွားနိုင်ငံ ကို တည်ထောင်ခရေ။ နိုင်ငံအနောက်ဘက်နန့် အနောက်မြောက်ဖက်မာ အမျိုးမျိုးသော လူမျိုးစု နိုင်ငံငယ်များ ဟိခရေ။ ယင်းနိုင်ငံငယ်တိကို chiefdoms သို့မဟုတ် fondoms များဟုခေါ်ဆိုရေ။ ၁၈၈၄မာ [[ဂျာမနီနိုင်ငံ]]၏ [[ကိုလိုနီ]]ဖြစ်ခရေ။ [[ပထမကမ္ဘာစစ်]]ကြီးအပြီးမာ [[နိုင်ငံပေါင်းချုပ် အသင်းကြီး]] ၏ ဆုံးဖြတ်ချက်အရ ပြင်သစ် နန့် ဗြိတိန် ရို့၏ နှစ်ပိုင်းခွဲခြမ်း သိမ်းပိုက်ခြင်းခံရပြန်ရေ။ ကင်မရွန်းပြည်သူ့သမဂ္ဂပါတီ က ဦးဆောင်လို့ လွတ်လပ်ရီးကို ကြေညာခရေ။ ၁၉၅၀ မာ ပြင်သစ်ရို့က လက်မခံသဖြင့် ပြင်သစ်နန့် တိုင်းရင်းသား စစ်တပ်တိကြား ၁၉၇၁ အထိ စစ်မက်ဖြစ်ပွားခရေ။ ၁၉၆၀ မာ ပြင်သစ်ရို့အုပ်ချုပ်ရေ ကင်မရွန်းအပိုင်းသည် လွတ်လပ်ရီးရဟိလာယား အမာဒူအဟစ်ဂျို က သမ္မတအဖြစ် ဦးဆောင်ခရေ။ ၁၉၆၁ မာ ဗြိတိသျှရို့အုပ်ချုပ်ရေ တောင်ပိုင်းကင်မရွန်းနန့် ပေါင်းစပ်ပြီး ကင်မရွန်းဖက်ပြားဆတ်သမ္မတနိုင်ငံကို တည်ထောင်ခကတ်တေ။ ၁၉၇၂ မာ ကင်မရွန်း ပြည်ထောင်စု သမ္မတနိုင်ငံအဖြစ်ပင်ဖြစ်ဖြစ်၊ ၁၉၈၄ မာ ကင်မရွန်းသမ္မတနိုင်ငံအဖြစ်ပင်ဖြစ်ဖြစ် နာမည်ပြောင်းလဲခရေ။ တခြားသော အာဖရိကနိုင်ငံတိနန့်နှိုင်းစာကေ ကင်မရွန်းသည် နိုင်ငံရီး၊ လူမှုရီး အတော်ပင် တိုင်းရေ။ သို့အတွက်နန့် စိုက်ပျိုးရီး၊ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရီးနန့် မီးရထားလမ်းများ၊ ရီနံနန့် စက်မှုလုပ်ငန်းကြီးများ မကန်မဝှန်ထွန်းကားပါလတ်တေ။ ယကေလေ့သော့ ကင်မရွန်းနိုင်ငံသားအများစုကတော့ခါ ဆင်းရဲယက်ပင်ဟိနီသိရေ။ ဇာကြောင့် ဆိုကေ လယ်သမား အများစုဖြစ်တေအတွက် ဖြစ်တေ။ အာဏာသည် သမ္မတ ပေါလ်ဘီယာ နန့် ကင်မရွန်းပြည်သူ့ဒီမိုကရက်တလှုပ်ယှားမှုပါတီ ၏ လက်ထဲမာ ၁၉၈၂ ခုနှစ်မှစတင်ပနာ ခိုင်မြဲဗျာယ် ဟိရေ။ အိန်းဂလိချ်စကားပြောသော ကင်မရွန်းတောင်ပိုင်းမှ နိုင်ငံရီးသမား တိစွာ ဗဟိုအစိုးရမှ ချုပ်ကိုင်မှုတိကို လျှော့ချပီးရန် ကပင် တောင်ပိုင်းကို သီးသန့်ခွဲထွက်ရန် တောင်းဆိုရေအထိ ပဋိပက္ခသဘောများ တိုးပွားလာဗျာယ် ဟိရေ။ ==သမိုင်းကြောင်း== [[File:Shumom-text.jpg|thumb|left|ဘာမွန်စာ]] ဒေနိခေတ် ကင်မရွန်းနိုင်ငံ တည်ဟိရာဒေသသည် [[ကျောက်ခေတ်သစ်]] အချိန်ကပင် လူသားရို့ အခြီချ နီထိုင်ခကတ်တေ။ အချိန်ကာလ ကြာမြင့်စွာပင် အစိုင်တစိုက် နီထိုင်ခကတ်သူတိမှ ဘာကာ ဟုခေါ်သော ပစ်ဂမီ လူပုချေတိ ဖြစ်တေ။<ref>[[#DeLancey|DeLancey and DeLancey]] 2.</ref> ယပြီးနောက် ဘန်တူ လူမျိုးရို့၏ ရွှိပြောင်း နီထိုင်မှုသည် လွန်ခရေ နှစ် နှစ်ထောင် ခန့်ကပင် စတင်ခရေဟု ယုံကြည်ရရေ။ ဆောင်ယိုင်ကျေးမှုမာ အေဒီ ၅၀၀ ခန့်မာ ချဒ်ရီကန် ဝန်းကျင် ဒေသမာ ဖွံ့ဖြိုးလာခပြီး ယင်းကနိန် တဆင့် ကနန် အင်ပိုင်ယာနန့် ယင်းရို့ကို ဆက်ခံသော ဘော်နု အင်ပိုင်ယာရို့ ဖြစ်ပေါ်လှာခရေ။ အနောက်ဖက်မာမူ ကင်းဒမ်းများ၊ ဖောင်ဒမ်းများ နန့် ချိဖ်ဒမ်းများ အဖြစ် အုပ်ချုပ်နီထိုင်ကတ်လီရေ။ ၁၄၇၂ ခုနှစ်မာ ပေါ်တူဂီ ခလာချိတ်ရို့ ကမ်းရိုးတန်းဒေသကို စတင် ရောက်ဟိခကတ်တေ။ ထိုသူရို့မှ ဝေါ်ရီမြစ် အထဲ ကကောင်းများလွန်းရေ ပုစွန်တိကို သတိပြုမိခကတ်ပြီးကေ ထိုမြစ်ကို ပေါ်တူဂီ ဘာသာဖြင့် ပုစွန်မြစ် (ရိုင်ယို ဒေါ့စ် ကင်မရော့စ်) ဟု ခေါ်ဆိုခရေမှ အိန်းဂလိချ် ဘာသာဖြင့် ကင်မရွန်းနိုင်ငံဆိုပနာ ဖြစ်လာခရေ။ နောက် ရာစုနှစ်များမာ ဥရောပသားရို့က ကမ်းရိုးတန်းဒေသမာ နီထိုင်သူများ နန့် ပုံမှန် ကုန်သွယ်မှု ပြုခကတ်ပြီး ခရစ်ယာန် သာသနာပြုတိကမူ ကုန်းမားသို့ ဝင်ရောက်ခကတ်တေ။ ၁၉ ရာစု အစောပိုင်းမာ မိုဒီဘို အဒါမာက ဖူလာနီ စစ်သားရို့ကို ဦးဆောင်လို့ မြောက်ပိုင်းဒေသဟိ မွတ်ဆလင် မဟုတ်သူတိနန့် မွတ်ဆလင် တစိတ်တပိုင်း လူမျိုးများ ထက်မာ ဂျီဟတ်ဒ်စစ်ပွဲ ဆင်နွှဲခပြီးကေ အဒါမာဝါ စော်ဘွားနိုင်ငံကို တည်ထောင်ခရေ။ ဖူလာနီရို့၏ တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ထွက်ဗြီးလာကတ်တေ အခြီချ နီထိုင်သူရို့မာ အဓိက ပျံ့နှံ့လားရေ လူမျိုးတိပင် ဖြစ်တေ။ ကင်မရွန်းနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်းသည် အာရပ် ကျွန်ရောင်းဝယ်ရီး ကွန်ယက်၏ အဓိက နီရာ တခု ဖြစ်ခရေ။ ဘာမွန် လူမျိုးများမာ ဘာမွန်စာ သို့မဟုတ် ရှူးမန် ဟုခေါ်သော မူလ စာရီးသားခြင်း စနစ် ဟိရေ။ ထိုစာကို စူလ်တန် ဘုရင် အီဘရာဟင် အန်ဂျိုယာ က ၁၈၉၆ မာ တီထွင် ခပြီးကေ<ref>[[#DeLancey|DeLancey and DeLancey]] 59</ref><ref name="NMAA">{{cite web|url=http://africa.si.edu/exhibits/inscribing/bamum.html|title=Bamum|publisher=National Museum of African Art, Smithsonian Institution|accessdate=29 January 2012}}</ref> ကင်မရွန်းနိုင်ငံမာ ဘာမွန်စာ နန့် မော်ကွန်း စီမံကိန်း အဖြစ် သင်ကြားခရေ။<ref name="NMAA"/> ဂျာမန် အင်ပိုင်ယာမှ ၁၈၈၄ မာ ကင်မရွန်း နိုင်ငံအား ကာမေဝန် ကိုလိုနီဒေသ အဖြစ် သိမ်းပိုက်ခပြီး အထဲပိုင်းသို့ တစတစ ချင်းနင်း ဝင်ရောက်ခရေ။ ဂျာမန်ရို့က ကိုလိုနီ အခြီခံ အဆောက်အအုံကို အဓမ္မ ခိုင်းစီခြင်း စနစ် အသုံးပြုပနာ တိုးတက်ယောင် ပြုလုပ်ခကတ်တေ။<ref name="DeLancey 125">[[#DeLancey|DeLancey and DeLancey]] 125.</ref> ဂျာမန်ရို့ ပထမ ကမ္ဘာစစ်မာ ယှုံးနိမ့်ခကတ်ပြီးကေနောက် နိုင်ငံပေါင်းချုပ် အသင်းကြီး၏ ကြီးစိုးခွင့် အရ ထိုနယ်မြီကို ပြင်သစ် ကင်မရွန်း နန့် ဗြိတိသျှ ကင်မရွန်း ဆိုပနာ ၁၉၁၉ မာ နှစ်ပိုင်း ခွဲခြား ခရေ။ ပြင်သစ်ရို့က ကင်မရွန်း၏ စီးပွားရီးကို ပြင်သစ် စီးပွားရီး နန့် ပေါင်းစပ်ခကတ်ပြီးကေ အခြီခံ အဆောက်အအုံတိကို တိုးတက်ယောင် ဖေသာပင်ဖေသာရင်း နန့် တတ်ကျွမ်း လုပ်သားတိကို အသုံးပြု လုပ်ဆောင်ခကေလေ့ အဓမ္မ ခိုင်းစီရေ စနစ်ကို ဆက်ပနာ ကျင့်သုံးခကတ်တေ။ ဗြိတိသျှ ရို့ကမူ ယင်းရို့၏ နယ်မြီကို အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံ ဖြစ်ရေ နိုင်ဂျီးရီးယားနိုင်ငံ မှ တဆင့် အုပ်ချုပ်ခကတ်တေ။ ဒေသခံရို့ကမူ ယင်းပိုင် ပြုလုပ်မှုကြောင့် အမိလျော့ခံ ကိုလိုနီ၏ ကိုလိုနီ ဖြစ်ခရေဟု စောဒက တက်ကတ်တေ။ နိုင်ဂျီးရီးယား အလုပ်သမားရို့ ကင်မရွန်းတောင်ပိုင်းကို အရွီပြတ် ပြောင်းရွိကြသဖြင့် အဓမ္မ ခိုင်းစီမှု ကွယ်ပျောက်ခကေလေ့ မူရင်းနီထိုင်သူတိကို ဒေါသဖြစ်စီခရေ။<ref>[[#DeLancey|DeLancey and DeLancey]] 4.</ref> ၁၉၄၆ မာ နိုင်ငံပေါင်းချုပ် အသင်းကြီး၏ ကြီးစိုးခွင့် မှ ကုလသမ္မဂ္ဂ အပ်နှင်းခံ ကောင်စီ အောက်ကို ရွှိပြောင်းခရေ။ လွတ်လပ်ရီး နန့် သက်ဆိုင်ရေ ကိစ္စမာ ပြင်သစ် ကင်မရွန်းမာ အရေးပါသော ကိစ္စတခု ဖြစ်လာခရေ။ ပြင်သစ်ရို့က တော်လှန်ရီးစိတ် အပြင်းဆုံး နိုင်ငံရီး ပါတီ ဖြစ်ရေ ကင်မရွန်းပြည်သူ့သမ္မဂ္ဂ ပါတီကို ၁၉၅၅ ဂျူလိုင်လ ၁၃ မာ တရားမဝင် ကြေညာခရေ။ ထိုဖြစ်ရပ်ကြောင့် ကာလရှည် ပြောက်ကျားစစ် ဖြစ်ပွားခပြီးကေ ပါတီဂေါင်းဆောင် ဖြစ်ရေ ရူဘင် အမ် နျိုဘီ မာ လုပ်ကြံခံခရရေ။ ဗြိတိသျှ ကင်မရွန်း အတွက် မီးခွန်းမာမူ ပြင်သစ် ကင်မရွန်းနန့် ပြန်ပနာ ပေါင်းစည်းဖို့လား သို့မဟုတ် နိုင်ဂျီးရီးယားနန့် ပေါင်းစပ်ဖို့လား ဟူရေ မီးခွန်းပင် ဖြစ်တေ။ ===လွတ်လပ်ရီးရခြင်း (၁၉၆၀)=== [[File:Ahmadou Ahidjo.jpg|thumb|အယင် သမ္မတ အာမာဒို အာဟီဒဂျို သည် ၁၉၆၀ မှ ၁၉၈၂ ခုနှစ် အထိ အုပ်ချုပ်ခရေ။]] ၁၉၆၀ ခုနှစ် ဂျန်နဝါရီလ ၁ ရက်နိမာ ပြင်သစ်ကင်မရွန်းသည် သမ္မတ [[အမာဒူ အဟစ်ဂျို|အာမာဒို အာဟီဒဂျို]]၏ အုပ်ချုပ်မှု အောက်ကို လွှဲပြောင်းပြီးကေ လွတ်လပ်ရီး ရခရေ။ ၁၉၆၁ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၁ ရက်နိမာ အယင် ဗြိတိသျှ ကင်မရွန်း တောင်ပိုင်းသည် ပြင်သစ် ကင်မရွန်းနန့် ပူးပေါင်းပနာ ကင်မရွန်း ဖက်ပြားဆတ် သမ္မတ နိုင်ငံကို တည်ထောင်ခရေ။ [[အမာဒူ အဟစ်ဂျို|အာဟီဒဂျို]] သည် ယူပီစီ နန့် ဖြစ်ပွားနိန်ရေ စစ်ပွဲကို အကြောင်းပြပြီးကေ သူ၏ သမ္မတ အာဏာကို ခိုင်မြဲအောင် ပြုလုပ်ခပြီး ၁၉၇၁ ခုနှစ် ယူပီစီအား ကြက်စာကောက် ချေမှုန်း ပြီးရေ်လည်း ဆက်လက်ပြီးကေ ထိုအတိုင်းပင် ဆက်ပနာ အုပ်ချုပ်ခရေ။<ref name="DeLancey 6">[[#DeLancey|DeLancey and DeLancey]] 6.</ref> [[File:Paul Biya 2014.png|thumb|left|ပေါလ်ဘီယာသည် ကင်မရွန်းအား ၁၉၈၂ ခုနှစ်မှ စတင် အုပ်ချုပ်ခရေ။]] သူ၏ နိုင်ငံရီး ပါတီဖြစ်ရေ ကင်မရွန်း အမျိုးသား သမ္မဂ္ဂ (စီအင်န်ယူ)သည် ၁၉၆၆ ခုနှစ် စတ်တင်ဘာလ ၁ ရက်နိ မှစပြီးကေ တခုတည်းသော တရားဝင် နိုင်ငံရီး ပါတီ အဖြစ် ရပ်တည်ခပြီးကေ ၁၉၇၂ ခုနှစ်မာ ဖက်ပြားဆတ် အစိုးရ စနစ်ကို ဖျက်သိမ်းပနာ ယောင်အွန်ဒေး မြို့မှ ဦးစီးအုပ်ချုပ်ရေ ညီညွတ်သော ကင်မရွန်း သမ္မတ နိုင်ငံ အဖြစ် ဆက်ပနာ ရပ်တည်ခရေ။<ref>[[#DeLancey|DeLancey and DeLancey]] 19.</ref> [[အမာဒူ အဟစ်ဂျို|အဟီဒိုဂျို]]သည် စီးပွားရီး ပေါ်လစီအားဖြင့် စီမံကိန်း လစ်ဘရယ် စနစ်ကို ကျင့်သုံးခပြီး ဖေသာရဖို့ သီးနှံတိနန့် ရီနံ ရှာဖွေရီးရို့ကို ဦးစားပီး လုပ်ဆောင်ခရေ။ အစိုးရရေ ရီနံမှ ရရေ ငွီကြေးကို အသုံးပြုပနာ နိုင်ငံဆိုင်ရာ အရံငွီကြေးကို တည်ဆောက်ကာ လယ်သမားတိကို ပီးကမ်းပြီး ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု ဆိုင်ရာ အဓိက စီမံကိန်းတိကို ထောက်ပင့်ခရေ။ ယကေလေ့သော့ အာဟီဒိုဂျို အနေနန့် လုပ်ငန်း မတတ်ကျွမ်းသော သူနန့် ရင်းနှီးကျွမ်းဝင်သူတိကို ခန့်အပ်ကာ ညွှန်ကြားစေသဖြင့် စီမံကိန်း မကန်မဝှန်မာ ယှူရေခဲ့ပါ၊၊<ref>[[#DeLancey|DeLancey and DeLancey]] 7.</ref> [[အမာဒူ အဟစ်ဂျို|အာဟီဒိုဂျို]]သည် ၁၉၈၂ ခုနှစ် နိုဗန်ဘာလ ၄ ရက် မာ ရာထူးမှု နုတ်ထွက်ခပြီး ဖွဲ့စည်းပုံ အခြီခံ ဥပဒေအရ သူ့အား ဆက်ခံဖို့သူ [[ပေါလ် ဘီယာ|ပေါလ်ဘီယာ]] အား အာဏာလွှဲအပ်ခီရေ။ ယကေလေ့သော့ အာဟီဒိုဂျိုသည် စီအင်န်ယူ ပါတီကို ချုပ်ကိုင်ကေ နိုင်ငံအား နောက်ကွယ်မှ အုပ်ချုပ်ရန် ကြိုးစားခကပင်ာ ဘီယာ နန့် သူ၏ မဟာမိတ်တိက သူ့အား အာဏာကို လုံးဝ စွန့်လွှတ်ရန် ဖိအားပီးချိန် အထိ ပင် ဖြစ်တေ။ ဘီယာသည် သူ၏ အုပ်ချုပ်ရီးအား ဒီမိုကရေစီ နည်းလမ်း ပိုကျသော အုပ်ချုပ်ရီး စနစ် အဖြစ် ပြောင်းလဲရန် ကြိုးစားခရေ။ ယကေလေ့သော့ ယှူရေသော အာဏာသိမ်းရန် ကြိုးပမ်းမှု ပြီးကေမာ သူ၏ ရှေ့ဆောင် လမ်းပြ ဖြစ်ရေ အာဟီဒိုဂျို၏ ပုံစံသို့ ပြောင်းလဲ လားခီရေ။<ref>[[#DeLancey|DeLancey and DeLancey]] 8.</ref> ၁၉၈၀ ခုနှစ်တိ၏ အလယ်ပိုင်းနန့် ၁၉၉၀ ခုနှစ် နှောင်းပိုင်းရို့မာ ကမ္ဘာ့စီးပွားရီး အခြီအနီများ၊ မိုးခေါင်ခြင်း၊ ဓာတ်ဆီဈီး ကျဆင်းခြင်း၊ နှစ်ပေါင်းများစွာ အကျင့်ပျက် ခြစားခြင်း၊ အုပ်ချုပ်မှု ညံ့ဖျင်းခြင်း နန့် ခရိုနီ စနစ် ရို့ကြောင့် ကင်မရွန်းမာ စီးပွားပျက်ကပ် ဖြစ်ခရေ။ ကင်မရွန်းသည် နိုင်ငံခြားမှ အကူအညီများ ရယူခပြီး အစိုးရ၏ အသုံးစရိတ်ကို လျှော့ချပြီးကေ စီးပွားရီး လုပ်ငန်းတိအား ပုဂ္ဂလိကပိုင် အဖြစ် ပြောင်းလဲခရေ။ ၁၉၉၀ ဒီဇန်ဘာမာ ပါတီစုံ စနစ်ကို ပြန်ပနာ မိတ်ဆက်ခပြီးကေနောက် အယင် ဗြိတိသျှ ကင်မရွန်တောင်ပိုင်းမှ ကိုယ်ပိုင် အုပ်ချုပ်ခွင့် ပိုပြီးကေရဟိရန် တောင်းဆိုခဲ့ကာ တောင်ပိုင်း ကင်မရွန် အမျိုးသား ကောင်စီမှ အန်ဘာဇိုးနီးယား သမ္မတ နိုင်ငံ အဖြစ် ခွဲထွက်ရန် ထောက်ခံ အားပီးခရေ။<ref name="DeLancey 9">[[#DeLancey|DeLancey and DeLancey]] 9.</ref> ၂၀၀၈ ခုနှစ် ဖေဖဝါရီလမာ ကင်မရွန်းသည် ၁၅ နှစ် အထဲ အဆိုးရွားဆုံးသော အကြမ်းဖက် ဆန္ဒပြမှုနန့် ရှိဆိုင်ရယား ဒူဝါလာ ပို့ဆောင်ရီး သမ္မဂ္ဂ ဆန္ဒပြမှု မှ တဆင့် စည်ပင်သာယာ နယ်နိမိတ် ၃၁ ခုမာ အကြမ်းဖက် ဆန္ဒပြမှုတိ အဖြစ် ပြောင်းလဲ လားခီရေ။<ref name="Nkemngu">Nkemngu, Martin A. (11 March 2008). "[http://allafrica.com/stories/200803110765.html Facts and Figures of the Tragic Protests]", ''[[Cameroon Tribune]]''. Accessed 12 March 2008.{{subscription needed}}</ref><ref name=Matthews>Matthews, Andy (12 March 2008). "[http://www.africanews.com/site/list_messages/16465 Cameroon protests in USA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081206040327/http://www.africanews.com/site/list_messages/16465 |date=6 December 2008 }}", Africa News. Accessed 13 March 2008.</ref> ၂၀၁၄ ခုနှစ် မေလမာ ချီဘော့ခ် ကျောင်းသူတိ ပြန်ပီးဆွဲမှု အပြီးကေမာ ကင်မရွန်း သမ္မတ ပေါလ် ဘီယာ နန့် ချဒ်မှ အီဒရစ် ဒက်ဘီ ရို့မှ ဘိုကို ဟာရမ် သူပုန်ရို့အား တိုက်ခိုက်ရန် ကြေညာခပြီးကေ နိုင်ဂျီးရီးယား နယ်စပ်မာ တပ်များ ချထားခကတ်တေ။<ref>{{cite web | title = Cameroon, Chad Deploy Troops to Fight Boko Haram – Nigeria | work = ReliefWeb | accessdate = 10 June 2014 | url = http://reliefweb.int/report/nigeria/cameroon-chad-deploy-troops-fight-boko-haram }}</ref> ==အစိုးရနန့် နိုင်ငံရီး== [[File:YaoundeUnityPalace.png|thumb|300px|သမ္မတ နီထိုင်ရာ ယူနတီ နန်းတော်]] ကင်မရွန်း သမ္မတသည် အရွီးချယ်ခံ တဦး ဖြစ်ပြီးကေ ပေါ်လစီများ ဖန်တီးရန်၊ အစိုးရ အေဂျင်စီတိကို အုပ်ချုပ်ရန်၊ စစ်တပ်ကို အမိန့်ပီးရန်၊ စာချုပ် စာတမ်းတိကို ညှိနှိုင်း အတည်ပြုဖို့ နန့် အရေးပေါ် အခြီအနီ ကြေညာရန် လွှတ်တော်နန့် လက်သပ် လုပ်ဆောင်ရရေ။ <ref name="Neba 250">[[#Neba|Neba]] 250.</ref> သမ္မတသည် အစိုးရ အရာဟိတိကို အဆင့်အမျိုးမျိုးမာ ခန့်အပ် တာဝန်ပီးရယား ဝန်ကြီးချုပ် ( အစိုးရ၏ တရားဝင် ဦးစီးပြုသူ) မှ စပြီးကေ ဒေသဆိုင်ရာ အုပ်ချုပ်ရီးမှူးများ နန့် တိုင်းဒေသ အရာဟိ များ အထိ ပါဝင်ရေ။<ref name=msu>{{cite web|url=https://globaledge.msu.edu/countries/cameroon/government|accessdate=12 April 2013|title=Cameroon: Government|publisher=Michigan State University: Broad College of Business}}</ref> သမ္မတသည် ခနစ်နှစ် တခေါက် မဲဆန္ဒနန့် ရွီးချယ် တင်မြောက်ရရေ။<ref name="CIA"/> အမျိုးသား လွှတ်တော်သည် ဥပဒေတိကို ပြဋ္ဌာန်းရီးဆွဲရေ။ အမျိုးသား လွှတ်တော်မာ အမတ် ၁၈၀ ပါဝင်ဗျယ်ဒေး ၅ နှစ် သက်တမ်း အတွက် ရွီးချယ်ကာ တနှစ်လျှင် သုံးကတ်ိမ် တွိဆုံ ဆွေးနွေးကတ်တေ။<ref name=msu/> ဥပဒေတိကို မဲဆန္ဒများရေ အပေါ် မူတည်ပနာ ပြဋ္ဌာန်းကတ်တေ။ သမ္မတက တင်ပြသော ဥပဒေကို ပြင်ဆင်ခြင်း တားမြစ်ခြင်းစွာ ကင်မရွန်း လွှတ်တော်မာ အလွန် တွိရခဲရေ။<ref name="CIA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cm.html|title=Cameroon|publisher=CIA|work=World Factbook|accessdate=24 September 2011|archivedate=15 May 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200515103416/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cm.html}}</ref> ၁၉၉၆ ခုနှစ် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြီခံ ဥပဒေအရ ဒုတိယ လွှတ်တော်ဖြစ်ရေ အမတ် ၁၀၀ ပါဝင်ရေ ဆီးနိတ် လွှတ်တော်အား ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဧပြီလမာ စတင်တည်ထောင်ခရေ။ ဆီးနိတ်လွှတ်တော်အား ဆီးနိတ် ဥက္ကဋ္ဌမှ ဦးဆောင်လို့ ဆီးနိတ်ဥက္ကဋ္ဌမာ အရေးပေါ် သမ္မတ နီရာ လစ်လပ် လားခလျှင် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြီခံ ဥပဒေ အရ ဆက်ခံဖို့သူ ဖြစ်တေ။ အစိုးရရေ ရိုးရာ အကြီးအကဲများ၊ ဖောင် နန့် လာမီဒိုခေါ် အုပ်ချုပ်သူတိ၏ ဒေသ ဆိုင်ရာ အုပ်ချုပ်မှုကို အသိအမှတ်ပြုပြီး ဥပဒေ နန့် မငြိစွန်းပါက ယင်းရို့၏ စကားအက်မှု ဖြီယှင်းချက်ရို့ကို လက်ခံပီးရေ။<ref name="State Dept"/><ref>[[#Neba|Neba]] 252.</ref> ကင်မရွန်း တရားစီရင်ရီး စနစ်သည် ပြင်သစ် တရားမဥပဒေစနစ် ကို များစွာ အခြီခံထားပြီး စီရင်ထုံး ဥပဒေ စနစ်၏ လွှမ်းမိုးမှုလည်း ဟိရေ။<ref name="CIA"/> ပုံမှန်ဆိုလို့ဟိကေ တရားစီရင်ရီး စနစ်မာ လွတ်လပ်စွာ တည်ဟိရေ်လည်း တရားစီရင်ရီး ဝန်ကြီးဌာန၏ အာဏာ သက်ရောက်မှု ဟိရေ။<ref name="State Dept">"[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/26431.htm U.S. Relations With Cameroon]". United States Department of State. Accessed 6 April 2007.</ref> သမ္မတသည် တရားလူကြီး အဆင့်အမျိုးမျိုးကို ခန့်အပ်လေ့ ဟိရေ။ တရားရုံးတိကို ခုံရုံး၊ အယူခံရုံး နန့် တရားလွှတ်တော် ဆိုပနာ တရားဝင် ခွဲခြား ထားရေ။ တကယ်လို့ အစိုးရ အဖွဲ့ဝင် တစ်ဦးတလီမှ နိုင်ငံတော် သစ္စာဖောက်မှု သို့မဟုတ် နိုင်ငံတော်၏ လုံခြုံရီးကို ထိပါးစီမှု ရို့နန့် တရားစွဲဆိုခြင်း ခံရပါက ဆုံးဖြတ်ရန် အဖွဲ့ဝင် ကိုးဦး ပါဝင်ရေ တရားရုံးချုပ်ကို အမျိုးသား လွှတ်တော်မှ ရွီးချယ်တင်မြှောက်ရေ။<ref>{{cite web|url=http://www.etat.sciencespobordeaux.fr/_anglais/institutionnel/cameroon.html|accessdate=12 April 2013|title=Cameroon: Institutional Situation|publisher=Montesquieu University of Bordeaux|author=Abdourhamane, Boubacar Issa|archivedate=21 September 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100921001254/http://etat.sciencespobordeaux.fr/_anglais/institutionnel/cameroon.html}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.commonwealthofnations.org/sectors-cameroon/government/|accessdate=12 April 2013|title=Government in Cameroon|publisher=Commonwealth of Nations|archive-date=28 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140328164623/http://www.commonwealthofnations.org/sectors-cameroon/government/}}</ref> ===နိုင်ငံရီး ပုံစံ=== ကင်မရွန်းနိုင်ငံသည် အစိုးရ၏ အဆင့်အမျိုးမျိုးမာ ခြစားမှုတိဖြင့် ပြည့်နှက်နိန်ရေ နိုင်ငံ အဖြစ် ရှုမြင်ကတ်တေ။ ၁၉၉၇ ခုနှစ်မာ ဝန်ကြီးဌာန ၂၉ ခုမာ ခြစားမှု တိုက်ဖျက်ရီး အဖွဲ့တိကို ဖွဲ့စည်းခကေလေ့ ၂၅% လှောက်ရာ အလုပ်လုပ်ကတ်တေ။ ၂၀၁၂ ခုနှစ်မာ [[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ပွင့်လင်းမြင်ရာမှု အဖွဲ့]]က နိုင်ငံပေါင်း ၁၇၆ နိုင်ငံအား ခြစားမှု အနည်းဆုံးမှ အများဆုံး အထိ အဆင့်သတ်မှတ် ဖော်ပြရာမာ ကင်မရွန်းနိုင်ငံအား အဆင့် ၁၄၄ မာ ဖော်ပြခရေ။<ref name=Corruption>"[http://cpi.transparency.org/cpi2012/results/ Corruption Perceptions Index 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131129013918/http://cpi.transparency.org/cpi2012/results/ |date=29 November 2013 }}". Transparency International.</ref> ၂၀၀၆ ခုနှစ် ဂျန်နဝါရီ ၁၈ ရက်မာ သမ္မတ ဘီယာ က အမျိုးသား ခြစားမှုတိုက်ဖျက်ရီး စောင့်ကြည့် အဖွဲ့၏ လမ်းညွှန်မှုဖြင့် ခြစားမှု တိုက်ဖျက်ရီး လုပ်ဆောင်ရန် အစပျိုး ခရေ။ <ref name="IRIN">"[http://www.irinnews.org/report.aspx?reportid=57951 Cameroon: New anti-corruption drive leaves many sceptical]". 27 January 2006. ''IRIN''. UN Office for the Coordination of Humanitarian Affairs. Accessed 6 April 2007.</ref> ကင်မရွန်းနိုင်ငံမာ အကြီးအကျယ် ခြစားမှု ဟိနှိုင်ရေ နီရာများ ဟိပြီးး နမူနာအနိန်နန့် အကောက်ခွန်ဌာန၊ အများပြည်သူ ဆိုင်ရာ ကျန်းမာရီး ဌာန နန့် အစိုးရ ဝယ်ယူရီး ဌာန ရို့မာ ဖြစ်တေ။<ref>{{cite web|title=Business Corruption in Cameroon|url=http://www.business-anti-corruption.com/country-profiles/sub-saharan-africa/cameroon/business-corruption-in-cameroon.aspx|publisher=Business Anti-Corruption Portal|accessdate=24 March 2014|archivedate=24 March 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140324190641/http://www.business-anti-corruption.com/country-profiles/sub-saharan-africa/cameroon/business-corruption-in-cameroon.aspx}}</ref> [[File:Statue d'un chef coutumier à Bana.jpg|thumb|right|upright| ကင်မရွန်း အနောက်ပိုင်း ဘာနာဟိ ချိဖ်၏ ရုပ်တု]] လူ့အခွင့်အရီး ဆိုင်ရာ အဖွဲ့အစည်းတိက ရဲနန့် စစ်တပ်ရို့အား မှုခင်းဆိုင်ရာ မသင်္ကာသူတိ၊ လူနည်းစု လူမျိုးများ၊ လိင်တူ ချစ်သူတိ နန့် နိုင်ငံရီး တက်ကြွလှုပ်ရှားသူတိအား အကြမ်းဖက် ကိုင်တွယ်ခြင်း နန့် ညှင်းပန်းနှိပ်စက်ခြင်းရို့ အတွက် ယိုးစွပ်ခကတ်တေ။<ref name="Amnesty">{{Cite web |title="Cameroon" |url=http://web.amnesty.org/report2006/cmr-summary-eng |accessdate=10 August 2015 |archivedate=8 February 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070208022949/http://web.amnesty.org/report2006/cmr-summary-eng }}. ''Amnesty International Report 2006''. Amnesty International Publications. Accessed 6 April 2007.</ref><ref name="Freedom House">{{cite book|ref=House|chapter=Cameroon (2006)|url=http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2006&country=6935|title=Country Report: 2006 Edition|publisher=Freedom House|accessdate=6 April 2007|archive-date=30 September 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930220940/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2006&country=6935|url-status=dead}}</ref> <ref name="Human Rights Report">"[http://www.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2006/78723.htm Cameroon]". Country Reports on Human Rights Practices, 6 March 2007. Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor, U.S. Department of State. Accessed 6 April 2007.</ref><ref name="Human Rights Report"/><ref name="EHRC">{{Cite web |title="2006 Elections to the Human Rights Council: Background information on candidate countries" |url=http://web.amnesty.org/library/Index/ENGIOR410062006?open&of=ENG-CMR |accessdate=10 August 2015 |archivedate=6 June 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060606221725/http://web.amnesty.org/library/Index/ENGIOR410062006?open&of=ENG-CMR }}. May 2006. Amnesty International Publications. Accessed 6 April 2007.</ref> အကျိုင်းထောင်တိမာ ပြည့်သိပ်နိန်ပြီးကေ လောက်ငှသော အစားအစာ နန့် ဆီးဝါးတိကို ရဟိရန် အလွန်ခက်ခဲရေ။<ref name = "Human Rights Report"/><ref name="EHRC"/> ယင်းအပြင် ရိုးရာ အုပ်ချုပ်သူတိ ဦးစီးသော မြောက်ဘက်ပိုင်းဟိ အကျိုင်းထောင်များမာ အစိုးရ တက်စား နိုင်ငံရီး ပြိုင်ဘက်တိကို ထိန်းသိမ်းထားရေဟု ယိုးစွပ်ကတ်တေ။ ယကေလေ့သော့ ၂၁ ရာစု၏ ပထမ ဆယ်စုနှစ်မှ စပြီးကေ ရဲတိအား မသင့်လျော်သော စီမံခန့်ခွဲမှုတိ အတွက် တရားစွဲဆိုခြင်းများ ပိုပြီးကေ များပြားလာစွာကို တွိရရေ။<ref name="Human Rights Report"/> ၁၉၉၀ ဒီဇန်ဘာလ အထိ သမ္မတ ဘီယာ၏ ကင်မရွန်း ပြည်သူ့ ဒီမိုကရက်တ လှုပ်ယှားမှု (စီပီဒီအမ်) ပါတီသည် တခုတည်းသော တရားဝင် ပါတီ ဖြစ်တေ။ ယပြီးနောက်မာ ဒေသမား နိုင်ငံရီး အဖွဲ့အစည်းများ ပေါ်ပေါက် ပါလတ်တေ။ အဓိက အတိုက်အခံမာ ဆိုရှယ် ဒီမိုကရက်တ တပ်ဦးဖြစ်ပြီးကေ အန်ဂလိုဖုန်း ဒေသမာ အများဆုံး အခြီစိုက်က ဂျွန်ဖရူနဒီမှ ဦးဆောင်ရေ။<ref name = "lergai">[[#West|West]] 11.</ref> ဘီယာနန့် ယင်းဧ့ ပါတီသည် သမ္မတရာထူးနန့် အမျိုးသား လွှတ်တော်ကို တနိုင်ငံလုံး ဆိုင်ရာ ရွီးကောက်ပွဲများမာ ချုပ်ထိန်းထားနိုင်ဆဲ ဖြစ်ပြီးကေ ပြိုင်ဘက်တိကမူ ထိုရွီးကောက်ပွဲတိမာ တရားမျှတမှု မဟိဟု အခိုင်အမာ ပြောကတ်တေ။ လူ့အခွင့်အရီး အဖွဲ့စည်းတိက အစိုးရရေ ဆန္ဒပြမှုတိကို တားမြစ်ခြင်း၊ အစည်းအဝေးများမာ ဝင်ရောက် နှောက်ယှက်ခြင်း၊ အတိုက်အခံ ဂေါင်းဆောင်များ နန့် သတင်းစာသမားတိကို ဖမ်းဆီးခြင်းအားဖြင့် အတိုက်အခံ အဖွဲ့အစည်းတိ၏ လွတ်လပ်မှုကို ဖိနှိပ်ရေလို့ ယိုးစွပ်ကတ်တေ။ ဖရီးဒမ်း ဟောက်စ် မှ ကင်မရွန်းအား နိုင်ငံရီး ဆိုင်ရာ အခွင့်အရီး နန့် ပြည်သူ့ လွတ်လပ်မှုတိမာ "လွတ်လပ်မှု မဟိ" အဆင့်ဖြင့် သတ်မှတ်ကတ်တေ။<ref>Cameroon is rated at six in both categories on a scale of one to seven, with one being "most free" and seven being "least free". [[#House|Freedom House]].</ref> ကင်မရွန်းနိုင်ငံ၏ နောက်ဆုံး ရွီးကောက်ပွဲကို ၂၀၀၇ ခုနှစ် ဂျူလိုင်လ ၂၂ ရက်မာ ကျင်းပခရေ။<ref name=Kandemeh>Kandemeh, Emmanuel (17 July 2007). "[http://fr.allafrica.com/stories/200707170411.html Journalists Warned against Declaring Election Results]", ''Cameroon Tribune''. Accessed 18 July 2007 {{subscription needed}}.</ref> ===နိုင်ငံခြား ဆက်ဆံရီး=== ကင်မရွန်းနိုင်ငံသည် ဓနသဟာယ နိုင်ငံများ အဖွဲ့ နန့် လာ ဖရန်ကိုဖိုနီ အဖွဲ့ရို့၏ အဖွဲ့ဝင် နိုင်ငံ ဖြစ်တေ။ ယင်းဧ့ နိုင်ငံခြားရီး ပေါ်လစီသည် အဓိက မဟာမိတ်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီးကေ အယင်က ကိုလိုနီ အုပ်ချုပ်သူ ဖြစ်ခသော ပြင်သစ်နိုင်ငံ၏ နိုင်ငံခြားရီး ပေါ်လစီနန့် နီးကပ်စွာ တူညီရေ။<ref>[[#DeLancey|DeLancey and DeLancey]] 126</ref><ref>Ngoh 328.</ref> ကင်မရွန်းနိုင်ငံ၏ စစ် အသုံးစရိတ်မာ တခြားသော ဌာနတိ၏ အသုံးစရိတ်နန့် ယှဉ်ကေ ကောင်းကောင်းများ ကေလေ့<ref>[[#DeLancey|DeLancey and DeLancey]] 30.</ref> ကာကွယ်ရီး ကိစ္စများ အတွက် ပြင်သစ်ကို များစွာ အားကိုးရေ။,<ref name="State Dept"/> သမ္မတ ဘီယာသည် ရီနံ ပေါကြွယ်ဝသော ဘာကာစီ မော် ကိစ္စနန့် ပတ်သက်ပြီးကေ နိုင်ဂျီးရီးယားနိုင်ငံ နန့် စကားအက်မှု ဖြစ်ခပြီးကေ (ယကေလေ့ ထိုစကားအက်မှုကို ဂရင်းထရီး သဘောတူညီချက်ဖြင့် ပြေလည်မှု ရခရေ။) ဂါဘွန်းနိုင်ငံ သမ္မတ အယ်လ် ဟတ်ဒ် အိုမာ ဘွန်ဂို နန့် ကိုယ်ရီးကိုယ်တာ ပြိုင်ဆိုင်မှုတိ ကြောင့် စကားအက်ခဖူးရေ။<ref name = "lergai"/> ===အုပ်ချုပ်ရီး ဒေသများ=== [[File:Provinces of Cameroon EN.svg|thumb|upright|ကင်မရွန်းနိုင်ငံကို ဒေသ ၁၀ ခု အဖြစ် ခွဲခြာထားရေ။]] ကင်မရွန်းနိုင်ငံ၏ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြီခံ ဥပဒေအရ ကင်မရွန်းနိုင်ငံအား တစိတ်တပိုင်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ဒေသ ၁၀ ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားပြီးသား ဒေသ တခုချင်းစီမာ ရွီးကောက်တင်မြှောက်ထားရေ ဒေသဆိုင်ရာ ကောင်စီ ဟိရေ။ ဒေသတခုချင်းစီအား သမ္မတမှ ခန့်အပ်ထားရေ အုပ်ချုပ်ရီးမှူး တစ်ဦးချင်းစီမှ အုပ်ချုပ်ရေ။<ref name="Neba 250"/> ထိုဂေါင်းဆောင်တိစွာ သမ္မတ၏ ဆန္ဒကို အကောင်အထည် ဖော်ပီးခြင်း၊ ဒေသဆိုင်ရာ အထွေထွေ အခြီအနီ နန့် အနိန်အထားတိကို ပြန်ပနာ သတင်းပို့ရခြင်း၊ အစိုးရ ရုံးလုပ်ငန်းတိကို အုပ်ချုပ်ရခြင်း၊ ငြိမ်းချမ်းရီး ထိန်းသိမ်း ရခြင်း နန့် ပိုပြီးကေ ငယ်ရေ အုပ်ချုပ်ရီး ယူနစ်တိကို စောင့်ကြပ်ကြည့်ရှု ရခြင်းရို့ကို ပြုလုပ်ရရေ။ အုပ်ချုပ်ရီးမှူးများမာ ကျယ်ပြန့်သော အာဏာစက် ဟိကတ်ပြီး သူရို့၏ နယ်မာ ဝါဒဖြန့်ဖြင်း ဆောင်ရွက်နှိုင်ရေ အပြင် စစ်တပ်၊ ရဲ နန့် ဂျန်ဒါမီ ရဲရို့ကို လိုအပ်ပါကေ ခေါ်သုံးနှိုင်ရေ။ အားလုံးသော ဒေသဆိုင်ရာ အစိုးရ အရာဟိတိမာ ဗဟိုအစိုးရ၏ ဒေသဆိုင်ရာ အုပ်ချုပ်ရီး ဝန်ကြီး ဌာနမှ ဝန်ထမ်းများ ဖြစ်ကတ်ပြီး ဒေသဆိုင်ရာ အစိုးရများ အနေနန့်လည်း ထိုဝန်ကြီးဌာနမှ ဘတ်ဂျက် အများဆုံးကို ရဟိကတ်တေ။<ref name="history">{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/26431.htm|title=Cameroon|publisher=US Department of State|date=25 August 2011|accessdate=24 September 2011}}</ref> ဒေသတိကို တိုင်း ၅၈ တိုင်း အဖြစ် ဆက်ပနာ ခွဲခြာထားပြီး ထိုတိုင်းတိကို သမ္မတမှ ခန့်အပ်ထားရေ တိုင်းဒေသဆိုင်ရာ အရာဟိတိက ဦးဆောင်ကတ်တေ။ ထိုတိုင်းတိကို တိုင်းငယ်များ အဖြစ် ဆက်ပနာ ခွဲခြာထားပြီး ထိုတိုင်းငယ်တိကို လက်ထောက် တိုင်းဒေသဆိုင်ရာ အရာဟိတိက အုပ်ချုပ်ကတ်တေ။ ခရိုင်မှူးမှ အုပ်ချုပ်ရေ ခရိုင်တိမာ အသီးဆုံးသော အုပ်ချုပ်ရီး ဆိုင်ရာ ယူနစ်များ ဖြစ်တေ။<ref name=unhchr>{{cite web|url=http://www.unhchr.ch/tbs/doc.nsf/0/33bb745d595710e3c125693d0035f74b?Opendocument|accessdate=12 April 2013|title=Core document forming part of the reports of States Parties: Cameroon|publisher=UNHCHR}}</ref> မြောက်ဘက် အကျဆုံး ဒေသ ၃ ခုမာ မြောက်ဖျား ဒေသ၊ မြောက်ပိုင်း ဒေသ နန့် အဒါမဝါ ဒေသ ရို့ဖြစ်တေ။ ယင်းရို့၏ တောင်ဖက်မာ အလယ်ပိုင်းဒေသ နန့် အရှိပိုင်း ဒေသရို့ ဟိရေ။ တောင်ပိုင်း ဒေသသည် ဂီနီပင်လယ်အော်ထက်မာ တည်ဟိပြီး တောင်ဘက် နယ်နိမိတ်လည်း ဖြစ်တေ။ ကင်မရွန်း၏ အနောက်ဘက်ပိုင်းကို ဒေသ ၎ ခု ခွဲခြား ထားရေ။ လစ်တော်ရယ် ဒေသ နန့် အနောက်တောင်ပိုင်း ဒေသ ရို့မာ ကမ်းရိုးတန်းထက်မာ တည်ဟိကြကာ အနောက်မြောက်ပိုင်း ဒေသ နန့် အနောက်ပိုင်း ဒေသရို့မာ အနောက်ပိုင်း မြက်ခင်းပြင် ဒေသများမာ တည်ဟိကတ်တေ။ ==ပညာရီး နန့် ကျန်းမာရီး== [[File:Cameroonian school children gather around U.S. Army Master Sgt. John Reid, center, for a group photo near Douala, Cameroon, March 19, 2014, during Central Accord 14 140319-A-PP104-039.jpg|thumb|300 px|ကင်မရွန်းဟိ ကျောင်းသား ကောင်မချေျား]] ၂၀၁၀ ခုနှစ်မာ ကင်မရွန်းနိုင်ငံ၏ စာတတ်မြောက်မှုနှုန်းမာ ၇၁.၃ % (အမျိုးသား ၇၈.၃ %၊ အမျိုးသမီး ၆၄.၈%)မျှ ဟိဖို့ဟု လှောက်မှန်းရရေ။<ref name="CIA"/> အချေ အများစုကတော့ခါ ကိုင်ပိုင် စာသင်ကျောင်းနန့် ဘာသာရီးကျောင်းတိထက် အဖိုးနှုန်းထား သက်သာသော အစိုးရ ကျောင်းတိမာ စာသင်ကြားကတ်တေ။<ref name="Mbaku 15">[[#Mbaku|Mbaku]] 15.</ref> ပညာရီး စနစ်မာ ပြင်သစ် နန့် ဗြိတိသျှရို့၏ ပညာရီး စနစ်ကို ရောနှော ဆက်ခံထားခြင်း ဖြစ်ပြီးကေ<ref>[[#DeLancey|DeLancey and DeLancey]] 105–6.</ref> သင်ကြားရာမာ အိန်းဂလိချ်ဘာသာ နန့် ပြင်သစ်ဘာသာရို့ကို အသုံးပြုပနာ သင်ကြားကတ်တေ။<ref>[[#Mbaku|Mbaku]] 16.</ref> ကင်မရွန်းနိုင်ငံသည် အာဖရိကဟိ ကျောင်းတက်မှု အများဆုံး နိုင်ငံ တနိုင်ငံ ဖြစ်တေ။<ref name="Mbaku 15" /> ကလိန့်မေသျှေတိမာ ကလွေသျှေများ နန့် ယှဉ်ကေ ကျောင်းပုံမှန် တက်ရောက်မှု မဟိပေ။ အကြောင်းမာ ရိုးရာ ယိုင်ကျေးမှု အစွဲအလမ်းများ၊ အိမ်ကုကိစ္စများ၊ စောစီးစွာ ပီးစပ်ခြင်းများ၊ ပဋိသန္ဓေ တည်ဟိခြင်းများ နန့် လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ အကြမ်းဖက် ဖိနှိပ်မှုတိကြောင့် ဖြစ်တေ။ တောင်ဘက်ပိုင်းမာ ကျောင်းတက်ရောက်မှု ပိုပြီးကေများသဖြင့်<ref name="Mbaku 15"/> ဆရာ ဆရာမများ မကန်မဝှန် တောင်ဘက်ပိုင်းမာ တာဝန်ထမ်းဆောင်ကတ်ခြင်းကြောင့် မြောက်ဘက်ပိုင်းဟိ ကျောင်းတိမာ ဆရာ ဆရာမ ဦးရေ မလောက်ငှပါ၊၊<ref name="Human Rights Report"/> ကျောင်းတက်ရောက်မှု နည်းပါးခြင်း၏ အကြောင်းရင်း နောက်တခုမာ အချေ အလုပ်သမား များပြားခြင်းကြောင့် ဖြစ်တေ။ အမေရိကန် အလုပ်သမားဝန်ကြီးဌာန၏ အဆိုးရွားဆုံး အချေ အလုပ်သမား အစီအစာခံစာ အရ အသက် ၅ နှစ်မှ ၁၄ နှစ် အထိ အချေ သူငယ်၏ ၅၆% မာ အလုပ်လုပ်နိန်ရေ ကောင်မချေျား ဖြစ်ပြီးကေ အသက် ၇ နှစ် မှ ၁၄ နှစ် အထိ အချေသူငယ်တိ၏ ၅၃% မာ ကျောင်းတက်ရင်း အလုပ်လုပ်နီရသော ကောင်မချေျား ဖြစ်တေ။<ref>[http://www.dol.gov/ilab/reports/child-labor/cameroon.htm 2013 Findings on the Worst Forms of Child Labor -Cameroon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150303052129/http://www.dol.gov/ilab/reports/child-labor/cameroon.htm |date=3 March 2015 }}. Dol.gov. Retrieved on 29 June 2015.</ref> ၂၀၁၄ ခုနှစ် ဒီဇန်ဘာလ နိုင်ငံတကာ အလုပ်သမားရီးရာ ဗျူရို မှ ထုတ်ပြန်သော အချေသူငယ်များ သို့မဟုတ် အဓမ္မ ခိုင်းစီခြင်း ခံရသူတိ ထုတ်လုပ်သော ပစ္စည်းများ စာရင်းမာ ကင်မရွန်းနိုင်ငံသည် ကိုကိုး ထုတ်လုပ်ရာမာ အချေ အလုပ်သမားတိကို အသုံးပြုကြောင်း ဖော်ပြထားရေ။<ref>[http://www.dol.gov/ilab/reports/child-labor/list-of-goods/ List of Goods Produced by Child Labor or Forced Labor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610003351/http://www.dol.gov/ilab/reports/child-labor/list-of-goods/ |date=10 June 2015 }}. Dol.gov. Retrieved on 29 June 2015.</ref> ကျန်းမာရီး စောင့်ယှောက်မှု အရည်အသွီးမာလေ့သော့ ပုံမှန်ဆိုလို့ဟိကေ နိမ့်ကျရေ။<ref name = "yqheor">[[#DeLancey|DeLancey and DeLancey]] 21.</ref> ကင်မရွန်းနိုင်ငံမာ လူ ၅,၀၀၀ အတွက် ဒက်တင်တဦးနှုန်းသာ ဟိရေဟု ကမ္ဘာ့ ကျန်းမာရီး အဖွဲ့က ဆိုရေ။<ref>{{cite news|last=Staff|first=CNN|title=3 medical marvels saving lives|url=http://edition.cnn.com/2013/11/17/health/cnnheroes-medical-marvels/index.html?hpt=us_bn1|accessdate=18 November 2013|newspaper=CNN}}</ref> ကျန်းမာရီး စောင့်ယှောက်မှု စနစ် အထဲ ဘဏ္ဍာဖေသာ နည်းပါးမှုကြောင့် ပရော်ဖက်ရှင်နယ် စိကေချေလှောက်သာ ဟိရေ။ ကင်မရွန်းနိုင်ငံ အထဲ လိ့ကျင့်သင်ကြားထားရေ ဒက်တင် နန့် သူနာပြု အများစုကတော့ခါ အလုပ်များလို့ လုပ်ခနည်းပါးအတွက်နန့် အရာနိုင်ငံတိသို့ ရွှိပြောင်းလားကတ်တေ။ သူနာပြု လိုအပ်ရေ်လည်း အလုပ်မဟိရေ သူနာပြု မကန်မဝှန် ဟိရေ။ တချို့မာ သူရို့၏ တတ်ကျွမ်းမှုတိ လျော့ကျမလားစီရန် အခမဲ့ အကူအညီ ပီးကတ်တေ။<ref>{{cite web |title=The need is so great |author=Rose Futrih N. Njini |publisher=D+C Development and Cooperation/ dandc.eu |date=December 2012 |url=http://www.dandc.eu/en/article/cameroon-too-many-nurses-and-doctors-lack-perspective}}</ref> အဓိက မြို့ကြီးတိ၏ အပြင်ဘက်ဟိ ဆီးရုံဆီးခန်းတိမာ အများအားဖြင့် စုတ်ပဲ့နီတတ်ပြီး ပစ္စည်းကိရိယာလည်း အစုံအလင် မဟိတတ်ပါ၊၊<ref name="West 64">[[#West|West]] 64.</ref> ၂၀၁၂ ခုနှစ် လှောက်မှန်းချက်အရ မွီးစမှ ပျမ်းမျှသက်တမ်းကို ၅၄.၇၁ နှစ် သတ်မှတ်သဖြင့် ကမ္ဘာ့ ပျမ်းမျှသက်တမ်း အနိမ့်ဆုံး နိုင်ငံများမာ ပါဝင်ရေ။<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2102rank.html?countryName=Cameroon&countryCode=cm&regionCode=afr&rank=200#cm|work=CIA World Factbook|title=Life Expectancy ranks|accessdate=12 April 2013|archivedate=4 May 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120504215553/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2102rank.html?countryName=Cameroon&countryCode=cm&regionCode=afr&rank=200#cm}}</ref> ပုံမှန် တွိရလေ့ ဟိရေ ရောဂါတိမာ [[သွီးလွန်တုပ်ကွေး]] ၊ [[ဖီလာရီယာသန်စွဲနာ]]၊ [[လီရှမာနီယာပိုးစွဲနာ]]၊ [[သန္နိပါတ်]]၊ [[ဝဏှောက်အမြှေးရောင် ရောဂါ]]၊ [[သျှစ်စတိုဆိုမာသန်စွဲနာ]] ၊ [[အာဖရိကန် ထရစ်ပနိုစိုမီရီးစစ်]] ရို့ ဖြစ်တေ။<ref>[[#West|West]] 58–60.</ref> အသက် ၁၅ နှစ်မှ ၄၉ နှစ်အထဲ အိတ်ချ်အိုင်ဗွီ အေအိုင်ဒီအက်စ် တွိဟိမှုနှုန်းမာ ၅.၄ ရာခိုင်နှုန်း ဖြစ်ကေလေ့ ထိုရောဂါနန့် ပတ်သက်ပြီးကေ လူမှုရီးအရ ရှက်ကြောက်ပနာ ထုတ်မပြောကတ်တေကြောင့် နည်းပါးခြင်း ဖြစ်တေ။<ref name = "yqheor"/> ကင်မရွန်းနိုင်ငံမာ ကျင့်သုံးလိ ဟိရေ ရိုးရာ အလိအထ တခုဖြစ်ရေ အပျိုဖော်ဝင်စ အမျိုးသမီးရို့၏ ရင်သားကို မာကျောသော အရာဝထု သို့မဟုတ် အပူပီးထားရေ အရာဝထုဖြင့် ပျောက်ပျက်ငယ်အောင် လုပ်ခြင်းစွာလည်း အမျိုးသမီးရို့၏ ကျန်းမာရီးကို ထိခိုက်စီရေ။ <ref>Joe, Randy. (23 June 2006) [http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/5107360.stm Africa | Cameroon girls battle 'breast ironing']. BBC News. Retrieved on 2015-06-29.</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/programmes/p01pgpzf BBC World Service – Outlook, Fighting 'Breast Ironing' in Cameroon]. Bbc.co.uk (16 January 2014). Retrieved on 2015-06-29.</ref><ref>[http://www.channel4.com/news/breast-ironing-fgm-victim-girls-chest-cameroon-uk Campaigners warn of 'breast ironing' in the UK – Channel 4 News]. Channel4.com (18 April 2014). Retrieved on 2015-06-29.</ref><ref>Bawe, Rosaline Ngunshi (24 August 2011) [http://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/CEDAW/HarmfulPractices/GenderEmpowermentandDevelopment.pdf Breast Ironing : A harmful traditional practice in Cameroon]. Gender Empowerment and Development(GeED)</ref> အမျိုးသမီးရို့၏ မအင်္ဂါစိကို ဖြတ်တောက်ရေ အလိအထမာလေ့သော့ ကျကျယ်ပြပြန့် မဟိရေ်လည်း လူဦးရွီ တစိတ်တပိုင်းမာ ကျင့်သုံးဗျာယ် ဟိရေဟု ၂၀၁၃ ခုနှစ် ယူနီဆက်ဖ်၏ အစီအစာခံစာ အရ သိရယား ကင်မရွန်း အမျိုးသမီးထု၏ ၁ ရာခိုင်နှုန်းမာ မအင်္ဂါစိ ဖြတ်တောက်ထားခြင်း ခံရရေ။ ရိုးရာ တိုင်းရင်းဆီးမာလေ့သော့ အနောက်တိုင်းဆီးပညာအပြင် အရာ ရွီးချယ်စရာ တခု အဖြစ် စွံဆဲပင် ဖြစ်တေ။<ref name=Lantum>Lantum, Daniel M., and Martin Ekeke Monono (2005). "Republic of Cameroon", ''Who Global Atlas of Traditional, Complementary and Alternative Medicine''. [[World Health Organization]], p. 14.</ref> ==ပထဝီဝင်== [[File:Rhumsiki Peak.jpg|thumb|မြောက်ဖျားဒေသ ရွမ်းစီးကီးဟိ နဂါးတောင်အဆို့ မြင်ကွင်း]] ကင်မရွန်းနိုင်ငံသည် ၁၈၃,၅၆၉ စတုရန်းမိုင် (၄၇၅,၄၄၂ စတုရန်းကီလိုမီတာ) မျှ ဟိသဖြင့် ကမ္ဘာထက်မာ ၅၃ ခုမြောက် အကြီးဆုံးနိုင်ငံ ဖြစ်တေ။<ref name="Demographic Yearbook">[http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2003/Table03.pdf ''Demographic Yearbook 2004'']. United Nations Statistics Division.</ref> [[ဆွီဒင်နိုင်ငံ]]ထက် စိကေချေလှောက် ပိုပြီးကေ ကြီးမားပြီး [[ပါပူဝါနယူးဂီနီနိုင်ငံ]] နန့် အရွယ်အစားတူမျှ ဖြစ်တေ။ ကင်မရွန်းနိုင်ငံသည် အလယ်အာဖရိကနန့် အနောက်အာဖရိကဟိ ဘွန်နီပင်လယ်အော်ထက်မာ တည်ဟိပြီး ဂီနီဂျိုင်တာလောင် နန့် အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာရို့၏ တစိတ်တဒေသ ဖြစ်တေ။<ref>{{cite web|url=http://www.international.ucla.edu/africa/countries/|accessdate=12 April 2013|title=Country Profiles|publisher=UCLA African Studies Center}}</ref> မြောက်လတ္တီကျု ၁ ဒီဂရီမှ ၁၃ ဒီဂရီ အထဲ အရှိလီာင်ဂျီကျု ၈ ဒီဂရီမှ ၁၇ ဒီဂရီ အတွင်းမှာ တည်ဟိရေ။ ကမ္ဘာလှည့် ခရီးလားစာပီများမာ ကင်မရွန်းနိုင်ငံအား အာဖရိကတိုက် အသေးစားလေးဟု ဖော်ပြလိ့ ဟိပြီးး အကြောင်းမာ ကင်မရွန်းနိုင်ငံ အထဲ အာဖရိက၏ အဓိက ရာသီဥတုများ နန့် သဘာဝပေါက်ပင်များ အားလုံး ဟိပြီးး ကမ်းရိုးတန်း၊ ကန္တာရ၊ တောင်ကုန်းများ၊ မိုးသစ်တောများ နန့် ဆာဗားနား မြက်ခင်းပြင်များ အားလုံး ဟိရေကြောင့် ဖြစ်တေ။ <ref>[[#DeLancey|DeLancey and DeLancey]] 16.</ref> အိမ်နီးချင်း နိုင်ငံတိမာ အနောက်ဖက်မာ နိုင်ဂျီးရီးယားနိုင်ငံ၊ အရှိမြောက်ဖက်မာ ချဒ်နိုင်ငံ၊ အရှိဖက်မာ ဗဟိုအာဖရိက သမ္မတနိုင်ငံ၊ တောင်ဖက်မာ အီကွေတာဂီနီနိုင်ငံ၊ ဂါဘွန်နိုင်ငံ နန့် ကွန်ဂိုသမ္မတနိုင်ငံ ရို့ ဖြစ်ကတ်တေ။<ref name="CIA"/> ကင်မရွန်းနိုင်ငံအား အဓိက ပထဝီဝင်ဇုန်ကြီး ၅ ဇုန် အဖြစ်ခွဲခြာထားပြီး ယင်းရို့မာ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာအနိန်နန့် ပင်ဖြစ်ဖြစ်၊ ရာသီဥတုအနိန်နန့် ပင်ဖြစ်ဖြစ်၊ သဘာဝ ပေါက်ပင်အားဖြင့် ပင်ဖြစ်ဖြစ် အသွင် ကွဲပြားခြားနားရေ။ ကမ်းရိုးတန်း လွင်ပြင်သည် ဂီနီ ဂျိုင်တာလောင်မှ<ref name=Fomensky>Fomensky, R., M. Gwanfogbe, and F. Tsala, editorial advisers (1985) ''Macmillan School Atlas for Cameroon.'' Malaysia: Macmillan Education, p. 6</ref> အထဲပိုင်းသို့ ၉ မိုင်မှ ၉၃မိုင် (၁၅ ကီလိုမီတာမှ ၁၅၀ ကီလိုမီတာ) အထိ ထိုးဖောက်ဝင်ရောက်လားပြီး ပျမ်းမျှ အမြင့်အားဖြင့် ၂၉၅ပေ (၉၀ မီတာ) မျှ ဟိရေ။<ref>[[#Neba|Neba]] 14.</ref> ထိုဒေသမာ အလွန်ပူပနာ စွတ်စိုထိုင်းမှိုင်းပြီး တိုတောင်းသော ခြောက်သွိရာသီ ဟိကာ ထိုရပ်ဝန်းဒေသသည် သစ်တောထူထပ်စွာ ပေါက်ရောက်နီရား ကမ္ဘာထက်မာ အစွတ်ဆုံး ဒေသ မကန်မဝှန် ပါဝင်ကာ ခရော့စ် ဆာနာဂါ ဘိုင်အိုကို ကမ်းရိုးတန်း သစ်တော ဒေသ၏ တစိတ်တပိုင်း ဖြစ်တေ။<ref>[[#Neba|Neba]] 28.</ref><ref name="Extremes">"[http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/globalextremes.html#highpre Highest Average Annual Precipitation Extremes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131128084534/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/globalextremes.html#highpre |date=28 November 2013 }}". Global Measured Extremes of Temperature and Precipitation, [[National Climatic Data Center]], 9 August 2004. Accessed 6 April 2007.</ref> တောင်ပိုင်း ကင်မရွန်း ကုန်းမြီမြင့်ဒေသသည် ကမ်းရိုးတန်း လွင်ပြင်မှ ပျမ်းမျှ အမြင့် ၂,၁၃၃ ပေ (၆၅၀ မီတာ) အထိ မြင့်တက်လားရေ။<ref name="Neba 16">[[#Neba|Neba]] 16.</ref> ထိုဒေသမာ အီကွေတာ မိုးသစ်တောများ အဓိက တည်ဟိပြီး စွတ်သော ရာသီဥတုနန့် ခြောက်သွိသော ရာသီဥတု အပြောင်းလဲ ဟိခြင်းကြောင့် ကမ်းရိုးတန်းဒေသထက် စိုထိုင်းမှု ပိုနည်းရေ။ ထိုဒေသသည် အတ္တလန္တိတ် အီကွေတာ ကမ်းရိုးတန်းသစ်တော ဇီဝရပ်ဝန်း၏ တစိတ်တဒေသ ဖြစ်တေ။<ref>{{cite web|url=http://www.unido.org/fileadmin/user_media/Procurement/Ahmed/16001956/16001956ZPaa_TOR_final%20Report.pdf|publisher=UNIDO|title=ICAM of Kribi Campo|accessdate=12 April 2013|archivedate=6 May 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130506165602/http://www.unido.org/fileadmin/user_media/Procurement/Ahmed/16001956/16001956ZPaa_TOR_final%20Report.pdf}}</ref> [[File:Hills near Ngaoundal.jpg|thumb|ကင်မရွန်းနိုင်ငံ အဒါမဝါ ဒေသဟိ နျုန်းဒယ် နံဘေး ကျေးလက်မြင်ကွင်း]] ကင်မရွန်းတောင်တန်း ဟုခေါ်ရေ ပုံသဏ္ဍန်မှန်သော တောင်ကုန်းများ၊ တောင်တန်းများ နန့် ကုန်းမြီမြင့်တိစွာ ကမ်းရိုးတန်းဟိ ကင်မရွန်းတောင်က မြောက်ဘက်ပိုင်း ကင်မရွန်းနယ်စပ် လတ္တီကျု ၁၃ ဒီဂရီ ၅ မိနစ် ချဒ်ရီကန် အထိ ရှည်လျားစွာ တည်ဟိပြီး ကင်မရွန်းတောင်ကာ ၁၃,၄၃၅ ပေ( ၄,၀၉၅ ပေ)<ref name="Neba 17"/> ဖြင့် အမြင့်ဆုံး ဖြစ်တေ။ ထိုဒေသမာ မိုးရွာကျမှု များရေ်လည်း ပြင်းထန်သော ရာသီဥတု ဟိကာ အထူးအနိန်နန့် အနောက်ဘက် ကုန်းမြီမြင့် မာ ဖြစ်တေ။ ထိုဒေသဟိ မြီကြီးတိအား ထွန်ယက်စိုက်ပျိုးရန် ကောင်းဘီယက်သော မြေများ ဖြစ်ပြီးကေ အထူးအနိန်နန့် နဂါးတောင်ဒေသဖြစ်ရေ ကင်မရွန်းတောင် ပတ်ဝန်းကျင်မာ ဖြစ်တေ။<ref name="Neba 17">[[#Neba|Neba]] 17.</ref> နဂါးတောင်ကြောင့် နဂါးတောင်ထိပ်ဝရီကန်များ ဖြစ်ပေါ်ဗျာယ် ဟိရေ။ ၁၉၈၆ ခုနှစ် သြဂတ်လ ၂၁ ရက်မာ ယင်းပိုင်သော ရီကန်တခု ဖြစ်ရေ နျိုရီကန်မှ ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုက်ဒ် ဓာတ်ဖေသာ့များ ထုတ်လွှတ်သဖြင့် လူ ၁,၇၀၀ မှ ၂,၀၀၀ ကြား သီဆုံး ခရရေ။<ref name="Neba 17" /><ref>[[#DeLancey|DeLancey and DeLancey]] 161 report 1,700 killed; [[#Hudgens|Hudgens and Trillo]] 1054 say "at least 2,000"; West 10 says "more than 2,000".</ref> ထိုဒေသအား ကမ္ဘာ့သားရိုင်းတိရစ္ဆာန် ထိန်းသိမ်းရီးအဖွဲ့မှ ကင်မရွန်းကုန်းမြင့်သစ်တော ဇီဝ ရပ်ဝန်းဒေသအဖြစ် သတ်မှတ် ဖော်ပြထားရေ။<ref>{{cite web|url=http://wwf.panda.org/about_our_earth/ecoregions/cameroon_highlands_forests.cfm|accessdate=12 April 2013|publisher=WWF|title=Cameroon Highlands Forests|archivedate=1 May 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130501144939/http://wwf.panda.org/about_our_earth/ecoregions/cameroon_highlands_forests.cfm}}</ref> တောင်ဘက် ကုန်းမြီမြင့်မာ မညီညာလို့ မြက်ခင်းထူထပ်သော အဒါမဝါ ကုန်းမြီမြင့် ပါးသို့ မြင့်တက်လားရေ။ ထို မြီမျက်နှာသွင်ပြင်သည် အနောက်ဘက် တောင်ကုန်းဒေသကို ဆန့်တန်းလားပြီးကေ နိုင်ငံ၏ မြောက်ပိုင်းနန့်တောင်ပိုင်းကြား အရံအတား အဖြစ်ကာဆီးဗျာယ် ဟိရေ။ ယင်းဧ့ ပျမ်းမျှ အမြင့်ပေမာ ၃,၆၀၉ပေ (၁,၁၀၀ မီတာ) ဖြစ်ပြီးကေ။<ref name="Neba 16"/> ပျမ်းမျှ အပူချိန်မာ ၂၂ ဒီဂရီ စင်တီဂရိတ် မှ ၂၅ ဒီဂရီ စင်တီဂရိတ် အထိ ဖြစ်တေ။ ဧပြီလနန့် အောက်တိုဘာလကြား မိုးအများဆုံး ရွာကျပြီး မိုးရီချိန် အမြင့်ဆုံးမာ ဂျူလိုင်လ နန့် သြဂတ်လ ရို့ ဖြစ်ကတ်တေ။<ref name="Gwanfogbe"> Gwanfogbe, Mathew; Meligui, Ambrose; Moukam, Jean and Nguoghia, Jeanette (1983). ''Geography of Cameroon.'' Hong Kong: Macmillan Education, p. 20, ISBN 0333366905.</ref><ref>[[#Neba|Neba]] 29.</ref> မြောက်ပိုင်းမြေနိမ့်ဒေသမှ အဒါမဝါ၏ အစွန်းမှ ချဒ်ရီကန်အထိ သွယ်တန်းဗျာယ် ဟိပြီးး ပျမ်းမျှ အမြင့်ပေမာ ၉၈၄ ပေ မှ ၁,၁၄၈ပေ (၃၀၀ မီတာ မှ ၃၅၀ မီတာ) အထိ ဖြစ်တေ။.<ref name="Neba 17"/> ယင်းမာ တွိရသော သဘာဝပေါက်ပင်တိမာ ဆာဗားနား ခြုံထနောင်းတော နန့် မြက်ခင်းများ ဖြစ်တေ။ ထိုဒေသမာ မိုးခေါင်သော ဒေသဖြစ်ပြီးကေ မိုးကွက်ကျား ရွာကျကာ ပျမ်းမျှ အပူချိန် မြင့်မားရေ။<ref name=Green>Green, RH (1969). "The Economy of Cameroon Federal Republic". In Robson, Peter, and DA Lury (eds). ''The Economies of Africa'', p.&nbsp;239. Allen and Unwin.</ref> ကင်မရွန်းနိုင်ငံမာ ရေဆင်းစနစ် ၄ မျိုးဟိရေ။ တောင်ဘက်ဟိ အဓိကမြစ်တိမာ အန်တမ်မြစ် ၊ နျောင်မြစ် ၊ ဆာနာဂါမြစ် နန့် ဝူရီ မြစ်ရို့ ဖြစ်ကတ်တေ။ ထိုမြစ်တိမာ အနောက်တောင်ပိုင်း နန့် အနောက်ပိုင်းသို့ စီးဆင်းလားကတ်ပြီး ဂီနီဂျိုင်တာလောင် အတွင်းကို စီးဝင်ရေ။ ဂျာမြစ် နန့် ကဒဲမြစ်ရို့မာ အရှိတောင်ပိုင်းဟိ ကွန်ဂိုမြစ် အတွင်းကို စီးဝင်ကတ်တေ။ ကင်မရွန်းမြောက်ပိုင်းမာမူ ဘန်နောင်းမြစ်သည် မြောက်ဘက် နန့် အနောက်ဘက်ကို စီးဆင်းလားပြီးကေ နိုင်ဂျာမြစ်အတွင်းကို စီးဝင်ရေ။ လိုဂုန်းမြစ်မာမူ မြောက်ဘက်ကို စီးဆင်းလားပြီးကေ ချဒ်ရီကန် အတွင်းကို စီးဝင်ရေ။ ကင်မရွန်းသည် ချဒ်ရီကန်အား အိမ်နီးချင်း ၃ နိုင်ငံ နန့် တတူ ဝီမျှ ပိုင်ဆိုင်ရေ။<ref>{{cite web|title=Country Files: Cameroon|url=http://www.fao.org/docrep/005/T0360E/T0360E04.htm|publisher=UN Food and Agriculture Organization|accessdate=3 March 2013}}</ref> ==စီးပွားရီး နန့် အခြီခံ အဆောက်အအုံ== [[File:Douala.JPG|thumb|ကင်မရွန်းနိုင်ငံ၏ စီးပွားရီးမြို့တော် ဖြစ်ဿော ဒူဝါလာမြို့ ]] [[File:Limbe1.png|thumb|လင်းဖီးမြို့မှ ကမ္ဘာလှည့်ခရီးလားများ လည်ပတ်ရာနီရာ]] [[File:YaoundeSportPalace.png|thumb|ယောင်အွန်ဒေးမြို့မှ အားကဇပ်နန်းတော်]] ကင်မရွန်းနိုင်ငံ၏ လူတဦးချင်း ဂျီဒီပီ ([[ဝယ်ယူနိုင်စွမ်းအား ကွာခြားမှုနှုန်း]] အပါအဝင်) သည် အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၂၃၀၀ မျှ ဟိဖို့ဟု လှောက်မှန်းရယား<ref name="CIA"/> အာဖရိက တောင်ပိုင်းနိုင်ငံတိထဲမာ အဆင့် ၁ မှ ၁၀ အထဲ ဟိရေ။<ref name="Musa Biya plan">Musa, Tansa (8 April 2008). "[http://www.reuters.com/article/2008/04/08/idUSL08308448 Biya plan to keep power in Cameroon clears hurdle] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924132016/http://www.reuters.com/article/2008/04/08/idUSL08308448 |date=24 September 2015 }}". Reuters. Accessed 9 April 2008.</ref> အဓိက ကုန်ပစ္စည်းတင်ပို့ ရောင်းချသော နိုင်ငံတိမာ ပြင်သစ်၊ အီတလီ၊ တောင်ကိုရီးယား၊ စပိန် နန့် ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်းရို့ ဖြစ်ကတ်တေ။<ref name="CIA"/> ကင်မရွန်းသည် ၂၀၃၅ မာ အရေးပါသော နိုင်ငံ တနိုင်ငံ ဖြစ်လှာရန် ရည်မှန်းထားရေ။ ကင်မရွန်းနိုင်ငံသည် ဆယ်စုနှစ် တခုစာမျှ စီးပွားရီး တိုးတက်မှု ကောင်းမွန်ခပြီးကေ တနှစ်လျှင် ဂျီဒီပီ ၄ ရာခိုင်နှုန်းမျှ တိုးမြင့်ပါလတ်တေ။ ၂၀၀၄ မှ ၂၀၀၈ အထဲ အများပြည်သူ ဆိုင်ရာ ချီးဖေသာသည် ဂျီဒီပီ၏ ၆၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော်မှ ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော် အထိ လျော့ကျလားခဗျား နိုင်ငံ၏ အရန်ငွီကြေးမာ အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၃ ဘီလီယံ အထိ ၄ ဆမျှ မြင့်တက်လားခရေ။<ref>{{cite web|url=http://www.mfw4a.org/cameroon/cameroon-financial-sector-profile.html|title=Cameroon Financial Sector Profile|publisher=MFW4A|accessdate=24 September 2011|archivedate=13 May 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110513110637/http://www.mfw4a.org/cameroon/cameroon-financial-sector-profile.html}}</ref> ကင်မရွန်းနိုင်ငံတိစွာ အာဖရိကအလယ်ပိုင်းနိုင်ငံတိ၏ ဘဏ် အဖွဲ့ ၊အလယ်အာဖရိက နိုင်ငံတိ၏ အကောက်ခွန် နန့် စီးပွားရီး သမဂ္ဂ အဖွဲ့၊ အာဖရိကနိုင်ငံတိ၏ စီးပွားရီး ဥပဒေ ညီညွတ်ရီး အဖွဲ့ရို့၏ တစိတ်တဒေသ ဖြစ်တေ။<ref name="ohada.com">{{cite web|url=http://www.ohada.com/index.php|title=The business law portal in Africa|publisher=OHADA|accessdate=22 March 2009}}</ref> ကင်မရွန်းနိုင်ငံ၏ငွီကြေးမာ စီအက်ဖ်အေ ဖရန့် ဖြစ်တေ။<ref name="CIA"/> ၂၀၀၁ ခုနှစ်မာ အလုပ်လက်မဲ့နှုန်းမာ ၃၀ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ဖြစ်ပြီးကေ ၂၀၀၉ ခုနှစ်မာ နိုင်ငံလူဦးရွီ၏ သုံးပုံတပုံလှောက်မာ နိုင်ငံတကာ ဖွဲရာကျမှု သတ်မှတ်ချက်မျှိုင်း ဖြစ်ရေ တရက်လျှင် အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၁.၂၅ အောက်မာ ရှင်သန်နီထိုင်ကတ်တေ။<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDI_2008_EN_Tables.pdf|work=Human Development Indices|title= Table 3: Human and income poverty|page=35|accessdate=1 June 2009|publisher=UN}}</ref> ၁၉၈၀ ခုနှစ်တိ၏ နောက်ပိုင်းမှ အစပြုပနာ ကင်မရွန်းနိုင်ငံသည် ဖွဲရာကျမှု လျှော့ချရီး၊ စီးပွားရီး လုပ်ငန်းများ ပုဂ္ဂလိကပိုင် ပြောင်းလဲရီး နန့် စီးပွားရီး ဖွံ့ဖြိုးမှု တိုးတက်ရီး ရို့အတွက် ကမ္ဘာ့ဘဏ်နန့် နိုင်ငံတကာ ငွီကြေးအဖွဲ့ရို့ အကြံပီးထားရေ အစီအစိုင်များ ကို လိုက်နာဆောင်ရွက်ခရေ။<ref name="State Dept"/> အစိုးရရေ နိုင်ငံအထဲ ကမ္ဘာလှည့်ခရီးလားလုပ်ငန်းကို အားပီးရေ အစီအစိုင်များ ပြုလုပ်ခရေ။<ref>{{cite web | url=http://nl.nabc.nl/Portals/0/docs/Country%20information%20pdf/CAMEROON%20Fact%20Sheet.pdf | title=Cameroon Business Mission Fact Sheet 2010–2011 | publisher=Netherlands-African Business Council | year=2011 | accessdate=27 July 2015 | archivedate=13 October 2013 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20131013032607/http://nl.nabc.nl/Portals/0/docs/Country%20information%20pdf/CAMEROON%20Fact%20Sheet.pdf }}</ref> ကင်မရွန်းနိုင်ငံ၏ သဘာဝ အရင်းအမြစ်တိမာ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီး နန့် အပင်စိုက်ပျိုးရီး အတွက် အထူး သင့်လျော်ရေ။ ခန့်မှန်းခြီအနိန်နန့် လူဦးရွီ၏ ၇၀ ရာခိုင်နှုန်းလှောက်မာ စိုက်ပျိုးရီး ပြုလုပ်ကတ်ပြီး ၂၀၀၉ ခုနှစ် စုစုပေါင်း ပြည်မား ထုတ်ကုန်မာ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီးမာ ၁၉.၈ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ပါဝင်ရေ။<ref name="CIA"/> စိုက်ပျိုးရီး လုပ်ငန်း အများစုကို ဒေသခံ လယ်သမားတိက ဝမ်းစာဖူလုံရုံမျှ အတွက် ရိုးယှင်းရေ ကိရိယာတိကို အသုံးပြုပနာ လုပ်ဆောင်ကတ်တေ။ သူရို့စွာ ပိုလျှံသော ထွက်ကုန်တိကို ရောင်းချကတ်ပြီး တချို့မာ စီးပွားရီးအတွက် လယ်ပြင်သီးသန့်တိကို ထိန်းသိမ်း စိုက်ပျိုးကတ်တေ။ မြို့ပြတိက ယင်းရို့၏ အစားအစာအတွက် လယ်သမားရို့၏ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီး လုပ်ငန်းတိကို အားကိုး အားထား ပြုရရေ။ ကမ်းရိုးတန်းဒေသဟိ တမန်းသားတိနန့် ရာသီဥတုရို့က နှပျိုး၊ ကိုကိုး၊ ဆီအုန်း၊ ရာဘာ နန့် လက်ဖက်ရို့ကို စီးပွားဖြစ် စိုက်ပျိုးနှိုင်ဖို့အတွက် အထောက်အပံ့ပီးရေ။ ကုန်းတွင်းပိုင်းဟိ တောင်ပိုင်း ကင်မရွန်းကုန်းမြင့်ဒေသမာ ဝင်ငွီရဟိနှိုင်ရေ ကော်ဖီ၊ သကြား နန့် ဆီးရွက်ကြီးရို့ကို စိုက်ပျိုးကတ်တေ။ အနောက်ဘက် ကုန်းမြင့်ဒေသဟိ အဓိကဝင်ငွီရ သီးနှံမာ ကော်ဖီ ဖြစ်ပြီးကေ မြောက်ပိုင်းမာ ဝါ၊ ပဲဒေါင့် နန့် စပါးရို့ကို သဘာဝအလျောက် စိုက်ပျိုးထုတ်လုပ်နှိုင်ရေ။ ပြည်ပထွက်ကုန်အတွက် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီး လုပ်ငန်းတိကို အားထားရေကြောင့် ကင်မရွန်းအနေနန့် ယင်းရို့၏ ဈီးနှုန်းတိကို ပြောင်းလဲရန် အတွက် အန္တရာယ်ကြီးမားရေ။<ref name="CIA"/> [[File:Fulani herd in the dust.jpg|thumb|ကင်မရွန်းမြောက်ပိုင်းမာ ဖူလာ နွားကျောင်းသမားက သူ၏ နများကို မောင်းနှင်နီပုံ။]] တိရစ္ဆာန်တိကို နိုင်ငံအနှံ့မာ မွိးမြူကတ်တေ။<ref>{{cite web|url=http://www.fao.org/ag/AGP/AGPC/doc/Counprof/cameroon/figure10.htm|accessdate=12 April 2013|title=Cameroon livestock production map|publisher=FAO|archivedate=5 June 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130605182824/http://www.fao.org/ag/AGP/AGPC/doc/Counprof/cameroon/figure10.htm}}</ref > ပိုက်ချခြင်း မှ လူပေါင်း ၅,၀၀၀ ကျော်ကို အလုပ်ပီးထားပြီးသား နှစ်စိုင်နှစ်တိုင်းမာ ပင်လယ်စာ ၁၀၀,၀၀၀ တန် ကျော်ကို ပံ့ပိုးပီးနှိုင်ရေ။<ref>{{cite web|url=http://www.fao.org/docrep/X0229E/x0229e05.htm|accessdate=12 April 2013|author=Som, Julienne|title=Women's role in Cameroon fishing communities|publisher=FAO|archivedate=3 June 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130603014448/http://www.fao.org/docrep/X0229E/x0229e05.htm}}</ref><ref name=awf>{{cite web|url=http://www.awf.org/country/cameroon|accessdate=12 April 2013|title=Cameroon|publisher=AWF}}</ref> အယင်က ကျေးလက်နေ ကင်မရွန်းပြည်သူမျာအတွက် ပင်မ အစားအစာ ဖြစ်ခသော တောကောင်သားတိမာ အဂု အခါမှ နိုင်ငံဟိ မြို့ပြကြီးတိအတွက် အထူးအစားအစာ ဖြစ်လာခရေ။ တောင်ကောင်သားတိကို စီးပွားဖြစ် ရောင်းဝယ်ခြင်းစွာ ကင်မရွန်းဟိ တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်တိအတွက် မျောက်ခြောက်ခြောက်မှု အနိန်နန့် သစ်တောပြုန်းတီးခြင်းကို ကျော်တက်လားခယာ ဖြစ်တေ။<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/1920391.stm|accessdate=12 April 2013|publisher=BBC|title=UK project tackles bushmeat diet|date=10 April 2002}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/cooking_in_the_danger_zone/7282187.stm|accessdate=12 April 2013|title=Cameroon's bushmeat dilemma|date=14 March 2008|publisher=BBC}}</ref> တောင်ပိုင်း မိုးသစ်တောများမာ ကောင်းကောင်းများသော သစ်ထုတ်လုပ်ဖို့ သစ်များဟိပြီးး ကင်မရွန်းနိုင်ငံ စုစုပေါင်း ကုန်းမြီ ဧရိယာ၏ ၃၇% မျှ ဟိရေ။ <ref name=awf/> ယကေလေ့သော့ သစ်တော နီရာ အင်တန်များများကို ရောက်ဟိရန် ခက်ခဲရေ။ သစ်ထုတ်လုပ်ငန်းအား နိုင်ငံခြားပိုင် ကုမ္ပဏီတိက အများဆုံး လုပ်ကိုင်ကတ်ပြီး<ref name=awf/> ၁၉၉၈ ခုနှစ် စာရင်းအရ အစိုးရအား အမေရိကန်ဒေါ်လာ သန်း ၆၀ မျှ အထောက်အပံ့ပီးရေကို တွိရရေ။ ဥပဒေအရ သစ်ထုတ်လုပ်ရာမာ အန္တရာယ် ကင်းရှင်းစီရန် နန့် ရေရှည် ထုတ်လုပ်နိုင်ဖို့ ပြဋ္ဌာန်းထားရေ်လည်း သစ်ထုတ်လုပ်ငန်းသည် ကင်မရွန်းနိုင်ငံမာ ကြီးကြပ်မှု အနည်းဆုံး လုပ်ငန်း တခု ဖြစ်တေ။<ref>{{cite web|url=http://wwf.panda.org/what_we_do/where_we_work/congo_basin_forests/problems/deforestation/logging/|publisher=WWF|accessdate=12 April 2013|title=Logging in the Green Heart of Africa}}</ref> ၂၀၀၉ ခုနှစ်မာ စက်ရုံလုပ်ငန်းတိမာ စုစုပေါင်း ပြည်မားထုတ်ကုန်၏ ၂၉.၇ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ဟိရေ။<ref name="CIA"/> ကင်မရွန်းနိုင်ငံ၏ စက်ရုံလုပ်ငန်းတိ၏ ၇၅ ရာခိုင်နှုန်းမာ ဒူဝါလာမြို့ နန့် ဘိုနာဇာရက်ီမြို့ ရို့မာ တည်ဟိကတ်တေ။ ကင်မရွန်းနိုင်ငံမာ သတ္တုမားထွက်များ အတော်အသင့် ဟိကေလေ့ ထိုမားထွက်တိကို ကျယ်ပြန့်စွာ တူးဖော်ခြင်း မပြုကတ်လီ။ <ref name="State Dept"/> ရီနံ ရှာဖွီမှုကို ၁၉၈၆ ခုနှစ်မှ စပြီးကေ ကျဆင်းလှာခကေလေ့ အတော်အသင့် အရေးပါသော ကဏ္ဍ တခု အဖြစ် ကျန်ဟိနီပြီး ရီနံ စျီးကျဆင်းကေ နိုင်ငံ့ စီးပွားရီးကို အပြင်းအထန် ရိုက်ခတ်လိ ဟိရေ။<ref>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/pdp/2006/pdp02.pdf|accessdate=12 April 2013|title=Strengthening Transparency in the Oil Sector in Cameroon|author=Cossé, Stéphane |publisher=IMF|year=2006}}</ref> ရေမော်များ နန့် တံရှင်တိက တောင်ဘက်ပိုင်းဟိ မြစ်များမာ အရံအတား များ အဖြစစ် ဟိနီကတ်ကေလေ့ ထိုနီရာတိက ရေအားလျှပ်စစ် ထုတ်လုပ်ဖို့ အခွင့်အလမ်းများ ရဟိစီရား ကင်မရွန်းနိုင်ငံ၏ စွမ်းအင် လိုအပ်မှုကို ဖြည့်ဆီးပီးဗျာယ် ဟိရေ။ ဆာနာဂါ မြစ်မှ အီဒီယာဟိ အကြီးဆုံသော ရေအားလျှပ်စစ် စက်ရုံကို စွမ်းအင် ပီးဗျာယ် ဟိရေ။ ကျန်ဟိရေ ကင်မရွန်းနိုင်ငံ၏ စွမ်းအင် လိုအပ်မှုတိကို ဆီဖြင့်မောင်းနှင်ရရေ ဓာတ်အားပီးစက်တိက ဖြည့်တင်းပီးဗျာယ် ဟိရေ။ ယကေလေ့သော့ နိုင်ငံ၏ ဒေသ အင်တန်များများမာ အားထားရရေ လျှပ်စစ်မီး မဟိသိမ့်ပါ၊၊<ref>{{cite web|url=http://www.climateparl.net/cpcontent/pdfs/Kribi,%202010-03-27,%20Parlementarians.pdf|accessdate=12 April 2013|title=Harnessing Central Africa's Hydropower Potential|author=Prevost, Yves|publisher=Climate Parliament|archivedate=27 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140427082535/http://www.climateparl.net/cpcontent/pdfs/Kribi%2C%202010-03-27%2C%20Parlementarians.pdf}}</ref> ကင်မရွန်းနိုင်ငံ၏ သယ်ယူပို့ဆောင်ရီးမာ အများအားဖြင့် ခက်ခဲရေ။ အဓိက မြို့ကြီးတိကို ဆက်သွယ်ပီးထားရေ အရာလမ်းတိနန့် ယှဉ်ကေ ပိုပြီးကေကောင်းမွန်သော အခကြီးဖေသာကောက်ခံရေ လမ်းများ (အားလုံးမာ ကားတစင်းသာ မောင်းနှိုင်ရေ။)သာ ဟိပြီးး ထိုလမ်းတိမာလေ့ ပြုပျင်ထိန်းသိမ်းမှု မဟိသလောက် ဖြစ်ပြီးကေ ၁၀% လှောက်ရာ ဒုံနာ ခင်းထားသဖြင့် ဆိုးရွားသော ရာသီဥတုဟိကေ လားလာ မရပါ၊၊ လမ်းမာဟိရေ စစ်ဆီးရီးဂိတ်တိမာလေ့ ရဲများ နန့် ဂျန်ဒါမီ ရဲများ အတွက် ခရီးလားများ ပါးက ဖေသာညှစ်ရုံမှ အပ အရာကောင်းမွန်သော ရည်ရွယ်ချက် မဟိပေ။<ref>[[#Hudgens|Hudgens and Trillo]] 1036.</ref> လမ်းဓားမြတိုက်ခြင်းကလေ့ အရှိဖက် နန့် အနောက်ဘက် နယ်စပ်များဟိ သယ်ယူပို့ဆောင်ရီးကို အဟန့်အတား ဖြစ်စီပြီး ၂၀၀၅ ခုနှစ်မှ စပြီးကေ ဗဟိုအာဖရိကသမ္မတနိုင်ငံ မတည်မငြိမ် ဖြစ်မှုကြောင့် ပြဿနာမာ ပိုပြီးကေဆိုးရွားပါလတ်တေ။ <ref name="Musa Gunmen">Musa, Tansa (27 June 2007). "[http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/L27787695.htm Gunmen kill one, kidnap 22 in Cameroon near CAR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070629170646/http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/L27787695.htm |date=29 June 2007 }}". Reuters. Accessed 27 June 2007.</ref> ပုဂ္ဂလိက ကုမ္ပဏီတိက ဆောင်ရွက်သော မြို့အချင်းချင်း ဆက်သွယ်ရေ အဝီးဗြီး ကားလိုင်းတိက အဓိကမြို့ကြီးတိကို ဆက်သွယ်ပီးထားရေ။ အဝီးဗြီးကားမာ လူသုံးအများဆုံး သယ်ယူပို့ဆောင်ရီး စနစ်တခုဖြစ်ပြီးကေ ကမ်ရီးလ် ဟုခေါ်သော ကင်မရွန်း ရထားမာ ဒုတိယမြောက် လူသုံးအများဆုံး ဖြစ်တေ။ ရထားပို့ဆောင်ရီးမာ အနောက်ဘက်ပိုင်းဟိ ကွန်းဘာ မှ အရှိဖက်ပိုင်းဟိ ဘဲလဘူမြို့ကိုပင်ဖြစ်ဖြစ်၊ မြောက်ဘက်ဟိ ညောင်ဒရေသို့ပင်ဖြစ်ဖြစ် အသီးသီး ဖြစ်ကတ်တေ။<ref>{{cite web|url=http://www.worldtravelguide.net/cameroon/getting-around|accessdate=12 April 2013|publisher=World Travel Guide|title=Getting around Cameroon}}</ref> အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လီဆိပ်တိမာ ဒူဝါလာမြို့ နန့် ယောင်အွန်ဒေးမြို့များမာ တည်ဟိကတ်ပြီး တတိယစုန်လီဆိပ်ဖြစ်ရေ မာအူယာ လီဆိပ်မာ တည်ဆောက်ဆဲ ဖြစ်တေ။<ref>{{cite web|url=http://www.cameroononline.org/2013/04/03/equipments-for-the-future-maroua-international-airport/|accessdate=12 April 2013|title=Equipment for the Future Maroua International Airport|publisher=Cameroon Online|date=3 April 2013|archivedate=9 May 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130509073605/http://www.cameroononline.org/2013/04/03/equipments-for-the-future-maroua-international-airport/}}</ref> ဒူဝါလာမြို့မာ နိုင်ငံ၏ အဓိက ဆိပ်ခုံမြို့ ဖြစ်တေ။<ref>{{cite web|url=http://www.soschildrensvillages.ca/where-we-help/africa/cameroon/douala/pages/default.aspx|accessdate=12 April 2013|title=SOS Children's Village Douala|publisher=SOS Children's Villages}}</ref> မြောက်ဘက်ပိုင်းမာမူ ဘီနိုရေမြစ်ကို အသုံးပြုပနာ ဂါအူယာမှ နိုင်ဂျီးရီးယားနိုင်ငံသို့ အချို့ ရာသီများမာ လားလာနှိုင်ရေ။<ref>[[#DeLancey|DeLancey and DeLancey]] 68.</ref> ၂၁ရာစု၏ ပထမ ဆယ်စုနှစ်မှစပြီးကေ သတင်းစာ လွတ်လပ်ခွင့် တိုးတက်လာကေလေ့ စာနယ်ဇင်းတိမာ ခြစားမှုတိဟိပြီးကေ နိုင်ငံရီး အစုအဖွဲ့တိနန့် အချို့ ကိစ္စများကိုရာ ဦးတည်ရီးသားလေ့ ဟိရေ။<ref name="Reporters">"Cameroon – Annual Report 2007".</ref> သတင်းစာတိမာ အစိုးရ၏ တုံ့ပြန်မှုကို ရှောင်ကွင်းရန် အတွက် ကိုယ့်ဘာသာ ထိန်းသိမ်း ရီးသားကတ်တေ။ အဓိက လေဒီအိုနန့် ရုပ်မြင်သံကြား ထုတ်ရွှင့်ခြင်းတိကို အစိုးရက ဆောင်ရွက်ပြီး တခြားသော ဆက်သွယ်ရီး စနစ်များ ဖြစ်ကတ်ရေ ဖုန်းလိုင်းများ နန့် ကြီးနန်း ဆက်သွယ်ရီးရို့မာ အစိုးရ၏ ထိန်းချုပ်မှု အောက်မာ ဟိရေ။<ref name="autogenerated1">[[#Mbaku|Mbaku]] 20.</ref> ယကေလေ့သော့ ဆယ်လူလာ ရေလီဖုန်းကွန်ယက် တိနန့် အိန်တာနက် ဝန်ဆောင်မှုပြုသူတိမာ ၂၁ရာစု ပထမ ဆယ်စုနှစ် မှစပြီးကေ သိသိသာသာ တိုးတက်လာခပြီး<ref name="autogenerated1" /> ဥပဒေနန့် ထိန်းချုပ်မှု မဟိသလောက်ပင် ဖြစ်တေ။<ref name="Freedom House"/> ==လူဦးရွီ ပျံ့နှံ့နီထိုင်ပုံ== [[File:YaoundePanoramicView.jpeg|left|upright=2.0|thumb|ယောင်အွန်ဒေးမြို့၏ မြင်ကွင်းကျယ်]] {| class="wikitable" style="float: right; margin-left: 10px" ! colspan="4" style="text-align:center; background:#cfb;"| ကင်မရွန်းနိုင်ငံ၏ လူဦးရွီ<ref name=IEApop2011>{{cite web|url=http://www.iea.org/co2highlights/co2Highlights.XLS|format=XLS|title=CO₂ Emissions from Fuel Combustion: Population 1971–2009|publisher=IEA|accessdate=24 September 2011|archivedate=12 October 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091012151137/http://www.iea.org/co2highlights/co2Highlights.XLS}} [http://iea.org/co2highlights/co2highlights.pdf PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120106205757/http://iea.org/co2highlights/co2highlights.pdf |date=6 January 2012 }} pp. 87–89.</ref> |- ! style="background:#cfb;"| ခုနှစ် ! style="background:#cfb;"| သန်းပေါင်း |- | style="text-align:left;"| ၁၉၇၁|| style="text-align:right;"| ၇.၀ |- | style="text-align:left;"| ၁၉၇၀ || style="text-align:right;"| ၁၂.၂ |- | style="text-align:left;"| ၂၀၀၉|| style="text-align:right;"| ၁၉.၅ |- | colspan="2" style="text-align:left;"| <small>Source: OECD/ကမ္ဘာ့ဘဏ်</small> |} ကင်မရွန်းနိုင်ငံ၏ လူဦးရွီမာ ၂၀၁၁မာ ၂၀,၀၃၃၀,၃၆၂ ဦး ဖြစ်တေ။<ref>{{cite web|url=http://www.worldbank.org/en/country/cameroon |title=Cameroon |publisher=World Bank |accessdate=27 June 2013}}</ref> လူတဦးချင်းစီ၏ ပျမ်းမျှသက်တမ်းမာ ၅၃.၆၉ နှစ် ဖြစ်ပြီးကေ အမျိုးသားတိအတွက် ၅၂.၈၉ နှစ် အမျိုးသမီးများ အတွက် ၅၄.၅၂ နှစ် ဖြစ်တေ။ <ref name="CIA" /> ကင်မရွန်းနိုင်ငံမာ မြို့ပြနီထိုင်သူ နန့် ကျေးလက်နီထိုင်သူ တဝက်စီ ဟိရေ။<ref name="West 3">[[#West|West]] 3.</ref> လူဦးရွီ သိပ်သည်းမှုကို မြို့ပြများ၊ အနောက်ဘက် ကုန်းမြီမြင့် ဒေသနန့် အရှိမြောက် လွင်ပြင်ဒေသရို့မာ အများဆုံး ဖြစ်တေ။<ref>[[#Neba|Neba]] 109–11.</ref> ဒူဝါလာမြို့၊ ယောင်အွန်ဒေးမြို့နန့် ဂါရူဝါမြို့ရို့မာ အကြီးဆုံး မြို့တိဖြစ်တေ။ အခြားတစ်ဖက်မာ အဒါမဝါ ကုန်းမြီမြင့်၊ အရှိတောင်ပိုင်း ဘီနိုရီး ချိုင့်ဝှမ်း နန့် တောင်ဘက်ပိုင်း ကင်မရွန်း ကုန်းမြီမြင့် ဒေသရို့မာ လူဦးရွီ ကျဲပါးစွာ တည်ဟိရေ။<ref>[[#Neba|Neba]] 111.</ref> ကင်မရွန်း အစိုးရ၏ အဆိုအရ ၂၀၀၅ ခုနှစ် သန္ဓေအောင်နှုန်းမာ ၅.၀ ဖြစ်တေ။<ref>{{Citation | title = La population du Cameroun | year = 2010 | url = http://www.statistics-cameroon.org/downloads/La_population_du_Cameroun_2010.pdf | language = fr | trans_title = Cameroon population | publisher = Statistics Cameroon | access-date = 31 August 2015 | archive-date = 28 May 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150528185054/http://www.statistics-cameroon.org/downloads/La_population_du_Cameroun_2010.pdf | url-status = dead }}</ref> လူဦးရွီ အဆမတန် လွန်ကဲနိန်ရေ အနောက်ဘက် ကုန်းမြင့်ဒေသနန့် ဖွံ့ဖြိုးမှု နောက်ကျသော မြောက်ဘက်ပိုင်းရို့မှ လူတိစွာ ကမ်းရိုးတန်း စိုက်ပျိုးရာဒေသနန့် မြို့ပြဒေသတိသို့ အလုပ်ရဟိရန် ရွှိပြောင်းလှာခကတ်တေ။ <ref>[[#Neba|Neba]] 105–6.</ref> ယင်းအပြင် အရှိဖက်နန့် မြောက်ဘက် ဒေသများဟိ သစ်စက်များ နန့် စိုက်ပျိုးရာဒေသတိသို့ လူများ အလုပ်ရှာရန် အတွက် စိကေချေ ပြောင်းရွိခြင်းတိလေ့ ဟိရေ။ <ref>[[#Neba|Neba]] 106.</ref> နိုင်ငံတနိုင်ငံလုံး အနေနန့် တိုင်းတာလျှင် ကျားမ အချိုးမာ ညီတူမျှတူ ဟိကေလေ့ ယင်းပိုင် ရွှိပြောင်းကြသူ အများစုကတော့ခါ အမျိုးသားတိ ဖြစ်သဖြင့် အချို့ ဒေသများမာ ကျားမအချိုးမညီမျှမှုတိ ဖြစ်ပေါ်စီရေ။<ref>[[#Neba|Neba]] 103–4.</ref> [[File:Maison obus.jpg|thumb|300px|မြောက်ဖျားပိုင်း ဒေသဟိမတ်စ်ဂမ်ရို့၏ အိမ်တိမာ မြီကြီးနန့် မြက်ရို့နန့် တည်ဆောက်ထားရေ။]] တလင်တမယား စနစ်အပြင် အိမ်ထောင်ဖက် မကန်မဝှန်ဟိရေ စနစ်ကိုလေ့ ကျင့်သုံးကတ်ပြီး ပုံမှန် ကင်မရွန်းမိသားစုတိမာ ကြီးမားပြီး ကျယ်ပြန့်ရေ။<ref>[[#Mbaku|Mbaku]] 139.</ref> မြောက်ပိုင်းဒေသများမာ အမျိုးသမီးတိက အိမ်သို့ ထိန်းသိမ်းစောင့်ယှောက်ကတ်ပြီး အမျိုးသားတိက တိရစ္ဆာန်တိကို ကျောင်းခြင်း သို့မဟုတ် လယ်သမားလုပ်ခြင်းနန့် အသက်မွီးကတ်တေ။ တောင်ပိုင်းဒေသများမာမူ အမျိုးသမီးတိက မိသားစု စားရန် သီးနှံတိကို စိုက်ပျိုးကတ်ပြီး အမျိုးသားတိက သားငါးတိကို ရှာဖွီခြင်း ဖေသာရရေ သီးနှံတိကို စိုက်ပျိုးခြင်းရို့ လုပ်ဆောင်ကတ်တေ။ လူ့အဖွဲ့အစည်း အများစု နည်းတူပင် ကင်မရွန်း လူ့အဖွဲ့အစည်းသည် အမျိုးသားတိက ဦးဆောင်ပြီး အမျိုးသမီးတိအား အကြမ်းဖက်မှုနန့် ခွဲခြားဆက်ဆံမှုရို့ကို နီရာအနှံ့ တွိရရေ။.<ref name="Freedom House"/><ref name="Human Rights Report"/><ref>[[#Mbaku|Mbaku]] 141.</ref> ကင်မရွန်းနိုင်ငံမာ လူမျိုးနန့် ဘာသာစကား ၂၃၀ မှ ၂၈၂ ခု အထိ ဟိဖို့ဟု လှောက်မှန်းရရေ။<ref>[[#Neba|Neba]] 65, 67.</ref><ref>[[#West|West]] 13.</ref> အဒါမဝါ ကုန်းမြီမြင့်သည် တောင်ပိုင်းနန့် မြောက်ပိုင်းဒေသတိကို ကျယ်ပြန့်စွာ ပိုင်းခြာထားရေ။ မြောက်ဘက်ပိုင်းဟိ လူတိမာ အလယ်ပိုင်း ကုန်းမြင့်ဒေသနန့် မြောက်ပိုင်း မြေနိမ့်ဒေသများမာ နီထိုင်ကတ်တေ ဆူဒန် လူမျိုးစုများ နန့် ကင်မရွန်းမြောက်ပိုင်း အနှံ့ ပျံ့နှံ့နီထိုင်ကတ်တေ ဖူလာနီ လူမျိုးစုများ ဖြစ်ကတ်တေ။ ချဒ်ရီကန် နံဘေးမာ ရှူဝါ အာရပ်လူမျိုး စိကေချေ နီထိုင်ကတ်တေ။ ကင်မရွန်း တောင်ပိုင်း ဒေသများမာမူ ဘန်တူ စကား နန့် ဘန်တူစကား ရောစပ်ထားရေ ဘာသာစကားကို ပြောကြားသော လူမျိုးများ နီထိုင်ကတ်တေ။ ဘန်တူစကား ပြောသော လူမျိုးစု အဖွဲ့တိမာ ကမ်းရိုးတန်း ဒေသနန့် အီကွေတာ ဒေသများမာ နီထိုင်ကတ်ပြီး ဘန်တူစကား ရောစပ်ထားရေ စကားကို ပြောဆိုရေ လူမျိုးစုတိမာ အနောက်ပိုင်း မြက်ခင်းပြင် ဒေသများမာ နီထိုင်ကတ်တေ။ ဂိုင်းလီ လူမျိုး ၅၀၀၀ လှောက်နန့် ဘာကာ ပစ်ဂမီ လူမျိုးစုတိကဦ အရှိတောင်ပိုင်း နန့် ကမ်းရိုးတန်း ဒေသဟိ မိုးသစ်တောများ အထဲ လှည့်လည် နီထိုင်ကတ်ပြီး တချို့မာ လမ်းဘေးမာ နီထိုင်ကတ်တေ။<ref>[[#Neba|Neba]] 48.</ref> နိုင်ငံခြားသားတိမာ အများဆုံးမာ နိုင်ဂျီးရီးယား လူမျိုးများ ဖြစ်တေ။<ref>[[#Neba|Neba]] 108.</ref> [[File:Elephants around tree in Waza, Cameroon.jpg|thumb|300px|ဝါဇာ အမျိုးသား ဟင်းခင်း အထဲမှ ဆင်များ]] ===ဒုက္ခစွာတိ=== ၂၀၀၇ ခုနှစ်မာ ကင်မရွန်းနိုင်ငံ အထဲ ဒုက္ခစွာနန့် ခိုလှုံခွင့် တောင်းခံသူပေါင်း ၉၇,၄၀၀ ဦး ခန့်မျှ ဟိရေ။ ယင်းသူတိထဲမာ ၄၉,၃၀၀ ဦးမာ ဗဟိုအာဖရိက သမ္မတနိုင်ငံမှ ဖြစ်ပြီးကေ (အများစုကတော့ခါ စစ်ကြောင့် အနောက်ဘက်ကို ထွက်ဗြီးလာသူတိ ဖြစ်ကတ်တေ။)<ref name=RCross>International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies (28 May 2007). "[http://www.reliefweb.int/rw/RWB.NSF/db900SID/EKOI-73N32R?OpenDocument Cameroon: Population Movement; DREF Bulletin no. MDRCM004] {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20070613175522/http://www.reliefweb.int/rw/RWB.NSF/db900SID/EKOI-73N32R?OpenDocument |date=13 June 2007 }}". ReliefWeb. Accessed 18 June 2007.</ref> ၄၁,၆၀၀ ဦးမာ ချဒ်သမ္မတနိုင်ငံမှ ဖြစ်ကာ ၂,၉၀၀ဦးမာ နိုင်ဂျီးရီးယားနိုင်ငံမှ ဖြစ်တေ။<ref name="World Refugee Survey 2008">{{cite news|title=World Refugee Survey 2008|publisher=U.S. Committee for Refugees and Immigrants|date=19 June 2008|url=http://www.refugees.org/survey/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081002225617/http://www.refugees.org/survey/|archivedate=2 October 2008}}</ref> ကင်မရွန်းနိုင်ငံသားတိအား ဗဟိုအာဖရိကနိုင်ငံမှ ဓားမြများ ပြန်ပီးဈီးခရင်းမာ ၂၀၀၅ ခုနှစ်မှစတင်ပနာ ပိုပြီးကေများပြား ပါလတ်တေ။<ref name="Musa Gunmen"/> ၂၀၁၄ ခုနှစ်၏ အစပိုင်း လများမာ [[ဗဟို အာဖရိက သမ္မတနိုင်ငံ]] မှ အကြမ်းဖက်မှုတိကြောင့် ဒုက္ခစွာတိ ထောင်နန့်ချီလို့ ကင်မရွန်းနိုင်ငံသို့ ဝင်ရောက်လှာခရေ။<ref>{{cite web | title = Cameroon: Location of Refugees and Main Entry Points (as of 02 May 2014) – Cameroon | work = [[ReliefWeb]] | accessdate = 8 June 2014 | url = http://reliefweb.int/map/cameroon/cameroon-location-refugees-and-main-entry-points-02-may-2014 }}</ref> ၂၀၁၄ ခုနှစ် ဂျုန်လ ၁၄ရက် သတိပီးကွန်ယက် (AlertNet) ၏ သတင်းအရ <blockquote> ဒီဇန်ဘာလမှ စတင်ပနာ လူပေါင်း ၉၀,၀၀၀ ခန့် ကင်မရွန်းနိုင်ငံသို့ ထွက်ဗြီးလာခကတ်ပြီး တပတ်လျှင် ၂,၀၀၀ ခန့် အထိ ဟိရေ။ အများအားဖြင့် အမျိုးသမီးတိနန့် အချေသူငယ်များ ဖြစ်ပြီးကေ ဂုထိတိုင် နယ်စပ်ကို ဖြတ်ကျော်နီတုန်းဟု ကုလသမ္မဂ္ဂမှ ဆိုရေ။ "အမျိုးသမိန်းတိနန့် အချေတိဟာ ကင်မရွန်းကို ဆိုးဆိုးရွားရွား အခြီအနီတိနန့် ရောက်ဟိလှာကတ်တေ။ ရက်သတ္တပါတ် ပေါင်း များစွာ တခါတလေ ဆိုကေ လပေါင်းများစွာ လမ်းထက်မာ အချိန်ကုန်ခပြီးကေ အစားအစာကို ရှာခရရေ။" ဟု [[ကမ္ဘာ့စားနပ်ရိက္ခာအဖွဲ့]] (WFP) မှ အမှုဆောင် ဒါရိုက်တာ အာသရင်း ကာစင်က ပြောဆိုခရေ။ <ref>{{cite web | last = Nguyen | first = Katie | title = Cameroon: Starving, Exhausted CAR Refugees Stream Into Cameroon – UN | work = allAfrica.com | accessdate = 8 June 2014 | date = 4 June 2014 | url = http://allafrica.com/stories/201406051108.html }}</ref> </blockquote> ===ဘာသာစကား=== ကိုလိုနီခေတ်ကာလ အထဲ ဥရောပ ဘာသာစကားတိကို စတင်အသုံးပြုခအတွက်နန့် အနောက်မြောက်ဘက် နန့် အနောက်တောင်ဘက်ဒေသများဟိ လူမျိုးတိနန့် ပြင်သစ်စကား ပြောကြားသော နိုင်ငံ၏ ကျန်ဟိရေ အစိတ်အပိုင်းမှ လူများအကြား ဘာသာစကား ကွဲပြားမှုကို ဖြစ်ခေါ်စီခရေ။<ref>[[#DeLancey|DeLancey and DeLancey]] 28.</ref> အိန်းဂလိချ် ဘာသာစကား နန့် ပြင်သစ်ဘာသာစကား နှစ်မျိုးစလုံးမာ ရုံးသုံးဘာသာစကားတိ ဖြစ်ကတ်ကေလေ့ ပြင်သစ်ဘာသာစကားသည် လူများ နားအလည်ဆုံး ဘာသာစကား ဖြစ်ကာ ၈၀ ရာနှုန်းကျော်လှောက် နားလည်ကတ်တေ။<ref>Nathan, Fernand (ed.) (2010) [http://www.francophonie.org/IMG/pdf/langue_francaise_monde_integral.pdf ''La langue francaise dans le monde en 2010''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120603081542/http://www.francophonie.org/IMG/pdf/langue_francaise_monde_integral.pdf|date=3 June 2012}}, ISBN 2098824076.</ref> ရှီးဦးစွာ ကိုလိုနီ စနစ်ကျင့်သုံးခသော ဂျာမန်ရို့၏ ဘာသာစကား သည် ပြင်သစ်ဘာသာ နန့် အိန်းဂလိချ် ဘာသာရို့နန့် အစာထိုး အသုံးပြုခကပင်ာ ကြာမြင့်ခယာ ဖြစ်တေ။ ကင်မရွန်း အိန်းဂလိချ် လူဘန်ဒတ် ဘာသာစကားမာ အယင်က ဗြိတိသျှ ရို့ အုပ်ချုပ်ရေ နယ်မြီများမာ အများသုံး ဘာသာစကား ဖြစ်တေ။<ref>[[#Neba|Neba]] 94.</ref> အိန်းဂလိချ်ဘာသာ၊ ပြင်သစ် ဘာသာနန့် လူဘန်ဒတ်စကားရို့ ရောနှောထားရေ ဖရန့်အန်းဂလိပ် ဟုခေါ်ရေ ဘာသာစကားမာ ၁၉၇၀ ခုနှစ်တိ၏ အလယ်ကပင် မြို့ပြဒေသများမာ စွံ ထင်ရှားပါလတ်တေ။<ref>[[#DeLancey|DeLancey and DeLancey]] 131</ref><ref name=Niba> Niba, Francis Ngwa (20 February 2007). "[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6376389.stm New language for divided Cameroon]". ''BBC News''. Accessed 6 April 2007.</ref> ===ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု=== {{bar box |title=ကင်မရွန်းနိုင်ငံအထဲ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု (ပျူးသုတေသန)<ref name=pew>[http://www.globalreligiousfutures.org/countries/cameroon/religious_demography#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010 Pew Research Center's Religion & Public Life Project: Cameroon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180802193029/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/cameroon/religious_demography#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010 |date=2 August 2018 }}. [[Pew Research Center]]. 2010.</ref><ref name=IRFR>{{cite web|url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2010_5/168393.htm |title=July–December, 2010 International Religious Freedom Report – Cameroon|publisher=US Department of State|date=8 April 2011|accessdate=12 November 2011}}</ref> |titlebar=#ddd |left1=ကိုးကွယ်ရေဘာသာ |right1=ရာခိုင်နှုန်း |float=right |bars= {{bar percent|ကက်သလစ်|yellow|40}} {{bar percent|ပရိုတက်စတင့်|blue|30}} {{bar percent|မွတ်စလင်|green|18}} {{bar percent|ဘာသာမဲ့|black|6}} {{bar percent|ရိုးရာ|red|3}} {{bar percent|အရာ|gray|3}} }} ကင်မရွန်းနိုင်ငံမာ ဘာသာတရား ကိုးကွယ်မှု အမြောက်အမြား ဟိပြီးး ဘာသာရီး လွတ်လပ်ခွင့်လည်း မြင့်မားရေ။<ref name="Human Rights Report"/> အများပြားဆုံး သက်ဝင်ယုံကြည်မှုကို ခရစ်ယာန်ဘာသာဖြစ်ပြီးကေ လူဦးရွီ၏ သုံးပုံနှစ်ပုံ မျှ ကိုးကွယ်ကတ်တေ။ အစ္စလာမ် ဘာသာမာ လူနည်းစု ကိုးကွယ်ရေ ဘာသာတရား ဖြစ်ပြီးကေ လူဦးရွီ၏ ၅ ပုံ ၁ပုံလှောက်ရာ ဟိရေ။ ယင်းအပြင် ရိုးရာ ဘာသာတရားတိကိုလည်း ကျင့်သုံးသူ အမြောက်အမြား ဟိရေ။ မွတ်စလင်တိမာ မြောက်ပိုင်းဒေသများမာ များပြားကတ်ပြီး ခရစ်ယာန်တိမာ အဓိကအနိန်နန့် တောင်ပိုင်းနန့် အနောက်ပိုင်းဒေသများမာ အများဆုံး ဟိရေ။ ယကေလေ့ ဘာသာတရား ၂မျိုးစလုံးအား ကိုးကွယ်သူ မကန်မဝှန်ကို တနိုင်ငံလုံးမာ တွိရရေ။<ref name=IRFR/> မြို့ကြီးများမာ ဘာသာတရား နှစ်မျိုးစလုံးမှ ကိုးကွယ်သူ သိသာစွာ များပြားရေ။<ref name=IRFR/> ကင်မရွန်းနိုင်ငံဟိ မွတ်စလင်တိကို ဆွန်နီ၊ ရှီယာ့၊ အာမာဒစ်စ်၊ ဆူဖီ၊ မူဝါဟစ် မွတ်စလင် နန့် သီးသန့်အစုဖွဲ့ မဖော်ပြထားရေ မွတ်စလင် ဆိုပနာ အုပ်စုကွဲနီကတ်တေ။ <ref>Pew Forum on Religious & Public life. 9 August 2012. Retrieved 29 October 2013</ref> အနောက်မြောက်ပိုင်းနန့် အနောက်တောင်ပိုင်းခရိုင်မာ နီထိုင်သူတိမာ ပရိုတက်စတင့် အများစု ဖြစ်ပြီးကေ ပြင်သစ်စကား ပြောကတ်တေ တောင်ပိုင်းနန့် အနောက်ပိုင်း ဒေသများမာ နီထိုင်ကတ်သူတိမာမူ ကက်သလစ် များ ဖြစ်ကတ်တေ။<ref name=IRFR/> တောင်ပိုင်းဟိ တိုင်းရင်းသားတိမာ ခရစ်ယာန် ဘာသာ သို့မဟုတ် ရိုးရာ အာဖရိက နတ် တိကို ကိုးကွယ်ကတ်ပြီး တချို့မာ နှစ်မျိုးကို ရောထွီး ကိုးကွယ်ကတ်တေ။ လူအများစုမာ စုန်း အတတ် ကို ယုံကြည်ကတ်ပြီး အစိုးရဖို့ စုန်း အတတ်ကို ဥပဒေနန့် ကန့်သတ်ထားရေ။<ref name="Geschiere">Geschiere, Peter (1997). ''The Modernity of Witchcraft: Politics and the Occult in Postcolonial Africa''. Charlottesville: University Press of Virginia, pp. 169–170, ISBN 0813917034.</ref> စုန်း ဟု ယူဆ ရရေသူတိမာ အုပ်စုဖွဲ့ အကြမ်းဖက်ခြင်းကို ခံရလေ့ ဟိရေ။<ref name="Human Rights Report"/> အစ္စလာမ် ဂျီဟတ် အဖွဲ့ ဘိုကို ဟာရမ် သူပုန်တိမာ ကင်မရွန်းနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်းမာ လှည့်လည် ကျက်စားနိန်ရေဟု ကြားသိရရေ။<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-22538888 Boko Haram timeline: From preachers to slave raiders]. ''BBC''. 15 May 2013. retrieved 19 June 2013</ref> မြောက်ပိုင်း ဒေသများမာ ဒေသခံ မကန်မဝှန် ဟိရေ ဖူလာနီ တိုင်းရင်းသားတိမာ မွတ်စလင် အများစု ဖြစ်ကတ်ပြီ လူဦးရွီ အများစုကို ခြုံကြည့်ကေ မွတ်စလင်၊ ခရစ်ယာန် နန့် ရိုးရာ ကိုးကွယ်မှု ပြုသူတိမာ အမောင်နှမျှ ဟိရေ။<ref name=IRFR/> အနောက်ပိုင်း ဒေသဟိ ဘာမွန် တိုင်းရင်းသား တိမာ မွတ်စလင် အများစု ဖြစ်တေ။<ref name=IRFR/> ဒေသမား ကျင်သုံးသော ရိုးရာ ဘာသာတရားတိကို ကျေးလက်ဒေသများမာ ဆက်ပနာ ကိုးကွယ်ကတ်ပြီး မြို့ကြီးများမာမူ ပြောင်ပြောင်တင်းတင်း ကိုးကွယ်မှု မပြုကတ်လီ။ ယင်းပိုင် ပြုရခြင်း၏ အကြောင်းရင်း တခုမာ ရိုးရာ ဘာသာတရားတိမာ ဒေသအတွင်းမှာသာ ကိုးကွယ်လေ့ ဟိရေကြောင့် ဖြစ်တေ။<ref name=IRFR/> ==ယိုင်ကျေးမှု== ===ဂီတ နန့် အက=== [[File:Baka dancers June 2006.jpg|thumb|အရှိပိုင်းဒေသမာ ကချေစွာတိမှ အာဂန္တုတိကို နှုတ်ဆက်နီပုံ]] ဂီတနန့် အကရို့မာ ကင်မရွန်းနိုင်ငံ ဟိ အခမ်းအနားများ၊ ပွဲလမ်းသဘင်များ၊ လူမှုရီး ဆိုင်ရာ တွိ့ဆုံပွဲတိနန့် ပုံပြောပွဲများမာ အဓိက အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်တေ။<ref>[[#Mbaku|Mbaku]] 189</ref><ref name="West 18"/> ရိုးရာ အကများ မာ စနစ်တကျ အကွက်ချ စီစိုင်ထားပြီးသား အမျိုးသား နန့် အမျိုးသမီးကို သီးသန့် ခွဲထားခြင်း သို့မဟုတ် လိင်တခုခုကို ပါဝင်မှု မပြုအောင် တားမြစ်ထားခြင်းများ ဟိရေ။<ref>[[#Mbaku|Mbaku]] 204.</ref> အကတိ၏ ရည်ရွယ်ချက်မာ ဖျော်ဖြီရီး သတ်သတ်မှ စပြီးကေ ဘာသာရီး ဝတ်ပြုခြင်း အထိ အကြောင်း အချက် အမျိုးမျိုး ဟိရေ။<ref name="West 18">[[#West|West]] 18.</ref> ရိုးရာအားဖြင့် တေးခြင်းတိကို ပစဖြင့်သာ လွှဲပြောင်း ပီးအပ်ခြင်းမျိုး ဟိရေ။ ပုံမှန် ဖျော်ဖြီမှုမာ ဖျော်ဖြီသူ၏ သီဆိုမှုကို တေးခြင်း သီဆိုသူ မကန်မဝှန်က လိုက်လံ သီဆိုလေ့ ဟိကတ်တေ။<ref name="Mbaku 189">[[#Mbaku|Mbaku]] 189.</ref> ဂီတနန့် တွဲဖက်တင်ဆက်ရာမာ လက်ခုပ်တီးခြင်း နန့် ခြေဆောင့်ခြင်း အစဟိရေ ရိုးယှင်းရေ သံစဉ်ဖန်တီးမှုတိမှ အစပြုပနာ<ref>[[#Mbaku|Mbaku]] 191.</ref> ရိုးရာ တူရိယာများမာ ကချေစွာတိ ဝတ်ဆင်ရေ ခေါင်းလောင်းများ၊ သစ်သားလက်ခုပ်များ၊ ဗုံများ၊ တော့ကင်းဗုံများ၊ ပလွီများ၊ ခရာများ၊ ဂျောက်ဂျက်များ၊ စခရက်ပါများ၊ ကြိုးတပ် တူရိယာများ၊ လီမှုတ်တူရိယာများ နန့် ပတ္တလားများ ပါဝင်ရေ။ တူရိယာများ ပေါင်းစပ်မှုကို လူမျိုးစုနန့် ဒေသ ကို မူတည်ပနာ ကွဲပြား ခြားနားရေ။ အချို့ ဖျော်ဖြီသူတိမာ စောင်းနန့်တူသော တူရိယာနန့် တတူ တေးခြင်းတပုဒ်လုံး အစအဆုံး တဦးတည်း သီဆိုဖျော်ဖြီကတ်တေ။<ref name="Mbaku 189"/><ref>[[#West|West]] 18–9.</ref> စွံသော ဂီတ စတိုင်လ်များမာ ကမ်းရိုးတန်း ဒေသမှ အမ်ဘာဆီ ဖီး စတိုင်လ်၊ ဘာဆာဒေသမှ အက်ဗားကို စတိုင်လ်၊ ဘန်ဂန်တေးမှ မန်ဂန်ဘူး စတိုင်၊ ဘာမီလီကီ ဒေသမှ ဆာမာဆီ စတိုင်လ်ရို့ ပါဝင်ရေ။<ref>[[#DeLancey|DeLancey and DeLancey]] 184.</ref> နိုင်ဂျီးရီးယား ဂီတသည် ကင်မရွန်းမှ အိန်းဂလိချ်ဘာသာဖြင့် ဖျော်ဖြီသူတိ အပေါ် လွှမ်းမိုးမှု ဟိပြီးး ပရင့်စ်နီကိုဘာဂါ၏ ဆွိမားသား နာမည်ရရေ တေးစီးရီးမာ သမိုင်းမာ အရောင်းရဆုံး အာဖရိက တေးစီးရီး ဖြစ်တေ။<ref>[[#Mbaku|Mbaku]] 200.</ref> လူကြိုက်အများဆုံးသော စတိုင်လ် နှစ်ခုမာ မာကိုဆာ နန့် ဘီကူဆီရို့ ဖြစ်ကတ်တေ။ မာကိုဆာမာ ဒူဝါလာမြို့မှ မြစ်ဖျားခံ ပေါ်ပေါက်လာခရေ စတိုင်လ် ဖြစ်ပြီးကေ ကျေးလက်ရိုးရာ ဂီတ၊ ဟိုက်လိုက် ဂီတ၊ ဆိုးလ်ဂီတ နန့် ကွန်ဂို ဂီတရို့ကို ပေါင်းစပ်ထားခြင်း ဖြစ်တေ။ မာနူ ဒီဘန်ဂို၊ ဖရန်စစ် ဘီဖီး၊ မိုနီ ဘီလေးနန့် ပတိပီး အစဟိရေ ဖျော်ဖြီသူတိက ၁၉၇၀ ခုနှစ် များ နန့် ၁၉၈၀ ခုနှစ်များမာ တကမ္ဘာလုံးသို့ ပျံ့နှံ့ ရောက်ရဟိစီခရေ။ အန်းမာရီ ဇီး အစဟိရေ အနုပညာသျှင်တိက ၁၉၄၀ ခုနှစ်မှ စပြီးကေ စွံသော အက အဖြစ် ဖော်ဆောင်ခပြီးကေ မာမာ အိုဟန်ဂျာ နန့် လက်စ် တေးတက်စ် ဘရူလီ အစဟိသူရို့က ၁၉၆၀၊ ၁၉၇၀ နန့် ၁၉၈၀ ခုနှစ်များမာ နိုင်ငံတကာသို့ ပျံ့နှံ့ရောက်ဟိစီခရေ။<ref>[[#DeLancey|DeLancey and DeLancey]] 51</ref><ref name="Nkolo">Nkolo, Jean-Victor, and Graeme Ewens (2000). "Cameroon: Music of a Small Continent". ''World Music, Volume 1: Africa, Europe and the Middle East''. London: Rough Guides Ltd., p. 43, ISBN 1858286352.</ref> ===စားသောက်ဖွယ်ရာ=== [[File:Woman weaving baskets near Lake Ossa.jpg|thumb|လစ်တိုရယ်ဒေသ အော့ဆာ ရီကန်နံဘေးမာ အမျိုးသမီးတဦး ဆွဲတောင်းရက်နီပုံ။ ကင်မရွန်းနိုင်ငံမာ နီထိုင်သူတိစွာ နိုင်ငံတဝှမ်းလုံး ယင်းပိုင်သျှောင် လက်မှုပညာတိကို လုပ်ကိုင်ကတ်တေ။]] ကင်မရွန်းနိုင်ငံ၏ စားသောက်ဖွယ်ရာတိစွာ ဒေသအလိုက်ကွဲပြား ခြားနားကတ်ကေလေ့ ကြီးမားပြီး တမျိုးတည်းဖြစ်ရေ ညဇာစာကို နိုင်ငံတဝှမ်းလုံးမာ စားသုံးလိဟိကတ်တေ။ ပုံမှန်ဆိုလို့ဟိကေ အစားအသီာက်တိမာ သစ်ဥသစ်ဖု၊ ပြောင်း၊ ပီလောပီနံမှုန့်၊ ကောက်နှံ၊ နှပျိုး၊ အာလူး၊ ဆန် နန့် မျိုးက်ဥရို့ကို အခြီခံ စားသောက်လေ့ ဟိပြီးး တခါတရီမာ ထုထောင်းပနာ ဂျုံမှုန့်ညက်နန့် တူသော ဖူးဖူး ဆိုရေ အစားအစာမျိုးအဖြစ် စားသုံးကတ်တေ။ ယင်းရို့ကို ပဲဒေါင့်၊ စားအုန်းဆီနန့် အရာ ဟင်းခပ် အမွှီးအကြိုင်တိနန့် ပြုလုပ်ထားရေ ဆော့စ်၊ ဟင်းရည်၊ ပြုတ်ရည် အစဟိသည်ရို့နန့် တွဲဖက် စားသုံးလိ ဟိကတ်တေ။<ref>[[#West|West]] 84–5.</ref> အသား နန့် ငါးရို့မာ စွံကေလေ့ စျီးခက် အဆာပလာများ ဖြစ်တေ။<ref name="Mbaku 121-2">[[#Mbaku|Mbaku]] 121–2.</ref> ဟင်းလျာတိမာ အမြဲတန်းပိုင် ပူနွေးပြီး ဆား၊ ငရုတ်ကောင်း၊ မက်ဂီ စစွာတိနန့် ဟင်းခတ် အမွှီးအကြိုင် ထည့်သွင်းလိ ဟိကတ်တေ။<ref>[[#Hudgens|Hudgens and Trillo]] 1047</ref><ref>[[#Mbaku|Mbaku]] 122</ref><ref>[[#West|West]] 84.</ref> ရေ၊ အုန်းသီးဝိုင်၊ ကောက်နှံ ဘီယာရို့မာ အစားအသီာက်နန့် တွဲဖက် သောက်သုံးသော ရိုးရာ အဖျော်ယမကာ များ ဖြစ်ကတ်ပြီး ဘီယာ၊ ဆိုဒါ နန့် ဝိုင်ရို့မာ စွံလာကတ်တေ။ ဖေသာထည်အသုံးအဆောင်တိကို အသုံးများပြီး အစားအသီာက်ကို ညာလက်ဖြင့် ကိုင်တွယ်လေ့ ဟိကတ်တေ။ မိုးထစာမာ ကျန်ဟိနီသော ပေါင်မုန့်နန့် သစ်သီးတိကို ကော်ဖီ သို့မဟုတ် လက်ဖက်ရည်ဖြင့် တွဲဖက် သောက်သုံးကတ်တေ။ ယေဘုယျအနိန်နန့် မိုးထစာကို ဂျုံမှုန်ဖြင့် ပြုလုပ်ထားရေ ပါ့ဖ်ပါ့ဖန် (ဒိုးနပ်)၊ နပျိုးသီးမှ ပြုလုပ်ထားရေ အက်ခရာ နှပျိုး၊ ပဲကိတ် နန့် အရာ စားဖွယ်ရာ အမြောက်အမြား ဟိရေ။ မုန့်ပဲ ပိုင်စရာတိမာ အထူးအနိန်နန့် မြို့ကြီးများမာ စားသုံးကတ်ပြီး လမ်းဖီးဈှီးသည်များပါးက ဝယ်ယူစားသုံးလိ ဟိကတ်တေ။<ref>[[#Mbaku|Mbaku]] 121</ref><ref>[[#Hudgens|Hudgens and Trillo]] 1049.</ref> ===ပြည်မား အနုပညာ နန့် လက်မှုပညာ=== ရိုးရာ အနုပညာနန့် လက်မှုပညာရို့စွာ နိုင်ငံတဝှမ်းလုံးမာ တည်ဟိနိန်ပြီးကေ စီးပွားရီး၊ ဘာသာရီး နန့် အလှဆင်ရန် ရည်ရွယ်ပြုလုပ်ကတ်တေ။ သစ်သားကို ထွင်းထုခြင်းနန့် ပပုရို့မာ အထူးအနိန်နန့် ထင်ရှားရေ။<ref>[[#West|West]] 17.</ref> အနောက်ဘက် ကုန်းမြင့်ဒေသမှ ကွာလတီမြင့် ဘိတ်တိကို အိုးလုပ်ဖို့နန့် ကြွီထည်ပြုလုပ်ဖို့ အသုံးပြုကတ်တေ။ တခြားသော လက်မှုပညာများမာ ဆွဲတောင်း ရက်လုပ်ခြင်း၊ ပုတီးစိ ပြုလုပ်ခြင်း၊ ကြီးဝါနန့် ကြီးထည် လုပ်ငန်း၊ ကာလာဘက်ရှ်သီးတိကို ထွင်းထုခြင်း နန့် ဆီးခြယ်ခြင်း၊ ပန်းထိုးခြင်း နန့် သားရေလုပ်ငန်းရို့ကို လုပ်ကိုင်ကတ်တေ။ ရိုးရာအိမ်တိမာ ဒေသအထဲ ရဟိနနှိုင်ရေ ပစ္စည်းများ ကို မူတည်ပနာ ဆောက်လုပ်ကတ်ပြီး သစ်သားနန့် ဖက်ရွက်ရို့နန့် ယာယီဆောက်လုပ်သော လှည့်လည်လားလာသူရို့၏ ဘိုရိုရို အိမ်တိမှ စပြီးကေ လေးထောင့်ပုံ ဘိတ်နန့် သက်ကယ်ရို့ကို အသုံးပြု ဆောက်လုပ်ကတ်တေ တောင်ပိုင်းသားတိ၏ အိမ်တိ အထိ ပုံစံ အမျိုးမျိုး ကွဲပြားနိန်ရေ။ ခဲမဲပုတ်နန့် ကွန်ကရစ်ရို့ကို အသုံးပြုပနာ နီအိမ်ဆောက်လုပ်ခြင်းကာလည်း ထင်ရှားလာရေ။ <ref>[[#Mbaku|Mbaku]] 110–3.</ref> ခေတ်ပြိုင် အနုပညာတိကို သီးသန့် ရပ်တည်နီရေ အဖွဲ့အစည်းများ ဖြစ်ရေ ဒေါင်ရယ် အနုပညာ၊ အာဖရီးခရီးယား နန့် အနုပညာ စွာတိက ပျိုးထောင်ထားရေ အတ်ဝပ်ဟိ၊ အပ်တဲလီးယား ဝမ်းကင်း၊ အပ် ဘိတ်ကာရီ အစဟိရေ အဖွဲ့အစည်းတိက အဓိက မြှင့်တင် ဆောင်ရွက်နိကတ်တေ။<ref>{{cite web|url=http://www.postzambia.com/post-read_article.php?articleId=8690|accessdate=12 April 2013|work=The Post|author=Mulenga, Andrew|date=30 April 2010|title=Cameroon's indomitable contemporary art|archivedate=11 March 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140311124956/http://www.postzambia.com/post-read_article.php?articleId=8690}}</ref> ===ရုပ်ရှင်နန့် စာပီ=== [[File:Cameroon vs Germany 2003.jpg|thumb|300px|ကင်မရွန်းအသင်းမှ ဂျာမနီအသင်းနန့် လိုက်ပ်ဇစ် ဘောလုံးကွင်းမာ ထက်ပက်တွိနီပုံ၊ ၂၀၀၃ ခုနှစ် ဧပြီလ ၂၇ရက်]] ကင်မရွန်းစာပီ နန့် ရုပ်သျှင်ရို့သည် ဥရောပ နန့် အာဖရိက အာဘော် နှစ်ခုစလုံး ကို အခြီခံ ထားရေ။ ကိုလိုနီခေတ် စာရီးဆရာတိ ဖြစ်ကတ်သော လူးဝစ်မေရီ ထက်ကာ နန့် ဆန်ကီး မေမို စသူရို့မာ ဥရောပ သာသနာပြု အဖွဲ့အစည်းများမာ ပညာတတ်မြောက်ခခြင်း ဖြစ်ပြီးကေ ဥရောပ ယိုင်ကျေးမှုနန့် သဟဇာတဖြစ်ယောင် ထောက်ခံ ရီးသား ပီးခြင်းအနိန်နန့် ကင်မရွန်းအား ခေတ်သစ် ကမ္ဘာ အတွင်းကို ဆွဲသွင်းနိုင်ဖို့ ကြိုးစားခကတ်တေ။<ref>[[#Mbaku|Mbaku]] 80–1</ref> ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ် အပြီး စာရီးဆရာတိ ဖြစ်ကတ်သော မွန်ဂိုး ဘက်တီ နန့် ဖာဒီနန် အိုယိုနိုရို့မာမူ ကိုလိုနီ စနစ်ကို ခွဲခြမ်း စိတ်ဖြာလို့ ဝေဖန်ခကတ်ပြီးကေ သဟဇာတဖြစ်ယောင် ပြုပျင်ခြင်းကို ကန့်ခကတ်တေ။<ref name=Fitzpatrick> Fitzpatrick, Mary (2002). "Cameroon." ''Lonely Planet West Africa'', 5th ed. China: Lonely Planet Publications Pty Ltd., p. 38</ref><ref>[[#Mbaku|Mbaku]] 77, 83–4</ref><ref name=Volet> Volet, Jean-Marie (10 November 2006). "[http://aflit.arts.uwa.edu.au/CountryCameroonEN.html Cameroon Literature at a glance]". ''Reading women writers and African literatures''. Accessed 6 April 2007.</ref> လွတ်လပ်ရီး ရယားနောက် ကောင်းမကြာခင်မာ ဘိုင်းစကူးဖန်တီးသူတိ ဖြစ်ကတ်သော ယန်းပေါလ် ဂက်ဆာ နန့် သရေဆာ ဆီတာ ဘဲလ ရို့က ယင်းနည်းပိုင် အာဘော်တိကို ထပ်မံ ဖော်ထုတ် ခကတ်ပြန်ရေ။ <ref>[[#DeLancey|DeLancey and DeLancey]] 119–20</ref><ref>[[#West|West]] 20.</ref> ၁၉၆၀ ခုနှစ်များမာ မွန်ဂိုး ဘက်တီ နန့် တခြားသော စာရီးဆရာတိက ကိုလိုနီခေတ်လွန် ဝါဒကို ဖော်ထုတ်ခကတ်ပြီးကေ အာဖရိက ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရီး နန့် အာဖရိကသားရို့၏ မူလ ပုံရိပ်တိကို ပြန်ပနာ ဖော်ထုတ်ရီး ရို့ဖြစ်တေ။<ref>[[#Mbaku|Mbaku]] 85–6.</ref> ၁၉၇၀ ပြည်နှစ်တိ၏ အလယ်ပိုင်းလောက်မာမူ ဘိုင်းစကူးဖန်တီးသူတိ ဖြစ်ကတ်ရေ ဂျင်းပီးယာ့ ဒေချင့်ကွန်ဂေး ပီပါ နန့် ဒန်နီယယ် ကမ်ဝါရို့က ရိုးရာ နန့် ကိုလိုနီခေတ်လွန် လူ့အဖွဲ့အစည်းရို့ အကြား ပဋိပက္ခမားကို တင်ပြခကတ်တေ။ နောင် ဆယ်စုနှစ် ၂ ခုမာမူ စာပီ နန့် ရုပ်သျှင်ရို့သည် ကင်မရွန်းဆိုင်ရာ အကြောင်းအရာ သတ်သတ်ကိုရာ အာရုံစိုက် ဖန်တီးခကတ်တေ။<ref>[[#DeLancey|DeLancey and DeLancey]] 120.</ref> ===အားကဇပ်=== ကင်မရွန်းနိုင်ငံ၏ ပေါ်လစီမှ အားကဇပ် ပုံစံမျိုးစုံကို အားပီးရေ။ ရိုးရာ အားကဇပ်များမာ ကနူးလေပြိုင်ပွဲ နန့် ကျင်ကိုင်ရို့ ပါဝင်ဗျယ်ဒေး အဗြီးသမား ရာပေါင်းများစွာရို့က နှစ်စိုင်နှစ်တိုင်း ၂၅ မိုင် (၄၀ ကီလိုမီတာ) ခရီး ဖြစ်ရေ ကင်မရွန်းတောင် မျှော်လင့်ခြင်း အဗြီးပြိုင်ပွဲမာ ပါဝင် ဆင်နွှဲလေ့ ဟိကတ်တေ။<ref>[[#West|West]] 127.</ref> ကင်မရွန်းသည် ဆောင်းရာသီ အိုလံပစ် ပြိုင်ပွဲမာ ဝင်ရောက်နိူင်းပြိုင်သော အပူပိုင်း ဒေသ နိုင်ငံ စိကေချေမာ အပါအဝင် ဖြစ်တေ။ ကင်မရွန်းနိုင်ငံ၏ အားကဇပ်များမာ ဘောလုံး ကစပ်နည်းမာ ထင်ရှားစွံရေ။ အပျော်တမ်း ဘောလုံးကလပ်တိကို လူမျိုးစု အလိုက် ပင်ဖြစ်ဖြစ်၊ ကုမ္ပဏီတိ၏ ပံ့ပိုးမှုဖြင့် ပင်ဖြစ်ဖြစ် ဖွဲ့စည်းလေ့ ဟိကတ်တေ။ ကင်မရွန်း အမျိုးသား ဘောလုံး အသင်းသည် ၁၉၉၀ ကမ္ဘာ့ဖလား ဘောလုံးပြိုင်ပွဲမာ ကောင်းစွာ ကစပ်ပြနိူင်ခဲ့သဖြင့် အာဖရိကမာ အအောင်မြင်ဆုံး ဘောလုံး အသင်းများမာ တသင်း အပါအဝင် ဖြစ်ခရေ။ ကင်မရွန်း ဘောလုံးအသင်းသည် အာဖရိက ဖလားကို ၄ ကြိမ်တိုင် ရဟိခပြီးကေ ၂၀၀၀ ခုနှစ် အိုလံပစ်ပြိုင်ပွဲမာ ရွှီတံဆိပ်ဆု ဆွတ်ခူးရဟိခရေ။<ref>[[#West|West]] 92–3, 127.</ref> == ကိုးကား == {{reflist|20em}} [[Category:ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]] [[Category:အာဖရိကတိုက်ဟိ နိုင်ငံတိ]] [[ကဏ္ဍ:ကင်မရွန်းနိုင်ငံ| ]] [[ကဏ္ဍ:နိုင်ငံတိ| ]] 9ojf6c1recqto5a41xncpkw0doimj5p 21092 21091 2026-09-10T10:55:54Z Retkhaberi 224 21092 wikitext text/x-wiki {{Coord|6|N|12|E|display=title}} {{Infobox country |နိုင်ငံနာမည်အပြည့် = ကင်မရွန်း သမ္မတနိုင်ငံ<br />Republic of Cameroon | common_name = ကင်မရွန်းနိုင်ငံ | native_name = {{native name|fr|République du Cameroun}} {{native name|ff|Renndaandi Kamerun}} |ပုံ_အလံ = Flag of Cameroon.svg |alt = Vertical tricolor (green, red, yellow) with a five-pointed gold star in the center of the red. |ပုံ_တံဆိပ် = Coat of arms of Cameroon.svg | symbol_type = Coat of arms |alt_coat = Tricolor shield before two crossed fasces. Its center is an inverted red kite shape covered with a purple outline of Cameroon below a gold star, with the scales of justice superimposed. Its left is green and its right is gold. Banners with fine print are above and below. |နိုင်ငံတော်ဆောင်ပုဒ် = <br />{{native phrase|fr|"Paix – Travail – Patrie"|italics=off}}<br />{{small|"Peace – Work – Fatherland"}} |နိုင်ငံတော်တေးခြင်း = <<br />{{native phrase|fr|[[O Cameroon, Cradle of Our Forefathers|Ô Cameroun, Berceau de nos Ancêtres]]|nolink=yes}}<br />{{raise|0.2em|({{Lang-en|"O Cameroon, Cradle of our Forefathers"}}) }}<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;"> </div> | image_map = File:Cameroon (orthographic projection).svg | alt_map = Location of Cameroon on the globe. | image_map2 = |မြို့တော် = [[ယောင်အွန်ဒေးမြို့]]<ref name="CIA" /> | coordinates = {{Coord|3|52|N|11|31|E|type:city}} | largest_city = [[ယောင်အွန်ဒေးမြို့]] (city proper) [[ဒူအာလာမြို့]] (metropolitan area) |ရုံးသုံးဘာသာတိ = {{Plainlist| * [[ပြင်သစ်ဘာသာစကား|ပြင်သစ်]] * [[အိန်းဂလိချ်ဘာသာစကား|အိန်းဂလိချ်]] }} | regional_languages = {{Plainlist| * [[:en:Cameroonian Pidgin English|Cameroonian Pidgin English]] * [[:en:Fula language|Fula]] * [[:en:Ewondo language|Ewondo]] * [[:en:Chadian Arabic|Chadian Arabic]] * [[:en:Igbo language|Igbo]] * [[:en:Camfranglais|Camfranglais]] }} |လူမျိုးများ = {{vunblist | {{nowrap|၃၁% [[:en:Ethnic groups in Cameroon|Cameroon Highlanders]]}} | ၁၉% [[:en:Bantu peoples|Equatorial Bantu]] | ၁၁% [[:en:Kirdi|Kirdi]] | ၁၀% [[:en:Fula people|Fulani]] | ၈% [[:en:Bantu peoples|Northwestern Bantu]] | ၇% Igbo | ၇% Eastern Nigritic | ၇% other African | <၁% non-African }} | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; | ၇၀.၇% [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] | ၂၄.၄% [[အစ္စလာမ်ဘာသာ]] | ၂.၃% [[:en:Traditional African religions|ရိုးရားယုံကြည်မှု]] | ၂.၁% [[ဘာသာမဲ့]] | ၀.၅% အရာ }} | religion_year = ၂၀၁၈ | religion_ref = <ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cameroon/#people-and-society|title=Cameroon - the World Factbook|access-date=8 September 2021|archive-date=10 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110023649/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cameroon/#people-and-society|url-status=dead}}</ref> | demonym = Cameroonian | government_type = [[ပြည်ထောင်စုစနစ်|ပြည်ထောင်စု]] [[Dominant-party system|တပါတီ]] [[Semi-presidential system|သမ္မတတပိုင်း]] [[သမ္မတနိုင်ငံ|ဖွဲ့စည်းပုံသမ္မတစနစ်]] |ဂေါင်းဆောင်_ရာထူး(၁) = [[President of Cameroon|President]] |ဂေါင်းဆောင်_နာမည်(၁) = [[ပေါလ် ဘီယာ]] |ဂေါင်းဆောင်_ရာထူး(၂) = [[ကင်မရွန်းနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်|ဝန်ကြီးချုပ်]] |ဂေါင်းဆောင်_နာမည်(၂) = ဂျိုးဆက် အန်ဂူတီ | legislature = [[ကင်မရွန်းနိုင်ငံ၏ ပါလီမန်|ပါလီမန်]] | upper_house = [[ဆီးနိတ်လွှတ်တော် (ကင်မရွန်း)|ဆီးနိတ်]] | lower_house = [[အမျိုးသားလွှတ်တော် (ကင်မရွန်း)|အမျိုးသားလွှတ်တော်]] | sovereignty_type = {{nobold|[[ပြင်သစ်]]နန့် [[ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်း]]မှ}} လွတ်လပ်ရီးရ | established_event1 = ကြေညာခဲ့ | established_date1 = ၁၉၆၀ ခုနှစ် ဂျန်နဝါရီလ ၁ ရက် | established_event2 = {{nowrap|အယင်ဗြိတိသျှကင်းမရွန်းနန့်<br /> ပေါင်းစည်းခြင်း}} | established_date2 = ၁၉၆၁ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၁ ရက် | area_km2 = ၄၇၅,၄၄၂ | area_rank = ၅၃ <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] sourced from the UN--> | area_sq_mi = ၁၈၃,၅၆၉ <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> |area_magnitude = 1 E11 | percent_water = ၀.၅၇ <!--CIA World Factbook--> | population_estimate = {{increase neutral}}၂၆,၅၄၅,၈၆၄ <ref>United Nations. "World Population Prospects 2020".</ref> | population_census = ၁၇,၄၆၃,၈၃၆<ref>{{cite web |title=Rapport de présentation des résultats définitifs |url=http://www.statistics-cameroon.org/downloads/Rapport_de_presentation_3_RGPH.pdf |page=6 |publisher=Institut national de la statistique |access-date=21 July 2012 |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813123335/http://www.statistics-cameroon.org/downloads/Rapport_de_presentation_3_RGPH.pdf |archive-date=13 August 2012 }}</ref> | population_estimate_year = ၂၀၂၀ | population_estimate_rank = ၅၁ <!-- ''[http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/wpp2006.htm World Population Prospects: The 2006 Revision Population Database]''. 2006. United Nations Population Division.--> | population_census_year = ၂၀၀၅ | population_density_km2 = ၃၉.၇ | population_density_sq_mi = ၁၀၂,၈ <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = ၁၆၇ <!--UN World Population Prospects--> | GDP_PPP = {{increase}}$၁၀၁.၉၅၀ ဘီလီယံ<ref name="imf2">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=622,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2018&ey=2026&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2021 |publisher=[[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ငွီကြေးရန်ပုံဖေသာအဖွဲ့]] |website=IMF.org |access-date=6 April 2021}}</ref> | GDP_PPP_year = ၂၀၂၁ | GDP_PPP_rank = ၉၄ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}}$၃,၇၄၅<ref name="imf2"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ၁၅၁ | GDP_nominal = {{increase}}$၄၄.၈၉၃ ဘီလီယံ<ref name="imf2"/> | GDP_nominal_rank = ၈၉ | GDP_nominal_year = ၂၀၂၁ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}}$၁,၆၄၉<ref name="imf2"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ၁၅၀ | Gini = ၄၆.၆ <!--number only--> | Gini_year = ၂၀၁၄ | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?source=2&series=SI.POV.GINI |title=GINI index (World Bank estimate) |publisher=[[ကမ္ဘာ့ဘဏ်]] |website=databank.worldbank.org |access-date=7 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180331192040/http://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?source=2&series=SI.POV.GINI |archive-date=31 March 2018 }}</ref> | Gini_rank = | HDI = ၀.၅၆၃ <!--number only--> | HDI_year = ၂၀၁၉<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = steady<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=[[ကုလသမဂ္ဂ ဖွံ့ဖြိုးမှု အစီအစိုင်]]|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 December 2020}}</ref> | HDI_rank = ၁၅၃ |ဖေသာ = [[ဗဟိုအာဖရိက CFA ဖရန့်]] | currency_code = XAF | time_zone = [[အနောက်အာဖရိကဒေသ စံတော်ချိန်|WAT]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | date_format = dd/mm/yyyy <br> yyyy/mm/dd | drives_on = ညာ | calling_code = [[ကင်မရွန်းနိုင်ငံဟိ ရေလီဖုန်းနံပါတ်များ|+237]] | cctld = [[.cm]] | footnote_a = These are the titles as given in the ''Constitution of the Republic of Cameroon'', Article X ({{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20060228030033/http://confinder.richmond.edu/admin/docs/Cameroon.pdf |date=28 February 2006 |title=English }} and {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20060228030033/http://www.prc.cm/instit/consti.htm |date=28 February 2006 |title=French }} versions). 18 January 1996. The French version of the song is sometimes called {{lang|fr|Chant de Ralliement}}, as in Swarovski Orchestra (2004). ''National Anthems of the World''. Koch International Classics; and the English version "O Cameroon, Cradle of Our Forefathers", as in DeLancey and DeLancey 61. }} '''ကင်မရွန်းနိုင်ငံ'''၏ ရုံးသုံးနာမည်မာ ကင်မရွန်းသမ္မတနိုင်ငံ ဖြစ်ပြီးကေ အလယ်အာဖရိကမာ တည်ဟိရေ နိုင်ငံတခုဖြစ်တေ။ အနောက်ဖက်မာ [[နိုင်ဂျီးရီးယားနိုင်ငံ]]၊ အရှိဖက်မာ [[ဗဟိုအာဖရိကသမ္မတနိုင်ငံ]]၊ အရှိမြောက်ဖက်မာ [[ချဒ်နိုင်ငံ]]၊ တောင်ဖက်မာ [[အီကွေတာဂီနီနိုင်ငံ]]၊ [[ဂါဘွန်နိုင်ငံ]]နန့် [[ကွန်ဂိုသမ္မတနိုင်ငံ]] ရို့နန့် နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်ဗျာယ် ဟိရေ။ ကင်မရွန်းနိုင်ငံ၏ ကမ်းရိုးတန်းသည် အထဲဟိုက်ဂျိုင်တာလောင် တခု ဖြစ်ရေ ဘွန်နီပင်လယ်အော်ထက်မာ တည်ဟိပြီး ယင်းမာ ဂီနီဂျိုင်တာလောင်နန့် [[အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာ]]ရို့၏ တစိတ်တဒေသ ဖြစ်တေ။ နိုင်ငံအတွင်းမှာ ပထဝီဝင်အနိန်အထားပေါင်းစုံနန့် ယိုင်ကျေးမှုပေါင်းစုံ ရောနှောဗျာယ် ဟိနိန်ရေအတွက် ကင်မရွန်းနိုင်ငံကို အာဖရိကတိုက်ငယ်အချေ လို့လေ့ တင်စားခေါ်ဆိုကတ်တေ။ သဘာဝ ပထဝီဝင် အနိန်နန့် အပန်းဖြီကမ်းခြီများ၊ သဲကန္တာရများ၊ တောင်တန်းများ၊ မိုးသစ်တောများ၊ [[ဆာဗားနားမြက်ခင်းပြင်]] များအစုံဟိရေ။ အမြင့်ဆုံးတောင်ထွတ်မာ နိုင်ငံအနောက်တောင်ပိုင်းဟိ ကင်မရွန်းတောင်ထိပ် ဖြစ်တေ။ အကြီးဆုံးမြို့တော်တိမာ ဒူဝါလာ (Douala)၊ [[ယောင်အွန်ဒေး]] (Yaoundé) နန့် ဂရူဝါ (Garoua) ရို့ဖြစ်ကတ်တေ။ ကင်မရွန်းမာ ဘာသာစကားမျိုးကွဲပေါင်း (၂၀၀) ကျော်ဟိရေ။ ကင်မရွန်းနိုင်ငံသည် သူရို့၏ တမူထူးခြားရေ makossa နန့် bikutsi ဂီတအနုပညာတိကြောင့်ပင်ဖြစ်ဖြစ်၊ ကင်မရွန်းဘောလုံးအသင်းကြောင့်ပင်ဖြစ်ဖြစ် ကမ္ဘာ့အလယ်မာ လူသိများထင်ရှားရေ။ နိုင်ငံ၏ တရားဝင် ရုံးသုံးဘာသာစကား အနိန်နန့် အင်္ဂလိပ်နန့် ပြင်သစ်ဘာသာစကားတိကို သတ်မှတ်ထားရေ။ အစောပိုင်း လူနီမှုတိမာ ချဒ်ရီကန် ကြီးဝန်းကျင်ဟိ ဆောင် ယိုင်ကျေးမှု လူ့အဖွဲ့အစည်း၊ အရှိတောင်ပိုင်း မိုးသစ်တောအထဲဟိ ဘာကာ မုဆိုးရွာတိ ဖြစ်ကတ်တေ။ ထိုဒေသ ကမ်းရိုးတန်းသို့ ၁၅ ရာစုနှစ်မာ ပေါ်တူဂီလူမျိုး စူးစမ်းရှာဖွီသူရို့ ရောက်ဟိလာကတ်ပြီး ရိုင်ယိုဒေါ့စ်ကင်မရိုးစ် (''Rio dos Camarões'') ဟု အမည်ပီးခကတ်တေ။ အဓိပ္ပာယ်မာ ပုစွန်မြစ် ဟု ဖြစ်တေ။ ထိုနာမည်မှတဆင့် အဂုခေါ်မာနိန်ရေ ကင်မရွန်းနာမည် ဖြစ်ပေါ်လာရေ။ ၁၉ ရာစုနှစ်က နိုင်ငံမြောက်ပိုင်းမာ ဖူလာနီ စစ်သားတိက အာဒါမဝါစော်ဘွားနိုင်ငံ ကို တည်ထောင်ခရေ။ နိုင်ငံအနောက်ဘက်နန့် အနောက်မြောက်ဖက်မာ အမျိုးမျိုးသော လူမျိုးစု နိုင်ငံငယ်များ ဟိခရေ။ ယင်းနိုင်ငံငယ်တိကို chiefdoms သို့မဟုတ် fondoms များဟုခေါ်ဆိုရေ။ ၁၈၈၄မာ [[ဂျာမနီနိုင်ငံ]]၏ [[ကိုလိုနီ]]ဖြစ်ခရေ။ [[ပထမကမ္ဘာစစ်]]ကြီးအပြီးမာ [[နိုင်ငံပေါင်းချုပ် အသင်းကြီး]] ၏ ဆုံးဖြတ်ချက်အရ ပြင်သစ် နန့် ဗြိတိန် ရို့၏ နှစ်ပိုင်းခွဲခြမ်း သိမ်းပိုက်ခြင်းခံရပြန်ရေ။ ကင်မရွန်းပြည်သူ့သမဂ္ဂပါတီ က ဦးဆောင်လို့ လွတ်လပ်ရီးကို ကြေညာခရေ။ ၁၉၅၀ မာ ပြင်သစ်ရို့က လက်မခံသဖြင့် ပြင်သစ်နန့် တိုင်းရင်းသား စစ်တပ်တိကြား ၁၉၇၁ အထိ စစ်မက်ဖြစ်ပွားခရေ။ ၁၉၆၀ မာ ပြင်သစ်ရို့အုပ်ချုပ်ရေ ကင်မရွန်းအပိုင်းသည် လွတ်လပ်ရီးရဟိလာယား အမာဒူအဟစ်ဂျို က သမ္မတအဖြစ် ဦးဆောင်ခရေ။ ၁၉၆၁ မာ ဗြိတိသျှရို့အုပ်ချုပ်ရေ တောင်ပိုင်းကင်မရွန်းနန့် ပေါင်းစပ်ပြီး ကင်မရွန်းဖက်ပြားဆတ်သမ္မတနိုင်ငံကို တည်ထောင်ခကတ်တေ။ ၁၉၇၂ မာ ကင်မရွန်း ပြည်ထောင်စု သမ္မတနိုင်ငံအဖြစ်ပင်ဖြစ်ဖြစ်၊ ၁၉၈၄ မာ ကင်မရွန်းသမ္မတနိုင်ငံအဖြစ်ပင်ဖြစ်ဖြစ် နာမည်ပြောင်းလဲခရေ။ တခြားသော အာဖရိကနိုင်ငံတိနန့်နှိုင်းစာကေ ကင်မရွန်းသည် နိုင်ငံရီး၊ လူမှုရီး အတော်ပင် တိုင်းရေ။ သို့အတွက်နန့် စိုက်ပျိုးရီး၊ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရီးနန့် မီးရထားလမ်းများ၊ ရီနံနန့် စက်မှုလုပ်ငန်းကြီးများ မကန်မဝှန်ထွန်းကားပါလတ်တေ။ ယကေလေ့သော့ ကင်မရွန်းနိုင်ငံသားအများစုကတော့ခါ ဆင်းရဲယက်ပင်ဟိနီသိရေ။ ဇာကြောင့် ဆိုကေ လယ်သမား အများစုဖြစ်တေအတွက် ဖြစ်တေ။ အာဏာသည် သမ္မတ ပေါလ်ဘီယာ နန့် ကင်မရွန်းပြည်သူ့ဒီမိုကရက်တလှုပ်ယှားမှုပါတီ ၏ လက်ထဲမာ ၁၉၈၂ ခုနှစ်မှစတင်ပနာ ခိုင်မြဲဗျာယ် ဟိရေ။ အိန်းဂလိချ်စကားပြောသော ကင်မရွန်းတောင်ပိုင်းမှ နိုင်ငံရီးသမား တိစွာ ဗဟိုအစိုးရမှ ချုပ်ကိုင်မှုတိကို လျှော့ချပီးရန် ကပင် တောင်ပိုင်းကို သီးသန့်ခွဲထွက်ရန် တောင်းဆိုရေအထိ ပဋိပက္ခသဘောများ တိုးပွားလာဗျာယ် ဟိရေ။ ==သမိုင်းကြောင်း== [[File:Shumom-text.jpg|thumb|left|ဘာမွန်စာ]] ဒေနိခေတ် ကင်မရွန်းနိုင်ငံ တည်ဟိရာဒေသသည် [[ကျောက်ခေတ်သစ်]] အချိန်ကပင် လူသားရို့ အခြီချ နီထိုင်ခကတ်တေ။ အချိန်ကာလ ကြာမြင့်စွာပင် အစိုင်တစိုက် နီထိုင်ခကတ်သူတိမှ ဘာကာ ဟုခေါ်သော ပစ်ဂမီ လူပုချေတိ ဖြစ်တေ။<ref>[[#DeLancey|DeLancey and DeLancey]] 2.</ref> ယပြီးနောက် ဘန်တူ လူမျိုးရို့၏ ရွှိပြောင်း နီထိုင်မှုသည် လွန်ခရေ နှစ် နှစ်ထောင် ခန့်ကပင် စတင်ခရေဟု ယုံကြည်ရရေ။ ဆောင်ယိုင်ကျေးမှုမာ အေဒီ ၅၀၀ ခန့်မာ ချဒ်ရီကန် ဝန်းကျင် ဒေသမာ ဖွံ့ဖြိုးလာခပြီး ယင်းကနိန် တဆင့် ကနန် အင်ပိုင်ယာနန့် ယင်းရို့ကို ဆက်ခံသော ဘော်နု အင်ပိုင်ယာရို့ ဖြစ်ပေါ်လှာခရေ။ အနောက်ဖက်မာမူ ကင်းဒမ်းများ၊ ဖောင်ဒမ်းများ နန့် ချိဖ်ဒမ်းများ အဖြစ် အုပ်ချုပ်နီထိုင်ကတ်လီရေ။ ၁၄၇၂ ခုနှစ်မာ ပေါ်တူဂီ ခလာချိတ်ရို့ ကမ်းရိုးတန်းဒေသကို စတင် ရောက်ဟိခကတ်တေ။ ထိုသူရို့မှ ဝေါ်ရီမြစ် အထဲ ကကောင်းများလွန်းရေ ပုစွန်တိကို သတိပြုမိခကတ်ပြီးကေ ထိုမြစ်ကို ပေါ်တူဂီ ဘာသာဖြင့် ပုစွန်မြစ် (ရိုင်ယို ဒေါ့စ် ကင်မရော့စ်) ဟု ခေါ်ဆိုခရေမှ အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် ကင်မရွန်းနိုင်ငံဆိုပနာ ဖြစ်လာခရေ။ နောက် ရာစုနှစ်များမာ ဥရောပသားရို့က ကမ်းရိုးတန်းဒေသမာ နီထိုင်သူများ နန့် ပုံမှန် ကုန်သွယ်မှု ပြုခကတ်ပြီး ခရစ်ယာန် သာသနာပြုတိကမူ ကုန်းမားသို့ ဝင်ရောက်ခကတ်တေ။ ၁၉ ရာစု အစောပိုင်းမာ မိုဒီဘို အဒါမာက ဖူလာနီ စစ်သားရို့ကို ဦးဆောင်လို့ မြောက်ပိုင်းဒေသဟိ မွတ်ဆလင် မဟုတ်သူတိနန့် မွတ်ဆလင် တစိတ်တပိုင်း လူမျိုးများ ထက်မာ ဂျီဟတ်ဒ်စစ်ပွဲ ဆင်နွှဲခပြီးကေ အဒါမာဝါ စော်ဘွားနိုင်ငံကို တည်ထောင်ခရေ။ ဖူလာနီရို့၏ တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ထွက်ဗြီးလာကတ်တေ အခြီချ နီထိုင်သူရို့မာ အဓိက ပျံ့နှံ့လားရေ လူမျိုးတိပင် ဖြစ်တေ။ ကင်မရွန်းနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်းသည် အာရပ် ကျွန်ရောင်းဝယ်ရီး ကွန်ယက်၏ အဓိက နီရာ တခု ဖြစ်ခရေ။ ဘာမွန် လူမျိုးများမာ ဘာမွန်စာ သို့မဟုတ် ရှူးမန် ဟုခေါ်သော မူလ စာရီးသားခြင်း စနစ် ဟိရေ။ ထိုစာကို စူလ်တန် ဘုရင် အီဘရာဟင် အန်ဂျိုယာ က ၁၈၉၆ မာ တီထွင် ခပြီးကေ<ref>[[#DeLancey|DeLancey and DeLancey]] 59</ref><ref name="NMAA">{{cite web|url=http://africa.si.edu/exhibits/inscribing/bamum.html|title=Bamum|publisher=National Museum of African Art, Smithsonian Institution|accessdate=29 January 2012}}</ref> ကင်မရွန်းနိုင်ငံမာ ဘာမွန်စာ နန့် မော်ကွန်း စီမံကိန်း အဖြစ် သင်ကြားခရေ။<ref name="NMAA"/> ဂျာမန် အင်ပိုင်ယာမှ ၁၈၈၄ မာ ကင်မရွန်း နိုင်ငံအား ကာမေဝန် ကိုလိုနီဒေသ အဖြစ် သိမ်းပိုက်ခပြီး အထဲပိုင်းသို့ တစတစ ချင်းနင်း ဝင်ရောက်ခရေ။ ဂျာမန်ရို့က ကိုလိုနီ အခြီခံ အဆောက်အအုံကို အဓမ္မ ခိုင်းစီခြင်း စနစ် အသုံးပြုပနာ တိုးတက်ယောင် ပြုလုပ်ခကတ်တေ။<ref name="DeLancey 125">[[#DeLancey|DeLancey and DeLancey]] 125.</ref> ဂျာမန်ရို့ ပထမ ကမ္ဘာစစ်မာ ယှုံးနိမ့်ခကတ်ပြီးကေနောက် နိုင်ငံပေါင်းချုပ် အသင်းကြီး၏ ကြီးစိုးခွင့် အရ ထိုနယ်မြီကို ပြင်သစ် ကင်မရွန်း နန့် ဗြိတိသျှ ကင်မရွန်း ဆိုပနာ ၁၉၁၉ မာ နှစ်ပိုင်း ခွဲခြား ခရေ။ ပြင်သစ်ရို့က ကင်မရွန်း၏ စီးပွားရီးကို ပြင်သစ် စီးပွားရီး နန့် ပေါင်းစပ်ခကတ်ပြီးကေ အခြီခံ အဆောက်အအုံတိကို တိုးတက်ယောင် ဖေသာပင်ဖေသာရင်း နန့် တတ်ကျွမ်း လုပ်သားတိကို အသုံးပြု လုပ်ဆောင်ခကေလေ့ အဓမ္မ ခိုင်းစီရေ စနစ်ကို ဆက်ပနာ ကျင့်သုံးခကတ်တေ။ ဗြိတိသျှ ရို့ကမူ ယင်းရို့၏ နယ်မြီကို အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံ ဖြစ်ရေ နိုင်ဂျီးရီးယားနိုင်ငံ မှ တဆင့် အုပ်ချုပ်ခကတ်တေ။ ဒေသခံရို့ကမူ ယင်းပိုင် ပြုလုပ်မှုကြောင့် အမိလျော့ခံ ကိုလိုနီ၏ ကိုလိုနီ ဖြစ်ခရေဟု စောဒက တက်ကတ်တေ။ နိုင်ဂျီးရီးယား အလုပ်သမားရို့ ကင်မရွန်းတောင်ပိုင်းကို အရွီပြတ် ပြောင်းရွိကြသဖြင့် အဓမ္မ ခိုင်းစီမှု ကွယ်ပျောက်ခကေလေ့ မူရင်းနီထိုင်သူတိကို ဒေါသဖြစ်စီခရေ။<ref>[[#DeLancey|DeLancey and DeLancey]] 4.</ref> ၁၉၄၆ မာ နိုင်ငံပေါင်းချုပ် အသင်းကြီး၏ ကြီးစိုးခွင့် မှ ကုလသမ္မဂ္ဂ အပ်နှင်းခံ ကောင်စီ အောက်ကို ရွှိပြောင်းခရေ။ လွတ်လပ်ရီး နန့် သက်ဆိုင်ရေ ကိစ္စမာ ပြင်သစ် ကင်မရွန်းမာ အရေးပါသော ကိစ္စတခု ဖြစ်လာခရေ။ ပြင်သစ်ရို့က တော်လှန်ရီးစိတ် အပြင်းဆုံး နိုင်ငံရီး ပါတီ ဖြစ်ရေ ကင်မရွန်းပြည်သူ့သမ္မဂ္ဂ ပါတီကို ၁၉၅၅ ဂျူလိုင်လ ၁၃ မာ တရားမဝင် ကြေညာခရေ။ ထိုဖြစ်ရပ်ကြောင့် ကာလရှည် ပြောက်ကျားစစ် ဖြစ်ပွားခပြီးကေ ပါတီဂေါင်းဆောင် ဖြစ်ရေ ရူဘင် အမ် နျိုဘီ မာ လုပ်ကြံခံခရရေ။ ဗြိတိသျှ ကင်မရွန်း အတွက် မီးခွန်းမာမူ ပြင်သစ် ကင်မရွန်းနန့် ပြန်ပနာ ပေါင်းစည်းဖို့လား သို့မဟုတ် နိုင်ဂျီးရီးယားနန့် ပေါင်းစပ်ဖို့လား ဟူရေ မီးခွန်းပင် ဖြစ်တေ။ ===လွတ်လပ်ရီးရခြင်း (၁၉၆၀)=== [[File:Ahmadou Ahidjo.jpg|thumb|အယင် သမ္မတ အာမာဒို အာဟီဒဂျို သည် ၁၉၆၀ မှ ၁၉၈၂ ခုနှစ် အထိ အုပ်ချုပ်ခရေ။]] ၁၉၆၀ ခုနှစ် ဂျန်နဝါရီလ ၁ ရက်နိမာ ပြင်သစ်ကင်မရွန်းသည် သမ္မတ [[အမာဒူ အဟစ်ဂျို|အာမာဒို အာဟီဒဂျို]]၏ အုပ်ချုပ်မှု အောက်ကို လွှဲပြောင်းပြီးကေ လွတ်လပ်ရီး ရခရေ။ ၁၉၆၁ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၁ ရက်နိမာ အယင် ဗြိတိသျှ ကင်မရွန်း တောင်ပိုင်းသည် ပြင်သစ် ကင်မရွန်းနန့် ပူးပေါင်းပနာ ကင်မရွန်း ဖက်ပြားဆတ် သမ္မတ နိုင်ငံကို တည်ထောင်ခရေ။ [[အမာဒူ အဟစ်ဂျို|အာဟီဒဂျို]] သည် ယူပီစီ နန့် ဖြစ်ပွားနိန်ရေ စစ်ပွဲကို အကြောင်းပြပြီးကေ သူ၏ သမ္မတ အာဏာကို ခိုင်မြဲအောင် ပြုလုပ်ခပြီး ၁၉၇၁ ခုနှစ် ယူပီစီအား ကြက်စာကောက် ချေမှုန်း ပြီးရေ်လည်း ဆက်လက်ပြီးကေ ထိုအတိုင်းပင် ဆက်ပနာ အုပ်ချုပ်ခရေ။<ref name="DeLancey 6">[[#DeLancey|DeLancey and DeLancey]] 6.</ref> [[File:Paul Biya 2014.png|thumb|left|ပေါလ်ဘီယာသည် ကင်မရွန်းအား ၁၉၈၂ ခုနှစ်မှ စတင် အုပ်ချုပ်ခရေ။]] သူ၏ နိုင်ငံရီး ပါတီဖြစ်ရေ ကင်မရွန်း အမျိုးသား သမ္မဂ္ဂ (စီအင်န်ယူ)သည် ၁၉၆၆ ခုနှစ် စတ်တင်ဘာလ ၁ ရက်နိ မှစပြီးကေ တခုတည်းသော တရားဝင် နိုင်ငံရီး ပါတီ အဖြစ် ရပ်တည်ခပြီးကေ ၁၉၇၂ ခုနှစ်မာ ဖက်ပြားဆတ် အစိုးရ စနစ်ကို ဖျက်သိမ်းပနာ ယောင်အွန်ဒေး မြို့မှ ဦးစီးအုပ်ချုပ်ရေ ညီညွတ်သော ကင်မရွန်း သမ္မတ နိုင်ငံ အဖြစ် ဆက်ပနာ ရပ်တည်ခရေ။<ref>[[#DeLancey|DeLancey and DeLancey]] 19.</ref> [[အမာဒူ အဟစ်ဂျို|အဟီဒိုဂျို]]သည် စီးပွားရီး ပေါ်လစီအားဖြင့် စီမံကိန်း လစ်ဘရယ် စနစ်ကို ကျင့်သုံးခပြီး ဖေသာရဖို့ သီးနှံတိနန့် ရီနံ ရှာဖွေရီးရို့ကို ဦးစားပီး လုပ်ဆောင်ခရေ။ အစိုးရရေ ရီနံမှ ရရေ ငွီကြေးကို အသုံးပြုပနာ နိုင်ငံဆိုင်ရာ အရံငွီကြေးကို တည်ဆောက်ကာ လယ်သမားတိကို ပီးကမ်းပြီး ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု ဆိုင်ရာ အဓိက စီမံကိန်းတိကို ထောက်ပင့်ခရေ။ ယကေလေ့သော့ အာဟီဒိုဂျို အနေနန့် လုပ်ငန်း မတတ်ကျွမ်းသော သူနန့် ရင်းနှီးကျွမ်းဝင်သူတိကို ခန့်အပ်ကာ ညွှန်ကြားစေသဖြင့် စီမံကိန်း မကန်မဝှန်မာ ယှူရေခဲ့ပါ၊၊<ref>[[#DeLancey|DeLancey and DeLancey]] 7.</ref> [[အမာဒူ အဟစ်ဂျို|အာဟီဒိုဂျို]]သည် ၁၉၈၂ ခုနှစ် နိုဗန်ဘာလ ၄ ရက် မာ ရာထူးမှု နုတ်ထွက်ခပြီး ဖွဲ့စည်းပုံ အခြီခံ ဥပဒေအရ သူ့အား ဆက်ခံဖို့သူ [[ပေါလ် ဘီယာ|ပေါလ်ဘီယာ]] အား အာဏာလွှဲအပ်ခီရေ။ ယကေလေ့သော့ အာဟီဒိုဂျိုသည် စီအင်န်ယူ ပါတီကို ချုပ်ကိုင်ကေ နိုင်ငံအား နောက်ကွယ်မှ အုပ်ချုပ်ရန် ကြိုးစားခကပင်ာ ဘီယာ နန့် သူ၏ မဟာမိတ်တိက သူ့အား အာဏာကို လုံးဝ စွန့်လွှတ်ရန် ဖိအားပီးချိန် အထိ ပင် ဖြစ်တေ။ ဘီယာသည် သူ၏ အုပ်ချုပ်ရီးအား ဒီမိုကရေစီ နည်းလမ်း ပိုကျသော အုပ်ချုပ်ရီး စနစ် အဖြစ် ပြောင်းလဲရန် ကြိုးစားခရေ။ ယကေလေ့သော့ ယှူရေသော အာဏာသိမ်းရန် ကြိုးပမ်းမှု ပြီးကေမာ သူ၏ ရှေ့ဆောင် လမ်းပြ ဖြစ်ရေ အာဟီဒိုဂျို၏ ပုံစံသို့ ပြောင်းလဲ လားခီရေ။<ref>[[#DeLancey|DeLancey and DeLancey]] 8.</ref> ၁၉၈၀ ခုနှစ်တိ၏ အလယ်ပိုင်းနန့် ၁၉၉၀ ခုနှစ် နှောင်းပိုင်းရို့မာ ကမ္ဘာ့စီးပွားရီး အခြီအနီများ၊ မိုးခေါင်ခြင်း၊ ဓာတ်ဆီဈီး ကျဆင်းခြင်း၊ နှစ်ပေါင်းများစွာ အကျင့်ပျက် ခြစားခြင်း၊ အုပ်ချုပ်မှု ညံ့ဖျင်းခြင်း နန့် ခရိုနီ စနစ် ရို့ကြောင့် ကင်မရွန်းမာ စီးပွားပျက်ကပ် ဖြစ်ခရေ။ ကင်မရွန်းသည် နိုင်ငံခြားမှ အကူအညီများ ရယူခပြီး အစိုးရ၏ အသုံးစရိတ်ကို လျှော့ချပြီးကေ စီးပွားရီး လုပ်ငန်းတိအား ပုဂ္ဂလိကပိုင် အဖြစ် ပြောင်းလဲခရေ။ ၁၉၉၀ ဒီဇန်ဘာမာ ပါတီစုံ စနစ်ကို ပြန်ပနာ မိတ်ဆက်ခပြီးကေနောက် အယင် ဗြိတိသျှ ကင်မရွန်တောင်ပိုင်းမှ ကိုယ်ပိုင် အုပ်ချုပ်ခွင့် ပိုပြီးကေရဟိရန် တောင်းဆိုခဲ့ကာ တောင်ပိုင်း ကင်မရွန် အမျိုးသား ကောင်စီမှ အန်ဘာဇိုးနီးယား သမ္မတ နိုင်ငံ အဖြစ် ခွဲထွက်ရန် ထောက်ခံ အားပီးခရေ။<ref name="DeLancey 9">[[#DeLancey|DeLancey and DeLancey]] 9.</ref> ၂၀၀၈ ခုနှစ် ဖေဖဝါရီလမာ ကင်မရွန်းသည် ၁၅ နှစ် အထဲ အဆိုးရွားဆုံးသော အကြမ်းဖက် ဆန္ဒပြမှုနန့် ရှိဆိုင်ရယား ဒူဝါလာ ပို့ဆောင်ရီး သမ္မဂ္ဂ ဆန္ဒပြမှု မှ တဆင့် စည်ပင်သာယာ နယ်နိမိတ် ၃၁ ခုမာ အကြမ်းဖက် ဆန္ဒပြမှုတိ အဖြစ် ပြောင်းလဲ လားခီရေ။<ref name="Nkemngu">Nkemngu, Martin A. (11 March 2008). "[http://allafrica.com/stories/200803110765.html Facts and Figures of the Tragic Protests]", ''[[Cameroon Tribune]]''. Accessed 12 March 2008.{{subscription needed}}</ref><ref name=Matthews>Matthews, Andy (12 March 2008). "[http://www.africanews.com/site/list_messages/16465 Cameroon protests in USA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081206040327/http://www.africanews.com/site/list_messages/16465 |date=6 December 2008 }}", Africa News. Accessed 13 March 2008.</ref> ၂၀၁၄ ခုနှစ် မေလမာ ချီဘော့ခ် ကျောင်းသူတိ ပြန်ပီးဆွဲမှု အပြီးကေမာ ကင်မရွန်း သမ္မတ ပေါလ် ဘီယာ နန့် ချဒ်မှ အီဒရစ် ဒက်ဘီ ရို့မှ ဘိုကို ဟာရမ် သူပုန်ရို့အား တိုက်ခိုက်ရန် ကြေညာခပြီးကေ နိုင်ဂျီးရီးယား နယ်စပ်မာ တပ်များ ချထားခကတ်တေ။<ref>{{cite web | title = Cameroon, Chad Deploy Troops to Fight Boko Haram – Nigeria | work = ReliefWeb | accessdate = 10 June 2014 | url = http://reliefweb.int/report/nigeria/cameroon-chad-deploy-troops-fight-boko-haram }}</ref> ==အစိုးရနန့် နိုင်ငံရီး== [[File:YaoundeUnityPalace.png|thumb|300px|သမ္မတ နီထိုင်ရာ ယူနတီ နန်းတော်]] ကင်မရွန်း သမ္မတသည် အရွီးချယ်ခံ တဦး ဖြစ်ပြီးကေ ပေါ်လစီများ ဖန်တီးရန်၊ အစိုးရ အေဂျင်စီတိကို အုပ်ချုပ်ရန်၊ စစ်တပ်ကို အမိန့်ပီးရန်၊ စာချုပ် စာတမ်းတိကို ညှိနှိုင်း အတည်ပြုဖို့ နန့် အရေးပေါ် အခြီအနီ ကြေညာရန် လွှတ်တော်နန့် လက်သပ် လုပ်ဆောင်ရရေ။ <ref name="Neba 250">[[#Neba|Neba]] 250.</ref> သမ္မတသည် အစိုးရ အရာဟိတိကို အဆင့်အမျိုးမျိုးမာ ခန့်အပ် တာဝန်ပီးရယား ဝန်ကြီးချုပ် ( အစိုးရ၏ တရားဝင် ဦးစီးပြုသူ) မှ စပြီးကေ ဒေသဆိုင်ရာ အုပ်ချုပ်ရီးမှူးများ နန့် တိုင်းဒေသ အရာဟိ များ အထိ ပါဝင်ရေ။<ref name=msu>{{cite web|url=https://globaledge.msu.edu/countries/cameroon/government|accessdate=12 April 2013|title=Cameroon: Government|publisher=Michigan State University: Broad College of Business}}</ref> သမ္မတသည် ခနစ်နှစ် တခေါက် မဲဆန္ဒနန့် ရွီးချယ် တင်မြောက်ရရေ။<ref name="CIA"/> အမျိုးသား လွှတ်တော်သည် ဥပဒေတိကို ပြဋ္ဌာန်းရီးဆွဲရေ။ အမျိုးသား လွှတ်တော်မာ အမတ် ၁၈၀ ပါဝင်ဗျယ်ဒေး ၅ နှစ် သက်တမ်း အတွက် ရွီးချယ်ကာ တနှစ်လျှင် သုံးကတ်ိမ် တွိဆုံ ဆွေးနွေးကတ်တေ။<ref name=msu/> ဥပဒေတိကို မဲဆန္ဒများရေ အပေါ် မူတည်ပနာ ပြဋ္ဌာန်းကတ်တေ။ သမ္မတက တင်ပြသော ဥပဒေကို ပြင်ဆင်ခြင်း တားမြစ်ခြင်းစွာ ကင်မရွန်း လွှတ်တော်မာ အလွန် တွိရခဲရေ။<ref name="CIA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cm.html|title=Cameroon|publisher=CIA|work=World Factbook|accessdate=24 September 2011|archivedate=15 May 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200515103416/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cm.html}}</ref> ၁၉၉၆ ခုနှစ် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြီခံ ဥပဒေအရ ဒုတိယ လွှတ်တော်ဖြစ်ရေ အမတ် ၁၀၀ ပါဝင်ရေ ဆီးနိတ် လွှတ်တော်အား ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဧပြီလမာ စတင်တည်ထောင်ခရေ။ ဆီးနိတ်လွှတ်တော်အား ဆီးနိတ် ဥက္ကဋ္ဌမှ ဦးဆောင်လို့ ဆီးနိတ်ဥက္ကဋ္ဌမာ အရေးပေါ် သမ္မတ နီရာ လစ်လပ် လားခလျှင် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြီခံ ဥပဒေ အရ ဆက်ခံဖို့သူ ဖြစ်တေ။ အစိုးရရေ ရိုးရာ အကြီးအကဲများ၊ ဖောင် နန့် လာမီဒိုခေါ် အုပ်ချုပ်သူတိ၏ ဒေသ ဆိုင်ရာ အုပ်ချုပ်မှုကို အသိအမှတ်ပြုပြီး ဥပဒေ နန့် မငြိစွန်းပါက ယင်းရို့၏ စကားအက်မှု ဖြီယှင်းချက်ရို့ကို လက်ခံပီးရေ။<ref name="State Dept"/><ref>[[#Neba|Neba]] 252.</ref> ကင်မရွန်း တရားစီရင်ရီး စနစ်သည် ပြင်သစ် တရားမဥပဒေစနစ် ကို များစွာ အခြီခံထားပြီး စီရင်ထုံး ဥပဒေ စနစ်၏ လွှမ်းမိုးမှုလည်း ဟိရေ။<ref name="CIA"/> ပုံမှန်ဆိုလို့ဟိကေ တရားစီရင်ရီး စနစ်မာ လွတ်လပ်စွာ တည်ဟိရေ်လည်း တရားစီရင်ရီး ဝန်ကြီးဌာန၏ အာဏာ သက်ရောက်မှု ဟိရေ။<ref name="State Dept">"[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/26431.htm U.S. Relations With Cameroon]". United States Department of State. Accessed 6 April 2007.</ref> သမ္မတသည် တရားလူကြီး အဆင့်အမျိုးမျိုးကို ခန့်အပ်လေ့ ဟိရေ။ တရားရုံးတိကို ခုံရုံး၊ အယူခံရုံး နန့် တရားလွှတ်တော် ဆိုပနာ တရားဝင် ခွဲခြား ထားရေ။ တကယ်လို့ အစိုးရ အဖွဲ့ဝင် တစ်ဦးတလီမှ နိုင်ငံတော် သစ္စာဖောက်မှု သို့မဟုတ် နိုင်ငံတော်၏ လုံခြုံရီးကို ထိပါးစီမှု ရို့နန့် တရားစွဲဆိုခြင်း ခံရပါက ဆုံးဖြတ်ရန် အဖွဲ့ဝင် ကိုးဦး ပါဝင်ရေ တရားရုံးချုပ်ကို အမျိုးသား လွှတ်တော်မှ ရွီးချယ်တင်မြှောက်ရေ။<ref>{{cite web|url=http://www.etat.sciencespobordeaux.fr/_anglais/institutionnel/cameroon.html|accessdate=12 April 2013|title=Cameroon: Institutional Situation|publisher=Montesquieu University of Bordeaux|author=Abdourhamane, Boubacar Issa|archivedate=21 September 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100921001254/http://etat.sciencespobordeaux.fr/_anglais/institutionnel/cameroon.html}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.commonwealthofnations.org/sectors-cameroon/government/|accessdate=12 April 2013|title=Government in Cameroon|publisher=Commonwealth of Nations|archive-date=28 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140328164623/http://www.commonwealthofnations.org/sectors-cameroon/government/}}</ref> ===နိုင်ငံရီး ပုံစံ=== ကင်မရွန်းနိုင်ငံသည် အစိုးရ၏ အဆင့်အမျိုးမျိုးမာ ခြစားမှုတိဖြင့် ပြည့်နှက်နိန်ရေ နိုင်ငံ အဖြစ် ရှုမြင်ကတ်တေ။ ၁၉၉၇ ခုနှစ်မာ ဝန်ကြီးဌာန ၂၉ ခုမာ ခြစားမှု တိုက်ဖျက်ရီး အဖွဲ့တိကို ဖွဲ့စည်းခကေလေ့ ၂၅% လှောက်ရာ အလုပ်လုပ်ကတ်တေ။ ၂၀၁၂ ခုနှစ်မာ [[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ပွင့်လင်းမြင်ရာမှု အဖွဲ့]]က နိုင်ငံပေါင်း ၁၇၆ နိုင်ငံအား ခြစားမှု အနည်းဆုံးမှ အများဆုံး အထိ အဆင့်သတ်မှတ် ဖော်ပြရာမာ ကင်မရွန်းနိုင်ငံအား အဆင့် ၁၄၄ မာ ဖော်ပြခရေ။<ref name=Corruption>"[http://cpi.transparency.org/cpi2012/results/ Corruption Perceptions Index 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131129013918/http://cpi.transparency.org/cpi2012/results/ |date=29 November 2013 }}". Transparency International.</ref> ၂၀၀၆ ခုနှစ် ဂျန်နဝါရီ ၁၈ ရက်မာ သမ္မတ ဘီယာ က အမျိုးသား ခြစားမှုတိုက်ဖျက်ရီး စောင့်ကြည့် အဖွဲ့၏ လမ်းညွှန်မှုဖြင့် ခြစားမှု တိုက်ဖျက်ရီး လုပ်ဆောင်ရန် အစပျိုး ခရေ။ <ref name="IRIN">"[http://www.irinnews.org/report.aspx?reportid=57951 Cameroon: New anti-corruption drive leaves many sceptical]". 27 January 2006. ''IRIN''. UN Office for the Coordination of Humanitarian Affairs. Accessed 6 April 2007.</ref> ကင်မရွန်းနိုင်ငံမာ အကြီးအကျယ် ခြစားမှု ဟိနှိုင်ရေ နီရာများ ဟိပြီးး နမူနာအနိန်နန့် အကောက်ခွန်ဌာန၊ အများပြည်သူ ဆိုင်ရာ ကျန်းမာရီး ဌာန နန့် အစိုးရ ဝယ်ယူရီး ဌာန ရို့မာ ဖြစ်တေ။<ref>{{cite web|title=Business Corruption in Cameroon|url=http://www.business-anti-corruption.com/country-profiles/sub-saharan-africa/cameroon/business-corruption-in-cameroon.aspx|publisher=Business Anti-Corruption Portal|accessdate=24 March 2014|archivedate=24 March 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140324190641/http://www.business-anti-corruption.com/country-profiles/sub-saharan-africa/cameroon/business-corruption-in-cameroon.aspx}}</ref> [[File:Statue d'un chef coutumier à Bana.jpg|thumb|right|upright| ကင်မရွန်း အနောက်ပိုင်း ဘာနာဟိ ချိဖ်၏ ရုပ်တု]] လူ့အခွင့်အရီး ဆိုင်ရာ အဖွဲ့အစည်းတိက ရဲနန့် စစ်တပ်ရို့အား မှုခင်းဆိုင်ရာ မသင်္ကာသူတိ၊ လူနည်းစု လူမျိုးများ၊ လိင်တူ ချစ်သူတိ နန့် နိုင်ငံရီး တက်ကြွလှုပ်ရှားသူတိအား အကြမ်းဖက် ကိုင်တွယ်ခြင်း နန့် ညှင်းပန်းနှိပ်စက်ခြင်းရို့ အတွက် ယိုးစွပ်ခကတ်တေ။<ref name="Amnesty">{{Cite web |title="Cameroon" |url=http://web.amnesty.org/report2006/cmr-summary-eng |accessdate=10 August 2015 |archivedate=8 February 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070208022949/http://web.amnesty.org/report2006/cmr-summary-eng }}. ''Amnesty International Report 2006''. Amnesty International Publications. Accessed 6 April 2007.</ref><ref name="Freedom House">{{cite book|ref=House|chapter=Cameroon (2006)|url=http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2006&country=6935|title=Country Report: 2006 Edition|publisher=Freedom House|accessdate=6 April 2007|archive-date=30 September 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930220940/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2006&country=6935|url-status=dead}}</ref> <ref name="Human Rights Report">"[http://www.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2006/78723.htm Cameroon]". Country Reports on Human Rights Practices, 6 March 2007. Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor, U.S. Department of State. Accessed 6 April 2007.</ref><ref name="Human Rights Report"/><ref name="EHRC">{{Cite web |title="2006 Elections to the Human Rights Council: Background information on candidate countries" |url=http://web.amnesty.org/library/Index/ENGIOR410062006?open&of=ENG-CMR |accessdate=10 August 2015 |archivedate=6 June 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060606221725/http://web.amnesty.org/library/Index/ENGIOR410062006?open&of=ENG-CMR }}. May 2006. Amnesty International Publications. Accessed 6 April 2007.</ref> အကျိုင်းထောင်တိမာ ပြည့်သိပ်နိန်ပြီးကေ လောက်ငှသော အစားအစာ နန့် ဆီးဝါးတိကို ရဟိရန် အလွန်ခက်ခဲရေ။<ref name = "Human Rights Report"/><ref name="EHRC"/> ယင်းအပြင် ရိုးရာ အုပ်ချုပ်သူတိ ဦးစီးသော မြောက်ဘက်ပိုင်းဟိ အကျိုင်းထောင်များမာ အစိုးရ တက်စား နိုင်ငံရီး ပြိုင်ဘက်တိကို ထိန်းသိမ်းထားရေဟု ယိုးစွပ်ကတ်တေ။ ယကေလေ့သော့ ၂၁ ရာစု၏ ပထမ ဆယ်စုနှစ်မှ စပြီးကေ ရဲတိအား မသင့်လျော်သော စီမံခန့်ခွဲမှုတိ အတွက် တရားစွဲဆိုခြင်းများ ပိုပြီးကေ များပြားလာစွာကို တွိရရေ။<ref name="Human Rights Report"/> ၁၉၉၀ ဒီဇန်ဘာလ အထိ သမ္မတ ဘီယာ၏ ကင်မရွန်း ပြည်သူ့ ဒီမိုကရက်တ လှုပ်ယှားမှု (စီပီဒီအမ်) ပါတီသည် တခုတည်းသော တရားဝင် ပါတီ ဖြစ်တေ။ ယပြီးနောက်မာ ဒေသမား နိုင်ငံရီး အဖွဲ့အစည်းများ ပေါ်ပေါက် ပါလတ်တေ။ အဓိက အတိုက်အခံမာ ဆိုရှယ် ဒီမိုကရက်တ တပ်ဦးဖြစ်ပြီးကေ အန်ဂလိုဖုန်း ဒေသမာ အများဆုံး အခြီစိုက်က ဂျွန်ဖရူနဒီမှ ဦးဆောင်ရေ။<ref name = "lergai">[[#West|West]] 11.</ref> ဘီယာနန့် ယင်းဧ့ ပါတီသည် သမ္မတရာထူးနန့် အမျိုးသား လွှတ်တော်ကို တနိုင်ငံလုံး ဆိုင်ရာ ရွီးကောက်ပွဲများမာ ချုပ်ထိန်းထားနိုင်ဆဲ ဖြစ်ပြီးကေ ပြိုင်ဘက်တိကမူ ထိုရွီးကောက်ပွဲတိမာ တရားမျှတမှု မဟိဟု အခိုင်အမာ ပြောကတ်တေ။ လူ့အခွင့်အရီး အဖွဲ့စည်းတိက အစိုးရရေ ဆန္ဒပြမှုတိကို တားမြစ်ခြင်း၊ အစည်းအဝေးများမာ ဝင်ရောက် နှောက်ယှက်ခြင်း၊ အတိုက်အခံ ဂေါင်းဆောင်များ နန့် သတင်းစာသမားတိကို ဖမ်းဆီးခြင်းအားဖြင့် အတိုက်အခံ အဖွဲ့အစည်းတိ၏ လွတ်လပ်မှုကို ဖိနှိပ်ရေလို့ ယိုးစွပ်ကတ်တေ။ ဖရီးဒမ်း ဟောက်စ် မှ ကင်မရွန်းအား နိုင်ငံရီး ဆိုင်ရာ အခွင့်အရီး နန့် ပြည်သူ့ လွတ်လပ်မှုတိမာ "လွတ်လပ်မှု မဟိ" အဆင့်ဖြင့် သတ်မှတ်ကတ်တေ။<ref>Cameroon is rated at six in both categories on a scale of one to seven, with one being "most free" and seven being "least free". [[#House|Freedom House]].</ref> ကင်မရွန်းနိုင်ငံ၏ နောက်ဆုံး ရွီးကောက်ပွဲကို ၂၀၀၇ ခုနှစ် ဂျူလိုင်လ ၂၂ ရက်မာ ကျင်းပခရေ။<ref name=Kandemeh>Kandemeh, Emmanuel (17 July 2007). "[http://fr.allafrica.com/stories/200707170411.html Journalists Warned against Declaring Election Results]", ''Cameroon Tribune''. Accessed 18 July 2007 {{subscription needed}}.</ref> ===နိုင်ငံခြား ဆက်ဆံရီး=== ကင်မရွန်းနိုင်ငံသည် ဓနသဟာယ နိုင်ငံများ အဖွဲ့ နန့် လာ ဖရန်ကိုဖိုနီ အဖွဲ့ရို့၏ အဖွဲ့ဝင် နိုင်ငံ ဖြစ်တေ။ ယင်းဧ့ နိုင်ငံခြားရီး ပေါ်လစီသည် အဓိက မဟာမိတ်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီးကေ အယင်က ကိုလိုနီ အုပ်ချုပ်သူ ဖြစ်ခသော ပြင်သစ်နိုင်ငံ၏ နိုင်ငံခြားရီး ပေါ်လစီနန့် နီးကပ်စွာ တူညီရေ။<ref>[[#DeLancey|DeLancey and DeLancey]] 126</ref><ref>Ngoh 328.</ref> ကင်မရွန်းနိုင်ငံ၏ စစ် အသုံးစရိတ်မာ တခြားသော ဌာနတိ၏ အသုံးစရိတ်နန့် ယှဉ်ကေ ကောင်းကောင်းများ ကေလေ့<ref>[[#DeLancey|DeLancey and DeLancey]] 30.</ref> ကာကွယ်ရီး ကိစ္စများ အတွက် ပြင်သစ်ကို များစွာ အားကိုးရေ။,<ref name="State Dept"/> သမ္မတ ဘီယာသည် ရီနံ ပေါကြွယ်ဝသော ဘာကာစီ မော် ကိစ္စနန့် ပတ်သက်ပြီးကေ နိုင်ဂျီးရီးယားနိုင်ငံ နန့် စကားအက်မှု ဖြစ်ခပြီးကေ (ယကေလေ့ ထိုစကားအက်မှုကို ဂရင်းထရီး သဘောတူညီချက်ဖြင့် ပြေလည်မှု ရခရေ။) ဂါဘွန်းနိုင်ငံ သမ္မတ အယ်လ် ဟတ်ဒ် အိုမာ ဘွန်ဂို နန့် ကိုယ်ရီးကိုယ်တာ ပြိုင်ဆိုင်မှုတိ ကြောင့် စကားအက်ခဖူးရေ။<ref name = "lergai"/> ===အုပ်ချုပ်ရီး ဒေသများ=== [[File:Provinces of Cameroon EN.svg|thumb|upright|ကင်မရွန်းနိုင်ငံကို ဒေသ ၁၀ ခု အဖြစ် ခွဲခြာထားရေ။]] ကင်မရွန်းနိုင်ငံ၏ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြီခံ ဥပဒေအရ ကင်မရွန်းနိုင်ငံအား တစိတ်တပိုင်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ဒေသ ၁၀ ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားပြီးသား ဒေသ တခုချင်းစီမာ ရွီးကောက်တင်မြှောက်ထားရေ ဒေသဆိုင်ရာ ကောင်စီ ဟိရေ။ ဒေသတခုချင်းစီအား သမ္မတမှ ခန့်အပ်ထားရေ အုပ်ချုပ်ရီးမှူး တစ်ဦးချင်းစီမှ အုပ်ချုပ်ရေ။<ref name="Neba 250"/> ထိုဂေါင်းဆောင်တိစွာ သမ္မတ၏ ဆန္ဒကို အကောင်အထည် ဖော်ပီးခြင်း၊ ဒေသဆိုင်ရာ အထွေထွေ အခြီအနီ နန့် အနိန်အထားတိကို ပြန်ပနာ သတင်းပို့ရခြင်း၊ အစိုးရ ရုံးလုပ်ငန်းတိကို အုပ်ချုပ်ရခြင်း၊ ငြိမ်းချမ်းရီး ထိန်းသိမ်း ရခြင်း နန့် ပိုပြီးကေ ငယ်ရေ အုပ်ချုပ်ရီး ယူနစ်တိကို စောင့်ကြပ်ကြည့်ရှု ရခြင်းရို့ကို ပြုလုပ်ရရေ။ အုပ်ချုပ်ရီးမှူးများမာ ကျယ်ပြန့်သော အာဏာစက် ဟိကတ်ပြီး သူရို့၏ နယ်မာ ဝါဒဖြန့်ဖြင်း ဆောင်ရွက်နှိုင်ရေ အပြင် စစ်တပ်၊ ရဲ နန့် ဂျန်ဒါမီ ရဲရို့ကို လိုအပ်ပါကေ ခေါ်သုံးနှိုင်ရေ။ အားလုံးသော ဒေသဆိုင်ရာ အစိုးရ အရာဟိတိမာ ဗဟိုအစိုးရ၏ ဒေသဆိုင်ရာ အုပ်ချုပ်ရီး ဝန်ကြီး ဌာနမှ ဝန်ထမ်းများ ဖြစ်ကတ်ပြီး ဒေသဆိုင်ရာ အစိုးရများ အနေနန့်လည်း ထိုဝန်ကြီးဌာနမှ ဘတ်ဂျက် အများဆုံးကို ရဟိကတ်တေ။<ref name="history">{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/26431.htm|title=Cameroon|publisher=US Department of State|date=25 August 2011|accessdate=24 September 2011}}</ref> ဒေသတိကို တိုင်း ၅၈ တိုင်း အဖြစ် ဆက်ပနာ ခွဲခြာထားပြီး ထိုတိုင်းတိကို သမ္မတမှ ခန့်အပ်ထားရေ တိုင်းဒေသဆိုင်ရာ အရာဟိတိက ဦးဆောင်ကတ်တေ။ ထိုတိုင်းတိကို တိုင်းငယ်များ အဖြစ် ဆက်ပနာ ခွဲခြာထားပြီး ထိုတိုင်းငယ်တိကို လက်ထောက် တိုင်းဒေသဆိုင်ရာ အရာဟိတိက အုပ်ချုပ်ကတ်တေ။ ခရိုင်မှူးမှ အုပ်ချုပ်ရေ ခရိုင်တိမာ အသီးဆုံးသော အုပ်ချုပ်ရီး ဆိုင်ရာ ယူနစ်များ ဖြစ်တေ။<ref name=unhchr>{{cite web|url=http://www.unhchr.ch/tbs/doc.nsf/0/33bb745d595710e3c125693d0035f74b?Opendocument|accessdate=12 April 2013|title=Core document forming part of the reports of States Parties: Cameroon|publisher=UNHCHR}}</ref> မြောက်ဘက် အကျဆုံး ဒေသ ၃ ခုမာ မြောက်ဖျား ဒေသ၊ မြောက်ပိုင်း ဒေသ နန့် အဒါမဝါ ဒေသ ရို့ဖြစ်တေ။ ယင်းရို့၏ တောင်ဖက်မာ အလယ်ပိုင်းဒေသ နန့် အရှိပိုင်း ဒေသရို့ ဟိရေ။ တောင်ပိုင်း ဒေသသည် ဂီနီပင်လယ်အော်ထက်မာ တည်ဟိပြီး တောင်ဘက် နယ်နိမိတ်လည်း ဖြစ်တေ။ ကင်မရွန်း၏ အနောက်ဘက်ပိုင်းကို ဒေသ ၎ ခု ခွဲခြား ထားရေ။ လစ်တော်ရယ် ဒေသ နန့် အနောက်တောင်ပိုင်း ဒေသ ရို့မာ ကမ်းရိုးတန်းထက်မာ တည်ဟိကြကာ အနောက်မြောက်ပိုင်း ဒေသ နန့် အနောက်ပိုင်း ဒေသရို့မာ အနောက်ပိုင်း မြက်ခင်းပြင် ဒေသများမာ တည်ဟိကတ်တေ။ ==ပညာရီး နန့် ကျန်းမာရီး== [[File:Cameroonian school children gather around U.S. Army Master Sgt. John Reid, center, for a group photo near Douala, Cameroon, March 19, 2014, during Central Accord 14 140319-A-PP104-039.jpg|thumb|300 px|ကင်မရွန်းဟိ ကျောင်းသား ကောင်မချေျား]] ၂၀၁၀ ခုနှစ်မာ ကင်မရွန်းနိုင်ငံ၏ စာတတ်မြောက်မှုနှုန်းမာ ၇၁.၃ % (အမျိုးသား ၇၈.၃ %၊ အမျိုးသမီး ၆၄.၈%)မျှ ဟိဖို့ဟု လှောက်မှန်းရရေ။<ref name="CIA"/> အချေ အများစုကတော့ခါ ကိုင်ပိုင် စာသင်ကျောင်းနန့် ဘာသာရီးကျောင်းတိထက် အဖိုးနှုန်းထား သက်သာသော အစိုးရ ကျောင်းတိမာ စာသင်ကြားကတ်တေ။<ref name="Mbaku 15">[[#Mbaku|Mbaku]] 15.</ref> ပညာရီး စနစ်မာ ပြင်သစ် နန့် ဗြိတိသျှရို့၏ ပညာရီး စနစ်ကို ရောနှော ဆက်ခံထားခြင်း ဖြစ်ပြီးကေ<ref>[[#DeLancey|DeLancey and DeLancey]] 105–6.</ref> သင်ကြားရာမာ အိန်းဂလိချ်ဘာသာ နန့် ပြင်သစ်ဘာသာရို့ကို အသုံးပြုပနာ သင်ကြားကတ်တေ။<ref>[[#Mbaku|Mbaku]] 16.</ref> ကင်မရွန်းနိုင်ငံသည် အာဖရိကဟိ ကျောင်းတက်မှု အများဆုံး နိုင်ငံ တနိုင်ငံ ဖြစ်တေ။<ref name="Mbaku 15" /> ကလိန့်မေသျှေတိမာ ကလွေသျှေများ နန့် ယှဉ်ကေ ကျောင်းပုံမှန် တက်ရောက်မှု မဟိပေ။ အကြောင်းမာ ရိုးရာ ယိုင်ကျေးမှု အစွဲအလမ်းများ၊ အိမ်ကုကိစ္စများ၊ စောစီးစွာ ပီးစပ်ခြင်းများ၊ ပဋိသန္ဓေ တည်ဟိခြင်းများ နန့် လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ အကြမ်းဖက် ဖိနှိပ်မှုတိကြောင့် ဖြစ်တေ။ တောင်ဘက်ပိုင်းမာ ကျောင်းတက်ရောက်မှု ပိုပြီးကေများသဖြင့်<ref name="Mbaku 15"/> ဆရာ ဆရာမများ မကန်မဝှန် တောင်ဘက်ပိုင်းမာ တာဝန်ထမ်းဆောင်ကတ်ခြင်းကြောင့် မြောက်ဘက်ပိုင်းဟိ ကျောင်းတိမာ ဆရာ ဆရာမ ဦးရေ မလောက်ငှပါ၊၊<ref name="Human Rights Report"/> ကျောင်းတက်ရောက်မှု နည်းပါးခြင်း၏ အကြောင်းရင်း နောက်တခုမာ အချေ အလုပ်သမား များပြားခြင်းကြောင့် ဖြစ်တေ။ အမေရိကန် အလုပ်သမားဝန်ကြီးဌာန၏ အဆိုးရွားဆုံး အချေ အလုပ်သမား အစီအစာခံစာ အရ အသက် ၅ နှစ်မှ ၁၄ နှစ် အထိ အချေ သူငယ်၏ ၅၆% မာ အလုပ်လုပ်နိန်ရေ ကောင်မချေျား ဖြစ်ပြီးကေ အသက် ၇ နှစ် မှ ၁၄ နှစ် အထိ အချေသူငယ်တိ၏ ၅၃% မာ ကျောင်းတက်ရင်း အလုပ်လုပ်နီရသော ကောင်မချေျား ဖြစ်တေ။<ref>[http://www.dol.gov/ilab/reports/child-labor/cameroon.htm 2013 Findings on the Worst Forms of Child Labor -Cameroon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150303052129/http://www.dol.gov/ilab/reports/child-labor/cameroon.htm |date=3 March 2015 }}. Dol.gov. Retrieved on 29 June 2015.</ref> ၂၀၁၄ ခုနှစ် ဒီဇန်ဘာလ နိုင်ငံတကာ အလုပ်သမားရီးရာ ဗျူရို မှ ထုတ်ပြန်သော အချေသူငယ်များ သို့မဟုတ် အဓမ္မ ခိုင်းစီခြင်း ခံရသူတိ ထုတ်လုပ်သော ပစ္စည်းများ စာရင်းမာ ကင်မရွန်းနိုင်ငံသည် ကိုကိုး ထုတ်လုပ်ရာမာ အချေ အလုပ်သမားတိကို အသုံးပြုကြောင်း ဖော်ပြထားရေ။<ref>[http://www.dol.gov/ilab/reports/child-labor/list-of-goods/ List of Goods Produced by Child Labor or Forced Labor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610003351/http://www.dol.gov/ilab/reports/child-labor/list-of-goods/ |date=10 June 2015 }}. Dol.gov. Retrieved on 29 June 2015.</ref> ကျန်းမာရီး စောင့်ယှောက်မှု အရည်အသွီးမာလေ့သော့ ပုံမှန်ဆိုလို့ဟိကေ နိမ့်ကျရေ။<ref name = "yqheor">[[#DeLancey|DeLancey and DeLancey]] 21.</ref> ကင်မရွန်းနိုင်ငံမာ လူ ၅,၀၀၀ အတွက် ဒက်တင်တဦးနှုန်းသာ ဟိရေဟု ကမ္ဘာ့ ကျန်းမာရီး အဖွဲ့က ဆိုရေ။<ref>{{cite news|last=Staff|first=CNN|title=3 medical marvels saving lives|url=http://edition.cnn.com/2013/11/17/health/cnnheroes-medical-marvels/index.html?hpt=us_bn1|accessdate=18 November 2013|newspaper=CNN}}</ref> ကျန်းမာရီး စောင့်ယှောက်မှု စနစ် အထဲ ဘဏ္ဍာဖေသာ နည်းပါးမှုကြောင့် ပရော်ဖက်ရှင်နယ် စိကေချေလှောက်သာ ဟိရေ။ ကင်မရွန်းနိုင်ငံ အထဲ လိ့ကျင့်သင်ကြားထားရေ ဒက်တင် နန့် သူနာပြု အများစုကတော့ခါ အလုပ်များလို့ လုပ်ခနည်းပါးအတွက်နန့် အရာနိုင်ငံတိသို့ ရွှိပြောင်းလားကတ်တေ။ သူနာပြု လိုအပ်ရေ်လည်း အလုပ်မဟိရေ သူနာပြု မကန်မဝှန် ဟိရေ။ တချို့မာ သူရို့၏ တတ်ကျွမ်းမှုတိ လျော့ကျမလားစီရန် အခမဲ့ အကူအညီ ပီးကတ်တေ။<ref>{{cite web |title=The need is so great |author=Rose Futrih N. Njini |publisher=D+C Development and Cooperation/ dandc.eu |date=December 2012 |url=http://www.dandc.eu/en/article/cameroon-too-many-nurses-and-doctors-lack-perspective}}</ref> အဓိက မြို့ကြီးတိ၏ အပြင်ဘက်ဟိ ဆီးရုံဆီးခန်းတိမာ အများအားဖြင့် စုတ်ပဲ့နီတတ်ပြီး ပစ္စည်းကိရိယာလည်း အစုံအလင် မဟိတတ်ပါ၊၊<ref name="West 64">[[#West|West]] 64.</ref> ၂၀၁၂ ခုနှစ် လှောက်မှန်းချက်အရ မွီးစမှ ပျမ်းမျှသက်တမ်းကို ၅၄.၇၁ နှစ် သတ်မှတ်သဖြင့် ကမ္ဘာ့ ပျမ်းမျှသက်တမ်း အနိမ့်ဆုံး နိုင်ငံများမာ ပါဝင်ရေ။<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2102rank.html?countryName=Cameroon&countryCode=cm&regionCode=afr&rank=200#cm|work=CIA World Factbook|title=Life Expectancy ranks|accessdate=12 April 2013|archivedate=4 May 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120504215553/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2102rank.html?countryName=Cameroon&countryCode=cm&regionCode=afr&rank=200#cm}}</ref> ပုံမှန် တွိရလေ့ ဟိရေ ရောဂါတိမာ [[သွီးလွန်တုပ်ကွေး]] ၊ [[ဖီလာရီယာသန်စွဲနာ]]၊ [[လီရှမာနီယာပိုးစွဲနာ]]၊ [[သန္နိပါတ်]]၊ [[ဝဏှောက်အမြှေးရောင် ရောဂါ]]၊ [[သျှစ်စတိုဆိုမာသန်စွဲနာ]] ၊ [[အာဖရိကန် ထရစ်ပနိုစိုမီရီးစစ်]] ရို့ ဖြစ်တေ။<ref>[[#West|West]] 58–60.</ref> အသက် ၁၅ နှစ်မှ ၄၉ နှစ်အထဲ အိတ်ချ်အိုင်ဗွီ အေအိုင်ဒီအက်စ် တွိဟိမှုနှုန်းမာ ၅.၄ ရာခိုင်နှုန်း ဖြစ်ကေလေ့ ထိုရောဂါနန့် ပတ်သက်ပြီးကေ လူမှုရီးအရ ရှက်ကြောက်ပနာ ထုတ်မပြောကတ်တေကြောင့် နည်းပါးခြင်း ဖြစ်တေ။<ref name = "yqheor"/> ကင်မရွန်းနိုင်ငံမာ ကျင့်သုံးလိ ဟိရေ ရိုးရာ အလိအထ တခုဖြစ်ရေ အပျိုဖော်ဝင်စ အမျိုးသမီးရို့၏ ရင်သားကို မာကျောသော အရာဝထု သို့မဟုတ် အပူပီးထားရေ အရာဝထုဖြင့် ပျောက်ပျက်ငယ်အောင် လုပ်ခြင်းစွာလည်း အမျိုးသမီးရို့၏ ကျန်းမာရီးကို ထိခိုက်စီရေ။ <ref>Joe, Randy. (23 June 2006) [http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/5107360.stm Africa | Cameroon girls battle 'breast ironing']. BBC News. Retrieved on 2015-06-29.</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/programmes/p01pgpzf BBC World Service – Outlook, Fighting 'Breast Ironing' in Cameroon]. Bbc.co.uk (16 January 2014). Retrieved on 2015-06-29.</ref><ref>[http://www.channel4.com/news/breast-ironing-fgm-victim-girls-chest-cameroon-uk Campaigners warn of 'breast ironing' in the UK – Channel 4 News]. Channel4.com (18 April 2014). Retrieved on 2015-06-29.</ref><ref>Bawe, Rosaline Ngunshi (24 August 2011) [http://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/CEDAW/HarmfulPractices/GenderEmpowermentandDevelopment.pdf Breast Ironing : A harmful traditional practice in Cameroon]. Gender Empowerment and Development(GeED)</ref> အမျိုးသမီးရို့၏ မအင်္ဂါစိကို ဖြတ်တောက်ရေ အလိအထမာလေ့သော့ ကျကျယ်ပြပြန့် မဟိရေ်လည်း လူဦးရွီ တစိတ်တပိုင်းမာ ကျင့်သုံးဗျာယ် ဟိရေဟု ၂၀၁၃ ခုနှစ် ယူနီဆက်ဖ်၏ အစီအစာခံစာ အရ သိရယား ကင်မရွန်း အမျိုးသမီးထု၏ ၁ ရာခိုင်နှုန်းမာ မအင်္ဂါစိ ဖြတ်တောက်ထားခြင်း ခံရရေ။ ရိုးရာ တိုင်းရင်းဆီးမာလေ့သော့ အနောက်တိုင်းဆီးပညာအပြင် အရာ ရွီးချယ်စရာ တခု အဖြစ် စွံဆဲပင် ဖြစ်တေ။<ref name=Lantum>Lantum, Daniel M., and Martin Ekeke Monono (2005). "Republic of Cameroon", ''Who Global Atlas of Traditional, Complementary and Alternative Medicine''. [[World Health Organization]], p. 14.</ref> ==ပထဝီဝင်== [[File:Rhumsiki Peak.jpg|thumb|မြောက်ဖျားဒေသ ရွမ်းစီးကီးဟိ နဂါးတောင်အဆို့ မြင်ကွင်း]] ကင်မရွန်းနိုင်ငံသည် ၁၈၃,၅၆၉ စတုရန်းမိုင် (၄၇၅,၄၄၂ စတုရန်းကီလိုမီတာ) မျှ ဟိသဖြင့် ကမ္ဘာထက်မာ ၅၃ ခုမြောက် အကြီးဆုံးနိုင်ငံ ဖြစ်တေ။<ref name="Demographic Yearbook">[http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2003/Table03.pdf ''Demographic Yearbook 2004'']. United Nations Statistics Division.</ref> [[ဆွီဒင်နိုင်ငံ]]ထက် စိကေချေလှောက် ပိုပြီးကေ ကြီးမားပြီး [[ပါပူဝါနယူးဂီနီနိုင်ငံ]] နန့် အရွယ်အစားတူမျှ ဖြစ်တေ။ ကင်မရွန်းနိုင်ငံသည် အလယ်အာဖရိကနန့် အနောက်အာဖရိကဟိ ဘွန်နီပင်လယ်အော်ထက်မာ တည်ဟိပြီး ဂီနီဂျိုင်တာလောင် နန့် အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာရို့၏ တစိတ်တဒေသ ဖြစ်တေ။<ref>{{cite web|url=http://www.international.ucla.edu/africa/countries/|accessdate=12 April 2013|title=Country Profiles|publisher=UCLA African Studies Center}}</ref> မြောက်လတ္တီကျု ၁ ဒီဂရီမှ ၁၃ ဒီဂရီ အထဲ အရှိလီာင်ဂျီကျု ၈ ဒီဂရီမှ ၁၇ ဒီဂရီ အတွင်းမှာ တည်ဟိရေ။ ကမ္ဘာလှည့် ခရီးလားစာပီများမာ ကင်မရွန်းနိုင်ငံအား အာဖရိကတိုက် အသေးစားလေးဟု ဖော်ပြလိ့ ဟိပြီးး အကြောင်းမာ ကင်မရွန်းနိုင်ငံ အထဲ အာဖရိက၏ အဓိက ရာသီဥတုများ နန့် သဘာဝပေါက်ပင်များ အားလုံး ဟိပြီးး ကမ်းရိုးတန်း၊ ကန္တာရ၊ တောင်ကုန်းများ၊ မိုးသစ်တောများ နန့် ဆာဗားနား မြက်ခင်းပြင်များ အားလုံး ဟိရေအတွက် ဖြစ်တေ။ <ref>[[#DeLancey|DeLancey and DeLancey]] 16.</ref> အိမ်နီးချင်း နိုင်ငံတိမာ အနောက်ဖက်မာ နိုင်ဂျီးရီးယားနိုင်ငံ၊ အရှိမြောက်ဖက်မာ ချဒ်နိုင်ငံ၊ အရှိဖက်မာ ဗဟိုအာဖရိက သမ္မတနိုင်ငံ၊ တောင်ဖက်မာ အီကွေတာဂီနီနိုင်ငံ၊ ဂါဘွန်နိုင်ငံ နန့် ကွန်ဂိုသမ္မတနိုင်ငံ ရို့ ဖြစ်ကတ်တေ။<ref name="CIA"/> ကင်မရွန်းနိုင်ငံအား အဓိက ပထဝီဝင်ဇုန်ကြီး ၅ ဇုန် အဖြစ်ခွဲခြာထားပြီး ယင်းရို့မာ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာအနိန်နန့် ပင်ဖြစ်ဖြစ်၊ ရာသီဥတုအနိန်နန့် ပင်ဖြစ်ဖြစ်၊ သဘာဝ ပေါက်ပင်အားဖြင့် ပင်ဖြစ်ဖြစ် အသွင် ကွဲပြားခြားနားရေ။ ကမ်းရိုးတန်း လွင်ပြင်သည် ဂီနီ ဂျိုင်တာလောင်မှ<ref name=Fomensky>Fomensky, R., M. Gwanfogbe, and F. Tsala, editorial advisers (1985) ''Macmillan School Atlas for Cameroon.'' Malaysia: Macmillan Education, p. 6</ref> အထဲပိုင်းသို့ ၉ မိုင်မှ ၉၃မိုင် (၁၅ ကီလိုမီတာမှ ၁၅၀ ကီလိုမီတာ) အထိ ထိုးဖောက်ဝင်ရောက်လားပြီး ပျမ်းမျှ အမြင့်အားဖြင့် ၂၉၅ပေ (၉၀ မီတာ) မျှ ဟိရေ။<ref>[[#Neba|Neba]] 14.</ref> ထိုဒေသမာ အလွန်ပူပနာ စွတ်စိုထိုင်းမှိုင်းပြီး တိုတောင်းသော ခြောက်သွိရာသီ ဟိကာ ထိုရပ်ဝန်းဒေသသည် သစ်တောထူထပ်စွာ ပေါက်ရောက်နီရား ကမ္ဘာထက်မာ အစွတ်ဆုံး ဒေသ မကန်မဝှန် ပါဝင်ကာ ခရော့စ် ဆာနာဂါ ဘိုင်အိုကို ကမ်းရိုးတန်း သစ်တော ဒေသ၏ တစိတ်တပိုင်း ဖြစ်တေ။<ref>[[#Neba|Neba]] 28.</ref><ref name="Extremes">"[http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/globalextremes.html#highpre Highest Average Annual Precipitation Extremes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131128084534/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/globalextremes.html#highpre |date=28 November 2013 }}". Global Measured Extremes of Temperature and Precipitation, [[National Climatic Data Center]], 9 August 2004. Accessed 6 April 2007.</ref> တောင်ပိုင်း ကင်မရွန်း ကုန်းမြီမြင့်ဒေသသည် ကမ်းရိုးတန်း လွင်ပြင်မှ ပျမ်းမျှ အမြင့် ၂,၁၃၃ ပေ (၆၅၀ မီတာ) အထိ မြင့်တက်လားရေ။<ref name="Neba 16">[[#Neba|Neba]] 16.</ref> ထိုဒေသမာ အီကွေတာ မိုးသစ်တောများ အဓိက တည်ဟိပြီး စွတ်သော ရာသီဥတုနန့် ခြောက်သွိသော ရာသီဥတု အပြောင်းလဲ ဟိခြင်းကြောင့် ကမ်းရိုးတန်းဒေသထက် စိုထိုင်းမှု ပိုနည်းရေ။ ထိုဒေသသည် အတ္တလန္တိတ် အီကွေတာ ကမ်းရိုးတန်းသစ်တော ဇီဝရပ်ဝန်း၏ တစိတ်တဒေသ ဖြစ်တေ။<ref>{{cite web|url=http://www.unido.org/fileadmin/user_media/Procurement/Ahmed/16001956/16001956ZPaa_TOR_final%20Report.pdf|publisher=UNIDO|title=ICAM of Kribi Campo|accessdate=12 April 2013|archivedate=6 May 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130506165602/http://www.unido.org/fileadmin/user_media/Procurement/Ahmed/16001956/16001956ZPaa_TOR_final%20Report.pdf}}</ref> [[File:Hills near Ngaoundal.jpg|thumb|ကင်မရွန်းနိုင်ငံ အဒါမဝါ ဒေသဟိ နျုန်းဒယ် နံဘေး ကျေးလက်မြင်ကွင်း]] ကင်မရွန်းတောင်တန်း ဟုခေါ်ရေ ပုံသဏ္ဍန်မှန်သော တောင်ကုန်းများ၊ တောင်တန်းများ နန့် ကုန်းမြီမြင့်တိစွာ ကမ်းရိုးတန်းဟိ ကင်မရွန်းတောင်က မြောက်ဘက်ပိုင်း ကင်မရွန်းနယ်စပ် လတ္တီကျု ၁၃ ဒီဂရီ ၅ မိနစ် ချဒ်ရီကန် အထိ ရှည်လျားစွာ တည်ဟိပြီး ကင်မရွန်းတောင်ကာ ၁၃,၄၃၅ ပေ( ၄,၀၉၅ ပေ)<ref name="Neba 17"/> ဖြင့် အမြင့်ဆုံး ဖြစ်တေ။ ထိုဒေသမာ မိုးရွာကျမှု များရေ်လည်း ပြင်းထန်သော ရာသီဥတု ဟိကာ အထူးအနိန်နန့် အနောက်ဘက် ကုန်းမြီမြင့် မာ ဖြစ်တေ။ ထိုဒေသဟိ မြီကြီးတိအား ထွန်ယက်စိုက်ပျိုးရန် ကောင်းဘီယက်သော မြေများ ဖြစ်ပြီးကေ အထူးအနိန်နန့် နဂါးတောင်ဒေသဖြစ်ရေ ကင်မရွန်းတောင် ပတ်ဝန်းကျင်မာ ဖြစ်တေ။<ref name="Neba 17">[[#Neba|Neba]] 17.</ref> နဂါးတောင်ကြောင့် နဂါးတောင်ထိပ်ဝရီကန်များ ဖြစ်ပေါ်ဗျာယ် ဟိရေ။ ၁၉၈၆ ခုနှစ် သြဂတ်လ ၂၁ ရက်မာ ယင်းပိုင်သော ရီကန်တခု ဖြစ်ရေ နျိုရီကန်မှ ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုက်ဒ် ဓာတ်ဖေသာ့များ ထုတ်လွှတ်သဖြင့် လူ ၁,၇၀၀ မှ ၂,၀၀၀ ကြား သီဆုံး ခရရေ။<ref name="Neba 17" /><ref>[[#DeLancey|DeLancey and DeLancey]] 161 report 1,700 killed; [[#Hudgens|Hudgens and Trillo]] 1054 say "at least 2,000"; West 10 says "more than 2,000".</ref> ထိုဒေသအား ကမ္ဘာ့သားရိုင်းတိရစ္ဆာန် ထိန်းသိမ်းရီးအဖွဲ့မှ ကင်မရွန်းကုန်းမြင့်သစ်တော ဇီဝ ရပ်ဝန်းဒေသအဖြစ် သတ်မှတ် ဖော်ပြထားရေ။<ref>{{cite web|url=http://wwf.panda.org/about_our_earth/ecoregions/cameroon_highlands_forests.cfm|accessdate=12 April 2013|publisher=WWF|title=Cameroon Highlands Forests|archivedate=1 May 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130501144939/http://wwf.panda.org/about_our_earth/ecoregions/cameroon_highlands_forests.cfm}}</ref> တောင်ဘက် ကုန်းမြီမြင့်မာ မညီညာလို့ မြက်ခင်းထူထပ်သော အဒါမဝါ ကုန်းမြီမြင့် ပါးသို့ မြင့်တက်လားရေ။ ထို မြီမျက်နှာသွင်ပြင်သည် အနောက်ဘက် တောင်ကုန်းဒေသကို ဆန့်တန်းလားပြီးကေ နိုင်ငံ၏ မြောက်ပိုင်းနန့်တောင်ပိုင်းကြား အရံအတား အဖြစ်ကာဆီးဗျာယ် ဟိရေ။ ယင်းဧ့ ပျမ်းမျှ အမြင့်ပေမာ ၃,၆၀၉ပေ (၁,၁၀၀ မီတာ) ဖြစ်ပြီးကေ။<ref name="Neba 16"/> ပျမ်းမျှ အပူချိန်မာ ၂၂ ဒီဂရီ စင်တီဂရိတ် မှ ၂၅ ဒီဂရီ စင်တီဂရိတ် အထိ ဖြစ်တေ။ ဧပြီလနန့် အောက်တိုဘာလကြား မိုးအများဆုံး ရွာကျပြီး မိုးရီချိန် အမြင့်ဆုံးမာ ဂျူလိုင်လ နန့် သြဂတ်လ ရို့ ဖြစ်ကတ်တေ။<ref name="Gwanfogbe"> Gwanfogbe, Mathew; Meligui, Ambrose; Moukam, Jean and Nguoghia, Jeanette (1983). ''Geography of Cameroon.'' Hong Kong: Macmillan Education, p. 20, ISBN 0333366905.</ref><ref>[[#Neba|Neba]] 29.</ref> မြောက်ပိုင်းမြေနိမ့်ဒေသမှ အဒါမဝါ၏ အစွန်းမှ ချဒ်ရီကန်အထိ သွယ်တန်းဗျာယ် ဟိပြီးး ပျမ်းမျှ အမြင့်ပေမာ ၉၈၄ ပေ မှ ၁,၁၄၈ပေ (၃၀၀ မီတာ မှ ၃၅၀ မီတာ) အထိ ဖြစ်တေ။.<ref name="Neba 17"/> ယင်းမာ တွိရသော သဘာဝပေါက်ပင်တိမာ ဆာဗားနား ခြုံထနောင်းတော နန့် မြက်ခင်းများ ဖြစ်တေ။ ထိုဒေသမာ မိုးခေါင်သော ဒေသဖြစ်ပြီးကေ မိုးကွက်ကျား ရွာကျကာ ပျမ်းမျှ အပူချိန် မြင့်မားရေ။<ref name=Green>Green, RH (1969). "The Economy of Cameroon Federal Republic". In Robson, Peter, and DA Lury (eds). ''The Economies of Africa'', p.&nbsp;239. Allen and Unwin.</ref> ကင်မရွန်းနိုင်ငံမာ ရေဆင်းစနစ် ၄ မျိုးဟိရေ။ တောင်ဘက်ဟိ အဓိကမြစ်တိမာ အန်တမ်မြစ် ၊ နျောင်မြစ် ၊ ဆာနာဂါမြစ် နန့် ဝူရီ မြစ်ရို့ ဖြစ်ကတ်တေ။ ထိုမြစ်တိမာ အနောက်တောင်ပိုင်း နန့် အနောက်ပိုင်းသို့ စီးဆင်းလားကတ်ပြီး ဂီနီဂျိုင်တာလောင် အတွင်းကို စီးဝင်ရေ။ ဂျာမြစ် နန့် ကဒဲမြစ်ရို့မာ အရှိတောင်ပိုင်းဟိ ကွန်ဂိုမြစ် အတွင်းကို စီးဝင်ကတ်တေ။ ကင်မရွန်းမြောက်ပိုင်းမာမူ ဘန်နောင်းမြစ်သည် မြောက်ဘက် နန့် အနောက်ဘက်ကို စီးဆင်းလားပြီးကေ နိုင်ဂျာမြစ်အတွင်းကို စီးဝင်ရေ။ လိုဂုန်းမြစ်မာမူ မြောက်ဘက်ကို စီးဆင်းလားပြီးကေ ချဒ်ရီကန် အတွင်းကို စီးဝင်ရေ။ ကင်မရွန်းသည် ချဒ်ရီကန်အား အိမ်နီးချင်း ၃ နိုင်ငံ နန့် တတူ ဝီမျှ ပိုင်ဆိုင်ရေ။<ref>{{cite web|title=Country Files: Cameroon|url=http://www.fao.org/docrep/005/T0360E/T0360E04.htm|publisher=UN Food and Agriculture Organization|accessdate=3 March 2013}}</ref> ==စီးပွားရီး နန့် အခြီခံ အဆောက်အအုံ== [[File:Douala.JPG|thumb|ကင်မရွန်းနိုင်ငံ၏ စီးပွားရီးမြို့တော် ဖြစ်ဿော ဒူဝါလာမြို့ ]] [[File:Limbe1.png|thumb|လင်းဖီးမြို့မှ ကမ္ဘာလှည့်ခရီးလားများ လည်ပတ်ရာနီရာ]] [[File:YaoundeSportPalace.png|thumb|ယောင်အွန်ဒေးမြို့မှ အားကဇပ်နန်းတော်]] ကင်မရွန်းနိုင်ငံ၏ လူတဦးချင်း ဂျီဒီပီ ([[ဝယ်ယူနိုင်စွမ်းအား ကွာခြားမှုနှုန်း]] အပါအဝင်) သည် အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၂၃၀၀ မျှ ဟိဖို့ဟု လှောက်မှန်းရယား<ref name="CIA"/> အာဖရိက တောင်ပိုင်းနိုင်ငံတိထဲမာ အဆင့် ၁ မှ ၁၀ အထဲ ဟိရေ။<ref name="Musa Biya plan">Musa, Tansa (8 April 2008). "[http://www.reuters.com/article/2008/04/08/idUSL08308448 Biya plan to keep power in Cameroon clears hurdle] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924132016/http://www.reuters.com/article/2008/04/08/idUSL08308448 |date=24 September 2015 }}". Reuters. Accessed 9 April 2008.</ref> အဓိက ကုန်ပစ္စည်းတင်ပို့ ရောင်းချသော နိုင်ငံတိမာ ပြင်သစ်၊ အီတလီ၊ တောင်ကိုရီးယား၊ စပိန် နန့် ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်းရို့ ဖြစ်ကတ်တေ။<ref name="CIA"/> ကင်မရွန်းသည် ၂၀၃၅ မာ အရေးပါသော နိုင်ငံ တနိုင်ငံ ဖြစ်လှာရန် ရည်မှန်းထားရေ။ ကင်မရွန်းနိုင်ငံသည် ဆယ်စုနှစ် တခုစာမျှ စီးပွားရီး တိုးတက်မှု ကောင်းမွန်ခပြီးကေ တနှစ်လျှင် ဂျီဒီပီ ၄ ရာခိုင်နှုန်းမျှ တိုးမြင့်ပါလတ်တေ။ ၂၀၀၄ မှ ၂၀၀၈ အထဲ အများပြည်သူ ဆိုင်ရာ ချီးဖေသာသည် ဂျီဒီပီ၏ ၆၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော်မှ ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော် အထိ လျော့ကျလားခဗျား နိုင်ငံ၏ အရန်ငွီကြေးမာ အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၃ ဘီလီယံ အထိ ၄ ဆမျှ မြင့်တက်လားခရေ။<ref>{{cite web|url=http://www.mfw4a.org/cameroon/cameroon-financial-sector-profile.html|title=Cameroon Financial Sector Profile|publisher=MFW4A|accessdate=24 September 2011|archivedate=13 May 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110513110637/http://www.mfw4a.org/cameroon/cameroon-financial-sector-profile.html}}</ref> ကင်မရွန်းနိုင်ငံတိစွာ အာဖရိကအလယ်ပိုင်းနိုင်ငံတိ၏ ဘဏ် အဖွဲ့ ၊အလယ်အာဖရိက နိုင်ငံတိ၏ အကောက်ခွန် နန့် စီးပွားရီး သမဂ္ဂ အဖွဲ့၊ အာဖရိကနိုင်ငံတိ၏ စီးပွားရီး ဥပဒေ ညီညွတ်ရီး အဖွဲ့ရို့၏ တစိတ်တဒေသ ဖြစ်တေ။<ref name="ohada.com">{{cite web|url=http://www.ohada.com/index.php|title=The business law portal in Africa|publisher=OHADA|accessdate=22 March 2009}}</ref> ကင်မရွန်းနိုင်ငံ၏ငွီကြေးမာ စီအက်ဖ်အေ ဖရန့် ဖြစ်တေ။<ref name="CIA"/> ၂၀၀၁ ခုနှစ်မာ အလုပ်လက်မဲ့နှုန်းမာ ၃၀ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ဖြစ်ပြီးကေ ၂၀၀၉ ခုနှစ်မာ နိုင်ငံလူဦးရွီ၏ သုံးပုံတပုံလှောက်မာ နိုင်ငံတကာ ဖွဲရာကျမှု သတ်မှတ်ချက်မျှိုင်း ဖြစ်ရေ တရက်လျှင် အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၁.၂၅ အောက်မာ ရှင်သန်နီထိုင်ကတ်တေ။<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDI_2008_EN_Tables.pdf|work=Human Development Indices|title= Table 3: Human and income poverty|page=35|accessdate=1 June 2009|publisher=UN}}</ref> ၁၉၈၀ ခုနှစ်တိ၏ နောက်ပိုင်းမှ အစပြုပနာ ကင်မရွန်းနိုင်ငံသည် ဖွဲရာကျမှု လျှော့ချရီး၊ စီးပွားရီး လုပ်ငန်းများ ပုဂ္ဂလိကပိုင် ပြောင်းလဲရီး နန့် စီးပွားရီး ဖွံ့ဖြိုးမှု တိုးတက်ရီး ရို့အတွက် ကမ္ဘာ့ဘဏ်နန့် နိုင်ငံတကာ ငွီကြေးအဖွဲ့ရို့ အကြံပီးထားရေ အစီအစိုင်များ ကို လိုက်နာဆောင်ရွက်ခရေ။<ref name="State Dept"/> အစိုးရရေ နိုင်ငံအထဲ ကမ္ဘာလှည့်ခရီးလားလုပ်ငန်းကို အားပီးရေ အစီအစိုင်များ ပြုလုပ်ခရေ။<ref>{{cite web | url=http://nl.nabc.nl/Portals/0/docs/Country%20information%20pdf/CAMEROON%20Fact%20Sheet.pdf | title=Cameroon Business Mission Fact Sheet 2010–2011 | publisher=Netherlands-African Business Council | year=2011 | accessdate=27 July 2015 | archivedate=13 October 2013 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20131013032607/http://nl.nabc.nl/Portals/0/docs/Country%20information%20pdf/CAMEROON%20Fact%20Sheet.pdf }}</ref> ကင်မရွန်းနိုင်ငံ၏ သဘာဝ အရင်းအမြစ်တိမာ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီး နန့် အပင်စိုက်ပျိုးရီး အတွက် အထူး သင့်လျော်ရေ။ ခန့်မှန်းခြီအနိန်နန့် လူဦးရွီ၏ ၇၀ ရာခိုင်နှုန်းလှောက်မာ စိုက်ပျိုးရီး ပြုလုပ်ကတ်ပြီး ၂၀၀၉ ခုနှစ် စုစုပေါင်း ပြည်မား ထုတ်ကုန်မာ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီးမာ ၁၉.၈ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ပါဝင်ရေ။<ref name="CIA"/> စိုက်ပျိုးရီး လုပ်ငန်း အများစုကို ဒေသခံ လယ်သမားတိက ဝမ်းစာဖူလုံရုံမျှ အတွက် ရိုးယှင်းရေ ကိရိယာတိကို အသုံးပြုပနာ လုပ်ဆောင်ကတ်တေ။ သူရို့စွာ ပိုလျှံသော ထွက်ကုန်တိကို ရောင်းချကတ်ပြီး တချို့မာ စီးပွားရီးအတွက် လယ်ပြင်သီးသန့်တိကို ထိန်းသိမ်း စိုက်ပျိုးကတ်တေ။ မြို့ပြတိက ယင်းရို့၏ အစားအစာအတွက် လယ်သမားရို့၏ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီး လုပ်ငန်းတိကို အားကိုး အားထား ပြုရရေ။ ကမ်းရိုးတန်းဒေသဟိ တမန်းသားတိနန့် ရာသီဥတုရို့က နှပျိုး၊ ကိုကိုး၊ ဆီအုန်း၊ ရာဘာ နန့် လက်ဖက်ရို့ကို စီးပွားဖြစ် စိုက်ပျိုးနှိုင်ဖို့အတွက် အထောက်အပံ့ပီးရေ။ ကုန်းတွင်းပိုင်းဟိ တောင်ပိုင်း ကင်မရွန်းကုန်းမြင့်ဒေသမာ ဝင်ငွီရဟိနှိုင်ရေ ကော်ဖီ၊ သကြား နန့် ဆီးရွက်ကြီးရို့ကို စိုက်ပျိုးကတ်တေ။ အနောက်ဘက် ကုန်းမြင့်ဒေသဟိ အဓိကဝင်ငွီရ သီးနှံမာ ကော်ဖီ ဖြစ်ပြီးကေ မြောက်ပိုင်းမာ ဝါ၊ ပဲဒေါင့် နန့် စပါးရို့ကို သဘာဝအလျောက် စိုက်ပျိုးထုတ်လုပ်နှိုင်ရေ။ ပြည်ပထွက်ကုန်အတွက် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီး လုပ်ငန်းတိကို အားထားရေအတွက် ကင်မရွန်းအနေနန့် ယင်းရို့၏ ဈီးနှုန်းတိကို ပြောင်းလဲရန် အတွက် အန္တရာယ်ကြီးမားရေ။<ref name="CIA"/> [[File:Fulani herd in the dust.jpg|thumb|ကင်မရွန်းမြောက်ပိုင်းမာ ဖူလာ နွားကျောင်းသမားက သူ၏ နများကို မောင်းနှင်နီပုံ။]] တိရစ္ဆာန်တိကို နိုင်ငံအနှံ့မာ မွိးမြူကတ်တေ။<ref>{{cite web|url=http://www.fao.org/ag/AGP/AGPC/doc/Counprof/cameroon/figure10.htm|accessdate=12 April 2013|title=Cameroon livestock production map|publisher=FAO|archivedate=5 June 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130605182824/http://www.fao.org/ag/AGP/AGPC/doc/Counprof/cameroon/figure10.htm}}</ref > ပိုက်ချခြင်း မှ လူပေါင်း ၅,၀၀၀ ကျော်ကို အလုပ်ပီးထားပြီးသား နှစ်စိုင်နှစ်တိုင်းမာ ပင်လယ်စာ ၁၀၀,၀၀၀ တန် ကျော်ကို ပံ့ပိုးပီးနှိုင်ရေ။<ref>{{cite web|url=http://www.fao.org/docrep/X0229E/x0229e05.htm|accessdate=12 April 2013|author=Som, Julienne|title=Women's role in Cameroon fishing communities|publisher=FAO|archivedate=3 June 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130603014448/http://www.fao.org/docrep/X0229E/x0229e05.htm}}</ref><ref name=awf>{{cite web|url=http://www.awf.org/country/cameroon|accessdate=12 April 2013|title=Cameroon|publisher=AWF}}</ref> အယင်က ကျေးလက်နေ ကင်မရွန်းပြည်သူမျာအတွက် ပင်မ အစားအစာ ဖြစ်ခသော တောကောင်သားတိမာ အဂု အခါမှ နိုင်ငံဟိ မြို့ပြကြီးတိအတွက် အထူးအစားအစာ ဖြစ်လာခရေ။ တောင်ကောင်သားတိကို စီးပွားဖြစ် ရောင်းဝယ်ခြင်းစွာ ကင်မရွန်းဟိ တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်တိအတွက် မျောက်ခြောက်ခြောက်မှု အနိန်နန့် သစ်တောပြုန်းတီးခြင်းကို ကျော်တက်လားခယာ ဖြစ်တေ။<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/1920391.stm|accessdate=12 April 2013|publisher=BBC|title=UK project tackles bushmeat diet|date=10 April 2002}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/cooking_in_the_danger_zone/7282187.stm|accessdate=12 April 2013|title=Cameroon's bushmeat dilemma|date=14 March 2008|publisher=BBC}}</ref> တောင်ပိုင်း မိုးသစ်တောများမာ ကောင်းကောင်းများသော သစ်ထုတ်လုပ်ဖို့ သစ်များဟိပြီးး ကင်မရွန်းနိုင်ငံ စုစုပေါင်း ကုန်းမြီ ဧရိယာ၏ ၃၇% မျှ ဟိရေ။ <ref name=awf/> ယကေလေ့သော့ သစ်တော နီရာ အင်တန်များများကို ရောက်ဟိရန် ခက်ခဲရေ။ သစ်ထုတ်လုပ်ငန်းအား နိုင်ငံခြားပိုင် ကုမ္ပဏီတိက အများဆုံး လုပ်ကိုင်ကတ်ပြီး<ref name=awf/> ၁၉၉၈ ခုနှစ် စာရင်းအရ အစိုးရအား အမေရိကန်ဒေါ်လာ သန်း ၆၀ မျှ အထောက်အပံ့ပီးရေကို တွိရရေ။ ဥပဒေအရ သစ်ထုတ်လုပ်ရာမာ အန္တရာယ် ကင်းရှင်းစီရန် နန့် ရေရှည် ထုတ်လုပ်နိုင်ဖို့ ပြဋ္ဌာန်းထားရေ်လည်း သစ်ထုတ်လုပ်ငန်းသည် ကင်မရွန်းနိုင်ငံမာ ကြီးကြပ်မှု အနည်းဆုံး လုပ်ငန်း တခု ဖြစ်တေ။<ref>{{cite web|url=http://wwf.panda.org/what_we_do/where_we_work/congo_basin_forests/problems/deforestation/logging/|publisher=WWF|accessdate=12 April 2013|title=Logging in the Green Heart of Africa}}</ref> ၂၀၀၉ ခုနှစ်မာ စက်ရုံလုပ်ငန်းတိမာ စုစုပေါင်း ပြည်မားထုတ်ကုန်၏ ၂၉.၇ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ဟိရေ။<ref name="CIA"/> ကင်မရွန်းနိုင်ငံ၏ စက်ရုံလုပ်ငန်းတိ၏ ၇၅ ရာခိုင်နှုန်းမာ ဒူဝါလာမြို့ နန့် ဘိုနာဇာရက်ီမြို့ ရို့မာ တည်ဟိကတ်တေ။ ကင်မရွန်းနိုင်ငံမာ သတ္တုမားထွက်များ အတော်အသင့် ဟိကေလေ့ ထိုမားထွက်တိကို ကျယ်ပြန့်စွာ တူးဖော်ခြင်း မပြုကတ်လီ။ <ref name="State Dept"/> ရီနံ ရှာဖွီမှုကို ၁၉၈၆ ခုနှစ်မှ စပြီးကေ ကျဆင်းလှာခကေလေ့ အတော်အသင့် အရေးပါသော ကဏ္ဍ တခု အဖြစ် ကျန်ဟိနီပြီး ရီနံ စျီးကျဆင်းကေ နိုင်ငံ့ စီးပွားရီးကို အပြင်းအထန် ရိုက်ခတ်လိ ဟိရေ။<ref>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/pdp/2006/pdp02.pdf|accessdate=12 April 2013|title=Strengthening Transparency in the Oil Sector in Cameroon|author=Cossé, Stéphane |publisher=IMF|year=2006}}</ref> ရေမော်များ နန့် တံရှင်တိက တောင်ဘက်ပိုင်းဟိ မြစ်များမာ အရံအတား များ အဖြစစ် ဟိနီကတ်ကေလေ့ ထိုနီရာတိက ရေအားလျှပ်စစ် ထုတ်လုပ်ဖို့ အခွင့်အလမ်းများ ရဟိစီရား ကင်မရွန်းနိုင်ငံ၏ စွမ်းအင် လိုအပ်မှုကို ဖြည့်ဆီးပီးဗျာယ် ဟိရေ။ ဆာနာဂါ မြစ်မှ အီဒီယာဟိ အကြီးဆုံသော ရေအားလျှပ်စစ် စက်ရုံကို စွမ်းအင် ပီးဗျာယ် ဟိရေ။ ကျန်ဟိရေ ကင်မရွန်းနိုင်ငံ၏ စွမ်းအင် လိုအပ်မှုတိကို ဆီဖြင့်မောင်းနှင်ရရေ ဓာတ်အားပီးစက်တိက ဖြည့်တင်းပီးဗျာယ် ဟိရေ။ ယကေလေ့သော့ နိုင်ငံ၏ ဒေသ အင်တန်များများမာ အားထားရရေ လျှပ်စစ်မီး မဟိသိမ့်ပါ၊၊<ref>{{cite web|url=http://www.climateparl.net/cpcontent/pdfs/Kribi,%202010-03-27,%20Parlementarians.pdf|accessdate=12 April 2013|title=Harnessing Central Africa's Hydropower Potential|author=Prevost, Yves|publisher=Climate Parliament|archivedate=27 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140427082535/http://www.climateparl.net/cpcontent/pdfs/Kribi%2C%202010-03-27%2C%20Parlementarians.pdf}}</ref> ကင်မရွန်းနိုင်ငံ၏ သယ်ယူပို့ဆောင်ရီးမာ အများအားဖြင့် ခက်ခဲရေ။ အဓိက မြို့ကြီးတိကို ဆက်သွယ်ပီးထားရေ အရာလမ်းတိနန့် ယှဉ်ကေ ပိုပြီးကေကောင်းမွန်သော အခကြီးဖေသာကောက်ခံရေ လမ်းများ (အားလုံးမာ ကားတစင်းသာ မောင်းနှိုင်ရေ။)သာ ဟိပြီးး ထိုလမ်းတိမာလေ့ ပြုပျင်ထိန်းသိမ်းမှု မဟိသလောက် ဖြစ်ပြီးကေ ၁၀% လှောက်ရာ ဒုံနာ ခင်းထားသဖြင့် ဆိုးရွားသော ရာသီဥတုဟိကေ လားလာ မရပါ၊၊ လမ်းမာဟိရေ စစ်ဆီးရီးဂိတ်တိမာလေ့ ရဲများ နန့် ဂျန်ဒါမီ ရဲများ အတွက် ခရီးလားများ ပါးက ဖေသာညှစ်ရုံမှ အပ အရာကောင်းမွန်သော ရည်ရွယ်ချက် မဟိပေ။<ref>[[#Hudgens|Hudgens and Trillo]] 1036.</ref> လမ်းဓားမြတိုက်ခြင်းကလေ့ အရှိဖက် နန့် အနောက်ဘက် နယ်စပ်များဟိ သယ်ယူပို့ဆောင်ရီးကို အဟန့်အတား ဖြစ်စီပြီး ၂၀၀၅ ခုနှစ်မှ စပြီးကေ ဗဟိုအာဖရိကသမ္မတနိုင်ငံ မတည်မငြိမ် ဖြစ်မှုကြောင့် ပြဿနာမာ ပိုပြီးကေဆိုးရွားပါလတ်တေ။ <ref name="Musa Gunmen">Musa, Tansa (27 June 2007). "[http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/L27787695.htm Gunmen kill one, kidnap 22 in Cameroon near CAR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070629170646/http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/L27787695.htm |date=29 June 2007 }}". Reuters. Accessed 27 June 2007.</ref> ပုဂ္ဂလိက ကုမ္ပဏီတိက ဆောင်ရွက်သော မြို့အချင်းချင်း ဆက်သွယ်ရေ အဝီးဗြီး ကားလိုင်းတိက အဓိကမြို့ကြီးတိကို ဆက်သွယ်ပီးထားရေ။ အဝီးဗြီးကားမာ လူသုံးအများဆုံး သယ်ယူပို့ဆောင်ရီး စနစ်တခုဖြစ်ပြီးကေ ကမ်ရီးလ် ဟုခေါ်သော ကင်မရွန်း ရထားမာ ဒုတိယမြောက် လူသုံးအများဆုံး ဖြစ်တေ။ ရထားပို့ဆောင်ရီးမာ အနောက်ဘက်ပိုင်းဟိ ကွန်းဘာ မှ အရှိဖက်ပိုင်းဟိ ဘဲလဘူမြို့ကိုပင်ဖြစ်ဖြစ်၊ မြောက်ဘက်ဟိ ညောင်ဒရေသို့ပင်ဖြစ်ဖြစ် အသီးသီး ဖြစ်ကတ်တေ။<ref>{{cite web|url=http://www.worldtravelguide.net/cameroon/getting-around|accessdate=12 April 2013|publisher=World Travel Guide|title=Getting around Cameroon}}</ref> အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လီဆိပ်တိမာ ဒူဝါလာမြို့ နန့် ယောင်အွန်ဒေးမြို့များမာ တည်ဟိကတ်ပြီး တတိယစုန်လီဆိပ်ဖြစ်ရေ မာအူယာ လီဆိပ်မာ တည်ဆောက်ဆဲ ဖြစ်တေ။<ref>{{cite web|url=http://www.cameroononline.org/2013/04/03/equipments-for-the-future-maroua-international-airport/|accessdate=12 April 2013|title=Equipment for the Future Maroua International Airport|publisher=Cameroon Online|date=3 April 2013|archivedate=9 May 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130509073605/http://www.cameroononline.org/2013/04/03/equipments-for-the-future-maroua-international-airport/}}</ref> ဒူဝါလာမြို့မာ နိုင်ငံ၏ အဓိက ဆိပ်ခုံမြို့ ဖြစ်တေ။<ref>{{cite web|url=http://www.soschildrensvillages.ca/where-we-help/africa/cameroon/douala/pages/default.aspx|accessdate=12 April 2013|title=SOS Children's Village Douala|publisher=SOS Children's Villages}}</ref> မြောက်ဘက်ပိုင်းမာမူ ဘီနိုရေမြစ်ကို အသုံးပြုပနာ ဂါအူယာမှ နိုင်ဂျီးရီးယားနိုင်ငံသို့ အချို့ ရာသီများမာ လားလာနှိုင်ရေ။<ref>[[#DeLancey|DeLancey and DeLancey]] 68.</ref> ၂၁ရာစု၏ ပထမ ဆယ်စုနှစ်မှစပြီးကေ သတင်းစာ လွတ်လပ်ခွင့် တိုးတက်လာကေလေ့ စာနယ်ဇင်းတိမာ ခြစားမှုတိဟိပြီးကေ နိုင်ငံရီး အစုအဖွဲ့တိနန့် အချို့ ကိစ္စများကိုရာ ဦးတည်ရီးသားလေ့ ဟိရေ။<ref name="Reporters">"Cameroon – Annual Report 2007".</ref> သတင်းစာတိမာ အစိုးရ၏ တုံ့ပြန်မှုကို ရှောင်ကွင်းရန် အတွက် ကိုယ့်ဘာသာ ထိန်းသိမ်း ရီးသားကတ်တေ။ အဓိက လေဒီအိုနန့် ရုပ်မြင်သံကြား ထုတ်ရွှင့်ခြင်းတိကို အစိုးရက ဆောင်ရွက်ပြီး တခြားသော ဆက်သွယ်ရီး စနစ်များ ဖြစ်ကတ်ရေ ဖုန်းလိုင်းများ နန့် ကြီးနန်း ဆက်သွယ်ရီးရို့မာ အစိုးရ၏ ထိန်းချုပ်မှု အောက်မာ ဟိရေ။<ref name="autogenerated1">[[#Mbaku|Mbaku]] 20.</ref> ယကေလေ့သော့ ဆယ်လူလာ ရေလီဖုန်းကွန်ယက် တိနန့် အိန်တာနက် ဝန်ဆောင်မှုပြုသူတိမာ ၂၁ရာစု ပထမ ဆယ်စုနှစ် မှစပြီးကေ သိသိသာသာ တိုးတက်လာခပြီး<ref name="autogenerated1" /> ဥပဒေနန့် ထိန်းချုပ်မှု မဟိသလောက်ပင် ဖြစ်တေ။<ref name="Freedom House"/> ==လူဦးရွီ ပျံ့နှံ့နီထိုင်ပုံ== [[File:YaoundePanoramicView.jpeg|left|upright=2.0|thumb|ယောင်အွန်ဒေးမြို့၏ မြင်ကွင်းကျယ်]] {| class="wikitable" style="float: right; margin-left: 10px" ! colspan="4" style="text-align:center; background:#cfb;"| ကင်မရွန်းနိုင်ငံ၏ လူဦးရွီ<ref name=IEApop2011>{{cite web|url=http://www.iea.org/co2highlights/co2Highlights.XLS|format=XLS|title=CO₂ Emissions from Fuel Combustion: Population 1971–2009|publisher=IEA|accessdate=24 September 2011|archivedate=12 October 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091012151137/http://www.iea.org/co2highlights/co2Highlights.XLS}} [http://iea.org/co2highlights/co2highlights.pdf PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120106205757/http://iea.org/co2highlights/co2highlights.pdf |date=6 January 2012 }} pp. 87–89.</ref> |- ! style="background:#cfb;"| ခုနှစ် ! style="background:#cfb;"| သန်းပေါင်း |- | style="text-align:left;"| ၁၉၇၁|| style="text-align:right;"| ၇.၀ |- | style="text-align:left;"| ၁၉၇၀ || style="text-align:right;"| ၁၂.၂ |- | style="text-align:left;"| ၂၀၀၉|| style="text-align:right;"| ၁၉.၅ |- | colspan="2" style="text-align:left;"| <small>Source: OECD/ကမ္ဘာ့ဘဏ်</small> |} ကင်မရွန်းနိုင်ငံ၏ လူဦးရွီမာ ၂၀၁၁မာ ၂၀,၀၃၃၀,၃၆၂ ဦး ဖြစ်တေ။<ref>{{cite web|url=http://www.worldbank.org/en/country/cameroon |title=Cameroon |publisher=World Bank |accessdate=27 June 2013}}</ref> လူတဦးချင်းစီ၏ ပျမ်းမျှသက်တမ်းမာ ၅၃.၆၉ နှစ် ဖြစ်ပြီးကေ အမျိုးသားတိအတွက် ၅၂.၈၉ နှစ် အမျိုးသမီးများ အတွက် ၅၄.၅၂ နှစ် ဖြစ်တေ။ <ref name="CIA" /> ကင်မရွန်းနိုင်ငံမာ မြို့ပြနီထိုင်သူ နန့် ကျေးလက်နီထိုင်သူ တဝက်စီ ဟိရေ။<ref name="West 3">[[#West|West]] 3.</ref> လူဦးရွီ သိပ်သည်းမှုကို မြို့ပြများ၊ အနောက်ဘက် ကုန်းမြီမြင့် ဒေသနန့် အရှိမြောက် လွင်ပြင်ဒေသရို့မာ အများဆုံး ဖြစ်တေ။<ref>[[#Neba|Neba]] 109–11.</ref> ဒူဝါလာမြို့၊ ယောင်အွန်ဒေးမြို့နန့် ဂါရူဝါမြို့ရို့မာ အကြီးဆုံး မြို့တိဖြစ်တေ။ အခြားတစ်ဖက်မာ အဒါမဝါ ကုန်းမြီမြင့်၊ အရှိတောင်ပိုင်း ဘီနိုရီး ချိုင့်ဝှမ်း နန့် တောင်ဘက်ပိုင်း ကင်မရွန်း ကုန်းမြီမြင့် ဒေသရို့မာ လူဦးရွီ ကျဲပါးစွာ တည်ဟိရေ။<ref>[[#Neba|Neba]] 111.</ref> ကင်မရွန်း အစိုးရ၏ အဆိုအရ ၂၀၀၅ ခုနှစ် သန္ဓေအောင်နှုန်းမာ ၅.၀ ဖြစ်တေ။<ref>{{Citation | title = La population du Cameroun | year = 2010 | url = http://www.statistics-cameroon.org/downloads/La_population_du_Cameroun_2010.pdf | language = fr | trans_title = Cameroon population | publisher = Statistics Cameroon | access-date = 31 August 2015 | archive-date = 28 May 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150528185054/http://www.statistics-cameroon.org/downloads/La_population_du_Cameroun_2010.pdf | url-status = dead }}</ref> လူဦးရွီ အဆမတန် လွန်ကဲနိန်ရေ အနောက်ဘက် ကုန်းမြင့်ဒေသနန့် ဖွံ့ဖြိုးမှု နောက်ကျသော မြောက်ဘက်ပိုင်းရို့မှ လူတိစွာ ကမ်းရိုးတန်း စိုက်ပျိုးရာဒေသနန့် မြို့ပြဒေသတိသို့ အလုပ်ရဟိရန် ရွှိပြောင်းလှာခကတ်တေ။ <ref>[[#Neba|Neba]] 105–6.</ref> ယင်းအပြင် အရှိဖက်နန့် မြောက်ဘက် ဒေသများဟိ သစ်စက်များ နန့် စိုက်ပျိုးရာဒေသတိသို့ လူများ အလုပ်ရှာရန် အတွက် စိကေချေ ပြောင်းရွိခြင်းတိလေ့ ဟိရေ။ <ref>[[#Neba|Neba]] 106.</ref> နိုင်ငံတနိုင်ငံလုံး အနေနန့် တိုင်းတာလျှင် ကျားမ အချိုးမာ ညီတူမျှတူ ဟိကေလေ့ ယင်းပိုင် ရွှိပြောင်းကြသူ အများစုကတော့ခါ အမျိုးသားတိ ဖြစ်သဖြင့် အချို့ ဒေသများမာ ကျားမအချိုးမညီမျှမှုတိ ဖြစ်ပေါ်စီရေ။<ref>[[#Neba|Neba]] 103–4.</ref> [[File:Maison obus.jpg|thumb|300px|မြောက်ဖျားပိုင်း ဒေသဟိမတ်စ်ဂမ်ရို့၏ အိမ်တိမာ မြီကြီးနန့် မြက်ရို့နန့် တည်ဆောက်ထားရေ။]] တလင်တမယား စနစ်အပြင် အိမ်ထောင်ဖက် မကန်မဝှန်ဟိရေ စနစ်ကိုလေ့ ကျင့်သုံးကတ်ပြီး ပုံမှန် ကင်မရွန်းမိသားစုတိမာ ကြီးမားပြီး ကျယ်ပြန့်ရေ။<ref>[[#Mbaku|Mbaku]] 139.</ref> မြောက်ပိုင်းဒေသများမာ အမျိုးသမီးတိက အိမ်သို့ ထိန်းသိမ်းစောင့်ယှောက်ကတ်ပြီး အမျိုးသားတိက တိရစ္ဆာန်တိကို ကျောင်းခြင်း သို့မဟုတ် လယ်သမားလုပ်ခြင်းနန့် အသက်မွီးကတ်တေ။ တောင်ပိုင်းဒေသများမာမူ အမျိုးသမီးတိက မိသားစု စားရန် သီးနှံတိကို စိုက်ပျိုးကတ်ပြီး အမျိုးသားတိက သားငါးတိကို ရှာဖွီခြင်း ဖေသာရရေ သီးနှံတိကို စိုက်ပျိုးခြင်းရို့ လုပ်ဆောင်ကတ်တေ။ လူ့အဖွဲ့အစည်း အများစု နည်းတူပင် ကင်မရွန်း လူ့အဖွဲ့အစည်းသည် အမျိုးသားတိက ဦးဆောင်ပြီး အမျိုးသမီးတိအား အကြမ်းဖက်မှုနန့် ခွဲခြားဆက်ဆံမှုရို့ကို နီရာအနှံ့ တွိရရေ။.<ref name="Freedom House"/><ref name="Human Rights Report"/><ref>[[#Mbaku|Mbaku]] 141.</ref> ကင်မရွန်းနိုင်ငံမာ လူမျိုးနန့် ဘာသာစကား ၂၃၀ မှ ၂၈၂ ခု အထိ ဟိဖို့ဟု လှောက်မှန်းရရေ။<ref>[[#Neba|Neba]] 65, 67.</ref><ref>[[#West|West]] 13.</ref> အဒါမဝါ ကုန်းမြီမြင့်သည် တောင်ပိုင်းနန့် မြောက်ပိုင်းဒေသတိကို ကျယ်ပြန့်စွာ ပိုင်းခြာထားရေ။ မြောက်ဘက်ပိုင်းဟိ လူတိမာ အလယ်ပိုင်း ကုန်းမြင့်ဒေသနန့် မြောက်ပိုင်း မြေနိမ့်ဒေသများမာ နီထိုင်ကတ်တေ ဆူဒန် လူမျိုးစုများ နန့် ကင်မရွန်းမြောက်ပိုင်း အနှံ့ ပျံ့နှံ့နီထိုင်ကတ်တေ ဖူလာနီ လူမျိုးစုများ ဖြစ်ကတ်တေ။ ချဒ်ရီကန် နံဘေးမာ ရှူဝါ အာရပ်လူမျိုး စိကေချေ နီထိုင်ကတ်တေ။ ကင်မရွန်း တောင်ပိုင်း ဒေသများမာမူ ဘန်တူ စကား နန့် ဘန်တူစကား ရောစပ်ထားရေ ဘာသာစကားကို ပြောကြားသော လူမျိုးများ နီထိုင်ကတ်တေ။ ဘန်တူစကား ပြောသော လူမျိုးစု အဖွဲ့တိမာ ကမ်းရိုးတန်း ဒေသနန့် အီကွေတာ ဒေသများမာ နီထိုင်ကတ်ပြီး ဘန်တူစကား ရောစပ်ထားရေ စကားကို ပြောဆိုရေ လူမျိုးစုတိမာ အနောက်ပိုင်း မြက်ခင်းပြင် ဒေသများမာ နီထိုင်ကတ်တေ။ ဂိုင်းလီ လူမျိုး ၅၀၀၀ လှောက်နန့် ဘာကာ ပစ်ဂမီ လူမျိုးစုတိမာ အရှိတောင်ပိုင်း နန့် ကမ်းရိုးတန်း ဒေသဟိ မိုးသစ်တောများ အထဲ လှည့်လည် နီထိုင်ကတ်ပြီး တချို့မာ လမ်းဘေးမာ နီထိုင်ကတ်တေ။<ref>[[#Neba|Neba]] 48.</ref> နိုင်ငံခြားသားတိမာ အများဆုံးမာ နိုင်ဂျီးရီးယား လူမျိုးများ ဖြစ်တေ။<ref>[[#Neba|Neba]] 108.</ref> [[File:Elephants around tree in Waza, Cameroon.jpg|thumb|300px|ဝါဇာ အမျိုးသား ဟင်းခင်း အထဲမှ ဆင်များ]] ===ဒုက္ခသယ်တိ=== ၂၀၀၇ ခုနှစ်မာ ကင်မရွန်းနိုင်ငံ အထဲ ဒုက္ခသယ်နန့် ခိုလှုံခွင့် တောင်းခံသူပေါင်း ၉၇,၄၀၀ ဦး ခန့်မျှ ဟိရေ။ ယင်းသူတိထဲမာ ၄၉,၃၀၀ ဦးမာ ဗဟိုအာဖရိက သမ္မတနိုင်ငံမှ ဖြစ်ပြီးကေ (အများစုကတော့ခါ စစ်ကြောင့် အနောက်ဘက်ကို ထွက်ဗြီးလာသူတိ ဖြစ်ကတ်တေ။)<ref name=RCross>International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies (28 May 2007). "[http://www.reliefweb.int/rw/RWB.NSF/db900SID/EKOI-73N32R?OpenDocument Cameroon: Population Movement; DREF Bulletin no. MDRCM004] {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20070613175522/http://www.reliefweb.int/rw/RWB.NSF/db900SID/EKOI-73N32R?OpenDocument |date=13 June 2007 }}". ReliefWeb. Accessed 18 June 2007.</ref> ၄၁,၆၀၀ ဦးမာ ချဒ်သမ္မတနိုင်ငံမှ ဖြစ်ကာ ၂,၉၀၀ဦးမာ နိုင်ဂျီးရီးယားနိုင်ငံမှ ဖြစ်တေ။<ref name="World Refugee Survey 2008">{{cite news|title=World Refugee Survey 2008|publisher=U.S. Committee for Refugees and Immigrants|date=19 June 2008|url=http://www.refugees.org/survey/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081002225617/http://www.refugees.org/survey/|archivedate=2 October 2008}}</ref> ကင်မရွန်းနိုင်ငံသားတိအား ဗဟိုအာဖရိကနိုင်ငံမှ ဓားမြများ ပြန်ပီးဈီးခရင်းမာ ၂၀၀၅ ခုနှစ်မှစတင်ပနာ ပိုပြီးကေများပြား ပါလတ်တေ။<ref name="Musa Gunmen"/> ၂၀၁၄ ခုနှစ်၏ အစပိုင်း လများမာ [[ဗဟို အာဖရိက သမ္မတနိုင်ငံ]] မှ အကြမ်းဖက်မှုတိကြောင့် ဒုက္ခသယ်တိ ထောင်နန့်ချီလို့ ကင်မရွန်းနိုင်ငံသို့ ဝင်ရောက်လှာခရေ။<ref>{{cite web | title = Cameroon: Location of Refugees and Main Entry Points (as of 02 May 2014) – Cameroon | work = [[ReliefWeb]] | accessdate = 8 June 2014 | url = http://reliefweb.int/map/cameroon/cameroon-location-refugees-and-main-entry-points-02-may-2014 }}</ref> ၂၀၁၄ ခုနှစ် ဂျုန်လ ၁၄ရက် သတိပီးကွန်ယက် (AlertNet) ၏ သတင်းအရ <blockquote> ဒီဇန်ဘာလမှ စတင်ပနာ လူပေါင်း ၉၀,၀၀၀ ခန့် ကင်မရွန်းနိုင်ငံသို့ ထွက်ဗြီးလာခကတ်ပြီး တပတ်လျှင် ၂,၀၀၀ ခန့် အထိ ဟိရေ။ အများအားဖြင့် အမျိုးသမီးတိနန့် အချေသူငယ်များ ဖြစ်ပြီးကေ ဂုထိတိုင် နယ်စပ်ကို ဖြတ်ကျော်နီတုန်းဟု ကုလသမ္မဂ္ဂမှ ဆိုရေ။ "အမျိုးသမိန်းတိနန့် အချေတိဟာ ကင်မရွန်းကို ဆိုးဆိုးရွားရွား အခြီအနီတိနန့် ရောက်ဟိလှာကတ်တေ။ ရက်သတ္တပါတ် ပေါင်း များစွာ တခါတလေ ဆိုကေ လပေါင်းများစွာ လမ်းထက်မာ အချိန်ကုန်ခပြီးကေ အစားအစာကို ရှာခရရေ။" ဟု [[ကမ္ဘာ့စားနပ်ရိက္ခာအဖွဲ့]] (WFP) မှ အမှုဆောင် ဒါရိုက်တာ အာသရင်း ကာစင်က ပြောဆိုခရေ။ <ref>{{cite web | last = Nguyen | first = Katie | title = Cameroon: Starving, Exhausted CAR Refugees Stream Into Cameroon – UN | work = allAfrica.com | accessdate = 8 June 2014 | date = 4 June 2014 | url = http://allafrica.com/stories/201406051108.html }}</ref> </blockquote> ===ဘာသာစကား=== ကိုလိုနီခေတ်ကာလ အထဲ ဥရောပ ဘာသာစကားတိကို စတင်အသုံးပြုခအတွက်နန့် အနောက်မြောက်ဘက် နန့် အနောက်တောင်ဘက်ဒေသများဟိ လူမျိုးတိနန့် ပြင်သစ်စကား ပြောကြားသော နိုင်ငံ၏ ကျန်ဟိရေ အစိတ်အပိုင်းမှ လူများအကြား ဘာသာစကား ကွဲပြားမှုကို ဖြစ်ခေါ်စီခရေ။<ref>[[#DeLancey|DeLancey and DeLancey]] 28.</ref> အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား နန့် ပြင်သစ်ဘာသာစကား နှစ်မျိုးစလုံးမာ ရုံးသုံးဘာသာစကားတိ ဖြစ်ကတ်ကေလေ့ ပြင်သစ်ဘာသာစကားသည် လူများ နားအလည်ဆုံး ဘာသာစကား ဖြစ်ကာ ၈၀ ရာနှုန်းကျော်လှောက် နားလည်ကတ်တေ။<ref>Nathan, Fernand (ed.) (2010) [http://www.francophonie.org/IMG/pdf/langue_francaise_monde_integral.pdf ''La langue francaise dans le monde en 2010''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120603081542/http://www.francophonie.org/IMG/pdf/langue_francaise_monde_integral.pdf|date=3 June 2012}}, ISBN 2098824076.</ref> ရှီးဦးစွာ ကိုလိုနီ စနစ်ကျင့်သုံးခသော ဂျာမန်ရို့၏ ဘာသာစကား သည် ပြင်သစ်ဘာသာ နန့် အင်္ဂလိပ်ဘာသာရို့နန့် အစာထိုး အသုံးပြုခကပင်ာ ကြာမြင့်ခယာ ဖြစ်တေ။ ကင်မရွန်း အင်္ဂလိပ်လူဘန်ဒတ် ဘာသာစကားမာ အယင်က ဗြိတိသျှ ရို့ အုပ်ချုပ်ရေ နယ်မြီများမာ အများသုံး ဘာသာစကား ဖြစ်တေ။<ref>[[#Neba|Neba]] 94.</ref> အိန်းဂလိချ်ဘာသာ၊ ပြင်သစ် ဘာသာနန့် လူဘန်ဒတ်စကားရို့ ရောနှောထားရေ ဖရန့်အန်းဂလိပ် ဟုခေါ်ရေ ဘာသာစကားမာ ၁၉၇၀ ခုနှစ်တိ၏ အလယ်ကပင် မြို့ပြဒေသများမာ စွံ ထင်ရှားပါလတ်တေ။<ref>[[#DeLancey|DeLancey and DeLancey]] 131</ref><ref name=Niba> Niba, Francis Ngwa (20 February 2007). "[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6376389.stm New language for divided Cameroon]". ''BBC News''. Accessed 6 April 2007.</ref> ===ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု=== {{bar box |title=ကင်မရွန်းနိုင်ငံအထဲ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု (ပျူးသုတေသန)<ref name=pew>[http://www.globalreligiousfutures.org/countries/cameroon/religious_demography#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010 Pew Research Center's Religion & Public Life Project: Cameroon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180802193029/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/cameroon/religious_demography#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010 |date=2 August 2018 }}. [[Pew Research Center]]. 2010.</ref><ref name=IRFR>{{cite web|url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2010_5/168393.htm |title=July–December, 2010 International Religious Freedom Report – Cameroon|publisher=US Department of State|date=8 April 2011|accessdate=12 November 2011}}</ref> |titlebar=#ddd |left1=ကိုးကွယ်ရေဘာသာ |right1=ရာခိုင်နှုန်း |float=right |bars= {{bar percent|ကက်သလစ်|yellow|40}} {{bar percent|ပရိုတက်စတင့်|blue|30}} {{bar percent|မွတ်စလင်|green|18}} {{bar percent|ဘာသာမဲ့|black|6}} {{bar percent|ရိုးရာ|red|3}} {{bar percent|အရာ|gray|3}} }} ကင်မရွန်းနိုင်ငံမာ ဘာသာတရား ကိုးကွယ်မှု အမြောက်အမြား ဟိပြီးး ဘာသာရီး လွတ်လပ်ခွင့်လည်း မြင့်မားရေ။<ref name="Human Rights Report"/> အများပြားဆုံး သက်ဝင်ယုံကြည်မှုကို ခရစ်ယာန်ဘာသာဖြစ်ပြီးကေ လူဦးရွီ၏ သုံးပုံနှစ်ပုံ မျှ ကိုးကွယ်ကတ်တေ။ အစ္စလာမ် ဘာသာမာ လူနည်းစု ကိုးကွယ်ရေ ဘာသာတရား ဖြစ်ပြီးကေ လူဦးရွီ၏ ၅ ပုံ ၁ပုံလှောက်ရာ ဟိရေ။ ယင်းအပြင် ရိုးရာ ဘာသာတရားတိကိုလည်း ကျင့်သုံးသူ အမြောက်အမြား ဟိရေ။ မွတ်စလင်တိမာ မြောက်ပိုင်းဒေသများမာ များပြားကတ်ပြီး ခရစ်ယာန်တိမာ အဓိကအနိန်နန့် တောင်ပိုင်းနန့် အနောက်ပိုင်းဒေသများမာ အများဆုံး ဟိရေ။ ယကေလေ့ ဘာသာတရား ၂မျိုးစလုံးအား ကိုးကွယ်သူ မကန်မဝှန်ကို တနိုင်ငံလုံးမာ တွိရရေ။<ref name=IRFR/> မြို့ကြီးများမာ ဘာသာတရား နှစ်မျိုးစလုံးမှ ကိုးကွယ်သူ သိသာစွာ များပြားရေ။<ref name=IRFR/> ကင်မရွန်းနိုင်ငံဟိ မွတ်စလင်တိကို ဆွန်နီ၊ ရှီယာ့၊ အာမာဒစ်စ်၊ ဆူဖီ၊ မူဝါဟစ် မွတ်စလင် နန့် သီးသန့်အစုဖွဲ့ မဖော်ပြထားရေ မွတ်စလင် ဆိုပနာ အုပ်စုကွဲနီကတ်တေ။ <ref>Pew Forum on Religious & Public life. 9 August 2012. Retrieved 29 October 2013</ref> အနောက်မြောက်ပိုင်းနန့် အနောက်တောင်ပိုင်းခရိုင်မာ နီထိုင်သူတိမာ ပရိုတက်စတင့် အများစု ဖြစ်ပြီးကေ ပြင်သစ်စကား ပြောကတ်တေ တောင်ပိုင်းနန့် အနောက်ပိုင်း ဒေသများမာ နီထိုင်ကတ်သူတိမာမူ ကက်သလစ် များ ဖြစ်ကတ်တေ။<ref name=IRFR/> တောင်ပိုင်းဟိ တိုင်းရင်းသားတိမာ ခရစ်ယာန် ဘာသာ သို့မဟုတ် ရိုးရာ အာဖရိက နတ် တိကို ကိုးကွယ်ကတ်ပြီး တချို့မာ နှစ်မျိုးကို ရောထွီး ကိုးကွယ်ကတ်တေ။ လူအများစုမာ စုန်း အတတ် ကို ယုံကြည်ကတ်ပြီး အစိုးရဖို့ စုန်း အတတ်ကို ဥပဒေနန့် ကန့်သတ်ထားရေ။<ref name="Geschiere">Geschiere, Peter (1997). ''The Modernity of Witchcraft: Politics and the Occult in Postcolonial Africa''. Charlottesville: University Press of Virginia, pp. 169–170, ISBN 0813917034.</ref> စုန်း ဟု ယူဆ ရရေသူတိမာ အုပ်စုဖွဲ့ အကြမ်းဖက်ခြင်းကို ခံရလေ့ ဟိရေ။<ref name="Human Rights Report"/> အစ္စလာမ် ဂျီဟတ် အဖွဲ့ ဘိုကို ဟာရမ် သူပုန်တိမာ ကင်မရွန်းနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်းမာ လှည့်လည် ကျက်စားနိန်ရေဟု ကြားသိရရေ။<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-22538888 Boko Haram timeline: From preachers to slave raiders]. ''BBC''. 15 May 2013. retrieved 19 June 2013</ref> မြောက်ပိုင်း ဒေသများမာ ဒေသခံ မကန်မဝှန် ဟိရေ ဖူလာနီ တိုင်းရင်းသားတိမာ မွတ်စလင် အများစု ဖြစ်ကတ်ပြီ လူဦးရွီ အများစုကို ခြုံကြည့်ကေ မွတ်စလင်၊ ခရစ်ယာန် နန့် ရိုးရာ ကိုးကွယ်မှု ပြုသူတိမာ အမောင်နှမျှ ဟိရေ။<ref name=IRFR/> အနောက်ပိုင်း ဒေသဟိ ဘာမွန် တိုင်းရင်းသား တိမာ မွတ်စလင် အများစု ဖြစ်တေ။<ref name=IRFR/> ဒေသမား ကျင်သုံးသော ရိုးရာ ဘာသာတရားတိကို ကျေးလက်ဒေသများမာ ဆက်ပနာ ကိုးကွယ်ကတ်ပြီး မြို့ကြီးများမာမူ ပြောင်ပြောင်တင်းတင်း ကိုးကွယ်မှု မပြုကတ်လီ။ ယင်းပိုင် ပြုရခြင်း၏ အကြောင်းရင်း တခုမာ ရိုးရာ ဘာသာတရားတိမာ ဒေသအတွင်းမှာသာ ကိုးကွယ်လေ့ ဟိရေအတွက် ဖြစ်တေ။<ref name=IRFR/> ==ယိုင်ကျေးမှု== ===ဂီတ နန့် အက=== [[File:Baka dancers June 2006.jpg|thumb|အရှိပိုင်းဒေသမာ ကချေစွာတိမှ အာဂန္တုတိကို နှုတ်ဆက်နီပုံ]] ဂီတနန့် အကရို့မာ ကင်မရွန်းနိုင်ငံ ဟိ အခမ်းအနားများ၊ ပွဲလမ်းသဘင်များ၊ လူမှုရီး ဆိုင်ရာ တွိ့ဆုံပွဲတိနန့် ပုံပြောပွဲများမာ အဓိက အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်တေ။<ref>[[#Mbaku|Mbaku]] 189</ref><ref name="West 18"/> ရိုးရာ အကများ မာ စနစ်တကျ အကွက်ချ စီစိုင်ထားပြီးသား အမျိုးသား နန့် အမျိုးသမီးကို သီးသန့် ခွဲထားခြင်း သို့မဟုတ် လိင်တခုခုကို ပါဝင်မှု မပြုအောင် တားမြစ်ထားခြင်းများ ဟိရေ။<ref>[[#Mbaku|Mbaku]] 204.</ref> အကတိ၏ ရည်ရွယ်ချက်မာ ဖျော်ဖြီရီး သတ်သတ်မှ စပြီးကေ ဘာသာရီး ဝတ်ပြုခြင်း အထိ အကြောင်း အချက် အမျိုးမျိုး ဟိရေ။<ref name="West 18">[[#West|West]] 18.</ref> ရိုးရာအားဖြင့် တေးခြင်းတိကို ပစဖြင့်သာ လွှဲပြောင်း ပီးအပ်ခြင်းမျိုး ဟိရေ။ ပုံမှန် ဖျော်ဖြီမှုမာ ဖျော်ဖြီသူ၏ သီဆိုမှုကို တေးခြင်း သီဆိုသူ မကန်မဝှန်က လိုက်လံ သီဆိုလေ့ ဟိကတ်တေ။<ref name="Mbaku 189">[[#Mbaku|Mbaku]] 189.</ref> ဂီတနန့် တွဲဖက်တင်ဆက်ရာမာ လက်ခုပ်တီးခြင်း နန့် ခြေဆောင့်ခြင်း အစဟိရေ ရိုးယှင်းရေ သံစဉ်ဖန်တီးမှုတိမှ အစပြုပနာ<ref>[[#Mbaku|Mbaku]] 191.</ref> ရိုးရာ တူရိယာများမာ ကချေစွာတိ ဝတ်ဆင်ရေ ခေါင်းလောင်းများ၊ သစ်သားလက်ခုပ်များ၊ ဗုံများ၊ တော့ကင်းဗုံများ၊ ပလွီများ၊ ခရာများ၊ ဂျောက်ဂျက်များ၊ စခရက်ပါများ၊ ကြိုးတပ် တူရိယာများ၊ လီမှုတ်တူရိယာများ နန့် ပတ္တလားများ ပါဝင်ရေ။ တူရိယာများ ပေါင်းစပ်မှုကို လူမျိုးစုနန့် ဒေသ ကို မူတည်ပနာ ကွဲပြား ခြားနားရေ။ အချို့ ဖျော်ဖြီသူတိမာ စောင်းနန့်တူသော တူရိယာနန့် တတူ တေးခြင်းတပုဒ်လုံး အစအဆုံး တဦးတည်း သီဆိုဖျော်ဖြီကတ်တေ။<ref name="Mbaku 189"/><ref>[[#West|West]] 18–9.</ref> စွံသော ဂီတ စတိုင်လ်များမာ ကမ်းရိုးတန်း ဒေသမှ အမ်ဘာဆီ ဖီး စတိုင်လ်၊ ဘာဆာဒေသမှ အက်ဗားကို စတိုင်လ်၊ ဘန်ဂန်တေးမှ မန်ဂန်ဘူး စတိုင်၊ ဘာမီလီကီ ဒေသမှ ဆာမာဆီ စတိုင်လ်ရို့ ပါဝင်ရေ။<ref>[[#DeLancey|DeLancey and DeLancey]] 184.</ref> နိုင်ဂျီးရီးယား ဂီတသည် ကင်မရွန်းမှ အိန်းဂလိချ်ဘာသာဖြင့် ဖျော်ဖြီသူတိ အပေါ် လွှမ်းမိုးမှု ဟိပြီးး ပရင့်စ်နီကိုဘာဂါ၏ ဆွိမားသား နာမည်ရရေ တေးစီးရီးမာ သမိုင်းမာ အရောင်းရဆုံး အာဖရိက တေးစီးရီး ဖြစ်တေ။<ref>[[#Mbaku|Mbaku]] 200.</ref> လူကြိုက်အများဆုံးသော စတိုင်လ် နှစ်ခုမာ မာကိုဆာ နန့် ဘီကူဆီရို့ ဖြစ်ကတ်တေ။ မာကိုဆာမာ ဒူဝါလာမြို့မှ မြစ်ဖျားခံ ပေါ်ပေါက်လာခရေ စတိုင်လ် ဖြစ်ပြီးကေ ကျေးလက်ရိုးရာ ဂီတ၊ ဟိုက်လိုက် ဂီတ၊ ဆိုးလ်ဂီတ နန့် ကွန်ဂို ဂီတရို့ကို ပေါင်းစပ်ထားခြင်း ဖြစ်တေ။ မာနူ ဒီဘန်ဂို၊ ဖရန်စစ် ဘီဖီး၊ မိုနီ ဘီလေးနန့် ပတိပီး အစဟိရေ ဖျော်ဖြီသူတိက ၁၉၇၀ ခုနှစ် များ နန့် ၁၉၈၀ ခုနှစ်များမာ တကမ္ဘာလုံးသို့ ပျံ့နှံ့ ရောက်ရဟိစီခရေ။ အန်းမာရီ ဇီး အစဟိရေ အနုပညာသျှင်တိက ၁၉၄၀ ခုနှစ်မှ စပြီးကေ စွံသော အက အဖြစ် ဖော်ဆောင်ခပြီးကေ မာမာ အိုဟန်ဂျာ နန့် လက်စ် တေးတက်စ် ဘရူလီ အစဟိသူရို့က ၁၉၆၀၊ ၁၉၇၀ နန့် ၁၉၈၀ ခုနှစ်များမာ နိုင်ငံတကာသို့ ပျံ့နှံ့ရောက်ဟိစီခရေ။<ref>[[#DeLancey|DeLancey and DeLancey]] 51</ref><ref name="Nkolo">Nkolo, Jean-Victor, and Graeme Ewens (2000). "Cameroon: Music of a Small Continent". ''World Music, Volume 1: Africa, Europe and the Middle East''. London: Rough Guides Ltd., p. 43, ISBN 1858286352.</ref> ===စားသောက်ဖွယ်ရာ=== [[File:Woman weaving baskets near Lake Ossa.jpg|thumb|လစ်တိုရယ်ဒေသ အော့ဆာ ရီကန်နံဘေးမာ အမျိုးသမီးတဦး ဆွဲတောင်းရက်နီပုံ။ ကင်မရွန်းနိုင်ငံမာ နီထိုင်သူတိစွာ နိုင်ငံတဝှမ်းလုံး ယင်းပိုင်သျှောင် လက်မှုပညာတိကို လုပ်ကိုင်ကတ်တေ။]] ကင်မရွန်းနိုင်ငံ၏ စားသောက်ဖွယ်ရာတိစွာ ဒေသအလိုက်ကွဲပြား ခြားနားကတ်ကေလေ့ ကြီးမားပြီး တမျိုးတည်းဖြစ်ရေ ညဇာစာကို နိုင်ငံတဝှမ်းလုံးမာ စားသုံးလိဟိကတ်တေ။ ပုံမှန်ဆိုလို့ဟိကေ အစားအသီာက်တိမာ သစ်ဥသစ်ဖု၊ ပြောင်း၊ ပီလောပီနံမှုန့်၊ ကောက်နှံ၊ နှပျိုး၊ အာလူး၊ ဆန် နန့် မျိုးက်ဥရို့ကို အခြီခံ စားသောက်လေ့ ဟိပြီးး တခါတရီမာ ထုထောင်းပနာ ဂျုံမှုန့်ညက်နန့် တူသော ဖူးဖူး ဆိုရေ အစားအစာမျိုးအဖြစ် စားသုံးကတ်တေ။ ယင်းရို့ကို ပဲဒေါင့်၊ စားအုန်းဆီနန့် အရာ ဟင်းခပ် အမွှီးအကြိုင်တိနန့် ပြုလုပ်ထားရေ ဆော့စ်၊ ဟင်းရည်၊ ပြုတ်ရည် အစဟိသည်ရို့နန့် တွဲဖက် စားသုံးလိ ဟိကတ်တေ။<ref>[[#West|West]] 84–5.</ref> အသား နန့် ငါးရို့မာ စွံကေလေ့ စျီးခက် အဆာပလာများ ဖြစ်တေ။<ref name="Mbaku 121-2">[[#Mbaku|Mbaku]] 121–2.</ref> ဟင်းလျာတိမာ အမြဲတန်းပိုင် ပူနွေးပြီး ဆား၊ ငရုတ်ကောင်း၊ မက်ဂီ စစွာတိနန့် ဟင်းခတ် အမွှီးအကြိုင် ထည့်သွင်းလိ ဟိကတ်တေ။<ref>[[#Hudgens|Hudgens and Trillo]] 1047</ref><ref>[[#Mbaku|Mbaku]] 122</ref><ref>[[#West|West]] 84.</ref> ရေ၊ အုန်းသီးဝိုင်၊ ကောက်နှံ ဘီယာရို့မာ အစားအသီာက်နန့် တွဲဖက် သောက်သုံးသော ရိုးရာ အဖျော်ယမကာ များ ဖြစ်ကတ်ပြီး ဘီယာ၊ ဆိုဒါ နန့် ဝိုင်ရို့မာ စွံလာကတ်တေ။ ဖေသာထည်အသုံးအဆောင်တိကို အသုံးများပြီး အစားအသီာက်ကို ညာလက်ဖြင့် ကိုင်တွယ်လေ့ ဟိကတ်တေ။ မိုးထစာမာ ကျန်ဟိနီသော ပေါင်မုန့်နန့် သစ်သီးတိကို ကော်ဖီ သို့မဟုတ် လက်ဖက်ရည်ဖြင့် တွဲဖက် သောက်သုံးကတ်တေ။ ယေဘုယျအနိန်နန့် မိုးထစာကို ဂျုံမှုန်ဖြင့် ပြုလုပ်ထားရေ ပါ့ဖ်ပါ့ဖန် (ဒိုးနပ်)၊ နပျိုးသီးမှ ပြုလုပ်ထားရေ အက်ခရာ နှပျိုး၊ ပဲကိတ် နန့် အရာ စားဖွယ်ရာ အမြောက်အမြား ဟိရေ။ မုန့်ပဲ ပိုင်စရာတိမာ အထူးအနိန်နန့် မြို့ကြီးများမာ စားသုံးကတ်ပြီး လမ်းဖီးဈှီးသည်များပါးက ဝယ်ယူစားသုံးလိ ဟိကတ်တေ။<ref>[[#Mbaku|Mbaku]] 121</ref><ref>[[#Hudgens|Hudgens and Trillo]] 1049.</ref> ===ပြည်မား အနုပညာ နန့် လက်မှုပညာ=== ရိုးရာ အနုပညာနန့် လက်မှုပညာရို့စွာ နိုင်ငံတဝှမ်းလုံးမာ တည်ဟိနိန်ပြီးကေ စီးပွားရီး၊ ဘာသာရီး နန့် အလှဆင်ရန် ရည်ရွယ်ပြုလုပ်ကတ်တေ။ သစ်သားကို ထွင်းထုခြင်းနန့် ပပုရို့မာ အထူးအနိန်နန့် ထင်ရှားရေ။<ref>[[#West|West]] 17.</ref> အနောက်ဘက် ကုန်းမြင့်ဒေသမှ ကွာလတီမြင့် ဘိတ်တိကို အိုးလုပ်ဖို့နန့် ကြွီထည်ပြုလုပ်ဖို့ အသုံးပြုကတ်တေ။ တခြားသော လက်မှုပညာများမာ ဆွဲတောင်း ရက်လုပ်ခြင်း၊ ပုတီးစိ ပြုလုပ်ခြင်း၊ ကြီးဝါနန့် ကြီးထည် လုပ်ငန်း၊ ကာလာဘက်ရှ်သီးတိကို ထွင်းထုခြင်း နန့် ဆီးခြယ်ခြင်း၊ ပန်းထိုးခြင်း နန့် သားရေလုပ်ငန်းရို့ကို လုပ်ကိုင်ကတ်တေ။ ရိုးရာအိမ်တိမာ ဒေသအထဲ ရဟိနနှိုင်ရေ ပစ္စည်းများ ကို မူတည်ပနာ ဆောက်လုပ်ကတ်ပြီး သစ်သားနန့် ဖက်ရွက်ရို့နန့် ယာယီဆောက်လုပ်သော လှည့်လည်လားလာသူရို့၏ ဘိုရိုရို အိမ်တိမှ စပြီးကေ လေးထောင့်ပုံ ဘိတ်နန့် သက်ကယ်ရို့ကို အသုံးပြု ဆောက်လုပ်ကတ်တေ တောင်ပိုင်းသားတိ၏ အိမ်တိ အထိ ပုံစံ အမျိုးမျိုး ကွဲပြားနိန်ရေ။ ခဲမဲပုတ်နန့် ကွန်ကရစ်ရို့ကို အသုံးပြုပနာ နီအိမ်ဆောက်လုပ်ခြင်းကာလည်း ထင်ရှားလာရေ။ <ref>[[#Mbaku|Mbaku]] 110–3.</ref> ခေတ်ပြိုင် အနုပညာတိကို သီးသန့် ရပ်တည်နီရေ အဖွဲ့အစည်းများ ဖြစ်ရေ ဒေါင်ရယ် အနုပညာ၊ အာဖရီးခရီးယား နန့် အနုပညာ စွာတိက ပျိုးထောင်ထားရေ အတ်ဝပ်ဟိ၊ အပ်တဲလီးယား ဝမ်းကင်း၊ အပ် ဘိတ်ကာရီ အစဟိရေ အဖွဲ့အစည်းတိက အဓိက မြှင့်တင် ဆောင်ရွက်နိကတ်တေ။<ref>{{cite web|url=http://www.postzambia.com/post-read_article.php?articleId=8690|accessdate=12 April 2013|work=The Post|author=Mulenga, Andrew|date=30 April 2010|title=Cameroon's indomitable contemporary art|archivedate=11 March 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140311124956/http://www.postzambia.com/post-read_article.php?articleId=8690}}</ref> ===ရုပ်ရှင်နန့် စာပီ=== [[File:Cameroon vs Germany 2003.jpg|thumb|300px|ကင်မရွန်းအသင်းမှ ဂျာမနီအသင်းနန့် လိုက်ပ်ဇစ် ဘောလုံးကွင်းမာ ထက်ပက်တွိနီပုံ၊ ၂၀၀၃ ခုနှစ် ဧပြီလ ၂၇ရက်]] ကင်မရွန်းစာပီ နန့် ရုပ်သျှင်ရို့သည် ဥရောပ နန့် အာဖရိက အာဘော် နှစ်ခုစလုံး ကို အခြီခံ ထားရေ။ ကိုလိုနီခေတ် စာရီးဆရာတိ ဖြစ်ကတ်သော လူးဝစ်မေရီ ထက်ကာ နန့် ဆန်ကီး မေမို စသူရို့မာ ဥရောပ သာသနာပြု အဖွဲ့အစည်းများမာ ပညာတတ်မြောက်ခခြင်း ဖြစ်ပြီးကေ ဥရောပ ယိုင်ကျေးမှုနန့် သဟဇာတဖြစ်ယောင် ထောက်ခံ ရီးသား ပီးခြင်းအနိန်နန့် ကင်မရွန်းအား ခေတ်သစ် ကမ္ဘာ အတွင်းကို ဆွဲသွင်းနိုင်ဖို့ ကြိုးစားခကတ်တေ။<ref>[[#Mbaku|Mbaku]] 80–1</ref> ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ် အပြီး စာရီးဆရာတိ ဖြစ်ကတ်သော မွန်ဂိုး ဘက်တီ နန့် ဖာဒီနန် အိုယိုနိုရို့မာမူ ကိုလိုနီ စနစ်ကို ခွဲခြမ်း စိတ်ဖြာလို့ ဝေဖန်ခကတ်ပြီးကေ သဟဇာတဖြစ်ယောင် ပြုပျင်ခြင်းကို ကန့်ခကတ်တေ။<ref name=Fitzpatrick> Fitzpatrick, Mary (2002). "Cameroon." ''Lonely Planet West Africa'', 5th ed. China: Lonely Planet Publications Pty Ltd., p. 38</ref><ref>[[#Mbaku|Mbaku]] 77, 83–4</ref><ref name=Volet> Volet, Jean-Marie (10 November 2006). "[http://aflit.arts.uwa.edu.au/CountryCameroonEN.html Cameroon Literature at a glance]". ''Reading women writers and African literatures''. Accessed 6 April 2007.</ref> လွတ်လပ်ရီး ရယားနောက် ကောင်းမကြာခင်မာ ဘိုင်းစကူးဖန်တီးသူတိ ဖြစ်ကတ်သော ယန်းပေါလ် ဂက်ဆာ နန့် သရေဆာ ဆီတာ ဘဲလ ရို့က ယင်းနည်းပိုင် အာဘော်တိကို ထပ်မံ ဖော်ထုတ် ခကတ်ပြန်ရေ။ <ref>[[#DeLancey|DeLancey and DeLancey]] 119–20</ref><ref>[[#West|West]] 20.</ref> ၁၉၆၀ ခုနှစ်များမာ မွန်ဂိုး ဘက်တီ နန့် တခြားသော စာရီးဆရာတိက ကိုလိုနီခေတ်လွန် ဝါဒကို ဖော်ထုတ်ခကတ်ပြီးကေ အာဖရိက ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရီး နန့် အာဖရိကသားရို့၏ မူလ ပုံရိပ်တိကို ပြန်ပနာ ဖော်ထုတ်ရီး ရို့ဖြစ်တေ။<ref>[[#Mbaku|Mbaku]] 85–6.</ref> ၁၉၇၀ ပြည်နှစ်တိ၏ အလယ်ပိုင်းလောက်မာမူ ဘိုင်းစကူးဖန်တီးသူတိ ဖြစ်ကတ်ရေ ဂျင်းပီးယာ့ ဒေချင့်ကွန်ဂေး ပီပါ နန့် ဒန်နီယယ် ကမ်ဝါရို့က ရိုးရာ နန့် ကိုလိုနီခေတ်လွန် လူ့အဖွဲ့အစည်းရို့ အကြား ပဋိပက္ခမားကို တင်ပြခကတ်တေ။ နောင် ဆယ်စုနှစ် ၂ ခုမာမူ စာပီ နန့် ရုပ်သျှင်ရို့သည် ကင်မရွန်းဆိုင်ရာ အကြောင်းအရာ သတ်သတ်ကိုရာ အာရုံစိုက် ဖန်တီးခကတ်တေ။<ref>[[#DeLancey|DeLancey and DeLancey]] 120.</ref> ===အားကဇပ်=== ကင်မရွန်းနိုင်ငံ၏ ပေါ်လစီမှ အားကဇပ် ပုံစံမျိုးစုံကို အားပီးရေ။ ရိုးရာ အားကဇပ်များမာ ကနူးလေပြိုင်ပွဲ နန့် ကျင်ကိုင်ရို့ ပါဝင်ဗျယ်ဒေး အဗြီးသမား ရာပေါင်းများစွာရို့က နှစ်စိုင်နှစ်တိုင်း ၂၅ မိုင် (၄၀ ကီလိုမီတာ) ခရီး ဖြစ်ရေ ကင်မရွန်းတောင် မျှော်လင့်ခြင်း အဗြီးပြိုင်ပွဲမာ ပါဝင် ဆင်နွှဲလေ့ ဟိကတ်တေ။<ref>[[#West|West]] 127.</ref> ကင်မရွန်းသည် ဆောင်းရာသီ အိုလံပစ် ပြိုင်ပွဲမာ ဝင်ရောက်နိူင်းပြိုင်သော အပူပိုင်း ဒေသ နိုင်ငံ စိကေချေမာ အပါအဝင် ဖြစ်တေ။ ကင်မရွန်းနိုင်ငံ၏ အားကဇပ်များမာ ဘောလုံး ကစပ်နည်းမာ ထင်ရှားစွံရေ။ အပျော်တမ်း ဘောလုံးကလပ်တိကို လူမျိုးစု အလိုက် ပင်ဖြစ်ဖြစ်၊ ကုမ္ပဏီတိ၏ ပံ့ပိုးမှုဖြင့် ပင်ဖြစ်ဖြစ် ဖွဲ့စည်းလေ့ ဟိကတ်တေ။ ကင်မရွန်း အမျိုးသား ဘောလုံး အသင်းသည် ၁၉၉၀ ကမ္ဘာ့ဖလား ဘောလုံးပြိုင်ပွဲမာ ကောင်းစွာ ကစပ်ပြနိူင်ခဲ့သဖြင့် အာဖရိကမာ အအောင်မြင်ဆုံး ဘောလုံး အသင်းများမာ တသင်း အပါအဝင် ဖြစ်ခရေ။ ကင်မရွန်း ဘောလုံးအသင်းသည် အာဖရိက ဖလားကို ၄ ကြိမ်တိုင် ရဟိခပြီးကေ ၂၀၀၀ ခုနှစ် အိုလံပစ်ပြိုင်ပွဲမာ ရွှီတံဆိပ်ဆု ဆွတ်ခူးရဟိခရေ။<ref>[[#West|West]] 92–3, 127.</ref> == ကိုးကား == {{reflist|20em}} [[Category:ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံတိ]] [[Category:အာဖရိကတိုက်ဟိ နိုင်ငံတိ]] [[ကဏ္ဍ:ကင်မရွန်းနိုင်ငံ| ]] [[ကဏ္ဍ:နိုင်ငံတိ| ]] ptxa341v573et7wwbzrynzflzzm5mxn 0 5751 21093 2026-09-10T11:29:36Z Retkhaberi 224 Created page with "{{Coord|41|N|75|E|display=title}} {{Infobox country | နိုင်ငံနာမည်အပြည့် = ကာဂျစ် သမ္မတနိုင်ငံ | နာမည်_ရင်း = Кыргыз Республикасы<br />''Kırgız Respublikası''<br />Кыргызская Республика<br />''Kyrgyzskaya Respublika'' | common_name = ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံ | ပုံ_အောင်လံ = Flag of Kyrgyzs..." 21093 wikitext text/x-wiki {{Coord|41|N|75|E|display=title}} {{Infobox country | နိုင်ငံနာမည်အပြည့် = ကာဂျစ် သမ္မတနိုင်ငံ | နာမည်_ရင်း = Кыргыз Республикасы<br />''Kırgız Respublikası''<br />Кыргызская Республика<br />''Kyrgyzskaya Respublika'' | common_name = ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံ | ပုံ_အောင်လံ = Flag of Kyrgyzstan.svg | ပုံ_တံဆိပ် = Emblem of Kyrgyzstan.svg | symbol_type = Emblem | နိုင်ငံတော်ဆောင်ပုဒ် = | နိုင်ငံတော်တေးခြင်း = Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик Гимни <br>''Kyrgyz Respublikasynyn Mamlekettik Gimni''<br/>{{small|''National Anthem of the Kyrgyz Republic''}}<br/><center>[[File:Kyrgyzstan (instrumental).ogg|center]]</center> | ပုံ_နီရာ = Kyrgyzstan (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color=အစိမ်း}} | မြို့တော် = [[ဘီရှကက်မြို့]] | coordinates = {{Coord|42|52|N|74|36|E|type:city}} | အကြီးဆုံးမြို့ = မြို့တော် | အကြီးဆုံးပြည်နယ် = | ရုံးသုံးဘာသာတိ = [[ကာဂျစ်ဘာသာစကား|ကာဂျစ်]] | languages_type = ပူးတွဲရုံးသုံးဘာသာစကား | languages_sub = yes | languages = [[ရုရှားဘာသာစကား|ရုရှား]]<ref>{{cite web |title=Kyrgyzstan's Constitution of 2010 with Amendments through 2016 |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Kyrgyz_Republic_2016.pdf?lang=en |website=Constitute Project |access-date=2 September 2020}}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list | ၇၃.၃% [[ကာဂျစ်လူမျိုး|ကာဂျစ်]]<ref name="number" /> | 14.7% [[:en:Uzbeks|ဥဇဘက်]] | 5.6% [[:en:Russians|ရုရှား]] | 1.1% [[:en:Dungan people|ဒွန်ဂန်]] | 0.9% [[:en:Uyghurs|ဝီဂါ]] | 0.9% [[:en:Tajiks|တာဂျစ်]] | 0.7% [[:en:Turkish people|တူရကီ]] | 2.7% [[:en:Demographics of Kyrgyzstan#Ethnic groups|အရာ]] }} | ethnic_groups_year = 2019<ref name="population by nationality">{{cite web|format=XLS|url=http://stat.kg/kg/statistics/download/dynamic/316/|script-title=ru:5.01.00.03 Национальный состав населения.|trans-title=5.01.00.03 Total population by nationality|language=ru,ky,en|work=Bureau of Statistics of Kyrgyzstan|date=2019|title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ|access-date=13 September 2021|archive-date=13 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113213446/http://www.stat.kg/kg/statistics/download/dynamic/316/}}</ref> | religion = {{ubl|၉၀% [[အစ္စလာမ်ဘာသာ]] | ၈% [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] | ၃% အရာ ([[:en:Jews|ဂျူး]]၊ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ|ဗုဒ္ဓ]]၊ [[:en:Baháʼí Faith|ဘဟာအီ]]ရို့ ပါဝင်ရေ။)}} | demonym = Kyrgyz | government_type = [[ပြည်ထောင်စုစနစ်|ပြည်ထောင်စု]] [[သမ္မတစနစ်|သမ္မတ]] [[သမ္မတနိုင်ငံ|ဖွဲ့စည်းပုံသမ္မတနိုင်ငံစနစ်]] | leader_title1 = [[ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံ၏ သမ္မတ|သမ္မတ]] | leader_name1 = ဆာဒီး ရှာပရော့ဗ် | leader_title2 = [[ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံ အစိုးရအဖွဲ့ဝန်ကြီးများ ဥက္ကဋ္ဌ|အစိုးရအဖွဲ့ဝန်ကြီးများ ဥက္ကဋ္ဌ]] | leader_name2 = ဥလုဘက် မာရီပေါ့ဗ် | leader_title3 = [[:en:List of Chairmen of the Supreme Council of Kyrgyzstan|အဓိပတိကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ]] | leader_name3 = တာလန် မာမီတော့ဗ်<ref>https://t.me/seychas_kg/7613</ref> | legislature = [[:en:Supreme Council (Kyrgyzstan)|အဓိပတိကောင်စီ]] | sovereignty_type = [[ကာဂျစ္စတန် သမိုင်း|လွတ်လပ်ရီးရဟိခြင်း]] | established_event1 = [[:en:Yenisei Kyrgyz Khaganate|ကာဂျစ်ခါကာနိတ်]]<ref>{{cite web|title=History of Central Asia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/102315/history-of-Central-Asia/73536/Reunification#73538|website=Encyclopædia Britannica|access-date=12 March 2021}}</ref> | established_date1 = ၈၄၀ ခုနှစ် | established_event2 = [[:en:Russian Republic|ရုရှား]] [[:en:Turkestan Autonomy|မှ]] | established_date2 = ၁၉၁၇ ခုနှစ် နိုဗန်ဘာလ ၂၇ ရက် | established_event3 = [[:en:Kirghiz Soviet Socialist Republic|ကာဂျစ် ဆိုဗီယက်သမ္မတ]] | established_date3 = ၁၉၃၆ ခုနှစ် ဒီဇန်ဘာလ ၅ ရက် | established_event4 = [[ဆိုဗီယက်ယူနီယံ]] [[:en:Independence Day (Kyrgyzstan)|မှ]] | established_date4 = ၁၉၉၁ ခုနှစ် သြဂတ် ၃၁ ရက် | established_event5 = [[:en:Alma-Ata Protocol|CIS Accession]] | established_date5 = ၁၉၉၁ ခုနှစ် ဒီဇန်ဘာ ၂၁ ရက် | established_event6 = [[:en:Dissolution of the Soviet Union|အသိအမှတ်ပြုခ]] | established_date6 = {{nowrap|၁၉၉၁ ခုနှစ် ဒီဇန်ဘာလ ၂၆ ရက်}} | established_event7 = [[ကုလသမဂ္ဂ]] [[:en:United Nations Security Council Resolution 736|သို့ ဝင်ရောက်ခ]] | established_date7 = ၁၉၉၂ ခုနှစ် မာ့ခ်ျလ ၂ ရက် | area_km2 = ၁၉၉,၉၅၁ | ဧရိယာအဆင့် = ၈၅ | ဧရိယာရေရာခိုင်နှုန်း = ၃.၆ | အမြင့်ဆုံးနီရာ = | အရှေဆုံးမြစ် = | အကြီးဆုံးအင်း = | ကမ်ရိုးတန်း = | population_estimate = {{increase}} ၆,၅၈၆,၆၀၀<ref name="number">{{cite web|url=http://www.stat.kg/ru/statistics/naselenie/|title=Основные итоги естественного движения населения январе-августе 2020г.| publisher=stat.kg}}</ref> | population_census = ၅,၃၆၂,၈၀၀ | population_estimate_year = ၂၀၂၀ | population_estimate_rank = ၁၁၀ | population_census_year = ၂၀၀၉ | population_density_km2 = ၂၇.၄ | population_density_sq_mi = ၇၁ <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | population_density_rank = ၁၇၆ | GDP_PPP = {{increase}} $၃၅.၃၂၄ ဘီလီယံ<ref name="WBKG 1">{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.CD?name_desc=false&locations=KG |title=Kyrgyz Republic |publisher=[[ကမ္ဘာ့ဘဏ်]] |website=data.worldbank.org |access-date=14 December 2019 |archive-date=16 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816040157/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.CD?name_desc=false&locations=KG |url-status=dead }}</ref> | GDP_PPP_year = ၂၀၁၉ | GDP_PPP_rank = ၁၂၇ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $၅,၄၇၀<ref name="WBKG 1" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = ၁၃၄ | GDP_nominal = {{increase}} $၈.၄၅၅ ဘီလီယံ<ref name="WBKG 1" /> | GDP_nominal_year = ၂၀၁၉ | GDP_nominal_rank = ၁၄၁ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $၁,၃၀၉<ref name="WBKG 1" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ၁၅၈ | Gini = ၂၇.၇ | Gini_year = ၂၀၁၈ | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name="WBKG 2">{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=KG&name_desc=false |title=GINI index (World Bank estimate) - Kyrgyz Republic |publisher=[[ကမ္ဘာ့ဘဏ်]] |website=data.worldbank.org |access-date=22 March 2020}}</ref> | HDI = ၀.၆၉၇ <!--number only, between 0 and 1--> | HDI_year = ၂၀၁၉ <!--Please use the year to which the HDI data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=[[ကုလသမဂ္ဂ ဖွံ့ဖြိုးမှု အစီအစိုင်]]|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 December 2020}}</ref> | HDI_rank = ၁၂၀ | ဗဟိုဘဏ် = | ဖေသာ = [[ကာဂျစ္စတန် ဆော်မ်]] (<u>c</u>) | currency_code = KGS | time_zone = [[ကာဂျစ္စတန် စံတော်ချိန်|KGT]] | utc_offset = +6 | time_zone_DST = | drives_on = ညာ | calling_code = [[ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံဟိ ရေလီဖုန်းနံပါတ်များ|+၉၉၆]] | iso3166code = KG | cctld = [[.kg]] | today = | ပွဲများ = }} '''ကာဂျစ်စတန်နိုင်ငံ''' (တရားဝင်နာမည်အနိန်နန့် ကာဂျစ်သမ္မတနိုင်ငံ) အား အယင်က ကာဂျစ်ဇီးယားဟု ခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကာ [[အလယ်အာသျှ|အာသျှ အလယ်ပိုင်း]]မာ ဟိရေ နိုင်ငံတနိုင်ငံ ဖြစ်တေ။<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-16187957 |title=BBC News – Kyrgyzstan profile – Leaders |publisher=Bbc.co.uk |date=14 December 2011 |accessdate=26 March 2013}}</ref>[[ကုန်းတွင်းပိတ််နိုင်ငံ]] ဖြစ်ပြီးကေ တောင်ကုန်းထူထပ်ကာ မြောက်ဖက်မာ [[ကာဇက်စတန်နိုင်ငံ]]၊ အနောက်ဖက်မာ [[ဥဇဘက်ကစ္စတန်နိုင်ငံ]]၊ အနောက်တောင်ဖက်မာ [[တာဂျစ်ကစ္စတန်နိုင်ငံ]] နန့် အရှိဖက်မာ [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ]] ရို့က ဝိုင်းရံထားရေ။ အကြီးဆုံးမြို့နန့် မြို့တော်မာ ဘီရှကက်မြို့ဖြစ်တေ။ ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံ၏ သမိုင်းကြောင်းမာ နှစ်ပေါင်း ၂၀၀၀ ကျော်လှောက် ရှည်လျားပြီး အမျိုးမျိုးသော ယိုင်ကျေးမှုတိနန့် အင်ပိုင်ယာများ လွှမ်းခြုံ အုပ်မိုး တည်ဟိခရေနိုင်ငံ ဖြစ်တေ။ ပထဝီ အနိန်အထားအားဖြင့် တောင်ကုန်းများ ထူထပ်စွာ တည်ဟိရေ မြီမျက်နှာသွင်ပြင်ကြောင့် တသီးအခြား တည်ဟိကာ ယင်းဧ့ ရှီးကျသော ယိုင်ကျေးမှုကို ထိန်းသိမ်းရန် တနည်းတဖုံ ကူညီရာ ရောက်ခကေလေ့ ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံသည် သမိုင်းကြောင်းအရ ကြီးကျယ်ခမ်းနားသော ယိုင်ကျေးမှု လူ့အဖွဲ့အစည်းကြီး တချို့၏ ဆုံစည်းရာ နီရာ ဖြစ်ခပြီးကေ [[ပိုးသားလမ်းမကြီး]] ၏ အစိတ်အပိုင်းနန့် တခြားသော စီးပွားရီး နန့် ယိုင်ကျေးမှု ပေါင်းဆုံရာ လမ်းကြောင်းတိ၏ တစိတ်တဒေသ ဖြစ်ခရေ။ ကာဂျစ္စတန် နိုင်ငံသည် အရာနိုင်ငံတိ၏ လွှမ်းမိုးမှုကို အစဉ်တကျ ခံခရပြီး ၁၉၉၁ ခုနှစ် [[ဆိုဗီယက် ပြည်ထောင်စု]] ပြိုကွဲပြီးချိန်မာမှ အချုပ်အခြာ အာဏာပိုင် နိုင်ငံ တနိုင်ငံ ဖြစ်လာခရေ။ လွတ်လပ်ရီး ရယားရေ အချိန်မာ ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံသည် တပေါင်းတည်းဖြစ်ရေ ပါလီမန် သမ္မတနိုင်ငံ တနိုင်ငံ ဖြစ်လှာခကေလေ့ လူမျိုးရီး ပဋိပက္ခမား၊<ref>{{cite news|url=http://www.economist.com/node/18682522 |title=Investigating Kyrgyzstan's ethnic violence: Bloody business |publisher=The Economist |date=12 May 2011 |accessdate=26 March 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.eurasianet.org/node/63678 |title=Foreigners in Kyrgyzstan: 'Will We Be Banned, Too?' |publisher=EurasiaNet.org |date=15 June 2011 |accessdate=26 March 2013}}</ref> ပုန်ကန်မှုတိ၊<ref>{{cite web|url=http://rt.com/news/kyrgyzstan-private-army-guards-797/ |title=Kyrgyz private armies incite "permanent revolution" — RT |publisher=Rt.com |date=17 March 2012 |accessdate=26 March 2013}}</ref>စီးပွားရီး အကျပ်အတည်းများ၊ <ref>{{cite web|url=http://globaledge.msu.edu/countries/Kyrgyzstan/economy |title=Kyrgyzstan: Economy globalEDGE: Your source for Global Business Knowledge |publisher=Globaledge.msu.edu |date=20 December 1998 |accessdate=26 March 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.heritage.org/index/country/kyrgyzrepublic |title=Kyrgyz Republic Economy: Population, GDP, Inflation, Business, Trade, FDI, Corruption |publisher=Heritage.org |accessdate=26 March 2013 |archive-date=25 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225234234/https://www.heritage.org/index/country/kyrgyzrepublic }}</ref> စပ်ကူးမပ်ကူး ကာလ အစိုးရများ <ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-16185772 |title=BBC News – Kyrgyzstan profile – Timeline |publisher=Bbc.co.uk |date=10 October 2012 |accessdate=26 March 2013}}</ref>နန့် နိုင်ငံရီး ပါတီများ ကြား ပဋိပက္ခမား<ref>{{cite web|url=http://www.eurasianet.org/taxonomy/term/2813 |title=Kyrgyz Unrest |publisher=EurasiaNet.org |accessdate=26 March 2013}}</ref>ကို ကြုံတွိနိန်ရဆဲ ဖြစ်တေ။ ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံသည် လွတ်လပ်သော နိုင်ငံတိ၏ ဓနသဟာယ အဖွဲ့၊ ယူရီးရှန်း စီးပွားရီး သမ္မဂ္ဂ အဖွဲ့၊ ပူးပေါင်း လုံခြုံရီးစာချုပ် အဖွဲ့၊ ရှန်ဟိုင်းပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု အဖွဲ့၊ အစ္စလာမ် ပူးပေါင်း ဆောင်ရွက်မှု အဖွဲ့ ၊ တာ့ခ် ကောင်စီ၊ တာ့ခ်ဆွိုင်း နန့် ကမ္ဘာ့ ကုလသမ္မဂ္ဂ ရို့၏ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ ဖြစ်တေ။ ကာဂျစ် လူမျိုးတိစွာ ၅.၇ သန်းများရေ နိုင်ငံလူဦးရွီ၏ အများစု ဖြစ်ပြီးကေ သိသာစွာ များရေ လူနည်းစု လူမျိုးများဖြစ်ရေ ဥဇဘက် လူမျိုးတိနန့် ရုရှားလူမျိုးတိက ဒုတိယအများဆုံး ဖြစ်တေ။ ရုံးသုံး ဘာသာစကား ဖြစ်ရေ ကာဂျစ် ဘာသာစကားမာ တခြားသော တာ့ခ်ဘာသာစကားတိနန့် နီးစပ်စွာ ဆက်နွယ်နိန်ရေ။ ရုရှားရို့၏ လွှမ်းမိုးခဲ့မှုကြောင့် ရုရှားဘာသာစကားကို ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုဆဲပင် ဖြစ်တေ။ နိုင်ငံလူဦးရွီ၏ ၆၄ ရာခိုင်နှုန်းမာ ဂိုဏ်းဂဏစွဲ မဟိရေ မွတ်ဆလင် ဘာသာဝင်များ ဖြစ်ကတ်တေ။<ref>"Chapter 1: Religious Affiliation". The World's Muslims: Unity and Diversity. Pew Research Center's Religion & Public Life Project. 9 August 2012. Retrieved 4 September 2013</ref> ကာဂျစ် ယိုင်ကျေးမှုသည် တာ့ခ် ယိုင်ကျေးမှုမာ အခြီခံကေလေ့ ပါရှန်း၊ မွန်ဂိုလီးယား နန့် ရုရှားရို့၏ လွှမ်းမိုးမှုတိကို တွိနှိုင်ရေ။ ==နာမည်မှည့်ခေါ်ခြင်း== ကာဂျစ် ဆိုရေ စကားမာ တာ့ခ်ဘာသာစကား ၄၀ မှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်ပြီးကေ အူရီဂါရို့အားတွန်းလှန်ဖို့အတွက် ဒေသခံ လူမျိုးစု ၄၀ ကို စုစည်းသော ဒဏ္ဍာရီလာ သူရဲကောင်း မာနာ့စ်ကို ရည်ညွှန်းရေလို့ ယုံကြည်ရရေ။ ၉ ရာစု အစောပိုင်းက အူရီဂါရို့စွာ ကာဂျစ္စတန် နိုင်ငံ အပါအဝင် အာသျှ အလယ်ပိုင်း၊ မွန်ဂိုလီးယား၊ ရုရှား၏ တစိတ်တဒေသနန့် တရုတ်နိုင်ငံရို့မာ အကြီးအကျယ် စိုးမိုးထားရေ။<ref>[http://www.sras.org/news2.phtml?m=483 Forty tribes and the 40-ray sun on the flag of Kyrgyzstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091007073629/http://www.sras.org/news2.phtml?m=483 |date=7 October 2009 }}, SRAS–The School of Russian and Asian Studies</ref> ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံ၏ အောင်လံတော်မှ နီရောင်ခြည် အလင်းတန်း ၄၀ သည် ထို လူမျိုးစု ၄၀ ကိုပင် ရည်ညွှန်းပြီး နီ၏ အလယ်ခေါင်ဟိ ရုပ်ပုံမာ အာသျှ အလယ်ပိုင်း ရွှိပြောင်းလားလာသူရို့၏ တဲတိက သစ်သား အမိုး ကို ရည်ညွှန်းခြင်း ဖြစ်တေ။ ==သမိုင်းကြောင်း== ===ရှီးခေတ်=== [[File:GökturksAD551-572.png|thumb|350px|တာ့ခ်အင်ပိုင်ယာ]] ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံမာ ရှီးခေတ်ကာလက အီရန် မြင်းစီးလူမျိုးများ ဖြစ်ရေ ဆိုင်သီယန်ရို့ အခြီချ နီထိုင်ခကတ်တေ။<ref>{{cite book |title=Kyrgyzstan |year=2005 |publisher= Marshall Cavendish| url=https://books.google.com/?id=UlVVmaoW260C |isbn=0-7614-2013-4 |page= 144 |author= King, David C}}</ref> ကာဂျစ်နိုင်ငံသည် အူရီဂါ အင်ပိုင်ယာကို အေဒီ ၈၄၀ မာ အောင်နှိုင်ခပြီးကေ အကျယ်ပြန့်ဆုံး ချဲ့ထွင်နိုင်ခရေ။<ref name="Kyrgyzstan timeline">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/country_profiles/1296570.stm |title=Kyrgyzstan timeline |publisher=BBC News |date=12 June 2010}}</ref> ယပြီးနောက် ကာဂျစ်ရို့စွာ ထန်ရှန်း တောင်တန်းတိအထိ နယ်မြီချဲ့ထွင်ခကတ်ပြီးကေ ထိုဒေသမာ ယင်းရို့၏ ဩဇာကို နှစ်ပေါင်း ၂၀၀ ခန့် လွှမ်းမိုး ထားနိုင်ခရေ။ ၁၂ ရာစုသို့ ရောက်သော အခါမှမူ မွန်ဂိုရို့၏ နယ်မြီချဲ့ထွင်မှုကြောင့် ကာဂျစ်ရို့ ပိုင်ဆိုင်ရေ ဒေသမာ အော်လ်တေးတောင်တန်း နန့် ဆာယန် တောင်တန်း ဒေသတိရာ ကျန်ဟိလီရေ။ ၁၃ ရာစုမာ မွန်ဂို အင်ပိုင်ယာ အင်အားကောင်းလာယားနောက် ကာဂျစ်ရို့ တောင်ပိုင်းသို့ ပြောင်းရွိလားခီရေ။ ကာဂျစ်ရို့စွာ မွန်ဂို အင်ပိုင်ယာ၏ အစိတ်အပိုင်း အဖြစ် ၁၂၀၇ မာ ငြိမ်းချမ်းစွာ ဝင်ရောက်ခရေ။ ၇ ရာစုနန့် ၁၂ ရာစု အထဲမှ တရုတ်လူမျိုးတိနန့် မူစလင်ရို့၏ အဆိုအရ ကာဂျစ်လူမျိုးတိကို ဆံပင်အရဲရောင်ဟိပြီးး အသားဖြူကာ မျက်လုံး အပြာရောင် ဟိရေသူတိဟု ဆိုကတ်ပြီး ထိုအဆိုအရ ရှီးခေတ် အင်ဒို-ဥရောပ မျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်ရေ ဆလားဗစ် လူမျိုးတိနန့် ဆင်တူစွာဟု ညွှန်းဆိုနေခြင်း ဖြစ်တေ။<ref>[http://s155239215.onlinehome.us/turkic/20Roots/ZakievGenesis/ZakievGenesis302-357-2En.htm Mirfatyh Zakiev, ''Origins of the Turks and Tatars''], Part Two, Third Chapter, sections 109–100, 2002. Retrieved on 15 May 2009</ref><ref name=Bartold>V.V. Bartold, ''The Kyrgyz: A Historical Essay'', Frunze, 1927. Reprinted in V.V. Bartold, ''Collected Works'', Volume II, Part 1, Izd. Vostochnoi Literatury, Moscow, 1963, p. 480 </ref> ပရုန်းနရုန်း မျိုးရိုးဇီဝ လိ့လာမှုတိအရ ကာဂျစ် လူမျိုးတိမာ ဆိုင်ဖီးရီးယား ဒေသဟိ ရှီးဦးနေ လူမျိုးတိက ဆင်းသက်လာရေဟု အခိုင်အမာ ပြောနှိုင်ရေကို တွိရရေ။<ref>{{Cite journal | last1 = Wells | first1 = R. S. | last2 = Yuldasheva | first2 = N. | last3 = Ruzibakiev | first3 = R. | last4 = Underhill | first4 = P. A. | last5 = Evseeva | first5 = I. | last6 = Blue-Smith | first6 = J. | last7 = Jin | first7 = L. | last8 = Su | first8 = B. | last9 = Pitchappan | first9 = R. | doi = 10.1073/pnas.171305098 | last10 = Shanmugalakshmi | first10 = S. | last11 = Balakrishnan | first11 = K. | last12 = Read | first12 = M. | last13 = Pearson | first13 = N. M. | last14 = Zerjal | first14 = T. | last15 = Webster | first15 = M. T. | last16 = Zholoshvili | first16 = I. | last17 = Jamarjashvili | first17 = E. | last18 = Gambarov | first18 = S. | last19 = Nikbin | first19 = B. | last20 = Dostiev | first20 = A. | last21 = Aknazarov | first21 = O. | last22 = Zalloua | first22 = P. | last23 = Tsoy | first23 = I. | last24 = Kitaev | first24 = M. | last25 = Mirrakhimov | first25 = M. | last26 = Chariev | first26 = A. | last27 = Bodmer | first27 = W. F. | title = The Eurasian Heartland: A continental perspective on Y-chromosome diversity | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2001-08-28_98_18/page/10244 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences | volume = 98 | issue = 18 | pages = 10244–10249| year = 2001 | pmid = 11526236| pmc = 56946}}</ref> ရွှိပြောင်းခြင်း၊ စစ်ပွဲတိကို အောင်နိုင်ခြင်း၊ ကွဲပြားသော လူမျိုးစု အချင်းချင်း ထိမ်းမြားခြင်း နန့် ယိုင်ကျေးမှု အချင်းချင်း ရောနှောပေါင်းစပ်ခြင်းရို့ကြောင့် အဂုလက်ဟိ အလယ်အာသျှ နန့် အနောက်တောင် အာသျှမာ နီထိုင်သော ကာဂျစ်လူမျိုးရို့မာ နီးစပ်စွာ တူညီရေ ဘာသာစကားတိကို ပြောဆိုနီကတ်ကေလေ့သွီးနှောနီကတ်ပြီး အမျိုးမျိုးသော လူမျိုးရို့မှ ပေါင်းစပ်ဆင်းသက်လာကြောင်း တွိရရေ။<ref>{{cite web |title=Kyrgyzstan |publisher=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/326091/Kyrgyzstan |year=2010 |accessdate=14 April 2010}}</ref><ref>{{cite doi|10.1086/342096}}</ref><ref>{{Cite journal | last1 = Zerjal | first1 = T. | last2 = Wells | first2 = R. S. | last3 = Yuldasheva | first3 = N. | last4 = Ruzibakiev | first4 = R. | last5 = Tyler-Smith | first5 = C. | title = A Genetic Landscape Reshaped by Recent Events: Y-Chromosomal Insights into Central Asia | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2002-09_71_3/page/466 | doi = 10.1086/342096 | journal = The American Journal of Human Genetics | volume = 71 | issue = 3 | pages = 466–82 | year = 2002 | pmid = 12145751| pmc = 419996}}</ref> အစ်ဆစ်ကူး ရီကန်မာ အရှိဖျားဒေသမှ ဥရောပသို့ လားရောက်သော ကုန်စွာတိ၊ စီးပွားရီး သမားများ နန့် တခြားသော ခရီးသည်များ အသုံးပြုကတ်တေ ကုန်းကြောင်း ဖြစ်ရေ [[ပိုးသား လမ်းမကြီး]]၏ ခရီးတထောက် နားနီရာ ဖြစ်တေ။ ကာဂျစ်လူမျိုးတိကို ၁၇ ရာစုမာ မွန်ဂို အွိုင်းရက် ရို့က ပင်ဖြစ်ဖြစ်၊ ၁၈ ရာစု အလယ်ပိုင်းမာ မန်ချူး ချင်မင်းဆက်မှ ပင်ဖြစ်ဖြစ်၊ ၁၉ ရာစု အစောပိုင်းမာ ဥဇဘက် ကိုကန်း ခန်နိတ် မှ ပင်ဖြစ်ဖြစ် ကျူးကျော် သိမ်းပိုက်ခကတ်တေ။<ref>"[http://countrystudies.us/kyrgyzstan/2.htm Kyrgyzstan–Mongol Domination]" [[Library of Congress Country Studies]].</ref> ၁၉ ရာစု နှောင်းပိုင်းမာ မျက်မှောက်ခေတ် ကာဂျစ္စတန် ဒေသ၏ အဓိက အစိတ်အပိုင်း အင်တန်များများကို တရုတ်နိုင်ငံ (ချင်မင်းဆက်) နန့် ရုရှားရို့ အကြား သဘောတူ စာချုပ် နှစ်ခုဖြင့် လွှဲပြောင်းပီးအပ်ခီရေ။ ထိုအချိန်က ရုရှားမာ ကာဂျစ်ဇီးယား ဟု ခေါ်ဝေါ်သော ထိုဒေသကို ရုရှား အင်ပိုင်ယာ အတွင်းကို ၁၈၇၆ မာ သွတ်သွင်းခရေ။ ရုရှားရို့၏ လွှဲပြောင်း ရယူမှုအပြီး ဇာဘုရင်၏ အုပ်ချုပ်မှုကို ပုန်ကန်မှုတိစွာဖြင့် ကြုံတွိခရပြီး ကာဂျစ် မကန်မဝှန်မာ ပါမီယာ တောင်ကုန်း ဒေသနန့် အာဖဂန်နစ္စတန် သို့ ရွှိပြောင်းခကတ်တေ။ ယင်းအပြင် ၁၉၁၆ အလယ်အာသျှ အထဲ ရုရှားရို့၏ အုပ်ချုပ်ရီးအား ပုန်ကန်မှုအား ဖိနှိပ်ခြင်းကြောင့် ကာဂျစ် မကန်မဝှန်မာ တရုတ်နိုင်ငံသို့ ပြောင်းရွိလားခကြ ရေ။<ref>"[http://countrystudies.us/uzbekistan/10.htm Uzbekistan – The Jadidists and Basmachis]". [[Library of Congress Country Studies]].</ref> လူမျိုးစု မကန်မဝှန်မာ ထိုအချိန်မာ (ဂုထိတိုင်အောင်) အိမ်နီးချင်း နိုင်ငံများ အထဲ ပျံ့နှံ့နီကတ်ပြီး နိုင်ငံများ အကြား နယ်နိမိတ်မာ အသီအချာ စောင့်ကြပ်ခြင်း နန့် ထိန်းသိမ်းခြင်း မဟိသဖြင့် တောင်ကုန်းဒေသများအထဲ ဟိုကပင်မှ ရွှိပြောင်းနီထိုင်ဗျာယ် ဟိကတ်တေ။ ယင်းပိုင် ရွှိပြောင်းနီထိုင်ရာမာ ဇာနီရာတွင် နီထိုင်စွာက ပိုပြီးကေ ကောင်းမည်ဆိုရေ အပေါ်မူတည်ပြီး စိုက်ပျိုးရန် အတွက် မိုးကကောင်းရခြင်း၊ ဖိနှိပ်ခံရစဉ် အထဲ ဇာ အစိုးရက ပိုကောင်းဖို့လို့ တွေးခေါ်ခြင်း အစဟိစွာရို့ ကို မူတည်နီရေ။ <gallery> File:Caravanserai Tash Rabat on Silk Road in Kyrgyzstan.jpg|အစ္စလာမ် ရွှီခေတ်အထဲ အမိုးတပ်ဂါရီများ အသုံးပြုရာ ပိုးသားလမ်းမကြီး File:Перекочевка киргизов.jpg|Kyrgyz nomads, ၁၈၆၉–၁၈၇၀ မှ Vasily Vereshchagin ရီးဆွဲထားရေ ကာဂျစ် ရွှိပြောင်းနီထိုင်သူများ File:Киргизские кибитки на реке Чу.jpg|၁၈၆၉–၁၈၇၀ မှ Vasily Vereshchagin ရီးဆွဲထားရေ ကာဂျစ်ရို့၏ ယပ်တ် တဲအိမ် File:Kyrgyz 1813.JPG|ကာဂျစ်လူမျိုးများ File:Prokudin-Gorskii-18.jpg|ဂိုလော့နာယာ မြက်ခင်းလွင်ပြင်ဟိ ရွှိပြောင်းနီထိုင်သူ ကာဂျစ် မိသားစု တစုကို ၁၉၁၁ မာ တွိရစဉ်။ Prokudin-Gorskii </gallery> ===ဆိုဗီယက် ကာဂျစ္စတန်=== [[File:Bischkek.jpg|thumb|right|ဘိရှကက်မြို့]] ဒေသအထဲ ဆိုဗီယက်ရို့၏အာဏာသည် ၁၉၁၉ မာ စတင် တည်ထောင်ခရေ။ ရုရှား ဆိုဗီယက် ဖက်ပြားဆတ် ဆိုရှယ်လစ် သမ္မတ နိုင်ငံ အထဲ ကာရာ-ကာဂျစ် ကိုယ်ပိုင် အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ နယ်မြီ အဖြစ် တည်ထောင်ခခြင်း ဖြစ်တေ။ (ကာရာ-ကာဂျစ် ဆိုရေ အသုံးအနှုန်းကို ရုရှားရို့က ၁၉၂၀ ခုနှစ်များ အလယ်ပိုင်း အထိ အသုံးပြုခကတ်ပြီး ကာဂျစ်ဟုပင် ခေါ်ဝေါ်ကတ်တေ ကာဇက်လူမျိုးတိက ကွဲပြားစီရန် သုံးနှုန်းခြင်း ဖြစ်တေ။) ၁၉၃၆ ခုနှစ် ဒီဇန်ဘာလ ၅ ရက်နိမာ ဆိုဗီယက် ယူနီယံ အတွင်းမာ ကာဂျစ် ဆိုဗီယက် ဆိုရှယ်လစ် သမ္မတနိုင်ငံ ကို တည်ထောင်ခရေ။ ၁၉၂၀ ခုနှစ်များအထဲ ကာဂျစ်စတန်နိုင်ငံသည် ယိုင်ကျေးမှု၊ ပညာရီး နန့် လူမှုဘဝ ရို့မာ သိသာစွာ တိုးတက်မှုတိ ဟိခရေ။ စာတတ်မြောက် မှုနှုန်းမာ များစွာ တိုးတက် လာခပြီး နီထိုင်သူများ ကို ရုရှားဘာသာ အား စံ ဘာသာစကား တရပ် အဖြစ် အသုံးပြုဖို့ ဖိအားပီး မိတ်ဆက်ခြင်း ခံခရရေ။ စီးပွားရီးနန့် လူမှုရီး တိုးတက်မှုတိမာ သိသာ ထင်ရှားရေ။ ဆိုဗီယက် ယူနီယံကို ၁၉၂၀ ခုနှစ်တိ၏ နှောင်းပိုင်း မှ ၁၉၅၃ ခုနှစ် အထိ အုပ်ချုပ်ရေ [[ဂျိုးဇက် စတာလင်]] လက်ထက်မာ အမျိုးသားရီး လှုပ်ယှားမှုတိကို ဖိနှိပ်ခကေလေ့ ကာဂျစ်ရို့၏ အမျိုးသား ယိုင်ကျေးမှု၏ အစိတ်အပိုင်း အင်တန်များများကို ထိန်းသိမ်း ထားနိုင်ခရေ။ ဆိုဗီယက်ရို့၏ ဂလက်စနီာ့ ခေါ် ပွင့်လင်းမြင်သာရီး လှုပ်ယှားမှု၏ အစောပိုင်းနှစ်များမာ ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံ၏ နိုင်ငံရီး ကို စိကေချေလှောက်သာ ရိုက်ခတ်မှု ဟိခရေ။ ယကေလေ့သော့ နိုင်ငံ၏ သတင်းစာတိမာ ပိုပြီးကေ လစ်ဘရယ်ဆန်သော အမြင်တိကို ခံယူခွင့် ရခပြီးကေ သတင်းစာ အသစ်ဖြစ်ရေ လစ်ထရေတာနီ ကာဂျစ္စတန် အား စာရီးဆရာတိ သမ္မဂ္ဂမှ ထုတ်ဝီခွင့် ရဟိခရေ။ တရားမဝင်သော နိုင်ငံရီး အသင်းတိမာ ပိတ်ပင်ခံခရပြီး ၁၉၈၉ ခုနှစ်မာ ကြီးကျယ်သော အိမ်ရာ ပြဿနာတိကို ဖြီယှင်းရှင် ပေါ်ပေါက်လာရေ တချို့ အစုအဖွဲ့တိမှာမူ လှုပ်ရှားခွင့် ရဟိခရေ။ ၁၉၈၉ ခုနှစ် ဆိုဗီယက်ရို့ နောက်ဆုံး ကောက်ယူသော လူဦးရွီ စာရင်းအရ မြောက်ပိုင်းမြို့တော် ဖရွန်ဇာမြို့ (ဂုချိန်ခါ ဘိရှကက်မြို့) ၏ ၂၂% မျှသော လူဦးရွီသည်သာ ကာဂျစ်လူမျိုးများ ဖြစ်ကတ်ပြီး လူဦးရွီ၏ ၆၀% ကျော်မာ ရုရှားလူမျိုးများ၊ ယူကရိန်း လူမျိုးများ နန့် တခြားသော ဆလာဗစ် နိုင်ငံများ တိက ဖြစ်တေ ဟုဆိုရေ။ (စစ်တမ်းအရ ဘိရှကက် မြို့နေ လူဦးရွီ၏ ၃၆ ရာခိုင်နှုန်းသာ ရုရှားစကားကို ပထမဘာသာစကား အနေနန့် ပြောကြားကတ်တေ။)<ref>{{cite web|last=Djumataeva |first=Venera |url=http://www.rferl.org/content/Kyrgyz_Protests_in_1989_Verged_On_Ethnic_Conflict/1901704.html |title=1989 Kyrgyz Protests Verged On Ethnic Conflict |publisher=Rferl.org |date=11 December 2009}}</ref> [[File:Stamps of Kyrgyzstan, 2011-12.jpg|thumb|150px|ဆိုဗီယက် အာကာသယာဉ်မှူး [[ယူရီ ဂါဂါရင်]]ကို ဒက်ခေါင်းတိတ်ကတ် ထက်မာ တွိရပုံ]] ၁၉၉၀ ခုနှစ် ဂျုန်လမာ ကာဂျစ္စတန် တောင်ပိုင်းဟိ ဥဇဘက် လူမျိုး အများစု နီထိုင်ရာ ဒေသဖြစ်ရေ အော့ရှ် အိုဘလတ်စ်မာ ဥဇဘက် လူမျိုးများ နန့် ကာဂျစ်လူမျိုးများ အကြား လူမျိုးရီး တင်းမာမှုတိ ဖြစ်ပေါ်လှာခရေ။<ref name="conflict">{{cite news |url=http://www.irinnews.org/report.aspx?reportid=33728 |title=KYRGYZSTAN: Economic disparities driving inter-ethnic conflict |publisher=[[IRIN]] Asia |date=15 February 2006}}</ref> ဥဇဘက်ရို့၏ စုပေါင်းယာမြီကို အိမ်ရာဖွံ့ဖြိုးရီး စီမံကိန်း အဖြစ် ပြောင်းလဲရန် ကြိုးစားရမှ အော့ရှ်အရီးအခင်း စတင် ဖြစ်ပွားခရေ။ အရေးတကြီး အခြီအနီ ကြေညာလို့ ကာဖျူး ထုတ်ပြန်ကာ ထိန်းသိမ်း ခရပြီး<ref>"[http://www.eurasianet.org/departments/civilsociety/articles/eav012506.shtml Ethnic Uzbeks in Kyrgyzstan Voice Complaints Over Discrimination, Corruption] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100614193258/http://www.eurasianet.org/departments/civilsociety/articles/eav012506.shtml |date=14 June 2010 }}". EurasiaNet.org. 24 January 2006.</ref> ကာဂျစ္စတန် မြောက်ပိုင်းဟိ စုပေါင်းယာမြေဟိ အလုပ်သမား မိသားစုမှ သား ၅ ယောက်မာ အထွီးဆုံး ဖြစ်ရေ အက်စကာ ကာယက်ဗ် မာ ထိုနှစ် အောက်တိုဘာလမာ သမ္မတ အဖြစ် ရွီးချယ်ခြင်း ခံခရရေ။ ယင်းချိန်တွင် ကာဂျစ္စတန် နိုင်ငံ၏ ဒီမိုကရေစီ လှုပ်ယှားမှုတိမာ ပါလီမန်မား ထောက်ခံမှုဖြင့် သိသာသော နိုင်ငံရီး အင်အားစု တခု အဖြစ်သို့ ရောက်ဟိပါလတ်တေ။ ၁၉၉၀ ခုနှစ် ဒီဇန်ဘာလမာ ဆိုဗီယက် အထွဋ်အထိပ် အဖွဲ့မှ နိုင်ငံ၏ နာမည်ကို ရီပတ်ဘလစ် အော့ဖ် ကာဂျစ္စတန်ဟု ပြောင်းလဲ ခေါ်ဝေါ်ရန် မဲဆန္ဒပေး ဆုံးဖြတ်ခရေ။ (၁၉၉၃ မာ ကာဂျစ် ရီပတ်ဘလစ် ဟု ဖြစ်လာခရေ။) နောက်တလ ဖြစ်ရေ ဂျန်နဝါရီလမာ ကာယက်ဗ်မှ အစိုးရ ဖွဲ့စည်းပုံ အသစ်ကို မိတ်ဆက်တင်ပြခပြီး အစိုးရ အသစ်အား ငယ်ရွယ်ပြီးကေ ပြုပျင်ပြောင်းလဲ ရန် လိုလားသော နိုင်ငံရီး သမားတိနန့် အဓိက ဖွဲ့စည်းခရေ။ ၁၉၉၁ ခုနှစ် ဖေဖဝါရီလမာ မြို့တော်၏ နာမည်အား ဖရွန်ဇာမှ တော်လှန်ရီး ကာလ မရောက်ခင် နာမည်ဖြစ်ရေ ဘိရှကက် အဖြစ် ပြန်ပနာပြောင်းလဲ ခရေ။ လွတ်လပ်ရီး ရဟိရန် အတွက် နိုင်ငံရီး အရ ကြိုးပမ်းလှုပ်ရှားခကေလေ့ အဂယင့် စီးပွားရီး အခြီအနီမာမူ ဆိုဗီယက် ယူနီယံမှ ခွဲထွက်ရန် အခြီအနီနန့် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်နီခရေ။ ၁၉၉၁ မာ့ခ်ျလမာ ကျင်းပသော ဆိုဗီယက် ယူနီယံ အဖြစ် ဆက်ပနာတည်ဟိနိန်ရေး ဆန္ဒခံယူပွဲမာ မဲဆန္ဒရှင် ၈၈.၇% က ဆိုဗီယက် ယူနီယံအား အသစ်ပြန်ပနာ ဖွဲ့စည်းသော ဖက်ဒရီးရှင်း တခု အဖြစ် ဆက်ပနာ တည်ဟိနိန်ရန် အဆိုကို ထောက်ခံခရေ။ ယကေလေ့သော့ ခွဲထွက်တေး လှုပ်ရှားသူတိက ကာဂျစ္စတန်၏ လွတ်လပ်ရီး ရဟိရန် အတွက် ထိုနှစ် သြဂတ်လမှာပင် ဖိအားပီး လုပ်ဆောင်ခလီရေ။ ၁၉၉၁ ခုနှစ် သြဂတ်လ ၁၉ ရက်မာ နိုင်ငံ အရေးတကြီး အခြီအနီ ကော်မတီက မော်စကိုမာ အာဏာလွှဲပြောင်းယူခပြီး ကာဂျစ္စတန် နိုင်ငံမာ ကာယက်ဗ်အား ရာထူးမှ ဖယ်ယှားရန် ကြိုးစားမှု ပေါ်ပေါက်ခရေ။ အာဏာသိမ်းရန် ကြိုးပမ်းမှု တပတ်အကြာမှာ ကျရှုံးခပြီးကေ ကာယက်ဗ် နန့် ဒုတိယ သမ္မတ ဂျာမန် ကူဇနက်ဇော့ဗ်ရို့ ဆိုဗီယက် ပြည်ထောင်စု ကွန်မြူနစ် ပါတီ မှ နုတ်ထွက်ကြောင်း ကြေညာခပြီးကေ အစိုးရဌာန တခုလုံးနန့် အထဲဝန်တိလေ့ ရာထူးမှ နုတ်ထွက်ခကတ်တေ။ ယပြီးနောက်မာ ဆိုဗီယက် အထွဋ်အထိပ် အဖွဲ့မှ ၁၉၉၁ ခုနှစ် သြဂတ်လ ၃၁ ရက်မာ ဆိုဗီယက် ယူနီယံမှ လွတ်လပ်ရီး ရကတ်ောင်း ကြေညာခပြီးကေ ကာဂျစ္စတန် သမ္မတနိုင်ငံ ဖြစ်လှာခလီရေ။ ===လွတ်လပ်ရီး ရယားခေတ်=== ၁၉၉၁ အောက်တိုဘာလမာ ကာယက်ဗ်သည် ပြိုင်ဘက်မဟိ အရွီးခံပြီးကေ တိုက်ရိုက်မဲပီးစနစ်ဖြင့် ဆန္ဒမဲ ၉၅ ရာခိုင်နှုန်းကို ရဟိခဲ့ကာ အသစ်ပေါ်ပေါက်လာရေ လွတ်လပ်သော သမ္မတနိုင်ငံ၏ သမ္မတ ဖြစ်လာခရေ။ တခြားသော သမ္မတနိုင်ငံ ၇ ခုမှ ကိုယ်စားလှယ်တိနန့် တတူ တလတည်းမှာပင် စီးပွားရီး အသိုက်အဝန်း အသစ် အတွက် သဘောတူ စာချုပ်ကို လက်မှတ် ရီးထိုးခရေ။ ၁၉၉၁ ခုနှစ် ဒီဇန်ဘာလ ၂၁ ရက်နိမာ ကာဂျစ္စတန် နိုင်ငံသည် တခြားသော အလယ်အာသျှ သမ္မတနိုင်ငံ ၄ ခုနန့် တတူ လွတ်လပ်သော နိုင်ငံတိ၏ ဓနသဟာယ အဖွဲ့ကို တရားဝင် ဝင်ရောက်ခရေ။ ၁၉၉၁ ခုနှစ် ဒီဇန်ဘာလ ၂၅ ရက်မာ ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံသည် လွတ်လပ်ရီး အပြည့်အဝ ရဟိခရေ။ နောက်တရက် ၁၉၉၁ ဒီဇန်ဘာလ ၂၆ ရက်မာ ဆိုဗီယက် ယူနီယံ ဆိုပနာ မဟိတော့ပါ၊၊ ၁၉၉၂ ခုနှစ်မာ ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံသည် ကမ္ဘာ့ ကုလသမ္မဂ္ဂ နန့် ဥရောပ လုံခြုံရီးနန့် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရီး အဖွဲ့ (အိုအက်စ်စီအီး) သို့ အဖွဲ့ဝင် နိုင်ငံ အဖြစ် ဝင်ရောက်ခရေ။ ၁၉၉၃ ခုနှစ် မေလ ၅ ရက်မာ နိုင်ငံ၏ ရုံးသုံးနာမည်အား ရီပတ်ဘလစ်အော့ဖ် ကာဂျစ္စတန် မှ ကာဂျစ် ရီပတ်ဘလစ် ဟု ပြောင်းလဲခေါ်ဝေါ်ခရေ။ ၂၀၀၅ ခုနှစ် မာ့ခ်ျလ ရွီးကောက်ပွဲ အပြီးမာ ကျူးလစ်ပန်း တော်လှန်ရီး ဟု နာမည်ရရေ ထင်ရှားရေ ဆန္ဒပြပွဲ တခု ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ကာ သမ္မတ အက်စ်ကာ ကာယက်ဗ်အား ၂၀၀၅ ခုနှစ် ဧပြီလ ၄ ရက်နိမာ ရာထူးမှ နုတ်ထွက်စီခရေ။ အတိုက်အခံ ဂေါင်းဆောင်တိက ညွှန့်ပေါင်း အစိုးရ ဖွဲ့စည်းခပြီးကေ အစိုးရ အသစ်ကို သမ္မတ ကူးရ်မန်ဘတ် ဘာကီးယက်ဗ်၏နန့် ဝန်ကြီးချုပ် ဖဲလစ် ကူလော့ဗ် ရို့၏ ဦးဆောင်မှုဖြင့် ဖွဲ့စည်းခရေ။ နိုင်ငံ၏ မြို့တော်မာ ဆန္ဒပြမှု အထဲ လုယက် ခံခရရေ။ နိုင်ငံရီး တိုင်းမှုကို ရဟိရန် ခက်ခဲပြီး ဒုစရိုက်ဂိုဏ်းတိနန့် ဆက်စပ်နိန်ရေ အဖွဲ့တိမာ အာဏာရဟိရန် အပြိုင်အဆိုင် ကြိုးပမ်းကတ်တေ။ ၂၀၀၅ ခုနှစ် မာ့ခ်ျလမာ ရွီးကောက် တင်မြှောက်ခံရရေ ပါလီမန် အမတ် ၇၅ ဦး အထဲမှ ၃ ဦး လုပ်ကြံသတ်ဖြတ်ခံရယား ကြားဖြတ်ရွီးကောက်ပွဲမာ အသတ်ခံရရေ သူ၏ အစ်ကို နီရာကို ဝင်အရွီးခံလို့ အနိုင်ရရေ အမတ်မာ ၂၀၀၆ ခုနှစ် မေလ ၁၀ ရက်မာ ထပ်မံ သတ်ဖြတ်ခြင်း ခံခရရေ။ ထိုလေးဦး စလုံးမာ အဓိက တရားဝင် စီးပွားရီး လုပ်ငန်းတိနန့် တိုက်ရိုက် ပတ်သက် ဆက်နွယ်နိန်ရေဟု နာမည်ကြီးသူတိ ဖြစ်ကတ်တေ။ ၂၀၁၀ ခုနှစ် ဧပြီလ ၆ ရက်မာ တာလာ့စ် မြို့မာ အစိုးရ၏ အကျင့်ပျက် ခြစားမှုတိနန့် တိုးမြှင့်လာရေ လူနီမှု စရိတ်များ ထက်မာဖြစ်ပွားသော ဆန္ဒပြပွဲ အပြီးမာ ပြည်သူ့တော်လှန်ရီး ပျံ့နှံ့ ဖြစ်ပွားခရေ။ ဆန္ဒပြသူတိမာ အကြမ်းဖက်လာကတ်ပြီး အရာတရက်နိမာ ဘိရှကက်သို့ ကူးစက်လာရေ။ ဆန္ဒပြသူတိမာ သမ္မတ ဘာကီးယက်ဗ်၏ ရုံးကို တိုက်ခိုက်ပိုင် နိုင်ငံတော်မှ ထုတ်ရွှင့်သော တီဗွီ နန့် လေဒီအို စတေရှင်တိကိုလည်း တိုက်ခိုက်ကတ်တေ။ ဆန္ဒပြမှု အထဲ ပြည်ထဲရီး ဝန်ကြီးမာ ရိုက်နှက်ခြင်း ခံရရေဟု သတင်းထွက်ခရေ။ ၂၀၁၀ ခုနှစ် ဧပြီလ ၇ ရက်မာ သမ္မတ ဘာကီးယက်ဗ်မှ နိုင်ငံအထဲ အရေးတကြီး အခြီအနီကို ကြေညာခရေ။ ရဲ နန့် အထူးတပ်ဖွဲ့တိက အတိုက်အခံ ဂေါင်းဆောင် မကန်မဝှန်ကို ဖမ်းဆီးခရေ။ တန်ပြန်ရေ အနေနန့် ဆန္ဒပြသူတိက ပြည်မားလုံခြုံရီး ဌာနချုပ် (အယင်က ကေဂျီဘီ ဌာနချုပ်) နီရာ နန့် မြို့တော်ဟိ နိုင်ငံ၏ ရေလီဗွီးရှင်း ချန်နယ်ရို့ကို ထိန်းသိမ်း ရယူခရေ။ ကာဂျစ္စတန် အစိုးရ တာဝန်ဟိသူတိ၏ ပြောဆိုချက်အရ မြို့တော် အထဲ ရဲတိနန့်သွီးထွက်သံယို ထိပ်တိုက်တွေ့မှုတိမာ အနည်းဆုံး လူ ၇၅ ဦး သီဆုံးပြီး ၄၅၈ ဦးမာ ဒဏ်ရာ ရခရေ ဟု ဆိုရေ။<ref>{{cite news |author=Tkachenko, Maxim |url=http://www.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/04/08/kyrgyzstan.violence/index.html?iref=allsearch |title=Kyrgyz president says he won't resign |publisher=CNN |date= 9 April 2010 |accessdate=17 April 2010}}</ref> ယကေလေ့သော့ သတင်းများ အရ လူ ၈၀ ဦး အနည်းဆုံး သီဆုံးရေလို့ သိရရေ။ အယင် နိုင်ငံခြားရီး ဝန်ကြီး ရိုဇာ အိုတွန်ဘာယဲဗာ ဦးဆောင်သော ကြားဖြတ်အစိုးရမှ ၂၀၁၀ ဧပြီလ ၈ ရက်မာ ကာဂျစ္စတန်၏ နိုင်ငံပိုင် မီဒီယာ နန့် မြို့တော် အထဲဟိ အစိုးရ၏ ရုံးတိကို ထိန်းသိမ်း ခရေ။ ယကေလေ့ ဘာကီးယက်ဗ်သည် ရာထူးမှ နုတ်ထွက်ခြင်း မပြုသိမ့်လီ။<ref>{{cite web|url=http://www.upi.com/Top_News/Special/2010/04/09/Expert-Kyrgysztan-could-face-civil-war/UPI-78531270835021/ |title=Expert: Kyrgysztan could face civil war |publisher=UPI.com |date=9 April 2010 |accessdate=17 April 2010}}</ref><ref>{{cite web |author=AFP |url=http://news.asiaone.com/News/Latest%2BNews/Asia/Story/A1Story20100410-209496.html |title=Ousted Kyrgyz president is offered 'safe passage' |publisher=asiaone |date=10 April 2010 |accessdate=9 August 2013 |archivedate=14 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131214071709/http://news.asiaone.com/News/Latest%2BNews/Asia/Story/A1Story20100410-209496.html }}</ref> သမ္မတ ဘာကီးယက်ဗ်သည် ဂျလာအာဘတ် ဟိ သူ၏ နီအိမ် သို့ ပြန်လားခပြီးကေ ၂၀၁၀ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁၃ ရက်နိမာ သတင်းစာ ရှင်းလင်းပွဲမာ ရာထူးမှ နုတ်ထွက်ခြင်း ကြောင်း ပြောကြားခရေ။<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/8617729.stm |title=Kyrgyz President Bakiyev 'will resign if safe' |publisher=BBC News |date=13 April 2010 |accessdate=17 April 2010}}</ref> ၂၀၁၀ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁၅ မာ ဘာကီးယက်ဗ်သည် အိမ်နီးချင်း ကာဇက်စတန် နိုင်ငံသို့ သူ၏ ဇနီး နန့် အချေ နှစ်ယောက်နန့် တတူ လီယာဉ်ပျံဖြင့် ထွက်ခွာလားခီရေ။ နိုင်ငံ၏ ယာယီဂေါင်းဆောင်တိက ဘာကီးယက်ဗ် မထွက်ခွာမီ တရားဝင် ရာထူးမှ နုတ်ထွက်ကြောင်းစာကို လက်မှတ်ရီးထိုး ခကြောင်း ကြေညာခရေ။<ref>{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/04/15/kyrgystan.gunfire/index.html?hpt=T2 |title=Ousted Kyrgyz president quits, leaves country |publisher=CNN |date= 16 April 2010}}</ref> ဝန်ကြီးချုပ် ဒါနီယာ အူဆေနော့ဗ်က ရုရှားအား ဆန္ဒပြပွဲတိကို နောက်ကွယ်မှု ပံ့ပိုးပီးရေဟု ယိုးစွပ်ခကေလေ့ ရုရှား ဝန်ကြီးချုပ် ဗလာဒီမာ ပူတင် က ငြင်းဆိုခရေ။ အတိုက်အခံတိက အမေရိကန် ထိန်းချုပ်သော မာနာ့စ် လီတပ် အခြီစိုက် စခန်းကို ပိတ်သိမ်းရန် အတွက်လေ့ တောင်းဆိုခကတ်တေ။<ref>{{cite web |url=http://abcnews.go.com/International/wireStory?id=10305761 |title=Kyrgyz Opposition Controls Government Building |author=Leonard, Peter |publisher=The Associated Press via ABC News |date=7 April 2010 |accessdate=24 October 2015 |archivedate=11 April 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100411210401/http://abcnews.go.com/International/wireStory?id=10305761 }}</ref> ရုရှားသမ္မတ ဒီမီထရီ မက်ဒ်ဗြဲဒက်ဗ်မှ ရုရှားနိုင်ငံသားတိ၏ လုံခြုံရီး အတွက် ဆောင်ရွက်ရန် နန့် ကာဂျစ္စတန် နိုင်ငံ အထဲဟိ ရုရှားရို့ နီထိုင်ရာ အထဲ ဖြစ်လှာနှိုင်ရေ တိုက်ခိုက်မှုတိကို ကာကွယ်နိုင်ဖို့ အတွက် လုံခြုံရီးကို တိုးမြှင့်ရန် အမိန့်ပီးခရေ။ ၂၀၁၀ ခုနှစ် ဂျုန်လ ၁၁ ရက်နိမာ နိုင်ငံ၏ ဒုတိယ အကြီးဆုံးမြို့ဖြစ်ရေ အော့ရှ်မြို့မာ အဓိက လူမျိုးစု နှစ်ခုဖြစ်ရေ ဥဇဘက်နန့် ကာဂျစ်လူမျိုးရို့ အကြား လူမျိုးရီး အဓိကရုဏ်းများ ဖြစ်လာခရေ။ ထိုအဓိကရုဏ်းမှ နိုင်ငံအထဲ ပြည်မားစစ် ဖြစ်လှာနှိုင်ရေ ဆိုရေ စိုးရိမ် ကြောင့်ကြမှုတိ ပေါ်ပေါက် ပါလတ်တေ။<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/world/asia_pacific/10296635.stm|title=There are clashes in the Kyrgyzstan again |publisher=BBC |date= 11 June 2010 |accessdate=11 June 2010}}</ref><ref>Shuster, Simon. (1 August 2010) [http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2007709,00.html "Signs of Uzbek Persecution Rising in Kyrgyzstan"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130817075943/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2007709,00.html |date=17 August 2013 }}. Time.com. Retrieved on 6 December 2013.</ref> [[File:Suusamyr Valley (3968060227).jpg|thumb|ကာဂျစ္စတန်ဟိ လှည့်လည်လားလာသူရို့ နီအိမ်]] အခြီအနီတိကို ထိန်းချုပ်ရန် ခက်ခဲလာသဖြင့် ယာယီဂေါင်းဆောင်ဖြစ်ရေ အိုတွန်ဘာရဲဗာ မှ ရုရှားသမ္မတ ဒီမီထရီ မက်ဒ်ဗြဲဒက်ဗ် ထံကို စာတစောင် ပီးပို့လို့ ရုရှားတပ်တိကို စီလွှတ်လို့ နိုင်ငံ၏ အခြီအနီကို ထိန်းသိမ်းပီးဖို့ တောင်းဆိုခရေ။ မက်ဒ်ဗြဲဒက်ဗ်၏ ပြည်သူ့ဆက်ဆံရီး အရာဟိ နာတာလျာ တီမာကိုဗာက "ဒေ အကြောင်းမာ ပြည်မား ပဋိပက္ခသာဖြစ်သဖြင့် ရုရှားအနေနန့် ပါဝင်ပတ်သက်ရန် လိုအပ်ရေ အခြီအနီမဟိပါ။" ဟု အကြောင်း ပြန်ကြားခရေ။ ပဋိပက္ခကြောင့် လူ ၂၀၀ ကျော် သီဆုံးခပြီးကေ ၁,၆၈၅ ဦး ဒဏ်ရာ ရဟိခဲ့ကာ အစားအစာ နန့် အရေးပါသော အသုံးအဆောင် ပစ္စည်းများ ပြတ်လတ်လားခရရေ။ ရုရှား အစိုးရက လူသားချင်း စာနာရေ အကူအညီတိကိုမူ ဒုက္ခရောက်နီရေ နိုင်ငံ အတွက် ပီးပို့လားမေဟု ပြောကြားရေ။<ref name="By2010">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/world/asia_pacific/10300348.stm|title=Kyrgyz president asks for Russian help|publisher=BBC |date= 12 June 2010|accessdate=12 June 2010}}</ref> ဒေသမား ဟိသူတိ၏ အဆိုအရ ဒေသမား ဂိုဏ်း ၂ ခုမှ ခိုက်ရန်ဖြစ်ပွားခရေမှ အစပြုပနာ ကျန်ဟိရေ တမြို့လုံးသို့ အကြမ်းဖက်မှု ပြန့်ပွားလားရေမာ ကောင်းကောင်းမကြာသော အချိန်အတွင်းမှာ ဖြစ်တေဟု ဆိုရေ။ အချို့ သတင်းတိအရ စစ်တပ်မှ ကာဂျစ်လူမျိုး ဂိုဏ်းများ မြို့မားသို့ ဝင်ရောက်ယောင် ထောက်ပင့်ပီးခရေဟု ဆိုကေလည်း အစိုးရမှ ထိုယိုးစွပ်မှုကို ငြင်းပယ်ခရေ။<ref name="By2010"/> အကြမ်းဖက် ပဋိပက္ခမားသည် အိမ်နီးချင်း ဒေသတိသို့ ပျံ့နှံ့လားခသဖြင့် အစိုးရမှ တောင်ပိုင်း ဂျလာအာဘတ် ဒေသ တခုလုံးအား အရေးတကြီး အခြီအနီ ကြေညာခရရေ။ အခြီအနီကို ထိန်းသိမ်းရန် အတွက် ယာယီ အစိုးရရေ လုံခြုံရီး တပ်တိအား ပစ်သတ်ရန် အမိန့်ပီးခရေ။ ရုရှား အစိုးရမှ ရုရှားရို့၏ ပိုင်ဆိုင်မှုတိကို ကာကွယ်ရန် အတွက် နိုင်ငံအတွင်းကို တပ်ရင်းတရင်း စီလွှတ်ရန် ဆုံးဖြတ်ခရေ။<ref name="By the BBC">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/world/asia_pacific/10304165.stm|title=Situation worsens in Kyrgyzstan|publisher=bbc.co.uk |date= 13 June 2010|accessdate=13 June 2010}}</ref> [[File:Kyrgyz family Sary-Mogol.jpg|thumb|အော့ရှ်ခရိုင် ဆာရီ မိုဂိုရွာဟိ ကာဂျစ်မိသားစု တစု]] အိုတွန် ဘာရဲဗာက ဘာကီးယက်ဗ်၏ မိသားစုသည် အကြမ်းဖက်မှုတိကို ဖြစ်ပွားစီရန် မြှောက်ပင့်ပီးရေလို့ ယိုးစွပ်ခရေ။<ref>{{cite news|url=http://www.indianexpress.com/news/russia-turns-down-kyrgyz-call-for-help-as-toll-rises/633045/0|title=Ousted Kyrgyz President's family blamed| publisher=Associated Press via The Indian Express| date= 12 June 2010|accessdate=13 June 2010}}</ref> အေအက်ဖ်ပီ၏ သတင်းအရ မြို့တမြို့လုံးကို မီးခိုးများ ဖုံးလွှမ်းနိန်ရေဟု ဆိုရေ။ အိမ်နံပါးချင်း ဥဇဘက် ကစ္စတန်မှ အာဏာပိုင်တိ၏ အဆိုအရ အနည်းဆုံး ဥဇဘက်လူမျိုး ၃၀,၀၀၀ ခန့်သည် အကြမ်းဖက်မှုတိမှ လွတ်မြောက်ဖို့နယ်စပ်ကို ဖြတ်ကျော်လှာရေလို့ ဆိုရေ။<ref name="By the BBC"/> ၂၀၁၀ ဂျုန်လ ၁၄ ရက်မာ အော့ရှ်မာ တိုင်း အီးချမ်းနိန်ရေ်လည်း ဂျလာအာဘတ် ဒေသမာ မီးတိုက်မှုတိကိုမှု ရံဖန်ရံခါ တွိနီရရေ။ ဒေသတခုလုံးသည် အရေးတကြီး အခြီအနီ ကြေညာထားဆဲ ဖြစ်ပြီးကေ ဥဇဘက်တိမာ ဂူရာကျိုင်၏ တိုက်ခိုက်ခံရဖို့ ရန်ကို ကြောက်သဖြင့် အိမ်မားမှ အိမ်ပြင် မထွက်ရဲ ကတ်လီ။ ကုလသမ္မဂ္ဂမှ အခြီအနီကို စစ်ဆီးရန် အတွက် အထူးသံတမန် စီလွှတ်ရန် ဆုံးဖြတ်ခရေ။<ref name="news.bbc.co.uk">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/world/asia_pacific/10307406.stm|title=Osh gets relatively calmer but Jalalabad flares up |publisher=BBC |date= 14 June 2010 |accessdate=14 June 2010}}</ref> ယာယီအစိုးရ၏ လက်ထောက်ဂေါင်းဆောင်ဖြစ်ရေ တီမဲ ဆာရီယက်ဗ်က ဒေသမား ပဋိပက္ခမား ဖြစ်ပွားခပြီးကေ အစိုးရ အနေနန့် အခြီအနီကို အားလုံး ထိန်းချုပ်ရန် မဖြစ်နှိုင်ဟု ပြောခရေ။ ယင်းအပြင် အကြမ်းဖက်မှုတိကို နှိမ်နင်းရန် အတွက် လောက်ငှသော လုံခြုံရီး အဖွဲ့တိလေ့ မဟိဟု ပြောကြားခရေ။ မီဒီယာတိ၏ အဆိုအရ ၂၀၁၀ ဂျုန်လ ၁၄ ရက်မာ ရုရှားအစိုးရမှ ကာဂျစ်အစိုးရ၏ မေတ္တာရပ်ခံချက်ကို စဉ်းစားနီကြောင်း ဖော်ပြခရေ။ စုပေါင်းလုံခြုံရီး စာချုပ် အဖွဲ့ (စီအက်စ်တီအို) ကလည်း အရေးတကြီး အစည်းအဝေး တရပ်ကို ထိုနိမှာပင် ကျင်းပခပြီးကေ အကြမ်းဖက်မှုတိကို အဆုံးသတ်ရန် အတွက် အဖွဲ့အနေနန့် ဇာ နီရာမှ ပါဝင်သင့်စွာကို ဆွေးနွေးခရေ။ လူမျိုးရီး အကြမ်းဖက်မှုတိ လျော့ကျလားခဗျားနောက် ၂၀၁၀ ခုနှစ် ဂျုန်လ ၁၅ ရက်မာ ကာဂျစ် သမ္မတ ရိုဇာ အိုတွန်ဘာရဲဗာ မှ သတင်းစာ ရှင်းလင်းပွဲ တရပ်ကို ကျင်းပခပြီးကေ ရုရှားအနေနန့် အကြမ်းဖက်မှုတိကို နှိမ်နင်းရန် အတွက် တပ်များ ပို့လွှတ်ရန် မလိုအပ်တော့ကြောင်း ကြေညာခရေ။ ၂၀၁၀ ခုနှစ် ဂျုန်လ ၁၅ ရက် အထိ အနည်းဆုံး လူ ၁၇၀ သီဆုံးခရေလို့ ဆိုကေလည်း အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ကြက်ခြေနီ အဖွဲ့မာ ပါစကဲ မေး ဝက်ဂနာက အစိုးရမှ ကြေညာသော သီဆုံးသူ စာရင်းမာ လျှော့တွက်ထားခြင်းသာ ဖြစ်တေဟု ဆိုခရေ။ ကုလသမ္မဂ္ဂ မဟာမင်းကြီးမှ သတင်းထောက်တိအား ဂျနီဗာမာ ပြောကြားရေမာ အကြမ်းဖက်မှုတိသည် ကြိုတင်ပြင်ဆင် ထားပုံ ရရေဟု ဆိုရေ။ ဥဇဘက် လူမျိုးတိက ယင်းရို့အတွက် ကာကွယ်ပီးနိုင်ဖို့ အာမခံချက် မရဟိပါက အော့ရှ်ဟိ ဆီလှောင်ရုံကို ဖောက်ခွဲပစ်ဖို့လို့ မျောက်ခြောက်ခြောက်ရေ။ ကုလသမ္မဂ္ဂမှ တိုက်ခိုက်မှုတိမာ ကြိုတင်ပြင်ဆင် ပစ်မှတ်ထားပနာ စနစ်တကျ စီစိုင်ထားရေဟု ယုံကြည်ကြောင်း ပြောရေ။ ကာဂျစ် တာဝန်ဟိသူတိက မီဒီယာတိအား ပြောကြားရေမာ ဂျလာအာဘတ်မာ ဖြစ်ပွားသော အကြမ်းဖက်မှု၏ နောက်ကွယ်မာ ကြိုးကိုင်ရေလို့ သံသယဟိသူအား ထိန်းသိမ်း ထားပြီးသားဖြစ်ကြောင်း ပြောကြားရေ။ <ref name="http">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/world/asia_pacific/10325589.stm|title=UN and Russian aid arrives |publisher=BBC |date= 16 June 2010 |accessdate=16 June 2010}}</ref> [[File:HA delivers to a local kindergarten.jpg|thumb|ကာဂျစ္စတန်မှ အချေသူငယ်များ]] ၂၀၁၀ ခုနှစ် သြဂတ်လ ၂ ရက်မာ ကာဂျစ် အစိုးရ၏ စနည်းနာရီး ကော်မသျှင်မှ ပဋိပက္ခ ဖြစ်ရရေ အကြောင်းရင်းတိကို စတင်စစ်ဆီးရေ။ အယင် ပါလီမန်မှ ဦးဆောင်ဆွေးနွေးသူ အက်ဘ်ဒီဂနီ အာကေဘာယက်ဗ် ဦးဆောင်သော အမျိုးသား ကော်မသျှင်၏ အဖွဲ့ဝင်တိက ဥဇဘက်များ အများစု နီထိုင်ရာ အော့ရှ်ဒေသ ကာရာစူး ခရိုင်ဟိ ကျေးရွာတိမှ ရွာသားတိနန့် တွိဆုံ ခရေ။ အမျိုးသား ကော်မသျှင်မာ တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစု အဖွဲ့မှ ကိုယ်စားလှယ်များ ပါဝင်ဗျယ်ဒေး သမ္မတ၏ အမိန့်ဖြင့် ဖွဲ့စည်း ခခြင်း ဖြစ်တေ။ သမ္မတ ရိုဇာ အိုတွန်ဘာယဲဗာက ၂၀၁၀ ခုနှစ် သြဂတ်လမာ အဓိကရုဏ်း ဖြစ်ရရေ အကြောင်းရင်းကို စစ်ဆီးရန် နိုင်ငံတကာ ကော်မသျှင်လည်း ဖွဲ့စည်းဖို့လို့ ဆိုရေ။<ref>[http://www.rferl.org/content/Kyrgyz_Commission_Begins_Investigating_Ethnic_Clashes/2116620.html Kyrgyz Commission Begins Investigating Ethnic Clashes]. Rferl.org (2 August 2010). Retrieved on 6 December 2013.</ref> ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဂျန်နဝါရီလမာ ထုတ်ပြန်သော ကော်မသျှင်၏ အစီအစာခံစာမာ ကာဂျစ္စတန် တောင်ပိုင်းမာ ဖြစ်ပွားသော အဖြစ်အပျက်တိမာ ကြိုတင်စီစိုင်ထားရေ၊ကျယ်ပြန့်စွာ မြှောက်ပင့်ပီးထားရေ၊ ကာဂျစ္စတန်ကို ကွဲထွက် လားလီရန် ရည်ရွယ်သော၊ ပြည်သူ၏ စည်းလုံးမှုကို ဖျက်ဆီးရန် ကြိုးစားသော အဖြစ်အပျက်များ ဖြစ်တေဟု ဆိုရေ။ ယင်းပိုင် မြှောက်ပင့်ပီးမှုတိကို ဥဇဘက် အသိုင်းအဝိုင်းဟိ အမျိုးသားရီးစိတ်ဓာတ် ပြင်းထန်သော ဂေါင်းဆောင်များမာ တာဝန်ဟိကြောင်း ပြောကြားခရေ။ အဓိကရုဏ်းများ ဖြစ်ပွားပြီးကေ ၂၀၁၀ ခုနှစ် သြဂတ်လ ၅ ရက်မာ ကာဂျစ်တပ်တိက မြို့တော် ဘီရှကက်ဟိ ပါလီမန် နံဘေးမာ လူစုလူဝီးဖြင့် ဆန္ဒပြနိန်ရေ ဂူရာကျိုင်ထဲကို ခဲတောင့် မပါရေ သီနတ်ကျည်ဆန်များ ပစ်ထည့်ပြီး ပါတီဂေါင်းဆောင် အာမတ် ဘာရစ်တာဘာဆော့ဖ် အား အစိုးရကို ဖြုတ်ချရန် ကြံစည်ရေလို့ သံသယဖြင့် ဖမ်းဆီးခရေ။ တနားချေတဗွေချေ သမ္မတ ရိုဇာ အိုတွန် ဘာရဲဗာက လုံခြုံရီး အဖွဲ့တိက သူနန့် သူ၏ ထောက်ခံသူ ၂၆ ဦး ပါးက လက်ပစ်ဗုံးများ နန့် သီနတ်တိကို သိမ်းဆည်းရမိရေဟု ဆိုရေ။<ref>Siegel, Matt and Namatabayeva, Tolkun (5 August 2010) [http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5itwmskCKICJVZOpvt3Gbs76Z2H9g Attempted coup rocks tense Kyrgyzstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140227190638/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5itwmskCKICJVZOpvt3Gbs76Z2H9g |date=27 February 2014 }}. AFP.</ref> ==နိုင်ငံရီး== [[File:Akayev-Bush.jpg|thumb|၂၀၀၂ ခုနှစ် စတ်တင်ဘာ ၂၂ မာ သမ္မတ အက်စကာ ကာယက်ဗ် (၁၉၉၀-၂၀၀၅) အား အမေရိကန် သမ္မတ [[ဂျော့ရှ် ဒဗလျူ ဘုရှ်]] နန့် တတူ တွိရစဉ်]] [[File:Kurmanbek Bakijev & Donald Rumsfeld 2005-July-26.jpg|thumb| ၂၀၀၅ ခုနှစ် ဂျူလိုင်လ ၂၂ ရက်၊ ဝန်ကြီးချုပ် နန့် သမ္မတ အဖြစ်(၂၀၀၅-၂၀၁၀) တာဝန် ထမ်းဆောင်ခရေကူးရ်မန်ဘတ် ဘာကီးယက်ဗ် အမေရိကန် ကာကွယ်ရီး ဝန်ကြီး ဒေါ်လ်နယ် ရမ်းစဖဲလ်ဖြင့် တွိဆုံနီပုံ]] [[File:Meeting Vladimir Putin and Almazbek Atambayev 2015-03-16 01.jpeg|thumb|၂၀၁၅ ခုနှစ် မာ့ခ်ျလ ၁၆ ရက်မာ သမ္မတ အယ်လ်မာဇ်ဘက် တန်ဗာယက်ဗ် ရုရှား သမ္မတ [[ဗလာဒီမာ ပူတင်]] နန့် တွိဆုံနေစဉ်]] ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံ၏ ၁၉၉၃ ခုနှစ် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြီခံ ဥပဒေအရ အစိုးရ အဖွဲ့၏ ပုံစံမာ လွှတ်တော် တရပ်တည်း ဟိရေ ဒီမိုကရက်တ သမ္မတနိုင်ငံ ဟု ဖော်ပြထားရေ။ အုပ်ချုပ်ရီး အစိတ်အပိုင်းမာ တရားဝန်ကြီးချုပ် နန့် လက်ထောက် တရားဝန်ကြီးချုပ် ရို့ ပါဝင်ရေ။ ပါလီမန်မာ လက်ဟိမာ လွှတ်တော် တရပ်တည်းရာ ဖြစ်တေ။ တရားစီရင်ရီး အစိတ်အပိုင်းမာ တရားလွှတ်တော်ချုပ်၊ ဒေသ တရားရုံးများ နန့် ရှိနီချုပ်ရို့ ပါဝင်ရေ။ ၂၀၀၂ ခုနှစ် မာ့ခ်ျလမာ တောင်ပိုင်းဟိ အက်ဆီ ခရိုင်မာ အတိုက်အခံ နိုင်ငံရီး သမားအား အသားလွတ် ဖမ်းဆီးခြင်း ကိစ္စ နန့် ပတ်သက်ပြီးကေ ဆန္ဒပြသူ ၅ ဦးအား ရဲ မှ အသီပစ်သတ်သဖြင့် နိုင်ငံ တဝှမ်းလုံး ဆန္ဒပြမှုတိ ပေါ်ပေါက်ပါလတ်တေ။ သမ္မတ အက်စကာ ကာယက်ဗ်က ဖွဲ့စည်းပုံ အခြီခံ ဥပဒေ ပြင်ဆင်ခြင်း လုပ်ငန်းစဉ်ကို စတင် ခပြီးကေ အစပိုင်းမာ အစိုးရ၊ ပြည်သူနန့် လူမှုရီး အသိုက်အဝန်းမှ ကိုယ်စားလှယ်တိက လွတ်လပ်စွာ ဆွေးနွေးကတ်ပြီးနောက် ၂၀၀၃ ခုနှစ် ဖေဖဝါရီလမာ ပြည်လုံးကျွတ် ဆန္ဒခံယူပွဲကို ကျင်းပ နှိုင်ခကေလေ့ မဲမသမာမှုတိကြောင့် ပျက်စီးခရရေ။ ပြည်လုံးကျွတ် ဆန္ဒခံယူပွဲမှ ပြင်ဆင်လိုက်သော အခြီခံ ဥပဒေ အသစ်မာ သမ္မတ၏ အာဏာကို ပိုပြီးကေအားကောင်းလာစီပြီး ပါလီမန် နန့် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြီခံ ဥပဒေဆိုင်ရာ ခုံရုံး၏ အခန်းကဏ္ဍကို အားလျော့သွား စီရေ။ အမတ် ၇၅ နီရာ ပါဝင်ရေ ဥပဒေပြု တခုတတည်းသော လွှတ်တော် အတွက် ရွီးကောက်ပွဲကို ၂၀၀၅ ခုနှစ် ဖေဖဝါရီလ ၂၇ ရက် နန့် မာ့ခ်ျလ ၁၃ ရက်ရို့မာ ကျင်းပရာ အများ၏ အမြင်မာ မသမာမှုတိ ပြည့်နှက်နိန်ရေဟု ထင်မြင်ကတ်တေ။ ယပြီးနောက် ထပ်မံ ဖြစ်ပွားသော ဆန္ဒပြမှု တိက တဆင့်သွီးမြေမကျသော အာဏာသိမ်းမှု တခု ဖြစ်ပွားခပြီးကေ ၂၀၀၅ ခုနှစ် မာ့ခ်ျလ ၂၄ ရက်နိမာ ကာယက်ဗ် နန့် သူ၏ မိသားစုရို့ နိုင်ငံမှ ထွက်ဗြီးခပြီးကေ ယာယီသမ္မတ ကူးရ်မန်ဘတ် ဘာကီးယက်ဗ်မှ လွှဲပြောင်း အုပ်ချုပ်ခလီရေ။ ၂၀၀၅ ခုနှစ် ဂျူလိုင်လ ၁၀ ရက်မာ ယာယီ သမ္မတ ဘာကီးယက်ဗ်သည် သမ္မတ ရွီးကောက်ပွဲမာ မဲ ၈၈.၉% ဖြင့် အပြတ်အသတ် အနိုင်ရခပြီးကေ သြဂတ်လ ၁၄ ရက်မာ စတင် တာဝန် ထမ်းဆောင်ခရေ။ ယကေလေ့သော့ အစိုးရ အသစ်ထက်မာ ပြည်သူရို့၏ ကနဦး ထောက်ခံမှုသည် နောက်လများမာ သိသိသာသာ လျော့ကျ ပါလတ်တေ။ အကြောင်းမာ ဆိုဗီယက်ရို့၏ လက်အောက် လွတ်လပ်ရီး ရချိန်မှ စပြီးကေ နိုင်ငံတဝှမ်း လှိုင်လှိုင်ပေါများနိန်ရေ အကျင့်ပျက် ခြစားမှု ပြဿနာတိကို မဖြီယှင်းနိုင်ခြင်း နန့် လွှတ်တော် အမတ် တချို့ အသတ် ခံရခြင်းရို့ကြောင့် ဖြစ်တေ။ အတိုက်အခံ ဂေါင်းဆောင်တိက သမ္မတသည် ရွီးကောက်ပွဲအထဲ ကတိသတ်ခရေ နိုင်ငံ၏ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြီခံ ဥပဒေကို ပြင်ဆင်လို့ သမ္မတ၏ အာဏာအများစုကို လွှတ်တော်သို့ လွှဲပြောင်းပါဖို့ ဆိုရေ ကတိအတိုင်း မဆောင်ရွက်နိုင်ဟု ယိုးစွပ်ကာ ၂၀၀၆ ခုနှစ် ဧပြီလ နန့် နိုဗန်ဘာလရို့မာ သမ္မတ ဘာကီးယက်ဗ်အား အကြီးအကျယ် ဆန္ဒပြမှုတိ ဖြစ်ပွား ခရေ။<ref>{{cite news | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6124428.stm | title = Clashes erupt in Kyrgyz capital|accessdate = 21 November 2007 |publisher = BBC Online | date=7 November 2006}}</ref> ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံသည် နိုင်ငံပေါင်း ၅၆ နိုင်ငံ ပါဝင်ဗျယ်ဒေး ငြိမ်းချမ်းရီး၊ ပွင့်လင်းမြင်ရာမှု ဟိရေး၊ ယူရီးရှား ဒေသအထဲ လူ့အခွင့်အရီးကို ကာကွယ်စောင့်ယှောက်ရီး အစဟိစွာရို့အတွက် ကတိပြု ဖွဲ့စည်းထားရေ ဥရောပ လုံခြုံရီးနန့် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရီး အဖွဲ့ (အိုအက်စ်စီအီး) ၏ အဖွဲ့ဝင် နိုင်ငံလည်းဖြစ်တေ။ အိုအက်စ်စီအီးမာ ပါဝင်ရေ နိုင်ငံတနိုင်ငံ ဖြစ်ရေ အတွက် ကာဂျစ္စတန်သည် ထိုကတိကဝတ် အတိုင်း ဆောင်ရွက်ခြင်း ဟိမဟိ ဆိုလိုစွာကို ယူအက်စ် ဟယ်လ်စင်းကီး ကော်မသျှင်၏ လုပ်ပိုင်ခွင့် အောက်မာ စောင့်ကြပ်ကြည့်ရှုခြင်းကို လက်ခံရဖို့ ဖြစ်တေ။ ၂၀၀၈ ခုနှစ် ဒီဇန်ဘာလမာ နိုင်ငံပိုင် အသံရွှင့် ဌာနဖြစ်ရေ ယူတီအာရ်ကေသည် ၂၀၀၅ ခုနှစ် သဘောတူညီချက် အရ ထုတ်ရွှင့်ရန် သဘောတူထားရေ လွတ်လပ်သော ဥရောပ အသံ/လွတ်လပ်ရီး လေဒီအို ၏ အစီအစိုင်တိကို ထုတ်ရွှင့်ရန် အတွက် ယင်းရို့အား ကြိုတင် တင်ပြဖို့ လိုအပ်ဖို့လို့ ကြေညာခရေ။<ref>{{cite web|url=http://www.unhcr.org/cgi-bin/texis/vtx/refworld/rwmain?page=search&amp;docid=494b629e1e&amp;skip=0&amp;query=radio%20liberty%20kyrgyzstan |title=Refworld &#124; Demand for prior approval of RFE/RL programmes called "intolerable" |publisher=United Nations High Commissioner for Refugees |date=17 December 2008 |accessdate=17 April 2010}}</ref> ၂၀၀၈ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလမာ ယူတီအာရ်ကေသည် လွတ်လပ်သော ဥရောပ အသံ/ လွတ်လပ်ရီး လေဒီအို ၏ အစီအစိုင်တိကို အထက်ဆင့် ထုတ်ရွှင့်ခြင်းအား ရပ်ဆိုင်းခပြီးကေ အောက်တိုဘာလ ရွီးကောက်ပွဲနန့် ပတ်သက်ပြီးကေ ပြောကြားရေ အစီအစိုင် တခုဖြစ်ရေ "ကတ်သီးကတ်သပ် မီးခွန်းတိ" ဆိုရေ အစီအစိုင်ကို ပျောက်လားရေလို့ ဆိုကာ ထုတ်ရွှင့်ရန် ပျက်ကွက်ပြီး တပတ်အကြာမှာ ဖြစ်တေ။ ၂၀၀၈ ခုနှစ် စတ်တင်ဘာလမာ သမ္မတ ဘာကီးယက်ဗ်မှ ထို အစီအစိုင်အား ဝေဖန် ပြောကြားခပြီး ယူတီအာရ်ကေကလည်း လွတ်လပ်သော ဥရောပအသံ/ လွတ်လပ်ရီး လေဒီအိုအား ထို အစီအစိုင်သည် အဆိုးမြင်လွန်းရေလို့ ဝေဖန်ခရေ။ သတင်းစာ လွတ်လပ်ခွင့် ကိန်းညွှန်းမာ ကာဂျစ္စတန်အား နိုင်ငံပေါင်း ၁၇၃ နိုင်ငံမာ အဆင့် ၁၁၁ အဖြစ် သတ်မှတ်ခသော [[နယ်စည်းမခြား သတင်းထောက်များ အဖွဲ့]] က ထို ဆုံးဖြတ်ချက်ကို အပြင်းအထန် ဝေဖန်ခရေ။ ၂၀၀၉ ခုနှစ် ဖေဖဝါရီလ ၃ ရက်မာ သမ္မတ ကူးရ်မန်ဘတ် ဘာကီးယက်ဗ်သည် အလယ်အာသျှမာ တခုတည်း ကျန်ဟိရေ အမေရိကန်၏ စစ်တပ် အခြီစိုက် စခန်း ဖြစ်ရေ မာနာ့စ် လီတပ် အခြီစိုက်စခန်းကို အဂု ပိတ်သိမ်းရန် ကြေညာခရေ။<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7868586.stm |title=Proposal to close the Manas Air Base |publisher=BBC News |date=4 February 2009 |accessdate=2 May 2010}}</ref> ယင်းပိုင် ပိတ်သိမ်းရန် ဆုံးဖြတ်ချက်ဖြစ်ရေ အစိုးရက နောက်ခံပြုထားရေ ဥပဒေအား ၂၀၀၉ ခုနှစ် ဖေဖဝါရီလ ၁၉ ရက်မာ လွှတ်တော်မှ ၇၈မဲ-၁မဲ ဖြင့် အတည်ပြုခရေ။<ref>[http://www.foxnews.com/story/0,2933,496167,00.html Kyrgyz Parliament Approves U.S. base closure]. Associated Press. 19 February 2009</ref> ယကေလေ့သော့ ရုရှား၊ အမေရိကန် နန့် ကာဂျစ် သံတမန်များ ဇာကလကာ နောက်ကွယ်မာ အပြင်းအထန် ဆွေးနွေးကတ်ပြီးနောက် ၂၀၀၉ ခုနှစ် ဂျုန်လမာ ထို ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ပြန်ပနာ ရုပ်သိမ်းခရေ။ အမေရိကန်ရို့စွာ စာချုပ် အသစ်ဖြင့် ဆက်ပနာ နီထိုင်နှိုင်ရေ်လည်း တနှစ်စာ ငှားရမ်းခကို ၁၇.၄ သန်းမှ သန်း ၆၀ သို့ တိုးမြှင့်ခရေ။<ref>Schwirtz, Michael and Levy, Clifford J. (23 June 2009) [http://www.nytimes.com/2009/06/24/world/asia/24base.html?scp=24&sq=manas&st=cse In Reversal, Kyrgyzstan Won't Close a U.S. Base]. New York Times</ref> ကာဂျစ္စတန်သည် ကမ္ဘာထက်မာ အမြင့်မားဆုံး သိသာထင်ရှားရေ အကျင့်ပျက် ခြစားမှု ဟိရေ နိုင်ငံ ၂၀ မာ ပါဝင်ရေ။ ၂၀၀၈ ခုနှစ် အကျင့်ပျက် ခြစားမှု သိမြင်နိုင်စွမ်း ညွှန်းကိန်းမာ အများဆုံး ခြစားမှု (အဆင့် ၀) နန့် အနည်းဆုံး ခြစားမှု (အဆင့် ၁၀) ရို့ကြားမာ ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံသည် အဆင့် ၁.၈ မျှ သတ်မှတ်ခြင်း ခံခရရေ။ <ref>{{cite web |title=2008 Corruption Perception Index |publisher=Transparency International |accessdate=14 March 2009 |url=http://www.transparency.org/news_room/in_focus/2008/cpi2008/cpi_2008_table |archivedate=11 March 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090311002755/http://www.transparency.org/news_room/in_focus/2008/cpi2008/cpi_2008_table }}</ref> ၂၀၁၀ ခုနှစ်မာ တခြားသော တော်လှန်ရီး တခုပေါ်ပေါက်လာခပြီး ထိုတော်လှန်ရီးကြောင့် သမ္မတ ကူးရ်မန်ဘတ် ဘာကီးယက်ဗ် အနေနန့် ယင်းဧ့ ဆွီမျိုးတိနန့် တတူ <ref>[http://enews.fergananews.com/articles/2788 "Maksim Bakiyev tracked not only in Bishkek, but also in the States?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151212140813/http://enews.fergananews.com/articles/2788 |date=12 December 2015 }}. ''Ferghana Information agency'', Moscow. 16 October 2012.</ref> ကာဂျစ္စတတန်နိုင်ငံမှ ထွက်ဗြီးခရပြီး ဘဲလာရုစ် နိုင်ငံမာ ခိုလှုံခရရေ။ ရိုဇာ အိုတွန်ဘာရဲဗာအား ယာယီသမ္မတ အဖြစ် ခန့်အပ်ခကေလေ့ သူမက ၂၀၁၁ သမ္မတ ရွီးကောက်ပွဲမာ ပါဝင် ယှဉ်ပြိုင်ခြင်း မပြုလိုကြောင်း ကြေညာခရေ။ နိုဗန်ဘာလမာ ရွီးကောက်ပွဲ ကျင်းပခပြီးကေ ဆိုရှယ်ဒီမိုကရက်တပါတီ၏ ဂေါင်းဆောင်ဖြစ်ပြီးကေ ယင်းခါက ဝန်ကြီးချုပ်လည်း ဖြစ်သူ အယ်လ်မာဇ်ဘက် ကာတန် ဘာယက်ဗ် မှ အနိုင်ရခရေ။ ကာတန်ဘာယက်ဗ်မှ ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဒီဇန်ဘာလ ၁ ရက်မာ သမ္မတ အဖြစ် ကျမ်းသစ္စာ ကျိန်ဆိုခပြီးကေ ထိုနိမှာပင် အိုမာဘက် ဘာဘာနော့ဗ်အား ဝန်ကြီးချုပ် အသစ် အဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့ကာ ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဒီဇန်ဘာလ ၂၃ ရက်မာ အတည်ပြုခရေ။ ===လူ့အခွင့်အရီး=== လူ့အခွင့်အရီး အဖွဲ့အစည်းတိကို တပ်လှန့်လိုက်ရေ လှုပ်ယှားမှုမာ ၂၀၁၀ ခုနှစ် ကာဂျစ္စတန် တောင်ပိုင်း အဓိကရုဏ်း အထဲ ထင်ရှားသော ဥဇဘက် ဘာသာရီး နန့် လူမျိုးရီး ဂေါင်းဆောင်တိကို လုံခြုံရီး တပ်ဖွဲ့တိက ဖမ်းဆီး ထိန်းသိမ်းလိုက်ခြင်း ဖြစ်ပြီးကေ ထင်ရှားသော သတင်းစာ ဆရာ နန့် လူ့အခွင့်အရီး လှုပ်ရှားသူ အဇင်ဇန် အက်စ်ကာရော့ဗ် စွာလေ့ တဦး အပါအဝင် ဖြစ်ခရေ။ <ref name="Kramer">{{cite news |title=Uzbeks Accused of Inciting Violence in Kyrgyzstan |author=Kramer, Andrew E. |url=http://www.nytimes.com/2010/07/02/world/asia/02kyrgyzstan.html?scp=1&sq=askarov&st=cse |newspaper=''[[The New York Times]]'' |date=1 July 2010 |accessdate=16 April 2011}}</ref> ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဂျုန်လမာ ကာဂျစ် လွှတ်တော်မှ အသက် ၂၃ နှစ်အောက် အမျိုးသမီးတိအား မိဘ သို့မဟုတ် အုပ်ထိန်းသူ မပါဘဲနန့် ပြည်ပသို့ တဦးတည်း ခရီးလားခြင်းကို တားမြစ်ရေ ဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းခပြီးကေ ယိုင်ကျေးမှု အစိုင်အလာ ထိန်းသိမ်းခြင်းကို မြှင့်တင်ရန် နန့် မျိုးရိုးဗီဇကို ထိန်းသိမ်း စောင့်ယှောက်ရန် ဆိုရေ။<ref>[http://www.eurasianet.org/node/67113 Kyrgyzstan Passes Controversial Girl Travel Ban]. EurasiaNet.org (13 June 2013). Retrieved on 2 October 2014.</ref> ၂၀၁၄ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလမာ ကာဂျစ္စတန် ဥပဒေပြုသူတိက "ရိုးရာမဟုတ်ရေ လိင်မှုဆက်ဆံရီးကို အကောင်းဘက်မှ မြှောက်ပင့်ပီးခြင်း" ကို ဖန်တီးရေ လိင်တူ အခွင့်အရီး လှုပ်ရှားသူနန့် သတင်းစာ ဆရာတိကို ထောင်ဒဏ် ချမှတ်နှိုင်ရေ ဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းရေ အခါမှ အမေရိကန် သံတမန်တိက စိုးရိမ်ကြောင်း ပြောကြားခရေ။<ref>{{cite news|url=http://www.theguardian.com/world/2014/oct/16/kyrgyzstan-moves-towards-adoption-russia-anti-gay-law|title=Kyrgyzstan moves towards adoption of Russia's anti-gay law|work=[[The Guardian]]|accessdate=17 October 2014}}</ref> ===စစ်ရီး=== [[File:Multinational forces participate in Regional Cooperation 12 Exercise -06.JPG|thumbnail|right|ကာဂျစ္စတန် စစ်သားတိ မိုင်းရှာဖွီရန် လိ့ကျင့်နီပုံ]] ကာဂျစ္စတန် တပ်မတော်ကို ဆိုဗီယက် ပြည်ထောင်စု ပြိုကွဲပြီးကေပိုင်းမာ တည်ထောင်ခပြီးကေ ကြည်းတပ်၊ လီတပ် နန့် လီကြောင်းရန် ကာကွယ်ရီးတပ်၊ ပြည်မားတပ်၊ အမျိုးသား အစောင့်တပ် နန့် နယ်ခြားစောင့် တပ်များ ပါဝင်ရေ။ ကာဂျစ္စတန် စစ်တပ်သည် ဘိရှကက်မြို့ နံဘေးဟိ မာနာ့စ် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လီဆိပ်မာ မာနာ့စ် တထောက်နား စခန်းဟု နာမည်ရရေ နီရာကို ငှားရမ်းထားရေ အမေရိကန် စစ်တပ်တိနန့် ၂၀၁၄ ခုနှစ် ဂျုန်လ အထိ ပူးတွဲ လုပ်ဆောင်ခရေ။ <ref>{{cite web |url=http://www.stripes.com/news/first-troops-move-through-new-us-transit-point-in-romania-1.265698 |title=First troops move through new US transit point in Romania |last1=Vandiver |first1=John |date=5 February 2014 |website=www.stripes.com |publisher=Stars and Stripes |accessdate=5 February 2014}}</ref> ပရုန်းနရုန်းနှစ်များမာ စစ်တပ်သည် ရုရှားနန့် ပိုပြီးကေကောင်းမွန်သော ဆက်ဆံရီးကို တည်ဆောက်လာယား စစ်တပ်ကို ခေတ်မီ အဆင့်မြှင့်တင်နိုင်ဖို့ အတွက် ၁.၁ ဘီလီယံ ဒေါ်လာတန်သော အရောင်းအဝယ် စာချုပ်ကို လက်မှတ်ရီးထိုးခပြီးကေ ရုရှားတပ်တိနန့် တတူ စစ်ရီး လိ့ကျင့်မှုတိလည်း ပိုပြီးကေ ပြုလုပ်ပါလတ်တေ။<ref>{{cite web|url=http://www.theguardian.com/world/2014/sep/18/russia-tightens-control-over-kyrgyzstan|title=Russia tightens control over Kyrgyzstan|work=[[The Guardian]]|date=18 September 2014|author=Ott, Stephanie }}</ref> အမျိုးသား လုံခြုံရီး အေဂျင်စီသည် စစ်တပ်နန့် တတူ ပူးတွဲလုပ်ဆောင်ပြီး ဆိုဗီယက်ခေတ်က ကေဂျီဘီ ပိုင်ယှောင် ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် လုပ်ဆောင်ခြင်း ဖြစ်တေ။ ယင်းသည် အယ်လ်ဖာဟု နာမည်ရရေ အကြမ်းဖက် နှိမ်နင်းရီး အထူးတပ်ဖွဲ့ကိုလေ့ ကွပ်ကဲပြီး ရုရှား နန့် ဥဇဘက်ကစ္စတန် နိုင်ငံရို့မာလည်း ယင်းနည်းပိုင် နာမည်ကို အသုံးပြုရေ။ ရဲတပ်ဖွဲ့အား ပြည်ထဲရီး ဝန်ကြီးဌာနမှ အမိန့်ပီးကွပ်ကဲပြီး နယ်ခြားစောင့်တပ်ကိုလေ့ ပြည်ထဲရီး ဝန်ကြီးဌာနမှပင် ကွပ်ကဲရေ။ ===အုပ်ချုပ်ရီး ဒေသများ=== ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံကို ပြည်နယ် ၇ ခု ပိုင်းခြာထားပြီး ခန့်အပ်ထားရေ ပြည်နယ်အုပ်ချုပ်ရီးမှူးတိက အုပ်ချုပ်ရေ။ မြို့တော်ဖြစ်ရေ ဘိရှကက်မြို့ နန့် ဒုတိယ အကြီးဆုံး မြို့ဖြစ်ရေ အော့ရှ်မြို့ရို့စွာ ပြည်နယ်နန့် ညီမျှသော အုပ်ချုပ်ရီး အဆင့်အတန်း ဟိကတ်တေ။ {{ကာဂျစ္စတန် ခရိုင်တိ၏ မြီပုံ}} ပြည်နယ်တိနန့် လွတ်လပ်စွာ စီမံခန့်ခွဲသော မြို့တော်တိမာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်တေ။ # ဘိရှကက်မြို့ # ဘတ်ကန်ပြည်နယ် # ချွီးပြည်နယ် # ဂျလာအာဘတ်ပြည်နယ် # နာရင်ပြည်နယ် # အော့ရှ်ပြည်နယ် # တာလာ့စ်ပြည်နယ် # အစ်ပါးကူးပြည်နယ် # အော့ရှ်မြို့ ပြည်နယ်တခုချင်းစီမာ ခရိုင်များ ဟိကတ်ပြီး အစိုးရမှ ခန့်အပ်ထားရေ အရာဟိတိက စီမံခန့်ခွဲ အုပ်ချုပ်ကတ်တေ။ ကျေးလက်အုပ်ချုပ်ရီး အဖွဲ့များမာ ကျေးရွာ ၂၀ ခန့် အထိ ပါဝင်ဗျယ်ဒေး ယင်းရို့ဘာသာ ရွီးချယ်ထားရေ မြို့တော်ဝန်နန့် ကောင်စီတိက အုပ်ချုပ်ကတ်တေ။ ==ပထဝီဝင်== [[File:Kyrgyzstan.png|thumb|350px|ကာဂျစ္စတန်မြီပုံ]] [[File:Kyrgyzstan topography.pdf|thumb|350px|ကာဂျစ္စတန်၏ မြီမျက်နှာသွင်ပြင်]] [[File:Karakol Valley.jpg|thumb|ကာဂျစ္စတန်ဟိ ထန်ရှန်းတောင်တန်း]] [[File:Bringing the sheep home, on the southern shore of Issy-Kol. (3968109583).jpg|thumb|အစ်ပါးကူး ကန်၏ တောင်ဘက် ကမ်းခြီ၊ အစ်ပါးကူး ပြည်နယ်]] ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံသည် အလယ်အာသျှဟိ ကုန်းတွင်းပိတ်် နိုင်ငံ တနိုင်ငံ ဖြစ်ပြီးကေ ကာဇက်စတန်နိုင်ငံ၊ တရုတ်နိုင်ငံ၊ တာဂျစ်ကစ္စတန် နိုင်ငံ၊ ဥဇဘက်ကစ္စတန်နိုင်ငံရို့နန့် နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်ဗျာယ် ဟိရေ။ မြောက်လတ္တီကျု ၃၉° မှ ၄၄° အထဲ၊ အရှိလီာင်ဂျီကျု ၆၉° မှ ၈၁° အတွင်းမှာ တည်ဟိရေ။ တခြားသော နိုင်ငံအားလုံးထက် ပင်လယ်မှ ဝီးကွာပြီး နိုင်ငံအထဲဟိ မြစ်အားလုံးသည် ပင်လယ်သို့ မရောက်သော ကုန်းမားဟိ ရီအိုင်များ အတွင်းကို စီးဝင်ရေ။ ထန်ရှန်းတောင်တန်းသည် နိုင်ငံ ဧရိယာ၏ ၈၀% ကို လွှမ်းခြုံထားသဖြင့် ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံအား အလယ်အာသျှ၏ ဆွစ်ဇာလန်ဟု တနားတခါ ခေါ်ဝေါ်သုံးနှုန်း လေ့ဟိကတ်ပြီး<ref>{{cite web | url = http://www.atimes.com/atimes/Central_Asia/GC26Ag03.html | title = The Tulip Revolution takes root | first = Pepe | last = Escobar | date = 26 March 2005 | publisher = Asia Times Online | accessdate = 26 October 2015 | archivedate = 20 November 2015 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20151120102901/http://atimes.com/atimes/Central_Asia/GC26Ag03.html }}</ref> ကျန်ဟိရေ အပိုင်းတိမာ တောင်ကြားတိနန့် မြစ်ဝှမ်းချိုင့်ဝှမ်းများ ဖြစ်ကတ်တေ။ ထန်ရှန်းတောင်တန်း၏ အရှိမြောက်ဘက်ဟိ အစ်ပါးကူး ရီကန်မာ ကာဂျစ္စတန်မာ အကြီးဆုံး ရီကန် ဖြစ်ပြီးကေ ကမ္ဘာထက်မာ တီတီကာကာ ရီကန် ပြီးကေ အကြီးဆုံးသော တောင်ကုန်းထက်ဟိ ရီကန် ဖြစ်တေ။ အမြင့်ဆုံး တောင်ထွဋ်တိမာ ကက်ရှယ်တိုး တောင်တန်းများမာ တည်ဟိပြီး တရုတ်နိုင်ငံနန့် နယ်နိမိတ် အဖြစ် တည်ဟိရေ။ အမြင့်ဆုံး နီရာမာ ၂၄,၄၀၆ ပေ (၇,၄၃၉ မီတာ ) မြင့်သော ဂျင်ဂစ် ချိုကူစူး တောင်ထိပ် ဖြစ်ပြီးကေ ဘူမိဗေဒ ပညာသျှင်တိက မြောက်ဘက်စွန်းမာ ၂၂,၉၆၆ပေ (၇,၀၀၀ မီတာ) ကျော်မြင့်သော အမြင့်ဆုံးတောင် အဖြစ် ယူဆကတ်တေ။ ဆောင်းရာသီမာ နှင်းများ အလွန်အကျွံ ကျရောက်မှုကြောင့် ရီလျှံခြင်း ဖြစ်ပေါ်တတ်ပြီး အောက်ပိုင်း ဒေသတိကို အကြီးအကျယ် ထိခိုက် ပျက်စီးစီရေ။ တောင်များပေါ်မှ စီးဆင်းလှာသော ရီတိကို ရေအားလျှပ်စစ် အတွက်လေ့ အသုံးပြုကတ်တေ။ ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံမာ ကကောင်းများလွန်းရေ သတ္တုများ ဟိပြီးး ရွှီ နန့် ယှားပါးသော မြီကြီးထွက် သတ္တုများ လည်း ပါဝင်ရေ။ အများအားဖြင့် တောင်ကုန်းထူထပ်သော မြီမျက်နှာပြင်ဟိရေကြောင့် ၈% ထက် မပိုသော မြေတိကိုရာ ထွန်ယက် စိုက်ပျိုးကတ်ပြီး ထိုမြေတိမာ မြောက်ဘက် ပြားနန့် ဖာဂါးနား တောင်ကြား၏ အစွန်းပိုင်းမာသာ ဟိရေ။ မြောက်ဘက်ပိုင်းဟိ ဘိရှကက်မြို့မာ မြို့တော်နန့် အကြီးဆုံးမြို့ဖြစ်ပြီးကေ ၂၀၀၅ ခုနှစ်မာ နီထိုင်သူပေါင်း ၉၀၀,၀၀၀ ခန့် ဟိရေ။ ဒုတိယမြို့တော်မာ ရှီးဟောင်းမြို့တော် ဖြစ်ရေ အော့ရှ်မြို့ဖြစ်ပြီးကေ ဖာဂါးနားတောင်ကြားမာ တည်ဟိကာ ဥဇဘက်ကစ္စတန်နိုင်ငံနန့် နယ်စပ်နံဘေးမာ တည်ဟိရေ။ အဓိက မြစ်မာ ကာရာ ဒါရီယာမြစ်ဖြစ်ပြီးကေ အနောက်ဘက်ကို ဖာဂါးနားတောင်ကြားကို ဖြတ်ပနာ စီးဆင်းကာ ဥဇဘက်ကစ္စတန်နိုင်ငံ အတွင်းကို စီးဝင်ရေ။ ဥဇဘက် နယ်စပ်ကို ဖြတ်ကျော်ရားနောက် တခြားသော အဓိက ကာဂျစ် မြစ်တစင်း ဖြစ်ရေ နာရင်မြစ် နန့် ပေါင်းဆုံရေ။ ထိုမြစ်ရို့ ပေါင်းဆုံရာမှ ဆီးဒါရီယာ မြစ်ဖြစ်ပေါ်လှာပြီး အယင်က အေရယ်ပင်လယ်မားသို့ စီးဝင်ရေ ၂၀၁၀ ခုနှစ်မှ စပြီးကေ ပင်လယ်မားသို့ စီးဝင်ခြင်း မဟိဘဲနန့် တာဂျစ်ကစ္စတန်၊ ဥဇဘက်ကစ္စတန် နန့် ကာဇက်စတန် တောင်ပိုင်းဟိ ဝါ စိုက်ခင်းတိသို့ ဆည်မြောင်းသွယ်လို့ ရီပီးဝေထားခြင်းကြောင့် ဖြစ်တေ။ ချူးမြစ်စွာလေ့ ကာဇက်စတန် နိုင်ငံမားသို့ မစီးဝင်မီ ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံ အထဲ စိကေချေလှောက် ဖြတ်သန်း စီးဆင်းရေ။ ===ရာသီဥတု=== ရာသီဥတုသည် ဒေသအလိုက် ကွဲပြားခြားနားရေ။ အနောက်တောင်ပိုင်း ဖာဂါးနား တောင်ကြားဒေသမာ အပူလျော့ပိုင်း ရာသီဥတုဟိပြီးး နွီရာသီမာ အလွန်ပူပြင်းကာ အပူချိန်သည် ၄၀ ဒီဂရီ ဆဲလ်စီးယပ်စ် အထိ ရောက်ဟိတတ်ရေ။ မြောက်ပိုင်း တောင်ခြီ တောင်ပူစာ ဒေသများမာ အပူအအီးမျှတသော ရာသီဥတုမျိုး ဟိပြီးး ထန်ရှန်းတောင်တန်း ဒေသမာ ခြောက်သွိသော ကုန်းမား ရာသီဥတုမှ ဝင်ရိုးစွန်း ရာသီဥတု အထိ အမျိုးမျိုး ဟိကာ အမြင့်ပေ ထက်မာ မူတည်ပနာ ကွဲပြား ခြားနားရေ။ အအီးဆုံး ဒေသများမာ ဆောင်းရာသီမာ သုည ဒီဂရီအောက် ရောက်သော နိရက် ၄၀ ခန့် ဟိပြီးး ယင်းချိန်တွင် ကန္တာရ ဒေသများမှာပင် နှင်းပုံမှန် ကျဆင်းမှု ဟိရေ ===နိုင်ငံမားဟိ နိုင်ငံခြားနယ် နန့် နိုင်ငံခြားမြေ ဝန်းရံနယ်=== ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံမာ နိုင်ငံခြားမြေ ဝန်းရံနယ် တခု ဟိပြီးး လူဦးရွီ ၆၂၇ ဦးလှောက်ရာ ဟိပြီးး ဖာဂါးနားတောင်ကြားမာဟိရေ ငယ်ရေ ရွာအချေ တရွာ ဖြစ်ရေ ဇာရက်ရွာ ဖြစ်တေ။<ref>[http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav060603.shtml# The exclave of Barak, Kyrgyzstan in Uzbekistan]. Retrieved on 2 May 2009</ref> ထို ကျေးရွာသည် ဥဇဘက်ကစ္စတန်နိုင်ငံပိုင် နယ်မြီတိက ဝန်းရံဗျာယ် ဟိရေ။ ထိုကျေးရွာသည် ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံ အော့ရှ်ပြည်နယ်မှ ဥဇဘက် ကစ္စတန်နိုင်ငံ ကော့ဒ်ဂျာဘတ်သို့ လားရေ လမ်းထက်မာ ဟိပြီးး ကာဂျစ္စတန် နန့် ဥဇဘက် ကစ္စတန်နိုင်ငံ နယ်နိမိတ်၏ အနောက်မြောက်ဘက် အန်ဒီဂျန်မြို့ဖက်မာ တည်ဟိရေ။<ref>[http://geosite.jankrogh.com/kyrgyzstan.htm Map showing the location of the Kyrgyz exclave Barak]. Retrieved on 2 May 2009</ref> ဘာရတ်သည် အုပ်ချုပ်ရီးအနိန်နန့် ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံ အော့ရှ်ပြည်နယ်ဟိ ကာရာစူး ခရိုင် အောက်မာ ဟိရေ။ နိုင်ငံ နယ်နိမိတ် အထဲဟိနိန်ရေ ဥဇဘက်ကစ္စတန် နိုင်ငံပိုင် နိုင်ငံခြားနယ် ၄ ခုဟိရေ။ ထိုနယ် ၄ ခု အနက် ၂ ခုမာ မြို့ ၂ ခု ဖြစ်တေ။ ပထမမြို့မာ ဆုတ်ခ်မြို့ဖြစ်ပြီးကေ ၁၉၉၃ ခုနှစ်မာ လူဦးရွီ ၄၂,၈၀၀ ဦး (အချို့ လှောက်မှန်းချက်မာ ၇၀,၀၀၀ဦး) ဖြစ်ပြီးကေ ၉၉ ရာခိုင်နှုန်းမာ တာဂျစ်လူမျိုးများဖြစ်ကာ ကျန်သူတိမာ ဥဇဘက် လူမျိုးများ ဖြစ်တေ။ ဒုတိယမြို့မာ ရှက်ခီမာဒန် (တချို့က ရှာဟီမာဒန်၊ ဟိုဟီမာဒွန် သို့ ရှာအိမာဒန်) ဖြစ်ကာ ဧရိယာအနိန်နန့် ၃၅ စတုရန်းမိုင် (၉၀ စတုရန်း ကီလိုမီတာ) ကျယ်ဝန်းကာ ၁၉၉၃ မာ လူဦးရွီအနိန်နန့် ၅,၁၀၀ ဟိရေ။ ၉၁% မာ ဥဇဘက် လူမျိုးများ ဖြစ်ပြီးကေ ကျန်သူတိမာ ကာဂျစ်လူမျိုးများ ဖြစ်တေ။ တခြားသော ၂ ခု မာ ငယ်ရေ နယ်မြီကောင်မချေျား ဖြစ်ရေ ချောင်ကာရား (၂ မိုင် (၃ ကီလိုမီတာ) မျှ ရှည်လျှားပြီး ၀.၆မိုင် (၁ ကီလိုမီတာ) မျှ ကျယ်ဝန်းရေ။) နန့် ဂျန်ဂီ အေရယ် ( ၁ မိုင်-၂မိုင် (၂ကီလိုမီတာ-၃ကီလိုမီတာ)) မျှ သာ ကျယ်ဝန်းရေ။ ချောင်ကာရားသည် ဆုတ်ခ် မြစ်ထက်မာ တည်ဟိပြီး ဥဇဘက် နယ်စပ်နန့်ဆုတ်ခ်မြို့ ကြားမာ တည်ဟိရေ။ ဂျန်ဂီအေရယ်ရေ ဘတ်ကန်၏ အရှိဖက် ၃၇မိုင် (၆၀ ကီလိုမီတာ) ခန့် အကွာမာ တည်ဟိပြီး ခယ်မီလွန် အနားဟိ ကာဂျစ်-ဥဇဘက် နယ်စပ်နံဘေး မြောက်ဘက်ကျကျမာ တည်ဟိရေ။ ယင်းအတူ တာဂျစ်ကစ္စတန်နိုင်ငံပိုင်သော နယ် ၂ ခုစွာလေ့ နယ်နိမိတ် အတွင်းမှာ တည်ဟိရေ။ ယင်းရို့မာ အစ်စ်ဖာရာ၏ တောင်ဘက် ၂၈မိုင် (၄၅ ကီလိုမီတာ) အကွာမာ တည်ဟိလို့ ကာရပ်ဖ်ရှင်မြစ်၏ ညာဘက်ကမ်းမာ တည်ဟိရေ ဗိုရုနယ် ( ၃၇မိုင် မှ မိုင် ၅၀( ၉၅ ကီလိုမီတာ မှ ၁၃၀ ကီလိုမီတာ) အထဲ ကျယ်ဝန်း၊ လှောက်မှန်း လူဦးရွီ ၂၃,၀၀၀ မှ ၂၉,၀၀၀ ကြား၊ ၉၅% တာဂျစ် ၅% ကာဂျစ်၊ ရွာ ၁၇ ရွာအထဲ ပျံ့နှံ့တည်ဟိ) နန့် ကာဂျစ် ဘူတာရုံ ကိုင်ရာဂါ နံဘေးမာ တည်ဟိရေ ဒေသအချေ တခု ရို့ ဖြစ်ကတ်တေ။ ==စီးပွားရီး== [[File:Kyrgyzstan Export Treemap.jpg|thumb|350px|ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံ၏ တင်ပို့ကုန် အချိုးအစား ပြသောပုံ]] [[File:BishkekBuildings.jpg|thumb|300px|ဘိရှကက်ဟိ အဆောက်အဦး အဟောင်းနန့် အသစ်များ]] ကာဂျစ္စတန် နိုင်ငံ၏ ဗဟိုဘဏ်မာ ကာဂျစ်သမ္မတနိုင်ငံ အမျိုးသားဘဏ် ဖြစ်တေ။ ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံသည် အယင် ဆိုဗီယက် ပြည်ထောင်စုမာ ဒုတိယမြောက် အဆင်းရဲဆုံးနိုင်ငံ ဖြစ်ပြီးကေ ဒေနိခေတ်မာလည်း အလယ်အာသျှမာ ဒုတိယမြောက် အဆင်းရဲဆုံးနိုင်ငံဖြစ်တေ။ စီအိုင်အေ ကမ္ဘာ့အချက်အလက် စာအုပ် အရ ၂၀၁၁ ခုနှစ်မာ နိုင်ငံ၏ လူဦးရွီ ၃ ပုံ ၁ပုံသည် ဆင်းရဲ မွဲတေမှု မျှိုင်း၏ အောက်မာ နီထိုင်ကတ်ရေ။<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2046.html CIA World Factbook. "Percentage of population below the poverty line by country"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161221103537/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2046.html |date=21 December 2016 }}. Cia.gov. Retrieved on 6 December 2013.</ref> ကုလသမ္မဂ္ဂ ဖွံ့ဖြိုးမှု အစီအစိုင်၏ အဆိုအရ ဖွဲရာကျမှုကို ဆက်ပြီးကေ တိုးပွားလာနှိုင်ရား ၂၀၀၉ ခုနှစ်မာ ဖွဲရာကျမှု သတ်မှတ်ချက်ရေ အောက်မာ နီထိုင်သူ လူဦးရွီ ၃၁% ဟိရာမှ ၂၀၁၁ ခုနှစ်မာ ၃၇% သို့ တိုးမြှင့်ပါလတ်တေ။<ref>{{cite news|title=The Level of Poverty in Kyrgyzstan Will Continue to Grow|url=http://www.satrapia.com/news/article/the-level-of-poverty-in-kyrgyzstan-will-continue-to-grow/|newspaper=The Gazette of Central Asia|date=24 December 2012|publisher=Satrapia|archive-date=28 September 2013|access-date=26 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928110100/http://www.satrapia.com/news/article/the-level-of-poverty-in-kyrgyzstan-will-continue-to-grow/|url-status=dead}}</ref> နိုင်ငံတကာ ငွီကြေးရန်ပုံဖေသာ အဖွဲ့၊ ကမ္ဘာ့ဘဏ် အပါအဝင် အဓိက အနောက်တိုင်း ချီးဖေသာ အဖွဲ့အစည်းများ နန့် အာသျှဖွံ့ဖြိုးရီးဘဏ်ရို့မှ ထောက်ပင့်ပီးထားရေ်လည်း လွတ်လပ်ရီး ရယားနောက်မာ ကာဂျစ္စတန်မာ စီးပွားရီး အကျပ်အတည်းများ ရှိဆိုင်ရရေ။ အကြောင်းမာ ဆိုဗီယက် ကုန်သွယ်ရီး အုပ်စုမှ ကွဲထွက်လှာခြင်းကြောင့် စျီးကွက်များ ဆုံးရှုံးခပြီး ထိုအကြောင်းက နိုင်ငံ၏ ဝယ်လိုအားပေါ် အခြီတည်သော စီးပွားရီး စနစ်သို့ ကူးပြောင်းရာမာ အဟန့်အတား ဖြစ်စီခရေ။ အစိုးရရေ အသုံးစရိတ်တိကို လျှော့ချခပြီး ကုန်ဈီးနှုန်း ကျဆင်းရန် အတွက် အစိုးရက အိတ်စိုက်ပေးရေ အစီအစိုင် အများစုကို ရပ်တန့်ခဲ့ကာ သုံးစွဲခွန် ကောက်ခံခြင်းကို စတင်မိတ်ဆက်ခရေ။ အားလုံး ခြုံကြည့်မည် ဆိုကေ အစိုးရအနေနန့် စျီးကွက်စီးပွားရီး သို့ ကူးပြောင်းရန် အတွက် အမှန်အကန် အားစိုက်ထုတ် လုပ်ဆောင်ရေကို မြင်နှိုင်ရေ။ စီးပွားရီး တိုင်းရန် ဆောင်ရွက်ခြင်း နန့် ပြုပျင်ပြောင်းလဲရီး တိက တဆင့် အစိုးရ အနေနန့် ရေရှည် တသမတ်တည်း ကြီးထွားဖွံ့ဖြိုးဖို့ စီးပွားရီးကို တည်ဆောက်ရန် ကြံရွယ်ခရေ။ ပြုပျင်ပြောင်းလဲရီးတိကြောင့် ၁၉၉၈ ဒီဇန်ဘာ ၂၀ ရက်မာ ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံသည် ကမ္ဘာ့ ကုန်သွယ်ရီး အဖွဲ့ သို့ ဝင်ရောက်ခွင့် ရဟိခရေ။ ကာဂျစ် စီးပွားရီးမာ ဆိုဗီယက် ပြည်ထောင်စု လဲပြိုခြင်းနန့် ထိုအကျိုးဆက်ကြောင့် ကြီးမားကျယ်ပြန့်သော စျီးကွက် ဆုံးယှုံးမှုရို့ကြောင့် ကြီးစွာ ထိခိုက်ခရေ။ ၁၉၉၀ မာ ၉၈% သော ကာဂျစ်၏ တင်ပို့ကုန်ရို့မာ ဆိုဗီယက် ပြည်ထောင်စု၏တခြားသော အပိုင်းတိသို့ တင်ပို့ခြင်း ဖြစ်တေ။ ယင်းအတွက်နန့် ၁၉၉၀ ခုနှစ်တိ၏ အစောပိုင်းမာ နိုင်ငံ၏စီးပွားရီး စွမ်းဆောင်နိုင်မှုကို စစ်ဖီးဒဏ် ခံခရရေ အာမေးနီယား၊ အဇာဘိုင်ဂျန် နန့် တာဂျကစ္စတန် နိုင်ငံရို့မှလွဲလို့ တခြားသော ဆိုဗီယက် သမ္မတနိုင်ငံတိထက် ဆိုးရွားခရေ။ အကြောင်းမာ စက်ရုံတိနန့် နိုင်ငံပိုင် လယ်ယာမြီများ ပျက်သုဉ်းလို့ အယင် ဆိုဗီယက် ပြည်ထောင်စုမာ တည်ဟိနီခရေ သမာရိုးကျ စျီးကွက် ကွယ်ပျောက်သွားခြင်းကြောင့် ဖြစ်တေ။ စီးပွားရီး စွမ်းဆောင်နိုင်မှုကို အယင်နှစ် စိကေချေ အထဲ အထူးအားဖြင့် ၁၉၉၈ မှစပြီးကေ သိသာစွာ တိုးတက်လာခရေ်လည်း ဘဏ္ဍာဖေသာ ရဟိရီး နန့် လောက်ငှသော လူမှုရီးဆိုင်ရာ ကာကွယ်စောင့်ယှောက်မှု ပီးနှိုင်ရီး အတွက် အခက်အခဲများ ရှိဆိုင်နိန်ရဆဲ ဖြစ်တေ။ ရုရှားမာ လားရောက် အလုပ်လုပ်ကိုင်နီကတ်သော ကာဂျစ် ရွှိပြောင်း အလုပ်သမား ၈၀,၀၀၀ ခန့်၏ လွှဲပို့ဖေသာ သည် ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံ ဂျီဒီပီ၏ ၄၀% ကို ပံ့ပိုးပေးဗျာယ် ဟိရေ။<ref>{{cite news |url=http://www.reuters.com/article/idUSTRE6373KT20100408 |title=Kyrgyz unrest plays into regional rivalry |publisher=Reuters |date=8 April 2010}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.eurasianet.org/departments/news/articles/eav040309e.shtml |title=Kyrgyzstan: Returning Labor Migrants are a Cause for Concern |publisher=EurasiaNet.org |date=2 April 2009 |accessdate=27 October 2015 |archivedate=11 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511104050/http://www.eurasianet.org/departments/news/articles/eav040309e.shtml }}</ref> စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီးသည် ကာဂျစ္စတန် စီးပွားရီး၏ အရေးပါသော ကဏ္ဍတခု ဖြစ်တေ။ ၁၉၉၀ ခုနှစ်တိ၏ အစောပိုင်းမာ ကာဂျစ္စတန်၏ ပုဂ္ဂလိက စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီး ကဏ္ဍသည် စိုက်ပျိုးရဟိသော သီးနှံ၏ သုံးပုံ တပုံမှ တဝက် အထိ ပံ့ပိုးပီးနှိုင်ခရေ။ ၂၀၀၂ ခုနှစ်မာ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီးသည် ဂျီဒီပီ၏ ၃၅.၆% ပါဝင်ဗျယ်ဒေး အလုပ် အားလုံးပေါင်း၏ တဝက်ခန့် ဖြစ်တေ။ ကာဂျစ္စတန်၏ မြီပြင် အနိန်အထားမာ တောင်ကုန်း ထူထပ်သဖြင့် သိုး၊ ဆိတ် အစဟိရေ ခြံမွေးတိရစ္ဆာန်များ မွိးမြူနှိုင်ရား ယင်းမာ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီး ကဏ္ဍမာ အကြီးမားဆုံး လုပ်ငန်းဖြစ်ကာ သိုးမွှီး၊ အသား နန့် နို့ထွက်ပစ္စည်းရို့မာ အဓိက ထွက်ကုန်များ ဖြစ်ကတ်တေ။ အဓိက သီးနှံများမာ ဂျုံ၊ သကြားမုန်လာ၊ အာလူး၊ ဝါ၊ ဆီးရွက်ကြီး၊ ဟင်းသီးဟင်းရွက်နန့် သစ်သီးများ ပါဝင်ရေ။ တင်ပို့ကုန်ဖြစ်ရေ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီးသုံး ဓာတုပစ္စည်းတိနန့် ဓာတ်ဆီ ရို့၏ ဈီးနှုန်းမာ ကြီးမြင့်ရေ အတွက်ကြောင့် လယ်ယာလုပ်ငန်းကို အယင် မျိုးဆက်များ အတိုင်း လက်ဖြင့် ဖြစ်စီ မြင်းဖြင့် ဖြစ်စီ လုပ်ကိုင်ကတ်တေ။ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီး လုပ်ငန်းသုံး ပစ္စည်းများ ပြုပျင်ထုတ်လုပ်ခြင်း လုပ်ငန်းမာ ကုန်ထုတ်လုပ်ရီး ကဏ္ဍ၏ အဓိက အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်ပိုင် နိုင်ငံခြား ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုတိအား သိမ်းသွင်းနှိုင်ရေ ကဏ္ဍလည်း ဖြစ်တေ။ [[File:E7919-Dordoy-Bazaar-clothing.jpg|thumb|300px|ဒေါ်ဒွိုင်းဈီး]] ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံသည် သတ္တုမားထွက်များ ပေါများရေ်လည်း ဓာတ်ဆီ နန့် သဘာဝ ဓာတ်ဖေသာ့ ပြောပလောက်ယောင် မဟိပေ။ ယင်းအတွက်နန့် ဓာတ်ဆီ နန့် သဘာဝဓာတ်ဖေသာ့တိကို တင်သွင်းရရေ။ သတ္တုမားထွက်များမာ ကျောက်မီးသွီး၊ရွှီ၊ ယူရေနီယမ်၊ ခနောက်စိမ်း နန့် အရာ အဖိုးတန် သတ္တုများ မကန်မဝှန် ဟိရေ။ သတ္တုဗေဒ လုပ်ငန်းမာ အရေးပါသော လုပ်ငန်း ဖြစ်ပြီးကေ အစိုးရ အနေနန့် ထိုကဏ္ဍမာ နိုင်ငံခြား ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုတိ ရနိုင်စီရန် မျှော်လင့်ရေ။ အစိုးရရေ ကွန်မ်တာ ရွှီတွင်းနန့်အရာဒေသတိက ရွှီထုတ်ယူခြင်း နန့် သန့်စင်ခြင်း လုပ်ငန်းရို့မာ နိုင်ငံခြား ပါဝင်ပတ်သတ်မှုကို တက်ကြွစွာ အားပီးရေ။ နိုင်ငံ အထဲ ပေါတဗျင်းများလွန်းသော ရေအရင်းအမြစ်တိနန့် တောင်ကုန်း ထူထပ်သော မြီပြင် အနိန်အထားရို့ကြောင့် ရေအားလျှပ်စစ် စွမ်းအင်တိကို များပြားစွာ ထုတ်ယူနှိုင်ရား နိုင်ငံခြားသို့ တင်ပို့ရောင်းချနှိုင်ရေ။ နိုင်ငံအတွင်းမှာမူ စီးပွားရီးသည် အဓိကကတော့ခါ အသီစား လုပ်ငန်းတိရာ ဖြစ်တေ။ ဒေသမား ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရီး အများစုကတော့ခါ စျီးများနန့် ကျေးလက်ဒေသများမာ ကျေးရွာဟိ ဈီးဆိုင်ငယ်ကောင်မချေျားမာသာ လုပ်ကိုင်လေ့ ဟိကတ်တေ။ ကုန်သွယ်ရီး၏ သိသာထင်ရှားသော အစိတ်အပိုင်းမာ စည်းကြပ်မှု မဟိပေ။ ဝီးလံခေါင်းပါးသော ကျေးရွာငယ်များမာ နိစိုင်သုံး ပစ္စည်းတိပင် ရဟိရန် ခက်ခဲလေ့ ဟိရေ။ အိမ်ထောင်စု အများစုကတော့ခါ စားသောက်စရာနန့် ပတ်သက်ပြီးကေ ကိုယ့်ဘာသာ လောက်ငှပြည့်စုံအောင် ဖန်တီးနှိုင်ကတ်ရေ။ မြို့ပြ နန့် ကျေးလက် စီးပွားရီးမာ ထင်ရှားသော ကွဲပြားခြားနားမှု ဟိရေ။ အဓိက ပို့ကုန်မာ သံမဟုတ်ရေ သတ္တုနန့် သတ္တုမားထွက်များ၊ သိုးမွှီးပစ္စည်းများ နန့် တခြားသော စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီး ပစ္စည်းများ၊ လျှပ်စစ် စွမ်းအင် နန့် တခြားသော အိန်ဂျန်နီယာဆိုင်ရာ ကုန်ပစ္စည်းများ ဖြစ်တေ။ တင်သွင်းကုန်များမာ ဓာတ်ဆီနန့် သဘာဝဓာတ်ဖေသာ့၊ သံသတ္တုများ၊ ဓာတုပစ္စည်းများ၊ စက်ကိရိယာများ၊ သစ် နန့် စာရွက်များ၊ အချို့ စားသောက်ကုန် နန့် ဆောက်လုပ်ရီး ပစ္စည်းများ ဖြစ်ကတ်တေ။ ယင်းဧ့ အဓိက ကုန်သွယ်ဖက် နိုင်ငံတိမာ ဂျာမနီ၊ ရုရှား၊ ကာဇက်စတန် နန့် ဥဇဘက်ကစ္စတန် ရို့ ဖြစ်ကတ်တေ။ နိုင်ငံတနိုင်ငံ၏ ဆက်သွယ်ရီးနန့် သတင်းအချက်အလက်ဆိုင်ရာ နည်းပညာ ဖွံ့ဖြိုးမှုကို ညွှန်ပြသော ကမ္ဘာ့စီးပွားရီး ဖိုရမ်၏ ကွန်ယက် အသင့်ဖြစ်မှု ညွှန်းကိန်းမာ ကာဂျစ် သမ္မတ နိုင်ငံ၏ ဆက်သွယ်ရီး အခြီခံ အဆောက်အအုံသည် အလယ်အာသျှမာ နောက်ဆုံး ဖြစ်တေ။ ၂၀၁၄ ခုနှစ်မာ တကမ္ဘာလုံး အဆင့် ၁၁၄ ရဟိပြီး ၂၀၁၃ ခု ညွှန်းကိန်းမှ ပြောင်းလဲမှု မဟိပေ။ ==လူဦးရွီပျံ့နှံ့နီထိုင်ပုံ== [[File:Pyramide Kirghizistan.PNG|thumb|350px|ကာဂျစ္စတန်၏ အသက်အပိုင်းအရာ ကွဲပြားမှုကို ပြသော လူဦးရွီ ပိရိမစ်]] ကာဂျစ္စတန်၏ လူဦးရွီမာ ၂၀၁၃ ခုနှစ် မာ ၅.၆ သန်းမျှ ဟိဖို့ဟု လှောက်မှန်းရရေ။<ref name=census>{{cite web| url=http://www.stat.kg/stat.files/din.files/census/5010003.pdf| title=Ethnic composition of the population in Kyrgyzstan 1999–2014| publisher=National Statistical Committee of the Kyrgyz Republic| accessdate=14 April 2014| language=ru| archivedate=13 November 2013| archiveurl=https://web.archive.org/web/20131113151445/http://www.stat.kg/stat.files/din.files/census/5010003.pdf}}</ref>ယင်းရို့ထဲမာ ၃၄.၄% မာ အသက် ၁၅ နှစ်အောက် ဖြစ်ပြီးကေ ၆.၂% မာ အသက် ၆၅ နှစ် အထက် ဖြစ်တေ။ နိုင်ငံသည် ကျေးလက်နေ လူဦးရွီ အများစု ဖြစ်ပြီးကေ လူဦးရွီ၏ ၃ ပုံ ၁ ပုံသာ မြို့ပြမာ နီထိုင်ကတ်ရေ။ ပျမ်းမျှ လူဦးရွီ သိပ်သည်းမှုကို ၁ စတုရန်း ကီလိုမီတာလျှင် ၂၅ ယောက် ဖြစ်တေ။ ===လူမျိုးကွဲများ=== နိုင်ငံ၏ အကြီးဆုံး လူမျိုးစုမာ တာ့ခ် အနွယ်ဝင်များဖြစ်ရေ ကာဂျစ်လူမျိုးများ ဖြစ်ပြီးကေ ၂၀၁၃ ခုနှစ် လှောက်မှန်း ချက်အရ လူဦးရွီ၏ ၇၂% မျှ ဟိရေ။ အရာ လူမျိုးစုတိမာ မြောက်ပိုင်းမာ နီထိုင်ကတ်တေ ရုရှားလူမျိုး (၉.၀%) နန့် တောင်ဖက်မာ နီထိုင်ကတ်တေ ဥဇဘက် လူမျိုး(၁၄.၅%) များ ဖြစ်ကတ်တေ။ လူနည်းကေလေ့ သိသာထင်ရှားသော လူမျိုးစုတိမာ ဒန်ဂန် (၁.၉%)၊ ဝီဂါ (၁.၁%)၊ တာဂျစ် (၁.၁%)၊ ကာဇက် (၁.၁%) နန့် ယူကရိန်း (၀.၅%) နန့် တခြားသော လူမျိုးစုငယ်များ (၁.၇%) ရို့ ဖြစ်ကတ်တေ။ နိုင်ငံအတွင်းမှာ နီထိုင်သော လူမျိုးစုပေါင်း ၈၀ ကျော် ဟိရေ။<ref>{{cite web |url=http://www.rferl.org/content/10_Things_You_Need_To_Know_About_The_Ethnic_Unrest_In_Kyrgyzstan/2071323.html |title=10 Things You Need To Know About The Ethnic Unrest In Kyrgyzstan |publisher=RFERL |date=14 June 2010}}</ref> ကာဂျစ်လူမျိုးတိမာ သမိုင်းကြောင်းအရ ရံဖန်ရံခါ လှည့်လည်လားလာ နီထိုင်သော တိရစ္ဆာန် ကျောင်း သူတိဖြစ်ပြီးကေ ယတ် ဟုခေါ်သော တဲဝိုင်းငယ်တိနန့် နီထိုင်ကတ်ကာ သိုးများ၊ မြင်းများ နန့် [[စာမရီ]] တိကို ထိန်းကျောင်း မွိးမြူလေ့ ဟိကတ်တေ။ ယင်းပိုင် လှည့်လည်လားလာသော ထုံးစံမာ ရာသီဥတုအလိုက်ဖြစ်ပြီးကေ နွီရာသီမာ တိရစ္ဆာန် မွိးမြူ ထိန်းကျောင်းသော မိသားစုတိစွာ တောင်ကုန်းမြင့်ပေါ်ဟိ ဂွက်တိသို့ ပြန်လားလေ့ ဟိကတ်တေ။ တနီရာတည်းမာ ထိုင်ပနာ အလုပ်လုပ်သော ဥဇဘက် နန့် တာဂျစ် တိမှာမူ ဖာဂါးနားတောင်ကြားဟိ မြေနိမ့်ဒေသ ဆည်မြောင်းဖောက်ထားရေ နီရာတွင် ယာခင်းများ ဟိကတ်တေ။<ref>"[http://countrystudies.us/kyrgyzstan/13.htm Kyrgyzstan – population]". [[Library of Congress Country Studies]]. {{PD-notice}}</ref> ကာဂျစ္စတန်သည် လွတ်လပ်ရီး ရယားရေ အချိန်မှစပြီးကေ လူမျိုးစု တိ၏ ရာခိုင်နှုန်း အနည်းအတိမာ သိသာစွာ ပြောင်းလဲခရေ။<ref>{{cite web |url=http://www.irinnews.org/report.aspx?reportid=28550 |title=KYRGYZSTAN: Focus on post-Akayev Russian exodus |publisher=[[IRIN]] Asia |date=19 April 2005}}</ref> ကာဂျစ်လူမျိုးတိ၏ ရာခိုင်နှုန်းမာ ၁၉၇၉ ခုနှစ် မာ ၅၀% လှောက်သာ ဟိရာမှ ၁၉၇၉မာ ၇၀% အထိ မြင့်တက်လာခဲ့ကာ ဥရောပ လူမျိုးစုများ ဖြစ်ကတ်သော ရုရှား၊ ယူကရိန်း နန့် ဂျာမန် လူမျိုးများ အပါအဝင် တာတာ လူမျိုးတိမာ ၃၅% မှ ၁၀ % အထိ ကျဆင်းလားခီရေ။<ref name=census /> ရုရှားလူမျိုး ရာခိုင်နှုန်းမာ ၁၉၇၀မာ ၂၉.၂ % မျှ ဟိရာမှ ၁၉၈၉ မာ၂၁.၅% အထိ ကျဆင်း လားခီရေ။<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/?id=YLeAxHLmgR8C&pg=PA15 |title=Migrant resettlement in the Russian federation: reconstructing 'homes' and 'homelands' |author=Flynn, Moya |year=1994 |page=15 |isbn=1-84331-117-8}}</ref> ၁၉၈၉ ခုနှစ်မာ ၁၀၁,၀၀၀ ဦးဟိရေ များရေ ဂျာမန်လူမျိုးတိမာ ဂျာမနီသို့ ပြောင်းရွိနီထိုင်ဗျာယ် ဟိကတ်တေ။<ref>{{cite book|author=Kokaisl, Petr and Kokaislova, Pavla |title=The Kyrgyz – Children of Manas. Кыргыздар – Манастын балдары|url=https://books.google.com/books?id=XRXVbGwPgqIC&pg=PA132|year=2009|publisher=NOSTALGIE Praha|isbn=978-80-254-6365-9|page=132}}</ref> ၁၉၉၀ ခုနှစ်များမာ လူဦးရွီ ၆၀၀,၀၀၀ မျှ နိုင်ငံခြားသို့ ပြောင်းရွိနီထိုင်ခပြီးကေ အမျာစုမာ လူနည်းစုလူမျိုးများ ဖြစ်ကတ်တေ။ <ref name="conflict"/> {| class="wikitable" |+ '''ကာဂျစ္စတန်၏ လူမျိုးစု အလိုက် လူဦးရွီစာရင်း ၁၉၂၆-၂၀၁၄''' |- style="background:#e0e0e0;" ! rowspan="2" | လူမျိုးစု<br />group ! colspan="2" | ၁၉၂၆ လူဦးရွီစာရင်း^၁ ! colspan="2" | ၁၉၅၉ လူဦးရွီစာရင်း^၃ ! colspan="2" | ၁၉၈၉ လူဦးရွီစာရင်း^၆ ! colspan="2" | ၁၉၉၉ လူဦးရွီစာရင်း^၇ ! colspan="2" | ၂၀၁၄ လူဦးရွီစာရင်း^၇ |- style="background:#e0e0e0;" ! လူဦးရွီ ! % ! လူဦးရွီ ! % ! လူဦးရွီ ! % ! လူဦးရွီ ! % ! လူဦးရွီ ! % |- | ကာဂျစ် | style="text-align:right;"| ၆၆၁,၁၇၁ | style="text-align:right;"| ၆၆.၆ | style="text-align:right;"| ၈၃၆,၈၃၁ | style="text-align:right;"| ၄၀.၅ | style="text-align:right;"| ၂,၂၂၉,၆၆၃ | style="text-align:right;"| ၅၂.၄ | style="text-align:right;"| ၃,၁၂၈,၁၄၇ | style="text-align:right;"| ၆၄.၉ | style="text-align:right;"| ၄,၁၉၃,၈၅၀ | style="text-align:right;"| ၇၂.၆ |- | ဥဇဘက် | style="text-align:right;"| ၁၁၀,၄၆၃ | style="text-align:right;"| ၁၁.၁ | style="text-align:right;"| ၂၁၈,၆၄၀ | style="text-align:right;"| ၁၀.၆ | style="text-align:right;"| ၅၅၀,၀၉၆ | style="text-align:right;"| ၁၂.၉ | style="text-align:right;"| ၆၆၄,၉၅၀ | style="text-align:right;"| ၁၃.၈ | style="text-align:right;"| ၈၃၆,၀၆၅ | style="text-align:right;"| ၁၄.၄ |- | ရုရှား | style="text-align:right;"| ၁၁၆,၄၃၆ | style="text-align:right;"| ၁၁.၇ | style="text-align:right;"| ၆၂၃,၅၆၂ | style="text-align:right;"| ၃၀.၂ | style="text-align:right;"| ၉၁၆,,၅၅၈ | style="text-align:right;"| ၂၁.၅ | style="text-align:right;"| ၆၀၃,၂၀၁ | style="text-align:right;"| ၁၂.၅ | style="text-align:right;"| ၃၆၉,၉၃၉ | style="text-align:right;"| ၆.၄ |- | colspan="19" | <small>¹ Source: [http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_26.php]. ³ Source: [http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_59.php]. ⁶ Source: [http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php]. ⁷ Source: [http://www.stat.kg/stat.files/din.files/census/5010003.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113151445/http://www.stat.kg/stat.files/din.files/census/5010003.pdf |date=13 November 2013 }}. </small> |} ===ဘာသာစကားတိ=== အလယ်အာသျှမာ ဟိရေ အယင် ဆိုဗီယက် ပြည်ထောင်စု၏ သမ္မတနိုင်ငံများမာ ရုရှား ဘာသာစကားကို ရုံးသုံးဘာသာ စကား အဖြစ် အသုံးပြုရေ နိုင်ငံ ၂ ခုသာ ဟိပြီးး ယင်းရို့မာ ကာဂျစ္စတန် နန့် ကာဇက်စတန် နိုင်ငံရို့ ဖြစ်တေ။ ၁၉၉၁ ခုနှစ် စတ်တင်ဘာလမာမှ ကာဂျစ်ဘာသာ စကားကို ရုံးသုံးဘာသာ စကား အဖြစ် ထပ်မံပြဋ္ဌာန်းပြီး ရုံးသုံးဘာသာစကား ၂ခု သုံးသော နိုင်ငံ ဖြစ်လာခရေ။ ကာဂျစ်ဘာသာစကားသည် တာ့ခ် ဘာသာစကားတခု ဖြစ်ပြီးကေ ကစ်ပ်ချက် ဘာသာစကားခွဲ ဖြစ်ကာ ကာဇက်ဘာသာစကား၊ ကာရာကယ်လ်ပက် ဘာသာစကား၊ နိုဂေးတာတာ ဘာသာစကားရို့နန့် နီးစပ်စွာ ဆင်တူစွာ ၂၀ ရာစု အထိ အာရပ် အက္ခရာကို သုံးလို့ ရီးသားပြီး လက်တင် အက္ခရာတိကို ၁၉၂၈ မာ စတင် မိတ်ဆက် အသုံးပြုခရေ။ ယပြီးနောက် မကြာခင်မာ ဆိုင်ရီးလစ် အက္ခရာဖြင့် အစားထိုး အသုံးပြုခရေ။ ၂၀၀၉ ခုနှစ် လူဦးရွီ စာရင်းအရ<ref>{{cite web|title=Перепись населения и жилищного фонда Кыргызской Республики (Population and Housing Census of the Kyrgyz Republic), 2009|url=http://212.42.101.100:8088/nacstat/node/23|publisher=NSC of Kyrgyzstan|accessdate=9 October 2012|archivedate=21 January 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130121143551/http://212.42.101.100:8088/nacstat/node/23}}</ref> လူဦးရွီ ၄.၁ သန်းသည် ကာဂျစ်ဘာသာစကားကို မိခင် ဘာသာစကား သို့မဟုတ် ဒုတိယ ဘာသာစကား အဖြစ် အသုံးပြုကတ်ပြီး ၂.၅ သန်းမာ ရုရှားဘာသာစကားကို မိခင် ဘာသာစကား သို့ မဟုတ် ဒုတိယ ဘာသာစကား အဖြစ် အသုံးပြုကတ်တေ။ ဥဇဘက်မာ ဒုတိယ အများဆုံး ပြောဆိုကတ်တေ ဒေသသုံး စကား ဖြစ်ပြီးကေ ရုရှား ဘာသာစကားမာ နောက်ခါလိုက်ရေ။ ရုရှားသည် ဒုတိယ ဘာသာစကား အဖြစ် ဒုတိယမြောက် ပြောဆိုကတ်တေ ဘာသာစကား ဖြစ်ပြီးကေ ကာဂျစ်၊ ဥဇဘက် နန့် အိန်းဂလိချ်ဘာသာရို့က နောက်ခါ လိုက်ရေ။ စီးပွားရီး နန့် နိုင်ငံရီး ကိစ္စ အများစုကို ရုရှား ဘာသာစကားကို အသုံးပြုပနာ လုပ်ကိုင်ကတ်တေ။ ပရုန်းနရုန်း ထိအောင်ပင် ကာဂျစ် ဘာသာစကားသည် အိမ်မာသာ သုံးသော ဘာသာစကား ဖြစ်ပြီးကေ အစည်းအဝေးများ နန့် အရာ အခမ်းအနား များမာ အသုံးပြုမှု ယှားပါးရေ။ ယကေလေ့သော့ လက်ဟိ လွှတ်တော် အစည်းအဝေးတိကို ကာဂျစ်ဘာသာစကား ဖြင့် ကျင်းပပြီး ကာဂျစ်ဘာသာစကား မပြောသူတိ အဖို့ အဂု ဘာသာပြန်ပီးခြင်းမျိုး ဟိရေ။ {| class="wikitable sortable" |- ! ဘာသာစကားနာမည် !! မိခင်ဘာသာအဖြစ် ပြောဆိုသူ !! ဒုတိယ ဘာသာအဖြစ် ပြောဆိုသူ !! စုစုပေါင်း ပြောဆိုသူ |- | ကာဂျစ် || ၃,၈၃၀,၅၅၆ || ၂၇၁,၁၈၇ || ၄,၁၂၁,၇၄၃ |- | ရုရှား || ၄၈၂,၂၄၃ || ၂,၁၁၀၉,၃၉၃ || ၂,၅၉၁,၆၃၆ |- | ဥဇဘက် || ၇၇၂,၅၆၁ || ၉၇,၇၅၃ || ၈၇၀,၃၁၄ |- | အိန်းဂလိချ် || || ၂၈,၄၁၆ || ၂၈,၄၁၆ |- | ပြင်သစ် || || ၆၄၁|| ၆၄၁ |- | ဂျာမန် || || ၁၀|| ၁၀ |- | အရာ || ၂၇၇,၄၃၃ || ၃၁,၄၁၁ || |} ===လူဦးရွီ အများဆုံး ဒေသများ=== {{ကာဂျစ္စတန်ဟိ အကြီးဆုံးမြို့များ}} {{clear}} ===ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုတိ=== [[File:Karakol-Dungan-Mosque-Exterior-1.jpg|thumb|ကာရာကောလ်ဟိ ဒန်ဂန်ကုလားမသိတ်]] ကာဂျစ္စတန်မာ လူအများဆုံး ကိုးကွယ်ရေဘာသာမာ အစ္စလာမ်ဘာသာ ဖြစ်တေ။ ၈၀% သော လူဦးရွီမာ မွတ်စလင်များ ဖြစ်ကတ်ပြီး ၁၇% မာ ရုရှားရှီးရိုး ခရစ်ယာန်ဘာသာ ကို ကိုးကွယ်ကြကာ ၃% မာ အရာ ဘာသာဝင်များ ဖြစ်ကတ်တေ။<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2001/5598.htm |title=Kyrgyzstan |publisher=State.gov |accessdate=17 April 2010}}</ref> ၂၀၀၉ ခုနှစ် ပြူး သုတေသန ဌာန၏ လိ့လာချက်အရ မွတ်စလင် ရာခိုင်နှုန်း ပိုပြီးကေများပြီး ကာဂျစ္စတန် လူဦးရွီ၏ ၈၆.၃% သည် အစ္စလာမ်ဘာသာကို ကိုးကွယ်ကတ်တေ။<ref>[http://pewforum.org/uploadedfiles/Topics/Demographics/Muslimpopulation.pdf MAPPING THE GLOBAL MUSLIM POPULATION] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110519092435/http://pewforum.org/uploadedfiles/Topics/Demographics/Muslimpopulation.pdf |date=19 May 2011 }}. A Report on the Size and Distribution of the World’s Muslim Population. [[Pew Research Center]]. October 2009</ref> မွတ်စလင် ၆၄% မာ ဇာ ဂိုဏ်းဂဏစွဲမှ မဟိကြဘဲ ၂၃% မာ ဆွန်နီ မွတ်စလင်များ ဖြစ်ကတ်ကာ ဟာနာဖီ ဂိုဏ်း၏ အတွေးအခေါ်ကို ကျင့်သုံးကတ်ရေ။<ref>Pew Forum on Religious & Public life. 9 August 2012. Retrieved 29 October 2013.</ref> အမာဒိယ မွတ်စလင် တချို့ဟိကေလေ့ နိုင်ငံမှ အသိအမှတ် မပြုပါ၊၊<ref>{{cite web | url=http://www.rferl.org/content/kyrgyz_officials_reject_muslim_sect/24438562.html | title=Kyrgyz Officials Reject Muslim Sect | accessdate=6 June 2014 | date=6 January 2012 | publisher=RFE/RL | archivedate=7 January 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120107033357/http://www.rferl.org/content/kyrgyz_officials_reject_muslim_sect/24438562.html }}</ref> ဆိုဗီယက်ခေတ်ကာလက နိုင်ငံတော် အနေနန့် ဘာသာမဲ့ခြင်းကို အားပီးခရေ။ ဒေနိခေတ် ကာဇက်စတန်မာ နိုင်ငံရီးမာ ဘာသာရီး ဆက်နွယ်မှု မဟိရေ လောကီသီးသန့်ဝါဒကို ကျင့်သုံးကေလေ့ အစ္စလာမ်ဘာသာ အနေနန့် နိုင်ငံရီးမာ လွှမ်းမိုးမှု ဟိလာစွာကို တွိရရေ။<ref name=isn>{{cite web|url=http://www.isn.ethz.ch/news/sw/details.cfm?ID=18147 |title=ISN Security Watch – Islam exerts growing influence on Kyrgyz politics |publisher=Isn.ethz.ch |accessdate=2 May 2010}}</ref> နမူနာ အနေနန့် ပြရဖို့ ဆိုကေ အစိုးရအရာဟိ တိကို အခွန်အခမဲ့ အစီအစိုင်ဖြင့် ဟာ့ဂျ် လားဖို့ အတွက် ကြိုးပမ်းမှုတိ ဟိရေ။ ကာဂျစ္စတန်မာ အစ္စလာမ်ဘာသာ ကိုးကွယ်မှုကို ရိုးရာယိုင်ကျေးမှု နောက်ခံမာသာ အခြီခံပြီး အများစုကတော့ခါ နိစိုင် ကျင့်သုံးခြင်း မပြုကတ်လီ။ ယကေလေ့ လူသိများ ထင်ရှားသူတိက ဘာသာရီး တန်ဖိုးတိကို ပြန်ပနာကျင့်သုံးရန် ထောက်ခံ ပြောဆိုလှာကတ်တေ။ ဥပမာအနိန်နန့် အစိုးရမှ ခန့်အပ်ထားရေ လူ့အခွင့်အရီး ထောက်ခံသူ တာဆန်ဖီး ဘာကာ-အူလူးက "အဂုပိုင် လွတ်လပ်လာလတ် အချိန်အခါမာ ကာဂျစ္စတန် တခုတည်း မဟုတ်။ အခြားသော ကွန်မြူနစ်လွန် သမ္မတ နိုင်ငံတိမာ ဘာသာရီး ကိုင်းဟိုင်းမှုတိ ပြန်ဖြစ်လာစွာ အံ့ဩစရာ ကိစ္စ မဟုတ်။ စျီးကွက်ကို အခြီခံတဲ့ လူ့အဖွဲ့အစည်း တခုကို လူမှုကျင့်ဝတ်တွေ မပါပဲနန့် တည်ထောင်ရရေ ဆိုစွာ လူမဆန်တဲ့ကိစ္စပါရာ။" ဟု ပြောခရေ။<ref name=isn/> [[File:Bishkek church 01.jpg|thumb|left|upright|ဘိရှကက် ရှီးရိုး ခရစ်ယာန် ဘုရားကျောင်း]] ယင်းအပြင် ကာဂျစ္စတန် သမ္မတဟောင်း အက်စကာ ကာယက်ဗ်၏ သမီး ဘာမက် ကာယဲဗာက ၂၀၀၇ ဂျူလိုင် အင်တာဗျူးမာ အစ္စလာမ် ဘာသာသည် နိုင်ငံ အနှံ့ ပိုပြီးကေ အမြစ်တွယ်လာယာ ဖြစ်ကြောင်း ပြောကြားခရေ။ <ref name=autogenerated1>{{cite web |url=http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav071707a.shtml |title=EurasiaNet Civil Society – Kyrgyzstan: Time to Ponder a Federal System – Ex-President's Daughter |publisher=Eurasianet.org |date=17 July 2007 |accessdate=2 May 2010 |archivedate=6 November 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101106225225/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav071707a.shtml }}</ref> သူမက ဗွေယူ ပြောကြားရေမာ ကုလားမသိတ်များစွာကို ပရုန်းနရုန်းမာ တည်ဆောက်ခပြီးကေ ကာဂျစ်ရို့စွာ အစ္စလာမ် ဘာသာ တရားကို ပိုပြီးကေ ကိုင်းဟိုင်းလာကတ်တေဟု ဆိုရေ။ သူမက ဆက်ပနာ ပြောကြားရေမာ "သိပ်တော့ မဆိုးကား။ ဒေချင့်ကြောင့် လူ့အဖွဲ့အစည်းက ပိုလို့ လူသားဆန်လာရေ။ ရှင်းသန့်လာရေ။" ဆိုပနာ ဖြစ်တေ။<ref name=autogenerated1/> ဂုချိန်ခါမာ ခေတ်သစ် ဆူဖီဂိုဏ်း တခု ပေါ်ထွက်လှာပြီး ယင်းရို့၏ ကျင့်သုံးမုမာ ကွဲပြားခြားနားရေ အစ္စလာမ် ပုံစံ တမျိုး ဖြစ်ပြီးကေ ရှီးရိုးအစ္စလာမ် ဘာသာနန့် မတူပါ၊၊ <ref>{{cite web|url=http://www.everyculture.com/Russia-Eurasia-China/Kyrgyz-Religion-and-Expressive-Culture.html |title=Religion and expressive culture – Kyrgyz |publisher=Everyculture.com |accessdate=2 May 2010}}</ref> [[File:Mosque under construction in Kyrgyzstan.jpg|thumb|right|ကာဂျစ္စတန်မာ တည်ဆောက်ဆဲ ကုလားမသိတ်တခု]] ကာဂျစ္စတန်မာ ကိုးကွယ်ကတ်တေ အရာဘာသာ တရားများမာ ရုရှား ရှီးရိုး ပုံစံ နန့် ယူကရိန်း ရှီးရိုးပုံစံ ခရစ်ယာန် ဘာသာတိ ပါဝင်ကတ်ပြီး အဓိကအနိန်နန့် ရုရှားလူမျိုးများ နန့် ယူကရိန်းလူမျိုးတိက ကိုးကွယ်ကတ်တေ။ ဂျာမန် လူနည်းစုမာလေ့သော့ ခရစ်ယာန်များ ဖြစ်ကတ်ပြီး လူသီယန်၊ နောက်ထပ်နှစ်ခြင်း နန့် ရိုမန်ကက်သလစ် ရို့ ဖြစ်ကတ်ကာ လှောက်မှန်းခြေအနိန်နန့် ကိုးကွယ်ယုံကြည်သူ ၆၀၀ ခန့် ဟိရေ။ <ref>{{cite web |url=http://www.zenit.org/article-28637?l=spanish |title=Kirguistán la Iglesia renace con 600 católicos |publisher=ZENIT |date=2 October 2008 |accessdate=28 October 2015 |archivedate=7 October 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081007173444/http://www.zenit.org/article-28637?l=spanish }}</ref><ref>{{cite web|url=http://asia.msu.edu/centralasia/Kyrgyzstan/religion.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070702212941/http://asia.msu.edu/centralasia/Kyrgyzstan/religion.html|archivedate=2 July 2007|title=Religion in Kyrgyzstan|publisher=Asia.msu.edu|date=4 March 2010|accessdate=2 May 2010}}</ref> တျံတြစ် အယူဝါဒ တိလေ့ ကျန်ဟိနီပိုင် ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ လွှမ်းမိုးမှု တိလေ့ ဟိရေ။ မြင့်မြတ်သော သစ်ပင်ထက်မာ အောင်လံတိ ချိုင်နှောင်ခြင်းကို ယင်းပိုင်သော အယူဝါဒတိက လာရေဟု ဆိုကတ်ကေလေ့ တချို့က ဆူဖီ အစ္စလာမ် ဘာသာ၏ အစိုင်အလာဟု ဆိုကတ်ပြန်ရေ။<ref>''[[Shaikh]] Muhammad Bin Jamil Zeno'', [[Muhammad Bin Jamil Zeno]], 2006, pg. 264</ref> ဘူခေးရီးယန်းဂျူး လူမျိုး စိကေချေလှောက် ကာဂျစ္စတန်မာ နီထိုင်ကတ်တေ်လည်း ဆိုဗီယက် ပြည်ထောင်စု ပြိုကွဲရေ အခါမှ အများစုကတော့ခါ အရာနိုင်ငံများ အထူးအားဖြင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု နန့် အစ္စရီး သို့ ထွက်ဗြီးလားကတ်တေ။ ယင်းအပြင် အက်ရှ်ကီနာဇီးဂျူးလူမျိုး လူနည်းစု ဟိကေလေ့ ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ် အထဲ အရှိဥရောပ နိုင်ငံတိသို့ ထွက်ဗြီး လားခကတ်တေ။ ၂၀၀၈ ခုနှစ် နိုဗန်ဘာလ ၆ ရက်မာ ကာဂျစ္စတန် လွှတ်တော်မှ ဥပဒေတခုကို တညီတညွတ်တည်း အတည်ပြု ပြဋ္ဌာန်းခပြီးကေ ထိုဥပဒေအရ ဘာသာတရားကို အသိအမှတ် ပြုဖို့ အနည်းဆုံး ကိုးကွယ်ယုံကြည်သူ ဦးရေ ကို ၁၀ ဦး မှ ၂၀၀ ဦးသို့ တိုးမြှင့်ခကတ်တေ။ ယင်းချင့်အပြင် ဘာသာကူးပြောင်းရန် အားဒမ ကြိုးစားခြင်းကို ဥပဒေမဲ့ လုပ်စွာဟု သတ်မှတ်ခပြီး ကျောင်းတိမာ ဘာသာရီး ဆောင်ရွက်မှုတိကို တားမြစ်ခဲ့ကာ မှတ်ပုံတင်မထားရေ အဖွဲ့အစည်းတိ၏ လှုပ်ယှားမှုတိကိုလည်း တားမြစ်ခရေ။ သမ္မတ ကူးရ်မန်ဘတ် ဘာကီးယက်ဗ်မှ ထိုဥပဒေကို ၂၀၀၉ ခုနှစ် ဂျန်နဝါရီလ ၁၂ ရက်မာ အတည်ပြု ပြဋ္ဌာန်းခရေ။<ref>{{cite web |url=http://www.eurasianet.org/departments/insightb/articles/eav011609c.shtml |title=Human Rights Activists Condemn New Religion Law |publisher=Eurasianet.org |date=16 January 2009 |accessdate=2 May 2010 |archivedate=29 April 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090429065320/http://eurasianet.org/departments/insightb/articles/eav011609c.shtml }}</ref> [[File:Kyrgyz Musicians in Karakol.jpg|thumb|ဂီတသမားများ ကာဂျစ္စတန် ရိုးရာဂီတကို တီးမှုတ်နေစဉ်]] ==ယိုင်ကျေးမှု== ===အစိုင်အလာ=== ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံမာ ဂျန်နဝါရီလ ၁ ရက်နိမာ နှစ်သစ်ကူးပွဲကို ဆင်နွှဲလေ့ ဟိပိုင် ကာဂျစ္စတန်သည် နွီဦးရာသီ အစ တရက်နိမာ နောင်းရပ်ဇ်ခေါ် ရိုးရာ နှစ်သစ်ကူးပွဲကို ကျင်းပကတ်တေ။ နွီရာသီ အားလပ်ရက်မာ စားသောက်ပွဲကြီးများ နန့် အူလက် တာတခေါ် မြင်းစီးကစပ်ပွဲ ပွဲတော်တိကိုလည်း ကျင်းပလေ့ ဟိကတ်တေ။ တရားမဝင်ကေလေ့ အဂုထက်တိုင် ပြုလုပ်နီကတ်သော အစိုင်အလာ တခုမာ သမီးသျှင်ကို အလိုမတူဘဲ ခိုးယူပေါင်းသင်းခြင်း ဖြစ်တေ။ <ref>{{cite web | url=http://www.pbs.org/frontlineworld/stories/kyrgyzstan/thestory.html | title = Synopsis of ''"The Kidnapped Bride"'' | first = Petr | last = Lom| date = March 2004 | publisher = Frontline/World}}</ref> သမီးသျှင်ကို အလိုမတူပဲ ခိုးယူပေါင်းသင်းခြင်းကာ အစိုင်အလာ ဟုတ်မဟုတ်မှာမူ အငြင်းပွားဖွယ် ဖြစ်တေ။ ဝါးတားတား ဖြစ်စရာ အချက်တချက်မာ မိဘမှနစပ်ခြင်းကာ အစိုင်အလာဖြစ်ပြီးကေ မိဘနစပ်ဖို့သူကို မယူချင်လို့ ကလိန့်မေသျှေမှ စိတ်ဝင်စားစွာ ခိုးရာလိုက်ခြင်းနန့် ခိုးယူပေါင်းသင်းခြင်းကာ အစိုင်အလာ ဖြစ်လှာရေ ပမာပင် ဖြစ်တေ။<ref>[http://pantheon.hrw.org/reports/2006/kyrgyzstan0906/ "Reconciled to Violence: State Failure to Stop Domestic Abuse and Abduction of Women in Kyrgyzstan"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304105108/http://pantheon.hrw.org/reports/2006/kyrgyzstan0906/ |date=4 March 2016 }}. ''Human Rights Watch Report''. September 2006, Vol. 18, No.9.</ref> ===အောင်လံ=== ရောင်ခြည်တန်း အဂု ၄၀ ဖြာထွက်နိန်ရေ နီလုံး ပုံမာ ဆိုဗီယက် ပြည်ထောင်စု တိုးတက်ထွန်းကားစဉ်က ရုရှားရို့ ဝင်ရောက်သိမ်းပိုက်ခြင်း မပြုမီ ကာဂျစ် ယိုင်ကျေးမှု တခုလုံးကို ပေါင်းစပ်ဖြစ်ပေါ်စီရေ လူမျိုးစု ၄၀ ကို တက်စားပြုရေ။ နီလုံးအထဲမှ မျှိုင်းကြောင်းတိမာ ယတ် တဲအိမ်ငယ်၏ ခေါင် ကို ဖော်ပြပြီးကေ ကာဂျစ်ဗိသုကာပညာ မာလည်း အသုံးပြုလေ့ ဟိကတ်တေ။ အရဲရောင်မာ ကာဂျစ္စတန်၏ ငြိမ်းချမ်းရီး နန့် ပွင့်လင်းမြင်ရာမှုကို တက်စားပြုရေ။ [[File:Ishenbek and Berkut scout for prey. (3968888530).jpg|thumb|ဒေါင်းရန်ငှက်ဖြင့် အမဲလိုက်နီပုံ]] ===မြင်းစီးခြင်း=== ရိုးရာ အမျိုးသား အားကဇပ်နည်းတိက ကာဂျစ်ယိုင်ကျေးမှုမာ မြင်းစီးခြင်း က ဇာလောက် အရေးပါစွာကို ထင်ဟပ်ပြနိန်ရေ။ အလယ်အာသျှမာ အလွန်စွံသော ကစပ်နည်း တမျိုးမာ အူလက် တာတရှ်ဟု ခေါ်သော အသင်းလိုက် ကစပ်နည်း တမျိုး ဖြစ်ပြီးကေ ပိုလို နန့် ရပ်ဂ်ဘီ ကစပ်နည်းရို့ ပေါင်းစပ်ထားရေနန့် ဆင်တူစွာ ထိုကစပ်နည်းမာ မြင်းစီး အသင်း နှစ်သင်း ခေါင်းမပါရေ ဆိတ်သေကို လုယူကတ်ပြီး ပြိုင်ဘက်၏ ဂိုးစည်းနောက် သို့မဟုတ် ပြိုင်ဘက်၏ ဂိုးအတွင်းကို ဝင်အောင် သွင်းရခြင်း ဖြစ်တေ။ မြီကြီးထက်မာ စက်ဝိုင်းပုံ စည်းမျှိုင်းတားပြီး ကစပ်ရေ ကစပ်နည်း ဖြစ်တေ။ အရာ မြင်းစီးယှဉ်ပြိုင်ရရေ ကစပ်နည်းများမာ အောက်ပါကစပ်နည်းရို့ ပါဝင်ရေ။ * "အက် ချာဘစ်" ခရီးရှည် မြင်းစီးပြိုင်ပွဲ၊ တခါတရံ အကွာအဝီး ၅၀ ကီလိုမီတာ ကျော်ရေ။ * "ဂျမ်ဘီ အက်တ်မိုင်" တိုင်တတိုင်မာ ဂျမ်ဘီဟုခေါ်ရေ တန်ဖိုးကြီးရေ သတ္တု ဘားတန်းတခုကို အရစ်ဖော် ချိတ်ဆွဲထားပြီးသား ပြိုင်ပွဲဝင်တိက ထိုအရစ်ကို မြင်းကဆုန်ပေါက်စီးရင်း ပစ်ခတ်ရရေ။ * "ကစ်ဇ် ကူးမိုင်" အမျိုးသမီးမှ မြင်းကို ကဆုန်စိုင်း ထွက်ဗြီးစဉ် အမျိုးသားမှ အမျိုးသမီးပါးက အနမ်းကို ရရန် လိုက်ဖမ်းရရေ။ တကယ်လို့ ယင်းပိုင် လိုက်ဖမ်းခြင်း ယှူရေပါက အမျိုးသမီးမှ အမျိုးသားကို နောက်ထပ် လိုက်ဖမ်းပြီး ကမ်ချိခေါ် မြင်းရိုက်ရေ ကျာပွတ်ဖြင့် လိုက်သတ်သည်။ * "အူးဒါရစ်ရှ်" ပြိုင်ဖက်နှစ်ဦး မြင်းပေါ်မှ သတ်ပုတ်ကတ်ပြီး အခြား တဖက်သားကို မြင်းပေါ်မှ ပြုတ်ကျရန် ကြိုးပမ်းရရေ။ * "တျင်း အမ်မိုင်" မြင်းကို အပြင်းဆုံး ကဆုန်စိုင်း ပြေးနေစဉ် မြီကြီးပေါ်မှ ဒင်္ဂါးပြားကို ကောက်ရန် ကြိုးစားရရေ။ [[File:Issyk-Kulmeer.jpg|thumb|right|အစ်ပါးကူး ကန်၏ တောင်ဘက် ကမ်းခြီ]] ===အများပြည်သူ ရုံးပိတ်ရက်တိ=== ကာဂျစ္စတန်ဟိ အများပြည်သူဆိုင်ရာ ရုံးပိတ်ရက်တိမာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်တေ။ * ဂျန်နဝါရီ ၁ ရက် - နှစ်သစ်ကူးနိ * ဂျန်နဝါရီ ၇ ၇က် - ရှီးရိုး ခရစ္စမတ်နိ * ဖေဖဝါရီ ၂၃ ရက် - အဖနိုင်ငံ ကာကွယ်သူရို့၏ အနိ * မာ့ခ်ျလ ၈ ရက် - အမျိုးသမီးများနိ * မာ့ခ်ျလ ၂၁ ရက် - နောင်းရပ်ဇ် ပါရှန်းနှစ်သစ်ကူးနိ - နွီဦးပွဲတော် * မာ့ခ်ျလ ၂၄ ရက် - အမျိုးသား တော်လှန်ရီးနိ * မေလ ၁ ရက် - အမျိုးသားနိ * မေလ ၅ ရက် - ဖွဲ့စည်းပုံအခြီခံဥပဒေနိ * မေလ ၈ ရက် - သတိရဖွယ်နိ * မေလ ၉ ရက် - အောင်ပွဲနိ (ဒုတိယကမ္ဘာစစ် အဆုံးသတ်ခြင်း) * သြဂတ် ၃၁ ရက် - လွတ်လပ်ရေးနိ * နိုဝင်ဘာ ၇ ရက် - မဟာ အောက်တိုဘာ ဆိုရှယ်လစ် တော်လှန်ရီးနိ [[File:Yssykkoel-lake.jpg|thumb|အစ်ပါးကူးကန်]] အရာ မွတ်စလင် ရုံးပိတ်ရက် နှစ်ရက်ဖြစ်ရေ အိုရိုဇို အစ် နန့် ကာမန် အစ် ရို့မာ လ ပက္ခဒိန်ထက်မာ မူတည်ပနာ အလုပ်လုပ်ရေ။ ===ခရီးလားလုပ်ငန်း=== ကာဂျစ္စတန်ဟိ ခရီးလားရို့ အများဆုံး လားရောက် လည်ပတ်ရေ နီရာမာ အစ်ပါးကူး ရီကန် ဖြစ်တေ။ ရီကန်၏ မြောက်ဘက် ကမ်းထောင်းထက်မာ ဟိုရေများ၊ အားလပ်ရက် အပန်းဖြီ စခန်းများ၊ တည်းခိုဆောင်တိနန့် ဘိုးဘွားရိပ်သာများ ဟိရေ။ အထင်ရှားဆုံး ကမ်းခြီ ဇုန်တိမာ ချိုလ်ပွန်အာတာ မြို့ နန့် နံဘေးအနားဟိ ကာရာအွီး(ဒိုလင်ကာ)၊ ဘော့စ်ရေရီ နန့် ကိုရမ်ဒီ ရို့မာ ဟိရေ။ ၂၀၀၆ ခုနှစ် နန့် ၂၀၀၇ ခုနှစ်ရို့မာ ကမ်းခြီ သို့ လာရောက် လည်ပတ်သော ခရီးလား ၁ သန်း ကျော် ဟိရေ။ ယကေလေ့သော့ ဒေသ အထဲ စီးပွားရီး နန့် နိုင်ငံရီး မတိုင်းမှုရို့ကြောင့် ပရုန်းနရုန်းနှစ်များ အထဲ လာရောက်လည်ပတ်သူ ကျဆင်းလှာရေ။<ref>{{cite web|title=Issyk-Kul: Chasing short-term profit |url=http://www.neweurasia.net/business-and-economics/issyk-kul-chasing-short-term-profit/ |publisher=New Eurasia |accessdate=3 May 2011}}</ref> တောတွင်း ခရီးလားခြင်းနန့် စခန်းချခြင်းရို့ကို စိတ်ပါသူတိ အတွက် ဒေသတိုင်းမာ သိမ်းသွင်းနှိုင်ရေ နီရာတိနန့် ခေါ်တောင်းနှိုင်ရေ နီရာများ ဟိရေ။ စခန်းချ နီထိုင်ခြင်း အတွက် စွံသော နီရာတိမာ အော့ရှ်ဒေသ တောင်ပိုင်း နာရင်မြို့ နန့် တိုရူဂတ် တောင်ကြားဒေသကြား နီရာ နန့် အစ်ပါးကူးဟိ ကာရာကော မြို့ကို ဝန်းရံနီရေ တောင်နန့် ရီခဲမြစ်များ ဟိရာ နီရာ ရို့ ဖြစ်တေ။ ဒေသခံ ခရီးလားလမ်းညွှန်များ နန့် အထမ်းသမားတိကို ဘိရှကက် နန့် ပြည်နယ်မြို့တော်များဟိ ခရီးလား လုပ်ငန်း ကုမ္ပဏီများမာ ငှားရမ်းနှိုင်ရေ။ စကီးစီးခြင်းကာမူ ခရီးလား လုပ်ငန်းအတွက် အစပျိုးရေ အခြီအနီမာပင် ဟိသိမ့်ရေ။ ယကေလေ့သော့ ဘိရှကက်မှ နာရီဝက်ခန့် လားရရေ နီရာတွင် စျီးပေါပြီး ပစ္စည်းကိရိယာ အစုံအလင် ဟိရေ စကီး စီးနှိုင်ရေ နီရာ တခု ဟိရေ။ တိုဂုဇ် ဘူလတ် စကီး စခန်းမာ ဘိရှကက်မှ ၂၈ မိုင် (၄၅ ကီလိုမီတာ) အကွာမာ တည်ဟိရေ။ ကာရာကောမြို့ အပြင်ဘက်ဟိ ကာရာကော တောင်ကြား အမျိုးသား ဟင်းခင်းမာလည်း စကီးစခန်း တခု ဟိရေ။ ===အားကဇပ်=== [[File:Bandy 2012. KYR - JPN.JPG|thumb|right|ကာဂျစ္စတန်နန့် ဂျပန်ရို့ ဘန်ဒီ ယှဉ်ပြိုင် ကစပ်စဉ်]] ဘောလုံး ကစပ်နည်းသည် ကာဂျစ္စတန်မာ လူကြိုက် အများဆုံး ကစပ်နည်း တခု ဖြစ်တေ။ တရားဝင် အုပ်ချုပ်ရေ အဖွဲ့အစည်းမာ ၁၉၉၂ ခုနှစ် ဆိုဗီယက် ပြည်ထောင်စုမှ ခွဲထွက်ပြီးနောက် တည်ထောင်ခရေ ကာဂျစ်သမ္မတနိုင်ငံ ဘောလုံးအဖွဲ့ချုပ် ဖြစ်တေ။ ထို အဖွဲ့အစည်းမှ ကာဂျစ္စတန် အမျိုးသား ဘောလုံး အသင်းကို အုပ်ချုပ်ရေ။<ref>{{cite web|title=Kyrgyzstan|url=http://www.fifa.com/associations/association=kgz/index.html|publisher=FIFA|accessdate=3 May 2011|archivedate=12 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181212065225/https://www.fifa.com/associations/association=kgz/index.html}}</ref> နပမ်းသတ်ခြင်းစွာလည်း ကာဂျစ္စတန်မာ အလွန်ထင်ရှားသော အားကဇပ်နည်း တမျိုး ဖြစ်တေ။ ၂၀၀၈ နွီရာသီ အိုလံပစ် ကစပ်ပွဲ အတွင်းမှာ ကာဂျစ္စတန်မာ အားကဇပ်သမား နှစ်ဦးသည် ဂရိ-ရိုမန် နပမ်းသတ် ကစပ်နည်းမာ ဖေသာတံဆိပ် နန့် ကြီးတံဆိပ် ရဟိခကတ်တေ။<ref>{{cite news|title=Kyrgyzstan Olympic Medals|url=http://content.usatoday.com/sports/olympics/beijing/medals.aspx?cc=KGZ|publisher=USATODAY|accessdate=3 May 2011|date=16 September 2008}}</ref> ရီခဲပြင် ဟော်ကီ ကစပ်နည်းမာ အယင်က ကာဂျစ္စတန်မာ လူကြိုက်မများခရေမာ ၂၀၀၉ ခုနှစ် ရီခဲပြင် ဟော်ကီ ချန်ပီယံ ပြိုင်ပွဲ မကျင်းပမီ အချိန် အထိပင် ဖြစ်တေ။ ၂၀၁၁ ခုနှစ်မာ ကာဂျစ္စတန် အမျိုးသား ရီခဲပြင် ဟော်ကီ အသင်းမှ ၂၀၁၁ ခုနှစ် အာသျှ ဆောင်းရာသီ အားကဇပ်ပွဲအား အဆင့်မြင်တန်းမာ အနိုင်ရခပြီးကေ ၆ ပွဲစလုံးမာ အနိုင်ရခခြင်း ဖြစ်တေ။ ထို ကစပ်ပွဲမာ ကာဂျစ္စတန် ရီခဲပြင် ဟော်ကီ အသင်း ပထမဆုံး ပါဝင်ကစပ်သော နိုင်ငံတကာ ကစပ်ပွဲ ဖြစ်တေ။<ref>{{cite web|last=Lundqvist|first=Henrik|title=Kyrgyzstan wins the Asian Winter Games Premier Division 2011|url=http://www.eurohockey.com/article/259-kyrgyzstan-wins-the-asian-winter-games-premier-division-2011.html|publisher=EuroHockey|date=5 February 2011}}</ref> ကာဂျစ္စတန် အမျိုးသား ရီခဲပြင် ဟော်ကီ အသင်းစွာ ၂၀၁၁ ဂျူလိုင်လမာ နိုင်ငံတကာ ရီခဲပြင် ဟော်ကီ အသင်းချုပ်သို့ ဝင်ရောက်ခရေ။ ဘန်ဒီ ကစပ်နည်းစွာလေ့ နိုင်ငံအထဲ စွံလာရေ။ ကာဂျစ် အမျိုးသား အသင်းစွာ အာသျှ ဆောင်းရာသီ အားကဇပ်ပွဲမာ ကြီးတံဆိပ်ဖြင့် ပထမဆုံး အကြိမ် ဆုတံဆိပ် ရဟိခရေ။ ၂၀၁၂ ခုနှစ်မာ ဘန်ဒီ ကမ္ဘာ့ ချန်ပီယံ ပြိုင်ပွဲမာ ဝင်ရောက်ကစားခပြီး ပထမဆုံး အကြိမ် ဝင်ရောက်ခြင်း ဖြစ်တေ။<ref>[http://www.bandy.or.jp/_userdata/teampictureFeb2.jpg Team picture with Japan after their first meeting in the World Championships] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120819170346/http://www.bandy.or.jp/_userdata/teampictureFeb2.jpg |date=19 August 2012 }}. bandy.or.jp.</ref> ==ပညာရီး== ကာဂျစ္စတန်၏ ပညာရီး စနစ်မာ မူလတန်းမာ ၁ တန်းမှ ၄ တန်း အထိ ပါဝင်ဗျယ်ဒေး အထက်တန်းမာ ၅ တန်းမှ ၁၁ တန်း (တချို့နီရာများမာ ၁၂ တန်း) အထိ ကျောင်းတကျောင်းတည်းမာ ဟိရေ။ အချေတိကို မူလတန်းမာ ၇ နှစ်မှ စတင် လက်ခံရေ။ အချေတန်း ၉ တန်း အထိ အောင်မြင်ရန် လိုအပ်ပြီး အောင်လက်မှတ် ရဟိရဖို့ ဖြစ်တေ။ ၁၀ တန်း နန့် ၁၁ တန်းမာ မတက်မနီရ မဟုတ်လီ။ ယကေလေ့ ကျောင်းဆင်း ဒီပလိုမာ ရဟိရန် အတွက်မူ ထို ၂ တန်းကို အောင်မြင်ရန် လိုအပ်ရေ။ ယင်းပိုင် အောင်မြင်ရန် ကျောင်းသားတိစွာ ၁၁ နှစ် သင်ခန်းစာကို ပြီးဆုံးရဖို့ ဖြစ်ပြီးကေ နိုင်ငံတော်မှ ဦးစီး ကျင်းပသော စာရီး၊ သင်္ချာ၊ သမိုင်း နန့် နိုင်ငံခြား ဘာသာ စာမိန်းပွဲ ၄ ခုကို အောင်မြင်ရဖို့ ဖြစ်တေ။ ဘိရှကက်မြို့မာ အစိုးရကျောင်းပေါင်း ၇၇ ကျောင်းဟိပြီးကေ အရာနီရာများမာ ၂၀၀ ကျော် ဟိရေ။ ကာဂျစ္စတန်မာ အဆင့်မြင့် ကောလိပ်နန့် တက္ကသိုလ် ၅၅ ခု ဟိပြီးး ၃၇ ခုမာ အစိုးရမှ ဦးစီးရေ။ ကာဂျစ္စတန်ဟိ အဆင့်မြင့် ပညာရီး ကောလိပ်နန့် တက္ကသိုလ်များမာ အောက်ပါကျောင်းတိ ပါဝင်ရေ။ * ကာဂျစ္စတန် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ တက္ကသိုလ် * အလယ်အာသျှ တက္ကသိုလ် * အလယ်အာသျှ အမေရိကန် တက္ကသိုလ် * ဘိရှကက် လူသားရီးရာ တက္ကသိုလ် * အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အာတာအွတ်-အာလာတူး တက္ကသိုလ် * စီးပွားရီး နန့် စီးပွားရီး လုပ်ငန်း တက္ကသိုလ် * ကာဂျစ် နိုင်ငံတော် ဆောက်လုပ်ရီး၊ သယ်ယူပို့ဆောင်ရီး နန့် ဗိသုကာ တက္ကသိုလ် * ကာဂျစ် အမျိုးသား တက္ကသိုလ် * ကာဂျစ် နည်းပညာ တက္ကသိုလ် * ကာဂျစ်နိုင်ငံတော် သင်ကြားရီး တက္ကသိုလ် (အယင်က နိုင်ငံတော် အာရာဗျက် ကာဂျစ် တက္ကသိုလ်) * ကာဂျစ် ရုရှား ဆလာဗိုးနစ် တက္ကသိုလ် * ကာဂျစ်-တူရကီ မာနာ့စ် တက္ကသိုလ် * လူမှုရီး တက္ကသိုလ် (အယင်က ကာဂျစ်-ဥဇဘက် တက္ကသိုလ်) * မော်စံဂိုး့ဗ် ဥပဒေနန့် စီးပွားရီး လုပ်ငန်း တက္ကသိုလ် * အော့ရှ် နိုင်ငံတော် တက္ကသိုလ် * အော့ရှ် နည်းပညာ တက္ကသိုလ် * ပလီတိုး စီမံခန့်ခွဲမှုပညာ နန့် ဒီဇိုင်း တက္ကသိုလ် * အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ဆီးတက္ကသိုလ် ==သယ်ယူပို့ဆောင်ရီး== [[File:E8102-Bishkek-West-Bus-Terminal.jpg|thumb|right|ဘိရှကက် အနောက်ပိုင်း ဘတ်စ်ကားဂိတ်]] ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံသည် တောင်ကုန်းတောင်တန်း ထူထပ်သော မြီမျက်နှာသွင်ပြင် ဟိရေကြောင့် လမ်းပန်း ဆက်သွယ်ရီးမာ အလွန်ခက်ခဲရေ။ လမ်းတိမာ တန်းတင် တောင်ကြားများမာ မြွီလိမ်မြွီကောက် လားရပြီး ၉,၈၀၀ပေ( မီတာ ၃,၀၀၀) ကျော် မြင့်သော နီရာများမာ တောင်ပြိုခြင်းနန့် နှင်းခဲကြီးများ ကျဆင်းခြင်းရို့ဖြင့် တနားတခါ ကြုံတွိရလေ့ ဟိရေ။ ပိုပြီးကေ ဝီးလံခေါင်းပါးသော ဒေသတိနန့် အမြင့်ပိုင်း ဒေသများမာ ဆောင်းရာသီ ခရီးလားရန်မာ မဖြစ်နှိုင်သလောက် ဖြစ်တေ။ လမ်းတိနန့် ရထားလမ်းတိမာ ဆိုဗီယက် ခေတ်က ဆောက်လုပ်ခခြင်း ဖြစ်တေအတွက် ဒေနိခေတ်မာ နိုင်ငံတကာ နယ်စပ်တိကို ဖြတ်သန်း လားရသဖြင့် နယ်စပ် ပိတ်မထားရေ နီရာများမာ အဝင်အထွက် ပြုလုပ်ရာမာ အချိန်ကုန်ဆုံး ရရေ။ မြင်းမာ အများစု အသုံးပြုဆဲဖြစ်ရေ သယ်ယူပို့ဆောင်ရီး နည်းလမ်း တခု ဖြစ်ပြီးကေ အထူးအားဖြင့် ကျေးလက် ဒေသများမာ ဖြစ်တေ။ ကာဂျစ္စတန်၏ လမ်းတိမာ ကျယ်ပြန့်စွာ မဟိသဖြင့် မော်တော်ကား မလားနှိုင်ရေ နီရာတိကို မြင်းဖြင့် လားရောက်နှိုင်ရေ။ မြင်း အသုံးပြုခြင်းနန့် စျီးခက်ပြီး နိုင်ငံခြားမှ တင်သွင်းရရေ ဓာတ်ဗားကိုလည်း အသုံးပြုဖို့ မလိုအပ်ပါ၊၊ ===လီဆိပ်များ=== ဆိုဗီယက်ခေတ် အပြီးမာ ကာဂျစ္စတန်မာ လီဆိပ်နန့် လီယာဉ်ပြေးလမ်းပေါင်း ကျန်ဟိခပြီး အများစုကတော့ခါ စစ်ရီးကိစ္စများ အတွက် တရုတ်နိုင်ငံနန့် နီးသော နယ်စပ်ဒေသမာ ဆောက်လုပ်ထားခြင်း ဖြစ်တေ။ ထိုအထဲက တချို့မာရာ ဂနိထက်တိုင် ဆက်ပနာအသုံးပြုဗျာယ် ဟိရေ။ ကာဂျစ္စတန် လီကြောင်း ကုမ္ပဏီသည် တရုတ်နိုင်ငံ၊ ရုရှားနိုင်ငံ နန့် အရာ ဒေသမား နိုင်ငံမျာသို့ လီကြောင်းပို့ဆောင်ရီး လုပ်ငန်းကို ဆောင်ရွက်ရေ။ * ဘိရှကက်မြို့ နံဘေးဟိ မာနာ့စ် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လီဆိပ်မာ အဓိက အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လီဆိပ် တခု ဖြစ်ပြီးကေ မော်စကို၊ တက်ရှ်ကန့်၊ အော်လ်မေတီ၊ ဘေဂျင်း၊ အူရမ်ကွီ၊ အစ္စတန်ဘူလ်၊ လန်ဒန်၊ ဘာကူ နန့် ဒူဘိုင်းမြို့တိသို့ လီယာဉ်ခရီးစိုင်များ ဟိရေ။ * အော့ရှ် လီဆိပ်သည် နိုင်ငံတောင်ပိုင်းဟိ အဓိက လီဆိပ်ဖြစ်ပြီးကေ ဘိရှကက်သို့ နိစိုင် လီကြောင်းခရီးစဉ်များ ဟိရေ။ * ဂျလာအာဘတ် လီဆိပ်သည် သည် ဘိရှကက်မြို့ကို နိစိုင် လီကြောင်းခရီးစဉ်တိနန့် ဆက်သွယ်ထားရေ။ နွီရာသီလများမာ ဂျလာအာဘတ်မှ အစ်ပါးကူးပြည်နယ်သို့ အပတ်စိုင် ခရီးစိုင်များ ဟိရေ။ * ဆိုဗီယက်ခေတ်မာ တည်ဆောက်ခဲ့​သော အရာ လီယာဉ်ကွင်းတိမာ ပိတ်သိမ်းခြင်း၊ ရံဖန်ရံခါသာ အသုံးပြုခြင်းနန့် စစ်ရီးကိစ္စများ အတွက်ရာ အသုံးပြုခြင်းရို့ ဟိရေ။ (ဘိရှကက်မြို့ နံဘေးဟိ ကန့် လီတပ်စခန်းအား ရုရှားလီတပ်မှရာ အသုံးပြုရေ။) ====လီကြောင်းလိုင်း ပိတ်ပင်ခံထားရခြင်း==== ကာဂျစ္စတန်သည် ဥရောပသမဂ္ဂ၏ ပိတ်ပင်ထားရေ လီကြောင်းလိုင်း မှတ်ပုံတင်နိုင်ငံများမာ တခု အပါအဝင် ဖြစ်တေ။ အဓိပ္ပာယ်မာ ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံမာ မှတ်ပုံတင်ထားရေ ဇာ လီကြောင်းလိုင်းမဆို ဥရောပသမဂ္ဂ အထဲ လီကြောင်းခရီးစဉ် ပြေးဆွဲခွင့် မဟိပေ။ ဖီးအန္တရာယ် ကင်းရှင်းရီး စံနှုန်းတိမာ ဥရောပမှ သတ်မှတ်ထားရေ စည်းမျှိုင်းစည်းကမ်းတိကို မမှီပြီးကေ ဖြစ်တေ။<ref>{{cite web|url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2008:102:0003:0016:EN:PDF |title=List of banned E.U. air carriers |accessdate=2 May 2010}}</ref> ===ရထားပို့ဆောင်ရီး=== မြောက်ပိုင်းဟိ ချွီးတောင်ကြားနန့် တောင်ပိုင်းဟိ ဖာဂါးနားတောင်ကြားရို့စွာ ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စု ရထားလမ်းစနစ်၏ အလယ်အာသျှ ခရီးဆုံး နီရာများ ဖြစ်ကတ်တေ။ ဆိုဗီယက်ခေတ် လွန်လားပြီးနောက် လွတ်လပ်သော နိုင်ငံများ အဖြစ် ပေါ်ပေါက်လာရေ အခါမှ အယင်က နိုင်ငံအလိုက် ထည့်မစဉ်းစားထားခသော ရထားလမ်းတိမာ နယ်စပ်တိကြောင့် ပိတ်လားပြီးကေ အလွန်ကျုံ့သွား လီရေ။ ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံ အထဲ ၂၃၀ မိုင် (၃၇၀ ကီလိုမီတာ) လှောက်ရာ ရှည်လျားသော ရထားလမ်းသည် အယင်ကပိုင် တပ်ရှ်ကန့်၊ အော်လ်မေတီ နန့် အရာ ရုရှားဟိ မြို့တိသို့ ခရီးရှည် လားလာခြင်း မပြုနိုင်တော့သဖြင့် စီးပွားရီး အရ အသုံးဝင်မှု အနည်းငယ်ရာ ဟိလီရေ။ မြောက်ပိုင်းဟိ ဘာလစ်ချီ မှ တောင်ပိုင်းဟိ အော့ရှ်မြို့မှ တဆင့် တရုတ်ပြည်သို့ ရထားလမ်းဖြင့် ဆက်သွယ်ရန် အစီအစိုင် ဟိကေလေ့ မရေမရာပင် ဖြစ်ပြီးကေ တကယ်လို့ ဆောက်ဖြစ်လီဖို့ ဆိုခကေလည်း ကုန်ကျစရိတ် အလွန်အကျွံ များပြားလိမ့်မေ ဖြစ်တေ။ ====အိမ်နီးချင်း နိုင်ငံတိနန့် ဆက်ထားရေ ရထားလမ်းများ==== * ကာဇက်စတန်နိုင်ငံ နန့် ဆက်သွယ်ထားရေ ရထားလမ်းဟိပြီးး ဘိရှကက်မှ တဆင့် ဖြစ်တေ။ ရထားလမ်း အကျယ် တူညီရေ။ * ဥဇဘက်ကစ္စတန်နိုင်ငံ နန့် ဆက်သွယ်ထားရေ ရထားလမ်းဟိပြီးး အော့ရှ်မြို့မှ တဆင့် ဖြစ်တေ။ ရထားလမ်း အကျယ် တူညီရေ။ * တာဂျစ်ကစ္စတန်နန့် ဆက်သွယ်ထားရေ ရထားလမ်း မဟိရေ်လည်း ရထားလမ်း အကျယ် တူညီရေ။ * တရုတ်နိုင်ငံ နန့် ဆက်သွယ်ထားရေ ရထားလမ်း မဟိပိုင် ရထားလမ်း အကျယ်လည်း မတူညီပါ။ ===အဝီးဗြီးလမ်းမများ=== [[File:Street scene in Osh city.jpg|thumb|အော့ရှ်မြို့ဟိ လမ်းမြင်ကွင်း]] အာသျှဖွံ့ဖြိုးရီးဘဏ်၏ အကူအညီနန့် ဘိရှကက်မြို့မှ အော့ရှ်မြို့ကို ဆက်သွယ်ထားရေ မြောက်ဘက် မှ အနောက်တောင်ဘက်ကို သွားရေ အဓိကလမ်းမကြီးမာ ပရုန်းနရုန်းမာ ပြီးစီးလားခရေ။ ထို့အတွက်ကြောင့် နိုင်ငံဟိ လူဦးရွီအများဆုံး မြို့ကြီး နှစ်မြို့ကို ဆက်သွယ်ရာမာ သိသာစွာ လွယ်ကူလားခဗျား မြောက်ဘက်ဟိ ချွီးတောင်ကြားမှ တောင်ဘက်ဟိ ဖာဂါးနား တောင်ကြား အထိ လားလာရီး လွယ်ကူ လားခီရေ။ ထိုလမ်းမှ ထပ်မံလားပနာ ရရေ လမ်းမာ မီတာ ၃,၅၀၀ မြင့်သော တောင်ကို ကျော်ဖြတ်ပနာ အနောက်မြောက်ဘက်ဟိ တာလာ့စ် တောင်ကြားသို့ ဝင်ရောက် လားခီရေ။ ဂုချိန်ခါ အော့ရှ်မြို့မှ တရုတ်နိုင်ငံသို့ အဓိကလမ်းများ ဖောက်လုပ်ဖို့ အစီအစိုင်ဆွဲဗျာယ် ဟိကတ်တေ။ * ''စုစုပေါင်း:'' ၂၁,၁၂၇ မိုင် (၃၄,၀၀၀ ကီလိုမီတာ) (၈၇ မိုင် (၁၄၀ ကီလိုမီတာ)) ရှည်လျားသော အပြင်းလမ်း အပါအဝင် * ''ခင်းထားရေလမ်း:'' ၁၄,၀၄၃ မိုင် (၂၂,၆၀၀ ကီလိုမီတာ) (ရာသီဥတုတိုင်းမာ အသုံးပြုနှိုင်ရေ သွင်ကျောက်လမ်းတိလေ့ ပါဝင်ရေ။) * ''ခင်းမထားရေလမ်း:'' ၄,၇၈၅ မိုင် (၇,၇၀၀ ကီလိုမီတာ) (ထိုလမ်းတိမာ မညီညာသော မြီကြီးဖြင့် ခင်းထားပြီးသား စွတ်သော ရာသီဥတုမာ အသုံးပြုဖို့ ခက်ခဲရေ။) ===ရီလမ်းများ=== ရီကြောင်းလားလာရီးမှာ အစ်ပါးကူးရီကန်မာသာ ဟိပြီးး ဆိုဗီယက်ခေတ် အပြီးမာ သိသာစွာ ကြီ့ဆင်းခရေ။ ===ဆိပ်ခုံများ=== အစ်ပါးကူး ရီကန်မာ ဘာလစ်ကူး ဆိပ်ခုံ ဟိရေ။ ==ကိုးကား== {{reflist|2}} ==ပြင်ပလင့်ခ်များ== {{Commons category|Kyrgyzstan}} {{Sister project links}} ; အစိုးရ * [http://www.president.kg/ President of Kyrgyzstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090202190354/http://president.kg/ |date=2 February 2009 }} official site * [http://www.gov.kg/ Government of Kyrgyzstan] official site * [http://kenesh.kg/ Parliament of Kyrgyzstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201129115900/http://kenesh.kg/ |date=29 November 2020 }} official site * [http://www.lexadin.nl/wlg/legis/nofr/oeur/lxwekyr.htm Laws of the Kyrgyz Republic] ; အထွေထွေ * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1296485.stm Country Profile] from BBC News * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/kyrgyzstan.htm Kyrgyzstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080607085109/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/kyrgyzstan.htm |date=7 June 2008 }} at ''UCB Libraries GovPubs'' * {{Wikivoyage-inline}} * [http://www.library.illinois.edu/spx/webct/nationalbib/kyrgyzintro.html Kyrgyz Publishing and Bibliography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100405050630/http://www.library.illinois.edu/spx/webct/nationalbib/kyrgyzintro.html |date=5 April 2010 }} * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=KG Key Development Forecasts for Kyrgyzstan] from International Futures {{အာသျှတိုက်ဟိ နိုင်ငံများ}} [[Category:ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံ| ]] [[Category:နိုင်ငံတိ ]] [[Category:ကုန်းတွင်းပိတ််နိုင်ငံတိ]] [[Category:အလယ်အာသျှဟိ နိုင်ငံတိ]] [[Category:သမ္မတနိုင်ငံတိ]] [[Category:ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံတိ]] k87h14rc0lj6v0vo505ezurgj0hthhs 21094 21093 2026-09-10T11:30:28Z Retkhaberi 224 /* လွတ်လပ်ရီး ရယားခေတ် */ 21094 wikitext text/x-wiki {{Coord|41|N|75|E|display=title}} {{Infobox country | နိုင်ငံနာမည်အပြည့် = ကာဂျစ် သမ္မတနိုင်ငံ | နာမည်_ရင်း = Кыргыз Республикасы<br />''Kırgız Respublikası''<br />Кыргызская Республика<br />''Kyrgyzskaya Respublika'' | common_name = ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံ | ပုံ_အောင်လံ = Flag of Kyrgyzstan.svg | ပုံ_တံဆိပ် = Emblem of Kyrgyzstan.svg | symbol_type = Emblem | နိုင်ငံတော်ဆောင်ပုဒ် = | နိုင်ငံတော်တေးခြင်း = Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик Гимни <br>''Kyrgyz Respublikasynyn Mamlekettik Gimni''<br/>{{small|''National Anthem of the Kyrgyz Republic''}}<br/><center>[[File:Kyrgyzstan (instrumental).ogg|center]]</center> | ပုံ_နီရာ = Kyrgyzstan (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color=အစိမ်း}} | မြို့တော် = [[ဘီရှကက်မြို့]] | coordinates = {{Coord|42|52|N|74|36|E|type:city}} | အကြီးဆုံးမြို့ = မြို့တော် | အကြီးဆုံးပြည်နယ် = | ရုံးသုံးဘာသာတိ = [[ကာဂျစ်ဘာသာစကား|ကာဂျစ်]] | languages_type = ပူးတွဲရုံးသုံးဘာသာစကား | languages_sub = yes | languages = [[ရုရှားဘာသာစကား|ရုရှား]]<ref>{{cite web |title=Kyrgyzstan's Constitution of 2010 with Amendments through 2016 |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Kyrgyz_Republic_2016.pdf?lang=en |website=Constitute Project |access-date=2 September 2020}}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list | ၇၃.၃% [[ကာဂျစ်လူမျိုး|ကာဂျစ်]]<ref name="number" /> | 14.7% [[:en:Uzbeks|ဥဇဘက်]] | 5.6% [[:en:Russians|ရုရှား]] | 1.1% [[:en:Dungan people|ဒွန်ဂန်]] | 0.9% [[:en:Uyghurs|ဝီဂါ]] | 0.9% [[:en:Tajiks|တာဂျစ်]] | 0.7% [[:en:Turkish people|တူရကီ]] | 2.7% [[:en:Demographics of Kyrgyzstan#Ethnic groups|အရာ]] }} | ethnic_groups_year = 2019<ref name="population by nationality">{{cite web|format=XLS|url=http://stat.kg/kg/statistics/download/dynamic/316/|script-title=ru:5.01.00.03 Национальный состав населения.|trans-title=5.01.00.03 Total population by nationality|language=ru,ky,en|work=Bureau of Statistics of Kyrgyzstan|date=2019|title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ|access-date=13 September 2021|archive-date=13 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113213446/http://www.stat.kg/kg/statistics/download/dynamic/316/}}</ref> | religion = {{ubl|၉၀% [[အစ္စလာမ်ဘာသာ]] | ၈% [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] | ၃% အရာ ([[:en:Jews|ဂျူး]]၊ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ|ဗုဒ္ဓ]]၊ [[:en:Baháʼí Faith|ဘဟာအီ]]ရို့ ပါဝင်ရေ။)}} | demonym = Kyrgyz | government_type = [[ပြည်ထောင်စုစနစ်|ပြည်ထောင်စု]] [[သမ္မတစနစ်|သမ္မတ]] [[သမ္မတနိုင်ငံ|ဖွဲ့စည်းပုံသမ္မတနိုင်ငံစနစ်]] | leader_title1 = [[ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံ၏ သမ္မတ|သမ္မတ]] | leader_name1 = ဆာဒီး ရှာပရော့ဗ် | leader_title2 = [[ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံ အစိုးရအဖွဲ့ဝန်ကြီးများ ဥက္ကဋ္ဌ|အစိုးရအဖွဲ့ဝန်ကြီးများ ဥက္ကဋ္ဌ]] | leader_name2 = ဥလုဘက် မာရီပေါ့ဗ် | leader_title3 = [[:en:List of Chairmen of the Supreme Council of Kyrgyzstan|အဓိပတိကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ]] | leader_name3 = တာလန် မာမီတော့ဗ်<ref>https://t.me/seychas_kg/7613</ref> | legislature = [[:en:Supreme Council (Kyrgyzstan)|အဓိပတိကောင်စီ]] | sovereignty_type = [[ကာဂျစ္စတန် သမိုင်း|လွတ်လပ်ရီးရဟိခြင်း]] | established_event1 = [[:en:Yenisei Kyrgyz Khaganate|ကာဂျစ်ခါကာနိတ်]]<ref>{{cite web|title=History of Central Asia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/102315/history-of-Central-Asia/73536/Reunification#73538|website=Encyclopædia Britannica|access-date=12 March 2021}}</ref> | established_date1 = ၈၄၀ ခုနှစ် | established_event2 = [[:en:Russian Republic|ရုရှား]] [[:en:Turkestan Autonomy|မှ]] | established_date2 = ၁၉၁၇ ခုနှစ် နိုဗန်ဘာလ ၂၇ ရက် | established_event3 = [[:en:Kirghiz Soviet Socialist Republic|ကာဂျစ် ဆိုဗီယက်သမ္မတ]] | established_date3 = ၁၉၃၆ ခုနှစ် ဒီဇန်ဘာလ ၅ ရက် | established_event4 = [[ဆိုဗီယက်ယူနီယံ]] [[:en:Independence Day (Kyrgyzstan)|မှ]] | established_date4 = ၁၉၉၁ ခုနှစ် သြဂတ် ၃၁ ရက် | established_event5 = [[:en:Alma-Ata Protocol|CIS Accession]] | established_date5 = ၁၉၉၁ ခုနှစ် ဒီဇန်ဘာ ၂၁ ရက် | established_event6 = [[:en:Dissolution of the Soviet Union|အသိအမှတ်ပြုခ]] | established_date6 = {{nowrap|၁၉၉၁ ခုနှစ် ဒီဇန်ဘာလ ၂၆ ရက်}} | established_event7 = [[ကုလသမဂ္ဂ]] [[:en:United Nations Security Council Resolution 736|သို့ ဝင်ရောက်ခ]] | established_date7 = ၁၉၉၂ ခုနှစ် မာ့ခ်ျလ ၂ ရက် | area_km2 = ၁၉၉,၉၅၁ | ဧရိယာအဆင့် = ၈၅ | ဧရိယာရေရာခိုင်နှုန်း = ၃.၆ | အမြင့်ဆုံးနီရာ = | အရှေဆုံးမြစ် = | အကြီးဆုံးအင်း = | ကမ်ရိုးတန်း = | population_estimate = {{increase}} ၆,၅၈၆,၆၀၀<ref name="number">{{cite web|url=http://www.stat.kg/ru/statistics/naselenie/|title=Основные итоги естественного движения населения январе-августе 2020г.| publisher=stat.kg}}</ref> | population_census = ၅,၃၆၂,၈၀၀ | population_estimate_year = ၂၀၂၀ | population_estimate_rank = ၁၁၀ | population_census_year = ၂၀၀၉ | population_density_km2 = ၂၇.၄ | population_density_sq_mi = ၇၁ <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | population_density_rank = ၁၇၆ | GDP_PPP = {{increase}} $၃၅.၃၂၄ ဘီလီယံ<ref name="WBKG 1">{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.CD?name_desc=false&locations=KG |title=Kyrgyz Republic |publisher=[[ကမ္ဘာ့ဘဏ်]] |website=data.worldbank.org |access-date=14 December 2019 |archive-date=16 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816040157/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.CD?name_desc=false&locations=KG |url-status=dead }}</ref> | GDP_PPP_year = ၂၀၁၉ | GDP_PPP_rank = ၁၂၇ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $၅,၄၇၀<ref name="WBKG 1" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = ၁၃၄ | GDP_nominal = {{increase}} $၈.၄၅၅ ဘီလီယံ<ref name="WBKG 1" /> | GDP_nominal_year = ၂၀၁၉ | GDP_nominal_rank = ၁၄၁ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $၁,၃၀၉<ref name="WBKG 1" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ၁၅၈ | Gini = ၂၇.၇ | Gini_year = ၂၀၁၈ | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name="WBKG 2">{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=KG&name_desc=false |title=GINI index (World Bank estimate) - Kyrgyz Republic |publisher=[[ကမ္ဘာ့ဘဏ်]] |website=data.worldbank.org |access-date=22 March 2020}}</ref> | HDI = ၀.၆၉၇ <!--number only, between 0 and 1--> | HDI_year = ၂၀၁၉ <!--Please use the year to which the HDI data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=[[ကုလသမဂ္ဂ ဖွံ့ဖြိုးမှု အစီအစိုင်]]|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 December 2020}}</ref> | HDI_rank = ၁၂၀ | ဗဟိုဘဏ် = | ဖေသာ = [[ကာဂျစ္စတန် ဆော်မ်]] (<u>c</u>) | currency_code = KGS | time_zone = [[ကာဂျစ္စတန် စံတော်ချိန်|KGT]] | utc_offset = +6 | time_zone_DST = | drives_on = ညာ | calling_code = [[ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံဟိ ရေလီဖုန်းနံပါတ်များ|+၉၉၆]] | iso3166code = KG | cctld = [[.kg]] | today = | ပွဲများ = }} '''ကာဂျစ်စတန်နိုင်ငံ''' (တရားဝင်နာမည်အနိန်နန့် ကာဂျစ်သမ္မတနိုင်ငံ) အား အယင်က ကာဂျစ်ဇီးယားဟု ခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကာ [[အလယ်အာသျှ|အာသျှ အလယ်ပိုင်း]]မာ ဟိရေ နိုင်ငံတနိုင်ငံ ဖြစ်တေ။<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-16187957 |title=BBC News – Kyrgyzstan profile – Leaders |publisher=Bbc.co.uk |date=14 December 2011 |accessdate=26 March 2013}}</ref>[[ကုန်းတွင်းပိတ််နိုင်ငံ]] ဖြစ်ပြီးကေ တောင်ကုန်းထူထပ်ကာ မြောက်ဖက်မာ [[ကာဇက်စတန်နိုင်ငံ]]၊ အနောက်ဖက်မာ [[ဥဇဘက်ကစ္စတန်နိုင်ငံ]]၊ အနောက်တောင်ဖက်မာ [[တာဂျစ်ကစ္စတန်နိုင်ငံ]] နန့် အရှိဖက်မာ [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ]] ရို့က ဝိုင်းရံထားရေ။ အကြီးဆုံးမြို့နန့် မြို့တော်မာ ဘီရှကက်မြို့ဖြစ်တေ။ ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံ၏ သမိုင်းကြောင်းမာ နှစ်ပေါင်း ၂၀၀၀ ကျော်လှောက် ရှည်လျားပြီး အမျိုးမျိုးသော ယိုင်ကျေးမှုတိနန့် အင်ပိုင်ယာများ လွှမ်းခြုံ အုပ်မိုး တည်ဟိခရေနိုင်ငံ ဖြစ်တေ။ ပထဝီ အနိန်အထားအားဖြင့် တောင်ကုန်းများ ထူထပ်စွာ တည်ဟိရေ မြီမျက်နှာသွင်ပြင်ကြောင့် တသီးအခြား တည်ဟိကာ ယင်းဧ့ ရှီးကျသော ယိုင်ကျေးမှုကို ထိန်းသိမ်းရန် တနည်းတဖုံ ကူညီရာ ရောက်ခကေလေ့ ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံသည် သမိုင်းကြောင်းအရ ကြီးကျယ်ခမ်းနားသော ယိုင်ကျေးမှု လူ့အဖွဲ့အစည်းကြီး တချို့၏ ဆုံစည်းရာ နီရာ ဖြစ်ခပြီးကေ [[ပိုးသားလမ်းမကြီး]] ၏ အစိတ်အပိုင်းနန့် တခြားသော စီးပွားရီး နန့် ယိုင်ကျေးမှု ပေါင်းဆုံရာ လမ်းကြောင်းတိ၏ တစိတ်တဒေသ ဖြစ်ခရေ။ ကာဂျစ္စတန် နိုင်ငံသည် အရာနိုင်ငံတိ၏ လွှမ်းမိုးမှုကို အစဉ်တကျ ခံခရပြီး ၁၉၉၁ ခုနှစ် [[ဆိုဗီယက် ပြည်ထောင်စု]] ပြိုကွဲပြီးချိန်မာမှ အချုပ်အခြာ အာဏာပိုင် နိုင်ငံ တနိုင်ငံ ဖြစ်လာခရေ။ လွတ်လပ်ရီး ရယားရေ အချိန်မာ ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံသည် တပေါင်းတည်းဖြစ်ရေ ပါလီမန် သမ္မတနိုင်ငံ တနိုင်ငံ ဖြစ်လှာခကေလေ့ လူမျိုးရီး ပဋိပက္ခမား၊<ref>{{cite news|url=http://www.economist.com/node/18682522 |title=Investigating Kyrgyzstan's ethnic violence: Bloody business |publisher=The Economist |date=12 May 2011 |accessdate=26 March 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.eurasianet.org/node/63678 |title=Foreigners in Kyrgyzstan: 'Will We Be Banned, Too?' |publisher=EurasiaNet.org |date=15 June 2011 |accessdate=26 March 2013}}</ref> ပုန်ကန်မှုတိ၊<ref>{{cite web|url=http://rt.com/news/kyrgyzstan-private-army-guards-797/ |title=Kyrgyz private armies incite "permanent revolution" — RT |publisher=Rt.com |date=17 March 2012 |accessdate=26 March 2013}}</ref>စီးပွားရီး အကျပ်အတည်းများ၊ <ref>{{cite web|url=http://globaledge.msu.edu/countries/Kyrgyzstan/economy |title=Kyrgyzstan: Economy globalEDGE: Your source for Global Business Knowledge |publisher=Globaledge.msu.edu |date=20 December 1998 |accessdate=26 March 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.heritage.org/index/country/kyrgyzrepublic |title=Kyrgyz Republic Economy: Population, GDP, Inflation, Business, Trade, FDI, Corruption |publisher=Heritage.org |accessdate=26 March 2013 |archive-date=25 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225234234/https://www.heritage.org/index/country/kyrgyzrepublic }}</ref> စပ်ကူးမပ်ကူး ကာလ အစိုးရများ <ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-16185772 |title=BBC News – Kyrgyzstan profile – Timeline |publisher=Bbc.co.uk |date=10 October 2012 |accessdate=26 March 2013}}</ref>နန့် နိုင်ငံရီး ပါတီများ ကြား ပဋိပက္ခမား<ref>{{cite web|url=http://www.eurasianet.org/taxonomy/term/2813 |title=Kyrgyz Unrest |publisher=EurasiaNet.org |accessdate=26 March 2013}}</ref>ကို ကြုံတွိနိန်ရဆဲ ဖြစ်တေ။ ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံသည် လွတ်လပ်သော နိုင်ငံတိ၏ ဓနသဟာယ အဖွဲ့၊ ယူရီးရှန်း စီးပွားရီး သမ္မဂ္ဂ အဖွဲ့၊ ပူးပေါင်း လုံခြုံရီးစာချုပ် အဖွဲ့၊ ရှန်ဟိုင်းပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု အဖွဲ့၊ အစ္စလာမ် ပူးပေါင်း ဆောင်ရွက်မှု အဖွဲ့ ၊ တာ့ခ် ကောင်စီ၊ တာ့ခ်ဆွိုင်း နန့် ကမ္ဘာ့ ကုလသမ္မဂ္ဂ ရို့၏ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ ဖြစ်တေ။ ကာဂျစ် လူမျိုးတိစွာ ၅.၇ သန်းများရေ နိုင်ငံလူဦးရွီ၏ အများစု ဖြစ်ပြီးကေ သိသာစွာ များရေ လူနည်းစု လူမျိုးများဖြစ်ရေ ဥဇဘက် လူမျိုးတိနန့် ရုရှားလူမျိုးတိက ဒုတိယအများဆုံး ဖြစ်တေ။ ရုံးသုံး ဘာသာစကား ဖြစ်ရေ ကာဂျစ် ဘာသာစကားမာ တခြားသော တာ့ခ်ဘာသာစကားတိနန့် နီးစပ်စွာ ဆက်နွယ်နိန်ရေ။ ရုရှားရို့၏ လွှမ်းမိုးခဲ့မှုကြောင့် ရုရှားဘာသာစကားကို ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုဆဲပင် ဖြစ်တေ။ နိုင်ငံလူဦးရွီ၏ ၆၄ ရာခိုင်နှုန်းမာ ဂိုဏ်းဂဏစွဲ မဟိရေ မွတ်ဆလင် ဘာသာဝင်များ ဖြစ်ကတ်တေ။<ref>"Chapter 1: Religious Affiliation". The World's Muslims: Unity and Diversity. Pew Research Center's Religion & Public Life Project. 9 August 2012. Retrieved 4 September 2013</ref> ကာဂျစ် ယိုင်ကျေးမှုသည် တာ့ခ် ယိုင်ကျေးမှုမာ အခြီခံကေလေ့ ပါရှန်း၊ မွန်ဂိုလီးယား နန့် ရုရှားရို့၏ လွှမ်းမိုးမှုတိကို တွိနှိုင်ရေ။ ==နာမည်မှည့်ခေါ်ခြင်း== ကာဂျစ် ဆိုရေ စကားမာ တာ့ခ်ဘာသာစကား ၄၀ မှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်ပြီးကေ အူရီဂါရို့အားတွန်းလှန်ဖို့အတွက် ဒေသခံ လူမျိုးစု ၄၀ ကို စုစည်းသော ဒဏ္ဍာရီလာ သူရဲကောင်း မာနာ့စ်ကို ရည်ညွှန်းရေလို့ ယုံကြည်ရရေ။ ၉ ရာစု အစောပိုင်းက အူရီဂါရို့စွာ ကာဂျစ္စတန် နိုင်ငံ အပါအဝင် အာသျှ အလယ်ပိုင်း၊ မွန်ဂိုလီးယား၊ ရုရှား၏ တစိတ်တဒေသနန့် တရုတ်နိုင်ငံရို့မာ အကြီးအကျယ် စိုးမိုးထားရေ။<ref>[http://www.sras.org/news2.phtml?m=483 Forty tribes and the 40-ray sun on the flag of Kyrgyzstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091007073629/http://www.sras.org/news2.phtml?m=483 |date=7 October 2009 }}, SRAS–The School of Russian and Asian Studies</ref> ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံ၏ အောင်လံတော်မှ နီရောင်ခြည် အလင်းတန်း ၄၀ သည် ထို လူမျိုးစု ၄၀ ကိုပင် ရည်ညွှန်းပြီး နီ၏ အလယ်ခေါင်ဟိ ရုပ်ပုံမာ အာသျှ အလယ်ပိုင်း ရွှိပြောင်းလားလာသူရို့၏ တဲတိက သစ်သား အမိုး ကို ရည်ညွှန်းခြင်း ဖြစ်တေ။ ==သမိုင်းကြောင်း== ===ရှီးခေတ်=== [[File:GökturksAD551-572.png|thumb|350px|တာ့ခ်အင်ပိုင်ယာ]] ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံမာ ရှီးခေတ်ကာလက အီရန် မြင်းစီးလူမျိုးများ ဖြစ်ရေ ဆိုင်သီယန်ရို့ အခြီချ နီထိုင်ခကတ်တေ။<ref>{{cite book |title=Kyrgyzstan |year=2005 |publisher= Marshall Cavendish| url=https://books.google.com/?id=UlVVmaoW260C |isbn=0-7614-2013-4 |page= 144 |author= King, David C}}</ref> ကာဂျစ်နိုင်ငံသည် အူရီဂါ အင်ပိုင်ယာကို အေဒီ ၈၄၀ မာ အောင်နှိုင်ခပြီးကေ အကျယ်ပြန့်ဆုံး ချဲ့ထွင်နိုင်ခရေ။<ref name="Kyrgyzstan timeline">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/country_profiles/1296570.stm |title=Kyrgyzstan timeline |publisher=BBC News |date=12 June 2010}}</ref> ယပြီးနောက် ကာဂျစ်ရို့စွာ ထန်ရှန်း တောင်တန်းတိအထိ နယ်မြီချဲ့ထွင်ခကတ်ပြီးကေ ထိုဒေသမာ ယင်းရို့၏ ဩဇာကို နှစ်ပေါင်း ၂၀၀ ခန့် လွှမ်းမိုး ထားနိုင်ခရေ။ ၁၂ ရာစုသို့ ရောက်သော အခါမှမူ မွန်ဂိုရို့၏ နယ်မြီချဲ့ထွင်မှုကြောင့် ကာဂျစ်ရို့ ပိုင်ဆိုင်ရေ ဒေသမာ အော်လ်တေးတောင်တန်း နန့် ဆာယန် တောင်တန်း ဒေသတိရာ ကျန်ဟိလီရေ။ ၁၃ ရာစုမာ မွန်ဂို အင်ပိုင်ယာ အင်အားကောင်းလာယားနောက် ကာဂျစ်ရို့ တောင်ပိုင်းသို့ ပြောင်းရွိလားခီရေ။ ကာဂျစ်ရို့စွာ မွန်ဂို အင်ပိုင်ယာ၏ အစိတ်အပိုင်း အဖြစ် ၁၂၀၇ မာ ငြိမ်းချမ်းစွာ ဝင်ရောက်ခရေ။ ၇ ရာစုနန့် ၁၂ ရာစု အထဲမှ တရုတ်လူမျိုးတိနန့် မူစလင်ရို့၏ အဆိုအရ ကာဂျစ်လူမျိုးတိကို ဆံပင်အရဲရောင်ဟိပြီးး အသားဖြူကာ မျက်လုံး အပြာရောင် ဟိရေသူတိဟု ဆိုကတ်ပြီး ထိုအဆိုအရ ရှီးခေတ် အင်ဒို-ဥရောပ မျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်ရေ ဆလားဗစ် လူမျိုးတိနန့် ဆင်တူစွာဟု ညွှန်းဆိုနေခြင်း ဖြစ်တေ။<ref>[http://s155239215.onlinehome.us/turkic/20Roots/ZakievGenesis/ZakievGenesis302-357-2En.htm Mirfatyh Zakiev, ''Origins of the Turks and Tatars''], Part Two, Third Chapter, sections 109–100, 2002. Retrieved on 15 May 2009</ref><ref name=Bartold>V.V. Bartold, ''The Kyrgyz: A Historical Essay'', Frunze, 1927. Reprinted in V.V. Bartold, ''Collected Works'', Volume II, Part 1, Izd. Vostochnoi Literatury, Moscow, 1963, p. 480 </ref> ပရုန်းနရုန်း မျိုးရိုးဇီဝ လိ့လာမှုတိအရ ကာဂျစ် လူမျိုးတိမာ ဆိုင်ဖီးရီးယား ဒေသဟိ ရှီးဦးနေ လူမျိုးတိက ဆင်းသက်လာရေဟု အခိုင်အမာ ပြောနှိုင်ရေကို တွိရရေ။<ref>{{Cite journal | last1 = Wells | first1 = R. S. | last2 = Yuldasheva | first2 = N. | last3 = Ruzibakiev | first3 = R. | last4 = Underhill | first4 = P. A. | last5 = Evseeva | first5 = I. | last6 = Blue-Smith | first6 = J. | last7 = Jin | first7 = L. | last8 = Su | first8 = B. | last9 = Pitchappan | first9 = R. | doi = 10.1073/pnas.171305098 | last10 = Shanmugalakshmi | first10 = S. | last11 = Balakrishnan | first11 = K. | last12 = Read | first12 = M. | last13 = Pearson | first13 = N. M. | last14 = Zerjal | first14 = T. | last15 = Webster | first15 = M. T. | last16 = Zholoshvili | first16 = I. | last17 = Jamarjashvili | first17 = E. | last18 = Gambarov | first18 = S. | last19 = Nikbin | first19 = B. | last20 = Dostiev | first20 = A. | last21 = Aknazarov | first21 = O. | last22 = Zalloua | first22 = P. | last23 = Tsoy | first23 = I. | last24 = Kitaev | first24 = M. | last25 = Mirrakhimov | first25 = M. | last26 = Chariev | first26 = A. | last27 = Bodmer | first27 = W. F. | title = The Eurasian Heartland: A continental perspective on Y-chromosome diversity | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2001-08-28_98_18/page/10244 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences | volume = 98 | issue = 18 | pages = 10244–10249| year = 2001 | pmid = 11526236| pmc = 56946}}</ref> ရွှိပြောင်းခြင်း၊ စစ်ပွဲတိကို အောင်နိုင်ခြင်း၊ ကွဲပြားသော လူမျိုးစု အချင်းချင်း ထိမ်းမြားခြင်း နန့် ယိုင်ကျေးမှု အချင်းချင်း ရောနှောပေါင်းစပ်ခြင်းရို့ကြောင့် အဂုလက်ဟိ အလယ်အာသျှ နန့် အနောက်တောင် အာသျှမာ နီထိုင်သော ကာဂျစ်လူမျိုးရို့မာ နီးစပ်စွာ တူညီရေ ဘာသာစကားတိကို ပြောဆိုနီကတ်ကေလေ့သွီးနှောနီကတ်ပြီး အမျိုးမျိုးသော လူမျိုးရို့မှ ပေါင်းစပ်ဆင်းသက်လာကြောင်း တွိရရေ။<ref>{{cite web |title=Kyrgyzstan |publisher=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/326091/Kyrgyzstan |year=2010 |accessdate=14 April 2010}}</ref><ref>{{cite doi|10.1086/342096}}</ref><ref>{{Cite journal | last1 = Zerjal | first1 = T. | last2 = Wells | first2 = R. S. | last3 = Yuldasheva | first3 = N. | last4 = Ruzibakiev | first4 = R. | last5 = Tyler-Smith | first5 = C. | title = A Genetic Landscape Reshaped by Recent Events: Y-Chromosomal Insights into Central Asia | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2002-09_71_3/page/466 | doi = 10.1086/342096 | journal = The American Journal of Human Genetics | volume = 71 | issue = 3 | pages = 466–82 | year = 2002 | pmid = 12145751| pmc = 419996}}</ref> အစ်ဆစ်ကူး ရီကန်မာ အရှိဖျားဒေသမှ ဥရောပသို့ လားရောက်သော ကုန်စွာတိ၊ စီးပွားရီး သမားများ နန့် တခြားသော ခရီးသည်များ အသုံးပြုကတ်တေ ကုန်းကြောင်း ဖြစ်ရေ [[ပိုးသား လမ်းမကြီး]]၏ ခရီးတထောက် နားနီရာ ဖြစ်တေ။ ကာဂျစ်လူမျိုးတိကို ၁၇ ရာစုမာ မွန်ဂို အွိုင်းရက် ရို့က ပင်ဖြစ်ဖြစ်၊ ၁၈ ရာစု အလယ်ပိုင်းမာ မန်ချူး ချင်မင်းဆက်မှ ပင်ဖြစ်ဖြစ်၊ ၁၉ ရာစု အစောပိုင်းမာ ဥဇဘက် ကိုကန်း ခန်နိတ် မှ ပင်ဖြစ်ဖြစ် ကျူးကျော် သိမ်းပိုက်ခကတ်တေ။<ref>"[http://countrystudies.us/kyrgyzstan/2.htm Kyrgyzstan–Mongol Domination]" [[Library of Congress Country Studies]].</ref> ၁၉ ရာစု နှောင်းပိုင်းမာ မျက်မှောက်ခေတ် ကာဂျစ္စတန် ဒေသ၏ အဓိက အစိတ်အပိုင်း အင်တန်များများကို တရုတ်နိုင်ငံ (ချင်မင်းဆက်) နန့် ရုရှားရို့ အကြား သဘောတူ စာချုပ် နှစ်ခုဖြင့် လွှဲပြောင်းပီးအပ်ခီရေ။ ထိုအချိန်က ရုရှားမာ ကာဂျစ်ဇီးယား ဟု ခေါ်ဝေါ်သော ထိုဒေသကို ရုရှား အင်ပိုင်ယာ အတွင်းကို ၁၈၇၆ မာ သွတ်သွင်းခရေ။ ရုရှားရို့၏ လွှဲပြောင်း ရယူမှုအပြီး ဇာဘုရင်၏ အုပ်ချုပ်မှုကို ပုန်ကန်မှုတိစွာဖြင့် ကြုံတွိခရပြီး ကာဂျစ် မကန်မဝှန်မာ ပါမီယာ တောင်ကုန်း ဒေသနန့် အာဖဂန်နစ္စတန် သို့ ရွှိပြောင်းခကတ်တေ။ ယင်းအပြင် ၁၉၁၆ အလယ်အာသျှ အထဲ ရုရှားရို့၏ အုပ်ချုပ်ရီးအား ပုန်ကန်မှုအား ဖိနှိပ်ခြင်းကြောင့် ကာဂျစ် မကန်မဝှန်မာ တရုတ်နိုင်ငံသို့ ပြောင်းရွိလားခကြ ရေ။<ref>"[http://countrystudies.us/uzbekistan/10.htm Uzbekistan – The Jadidists and Basmachis]". [[Library of Congress Country Studies]].</ref> လူမျိုးစု မကန်မဝှန်မာ ထိုအချိန်မာ (ဂုထိတိုင်အောင်) အိမ်နီးချင်း နိုင်ငံများ အထဲ ပျံ့နှံ့နီကတ်ပြီး နိုင်ငံများ အကြား နယ်နိမိတ်မာ အသီအချာ စောင့်ကြပ်ခြင်း နန့် ထိန်းသိမ်းခြင်း မဟိသဖြင့် တောင်ကုန်းဒေသများအထဲ ဟိုကပင်မှ ရွှိပြောင်းနီထိုင်ဗျာယ် ဟိကတ်တေ။ ယင်းပိုင် ရွှိပြောင်းနီထိုင်ရာမာ ဇာနီရာတွင် နီထိုင်စွာက ပိုပြီးကေ ကောင်းမည်ဆိုရေ အပေါ်မူတည်ပြီး စိုက်ပျိုးရန် အတွက် မိုးကကောင်းရခြင်း၊ ဖိနှိပ်ခံရစဉ် အထဲ ဇာ အစိုးရက ပိုကောင်းဖို့လို့ တွေးခေါ်ခြင်း အစဟိစွာရို့ ကို မူတည်နီရေ။ <gallery> File:Caravanserai Tash Rabat on Silk Road in Kyrgyzstan.jpg|အစ္စလာမ် ရွှီခေတ်အထဲ အမိုးတပ်ဂါရီများ အသုံးပြုရာ ပိုးသားလမ်းမကြီး File:Перекочевка киргизов.jpg|Kyrgyz nomads, ၁၈၆၉–၁၈၇၀ မှ Vasily Vereshchagin ရီးဆွဲထားရေ ကာဂျစ် ရွှိပြောင်းနီထိုင်သူများ File:Киргизские кибитки на реке Чу.jpg|၁၈၆၉–၁၈၇၀ မှ Vasily Vereshchagin ရီးဆွဲထားရေ ကာဂျစ်ရို့၏ ယပ်တ် တဲအိမ် File:Kyrgyz 1813.JPG|ကာဂျစ်လူမျိုးများ File:Prokudin-Gorskii-18.jpg|ဂိုလော့နာယာ မြက်ခင်းလွင်ပြင်ဟိ ရွှိပြောင်းနီထိုင်သူ ကာဂျစ် မိသားစု တစုကို ၁၉၁၁ မာ တွိရစဉ်။ Prokudin-Gorskii </gallery> ===ဆိုဗီယက် ကာဂျစ္စတန်=== [[File:Bischkek.jpg|thumb|right|ဘိရှကက်မြို့]] ဒေသအထဲ ဆိုဗီယက်ရို့၏အာဏာသည် ၁၉၁၉ မာ စတင် တည်ထောင်ခရေ။ ရုရှား ဆိုဗီယက် ဖက်ပြားဆတ် ဆိုရှယ်လစ် သမ္မတ နိုင်ငံ အထဲ ကာရာ-ကာဂျစ် ကိုယ်ပိုင် အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ နယ်မြီ အဖြစ် တည်ထောင်ခခြင်း ဖြစ်တေ။ (ကာရာ-ကာဂျစ် ဆိုရေ အသုံးအနှုန်းကို ရုရှားရို့က ၁၉၂၀ ခုနှစ်များ အလယ်ပိုင်း အထိ အသုံးပြုခကတ်ပြီး ကာဂျစ်ဟုပင် ခေါ်ဝေါ်ကတ်တေ ကာဇက်လူမျိုးတိက ကွဲပြားစီရန် သုံးနှုန်းခြင်း ဖြစ်တေ။) ၁၉၃၆ ခုနှစ် ဒီဇန်ဘာလ ၅ ရက်နိမာ ဆိုဗီယက် ယူနီယံ အတွင်းမာ ကာဂျစ် ဆိုဗီယက် ဆိုရှယ်လစ် သမ္မတနိုင်ငံ ကို တည်ထောင်ခရေ။ ၁၉၂၀ ခုနှစ်များအထဲ ကာဂျစ်စတန်နိုင်ငံသည် ယိုင်ကျေးမှု၊ ပညာရီး နန့် လူမှုဘဝ ရို့မာ သိသာစွာ တိုးတက်မှုတိ ဟိခရေ။ စာတတ်မြောက် မှုနှုန်းမာ များစွာ တိုးတက် လာခပြီး နီထိုင်သူများ ကို ရုရှားဘာသာ အား စံ ဘာသာစကား တရပ် အဖြစ် အသုံးပြုဖို့ ဖိအားပီး မိတ်ဆက်ခြင်း ခံခရရေ။ စီးပွားရီးနန့် လူမှုရီး တိုးတက်မှုတိမာ သိသာ ထင်ရှားရေ။ ဆိုဗီယက် ယူနီယံကို ၁၉၂၀ ခုနှစ်တိ၏ နှောင်းပိုင်း မှ ၁၉၅၃ ခုနှစ် အထိ အုပ်ချုပ်ရေ [[ဂျိုးဇက် စတာလင်]] လက်ထက်မာ အမျိုးသားရီး လှုပ်ယှားမှုတိကို ဖိနှိပ်ခကေလေ့ ကာဂျစ်ရို့၏ အမျိုးသား ယိုင်ကျေးမှု၏ အစိတ်အပိုင်း အင်တန်များများကို ထိန်းသိမ်း ထားနိုင်ခရေ။ ဆိုဗီယက်ရို့၏ ဂလက်စနီာ့ ခေါ် ပွင့်လင်းမြင်သာရီး လှုပ်ယှားမှု၏ အစောပိုင်းနှစ်များမာ ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံ၏ နိုင်ငံရီး ကို စိကေချေလှောက်သာ ရိုက်ခတ်မှု ဟိခရေ။ ယကေလေ့သော့ နိုင်ငံ၏ သတင်းစာတိမာ ပိုပြီးကေ လစ်ဘရယ်ဆန်သော အမြင်တိကို ခံယူခွင့် ရခပြီးကေ သတင်းစာ အသစ်ဖြစ်ရေ လစ်ထရေတာနီ ကာဂျစ္စတန် အား စာရီးဆရာတိ သမ္မဂ္ဂမှ ထုတ်ဝီခွင့် ရဟိခရေ။ တရားမဝင်သော နိုင်ငံရီး အသင်းတိမာ ပိတ်ပင်ခံခရပြီး ၁၉၈၉ ခုနှစ်မာ ကြီးကျယ်သော အိမ်ရာ ပြဿနာတိကို ဖြီယှင်းရှင် ပေါ်ပေါက်လာရေ တချို့ အစုအဖွဲ့တိမှာမူ လှုပ်ရှားခွင့် ရဟိခရေ။ ၁၉၈၉ ခုနှစ် ဆိုဗီယက်ရို့ နောက်ဆုံး ကောက်ယူသော လူဦးရွီ စာရင်းအရ မြောက်ပိုင်းမြို့တော် ဖရွန်ဇာမြို့ (ဂုချိန်ခါ ဘိရှကက်မြို့) ၏ ၂၂% မျှသော လူဦးရွီသည်သာ ကာဂျစ်လူမျိုးများ ဖြစ်ကတ်ပြီး လူဦးရွီ၏ ၆၀% ကျော်မာ ရုရှားလူမျိုးများ၊ ယူကရိန်း လူမျိုးများ နန့် တခြားသော ဆလာဗစ် နိုင်ငံများ တိက ဖြစ်တေ ဟုဆိုရေ။ (စစ်တမ်းအရ ဘိရှကက် မြို့နေ လူဦးရွီ၏ ၃၆ ရာခိုင်နှုန်းသာ ရုရှားစကားကို ပထမဘာသာစကား အနေနန့် ပြောကြားကတ်တေ။)<ref>{{cite web|last=Djumataeva |first=Venera |url=http://www.rferl.org/content/Kyrgyz_Protests_in_1989_Verged_On_Ethnic_Conflict/1901704.html |title=1989 Kyrgyz Protests Verged On Ethnic Conflict |publisher=Rferl.org |date=11 December 2009}}</ref> [[File:Stamps of Kyrgyzstan, 2011-12.jpg|thumb|150px|ဆိုဗီယက် အာကာသယာဉ်မှူး [[ယူရီ ဂါဂါရင်]]ကို ဒက်ခေါင်းတိတ်ကတ် ထက်မာ တွိရပုံ]] ၁၉၉၀ ခုနှစ် ဂျုန်လမာ ကာဂျစ္စတန် တောင်ပိုင်းဟိ ဥဇဘက် လူမျိုး အများစု နီထိုင်ရာ ဒေသဖြစ်ရေ အော့ရှ် အိုဘလတ်စ်မာ ဥဇဘက် လူမျိုးများ နန့် ကာဂျစ်လူမျိုးများ အကြား လူမျိုးရီး တင်းမာမှုတိ ဖြစ်ပေါ်လှာခရေ။<ref name="conflict">{{cite news |url=http://www.irinnews.org/report.aspx?reportid=33728 |title=KYRGYZSTAN: Economic disparities driving inter-ethnic conflict |publisher=[[IRIN]] Asia |date=15 February 2006}}</ref> ဥဇဘက်ရို့၏ စုပေါင်းယာမြီကို အိမ်ရာဖွံ့ဖြိုးရီး စီမံကိန်း အဖြစ် ပြောင်းလဲရန် ကြိုးစားရမှ အော့ရှ်အရီးအခင်း စတင် ဖြစ်ပွားခရေ။ အရေးတကြီး အခြီအနီ ကြေညာလို့ ကာဖျူး ထုတ်ပြန်ကာ ထိန်းသိမ်း ခရပြီး<ref>"[http://www.eurasianet.org/departments/civilsociety/articles/eav012506.shtml Ethnic Uzbeks in Kyrgyzstan Voice Complaints Over Discrimination, Corruption] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100614193258/http://www.eurasianet.org/departments/civilsociety/articles/eav012506.shtml |date=14 June 2010 }}". EurasiaNet.org. 24 January 2006.</ref> ကာဂျစ္စတန် မြောက်ပိုင်းဟိ စုပေါင်းယာမြေဟိ အလုပ်သမား မိသားစုမှ သား ၅ ယောက်မာ အထွီးဆုံး ဖြစ်ရေ အက်စကာ ကာယက်ဗ် မာ ထိုနှစ် အောက်တိုဘာလမာ သမ္မတ အဖြစ် ရွီးချယ်ခြင်း ခံခရရေ။ ယင်းချိန်တွင် ကာဂျစ္စတန် နိုင်ငံ၏ ဒီမိုကရေစီ လှုပ်ယှားမှုတိမာ ပါလီမန်မား ထောက်ခံမှုဖြင့် သိသာသော နိုင်ငံရီး အင်အားစု တခု အဖြစ်သို့ ရောက်ဟိပါလတ်တေ။ ၁၉၉၀ ခုနှစ် ဒီဇန်ဘာလမာ ဆိုဗီယက် အထွဋ်အထိပ် အဖွဲ့မှ နိုင်ငံ၏ နာမည်ကို ရီပတ်ဘလစ် အော့ဖ် ကာဂျစ္စတန်ဟု ပြောင်းလဲ ခေါ်ဝေါ်ရန် မဲဆန္ဒပေး ဆုံးဖြတ်ခရေ။ (၁၉၉၃ မာ ကာဂျစ် ရီပတ်ဘလစ် ဟု ဖြစ်လာခရေ။) နောက်တလ ဖြစ်ရေ ဂျန်နဝါရီလမာ ကာယက်ဗ်မှ အစိုးရ ဖွဲ့စည်းပုံ အသစ်ကို မိတ်ဆက်တင်ပြခပြီး အစိုးရ အသစ်အား ငယ်ရွယ်ပြီးကေ ပြုပျင်ပြောင်းလဲ ရန် လိုလားသော နိုင်ငံရီး သမားတိနန့် အဓိက ဖွဲ့စည်းခရေ။ ၁၉၉၁ ခုနှစ် ဖေဖဝါရီလမာ မြို့တော်၏ နာမည်အား ဖရွန်ဇာမှ တော်လှန်ရီး ကာလ မရောက်ခင် နာမည်ဖြစ်ရေ ဘိရှကက် အဖြစ် ပြန်ပနာပြောင်းလဲ ခရေ။ လွတ်လပ်ရီး ရဟိရန် အတွက် နိုင်ငံရီး အရ ကြိုးပမ်းလှုပ်ရှားခကေလေ့ အဂယင့် စီးပွားရီး အခြီအနီမာမူ ဆိုဗီယက် ယူနီယံမှ ခွဲထွက်ရန် အခြီအနီနန့် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်နီခရေ။ ၁၉၉၁ မာ့ခ်ျလမာ ကျင်းပသော ဆိုဗီယက် ယူနီယံ အဖြစ် ဆက်ပနာတည်ဟိနိန်ရေး ဆန္ဒခံယူပွဲမာ မဲဆန္ဒရှင် ၈၈.၇% က ဆိုဗီယက် ယူနီယံအား အသစ်ပြန်ပနာ ဖွဲ့စည်းသော ဖက်ဒရီးရှင်း တခု အဖြစ် ဆက်ပနာ တည်ဟိနိန်ရန် အဆိုကို ထောက်ခံခရေ။ ယကေလေ့သော့ ခွဲထွက်တေး လှုပ်ရှားသူတိက ကာဂျစ္စတန်၏ လွတ်လပ်ရီး ရဟိရန် အတွက် ထိုနှစ် သြဂတ်လမှာပင် ဖိအားပီး လုပ်ဆောင်ခလီရေ။ ၁၉၉၁ ခုနှစ် သြဂတ်လ ၁၉ ရက်မာ နိုင်ငံ အရေးတကြီး အခြီအနီ ကော်မတီက မော်စကိုမာ အာဏာလွှဲပြောင်းယူခပြီး ကာဂျစ္စတန် နိုင်ငံမာ ကာယက်ဗ်အား ရာထူးမှ ဖယ်ယှားရန် ကြိုးစားမှု ပေါ်ပေါက်ခရေ။ အာဏာသိမ်းရန် ကြိုးပမ်းမှု တပတ်အကြာမှာ ကျရှုံးခပြီးကေ ကာယက်ဗ် နန့် ဒုတိယ သမ္မတ ဂျာမန် ကူဇနက်ဇော့ဗ်ရို့ ဆိုဗီယက် ပြည်ထောင်စု ကွန်မြူနစ် ပါတီ မှ နုတ်ထွက်ကြောင်း ကြေညာခပြီးကေ အစိုးရဌာန တခုလုံးနန့် အထဲဝန်တိလေ့ ရာထူးမှ နုတ်ထွက်ခကတ်တေ။ ယပြီးနောက်မာ ဆိုဗီယက် အထွဋ်အထိပ် အဖွဲ့မှ ၁၉၉၁ ခုနှစ် သြဂတ်လ ၃၁ ရက်မာ ဆိုဗီယက် ယူနီယံမှ လွတ်လပ်ရီး ရကတ်ောင်း ကြေညာခပြီးကေ ကာဂျစ္စတန် သမ္မတနိုင်ငံ ဖြစ်လှာခလီရေ။ ===လွတ်လပ်ရီး ရပြီးခေတ်=== ၁၉၉၁ အောက်တိုဘာလမာ ကာယက်ဗ်သည် ပြိုင်ဘက်မဟိ အရွီးခံပြီးကေ တိုက်ရိုက်မဲပီးစနစ်ဖြင့် ဆန္ဒမဲ ၉၅ ရာခိုင်နှုန်းကို ရဟိခဲ့ကာ အသစ်ပေါ်ပေါက်လာရေ လွတ်လပ်သော သမ္မတနိုင်ငံ၏ သမ္မတ ဖြစ်လာခရေ။ တခြားသော သမ္မတနိုင်ငံ ၇ ခုမှ ကိုယ်စားလှယ်တိနန့် တတူ တလတည်းမှာပင် စီးပွားရီး အသိုက်အဝန်း အသစ် အတွက် သဘောတူ စာချုပ်ကို လက်မှတ် ရီးထိုးခရေ။ ၁၉၉၁ ခုနှစ် ဒီဇန်ဘာလ ၂၁ ရက်နိမာ ကာဂျစ္စတန် နိုင်ငံသည် တခြားသော အလယ်အာသျှ သမ္မတနိုင်ငံ ၄ ခုနန့် တတူ လွတ်လပ်သော နိုင်ငံတိ၏ ဓနသဟာယ အဖွဲ့ကို တရားဝင် ဝင်ရောက်ခရေ။ ၁၉၉၁ ခုနှစ် ဒီဇန်ဘာလ ၂၅ ရက်မာ ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံသည် လွတ်လပ်ရီး အပြည့်အဝ ရဟိခရေ။ နောက်တရက် ၁၉၉၁ ဒီဇန်ဘာလ ၂၆ ရက်မာ ဆိုဗီယက် ယူနီယံ ဆိုပနာ မဟိတော့ပါ၊၊ ၁၉၉၂ ခုနှစ်မာ ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံသည် ကမ္ဘာ့ ကုလသမ္မဂ္ဂ နန့် ဥရောပ လုံခြုံရီးနန့် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရီး အဖွဲ့ (အိုအက်စ်စီအီး) သို့ အဖွဲ့ဝင် နိုင်ငံ အဖြစ် ဝင်ရောက်ခရေ။ ၁၉၉၃ ခုနှစ် မေလ ၅ ရက်မာ နိုင်ငံ၏ ရုံးသုံးနာမည်အား ရီပတ်ဘလစ်အော့ဖ် ကာဂျစ္စတန် မှ ကာဂျစ် ရီပတ်ဘလစ် ဟု ပြောင်းလဲခေါ်ဝေါ်ခရေ။ ၂၀၀၅ ခုနှစ် မာ့ခ်ျလ ရွီးကောက်ပွဲ အပြီးမာ ကျူးလစ်ပန်း တော်လှန်ရီး ဟု နာမည်ရရေ ထင်ရှားရေ ဆန္ဒပြပွဲ တခု ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ကာ သမ္မတ အက်စ်ကာ ကာယက်ဗ်အား ၂၀၀၅ ခုနှစ် ဧပြီလ ၄ ရက်နိမာ ရာထူးမှ နုတ်ထွက်စီခရေ။ အတိုက်အခံ ဂေါင်းဆောင်တိက ညွှန့်ပေါင်း အစိုးရ ဖွဲ့စည်းခပြီးကေ အစိုးရ အသစ်ကို သမ္မတ ကူးရ်မန်ဘတ် ဘာကီးယက်ဗ်၏နန့် ဝန်ကြီးချုပ် ဖဲလစ် ကူလော့ဗ် ရို့၏ ဦးဆောင်မှုဖြင့် ဖွဲ့စည်းခရေ။ နိုင်ငံ၏ မြို့တော်မာ ဆန္ဒပြမှု အထဲ လုယက် ခံခရရေ။ နိုင်ငံရီး တိုင်းမှုကို ရဟိရန် ခက်ခဲပြီး ဒုစရိုက်ဂိုဏ်းတိနန့် ဆက်စပ်နိန်ရေ အဖွဲ့တိမာ အာဏာရဟိရန် အပြိုင်အဆိုင် ကြိုးပမ်းကတ်တေ။ ၂၀၀၅ ခုနှစ် မာ့ခ်ျလမာ ရွီးကောက် တင်မြှောက်ခံရရေ ပါလီမန် အမတ် ၇၅ ဦး အထဲမှ ၃ ဦး လုပ်ကြံသတ်ဖြတ်ခံရပြီး ကြားဖြတ်ရွီးကောက်ပွဲမာ အသတ်ခံရရေ သူ၏ အစ်ကို နီရာကို ဝင်အရွီးခံလို့ အနိုင်ရရေ အမတ်မာ ၂၀၀၆ ခုနှစ် မေလ ၁၀ ရက်မာ ထပ်မံ သတ်ဖြတ်ခြင်း ခံခရရေ။ ထိုလေးဦး စလုံးမာ အဓိက တရားဝင် စီးပွားရီး လုပ်ငန်းတိနန့် တိုက်ရိုက် ပတ်သက် ဆက်နွယ်နိန်ရေဟု နာမည်ကြီးသူတိ ဖြစ်ကတ်တေ။ ၂၀၁၀ ခုနှစ် ဧပြီလ ၆ ရက်မာ တာလာ့စ် မြို့မာ အစိုးရ၏ အကျင့်ပျက် ခြစားမှုတိနန့် တိုးမြှင့်လာရေ လူနီမှု စရိတ်များ ထက်မာဖြစ်ပွားသော ဆန္ဒပြပွဲ အပြီးမာ ပြည်သူ့တော်လှန်ရီး ပျံ့နှံ့ ဖြစ်ပွားခရေ။ ဆန္ဒပြသူတိမာ အကြမ်းဖက်လာကတ်ပြီး အရာတရက်နိမာ ဘိရှကက်သို့ ကူးစက်လာရေ။ ဆန္ဒပြသူတိမာ သမ္မတ ဘာကီးယက်ဗ်၏ ရုံးကို တိုက်ခိုက်ပိုင် နိုင်ငံတော်မှ ထုတ်ရွှင့်သော တီဗွီ နန့် လေဒီအို စတေရှင်တိကိုလည်း တိုက်ခိုက်ကတ်တေ။ ဆန္ဒပြမှု အထဲ ပြည်ထဲရီး ဝန်ကြီးမာ ရိုက်နှက်ခြင်း ခံရရေဟု သတင်းထွက်ခရေ။ ၂၀၁၀ ခုနှစ် ဧပြီလ ၇ ရက်မာ သမ္မတ ဘာကီးယက်ဗ်မှ နိုင်ငံအထဲ အရေးတကြီး အခြီအနီကို ကြေညာခရေ။ ရဲ နန့် အထူးတပ်ဖွဲ့တိက အတိုက်အခံ ဂေါင်းဆောင် မကန်မဝှန်ကို ဖမ်းဆီးခရေ။ တန်ပြန်ရေ အနေနန့် ဆန္ဒပြသူတိက ပြည်မားလုံခြုံရီး ဌာနချုပ် (အယင်က ကေဂျီဘီ ဌာနချုပ်) နီရာ နန့် မြို့တော်ဟိ နိုင်ငံ၏ ရေလီဗွီးရှင်း ချန်နယ်ရို့ကို ထိန်းသိမ်း ရယူခရေ။ ကာဂျစ္စတန် အစိုးရ တာဝန်ဟိသူတိ၏ ပြောဆိုချက်အရ မြို့တော် အထဲ ရဲတိနန့်သွီးထွက်သံယို ထိပ်တိုက်တွေ့မှုတိမာ အနည်းဆုံး လူ ၇၅ ဦး သီဆုံးပြီး ၄၅၈ ဦးမာ ဒဏ်ရာ ရခရေ ဟု ဆိုရေ။<ref>{{cite news |author=Tkachenko, Maxim |url=http://www.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/04/08/kyrgyzstan.violence/index.html?iref=allsearch |title=Kyrgyz president says he won't resign |publisher=CNN |date= 9 April 2010 |accessdate=17 April 2010}}</ref> ယကေလေ့သော့ သတင်းများ အရ လူ ၈၀ ဦး အနည်းဆုံး သီဆုံးရေလို့ သိရရေ။ အယင် နိုင်ငံခြားရီး ဝန်ကြီး ရိုဇာ အိုတွန်ဘာယဲဗာ ဦးဆောင်သော ကြားဖြတ်အစိုးရမှ ၂၀၁၀ ဧပြီလ ၈ ရက်မာ ကာဂျစ္စတန်၏ နိုင်ငံပိုင် မီဒီယာ နန့် မြို့တော် အထဲဟိ အစိုးရ၏ ရုံးတိကို ထိန်းသိမ်း ခရေ။ ယကေလေ့ ဘာကီးယက်ဗ်သည် ရာထူးမှ နုတ်ထွက်ခြင်း မပြုသိမ့်လီ။<ref>{{cite web|url=http://www.upi.com/Top_News/Special/2010/04/09/Expert-Kyrgysztan-could-face-civil-war/UPI-78531270835021/ |title=Expert: Kyrgysztan could face civil war |publisher=UPI.com |date=9 April 2010 |accessdate=17 April 2010}}</ref><ref>{{cite web |author=AFP |url=http://news.asiaone.com/News/Latest%2BNews/Asia/Story/A1Story20100410-209496.html |title=Ousted Kyrgyz president is offered 'safe passage' |publisher=asiaone |date=10 April 2010 |accessdate=9 August 2013 |archivedate=14 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131214071709/http://news.asiaone.com/News/Latest%2BNews/Asia/Story/A1Story20100410-209496.html }}</ref> သမ္မတ ဘာကီးယက်ဗ်သည် ဂျလာအာဘတ် ဟိ သူ၏ နီအိမ် သို့ ပြန်လားခပြီးကေ ၂၀၁၀ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁၃ ရက်နိမာ သတင်းစာ ရှင်းလင်းပွဲမာ ရာထူးမှ နုတ်ထွက်ခြင်း ကြောင်း ပြောကြားခရေ။<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/8617729.stm |title=Kyrgyz President Bakiyev 'will resign if safe' |publisher=BBC News |date=13 April 2010 |accessdate=17 April 2010}}</ref> ၂၀၁၀ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁၅ မာ ဘာကီးယက်ဗ်သည် အိမ်နီးချင်း ကာဇက်စတန် နိုင်ငံသို့ သူ၏ ဇနီး နန့် အချေ နှစ်ယောက်နန့် တတူ လီယာဉ်ပျံဖြင့် ထွက်ခွာလားခီရေ။ နိုင်ငံ၏ ယာယီဂေါင်းဆောင်တိက ဘာကီးယက်ဗ် မထွက်ခွာမီ တရားဝင် ရာထူးမှ နုတ်ထွက်ကြောင်းစာကို လက်မှတ်ရီးထိုး ခကြောင်း ကြေညာခရေ။<ref>{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/04/15/kyrgystan.gunfire/index.html?hpt=T2 |title=Ousted Kyrgyz president quits, leaves country |publisher=CNN |date= 16 April 2010}}</ref> ဝန်ကြီးချုပ် ဒါနီယာ အူဆေနော့ဗ်က ရုရှားအား ဆန္ဒပြပွဲတိကို နောက်ကွယ်မှု ပံ့ပိုးပီးရေဟု ယိုးစွပ်ခကေလေ့ ရုရှား ဝန်ကြီးချုပ် ဗလာဒီမာ ပူတင် က ငြင်းဆိုခရေ။ အတိုက်အခံတိက အမေရိကန် ထိန်းချုပ်သော မာနာ့စ် လီတပ် အခြီစိုက် စခန်းကို ပိတ်သိမ်းရန် အတွက်လေ့ တောင်းဆိုခကတ်တေ။<ref>{{cite web |url=http://abcnews.go.com/International/wireStory?id=10305761 |title=Kyrgyz Opposition Controls Government Building |author=Leonard, Peter |publisher=The Associated Press via ABC News |date=7 April 2010 |accessdate=24 October 2015 |archivedate=11 April 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100411210401/http://abcnews.go.com/International/wireStory?id=10305761 }}</ref> ရုရှားသမ္မတ ဒီမီထရီ မက်ဒ်ဗြဲဒက်ဗ်မှ ရုရှားနိုင်ငံသားတိ၏ လုံခြုံရီး အတွက် ဆောင်ရွက်ရန် နန့် ကာဂျစ္စတန် နိုင်ငံ အထဲဟိ ရုရှားရို့ နီထိုင်ရာ အထဲ ဖြစ်လှာနှိုင်ရေ တိုက်ခိုက်မှုတိကို ကာကွယ်နိုင်ဖို့ အတွက် လုံခြုံရီးကို တိုးမြှင့်ရန် အမိန့်ပီးခရေ။ ၂၀၁၀ ခုနှစ် ဂျုန်လ ၁၁ ရက်နိမာ နိုင်ငံ၏ ဒုတိယ အကြီးဆုံးမြို့ဖြစ်ရေ အော့ရှ်မြို့မာ အဓိက လူမျိုးစု နှစ်ခုဖြစ်ရေ ဥဇဘက်နန့် ကာဂျစ်လူမျိုးရို့ အကြား လူမျိုးရီး အဓိကရုဏ်းများ ဖြစ်လာခရေ။ ထိုအဓိကရုဏ်းမှ နိုင်ငံအထဲ ပြည်မားစစ် ဖြစ်လှာနှိုင်ရေ ဆိုရေ စိုးရိမ် ကြောင့်ကြမှုတိ ပေါ်ပေါက် ပါလတ်တေ။<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/world/asia_pacific/10296635.stm|title=There are clashes in the Kyrgyzstan again |publisher=BBC |date= 11 June 2010 |accessdate=11 June 2010}}</ref><ref>Shuster, Simon. (1 August 2010) [http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2007709,00.html "Signs of Uzbek Persecution Rising in Kyrgyzstan"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130817075943/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2007709,00.html |date=17 August 2013 }}. Time.com. Retrieved on 6 December 2013.</ref> [[File:Suusamyr Valley (3968060227).jpg|thumb|ကာဂျစ္စတန်ဟိ လှည့်လည်လားလာသူရို့ နီအိမ်]] အခြီအနီတိကို ထိန်းချုပ်ရန် ခက်ခဲလာသဖြင့် ယာယီဂေါင်းဆောင်ဖြစ်ရေ အိုတွန်ဘာရဲဗာ မှ ရုရှားသမ္မတ ဒီမီထရီ မက်ဒ်ဗြဲဒက်ဗ် ထံကို စာတစောင် ပီးပို့လို့ ရုရှားတပ်တိကို စီလွှတ်လို့ နိုင်ငံ၏ အခြီအနီကို ထိန်းသိမ်းပီးဖို့ တောင်းဆိုခရေ။ မက်ဒ်ဗြဲဒက်ဗ်၏ ပြည်သူ့ဆက်ဆံရီး အရာဟိ နာတာလျာ တီမာကိုဗာက "ဒေ အကြောင်းမာ ပြည်မား ပဋိပက္ခသာဖြစ်သဖြင့် ရုရှားအနေနန့် ပါဝင်ပတ်သက်ရန် လိုအပ်ရေ အခြီအနီမဟိပါ။" ဟု အကြောင်း ပြန်ကြားခရေ။ ပဋိပက္ခကြောင့် လူ ၂၀၀ ကျော် သီဆုံးခပြီးကေ ၁,၆၈၅ ဦး ဒဏ်ရာ ရဟိခဲ့ကာ အစားအစာ နန့် အရေးပါသော အသုံးအဆောင် ပစ္စည်းများ ပြတ်လတ်လားခရရေ။ ရုရှား အစိုးရက လူသားချင်း စာနာရေ အကူအညီတိကိုမူ ဒုက္ခရောက်နီရေ နိုင်ငံ အတွက် ပီးပို့လားမေဟု ပြောကြားရေ။<ref name="By2010">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/world/asia_pacific/10300348.stm|title=Kyrgyz president asks for Russian help|publisher=BBC |date= 12 June 2010|accessdate=12 June 2010}}</ref> ဒေသမား ဟိသူတိ၏ အဆိုအရ ဒေသမား ဂိုဏ်း ၂ ခုမှ ခိုက်ရန်ဖြစ်ပွားခရေမှ အစပြုပနာ ကျန်ဟိရေ တမြို့လုံးသို့ အကြမ်းဖက်မှု ပြန့်ပွားလားရေမာ ကောင်းကောင်းမကြာသော အချိန်အတွင်းမှာ ဖြစ်တေဟု ဆိုရေ။ အချို့ သတင်းတိအရ စစ်တပ်မှ ကာဂျစ်လူမျိုး ဂိုဏ်းများ မြို့မားသို့ ဝင်ရောက်ယောင် ထောက်ပင့်ပီးခရေဟု ဆိုကေလည်း အစိုးရမှ ထိုယိုးစွပ်မှုကို ငြင်းပယ်ခရေ။<ref name="By2010"/> အကြမ်းဖက် ပဋိပက္ခမားသည် အိမ်နီးချင်း ဒေသတိသို့ ပျံ့နှံ့လားခသဖြင့် အစိုးရမှ တောင်ပိုင်း ဂျလာအာဘတ် ဒေသ တခုလုံးအား အရေးတကြီး အခြီအနီ ကြေညာခရရေ။ အခြီအနီကို ထိန်းသိမ်းရန် အတွက် ယာယီ အစိုးရရေ လုံခြုံရီး တပ်တိအား ပစ်သတ်ရန် အမိန့်ပီးခရေ။ ရုရှား အစိုးရမှ ရုရှားရို့၏ ပိုင်ဆိုင်မှုတိကို ကာကွယ်ရန် အတွက် နိုင်ငံအတွင်းကို တပ်ရင်းတရင်း စီလွှတ်ရန် ဆုံးဖြတ်ခရေ။<ref name="By the BBC">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/world/asia_pacific/10304165.stm|title=Situation worsens in Kyrgyzstan|publisher=bbc.co.uk |date= 13 June 2010|accessdate=13 June 2010}}</ref> [[File:Kyrgyz family Sary-Mogol.jpg|thumb|အော့ရှ်ခရိုင် ဆာရီ မိုဂိုရွာဟိ ကာဂျစ်မိသားစု တစု]] အိုတွန် ဘာရဲဗာက ဘာကီးယက်ဗ်၏ မိသားစုသည် အကြမ်းဖက်မှုတိကို ဖြစ်ပွားစီရန် မြှောက်ပင့်ပီးရေလို့ ယိုးစွပ်ခရေ။<ref>{{cite news|url=http://www.indianexpress.com/news/russia-turns-down-kyrgyz-call-for-help-as-toll-rises/633045/0|title=Ousted Kyrgyz President's family blamed| publisher=Associated Press via The Indian Express| date= 12 June 2010|accessdate=13 June 2010}}</ref> အေအက်ဖ်ပီ၏ သတင်းအရ မြို့တမြို့လုံးကို မီးခိုးများ ဖုံးလွှမ်းနိန်ရေဟု ဆိုရေ။ အိမ်နံပါးချင်း ဥဇဘက် ကစ္စတန်မှ အာဏာပိုင်တိ၏ အဆိုအရ အနည်းဆုံး ဥဇဘက်လူမျိုး ၃၀,၀၀၀ ခန့်သည် အကြမ်းဖက်မှုတိမှ လွတ်မြောက်ဖို့နယ်စပ်ကို ဖြတ်ကျော်လှာရေလို့ ဆိုရေ။<ref name="By the BBC"/> ၂၀၁၀ ဂျုန်လ ၁၄ ရက်မာ အော့ရှ်မာ တိုင်း အီးချမ်းနိန်ရေ်လည်း ဂျလာအာဘတ် ဒေသမာ မီးတိုက်မှုတိကိုမှု ရံဖန်ရံခါ တွိနီရရေ။ ဒေသတခုလုံးသည် အရေးတကြီး အခြီအနီ ကြေညာထားဆဲ ဖြစ်ပြီးကေ ဥဇဘက်တိမာ ဂူရာကျိုင်၏ တိုက်ခိုက်ခံရဖို့ ရန်ကို ကြောက်သဖြင့် အိမ်မားမှ အိမ်ပြင် မထွက်ရဲ ကတ်လီ။ ကုလသမ္မဂ္ဂမှ အခြီအနီကို စစ်ဆီးရန် အတွက် အထူးသံတမန် စီလွှတ်ရန် ဆုံးဖြတ်ခရေ။<ref name="news.bbc.co.uk">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/world/asia_pacific/10307406.stm|title=Osh gets relatively calmer but Jalalabad flares up |publisher=BBC |date= 14 June 2010 |accessdate=14 June 2010}}</ref> ယာယီအစိုးရ၏ လက်ထောက်ဂေါင်းဆောင်ဖြစ်ရေ တီမဲ ဆာရီယက်ဗ်က ဒေသမား ပဋိပက္ခမား ဖြစ်ပွားခပြီးကေ အစိုးရ အနေနန့် အခြီအနီကို အားလုံး ထိန်းချုပ်ရန် မဖြစ်နှိုင်ဟု ပြောခရေ။ ယင်းအပြင် အကြမ်းဖက်မှုတိကို နှိမ်နင်းရန် အတွက် လောက်ငှသော လုံခြုံရီး အဖွဲ့တိလေ့ မဟိဟု ပြောကြားခရေ။ မီဒီယာတိ၏ အဆိုအရ ၂၀၁၀ ဂျုန်လ ၁၄ ရက်မာ ရုရှားအစိုးရမှ ကာဂျစ်အစိုးရ၏ မေတ္တာရပ်ခံချက်ကို စဉ်းစားနီကြောင်း ဖော်ပြခရေ။ စုပေါင်းလုံခြုံရီး စာချုပ် အဖွဲ့ (စီအက်စ်တီအို) ကလည်း အရေးတကြီး အစည်းအဝေး တရပ်ကို ထိုနိမှာပင် ကျင်းပခပြီးကေ အကြမ်းဖက်မှုတိကို အဆုံးသတ်ရန် အတွက် အဖွဲ့အနေနန့် ဇာ နီရာမှ ပါဝင်သင့်စွာကို ဆွေးနွေးခရေ။ လူမျိုးရီး အကြမ်းဖက်မှုတိ လျော့ကျလားခဗျားနောက် ၂၀၁၀ ခုနှစ် ဂျုန်လ ၁၅ ရက်မာ ကာဂျစ် သမ္မတ ရိုဇာ အိုတွန်ဘာရဲဗာ မှ သတင်းစာ ရှင်းလင်းပွဲ တရပ်ကို ကျင်းပခပြီးကေ ရုရှားအနေနန့် အကြမ်းဖက်မှုတိကို နှိမ်နင်းရန် အတွက် တပ်များ ပို့လွှတ်ရန် မလိုအပ်တော့ကြောင်း ကြေညာခရေ။ ၂၀၁၀ ခုနှစ် ဂျုန်လ ၁၅ ရက် အထိ အနည်းဆုံး လူ ၁၇၀ သီဆုံးခရေလို့ ဆိုကေလည်း အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ကြက်ခြေနီ အဖွဲ့မာ ပါစကဲ မေး ဝက်ဂနာက အစိုးရမှ ကြေညာသော သီဆုံးသူ စာရင်းမာ လျှော့တွက်ထားခြင်းသာ ဖြစ်တေဟု ဆိုခရေ။ ကုလသမ္မဂ္ဂ မဟာမင်းကြီးမှ သတင်းထောက်တိအား ဂျနီဗာမာ ပြောကြားရေမာ အကြမ်းဖက်မှုတိသည် ကြိုတင်ပြင်ဆင် ထားပုံ ရရေဟု ဆိုရေ။ ဥဇဘက် လူမျိုးတိက ယင်းရို့အတွက် ကာကွယ်ပီးနိုင်ဖို့ အာမခံချက် မရဟိပါက အော့ရှ်ဟိ ဆီလှောင်ရုံကို ဖောက်ခွဲပစ်ဖို့လို့ မျောက်ခြောက်ခြောက်ရေ။ ကုလသမ္မဂ္ဂမှ တိုက်ခိုက်မှုတိမာ ကြိုတင်ပြင်ဆင် ပစ်မှတ်ထားပနာ စနစ်တကျ စီစိုင်ထားရေဟု ယုံကြည်ကြောင်း ပြောရေ။ ကာဂျစ် တာဝန်ဟိသူတိက မီဒီယာတိအား ပြောကြားရေမာ ဂျလာအာဘတ်မာ ဖြစ်ပွားသော အကြမ်းဖက်မှု၏ နောက်ကွယ်မာ ကြိုးကိုင်ရေလို့ သံသယဟိသူအား ထိန်းသိမ်း ထားပြီးသားဖြစ်ကြောင်း ပြောကြားရေ။ <ref name="http">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/world/asia_pacific/10325589.stm|title=UN and Russian aid arrives |publisher=BBC |date= 16 June 2010 |accessdate=16 June 2010}}</ref> [[File:HA delivers to a local kindergarten.jpg|thumb|ကာဂျစ္စတန်မှ အချေသူငယ်များ]] ၂၀၁၀ ခုနှစ် သြဂတ်လ ၂ ရက်မာ ကာဂျစ် အစိုးရ၏ စနည်းနာရီး ကော်မသျှင်မှ ပဋိပက္ခ ဖြစ်ရရေ အကြောင်းရင်းတိကို စတင်စစ်ဆီးရေ။ အယင် ပါလီမန်မှ ဦးဆောင်ဆွေးနွေးသူ အက်ဘ်ဒီဂနီ အာကေဘာယက်ဗ် ဦးဆောင်သော အမျိုးသား ကော်မသျှင်၏ အဖွဲ့ဝင်တိက ဥဇဘက်များ အများစု နီထိုင်ရာ အော့ရှ်ဒေသ ကာရာစူး ခရိုင်ဟိ ကျေးရွာတိမှ ရွာသားတိနန့် တွိဆုံ ခရေ။ အမျိုးသား ကော်မသျှင်မာ တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစု အဖွဲ့မှ ကိုယ်စားလှယ်များ ပါဝင်ဗျယ်ဒေး သမ္မတ၏ အမိန့်ဖြင့် ဖွဲ့စည်း ခခြင်း ဖြစ်တေ။ သမ္မတ ရိုဇာ အိုတွန်ဘာယဲဗာက ၂၀၁၀ ခုနှစ် သြဂတ်လမာ အဓိကရုဏ်း ဖြစ်ရရေ အကြောင်းရင်းကို စစ်ဆီးရန် နိုင်ငံတကာ ကော်မသျှင်လည်း ဖွဲ့စည်းဖို့လို့ ဆိုရေ။<ref>[http://www.rferl.org/content/Kyrgyz_Commission_Begins_Investigating_Ethnic_Clashes/2116620.html Kyrgyz Commission Begins Investigating Ethnic Clashes]. Rferl.org (2 August 2010). Retrieved on 6 December 2013.</ref> ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဂျန်နဝါရီလမာ ထုတ်ပြန်သော ကော်မသျှင်၏ အစီအစာခံစာမာ ကာဂျစ္စတန် တောင်ပိုင်းမာ ဖြစ်ပွားသော အဖြစ်အပျက်တိမာ ကြိုတင်စီစိုင်ထားရေ၊ကျယ်ပြန့်စွာ မြှောက်ပင့်ပီးထားရေ၊ ကာဂျစ္စတန်ကို ကွဲထွက် လားလီရန် ရည်ရွယ်သော၊ ပြည်သူ၏ စည်းလုံးမှုကို ဖျက်ဆီးရန် ကြိုးစားသော အဖြစ်အပျက်များ ဖြစ်တေဟု ဆိုရေ။ ယင်းပိုင် မြှောက်ပင့်ပီးမှုတိကို ဥဇဘက် အသိုင်းအဝိုင်းဟိ အမျိုးသားရီးစိတ်ဓာတ် ပြင်းထန်သော ဂေါင်းဆောင်များမာ တာဝန်ဟိကြောင်း ပြောကြားခရေ။ အဓိကရုဏ်းများ ဖြစ်ပွားပြီးကေ ၂၀၁၀ ခုနှစ် သြဂတ်လ ၅ ရက်မာ ကာဂျစ်တပ်တိက မြို့တော် ဘီရှကက်ဟိ ပါလီမန် နံဘေးမာ လူစုလူဝီးဖြင့် ဆန္ဒပြနိန်ရေ ဂူရာကျိုင်ထဲကို ခဲတောင့် မပါရေ သီနတ်ကျည်ဆန်များ ပစ်ထည့်ပြီး ပါတီဂေါင်းဆောင် အာမတ် ဘာရစ်တာဘာဆော့ဖ် အား အစိုးရကို ဖြုတ်ချရန် ကြံစည်ရေလို့ သံသယဖြင့် ဖမ်းဆီးခရေ။ တနားချေတဗွေချေ သမ္မတ ရိုဇာ အိုတွန် ဘာရဲဗာက လုံခြုံရီး အဖွဲ့တိက သူနန့် သူ၏ ထောက်ခံသူ ၂၆ ဦး ပါးက လက်ပစ်ဗုံးများ နန့် သီနတ်တိကို သိမ်းဆည်းရမိရေဟု ဆိုရေ။<ref>Siegel, Matt and Namatabayeva, Tolkun (5 August 2010) [http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5itwmskCKICJVZOpvt3Gbs76Z2H9g Attempted coup rocks tense Kyrgyzstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140227190638/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5itwmskCKICJVZOpvt3Gbs76Z2H9g |date=27 February 2014 }}. AFP.</ref> ==နိုင်ငံရီး== [[File:Akayev-Bush.jpg|thumb|၂၀၀၂ ခုနှစ် စတ်တင်ဘာ ၂၂ မာ သမ္မတ အက်စကာ ကာယက်ဗ် (၁၉၉၀-၂၀၀၅) အား အမေရိကန် သမ္မတ [[ဂျော့ရှ် ဒဗလျူ ဘုရှ်]] နန့် တတူ တွိရစဉ်]] [[File:Kurmanbek Bakijev & Donald Rumsfeld 2005-July-26.jpg|thumb| ၂၀၀၅ ခုနှစ် ဂျူလိုင်လ ၂၂ ရက်၊ ဝန်ကြီးချုပ် နန့် သမ္မတ အဖြစ်(၂၀၀၅-၂၀၁၀) တာဝန် ထမ်းဆောင်ခရေကူးရ်မန်ဘတ် ဘာကီးယက်ဗ် အမေရိကန် ကာကွယ်ရီး ဝန်ကြီး ဒေါ်လ်နယ် ရမ်းစဖဲလ်ဖြင့် တွိဆုံနီပုံ]] [[File:Meeting Vladimir Putin and Almazbek Atambayev 2015-03-16 01.jpeg|thumb|၂၀၁၅ ခုနှစ် မာ့ခ်ျလ ၁၆ ရက်မာ သမ္မတ အယ်လ်မာဇ်ဘက် တန်ဗာယက်ဗ် ရုရှား သမ္မတ [[ဗလာဒီမာ ပူတင်]] နန့် တွိဆုံနေစဉ်]] ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံ၏ ၁၉၉၃ ခုနှစ် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြီခံ ဥပဒေအရ အစိုးရ အဖွဲ့၏ ပုံစံမာ လွှတ်တော် တရပ်တည်း ဟိရေ ဒီမိုကရက်တ သမ္မတနိုင်ငံ ဟု ဖော်ပြထားရေ။ အုပ်ချုပ်ရီး အစိတ်အပိုင်းမာ တရားဝန်ကြီးချုပ် နန့် လက်ထောက် တရားဝန်ကြီးချုပ် ရို့ ပါဝင်ရေ။ ပါလီမန်မာ လက်ဟိမာ လွှတ်တော် တရပ်တည်းရာ ဖြစ်တေ။ တရားစီရင်ရီး အစိတ်အပိုင်းမာ တရားလွှတ်တော်ချုပ်၊ ဒေသ တရားရုံးများ နန့် ရှိနီချုပ်ရို့ ပါဝင်ရေ။ ၂၀၀၂ ခုနှစ် မာ့ခ်ျလမာ တောင်ပိုင်းဟိ အက်ဆီ ခရိုင်မာ အတိုက်အခံ နိုင်ငံရီး သမားအား အသားလွတ် ဖမ်းဆီးခြင်း ကိစ္စ နန့် ပတ်သက်ပြီးကေ ဆန္ဒပြသူ ၅ ဦးအား ရဲ မှ အသီပစ်သတ်သဖြင့် နိုင်ငံ တဝှမ်းလုံး ဆန္ဒပြမှုတိ ပေါ်ပေါက်ပါလတ်တေ။ သမ္မတ အက်စကာ ကာယက်ဗ်က ဖွဲ့စည်းပုံ အခြီခံ ဥပဒေ ပြင်ဆင်ခြင်း လုပ်ငန်းစဉ်ကို စတင် ခပြီးကေ အစပိုင်းမာ အစိုးရ၊ ပြည်သူနန့် လူမှုရီး အသိုက်အဝန်းမှ ကိုယ်စားလှယ်တိက လွတ်လပ်စွာ ဆွေးနွေးကတ်ပြီးနောက် ၂၀၀၃ ခုနှစ် ဖေဖဝါရီလမာ ပြည်လုံးကျွတ် ဆန္ဒခံယူပွဲကို ကျင်းပ နှိုင်ခကေလေ့ မဲမသမာမှုတိကြောင့် ပျက်စီးခရရေ။ ပြည်လုံးကျွတ် ဆန္ဒခံယူပွဲမှ ပြင်ဆင်လိုက်သော အခြီခံ ဥပဒေ အသစ်မာ သမ္မတ၏ အာဏာကို ပိုပြီးကေအားကောင်းလာစီပြီး ပါလီမန် နန့် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြီခံ ဥပဒေဆိုင်ရာ ခုံရုံး၏ အခန်းကဏ္ဍကို အားလျော့သွား စီရေ။ အမတ် ၇၅ နီရာ ပါဝင်ရေ ဥပဒေပြု တခုတတည်းသော လွှတ်တော် အတွက် ရွီးကောက်ပွဲကို ၂၀၀၅ ခုနှစ် ဖေဖဝါရီလ ၂၇ ရက် နန့် မာ့ခ်ျလ ၁၃ ရက်ရို့မာ ကျင်းပရာ အများ၏ အမြင်မာ မသမာမှုတိ ပြည့်နှက်နိန်ရေဟု ထင်မြင်ကတ်တေ။ ယပြီးနောက် ထပ်မံ ဖြစ်ပွားသော ဆန္ဒပြမှု တိက တဆင့်သွီးမြေမကျသော အာဏာသိမ်းမှု တခု ဖြစ်ပွားခပြီးကေ ၂၀၀၅ ခုနှစ် မာ့ခ်ျလ ၂၄ ရက်နိမာ ကာယက်ဗ် နန့် သူ၏ မိသားစုရို့ နိုင်ငံမှ ထွက်ဗြီးခပြီးကေ ယာယီသမ္မတ ကူးရ်မန်ဘတ် ဘာကီးယက်ဗ်မှ လွှဲပြောင်း အုပ်ချုပ်ခလီရေ။ ၂၀၀၅ ခုနှစ် ဂျူလိုင်လ ၁၀ ရက်မာ ယာယီ သမ္မတ ဘာကီးယက်ဗ်သည် သမ္မတ ရွီးကောက်ပွဲမာ မဲ ၈၈.၉% ဖြင့် အပြတ်အသတ် အနိုင်ရခပြီးကေ သြဂတ်လ ၁၄ ရက်မာ စတင် တာဝန် ထမ်းဆောင်ခရေ။ ယကေလေ့သော့ အစိုးရ အသစ်ထက်မာ ပြည်သူရို့၏ ကနဦး ထောက်ခံမှုသည် နောက်လများမာ သိသိသာသာ လျော့ကျ ပါလတ်တေ။ အကြောင်းမာ ဆိုဗီယက်ရို့၏ လက်အောက် လွတ်လပ်ရီး ရချိန်မှ စပြီးကေ နိုင်ငံတဝှမ်း လှိုင်လှိုင်ပေါများနိန်ရေ အကျင့်ပျက် ခြစားမှု ပြဿနာတိကို မဖြီယှင်းနိုင်ခြင်း နန့် လွှတ်တော် အမတ် တချို့ အသတ် ခံရခြင်းရို့ကြောင့် ဖြစ်တေ။ အတိုက်အခံ ဂေါင်းဆောင်တိက သမ္မတသည် ရွီးကောက်ပွဲအထဲ ကတိသတ်ခရေ နိုင်ငံ၏ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြီခံ ဥပဒေကို ပြင်ဆင်လို့ သမ္မတ၏ အာဏာအများစုကို လွှတ်တော်သို့ လွှဲပြောင်းပါဖို့ ဆိုရေ ကတိအတိုင်း မဆောင်ရွက်နိုင်ဟု ယိုးစွပ်ကာ ၂၀၀၆ ခုနှစ် ဧပြီလ နန့် နိုဗန်ဘာလရို့မာ သမ္မတ ဘာကီးယက်ဗ်အား အကြီးအကျယ် ဆန္ဒပြမှုတိ ဖြစ်ပွား ခရေ။<ref>{{cite news | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6124428.stm | title = Clashes erupt in Kyrgyz capital|accessdate = 21 November 2007 |publisher = BBC Online | date=7 November 2006}}</ref> ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံသည် နိုင်ငံပေါင်း ၅၆ နိုင်ငံ ပါဝင်ဗျယ်ဒေး ငြိမ်းချမ်းရီး၊ ပွင့်လင်းမြင်ရာမှု ဟိရေး၊ ယူရီးရှား ဒေသအထဲ လူ့အခွင့်အရီးကို ကာကွယ်စောင့်ယှောက်ရီး အစဟိစွာရို့အတွက် ကတိပြု ဖွဲ့စည်းထားရေ ဥရောပ လုံခြုံရီးနန့် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရီး အဖွဲ့ (အိုအက်စ်စီအီး) ၏ အဖွဲ့ဝင် နိုင်ငံလည်းဖြစ်တေ။ အိုအက်စ်စီအီးမာ ပါဝင်ရေ နိုင်ငံတနိုင်ငံ ဖြစ်ရေ အတွက် ကာဂျစ္စတန်သည် ထိုကတိကဝတ် အတိုင်း ဆောင်ရွက်ခြင်း ဟိမဟိ ဆိုလိုစွာကို ယူအက်စ် ဟယ်လ်စင်းကီး ကော်မသျှင်၏ လုပ်ပိုင်ခွင့် အောက်မာ စောင့်ကြပ်ကြည့်ရှုခြင်းကို လက်ခံရဖို့ ဖြစ်တေ။ ၂၀၀၈ ခုနှစ် ဒီဇန်ဘာလမာ နိုင်ငံပိုင် အသံရွှင့် ဌာနဖြစ်ရေ ယူတီအာရ်ကေသည် ၂၀၀၅ ခုနှစ် သဘောတူညီချက် အရ ထုတ်ရွှင့်ရန် သဘောတူထားရေ လွတ်လပ်သော ဥရောပ အသံ/လွတ်လပ်ရီး လေဒီအို ၏ အစီအစိုင်တိကို ထုတ်ရွှင့်ရန် အတွက် ယင်းရို့အား ကြိုတင် တင်ပြဖို့ လိုအပ်ဖို့လို့ ကြေညာခရေ။<ref>{{cite web|url=http://www.unhcr.org/cgi-bin/texis/vtx/refworld/rwmain?page=search&amp;docid=494b629e1e&amp;skip=0&amp;query=radio%20liberty%20kyrgyzstan |title=Refworld &#124; Demand for prior approval of RFE/RL programmes called "intolerable" |publisher=United Nations High Commissioner for Refugees |date=17 December 2008 |accessdate=17 April 2010}}</ref> ၂၀၀၈ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလမာ ယူတီအာရ်ကေသည် လွတ်လပ်သော ဥရောပ အသံ/ လွတ်လပ်ရီး လေဒီအို ၏ အစီအစိုင်တိကို အထက်ဆင့် ထုတ်ရွှင့်ခြင်းအား ရပ်ဆိုင်းခပြီးကေ အောက်တိုဘာလ ရွီးကောက်ပွဲနန့် ပတ်သက်ပြီးကေ ပြောကြားရေ အစီအစိုင် တခုဖြစ်ရေ "ကတ်သီးကတ်သပ် မီးခွန်းတိ" ဆိုရေ အစီအစိုင်ကို ပျောက်လားရေလို့ ဆိုကာ ထုတ်ရွှင့်ရန် ပျက်ကွက်ပြီး တပတ်အကြာမှာ ဖြစ်တေ။ ၂၀၀၈ ခုနှစ် စတ်တင်ဘာလမာ သမ္မတ ဘာကီးယက်ဗ်မှ ထို အစီအစိုင်အား ဝေဖန် ပြောကြားခပြီး ယူတီအာရ်ကေကလည်း လွတ်လပ်သော ဥရောပအသံ/ လွတ်လပ်ရီး လေဒီအိုအား ထို အစီအစိုင်သည် အဆိုးမြင်လွန်းရေလို့ ဝေဖန်ခရေ။ သတင်းစာ လွတ်လပ်ခွင့် ကိန်းညွှန်းမာ ကာဂျစ္စတန်အား နိုင်ငံပေါင်း ၁၇၃ နိုင်ငံမာ အဆင့် ၁၁၁ အဖြစ် သတ်မှတ်ခသော [[နယ်စည်းမခြား သတင်းထောက်များ အဖွဲ့]] က ထို ဆုံးဖြတ်ချက်ကို အပြင်းအထန် ဝေဖန်ခရေ။ ၂၀၀၉ ခုနှစ် ဖေဖဝါရီလ ၃ ရက်မာ သမ္မတ ကူးရ်မန်ဘတ် ဘာကီးယက်ဗ်သည် အလယ်အာသျှမာ တခုတည်း ကျန်ဟိရေ အမေရိကန်၏ စစ်တပ် အခြီစိုက် စခန်း ဖြစ်ရေ မာနာ့စ် လီတပ် အခြီစိုက်စခန်းကို အဂု ပိတ်သိမ်းရန် ကြေညာခရေ။<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7868586.stm |title=Proposal to close the Manas Air Base |publisher=BBC News |date=4 February 2009 |accessdate=2 May 2010}}</ref> ယင်းပိုင် ပိတ်သိမ်းရန် ဆုံးဖြတ်ချက်ဖြစ်ရေ အစိုးရက နောက်ခံပြုထားရေ ဥပဒေအား ၂၀၀၉ ခုနှစ် ဖေဖဝါရီလ ၁၉ ရက်မာ လွှတ်တော်မှ ၇၈မဲ-၁မဲ ဖြင့် အတည်ပြုခရေ။<ref>[http://www.foxnews.com/story/0,2933,496167,00.html Kyrgyz Parliament Approves U.S. base closure]. Associated Press. 19 February 2009</ref> ယကေလေ့သော့ ရုရှား၊ အမေရိကန် နန့် ကာဂျစ် သံတမန်များ ဇာကလကာ နောက်ကွယ်မာ အပြင်းအထန် ဆွေးနွေးကတ်ပြီးနောက် ၂၀၀၉ ခုနှစ် ဂျုန်လမာ ထို ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ပြန်ပနာ ရုပ်သိမ်းခရေ။ အမေရိကန်ရို့စွာ စာချုပ် အသစ်ဖြင့် ဆက်ပနာ နီထိုင်နှိုင်ရေ်လည်း တနှစ်စာ ငှားရမ်းခကို ၁၇.၄ သန်းမှ သန်း ၆၀ သို့ တိုးမြှင့်ခရေ။<ref>Schwirtz, Michael and Levy, Clifford J. (23 June 2009) [http://www.nytimes.com/2009/06/24/world/asia/24base.html?scp=24&sq=manas&st=cse In Reversal, Kyrgyzstan Won't Close a U.S. Base]. New York Times</ref> ကာဂျစ္စတန်သည် ကမ္ဘာထက်မာ အမြင့်မားဆုံး သိသာထင်ရှားရေ အကျင့်ပျက် ခြစားမှု ဟိရေ နိုင်ငံ ၂၀ မာ ပါဝင်ရေ။ ၂၀၀၈ ခုနှစ် အကျင့်ပျက် ခြစားမှု သိမြင်နိုင်စွမ်း ညွှန်းကိန်းမာ အများဆုံး ခြစားမှု (အဆင့် ၀) နန့် အနည်းဆုံး ခြစားမှု (အဆင့် ၁၀) ရို့ကြားမာ ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံသည် အဆင့် ၁.၈ မျှ သတ်မှတ်ခြင်း ခံခရရေ။ <ref>{{cite web |title=2008 Corruption Perception Index |publisher=Transparency International |accessdate=14 March 2009 |url=http://www.transparency.org/news_room/in_focus/2008/cpi2008/cpi_2008_table |archivedate=11 March 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090311002755/http://www.transparency.org/news_room/in_focus/2008/cpi2008/cpi_2008_table }}</ref> ၂၀၁၀ ခုနှစ်မာ တခြားသော တော်လှန်ရီး တခုပေါ်ပေါက်လာခပြီး ထိုတော်လှန်ရီးကြောင့် သမ္မတ ကူးရ်မန်ဘတ် ဘာကီးယက်ဗ် အနေနန့် ယင်းဧ့ ဆွီမျိုးတိနန့် တတူ <ref>[http://enews.fergananews.com/articles/2788 "Maksim Bakiyev tracked not only in Bishkek, but also in the States?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151212140813/http://enews.fergananews.com/articles/2788 |date=12 December 2015 }}. ''Ferghana Information agency'', Moscow. 16 October 2012.</ref> ကာဂျစ္စတတန်နိုင်ငံမှ ထွက်ဗြီးခရပြီး ဘဲလာရုစ် နိုင်ငံမာ ခိုလှုံခရရေ။ ရိုဇာ အိုတွန်ဘာရဲဗာအား ယာယီသမ္မတ အဖြစ် ခန့်အပ်ခကေလေ့ သူမက ၂၀၁၁ သမ္မတ ရွီးကောက်ပွဲမာ ပါဝင် ယှဉ်ပြိုင်ခြင်း မပြုလိုကြောင်း ကြေညာခရေ။ နိုဗန်ဘာလမာ ရွီးကောက်ပွဲ ကျင်းပခပြီးကေ ဆိုရှယ်ဒီမိုကရက်တပါတီ၏ ဂေါင်းဆောင်ဖြစ်ပြီးကေ ယင်းခါက ဝန်ကြီးချုပ်လည်း ဖြစ်သူ အယ်လ်မာဇ်ဘက် ကာတန် ဘာယက်ဗ် မှ အနိုင်ရခရေ။ ကာတန်ဘာယက်ဗ်မှ ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဒီဇန်ဘာလ ၁ ရက်မာ သမ္မတ အဖြစ် ကျမ်းသစ္စာ ကျိန်ဆိုခပြီးကေ ထိုနိမှာပင် အိုမာဘက် ဘာဘာနော့ဗ်အား ဝန်ကြီးချုပ် အသစ် အဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့ကာ ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဒီဇန်ဘာလ ၂၃ ရက်မာ အတည်ပြုခရေ။ ===လူ့အခွင့်အရီး=== လူ့အခွင့်အရီး အဖွဲ့အစည်းတိကို တပ်လှန့်လိုက်ရေ လှုပ်ယှားမှုမာ ၂၀၁၀ ခုနှစ် ကာဂျစ္စတန် တောင်ပိုင်း အဓိကရုဏ်း အထဲ ထင်ရှားသော ဥဇဘက် ဘာသာရီး နန့် လူမျိုးရီး ဂေါင်းဆောင်တိကို လုံခြုံရီး တပ်ဖွဲ့တိက ဖမ်းဆီး ထိန်းသိမ်းလိုက်ခြင်း ဖြစ်ပြီးကေ ထင်ရှားသော သတင်းစာ ဆရာ နန့် လူ့အခွင့်အရီး လှုပ်ရှားသူ အဇင်ဇန် အက်စ်ကာရော့ဗ် စွာလေ့ တဦး အပါအဝင် ဖြစ်ခရေ။ <ref name="Kramer">{{cite news |title=Uzbeks Accused of Inciting Violence in Kyrgyzstan |author=Kramer, Andrew E. |url=http://www.nytimes.com/2010/07/02/world/asia/02kyrgyzstan.html?scp=1&sq=askarov&st=cse |newspaper=''[[The New York Times]]'' |date=1 July 2010 |accessdate=16 April 2011}}</ref> ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဂျုန်လမာ ကာဂျစ် လွှတ်တော်မှ အသက် ၂၃ နှစ်အောက် အမျိုးသမီးတိအား မိဘ သို့မဟုတ် အုပ်ထိန်းသူ မပါဘဲနန့် ပြည်ပသို့ တဦးတည်း ခရီးလားခြင်းကို တားမြစ်ရေ ဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းခပြီးကေ ယိုင်ကျေးမှု အစိုင်အလာ ထိန်းသိမ်းခြင်းကို မြှင့်တင်ရန် နန့် မျိုးရိုးဗီဇကို ထိန်းသိမ်း စောင့်ယှောက်ရန် ဆိုရေ။<ref>[http://www.eurasianet.org/node/67113 Kyrgyzstan Passes Controversial Girl Travel Ban]. EurasiaNet.org (13 June 2013). Retrieved on 2 October 2014.</ref> ၂၀၁၄ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလမာ ကာဂျစ္စတန် ဥပဒေပြုသူတိက "ရိုးရာမဟုတ်ရေ လိင်မှုဆက်ဆံရီးကို အကောင်းဘက်မှ မြှောက်ပင့်ပီးခြင်း" ကို ဖန်တီးရေ လိင်တူ အခွင့်အရီး လှုပ်ရှားသူနန့် သတင်းစာ ဆရာတိကို ထောင်ဒဏ် ချမှတ်နှိုင်ရေ ဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းရေ အခါမှ အမေရိကန် သံတမန်တိက စိုးရိမ်ကြောင်း ပြောကြားခရေ။<ref>{{cite news|url=http://www.theguardian.com/world/2014/oct/16/kyrgyzstan-moves-towards-adoption-russia-anti-gay-law|title=Kyrgyzstan moves towards adoption of Russia's anti-gay law|work=[[The Guardian]]|accessdate=17 October 2014}}</ref> ===စစ်ရီး=== [[File:Multinational forces participate in Regional Cooperation 12 Exercise -06.JPG|thumbnail|right|ကာဂျစ္စတန် စစ်သားတိ မိုင်းရှာဖွီရန် လိ့ကျင့်နီပုံ]] ကာဂျစ္စတန် တပ်မတော်ကို ဆိုဗီယက် ပြည်ထောင်စု ပြိုကွဲပြီးကေပိုင်းမာ တည်ထောင်ခပြီးကေ ကြည်းတပ်၊ လီတပ် နန့် လီကြောင်းရန် ကာကွယ်ရီးတပ်၊ ပြည်မားတပ်၊ အမျိုးသား အစောင့်တပ် နန့် နယ်ခြားစောင့် တပ်များ ပါဝင်ရေ။ ကာဂျစ္စတန် စစ်တပ်သည် ဘိရှကက်မြို့ နံဘေးဟိ မာနာ့စ် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လီဆိပ်မာ မာနာ့စ် တထောက်နား စခန်းဟု နာမည်ရရေ နီရာကို ငှားရမ်းထားရေ အမေရိကန် စစ်တပ်တိနန့် ၂၀၁၄ ခုနှစ် ဂျုန်လ အထိ ပူးတွဲ လုပ်ဆောင်ခရေ။ <ref>{{cite web |url=http://www.stripes.com/news/first-troops-move-through-new-us-transit-point-in-romania-1.265698 |title=First troops move through new US transit point in Romania |last1=Vandiver |first1=John |date=5 February 2014 |website=www.stripes.com |publisher=Stars and Stripes |accessdate=5 February 2014}}</ref> ပရုန်းနရုန်းနှစ်များမာ စစ်တပ်သည် ရုရှားနန့် ပိုပြီးကေကောင်းမွန်သော ဆက်ဆံရီးကို တည်ဆောက်လာယား စစ်တပ်ကို ခေတ်မီ အဆင့်မြှင့်တင်နိုင်ဖို့ အတွက် ၁.၁ ဘီလီယံ ဒေါ်လာတန်သော အရောင်းအဝယ် စာချုပ်ကို လက်မှတ်ရီးထိုးခပြီးကေ ရုရှားတပ်တိနန့် တတူ စစ်ရီး လိ့ကျင့်မှုတိလည်း ပိုပြီးကေ ပြုလုပ်ပါလတ်တေ။<ref>{{cite web|url=http://www.theguardian.com/world/2014/sep/18/russia-tightens-control-over-kyrgyzstan|title=Russia tightens control over Kyrgyzstan|work=[[The Guardian]]|date=18 September 2014|author=Ott, Stephanie }}</ref> အမျိုးသား လုံခြုံရီး အေဂျင်စီသည် စစ်တပ်နန့် တတူ ပူးတွဲလုပ်ဆောင်ပြီး ဆိုဗီယက်ခေတ်က ကေဂျီဘီ ပိုင်ယှောင် ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် လုပ်ဆောင်ခြင်း ဖြစ်တေ။ ယင်းသည် အယ်လ်ဖာဟု နာမည်ရရေ အကြမ်းဖက် နှိမ်နင်းရီး အထူးတပ်ဖွဲ့ကိုလေ့ ကွပ်ကဲပြီး ရုရှား နန့် ဥဇဘက်ကစ္စတန် နိုင်ငံရို့မာလည်း ယင်းနည်းပိုင် နာမည်ကို အသုံးပြုရေ။ ရဲတပ်ဖွဲ့အား ပြည်ထဲရီး ဝန်ကြီးဌာနမှ အမိန့်ပီးကွပ်ကဲပြီး နယ်ခြားစောင့်တပ်ကိုလေ့ ပြည်ထဲရီး ဝန်ကြီးဌာနမှပင် ကွပ်ကဲရေ။ ===အုပ်ချုပ်ရီး ဒေသများ=== ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံကို ပြည်နယ် ၇ ခု ပိုင်းခြာထားပြီး ခန့်အပ်ထားရေ ပြည်နယ်အုပ်ချုပ်ရီးမှူးတိက အုပ်ချုပ်ရေ။ မြို့တော်ဖြစ်ရေ ဘိရှကက်မြို့ နန့် ဒုတိယ အကြီးဆုံး မြို့ဖြစ်ရေ အော့ရှ်မြို့ရို့စွာ ပြည်နယ်နန့် ညီမျှသော အုပ်ချုပ်ရီး အဆင့်အတန်း ဟိကတ်တေ။ {{ကာဂျစ္စတန် ခရိုင်တိ၏ မြီပုံ}} ပြည်နယ်တိနန့် လွတ်လပ်စွာ စီမံခန့်ခွဲသော မြို့တော်တိမာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်တေ။ # ဘိရှကက်မြို့ # ဘတ်ကန်ပြည်နယ် # ချွီးပြည်နယ် # ဂျလာအာဘတ်ပြည်နယ် # နာရင်ပြည်နယ် # အော့ရှ်ပြည်နယ် # တာလာ့စ်ပြည်နယ် # အစ်ပါးကူးပြည်နယ် # အော့ရှ်မြို့ ပြည်နယ်တခုချင်းစီမာ ခရိုင်များ ဟိကတ်ပြီး အစိုးရမှ ခန့်အပ်ထားရေ အရာဟိတိက စီမံခန့်ခွဲ အုပ်ချုပ်ကတ်တေ။ ကျေးလက်အုပ်ချုပ်ရီး အဖွဲ့များမာ ကျေးရွာ ၂၀ ခန့် အထိ ပါဝင်ဗျယ်ဒေး ယင်းရို့ဘာသာ ရွီးချယ်ထားရေ မြို့တော်ဝန်နန့် ကောင်စီတိက အုပ်ချုပ်ကတ်တေ။ ==ပထဝီဝင်== [[File:Kyrgyzstan.png|thumb|350px|ကာဂျစ္စတန်မြီပုံ]] [[File:Kyrgyzstan topography.pdf|thumb|350px|ကာဂျစ္စတန်၏ မြီမျက်နှာသွင်ပြင်]] [[File:Karakol Valley.jpg|thumb|ကာဂျစ္စတန်ဟိ ထန်ရှန်းတောင်တန်း]] [[File:Bringing the sheep home, on the southern shore of Issy-Kol. (3968109583).jpg|thumb|အစ်ပါးကူး ကန်၏ တောင်ဘက် ကမ်းခြီ၊ အစ်ပါးကူး ပြည်နယ်]] ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံသည် အလယ်အာသျှဟိ ကုန်းတွင်းပိတ်် နိုင်ငံ တနိုင်ငံ ဖြစ်ပြီးကေ ကာဇက်စတန်နိုင်ငံ၊ တရုတ်နိုင်ငံ၊ တာဂျစ်ကစ္စတန် နိုင်ငံ၊ ဥဇဘက်ကစ္စတန်နိုင်ငံရို့နန့် နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်ဗျာယ် ဟိရေ။ မြောက်လတ္တီကျု ၃၉° မှ ၄၄° အထဲ၊ အရှိလီာင်ဂျီကျု ၆၉° မှ ၈၁° အတွင်းမှာ တည်ဟိရေ။ တခြားသော နိုင်ငံအားလုံးထက် ပင်လယ်မှ ဝီးကွာပြီး နိုင်ငံအထဲဟိ မြစ်အားလုံးသည် ပင်လယ်သို့ မရောက်သော ကုန်းမားဟိ ရီအိုင်များ အတွင်းကို စီးဝင်ရေ။ ထန်ရှန်းတောင်တန်းသည် နိုင်ငံ ဧရိယာ၏ ၈၀% ကို လွှမ်းခြုံထားသဖြင့် ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံအား အလယ်အာသျှ၏ ဆွစ်ဇာလန်ဟု တနားတခါ ခေါ်ဝေါ်သုံးနှုန်း လေ့ဟိကတ်ပြီး<ref>{{cite web | url = http://www.atimes.com/atimes/Central_Asia/GC26Ag03.html | title = The Tulip Revolution takes root | first = Pepe | last = Escobar | date = 26 March 2005 | publisher = Asia Times Online | accessdate = 26 October 2015 | archivedate = 20 November 2015 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20151120102901/http://atimes.com/atimes/Central_Asia/GC26Ag03.html }}</ref> ကျန်ဟိရေ အပိုင်းတိမာ တောင်ကြားတိနန့် မြစ်ဝှမ်းချိုင့်ဝှမ်းများ ဖြစ်ကတ်တေ။ ထန်ရှန်းတောင်တန်း၏ အရှိမြောက်ဘက်ဟိ အစ်ပါးကူး ရီကန်မာ ကာဂျစ္စတန်မာ အကြီးဆုံး ရီကန် ဖြစ်ပြီးကေ ကမ္ဘာထက်မာ တီတီကာကာ ရီကန် ပြီးကေ အကြီးဆုံးသော တောင်ကုန်းထက်ဟိ ရီကန် ဖြစ်တေ။ အမြင့်ဆုံး တောင်ထွဋ်တိမာ ကက်ရှယ်တိုး တောင်တန်းများမာ တည်ဟိပြီး တရုတ်နိုင်ငံနန့် နယ်နိမိတ် အဖြစ် တည်ဟိရေ။ အမြင့်ဆုံး နီရာမာ ၂၄,၄၀၆ ပေ (၇,၄၃၉ မီတာ ) မြင့်သော ဂျင်ဂစ် ချိုကူစူး တောင်ထိပ် ဖြစ်ပြီးကေ ဘူမိဗေဒ ပညာသျှင်တိက မြောက်ဘက်စွန်းမာ ၂၂,၉၆၆ပေ (၇,၀၀၀ မီတာ) ကျော်မြင့်သော အမြင့်ဆုံးတောင် အဖြစ် ယူဆကတ်တေ။ ဆောင်းရာသီမာ နှင်းများ အလွန်အကျွံ ကျရောက်မှုကြောင့် ရီလျှံခြင်း ဖြစ်ပေါ်တတ်ပြီး အောက်ပိုင်း ဒေသတိကို အကြီးအကျယ် ထိခိုက် ပျက်စီးစီရေ။ တောင်များပေါ်မှ စီးဆင်းလှာသော ရီတိကို ရေအားလျှပ်စစ် အတွက်လေ့ အသုံးပြုကတ်တေ။ ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံမာ ကကောင်းများလွန်းရေ သတ္တုများ ဟိပြီးး ရွှီ နန့် ယှားပါးသော မြီကြီးထွက် သတ္တုများ လည်း ပါဝင်ရေ။ အများအားဖြင့် တောင်ကုန်းထူထပ်သော မြီမျက်နှာပြင်ဟိရေကြောင့် ၈% ထက် မပိုသော မြေတိကိုရာ ထွန်ယက် စိုက်ပျိုးကတ်ပြီး ထိုမြေတိမာ မြောက်ဘက် ပြားနန့် ဖာဂါးနား တောင်ကြား၏ အစွန်းပိုင်းမာသာ ဟိရေ။ မြောက်ဘက်ပိုင်းဟိ ဘိရှကက်မြို့မာ မြို့တော်နန့် အကြီးဆုံးမြို့ဖြစ်ပြီးကေ ၂၀၀၅ ခုနှစ်မာ နီထိုင်သူပေါင်း ၉၀၀,၀၀၀ ခန့် ဟိရေ။ ဒုတိယမြို့တော်မာ ရှီးဟောင်းမြို့တော် ဖြစ်ရေ အော့ရှ်မြို့ဖြစ်ပြီးကေ ဖာဂါးနားတောင်ကြားမာ တည်ဟိကာ ဥဇဘက်ကစ္စတန်နိုင်ငံနန့် နယ်စပ်နံဘေးမာ တည်ဟိရေ။ အဓိက မြစ်မာ ကာရာ ဒါရီယာမြစ်ဖြစ်ပြီးကေ အနောက်ဘက်ကို ဖာဂါးနားတောင်ကြားကို ဖြတ်ပနာ စီးဆင်းကာ ဥဇဘက်ကစ္စတန်နိုင်ငံ အတွင်းကို စီးဝင်ရေ။ ဥဇဘက် နယ်စပ်ကို ဖြတ်ကျော်ရားနောက် တခြားသော အဓိက ကာဂျစ် မြစ်တစင်း ဖြစ်ရေ နာရင်မြစ် နန့် ပေါင်းဆုံရေ။ ထိုမြစ်ရို့ ပေါင်းဆုံရာမှ ဆီးဒါရီယာ မြစ်ဖြစ်ပေါ်လှာပြီး အယင်က အေရယ်ပင်လယ်မားသို့ စီးဝင်ရေ ၂၀၁၀ ခုနှစ်မှ စပြီးကေ ပင်လယ်မားသို့ စီးဝင်ခြင်း မဟိဘဲနန့် တာဂျစ်ကစ္စတန်၊ ဥဇဘက်ကစ္စတန် နန့် ကာဇက်စတန် တောင်ပိုင်းဟိ ဝါ စိုက်ခင်းတိသို့ ဆည်မြောင်းသွယ်လို့ ရီပီးဝေထားခြင်းကြောင့် ဖြစ်တေ။ ချူးမြစ်စွာလေ့ ကာဇက်စတန် နိုင်ငံမားသို့ မစီးဝင်မီ ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံ အထဲ စိကေချေလှောက် ဖြတ်သန်း စီးဆင်းရေ။ ===ရာသီဥတု=== ရာသီဥတုသည် ဒေသအလိုက် ကွဲပြားခြားနားရေ။ အနောက်တောင်ပိုင်း ဖာဂါးနား တောင်ကြားဒေသမာ အပူလျော့ပိုင်း ရာသီဥတုဟိပြီးး နွီရာသီမာ အလွန်ပူပြင်းကာ အပူချိန်သည် ၄၀ ဒီဂရီ ဆဲလ်စီးယပ်စ် အထိ ရောက်ဟိတတ်ရေ။ မြောက်ပိုင်း တောင်ခြီ တောင်ပူစာ ဒေသများမာ အပူအအီးမျှတသော ရာသီဥတုမျိုး ဟိပြီးး ထန်ရှန်းတောင်တန်း ဒေသမာ ခြောက်သွိသော ကုန်းမား ရာသီဥတုမှ ဝင်ရိုးစွန်း ရာသီဥတု အထိ အမျိုးမျိုး ဟိကာ အမြင့်ပေ ထက်မာ မူတည်ပနာ ကွဲပြား ခြားနားရေ။ အအီးဆုံး ဒေသများမာ ဆောင်းရာသီမာ သုည ဒီဂရီအောက် ရောက်သော နိရက် ၄၀ ခန့် ဟိပြီးး ယင်းချိန်တွင် ကန္တာရ ဒေသများမှာပင် နှင်းပုံမှန် ကျဆင်းမှု ဟိရေ ===နိုင်ငံမားဟိ နိုင်ငံခြားနယ် နန့် နိုင်ငံခြားမြေ ဝန်းရံနယ်=== ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံမာ နိုင်ငံခြားမြေ ဝန်းရံနယ် တခု ဟိပြီးး လူဦးရွီ ၆၂၇ ဦးလှောက်ရာ ဟိပြီးး ဖာဂါးနားတောင်ကြားမာဟိရေ ငယ်ရေ ရွာအချေ တရွာ ဖြစ်ရေ ဇာရက်ရွာ ဖြစ်တေ။<ref>[http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav060603.shtml# The exclave of Barak, Kyrgyzstan in Uzbekistan]. Retrieved on 2 May 2009</ref> ထို ကျေးရွာသည် ဥဇဘက်ကစ္စတန်နိုင်ငံပိုင် နယ်မြီတိက ဝန်းရံဗျာယ် ဟိရေ။ ထိုကျေးရွာသည် ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံ အော့ရှ်ပြည်နယ်မှ ဥဇဘက် ကစ္စတန်နိုင်ငံ ကော့ဒ်ဂျာဘတ်သို့ လားရေ လမ်းထက်မာ ဟိပြီးး ကာဂျစ္စတန် နန့် ဥဇဘက် ကစ္စတန်နိုင်ငံ နယ်နိမိတ်၏ အနောက်မြောက်ဘက် အန်ဒီဂျန်မြို့ဖက်မာ တည်ဟိရေ။<ref>[http://geosite.jankrogh.com/kyrgyzstan.htm Map showing the location of the Kyrgyz exclave Barak]. Retrieved on 2 May 2009</ref> ဘာရတ်သည် အုပ်ချုပ်ရီးအနိန်နန့် ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံ အော့ရှ်ပြည်နယ်ဟိ ကာရာစူး ခရိုင် အောက်မာ ဟိရေ။ နိုင်ငံ နယ်နိမိတ် အထဲဟိနိန်ရေ ဥဇဘက်ကစ္စတန် နိုင်ငံပိုင် နိုင်ငံခြားနယ် ၄ ခုဟိရေ။ ထိုနယ် ၄ ခု အနက် ၂ ခုမာ မြို့ ၂ ခု ဖြစ်တေ။ ပထမမြို့မာ ဆုတ်ခ်မြို့ဖြစ်ပြီးကေ ၁၉၉၃ ခုနှစ်မာ လူဦးရွီ ၄၂,၈၀၀ ဦး (အချို့ လှောက်မှန်းချက်မာ ၇၀,၀၀၀ဦး) ဖြစ်ပြီးကေ ၉၉ ရာခိုင်နှုန်းမာ တာဂျစ်လူမျိုးများဖြစ်ကာ ကျန်သူတိမာ ဥဇဘက် လူမျိုးများ ဖြစ်တေ။ ဒုတိယမြို့မာ ရှက်ခီမာဒန် (တချို့က ရှာဟီမာဒန်၊ ဟိုဟီမာဒွန် သို့ ရှာအိမာဒန်) ဖြစ်ကာ ဧရိယာအနိန်နန့် ၃၅ စတုရန်းမိုင် (၉၀ စတုရန်း ကီလိုမီတာ) ကျယ်ဝန်းကာ ၁၉၉၃ မာ လူဦးရွီအနိန်နန့် ၅,၁၀၀ ဟိရေ။ ၉၁% မာ ဥဇဘက် လူမျိုးများ ဖြစ်ပြီးကေ ကျန်သူတိမာ ကာဂျစ်လူမျိုးများ ဖြစ်တေ။ တခြားသော ၂ ခု မာ ငယ်ရေ နယ်မြီကောင်မချေျား ဖြစ်ရေ ချောင်ကာရား (၂ မိုင် (၃ ကီလိုမီတာ) မျှ ရှည်လျှားပြီး ၀.၆မိုင် (၁ ကီလိုမီတာ) မျှ ကျယ်ဝန်းရေ။) နန့် ဂျန်ဂီ အေရယ် ( ၁ မိုင်-၂မိုင် (၂ကီလိုမီတာ-၃ကီလိုမီတာ)) မျှ သာ ကျယ်ဝန်းရေ။ ချောင်ကာရားသည် ဆုတ်ခ် မြစ်ထက်မာ တည်ဟိပြီး ဥဇဘက် နယ်စပ်နန့်ဆုတ်ခ်မြို့ ကြားမာ တည်ဟိရေ။ ဂျန်ဂီအေရယ်ရေ ဘတ်ကန်၏ အရှိဖက် ၃၇မိုင် (၆၀ ကီလိုမီတာ) ခန့် အကွာမာ တည်ဟိပြီး ခယ်မီလွန် အနားဟိ ကာဂျစ်-ဥဇဘက် နယ်စပ်နံဘေး မြောက်ဘက်ကျကျမာ တည်ဟိရေ။ ယင်းအတူ တာဂျစ်ကစ္စတန်နိုင်ငံပိုင်သော နယ် ၂ ခုစွာလေ့ နယ်နိမိတ် အတွင်းမှာ တည်ဟိရေ။ ယင်းရို့မာ အစ်စ်ဖာရာ၏ တောင်ဘက် ၂၈မိုင် (၄၅ ကီလိုမီတာ) အကွာမာ တည်ဟိလို့ ကာရပ်ဖ်ရှင်မြစ်၏ ညာဘက်ကမ်းမာ တည်ဟိရေ ဗိုရုနယ် ( ၃၇မိုင် မှ မိုင် ၅၀( ၉၅ ကီလိုမီတာ မှ ၁၃၀ ကီလိုမီတာ) အထဲ ကျယ်ဝန်း၊ လှောက်မှန်း လူဦးရွီ ၂၃,၀၀၀ မှ ၂၉,၀၀၀ ကြား၊ ၉၅% တာဂျစ် ၅% ကာဂျစ်၊ ရွာ ၁၇ ရွာအထဲ ပျံ့နှံ့တည်ဟိ) နန့် ကာဂျစ် ဘူတာရုံ ကိုင်ရာဂါ နံဘေးမာ တည်ဟိရေ ဒေသအချေ တခု ရို့ ဖြစ်ကတ်တေ။ ==စီးပွားရီး== [[File:Kyrgyzstan Export Treemap.jpg|thumb|350px|ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံ၏ တင်ပို့ကုန် အချိုးအစား ပြသောပုံ]] [[File:BishkekBuildings.jpg|thumb|300px|ဘိရှကက်ဟိ အဆောက်အဦး အဟောင်းနန့် အသစ်များ]] ကာဂျစ္စတန် နိုင်ငံ၏ ဗဟိုဘဏ်မာ ကာဂျစ်သမ္မတနိုင်ငံ အမျိုးသားဘဏ် ဖြစ်တေ။ ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံသည် အယင် ဆိုဗီယက် ပြည်ထောင်စုမာ ဒုတိယမြောက် အဆင်းရဲဆုံးနိုင်ငံ ဖြစ်ပြီးကေ ဒေနိခေတ်မာလည်း အလယ်အာသျှမာ ဒုတိယမြောက် အဆင်းရဲဆုံးနိုင်ငံဖြစ်တေ။ စီအိုင်အေ ကမ္ဘာ့အချက်အလက် စာအုပ် အရ ၂၀၁၁ ခုနှစ်မာ နိုင်ငံ၏ လူဦးရွီ ၃ ပုံ ၁ပုံသည် ဆင်းရဲ မွဲတေမှု မျှိုင်း၏ အောက်မာ နီထိုင်ကတ်ရေ။<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2046.html CIA World Factbook. "Percentage of population below the poverty line by country"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161221103537/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2046.html |date=21 December 2016 }}. Cia.gov. Retrieved on 6 December 2013.</ref> ကုလသမ္မဂ္ဂ ဖွံ့ဖြိုးမှု အစီအစိုင်၏ အဆိုအရ ဖွဲရာကျမှုကို ဆက်ပြီးကေ တိုးပွားလာနှိုင်ရား ၂၀၀၉ ခုနှစ်မာ ဖွဲရာကျမှု သတ်မှတ်ချက်ရေ အောက်မာ နီထိုင်သူ လူဦးရွီ ၃၁% ဟိရာမှ ၂၀၁၁ ခုနှစ်မာ ၃၇% သို့ တိုးမြှင့်ပါလတ်တေ။<ref>{{cite news|title=The Level of Poverty in Kyrgyzstan Will Continue to Grow|url=http://www.satrapia.com/news/article/the-level-of-poverty-in-kyrgyzstan-will-continue-to-grow/|newspaper=The Gazette of Central Asia|date=24 December 2012|publisher=Satrapia|archive-date=28 September 2013|access-date=26 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928110100/http://www.satrapia.com/news/article/the-level-of-poverty-in-kyrgyzstan-will-continue-to-grow/|url-status=dead}}</ref> နိုင်ငံတကာ ငွီကြေးရန်ပုံဖေသာ အဖွဲ့၊ ကမ္ဘာ့ဘဏ် အပါအဝင် အဓိက အနောက်တိုင်း ချီးဖေသာ အဖွဲ့အစည်းများ နန့် အာသျှဖွံ့ဖြိုးရီးဘဏ်ရို့မှ ထောက်ပင့်ပီးထားရေ်လည်း လွတ်လပ်ရီး ရယားနောက်မာ ကာဂျစ္စတန်မာ စီးပွားရီး အကျပ်အတည်းများ ရှိဆိုင်ရရေ။ အကြောင်းမာ ဆိုဗီယက် ကုန်သွယ်ရီး အုပ်စုမှ ကွဲထွက်လှာခြင်းကြောင့် စျီးကွက်များ ဆုံးရှုံးခပြီး ထိုအကြောင်းက နိုင်ငံ၏ ဝယ်လိုအားပေါ် အခြီတည်သော စီးပွားရီး စနစ်သို့ ကူးပြောင်းရာမာ အဟန့်အတား ဖြစ်စီခရေ။ အစိုးရရေ အသုံးစရိတ်တိကို လျှော့ချခပြီး ကုန်ဈီးနှုန်း ကျဆင်းရန် အတွက် အစိုးရက အိတ်စိုက်ပေးရေ အစီအစိုင် အများစုကို ရပ်တန့်ခဲ့ကာ သုံးစွဲခွန် ကောက်ခံခြင်းကို စတင်မိတ်ဆက်ခရေ။ အားလုံး ခြုံကြည့်မည် ဆိုကေ အစိုးရအနေနန့် စျီးကွက်စီးပွားရီး သို့ ကူးပြောင်းရန် အတွက် အမှန်အကန် အားစိုက်ထုတ် လုပ်ဆောင်ရေကို မြင်နှိုင်ရေ။ စီးပွားရီး တိုင်းရန် ဆောင်ရွက်ခြင်း နန့် ပြုပျင်ပြောင်းလဲရီး တိက တဆင့် အစိုးရ အနေနန့် ရေရှည် တသမတ်တည်း ကြီးထွားဖွံ့ဖြိုးဖို့ စီးပွားရီးကို တည်ဆောက်ရန် ကြံရွယ်ခရေ။ ပြုပျင်ပြောင်းလဲရီးတိကြောင့် ၁၉၉၈ ဒီဇန်ဘာ ၂၀ ရက်မာ ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံသည် ကမ္ဘာ့ ကုန်သွယ်ရီး အဖွဲ့ သို့ ဝင်ရောက်ခွင့် ရဟိခရေ။ ကာဂျစ် စီးပွားရီးမာ ဆိုဗီယက် ပြည်ထောင်စု လဲပြိုခြင်းနန့် ထိုအကျိုးဆက်ကြောင့် ကြီးမားကျယ်ပြန့်သော စျီးကွက် ဆုံးယှုံးမှုရို့ကြောင့် ကြီးစွာ ထိခိုက်ခရေ။ ၁၉၉၀ မာ ၉၈% သော ကာဂျစ်၏ တင်ပို့ကုန်ရို့မာ ဆိုဗီယက် ပြည်ထောင်စု၏တခြားသော အပိုင်းတိသို့ တင်ပို့ခြင်း ဖြစ်တေ။ ယင်းအတွက်နန့် ၁၉၉၀ ခုနှစ်တိ၏ အစောပိုင်းမာ နိုင်ငံ၏စီးပွားရီး စွမ်းဆောင်နိုင်မှုကို စစ်ဖီးဒဏ် ခံခရရေ အာမေးနီယား၊ အဇာဘိုင်ဂျန် နန့် တာဂျကစ္စတန် နိုင်ငံရို့မှလွဲလို့ တခြားသော ဆိုဗီယက် သမ္မတနိုင်ငံတိထက် ဆိုးရွားခရေ။ အကြောင်းမာ စက်ရုံတိနန့် နိုင်ငံပိုင် လယ်ယာမြီများ ပျက်သုဉ်းလို့ အယင် ဆိုဗီယက် ပြည်ထောင်စုမာ တည်ဟိနီခရေ သမာရိုးကျ စျီးကွက် ကွယ်ပျောက်သွားခြင်းကြောင့် ဖြစ်တေ။ စီးပွားရီး စွမ်းဆောင်နိုင်မှုကို အယင်နှစ် စိကေချေ အထဲ အထူးအားဖြင့် ၁၉၉၈ မှစပြီးကေ သိသာစွာ တိုးတက်လာခရေ်လည်း ဘဏ္ဍာဖေသာ ရဟိရီး နန့် လောက်ငှသော လူမှုရီးဆိုင်ရာ ကာကွယ်စောင့်ယှောက်မှု ပီးနှိုင်ရီး အတွက် အခက်အခဲများ ရှိဆိုင်နိန်ရဆဲ ဖြစ်တေ။ ရုရှားမာ လားရောက် အလုပ်လုပ်ကိုင်နီကတ်သော ကာဂျစ် ရွှိပြောင်း အလုပ်သမား ၈၀,၀၀၀ ခန့်၏ လွှဲပို့ဖေသာ သည် ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံ ဂျီဒီပီ၏ ၄၀% ကို ပံ့ပိုးပေးဗျာယ် ဟိရေ။<ref>{{cite news |url=http://www.reuters.com/article/idUSTRE6373KT20100408 |title=Kyrgyz unrest plays into regional rivalry |publisher=Reuters |date=8 April 2010}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.eurasianet.org/departments/news/articles/eav040309e.shtml |title=Kyrgyzstan: Returning Labor Migrants are a Cause for Concern |publisher=EurasiaNet.org |date=2 April 2009 |accessdate=27 October 2015 |archivedate=11 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511104050/http://www.eurasianet.org/departments/news/articles/eav040309e.shtml }}</ref> စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီးသည် ကာဂျစ္စတန် စီးပွားရီး၏ အရေးပါသော ကဏ္ဍတခု ဖြစ်တေ။ ၁၉၉၀ ခုနှစ်တိ၏ အစောပိုင်းမာ ကာဂျစ္စတန်၏ ပုဂ္ဂလိက စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီး ကဏ္ဍသည် စိုက်ပျိုးရဟိသော သီးနှံ၏ သုံးပုံ တပုံမှ တဝက် အထိ ပံ့ပိုးပီးနှိုင်ခရေ။ ၂၀၀၂ ခုနှစ်မာ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီးသည် ဂျီဒီပီ၏ ၃၅.၆% ပါဝင်ဗျယ်ဒေး အလုပ် အားလုံးပေါင်း၏ တဝက်ခန့် ဖြစ်တေ။ ကာဂျစ္စတန်၏ မြီပြင် အနိန်အထားမာ တောင်ကုန်း ထူထပ်သဖြင့် သိုး၊ ဆိတ် အစဟိရေ ခြံမွေးတိရစ္ဆာန်များ မွိးမြူနှိုင်ရား ယင်းမာ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီး ကဏ္ဍမာ အကြီးမားဆုံး လုပ်ငန်းဖြစ်ကာ သိုးမွှီး၊ အသား နန့် နို့ထွက်ပစ္စည်းရို့မာ အဓိက ထွက်ကုန်များ ဖြစ်ကတ်တေ။ အဓိက သီးနှံများမာ ဂျုံ၊ သကြားမုန်လာ၊ အာလူး၊ ဝါ၊ ဆီးရွက်ကြီး၊ ဟင်းသီးဟင်းရွက်နန့် သစ်သီးများ ပါဝင်ရေ။ တင်ပို့ကုန်ဖြစ်ရေ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီးသုံး ဓာတုပစ္စည်းတိနန့် ဓာတ်ဆီ ရို့၏ ဈီးနှုန်းမာ ကြီးမြင့်ရေ အတွက်ကြောင့် လယ်ယာလုပ်ငန်းကို အယင် မျိုးဆက်များ အတိုင်း လက်ဖြင့် ဖြစ်စီ မြင်းဖြင့် ဖြစ်စီ လုပ်ကိုင်ကတ်တေ။ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီး လုပ်ငန်းသုံး ပစ္စည်းများ ပြုပျင်ထုတ်လုပ်ခြင်း လုပ်ငန်းမာ ကုန်ထုတ်လုပ်ရီး ကဏ္ဍ၏ အဓိက အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်ပိုင် နိုင်ငံခြား ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုတိအား သိမ်းသွင်းနှိုင်ရေ ကဏ္ဍလည်း ဖြစ်တေ။ [[File:E7919-Dordoy-Bazaar-clothing.jpg|thumb|300px|ဒေါ်ဒွိုင်းဈီး]] ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံသည် သတ္တုမားထွက်များ ပေါများရေ်လည်း ဓာတ်ဆီ နန့် သဘာဝ ဓာတ်ဖေသာ့ ပြောပလောက်ယောင် မဟိပေ။ ယင်းအတွက်နန့် ဓာတ်ဆီ နန့် သဘာဝဓာတ်ဖေသာ့တိကို တင်သွင်းရရေ။ သတ္တုမားထွက်များမာ ကျောက်မီးသွီး၊ရွှီ၊ ယူရေနီယမ်၊ ခနောက်စိမ်း နန့် အရာ အဖိုးတန် သတ္တုများ မကန်မဝှန် ဟိရေ။ သတ္တုဗေဒ လုပ်ငန်းမာ အရေးပါသော လုပ်ငန်း ဖြစ်ပြီးကေ အစိုးရ အနေနန့် ထိုကဏ္ဍမာ နိုင်ငံခြား ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုတိ ရနိုင်စီရန် မျှော်လင့်ရေ။ အစိုးရရေ ကွန်မ်တာ ရွှီတွင်းနန့်အရာဒေသတိက ရွှီထုတ်ယူခြင်း နန့် သန့်စင်ခြင်း လုပ်ငန်းရို့မာ နိုင်ငံခြား ပါဝင်ပတ်သတ်မှုကို တက်ကြွစွာ အားပီးရေ။ နိုင်ငံ အထဲ ပေါတဗျင်းများလွန်းသော ရေအရင်းအမြစ်တိနန့် တောင်ကုန်း ထူထပ်သော မြီပြင် အနိန်အထားရို့ကြောင့် ရေအားလျှပ်စစ် စွမ်းအင်တိကို များပြားစွာ ထုတ်ယူနှိုင်ရား နိုင်ငံခြားသို့ တင်ပို့ရောင်းချနှိုင်ရေ။ နိုင်ငံအတွင်းမှာမူ စီးပွားရီးသည် အဓိကကတော့ခါ အသီစား လုပ်ငန်းတိရာ ဖြစ်တေ။ ဒေသမား ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရီး အများစုကတော့ခါ စျီးများနန့် ကျေးလက်ဒေသများမာ ကျေးရွာဟိ ဈီးဆိုင်ငယ်ကောင်မချေျားမာသာ လုပ်ကိုင်လေ့ ဟိကတ်တေ။ ကုန်သွယ်ရီး၏ သိသာထင်ရှားသော အစိတ်အပိုင်းမာ စည်းကြပ်မှု မဟိပေ။ ဝီးလံခေါင်းပါးသော ကျေးရွာငယ်များမာ နိစိုင်သုံး ပစ္စည်းတိပင် ရဟိရန် ခက်ခဲလေ့ ဟိရေ။ အိမ်ထောင်စု အများစုကတော့ခါ စားသောက်စရာနန့် ပတ်သက်ပြီးကေ ကိုယ့်ဘာသာ လောက်ငှပြည့်စုံအောင် ဖန်တီးနှိုင်ကတ်ရေ။ မြို့ပြ နန့် ကျေးလက် စီးပွားရီးမာ ထင်ရှားသော ကွဲပြားခြားနားမှု ဟိရေ။ အဓိက ပို့ကုန်မာ သံမဟုတ်ရေ သတ္တုနန့် သတ္တုမားထွက်များ၊ သိုးမွှီးပစ္စည်းများ နန့် တခြားသော စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီး ပစ္စည်းများ၊ လျှပ်စစ် စွမ်းအင် နန့် တခြားသော အိန်ဂျန်နီယာဆိုင်ရာ ကုန်ပစ္စည်းများ ဖြစ်တေ။ တင်သွင်းကုန်များမာ ဓာတ်ဆီနန့် သဘာဝဓာတ်ဖေသာ့၊ သံသတ္တုများ၊ ဓာတုပစ္စည်းများ၊ စက်ကိရိယာများ၊ သစ် နန့် စာရွက်များ၊ အချို့ စားသောက်ကုန် နန့် ဆောက်လုပ်ရီး ပစ္စည်းများ ဖြစ်ကတ်တေ။ ယင်းဧ့ အဓိက ကုန်သွယ်ဖက် နိုင်ငံတိမာ ဂျာမနီ၊ ရုရှား၊ ကာဇက်စတန် နန့် ဥဇဘက်ကစ္စတန် ရို့ ဖြစ်ကတ်တေ။ နိုင်ငံတနိုင်ငံ၏ ဆက်သွယ်ရီးနန့် သတင်းအချက်အလက်ဆိုင်ရာ နည်းပညာ ဖွံ့ဖြိုးမှုကို ညွှန်ပြသော ကမ္ဘာ့စီးပွားရီး ဖိုရမ်၏ ကွန်ယက် အသင့်ဖြစ်မှု ညွှန်းကိန်းမာ ကာဂျစ် သမ္မတ နိုင်ငံ၏ ဆက်သွယ်ရီး အခြီခံ အဆောက်အအုံသည် အလယ်အာသျှမာ နောက်ဆုံး ဖြစ်တေ။ ၂၀၁၄ ခုနှစ်မာ တကမ္ဘာလုံး အဆင့် ၁၁၄ ရဟိပြီး ၂၀၁၃ ခု ညွှန်းကိန်းမှ ပြောင်းလဲမှု မဟိပေ။ ==လူဦးရွီပျံ့နှံ့နီထိုင်ပုံ== [[File:Pyramide Kirghizistan.PNG|thumb|350px|ကာဂျစ္စတန်၏ အသက်အပိုင်းအရာ ကွဲပြားမှုကို ပြသော လူဦးရွီ ပိရိမစ်]] ကာဂျစ္စတန်၏ လူဦးရွီမာ ၂၀၁၃ ခုနှစ် မာ ၅.၆ သန်းမျှ ဟိဖို့ဟု လှောက်မှန်းရရေ။<ref name=census>{{cite web| url=http://www.stat.kg/stat.files/din.files/census/5010003.pdf| title=Ethnic composition of the population in Kyrgyzstan 1999–2014| publisher=National Statistical Committee of the Kyrgyz Republic| accessdate=14 April 2014| language=ru| archivedate=13 November 2013| archiveurl=https://web.archive.org/web/20131113151445/http://www.stat.kg/stat.files/din.files/census/5010003.pdf}}</ref>ယင်းရို့ထဲမာ ၃၄.၄% မာ အသက် ၁၅ နှစ်အောက် ဖြစ်ပြီးကေ ၆.၂% မာ အသက် ၆၅ နှစ် အထက် ဖြစ်တေ။ နိုင်ငံသည် ကျေးလက်နေ လူဦးရွီ အများစု ဖြစ်ပြီးကေ လူဦးရွီ၏ ၃ ပုံ ၁ ပုံသာ မြို့ပြမာ နီထိုင်ကတ်ရေ။ ပျမ်းမျှ လူဦးရွီ သိပ်သည်းမှုကို ၁ စတုရန်း ကီလိုမီတာလျှင် ၂၅ ယောက် ဖြစ်တေ။ ===လူမျိုးကွဲများ=== နိုင်ငံ၏ အကြီးဆုံး လူမျိုးစုမာ တာ့ခ် အနွယ်ဝင်များဖြစ်ရေ ကာဂျစ်လူမျိုးများ ဖြစ်ပြီးကေ ၂၀၁၃ ခုနှစ် လှောက်မှန်း ချက်အရ လူဦးရွီ၏ ၇၂% မျှ ဟိရေ။ အရာ လူမျိုးစုတိမာ မြောက်ပိုင်းမာ နီထိုင်ကတ်တေ ရုရှားလူမျိုး (၉.၀%) နန့် တောင်ဖက်မာ နီထိုင်ကတ်တေ ဥဇဘက် လူမျိုး(၁၄.၅%) များ ဖြစ်ကတ်တေ။ လူနည်းကေလေ့ သိသာထင်ရှားသော လူမျိုးစုတိမာ ဒန်ဂန် (၁.၉%)၊ ဝီဂါ (၁.၁%)၊ တာဂျစ် (၁.၁%)၊ ကာဇက် (၁.၁%) နန့် ယူကရိန်း (၀.၅%) နန့် တခြားသော လူမျိုးစုငယ်များ (၁.၇%) ရို့ ဖြစ်ကတ်တေ။ နိုင်ငံအတွင်းမှာ နီထိုင်သော လူမျိုးစုပေါင်း ၈၀ ကျော် ဟိရေ။<ref>{{cite web |url=http://www.rferl.org/content/10_Things_You_Need_To_Know_About_The_Ethnic_Unrest_In_Kyrgyzstan/2071323.html |title=10 Things You Need To Know About The Ethnic Unrest In Kyrgyzstan |publisher=RFERL |date=14 June 2010}}</ref> ကာဂျစ်လူမျိုးတိမာ သမိုင်းကြောင်းအရ ရံဖန်ရံခါ လှည့်လည်လားလာ နီထိုင်သော တိရစ္ဆာန် ကျောင်း သူတိဖြစ်ပြီးကေ ယတ် ဟုခေါ်သော တဲဝိုင်းငယ်တိနန့် နီထိုင်ကတ်ကာ သိုးများ၊ မြင်းများ နန့် [[စာမရီ]] တိကို ထိန်းကျောင်း မွိးမြူလေ့ ဟိကတ်တေ။ ယင်းပိုင် လှည့်လည်လားလာသော ထုံးစံမာ ရာသီဥတုအလိုက်ဖြစ်ပြီးကေ နွီရာသီမာ တိရစ္ဆာန် မွိးမြူ ထိန်းကျောင်းသော မိသားစုတိစွာ တောင်ကုန်းမြင့်ပေါ်ဟိ ဂွက်တိသို့ ပြန်လားလေ့ ဟိကတ်တေ။ တနီရာတည်းမာ ထိုင်ပနာ အလုပ်လုပ်သော ဥဇဘက် နန့် တာဂျစ် တိမှာမူ ဖာဂါးနားတောင်ကြားဟိ မြေနိမ့်ဒေသ ဆည်မြောင်းဖောက်ထားရေ နီရာတွင် ယာခင်းများ ဟိကတ်တေ။<ref>"[http://countrystudies.us/kyrgyzstan/13.htm Kyrgyzstan – population]". [[Library of Congress Country Studies]]. {{PD-notice}}</ref> ကာဂျစ္စတန်သည် လွတ်လပ်ရီး ရယားရေ အချိန်မှစပြီးကေ လူမျိုးစု တိ၏ ရာခိုင်နှုန်း အနည်းအတိမာ သိသာစွာ ပြောင်းလဲခရေ။<ref>{{cite web |url=http://www.irinnews.org/report.aspx?reportid=28550 |title=KYRGYZSTAN: Focus on post-Akayev Russian exodus |publisher=[[IRIN]] Asia |date=19 April 2005}}</ref> ကာဂျစ်လူမျိုးတိ၏ ရာခိုင်နှုန်းမာ ၁၉၇၉ ခုနှစ် မာ ၅၀% လှောက်သာ ဟိရာမှ ၁၉၇၉မာ ၇၀% အထိ မြင့်တက်လာခဲ့ကာ ဥရောပ လူမျိုးစုများ ဖြစ်ကတ်သော ရုရှား၊ ယူကရိန်း နန့် ဂျာမန် လူမျိုးများ အပါအဝင် တာတာ လူမျိုးတိမာ ၃၅% မှ ၁၀ % အထိ ကျဆင်းလားခီရေ။<ref name=census /> ရုရှားလူမျိုး ရာခိုင်နှုန်းမာ ၁၉၇၀မာ ၂၉.၂ % မျှ ဟိရာမှ ၁၉၈၉ မာ၂၁.၅% အထိ ကျဆင်း လားခီရေ။<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/?id=YLeAxHLmgR8C&pg=PA15 |title=Migrant resettlement in the Russian federation: reconstructing 'homes' and 'homelands' |author=Flynn, Moya |year=1994 |page=15 |isbn=1-84331-117-8}}</ref> ၁၉၈၉ ခုနှစ်မာ ၁၀၁,၀၀၀ ဦးဟိရေ များရေ ဂျာမန်လူမျိုးတိမာ ဂျာမနီသို့ ပြောင်းရွိနီထိုင်ဗျာယ် ဟိကတ်တေ။<ref>{{cite book|author=Kokaisl, Petr and Kokaislova, Pavla |title=The Kyrgyz – Children of Manas. Кыргыздар – Манастын балдары|url=https://books.google.com/books?id=XRXVbGwPgqIC&pg=PA132|year=2009|publisher=NOSTALGIE Praha|isbn=978-80-254-6365-9|page=132}}</ref> ၁၉၉၀ ခုနှစ်များမာ လူဦးရွီ ၆၀၀,၀၀၀ မျှ နိုင်ငံခြားသို့ ပြောင်းရွိနီထိုင်ခပြီးကေ အမျာစုမာ လူနည်းစုလူမျိုးများ ဖြစ်ကတ်တေ။ <ref name="conflict"/> {| class="wikitable" |+ '''ကာဂျစ္စတန်၏ လူမျိုးစု အလိုက် လူဦးရွီစာရင်း ၁၉၂၆-၂၀၁၄''' |- style="background:#e0e0e0;" ! rowspan="2" | လူမျိုးစု<br />group ! colspan="2" | ၁၉၂၆ လူဦးရွီစာရင်း^၁ ! colspan="2" | ၁၉၅၉ လူဦးရွီစာရင်း^၃ ! colspan="2" | ၁၉၈၉ လူဦးရွီစာရင်း^၆ ! colspan="2" | ၁၉၉၉ လူဦးရွီစာရင်း^၇ ! colspan="2" | ၂၀၁၄ လူဦးရွီစာရင်း^၇ |- style="background:#e0e0e0;" ! လူဦးရွီ ! % ! လူဦးရွီ ! % ! လူဦးရွီ ! % ! လူဦးရွီ ! % ! လူဦးရွီ ! % |- | ကာဂျစ် | style="text-align:right;"| ၆၆၁,၁၇၁ | style="text-align:right;"| ၆၆.၆ | style="text-align:right;"| ၈၃၆,၈၃၁ | style="text-align:right;"| ၄၀.၅ | style="text-align:right;"| ၂,၂၂၉,၆၆၃ | style="text-align:right;"| ၅၂.၄ | style="text-align:right;"| ၃,၁၂၈,၁၄၇ | style="text-align:right;"| ၆၄.၉ | style="text-align:right;"| ၄,၁၉၃,၈၅၀ | style="text-align:right;"| ၇၂.၆ |- | ဥဇဘက် | style="text-align:right;"| ၁၁၀,၄၆၃ | style="text-align:right;"| ၁၁.၁ | style="text-align:right;"| ၂၁၈,၆၄၀ | style="text-align:right;"| ၁၀.၆ | style="text-align:right;"| ၅၅၀,၀၉၆ | style="text-align:right;"| ၁၂.၉ | style="text-align:right;"| ၆၆၄,၉၅၀ | style="text-align:right;"| ၁၃.၈ | style="text-align:right;"| ၈၃၆,၀၆၅ | style="text-align:right;"| ၁၄.၄ |- | ရုရှား | style="text-align:right;"| ၁၁၆,၄၃၆ | style="text-align:right;"| ၁၁.၇ | style="text-align:right;"| ၆၂၃,၅၆၂ | style="text-align:right;"| ၃၀.၂ | style="text-align:right;"| ၉၁၆,,၅၅၈ | style="text-align:right;"| ၂၁.၅ | style="text-align:right;"| ၆၀၃,၂၀၁ | style="text-align:right;"| ၁၂.၅ | style="text-align:right;"| ၃၆၉,၉၃၉ | style="text-align:right;"| ၆.၄ |- | colspan="19" | <small>¹ Source: [http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_26.php]. ³ Source: [http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_59.php]. ⁶ Source: [http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php]. ⁷ Source: [http://www.stat.kg/stat.files/din.files/census/5010003.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113151445/http://www.stat.kg/stat.files/din.files/census/5010003.pdf |date=13 November 2013 }}. </small> |} ===ဘာသာစကားတိ=== အလယ်အာသျှမာ ဟိရေ အယင် ဆိုဗီယက် ပြည်ထောင်စု၏ သမ္မတနိုင်ငံများမာ ရုရှား ဘာသာစကားကို ရုံးသုံးဘာသာ စကား အဖြစ် အသုံးပြုရေ နိုင်ငံ ၂ ခုသာ ဟိပြီးး ယင်းရို့မာ ကာဂျစ္စတန် နန့် ကာဇက်စတန် နိုင်ငံရို့ ဖြစ်တေ။ ၁၉၉၁ ခုနှစ် စတ်တင်ဘာလမာမှ ကာဂျစ်ဘာသာ စကားကို ရုံးသုံးဘာသာ စကား အဖြစ် ထပ်မံပြဋ္ဌာန်းပြီး ရုံးသုံးဘာသာစကား ၂ခု သုံးသော နိုင်ငံ ဖြစ်လာခရေ။ ကာဂျစ်ဘာသာစကားသည် တာ့ခ် ဘာသာစကားတခု ဖြစ်ပြီးကေ ကစ်ပ်ချက် ဘာသာစကားခွဲ ဖြစ်ကာ ကာဇက်ဘာသာစကား၊ ကာရာကယ်လ်ပက် ဘာသာစကား၊ နိုဂေးတာတာ ဘာသာစကားရို့နန့် နီးစပ်စွာ ဆင်တူစွာ ၂၀ ရာစု အထိ အာရပ် အက္ခရာကို သုံးလို့ ရီးသားပြီး လက်တင် အက္ခရာတိကို ၁၉၂၈ မာ စတင် မိတ်ဆက် အသုံးပြုခရေ။ ယပြီးနောက် မကြာခင်မာ ဆိုင်ရီးလစ် အက္ခရာဖြင့် အစားထိုး အသုံးပြုခရေ။ ၂၀၀၉ ခုနှစ် လူဦးရွီ စာရင်းအရ<ref>{{cite web|title=Перепись населения и жилищного фонда Кыргызской Республики (Population and Housing Census of the Kyrgyz Republic), 2009|url=http://212.42.101.100:8088/nacstat/node/23|publisher=NSC of Kyrgyzstan|accessdate=9 October 2012|archivedate=21 January 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130121143551/http://212.42.101.100:8088/nacstat/node/23}}</ref> လူဦးရွီ ၄.၁ သန်းသည် ကာဂျစ်ဘာသာစကားကို မိခင် ဘာသာစကား သို့မဟုတ် ဒုတိယ ဘာသာစကား အဖြစ် အသုံးပြုကတ်ပြီး ၂.၅ သန်းမာ ရုရှားဘာသာစကားကို မိခင် ဘာသာစကား သို့ မဟုတ် ဒုတိယ ဘာသာစကား အဖြစ် အသုံးပြုကတ်တေ။ ဥဇဘက်မာ ဒုတိယ အများဆုံး ပြောဆိုကတ်တေ ဒေသသုံး စကား ဖြစ်ပြီးကေ ရုရှား ဘာသာစကားမာ နောက်ခါလိုက်ရေ။ ရုရှားသည် ဒုတိယ ဘာသာစကား အဖြစ် ဒုတိယမြောက် ပြောဆိုကတ်တေ ဘာသာစကား ဖြစ်ပြီးကေ ကာဂျစ်၊ ဥဇဘက် နန့် အိန်းဂလိချ်ဘာသာရို့က နောက်ခါ လိုက်ရေ။ စီးပွားရီး နန့် နိုင်ငံရီး ကိစ္စ အများစုကို ရုရှား ဘာသာစကားကို အသုံးပြုပနာ လုပ်ကိုင်ကတ်တေ။ ပရုန်းနရုန်း ထိအောင်ပင် ကာဂျစ် ဘာသာစကားသည် အိမ်မာသာ သုံးသော ဘာသာစကား ဖြစ်ပြီးကေ အစည်းအဝေးများ နန့် အရာ အခမ်းအနား များမာ အသုံးပြုမှု ယှားပါးရေ။ ယကေလေ့သော့ လက်ဟိ လွှတ်တော် အစည်းအဝေးတိကို ကာဂျစ်ဘာသာစကား ဖြင့် ကျင်းပပြီး ကာဂျစ်ဘာသာစကား မပြောသူတိ အဖို့ အဂု ဘာသာပြန်ပီးခြင်းမျိုး ဟိရေ။ {| class="wikitable sortable" |- ! ဘာသာစကားနာမည် !! မိခင်ဘာသာအဖြစ် ပြောဆိုသူ !! ဒုတိယ ဘာသာအဖြစ် ပြောဆိုသူ !! စုစုပေါင်း ပြောဆိုသူ |- | ကာဂျစ် || ၃,၈၃၀,၅၅၆ || ၂၇၁,၁၈၇ || ၄,၁၂၁,၇၄၃ |- | ရုရှား || ၄၈၂,၂၄၃ || ၂,၁၁၀၉,၃၉၃ || ၂,၅၉၁,၆၃၆ |- | ဥဇဘက် || ၇၇၂,၅၆၁ || ၉၇,၇၅၃ || ၈၇၀,၃၁၄ |- | အိန်းဂလိချ် || || ၂၈,၄၁၆ || ၂၈,၄၁၆ |- | ပြင်သစ် || || ၆၄၁|| ၆၄၁ |- | ဂျာမန် || || ၁၀|| ၁၀ |- | အရာ || ၂၇၇,၄၃၃ || ၃၁,၄၁၁ || |} ===လူဦးရွီ အများဆုံး ဒေသများ=== {{ကာဂျစ္စတန်ဟိ အကြီးဆုံးမြို့များ}} {{clear}} ===ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုတိ=== [[File:Karakol-Dungan-Mosque-Exterior-1.jpg|thumb|ကာရာကောလ်ဟိ ဒန်ဂန်ကုလားမသိတ်]] ကာဂျစ္စတန်မာ လူအများဆုံး ကိုးကွယ်ရေဘာသာမာ အစ္စလာမ်ဘာသာ ဖြစ်တေ။ ၈၀% သော လူဦးရွီမာ မွတ်စလင်များ ဖြစ်ကတ်ပြီး ၁၇% မာ ရုရှားရှီးရိုး ခရစ်ယာန်ဘာသာ ကို ကိုးကွယ်ကြကာ ၃% မာ အရာ ဘာသာဝင်များ ဖြစ်ကတ်တေ။<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2001/5598.htm |title=Kyrgyzstan |publisher=State.gov |accessdate=17 April 2010}}</ref> ၂၀၀၉ ခုနှစ် ပြူး သုတေသန ဌာန၏ လိ့လာချက်အရ မွတ်စလင် ရာခိုင်နှုန်း ပိုပြီးကေများပြီး ကာဂျစ္စတန် လူဦးရွီ၏ ၈၆.၃% သည် အစ္စလာမ်ဘာသာကို ကိုးကွယ်ကတ်တေ။<ref>[http://pewforum.org/uploadedfiles/Topics/Demographics/Muslimpopulation.pdf MAPPING THE GLOBAL MUSLIM POPULATION] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110519092435/http://pewforum.org/uploadedfiles/Topics/Demographics/Muslimpopulation.pdf |date=19 May 2011 }}. A Report on the Size and Distribution of the World’s Muslim Population. [[Pew Research Center]]. October 2009</ref> မွတ်စလင် ၆၄% မာ ဇာ ဂိုဏ်းဂဏစွဲမှ မဟိကြဘဲ ၂၃% မာ ဆွန်နီ မွတ်စလင်များ ဖြစ်ကတ်ကာ ဟာနာဖီ ဂိုဏ်း၏ အတွေးအခေါ်ကို ကျင့်သုံးကတ်ရေ။<ref>Pew Forum on Religious & Public life. 9 August 2012. Retrieved 29 October 2013.</ref> အမာဒိယ မွတ်စလင် တချို့ဟိကေလေ့ နိုင်ငံမှ အသိအမှတ် မပြုပါ၊၊<ref>{{cite web | url=http://www.rferl.org/content/kyrgyz_officials_reject_muslim_sect/24438562.html | title=Kyrgyz Officials Reject Muslim Sect | accessdate=6 June 2014 | date=6 January 2012 | publisher=RFE/RL | archivedate=7 January 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120107033357/http://www.rferl.org/content/kyrgyz_officials_reject_muslim_sect/24438562.html }}</ref> ဆိုဗီယက်ခေတ်ကာလက နိုင်ငံတော် အနေနန့် ဘာသာမဲ့ခြင်းကို အားပီးခရေ။ ဒေနိခေတ် ကာဇက်စတန်မာ နိုင်ငံရီးမာ ဘာသာရီး ဆက်နွယ်မှု မဟိရေ လောကီသီးသန့်ဝါဒကို ကျင့်သုံးကေလေ့ အစ္စလာမ်ဘာသာ အနေနန့် နိုင်ငံရီးမာ လွှမ်းမိုးမှု ဟိလာစွာကို တွိရရေ။<ref name=isn>{{cite web|url=http://www.isn.ethz.ch/news/sw/details.cfm?ID=18147 |title=ISN Security Watch – Islam exerts growing influence on Kyrgyz politics |publisher=Isn.ethz.ch |accessdate=2 May 2010}}</ref> နမူနာ အနေနန့် ပြရဖို့ ဆိုကေ အစိုးရအရာဟိ တိကို အခွန်အခမဲ့ အစီအစိုင်ဖြင့် ဟာ့ဂျ် လားဖို့ အတွက် ကြိုးပမ်းမှုတိ ဟိရေ။ ကာဂျစ္စတန်မာ အစ္စလာမ်ဘာသာ ကိုးကွယ်မှုကို ရိုးရာယိုင်ကျေးမှု နောက်ခံမာသာ အခြီခံပြီး အများစုကတော့ခါ နိစိုင် ကျင့်သုံးခြင်း မပြုကတ်လီ။ ယကေလေ့ လူသိများ ထင်ရှားသူတိက ဘာသာရီး တန်ဖိုးတိကို ပြန်ပနာကျင့်သုံးရန် ထောက်ခံ ပြောဆိုလှာကတ်တေ။ ဥပမာအနိန်နန့် အစိုးရမှ ခန့်အပ်ထားရေ လူ့အခွင့်အရီး ထောက်ခံသူ တာဆန်ဖီး ဘာကာ-အူလူးက "အဂုပိုင် လွတ်လပ်လာလတ် အချိန်အခါမာ ကာဂျစ္စတန် တခုတည်း မဟုတ်။ အခြားသော ကွန်မြူနစ်လွန် သမ္မတ နိုင်ငံတိမာ ဘာသာရီး ကိုင်းဟိုင်းမှုတိ ပြန်ဖြစ်လာစွာ အံ့ဩစရာ ကိစ္စ မဟုတ်။ စျီးကွက်ကို အခြီခံတဲ့ လူ့အဖွဲ့အစည်း တခုကို လူမှုကျင့်ဝတ်တွေ မပါပဲနန့် တည်ထောင်ရရေ ဆိုစွာ လူမဆန်တဲ့ကိစ္စပါရာ။" ဟု ပြောခရေ။<ref name=isn/> [[File:Bishkek church 01.jpg|thumb|left|upright|ဘိရှကက် ရှီးရိုး ခရစ်ယာန် ဘုရားကျောင်း]] ယင်းအပြင် ကာဂျစ္စတန် သမ္မတဟောင်း အက်စကာ ကာယက်ဗ်၏ သမီး ဘာမက် ကာယဲဗာက ၂၀၀၇ ဂျူလိုင် အင်တာဗျူးမာ အစ္စလာမ် ဘာသာသည် နိုင်ငံ အနှံ့ ပိုပြီးကေ အမြစ်တွယ်လာယာ ဖြစ်ကြောင်း ပြောကြားခရေ။ <ref name=autogenerated1>{{cite web |url=http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav071707a.shtml |title=EurasiaNet Civil Society – Kyrgyzstan: Time to Ponder a Federal System – Ex-President's Daughter |publisher=Eurasianet.org |date=17 July 2007 |accessdate=2 May 2010 |archivedate=6 November 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101106225225/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav071707a.shtml }}</ref> သူမက ဗွေယူ ပြောကြားရေမာ ကုလားမသိတ်များစွာကို ပရုန်းနရုန်းမာ တည်ဆောက်ခပြီးကေ ကာဂျစ်ရို့စွာ အစ္စလာမ် ဘာသာ တရားကို ပိုပြီးကေ ကိုင်းဟိုင်းလာကတ်တေဟု ဆိုရေ။ သူမက ဆက်ပနာ ပြောကြားရေမာ "သိပ်တော့ မဆိုးကား။ ဒေချင့်ကြောင့် လူ့အဖွဲ့အစည်းက ပိုလို့ လူသားဆန်လာရေ။ ရှင်းသန့်လာရေ။" ဆိုပနာ ဖြစ်တေ။<ref name=autogenerated1/> ဂုချိန်ခါမာ ခေတ်သစ် ဆူဖီဂိုဏ်း တခု ပေါ်ထွက်လှာပြီး ယင်းရို့၏ ကျင့်သုံးမုမာ ကွဲပြားခြားနားရေ အစ္စလာမ် ပုံစံ တမျိုး ဖြစ်ပြီးကေ ရှီးရိုးအစ္စလာမ် ဘာသာနန့် မတူပါ၊၊ <ref>{{cite web|url=http://www.everyculture.com/Russia-Eurasia-China/Kyrgyz-Religion-and-Expressive-Culture.html |title=Religion and expressive culture – Kyrgyz |publisher=Everyculture.com |accessdate=2 May 2010}}</ref> [[File:Mosque under construction in Kyrgyzstan.jpg|thumb|right|ကာဂျစ္စတန်မာ တည်ဆောက်ဆဲ ကုလားမသိတ်တခု]] ကာဂျစ္စတန်မာ ကိုးကွယ်ကတ်တေ အရာဘာသာ တရားများမာ ရုရှား ရှီးရိုး ပုံစံ နန့် ယူကရိန်း ရှီးရိုးပုံစံ ခရစ်ယာန် ဘာသာတိ ပါဝင်ကတ်ပြီး အဓိကအနိန်နန့် ရုရှားလူမျိုးများ နန့် ယူကရိန်းလူမျိုးတိက ကိုးကွယ်ကတ်တေ။ ဂျာမန် လူနည်းစုမာလေ့သော့ ခရစ်ယာန်များ ဖြစ်ကတ်ပြီး လူသီယန်၊ နောက်ထပ်နှစ်ခြင်း နန့် ရိုမန်ကက်သလစ် ရို့ ဖြစ်ကတ်ကာ လှောက်မှန်းခြေအနိန်နန့် ကိုးကွယ်ယုံကြည်သူ ၆၀၀ ခန့် ဟိရေ။ <ref>{{cite web |url=http://www.zenit.org/article-28637?l=spanish |title=Kirguistán la Iglesia renace con 600 católicos |publisher=ZENIT |date=2 October 2008 |accessdate=28 October 2015 |archivedate=7 October 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081007173444/http://www.zenit.org/article-28637?l=spanish }}</ref><ref>{{cite web|url=http://asia.msu.edu/centralasia/Kyrgyzstan/religion.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070702212941/http://asia.msu.edu/centralasia/Kyrgyzstan/religion.html|archivedate=2 July 2007|title=Religion in Kyrgyzstan|publisher=Asia.msu.edu|date=4 March 2010|accessdate=2 May 2010}}</ref> တျံတြစ် အယူဝါဒ တိလေ့ ကျန်ဟိနီပိုင် ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ လွှမ်းမိုးမှု တိလေ့ ဟိရေ။ မြင့်မြတ်သော သစ်ပင်ထက်မာ အောင်လံတိ ချိုင်နှောင်ခြင်းကို ယင်းပိုင်သော အယူဝါဒတိက လာရေဟု ဆိုကတ်ကေလေ့ တချို့က ဆူဖီ အစ္စလာမ် ဘာသာ၏ အစိုင်အလာဟု ဆိုကတ်ပြန်ရေ။<ref>''[[Shaikh]] Muhammad Bin Jamil Zeno'', [[Muhammad Bin Jamil Zeno]], 2006, pg. 264</ref> ဘူခေးရီးယန်းဂျူး လူမျိုး စိကေချေလှောက် ကာဂျစ္စတန်မာ နီထိုင်ကတ်တေ်လည်း ဆိုဗီယက် ပြည်ထောင်စု ပြိုကွဲရေ အခါမှ အများစုကတော့ခါ အရာနိုင်ငံများ အထူးအားဖြင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု နန့် အစ္စရီး သို့ ထွက်ဗြီးလားကတ်တေ။ ယင်းအပြင် အက်ရှ်ကီနာဇီးဂျူးလူမျိုး လူနည်းစု ဟိကေလေ့ ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ် အထဲ အရှိဥရောပ နိုင်ငံတိသို့ ထွက်ဗြီး လားခကတ်တေ။ ၂၀၀၈ ခုနှစ် နိုဗန်ဘာလ ၆ ရက်မာ ကာဂျစ္စတန် လွှတ်တော်မှ ဥပဒေတခုကို တညီတညွတ်တည်း အတည်ပြု ပြဋ္ဌာန်းခပြီးကေ ထိုဥပဒေအရ ဘာသာတရားကို အသိအမှတ် ပြုဖို့ အနည်းဆုံး ကိုးကွယ်ယုံကြည်သူ ဦးရေ ကို ၁၀ ဦး မှ ၂၀၀ ဦးသို့ တိုးမြှင့်ခကတ်တေ။ ယင်းချင့်အပြင် ဘာသာကူးပြောင်းရန် အားဒမ ကြိုးစားခြင်းကို ဥပဒေမဲ့ လုပ်စွာဟု သတ်မှတ်ခပြီး ကျောင်းတိမာ ဘာသာရီး ဆောင်ရွက်မှုတိကို တားမြစ်ခဲ့ကာ မှတ်ပုံတင်မထားရေ အဖွဲ့အစည်းတိ၏ လှုပ်ယှားမှုတိကိုလည်း တားမြစ်ခရေ။ သမ္မတ ကူးရ်မန်ဘတ် ဘာကီးယက်ဗ်မှ ထိုဥပဒေကို ၂၀၀၉ ခုနှစ် ဂျန်နဝါရီလ ၁၂ ရက်မာ အတည်ပြု ပြဋ္ဌာန်းခရေ။<ref>{{cite web |url=http://www.eurasianet.org/departments/insightb/articles/eav011609c.shtml |title=Human Rights Activists Condemn New Religion Law |publisher=Eurasianet.org |date=16 January 2009 |accessdate=2 May 2010 |archivedate=29 April 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090429065320/http://eurasianet.org/departments/insightb/articles/eav011609c.shtml }}</ref> [[File:Kyrgyz Musicians in Karakol.jpg|thumb|ဂီတသမားများ ကာဂျစ္စတန် ရိုးရာဂီတကို တီးမှုတ်နေစဉ်]] ==ယိုင်ကျေးမှု== ===အစိုင်အလာ=== ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံမာ ဂျန်နဝါရီလ ၁ ရက်နိမာ နှစ်သစ်ကူးပွဲကို ဆင်နွှဲလေ့ ဟိပိုင် ကာဂျစ္စတန်သည် နွီဦးရာသီ အစ တရက်နိမာ နောင်းရပ်ဇ်ခေါ် ရိုးရာ နှစ်သစ်ကူးပွဲကို ကျင်းပကတ်တေ။ နွီရာသီ အားလပ်ရက်မာ စားသောက်ပွဲကြီးများ နန့် အူလက် တာတခေါ် မြင်းစီးကစပ်ပွဲ ပွဲတော်တိကိုလည်း ကျင်းပလေ့ ဟိကတ်တေ။ တရားမဝင်ကေလေ့ အဂုထက်တိုင် ပြုလုပ်နီကတ်သော အစိုင်အလာ တခုမာ သမီးသျှင်ကို အလိုမတူဘဲ ခိုးယူပေါင်းသင်းခြင်း ဖြစ်တေ။ <ref>{{cite web | url=http://www.pbs.org/frontlineworld/stories/kyrgyzstan/thestory.html | title = Synopsis of ''"The Kidnapped Bride"'' | first = Petr | last = Lom| date = March 2004 | publisher = Frontline/World}}</ref> သမီးသျှင်ကို အလိုမတူပဲ ခိုးယူပေါင်းသင်းခြင်းကာ အစိုင်အလာ ဟုတ်မဟုတ်မှာမူ အငြင်းပွားဖွယ် ဖြစ်တေ။ ဝါးတားတား ဖြစ်စရာ အချက်တချက်မာ မိဘမှနစပ်ခြင်းကာ အစိုင်အလာဖြစ်ပြီးကေ မိဘနစပ်ဖို့သူကို မယူချင်လို့ ကလိန့်မေသျှေမှ စိတ်ဝင်စားစွာ ခိုးရာလိုက်ခြင်းနန့် ခိုးယူပေါင်းသင်းခြင်းကာ အစိုင်အလာ ဖြစ်လှာရေ ပမာပင် ဖြစ်တေ။<ref>[http://pantheon.hrw.org/reports/2006/kyrgyzstan0906/ "Reconciled to Violence: State Failure to Stop Domestic Abuse and Abduction of Women in Kyrgyzstan"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304105108/http://pantheon.hrw.org/reports/2006/kyrgyzstan0906/ |date=4 March 2016 }}. ''Human Rights Watch Report''. September 2006, Vol. 18, No.9.</ref> ===အောင်လံ=== ရောင်ခြည်တန်း အဂု ၄၀ ဖြာထွက်နိန်ရေ နီလုံး ပုံမာ ဆိုဗီယက် ပြည်ထောင်စု တိုးတက်ထွန်းကားစဉ်က ရုရှားရို့ ဝင်ရောက်သိမ်းပိုက်ခြင်း မပြုမီ ကာဂျစ် ယိုင်ကျေးမှု တခုလုံးကို ပေါင်းစပ်ဖြစ်ပေါ်စီရေ လူမျိုးစု ၄၀ ကို တက်စားပြုရေ။ နီလုံးအထဲမှ မျှိုင်းကြောင်းတိမာ ယတ် တဲအိမ်ငယ်၏ ခေါင် ကို ဖော်ပြပြီးကေ ကာဂျစ်ဗိသုကာပညာ မာလည်း အသုံးပြုလေ့ ဟိကတ်တေ။ အရဲရောင်မာ ကာဂျစ္စတန်၏ ငြိမ်းချမ်းရီး နန့် ပွင့်လင်းမြင်ရာမှုကို တက်စားပြုရေ။ [[File:Ishenbek and Berkut scout for prey. (3968888530).jpg|thumb|ဒေါင်းရန်ငှက်ဖြင့် အမဲလိုက်နီပုံ]] ===မြင်းစီးခြင်း=== ရိုးရာ အမျိုးသား အားကဇပ်နည်းတိက ကာဂျစ်ယိုင်ကျေးမှုမာ မြင်းစီးခြင်း က ဇာလောက် အရေးပါစွာကို ထင်ဟပ်ပြနိန်ရေ။ အလယ်အာသျှမာ အလွန်စွံသော ကစပ်နည်း တမျိုးမာ အူလက် တာတရှ်ဟု ခေါ်သော အသင်းလိုက် ကစပ်နည်း တမျိုး ဖြစ်ပြီးကေ ပိုလို နန့် ရပ်ဂ်ဘီ ကစပ်နည်းရို့ ပေါင်းစပ်ထားရေနန့် ဆင်တူစွာ ထိုကစပ်နည်းမာ မြင်းစီး အသင်း နှစ်သင်း ခေါင်းမပါရေ ဆိတ်သေကို လုယူကတ်ပြီး ပြိုင်ဘက်၏ ဂိုးစည်းနောက် သို့မဟုတ် ပြိုင်ဘက်၏ ဂိုးအတွင်းကို ဝင်အောင် သွင်းရခြင်း ဖြစ်တေ။ မြီကြီးထက်မာ စက်ဝိုင်းပုံ စည်းမျှိုင်းတားပြီး ကစပ်ရေ ကစပ်နည်း ဖြစ်တေ။ အရာ မြင်းစီးယှဉ်ပြိုင်ရရေ ကစပ်နည်းများမာ အောက်ပါကစပ်နည်းရို့ ပါဝင်ရေ။ * "အက် ချာဘစ်" ခရီးရှည် မြင်းစီးပြိုင်ပွဲ၊ တခါတရံ အကွာအဝီး ၅၀ ကီလိုမီတာ ကျော်ရေ။ * "ဂျမ်ဘီ အက်တ်မိုင်" တိုင်တတိုင်မာ ဂျမ်ဘီဟုခေါ်ရေ တန်ဖိုးကြီးရေ သတ္တု ဘားတန်းတခုကို အရစ်ဖော် ချိတ်ဆွဲထားပြီးသား ပြိုင်ပွဲဝင်တိက ထိုအရစ်ကို မြင်းကဆုန်ပေါက်စီးရင်း ပစ်ခတ်ရရေ။ * "ကစ်ဇ် ကူးမိုင်" အမျိုးသမီးမှ မြင်းကို ကဆုန်စိုင်း ထွက်ဗြီးစဉ် အမျိုးသားမှ အမျိုးသမီးပါးက အနမ်းကို ရရန် လိုက်ဖမ်းရရေ။ တကယ်လို့ ယင်းပိုင် လိုက်ဖမ်းခြင်း ယှူရေပါက အမျိုးသမီးမှ အမျိုးသားကို နောက်ထပ် လိုက်ဖမ်းပြီး ကမ်ချိခေါ် မြင်းရိုက်ရေ ကျာပွတ်ဖြင့် လိုက်သတ်သည်။ * "အူးဒါရစ်ရှ်" ပြိုင်ဖက်နှစ်ဦး မြင်းပေါ်မှ သတ်ပုတ်ကတ်ပြီး အခြား တဖက်သားကို မြင်းပေါ်မှ ပြုတ်ကျရန် ကြိုးပမ်းရရေ။ * "တျင်း အမ်မိုင်" မြင်းကို အပြင်းဆုံး ကဆုန်စိုင်း ပြေးနေစဉ် မြီကြီးပေါ်မှ ဒင်္ဂါးပြားကို ကောက်ရန် ကြိုးစားရရေ။ [[File:Issyk-Kulmeer.jpg|thumb|right|အစ်ပါးကူး ကန်၏ တောင်ဘက် ကမ်းခြီ]] ===အများပြည်သူ ရုံးပိတ်ရက်တိ=== ကာဂျစ္စတန်ဟိ အများပြည်သူဆိုင်ရာ ရုံးပိတ်ရက်တိမာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်တေ။ * ဂျန်နဝါရီ ၁ ရက် - နှစ်သစ်ကူးနိ * ဂျန်နဝါရီ ၇ ၇က် - ရှီးရိုး ခရစ္စမတ်နိ * ဖေဖဝါရီ ၂၃ ရက် - အဖနိုင်ငံ ကာကွယ်သူရို့၏ အနိ * မာ့ခ်ျလ ၈ ရက် - အမျိုးသမီးများနိ * မာ့ခ်ျလ ၂၁ ရက် - နောင်းရပ်ဇ် ပါရှန်းနှစ်သစ်ကူးနိ - နွီဦးပွဲတော် * မာ့ခ်ျလ ၂၄ ရက် - အမျိုးသား တော်လှန်ရီးနိ * မေလ ၁ ရက် - အမျိုးသားနိ * မေလ ၅ ရက် - ဖွဲ့စည်းပုံအခြီခံဥပဒေနိ * မေလ ၈ ရက် - သတိရဖွယ်နိ * မေလ ၉ ရက် - အောင်ပွဲနိ (ဒုတိယကမ္ဘာစစ် အဆုံးသတ်ခြင်း) * သြဂတ် ၃၁ ရက် - လွတ်လပ်ရေးနိ * နိုဝင်ဘာ ၇ ရက် - မဟာ အောက်တိုဘာ ဆိုရှယ်လစ် တော်လှန်ရီးနိ [[File:Yssykkoel-lake.jpg|thumb|အစ်ပါးကူးကန်]] အရာ မွတ်စလင် ရုံးပိတ်ရက် နှစ်ရက်ဖြစ်ရေ အိုရိုဇို အစ် နန့် ကာမန် အစ် ရို့မာ လ ပက္ခဒိန်ထက်မာ မူတည်ပနာ အလုပ်လုပ်ရေ။ ===ခရီးလားလုပ်ငန်း=== ကာဂျစ္စတန်ဟိ ခရီးလားရို့ အများဆုံး လားရောက် လည်ပတ်ရေ နီရာမာ အစ်ပါးကူး ရီကန် ဖြစ်တေ။ ရီကန်၏ မြောက်ဘက် ကမ်းထောင်းထက်မာ ဟိုရေများ၊ အားလပ်ရက် အပန်းဖြီ စခန်းများ၊ တည်းခိုဆောင်တိနန့် ဘိုးဘွားရိပ်သာများ ဟိရေ။ အထင်ရှားဆုံး ကမ်းခြီ ဇုန်တိမာ ချိုလ်ပွန်အာတာ မြို့ နန့် နံဘေးအနားဟိ ကာရာအွီး(ဒိုလင်ကာ)၊ ဘော့စ်ရေရီ နန့် ကိုရမ်ဒီ ရို့မာ ဟိရေ။ ၂၀၀၆ ခုနှစ် နန့် ၂၀၀၇ ခုနှစ်ရို့မာ ကမ်းခြီ သို့ လာရောက် လည်ပတ်သော ခရီးလား ၁ သန်း ကျော် ဟိရေ။ ယကေလေ့သော့ ဒေသ အထဲ စီးပွားရီး နန့် နိုင်ငံရီး မတိုင်းမှုရို့ကြောင့် ပရုန်းနရုန်းနှစ်များ အထဲ လာရောက်လည်ပတ်သူ ကျဆင်းလှာရေ။<ref>{{cite web|title=Issyk-Kul: Chasing short-term profit |url=http://www.neweurasia.net/business-and-economics/issyk-kul-chasing-short-term-profit/ |publisher=New Eurasia |accessdate=3 May 2011}}</ref> တောတွင်း ခရီးလားခြင်းနန့် စခန်းချခြင်းရို့ကို စိတ်ပါသူတိ အတွက် ဒေသတိုင်းမာ သိမ်းသွင်းနှိုင်ရေ နီရာတိနန့် ခေါ်တောင်းနှိုင်ရေ နီရာများ ဟိရေ။ စခန်းချ နီထိုင်ခြင်း အတွက် စွံသော နီရာတိမာ အော့ရှ်ဒေသ တောင်ပိုင်း နာရင်မြို့ နန့် တိုရူဂတ် တောင်ကြားဒေသကြား နီရာ နန့် အစ်ပါးကူးဟိ ကာရာကော မြို့ကို ဝန်းရံနီရေ တောင်နန့် ရီခဲမြစ်များ ဟိရာ နီရာ ရို့ ဖြစ်တေ။ ဒေသခံ ခရီးလားလမ်းညွှန်များ နန့် အထမ်းသမားတိကို ဘိရှကက် နန့် ပြည်နယ်မြို့တော်များဟိ ခရီးလား လုပ်ငန်း ကုမ္ပဏီများမာ ငှားရမ်းနှိုင်ရေ။ စကီးစီးခြင်းကာမူ ခရီးလား လုပ်ငန်းအတွက် အစပျိုးရေ အခြီအနီမာပင် ဟိသိမ့်ရေ။ ယကေလေ့သော့ ဘိရှကက်မှ နာရီဝက်ခန့် လားရရေ နီရာတွင် စျီးပေါပြီး ပစ္စည်းကိရိယာ အစုံအလင် ဟိရေ စကီး စီးနှိုင်ရေ နီရာ တခု ဟိရေ။ တိုဂုဇ် ဘူလတ် စကီး စခန်းမာ ဘိရှကက်မှ ၂၈ မိုင် (၄၅ ကီလိုမီတာ) အကွာမာ တည်ဟိရေ။ ကာရာကောမြို့ အပြင်ဘက်ဟိ ကာရာကော တောင်ကြား အမျိုးသား ဟင်းခင်းမာလည်း စကီးစခန်း တခု ဟိရေ။ ===အားကဇပ်=== [[File:Bandy 2012. KYR - JPN.JPG|thumb|right|ကာဂျစ္စတန်နန့် ဂျပန်ရို့ ဘန်ဒီ ယှဉ်ပြိုင် ကစပ်စဉ်]] ဘောလုံး ကစပ်နည်းသည် ကာဂျစ္စတန်မာ လူကြိုက် အများဆုံး ကစပ်နည်း တခု ဖြစ်တေ။ တရားဝင် အုပ်ချုပ်ရေ အဖွဲ့အစည်းမာ ၁၉၉၂ ခုနှစ် ဆိုဗီယက် ပြည်ထောင်စုမှ ခွဲထွက်ပြီးနောက် တည်ထောင်ခရေ ကာဂျစ်သမ္မတနိုင်ငံ ဘောလုံးအဖွဲ့ချုပ် ဖြစ်တေ။ ထို အဖွဲ့အစည်းမှ ကာဂျစ္စတန် အမျိုးသား ဘောလုံး အသင်းကို အုပ်ချုပ်ရေ။<ref>{{cite web|title=Kyrgyzstan|url=http://www.fifa.com/associations/association=kgz/index.html|publisher=FIFA|accessdate=3 May 2011|archivedate=12 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181212065225/https://www.fifa.com/associations/association=kgz/index.html}}</ref> နပမ်းသတ်ခြင်းစွာလည်း ကာဂျစ္စတန်မာ အလွန်ထင်ရှားသော အားကဇပ်နည်း တမျိုး ဖြစ်တေ။ ၂၀၀၈ နွီရာသီ အိုလံပစ် ကစပ်ပွဲ အတွင်းမှာ ကာဂျစ္စတန်မာ အားကဇပ်သမား နှစ်ဦးသည် ဂရိ-ရိုမန် နပမ်းသတ် ကစပ်နည်းမာ ဖေသာတံဆိပ် နန့် ကြီးတံဆိပ် ရဟိခကတ်တေ။<ref>{{cite news|title=Kyrgyzstan Olympic Medals|url=http://content.usatoday.com/sports/olympics/beijing/medals.aspx?cc=KGZ|publisher=USATODAY|accessdate=3 May 2011|date=16 September 2008}}</ref> ရီခဲပြင် ဟော်ကီ ကစပ်နည်းမာ အယင်က ကာဂျစ္စတန်မာ လူကြိုက်မများခရေမာ ၂၀၀၉ ခုနှစ် ရီခဲပြင် ဟော်ကီ ချန်ပီယံ ပြိုင်ပွဲ မကျင်းပမီ အချိန် အထိပင် ဖြစ်တေ။ ၂၀၁၁ ခုနှစ်မာ ကာဂျစ္စတန် အမျိုးသား ရီခဲပြင် ဟော်ကီ အသင်းမှ ၂၀၁၁ ခုနှစ် အာသျှ ဆောင်းရာသီ အားကဇပ်ပွဲအား အဆင့်မြင်တန်းမာ အနိုင်ရခပြီးကေ ၆ ပွဲစလုံးမာ အနိုင်ရခခြင်း ဖြစ်တေ။ ထို ကစပ်ပွဲမာ ကာဂျစ္စတန် ရီခဲပြင် ဟော်ကီ အသင်း ပထမဆုံး ပါဝင်ကစပ်သော နိုင်ငံတကာ ကစပ်ပွဲ ဖြစ်တေ။<ref>{{cite web|last=Lundqvist|first=Henrik|title=Kyrgyzstan wins the Asian Winter Games Premier Division 2011|url=http://www.eurohockey.com/article/259-kyrgyzstan-wins-the-asian-winter-games-premier-division-2011.html|publisher=EuroHockey|date=5 February 2011}}</ref> ကာဂျစ္စတန် အမျိုးသား ရီခဲပြင် ဟော်ကီ အသင်းစွာ ၂၀၁၁ ဂျူလိုင်လမာ နိုင်ငံတကာ ရီခဲပြင် ဟော်ကီ အသင်းချုပ်သို့ ဝင်ရောက်ခရေ။ ဘန်ဒီ ကစပ်နည်းစွာလေ့ နိုင်ငံအထဲ စွံလာရေ။ ကာဂျစ် အမျိုးသား အသင်းစွာ အာသျှ ဆောင်းရာသီ အားကဇပ်ပွဲမာ ကြီးတံဆိပ်ဖြင့် ပထမဆုံး အကြိမ် ဆုတံဆိပ် ရဟိခရေ။ ၂၀၁၂ ခုနှစ်မာ ဘန်ဒီ ကမ္ဘာ့ ချန်ပီယံ ပြိုင်ပွဲမာ ဝင်ရောက်ကစားခပြီး ပထမဆုံး အကြိမ် ဝင်ရောက်ခြင်း ဖြစ်တေ။<ref>[http://www.bandy.or.jp/_userdata/teampictureFeb2.jpg Team picture with Japan after their first meeting in the World Championships] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120819170346/http://www.bandy.or.jp/_userdata/teampictureFeb2.jpg |date=19 August 2012 }}. bandy.or.jp.</ref> ==ပညာရီး== ကာဂျစ္စတန်၏ ပညာရီး စနစ်မာ မူလတန်းမာ ၁ တန်းမှ ၄ တန်း အထိ ပါဝင်ဗျယ်ဒေး အထက်တန်းမာ ၅ တန်းမှ ၁၁ တန်း (တချို့နီရာများမာ ၁၂ တန်း) အထိ ကျောင်းတကျောင်းတည်းမာ ဟိရေ။ အချေတိကို မူလတန်းမာ ၇ နှစ်မှ စတင် လက်ခံရေ။ အချေတန်း ၉ တန်း အထိ အောင်မြင်ရန် လိုအပ်ပြီး အောင်လက်မှတ် ရဟိရဖို့ ဖြစ်တေ။ ၁၀ တန်း နန့် ၁၁ တန်းမာ မတက်မနီရ မဟုတ်လီ။ ယကေလေ့ ကျောင်းဆင်း ဒီပလိုမာ ရဟိရန် အတွက်မူ ထို ၂ တန်းကို အောင်မြင်ရန် လိုအပ်ရေ။ ယင်းပိုင် အောင်မြင်ရန် ကျောင်းသားတိစွာ ၁၁ နှစ် သင်ခန်းစာကို ပြီးဆုံးရဖို့ ဖြစ်ပြီးကေ နိုင်ငံတော်မှ ဦးစီး ကျင်းပသော စာရီး၊ သင်္ချာ၊ သမိုင်း နန့် နိုင်ငံခြား ဘာသာ စာမိန်းပွဲ ၄ ခုကို အောင်မြင်ရဖို့ ဖြစ်တေ။ ဘိရှကက်မြို့မာ အစိုးရကျောင်းပေါင်း ၇၇ ကျောင်းဟိပြီးကေ အရာနီရာများမာ ၂၀၀ ကျော် ဟိရေ။ ကာဂျစ္စတန်မာ အဆင့်မြင့် ကောလိပ်နန့် တက္ကသိုလ် ၅၅ ခု ဟိပြီးး ၃၇ ခုမာ အစိုးရမှ ဦးစီးရေ။ ကာဂျစ္စတန်ဟိ အဆင့်မြင့် ပညာရီး ကောလိပ်နန့် တက္ကသိုလ်များမာ အောက်ပါကျောင်းတိ ပါဝင်ရေ။ * ကာဂျစ္စတန် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ တက္ကသိုလ် * အလယ်အာသျှ တက္ကသိုလ် * အလယ်အာသျှ အမေရိကန် တက္ကသိုလ် * ဘိရှကက် လူသားရီးရာ တက္ကသိုလ် * အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အာတာအွတ်-အာလာတူး တက္ကသိုလ် * စီးပွားရီး နန့် စီးပွားရီး လုပ်ငန်း တက္ကသိုလ် * ကာဂျစ် နိုင်ငံတော် ဆောက်လုပ်ရီး၊ သယ်ယူပို့ဆောင်ရီး နန့် ဗိသုကာ တက္ကသိုလ် * ကာဂျစ် အမျိုးသား တက္ကသိုလ် * ကာဂျစ် နည်းပညာ တက္ကသိုလ် * ကာဂျစ်နိုင်ငံတော် သင်ကြားရီး တက္ကသိုလ် (အယင်က နိုင်ငံတော် အာရာဗျက် ကာဂျစ် တက္ကသိုလ်) * ကာဂျစ် ရုရှား ဆလာဗိုးနစ် တက္ကသိုလ် * ကာဂျစ်-တူရကီ မာနာ့စ် တက္ကသိုလ် * လူမှုရီး တက္ကသိုလ် (အယင်က ကာဂျစ်-ဥဇဘက် တက္ကသိုလ်) * မော်စံဂိုး့ဗ် ဥပဒေနန့် စီးပွားရီး လုပ်ငန်း တက္ကသိုလ် * အော့ရှ် နိုင်ငံတော် တက္ကသိုလ် * အော့ရှ် နည်းပညာ တက္ကသိုလ် * ပလီတိုး စီမံခန့်ခွဲမှုပညာ နန့် ဒီဇိုင်း တက္ကသိုလ် * အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ဆီးတက္ကသိုလ် ==သယ်ယူပို့ဆောင်ရီး== [[File:E8102-Bishkek-West-Bus-Terminal.jpg|thumb|right|ဘိရှကက် အနောက်ပိုင်း ဘတ်စ်ကားဂိတ်]] ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံသည် တောင်ကုန်းတောင်တန်း ထူထပ်သော မြီမျက်နှာသွင်ပြင် ဟိရေကြောင့် လမ်းပန်း ဆက်သွယ်ရီးမာ အလွန်ခက်ခဲရေ။ လမ်းတိမာ တန်းတင် တောင်ကြားများမာ မြွီလိမ်မြွီကောက် လားရပြီး ၉,၈၀၀ပေ( မီတာ ၃,၀၀၀) ကျော် မြင့်သော နီရာများမာ တောင်ပြိုခြင်းနန့် နှင်းခဲကြီးများ ကျဆင်းခြင်းရို့ဖြင့် တနားတခါ ကြုံတွိရလေ့ ဟိရေ။ ပိုပြီးကေ ဝီးလံခေါင်းပါးသော ဒေသတိနန့် အမြင့်ပိုင်း ဒေသများမာ ဆောင်းရာသီ ခရီးလားရန်မာ မဖြစ်နှိုင်သလောက် ဖြစ်တေ။ လမ်းတိနန့် ရထားလမ်းတိမာ ဆိုဗီယက် ခေတ်က ဆောက်လုပ်ခခြင်း ဖြစ်တေအတွက် ဒေနိခေတ်မာ နိုင်ငံတကာ နယ်စပ်တိကို ဖြတ်သန်း လားရသဖြင့် နယ်စပ် ပိတ်မထားရေ နီရာများမာ အဝင်အထွက် ပြုလုပ်ရာမာ အချိန်ကုန်ဆုံး ရရေ။ မြင်းမာ အများစု အသုံးပြုဆဲဖြစ်ရေ သယ်ယူပို့ဆောင်ရီး နည်းလမ်း တခု ဖြစ်ပြီးကေ အထူးအားဖြင့် ကျေးလက် ဒေသများမာ ဖြစ်တေ။ ကာဂျစ္စတန်၏ လမ်းတိမာ ကျယ်ပြန့်စွာ မဟိသဖြင့် မော်တော်ကား မလားနှိုင်ရေ နီရာတိကို မြင်းဖြင့် လားရောက်နှိုင်ရေ။ မြင်း အသုံးပြုခြင်းနန့် စျီးခက်ပြီး နိုင်ငံခြားမှ တင်သွင်းရရေ ဓာတ်ဗားကိုလည်း အသုံးပြုဖို့ မလိုအပ်ပါ၊၊ ===လီဆိပ်များ=== ဆိုဗီယက်ခေတ် အပြီးမာ ကာဂျစ္စတန်မာ လီဆိပ်နန့် လီယာဉ်ပြေးလမ်းပေါင်း ကျန်ဟိခပြီး အများစုကတော့ခါ စစ်ရီးကိစ္စများ အတွက် တရုတ်နိုင်ငံနန့် နီးသော နယ်စပ်ဒေသမာ ဆောက်လုပ်ထားခြင်း ဖြစ်တေ။ ထိုအထဲက တချို့မာရာ ဂနိထက်တိုင် ဆက်ပနာအသုံးပြုဗျာယ် ဟိရေ။ ကာဂျစ္စတန် လီကြောင်း ကုမ္ပဏီသည် တရုတ်နိုင်ငံ၊ ရုရှားနိုင်ငံ နန့် အရာ ဒေသမား နိုင်ငံမျာသို့ လီကြောင်းပို့ဆောင်ရီး လုပ်ငန်းကို ဆောင်ရွက်ရေ။ * ဘိရှကက်မြို့ နံဘေးဟိ မာနာ့စ် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လီဆိပ်မာ အဓိက အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လီဆိပ် တခု ဖြစ်ပြီးကေ မော်စကို၊ တက်ရှ်ကန့်၊ အော်လ်မေတီ၊ ဘေဂျင်း၊ အူရမ်ကွီ၊ အစ္စတန်ဘူလ်၊ လန်ဒန်၊ ဘာကူ နန့် ဒူဘိုင်းမြို့တိသို့ လီယာဉ်ခရီးစိုင်များ ဟိရေ။ * အော့ရှ် လီဆိပ်သည် နိုင်ငံတောင်ပိုင်းဟိ အဓိက လီဆိပ်ဖြစ်ပြီးကေ ဘိရှကက်သို့ နိစိုင် လီကြောင်းခရီးစဉ်များ ဟိရေ။ * ဂျလာအာဘတ် လီဆိပ်သည် သည် ဘိရှကက်မြို့ကို နိစိုင် လီကြောင်းခရီးစဉ်တိနန့် ဆက်သွယ်ထားရေ။ နွီရာသီလများမာ ဂျလာအာဘတ်မှ အစ်ပါးကူးပြည်နယ်သို့ အပတ်စိုင် ခရီးစိုင်များ ဟိရေ။ * ဆိုဗီယက်ခေတ်မာ တည်ဆောက်ခဲ့​သော အရာ လီယာဉ်ကွင်းတိမာ ပိတ်သိမ်းခြင်း၊ ရံဖန်ရံခါသာ အသုံးပြုခြင်းနန့် စစ်ရီးကိစ္စများ အတွက်ရာ အသုံးပြုခြင်းရို့ ဟိရေ။ (ဘိရှကက်မြို့ နံဘေးဟိ ကန့် လီတပ်စခန်းအား ရုရှားလီတပ်မှရာ အသုံးပြုရေ။) ====လီကြောင်းလိုင်း ပိတ်ပင်ခံထားရခြင်း==== ကာဂျစ္စတန်သည် ဥရောပသမဂ္ဂ၏ ပိတ်ပင်ထားရေ လီကြောင်းလိုင်း မှတ်ပုံတင်နိုင်ငံများမာ တခု အပါအဝင် ဖြစ်တေ။ အဓိပ္ပာယ်မာ ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံမာ မှတ်ပုံတင်ထားရေ ဇာ လီကြောင်းလိုင်းမဆို ဥရောပသမဂ္ဂ အထဲ လီကြောင်းခရီးစဉ် ပြေးဆွဲခွင့် မဟိပေ။ ဖီးအန္တရာယ် ကင်းရှင်းရီး စံနှုန်းတိမာ ဥရောပမှ သတ်မှတ်ထားရေ စည်းမျှိုင်းစည်းကမ်းတိကို မမှီပြီးကေ ဖြစ်တေ။<ref>{{cite web|url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2008:102:0003:0016:EN:PDF |title=List of banned E.U. air carriers |accessdate=2 May 2010}}</ref> ===ရထားပို့ဆောင်ရီး=== မြောက်ပိုင်းဟိ ချွီးတောင်ကြားနန့် တောင်ပိုင်းဟိ ဖာဂါးနားတောင်ကြားရို့စွာ ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စု ရထားလမ်းစနစ်၏ အလယ်အာသျှ ခရီးဆုံး နီရာများ ဖြစ်ကတ်တေ။ ဆိုဗီယက်ခေတ် လွန်လားပြီးနောက် လွတ်လပ်သော နိုင်ငံများ အဖြစ် ပေါ်ပေါက်လာရေ အခါမှ အယင်က နိုင်ငံအလိုက် ထည့်မစဉ်းစားထားခသော ရထားလမ်းတိမာ နယ်စပ်တိကြောင့် ပိတ်လားပြီးကေ အလွန်ကျုံ့သွား လီရေ။ ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံ အထဲ ၂၃၀ မိုင် (၃၇၀ ကီလိုမီတာ) လှောက်ရာ ရှည်လျားသော ရထားလမ်းသည် အယင်ကပိုင် တပ်ရှ်ကန့်၊ အော်လ်မေတီ နန့် အရာ ရုရှားဟိ မြို့တိသို့ ခရီးရှည် လားလာခြင်း မပြုနိုင်တော့သဖြင့် စီးပွားရီး အရ အသုံးဝင်မှု အနည်းငယ်ရာ ဟိလီရေ။ မြောက်ပိုင်းဟိ ဘာလစ်ချီ မှ တောင်ပိုင်းဟိ အော့ရှ်မြို့မှ တဆင့် တရုတ်ပြည်သို့ ရထားလမ်းဖြင့် ဆက်သွယ်ရန် အစီအစိုင် ဟိကေလေ့ မရေမရာပင် ဖြစ်ပြီးကေ တကယ်လို့ ဆောက်ဖြစ်လီဖို့ ဆိုခကေလည်း ကုန်ကျစရိတ် အလွန်အကျွံ များပြားလိမ့်မေ ဖြစ်တေ။ ====အိမ်နီးချင်း နိုင်ငံတိနန့် ဆက်ထားရေ ရထားလမ်းများ==== * ကာဇက်စတန်နိုင်ငံ နန့် ဆက်သွယ်ထားရေ ရထားလမ်းဟိပြီးး ဘိရှကက်မှ တဆင့် ဖြစ်တေ။ ရထားလမ်း အကျယ် တူညီရေ။ * ဥဇဘက်ကစ္စတန်နိုင်ငံ နန့် ဆက်သွယ်ထားရေ ရထားလမ်းဟိပြီးး အော့ရှ်မြို့မှ တဆင့် ဖြစ်တေ။ ရထားလမ်း အကျယ် တူညီရေ။ * တာဂျစ်ကစ္စတန်နန့် ဆက်သွယ်ထားရေ ရထားလမ်း မဟိရေ်လည်း ရထားလမ်း အကျယ် တူညီရေ။ * တရုတ်နိုင်ငံ နန့် ဆက်သွယ်ထားရေ ရထားလမ်း မဟိပိုင် ရထားလမ်း အကျယ်လည်း မတူညီပါ။ ===အဝီးဗြီးလမ်းမများ=== [[File:Street scene in Osh city.jpg|thumb|အော့ရှ်မြို့ဟိ လမ်းမြင်ကွင်း]] အာသျှဖွံ့ဖြိုးရီးဘဏ်၏ အကူအညီနန့် ဘိရှကက်မြို့မှ အော့ရှ်မြို့ကို ဆက်သွယ်ထားရေ မြောက်ဘက် မှ အနောက်တောင်ဘက်ကို သွားရေ အဓိကလမ်းမကြီးမာ ပရုန်းနရုန်းမာ ပြီးစီးလားခရေ။ ထို့အတွက်ကြောင့် နိုင်ငံဟိ လူဦးရွီအများဆုံး မြို့ကြီး နှစ်မြို့ကို ဆက်သွယ်ရာမာ သိသာစွာ လွယ်ကူလားခဗျား မြောက်ဘက်ဟိ ချွီးတောင်ကြားမှ တောင်ဘက်ဟိ ဖာဂါးနား တောင်ကြား အထိ လားလာရီး လွယ်ကူ လားခီရေ။ ထိုလမ်းမှ ထပ်မံလားပနာ ရရေ လမ်းမာ မီတာ ၃,၅၀၀ မြင့်သော တောင်ကို ကျော်ဖြတ်ပနာ အနောက်မြောက်ဘက်ဟိ တာလာ့စ် တောင်ကြားသို့ ဝင်ရောက် လားခီရေ။ ဂုချိန်ခါ အော့ရှ်မြို့မှ တရုတ်နိုင်ငံသို့ အဓိကလမ်းများ ဖောက်လုပ်ဖို့ အစီအစိုင်ဆွဲဗျာယ် ဟိကတ်တေ။ * ''စုစုပေါင်း:'' ၂၁,၁၂၇ မိုင် (၃၄,၀၀၀ ကီလိုမီတာ) (၈၇ မိုင် (၁၄၀ ကီလိုမီတာ)) ရှည်လျားသော အပြင်းလမ်း အပါအဝင် * ''ခင်းထားရေလမ်း:'' ၁၄,၀၄၃ မိုင် (၂၂,၆၀၀ ကီလိုမီတာ) (ရာသီဥတုတိုင်းမာ အသုံးပြုနှိုင်ရေ သွင်ကျောက်လမ်းတိလေ့ ပါဝင်ရေ။) * ''ခင်းမထားရေလမ်း:'' ၄,၇၈၅ မိုင် (၇,၇၀၀ ကီလိုမီတာ) (ထိုလမ်းတိမာ မညီညာသော မြီကြီးဖြင့် ခင်းထားပြီးသား စွတ်သော ရာသီဥတုမာ အသုံးပြုဖို့ ခက်ခဲရေ။) ===ရီလမ်းများ=== ရီကြောင်းလားလာရီးမှာ အစ်ပါးကူးရီကန်မာသာ ဟိပြီးး ဆိုဗီယက်ခေတ် အပြီးမာ သိသာစွာ ကြီ့ဆင်းခရေ။ ===ဆိပ်ခုံများ=== အစ်ပါးကူး ရီကန်မာ ဘာလစ်ကူး ဆိပ်ခုံ ဟိရေ။ ==ကိုးကား== {{reflist|2}} ==ပြင်ပလင့်ခ်များ== {{Commons category|Kyrgyzstan}} {{Sister project links}} ; အစိုးရ * [http://www.president.kg/ President of Kyrgyzstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090202190354/http://president.kg/ |date=2 February 2009 }} official site * [http://www.gov.kg/ Government of Kyrgyzstan] official site * [http://kenesh.kg/ Parliament of Kyrgyzstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201129115900/http://kenesh.kg/ |date=29 November 2020 }} official site * [http://www.lexadin.nl/wlg/legis/nofr/oeur/lxwekyr.htm Laws of the Kyrgyz Republic] ; အထွေထွေ * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1296485.stm Country Profile] from BBC News * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/kyrgyzstan.htm Kyrgyzstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080607085109/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/kyrgyzstan.htm |date=7 June 2008 }} at ''UCB Libraries GovPubs'' * {{Wikivoyage-inline}} * [http://www.library.illinois.edu/spx/webct/nationalbib/kyrgyzintro.html Kyrgyz Publishing and Bibliography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100405050630/http://www.library.illinois.edu/spx/webct/nationalbib/kyrgyzintro.html |date=5 April 2010 }} * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=KG Key Development Forecasts for Kyrgyzstan] from International Futures {{အာသျှတိုက်ဟိ နိုင်ငံများ}} [[Category:ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံ| ]] [[Category:နိုင်ငံတိ ]] [[Category:ကုန်းတွင်းပိတ််နိုင်ငံတိ]] [[Category:အလယ်အာသျှဟိ နိုင်ငံတိ]] [[Category:သမ္မတနိုင်ငံတိ]] [[Category:ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံတိ]] kddxi78z3k9w6njmblxtg35g8tfv0bd