ဝီကီးပီးဒီးယား rkiwiki https://rki.wikipedia.org/wiki/%E1%80%A1%E1%80%93%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%85%E1%80%AC%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%AC MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter မီဒီယာ အထူး ဆွီးနွီးချက် အသုံးပြုလူ အသုံးပြုလူ ဆွီးနွီးချက် ဝီကီးပီးဒီးယား ဝီကီးပီးဒီးယား ဆွီးနွီးချက် ဖိုင် ဖိုင် ဆွီးနွီးချက် မီဒီယာဝီကီ မီဒီယာဝီကီ ဆွီးနွီးချက် တမ်းပလိတ် တမ်းပလိတ် ဆွီးနွီးချက် အကူအညီ အကူအညီ ဆွီးနွီးချက် ကဏ္ဍ ကဏ္ဍ ဆွီးနွီးချက် TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 5749 21105 21090 2026-09-13T07:13:25Z Milenioscuro 1328 ([[c:GR|GR]]) [[File:Map showing Counties underthe new kenyan constitution..gif]] → [[File:Kenya, administrative divisions - en - colored.svg]] svg 21105 wikitext text/x-wiki {{Coord|1|N|38|E|display=title}} {{Infobox country | နိုင်ငံနာမည်အပြည့် = ကင်ညာ သမ္မတနိုင်ငံ | နာမည်_ရင်း = ''Jamhuri ya Kenya''{{nobold|<small>([[ဆွာဟီလီဘာသာစကား|ဆွာဟီလီ]])</small>}} | ပုံ_အလံ = Flag of Kenya.svg | ပုံ_တံဆိပ် = Coat of arms of Kenya (Official).svg | နိုင်ငံတော်ဆောင်ပုဒ် = "[[Harambee]]" <small>(ဆွာဟီလီ)</small><br />{{small|"Let us all pull together"}} | နိုင်ငံတော်တေးခြင်း = "[[Ee Mungu Nguvu Yetu]]"<br />({{Lang-en|"O God of all creation"}})<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:National anthem of Kenya, performed by the United States Navy Band.wav|center]]</div> | image_map = {{Switcher|[[File:Kenya (orthographic projection).svg|frameless]]|Show globe|[[File:Location Kenya AU Africa.svg|frameless]]|Show map of Africa|default=1}} | map_caption = | image_map2 = | မြို့တော် = [[နိုင်ရိုဘီမြို့]] | coordinates = {{Coord|1|16|S|36|48|E|type:city}} | အကြီးဆုံးမြို့ = မြို့တော် | အကြီးဆုံးပြည်နယ် = | ရုံးသုံးဘာသာတိ = {{hlist |[[အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား|အင်္ဂလိပ်]]|[[ဆွာဟီလီဘာသာစကား|ဆွာဟီလီ]]<ref name="Conlang">Constitution (2009) Art. 7 [National, official and other languages] "(1) The national language of the Republic is Swahili. (2) The official languages of the Republic are Swahili and English. (3) The State shall–-–- (a) promote and protect the diversity of language of the people of Kenya; and (b) promote the development and use of indigenous languages, Kenyan Sign language, Braille and other communication formats and technologies accessible to persons with disabilities."</ref>}} | languages_type = အမျိုးသားဘာသာစကား | languages = [[ဆွာဟီလီဘာသာစကား|ဆွာဟီလီ]]<ref name="Conlang"/> | ethnic_groups = {{unbulleted list | ၁၇.၁၃% [[:en:Kikuyu people|ခီခုယု]] | ၁၄.၃၅% [[:en:Luhya people|လုယာ]] | ၁၃.၃၇% [[:en:Kalenjin people|ကာလန်ဂျင်း]] | ၁၀.၆၅% [[:en:Luo people|လူအို]] | ၉.၈၁% [[:en:Kamba people|ကမ်ဘာ]] | ၅.၈၅% [[:en:Somalis|ဆိုမာလီ]] | ၅.၆၈% [[:en:Kisii people|ကစ်ဆီ]] | ၅.၂၃% [[:en:Mijikenda peoples|မီဂျီကန်ဒါ]] | ၄.၁၅% [[:en:Meru people|မေရု]] | ၁၃.၇၈% အရာ }} | ethnic_groups_year = ၂၀၁၉<ref name=Census2019a>{{cite web|url=https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-iv-distribution-of-population-by-socio-economic-characteristics&wpdmdl=5730&ind=7HRl6KateNzKXCJaxxaHSh1qe6C1M6VHznmVmKGBKgO5qIMXjby1XHM2u_swXdiR |title=2019 Kenya Population and Housing Census Volume IV: Distribution of Population by Socio-Economic Characteristics |access-date=24 March 2020 |website=Kenya National Bureau of Statistics| df=dmy}}</ref> | religion = <!-- direct figures from ReligionUNdata reference -->{{ublist |item_style=white-space:nowrap; |၈၅.၅% [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] |—၆၀.၈% ပရိုတက်စတင့် |—၂၀.၆% ကက်သလစ် |—၄.၁% အရာခရစ်ယာန် |၁၀.၉% အစ္စလာမ် |၁.၆% [[ဘာသာမဲ့]] |၀.၇% အာဖရိကရိုးရာယုံကြည်မှု |၁.၃% အရာ}} | religion_year = ၂၀၁၉<ref name=Census2019a /> | demonym = [[:en:Demographics of Kenya|Kenyan]] | government_type = [[ပြည်ထောင်စုစနစ်|ပြည်ထောင်စု]] [[သမ္မတစနစ်|သမ္မတ]] [[:en:Constitution of Kenya|ဖွဲ့စည်းပုံ]] [[သမ္မတနိုင်ငံ|သမ္မတနိုင်ငံစနစ်]] | leader_title1 = [[ကင်ညာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|သမ္မတ]] | leader_name1 = အူဟူရု ကင်ညာတာ | leader_title2 = [[ကင်ညာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယသမ္မတ|ဒုသမ္မတ]] | leader_name2 = ဝီလျံ ရူတို | leader_title3 = [[ကင်ညာ ဆီးနိတ်လွှတ်တော်|ဆီးနိတ်လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ]] | leader_name3 = ကန်နက် လုဆာကာ | leader_title4 = [[ကင်ညာ အမျိုးသားသားလွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌ|အမျိုးသားသားလွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌ]] | leader_name4 = ဂျက်စတင် မူတူရီ | leader_title5 = [[ကင်ညာ တရာသူကြီးချုပ်|တရားလူကြီးချုပ်]] | leader_name5 = မာရ်သာ ခူးမီ | leader_title6 = [[ကင်ညာ ရှိနိန့်ချုပ်|ရှိနီချုပ်]] | leader_name6 = ပေါလ် ကီဟာရာ ကာရီယူကီ | legislature = [[ကင်ညာနိုင်ငံ၏ ပါလီမန်|ပါလီမန်]] | upper_house = [[ကင်ညာ ဆီးနိတ်လွှတ်တော်|ဆီးနိတ်လွှတ်တော်]] | lower_house = [[အမျိုးသားလွှတ်တော် (ကင်ညာ)|အမျိုးသားလွှတ်တော်]] | sovereignty_type =လွတ်လပ်ရီးရဟိခြင်း | ထူထောင်ရီး_နာမည်(၁) = [[ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်း]]မှ | ထူထောင်ရီး_ခုနှစ်(၁) = ဒီဇန်ဘာ ၁၂၊ ၁၉၆၃ | ထူထောင်ရီး_နာမည်(၂) = သမ္မတနိုင်ငံ ထူထောင်ခြင်း <br /> | ထူထောင်ရီး_ခုနှစ်(၂) = ဒီဇန်ဘာ ၁၂၊ ၁၉၆၄ | area_km2 = ၅၈၀,၃၆၇ | area_footnote = <ref name="unstats08">{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012/Table03.pdf|title=Demographic Yearbook – Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density|publisher=United Nations Statistics Division|year=2012|access-date=4 September 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012.htm|title=United Nations Statistics Division - Demographic and Social Statistics|website=unstats.un.org}}</ref> | area_rank = ၄၈ <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = ၂၂၄,၉၆၀ <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = ၂.၃ | အမြင့်ဆုံးနီရာ = | အရှေဆုံးမြစ် = | အကြီးဆုံးအင်း = | ကမ်ရိုးတန်း = | population_estimate = ၅၄,၉၈၅,၆၉၈<ref>{{cite web |url=https://www.macrotrends.net/countries/KEN/kenya/population-growth-rate |title=Kenya Population Growth Rate 1950-2021 |website=Macrotrends.net |access-date=27 June 2021 |archive-date=27 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210527122658/https://www.macrotrends.net/countries/KEN/kenya/population-growth-rate }}</ref> | population_estimate_year = ၂၀၂၁ | population_estimate_rank = 29th | population_census = ၄၇,၅၆၄,၂၉၆<ref name =KNBS2019>{{cite web|url=https://www.knbs.or.ke/?p=5621 |title=2019 Kenya Population and Housing Census Results |access-date=15 November 2019 |website=Kenya National Bureau of Statistics|date=4 November 2019 | df=dmy }}</ref> | population_census_rank = | population_census_year = ၂၀၁၉ | population_density_km2 = ၇၈ | population_density_sq_mi = ၂၀၂ <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = ၁၂၄ | ပွဲများ = | GDP_PPP = $၂၅၀.၈၅၄ ဘီလီယံ<ref name=imf2>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=63&pr.y=1&sy=2015&ey=2022&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=664&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects (valuation of Kenya GDP) |publisher=International Monetary Fund}}</ref> | GDP_PPP_year = ၂၀၂၀ | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_per_capita = $၅,၂၇၄ <ref name="IMFWEOKE">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=33&pr.y=15&sy=2017&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=664&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC%2CPCPIPCH&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, April 2019 |publisher=[[နိုင်ငံတကာ ‌ငွီကြေးရန်ပုံဖေသာအဖွဲ့]] |website=IMF.org |access-date=15 June 2019}}</ref> | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = $၁၀၉.၁၁၆ ဘီလီယံ<ref name="IMFWEOKE"/> | GDP_nominal_year = ၂၀၂၀ | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_per_capita = $၂,၂၉၆<ref name="IMFWEOKE"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = | Gini = ၄၀.၈ <!--number only--> | Gini_year = ၂၀၁၅ | Gini_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI |title=Gini index |year=2019 |publisher=[[ကမ္ဘာ့ဘဏ်]] |access-date=17 June 2021 }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.601 <!--number only--> | HDI_year = 2019<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|title=Human Development Report 2020|language=en|publisher=[[ကုလသမဂ္ဂ ဖွံ့ဖြိုးမှု အစီအစိုင်]]|date=December 15, 2020|access-date=December 15, 2020}}</ref> | HDI_rank = ၁၄၃ | ဗဟိုဘဏ် = | ဖေသာ = ကင်ညာ ရှီလင် | currency_code = KES | time_zone = [[East Africa Time|EAT]] | utc_offset = +3 | date_format = dd/mm/yy ([[အေဒီ]]) | drives_on = ဇာ | cctld = [[.ke]] | အထိမ်းအမှတ်များ = | ISO 3166-1 = | calling_code = +၂၅၄ | footnotes = {{big|<ref name=cia/>}} According to the CIA, estimates for this country explicitly take into account the effects of mortality because of AIDS; this can result in lower life expectancy, higher infant mortality and death rates, lower population and growth rates, and changes in the distribution of population by age and sex, than would otherwise be expected. }} '''ကင်ညာနိုင်ငံ'''၏ တရားဝင်နာမည်မာ ကင်ညာသမ္မတနိုင်ငံ ဖြစ်ပြီးကေ အရှိ အာဖရိကဟိ အာဖရိက ဂရိတ်လိတ်ခ် ဒေသမာ ဟိရေ နိုင်ငံတနိုင်ငံ ဖြစ်တေ။ ကင်ညာနိုင်ငံ၏ [[မြို့တော်]]နန့် အကြီးဆုံးမြို့မာ [[နိုင်ရိုဘီမြို့]] ဖြစ်တေ။ ကင်ညာနိုင်ငံသည် [[အီကွေတာ]]ထက်မာ တည်ဟိပြီး အရှိတောင်ဖက်မာ အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ အရှိမြောက်ဖက်မာ [[ဆိုမာလီယာနိုင်ငံ]]၊ မြောက်ဖက်မာ [[အီသီယိုးပီးယားနိုင်ငံ]]၊ အနောက်မြောက်ဖက်မာ [[တောင်ဆူဒန်နိုင်ငံ]] အနောက်ဖက်မာ [[ယူဂန်းဒါးနိုင်ငံ]] နန့် တောင်ဖက်မာ [[တန်ဇေးနီးယားနိုင်ငံ]] ရို့ တည်ဟိရေ။ ကင်ညာနိုင်ငံသည် အကျယ်အဝန်းအနိန်နန့် ၂၂၄,၄၄၅ စတုရန်းမိုင် (၅၈၁,၃၀၉ စတုရန်းကီလိုမီတာ) ဟိပြီးး ၂၀၁၂ ခုနှစ် ဂျူလိုင်လမာ လူဦးရွီ ၄၄ သန်းမျှ ဟိရေ။ ကင်ညာနိုင်ငံသည် [[အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ]] ကမ်းရိုးတန်း တလျှောက်မာ ပူနွေးပြီး စွတ်သော ရာသီဥတုမျိုး ဟိရေ။ ယင်းကနိန် ကုန်းမား မြို့တော် ဟိရာသို့ ဝင်ရောက်လားလျှင် တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များ ပေါများရေ ဆာဗားနားမြက်ခင်းပြင်၏ ရာသီဥတုမျိုး သို့ ပြောင်းလဲလားရေ။ နိုင်ရိုဘီမာ အီးမြရေ ရာသီဥတု ဟိပြီးး အမြဲတမ်း နှင်းဖုံးလွှမ်းနိန်ရေ တောင်ထွဋ် ၃ ခု ဟိရေ [[ကင်ညာတောင်]]သို့ နီးကပ်လာရေ နန့် အမျှ ပိုပြီးကေ အေးလာရေ။ ယင်းကနိန် ကုန်းမားသို့ ဆက်ပနာ ဝင်ရောက်လားလျှင် ဝိတိုရိယအိုင် နံဘေးတဝိုက်တွက် ပူနွေးပြီး စွတ်သော အပူပိုင်း ရာသီဥတုသို့ နောက်ထပ်ပြန်ပနာ ပြောင်းလဲ လားရေ။ ယင်းကနိန်တဆင့် အနောက်ပိုင်းဟိ တောအုပ်နန့် တောင်ထူထပ်သော နီရာတွင် သမမျှတသော ရာသီဥတုသို့ နောက်ထပ် ပြောင်းလဲလားရေ။ အီသီယိုးပီးယားနိုင်ငံနန့် ဆိုမာလီယာနိုင်ငံရို့နန့် နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်နိန်ရေ အရှိမြောက် ဒေသမာ [[ကန္တာရ]]နီးပါးမျှ ဖြစ်ရေ ခြောက်သွိရေရှား ရပ်ဝန်းဒေသ ဖြစ်တေ။ ကမ္ဘာထက်မာ ဒုတိယမြောက် အကြီးဆုံးသော [[ရီချိုအိုင်]] ဖြစ်ပြီးကေ အပူပိုင်းဒေသ [[ရီကန်]]များမာ အကြီးဆုံး ဖြစ်ရေ [[ဝိတိုရိယအိုင်]]သည် အနောက်တောင်ဖက်မာ တည်ဟိပြီး ယူဂန်ဒါနိုင်ငံ၊ တန်ဇေးနီးယား နိုင်ငံရို့နန့် ပိုင်နက် ဝီမျှ ထားရေ။ ကင်ညာနိုင်ငံသည် ယူဂန်ဒါနိုင်ငံ နန့် တန်ဇေးနီးယားနိုင်ငံရို့နန့် တတူ [[သားရိုင်းတိရစ္ဆာန်]] ကြည့်ရှုရန် အတွက် ထင်ရှားပြီး အရှိနန့်အနောက် ဆာဗို အမျိုးသား ဟင်းခင်း၊ [[မာဆိုင်းမာရာ]]၊ [[နာကူရူးကန် အမျိုးသား ဟင်းခင်း]]၊ [[အာဘာဒဲ အမျိုးသား ဟင်းခင်း]] အစဟိရေ တောရိုင်း တိရစ္ဆာန် ထိန်းသိမ်းရီး ဒေသနန့် [[အမျိုးသားဟင်းခင်း]]တိကြောင့်လည်း ထင်ရှားရေ။ ယင်းအပြင် [[လာမူး]] ပိုင်ယှောင် [[ကမ္ဘာ့အမွီခံနီရာ]]များ လည်း ဟိပြီးး နိုင်ငံတကာ [[ရွက်လှီပြိုင်ပွဲ]] နှစ်စိုင်ကျင်းပရာ ဖြစ်ရေ [[ကီလီဖီ ကမ်းခြီ]] ပိုင်ယှောင် ကမ္ဘာကျော် [[ကမ်းခြီ]]တိလေ့ ဟိရေ။ ကင်ညာနိုင်ငံ ပါဝင်ရေ [[အာဖရိက ဂရိတ်လိတ်ခ် ဒေသ]]မာ [[ကျောက်ခေတ်ဟောင်း ခေတ်ဦး]] ကာလ ကပင် လူသားရို့ နီထိုင်ခကတ်တေ။ အေဒီ ပထမ ထောင်စုနှစ်မာ အနောက်-အလယ် အာဖရိကမှ [[ဘန်တူ]] ရို့၏ နယ်မြီချဲ့ထွင်မှု ရောက်ဟိပါလတ်တေ။ ဒေနိခေတ်နိုင်ငံတိ၏ နယ်နိမိတ်မာ [[နိုင်ဂါ-ကွန်ဂို ဘာသာစကား]]များ၊ [[နိုင်လို-ဆာဟာရ ဘာသာစကား]]များ၊ [[အာဖရို-အေးရှားတ ဘာသာစကား]]တိ၏ ဆုံဆည်းရာ ဒေသ ဖြစ်သဖြင့် [[အာဖရိကတိုက်]]ကြီး၏ [[လူမျိုး]] နန့် [[ဘာသာစကား]]ရို့ ရောပြွမ်းရာ ဒေသဖြစ်သဖြင့် ကင်ညာနိုင်ငံသည် [[ယိုင်ကျေးမှု]] ပေါင်းစုံဟိရာ နိုင်ငံ ဖြစ်လာခရေ။ ဥရောပသား နန့် အာရပ်ရို့ ခေတ်သစ် အစောပိုင်းကပင် မွမ်ဘာဆာ ကမ်းရိုးတန်း ဒေသကို ရောက်ဟိလာခပြီး ဥရောပသားရို့က ၁၉ ရာစု အစပိုင်းကပင် နိုင်ငံ အထဲပိုင်းသို့ စူးစမ်း ရှာဖွီ ခကတ်တေ။ ဗြိတိသျှ အင်ပိုင်ယာက အရှိအာဖရိက ပရိုတက်ထရိတ် ကို ၁၈၉၅ မာ တည်ထောင်ခပြီးကေ ၁၉၂၀ မာ ကင်ညာကိုလိုနီနယ်မြီ အဖြစ်စတင်ခရေ။ ကင်ညာ သမ္မတနိုင်ငံသည် ၁၉၆၃ ခုနှစ် ဒီဇန်ဘာလမာ လွတ်လပ်ရီး ရခရေ။ ၂၀၁၀ သြဂတ်လ ပြည်လုံးကျွတ် ဆန္ဒခံယူပွဲ အပြီး ကင်ညာနိုင်ငံ၏ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြီခံ ဥပဒေ အသစ်ကို ရီးဆွဲပြီးကေ ကင်ညာရေ တစိတ်တပိုင်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ဒေသ ၄၇ ခု အဖြစ် ခွဲခြားခပြီးကေ ရွီးချယ်ခံ ဒေသအုပ်ချုပ်ရီးမှူးတိက အုပ်ချုပ်ကတ်တေ။ မြို့တော် နိုင်ရိုဘီမြို့မာ ဒေသအထဲ စီးပွားရီး အချက်အချာ နီရာ ဖြစ်တေ။ ကင်ညာနိုင်ငံ၏ စီးပွားရီးမာ အရှိတောင် အာဖရိကနန့် အလယ်အာဖရိကမာ စုစုပေါင်း ပြည်မား ထုတ်ကုန်အနိန်နန့် အကြီးမားဆုံး ဖြစ်တေ။ <ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=52&pr.y=2&sy=2008&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=644&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= Ethiopia GDP purchasing power 2010: 86 billion]. Imf.org. 14 September 2006.</ref><ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?sy=2008&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=664&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=69&pr.y=14 Kenya GDP purchasing power 2010: 66 Billion]. Imf.org. 14 September 2006.</ref> စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီးမာ အဓိက စီးပွားရီး လုပ်ငန်း ဖြစ်ပြီးကေ အယင်ခေါက်ကတည်းက လက်ဖက် နန့် ကော်ဖီရို့ကို အဓိက တင်ပို့ခပြီး ဂုချိန်ခါ ဥရောပသို့ ပန်း များ တင်ပို့ရောင်းချဗျာယ် ဟိရေ။ ဝန်ဆောင်မှု လုပ်ငန်းမာလေ့သော့ နိုင်ငံ၏ အဓိက စီးပွားရီး မောင်းနှင်အား တခုပင် ဖြစ်တေ။ ကင်ညာရေ အရှိအာဖရိက အဖွဲ့၏ အဖွဲ့ဝင် ဖြစ်တေ။ တခြားသော အာဖရိကနိုင်ငံတိနန့် နှိုင်းယှဉ်ကေ ကင်ညာမာ နိုင်ငံရီး နန့် စီးပွားရီး ပိုပြီးကေ တိုင်းမှု ဟိရေ။ ==နာမည်မှည့်ခေါ်ခြင်း== နိုင်ငံ၏ နာမည်မာ ကင်ညာတောင် ကို အစွဲပြုပနာ မှည့်ခေါ်ထားခြင်းဖြစ်ပြီ: နိုင်ငံ၏ထင်ရှားသော အမှတ်အသားနန့် [[အာဖရိက]]တိုက်မာ ဒုတိယမြောက် အမြင့်ဆုံးတောင် ဖြစ်တေ။ ==ပထဝီဝင်နန့် ရာသီဥတု== [[File:Un-kenya.png|thumb|right|ကင်ညာနိုင်ငံ၏ မြီပုံ]] စတုရန်းမိုင်ပေါင်း ၂၂၄,၀၈၁ မိုင် (စတုရန်းကီလိုမီတာ ၅၈၀,၃၆၇ ကီလိုမီတာ)<ref name=cia>{{cite web |author=Central Intelligence Agency |authorlink=Central Intelligence Agency |publisher=The World Factbook |title=Kenya |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ke.html |year=2012 |accessdate=28 May 2013 |archivedate=31 August 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200831033452/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ke.html }}</ref> မျှ ဟိသဖြင့် ကင်ညာနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာထက်မာ ၄၇ ခုမြောက် အကြီးဆုံးနိုင်ငံ ဖြ်စလို့ မာဒါဂတ်စကားနိုင်ငံ၏ နောက်ခါ ကပ်လို့ လိုက်ရေ။ မြောက်လတ္တီကျု ၅° မှတောင်လတ္တီကျု ၅° အထဲ၊ အရှိလီာင်ဂျီကျု ၃၄° မှ ၄၂° အထဲ တည်ဟိရေ။ အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ၏ ကမ်းရိုးတန်းမှ အစပြုလျှက် မြေနိမ့်ဒေသတိမာ အထဲပိုင်း ကုန်းမြီမြင့် အဖြစ် တဆတ်ဆတ် မြင့်မားလားရေ။ ကုန်းမြီမြင့်တိမာ ကင်ညာတောင်ကြား ဒေသဖြင့် ပိုင်းခြာထားပြီး အရှိပိုင်းမာ ကောင်းမွန်သော စိုက်ပျိုးမြေများ ဟိရာ ကုန်းမြီမြင့် တခု ဟိရေ။ ကင်ညာကုန်းမြင့်ဒေသမာ အာဖရိကမာ အအောင်မြင်ဆုံးသော စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီး ဒေသများ ပါဝင်ရေ။ ကုန်းမြင့်ဒေသမာ ကင်ညာမာ အမြင့်ဆုံးနန့် အာဖရိကတိုက်ထက်မာ ဒုတိယမြောက် အမြင့်ဆုံး ဖြစ်ရေ ၁၇,၀၅၇ ပေ (၅,၁၉၉ မီတာ) အမြင့် ဟိရေ ကင်ညာတောင် ပါဝင်ဗျယ်ဒေး ရီခဲတောင်တိလေ့ ဟိရေ။ ၁၉,၃၄၁ ပေ ( ၅,၈၉၅ မီတာ) မြင့်သော ကီလီမန်ဂျာရိုတောင်ကို ကင်ညာနိုင်ငံမှ လှမ်းမြင်နှိုင်ရေ။ ကင်ညာနိုင်ငံ၏ ရာသီဥတုမာ ကမ်းရိုးတန်းဒေသမာ အပူပိုင်းမှ အစပြုလျှက် ကုန်းတွင်းပိုင်းမာ သမမျှတသော ရာသီဥတု ဟိကာ မြောက်ဘက်နန့် အရှိမြောက်ဘက်ပိုင်းမာ ကန္တာရဆန်သော ရာသီဥတု ဟိရေ။ လတိုင်းမာ နီသာပြီး တနှစ်လုံးလုံး နွီရာသီနန့် ကိုက်ညီသော အဝတ်အထည်တိကိုရာ ဝတ်ဆင်ကတ်တေ။ အထဲပိုင်း မြင့်သော ဒေသများမာ ညည့်ခါသား နန့် မိုးသောက်ဖက်အစောပိုင်းမာ အေး လေ့ ဟိရေ။ မိုးရွာချိန် ရှည်လျားသော ရာသီဥတုမာ မတ်၊ဧပြီလမှ မေ၊ ဂျုန်လ အထိ ဖြစ်တေ။ မိုးရွာချိန် တိုတောင်းသော ရာသီဥတုမာ အောက်တိုဘာလမှ နိုဝင်ဘာ ဒီဇန်ဘာ အထိ ဖြစ်တေ။ မိုးရွာသွန်းမှုကို တခါတရီ သည်းထန်ပြီး အများအားဖြင့် နိခင်းဖက်သား နန့် ညစာဖက်များမာ ရွာလေ့ ဟိရေ။ မိုးရွာသွန်းသောလများမာ အပူချိန်မာမူ မြင့်နီမြဲ ဖြစ်တတ်ရေ။ အပူဆုံး အချိန်မာ ဖေဖဝါရီလ နန့် မာ့ခ်ျလ ဖြစ်ပြီးကေ မိုးရွာချိန် ရှည်လျားသော ရာသီဥတု မရောက်ခင် ဖြစ်တေ။ အအီးဆုံးမာ ဂျူလိုင်လမာ ဖြစ်ပြီးကေ သြဂတ်လ အလယ်အထိ အေးတတ်ရေ။ [[File:A lone giraffe in Nairobi National Park.jpg|thumb|နိုင်ရိုဘီမြို့ နောက်ခံဖြင့် နိုင်ရိုဘီအမျိုးသားဟင်းခင်းမှ သစ်ကုလားအုပ် တကောင်]] {|class="wikitable" style="text-align:right;" |+ {{resize|110%|Average annual temperatures}} !colspan="2" style="text-align:left;"| မြို့ ! အမြင့်(မီတာ) !! အမြင့်ဆုံး(°C) !! အနိမ့်ဆုံး (°C) |- |align="left" | မွန်ဘာဆာ{{Spaces|2}} | style="text-align:center;"| {{Smaller|ကမ်းရိုးတန်းမြို့}} | ၁၇ || ၃၂.၃ || ၂၃.၈ |- |align="left" | နိုင်ရိုဘီ | style="text-align:center;"| {{Smaller|မြို့တော်}} | ၁,၆၆၁ || ၂၅.၂ || ၁၃.၆ |- |align="left" | ကီဆူမူ | style="text-align:center;"| {{Smaller|ကန်စပ်မြို့}} | ၁,၁၃၁ || ၃၁.၈ || ၁၆.၉ |- |align="left" | အယ်လ်ဒိုရက် | style="text-align:center;"| {{Smaller|တောင်ကြားမြို့}} | ၂,၀၈၅ || ၂၃.၆ || ၉.၅ |- |align="left" | လော့ဒ်ဝါ | style="text-align:center;"| {{Smaller|ခြောက်သွိမြီာက်ပိုင်းလွင်ပြင်}} | ၅၀၆|| ၃၄.၈ || ၂၃.၇ |- |align="left" | မန်ဒဲရာ | style="text-align:center;"| {{Smaller|ခြောက်သွိမြီာက်ပိုင်းလွင်ပြင်}} | ၅၀၆ || ၃၄.၈ || ၂၅.၇ |} ===တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များ=== ကင်ညာနိုင်ငံမာ တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များ အတွက် ရည်ရွယ်ထားရေ ဂွက် မြောက်မြားစွာ ဟိပြီးး အပြာရောင် ဝိုင်းဘိစ် သတ္တဝါများ နန့် အရာ ဘိုဗစ်(ကျွဲနွားနန့် မျိုးနွယ်တူ) သတ္တဝါများ နှစ်စိုင် အစုလိုက်အပြုံလိုက် ရွှိပြောင်းရာမာ ပါဝင်နီကြဖြစ်ရေ မာဆိုင်းမာရာပိုင်ယှောင် ဒေသများ အပါအဝင် ဖြစ်တေ။ နှစ်စိုင် နှစ်တိုင်း ဝိုင်းဘိစ် ကောင်ရေ ၂၅၀,၀၀၀ ကျော် ခြောက်သွိသော ရာသီမာ အစာဟိရာ နီရာကို ခက်ခဲကြမ်းတမ်း ရှည်လျားစွာ ပြောင်းရွိရင်း သီဆုံးကတ်တေ။ အာဖရိက၏ [[သတ္တဝါကြီး၅မျိုး]] ဖြစ်ရေ [[ခြင်္သေ့]]၊ [[ကျားသစ်]]၊ [[အာဖရိကကျွဲ]]၊ [[ကြံ့]] နန့် [[အာဖရိကဆင်]] အားလုံးကို ကင်ညာနိုင်ငံမာ တွိရရေ။ တခြားသော တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များ၊ [[တွားလားသတ္တဝါများ နန့် ငှက်တိကိုလည်း ကင်ညာဟိ အမျိုးသား ဟင်းခင်းများ နန့် အမဲလိုက်ရာ နီရာများမာ တွိရရေ။ နှစ်စိုင်နှစ်တိုင်း ဂျုန်လမှ စတ်တင်ဘာလ အထဲ သတ္တဝါရို့ အစုလိုက် အပြုံလိုက် ရွှိပြောင်းမှု (အထူးအနိန်နန့် [[ဝိုင်းဘိစ်]]တိ၏ ရွှိပြောင်းမှု) မာ တိရစ္ဆာန်ကောင်ရေ သန်းပေါင်းများစွာ ပါဝင်လေ့ ဟိကတ်တေ။ ကင်ညာရေ ကမ္ဘာ့ သဘာဝ အံ့ဖွယ်တခု ဖြစ်ရေ ဝိုင်းဘိစ် သတ္တဝါများ အစုလိုက် အပြုံလိုက် ရွှိပြောင်းခြင်း ဖြစ်ပွားရာ နီရာ တခု ဖြစ်တေ။ ၁၁.၅ သန်းမျှသော ထိုသတ္တဝါတိစွာ နှစ်စိုင်နှစ်တိုင်း မိုင် ၁၈၀၀ ကျော်လှောက် ကွာဝီးသော တန်ဇေးနီးယားနိုင်ငံ [[ဆရင်ဂတီ]] မှ မာဆိုင်းမာရာ အထိ ရေနန့်အစာ ရှာဖွီရန် ပုံမှန် လက်ယာရစ် ရွှိပြောင်းလေ့ ဟိကတ်တေ။ ==သမိုင်း== ===[[သမိုင်းမတင်မီခေတ်]]=== [[File:Turkana Boy.jpg|thumb|right|150px|၁.၆ သန်းနှစ် သက်တမ်းဟိရေ စွာကာနာလူငယ် ဟိုမိုအီရပ်တက် ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်း]] ကင်ညာနိုင်ငံမာ လွန်ခရေ နှစ်ပေါင်း သန်း၂၀၀ ကျော် မီဆိုဇိုးရစ်ခေတ်က ကြီးမားရေ [[မိကျောင်း]] ရုပ်ကြွင်းများ ကို တွိဟိထားရေ။ ထို ရုပ်ကြွင်းတိကို ယူစွားတက္ကသိုလ် နန့် ကင်ညာ အမျိုးသားပြတိုက်မှ အဖွဲ့များ ၂၀၀၄ ခုနှစ် ဂျူလိုင်လမှ သြဂတ်လ အထဲ စွာကာနာကန် နံဘေး လိုကီတောင် ချောက်ကမ်းထောင်းမာ တူးဖော်ရှာဖွီရာမှ တွိဟိခြင်း ဖြစ်တေ။<ref>[https://web.archive.org/web/20070310201631/http://www.abc.net.au/news/newsitems/200503/s1320324.htm Kenya's first dinosaur dig yields fossil wealth], ''ABC News Online'', 10 March 2005.</ref> အရှိအာဖရိကမာ တွိဟိသော ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းများ အရ ပရိုင်းမိတ်တိစွာ ထိုဒေသမာ လွန်ခရေ နှစ်ပေါင်း သန်း ၂၀ ကျော် ကပင် လှည့်ပတ်လားလာနီခရေဟု ညွှန်ပြနီရေ။ ပရုန်းနရုန်း ကင်ညာနိုင်ငံ၏ စွာကာနာရီကန် နံဘေး တွိဟိချက်များ အရ ဟိုမိုဟက်ဘီလစ် (လွန်ခရေ နှစ်ပေါင်း ၁.၈သန်းမှ ၂.၅ သန်းကြား) နန့် ဟိုမို အီရပ်တပ် (လွန်ခရေ နှစ်ပေါင်း ၁.၈သန်း မှ နှစ်ပေါင်း ၃သိန်းခွဲ ကြား) အစဟိရေ ဒေနိခေတ်လူရို့ တိုက်ရိုက် <ref>[http://sinanthropus.blogspot.com/2006/07/problems-with-out-of-savannahstan.html Sinanthropus: Problems with “Out of Savannahstan”<!-- Bot generated title -->]</ref> ဆင်းသက်ရာ လူတူသတ္တဝါများ ပလေစတိုဆင်း ခေတ်က နီထိုင်ခရေလို့ ညွှန်ပြနီရေ။<ref>{{Cite web |title=Not Found<!-- Bot generated title --> |url=http://www.breitbart.com/Big-Peace/2013/10/19/New-Fossilized-Skull-Means-Home-Erectus-Sole-Human-Ancestor |accessdate=24 July 2014 |archivedate=14 July 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714151811/http://www.breitbart.com/Big-Peace/2013/10/19/New-Fossilized-Skull-Means-Home-Erectus-Sole-Human-Ancestor }}</ref> ၁၉၈၄ ခုနှစ် စွာကာနာ ရီကန်မာ တူးဖော်ရှာဖွီ နေစဉ်အထဲ ရစ်ချက် လီကီး သည် ကာမိုရာ ကီမူးနန့် တတူ နှစ်ပေါင်း ၁.၆ သန်း သက်တမ်းဟိရေ ဟိုမိုအီရပ်တက် ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်း စွာကာနာလူငယ်ကို ရှာဖွီတွိဟိခရေ။ ===ကျောက်ခေတ်သစ်=== ကင်ညာနိုင်ငံမာ လူရို့၏ သမိုင်းသက်တမ်း အစမှ စပြီးကေ လူသားရို့ အခြီချ နီထိုင်ခကတ်တေ။ ဒေနိခေတ် ကင်ညာနီရာတွင် ပထမဆုံး နီထိုင်ကတ်သူတိမာ မုဆိုးနန့်စုဆောင်းရှာဖွီသူ အုပ်စုများဖြစ်ပြီးကေ ဒေနိခေတ် ခွိုင်ဆန် စကားပြောသူတိ နန့် နီးစပ်ရေ။<ref name="EhretC18">Ehret, C. (2002) ''The Civilizations of Africa: a History to 1800,'' University Press of Virginia, ISBN 081392085X.</ref> ဟိုလူများ နီရာတွင် အစားထိုး ဝင်ရောက်လှာသူတိမာ ကူသျှစ်တ စကားပြောသော ထွန်ယက်စိုက်ပျိုးရီး နန့် မွေးမြူရီး လုပ်ကိုင်သူတိ ဖြစ်တေ။<ref name="EhretHRSC">Ehret, C. (1980) ''The historical reconstruction of Southern Cushitic phonology and vocabulary'', Kölner Beiträge zur Afrikanistik 5, Bd., Reimer, Berlin.</ref> ဟိုပိုင်စင်းခေတ် အစောပိုင်းမာ ဒေသမား ရာသီဥတုမာ ခြောက်သွိမှုမှ စွတ်မှုသို့ ပြောင်းလဲလာသဖြင့် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီး လုပ်ငန်းများ လုပ်ကိုင်ရန် အခွင့်သာပါလတ်တေ။<ref name=EhretC18/> ဘီစီ ၅၀၀ ခန့်မာ ဒေနိခေတ် ကင်ညာနိုင်ငံမှ နိုင်လိုတ စကားပြောသူတိ၏ ဘိုးဖီးများ ဖြစ်ရေ နိုင်လိုတ စကားပြော ထွန်ယက်စိုက်ပျိုးမွိးမြူသူတိ ဒေနိခေတ် တောင်ဆူဒန် နီရာမှ ကင်ညာနီရာသို့ စတင် ပြောင်းရွိလာခကတ်တေ။<ref name="EhretCHS">Ehret, C. (1983) ''Culture History in the Southern Sudan'', J. Mack, P. Robertshaw, Eds., British Institute in Eastern Africa, Nairobi, pp. 19–48, ISBN 1872566049.</ref><ref name="AmbroseALR">Ambrose, S.H. (1982). "Archaeological and linguistic reconstructions of history in East Africa." In Ehert, C., and Posnansky, M. (eds.), ''The archaeological and linguistic reconstruction of African history'', University of California Press, ISBN 0520045939.</ref><ref name="AmbroseSG">Ambrose, S.H. (1986) ''Sprache und Geschichte in Afrika'' 7.2, 11.</ref> ကင်ညာနိုင်ငံဟိ နိုင်လိုတ စကားပြောသော လူမျိုးစုများမာ ဆမ်ဘူရူလူမျိုး၊ လူးအိုလူမျိုး၊ စွာကာနာလူမျိုး၊ မာဆိုင်းလူမျိုး အစဟိစွာရို့ ပါဝင်ရေ။<ref name="ILO">International Labour Office, [http://books.google.com/books?id=_84Gg-o5BhYC&printsec=frontcover ''Traditional occupations of indigenous and tribal peoples: emerging trends''], (International Labour Organization: 2000), p. 55, ISBN 9221122581.</ref> အေဒီ ပထမ ထောင်စုနှစ် အထဲ ဘန်တူစကားပြောသော လယ်သမားများ ဒေသမားသို့ ရွှိပြောင်းလှာခကတ်တေ။<ref name="EhretACA">Ehret, C. (1998) ''An African Classical Age : Eastern and Southern Africa in World History, 1000 BCE to 400 CE.'', University Press of Virginia, Charlottesville, pp. xvii, 354, ISBN 0813920574.</ref> ဘန်တူတိစွာ ဒေနိခေတ် နိုင်ဂျီးရီးယားနိုင်ငံ အရှိပိုင်း နန့် ကင်မရွန်းနိုင်ငံ အနောက်ပိုင်း ဒေသများ ဖြစ်ရေ ဘီနူးမြစ် တလျှောက်ဟိ အနောက် အာဖရိက ဒေသများမာ နီထိုင်ခသူများ ဖြစ်တေ။<ref name="EhretACA" /> ဘန်တူရို့ ပြောင်းရွိလာယားနောက် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီးမာ တိုးတက်မှုတိနန့် သံထည်လုပ်ငန်းတိကို ဒေသအတွင်းကို ယူဆောင်ပါလတ်တေ။<ref name="WayneSmith">Smith, C. Wayne (1995) ''Crop Production: Evolution, History, and Technology'', John Wiley & Sons, p. 132, {{ISBN|0-471-07972-3}}.</ref> ကင်ညာမာ ဟိရေ ဘန်တူလူမျိုးများမာ ကီကူရူးလူမျိုး၊ လူယာ လူမျိုး၊ ကမ်ဇာလူမျိုး၊ ကီဆီးလူမျိုး၊ မီရူးလူမျိုး၊ အမ်ဘိုလူမျိုး၊ အမ်ဘီရီးလူမျိုး၊ ဝါဒါဝီဒါ-ဝါတူဝီတာလူမျိုး၊ ဝါပိုကိုမိုလူမျိုး နန့် မီဂျီကန်ဒါ လူမျိုး ရို့လေ့ ပါဝင်ရေ။ ဂရိတ်လိတ်ဒေသမာ ၁၅ ရာစု အထိ နီထိုင်ခကတ်ပြီးကေ ဂုချိန်ခါ ပျောက်ကွယ်လားရေ ဆီရီကွာလူမျိုး တိမာလေ့ အယင်က ထင်ရှားရေ။ ကင်ညာနိုင်ငံ အထဲပိုင်းမှ ထင်ရှားသော သမိုင်းမတင်မီခေတ်က နီရာများမာ စွာကာနာရီကန်၏ အနောက်ပိုင်းဟိ နာမိုရာတွန်ဂါ ရှီးဟောင်းနယ်မြီ နန့် မီဂိုရီ ကောင်တီဟိ တံတိုင်းခတ် နီထိုင်ရာ သင်မ်လိချ် အိုဟင်ဂါ နယ်မြီရို့ ဖြစ်တေ။ ===ဆွာဟီလီ ယိုင်ကျေးမှုနန့် ကုန်သွယ်ရီး (၁ ရာစုကနိန် ၁၉ ရာစု အထိ)=== [[File:Lamu door.jpg|thumb|right|လာမူဟိ ဆွာဟီလီ ရိုးရာ သစ်သားတန်းခါး]] ကင်ညာ ကမ်းရိုးတန်းသည် ပန်းဖဲဆရာတိ နန့် လယ်သမားများ၊ မဆများ၊ တံငါများ ကျင်လည်ကျက်စားရာ ဒေသဖြစ်ပြီးကေ ထိုသူရို့မှ ကင်ညာနိုင်ငံ၏ စီးပွားရီးအတွက် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီး၊ ပိုက်ချခြင်း သံထုတ်လုပ်ခြင်း၊ ပြည်ပနိုင်ငံများ နန့် ကုန်သွယ်ခြင်းရို့ဖြင့် အထောက်အကူ ပီးခရေ။<ref name="pbs.org">{{cite web |url=http://www.pbs./wonders/fr_e2.htm |title=Wonders of the African World |publisher=Public Broadcasting Service |accessdate=16 April 2010 }}{{Dead link|date=January 2021 }}</ref> အာရေဗျ တောင်ပိုင်းမှ အာရပ်ရို့စွာ ကမ်းရိုးတန်းမာ နီထိုင်သော ဘန်တူလူမျိုး ရို့ကြားမာ ဝင်ရောက်အခြီချကတ်ပြီး မွမ်ဘာဆာ၊ မာလင်ဒီ နန့် ဇမ်ဇီဘာ ရို့အပါအဝင် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ရေ မြို့ပြနိူင်ငံတိကို တည်ထောင်ရာမာ ပါဝင်ကူညီခကတ်တေ။ အာရပ်မှ ရွိ့ပြောင်းလာသူရို့က အစ္စလာမ် ဘာသာကိုလေ့ ထိုဒေသနန့် မိတ်ဆက်ပီးခကတ်တေ။ ယင်းပိုင် ယိုင်ကျေးမှုများ ရောနှောခြင်းကြောင့် ကမ်းရိုးတန်းဟိ ဒေသခံ ဘန်တူရို့၏ ဆွာဟီလီ ယိုင်ကျေးမှု နန့် ဘာသာစကားရို့မာ အာရပ်ရို့၏ လွှမ်းမိုးမှု သိသာစွာ ဟိနီကြောင်း တွိရရေ။<ref name="Nanjira">Don Nanjira, Daniel (2010) [http://books.google.com/books?id=LZuxGsXVPoMC&printsec=frontcover ''African Foreign Policy and Diplomacy: From Antiquity to the 21st century''], ABC-CLIO, p. 114 ISBN 0313379823.</ref> ကီလ်ဝါ ဆူလတန် စော်ဘွားနယ်မြီသည် သည် ကီလ်ဝါဟု ခေါ်သော ဒေနိခေတ် တန်ဇေးနီးယားနိုင်ငံ နီရာတွင် အခြီပြု အုပ်စိုးခရေ ဆူလတန် စော်ဘွားနယ်မြီ ဖြစ်တေ။ ထိုအုပ်ချုပ်မှု ၏အာဏာ အမြင့်မားဆုံး အချိန်မာ ဩဇာအာဏာမာ ကင်ညာအပါအဝင် ဆွာဟီလီ ကမ်းရိုးတန်း တခုလုံးကို ဖြန့်ကျက်ထားနိုင်ခရေ။ ထိုဆူလတန် စော်ဘွားနယ်မြီကို ၁၀ ရာစုမာ အီရန်တောင်ပိုင်း ရှီရဇ် ဒေသမှ ပါရှား ဆူလတန် တဦး<ref>Hastings, James (2003) ''Encyclopedia of Religion and Ethics Part 24'', Kessinger Publishing, p. 847</ref> ဖြ်အစဟိရေ အလီ အစ်ဘ် အယ်လ် ဟာဆန် ရှီရာဇီ <ref>شاكر مصطفى, ''موسوعة دوال العالم الأسلامي ورجالها الجزء الثالث'', (دار العلم للملايين: 1993), p. 1360</ref> က တည်ထောင်ခရေ။ နောက်ပိုင်း ဆက်ခံရေ ဆူလတန်တိစွာ သန္စွာကျောက်ဖြင့် ကုလားမသိတ်တိကို တည်ဆောက်ခကတ်ပြီးကေ ကြီးပြားတိကိုလည်း စတင် သုံးစွဲခကတ်တေ။<ref name="Watson">Nicolini, Beatrice and Watson, Penelope-Jane (2004) [http://books.google.com/books?id=kVwhcDDhHQkC&printsec=frontcover ''Makran, Oman, and Zanzibar''], Volume 3 of Islam in Africa, BRILL, p. 62 ISBN 9004137807.</ref> [[File:British Museum Kilwa pot sherds.jpg|thumb|left|၁၀ရာစုမာ ပါရှား ဆူလတန် အလီ အစ်ဘ် အယ်လ် ဟာဇန် ရှီရာဇီ ထူထောင်ခရေကီလ်ဝါ ဆူလတန် စော်ဘွားနယ်မြီမှ အိုးစန္ဒြမ်းများ]] ဆွာဟီလီရို့စွာ မွမ်ဘာဆာကို အဓိက ဆိပ်ခုံမြို့ တခု အဖြစ်တည်ဆောက်ခပြီးကေ နံဘေးအနားဟိ မြို့ပြနိူင်ငံတိရာမက ပါရှား၊ အာရေဗျ နန့် အိန္ဒိယဟိ ကုန်သွယ်ရီး အချက်အချာ နီရာတိနန့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်မှု ပြုခကတ်တေ။ <ref>{{cite book|url=http://books.google.com/?id=6u3CRDloG-YC&pg=PA22 |title=Hybrid Urbanism |publisher=Greenwood Publishing Group |date= 30 March 2001|isbn=978-0-275-96612-6|author=Alsayyad, Nezar}}</ref> ၁၇ ရာစု နောက်ပိုင်း ဆွာဟီလီ ကမ်းရိုးတန်းကို အိုမာနီ အာရပ်ရို့ သိမ်းပိုက်ပြီး တိုက်ရိုက် အုပ်ချုပ်ရေ အခါမှ အိုမန် နန့် ဇန်ဇီဘာဟိ စိုက်ခင်းရို့ဟိ အလုပ်သမား လိုအပ်မှုကို ဖြည့်ဆည်းရန် အာရပ်ရို့က ကျွန်ရောင်းဝယ်မှုကို စတင်ခကတ်တေ။ <ref>"[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/548305/slavery/24157/Slave-societies Slavery (sociology)]". ''Encyclopædia Britannica'' Online.</ref> အစပိုင်းမာ ရောင်းဝယ်သူရို့မာ အိုမန်မှရာ အဓိက လာကတ်ကေလေ့ နောက်ပိုင်းမာ ဇန်ဇီတစ်ခုလေ့သင့်လည်း မကန်မဝှန် လာရောက်ကတ်တေ။<ref>[http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/data/2001/10/01/html/ft_20011001.6.html Swahili Coast] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071230022459/http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/data/2001/10/01/html/ft_20011001.6.html |date=30 December 2007 }}. Nationalgeographic.com.</ref> ယင်းချင့်အပြင် ပေါ်တူဂီ ရို့ကလည်း အတ္တလန္တိတ် သမုဒ္ဒရာကို ဖြတ်ပနာ ကျွန်အရောင်းအဝယ်ပြုရာမာ ဗြိတိသျှ ကျွန်စနစ် ဖျက်သိမ်းရီး သမားရို့၏ ကြားဖြတ်နှောင့်ယှက်မှုကို ကြုံရသဖြင့် အိုမန်နန့် ဇန်ဇီဘာရို့ ပါးက အကျွန်ျားကို စတင် ဝယ်ယူခကတ်လီရေ။ ဆွာဟီလီ ဘာသာစကား၊ အာရပ်ဘာသာ စကားပါဝင်ရေ ဘန်တူ ဘာသာစကား၊ ပါရှား ဘာသာစကားနန့် အရာ အရှိအလယ်ပိုင်းနန့် အာသျှတောင်ပိုင်းမှ အငှားသုံးသော စကားလုံးတိဖြင့် ခြားနားသော လူမျိုးရို့ အရာ ကုန်သွယ်ရာမာ အသုံးပြုရေ ဘာသာစကားတခု ပေါ်ထွက်လှာခရေ။ ဆွာဟီလီ ဘာသာစကားတွင်လည်း ဂုချိန်ခါ အင်္ဂလိပ်ဘာရာမှ ငှားသုံးသော စကားလုံးတိ ဟိရေ။ ရာစုနှစ်ပေါင်း များစွာ အထဲ ကင်ညာကမ်းရိုးတန်းသည် ကုန်ကပင်ားနန့် စွန့်စားလီလာသူတိအတွက် အိမ်ရှင် အဖြစ် တည်ဟိခရေ။ ကင်ညာကမ်းရိုးတန်းမာ စီတန်း တည်ဟိနိန်ရေ မြို့ပြများမာ မာလင်ဒီ လည်း အပါအဝင် ဖြစ်တေ။ ထိုမြို့မာ ၁၄ ရာစုခါကပင် ဆွာဟီလီရို့၏ အရေးပါသော နီထိုင်ရာ အဖြစ်တည်ဟိနီခပြီးကေ တချိန်က အာဖရိက ဂရိတ်လိတ် ဒေသမာ မွမ်ဘာဆာနန့် အပြိုင်အဆိုင် ထင်ရှားခရေ။ မာလင်ဒီသည် သာမန်အနိန်နန့် နိုင်ငံခြားသားတိ အတွက် ဖော်ရွေသော ဆိပ်ခုံမြို့ တမြို့ပင် ဖြစ်တေ။ ၁၄၁၄မာ မာလင်ဒီဟိ ဆွာဟီလီ ဆူလတန်က စူးစမ်းရှာဖွီသူ [[ကျန်းဟီ]]၏ ခရီးစိုင်မာ တရုတ်ပြည် မင်မင်းဆက်နန့် သံတမာန် ဆက်ဆံရီး စတင်ခရေ။<ref>{{cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/nova/sultan/expl2_01.html |title=Sultan of Malinda, PBS |publisher=Pbs.org |accessdate=16 April 2010}}</ref>မာလင်ဒီ အာဏာပိုင်ရို့စွာ ၁၄၉၈မာ ပေါ်တူဂီ စူးစမ်းရှာဖွီသူ [[ဗတ်စကို ဒဂါးမား]] ကိုလေ့ လက်ခံကြိုဆိုခကတ်တေ။ ===ဗြိတိသျှကင်ညာ (၁၈၈၈-၁၉၆၂)=== [[File:Africa 1909 16a.png|thumb|right|၁၉၀၉ ခုနှစ်မာ တွိရသော ဗြိတိသျှ အရှိအာဖရိက]] ဇမ်ဇီဘာဟိ ဆူလတန်၏ ကမ်းရိုးတန်း ပိုင်ဆိုင်မှု ကို ဂျာမန်ရို့က အထိန်းသိမ်းခံ နိုင်ငံ အဖြစ် စတင်တည်ထောင်ရာမှ ကင်ညာ၏ ကိုလိုနီ သမိုင်းကြောင်း စတင်ခပြီးကေ ၁၈၈၈ ခုနှစ်မာ ဗြိတိသျှ အရှိအာဖရိက ကုမ္ပဏီ စတင် ရောက်ဟိပါလတ်တေ။ ဂျာမန်ရို့က ၁၈၉၀ မာ ဗြိတိန်သို့ ကမ်းရိုးတန်း ပိုင်ဆိုင်မှုကို ပီးအပ်ရာမှ ဗြိတိသျှရို့၏ နေမဝင် အင်ပါယာ တပ်မတော် ၏ လှုပ်ယှားမှု ရပ်တန့်လားခီရေ။ ယပြီးနောက်မာ နိုင်ငံအထဲ ဖြတ်သန်းလားရေ ကင်ညာ-ယူဂန်ဒါ ရထားလမ်းကို ဗြိတိသျှရို့က စတင်ဖောက်လုပ်ခကတ်တေ။<ref name="Encyclopedia Britannica">Encyclopædia Britannica</ref> ထို ရထားလမ်းအား အချို့ ဒေသခံ လူမျိုးရို့က လက်မခံပဲ ကန့် တော်လှန်ခကတ်ပြီးကေ အထူးအနိန်နန့် နန်ဒီ လူမျိုးတိက ၁၈၉၀ မှ ၁၉၀၀ ထိ ဆယ်နှစ်ထိအောင် ဖြစ်တေ။ ယကေလေ့သော့ ဗြိတိသျှရို့က ရထားလမ်းကို ပြီးဆုံးအောင် ဖောက်နိုင်ခရေ။ နန်ဒီရို့စွာ ရထားလမ်း ဖောက်လုပ်ခြင်းကို နှောင့်ယှက်သော ပထမဆုံးသော ဒေသခံများ ဖြစ်ကတ်တေ။ ၁၉၂၀ မာ အရှိအာဖရိက အထိန်းသိမ်းခံ နိုင်ငံအား ကိုလိုနီ အဖြစ် ပြောင်းလဲခပြီး ထိုဒေသဟိ အမြင့်ဆုံးတောင်ကို အစွဲပြုကာ ကင်ညာဟု နာမည်သစ် ပီးခရေ။<ref name="Encyclopedia Britannica"/> ရထားလမ်း ဖောက်လုပ်နေချိန်ခါ လိုအပ်ရေ တတ်ကျွမ်းရေ လုပ်သားတိ အတွက် အိန္ဒိယ တိုင်းရင်းသား အမြောက်အမြား ဝင်ရောက် ပါလတ်တေ။<ref name="R. Mugo Gatheru 2005">[[R. Mugo Gatheru]] (2005) ''Kenya: From Colonization to Independence, 1888–1970'', McFarland, ISBN 0786421991</ref> ယင်းရို့၏ သားစိုင်မြီးဆက် အိန္ဒိယသားတိမာ ကင်ညာနိုင်ငံမာ ဆက်ပနာဟိနီလို့ပြီး နောင်မာ အစ်စမေးလ် မူဆလင် နန့် ဆစ်ခ် အစဟိရေ ကင်ညာဟိ သိသာထင်ရှားသော အိန္ဒိယ အုပ်စုများ ဖြစ်လာခရေ။<ref>{{cite web|author=Jenkins, Orville Boyd |url=http://orvillejenkins.com/profiles/sikh.html |title=Sikh |publisher=Orvillejenkins.com |accessdate=16 April 2010}}</ref> ဆာဗိုနယ်ကို ဖြတ်ပနာ ရထားလမ်း ဖောက်လုပ်နေချိန်ခါ အချို့ အိန္ဒိယ ရထားလမ်း အလုပ်သမားတိနန့် ဒေသခံ အာဖရိက အလုပ်သမားတိမာ [[ဆာဗို လူသားစား ခြင်္သေ့များ]] ဟု နာမည်ရရေ ခြင်္သေ့ နှစ်ကောင်၏ တိုက်ခိုက်မှုကို ခံခရရေ။<ref>{{cite web |url=http://www.magicalkenya.com/default.nsf/doc21/4YQ4W3FZEI64?opendocument&l=1&e=7&s=1 |title=Ismaili muslim |publisher=Magicalkenya.com |accessdate=16 April 2010 |archivedate=3 January 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090103151208/http://www.magicalkenya.com/default.nsf/doc21/4YQ4W3FZEI64?opendocument&l=1&e=7&s=1 }}</ref> ၁၉၁၄ သြဂတ်လ ပထမကမ္ဘာစစ် ဖြစ်ရေ အခါမှ ဗြိတိသျှ အရှိ အာဖရိက ဘုရင်ခံ နန့် ဂျာမန် အရှိအာဖရိက ဘုရင်ခံရို့ နုနယ်သိမ့်ရေ ကိုလိုနီတိကို တိုက်ပွဲတိက ကင်းလွတ်ဖို့အတွက် ယာယီ မပစ်ခေတ်ရီး သဘောတူညီမှု ရယူခရေ။ ဒုတိယ ဗိုလ်မှူးကြီး ပေါလ် ဗွန် လက်တောင်း ဗော်ဘက်ခ် သည် ဂျာမန် စစ်တပ်တိကို ဦးဆောင်လို့ ဗြိတိသျှရို့၏ အရင်းအမြစ်တိကို တတ်နိုင်သမျှ ထိန်းချုပ်နိုင်ဖို့ အတွက် ဆုံးဖြတ်ခရေ။ ဂျာမနီ နိုင်ငံနန့် လုံးဝ အဆက်အသွယ် ပြတ်တောက်နိန်ရေ်လည်း ဗွန်လက်တောင်း သည် ထိရောက်သော ပြောက်ကျားစစ်ကို ဆင်နွဲနှိုင်ခပြီး ကမ်းလွန် မာနီထိုင်လို့ ဗြိတိသျှရို့၏ ရိက္ခာတိကို လမ်းမှ ဖြတ်တောက်လို့ လုံးဝ မယှုံးနိမ့်ဘဲ ဟိနိန်ခရေ။ နောက်ဆုံး ၁၉၁၈ ခုနှစ် စစ်ကြီး ပြီးဆုံးပြီး ၁၄ ရက် ကြာရေ အခါမှမှ ဒေနိခေတ် ဇမ်ဘီယာနိုင်ငံ နီရာဖြစ်ရေ မြောက်ရိုဒီးရှားမာ လက်နက်ချခရေ။<ref name="R. Mugo Gatheru 2005"/> [[File:Kurve bei Mombasa.jpg|thumb|left|၁၈၉၉ ခုနှစ် ကင်ညာ-ယူဂန်ဒါ ရထားလမ်းကို မွမ်ဘာဆာ နံဘေးမာ တွိရပုံ]] ဗွန်လက်တောင်း ကို ဖမ်းမိနှိုင်ဖို့အတွက် ဗြိတိသျှ ရို့စွာ အိန္ဒိယမှ ဗြိတိသျှ အိန္ဒိယ စစ်တပ်ကို ပို့လွှတ်ခပြီး သယ်ယူပို့ဆောင်ရီးမာ ကုန်းတွင်းပိုင်းကျသော နီရာတိက ရိက္ခာတိကို သယ်ပို့နိုင်ဖို့ အထမ်းသမား အမြောက်အမြားကို အသုံးပြုခရရေ။ ကယ်ရီယာကော့ပ် ဟုခေါ်သော စစ်တပ်ကို ဖွဲ့စည်းခပြီးကေ အာဖရိကသား ၄ သိန်းကျော်ကို အသုံးပြုခရာ ထိုသူရို့၏ ရေရှည် နိုင်ငံရီးမာ ပါဝင်ပတ်သက်မှု အတွက် အထောက်အပံ့ တခု ဖြစ်ခရေ။<ref name="R. Mugo Gatheru 2005"/> ၂၀ ရာစု အစောပိုင်းမာ အထဲပိုင်း ကုန်းမြင့်ဒေသမာ ဗြိတိသျှ နန့် အရာ ဥရောပ လယ်သမားရို့ အခြီချခကတ်ပြီးယင်းရို့မာ ကော်ဖီ နန့် လက်ဖက် ရို့ကို စိုက်ပျိုးခြင်းနန့် ကြွယ်ဝချမ်းသာ လာခကတ်တေ။<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html "We Want Our Country"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723000220/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html |date=23 July 2013 }}. Time. 5 November 1965.</ref>၁၉၃၀ ပြည့်နှစ်များမာ ထိုဒေသမာ နီထိုင်သူ လူဖြူ ၃၀,၀၀၀ ခန့် အထိ ဟိလာခပြီး နိုင်ငံစီးပွားရီး ကို သူရို့၏ ပံ့ပိုးမှုကြောင့် နိုင်ငံရီးမာ ပြောရီး ဆိုခွင့် ရလာခကတ်တေ။ အလယ်ပိုင်းကုန်းမြင့် ဒေသမာ အယင်ကတည်းက ကီကူယူး လူမျိုး တသန်းခန့် နီထိုင်ခကတ်ပြီးကေ ရွှိပြောင်း လယ်သမားများ အဖြစ် နီထိုင်ခကတ်သဖြင့် ဥရောပရို့၏ ဥပဒေအရ မြီယာပိုင်ဆိုင်ခွင့် မဟိ ပါ၊၊ နောက်ခါ အခြီချ နီထိုင်သူရို့က သူရို့၏ အကျိုးစီးပွားကို ကာကွယ်ရန် ရွှိပြောင်း လယ်သမားရို့ ကော်ဖီ စိုက်ပျိုးမှုကို ပိတ်ပင်ခပြီးကေ တဲခွန် ကောက်ခံခဲ့သဖြင့် မြီယာမဟိသူရို့မာ သူရို့၏ လုပ်အားအတွက် ပြန်ရစွာမှာ နည်းစွာထက်နည်းပါလတ်တေ။ ထိုဒေသမာ ဆက်ပနာနီထိုင်ရန် မဖြစ်နှိုင်တော့ သဖြင့် မြို့ကြီးတိသို့ အစုလိုက်အပြုံလိုက် ပြောင်းရွိခကတ်တေ။<ref name="R. Mugo Gatheru 2005"/> ၁၉၅၀ ခုနှစ်များမာ ကင်ညာမာ နီထိုင်သော လူဖြူ ၈၀,၀၀၀ မျှ ဟိရေ။<ref>"''[http://books.google.com/books?id=R-r3g6OdLEUC&pg=PA28 Kenya]''". Matthew Firestone (2009). p. 28. ISBN 1741047730</ref> ၁၉၅၂ ခုနှစ်မာ [[အဲလိဇဘက် ၂ ဘုရင်မကြီး]] နန့် သူမ၏ ခင်ပွန်း ဖိလစ် မင်းသားရို့ ကင်ညာနိုင်ငံ ထရီးတော့ပ် ဟိုရေမာ အပန်းဖြီခရီး လာရောက်နီခိုက်မာ သူမ၏ ဖခင် ဆဌမမြောက် ဂျော့ရှ် ဘုရင် အိပ်နီရင်း ဆုံးပါးလားခရေ။ မင်းသမီးငယ်သည် သူမ၏ ခရီးစိုင်ကို ဖျက်သိမ်းပြီး အိမ်ကို အပြင်းပြန်ကာ ထီးနန်းကို ဆက်ခံခရေ။ ၁၉၅၃ ခုနှစ်မာ အဲလိဇဘက် ဘုရင်မ ၂ သည် [[ဝက်မင်စတာ ဘုရားကျောင်း]]မာ ဘိသိက်ခံခပြီးကေ လူတဦးက သူမသည် အာဖရိကဟိ သစ်ပင်ထက်သို့ မင်းသမီး အဖြစ် တက်လားပြီး ဘုရင်မ အဖြစ် ပြန်ဆင်းလှာခရေလို့ တင်စားပြောဆိုလီရေ။<ref>{{cite news| url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/the_queens_diamond_jubilee/9046958/Diamond-Jubilee-the-moment-that-Princess-Elizabeth-became-Queen.html | location=London | work=The Daily Telegraph | first=Hugo | last=Vickers | title=Diamond Jubilee: the moment that Princess Elizabeth became Queen | date=29 January 2012}}</ref> ====မောမော ပုန်ကန်မှု (၁၉၅၂-၁၉၅၉)==== [[File:Statue of Dedan Kimathi Nairobi, Kenya.jpg|thumb|၁၉၅၀ ခုနှစ်များ အထဲက ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီစနစ်ကို ပုန်ကန်တိုက်ခိုက်ခရေ ကင်ညာ မောမော သူပုန် ဂေါင်းဆောင် ဒီဒန် ကီမာသီ၏ ရုပ်တု]] ၁၉၅၂ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလမှ ၁၉၅၉ ခုနှစ် ဒီဇန်ဘာလ အထိ ကင်ညာနိုင်ငံမာ ဗြိတိသျှရို့၏ အုပ်ချုပ်မှုကို တွန်းလှန်သော မောမော ပုန်ကန်မှု ဖြစ်ပေါ်သဖြင့် အရီးပေါ် အခြီအနီ ဖြစ်ပွားခရေ။ ဘုရင်ခံမှ ဘုရင်၏ အာဖရိက ရိုက်ဖေါင်းတပ် အပါအဝင် ဗြိတိသျှနန့် အာဖရိကတပ်တိကို တောင်းခံ ခရေ။ ဗြိတိသျှ ရို့စွာ သူပုန် နှိမ်နှင်းရီးကို ၁၉၅၃ ခုနှစ် မေ လမှ စတင်ခပြီးကေ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဂျော့ရှ် အားစ်ကိုင်း မှ ကိုလိုနီ တပ်တိကို ဦးဆောင်ခဲ့ကာ [[ဝင်စတန် ချာချီ]] က နောက်ခါ ထောက်ပင့်ပီးခရေ။<ref name="Wunyabari O. Maloba 1993">Maloba, Wunyabari O. (1993) ''Mau Mau and Kenya: An Analysis of Peasant Revolt'', Indiana University Press, 0852557450.</ref> ဂျင်နရယ် ချိုင်းနား ဟု နာမည်ရရေ ဝါအူဟီအူ အီတိုတဲ ကို ၁၉၅၄ ခုနှစ် ဂျန်နဝါရီ ၁၅မာ ဖမ်းဆီးရမိရာ နောက်ဆက်တွဲ စစ်ဆီးမီးမြန်းမှုတိမှ မောမော တပ်ရို့၏ ဖွဲ့စည်းပုံကို ပိုပြီးကေ နားလည် သိဟိခရေ။ ဗြိတိသျှ ရို့စွာ စစ်ကောင်စီ၏ ခွင့်ပြုချက်ဖြင့် ရက်သတ္တပတ်ပေါင်း များစွာ ပြင်ဆင် စီမံခပြီးကေနောက် ၁၉၅၄ ခုနှစ် ဧပြီလ ၂၄ မာ အန်ဗေးစစ်ဆင်ရီးကို စတင်ခရေ။ ထိုစစ်ဆင်ရီးမှ နိုင်ရိုဘီကို စစ်ရီး အရ ထိန်းချုပ်နှိုင်ခပြီး မြို့မားနီသူရို့ကို စိစစ်ကာ မောမော ထောက်ခံသူတိကို အကျိုင်းစခန်းတိသို့ ပို့ဆောင်ခရေ။ အငှားသားာင့်တပ်များမာ အာဖရိက သစ္စာခံများ ပါဝင်ဗျယ်ဒေး ဗြိတိသျှ စစ်တပ်နန့် ဘုရင်၏ ရိုက်ဖေါင်းတပ်ပိုင်ယှောင် နိုင်ငံခြား စစ်တပ်များ မပါဝင်သဖြင့် အစိုးရ၏ နည်းဗျူဟာ များမာ အချက်အချာ ဖြစ်လာခရေ။ အရီးပေါ် အခြီအနီ အပြီးမာ အငှားသားာင့်တပ်တိက မောမောသူပုန် ၄,၆၈၆ ဦးကို သတ်ပစ်ခပြီးကေ သူပုန် စုစုပေါင်း၏ ၄၂ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ဖြစ်တေ။ ၁၉၅၆ ခုနှစ် အောက်တိုဘာ ၂၁မာ နိုင်အာရီမာ ဒီဒန် ကီမာသီကို ဖမ်းဆီးရမိရာနောက် မောမောရို့၏ ယှုံးနိမ့်ခြင်း အပြီးသို့ တိုင်ခပြီးကေ စစ်ရီးတိုက်ပွဲများ ပြီးဆုံးခရေ။<ref name="Wunyabari O. Maloba 1993"/> ထိုအချိန်များ အထဲ မြေပိုင်ဆိုင်မှု နန့် ဆိုင်ရေ စနစ်တိကို သိသိသာသာ ပြောင်းလဲခရေ။ ထိုအထဲမာ အထင်ရှားဆုံးမာ သစ္စာခံတိကို ဆုပီးလို့ မောမောတိကို ဒဏ်ပီးသော ဆွင်နာတန် အစီအစိုင်ပင် ဖြစ်တေ။ ===လွတ်လပ်သော ကင်ညာနိုင်ငံ (၁၉၆၃)=== [[File:Jomo Kenyatta.jpg|thumb|150px|ကင်ညာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံးသမ္မတ နန့် ကင်ညာကို တည်ထောင်သူ ဂျိုမို ကင်ညတ်တာ]] ၁၉၅၇ ခုနှစ်မာ ကင်ညာနိုင်ငံသားရို့မှ ဥပဒေပြု ကောင်စီသို့ တိုက်ရိုက်ရွီးချယ်သော ပထမဆုံး ရွီးကောက်ပွဲ ကျင်းပနိုင်ခရေ။ ဗြိတိသျှရို့က အစွန်းမရောက်သော ဒေသခံ ပြိုင်ဖက်ရို့ကို အာဏာလွှဲပီးရန် မျှော်လင့်ထားခသောလည်း ကင်ညာ အာဖရိက အမျိုးသား တပ်ပေါင်းစုမှ ဂျိုမို ကင်ညတ်စွာက ၁၉၆၃ ခုနှစ် ဒီဇန်ဘာ ၁၂ ရက် ကင်ညာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရီး မရမီ အချိန်အချေမာ အစိုးရ ဖွဲ့စည်းနှိုင်ခပြီး ထိုနိမှာပင် ကင်ညာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး ဖွဲ့စည်းပုံ အခြီခံ ဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းခရေ။<ref>{{cite web |url=http://www.kenyadocex.com/political.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100828080219/http://www.kenyadocex.com/political.html |archivedate=28 August 2010 |title=Political – Welcome to THE Kenya Document Exchange |publisher=Kenyadocex.com |accessdate=1 August 2010 }}</ref> တစ်ချိန်တည်းမာပင် ကင်ညာစစ်တပ်မှ မြောက်ပိုင်းနယ်စပ် ခရိုင်မာ နီထိုင်ပြီး မြောက်ဘက် ဆိုမာလီ သမ္မတနိုင်ငံဟိ သူရို့၏ မျိုးနွယ်တူတိနန့် ပူးပေါင်းချင်သော ဆိုမာလီ သူပုန်တိနန့် ရှီဖတာစစ်ပွဲကို ဆင်နွှဲရရေ။<ref>Bruce Baker, ''Escape from Domination in Africa: Political Disengagement & Its Consequences'', (Africa World Press: 2003), p.83</ref> ၁၉၆၇ အောက်တိုဘာလ အာသျှုရာ ကြေညာချက်ဖြင့် အပစ်အခတ် ရပ်စဲရီးကို သဘောတူနှိုင်ခကေလေ့ ၁၉၆၉ ခုနှစ်အထိ တိုင်းအီးချမ်းမှု မဟိဘဲ ဖြစ်နီခရေ။<ref name="Hogg1986">{{cite journal | last1 = Hogg | first1 = Richard | year = 1986 | title = The New Pastoralism: Poverty and Dependency in Northern Kenya | url = https://archive.org/details/sim_africa-uk_1986_56_3/page/319 | journal = Africa: Journal of the International African Institute | volume = 56 | issue = 3 | pages = 319–333 | jstor = 1160687 | doi = 10.2307/1160687 }}</ref><ref name="Howell1968">{{cite journal | last1 = Howell | first1 = John |date=May 1968 | title = An Analysis of Kenyan Foreign Policy | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-modern-african-studies_1968_6_1/page/29 | journal = The Journal of Modern African Studies | volume = 6 | issue = 1 | pages = 29–48 | jstor = 158675 | doi = 10.1017/S0022278X00016657 }}</ref>နောက်ထပ် ကျူးကျော် ဝင်ရောက်မှုတိကို တွန်းလှန်နိုင်ဖို့ အတွက် ၁၉၆၉ ခုနှစ်မာ ကင်ညာရေ အီသီယိုးပီးယားနိုင်ငံနန့် ကာကွယ်ရီး သဘောတူညီချက်ကို လက်မှတ်ထိုးခပြီးကေ ဂုထိတိုင် အသက်ဝင်နီဆဲ ဖြစ်တေ။<ref>{{cite web|author=Pike, John |url=http://www.globalsecurity.org/military/library/report/1992/BHK.htm |title=Post-Independence Low Intensity Conflict in Kenya |publisher=Globalsecurity.org |year=1992 |accessdate=16 April 2010}}</ref> ၁၉၆၄ ခုနှစ် ဒီဇန်ဘာလ ၁၂ ရက်မာ ကင်ညာသမ္မတနိုင်ငံ အဖြစ်ကြေညာခပြီးကေ ဂျိုမို ကင်ညတ်စွာရေ ကင်ညာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး သမ္မတ ဖြစ်လာခရေ။<ref>{{cite web |title=Kenya at the United Nations |author=Permanent Mission of the Republic of Kenya to the United Nations |url=http://kenyaun.org/polhistory.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090608141216/http://kenyaun.org/polhistory.html |archivedate=8 June 2009 |year=2002 |publisher=Consulate General of Kenya in New York |accessdate=15 February 2010 }}</ref> ====မွိုင်ခေတ် (၁၉၇၈-၂၀၀၂)==== ၁၉၇၈ ခုနှစ် ကင်ယတ်တာ ကွယ်လွန်ပြီးကေမာ ဒင်နီယယ် အာရပ် မွိုင် သမ္မတ ဖြစ်လာခရေ။ ဒင်နီယယ် အာရပ် မွိုင်သည် ၁၉၇၉၊ ၁၉၈၃ နန့် ၁၉၈၈ ခုနှစ် ရို့မာကျင်းပသော ရွီးကောက်ပွဲများမာ နိူင်းပြိုင်သူ မဟိဘဲ သမ္မတ အဖြစ် ဆက်ပနာ အရွီးခံခရေ။ ထိုရွီးကောက်ပွဲတိမာ တပါတီ စနစ် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြီခံ ဥပဒေ အောက်မာ ကျင်းပခြင်း ဖြစ်တေ။ ၁၉၈၃ ခုနှစ် ရွီးကောက်ပွဲကို တနှစ်စောလို့ ကျင်းပခပြီးကေ ၁၉၈၂ ခုနှစ် သြဂတ်လ ၂ ရက် ယှူရေသော စစ်တပ်၏ အာဏာသိမ်းမှုကြောင့် ဖြစ်တေ။ [[File:Moi and Bush.jpg|thumb|right|ကင်ညာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယမြောက် သမ္မတ ဒင်နီယယ် အာရပ် မွိုင်ကို အမေရိကန် သမ္မတဟောင်း ဂျော့ချ် ဒဗလျူ ဘုရှ် နန့် တတူ တွိရပုံ]] ယှူရေသော အာဏာသိမ်းမှုကို လီတပ်မှ ရာထူးငယ်သော ဝါရင့် တပ်သား အဆင့်ဟိ ဟဲဇာကိုင်းယား အိုချူ ကာမှ ဦးဆောင်စီမံပနာ လီတပ် အထဲမှ စစ်မှုထမ်း အမိန့်ဖြင့် ဝင်ရောက်နီသော တပ်သားတိ အဓိက ပါဝင်ရေ။ အာဏာသိမ်းရန် ကြံစည်မှုကို ဆိုမာလီ စစ်ဘက် အရာဟိဟောင်း ဖြစ်ရေ စစ်ဦးစီးချုပ် မာမု မိုဟာမက် ဦးဆောင်သော တပ်များ မှ အယင့်ယင် နှိမ်နင်း နိုင်ခရေ။<ref>{{cite book|title=Society|year=1992|publisher=Nyamora Communications Limited|page=12|url=http://books.google.com/books?id=3MctAQAAIAAJ}}</ref> ထိုတပ်ဖွဲ့များမာ ရဲဘက်မှ စစ်ရီးတပ်ဖွဲ့များ ပါဝင်ရေ။ ၁၉၈၀ ခုနှစ် ဂါရစ်ဆာ လူသတ်ပွဲ အပြင် ကင်ညာတပ်တိစွာ ၁၉၈၄ မာ ကင်ညာ အရှိမြောက် ခရိုင်မှ အရပ်သားတိကို အစုလိုက် အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်သော ဝါဂဲလာ လူသတ်ပွဲကို ကျူးလွန် ခကတ်တေ။ ၂၀၁၁ ခုနှစ်မာ ဟိုလူသတ်ပွဲတိနန့် ပတ်သက်ပြီးကေ စစ်ဆီးရန် တရားဝင် အမိန့်ထုတ်ပြန်ခရေ။<ref>{{cite news|title=Wagalla massacre: Raila Odinga orders Kenya probe|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12463001|accessdate=14 November 2013|newspaper=BBC|date=11 February 2011}}</ref> ၁၉၈၈ ခုနှစ် ရွီးကောက်ပွဲမာ လျှို့ဝှက်မဲပီးစနစ် အစား မဲပီးသူတိက ကိုယ်ရို့ ကြိုက်နှစ်သက်သော အမတ်၏ နောက်မာ တန်းစီရေ စနစ်ကို ပြောင်းလဲ ကျင့်သုံးခရေ။ ထိုအချက်ကြောင့် ဒီမိုကရေစီ မဆန်သော အစိုးရ၏ သရုပ်ကို အမြင့်မားဆုံး ဖော်ပြခပြီး ဖွဲ့စည်းပုံ အခြီခံဥပဒေကို ပြင်ဆင်ရန် လှုပ်ယှားမှုများ အဝှမ်း ဖြစ်လာခရေ။ ပါတီတခုတည်းကိုရာ ခွင့်ပြုရေ ပုဒ်မ အပါအဝင် အရာ စကားအက်ဖွယ်ရာ ပုဒ်မ မကန်မဝှန်ကို ရွီးကောက်ပွဲပြီး နှစ်များမာ ပြင်ဆင်ခကတ်တေ။<ref>{{cite book |url=http://religiousfreedom.lib.virginia.edu/rihand/Kenya.html |title=Handbook on Religious Liberty Around the World |chapter=Kenya |editor=Moreno, Pedro C. |place=Charlottesville, VA |publisher=The Rutherford Institute |access-date=29 July 2014 |archive-date=29 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100629014936/http://religiousfreedom.lib.virginia.edu/rihand/Kenya.html |url-status=dead }}</ref> ၁၉၉၂ ခုနှစ် နန့် ၁၉၉၇ ခုနှစ် ပါတီစုံ ဒီမိုကရေစီ ရွီးကောက်ပွဲများမာ ဒင်နီယယ် အာရပ် မွိုင် ပင် ပြန်ပနာ အရွီးခံခရရေ။<ref name="ReferenceA">{{cite journal | last1 = Anderson | first1 = David M. | year = 2003 | title = Kenya's Elections 2002 – The Dawning of a New Era? | url = https://archive.org/details/sim_african-affairs_2003-04_102_407/page/331 | journal = African Affairs | volume = 102 | issue = 407| pages = 331–342 | doi = 10.1093/afraf/adg007 }}</ref> ====၂၀၀၀ ပြည့်နှစ်များ==== ၂၀၀၂ ခုနှစ်မာ မွိုင်သည် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြီခံ ဥပဒေအရ ဆက်ပနာ နိူင်းပြိုင်ခွင့် မဟိဘဲနန့် အတိုက်အခံ ညွန့်ပေါင်းအဖွဲ့ "အမျိုးသား သတင်းရီသောက် ညွန့်ပေါင်း" မှ နိူင်းပြိုင်သော မွိုင်း ကီဘာကီ မှ သမ္မတ ဖြစ်လာခရေ။ ထိုရွီးကောက်ပွဲသည် လွတ်လပ်ပြီး တရားမျှတသော ရွီးကောက်ပွဲ အဖြစ် ဒေသခံ နန့် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ စောင့်ကြည်သူတိမှ သတ်မှတ်ခပြီး ကင်ညာနိုင်ငံ ဒီမိုကရေစီ ဖွံ့ဖြိုးမှုအတွက် အလှည့်အပြောင်း အချိန်တခု ဖြစ်လာခရေ။<ref name="ReferenceA"/> ၂၀၁၁ ခုနှစ်မာ နှစ်နှစ် ဆက်တိုက် မိုးခေါင်ခပြီးကေ နှစ် ၆၀ အထဲ အဆိုးရွားဆုံး မိုးခေါင်မှု ဖြစ်ခရေ။ အထူးအနိန်နန့် အနောက်မြောက် စွာကာနာ ဒေသမာ အထိခိုက်ဆုံး ဖြစ်ခပြီးကေ<ref name="RedCross">{{cite web |url=http://www.kbc.co.ke/news.asp?nid=71528 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120104173650/http://www.kbc.co.ke/news.asp?nid=71528 |archivedate=4 January 2012 |title=Red Cross warns of catastrophe in Turkana |publisher=Kbc.co.ke |date=25 July 2011 |accessdate=7 August 2011 |author=Koech, Dennis }}</ref> အကျိုးဆက်အားဖြင့် ဒေသအထဲဟိ ကျောင်းတိကို ပိတ်ပစ်ခရရေ။<ref name="Kscafthit">{{cite web|url=http://www.indcatholicnews.com/news.php?viewStory=18686 |title=Kenya: schools close as famine takes hold in Turkana |publisher=Indcatholicnews.com |date=28 July 2011 |accessdate=7 August 2011}}</ref> ထို ကပ်ဘေးကို ၂၀၁၂ အစောပိုင်းမာ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်သော ကယ်ဆယ်ရီး လုပ်ငန်းတိနန့် ကျော်လွန် နိုင်ခရေ။ ယပြီးနောက်မာ ကူညီကယ်ဆယ်ရီး အဖွဲ့တိက ရီပီးမြောင်းများတူးဖော်ခြင်း နန့် အပင်မျိုးစိတိကို ဖြန့်ဖြူးခြင်း အပါအဝင် ပြန်ပနာထူထောင်ရီး လုပ်ငန်းတိကို အာရုံစိုက် လုပ်ဆောင်ခကတ်တေ။<ref name="Unsfisiobrr">Gettleman, Jeffrey (3 February 2012) [http://www.nytimes.com/2012/02/04/world/africa/un-says-famine-in-somalia-is-over-but-risks-remain.html U.N. Says Famine in Somalia Is Over, but Risks Remain]. New York Times.</ref> ==အစိုးရနန့် နိုင်ငံရီး== [[File:Mwai Kibaki, October 2003.jpg|thumb|သမ္မတဟောင်း မွိုင်း ကီဘာကီ]] ကင်ညာရေ သမ္မတ ဦးဆောင်သော တက်စားပြု ဒီမိုကရက်တ သမ္မတနိုင်ငံ ဖြစ်တေ။ သမ္မတသည် နိုင်ငံ၏ဂေါင်းဆောင် နန့် အစိုးရ အဖွဲ့၏ ဂေါင်းဆောင်ဖြစ်ကာ ပါတီစုံ စနစ်ကို ကျင့်သုံးရေ။ အုပ်ချုပ်ရီး အာဏာကို အစိုးရက ကျင့်သုံးရေ။ ဥပဒေပြု အာဏာကို အစိုးရနန့် အမျိုးသား လွှတ်တော် သို့မဟုတ် ပါလီမန် အောက်လွှတ်တော် သို့ အပ်နှင်း ထားရေ။ တရားစီရင်ရီးမှာ အုပ်ချုပ်ရီး နန့် ဥပဒေပြုရီးရို့မှ သီးသန့်ဖြစ်တေ။ အယင်က အထူးအနိန်နန့် အယင် သမ္မတ ဒင်နီယယ် အာရပ် မွိုင် လက်ထက်မာ အုပ်ချုပ်ရီးပိုင်းမှ တရားစီရင်ရီးရေ ကိစ္စရပ်များမာ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ရေဟု စိုးရိမ်မကင်း ဟိခကတ်တေ။ ကင်ညာနိုင်ငံသည် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ပွင့်လင်းမြင်ရာမှု အဖွဲ့ ၏နိုင်ငံအသီးသီးရို့၏ အများပြည်သူနန့်ဆိုင်ရေ နီရာများမာ ဖြစ်ပေါ်ရေ ခြစားမှုတိ ကိုတိုင်းတာသော [[အဂတိ လိုက်စားမှု နိုင်ငံများ နှိုင်းနိူင်းစာရင်း]] မာ အနိမ့်ပိုင်းမာ ကျရောက်ရေ။ ၂၀၁၂ ခုနှစ်မာ ကင်ညာနိုင်ငံသည် နိုင်ငံပေါင်း ၁၇၆ နိုင်ငံမာ နံပါတ် ၁၃၉ နီရာတွင် ဟိနီယား အမှတ်အားဖြင့် ၂၇/၁၀၀ ဖြစ်တေ။<ref name="TICPI">{{cite web|title=Transparency International: CPI|url=http://www.transparency.org/country#KEN|publisher=Transparency International|accessdate=29 May 2013|archive-date=12 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200512190640/https://www.transparency.org/country#KEN}}</ref> ယကေလေ့သော့ ကင်ညာ အစိုးရ အဖွဲ့၏ လုပ်ဆောင်ချက်တိမာ ခြစားမှု တိုက်ဖျက်ရီး အတွက် သိသာထင်ရှားသော တိုးတက်မှု တချို့ ဟိလာရေ။ နမူနာအနိန်နန့် လွတ်လပ်သော ခြစားမှု တိုက်ဖျက်ရီး ကော်မသျှင် အသစ် ဖွဲ့စည်းခြင်း ဖြစ်တေ။<ref>{{cite web|title=Business Corruption in Kenya|url=http://www.business-anti-corruption.com/country-profiles/sub-saharan-africa/kenya/business-corruption-in-kenya.aspx|publisher=Business Anti-Corruption Portal|accessdate=4 April 2014}}</ref> ၁၉၉၇ ခုနှစ် အထွေထွေ ရွီးကောက်ပွဲ အပြီးမာ ကင်ညာနိုင်ငံ၏ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြီခံဥပဒေကို ပိုပြီးကေ အသေးစိတ်ကျစွာ ပြင်ဆင်နိုင်ဖို့ အတွက် ကင်ညာနိုင်ငံ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြီခံဥပဒေ ပြန်ပနာသုံးသပ်ရီး ဥပဒေကို လွှတ်တော်မှ အတည်ပြုပြဋ္ဌာန်းခရေ။<ref>[http://www.kenyaconstitution.org/history/ A short history of the 2010 Kenya constitution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030152612/http://www.kenyaconstitution.org/history/ |date=30 October 2012 }}. kenyaconstitution.org</ref> ၂၀၀၂ ခုနှစ် ကင်ညာနိုင်ငံမာ ဒီမိုကရေစီနည်းကျ ပွင့်လင်းသော ရွီးကောက်ပွဲကို ကျင်းပခပြီးကေ နိုင်ငံတကာ လိ့လာသူတိက လွတ်လပ်လို့ တရားမျှတရေဟု သုံးသပ်ကတ်တေ။ ၂၀၀၂ ခုနှစ် ရွီးကောက်ပွဲသည် ကင်ညာနိုင်ငံ၏ ဒီမိုကရေစီ ဖြစ်ပေါ်တိုးတက်မှုအတွက် အရေးကြီးသော အလှည့်အပြောင်းတခု ဖြစ်ခပြီးကေ ကင်ညာနိုင်ငံကို လွတ်လပ်ရီး ရကပင် အုပ်ချုပ်ခရေ ကင်ညာ အာဖရိက အမျိုးသား တပ်ပေါင်းစု မှ နိုင်ငံရီးပါတီများ ညွန့်ပေါင်း အဖွဲ့ဖြစ်ရေ အမျိုးသား သတင်းရီသောက် ညွန့်ပေါင်း အဖွဲ့သို့ ငြိမ်းချမ်းစွာ အာဏာ လွှဲပြောင်း ပီးခရေ။ သမ္မတ မွိုင်း ကီဘာကီ လက်ထက်မာ အာဏာရလာရေ ညွန့်ပေါင်း အစိုးရသစ်သည် စီးပွားရီး တိုးတက်မှု ဖြစ်ပေါ်ရန်၊ ခြစားမှု တိုက်ဖျက်ရန်၊ ပညာရီး တိုးမြှင့်ရန် နန့် အခြီခံ ဥပဒေကို ပြန်ပနာရီးဆွဲရန် ကိစ္စရပ်တိကို ဦးတည်ဆောင်ရွက်ဖို့လို့ ကတိသတ်ခရေ။ အချို့ ကတိတိရာ လက်တွိ အကောင်အထည် ပေါ်လှာခရေ။ မူလတန်း ပညာရီးမာ အခမဲ့ ဖြစ်လာရေ။ ၂၀၀၇ ခုနှစ်မာ ၂၀၀၈ ခုနှစ်မှ စပြီးကေ အထက်တန်း ပညာရီး အတွက် ကုန်ကျ စရိတ်ကို အစိုးရမှ များစွာ ထောက်ပင့်မည် ဟု အစိုးရမှ ကြေညာချက် ထုတ်ခပြီးကေ အစိုးရမှ ကျောင်းလခ အားလုံးကို ပီးခရေ။ <ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7239577.stm |title=Africa &#124; Free secondary schools for Kenya |publisher=BBC News |date=11 February 2008 |accessdate=26 February 2013}}</ref> ===၂၀၀၇ ရွီးကောက်ပွဲများ=== ၂၀၀၇ ခုနှစ် ကင်ညာ အထွေထွေ ရွီးကောက်ပွဲကို ၂၀၀၇ ခုနှစ် ဒီဇန်ဘာ ၂၇ မာ ကျင်းပခရေ။<ref>K'telwa, Kipkirui (26 October 2007) [http://allafrica.com/stories/200710261072.html ECK sets poll date as Raila maintains lead] ''The Standard''.</ref> ထိုရွီးကောက်ပွဲမာ သမ္မတ၊ ပါလီမန် နန့် အရပ်ဘက်ဆိုင်ရာ အားလုံး အတွက် ဖြစ်တေ။ ပါလီမန် ရွီးကောက်ပွဲမာ လွတ်လပ်ပြီး ယေဘူယျအားဖြင့် တရားမျှတရေဟု ဆိုနှိုင်ရေ။ ထိုရွီးကောက်ပွဲမှ သိသာသော ပြောင်းလဲမှု များစွာ ဖြစ်ပေါ်ခရေ။ ထိုအထဲက ကောက်နှုတ် တင်ပြရကေ- * ကိုယ်ရို့ နီရာ အတွက် ပြန်ပနာနိူင်းပြိုင်သော အမတ် ၁၉၀ ဦး ထဲက ၇၁ ဦးသာ ပြန်ပနာ အရွီးခံရရေ။ * ကိုယ်ရို့ နီရာအတွက် ပြန်လှည်နိူင်းပြိုင်သော ဝန်ကြီး ၂၀ ဦး ယှုံးနိမ့်ခရေ။ *၂၀၀၂ ခုနှစ် အတွက် တရားဝင် အတိုက်အခံ အဖွဲ့ဖြစ်ရေ ကင်ညာ အာဖရိက အမျိုးသားတပ်ပေါင်းစုမာ ၆၂ နီရာမှ ၁၄ နီရာသို့ လျော့ကျလားခီရေ။ * ကင်ညာနိုင်ငံ၏ သမိုင်းမာ အများဆုံး အဖြစ် အမျိုးသမီး ၁၅ ဦး ရွီးချယ်ခံခရရေ။ အစဟိစွာရို့ ဖြစ်တေ။ ရွီးကောက်ပွဲ အတွက် အဓိက စကားအက်ကတ်တေ ပြဿနာတိမာ- * ဒေသအလိုက် ဖွံ့ဖြိုးရီး ရန်ပုံဖေသာများ ခွဲဝီပီးမှု * အမတ်ရို့၏ လစာ တိုးမြှင့်မှု * ၉ ကြိမ်မြောက် ပါလီမန်မှ အတည်ပြု/အတည်မပြု ခရေ ဥပဒေများ * ဖွဲ့စည်းပုံ အခြီခံ ဥပဒေ ပြောင်းလဲခြင်းရို့ ဖြစ်တေ။ သမ္မတ ရွီးကောက်ပွဲမာမှု လက်ဟိသမ္မတ ကီဘာကီသည် အမျိုးသားစည်းလုံးညီညွတ်ရီးပါတီမှ နိန်ပနာ ပြန်ပနာအရွီးခံရန် နိူင်းပြိုင်ခပြီး ပြိုင်ဘက်မာ အဓိက အတိုက်အခံ ပါတီဖြစ်ရေ လိမ္မော်ရောင် ဒီမိုကရက်တ လှုပ်ယှားမှု ပါတီ ဖြစ်တေ။ နိုင်ငံတကာ လိ့လာသူတိက ရွီးကောက်ပွဲသည် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ စံနှုန်း မမီ ဟု ပြောဆို ဝေဖန်ခကတ်တေ။ လိမ္မော်ရောင် ဒီမိုကရက်တ လှုပ်ယှားမှု ပါတီ နှစ်ခြမ်းကွဲခပြီးကေ အသစ်ဖွဲ့စည်းသော လိမ္မော်ရောင် ဒီမိုကရက်တပါတီ-ကင်ညာမှ အရွီးခံသူ ကာလွန်ဇို မတ်စ်ယိုကာ ထံကို အရေးပါသော မဲအရွီအတွက် ၈ ရာခိုင်နှုန်း ပါလားခပြီးကေ ကြက်စာကောက် နိူင်းပြိုင်မှုကို လိမ္မော်ရောင် ဒီမိုကရက်တပါတီမှ အရွီးခံသူ ရိုင်လာ အိုဒင်ဂါနန့် ကီဘာကီရို့ နှစ်ဦးသာ ဖြစ်တေ။ ကင်ညာ ရွီးကောက်ပွဲ ကော်မသျှင် ဌာနချုပ်မာ မဲရွီတွက်နေစဉ် အိုဒင်ဂါ ထောက်ခံသူတိသော မဲဆန္ဒနယ်မှ မဲများ ဦးစွာ ရောက်ဟိလာသဖြင့် အိုဒင်ဂါ မာ ပထမမာ မသိမသာ မဲ အသာရနီခပြီးကေ နောက်မာ သိသိသာသာ မဲ အသာရပါလတ်တေ။ မဲတိကို ဆက်ပနာရွီတွက်နီခပြီးကေနောက် ကီဘာကီ ထောက်ခံသူတိသော မဲဆန္ဒနယ်မှ မဲများ ရောက်လှာသော အခါမှ ကီဘာကီမှ မဲ အရွီအတွက် အမီလိုက်ပါလတ်ပြီးကေ သိသိသာသာ ကျော်တက်လားခရေ။ ယင်းအတွက်နန့် ကင်ညာရွီးကောက်ပွဲ ကော်မသျှင်၏ လုပ်ဆောင်ချက် မားယွင်းရေလို့ ဆိုပြီး ကန့် ဆန္ဒပြမှုတိ ဖြစ်ပွားခရေ။ အိုဒင်ဂါက ကိုယ့်ဘာသာ ပြည်သူ့ သမ္မတ ဟု ကြေညာခပြီးကေ မဲပြန်ပနာရွီတွက်ရန် တောင်းဆိုခရေ။<ref>[https://web.archive.org/web/20080312123250/http://www.chinadaily.com.cn/language_tips/auvideo/2008-01/07/content_6375707.htm Kenya election violence threatens its economic gains]. chinadaily.com.cn (7 January 2008).</ref> ကန့်ဆန္ဒပြမှုတိမှ လူမျိုးရီး အကြမ်းဖက်မှုတိ ဖြစ်ပွားခပြီးကေ ပစ္စည်းဥစ္စာတိကို ဖျက်ဆီးခကတ်သဖြင့် လူ ၁၀၀၀ ခန့် သီဆုံးပြီး လူ ၆၀၀,၀၀ ခန့် ကိုယ်ရို့ နီအိမ်မှ စွန့်ခွာ ထွက်ဗြီးခရရေ။<ref name="reuters">"[http://www.reuters.com/article/homepageCrisis/idUSL0743589._CH_.2400 Up to 1,000 killed in Kenya crisis – Odinga] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090715200529/http://www.reuters.com/article/homepageCrisis/idUSL0743589._CH_.2400 |date=15 July 2009 }}". Reuters. 7 January 2008.</ref><ref>"[http://www.iol.co.za/index.php?set_id=1&click_id=68&art_id=nw20080113081804606C678503 Kenya death toll hits 693: report]{{Dead link|date=December 2021 }}". IOL: News for South Africa and the World. 13 January 2008.</ref><ref name=ODI>Samir Elhawary (2008) [http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=1522&title=crisis-kenya-land-displacement Crisis in Kenya: land, displacement and the search for 'durable solutions'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100226064907/http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=1522&title=crisis-kenya-land-displacement |date=26 February 2010 }} Overseas Development Institute</ref> ထိုစကားအက်မှုမှ ၁၉၉၂ နန့် ၁၉၉၇ ရွီးကောက်ပွဲများမာ ဖြ်စပွားခရေ နောက်ခံအခြီအနီများ ဖြစ်ရေ မြီယာခွဲဝီမှု နန့် ဆိုင်ရေ တင်းမာမှုတိ ပြန်ပနာပေါ်ပေါက် ပါလတ်တေ။<ref name=ODI/> လူ သိန်းပေါင်းများစွာရို့သည် ကိုယ်ရို့၏ မြေမှ ဖိအားပီး နှင်ထုတ်ခံခရပြီး ဒေသ အတွင်းကို လက်နက်များ တင်သွင်းလာရေဟု ဆိုကတ်ရေ။ ၂၀၁၃ ရွီးကောက်ပွဲ အတွက် မျှော်လင့်လို့ လုပ်ကိုင်ခရေလို့လည်း ဆိုကတ်ရေ။<ref name=ODI/> ကုလသမဂ္ဂ အထွေထွေ အတွင်းရီးဖူးချုပ်ဟောင်း [[ကိုဖီ အာနန်း]] ဦးဆောင်သော အာဖရိကဟိ ထင်ရှားသော ပုဂ္ဂိုလ်တိက နိုင်ငံရီး အကျပ်အတည်းအတွက် ငြိမ်းချမ်းသော အဖြီတခုကို ညှိနှိုင်း ရှာဖွီ ပီးခကတ်တေ။ ရွီးကောက်ပွဲ အဓိကရုဏ်းများ ဖြစ်ပွားပြီးကေ အစိုးရနန့် လူမှုရီး အဖွဲ့အစည်းတိက အနာဂတ်မာ ယင်းပိုင်သော အခြီအနီများ မဖြစ်ပေါ်စီရန် အတွက် အစီအစိုင်တိကို စတင်ခကတ်တေ။ ဥပမာအနိန်နန့် အမှန်တရား၊ တရားမျှတမှုနန့် ပြန်ပနာပေါင်းစည်းရီး ကော်မသျှင်မှ လူ့အဖွဲ့အစည်းနန့် တွိဆုံဆွေးနွေးပွဲများ လုပ်ဆောင်ခြင်း၊ ဘုရားရှိခိုးကျောင်းတိမှ ငြိမ်းချမ်းရီး ဆွေးနွေးပွဲများ စတင်ခြင်း နန့် ကင်ညာ အမျိုးသား တွိဆုံဆွေးနွေးပွဲနန့် ပြန်ပနာပေါင်းစည်းရီးရို့ စတင်ခခြင်း ဖြစ်တေ။ ===၂၀၀၈=== [[File:Raila Odinga, 2009 World Economic Forum on Africa-1.jpg|thumb|right|ဝန်ကြီးချုပ်ဟောင်း ရိုင်လာ အိုဒင်ဂါ]] ၂၀၀၈ ခုနှစ် ဖေဖဝါရီလ ၂၈ ရက်မာ ကီဘာကီ နန့် အိုဒင်ဂါရို့ ညွန့်ပေါင်း အစိုးရ ဖွဲ့ရန် သဘောတူညီချက် လက်မှတ်ရီးထိုးခပြီးကေ ထိုသဘောတူညီချက် အရ အိုဒင်ဂါသည် ကင်ညာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယမြောက် ဝန်ကြီးချုပ် ဖြစ်လာခရေ။ ထို သဘောတူညီချက် အရ ပါလီမန် အထဲ ပါတီရို့၏ အင်အားပေါ်မူတည်ပနာ အမျိုးသား စည်းလုံးညီညွတ်ရီး ပါတီ နန့် လိမ္မော်ရောင် ဒီမိုကရက်တ လှုပ်ယှားမှု ပါတီ နှစ်ခု စလုံးမှ အမတ်တိကို အစိုးရ အဖွဲ့မာ ဝန်ကြီး ခန့်အပ်ရန် ဖြစ်တေ။ ယင်းအပြင် အစိုးရ အဖွဲ့မာ ဒု-သမ္မတ တဦး နန့် ဒု-ဝန်ကြီးချုပ် နှစ်ဦး ခန့်အပ်ရန်လည်း သဘောတူညီကတ်တေ။ ငြင်းခုံဆွေးနွေးမှုတိ အပြီးမာ ပါလီမန်မှ ထိုသဘောတူညီချက်ကို ထောက်ခံခပြီးကေ ညွန့်ပေါင်း အစိုးရဖို့ လက်ဟိ လွှတ်တော် သက်တမ်း ကုန်သည် အထိ သို့မဟုတ် တဖက်ဘက်မှ ထိုသဘောတူညီချက်မှ နုတ်ထွက်သည် အထိ သက်တမ်းဟိဖို့ဟု သတ်မှတ်ခကတ်တေ။<ref>{{cite web|title=Agreement on the Principles of Partnership of the Coalition Government|url=http://www.dialoguekenya.org/index.php/agreements.html|work=Kenya National Dialogue & Reconciliation|accessdate=3 June 2013|archivedate=24 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130824030037/http://dialoguekenya.org/index.php/agreements.html}}</ref> ဝန်ကြီးချုပ်၏ အုပ်ချုပ်ရီး အသစ်မာ အစိုးရ၏ ယန္တရားတိကို စီမံခံ့ခွဲနိုင်ဖို့ အတွက် အာဏာနန့် လုပ်ပိုင်ခွင့် ပါဝင်ဗျယ်ဒေး လွှတ်တော်မာ အမတ်ရာခိုင်နှုန်းများရေ ပါတီ သို့မဟုတ် ညွန့်ပေါင်း အဖွဲ့၏ ဂေါင်းဆောင် ရွီးချယ်ခံ လွှတ်တော် အမတ်မှ ဦးဆောင်ရဖို့ ဖြစ်တေ။ ကိုဖီအာနန်းနန့် ကုလသမဂ္ဂမှ ကြောထောက်နောက်ခံပြုထားရေ သူ၏ အဖွဲ့၊ အာဖရိက သမ္မဂ္ဂ ဥက္ကဋ္ဌ ဂျာကာယာ ကီကွီတီရို့ အယင်က ပြိုင်ဘက်များ သဘောတူ လက်မှတ်ထိုးပွဲသို့ တတူတကွ ခေါ်ဆောင်လာစွာကို နိုင်ငံတော် ရုပ်သံမှ ထုတ်ရွင့်ပနာ တကမ္ဘာလုံးမှ စောင့်ကြည့်နီခကတ်တေ။ ၂၀၀၈ ခု၊ ဖေဖဝါရီ ၂၉ မာ ပါတီနှစ်ဖွဲ့မှ ကိုယ်စားလှယ်များ အာဏာ ခွဲဝီရီး သဘောတူညီမှုနန့် ဆိုင်ရေ အသေးစိတ် အချက်အလက်တိကို ညှိနှိုင်းဆွေးနွေးခကတ်တေ။<ref>[https://web.archive.org/web/20080305205228/http://edition.cnn.com/2008/WORLD/africa/02/29/us.kenya.ap/index.html 'Hope is back' for Kenya]. CNN.com (29 February 2008)</ref>အာဖရိကမာ အတိုင်းဆုံးနန့် အကြွယ်ဝဆုံး ဖြစ်ခသော နိုင်ငံအား ပြန်ပနာ ကယ်ဆယ်ရန် ရည်ရွယ်လို့ ကင်ညာ ဥပဒေပြု အမတ်တိက အာဏာခွဲခြမ်းရီး သဘောတူညီချက်ကို ၂၀၀၈ ခု၊ မာ့ခ်ျလ ၁၈ ရက်တွက် တခဲနက် အတည်ပြုခကတ်တေ။ သဘောတူညီချက်မှ ကီဘာကီ၏ အမျိုးသား စည်းလုံးညီညွတ်ရီး ပါတီနန့် အိုဒင်ဂါ၏ လိမ္မော်ရောင် ဒီမိုကရက်တ လှုပ်ယှားမှု ပါတီရို့ကို တတူတကွ ပေါင်းစည်းခပြီးကေ အာဏာကို အမောင်နှမျှ ခွဲဝီယူထားရေ မဟာ ညွန့်ပေါင်း အစိုးရ ဖွဲ့စည်းမှု အတွက် အရိပ်လက္ခဏာ ဖြစ်ခရေ။ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/africa/2008/03/200852512613636225.html Kenyan MPs pass power-share law]. Al Jazeera English (18 March 2008)</ref> ===မဟာ ညွန့်ပေါင်း အစိုးရ=== ၂၀၀၈ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁၃ ရက်မာ သမ္မတ ကီဘာကီသည် ဝန်ကြီး ၄၁ ဦးပါဝင်ရေ မဟာ ညွန့်ပေါင်း အစိုးရအဖွဲ့ကို ကြေညာခပြီးကေ ထိုအဖွဲ့မာ ဝန်ကြီးချုပ် နန့် ယင်းဧ့ လက်ထောက် ဝန်ကြီးချုပ် နှစ်ဦး ပါဝင်ရေ။ ဒု-ဝန်ကြီး ၅၀ ဦး အပါအဝင် အစိုးရ အဖွဲ့သည် ၂၀၀၈ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁၇ ရက်မာ နိုင်ရိုဘီမြို့ နိုင်ငံတော် အိမ်တော်မာ ဒေါက်တာ ကိုဖီ အာနန်း နန့် အရာ ဖိတ်ကြားထားရေ ဂုဏ်သရေဟိ ပုဂ္ဂိုလ်များ ရှိနှစ်မှာ ကျမ်းသစ္စာ ကျိန်ဆိုခရေ။ ဝန်ကြီးချုပ် ရာထူးကို ဖယ်ယှားရန်<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8486238.stm |title=Kenya MPs opt to scrap prime minister position |publisher=BBC News |date=28 January 2010 |accessdate=16 April 2010}}</ref> နန့် တချိန်တည်းမာသမ္မတ၏ အခွင့်အာဏာကို လျှော့ချဖို့အတွက် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြီခံ ဥပဒေကို ပြောင်းလဲရန် စိုင်းစားခကတ်တေ။ ၂၀၁၀ ခုနှစ် သြဂတ်လ ၄ ရက်မာ ပြင်ဆင်ရန် လျာထားရေ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြီခံ ဥပဒေအတွက် ပြည်လုံးကျွတ် ဆန္ဒခံယူပြွ ကျင်းပခပြီးကေ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြီခံ ဥပဒေ အသစ်မာ ထောက်ခံမဲ မကန်မဝှန် အသာရယား အတည်ဖြစ်လာခရေ။<ref name="bbc20100805">{{cite news | title = Kenyans back change to constitution in referendum | work=BBC | date = 5 August 2010 | url = http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-10876635 | accessdate =6 August 2010}}</ref> အခြားပျင်ဆင်ချက်များ နန့် တတူ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြီခံ ဥပဒေ အသစ်မာ ဒေသခံ အစိုးရတိသို့ အခွင့်အာဏာ ပိုပြီးကေပီးအပ်ခပြီးကေ ကင်ညာနိုင်ငံသားရို့အား နိုင်ငံသား အခွင့်အရီးများ ပြဋ္ဌာန်းပီးခရေ။<ref name="Gettleman">{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2010/08/06/world/africa/06kenya.html?_r=1|title=Kenyans Approve New Constitution |publisher=The New York Times |date=5 August 2010 |accessdate=11 August 2010 | first=Jeffrey | last=Gettleman}}</ref> ထို ဖွဲ့စည်းပုံ အခြီခံ ဥပဒေကို ၂၀၁၀ ခုနှစ် သြဂတ်လ ၂၇ ရက်မာ နိုင်ရိုဘီမြို့ အူဟူရူ ဟင်းခင်းမာ အမြောက် ၂၁ ချက် ပစ်ဖောက် ဂုဏ်ပြုမှု အပါအဝင် ပျော်ရွှင်ဖွီ အခမ်းအနား အဖြစ် တရားဝင် အတည်ပြု ကြေညာခရေ။ ထို အခမ်းအနားကို အာဖရိက ဂေါင်းဆောင် မကန်မဝှန်က ချီးမြှောက်ခကတ်ပြီးကေ နိုင်ငံတကာ အသိုင်းအဝန်းမှ ချီးကျူးခကတ်တေ။ ထိုနိမှ စပြီးကေ ဒုတိယ သမ္မတနိုင်ငံတော်၏ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြီခံ ဥပဒေ အသက်ဝင်လှာခရေ။ ===၂၀၁၃ ရွီးကောက်ပွဲတိနန့် အစိုးရသစ်=== ဖွဲ့စည်းပုံ အခြီခံဥပဒေ အသစ်နန့် တတူ သမ္မတ ကီဘာကီမာ ရွီးကောက်ခံနှိုင်ရေ သက်တမ်းကျော်လွန်သွားသဖြင့် တတိယ သက်တမ်း ရွီးကောက်ခံပိုင်ခွင့် မဟိတော့ဘဲ ဒု-ဝန်ကြီးချုပ် အူဟူရူ ကင်ယတ်တာမာ မာ့ခ်ျလ ၂၀၁၃ ခုနှစ်မာ မဲအရွီအတွက် ၅၀.၅၁ ရာခိုင်နှုန်းဖြင့် နိူင်းပြိုင် အနိုင်ရခပြီးကေ သမ္မတဖြစ်လာခရေ။ ====နိုင်ငံတကာ ဂေါင်းဆောင်များ လည်ပတ်ခြင်း==== သမ္မတ ကင်ယတ်တာနန့် ဒု-သမ္မတ ဝီလီယမ် ရူတို ရို့ ၂၀၁၃ ခုနှစ် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ရာဇဝတ်တရားရုံးမာ ၂၀၀၇ ခုနှစ် ရွီးကောက်ပွဲ အပြီး အရီးအခင်းများ အတွက် တရားရှိဆိုင် နိန်ရသဖြင့် ကင်ညာနိုင်ငံသား တဦး၏ သားဖြစ်သူ အမေရိကန် သမ္မတ [[ဇာရက် အိုဘားမား]] က ၂၀၁၃ ခုနှစ် အာဖရိက ခရီးစိုင် အထဲ ကင်ညာနိုင်ငံကို အလည်အပတ် မပြု ခဲ့ပါ၊၊<ref>Epatko, Larisa, [http://www.pbs.org/newshour/rundown/2013/06/africa-tour.html "Why Obama Is Visiting Senegal, South Africa and Tanzania But Not Kenya"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140121185125/http://www.pbs.org/newshour/rundown/2013/06/africa-tour.html |date=21 January 2014 }}, ''PBS NewsHour'', 25 June 2013. Retrieved 18 August 2013.</ref> ထိုနှစ် နွီရာသီ နှောင်းပိုင်းမာ ကင်ယတ်စွာရေ တရုတ်သမ္မတ [[ရှီကျင့်ဖျင်]] ၏ ဖိတ်ကြားချက်အရ တရုတ်နိုင်ငံသို့ အလည်အပတ် လားရောက်ခပြီးကေ ရုရှားနိုင်ငံမာ တထောက်နားခကေလေ့ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုကိုမူ သမ္မတ အဖြစ် အလည်အပတ် မပြုခပါ၊၊<ref name=wp01>Raghavan, Sudarsan, [http://www.washingtonpost.com/world/in-snub-to-washington-kenyan-president-visits-china-russia-in-first-official-visit-outside-africa/2013/08/17/baaed162-06a4-11e3-bfc5-406b928603b2_story.html "In snub to Washington, Kenyan president visits China, Russia first"], Washington ''Post'', 17 August 2013. Ambassador Liu's comments at ''capitalfm.co.ke'' linked to here [http://www.capitalfm.co.ke/eblog/2013/08/16/kenya-and-china-achieving-shared-dreams-hand-in-hand/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130818125924/http://www.capitalfm.co.ke/eblog/2013/08/16/kenya-and-china-achieving-shared-dreams-hand-in-hand/ |date=18 August 2013 }}. Retrieved 18 August 2013.</ref> ===အုပ်ချုပ်ရီး ဒေသများ=== [[File:Kenya, administrative divisions - en - colored.svg|thumb|ကင်ညာ၏ ကောင်တီ ၄၇ ခု]] ကင်ညာနိုင်ငံသည် တစိတ်တပိုင်း ကိုယ်ပိုင် အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ကောင်တီ ၄၇ ခု အဖြစ် ပိုင်းခြာထားပြီး ထိုကောင်တီတိကို ဖွဲ့စည်းပုံ အခြီခံ ဥပဒေသစ်အရ ၂၀၁၃ ခုနှစ် မာ့ခ်ျလမာ ကျင်းပသော ပထမဆုံး အထွေထွေ ရွီးကောက်ပွဲမှ ရွီးကောက်တင်မြှောက်ထားရေ အုပ်ချုပ်ရီးမှူးတိက ဦးဆောင် အုပ်ချုပ်ရေ။ ထို ကောင်တီ ၄၇ ခုသည် အဂု အခါ နိုင်ငံ၏ ပထမ အဆင့် တိုင်းဒေသကြီးများ အဖြစ် ဟိကတ်တေ။ အယင် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြီခံ ဥပဒေ အဟောင်းအရ ကင်ညာ နိုင်ငံမာ ပြည်နယ် ၈ ခု ဟိပြီးး သမ္မတမှ ခန့်အပ်ရေ ပြည်နယ်အုပ်ချုပ်ရီးမှူး တိက အုပ်ချုပ်ခကတ်တေ။ ထို ပြည်နယ်တိကို ခရိုင်များ အဖြစ် ဆက်ပနာ ပိုင်းခြား ကတ်တေ။ ကောင်တီ တခုချင်းစီမာ မဲဆန္ဒနယ်များ ပါဝင်ကတ်တေ။ ၂၀၁၀မာ ယာယီ နယ်နိမိတ်သတ်မှတ်ရီး ကော်မသျှင်ကို ဖွဲ့စည်းခပြီးကေ မဲဆန္ဒနယ်တိကို ပြန်ပနာသုံးသပ်ခဲ့ကာ ယင်းဧ့ အစီအစာခံစာအရ မဲဆန္ဒနယ် အသစ် ၈၀ ခုကို ထပ်မံ ဖြည့်သွင်းရန် အဆိုပြုခရေ။ ၂၀၁၃ ရွီးကောက်ပွဲ မရောက်ခင်က ကင်ညာနိုင်ငံမာ မဲဆန္ဒနယ်ပေါင်း ၂၁၀ ခု ဟိခရေ။<ref>Kenya Roads Board [https://web.archive.org/web/20080113052023/http://www.krb.go.ke/constituency.php Constituency funding under the RMLF]</ref> ==စီးပွားရီး== ကင်ညာနိုင်ငံသည် အရှိနန့် အလယ်အာဖရိကမာ အကြီးဆုံးနန့် အစီးတက်ဆုံး စီးပွားရီး ဟိရေနိုင်ငံ ဖြစ်ကေလေ့ ကြွယ်ဝသော မြို့နေ လူဦးရွီ အချို့အလပ်ကြောင့် ကင်ညာနိုင်ငံအား ချမ်းသာသောနိုင်ငံဟု အထင်ရောက်စရာ ဟိရေ။ ယကေလေ့သော့ ကင်ညာနိုင်ငံသည် ဆင်းရဲသော ဖွံ့ဖြိုးဆဲ နိုင်ငံ တခုရာ ဖြစ်ပြီးကေ [[လူထုဖွံ့ဖြိုးရီးညွှန်းကိန်းနိုင်ငံများစာရင်း]]အနိန်နန့် ၀.၅၁၉ လှောက်ရာ ဟိပြီးကေ နိုင်ငံပေါင်း ၁၈၆ နိုင်ငံမာ အဆင့် ၁၄၅ လှောက်ရာ ဟိကာ ကမ္ဘာထက်မာ အနိမ့်ကျဆုံး နိုင်ငံ တနိုင်ငံ ဖြစ်တေ။ ၃၈ ရာခိုင်နှုန်းသော ကင်ညာနိုင်ငံသားရို့မာ လုံးဝ ဖွဲရာကျဗျာယ် ဟိကတ်တေ။<ref>[http://www.businessdailyafrica.com/Kenya-poverty-level-is-down-to-38-per-cent-says-World-Bank-/-/539552/1886338/-/hboscsz/-/index.html Kenya’s economic growth prospects hang on exports, says World Bank – Money Markets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141128100359/http://www.businessdailyafrica.com/Kenya-poverty-level-is-down-to-38-per-cent-says-World-Bank-/-/539552/1886338/-/hboscsz/-/index.html |date=28 November 2014 }}. businessdailyafrica.com. Retrieved on 9 August 2013.</ref> အရေးပါသော စိုက်ပျိုးမွေမြူရီး ကဏ္ဍမာ ဖွံ့ဖြိုးမှု အနည်းဆုံး ဖြစ်ပြီးကေ ထုတ်ကုန် စွမ်းရည်ပြည့်ဝမှု မဟိပေ။ ၇၅ ရာခိုင်နှုန်းသော အလုပ်သမားရို့ ထိုကဏ္ဍမာ လုပ်ကိုင်ပြီးကေ ဟိကြသဖြင့် အစားအသီာက် ဖူလုံပြီး ဖွံ့ဖြိုးသော နိုင်ငံတိ၏ အလုပ်သမား ၃ရာခိုင်နှုန်းနန့် ယှဉ်ကေ ကောင်းကောင်းများလှရေ။ [[File:Mombasa-MarketHall.jpg|thumb|right|မွမ်ဘာဆာဟိ ဈီးခန်းမ]] အနောက်နိုင်ငံတိက အလှူရှင်တိ၏ အစိုးရနန့် ပတ်သက်ပြီး မျှော်လင့်ထားရေပိုင် ဖြစ်မလာပြီးကေ စိတ်ပျက်မှုတိ ဟိကေလေ့ စီးပွားရီးသည် များစွာ ဖွံ့ဖြိုးလာစွာကို တွိရရေ။ ခရီးလား လုပ်ငန်းအားဖြင့် အလွန် ကောင်းမွန်ပြီး၊ ပညာရီး နန့် ဆက်သွယ်ရီးရို့မာ အတော်အသင့် ကောင်းမွန်ကာ မိုးခေါင်ရေနှစ်များ အပြီး စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီး ကဏ္ဍ အထူးအနိန်နန့် လက်ဖက်စိုက်ပျိုးမှုမာ လက်ခံနှိုင်လောက်ရေ အနိန်အထား ဟိရေ။<ref name="lcweb2.loc.gov"/> ကင်ညာနိုင်ငံ၏ စီးပွားရီးသည် ၂၀၀၇ ခုနှစ်မာ ၇ ရာခိုင်နှုန်း ကျော်လှောက် တိုးတက်လာခပြီး နိုင်ငံခြား ကြွီးမြီတိကို များစွာ လျော့ချနိုင်ခရေ။<ref name="lcweb2.loc.gov"/> ယကေလေ့သော့ ထိုအရာတိမာ ၂၀၀၇ ခုနှစ် သမ္မတ ရွီးကောက်ပွဲ အပြီး စကားအက်မှုတိ နန့် နောက်ဆက်တွဲ မငြိမ်သက်မှုတိကြောင့် အယင့်အယင် ပြောင်းလဲလားခီရေ။ အရှိနန့် အလယ်အာဖရိကဟိ အကြီးမားဆုံး စီးပွားရီး ဟိရေ နိုင်ငံမာ ဝန်ဆောင်မှု ကဏ္ဍမာ ကြောက်မခန်းလိလိ တိုးတက်လာခပြီး အယင် ဆယ်စုနှစ် အထဲက အလျှင်အပြင်း တိုးချဲ့လာရေ ဆက်သွယ်ရီး နန့် ငွီကြေးဆိုင်ရာ ကိစ္စရပ်တိကြောင့် ဖြစ်ကာ ဂုခါ စုစုပေါင်း ပြည်မား ထုတ်ကုန်၏ ၆၂ ရာခိုင်နှုန်းကို ပံ့ပိုးပီးဗျာယ် ဟိရေ။ ယကေလေ့သော့ ၂၂ ရာခိုင်နှုန်းမျှ သော စုစုပေါင်း ပြည်မား ထုတ်ကုန်တိမာ စိတ်မချရရေ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီး ကဏ္ဍမှ ထွက်ပေါ်လှာပြီး ထိုကဏ္ဍမာ ပြည်မား အလုပ်သမား၏ ၇၅ ရာခိုင်နှုန်း လုပ်ကိုင်ပြီးကေ ဟိရေ။ (စီးပွားရီး နိမ့်ကျသော နိုင်ငံများမာ တွိရတတ်ရေ စီးပွားရီး ဖွံ့ဖြိုးမှု အတွက် အဓိက တွန်းအားဖြစ်ရေ အစားအသီာက် လုံခြုံမှု မဟိခြင်း ဖြစ်တေ။) နိုင်ငံ လူဦးရွီ အင်တန်များများမာ ဝမ်းညင်မွတ်သိပ်မှုနန့် အမြဲကြုံတွိနိန်ရပြီး အစားအသီာက် အထောက်အပံ့များထက်မာ များစွာ မှီခိုနီရရေ။ စက်ရုံနန့် ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းမာ စုစုပေါင်း ပြည်မား ထုတ်ကုန်၏ ၁၆ ရာခိုင်နှုန်းလှောက်ရာ ဟိပြီးး အသီးငယ်ဆုံးသော ကဏ္ဍ ဖြစ်တေ။ ကင်ညာရေ အယင်က လွတ်လပ်သော စျီးကွက်ဟိပြီးး လောင်စာဆီ ထုတ်လုပ်မှု ကဏ္ဍမာ အစိုးရ၏ ဈီးနှုန်းနန့် ဆိုင်ရေ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်မှု စိကေချေလှောက်သာ ဟိရေ။ ယကေလေ့သော့ ပရုန်းနရုန်း ပြဋ္ဌာန်းလိုက်သော ဥပဒေ အရ အစိုးရ အနေနန့် မဟိမဖြစ် လိုအပ်ရေ ကုန်ပစ္စည်းများ ဖြစ်ရေ ဂျုံမှုန့်၊ ရနံဆီ နန့် ဟင်းချက်ဆီ အစဟိစွာရို့မာ ဈီးနှုန်းကို ဆုံးဖြတ်ခွင့် နန့် ထိန်းချုပ်ခွင့် ဟိလာရေ။ အဂု မဟိဖို့ရာ ဖြစ်ရေ ကင်ညာ ဒက်ရုံးနန့် ဆက်သွယ်ရီး ကုမ္ပဏီ ပိုင်ယှောင် နိုင်ငံပိုင် ကော်ပိုရီးယှင်းတိကို ပုဂ္ဂလိကပိုင် ပြုလုပ်ခြင်းအနိန်နန့် အရှိအာဖရိက၏ အကျိုးအမြတ် အများဆုံး ကုမ္ပဏီ ဖြစ်ရေ ဆာဖရီကွန် ပိုင်ယှောင် ဆက်သွယ်ရီး ကုမ္ပဏီများ ပုဂ္ဂလိက ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု မကန်မဝှန်ဖြင့် ပြန်ပနာ အသက်ဝင်လှာခရေ။ [[File:Kenya Export Treemap.jpg|thumb|left|ကင်ညာ၏ ထုတ်ကုန် တင်ပို့မှု ခွဲတမ်း]] ၂၀၁၁ ခုနှစ် မေလ လှောက်မှန်းချက်အရ စီးပွားရီး မျှော်မှန်းချက်မာ အကောင်းဖက်မာ ဟိပြီးး ၄-၅ ရာခိုင်နှုန်းခန့် စုစုပေါင်း ပြည်မားထုတ်ကုန် တန်ဖိုး တိုးတက်လိမ့်မေဟု မျှော်လင့်ရရေ။ အထူးအနိန်နန့် ခရီးလားလုပ်ငန်း၊ ဆက်သွယ်ရီး၊ သယ်ယူပို့ဆောင်ရီး၊ ဆောက်လုပ်ရီး လုပ်ငန်းများမာ တိုးချဲ့မှု နန့် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီး ကဏ္ဍ ပြန်ပနာ မြင့်တက်လာမှုကြောင့် ဖြစ်တေ။ ကမ္ဘာ့ဘဏ်က ၂၀၁၂ ခုနှစ်မာ ၄.၃ ရာခိုင်နှုန်း စီးပွားရီး တိုးတက်မှု ဟိဖို့ဟု လှောက်မှန်း ခရေ။ .<ref name=WorldBanki>{{cite web|url=http://www.worldbank.org/en/news/press-release/2012/12/05/energizing-kenya-s-economy-and-creating-quality-jobs|title=Kenya Economic Update|publisher=The World Bank|author=Fengler, Wolfgang|date=5 December 2012|access-date=30 July 2014|archive-date=9 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130309030739/http://www.worldbank.org/en/news/press-release/2012/12/05/energizing-kenya-s-economy-and-creating-quality-jobs|url-status=dead}}</ref> [[File:Kenya, Trends in the Human Development Index 1970-2010.png|thumb|ကင်ညာ၏ ၁၉၇၀မှ ၂၀၁၀ အထဲ လူထုဖွံ့ဖြိုးရီးညွှန်းကိန်း အတက်အကျ]] [[File:Safari Gepard Tsavo Kenia 02.JPG|thumb|အရှိဆာဗို အမျိုးသားဟင်းခင်း]] ၁၉၉၆ မာ့ခ်ျလမာ ကင်ညာနိုင်ငံ၊ တန်ဇေးနီးယားနိုင်ငံ နန့် ယူဂန်ဒါးနိုင်ငံ ရို့မှ သမ္မတများ အရှိအာဖရိကအစုအဝေး ကို ပြန်ပနာ ဖွဲ့စည်းခရေ။ အရှိအာဖရိက အစုအဝေး ၏ ရည်မှန်းချက်တိမာ ကုန်သွယ်ခွန် နန့် အကောက်ခွန်များ ညီတူညီမျှ ဟိရန်၊ လူများ လွတ်လပ်စွာ လားလာနိုင်ဖို့ နန့် ဒေသအထဲ အခြီခံ အဆောက်အအုံများ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်စီရန် ဖြစ်တေ။ ၂၀၀၄ ခုနှစ် မာ့ခ်ျလမာ အရှိ အာဖရိက နိုင်ငံ ၃ ခုရို့ အကောက်ခွန် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရီး သဘောတူညီချက်ကို လက်မှတ်ရီးထိုးခရေ။ ပိုပြီးကေထိရောက်ယား အမြတ်အစွန်းများစွာ ရဟိစီရေ နည်းပညာ-အသိပညာ-တတ်ကျွမ်းမှုကို အခြီခံသော ဝန်ဆောင်မှု လုပ်ငန်းဖြစ်ရေ စက်ရုံနန့် ကုန်ထုတ်လုပ်ရီး လုပ်ငန်းများမာ အလုပ်သမားထု၏ ၂၅ ရာခိုင်နှုန်းသာ ဟိကေလေ့ ကျန်ဟိနီသော စုစုပေါင်း ပြည်မား ထုတ်ကုန်၏ ၇၅ ရာခိုင်နှုန်းကို ပံ့ပိုးပီးရေ။<ref name="lcweb2.loc.gov">{{cite web|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Kenya.pdf |publisher=Library of Congress |work=Federal Research Division|title=Country Profile: Kenya |date=June 2007 |accessdate=23 April 2011}}</ref> ကင်ညာရေ အရှိနန့် အလယ်အာဖရိကဟိ ငွီကြေးဝန်ဆောင်မှု လုပ်ငန်းအတွက် အချက်အချာ နီရာ ဖြစ်တေ။ နိုင်ရိုဘီ စဖိ အိတ်ချိန်း သည် စျီးကွက် အရင်းပြုခြင်းအနိန်နန့် အာဖရိကမာ စတုတ္ထနီရာတွင် ဟိရေ။ ကင်ညာ၏ ဘဏ်လုပ်ငန်းကို ကင်ညာ ဗဟိုဘဏ်က ကြီးကြပ်ကွပ်ကဲပြီး ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရီးဘဏ် လုပ်ငန်းပေါင်း ၄၃ခု အပြင် တခြားသော ဘဏ်မဟုတ်ရေ ငွီကြေးဆိုင်ရာ အဖွဲ့အစည်းများ ဖြစ်ရေ အပေါင်ခံ ကုမ္ပဏီများ၊ ဖေသာစုဖေသာချီး အဖွဲ့အစည်း ၄ ခု နန့် နိုင်ငံခြားဖေသာ လဲလှယ်ရီး လုပ်ငန်းပေါင်း များစွာ ဟိရေ။<ref name="lcweb2.loc.gov"/> ===ကမ္ဘာလှည့် ခရီးလားလုပ်ငန်း=== [[File:Elephants at Amboseli national park against Mount Kilimanjaro.jpg|thumb|ကီလီမန်ဂျာရိုတောင်ကို နောက်ခံပြုထားရေ အမ်ဘိုဆယ်လီ အမျိုးသားဟင်းခင်းမှ ဆင်များ]] ကင်ညာနိုင်ငံ၏ စုစုပေါင်း ပြည်မား ထုတ်ကုန်၏ ၆၁ ရာခိုင်နှုန်းကို ပံ့ပိုးပီးရေ ဝန်ဆောင်မှု ကဏ္ဍမာ ကမ္ဘာလှည့် ခရီးလား လုပ်ငန်းမာ အဓိက ဖြစ်တေ။ [[ကမ္ဘာလှည့် ခရီးလားလုပ်ငန်း]]သည် လွတ်လပ်ရီး ရရေ အချိန်မှ စပြီးကေ နှစ်အင်တန်များများမာ ပုံမှန် ဖွံ့ဖြိုးမှု ဟိခပြီး ၁၉၈၀ ပြည့်နှစ်တိသို့ အရောက်မာ နိုင်ငံ၏ အဓိက နိုင်ငံခြားဖေသာ ရဟိသော လုပ်ငန်းတခု ဖြစ်လာရေ။ ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသည်များမာ [[ဂျာမနီနိုင်ငံ]] နန့် [[ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း]]မှ အများဆုံး ဖြစ်ပြီးကေ ကမ်းရိုးတန်း ဒေသဟိ ကမ်းခြီများ နန့် အရှိတောင်ဘက်ဟိ အလွန်ကျယ်ပြန့်ပြီး ၈၀၃၄ စတုရန်းမိုင် (၂၀,၈၀၈ စတုရန်းကီလိုမီတာ) ဟိရေ အရှိ နန့် အနောက် ဆာဗို အမျိုးသား ဟင်းခင်းရို့ အဓိက ပါဝင်ရေ တောရိုင်းတိရစ္ဆာန် ထိန်းသိမ်းရီး နယ်မြီတိက [[ကမ္ဘာလှည့် ခရီးလား]]များ အတွက် အဓိက သိမ်းသွင်းမှု ဖြစ်တေ။ ကမ္ဘာလှည့် ခရီးလား လုပ်ငန်းသည် အယင် နှစ်စိကေချေက သိသိသာသာ ပြန်ပနာတိုးတက်လာခပြီး နိုင်ငံ၏ [[စီးပွားရီး]] ဖွံ့ဖြိုးမှု အဟိန်အဟုန် ရလာစီရန် အဓိက ပံ့ပိုးပီးရေ အစိတ်အပိုင်းပင် ဖြစ်တေ။ ဂုချိန်ခါ ကမ္ဘာလှည့် ခရီးလားလုပ်ငန်းသည် ကင်ညာနိုင်ငံ၏ အဓိက နိုင်ငံခြား ဝင်ငွီ ရဟိရာ ကဏ္ဍ ဖြစ်ပြီးကေ [[ပန်း]]၊ [[လက်ဖက်]] နန့် [[ကော်ဖီ]] တင်ပို့မှုရို့က နောက်ခါ လိုက်ရေ။ ၂၀၀၆ ခုနှစ်မာ ကမ္ဘာလှည့် ခရီးလား လုပ်ငန်းမှ အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၈၀၃ သန်း ရဟိခပြီးကေ အယင်နှစ် ရဟိခရေ အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၆၉၉ သန်းမှ တိုးတက်လာခြင်း ဖြစ်တေ။ အဂုအချိန်မာ ကင်ညာနိုင်ငံမာ စျီးပြုရန်ကုန်တိုက်များ မကန်မဝှန် ဟိနီယာ ဖြစ်တေ။ ယင်းချင့်အပြင် ဟိုက်ပါမတ်ကတ်ကြီး ၂ ခုလည်း ကင်ညာမာ ဟိနီယာ ဖြစ်တေ။ ===စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီး လုပ်ငန်း=== [[File:Kenya-Tealand-Near-Kericho-2012.JPG|thumb|ကဲရိုချီ ကောင်တီ၊ ကဲရိုချီ နံဘေးမှ လက်ဖက်စိုက်ခင်း]] စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီး လုပ်ငန်းသည် ကင်ညာနိုင်ငံ၏ စုစုပေါင်း ပြည်မားထုတ်ကုန် (ဂျီဒီပီ) အား ဝန်ဆောင်မှု ကဏ္ဍ ပြီးကေ ဒုတိယမြောက် အများဆုံး ပံ့ပိုးရေ ကဏ္ဍ ဖြစ်တေ။ ၂၀၀၅ ခုနှစ်မာ သစ်တော လုပ်ငန်းနန့် ပိုက်ချလုပ်ငန်း အပါအဝင် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီး လုပ်ငန်းသည် ဂျီဒီပီ၏ ၂၄ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ဟိပြီးး လစာရဟိသော အလုပ်သမား၏ ၁၈ ရာခိုင်နှုန်း နန့် ပြည်ပပို့ကုန် အမြတ်ဖေသာ၏ ၅၀ ရာခိုင်နှုန်း မျှ ဟိရေ။ အဓိက ဝင်ငွီရရေ ကောက်ပဲသီးနှံတိမာ လက်ဖက်၊ ဟော်ရီကာချာ ကောက်ပဲသီးနှံများ နန့် ကော်ဖီ ရို့ ဖြစ်တေ။ ဟော်ရီကာချာ ကောက်ပဲသီးနှံများ နန့် လက်ဖက်ရို့စွာ အဓိက ဖွံဖြိုးတိုးတက်လာရေ ကဏ္ဍများ ဖြစ်ပြီးကေ ကင်ညာနိုင်ငံ ပြည်ပပို့ကုန်၏ တန်ဖိုးအများဆုံး နှစ်ခု ဖြစ်တေ။ အစားအသီာက်အတွက် အဓိက ဖြစ်ရေ ပြောင်းပိုင်ယှောင် အသီးအနှံတိမာ ရာသီဥတု အပြောင်းအလဲပေါ် များစွာ မူတည်နီရေ။ စိုက်ပျိုးနိုင်စွမ်း လျော့ကျမှုကြောင့် အစားအသီာက် အကူအညီများ အခါအနိန်နန့် လိုအပ်ဗျာယ် ဟိရေ။ နမူနာအနိန်နန့် ၂၀၀၄ ခုနှစ် ကင်ညာနိုင်ငံ၏ မိုးခေါင်မှုကြောင့် လူ ၁.၈ သန်း အတွက် အစားအသီာက် အကူအညီ လိုအပ်ခရေ။ [[File:2DU Kenya 86 (5367322642).jpg|thumb|left|ကင်ညာတောင် ဒေသမာ အလုပ်လုပ်နိန်ရေ ကင်ညာ လယ်သမား တဦး]] အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ခြောက်သွိဆန်သော ဒေသတိအတွက် ကောက်ပဲသီးနှံ သုတေသန အဖွဲ့ မှ ဦးဆောင်သော ယာယီပူးပေါင်းအဖွဲ့ တခုမှ လယ်သမားတိအား ခြောက်သွိသော ဒေသများမာ ပဲစင်းငုံ အမျိုးအစားအသစ်တိကို ပြောင်းအစား စိုက်ပျိုးရန် အတွက် ကူညီရာမာ အောင်မြင်မှု တချို့ ရခရေ။ ပဲစင်းငုံသည် မိုးခေါင်မှုကို ကြံ့ကြံ့ခံနှိုင်ရား နှစ်စိုင်မိုးရီချိန် ၆၅၀ မီလီမီတာ အောက်နည်းသော ဒေသများမာ စိုက်ပျိုးနှိုင်ရေ။ နောက်ဆက်တွဲ စီမံကိန်းတိမှ ပဲလုံးသီးကို စီးပွားဖြစ်ထုတ်လုပ်ဖို့အတွက် ဒေသအထဲ မျိုးစိ ထုတ်လုပ်မှု နန့် စိုက်ပျိုးရီး ဆိုင်ရာ ရောင်းဝယ်ဖောက်ကားသူတိ၏ ကွန်ယက်ကို တိုးတက်စီခြင်းနန့် အားပီးအားမြှောက် ပြုခရေ။ ယင်းပိုင် ပြုလုပ်ရာမာ နိုင်ရိုဘီနန့် မွန်ဘာဆာရို့မာ ထုတ်လုပ်သူနန့် လက်ကားရောင်းချသူတိကို ချိတ်ဆက်ပီးခြင်း နန့် ထုတ်လုပ်သူရို့၏ ရောင်စျီးကို ၂၀ ရာခိုင်နှုန်းမှ ၂၅ ရာခိုင်နှုန်း အထိ တိုးမြှင့်စီခြင်းရို့ ပါဝင်ရေ။ [[ပဲစင်းငုံ]]ကို စီးပွားဖြစ် ထုတ်လုပ်ရောင်းချခြင်း ကြောင့် လယ်သမား တချို့ရို့အား လက်ကိုင်ဖုန်း မှစပြီးကေ စိုက်ပျိုးနှိုင်ရေ မြေ နန့် မွိးမြူနှိုင်ရေ တိရစ္ဆာန်များ အထိ ပစ္စည်းဥစ္စာတိကို ပိုင်ဆိုင်စေသဖြင့် ဆင်းရဲမားမှ လွတ်မြောက်ဖို့အတွက် လမ်းစကို ဖွင့်ပီးခခြင်း ဖြစ်တေ။<ref>[http://exploreit.icrisat.org/page/eastern_and_southern_africa/887/329 Pigeonpea in Eastern and Southern Africa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718193632/http://exploreit.icrisat.org/page/eastern_and_southern_africa/887/329 |date=18 July 2014 }}. ICRISAT Posted 10 October 2012. Downloaded 26 January 2014.</ref> လက်ဖက်၊ ကော်ဖီ၊ [[နာနတ်လျှော်]]၊ [[ဆီးဂန္ဓမာ]]၊ [[ပြောင်း]]နန့် [[ဂျုံ]]ရို့ကို အာဖရိကဟိ အအောင်မြင်ဆုံး စိုက်ပျိုးရီး ဒေသတခုဖြစ်ရေ မြေဩဇာကောင်းမွန်ရေ ကုန်းမြင့်ဒေသများမာ စိုက်ပျိုးကတ်တေ။ မွေးမြူရီး လုပ်ငန်းတိမာ ခြောက်သွိဆန်သော ကန္တာရဒေသများ မှ မြောက်ပိုင်းနန့် အရှိပိုင်း ဒေသများ အထိ လုပ်ကိုင်ကတ်တေ။ [[အုန်းသီး]]၊ [[နန္ဒရာသီး]]၊ [[သီဟိုဠ်စိ]]၊ [[ခြည်]]၊ [[ကြံ]]၊ နာနတ်လျှော် နန့် ပြောင်း ရို့ကို မြေနိမ့်ဒေသများမာ စိုက်ပျိုးကတ်တေ။ ယကေလေ့သော့ ကင်ညာနိုင်ငံသည် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီး ကဏ္ဍမာ အစားအစာ ဖူလုံမှုနန့် ယင်းနန့်ဆက်စပ်သော ဖွဲရာကျမှုတိုကို ဖြီယှင်းရန် အတွက် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု နန့် ထိရောက်မှု အဆင့်တခုသို့ မတက်လှမ်းနှိုင်သိမ့်ပါ၊၊ ၅၃ ရာခိုင်နှုန်းသော နိုင်ငံသားတိမာ ဖွဲရာကျမှု စံသတ်မှတ်ချက်အောက် နိမ့်ကျနီကတ်ပြီးနိုင်ငံသား မကန်မဝှန်မာ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်းနန့် အမြဲတစေ ကြုံတွိနိန်ရပြီး အစားအသီာက် အကူအညီ ထက်မာ မှီခိုနီရရေ။ ဆိုးရွားသောလမ်းများ၊ မလောက်ငှသော ရထားလမ်းများ၊ ဟုတ်တိပတ်တိ အသုံးမပြုနှိုင်ရေ ရီကြောင်းပို့ဆောင်ရီး နန့် စျီးခက် လီကြောင်းပို့ဆောင်ရီးရို့ကြောင့် ခြောက်သွိ ဒေသနန့် ခြောက်သွိဆန် ဒေသတိကို ဝီးလံခေါင်းပါးသော ဒေသများ အဖြစ် တည်ဟိစီရား တချို့ဒေသများဟိ လယ်သမားတိမာ စျီးကွက်သို့ မတင်ပို့နိုင်သဖြင့် အစားအသီာက်များ လယ်ပြင်အတွင်းမာပင် ပုပ်သိုးပျက်စီးခြင်းနန့် ကြုံတွိရရေ။ ယင်းအတွက်နန့်၂၀၁၁ ခုနှစ် သြဂတ်လ နန့် စတ်တင်ဘာလ နောက်ပိုင်းမာ ကြက်ခြေနီအဖွဲ့မှ ကင်ညာအတွက် ကင်ညာနိုင်ငံသားတိ နာမည်ရရေ အစီအစိုင်ကို စတင်ခရေ။<ref>[http://conferences.ifpri.org/2020africaconference/program/day1summaries/kinyua.pdf Towards Achieving Food Security in Kenya]. Joseph Kinyua, Permanent Secretary, Ministry of Agriculture, Kenya; 1 April 2004, Kampala, Uganda</ref> ===စက်ရုံနန့်ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း=== [[File:Kencom house.jpg|thumb|right|နိုင်ရိုဘီဟိ ကင်ညာကူးသန်းရောင်းဝယ်ရီးဘဏ် ဌာနချုပ်]] ကင်ညာနိုင်ငံသည် အာဖရိက ဂရိတ်လိတ်ဒေသမာ စက်မှုလုပ်ငန်း အဖွံ့ဖြိုးဆုံး နိုင်ငံဖြစ်ကေလေ့ ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းသည် ဂျီဒီပီ၏ ၁၄ ရာခိုင်နှုန်းမျှကိုသာ ပံ့ပိုးပီးရေ။ ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းတိမာ မြို့ပြဒေသကြီးများ ဖြစ်ရေ နိုင်ရိုဘီ၊ မွမ်ဘာဆာ နန့် ကီဆူမူး ရို့မာ စုပြုံတည်ဟိနီကတ်ပြီးအစားအသီာက် ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းများ ဖြစ်ရေ သီးနှံများ အချောသပ်ခြင်း၊ ဘီယာ ထုတ်လုပ်ခြင်း၊ ကြံကြိတ်ခြင်း နန့် လူသုံးကုန် ပစ္စည်းထုတ်လုပ်ရီး လုပ်ငန်းများ ဖြစ်ကတ်တေ။ ဂုချိန်ခါ အလျှင်အပြင်း တိုးတက်လာနိန်ရေ ဇမ်းဗွက် ထုတ်လုပ်ရီး လုပ်ငန်း ဟိနီရေ။ ကင်ညာမာ ပြည်ပမှ တင်ပို့လာရေ လောင်စာဆီ အကြမ်းစားတိကို လောင်စာဆီနန့် သက်ဆိုင်ရေ ပစ္စည်းများ အဖြစ် ပြောင်းလဲပီးရေ လောင်စာဆီ အချောထုတ် လုပ်ငန်းလည်း ဟိပြီးး အဓိကကတော့ခါ ပြည်မား စျီးကွက် အတွက် ရည်ရွယ်ရေ။ ယင်းချင့်အပြင် ဒေသအထဲ ဂျွာကာလီဟု ရည်ညွှန်းကတ်တေ အိမ်သုံးပစ္စည်းများ၊ မော်တော်ယာဉ် အစိတ်အပိုင်းများ၊ လယ်ယာသုံး ပစ္စည်းများ ကို စနစ်တကျ မဟုတ်ရေ နည်းလမ်းဖြင့် ထုတ်လုပ်ကတ်တေ လုပ်ငန်းတိလေ့ သိသာထင်ယှားစွာ ဟိပြီးး ချဲ့ထွင်နိကတ်ရေ။ ကင်ညာရေ အမေရိကန် အစိုးရ၏ အာဖရိက ဖွံ့ဖြိုးရီး နန့် အခွင့်အလမ်းဖန်တီးရီး ဥပဒေမာ အထောက်အပံ့ရရေ နိုင်ငံများမာ ပါဝင်သဖြင့် အဂုနှစ်ပိုင်းများမာ ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းတိအား အထောက်အပံ့ ဖြ်အစဟိစွာ။ ထိုဥပဒေ အသက်ဝင်သော ၂၀၀၀ ခုနှစ်မှစပြီးကေ ကင်ညာမှ အမေရိကန်သို့ တင်ပို့ရောင်းချသော အဝတ်အထည်မာ အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၄၄ သန်းတန်ဖိုးမှ ၂၀၀၆ ခုနှစ်မာ အမေရိကန်ဒေါ်လာ သန်း ၂၇၀ အထိ တိုးတက်ပါလတ်တေ။ အရာ ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း ဖွံ့ဖြိုးရီးအတွက် အထောက်အကူပြုရေ အရာတိမာ စက်ကိရိယာတိနန့် ကုန်ကြမ်း အတွက် အကောက်ခွန် ကင်းလွတ်ခွင့်ပီးခြင်း အစဟိရေ အစိုးရမှ စီစိုင်ပီးသော အခွန်အကောက် သတ်မှတ်ချက်တိပင် ဖြစ်တေ။ ===စွမ်းအင်=== ကင်ညာနိုင်ငံ၏ လျှပ်စစ်စွမ်းအင် အများစုကတော့ခါ တာနာမြစ် အထက်ပိုင်း ဆည်တိနန့် အနောက်ဘက် စွာကွယ်ချောက်ဆည် ဟိ ရေအားလျှပ်စစ် စက်ရုံတိက လာရေ။ ကျန်ဟိရေ လျှပ်စစ်ဓာတ်အားတိကို ကမ်းရိုးတန်းပေါ်ဟိ လောင်စာဆီသုံး လျှပ်စစ် စက်ရုံ၊ နိုင်ရိုဘီမြို့ နံဘေး အော်လ်ကယ်ရီးယားဟိ မြီကြီးအပူချိန်သုံး လျှပ်စစ် စက်ရုံ နန့် ယူဂန်းဒါးနိုင်ငံမှ တင်သွင်းခြင်းရို့ ဖြင့် ရဟိရေ။ ၂၀၀၁ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၃ ခုနှစ် အတွင်းမှာ ကင်ညာဟိ လျှပ်စစ်ဓာတ်အား အသုံးပြုမှုကို ၁,၁၄၂ မက်ဂါဝပ် ဟိရေ။ ၁၉၉၇ ခုနှစ်က ကင်ညာပါဝါ ကုမ္ပဏီ နာမည်ဖြင့် ဖွဲ့စည်းခရေ နိုင်ငံပိုင် ကင်ညာလျှပ်စစ်ဓာတ်အားထုတ်လုပ်ရီး ကုမ္ပဏီက လျှပ်စစ်ဓာတ်အား ထုတ်လုပ်မှုကို လုပ်ဆောင်ပြီး ကင်ညာပါဝါ ကုမ္ပဏီက နိုင်ငံအထဲ လျှပ်စစ်ဓာတ်အား ထုတ်လွှတ်ဖြန့်ဖြူးခြင်းကို လုပ်ဆောင်ရေ။ မိုးခေါင်မှုကြောင့် ရီစီးလျော့နည်းရေ အခါမှ လျှပ်စစ်ဓာတ်အား မလောက်ငှမှုနန့် အမြဲတစေ ကြုံတွိရလေ့ ဟိရေ။ လျှပ်စစ်ဓာတ်အား လောက်ငှစွာ ရဟိနိုင်ဖို့ အတွက် ကင်ညာနိုင်ငံမှ နျူးကလီးယား စွမ်းအင်သုံး လျှပ်စစ်ဓာတ်အား စက်ရုံကို ၂၀၁၇ မာ တည်ဆောက်နိုင်ဖို့ ရည်မှန်းဗျာယ် ဟိရေ။<ref>McGregor, Sarah (20 September 2010) [http://www.bloomberg.com/news/2010-09-20/kenya-aims-to-build-a-nuclear-power-plant-by-2017-minister-nyoike-says.html Kenya Aims to Build a Nuclear Power Plant by 2017]. bloomberg.com.</ref> [[File:Worker in Olkaria Kenya.jpg|thumb|အော်လ်ကယ်ရီးယားဟိ မြီကြီးအပူချိန်သုံး လျှပ်စစ် စက်ရုံမှ အလုပ်သမားများ]] ကင်ညာနိုင်ငံ စွာကာနာ မာ ရီနံများ ဟိကြောင့် သက်သီအခိုင်အမာ ဟိပြီးး စီးပွားဖြစ် ထုတ်လုပ်နှိုင်ဖို့ဟု ပရုန်းနရုန်း တွိဟိထားရေ။ တူလ်လိုး ရီနံ ကုမ္ပဏီမှ လှောက်မှန်းချက်အရ ကင်ညာမာ ရီနံ စုစုပေါင်း ၁၀ ဘီလီယံ စည်ခန့် ဟိဖို့ဟု ဆိုရေ။<ref>[http://www.bloomberg.com/news/2013-08-19/kenya-from-nowhere-plans-east-africa-s-first-oil-exports-energy.html Kenya From Nowhere Plans East Africa’s First Oil Exports: Energy]. bloomberg.com.</ref> အရာ ရီနံထွက်ဟိရေ ဒေသများ ဟိမဟိကို ဆက်ပနာ ရှာဖွီဗျာယ် ဟိရေ။ ကင်ညာနိုင်ငံသည် လက်ဟိမာ လိုအပ်ရေ လောင်စာပါးကြမ်းတိကို တင်သွင်းဗျာယ် ဟိရေ။ အရှိအာဖရိက၏ အကြီးဆုံး စီးပွားရီး ဟိရေ ကင်ညာနိုင်ငံမာ မဟာဗျူဟာမြောက် ရီနံ ထိန်းသိမ်းဖယ်ချန်မှု မဟိဘဲ ချမှတ်ထားရေ စည်းမျှိုင်းစည်းကမ်းအရ ၂၁ ရက်စာ ဆီ ထိန်းသိမ်းဖယ်ချန်ခြင်းသာ ဟိရေ။ လောင်စာဆီ တင်သွင်းမှုကို နိုင်ငံ သွင်းကုန်၏ ၂၀ ရာခိုင်နှုန်းမှ ၂၅ ရာခိုင်နှုန်း အထိ ဟိရေ။<ref>[http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE74J0F220110520?pageNumber=1&virtualBrandChannel=0 Kenya plans strategic oil reserve] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120619062331/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE74J0F220110520?pageNumber=1&virtualBrandChannel=0 |date=19 June 2012 }}. Reuters (10 November 2011).</ref> ===တရုတ်ရို့၏ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု နန့် ကုန်သွယ်ရီး=== ၂၀၁၃ ခုနှစ် သမ္မတ ကင်ယတ်တာ ဘေဂျင်းမြို့ကို အလည်အပတ်လားရောက်ချိန် ကင်ညာနိုင်ငံဟိ တရုတ်သံအမတ် လျူဂွမ်ယွမ်၏ ကင်ညာနိုင်ငံ ကက်ပီရေ အက်ဖ်အမ် ရေဒီယိုဝက်ဘ်ဆိုက်ဒ်မာ ထုတ်ပြန်ရေ အဆိုအရ ၂၀၁၂ ခုနှစ် အထိ ကင်ညာနိုင်ငံဟိ တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ၏ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုကို ၄၇၄ မီလီယံ ဒေါ်လာဟိပြီးး ကင်ညာနိုင်ငံ၏ အများဆုံးသော နိုင်ငံခြား တိုက်ရိုက် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု ဖြစ်ပြီးကေ နှစ်နိုင်ငံ အထဲ ကုန်သွယ်ရီး ကူးလူးဆက်ဆံမှုကို အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၂.၈၄ ဘီလီယံ အထိ ဟိရေ။ ယင်းပိုင် လားရောက်လည်ပတ်ချိန်မာ သမ္မတရုံး၏ ထုတ်ပြန်ချက်အရ သမ္မတ ကင်ယတ်တာ နန့်အတူ စီးပွားရီး လုပ်ငန်းရှင် ၆၀ ဦးရို့ ပါဝင်ခပြီး ကင်ညာနိုင်ငံတောင်ပိုင်း မွမ်ဘာဆာ ဆိပ်ခုံမှ အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံ ယူဂန်ဒါး သို့ ဆက်သွယ်ထားရေ ဒေါ်လာ ၂.၅ ဘီလီယံ တန်ဖိုးဟိရေ ရထားလမ်းဖောက်ရန် အစီအစိုင်နန့် ဒေါ်လာ ၁.၈ ဘီလီယံ တန်သော ဆည် ဆောက်ဖို့အတွက် တရုတ်ရို့ပါးမှ ထောက်ပင့်ကူညီမှု ရရန် မျှော်လင့်ခြင်း ဖြစ်တေဟု ဆိုရေ။<ref name=wp01/> ဩစတြေးလျနိုင်ငံဟိ ဩစတြေးလျ ဘေ့စ်အရင်းအမြစ် ကုမ္ပဏီ၏ ကုမ္ပဏီခွဲ ဖြစ်ရေ ဘေ့စ် တိုက်တေနီယမ် ကုမ္ပဏီမှ တရုတ်နိုင်ငံသို့ ပထမဆုံး တင်ပို့မှု အဖြစ် အီလ်မန်နိုက် (ilmenite) ၂၅,၀၀၀ တန်ကို ကင်ညာ ကမ်းရိုးတန်းမြို့ ကီလ်ဖီကီမှ တဆင့် တင်ပို့ခပြီး ထိုတင်ပို့မှုမှ ကင်ညာနိုင်ငံ အတွက် ကင်ညာသျှီလင် ၁၅ ဘီလီယံ မှ ၂၀ ဘီလံယံ အထိ ဝင်ငွီ ရဖို့ဟု မျှော်မှန်းရရေ။<ref>[https://www.standardmedia.co.ke/business/article/2000104631/kenya-joins-mineral-exporters-as-first-titanium-cargo-leaves-port Kenya joins mineral exporters as first titanium cargo leaves port :: Kenya - The Standard<!-- Bot generated title -->]</ref> ===ဗွီးရှင်း ၂၀၃၀=== [[File:Vision2030 logo.svg|thumb|right|ဗွီးရှင်း ၂၀၃၀၏ တရားဝင် လိုဂို]] ၂၀၀၇ ခုနှစ်မာ ကင်ညာ အစိုးရရေ ဗွီးရှင်း ၂၀၃၀ ဟုနာမည်ရရေ စီးပွားရီး ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု အစီအစိုင်ကို ဖော်ထုတ် ကြေညာခပြီးကေ ၂၀၃၀ ခုနှစ်မာ အာသျှကျားများ နန့် တန်းတူ ဖြစ်ရန် ရည်ရွယ်ချက် ဖြစ်တေ။ ၂၀၁၃ ခုနှစ်မာ အမျိုးသား ရာသီဥတု ပြောင်းလဲမှု လုပ်ဆောင်ချက် အစီအစိုင်ကို စတင်ခပြီးကေ ဗွီးရှင်း ၂၀၃၀မာ ရာသီဥတု အပြောင်းလဲကို အဓိက ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု အချက်အဖြစ်မှ ဖယ်ချန် ထားခခြင်းကာ လစ်ဟာမှုသာ ဖြစ်ကြောင်း အသိအမှတ်ပြု ကြေညာခရေ။ စာမျက်နှာ ၂၀၀ မျှ ဟိရေ အစီအစိုင်ကို ရာသီဥတုနန့် ဖွံဖြိုးတိုးတက်ရီး ဆိုင်ရာ အသိပညာ ကွန်ယက်၏ ပံ့ပိုးမှုဖြင့် ရီးဆွဲခခြင်း ဖြစ်ပြီးကေ ကင်ညာ အစိုးရ၏ ဗွီးရှင်းအဖြစ် ကာဗွန်ပမာဏ စိကေချေဖြင့် ရာသီဥတုကို မထိခိုက်စီဘဲ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်စေဖို့ လမ်းကြောင်းကို ချပြခရေ။ ၂၀၁၃ ခုနှစ် အစီအစိုင် ကို ဖော်ထုတ်ပြသရာမာ စီမံကိန်း၊ အမျိုးသား ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရီး နန့် ဗွီးရှင်း ၂၀၃၀ ဝန်ကြီးဌာန၏ ဝန်ကြီးမှ အသစ်ပြောင်းလဲရီးဆွဲသော အစီအစိုင်မာ ရာသီဥတုနန့် ဆိုင်ရေ ကိစ္အစဟိစွာ အခရာသော အစိတ်အပိုင်း ဖြ်စဖို့လို့ အလီးအနက် ပြောကြားခရေ။ ယင်းအတွက်နန့် တိုက်ရိုက် ဖြစ်ပြီးကေ ခိုင်မာရေ အစီအစိုင် အကောင်အထည်ဖော်ရီးဆိုင်ရာ အခြီခံကို ဖန်တီးနှိုင်ဖို့ ဖြစ်ပြီးကေ ရာသီဥတု ပြောင်းလဲမှုကို စီးပွားရီး တခုလုံးနန့် ပတ်သက်ဆက်နွယ်နိန်ရေ ကိစ္စအဖြစ် သတ်မှတ်ဖို့လို့လည်း အသီအချာ ပြောကြားခရေ။<ref>[http://cdkn.org/2013/03/news-kenyas-national-climate-change-action-plan-is-officially-launched/ NEWS: Kenya’s National Climate Change Action Plan is officially launched], Climate & Development Knowledge Network, 28 March 2013</ref> {| class="wikitable" style="font-size:90%;" |+ style="line-height:1.0em;"| {{resize|120%|စီးပွားရီး အကျိုင်းချုပ်}} |- !style="text-align:left;"| ဂျီဒီပီ | အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၄၁.၈၄ ဘီလီယံ (၂၀၁၂) ဖြင့် ပေါက်ဈီး။ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၇၆.၀၇ ဘီလီယံ (ဝယ်ယူနို်ငစွမ်း ကွာခြားမှုနှုန်း၊ ၂၀၁၂ ထည့်သွင်းပြီး) တရားဝင် ဂျီဒီပီ ကိန်းဂဏန်းမာ မပါဝင်ရေ တရားဝင် ထည့်သွင်းမရွီတွက်ရေ စီးပွားရီးလည်း ဟိရေ။ |- !style="text-align:left;"| နှစ်စိုင် စီးပွားရီး တိုးတက်မှုနှုန်း | ၅.၁% (၂၀၁၂) |- !style="text-align:left;"| တဦးချင်း ဝင်ငွီ | တဦးချင်း ဝင်ငွီ (ဝယ်ယူနိုင်စွမ်း ကွာခြားမှုနှုန်းဖြင့် တွက်ချက်ရား) = အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၁,၈၀၀ |- !style="text-align:left;"| စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီး ဆိုင်ရာ ထုတ်လုပ်မှု | လက်ဖက်၊ ကော်ဖီ၊ ပြောင်း၊ ဂျုံ၊ ကြံ၊ သစ်သီး၊ ဟင်းသီးဟင်းရွက်၊ နို့ထွက်ပစ္စည်း၊ အမဲသား၊ဝက်သား၊ကြက်ဥ |- !style="text-align:left;"| ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း | အသေးစား လူသုံးပစ္စည်း (ပလတ်စတ၊ ပရိဘောဂ၊ ဘက်ထရီ၊ ချေထည်၊ အဝတ်အထည်၊ သပုံ၊ ဆီးကလိပ်၊ ဂျုံမှုန့်)၊ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီး ပစ္စည်းများ၊ ဟော်ရီကားချား ပစ္စည်းများ၊ ရီနံ သန့်စင်ခြင်း၊ အလူမီနီယံ၊ စတီးလ်၊ ခဲ၊ ဇမ်းဗွက်၊ စီးပွားဖြစ် သင်္ဘောပြင်ခြင်း၊ ကမ္ဘာလှည့် ခရီးလားလုပ်ငန်း |} {| class="wikitable" style="font-size:90%;" |+ style="line-height:1.0em;"| ၂၀၁၂ ကုန်သွယ်မှု |- !style="text-align:left;"| တင်ပို့ကုန် | အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၅.၉၄၂ ဘီလီယံ | လက်ဖက်၊ ကော်ဖီ၊ ဟော်ရီကားချား ထုတ်ကုန်၊ လောင်စာဆီဆိုင်ရာ ထုတ်ကုန်၊ ဇမ်းဗွက်၊ ငါး |- !style="text-align:left;"| အဓိက စျီးကွက်တိ |colspan="2"|[[ယူဂန်းဒါးနိုင်ငံ]] ၉.၉%၊ [[တန်ဇေးနီးယားနိုင်ငံ]] ၉.၆%၊ နယ်သာလန်နိုင်ငံ ၈.၄%၊ ယူကေ ၈.၁%၊ အီဂျစ် ၄.၉%၊ ကွန်ဂိုဒီမိုကရက်တ သမ္မတနိုင်ငံ ၄.၂% (၂၀၁၂) <ref name=cia/> |- !style="text-align:left;"| တင်သွင်းကုန် | အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၁၄.၃၉ ဘီလီယံ | စက်နန့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရီး ယာဉ်များ၊ လောင်စာဆီ ပစ္စည်းများ၊ မော်တော်ယာဉ်၊ သံနန့် စတီးလ်၊ရီဆင် နန့် ပလတ်စတ |- !style="text-align:left;"| အဓိက ရောင်းချသူတိ |colspan="2"| တရုတ် ၁၅.၃%၊ အိန္ဒိယ ၁၃.၈%၊ အာရပ်စော်ဘွားများ ပြည်ထောင်စု ၁၀.၅%၊ ဆော်ဒီအာရေဗျ ၇.၃%၊ တောင်အာဖရိက ၅.၅%၊ ဂျပန် ၄.၀% (၂၀၁၂)<ref name=cia/> |} ===ရီနံရှာဖွီခြင်း=== [[File:Kenya Aerial 2009-08-27 14-26-44.JPG|thumb|စွာကာနာ ကောင်တီ၏ နယ်နိမိတ် စွာကာနာကန်]] ကင်ညာနိုင်ငံ စွာကာနာ ကောင်တီမာ ရီနံများ ဟိရေဟု အခို်ငအမာ သက်သီဟိရေ။ သမ္မတ မွိုင် ကီဘာကီက ၂၀၁၂ ခုနှစ် မာ့ခ်ျလ ၂၆ ရက်မာ အင်ဂလို-အိုင်းရစ်ရှ် ကုမ္ပဏီ ရီနံ ရှာဖွေရီး ကုမ္ပဏီ တခုဖြစ်ရေ တာလိုး ရီနံကုမ္ပဏီက ရီနံတိကို ရှာဖွီတွိဟိခပြီးကေ စီးပွားဖြစ် ထုတ်လုပ်နိုင်မှုနန့် ပတ်သက်ပြီးကေမူ ၃ နှစ်ခန့် လိ့လာပြီးမှ အတည်ပြုရဖို့ဟု ကြေညာခရေ။<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-17513488 BBC News – Kenya oil discovery after Tullow Oil drilling]. Bbc.co.uk. 26 March 2012.</ref> ၂၀၀၆ ခုနှစ် အစောပိုင်းမာ တရုတ်သမ္မတ [[ဟူကျင်တောင်း]] က ရီနံရှာဖွေရီး စာချုပ်တခုကို ကင်ညာနိုင်ငံနန့် ချုပ်ဆိုခပြီးကေ ထိုစာချုပ်မာ တရုတ်၏အယင့်အယင် ကျယ်ပြန့်လာရေ စီးပွားရီးသို့ အာဖရိကမှ သဘာဝ အရင်းအမြစ်များ စီးဝင်လှာစီရန် အတွက် ရည်ရွယ်သော သဘောတူညီချက်တိထဲက တခုဖြစ်တေ။ ထိုသဘောတူညီချက်မှ တရုတ်နိုင်ငံပိုင် ကမ်းလွန် ရီနံနန့် သဘာဝဓာတ်ဖေသာ့ ရှာဖွေရီး ကုမ္ပဏီ တခု ဖြစ်တေ တရုတ်အမျိုးသားကမ်းလွန်ရီနံ ကော်ပိုရီးယှင်း (စီအန်အိုအိုစီ) အား ကင်ညာနိုင်ငံမာ ရီနံရှာဖွီရန် ခွင့်ပြုခပြီး ယင်းရို့မှ ဆူဒန်နိုင်ငံနန့် ကင်ညာနိုင်ငံ နယ်စပ်နန့် ကမ်းရိုးတန်း ရီပြင်မာ ပထမဆုံး အစမ်းမားများ တူးဖော်ခရေ။ ရီနံများ ရှာဖွီတွိဟိခကြောင်း တရားဝင် လှောက်မှန်းချက် ထုတ်ပြန်ခခြင်း တိလေ့ ဟိခရေ။ <ref>{{cite news|url=http://www.ft.com/cms/s/0/a51a39d2-280c-11db-b25c-0000779e2340.html|title=China's scramble for Africa finds a welcome in Kenya |last=Barber |first=Lionel |author2=England, Andrew |date=10 August 2006|work=Financial Times |accessdate=27 June 2008}}</ref> ===အချေအလုပ်သမားနန့် ပြည့်တန်ဆာ ပြဿနာ=== [[File:Maasai People Clothing.jpg|thumb|မာဆိုင်း လူမျိုးများ]] အချေသူငယ်တိအား အလုပ်ခိုင်းစီမှုကို ကင်ညာနိုင်ငံမာ နီရာအဝှမ်းတွိရရေ။ အလုပ်လုပ်ကိုင်နိန်ရေ အချေအများစုကို စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီး လုပ်ငန်းမာ တွိရရေ။<ref name="Country profile report – Kenya">{{cite web|title=Country profile report – Kenya|year=2009|publisher=United Nations|url=http://www.unhcr.org/refworld/pdfid/4d4a6806d.pdf}}</ref> ၂၀၀၆ခုနှစ် ယူနီဆက်ဖ်၏ လှောက်မှန်းချက်အရ မာလင်ဒီ၊ မွမ်ဘာဆာ၊ ကာလီဖီ နန့် ဒီယာနီ ကမ်းရိုးတန်းဒေသများဟိ ကလိန့်မေသျှေ ၃၀ ရာခိုင်နှုန်းမာ ပြည့်တန်ဆာ လုပ်ငန်း လုပ်ကိုင်နိကတ်ရေဟု ဆိုရေ။ ကျားမ နန့် အချေသူငယ်ဆိုင်ရာ ဝန်ကြီးဌာနက ၂၀၀၉ ခုနှစ်မာ အချေသူငယ်ကာကွယ်ရီးဆိုင်ရာ အရာဟိ ၉၀၀ ကို ခန့်အပ်ခီရေ။ အချေ အလုပ်သမား ပြဿနာမာ ဖွဲရာကျမှု၊ ပညာသင်ရန် အခက်အခဲဟိမှု၊ အစိုးရ အဖွဲ့အစည်းများ အားနည်းမှုရို့ကြောင့် ဖြစ်တေ။<ref name="Country profile report – Kenya"/> ကင်ညာရေ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ သဘောတူညီချက် အမှတ် ၈၁ ဖြစ်ရေ စက်ရုံဆိုင်ရာ အလုပ်သမား စစ်ဆီးရီး နန့် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ သဘောတူညီချက် အမှတ် ၁၂၉ ဖြစ်ရေ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီး ဆိုင်ရာ အလုပ်သမား စစ်ဆီးရီး ရို့ကို သဘောတူ လက်မှတ်ရီးထိုးထားရေ။<ref>{{cite journal|title=The Invisible Child Worker in Kenya: The Intersection of Poverty, Legislation and Culture|author=Suda, Collette|journal=Nordic Journal of African Studies|volume=10|pages=163–175|year=2001|url=http://www.njas.helsinki.fi/pdf-files/vol10num2/suda.pdf|issue=2|archive-date=15 February 2019|access-date=1 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20190215084810/http://www.njas.helsinki.fi/pdf-files/vol10num2/suda.pdf|url-status=dead}} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.njas.helsinki.fi/pdf-files/vol10num2/suda.pdf |access-date=1 August 2014 |archive-date=15 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190215084810/http://www.njas.helsinki.fi/pdf-files/vol10num2/suda.pdf }}</ref> ==လူဦးရွီ ပျံ့နှံ့တည်ဟိပုံ== [[File:Kikuyu woman traditional dress.jpg|thumb|right|ရိုးရာဝတ်စုံဖြင့် တွိရသော ကီကူရူး အမျိုးသမီးတဦး]] ကင်ညာနိုင်ငံမာ လူမျိုးပေါင်းစုံကို တွိရပြီး အာဖရိကဟိ အဓိက လူမျိုးနွယ်စု နန့် ဘာသာစကားကွဲ အများစု ကို တွိရရေ။ ခန့်မှန်းခြီအနိန်နန့် လူမျိုးစုပေါင်း ၄၂ ခုလောက် ဟိပြီးး ဘန်တူလူမျိုး (၆၇%)၊ နိုင်လိုတ လူမျိုး (၃၀%) ရို့မာ ဒေသခံ နီထိုင်သူ အများစု ဖြစ်ကတ်တေ။<ref name="Asongumarr">{{cite book|author=Asongu, J. J. and Marr, Marvee |title=Doing Business Abroad: A Handbook for Expatriates|year=2007|publisher=Greenview Publishing Co.|isbn=0979797632|pages=12 & 112}}</ref> ကူသျှစ်တ လူမျိုးတိမာ လူနည်းစု ဖြစ်ပြီးကေ အာရပ်လူမျိုး၊အိန္ဒိယလူမျိုး နန့် ဥရောပသားတိမာလေ့သော့ လူနည်းစု ဖြစ်ကတ်တေ။<ref name="Asongumarr"/><ref name="Okothndaloh">Okoth, A. and Ndaloh, A. (2006) [http://books.google.com/books?id=bfT2njyPThgC&pg=PA60 ''Peak Revision K.C.P.E. Social Studies''], East African Publishers, pp. 60–61 ISBN 9966254501.</ref> စီအိုင်အေ ကမ္ဘာ့အချက်အလက်များ စာအုပ်အရ နိုင်ငံအထဲဟိ လူမျိုးစုတိမာ ကီကူရူး ၂၂%၊ လူယာ ၁၄%၊ လူယို ၁၃%၊ ကလန်ဂျင်း ၁၂ %၊ ကမ်ဘာ ၁၁%၊ ကီစီး ၆%၊ အရာ အာဖရိကသား ၁၅% နန့် အာဖရိကသား မဟုတ်ရေ အာသျှ၊ ဥရောပနန့် အာရပ်လူမျိုးတိမာ ၁% ရို့ ဖြစ်ကတ်တေ။<ref name=cia/> နိုင်ငံအထဲဟိ လူဦးရွီ အများစုကတော့ခါ လူငယ်များဖြစ်ပြီးကေ ၇၃% သော နီထိုင်သူတိမာ အသက်၃၀ အောက် ဖြစ်ကတ်ကာ လူဦးရွီတိုးနှုန်း ကကောင်းလျင်ဗျာယ် ဟိရေ။<ref>"[http://www.csmonitor.com/2008/0114/p17s01-wmgn.html Why a new president may slow population growth]". Csmonitor.com. 14 January 2008.</ref><ref>Zinkina J., Korotayev A. [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=360&Itemid=1 Explosive Population Growth in Tropical Africa: Crucial Omission in Development Forecasts (Emerging Risks and Way Out). ''World Futures'' 70/2 (2014): 120–139] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091015161946/http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content |date=15 October 2009 }}.</ref>အယင် ရာစုနှစ် အထဲ ၂.၉ သန်းမှ သန်း ၄၀ သို့ တိုးပွားလာရေ။<ref>"[http://www.nytimes.com/2008/01/17/opinion/17iht-edheinsohn.1.9292632.html Exploding population]". The New York Times. 7 January 2008.</ref> ကင်ညာဟိ လူမျိုး အများစုတိမာ ယင်းရို့နီထိုင်ရာ လူမျိုးစု အထဲ သူရို့၏ မိခင်ဘာသာစကားကို ပြောဆိုကတ်ရေ။ အရာ လူမျိုးစုတိနန့် ဆက်သွယ်ရာမာမူ ရုံးသုံးဘာသာစကား နှစ်ခု ဖြစ်ရေ အင်္ဂလိပ် ဘာသာစကား နန့် ဆွာဟီလီ ဘာသာစကားရို့ကို သင့်လျော်ပိုင် အသုံးပြုကတ်တေ။ အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားကို ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရီး၊ ကျောင်းတိ နန့် အစိုးရ ဌာနများမာ ကျယ်ပြန့်စွာ ပြောဆိုကတ်ရေ။<ref name="Cugrwed">{{cite book|last=Proquest Info & Learning (COR)|title=Culturegrams: World Edition|year=2009|publisher=Proquest/Csa Journal Div|isbn=0977809161|page=98}}</ref> မြို့ပြတိကြား နန့် ကျေးလက်ဒေသမာ နီထိုင်သူရို့မာမူ ဘာသာစကား မကန်မဝှန် မပြောတတ်ကတ်ဘဲ ယင်းရို့၏ မိခင်ဘာသာစကားကိုရာ ပြောဆိုကတ်ရေ။<ref name="Broassim">{{cite book|author=Brown, E. K.; Asher, R. E. and Simpson, J. M. Y. |title=Encyclopedia of language & linguistics, Volume 1, Edition 2|year=2006|publisher=Elsevier|isbn=0080442994|page=181}}</ref> အက်သနိုလော့ဂျ် ၏ အဆိုအရ ကင်ညာနိုင်ငံမာ ပြောဆိုရေ ဘာသာစကား ၆၉ မျိုး ဟိရေ။ ဘာသာစကား အများစုကတော့ခါ နိုင်ဂါ-ကွန်ဂို ဘန်တူ ဘာသာစကားခွဲနန့် နိုင်လို-ဆာဟာရ နိုင်လိုတ ဘာသာစကားခွဲရို့မာ ပါဝင်ကတ်ပြီးနိုင်ငံအထဲဟိ ဘန်တူလူမျိုးများ နန့် နိုင်လိုတလူမျိုးများ အသီးသီး ပြောဆိုကတ်ရေ။ ကူသျှစ်တနန့် အာရပ်လူမျိုးစုရို့ အသုံးပြုရေဘာသာစကားတိမာ အာဖရို-အာသျှ မိသားစုမာ ပါဝင်ကတ်ပြီးအိန္ဒိယနန့် ဥရောပ နီထိုင်သူရို့ အသုံးပြုရေ ဘာသာစကားတိမာ အင်ဒို-ဥရောပ မိသားစုမာ ပါဝင်ကတ်တေ။<ref name="Ethnken">[http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=KE Languages of Kenya]. Ethnologue.com.</ref> ယင်းအပြင် ကင်ညာ၏ မြို့တော်ဖြစ်ရေ နို်ငရိုဘီမြို့မာ ကီဘဲယာဟု ခေါ်သော ကမ္ဘာ့ အကြီးဆုံး ကျူးကျော်ရပ်ကွက် ဟိရေ။ ထိုကျူးကျော် ရပ်ကွက်မာ ဒေသခံ ၁၇၀,၀၀၀<ref name="nation1">{{cite news|url=http://www.nation.co.ke/News/Kibera%20numbers%20fail%20to%20add%20up/-/1056/1003404/-/13ga38xz/-/index.html|title=Myth shattered: Kibera numbers fail to add up|date=3 September 2010|publisher=[[Daily Nation]]|first=Muchiri|last=Karanja|accessdate=4 September 2010}}</ref> မှ ၁ သန်း အထိ နီထိုင်ကတ်ရေလို့ ယုံကြည်ရရေ။ <ref>{{cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2010/03/100322/swimming-in-sewage-for-world-water-day/ |title=World Water Day Focus on Global Sewage Flood |publisher=News.nationalgeographic.com |date=22 March 2010 |accessdate=10 February 2012}}</ref>မြောက်ဘက် ဒါဘတ်ဟိ ယူအင်န်ဟိတ်ချ်စီအာရ်မာလည်း လူဦးရွီ ၅၀၀,၀၀၀ လောက်ကို နီရာချထားပီးရေ။<ref name="DadaabPop">[http://www.unhcr.org/cgi-bin/texis/vtx/search?page=search&docid=4e579df59&query=dadaab The UN Refugee Agency]. Unhcr.org.</ref> ===ဘာသာရီး=== [[File:Catholic Church in Mombasa.JPG|thumb|right|မွမ်ဘာဆာဟိ ဟိုလီးဂိုစ့် ကက်သီဒေချင့်ရေ ဘုရားကျောင်း]] ကင်ညာဟိ လူဦးရွီ အများစုကတော့ခါ ခရစ်ယာန်ဘာသာဝင် (၈၃%) များ ဖြစ်ကတ်ပြီး ၄၇.၇ ရာခိုင်နှုန်းမာ ပရိုတက်စတင့်များ ဖြစ်ကာ ၂၃.၅ ရာခိုင်နှုန်းမာ လက်တင်ဘုရားကျောင်းမှ အခွဲ ရိုမန်ကက်သလစ်များ ဖြစ်ကတ်တေ။<ref name="KNBS">Wycliffe Ambetsa Oparanya (31 August 2010) {{Cite web |title=2009 Population & Housing Census Results |url=http://www.knbs.or.ke/docs/PresentationbyMinisterforPlanningrevised.pdf |accessdate=1 August 2014 |archivedate=13 November 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111113152122/http://www.knbs.or.ke/docs/PresentationbyMinisterforPlanningrevised.pdf }}. Ministry of State for Planning. knbs.or.ke</ref> အရှိအာဖရိက ပရက်ဘီစတီးယန်း ဘုရားကျောင်းမှ ကင်ညာနန့် နံဘေးဝန်းကျင် နိုင်ငံရို့မာ ကိုးကွယ်သူ ၃ သန်းမျှ ဟိရေ။<ref>[http://www.reformiert-online.net/adressen/detail.php?id=1390&lg=eng Address data base of Reformed churches and institutions]. Reformiert-online.net. Retrieved on 16 April 2013.</ref> ယင်းချင့်အပြင် ကွန်ဆာဗေးတ ပြုပျင်ရီး ဘုရားကျောင်းတိ ဖြစ်ရေ အာဖရိက ဧဝံဂေလိ ပရက်စ်ဘီတီးရီးယန်း ဘုရားကျောင်း၊ <ref>[http://www.wrfnet.org/c/portal/layout?p_l_id=PUB.1.24&p_p_id=62_INSTANCE_119G&p_p_action=0&p_p_state=maximized&p_p_mode=view&p_p_col_id=&p_p_col_pos=0&p_p_col_count=0&_62_INSTANCE_119G_struts_action=%2Fjournal_articles%2Fview&_62_INSTANCE_119G_groupId=1&_62_INSTANCE_119G_articleId=479&_62_INSTANCE_119G_version=1.0 The World Reformed Fellowship – Promoting Reformed Partnerships Worldwide – News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127092806/http://www.wrfnet.org/c/portal/layout?p_l_id=PUB.1.24&p_p_id=62_INSTANCE_119G&p_p_action=0&p_p_state=maximized&p_p_mode=view&p_p_col_id=&p_p_col_pos=0&p_p_col_count=0&_62_INSTANCE_119G_struts_action=/journal_articles/view&_62_INSTANCE_119G_groupId=1&_62_INSTANCE_119G_articleId=479&_62_INSTANCE_119G_version=1.0 |date=27 November 2024 }}. Wrfnet.org. Retrieved on 16 April 2013.</ref> လွတ်လပ်သော ကင်ညာ ပရက်စ်ဘီတီးရီးယန်း ဘုရားကျောင်း နန့် အရှိအာဖရိက ပြုပျင်ရီး ဘုရားကျောင်း တိလေ့ ဟိကတ်တေ။ ကင်ညာနိုင်ငံသား ၆၁၂,၂၀၀ ဦးမာ ရှီးရိုးစွဲ ခရစ်ယာန် ဘာသာဝင်များ ဖြစ်ကတ်တေ။<ref>{{cite web |url=http://www.oikoumene.org/en/member-churches/regions/africa/kenya.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080311215546/http://www.oikoumene.org/en/member-churches/regions/africa/kenya.html |archivedate=11 March 2008 |title=Kenya |publisher=Oikoumene.org |date=3 February 2008 |accessdate=26 February 2013 }}</ref> မှတ်သားဖွယ်ရာ တခုမာ ကင်ညာမာ အကြမ်းဖက်မှုနန့် စစ်ကို ပြင်းပြင်းထန်ထန် ဆန့်ကျင်သော ကွေကာ ခရစ်ယာန် ဂိုဏ်းဝင် ကမ္ဘာထက်မာ အများဆုံ ဖြစ်ပြီးကေ ၁၃၃,၀၀၀ ဦး ဟိရေ။<ref>[http://www.fwccamericas.org/publications/images/fwcc_map_2007_sm.gif Finding Quakers Around the World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101215155622/http://www.fwccamericas.org/publications/images/fwcc_map_2007_sm.gif |date=15 December 2010 }}. FWCC. GIF map</ref> တခြားသော ဘာသာ ယုံကြည်သက်ဝင်သူတိမာလေ့သော့ အတော်အသင့် ဟိပြီးး မွတ်စလင် ၁၁.၂%၊ ဘာသာမဲ့ ၂.၄% နန့် အာဖရိက ရိုးရာ ကိုးကွယ်ယုံကြည်သူ ၁.၇% ဟိရေ။<ref name="KNBS"/> ကင်ညာ၏ မွတ်စလင် ၆၀ ရာခိုင်နှုန်းမာ ကမ်းရိုးတန်း ဒေသများမာ နီထိုင်ကတ်ပြီး ထိုဒေသဟိ လူဦးရွီ၏ ၅၀% ဖြစ်တေ။ မွတ်စလင် ၄ ရာခိုင်နှုန်းမာ အာ့မဒီယာ ဖြစ်ပြီးကေ၊ ၈ ရာခိုင်နှုန်းမာ ရှီယာ့ ဖြစ်ကာ တခြားသော ၈ ရာခိုင်နှုန်းမာ ဂိုဏ်းမဟိရေ မွတ်စလင်များ ဖြစ်ပနာ ၇၃ ရာခိုင်နှုန်းမာ ဆွန်နီ မူစလင်များ ဖြစ်တေ။<ref>Pew Forum on Religious & Public life. 9 August 2012. Retrieved 16 November 2013.</ref> ကမ်းရိုးတန်း ဒေသ၏ အနောက်ပိုင်း ဒေသတိမာ ခရစ်ယာန် အများစု ဖြစ်တေ။ ကင်ညာနိုင်ငံ အရှိပိုင်းဒေသ၏ အပေါ်ပိုင်းမာ နိုင်ငံအထဲ မူစလင် ၁၀ ရာခိုင်နှုန်း နီထိုင်ရာ ဒေသဖြစ်ပြီးကေ ထိုဒေသတွ်င လူများစု ကိုးကွယ်ရာ ဘာသာ အဖြစ် တည်ဟိရေ။<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2008/108374.htm |title=Kenya: International Religious Freedom Report 2008|work=U.S. Department of State |year=2008 |accessdate=16 April 2010}}</ref>ယင်းချင့်အပြင် ကင်ညာမာ ဟိန္ဒူ လူဦးရွီ မကန်မဝှန် ဟိပြီးး ၃ သိန်းခန့် ဖြစ်ကာ နိုင်ငံ အထဲ စီးပွားရီးမာ အချက်အချာ ကျသော နီရာမှ ပါဝင်ပတ်သက်နီသူတိ ဖြစ်ကာ အိန္ဒိယမှ လာကြသူတိ ဖြစ်တေ။ ယင်းအပြင် ဗဟိုင်း ဘာသာဝင် စိကေချေလှောက် ဟိရေ။<ref>{{cite web |url=http://www.adherents.com/largecom/com_bahai.html |title=Largest Baha'i Communities |publisher=Adherents.com |accessdate=26 June 2010 |archivedate=7 July 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100707164054/http://www.adherents.com/largecom/com_bahai.html }}</ref> ===ကျန်းမာရီး=== [[File:Kapsowarhospital1.jpg|thumb|right|ကပ်ဆိုဝါဟိ အေအိုင်စီ ကပ်ဆိုဝါဆီးရုံ ပြင်ပလူမမာဌာန]] ကျေးလက် နန့် ဝန်ထမ်းမလောက်ငှသော မြို့ပြဟိ ဆီးပီးခန်း၊ ကျန်းမာရီး ဌာန နန့် ပုဂ္ဂလိက ဆီးခန်းတိသို့ လာရောက် ကုသကတ်တေ လူမမာ ၈၀ ရာခိုင်နှုန်းကို သူနာပြုတိက ကုသကတ်တေ။ ပိုပြီးကေသပွတ်အူလိုက် ရောဂါတိအတွက် ဆီးခန်း အရာဟိတိ၊ ဒက်တင်များ နန့် အထူးကုများ ထံကို လွှဲပြောင်းပီးကတ်တေ။ ကင်ညာနိုင်ငံ အမျိုးသား စာရင်းအင်း ဗျူရို၏ မှတ်တမ်းအရ ၂၀၁၁ ခုနှစ်မာ ကင်ညာနိုင်ငံမာ လူဦးရွီ ၄၃ သန်းအတွက် အသိအမှတ်ပြု သူနာပြု ၆၅,၀၀၀၊ ဆီးခန်း အရာဟိ ၈,၆၀၀ နန့် ဒက်တင် ၇,၀၀၀ ဟိရေ။ (ထိုစာရင်းမာ သီဆုံးလားသူတိနန့် ကျန်းမာရီး နယ်ပယ်မာ ဆက်ပနာ မလုပ်ကိုင်တော့သူတိ ပါဝင်သဖြင့် စာရင်းဇယား အမှန်မာ ထိုထက် နည်းနှိုင်ရေ။ ကျန်းမာရီး ကဏ္ဍမာ ကြီးမားရေ အောင်မြင်မှုတိ ရဟိ ကေလေ့ ကင်ညာရေ ခေါ်တောင်းမှုတိစွာနန့် ရှိဆိုင်နိန်ရဆဲ ဖြစ်တေ။ လူ့သက်တမ်း လှောက်မှန်းခြီမှာ ၂၀၀၉ ခုနှစ်မာ ၅၅ နှစ်သို့ လျော့ကျလားပြီးကေ ၁၉၉၀ ခုနှစ် နန့် ယှဉ်ကေ ၅ နှစ်မျှ လျော့ကျသွားခြင်း ဖြစ်တေ။<ref>[http://www.unicef.org/infobycountry/kenya_statistics.html#85 UNICEF Statistics: Kenya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190604143317/https://www.unicef.org/infobycountry/kenya_statistics.html#85 |date=4 June 2019 }}. Unicef.org.</ref> မွီးကင်းစ အချေသီဆုံးမှုကို ၂၀၁၂ ခုနှစ်မာ ၁၀၀၀ လျှင် ၄၄ ဦးမျှ ဟိသဖြင့် မြင့်မားဆဲဟု ဆိုနှိုင်ရေ။<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2091rank.html?countryName=Kenya&countryCode=ke&regionCode=afr&rank=53#ke Infant Mortality ranks] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200802233410/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2091rank.html?countryName=Kenya&countryCode=ke&regionCode=afr&rank=53#ke |date=2 August 2020 }}. CIA World Factbook</ref> ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရီး အဖွဲ့၏ အဆိုအရ အချေမွီးဖွားရာမာ ၄၂ ရာခိုင်နှုန်းလှောက်ရာ တတ်ကျွမ်းသော ပညာသျှင်တိက စောင့်ကြပ်မွီးဖွားပီးနှိုင်ရေဟု လှောက်မှန်းရရေ။<ref>[http://www.who.int/gho/publications/world_health_statistics/EN_WHS2011_Part1.pdf WHO Health-Related Millennium Development Goals Report 2011].</ref> ဖွဲရာကျမှုနန့် ဆိုင်ရေ ရောဂါတိမာ နိုင်ငံ၏ စီးပွားရီး စွမ်းဆောင်နိုင်မှုနန့် ကြွယ်ဝမှု ဖြန့်ဝီခြင်း အစဟိစွာရို့နန့် တိုက်ရိုက်ပတ်သက်နီရေ။ ကင်ညာနိုင်ငံသား တဝက်လှောက်မာ ဖွဲရာကျမှု သတ်မှတ်ချက်ရေ အောက်မာ နီထိုင်ဗျာယ် ဟိကတ်တေ။ ကြိုတင်ကာကွယ်နှိုင်ရေ ရောဂါများ ဖြစ်ရေ ငှက်ဖျား၊ ဟိတ်ချ်အိုင်ဗွီ/အေအိုင်ဒီအက်စ်၊ နျူမိုးနီးယား၊ ဝမ်းရောဂါနန့် အာဟာရ ချို့တဲ့ခြင်းကာ ကြီးစွာသော ဝန်ထုတ်ဒါဏ်ပိုး ဖြစ်ပြီးကေ အချေသူငယ်တိကို အဓိက သီဆုံးစီရေ အကြောင်းအရာ ဖြစ်ကာ သီဆုံးမှုတိစွာ အတွက် တရားခံဖြစ်တေ။ အတိနန့် ဆိုင်ရော ကျန်းမာရီး ကဏ္ဍမာ ပေါ်လစီ မခိုင်မာခြင်း၊ အကျင့်ပျက်ခြစားခြင်း၊ ကျန်းမာရီး ဝန်ထမ်း မလောက်ငှခြင်း၊ စီမံခန့်ခွဲမှု အားနည်းခြင်း နန့် ဂေါင်းဆောင်မှု ညံ့ဖျင်းခြင်းရို့သည် အဓိက ပြစ်တင်ရန် အချက်တိ ဖြစ်တေ။ ၂၀၀၉ ခုနှစ် လှောက်မှန်းချက်အရ အိတ်ချ်အိုင်ဗွီတွိဟိမှုမာ အရွယ်ရောက်ယားသူတိ၏ ၆.၃% အထိ ဟိရေ။<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2155rank.html?countryName=Kenya&countryCode=ke&regionCode=afr&rank=11#ke CIA World Factbook: HIV/AIDS – Adult Prevalence Rate Rankings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190329123741/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2155rank.html?countryName=Kenya&countryCode=ke&regionCode=afr&rank=11#ke |date=29 March 2019 }}. Cia.gov. Retrieved on 23 April 2012.</ref> ယကေလေ့သော့ ၂၀၁၁ ခုနှစ် UNAIDS ၏ အစီအစာခံစာ အရ အိတ်ချ်အိုင်ဗွီ ပြန့်ပွားမှု နန့် ဆက်စပ်လို့ ကင်ညာမာ တိုးတက်မှုတိ ဟိလှာယား အိတ်ချ်အိုင်ဗွီတွိဟိမှုမာ အသက် ၁၅ နှစ်မှ ၂၄ နှစ်အထဲ လူငယ်များ နန့် ဝမ်းကြီး အမျိုးသမီးများမာ လျော့နည်းလာရေဟု ဆိုရေ။<ref>[http://www.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/unaidspublication/2011/JC2216_WorldAIDSday_report_2011_en.pdf UNAIDS World AIDS Day Report 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140824062831/http://www.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/unaidspublication/2011/JC2216_WorldAIDSday_report_2011_en.pdf |date=24 August 2014 }}.</ref> ကင်ညာနိုင်ငံ၏ အချေ[[မွီးဖွားနှုန်း]]မာ အမျိုးသမီး တဦးလျှင် အချေ ၄.၄၉ ဦးမျှ ဖြစ်တေဟု ၂၀၁၂ မာ လှောက်မှန်းရရေ။<ref>[http://www.google.com/publicdata/explore?ds=n4ff2muj8bh2a_&ctype=l&strail=false&bcs=d&nselm=h&met_y=TFR&fdim_y=scenario:1&scale_y=lin&ind_y=false&rdim=world&idim=country:KE&ifdim=world&tstart=1106895600000&tend=2842498800000 Forecast provided] by [[International Futures]] and hosted by Google's [[Public Data Explorer]]</ref> ကင်ညာအစိုးရ၏ ၂၀၀၈-၀၉ စစ်တမ်း အရ စုစုပေါင်း အချေ[[မွီးဖွားနှုန်း]]မာ ၄.၆ % ဖြစ်ပြီးကေ ထိမ်းမြားပြီး အမျိုးသမီးများမာ ပဋိသန္ဓေ ဟန့်တားခြင်းကာ ၄၆ ရာခိုင်နှုန်း ဖြစ်တေဟု သိရရေ။<ref>[http://statistics.knbs.or.ke/nada/index.php/catalog/23 Kenya – Kenya Demographic and Health Survey 2008–09] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190102045335/http://statistics.knbs.or.ke/nada/index.php/catalog/23 |date=2 January 2019 }}. Kenya National Data Archive (KeNADA)</ref> မိခင် သီဆုံးမှုနှုန်းမာ မြင့်မားပြီး အမျိုးသမီး မအင်္ဂါစိ ဖြတ်တောက်ခြင်း နန့် တစိတ်တပိုင်း သက်ဆိုင်နိန်ရေ။<ref name="lcweb2.loc.gov"/> ထို လုပ်ဆောင်မှုကို ဂုချိန်ခါ လျော့နည်းလာယား နိုင်ငံ ခေတ်မီတိုးတက်လာမှု အပြင် ၂၀၁၁ ခုနှစ် ထိုအပြုအမူကို တားမြစ် ပိတ်ပင်လိုက်ခြင်း ကြောင့်လည်း ဖြစ်တေ။ <ref>{{cite news |url=http://www.guardian.co.uk/society/sarah-boseley-global-health/2011/sep/08/women-africa | last=Boseley | first=Sarah | accessdate=7 January 2012 | title=FGM: Kenya acts against unkindest cut | date=8 September 2011 | publisher=The Guardian | location=London}}</ref> ==ပညာရီး== [[File:Community work in Kenya DVIDS342488.jpg|thumb|စာသင်ခန်းအထဲမှ အချေများ]] လွတ်လပ်သော ကင်ညာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး ပညာရီး စနစ်ကို ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီရို့က စတင်ခခြင်း ဖြစ်တေ။<ref name="edu">{{cite web|title=Education|url=http://www.information.go.ke/index.php?option=com_content&task=view&id=57&Itemid=183|work=Ministry of Information and Communications|publisher=Government of Kenya|accessdate=23 April 2011|archivedate=2 June 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090602221207/http://www.information.go.ke/index.php?option=com_content&task=view&id=57&Itemid=183}}</ref>၁၉၆၃ ခုနှစ်၊ ဒီဇန်ဘာ ၁၂ ရက် ကင်ညာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရီး ရယားနောက်မာ အိုမင်ဒဲ ကော်မသျှင်ဟု နာမည်ရရေ အာဏာပိုင် အဖွဲ့အစည်းတခုကို ဖွဲ့စည်းခပြီးကေ နိုင်ငံ၏ အချုပ်အခြာ အာဏာပိုင်ဆိုင်မှုနန့် စပ်လျဉ်းသော အပြောင်းအလဲတိကို စတင်ပြုလုပ်ဖို့ ရည်ရွယ်ရေ။ ထိုကော်မသျှင်မှ ယင်းချိန်တွင် အရေးပါသော ကိစ္စရပ်များ ဖြစ်ရေ ယိုင်ကျေးမှု ဆိုင်ရာ အမှတ်လက္ခဏာနန့် စည်းလုံးညီညွတ်မှုရို့ကို အာရုံစိုက် လုပ်ဆောင်ရေ။ သမိုင်းနန့် ပထဝီရို့မာ ပါဝင်ရေ သင်ရိုးတိကို ပြောင်းလဲခြင်းအားဖြင့် နိုင်ငံ၏ စုစည်းမှုကို ညွှန်းဆိုနှိုင်ရန် ရည်ရွယ်ရေ။ ၁၉၆၄ မှ ၁၉၈၅ အထဲ ၇-၄-၂-၃ စနစ်ကို စတင်ကျင့်သုံးခရေ။ မူလတန်းမာ ၇ နှစ်၊ အထက်တန်း အချေပိုင်းမာ ၄ နှစ်၊ အထက်တန်း အကြီးပိုင်းမာ ၂ နှစ် နန့် တက္ကသိုလ်မာ ၃ နှစ် ရို့ဖြစ်တေ။ ကျောင်းအားလုံးမာ တူညီရေ သင်ရိုးညွှန်းတမ်း ဟိရေ။ ၁၉၈၁ ခုနှစ်မာ သမ္မတမှ လမ်းညွှန်သော ဒုတိယ တက္ကသိုလ် ဖွင့်လှစ်နိုင်ဖို့ လုပ်ဆောင်ဖို့ အဖွဲ့ ကို ဖွဲ့စည်းခပြီးကေ ဒုတိယတက္ကသိုလ် တခု ဖွင့်လှစ်နိုင်ဖို့ နန့် ပညာရီး စနစ်တခုလုံးကို ပြုပျင်ပြောင်းလဲရန် အတွက် နည်းလမ်းရှာဖွီနိုင်ဖို့ ရည်ရွယ်ရေ။<ref name="edu"/> ကော်မတီမှ ၇-၄-၂-၃ စနစ် အစား ၈-၄-၄ စနစ် (မူလတန်းမာ ၈နှစ်၊ အထက်တန်းမာ ၄ နှစ် နန့် တက္ကသိုလ်တွ ၄ နှစ်) ကို ပြောင်းလဲ ကျင့်သုံးရန် အဆိုပြုခရေ။ ၁၉၈၅ မာ ၈-၄-၄ စနစ်ကို အစပြုခပြီးကေ ၇-၄-၂-၃ စနစ်ကို မူအနိန်နန့် အဆုံးသတ်ခကေလေ့ စနစ်ဟောင်းမှ နောက်ဆုံးလက်သုတ် ကျောင်းသား တိက ကင်ညာ တက္ကသိုလ်တိက ၁၉၉၂ ခုနှစ်မှရာ ဘွဲ့ရဟိခရေ။<ref name="edu"/> လက်ဟိ ၈-၄-၄ စနစ်ကို ၁၉၈၅ ခုနှစ် ဂျန်နဝါရီလမာ စတင်ခရေ။<ref name="ferre">{{cite journal | last=Ferre | first=Celine | date=February 2009 | title=Age at First Child: Does Education Delay Fertility Timing? The Case of Kenya | publisher=World Bank | series=Policy Research Working Paper | issue=4833 | url=http://library1.nida.ac.th/worldbankf/fulltext/wps04833.pdf | archive-date=10 August 2013 | access-date=2 August 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130810215910/http://library1.nida.ac.th/worldbankf/fulltext/wps04833.pdf | url-status=dead }}</ref><ref name="eshiwani">{{cite journal| last=Eshiwani | first=G.S. | year=1990 | title=Implementing Educational Policies in Kenya | publisher=World Bank | series=Africa Technical Department Series Discussion Paper | issue=85 |url=http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2000/01/11/000178830_98101903573855/Rendered/PDF/multi_page.pdf}}</ref> ထိုစနစ်မှ အသက်မွီးဝမ်းကြောင်း ဘာသာရပ်တိကို အလီးအနက် ထားခပြီး စနစ်သည် အနိန်နန့် ကျောင်းမှ ထွက်လားသူတိ အနိန်နန့် ကိုယ်ပိုင်အလုပ်လုပ်နိုင်ဖို့ သို့မဟုတ် အရပ်ဘက် ကဏ္ဍများမာ အလုပ်ရဟိနိုင်ဖို့ အတွက် ယူဆ အကောင်အထည် ဖော်ခခြင်း ဖြစ်တေ။ ၂၀၀၃ ခုနှစ် ဂျန်နဝါရီလမာ ကင်ညာ အစိုးရမှ မူလတန်း အခမဲ့ ပညာရီးကို ကြေညာခရေ။ ရလဒ်အနိန်နန့် မူလတန်းမာ ကျောင်းအပ်သူ ၇၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့် တိုးတက်ပါလတ်တေ။ အထက်တန်းနန့် အဆင့်မြင့်တန်း ပညာရီး အတွက်မူ ကျောင်းလခ ပီးဖို့ လိုအပ်နိန်သိမ့်သဖြင့် ကျောင်းအပ်မှု သိသာစွာ များပြားမလာပါ၊၊ ၂၀၀၇ ခုနှစ်မာ အစိုးရမှ ကျောင်းလခ အားလုံးကို အားလုံးခံပြီး အထက်တန်းပညာရီးကို အထောက်အပံ့များစွာ ပီးဖို့ဟု ကြေညာခရေ။ [[File:MSc student at Kenyatta University.jpg|thumb|right|နိုင်ရိုဘီ ကင်ယတ်တာ တက္ကသိုလ်မှ မဟာသိပ္ပံ ကျောင်းသားတဦး]] ကောင်မချေျားသည် အသက် ၅ နှစ်အရွယ်အထိ မူကြိုကျောင်းတိကို ပုဂ္ဂလိကကျောင်းတိမာ တက်ရောက်ကတ်တေ။ မူကြိုမာ ၁ နှစ်မှ ၃ နှစ် (ကေဂျီ၁၊ ကေဂျီ၂၊ ကေဂျီ၃)အထိ ကြာတတ်ပြီး အဂုပရုန်းနရုန်းထိအောင် အစိုးရက အထောက်အပံ့ပီးဖို့ ပေါ်လစီ မဟိသဖြင့် မိဘတိက အခကြီးဖေသာ အားလုံးခံရရေ။ ကေဂျီ၃ ပြီးပနာ အချေများ ပထမတန်းသို့ တက်ရောက်နိုင်ဖို့ အဆင်သင့် ဖြစ်ရေအခါ မူကြိုကျောင်းဆင်းပွဲကို အကြီးအကျယ် ကျင်းပလေ့ ဟိကတ်တေ။ အခြီခံပညာ အတန်းမာ ၆ နှစ်မှစပြီးကေ ၁၂ နှစ်မျှ ကြာမြင့်ကာ မူလတန်းမာ ၈ နှစ်နန့် အထက်တန်းမာ ၄ နှစ် ဖြစ်တေ။ အစိုးရကျောင်းတိမာ မူလတန်း ပညာရီးမာ အခမဲ့ ဖြစ်ပနာ မူလတန်း ပြီးဆုံးရေ အခါမှ လူငယ်အတတ်သင်ကျောင်းတိ သို့မဟုတ် ကျေးရွာ ပေါ်လီတက်ခုနစ်တိကို တက်ရောက်နှိုင်ရေ။ ယပိုင်မဟုတ်ခကေ ကိုယ်ရို့ အစီအစိုင်ဖြင့် စက်ချုပ်၊ လက်သမား၊ ကားပြင်၊ အုတ်စီ၊ ပန်းရန် စရေ အလုပ်များမာ အလုပ်သင် အဖြစ် လိ့လာကတ်တေ။ အထက်တန်းအောင်မြင်ကေ ပေါ်လီတက်ခုနစ်များ သို့မဟုတ် နည်းပညာ ကောလိပ်များမာ ၃နှစ်မျှ ဆက်ပနာ တက်ရောက်နှိုင်ရား ယပိုင်မဟုတ်ခကေ တက္ကသိုလ်သို့ တိုက်ရိုက်တက်ရောက်ပနာ ၄ နှစ်မျှ ဆက်ပနာ သင်ကြားနှိုင်ရေ။ ပေါ်လီတက်ခုနစ် သို့မဟုတ် ကောလိပ်တိက အောင်မြင်သူတိမာ လုပ်ငန်းခွင်သို့ ဝင်ရောက်နှိုင်ရား တနှစ် သို့မဟုတ် နှစ်နှစ် အတွိအကြုံဟိပါက အထူးပြု အဆင့်မြင့် ဒီပလိုမာတိကို ရယူနှိုင်ရေ။ ယပိုင်မဟုတ်ခကေ တက္ကသိုလ်သို့လည်း ဆက်ပနာ တက်ရောက်နှိုင်ရား သက်ဆိုင်ရာ ဘာသာရပ်များမာ ဒုတိယနှစ် သို့မဟုတ် တတိယနှစ်မှ စပြီးကေ တက်ရောက်နှိုင်ရေ။ အလုပ်သျှင် မကန်မဝှန်မာ အဆင့်မြင့် ဒီပလိုမာ လက်မှတ်ကို ဘွဲ့လက်မှတ် အနိန်နန့် လက်ခံကတ်ပြီးတချို့ တက္ကသိုလ်များမာ ဘွဲ့လွန်သင်တန်းသို့ တိုက်ရိုက် သို့မဟုတ် အပြင်း ဝင်ရောက်ခွင့် ရဟိကတ်တေ။ ကင်ညာဟိ အများနန့်ဆိုင်သော တက္ကသိုလ်တိမာ အလွန်စီးပွားဖြစ် လုပ်ဆောင်သော အဖွဲ့အစည်းများ ဖြစ်ပြီးကေ အထက်တန်းအောင်မြင်သူထဲက စိကေချေလှောက်ကိုရာ အစိုးရမှ ထောက်ပင့်သော ပညာသင်ဆုဖြင့် ကိုယ်ရို့ နှစ်သက်ရာ ဘာသာရပ်ကို ဆက်ပနာသင်ကြားနှိုင်ရေ။ အများစုကတော့ခါ ဝိဇ္ဇာဘာသာရပ်တိသို့ ဝင်ရောက်ကတ်ပြီးထိုဘာသာရပ်တိမာ သင်ကြားပို့ချရန် အတွက် ဖေသာကုန်ကြီးကျ နည်းလို့ ဖြစ်တေ။ ယပိုင်မဟုတ်ခကေ ကိုယ့်ဘာသာ အားလုံးအကျ ခံပြီး ကျောင်းလခကို အပြည့်ပီးပြီးကေ တက်ရောက်နှိုင်ရေ။ အရည်အခြင်းမွှီရေ်လည်း အရွေးမခံရရေ ကျောင်းသားတိမာ အလယ်အလတ်တန်း ဖြစ်ရေ ဒီပလိုမာ ပရိုဂရမ်တိကို အစိုးရ သို့မဟုတ် ပုဂ္ဂလိက တက္ကသိုလ်၊ ကောလိပ်နန့် ပေါ်လီတက်ခုနစ်များမာ တက်ရောက်ဖို့ ရွီးချယ်ကတ်တေ။ နိုင်ငံ၏ စာတတ်မြောက်မှုနှုန်းမာ လူဦးရွီ၏ ၈၅ ရာခိုင်နှုန်း ဟိရေ။ အသက် ၃ နှစ်မှ ၅ နှစ် အထိ အချေတိအတွက် ရည်ရွယ်ဖွင့်လှစ်သော မူကြိုကျောင်းတိမာ ပညာရီး စနစ် ၏ အခရာသော အစိတ်အပိုင်း တခု ဖြစ်ပြီးကေ ပထမတန်းသို့ တက်ရောက်ဖို့ အခရာသော လိုအပ်ချက်တခု ဖြစ်တေ။ မူလတန်း အရာတွင်ရေ အခါမှ ကျောင်းသားတိမာ ကင်ညာမူလတန်းပညာရီး အောင်လက်မှတ် (ကေစီပီအီး) အတွက် စာမိန်းပွဲ ဖြေဆိုကတ်ရယား ထိုစာမိန်းပွဲမှ အထက်တန်းသို့ ဆက်ပနာတက်ရောက်နှိုင်ဖို့ သို့မဟုတ် အသက်မွီးဝမ်းကျောင်း ပညာသင်ကျောင်းတိသို့ ဆက်ပနာတက်ရောက်နှိုင်ဖို့ စသည်ရို့ကို အဆုံးအဖြတ်ပီးရေ။ မူလတန်း နီရေ အသက်အရွယ်မာ ၆နှစ် ၇နှစ် မှ ၁၃နှစ် ၁၄နှစ် အထိ ဖြစ်တေ။ အထက်တန်းသို့ ဆက်ပနာတက်ရောက်သူတိမာ လေးနှစ်ပြီးရေ အခါမှ ကင်ညာအထက်တန်းပညာရီး အောင်လက်မှတ် (ကေစီအက်စ်အီး) ကို ဖြေဆိုကတ်ရယား ထိုစာမိန်းပွဲမှ တက္ကသိုလ်သို့ ဆက်ပနာတက်ရောက်နှိုင်ဖို့၊ အသက်မွီးဝမ်းကြောင်း ပညာ သင်ကြားနှိုင်ဖို့ သို့မဟုတ် အလုပ်လုပ်နှိုင်ဖို့ စသည်ရို့ကို အဆုံးအဖြတ်ပီးရေ။ ကျောင်းသားတိမာ ကိုယ်ရို့ ကြိုက်နှစ်သက်ရာ ၈ ဘာသာကို ရွီးချယ် ဖြေဆိုနှိုင်ကေလေ့ အင်္ဂလိပ်၊ ဆွာဟီလီ နန့် သင်္ချာရို့မှ မယူမနီရ ဘာသာရပ်များ ဖြစ်တေ။ ပေါင်းစပ် ဝင်ခွင့် စိစစ်ရီး အဖွဲ့မာ အစိုးရ တက္ကသိုလ်တိသို့ တက်ရောက်ဖို့ ကျောင်းသားတိကို ရွီးချယ်ရန် ဖြစ်တေ။ အစိုးရ ကျောင်းတိ အပြင် နိုင်ငံ အထဲ ပုဂ္ဂလိက ကျောင်းပေါင်းများစွာ ဟိပြီးး အများစုကတော့ခါ မြို့ပြမာ ဖြစ်တေ။ ယင်းအတူ နိုင်ငံတကာကျောင်း တချို့လည်း ဟိပြီးး ကင်ညာနိုင်ငံ ပြည်ပမှ ပညာရီး စနစ် အမျိုးမျိုးရို့ကို သင်ကြားပီးဗျာယ် ဟိရေ။ ==ယိုင်ကျေးမှု== [[File:Kenyan dancers.jpg|thumb|right|ကင်ညာမှ ကလေချေနန့် ကလေ့မေများ ရိုးရာအကကို ကနိန်ပုံ]] [[File:Nation media house.jpg|thumb|နေးရှင်းမီဒီယာ ဂရု တည်ဟိရာ နိန်ရှင်းမီဒီယာဟောက်စ်]] ကင်ညာနိုင်ငံသည် အမျိုးမျိုး ကွဲပြားခြားနားရေ ယိုင်ကျေးမှုများ ဟိရေ နိုင်ငံ ဖြစ်တေ။ လူမျိုးစုစွဲဝါဒသည် ကင်ညာနိုင်ငံ၏ အဓိက ပြဿနာ တခု ဖြစ်ကေလေ့ လူမျိုးစုတိ၏ တရားသီကားကျပုံစံနန့် ဒေသအလိုက် စကားပြော အသံထွက် ကွဲပြားခြားနားမှုတိမာ တနိုင်ငံလုံးမာ ရယ်ရွှင်ကြည်နူးဖွယ်ရာ ကိစ္စရပ်တခု ဖြစ်တေ။ လူမျိုးကို စွဲလို့ ခေါ်ဝေါ်ခြင်းကို ကင်ညာမာ ရိုင်းစိုင်းရေလို့ မခေါ်နိုင်ပါ၊၊ ကင်ညာဟိ ထင်ရှားသော လူမျိုးတိမာ ကမ်းရိုးတန်းဒေသမှ ဆွာဟီလီ လူမျိုးများ၊ မြောက်ဘက်မှ တိရစ္ဆာန်မွေးသော လူမျိုးစုများ နန့် အလယ်ပိုင်းနန့် အနောက်ပိုင်းမှ အမျိုးမျိုးသော လူမျိုးများ ဖြစ်ကတ်တေ။ မာဆိုင်းလူမျိုးတိမာ ကင်ညာမာ လူနည်းစု ဖြစ်ကေလေ့ ကမ္ဘာလှည့် ခရီးလားလုပ်ငန်းကြောင့် လူသိများကတ်တေ။ မာဆိုင်းလူမျိုးတိစွာ သူရို့၏ ခန္ဓာကိုယ်အထက်ပိုင်းကို ကြီးကျယ်စွာ ဆင်ယင်ခြင်းနန့် ကျောက်မျက်ရတနာ မကန်မဝှန် ဝတ်ဆင်ခြင်းရို့ကြောင့် ထင်ရှားရေ။ ကင်ညာမာ ကကောင်းများလွန်းရေ ဂီတ၊ ရုပ်မြင်သံကြားနန့် ပြဇာတ် များ ဟိရေ။ ===မီဒီယာ=== ကင်ညာ၏ မီဒီယာမာ ပုံမှန်ဆိုလို့ဟိကေ နနောင်းမှု ဟိပြီးး ကင်ညာနန့် ကမ္ဘာတဝှမ်းမှ နောက်ဆုံးရ သတင်းတိကို အချိန်နန့် တပြေးညီ တင်ဆက်နိုင်စွမ်း ဟိရုံရာမက နောက်ဆုံးရ အထူးသတင်းများ၊ စီးပွားရီး သတင်းများ၊ အားကဇပ် သတင်းများ နန့် ဖျော်ဖြီရီး သတင်းတိကိုလည်း တင်ဆက်နိုင်စွမ်း ဟိရေ။ ထင်ရှားသော သတင်းစာတိမာ * ဒေးလီးနေးရှင်း (နေးရှင်း မီဒီယာ ဂရု၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်ပြီးကေ စျီးကွက်အဝီ အများဆုံး ရဟိထားရေ။) * စတန်းဒတ် * စတား * ပီးပဲလ် *အရှိ အာဖရိက အပတ်စိုင် * တိုင်းဖ လီယို ရို့ ဖြ်စကတ်တေ။ ရုပ်မြင်သံကြား ကွန်ကုန်းဖြီျားမာ * ကင်ညာ ရုပ်မြင်သံကြား ကော်ပိုရီးယှင်း (Kenya Broadcasting Corporation (KBC)) * စီတီဇင် တီဗွီ * ကင်ညာ ရေလီဗီးရှင်း နက်ဝပ် (KTN) * အင်န်တီဗွီ (နေးရှင်း မီဒီယာ ဂရု၏ အစိတ်အပိုင်း) * ကစ်စ် ရေလီဗွီးရှင်း * ကေ၂၄ ရေလီဗွီးရှင်း *ကျူ - တီဗွီ * ကက်စ် - တီဗွီ ရို့ ပါဝင်ရေ။ ယင့်ချင့် မြီပြင် ရုပ်သံလွှင် ဌာနများ အားလုံးမာ ဒစ်ဂျစ်ရေ စနစ်ဖြင့် ထုတ်ရွှင့်ကတ်တေ။ ===စာပီ=== [[File:Ngũgĩ wa Thiong'o (signing autographs in London).jpg|thumb|right|ကင်ညာ စာရီးဆရာ ဂူဂီးဝ တီအောင်ဂို]] ဂူဂီးဝ တီအောင်ဂို (Ngũgĩ wa Thiong'o)သည် ကင်ညာနိုင်ငံ ဟိ စာရီးဆရာတိမာ လူသိအများဆုံး ဖြစ်တေ။ သူ၏ စာအုပ်ဖြစ်ရေ မငိုနန့် အချေ (Weep Not, Child) စာအုပ်မာ ဗြိတိသျှ လက်အောက်မာ ဟိရေ ကင်ညာနိုင်ငံမှ ဘဝကို ခြယ်မှုန်း ရီးသားထားရေ။ ထိုဇာတ်လမ်းမာ မောမောရို့ကြောင့် ကင်ညာနိုင်ငံသားရို့ အပေါ် သက်ရောက်မှုတိ အကြောင်းပင် ဖြစ်တေ။ ထိုစာအုပ်မာ ကိုလိုနီစနစ်၊ ပညာရီး နန့် အချစ်ရို့ကို ရောနှော ဇာတ်လမ်း ဆင်ထားသဖြင့် အာဖရိကဟိ လူသိအများဆုံး စာအုပ်တိမာ တအုပ် အပါအဝင် ဖြစ်တေ။ အမ်.ဂျီ.ဗာဆန်ဂျီ (M.G. Vassanji) ၏ ၂၀၀၃ ခုနှစ် ဝထု ဖြစ်ရေ ဗီကရမ်လော ကြားမှ ကမ္ဘာ (The In-Between World of Vikram Lall) စာအုပ်မာ ၂၀၀၃ ခုနှစ် ဂေလာဆုကို ရဟိခရေ။ ထိုဇာတ်လမ်းမာ ကင်ညာနိုင်ငံဟိ အိန္ဒိယမျိုးနွယ်မှ ဆင်းသက်လာသူ တယောက်နန့် သူ၏ မိသားစုရို့၏ကင်ညာနိုင်ငံ ကိုလိုနီ စနစ်မှ ကိုလိုနီ ခေတ်လွန်စနစ်သို့ နိုင်ငံရီး အခင်းအကျင်း ကူးပြောင်းလှာသော အခါမှ လိုက်လျောညီထွေ ဖြစ်ယောင် နီထိုင်ရမှုရို့ကို ဝထုဆန်ဆန် ရီးသားထားရေ မှတ်တမ်း တခု ဖြစ်တေ။ ယင်းအပြင် ၂၀၀၃ ခုနှစ်မှစပြီးကေ စာပီဂျာနယ် တခု ဖြစ်ရေ ကွာနီ သည် ခေတ်ပြိုင် စာပီတိကို ထုတ်ဝီဗျာယ် ဟိရေ။ ===ဂီတ=== [[File:Juacali 2.jpg|thumb|right|ကင်ညာမှ ထင်ရှားသော ဂီတသမား ဂျွာကာလီ]] ကင်ညာမာ ဒေသမား ဘာသာစကား ၄၀ကျော်ကို အခြီခံသော ရိုးရာဂီတ အမျိုးမျိုး ရို့အပြင် အမျိုးမျိုး ကွဲပြားသော ဂီတပုံသဏ္ဌန်များ ဟိရေ။<ref>[http://www.wipo.int/wipo_magazine/en/2007/04/article_0001.html On the Beat – Tapping the Potential of Kenya's Music Industry], WIPO Magazine (July 2007).</ref> ကင်ညာ၏ ထင်ရှားသောသော ဂီတမာ ဂစ်စွာရေ အခရာသော တူရိယာ တခု ဖြစ်တေ။ ဂစ်တာ ရစ်သမ် မာ အလွန်ဗလဗွီသတ်ပြီး ဒေသခံ စည်းချက်တိနန့် နိုင်ငံခြား စည်းချက်တိ ရောနှောနိန်ရေ။ အထူးအနိန်နန့် ကွန်ဂိုသားရို့၏ ကာဗာချာ ရစ်သမ်မာ တွိနှိုင်ရေ။ ကင်ညာ၏ ထင်ရှားသော ဂီတမာ အစိတ်အပိုင်း တခုနန့် တခုအကြား အပြန်အလှန် သက်ရောက်မှု နန့် ပရုန်းနရုန်းမာ ပညာပြထားရေ ဂစ်တာ ဆိုလိုတိလေ့ ပါဝင်ရေကို တွိရရေ။ ဂျွာကာလီ အပါဝင် ဟစ်ပ်ဟော့ပ် အဆိုတော် မကန်မဝှန်လည်း ဟိရေ။ တေးခြင်းစာသားတိမာ အများအားဖြင့် ဆွာဟီလီ သို့မဟုတ် အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် ဖြစ်တေ။ ကွန်ဂိုသား ဂီတသမားရို့ပါးမှ ရယူထားရေ လင်ဂါလာ ဘာသာစကားဖြင့် စာသားတိလည်း ပရုန်းနရုန်း ပေါ်ထွက်လှာစွာကို တွိရရေ။ တေးခြင်းစာသားတိကို ဒေသသုံး ဘာသာစကားတိဖြင့်လည်း ရီးဖွဲ့ကတ်တေ။ မြို့ပြ လေဒီအိုတိမာ ပုံမှန်ဆိုလို့ဟိကေ အင်္ဂလိပ်တေးခြင်းတိကိုရာ ထုတ်ရွှင့်လေ့ ဟိပြီးး ဒေသသုံး ဘာသာစကားတိဖြင့် ထုတ်ရွှင့်သော ရေဒီယိုအသံရွှင့်ဌာနတိလေ့ ဟိရေ။ ယင့်လောက်ရာမက ကင်ညာမာ ခရစ်ယာန် ဂေါ်စပယ် ဂီတတိလေ့ ပျံ့နှံ့လာစွာကို တွိနှိုင်ရေ။ ဒေသခံ ဂေါ်စပယ် ဂီတသမားများမာ ကင်ညာဘွိုင်းကာရယ် မာ ထင်ရှားရေ။ ၁၉၆၀ ခုနှစ် နှောင်းပိုင်းတိက စပြီးကေ ဘင်ဂါ ဂီတသည် ထင်ရှားလာယား အထူးအနိန်နန့် ဝိတိရိယရီကန် တဝိုက်ဒေသများမာ ဖြစ်တေ။ ဘင်ဂါဆိုရေ စကားလုံးကို ပေါ့ပ် ဂီတ ဇာအမျိုးအစားကို မဆို ရည်ညွှန်းရာမာလည်း အသုံးပြုကတ်တေ။ ဘေ့စ်ဂီတာ၊ ဂစ်တာ နန့် ပါကပ်ရှင်းရို့မာ အသုံးများသော တူရိယာများ ဖြစ်တေ။ ===အားကဇပ်=== [[File:Loroupe, Tegla.JPG|thumb|right|၂၀၊၂၅ နန့် ၃၀ ကီလိုမီတာအတွက် ကမ္ဘာ့စံချိန် တင်ထားရေ ကင်ညာမှ တက်ဂလာ လိုရုကို ဂျာမနီနိုင်ငံမာ တွိရစဉ်]] ကင်ညာနိုင်ငံသည် အာကစပ် မကန်မဝှန်ကို လုပ်ဆောင်ကတ်ပြီးယင်းရို့ထဲမာ ခရစ်ကက်၊ ကားပြိုင်ခြင်း၊ ဘောလုံး၊ ရပ်ဂ်ဘီ နန့် လက်ဝှေ့ရို့ ပါဝင်ရေ။ ယကေလေ့သော့ ကင်ညာရေ တာလတ်နန့် တာဝီးပြေး အားကဇပ်သမားတိအတွက် ထင်ရှားရေ။ ကင်ညာရေ အိုလံပစ် ကစပ်ပွဲနန့် ဓနသဟာယနိုင်ငံများ ကစပ်ပွဲရို့ အတွက် အမျိုးမျိုးသော အကွာအဝီးရို့အတွက် ချန်ပီယံတိကို အမြဲတစေ မွီးထုတ်ပီးဗျာယ် ဟိပြီးး အထူးအနိန်နန့် မီတာ ၈၀၀၊ မီတာ ၁၅၀၀၊ မီတာ ၃၀၀၀၊ မီတာ ၅၀၀၀၊ မီတာ ၁၀၀၀၀ နန့် မာရသွန် ရို့ ဖြစ်တေ။ ကင်ညာ အာကစပ်သမားများ အထူးအနိန်နန့် ကာလန်ဂျင်း လူမျိုးရို့မာ ကမ္ဘာထက်မာ အဗြီးပြိုင်ပွဲတိအတွက် မော်ရိုကိုနန့် အီသီယိုးပီးယားရို့၏ နိူင်းပြိုင်မှုကြောင့် နီရာ အရ လျော့နည်းလားကေလေ့ နီရာ မကန်မဝှန်ကို ရယူထားဆဲ ဖြစ်တေ။ ကင်ညာ၏ ထင်ရှားသော အားကဇပ်သမားတိထဲမာ ဘော့စတွန် မာရသွန် ချန်ပီယံဆု နှစ်ကြိမ်နန့် ကမ္ဘာ့ချန်ပီယံ နှစ်ကြိမ် ရဟိထားရေ ကက်သရင်း ဒရဲဘာ၊ အယင် မာရသွန် ကမ္ဘာ့စံချိန် တင်ခသူ ပေါလ် တာဂတ် နန့် ဂျွန်ဂူဂီရို့ ပါဝင်ရေ။ ကင်ညာနိုင်ငံသည် ဘေဂျင်း အိုလံပစ်မာ ဆုတံဆိပ် တချို့ ရဟိခပြီးကေ ရွှီ ၆ခု၊ ဖေသာ ၄ ခု နန့် ကြီး ၄ ခု ဖြစ်ကာ ၂၀၀၈ အိုလံပစ်အထဲ အာဖရိက၏ အအောင်မြင်ဆုံး နိုင်ငံ ဖြစ်ခရေ။ အာကစပ် သမား အသစ်များမာ အာရုံစိုက်မှု ခံရသူတိမာ အမျိုးသမီး မီတာ ၈၀၀ ရွှီတံဆိပ် ဆုရှင် ပန်မလာ ဂျယ်လီမို နန့် အမျိုးသား မာရသွန်ပွဲမာ အနို်ငရခရေ ဆင်မြူရယ် ဝန်ဂျူရူ ရို့ ဖြစ်ကတ်တေ။ ကင်ညာနိုင်ငံ၏ လက်ဟိအောင်မြင်နိန်ရေ အဗြီး အားကဇပ်ကို ဦးဆောင်လမ်းပြခသူမာ အနားယူလားပြီဖြစ်ရေ ၁၉၇၀ ပြည့်နှစ်တိက အိုလံပစ် နန့် ဓနသဟာယ အားကဇပ်ပွဲ ချန်ပီယံဟောင်းကစ်ပ်ချိုဂ ကေနို ဖြစ်ပြီးကေ ယင်းဧ့ နောက်မာ ဓနသဟာယ ကစပ်ပွဲချန်ပီယံ ဟင်နရီ ရိုနို က ကမ္ဘာ့စံချိန် ပေါင်းမြောက်မြားစွာကို ဆက်တိုက်ရယူနိုင်ခရေ။ နောက်ပိုင်းမာ ကင်ညာ အာကစပ်သမား အသိုင်းအဝိုင်းမာ ကင်ညာကစပ်သမား အမြောက်အမြား ဘက်ပြောင်းခြင်းနန့် ကြုံတွိနိန်ရပြီး အထူးအနိန်နန့် ဘာရိန်းနိုင်ငံ နန့် ကာတာနိုင်ငံတိသို့ ဖြစ်တေ။<ref name="IAAF">IAAF: [http://www.iaaf.net/mm/Document/imported/42196.pdf Changes of Allegiance 1998 to 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130509091352/http://www.iaaf.net/mm/Document/imported/42196.pdf |date=9 May 2013 }}.</ref> ကင်ညာ အားကဇပ် ဝန်ကြီးဌာနက ဘက်ပြောင်းခြင်းကို ဟန့်တားရန် ကြိုးစားကေလေ့ ဆက်ပနာ ဖြစ်ပွားနီတုန်း ဖြစ်ပြီးကေ နောက်ဆုံး အနိန်နန့် ဘားနတ် လာဂတ်က အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုကို တက်စားပြု နိူင်းပြိုင်ခြင်းပင် ဖြစ်တေ။<ref name="IAAF"/> ထို့သို့ ဘက်ပြောင်းချင်း အများစုကတော့ခါ စီးပွားရီး သို့မဟုတ် ငွီကြေးဆိုင်ရာ ကိစ္စရပ်များ ဖြင့် သက်ဆိုင်နိန်ရေ။ အချို့ ကင်ညာ အဗြီးသမားတိမာ နိုင်ငံ၏ အလွန်အားကောင်းရေ တက်စားပြု အသင်းသို့ ဝင်ရောက်ဖို့ အရည်အခြင်း မမှီနှိုင်ရေ်လည်း အခြားနိုင်ငံတိကို တက်စားပြုဖို့မူ လွယ်ကူနေခြင်းကြောင့် ဖြစ်တေ။ [[File:David Rudisha Daegu 2011.jpg|thumb|left|အိုလံပစ် မီတာ ၈၀၀ ကမ္ဘာ့ စံချိန်တင် ကစပ်သမား ဒေးဗစ် ရူဒီရှား]] ကင်ညာ၏ အမျိုးသမီး ချွေးခံဘော အသင်းမာ အာဖရိက မာ ထင်ရှားပြီး ကလပ်အသင်းများ နန့် နိုင်ငံ တက်စားပြု အသင်း နှစ်ခုစလုံး အယင် ဆယ်စုနှစ် အထဲ အာဖရိကတိုက်၏ ချန်ပီယံ ပြိုင်ပွဲများမာ အနိုင်ရဟိခရေ။ အမျိုးသမီး ချွေးခံဘော အသင်းမာ အိုလံပစ် နန့် ကမ္ဘာ့ ဖလားရို့မာ ဝင်ရောက် နိူင်းပြိုင်ခကေလေ့ သိသာထင်ရှားရေ အောင်မြင်မှု မရဟိခဲ့ပါ၊၊ ခရစ်ကက်မာ အရာထင်ရှားပြီး အောင်မြင်သော အားကဇပ် တမျိုး ဖြစ်တေ။ ကင်ညာ ခရစ်ကက် အသင်းသည် ခရစ်ကက် ကမ္ဘာ့ဖလားမာ ၁၉၉၆ ခုနှစ် ကပင် ပါဝင်နိူင်းပြိုင်ခရေ။ သူရို့စွာ ကမ္ဘာ့ ကောင်းဘီယက် ခရစ်ကက် အသင်း တချို့ကို အနိုင်ရခပြီးကေ ၂၀၁၃ ခရစ်ကက် ကမ္ဘာ့ဖလားမာ ဆီမီးဖိုင်နယ် အဆင့်အထိ ရောက်ဟိခရေ။ ကင်ညာ၏ ရပ်ဂ်ဘီ အသင်းမာလေ့သော့ စွံပြီး နှစ်စိုင်ကျင်းပသော ဆာဖာရီ ဆဲဗင်း ပြိုင်ပွဲမာ အထူးထင်ရှားရေ။ ကင်ညာ၏ အမျိုးသား အသင်းမာ ၂၀၀၆ ခုနှစ်မာ ကမ္ဘာ့ အဆင့် ၇ သတ်မှတ်ခြင်း ခံခရရေ။ ကင်ညာနိုင်ငံ၏ အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်းမာလေ့သော့ ဒေသအထဲ အားကောင်းရေ အသင်းတသင်း ဖြစ်တေ။ ယကေလေ့သော့ ကင်ညာ ဘောလုံး အဖွဲ့ချုပ်အထဲ စကားအက်မှုတိကြောင့် အောင်မြင်မှုကျဆင်းခရရေ။<ref>New Vision, 3 June 2004: [http://www.newvision.co.ug/PA/8/30/364022 Wrangles land Kenya indefinite FIFA ban] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080110015009/http://www.newvision.co.ug/PA/8/30/364022 |date=10 January 2008 }}</ref>ထို့အတွက်ကြောင့် ကမ္ဘာ့ ဘောလုံး အဖွဲ့ချုပ်၏ ပိတ်ပင်ခြင်းကို ခံခရပြီး ၂၀၀၇ခုနှစ် မာ့ခ်ျလမာမှ ပြန်ပနာ ကစပ်ခွင့် ရဟိခရေ။ ကားပြိုင်ပွဲများမာမူ ကင်ညာရေ ကမ္ဘာပေါ်တွ်င အခက်ခဲ အကြမ်းတမ်းဆုံးဟု ဆိုစမှတ်ပြုကတ်တေ ကမ္ဘာကျော် ဆာဖာရီ ရယ်လီ ကျင်းပရာ နီရာဖြစ်တေ။ <ref>The Auto Channel, 21 July 2001: [http://www.theautochannel.com/news/2001/07/22/025841.html FIA RALLY: Delecour takes points finish on Safari Rally debut]</ref> ထိုပြိုင်ပွဲမာ ကမ္ဘာ့ ရယ်လီ ချန်ပီယံ ပြိုင်ပွဲ၏ တစိတ်တဒေသအဖြစ် နှစ်ပေါင်းများစွာ ဟိခပြီး ၂၀၀၂ ခုနှစ် နောက်ပိုင်းမာ ငွီကြေး အခက်အခဲကြောင့် ဖယ်ချန်ထားခြင်း ခံခရရေ။ ကင်ညာမှ ကမ္ဘာ့ ကောင်းဘီယက် ရယ်လီ ကစပ်သမားတိမာ ထိုပြိုင်ပွဲမာ ဝင်ရောက်နိူင်းပြိုင် အနိုင်ရခဖူးရေ။ ထိုရယ်လီ ပြိုင်ပွဲမာ အာဖရိက ရယ်လီ ချန်ပီယံ ပြိုင်ပွဲ၏ တစိတ်တဒေသ အဖြစ် နှစ်စိုင် ကျင်းပမြဲ ဖြစ်ကေလေ့ လာဖို့ နှစ်စိကေချေအထဲ ကမ္ဘာ့ ရယ်လီ ချန်ပီယံ ပြိုင်ပွဲသို့ ပြန်ပနာဝင်ရောက်ခွင့် ရဟိရန် မျှော်လင့်ဗျာယ် ဟိကတ်တေ။ ===ဟင်းလျာများ=== [[File:Ugali & Sukuma Wiki.jpg|thumb|right|ကင်ညာဟင်းလျာ အတွဲအဆက် ဖြစ်ရေ အူဂါလီ နန့် ဆူကူမာ ဝီကီး]] ကင်ညာသားရို့သည် တရက်လျှင် သုံးနပ် စားကတ်ပြီး စောစောရီရီမာ မိုးထစာ၊ နိခင်းမာ နိလယ်စာနန့် ညည့်ခါသားမာ ညစာရို့ ဖြစ်ကတ်တေ။ ထိုအတွင်းမှာ မိုးသောက်ဖက် ၁၀ နာရီ လက်ဖက်ရည်ချိန် နန့် ညဇာ ၄ နာရီ လက်ဖက်ရည်ချိန် ရို့လေ့ ဟိရေ။ မိုးထစာမာ လက်ဖက်ရည် သို့မဟုတ် ယာဂုနန့် ပေါင်မုန့်၊ ချာပါတီ၊ မာဟာမရီ၊ အာလူးပြုတ် သို့မဟုတ် မြောက်ဥပြုတ် ရို့ကို စားသုံးလီ့ ဟိကတ်တေ။ နိလယ်စာနန့် ညစာ အတွက်မူ လူ အများစုကတော့ခါ အူဂါလီ နန့် ဟင်းသီးဟင်းရွက်၊ နို့ချိုင်၊ အသား၊ ငါး သို့မဟုတ် တခြားသော ပြုတ်ချက်စာတိ ကို စားသုံးကတ်ရေ။ ကင်ညာအနောက်ပိုင်းဟိ လူယာ၊ လူအို နန့် ကလန်ဂျင်းလူမျိုး တိမာ ရိုးရာ အစားအစာတိ အတွက် လိုင်းဟု ခေါ်သော ပြာမှ ရရေ ဟင်းခတ်တမျိုးကို အသုံးပြုကတ်ပြီးမာဆစ်ဟု ခေါ်သော ရိုးရာ နို့ သောက်စရာ တမျိုးကို သောက်သုံးကတ်ရေ။ ထိုဒေသအထဲ လိုင်ခြောင်း ကင်ဆာ အဖြစ်များမှု အတွက် လိုင်းမာ တရားခံ ဖြစ်တေ ဆိုရေ အချက်ကိုမူ စိသားကိုက် မပြောနှိုင်သိမ့်ပါ၊၊ နိုင်ရိုဘီ အစဟိရေ မြို့ကြီးများမာမူ စတီးယား၊ ကေအက်ဖ်စီ၊ <ref>{{cite web|url=http://worldnews.nbcnews.com/_news/2012/08/10/13223149-fast-food-finds-fans-in-sub-sahara-africa-where-obesity-problem-is-growing?lite |title=Fast food finds fans in sub-Sahara Africa, where obesity problem is growing – World News |publisher=Worldnews.nbcnews.com |date=24 October 2012 |accessdate=26 February 2013}}</ref> ဆပ်ဝေး<ref>[http://www.businessdailyafrica.com/Subway-to-open-first-Kenya-outlet-in-August/-/539552/1691534/-/bax3pa/-/index.html US fast food chain to open first Kenya outlet in August – Money Markets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181023161931/https://www.businessdailyafrica.com/Subway-to-open-first-Kenya-outlet-in-August/-/539552/1691534/-/bax3pa/-/index.html |date=23 October 2018 }}. businessdailyafrica.com. Retrieved on 9 August 2013.</ref> အစဟိရေ အပြင်းပြင်ဆင် ချက်ပြုတ်ပီးရေ စားသောက်ဆိုင်များ ဟိရေ။ နိလယ်စာအထဲ ထုတ်ပိုးယူလားနှိုင်ရေ ထင်ရှားသော ဖစ်ရှ်အင်န်ချစ်ပ် ( ငါးနန့်အာလူးကြော်) စားသောက်ဆိုင်တိလေ့ ဟိရေ။ ==အရာကြည့်ရန်== ==ကိုးကား== {{reflist|2}} [[Category:ကင်ညာနိုင်ငံ]] [[Category:နိုင်ငံတိ]] [[Category:အာဖရိကတိုက်ဟိ နိုင်ငံတိ]] [[Category:ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံတိ]] [[Category:အာဖရိကသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံတိ]] pbaqozr33ivp00hzb53lnd5xotha413 0 5759 21103 2026-09-13T01:51:37Z Tejoebārsa 137 Created page with "[[File:Spondias pinnata 01.JPG|thumb|ဘီလတ်၀ချိုင့်ပင်]] '''ဘီလတ်၀ချိုင့်ပင်''' (''Spondias pinnata'') စွာ အမြင့်ပေ ၃ဝဝဝ အထိ အဝှမ်း တွိမြင်နှိုင်ရေ အရွယ်အလတ်စားမျိုးအပင်ဖြစ်တေ။ ဘီလတ်၀ချိုင့်ပင်တိကို အထက်နန့်အော..." 21103 wikitext text/x-wiki [[File:Spondias pinnata 01.JPG|thumb|ဘီလတ်၀ချိုင့်ပင်]] '''ဘီလတ်၀ချိုင့်ပင်''' (''Spondias pinnata'') စွာ အမြင့်ပေ ၃ဝဝဝ အထိ အဝှမ်း တွိမြင်နှိုင်ရေ အရွယ်အလတ်စားမျိုးအပင်ဖြစ်တေ။ ဘီလတ်၀ချိုင့်ပင်တိကို အထက်နန့်အောက် မြန်မာနိုင်ငံက ဟင်းခင်းတိမာပင်ဖြစ်ဖြစ်၊ လမ်းဘေးတလျှောက်မာပင်ဖြစ်ဖြစ် တခါတရီ တွိမြင်နိုင်ကေလေ့ ယင်းရို့စွာ ကြိုးစားပန်းစားစိုက်ပျိုးကတ်ရရေ အပင်တိလို့ မဆိုနှိုင်ချေ။ အစိကိုစိုက်ပနာ အပင်သစ်ပွားအောင် ပြုလုပ်ယူနှိုင်ရေ။ အစိကို ပျိုးလို့ရရေ တနှစ်သားအရွယ်ဟိ အပင်ငယ်မာ အကိုင်းဆက်ခြင်းနန့်လည်း အပင်သစ်ပွားအောင် လုပ်ယူနိုင်ပါသိရေ။ ပင်၏အခေါက်သည် ချောမွတ်လို့ ယင်းမာ မွှီးကြိုင်သောရနံ့ဟိရေ။ အပင်၏ အမြင့်သည် ပေ ၇ဝ အထိဟိနှိုင်ပနာ ပင်မကြီးလုံးပတ်မာ ခုနစ်ပေလောက်အထိဟိရေ။ ဘီလတ်၀ချိုင့်ပင်၏ အသားသည် ပျော့ပနာဖြူရေ။ ဘီလတ်၀ချိုင့်သားစွာ ပျက်စီးယိုယွင်းလွယ်‌ရေအတွက်နန့် ယင်းသစ်သားကို အသုံးချနည်းရေ။ ယကေလေ့ စက္ကူလုပ်ဖို့ကား ကောင်းမွန်လီရေ။ မီးဂြုတ်လုပ်ငန်းအတွက်လေ့ ကောင်းမွန်သောသစ်သားဖြစ်တေ။ ဘီလတ်၀ချိုင့်ပင်က သစ်စီးတမျိုးကို ရဟိနှိုင်ရေ။‌‌ ဘီလတ်၀ချိုင့်ပင်၏ အခေါက်ကို ဓါတ်ပျက်ပျောက်ဆီးအဖြစ်ပင်ဖြစ်ဖြစ်၊ အသီးကိုအစာအိမ်ပျက် ခံစားရရေ လီနာရောဂါအတွက် ဆီးအဖြစ်ပင်ဖြစ်ဖြစ် အသုံးပြုကက်ရေ။ ဘီလတ်၀ချိုင့်ပင်ကို ရုက္ခဗေဒအလိုအားဖြင့် စပွန်ဒီယက် မန်ဂျစ်ဖာရာ(''[[species:Spondias mangifera|Spondias mangifera]]''၊ syn. ''[[species:Spondias pinnata|Spondias pinnata]]'')လို့ ခေါ်ရေ။ ဘီလတ်၀ချိုင့်ပင်မာ ဘီလတ်၀ချိုင့်ချိုပင်၊ သို့မဟုတ် ပဒါးကာဘီလတ်၀ချိုင့်ပင်နန့် တောင်‌‌ဘီလတ်၀ချိုင့်ပင်ဆိုပနာလည်း အရာဘီလတ်၀ချိုင့်ပင်မျိုးတိ ဟိကတ်သိမ့်ရေ။ အထက်မြန်မာနိုင်ငံမာ ပေပေါင်း ၂၅ဝဝဝ ကျော်မြင့်သော တောင်ပေါ်သစ်တောတိမာ တောင်ဘီလတ်၀ချိုင့်ပင်တိ ပေါက်ရောက်ရေ။ ဘီလတ်၀ချိုင့်ချိုပင်စွာ သာမန်ဘီလတ်၀ချိုင့်ပင်နန့် ခပ်ဆင်ဆင်တူကေလေ့ အရွက်ငယ်ရို့စွာ အလျားပိုပြီးကေ ရှည်ရေအပြင် အရွက်နားရို့မာလည်း ခွီးသွားစိတ်တိပါဟိလီရေ။ အသီးမာ ချိုရေအရသာဟိရေ။ မြန်မာနိုင်ငံမာ ကြံပဒေသာတိနန့် ဆီးယိုတိကို ပိုင်စရာအဖြစ်နန့် ရောင်းချကတ်ပနာ ယင့်နည်းတူ ဘီလတ်၀ချိုင့်ချိုသီးကို အခွံသင်ပနာ ဆားနန့် ငရုတ်သီးမှုန့် ရောရာကို သုတ်လူးပြီးကေ ဘိုက်စကုတ်ရုံ၊ မော်တော်ကားဆိပ် အစဟိရေ လူစည်ကားရေ နီရာတိမာ အဝှမ်း လှည့်လည်ရောင်းချဗျာယ်ဟိစွာကို တွိမြင်နိုင်လီရေ။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၂)</ref> == ကိုးကား == [[ကဏ္ဍ:အပင်တိ]] iodhbn6hzgfpkylm9h6w3avhtoxcjrr 0 5760 21104 2026-09-13T03:01:20Z Tejoebārsa 137 Created page with "[[File:കൈതച്ചക്ക.jpg|thumb|နံဒရာပင်]] '''နံဒရာပင်'''စွာ စားသုံးဖို့ ကောင်းမွန်သော သစ်သီးအပင်ဖြစ်ရေအပြင် အလှအပအတွက်လေ့ အကျိုးဖြစ်ထွန်းစီရေ။ နန္ဒရာသီးမာ[[ ဗီတာမင်]] ဓာတ်နန့် သတ္တုဓာတ်မကန..." 21104 wikitext text/x-wiki [[File:കൈതച്ചക്ക.jpg|thumb|နံဒရာပင်]] '''နံဒရာပင်'''စွာ စားသုံးဖို့ ကောင်းမွန်သော သစ်သီးအပင်ဖြစ်ရေအပြင် အလှအပအတွက်လေ့ အကျိုးဖြစ်ထွန်းစီရေ။ နန္ဒရာသီးမာ[[ ဗီတာမင်]] ဓာတ်နန့် သတ္တုဓာတ်မကန်မဝှန်ပါဝင်ရေ။ နွီရာသီမာ စားသုံးကေ ရင်အီးပြီး ကျမ္မာစီရေ။ ရခိုင်လို နန္ဒရာပင်လို့ခေါ်ပနာ ဗမာပိုင် နာနတ်ပင်လို့လေ့ ခေါ်ရေ။<ref> မောင်သိန်းဇံ| title=ရခိုင်မြန်မာဆီးအခေါ်ကွဲလွဲမှုတိ| publisher= နက္ခတ္တရောင်ခြည်| page = ၂၈၁ | date = ဂျူလိုင် ၂၀၀၀}}</ref> ==မူလပင်ရင်း== ဒေနိမြင်တွိနိန်ရရေ နန္ဒရာပင်ကို [[အမေရိကတိုက်]]အား [[ခရစ္စတိုဖာ ကိုလံဘတ်|ခရစ္စတိုဖာ ကိုလံဘတ်စ်]] ရှာဖွီတွိ့ဟိခြင်း မရောက်ခင်ကပင် တောင်အမေရိက ဒေသခံ လူနီအင်ဒီးယန်းရို့မာ ကျယ်စွာ စိုက်ပျိုးစားသုံး နီခကတ်ပြီး ဖြစ်တေ။ ကမ္ဘာ့နိုင်ငံ တချို့မာ စီးပွားဖြစ် စိုက်ပျိုးထုတ်လုပ်သော ခေတ်သစ်နံဒရာမျိုးရို့၏ မူလပင်ရင်းမာ ယင်းချင့် လူနီအင်ဒီးယန်းရို့၏ နံဒရာမျိုးမှ အဆင့်ဆင့် ဆင်းသက်လာရေ မျိုးဆက်သစ်တိ ဖြစ်ကတ်တေ။ ခရစ္စတိုဖာ ကိုလံဘတ်စ်၏ ဒုတိယအကြိမ် နယ်သစ်ရှာ ခရီးစိုင် အထဲ ခရစ်နှစ် ၁၄၉၃ ခုနှစ်၊ နိုဗန်ဘာလ ၄ ရက်နိမာ ကာရစ် ဘီယံဒေသဟိ ဂွါဒေလုပ် Guade Loupe ကျွန်းသို့ ဆိုက်ရောက်ခကတ်တေ။ ယင်းခရီးချိန်ခါ ပါဝင်လှာခရေ [[ရုက္ခဗေဒ]] ပညာသျှင်တိစွာ ဒေသခံ ဂွာဒေလုပ် ကျွန်းသားတိပါးက အသီးသီးနီရေ နန္ဒရာပင်ကို လက်ဝတ်လက်စားတချို့နန့် ဖ ရယူခကတ်တေ။ မူလနန္ဒရာပင်က သီးသော အသီးမာ အသွင်သဏ္ဌာန်အားဖြင့် ဥရောပ တိုက်သားရို့နန့် ရင်းနှီးပြီးဖြစ်ရေ ထင်းရှူးသီးနန့် တူလို့ စပိန်ဘာသာနန့် Pina '''ပီညာ'''ဟု အလွယ်ဟု ခေါ်ခကတ်တေ။ ယင်းမူရင်းစပိန်နာမည် Pina မှ ဆင်းသက်ရွီ့လျောကာ အိန်းဂလိချ်ပိုင် Pine Apple ဆိုပနာ ဖြစ်လှာခရေဟု ဆိုရေ။ ဒေနိရခိုင်က နံဒရာဟုခေါ်ကတ်ရေ ထိုအပင်၏ မူလအစမာ တောင်အမေရိက ဒေသခံ Tupi Indian ရို့၏ Nana ဆိုရေ ဝေါဟာရမှ ဆင်းသက်လာရေ Ana nas ပင် ဖြစ်တေ။ မူလနာမည် Nana မှ Ana nas ယင်းကနိန်အဆင့်ဆင့် ရွီ့လျောကာ Nanat ဖြစ်လှာပြီး ဗမာရို့က ယင်းဝေါဟာရကို တိုက်ရိုက်အသံလှယ် ထားခြင်းဖြစ်ဟန် တူရေ။ ဒေနိခေတ် ရုက္ခဗေဒ ပညာသျှင်တိက ရှီးခေတ်ဟောင်း နံဒရာ အရိုင်း-Ana nas ၏ မျိုးစု-Genera ကို Bromeliaceae မျိုးရင်းအောက် သို့ သွတ်သွင်းလိုက်ကတ်ပြီး Ana nas Mill မျိုးစုဝင်အဖြစ် သတ်မှတ်ထား ကတ်တေ။ ထိုခေတ်ဟောင်း နံဒရာ Ana nas Mill ၏[[ ခရိုမိုဆုမ်း]]မာ X=25 ဖြစ်တေ။ ယကေလေ့ ဒေနိကမ္ဘာအနှံ စိုက်ပျိုးထုတ်လုပ် စားသုံးနီကတ်ရေ နံဒရာအယဉ်မျိုးကိုကျကေ Ana nas Cosmosus(L)Merr လို့ သတ်မှတ် ကတ်ဗျာလ် ယင်း၏ ခရိုမိုဆုမ်းမာလေ့သော့ 2N=50 ဆိုပနာဖြစ်လှာခရေ။ တချို့ ရုက္ခဗေဒ ကျမ်းဟောင်းတိမာ Ananas Sativus Schult f;Bromelia Cosmosus-L ဆိုပနာလည်း တွိ့ဟိရရေ။ ခေတ်သစ် နံဒရာအယဉ် တမျိုးဖြစ်ရေ Cayene နံဒရာမျိုးမာ အပင်အမြင့် ၃၆ လက်မမှ လက်မ ၄ဝ လောက်အထိဟိပြီးး၊ အရွက်တိမာဘေးဖက်ကို ၄၈ လက်မမှ လက်မ ၆ဝ လောက်အထိ ဖြာထွက် ကတ်တေ။ အရွက်အရွီအတွက် ၆ဝ မှ ၈ဝ လောက်အထိ ဟိတတ်ပြီး ပျမ်းမျှအနိန်နန့် အလျားလက်မ ၄ဝ၊ အနံ ၂.၅ လက်မ လောက်ဟိရေ။ ပန်းပွင့် ခိုင်မာ အပွင့်အရွီအတွက် ၁၅ဝ လောက်ပါဟိပြီးး ပွင့်ချပ်ကသျှေတိမာ ခရမ်းဖဖျော့က အပြာရောင်အထိ ဖြစ်တတ်ရေ။ အသီးရိုးတံမာ သုံး လက်မက ငါးလက်မလောက်အထိ ရှည်ပြီး Cayene နံဒရာမျိုး၏ အသီး အလီးချိန်မာ ၅.၅ဝ ပေါင်လောက် ဟိရေ။ အသီးမရင့်မှည့်ခင် စိမ်းနက်ရောင်ဟိပြီးး မှည့်ရေအခါ အစိမ်းရောင် ပုလဲပေါက် ချေတိပါရေ အဝါရောင် ဖြစ်လှာရေ။ ကမ္ဘာမာ နံဒရာကိုစီးပွားဖြစ် စိုက်ပျိုးထုတ်လုပ် နီကတ်ရေ နိုင်ငံ တိဖြစ်ကတ်တေ [[ဟာဝိုင်ယီပြည်နယ်|ဟာဝိုင်အီ]]၊ [[ဖိလစ်ပိုင်]]၊ [[ကင်ညာ]]၊ [[မက္ကဗားကို]]၊ [[ထိုင်ဝမ်|တရုတ်တိုင်ပေ]]၊ [[ထိုင်း]]နန့်[[မလေးရှား]]ရို့မာ Cayene, Queen, Hilo စရေ နံဒရာမျိုးသစ်တိကို စိုက်ပျိုးကတ်တေ။ အယင်က Cayene နံဒရာမျိုးမာ စူးပါရေ မျိုးနန့် စူးမပါမျိုးဆိုပနာ နှစ်မျိုးဟိခကေလေ့ နောက်ပိုင်းမာ စူးမပါမျိုးကိုရာ စိုက်ပျိုးလာကတ်တေ။ Queen နံဒရာမျိုးမာ မျိုးဟောင်း ဖြစ်ပြီးကေ ဩစတေးလျနန့် [[တောင်အာဖရိက]]မာ အများဆုံး စိုက်ပျိုးရေ။ Queen မျိုးစွာ အပင်၊ အရွက်၊ အသီးအရွယ်အစား အစဟိစွာမာ Cayene မျိုးထက်ငယ်ရေ။ အရွက်၏ နှုတ်ခမ်းတလျှောက်လွှသွားပိုင် သော စူးငယ်အချေတိ ခပ်စိပ်စိပ် ပါရေ။ အသီးအလီးချိန်မာ နှစ် ပေါင်မှ သုံးပေါင်နီးပါးရာဟိရေ။ မျက်ကွင်းခေါ် ပန်းပွင့်၏ ချက်နီရာ ဟောင်းမာ Cayene မျိုးထက် နက် ဟိုင်းသနန့် မျက်ကွင်းကုန်ယောင်လှီး ထုတ်ရေအခါ အသားဆုံးယှုံးမှုတိ ရေ။ အသီးရိုးတံတိုပြီး အသမာ ရွှီဝါရောင် ခပ်ရင့်ရင့်ဟိပြီးး Cayene လောက် အရည်မရွှမ်းပါ။ ယကေလေ့ အနံ့အရသာ ပိုပြီးကေကောင်းမွန်ပြီး အမျှင် နည်းကာ အသားကြွပ်ဆတ်ဆတ် ဟိရေ။ Queen မျိုးမှဆင်းက်ဖြစ်ထွန်း သော Macgregor နန့် Z Queen ဟူ သောမျိုးဆက်သစ်နန့်ခုလည်းဟိသိမ့်ရေ Macgregor ကို ဩစတေးလျမာ အစိုက်များပြီးကေ Z Queen ကို တောင်အာဖရိကမာ အစိုက်များပါရေ။ အနောက်အိန္ဒိယကျွန်းစု နိုင်ငံများ [[ကျူးဘားနိုင်ငံ]]၊ ပွာတိုရီကိုနန့် မက္ကဗားကိုရို့မာ Red Spanish မျိုးကို အစိုက်များရေ။ စည်သွပ်လုပ်ငန်းသုံး နံဒရာမျိုးဖြစ်ရေ Singapore Spanish ကို မလေးရှားမာ အကြီးအကျယ် စိုက်ပျိုးထုတ်လုပ်ဗျာယ်ဟိ ရေ။ အရွက်အလျား နှစ်ပေက နှစ်ပေ သုံးလက်မလောက်ရှည်ပြီး အရွက် နှုတ်ခမ်းနှစ်ဘက်မာ စူးသွားခပ်စိပ်စိပ် ပါဟိရေ Abacaxi မျိုးကိုမူ ဘရာဇီးမာ အစိုက်များရေ။ နံဒရာမျိုးရို့၏ ခရိုမိုဆုမ်းစွာ 2n=50 ဟိရေတွက်နန့် Diploid မျိုး တိဖြစ်ကတ်ကေလေ့သော့ ထူးထူးခြားခြား Triploid ခေါ် ခရိုမိုဆုမ်း 2n=75 ဟိရေ နံဒရာမျိုးကို ပွာတိုရီကိုမာ အစိုက်များပြီးကေ အမေရကန် ပြည်ထောင်စု နယူးယောက်မြို့ စျီးကွက်သို့ တိုက်ရိုက်တင်ပို့ကတ်တေ။ == စိုက်ပျိုးမြီ== နံဒရာစွာ မြီမရွီးစိုက်ပျိုး နှိုင်ရေ သီးနှံဖြစ်တေ။ သဲဆန်ဆန် နုန်းမြီတိ Sandy Loam ဖြစ်ပြီးကေ မြီချိုင်ငန်ဓာတ် pH 5.0-6.5 ဟိကေ ကောင်းစွာဖြစ်ထွန်း နှိုင်ရေ။ မြီမရွီးလို့ ဆိုကေလေ့ ဇာမြီမာ စိုက်စိုက် ရီအိုင်ခြင်းကိုတော့ခါ ကြောက်ရေ။ ဇာနာနတ်မျိုးကို စိုက်ပျိုးသည်ဖြစ်စီ အရွက်မာ ပုလဲပေါက် အချေတိ ပေါ်လှာကေ စိုက်ပျိုးမြီမာ ထုံးဓာတ်နန့် မဂ္ဂနီးစ်- Manganese များနိန်ယာဖြစ်ကြောင်း သိထားရဖို့ဖြစ်တေ။ မြီကိုလိုအပ်ပိုင် အပြင်းဆုံး ပြုပျင်ပီးရဖို့။ နံဒရာစိုက်ခင်းတိစွာ ပင်လယ်နန့် နီးလွန်းကေ လီထုမာ ပါလာရေ ဆားငွိ့ဓာတ်ကြောင့် အရွက်တိကွက်သော ရောဂါဝင်တတ်ရေ။ ပင်လယ်ရီ မျက်နှာထက် ပေ ၄၂ဝဝ မှ ၇ဝဝဝ အထိမြင့်သော ဒေသတိမာပင် စိုက်ပျိုးနှိုင်ရေဟု ဆိုကေလေ့ Cayene သည် Queen မျိုးလောက် အအီးဒဏ် မခံနိုင်ဟု ဆိုရေ။ အထက်ပါ အမြင့် ပေအထဲမာ Cayene မျိုးကို စိုက်ပျိုးကေ အသီး၏သကြား အက်စစ်အချိုး Sugar-Acid Ratio မာ ၁၆:၁ ဖြစ်သနန့် စည်သွတ်လုပ်ငန်းအတွက် ကောင်းဘီယက် ဖြစ်တေ။ နန္ဒရာသီး၏ သကြားအက်စစ် အချိုးမာ စိုက်ပျိုးမြေ၏ အမြင့်ပေ ထက်မာလည်း တည်နှိုင်ရေ။ ကင်ညာ နိုင်ငံမာ စိုက်ပျိုးသော နံဒရာတိမာ အချိုင်ဓာတ်များပြီးကေ ပေ ၃၅ဝဝ အမြင့်ဝန်းကျင်မာ စိုက်ကေ မျိုးတူ နန္ဒရာပင်ဖြစ်စီ သကြား-အက်စစ် အချိုးမာ ၃၈:၂ ဖြစ်လှာသနန့် အချိုဓာတ် မြင့်မားလာရေဟု ဆိုရေ။ နန္ဒရာပင် ကြိုက်သော အပူချိန်မာ ၂၇ ဒီဂရီ စင်တီဂရိတ် ဖြစ်တေ။ ၂ဝ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ်အောက်နန့် ၃၆ ဒီဂရီ စင်တီဂရိတ် အထက်ဆိုကေ ကြီးထွားနှုန်း ကြာရေ။ အပူချိန်မြင့် မြင့်၊ လီထုစိုထိုင်းတဗျင်းဟိသော မလေးရှားမာ စိုက်ပျိုးထုတ်လုပ်သော နံဒရာတိမာ အသီးအရွယ် အစား ကြီးမားပြီး အချိုင်ဓာတ်ကကောင်း မများလို့ဆိုရေ။ တနှစ်လျှင် မိုးရီ ချိန် ၂၅ လက်မမှ လက်မ ၁ဝဝ အထဲ ရွာသွန်းသော ဒေသတိမာ စိုက်ပျိုးနှိုင်ရေ။ နံဒရာရေ ကကောင်မထီပိုင် မိုးခေါင်ရေ ဒဏ်ကိုလေ့ ခံနှိုင်ရေ။ ရီအိုင်ခြင်း ကိုတော့ခါ အထူးကြောက်ရေ။ နံဒရာစိုက်ပျိုးဖို့အတွက် မြီပြင်က ဇာမြေမာဖြစ်စီ ထယ်တွင်းနက်နက် တပေလောက် အထိထိုးရရေ။ မြီအနိန်အထားအရ လိုအပ်လာကေ Subsoiler ကို ပင်သုံးသင့်ရေ။ ယပြီးကေ ထွန်ရီး ညက်အောင်ပြုပြီး သုံးပေအကျယ် စိုက်ဘောင်တိ ဖော်ပီးပါ။ ထိုစိုက် ဘောင်ပေါ်မာ ခြောက်လက်မခြားပြီး တဧကလျှင် ပျိုးပင်တပင်ကျ စိုက်ရရေ။ စိုက်ဘောင်တခုနန့် တခုကြား သုံးပေလောက် ခြာထားကေ ကောင်းဘီယက်ဖြစ်တေ။ ထိုနှုန်းဖြင့် စိုက်ကေ စိုက်ဧရိယာ တဧကမာ ပျိုးပင် ၁၆ဝဝဝ မှ ၁၈ဝဝဝ လောက် အထိဝင်နှိုင်ရေ။ ပျိုးပင်အဖြစ် အသုံးပြုဖို့ အတွက်- # Subsoiler ခေါ် မြီအောက်ပင် စည်မှထွက်သော သားတက်။ # Shoots ခေါ် နန္ဒရာပင်အရွက် တိကြားမှထွက်တတ်ရေ သားတက်။ # Slips ခေါ် အသီးအောက်ခြီဟိ ခြေရိုးတံမှကပ်လို့ထွက်သော သားတက်။ # Slips ခေါ် အသီးရိုးတံ၏ အောက်ခရင်းအခြီမှထွက်သော သားတက်။ # Crown ခေါ် နန္ဒရာသီးထိပ်ဟိ ကြက်တောင်စည်းအညွန့်အုံ။ # Butts or Stumps ခေါ် ခုတ် သိမ်းပြီး နန္ဒရာပင်မှ ကျန်ရစ် သောအပင်ငုတ်ရို့ကိုစုဆောင်း စိုက်ပျိုးနှိုင်ရေ။ ယင်း နာနတ်ပျိုးပင်တိစွာ မစိုက်ခင် သီတင်း လေးငါးပတ် လောက်အထိ မျိုးပေါက်ရှင် သန်နိုင်စွမ်းကိုထိန်းထားနိုင် ကတ်တေ။ ခရစ္စတိုဖာ ကိုလံဘတ်စ်သည် Guade Loupe ကျွန်းသားတိပါးက နန္ဒရာသီးကို လက်ခံရဟိစဉ် ကပင် အနံ့အရသာကို အထူးနှစ်သက်ခပြီးကေ စီးပွားဖြစ် စိုက်ပျိုးနှိုင်ရေ သီးနှံဖြစ်ကြောင်း ကောင်းစွာ သဖောပေါက်ခရေလို့ ဆိုရေ။ ယင်းအပြင် ဒေသခံ လူနီအင်ဒီးယန်းတိ၏ နန္ဒရာသီးကို ဆီးဖက်ဝင် ဝန်အဖြစ် သုံးစွဲပုံတိကိုပါ မှတ်သားသင်ကြားခရေ။ ဒေသခံရို့စွာ နန္ဒရာသီးကို အစာကြေဆီး အဖြစ်ပင်ဖြစ်ဖြစ်၊ အသားနုတက်ဆီး Healer အဖြစ် ပင်ဖြစ်ဖြစ် သုံးစွဲနိကတ်ရေ။ အင်ဒီးယန်း အမျိုးသမီးတိစွာ နန္ဒရာသီး အသားဖတ်တိနန့် ခန္ဓာကိုယ်အနှံ့ ပွတ်သပ်ကာ အသားအရီ စိုပြည်လှပအောင် ပြုပျင်ကတ်ပုံတိကိုလေ့ စနစ်တကျ မှတ်သားခရေ။ ==Bromelian အင်ဇိုင်း== နံဒရာမာ Bromelain ခေါ် Enzyme Protease ဓာတ်ကြွယ်ဝစွာ ပါဝင်ရေ။ ယင်းအင်ဇိုင်းသည် ပရိုတင်း ဖွဲ့စည်းမှုကို ခြီဖျက်နိုင်စွမ်း ဟိရေ။ ကြီးမားနနောင်းရေ ပရိုတင်း အစိုင်အခဲတိကို ပြိုကွဲစီရား Peptides နန့် အမိုင်နိုအက်စစ်တိ အဖြစ်သို့ ပြောင်းလားလီရေ။ အရီပြားထက်မာ ဖြစ်ပေါ်တတ်ရေ ကြွက်နို့လို အဖုအသမာ တိကိုပင် ခြီဖျက်နှိုင်ကြောင်း တွိဟိထားပြီးသား ဖြစ်တေ။ ဆီးဖက်ဝင် အစွမ်းထက်သော Bromelain စွာ နာနတ်ရွက်ကပင် အသီးအထိတပင်လုံးမာ ကြွယ်ဝစွာ ပါဝင်နိန်ရေဟု ဆိုရေ။ စီးပွားဖြစ် စိုက်ပျိုးသော နံဒရာခင်းကြီးတိမာ အသီးဆွတ်ခူးရိတ်သိမ်းပြီးကေ အခင်းကျန် နန္ဒရာပင်မကြီး ငုတ်တိုတိကို စုဆောင်းကာ Bromelian အင်ဇိုင်းထုတ်ယူနှိုင်ရေ။ Bromelian ထုတ်ယူပုံမာ အလွန်လွယ်ကူ ရိုးစင်းပြီး ဇာအဆင့်မြင့် နည်းပညာမျှ သုံးစရာ မလိုပါ။ အထက်မာ ဆိုခရေအတိုင်း အခင်းကျန် နန္ဒရာပင် စည်ငုတ်တိုတိကို စုဆောင်းပြီးကေ အပြင်အခွံကြမ်း အခေါက်ကို ခွာထုတ်ပါ။ ကျန်ဟိရေ ပင်မကြီးအထဲသားကို ကြိတ်ချေပြီး ရေသင့်ရုံရောကာ သတ္ထုရည် ရယူပါ။ ထိုသတ္ထုရည်ကို Acetone နန့် ဓာတ်ပြုလိုက်ကေ Bromelain သည် အနည်အဖြစ်ကျလှာဖို့။ ယင်းပိုင်အောက်မာ ထိုင်နီရေ အနည်အနှစ်တိကို ဂန်ဒူးခံလိုက် လျှင် အဖြူရောင် Bromelain အမှုန့် တိရဟိပါလိမ့်မေ။ ခေတ်သစ် ဇီဝ-ဓာတုပညာသျှင် ရို့၏ တွိဟိချက်အရ Bromelain သည် နှလုံးရောဂါ တမျိုးကို ကုသရာမာ ထိရောက်စွာ အထောက်အပံ့ ဖြစ်စီရေလို့ ဆိုရေ။သွီးထဲမာ Protein-Fibrin ခေါ် ပရိုတင်း အမျှင်ဓာတ်များလာကေ သွီးကြောထီးမှု Thrombosis ဖြစ်တတ်ရေ။ ယင်းပိုင် သွီးကြောထဲမာ Protein-Fibrin ကြောင့် သွီးခဲခြင်း Clots ဖြစ်ပွားကာ Thrombosis အဆင့်သို့ရောက်လှားကေ ကမ္ဘာ့လူသတ် ရောဂါဆိုး တမျိုးဖြစ်ရေ လေသင်တုံးဖြတ်ခြင်း Stroke ဖြစ်တတ်ရေ။ ယကေလေ့ တဖက်မာလည်းသွီး၏ သဘာဝ ဂုဏ်သတ္တိမာ သွီးခဲခြင်း Clots စွာ မဟိမဖြစ် ပါဝင်နီရရေဖြစ်ရာ သာမန်ကျမ္မာ သန်စွမ်းရေ လူတဦး၏သွီးထဲ မာ သွီးခဲခြင်းနန့်သွီးပျော်ခြင်း Clotting and Degradation ရို့စွာ မျှခြီမာ ဟိနီရဖို့။ တခုတရီသော အကြောင်းကြောင့် ထိုမျှခြေ ပျက်ယွင်းပြီး Clotting ဘက်ကို ယိုင်လားပါက သွီးကြောအထဲ သွီးခဲ ခြင်း Thrombosis အဆင့်သို့ရောက် လားနှိုင်ရေ။ Thrombosis အခြီ ခိုင်သွားရင် လေသင်တုံးဖြတ်လီရေ။ နံဒရာမာပါဝင်ရေ Bromelain သည် မျှခြေပျက်ယွင်းပြီး Clotting ဖြစ်နီရေ သွီးခဲတိကို ခြီဖျက်ပြိုကွဲ စီရေေလို့ ဆိုရေ။ တဖက်မာ Clotting ကို ခြီဖျက်ပီးပိုင် အရာတဖက်မာလည်းသွီးပျော်ခြင်းသတ္တိ Degradation ကို ဆက်ပနာထိန်းသိမ်း ထားခြင်းနန့်သွီးမားမျှခြေကို ဖြစ်ထွန်းစီရေ။သွီးပျော်ခြင်း သတ္တိ လွန်ကဲကေလေ့ Haemorrhage ခေါ် သွီးကြောပေါက်ပြဲသွီးယိုစိမ့်ခြင်း ဖြစ်တတ်ရေ။ အချုပ်အား ဖြင့်ဆိုရကေ Bromelain သည်သွီး ခဲခြင်းနန့်သွီးယိုစိမ့်ခြင်း အစွန်းနှစ်ဘက်ကို ထိန်းချုပ်နိုင်စွမ်း ဟိလာရေဟု ဆိုရဖို့။ ==သုတေသန တွိဟိချက်== နံဒရာကိုစီးပွားဖြစ် စိုက်ပျိုး ထုတ်လုပ်နီရေ ဟာဝိုင်အီမှ ဇီဝ- ဓာတုပညာသျှင် သုတေသီ ဒေါက်တာ Steven Taussig ၏ သုတေသန တွိဟိချက်မာ စိတ်ဝင်စားဖွယ် ကောင်းရေ။ သွီးထဲမာ သွီးခဲခြင်းကို ပျက်သုဉ်းစီရေ Protease တမျိုးဖြစ်ရေ Plasmin ဓာတ်သည် သဘာဝအတိုင်း ပါဝင်နီပါရေ။ သွီးထဲမာ Plasmin ဓာတ် ပုံမှန်အတိုင်း ဖြစ်ထွန်းနီအောင် Plasminogen ကထိန်းချုပ်ပီးရေ။ ထို Plasminogen ကိုစိဆော် မောင်းနှင်ပီးဖို့ သဘာဝ တရားက ဖန်တီးစီရင် နေကေလေ့ အကြောင်းတစုံ တရာကြောင့် ယိမ်းယိုင်လှားခသော် ပြင်ပအထောက်အပံ့ တခုခုဖြင့် Activate လုပ်ပီးဖို့ လိုအပ်လာရေ။ ချို့ယွင်းမှု တခုတရီကြောင့် သဘာဝမျှခြေပျက်လားယား Plasmin လျော့နည်းလာကေ အထက်မာဆိုခရေအတိုင်း သွီးခဲတိကို မကြိုက်ဖျက်နိုင်တော့ဘဲ သွီးကြောထီးစီရေ။ နံဒရာက ထုတ်ယူရဟိရေ Bromelain စွာ Plasminogen ကို မြှောက်ပင့်ပီးခြင်းနန့် သွီးထဲမာ Plasimn Level ကိုပြန်မြှင့်ပီးနှိုင်စွမ်း ဟိရေဟု ဆိုရေ။ ဒေါက်တာ Steven စွာ သူ သုတေသနကို နှလုံးရောဂါ ခံစားနိန်ရရေ လူမမာ ၁၄ဝ ပါ အုပ်စုနှစ်စုဖြင့် လုပ်ဆောင်ခခြင်းဖြစ်တေ။ ပထမ အုပ်စုဝင် လူမမာ ၁၄ဝ အနက် ကျမ္မာရီးဆိုင်ရာ စစ်ဆီး ချက်တိအရ လူမမာ ၂ဝ ရာခိုင်နှုန်း အပျက်အစီး ဟိနှိုင်ရေဟု ဆိုရေ။ အဓိပ္ပာယ်မာ ပထမအုပ်စုဝင် လူမမာ ၁၄ဝ ထဲက ၂၈ ယောက်မာ နှစ်နှစ်အထဲ ကျိန်းသီပေါက်နီးပါး သီဆုံးရဖို့ ဖြစ်တေ။ စမ်းသပ်မှုကာလ စတင်စွာနန့် ဟိုလူမမာတိကို အရာဆီးဝါးတိ မပီးဘဲ Bromelain တမျိုးတည်းရာ တိုက်ကျွေးခရေ သုတေသနကာလ ကုန်ဆုံးချိန် နှစ်နှစ်အထဲ နှစ်ယောက်သာ သီဆုံးကြောင်း တွိ့ဟိခရေ။ ဒုတိယ အုပ်စုဝင် လူမမာ ၁၄ဝ မာ လေးနှစ်အထဲ ၃၅ ရာခိုင်နှုန်း သီဆုံးဖို့လို့ မှန်းထားသူတိ ဖြစ်ကတ်တေ။ ထိုအုပ်စုကိုလေ့ စမ်းသပ်မှုစတင်စွာနန့် Bromelain တမျိုးတည်းကို တိုက်ကျွေးခရေ။ မစမ်းသပ်ခင် ဆီးစစ်ချက်တိ အရ လူမမာ ၃၅ ရာခိုင်နှုန်း၊ တနည်းဆိုရကေ လူမမာ ၇၆ ယောက်မာ စမ်းသပ်မှု ကာလဖြစ်ရေ လေးနှစ်အထဲ သီဆုံးကတ်ရဖို့ဖြစ်တေ။ ယကေလေ့ လေးနှစ်ပြည့်ချိန်မာ ထိုဒုတိယအုပ် စုမှ လူမမာနှစ်ဦးရာ သီဆုံးခရေလို့ ဆိုရေ။ Bromelain ၏ Anti-thrombotic mode သဘောဆောင်သော ဂုဏ်သတ္တိကြောင့် Prothrombin မှ Thrombin သို့ ပြောင်းလဲခြင်း ဖြစ်စိုင်ကို ဟန့်တားတတ်ရေ အကျိုးလားကြောင့် Clots ဖြစ်မှုကို လျော့နည်းစီရေ။ အနာဒဏ်ရာတိ ရမ်းခြင်းကို ဟန့်တားနိုင်ခြင်းစရေ အထက်ပါ ဂုဏ်သတ္တိကြောင့်ပင် ဖြစ်တေ။ Protease သည် လူ့ခန္ဓာကိုယ်တွင်းမာ အစိုင်အမြဲ ကောင်းကျိုးပြုနေယင်းပိုင်ဆိုကေ မဟုတ်။ တခါတရီမာ Protease ဖြစ်ပေါ်မှုကို ဟန့်တား ပီးရရေ အခြီအရဲမျိုးလည်း ဖြစ်ပေါ်လှာတတ်ရေလို့ ဆိုရေ။ Bromelain မာ ယင်းပိုင် ဟန့်တားပီးနှိုင်သော အနုဇီဝ ဝန်တမျိုး ပါဝင်နီကြောင်း တွိဟိထားပြီးသား ဖြစ်တေ။ Pr-otease ၏ အရာဂုဏ် သတ္တိတမျိုးမာ တခါတရီမာ ခန္ဓာကိုယ်မားဟိ ကျမ္မာသန်စွမ်းသော ဆဲလ်ကောင်းတိကို မထင်မှတ်ဘဲ တိုက်ခိုက် ဖျက်ဆီးတတ်ခြင်းပင် ဖြစ်တေ။ ယင်းအတွက်နန့် လူ့ခန္ဓာကိုယ်မားဟိ ဇီဝကမ္မ ဖြစ်စိုင်တခုက Protease ကို လိုအပ် ရေ အခါကျမှရာ ထုတ်ယူသုံးစွဲ နိုင်ဖို့ သီးသန့်လှောင်ထားပီးခြင်းနန့် ထိန်းညှိပီးထားရေ။ တချို့ ရောဂါတိမာ သီးသန့်လှောင်ထားရေ Protease တိ မတော်တဆ လွတ်ထွက်လှားတတ်အတွက်နန့် ဆဲလ်ကောင်းတိ ဖျက်ဆီးခြင်း ခံရတတ်ရေ။ ထိုဖြစ်စိုင်မျိုးသည် ပြင်ပ ပယောဂကြောင့်လေ့ ဖြစ်ပေါ်တတ်ရေ။ နမူနာအနိန်နန့် ပြရကေ Staphylococus areus ပိုင်ယှောင် ဘက်တီးရီးယားရို့စွာ ခန္ဓာကိုယ်ထဲကိုရောက်ဟိလှာယား Protese အရိုင်းတိကို ထုတ်လွှတ် ပီးတတ်ရေ။ ထို Protese အရိုင်းတိက အသားစိုင် အကောင်းတိကို တိုက်ခိုက်ကတ်ရေအခါ အရီပြားထက်မာ မီးလောင်ဖုပိုင် အနာတိဖြစ်လှာတတ်ရေ။ Protese တိ၏ဖောက်လွဲ ဖောက်ပြန်ပြုမူ တတ်ခြင်းကြောင့် လူ့ကိုယ်ခန္ဓာမာ ဖြစ်ပွားရရေ ရောဂါတိအနက် အဆုတ်မာ လီရှူလို့ မဝရေ Emphysema ရောဂါမာ အထင်အရှားဆုံး ဖြစ်တေ။ အဆုတ်၏ လီရှူခြင်း၊ လဣစွန့် ထုတ်ခြင်း အလုပ်မာ ထိုအဆုတ်၏ ကျုံ့နိုင်ပွနိုင်အားထက်မာ မှီတည်ရေ။ ကျမ္မာနိန်ရေ လူ့ခန္ဓာကိုယ်မာ ယင်းကျုံ့နိုင် ပွနိုင်စွမ်းကို မြှောက်ပင့်ပီးပီးရေ Protease Inhibitor အင်ဇိုင်းကို ပုံမှန်ထုတ်လုပ်ပီးအောင် ထိန်းချုပ်ထားနိုင်သနန့် ဇာပြဿနာမျှ မပေါ်ပါ၊၊ ယကေလေ့ အကြောင်း တစုံတရာကြောင့် ယင်းအင်ဇိုင်းကို ခန္ဓာကိုယ်က မထုတ်လုပ် နှိုင်ရေအခါ သို့မဟုတ် မထိန်းချုပ်နှိုင်ရေ အခါမှမူ အသက်ရှူကျပ် ခြင်း(အဆုတ်မာ လေရှူလို့မဝခြင်း) ဝေဒနာ လက္ခဏာ ပေါ်ပေါက်လာရေ။ နမူနာပြရကေ ဆီးပြင်းလိပ်၊ ဆီးလိပ် အစဟိစွာရို့၏ မီးခိုးမာ အထက်ဖော်ပြပါ Protease Inhibitor အင်ဇိုင်းမာ ပါဝင်ရေ အမိုင်နိုအက်စစ် တမျိုးကို တိုက်ခိုက်ဖျက် ဆီးနိုင်စွမ်းသော သတ္တိတိ ပါဝင်နီတွက်နန့် အသက်ရှူခြင်းဆိုင်ရာ စွမ်းရည်တိ ကျဆင်းစီရေ။ အချုပ်အနိန်နန့်ဆိုရကေ Protease သည် ဖောက်ပြန်လွယ်ပြီး ယင်းပိုင်ဖောက် ပြန်တိုင်းလည်း ခန္ဓာကိုယ်မာ ရောဂါ လက္ခဏာတခုမဟုတ် တခုပေါ် ပေါက်တတ်ရေ။ နန္ဒရာသီးတခုလုံးမာ စားသုံးနှိုင်ရေ Eatable Portion ပမာဏမာ ၆ဝ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ပါဝင်နိန်ရေ။ ရေဓာတ် ၈၅ ရာခိုင်နှုန်း၊ ပရိုတင်း ဓာတ် ဝ.၄ဝ ရာခိုင်နှုန်း၊ သကြားဓာတ် ၁၄ ရာခိုင်နှုန်း၊ အဆီ ဓာတ် ဝ.၁ ရာခိုင်နှုန်း၊ အမျှင်ဓာတ် ဝ.၅ ရာခိုင်နှုန်းအပြင် ဗီတာမင်အေ နန့် ဘီဝမ်းဓာတ်ကြွယ်ဝစွာ ပါဝင်ရေ။ အထက်မာဖော်ပြခသော Bromelain အင်ဇိုင်းတိကြောင့်လည်း အစာချေချက် နိုင်စွမ်းကို မြှင့်တင်ပီးရေ။ မြန်မာနိုင်ငံ အောက်ပိုင်း ဒေသများမာ [[ဟင်္သာတမြို့နယ်]]မှ ထူးကြီးနံဒရာ၊ [[ပဲခူး]]၊ [[ကဝ]]နယ်ဘက်မှ ထုံးကြီးနံဒရာနန့် အထက်ပိုင်း [[မြစ်ကြီးနား]]နယ်မှ နံဒရာတိမာ နာမည်ကြီးရေ။ နံဒရာကို စီးပွားဖြစ်စိုက်ခင်းတိနန့် သီးသန့်စိုက်ပျိုးထုတ် လုပ်နိုင်ပိုင်၊ [[အုန်းပင်|အုန်း]]ခြံ၊ တညင်းခြံ၊ သစ်တော်ခြံ၊ လိမ္မော်ခြံ စစွာတိမာလည်း ရောနှောစိုက်ပျိုးနှိုင်ရေ။ ==အရီပြားကင်ဆာနန့် နန္ဒရာသီး== အမေရကန်နိုင်ငံမာ အဖြစ်အများဆုံး ကင်ဆာရောဂါ ဖြစ်ပြီးကေ လူဦးရွီ မီလီယံ ၃.၅ သန်းဟာ နှစ်စိုင် ခံစားနီရရေ။ ဒေအရီပြားကင်ဆာရောဂါအတွက် ဖြေဆီးသည် နန္ဒရာသီးမာ ဟိနိန်ရေဟု ဆိုပြီး၊ ကင်ဆာဂျာနယ်ထဲမာ ပါရေ ဆီးဆောင်းပါးအရ နန္ဒရာသီးထဲမာ ပါဝင်ရေ ဘရိုမီလိန် (Enzyme Bromelain)မာ ကာကွယ်မှု တချို့ ပီးနှိုင်ရေဟု ဆိုရေ။ အိန္ဒိယဆီးသုတေသီတိစွာ အလျင်ဆုံး ကြွက်တိကို အင်ဇိုင်းဘရိုမီလိန်နန့် စမ်းသပ်ခရေ အောင်မြင်မှုတချို့ ရရေ။ ၃၅ ရာခိုင်နှုန်း တိုးတက်မှုဟိခပြီး လူတိအတွက်လေ့ ယင်းနည်းပိုင် အကျိုးသက်ရောက်မှုဟိဖို့ဟု ယုံကြည်ကတ်တေ။ နန္ဒရာသီးထဲမာ ပါဟိရေ ဘရိုမီလိန်သည် ပင်နာခါချီးရင်ကြပ်ကို သက်သာပြီစီမှု၊ အဆစ်အမြစ် ကိုက်ခဲခြင်း သက်သာစီမှုနန့် အနာကျက် မြန်စီရေ သတ္တိကောင်းရေ။ ==သုံးဆောင်နည်း== မျက်လုံးအာရုံအတွက် တရက်နိကို သုံးလုံးလောက် သုံးဆောင်ပီးသင့်ရေ။ အရိုးနနောင်းသန်စွမ်းရန် တရက်နိကို ဖျော်ရည်တခွက်ခန့် သောက်သုံးပီးသင့်ရေ။ နန္ဒရာသီးကို အခြားအစားအသောက်တိနန့် ရောထွီးစားသောက်၊ လက်တွဲ စားသောက်ခြင်းထက် နန္ဒရာသီးတခုတည်း သီးသန့်သုံးဆောင်ပီးခြင်းက အကျိုးကျေးဇုပိုပြီးကေထိရောက်စီရေ။ နိလယ်စာစားသောက်ပြီးမှ သုံးဆောင်ပါက အစာကြီညက်မှုကို အထောက်အကူ ပြုရေ။ အရာအစားအသောက်တိနန့် လက်တွဲစားသောက်ကေ အစာခြီဖျက်မှုကို ကူညီပီးရေ။ ==နန္ဒရာသီးနန့် အရီပြား တွန့်ခြင်းအား ကာကွယ်နည်း== နန္ဒရာသီးနန့် သံလွင်ဆီရို့စွာ အထူးအနိန်နန့် လိုင်ဖင်းပိုင်းက အရီပြားတွန့်ခြင်းအတွက် ကောင်းစွာ ထိရောက်ရေ။ သံလွင်ဆီနှစ်ဇွန်း (စားပွဲတင်ဇွန်း)၊နန္ဒရာသီး(စိမ်းစိမ်းလတ်လတ်) ရည်တခွက်နန့် နှင်းဆီရည်တဇွန်း (လက်ဖက်ရည်သောက်ဇွန်း) နန့် လိုင်ဖင်း၊ မျက်နှာကို နှိမ်းရေအခါ မနှိမ်းခင် မျက်နှာကို သန့်စင်ဆီးကြောရရေ။ နို့နန့် ဆီးကြောရေအခါ ပိုပြီးကေ အာနိသင် ရရေ။ ဆီးကြောပြီးကေ သံလွင်ဆီနန့် မျက်နှာကို နှိမ်းပါ။ လက်ဖဝါးနန့် အထက်ကို ပွတ်တင်ပနာ စက်ဝိုင်းပုံစံ နှိပ်နယ်ပေးခြင်းနန့် အရီပြားကနိန် အတွင်းကို စုပ်ယူလိမ့်မေ။ ယပြီးကေ နံဒရာရည်နန့် နှင်းဆီရည် အရောကို နှိမ်းရဖို့။ မိနစ် ၂၀ ခန့် နှိမ်းပီးရားမှ မျက်နှာကို ရီသန့်နန့် သစ်ပါ။ တပတ်တခါ လုပ်ဆောင်ခြင်းနန့် အသားအရီ မတွန့်စီပါ။ ==ပေါင်းတင်ခြင်း== နန္ဒရာသီးဖြင့် မျက်နှာကို တပတ်တခါ ပေါင်းတင်လျှင် နန္ဒရာသီးမာ ပါဝင်ရေ အင်ဇိုင်းဓာတ်ကြောင့် အသားအရီကို ဝင်းစီရား အရီပြားတွန့်ခြင်းကို အထူးကာကွယ်ရေ။ ပျက်စီးနီရေ ဆဲလ်တိကိုလေ့ အပြင်းဆုံး ပြည်လည်ဖြည့်တင်းပီးရေ။ နန္ဒရာသီးဖျော်ရည် ၁ ဇွန်း (စားပွဲတင်ဇွန်း) သို့ နန္ဒရာသီးမှည့်မှည့် တစိတ်ကို ယူပါ။ အရည်ဆိုကေ မျက်နှာကို နှိမ်းပြီး အစိတ်ဆိုခကေ မျက်နှာထက် ပွတ်သပ် နှိပ်နယ် ပီးရဖို့။ ပျောင်းတတ်ရာ လူးပြီးကေ ရီနန့် သေချာ ဆီးကြောဖို့လိုရေ။ နှိမ်းပြီးရေအခါ ဆယ်မိနစ်ခန့်စောင့်ဖို့ လိုရေ။ မျက်နှာအပြင် လိုင်ဖင်း၊ ခန္ဓာကိုယ်နီရာ အစိတ်အပိုင်း ရို့ကိုလေ့ နှိမ်းပီးနှိုင်ပါရေ။ ခန္ဓာကိုယ်ဟိ အခြားအစိတ်အပိုင်းနီရာတိကို နှိမ်းပါက နွားနို့ ဖန်ဖလား ဝက်ခန့်၊ သံပရာရည်၊ ကြက်ဥတလုံး၊ ဆနွင်းမှုန့် စိကေချေနန့် ဂျုံမှုန့်စိကေချေရို့ ရောစပ်ပြီးမှ လူးရဖို့။ လက်မောင်း၊ ခြီထောက်၊ ခြေသလုံး၊ နောက်ကျောဘက် နီရာနန့် ဝမ်းပျိုင်းသားနီရာရို့ကို နှိမ်းပြီးကေ ရပူနွေးနန့် ပြန်ပနာ ဆီးကြောပီးပါ။ နန္ဒရာသီးအစား ပဒကာသီးကို အစားထိုးအသုံးချနှိုင်ရေ။<ref>[http://www.zaygwet.com/eco_opinion.php?id=95 Myanmar Market Journal<!-- Bot generated title -->]</ref> ==ကိုးကား== [[ကဏ္ဍ:အပင်တိ]] [[ကဏ္ဍ:ဆီးဖက်ဝင် အပင်တိ]] 49p25s8yeu3z0cdr6gplx16noamtrm8